مجله مکتب وحی سال ششم - شماره هفدهم - اردیبهشت 1393

مشخصات کتاب

بِسْمِ ثُمَّ اَنْتَ اَلْعُمُرُ اَلْحُمُرُ

قال الامام الصادق (علیه السلام)

أَبَى اللَّه أَنْ يُعَرِّفَ باطلاً حَقًّا أَبَى اللَّهِ أَنْ يَجْعَلَ الْحَقَّ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِن بَاطِلاً لا شَكٍّ فِيهِ وَ أَبَى الله أَنْ يَجْعَلَ الْباطِلَ في قَلْب الْكافِرِ الْمُخالَفَ حَقًّا لا شَكٍّ فِيهِ وَ لَوْ لَمْ يَجْعَلْ هذا هكذا ما عُرفَ حَقٌّ مِنْ باطِلَ؛ خداوند اِبا دارد از این که باطلی را حق معرفی نماید، خداوند اِبا دارد از این که حق را در دل مؤمن، باطلی تردید ناپذیر جلوه دهد، خداوند اِبا دارد از این که باطل را در دل کافر حق ستیز به صورت حتی تردید ناپذیر جلوه دهد، اگر چنین نمی کرد، حق از باطل شناخته نمی شد.

محاسن، ج 1، ص 277

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: عسل بی غم

اشاره

سال ششم / شماره هفدهم / اردیبهشت 1393

سرنوشتار - برتری کربلا بر کعبه 3 سر دبیر

بینونت یا سنخیت یا عینیت؟ 13 آیت الله سیّد جعفر سیّدان

سیری در نهج البلاغه 31 حجّت الاسلام جعفر فاضل

سیری در زندگانی امام حسن مجتبی (علیه السلام) 49 استاد روح الله اسماعیلی روشناوند

از شبکه وکالت تا سازمان فقاهت 87 حجّت الاسلام جعفر فاضل

از سقیفه تا شورا 123 استاد علی اصغر ایمان دوست

سنجش روایات ابوهریره 187 حجّت الاسلام سیّد حسین میر نورالهی

توحید از منظر عرفان، تصوّف و اهل بیت (علیهم السلام) 219 حجّت الاسلام سیّد محسن طیّب نیا

معاویه، جنایت ها و بدعت ها 249 مرحوم استاد عباس سعیدی

مسیحیت در آمریکای لاتین؛ از آغاز تا کنون 289 استاد یاسر عسگری

ادبیات و اهل بیت (علیهم السلام) 315 استاد یاسر حوتی

ابن عربی شیعه یا سنی؟ 351 علامه سیّد جعفر مرتضی عاملی

حسن ختام - ابن تیمیه و انکار فرزند امام عسکری (علیه السلام) 375 سر دبیر

شماره تماس با ما: 09157001433

www.maktabvahy.com

maktabvahy 2009@gmail.com

سرنوشتار - برتری کربلا بر کعبه

اشاره

برخی به خاطر توجّه خاص شیعیان به کربلا گمان کرده اند که از دیدگاه شیعه، خانه خداوند اهمیت چندانی ندارد. ولی مدارک و عملکرد شیعه نشان می دهد که تمامی شیعیان با پیروی از امامان معصوم (علیهم السلام) برای کعبه حرمت ویژه ای را قائل اند. اگر کسی کمی به کتب فقهی و توضیح المسائل مراجع آشنا باشد به خوبی می داند که شرط صحّت و قبول اعمالی چون نماز یومیه است و نماز و تدفین میت و ذبح حیوان به سوی قبله یا همان به سوی کعبه بودن است. شیخ طوسی (رحمة الله علیه) یکی از استوانه های علمی و فقهی شیعه، شناخت قبله را برای انجام اموری که ذکر شد؛ واجب می داند و در پایان تصریح می کند که قبله همان کعبه است. ⁽¹⁾شیخ در مبسوط نیز همین مطالب را آورده است. ⁽²⁾

سید مرتضی علم الهدی (رحمة الله علیه) می نویسد: رو به قبله بودن ذبیحه در صورت امکان، از مطالبی است که تنها امامیه قائل به وجوب آن است. امّا بقیه فقهاء (از غیر امامیه) در وجوب و شرط بودن آن در تذکیه ذبیحه، مخالفت کرده اند. ⁽³⁾و این خود نشانگر این است که شیعه بیش از هر کسی دیگر به قبله توجّه دارد. حضور انبوه و چشم گیر شیعیان در مراسم عبادی حج خود نشان دیگری از اهمیت شیعه به کعبه است. شیعه معتقد است که اگر شخص مستطیع حج را بدون عذر ترک کند؛ کافر است. و یا بدون عذر آن را به تأخیر اندازد و بمیرد؛ بر طریقه دین یهودی و نصرانی مرده است. در نظر شیعه انجام مراسم حج بر شخصی که توان انجام آن را دارد واجب است و هیچ عملی جایگزین آن نمی شود.

بنابراین از نظر فقه شیعه اگر کسی مستطیع بود و عذری برایش پیش آمد و یا قبل از انجام حج از دنیا رفت با این که بر انجام آن وصیت نکرده باشد، باید به نیابت از او حج را به جا آورد و انجام هر گونه اعمال مستحبی یا واجب دیگر نمی تواند جایگزین آن شود و این دلیل دیگر بر اهمیت حج و عظمت کعبه در نزد شیعه است. از جمله مواردی که اهمیت کعبه را ثابت می کند این است که زیارت کعبه در نظر شیعیان واجب است؛ امّا زیارت کربلا همانند کعبه واجب نیست؛ بلکه در بعضی مواقع مستحب مؤکد است.

علامه حلّی (رحمة الله علیه) در جهت اثبات استحباب زیارت امام حسین (علیه السلام) می نویسد:

امام باقر (علیه السلام) فرمودند: شیعیان ما را به زیارت مضجع شریف امام حسین (علیه السلام) امر کنید؛ زیرا زیارت آن حضرت (علیه السلام) رزق و روزی را زیاد و عمر را طولانی کرده و اموری که بدی و شر را جلب می کنند دفع می نماید. و زیارت آن حضرت (علیه السلام) بر هر مؤمنی که اقرار به امامت حضرتش از طرف حق تعالی دارد واجب و لازم است. و زیارت امام حسین (علیه السلام) در روز عرفه، روز اول و نصف ماه رجب و نیمه شعبان و شب قدر و شب عید فطر و قربان و روز عاشورا و و روز بیستم صفر و در هر ماه مستحب است و در این باره روایت متواتر وجود دارد. ⁽¹⁾البته گرچه در این روایت کلمه «مفترض یا همان لازم» آمده ولی این با توجّه به روایات دیگر که مسئله زیارت را به صراحت مستحب دانسته اند؛ به معنای واجب نیست بلکه به معنای سنت مؤکد و مستحب مؤكّد است و شاهد بر استحباب زیارت سیدالشهداء (علیه السلام) حدیث ابن قولویه است که به سند صحیح از امام صادق (علیه السلام) نقل نموده است که حضرتش (علیه السلام) به ابن ابی یعفور فرمودند:

به خدا سوگند اگر فضلیت زیارت امام حسین (علیه السلام) را برای شما بیان کنم یک نفر از شما به حج نخواهد رفت، مگر نمی دانی که خداوند قبل از این که مکه را حرم خویش قرار دهد، کربلا را حرم خود قرار داده است؟! ابن ابی یعفور می گوید: به حضرت (علیه السلام) گفتم: پس چرا خداوند (در قرآن) حج خانه خود را بر مردم واجب گردانیده ولی نامی از زیارت امام حسین (علیه السلام) نبرده است؟ حضرت (علیه السلام) فرمود: خداوند متعال این چنین خواسته است مگر نشنیده ای که امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود در وضو مسح کردن زیر پا، شایسته تر از روی پا هست ولی خداوند مسح روی پا را واجب ساخته است. مگر نمی دانی که میقات و محل احرام اگر در حرم بود به خاطر جایگاه حرم افضل بود؛ ولی خداوند میقات را خارج از حرم قرار داده است. ⁽²⁾

یعنی مسئله وجوب حج بر مستطیع و استحباب زیارت امام حسین (علیه السلام) با این که کربلا مهم تر است هر یک تابع علل خاص خویش است و نمی توان در دین قیاس کرد.

از نظر ما هم کعبه و هم کربلا شریف و بسیار محترم اند. روایات، بیانگر این مطلب است که علاوه بر مکّه معظّمه «عنوان حرم الله و حرم رسوله» بر اماکن مقدّس مدینه، کربلا و کوفه نیز اطلاق شده است. این روایات از نظر سند صحیح و هیچ گونه مشکلی ندارند.

اطلاق این تعبیر، دلیل بر این است که مکان های فوق از عظمت و قداست خاصی برخوردار است بنابر این هیچ بُعدی ندارد که در برخی از فضایل مشترک باشند که البته بیانگر آن تنها نصّ است نه قیاس. مرحوم کلینی با سند صحیح نقل می کند که نماز در کعبه و حرم امام حسین (علیه السلام) تمام خوانده می شود. ⁽¹⁾و نیز با توجّه به عظمت سيد الشهداء (علیه السلام) هيچ بُعدی ندارد که کربلا بر بقیه امکان مقدّس برتری داشته باشد چنان که بسیاری از اعاظم به این مطلب تصریح کرده اند. از آن جمله است مرحوم شهید اول که در کتاب دروس می نویسد:

درباره کربلا مرحجات وارد شده است. اقرب این است که جایگاه قبور ائمّه (علیه السلام) نیز هم چنین است (مرجّح دارند) اما نسبت به شهرهای که ائمّه (علیه السلام) در آنان بودند حتی مدینه؛ مکّه برتر از آن هاست. ⁽²⁾

و به همین مطلب ابن ابی جمهور احسائی تصریح کرده است و می گوید:

بدون تردید جایگاه قبور ائمه (علیهم السلام) بر زمین بیت الحرام برتر است و امّا افضلیت کربلا بر زمین مکّه به مقتضای ادلّه است. ⁽³⁾

و علّامه سید شرف الدّین موسوی عاملی می نویسد:

هیچ استبعاد و اشکال در این امر (برتری کربلا) نیست، زمین کربلا به خاطر این که حضرت امام حسین سیدالشهداء (علیه السلام) را در برگرفته شرافت پیدا کرده است. طبق روایاتی که فریقین نقل کرده اند؛ حرمت مؤمن بالاتر از کعبه است. وقتی حرمت مؤمن این گونه باشد؛ پس چرا نوه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و ریحانه پیامبر و آقای جوانان اهل بهشت حرمتش برتر از کعبه نباشد؟ منظور امام صادق (علیه السلام) از این بیان، ابراز برتری زمین کربلا است؛ نه رها کردن فریضه حج.

مرحوم سید مهدی بحر العلوم در منظومه اش در این باره چنین سرود:

وَ مِنْ حَدِيثِ كَرْبَلاَءَ وَ اَلْكَعْبَةِ *** لِكَرْبَلاَءَ بَانَ عُلُوُّ اَلرُّتْبَةِ

از گفتگوی کربلا و کعبه (و تفاخر بر هم دیگر) برتری رتبه برای کربلا آشکار شد. و به آن مرحوم هادی کاشف الغطا افزود:

لَمْ تُخْلَقِ اَلْكَعْبَةُ لَوْلاَ كَرْبَلاَءَ *** وَ كربلا نَالَتْ بِمَا فِيهِ اَلْعُلاَ

وَ تَزْهُو كربَلا لِأهْلِ اَلجَنَّةِ *** كالْكَوْكَبِ الدرى فى الدّجنة

اگر کربلا نبود کعبه آفریده نمی شد و کربلا به درجه ی از عظمت که سزاوار اوست رسیده است. کربلا برای بهشتیان همانند ستاره درخشان در شب تار می درخشد. ⁽⁴⁾

شاعری در این مورد سرود:

هِیَ اَلطُّفُوفُ فَطُف سَبْعاً بِمَغْنَاهَا *** فَمَا لِمَكَّةُ مَعْنًى مِثْلُ مَعْنَاهَا

أَرْضٌ وَ لَكِنَّهَا السَّبْعُ اَلشِّدَادُ لَهَا *** دانتْ وطأْطَأ أعْلاَهَا لأدْناهَا

این مزار شهیدان (زمین کربلا) است در ساحل دریا، پس هفت مرتبه طواف کن محل آرامگاه آن را، برای مکّه صفایی همانند صفای کربلا نیست، کربلا زمینی است که سختی های هولناک در آن جا فرود آمد و هر که در آن جا رفت فروتن و خاضع شد.

از مجموع روایات چنین استفاده می شود که خلقت کربلا قبل از کعبه بوده است و حتی خود کعبه به طفیل کربلا خلق شده و هر شرافتی که دارد از کربلا دارد و کربلا نیز هر چه دارد از حسین بن علی (علیه السلام) چه از نظر خلقت و چه از نظر شرافت. امام باقر (علیه السلام) فرمود:

خداوند زمین کربلا را قبل از خلق کعبه مقدّس و مبارک قرار داده بود. ⁽¹⁾

تا این جا روشن شد که از نظر روایات صحیح و موثق، کربلا برتر از کعبه است؛ زیرا کربلا واسطه خلقت کعبه است، هر شرافت و فضیلتی را که مکّه دارد به برکت زمین کربلا است. کعبه در عین عظمتش در مقابل کربلا همانند قطره ی نسبت به دریاست و اگر خاک کربلا و آن آرمیده بی مثالش نبود؛ برای کعبه و طائفینش افتخاری حاصل نمی شد.

در روایت مفاخره کعبه چنین آمده است که کعبه گفت:

کدام زمین مثل من است و حال آن که خداوند خانه اش را بر پشت من بنا کرده و مردم از هر راه دوری متوجّه من می شوند و حرم خدا و مأمن قرار داده شده ام؟!! خداوند متعال به سویش وحی کرد و فرمود: بس کن و آرام بگیر، به عزّت و جلال خودم قسم آن چه را که تو برای خود فضیلت می دانی در قیاس با فضیلتی که به زمین کربلاء اعطاء نموده ام هم چون قطره ای است نسبت به آب دریا که سوزنی را در آن فرو برند و آن قطره را با خود بر دارد، و اساساً اگر خاک کربلاء نبود این فضیلت برای تو نبود و نیز اگر نبود آن چه که این خاک آن را در بر دارد تو را نمی آفریدم و بیتی را که تو به آن افتخار می کنی خلق نمی کردم بنابراین آرام بگیر و ساکت باش و متواضع و خوار و نرم باش و نسبت به زمین کربلا استنکاف و استکبار و طغیانی از خود نشان مده و الّا تو را فرو برده و در آتش جهنّم قرارت می دهم. ⁽²⁾

حضرت علی بن الحسین (علیه السلام) فرمودند:

خداوند متعال بیست و چهار هزار سال قبل از این که زمین کعبه را خلق کند و آن را حرم قرار دهد زمین کربلا را آفرید و آن را حرم امن و مبارک قرار داد، و هر گاه حق تعالی بخواهد کره زمین را لرزانده و حرکتش دهد (شاید کنایه از قیامت باشد) زمین کربلا را همراه تربتش در حالی که نورانی و شفّاف هست بالا برده و آن را در برترین باغ های بهشت قرار داده و بهترین مسکن در آن جا می گرداند و ساکن نمی شود در آن مگر انبیاء و مرسلین (یا به جای این فقره فرمودند: و ساکن نمی شود در آن مگر رسولان اولوالعزم) این زمین بین باغ های بهشت می درخشد همان طوری که ستاره درخشنده بین ستارگان نورفشانی می نماید، نور این زمین چشم های اهل بهشت را تار می کند و با صدائی بلند می گوید: من زمین مقدّس و طيّب و پاکیزه و مبارکی هستم که سیدالشهداء (علیه السلام) و سرور جوانان اهل بهشت را در خود دارم. ⁽¹⁾

و این برتری کربلا است که اقتضاء کرده سجده بر آن تربت پاک آثار خاص و منحصر به فرد داشته باشد. شهید اول می نویسد:

برترین زمین برای سجده تربت سید الشهدا (علیه السلام) است. ⁽²⁾

و محقّق سبزواری نیز تأکید می کند بهتر سجده کردن بر زمین است امّا برتر این است که زمین تربت امام حسین باشد. ⁽³⁾بنابر این نماز در کنار مضجع امام حسین (علیه السلام) بر نماز در کنار کعبه مکّرمه ترجیح دارد. و همین برتری کربلا اقتضا کرده تا تربت کوی امام شفابخش باشد. بی شک یکی از ویژگی های کربلا شفای تربت آن برای دوستان ⁽⁴⁾و باورمندان ⁽⁵⁾به آن است و این در حالی است که خوردن هر نوع خاکی و لو به مقدار کم حتی خاک کعبه حرام است. امام صادق (علیه السلام) به نقل یونس بن ربیع فرمودند:

نزد سَر مبارک حسین بن علی (علیه السلام) تربت قرمزی است که در آن شفاء هر دردی غیر از مرگ می باشد. ⁽⁶⁾

و نیز فرمودند:

در تربت قبر امام حسین (علیه السلام) شفاء هر دردی بوده و آن دواء اکبر می باشد. ⁽⁷⁾

و همین برتری کربلا است که اقتضا کرده است که بیشترین توجّه را ذات باری تعالی به زائر امام حسین (علیه السلام) داشته باشد. در روایت صحیح آمده است که خداوند متعال قبل از این که به زائران عرفات توجّه کند، به زائران کربلا عنایت می کند.

امام صادق (علیه السلام) فرمود:

خداوند تبارک و تعالی پیش از آن که به اهل عرفات تجلّی کند، به زائران قبر حسین (علیه السلام) جلوه می فرماید و خواسته های آنان را برآورده می سازد و گناهانشان را می آمرزد و شفاعت آنان را درباره دیگران می پذیرد و در مرحله بعد به اهل عرفات می پردازد و با آنان نیز چنین می کند. ⁽¹⁾

شیخ حرّ عاملی با سند صحیح از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است: حارث بن مغیره، می گوید:

حضرت ابی عبدالله (علیه السلام) فرمودند: خداوند متعال فرشتگانی دارد که موکّل قبر حضرت امام حسین (علیه السلام) می باشند هنگامی که شخص قصد زیارت آن حضرت (علیه السلام) را نموده غسل کند حضرت محمّد (صلی الله علیه و آله) ایشان را مورد ندا قرار داده و می فرماید: ای مسافران خدا! بشارت باد بر شما که در بهشت با من هستید. سپس امیرالمؤمنین (علیه السلام) به ایشان ندا نموده و می فرماید: من ضامنم که حوائج شما را بر آورده نموده و بلا را در دنیا و آخرت از شما دفع کنم، سپس پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و امیرمؤمنان (علیه السلام) با ایشان از طرف راست و چپ ملاقات فرموده تا بالاخره به اهل خود بازگردند. ⁽²⁾

در عظمت کربلا همین بس، کسی که مضجع شریف امام حسین (علیه السلام) را با شناخت حق آن حضرت (علیه السلام) در روز عاشورا زیارت کند؛ مانند این است که خداوند را در عرش زیارت کرده است. ⁽³⁾

شاید این عقیده ما که در عین حالی که به کعبه احترام و عظمت خاصی را قائل ایم ولی در عین حال کربلا را به خاطر شأنیت امام حسین (علیه السلام) برتر می دانیم بر برخی گران آید و نتوانند آن را تحمّل کنند ولی کسی که جریان خلقت را از ابتدا بررسی کند و بداند که خدا اولین چیزی که آفرید نور بود و آن را به دو نصف نمود و نصفی را پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) و نصف دیگر را حضرت امیرمومنان (علیه السلام) قرار دارد و از این انوار بقیه اهل بیت (علیهم السلام) و مجموع این عالم را آفرید براحتی عظمت امام حسین (علیه السلام) برایش روشن شده و فضیلت یافتن کربلا به خاطر امام حسین (علیه السلام) بر همه اماکن امری بسیار طبیعی و سهل خواهد شد.

بی شک اعتقاد به برتری کربلا بر کعبه مورد اعتراض عامّه است. ولی مراجعه به کتب آن ها نشان می دهد که برخی از آنان مدینه را از مکه شریف تر و مهم تر می دانند.

نووی از علمای بزرگ شافعی است که می نویسد:

در نزد ما مکّه برترین زمین است و این قول علمای مکّه، کوفه، ابن وهب، ابن حبيب مالکیان و جمهور علما است. عبدری گفته: این قول اکثر فقهاء و مذهب احمد (حنبل) در اصح دو روایت از اوست. امّا مالک و جماعتی قایلند که مدینه برتر از مکّه است. علمای اهل سنت اجماع دارند که مکه و مدینه برترین نقطه زمین است امّا در این که کدام یکی از این دو بر دیگری برترند، اختلاف دارند. ⁽¹⁾

و این ابن حزم است که در المحلی اختلاف اقوال اهل تسنن را این گونه نقل می کند:

مکّه برترین بلاد خداست که منظور حرم به تنهایی و عرفات است. بعد از مکّه، مدینة النبی (یعنی حرم) و پس از آن بیت المقدس (مسجد فقط) برتراند. این قول جمهور از علما است. مالک گفته: مدینه برتر از مکّه است. پیروان او به روایات فراوان احتجاج کرده اند. ⁽²⁾

عبدالله ابن عبدالبر قرطبی مالکی نیز جمعی از اهل بصره را در زمره طرفداران کسانی ذکر کرده که مدینه را برتر از مکّه می دانند. ابو یحیی گفته مردم در برتری مکّه بر مدینه اختلاف کرده اند. مالک و بسیای از اهل مدینه قایل شده اند که مدینه برتر از مکّه است، شافعی گفته:

مکّه بهترین بقاع زمین است و این قول عطاء و اهل مکه و کوفه است. مردم بصره نیز در این امر اختلاف کرده اند طائفه ی گفته اند مکّه و طائفه ی قائلند که مدینه برتر است. ⁽³⁾

بنابر این صرف نظر از صحّت و یا عدم صحّت این نظر، مقدّم داشتن برخی اماکن بر مکّه امری عجیب نیست و چنین چیزی در مدارک اهل تسنن نیز وجود دارد.

پی نوشت ها

1- النهاية فى مجرد الفقه و الفتاوى، ص 62.

2- المبسوط، ج 1، ص 77.

3- الانتصار، ص 405.

4- تذكرة الفقهاء، ج 8، ص 454.

5- كامل الزيارات، ص 449.

6- الأصول من الکافی، ج 4، ص 586.

7- الدروس الشرعية في فقه الإمامية، ج 1، ص 470.

8- عوالى اللئالى العزيزية في الأحاديث الدينية، ج 1، ص 430.

9- بلاغة الإمام على بن الحسين (علیهما السلام) خطب و رسائل و کلمات، ص71.

10- تهذيب الأحكام، ج 6، ص 72.

11- كامل الزيارات، ص 450؛ تفصیل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشریعة، ج 14، ص 514.

12- كامل الزيارات، ص 451؛ المزار الكبير، ص 338.

13- البيان، ص 88.

14- كفاية الأحكام، ج 1، ص 84.

15- عيون أخبار الرضا (علیه السلام)، ج 2، ص 95؛ الفصول المهمة في أصول الأئمة، ج 3، ص43.

16- الأصول من الكافی، ج 4، ص 588؛ کامل الزیارات، ص 461.

17- كامل الزیارات، ص 468.

18- مصباح المتهجد، ص 732.

19- كامل الزيارات، ص 309؛ ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص 90؛ مصباح المتهجد، ص 715.

20- تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، ج 14، ص 485.

21- تهذيب الأحكام، ج6، ص 51؛ تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشریعة، ج 14، ص 476.

22- المجموع، ج 7، ص 389-388.

23- المحلى، ج 7، ص 279.

24- الاستذكار الجامع لمذاهب فقهاء الأمصار فی شرح الموطأ، ج 2، ص 460.

منابع و مآخذ

بینونت یا سنخیت یا عینیت؟

اشاره

آیت الله سید جعفر سیدان

درآمد

اشاره

آن چه در این شماره مطالعه می نمایید ما حصل درس استاد در حضور طلاب و اساتید حوزه علمیه است که با قدری تصرّف و ویرایش تقدیم حضور می گردد امید است مورد استفاده قرار گیرد. استاد با استناد به آیات و روایات ثابت نمودند مستفاد از وحی بینونت کامل بین خدا و خلق است و ادلّه ای که بر سنخیت طرح شده همگی قابل پاسخ و نقد است و قواعدی مثل لزوم نسبت بین علّت و معلول و قاعده معطی شیء نمی تواند فاقد آن باشد تخصصاً از بحث خارج بوده و در علل طبیعی و اعدادی جاری است.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم، معصومین، عقل، وحی، تباین، سنخیت

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ اَلْعَالَمِينَ وَ خَيْرُ اَلصَّلَوةِ وَ اَلسَّلاَمُ عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ حَبِيبِ اله اَلْعَالِمِ أَبِي اَلْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَ على آلِهِ آلُ اَللَّهِ وَ اَللَّعْنُ اَلدَّائِمُ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَعْدَاءِ اَللَّهِ مِنَ اَلْآنَ الى يَوْمَ لِقَاءِ اَللَّهِ.

مسأله مورد بحث، رابطه و نسبت بین خلق و خالق است ⁽¹⁾و این که آیا نسبت حضرت حق و موجودات عینیت است یا سنخیت و یا بینونت؟ این بحث با توجّه به روش ما که همان بهره بردن از نور عقل است پیگیری می شود به این معنا که با چراغ عقل از وحی استفاده کنیم تا مستفاد از آیات و روایات در مسئله مورد سؤال روشن گردد. چرا که حرکت صحیح فکری، حرکتی است که مبدأش تعقّل باشد بی تردید اگر اشکال عقلی در بحث وجود داشت آن را بر خواهیم رسید.

تعریف سنخیت و بینونت

در ابتدا باید تعریفی از سنخیت و بینونت ارایه شود تا بر اساس آن نسبت بین خالق و خلق مشخص شود. مراد از بینونت بین خداوند متعال و کائنات، این معناست که هیچ گونه اشتراک حقیقی بین حضرت حق و ماسوای او وجود ندارد. و مراد از سنخیت نیز یعنی بین خالق و خلق در حقیقت و ذات تجانس است بر همین مبنا وقتی می گوییم بین خدا و خلق سنخیت نیست و هیچ نوع اشتراک ذاتی وجود ندارد. به عبارت دیگر «سنخ» در لغت به معنای اصل، ریشه، پایه می باشد. ⁽²⁾در نتیجه وقتی گفته می شود شیء با شیء دیگر سنخیت دارد یعنی در اصل و ریشه با هم شریک اند؛ و می توان گفت در اساس و ریشه با یکدیگر شرکت دارند و به عبارت دیگر مقصود از سنخیت در این بحث که در مقابل بینونت است همان اشتراک در حقیقت است. برداشت ما از آیات و روایات این است که بین خدا و خلق بینونت کامل است.

آیات نفی سنخیت

قال الله تبارک و تعالی:

لَيْسَ كَمِثْله شَيْءٌ ⁽³⁾ چیزی مانند او نیست.

سُبْحانَهُ وَ تَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُوْنَ ⁽⁴⁾ و منزّه و فراتر است از آن چه (با وی) شریک می سازند.

وَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَ لَدَاً سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِى السَّمَوَات وَ الأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُوْنَ ⁽⁵⁾ و گفتند خداوند فرزندی برای خود اختیار کرده است او منزّه است بلکه هر چه در آسمان ها و زمین است از آن اوست و همه فرمانپذیر اویند.

اما چگونه از آیات فوق اثبات نفی سنخیت می شود؟ مشخّص است وقتی که مِثلی برای حضرت حق نباشد بدیهی است که نفی سنخیت خواهد شد چه این که قوی ترین اشتراک، اشتراک در حقیقت است. اگر چیزی با چیز دیگر در حقیقت شرکت داشته باشند قوی ترین شکل مثِلیت در این مورد تحقّق پیدا کرده است. و بدین ترتیب با نفی مِثلیت به نحو مطلق؛ (لَيْسَ كَمِثْله شَيْءٌ) بینونت ثابت می شود. لذا از این آیات نفی سنخیت به معنای عدم اشتراک در حقیقت استفاده می شود. مفاد آیات دیگر از جمله سوره مبارکه توحید نیز همین است.

روایات نفی سنخیت

آن چه در این مورد منطبق با آیات و از جهتی واضح تر و صریح تر از آیات می باشد و بر آن ها تأکید دارد روایات بسیاری است که در کتب مختلف حدیثی ⁽¹⁾آمده است که قسمتی از آن جمله است.

1- اميرالمؤمنين على (علیه السلام) در توصیف ذات مقدس پروردگار چنین فرموده اند:

الَّذِي بَانَ مِنَ الْخَلْقِ فَلَا شَيْءَ كَمِثْلِه. خداوند متعال با خلق بینونت دارد و در نتیجه چیزی مثل او نیست.

و به یک معنا جمله اوّل تفسیر و تبیینی بر آیه شریفه (لَيْسَ كَمِثْله شَیءٌ) می باشد. طریق تقرير استدلال مشخص است زیرا این دو جمله شریفه بینونت را اعلام می کند و با بینونت چاره ای جز نفی سنخیت باقی نمی ماند. چون سنخیت به معنای اشتراک در حقیقت می باشد. لذا وقتی گفته می شود بینونت دارد در حقیقت بدین معناست که اشتراکی در کار نیست.

2- امام رضا (علیه السلام) می فرمایند:

خَلْقَةُ الله الْخَلْقَ حِجَابٌ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُمْ وَ مُبَايَنَتُهُ إِيَّاهُمْ مُفَارَقَتُهُ إِنِّيَّتَهُمْ ایجاد نمود خدا خلق را تا حجابی بین او و آن ها باشد. و جدایی خدا از مخلوقاتش، جدایی او با حقیقت آن هاست.

یعنی نفس این که خداوند موجودات را ایجاد فرموده است خود حجابی است بین خداوند و خلق، نه این که چیز دیگری بین خدا و خلق حایل باشد. از حدیث دیگری – که بعداً توضیح داده خواهد شد - استفاده می شود که چون حضرت حق با خلق بینونت و مباینت بالذات دارند در نتیجه نفس خلق خود حجاب است نه این که شی ءای بین حضرت حق و خلق حایل باشد. بلکه نفس خلق حجاب است زیرا خلق با او بینونت دارد.

در ادامه حدیث هم به این جهت اشاره شده که مُبَايَنَتُهُ إِيَّاهُمْ مُفَارَقَتُهُ إِنِّيَّتَهُمْ مباينت خداوند متعال با خلق بدین معناست که خداوند در حقیقت با حقیقت اشیا و موجودات مباینت و مفارقت دارد و هیچ اشتراکی از حیث ذات و حقیقت وجود ندارد. ⁽¹⁾

3- امام رضا (علیه السلام) می فرمایند:

فَكُلُّ مَا فِي الْخَلْقِ لَا يُوجَدُ فِي خَالِقِهِ وَ كُلُّ مَا يُمْكِنُ فِيهِ يَمْتَنعُ فِي صَائِعِه. ⁽²⁾ هر چه در خلق وجود داشته باشد در خالق نیست و آن چه در خلق ممکن است در خالق ممتنع است.

روشن است اگر بین خالق و مخلوق، سنخیت و اشتراک در حقیقت باشد، تعبیر روایت بی معنا خواهد بود. امّا این حدیث به خوبی اعلام می کند که هیچ سنخیتی در کار نیست.

4- امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند:

الَّذِي لَا مِنْ شَيْءٍ كَانَ وَ لَا مِنْ شَيْءٍ خَلَقَ مَا كَانَ قُدْرَتُهُ بَانَ بِهَا مِنَ الْأَشْيَاءِ وَ بَانَتِ الأَشْيَاءُ منه. ⁽³⁾ او از چیزی گرفته نشده و مخلوقاتش را از چیزی نگرفته است، قدرتی است که به آن (قدرت که کنایه از ذات است) از اشیا مباین و اشیا هم مباین اوست یعنی بالذات مباین با اشیا است.

از چیز گرفته نشده و آن چه را هم خلق کرده از چیزی نگرفته و خود او نيز (لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ) است بدین جهت او از اشیا مباین است و اشیا با او تباین دارند. ⁽⁴⁾

5- حضرت امیر (علیه السلام) فرمودند:

حَدَّ الأَشْيَاءَ كُلَّهَا عِنْدَ خَلْقه إيَّاهَا إِبَانَةً لَهَا مِنْ شِبْهِهِ وَ إِبَانَةً لَهُ مِنْ شِبْهِهَا. ⁽⁵⁾ اشیا را با خلق کردن محدود ساخت تا آن ها را از شبیه بودن به خودش و خود را از شبیه بودن به آن ها جدا کند.

در این حدیث نیز به بینونت تأکید شده است.

6- و نیز در جای دیگر می فرمایند:

لِأَنَّهُ خِلَافُ خَلْقِهِ فَلَا شِبْهَ لَهُ مِنَ الْمَخْلُوقِینَ ⁽⁶⁾ شبهی برای او نیست و او خلاف خلقش می باشد.

در این روایت نیز نفی سنخیت و اعلام بینونت شده است.

7- حضرت صادق (علیه السلام) فرمودند:

مَنْ شَبَّدَ اللَّهَ بِخَلْقِهِ فَهُوَ مُشْرِكٌ إِنَّ اللهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَا يُشْبِهُ شَيْئاً وَ لَا يُشْبِهُهُ شَيْ وَ كُلُّ مَا وَقَعَ فِى الْوَهُم فَهُوَ بِخِلَافِهِ. ⁽¹⁾ هر کس خدا را شبیه به خلق کند مشرک است. خداوند تبارک و تعالی شبیه به چیزی نیست و چیزی شبیه به او نیست و هر چه در و هم بیاید خدا غیر آن است.

این حدیث نیز به خوبی جدایی ذاتی را می رساند.

از حضرت رضا (علیه السلام) نقل شده که ایشان فرموده اند: امیرالمؤمنین (علیه السلام) در ضمن خطبه ای فرموده اند:

الْحَمْدُ اللهَ الَّذى لَا مِنْ شَيْءٍ كَانَ وَ لَا مِنْ شَيْءٍ كَوَّنَ مَا قَدْ كَانَ الْمُسْتَشْهد بحُدُوث الْأَشْيَاءِ عَلَى أَزَلِيَّتِهِ وَ بِمَا وَ سَمَهَا بِهِ مِنَ الْعَجْزِ عَلَى قُدْرَتِهِ وَ بِمَا اضْطَرَّهَا إِلَيْهِ مِنَ الْفَنَاءِ عَلَى دَوَامِهِ لَمْ يَخْلُ مِنْهُ مَكَانَ فَيُدْرَكَ بِأَيْنِيَّةِ وَ لَا لَهُ شَبَحُ مِثَالٍ فَيُوصَفَ بِكَيْفِيَّةِ وَ لَمْ يَغِبْ عَنْ شَيْءٍ فَيُعْلَمَ [فَيَعْلَمَ] بِحَيْنِيَّةٍ مُبَايِنٌ لِجَمِيعِ مَا أَحْدَثَ فِي الصِّفَاتِ وَ مُمْتَنِعٌ عَنِ الإِدْرَاكِ بمَا ابْتَدَعَ مِنْ تَصْرِيفِ الذوَات. ⁽²⁾ حمد خدای راست که از چیزی به وجود نیامده است و موجودات را هم از چیزی خلق نکرده است. به حدوث اشیا بر ازلیت خویش و به ناتوانی آن ها نشانه قدرت خویش را بر آن ها مشخّص ساخته است و به اضطرار اشیا به فانی شدن به دوام خود دلالت نموده است. هیچ مکانی از او خالی نیست تا به مکان داشتن شناخته شود و هیچ شبیهی ندارد به کیفیّتی توصیف شود و هیچ چیزی از علم او غایب نیست تا به حیثیّتی دانسته شود. با جمیع مخلوقات مباینت صفتی دارد و به واسطه تغییراتی که در ذوات اشیا ابداع می کند ادراک او ممتنع است.

هر یک از این جملات مباحث مفصّل و عمیقی را گویا است که در جای خود قسمتی از آن ها به تفصیل و با دقّت بحث شده است و چون از بحث ما خارج است اشاره به همان جمله مورد بحث نموده ایم. هر آن چه ایجاد کرده (از موجودات عِلوی، سِفلی، نوری و ...) در صفات با او مباین هستند. حضرت حق به موجودات که متغیّرند و در آن ها تصرّف می شود و حدوث آن ها مشخص است درک نمی شود. اثبات می شود امّا درک نمی شود. البته «في الصفات» بدین معنا نیست که در ذات مباین نیستند بلکه مشخّص است وقتی در صفات تباین باشد

منشأ آن تباین در ذات است. و صفات در این جا چنان که برخی از بزرگان نیز توضیح داده اند به معناى في الصفة می باشد، یعنی خداوند در توصیف و تعریف با آن چه ایجاد کرده مباین است و هیچ شرکت و سنخیتی در کار نیست. در نتیجه سنخیت را نفی و بینونت را اثبات می کند.

9- امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند:

وَ لَا يَخْطُرُ بِبَالِ أُولِى الرَّويَّاتِ خَاطِرَةٌ مِنْ تَقْدِير جَلَال عَزَّته لبُعْده مِنْ أَنْ يَكُونَ فِی قُوَى الْمَحْدُودِينَ لأَنَّه خلاف خلقه فلا شبه له من المخلوقين. ⁽¹⁾ به ذهن صاحبان افکار خیالی از اندازه ی عظمت عزت خدا، خطور نمی کند. به جهت این که خداوند از دسترس قوای ادراکی خلق به دور است زیرا که او بر خلاف خلقش است و هیچ شبیهی برای او در میان مخلوق وجود ندارد.

10- امام رضا (علیه السلام) به فتح بن یزید جرجانی نوشتند: ⁽²⁾

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ لِلهِ الْمُلْهِم عِبَادَهُ الْحَمْدَ وَ فَاطِرِهِمْ عَلَى مَعْرِفَةِ رُبُوبِيَّتِهِ الدَّالَ عَلَى وُجُوده بخَلْقِهِ وَ بِحُدُوثِ خَلَقَهُ عَلَى أَزَليَّته...، الْمُسْتَشْهِدِ بِآيَاتِه عَلَى قُدْرَته الْمُمْتَنِع مِنَ الصِّفَاتِ ذَاتَهُ وَ مِنَ الْأَبْصَارِ رُؤْيَتُهُ وَ مِنَ الْأَوْهَامِ الْإِحَاطَةُ بِهِ لَا أَمَدَ لِكَوْنِهِ وَ لَا غَايَةَ لبقائه لَا تَسْمَلُهُ الْمَشَاعِرُ وَ لَا تَحْجُبُهُ الْحِجَابُ فَالْحِجَابُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَلْقه لاِمْتِنَاعِهِ مِمَّا يُمْكِنُ فِى ذَوَاتِهِمْ وَ لإِمْكَانِ ذَوَاتِهِمْ مِمَّا يَمْتَنِعُ مِنْهُ ذَاتُهُ وَ لِافْتِرَاقِ الصَّانع لْمَصْنُوع وَ الرَّبِّ وَ الْمَرْبُوب وَ الْحَادَّ وَ الْمَحْدُودِ َأحَدٍ لا بتأويل عَدَد ...، الشاهد لا بمُمَاسَةِ الْبَائِن لَا بَبَرَاح مَسَافَةِ. ⁽³⁾ حمد خدای را ست که حمد را به بندگانش الهام می کند و آنان را به معرفت ربوبیّتش مفطور می نماید، به خلق خویش به وجودش، و به حدوث آن ها بر ازلی بودنش دلالت می کند... آیاتش به قدرتش شهادت می دهد. ذاتش از هرگونه توصیفی امتناع دارد و دیدگان از رؤیتش ناتوانند و وهم ها از احاطه به او عاجزند. وجودش را وقت و زمانی نیست و بقایش را نهایتی نیست. ادارکات بشری او را در بر نمی گیرد و حجاب ها او را محجوب نمی کند. پس حجاب میان او و خلقش به خاطر امتناع اوست از آن چه در ذوات آن ها امکان دارد و به خاطر امکان ذوات آن هاست از آن چه در ذات خدا ممتنع است. زیرا صانع غیر از مصنوع و رب غیر از مربوب و حد زننده غیر از محدود است. او یگانه است نه به معنای وحدت عددی... شاهد است نه به واسطه تماس حسی، بینونت دارد نه به دوری مسافت.

این حدیث نیز از غرر احادیث است که هر جمله آن بحثی مفصل و دقیق را می طلبد ولی بخاطر اشاره به روایات شاهد بحث از یک جمله آن استفاده نمودیم.

حضرت (علیه السلام) استدلال فرموده اند آن چه در خلق در نظر گرفته شود در خالق ممتنع است و آن چه در ذات و حقیقت کائنات مطرح باشد در مورد خدا ممتنع است و این همان بینونت و نفی سنخیت است. اگر گفته شود این تعبیرات هم با سنخیت سازگار است و هم با بینونت و مشکل سنخیت، با تفاوت مرتبه حضرت حق با مخلوقات حل می شود، پاسخ می دهیم این تعبير «فَالْحِجَابُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَلْقِهِ لامْتِنَاعِهِ مِمَّا يُمْكِنُ فِى ذَوَاتِهِمْ » اگر اشتراک در حقیقت باشد یعنی مرتبه قویّه و مرتبه ضعیفه در حقیقت مشترک باشند در ذات آن ها نباید امتناع یاد شده در حدیث مطرح باشد. مرتبه ضعیفه «هیولی» و مرتبه لایتناهی حضرت حق است ولی در هر حال فرض این است که این دو مرتبه در حقیقت مشترکند. حقیقت در هر دو مرتبه محفوظ است. و اگر در مرتبه ضعیفه و مرتبه لایتناهی اشتراک در حقیقت محفوظ نباشد ثبت المطلوب و اگر اشتراک در حقیقت باشد لازمه آن این است که تعبیر روایت «لِامتِنَاعِهِ مِمَّا يُمكنُ فِى ذَوَاتِهِمْ» غلط باشد. وقتی در حقیقت مشترکند معنا ندارد گفته شود «يُمْنَعُ فِي ذَوَاتِهِمْ...» و دلیلی بر این حرف نخواهد بود. پس بدیهی است که این جمله شریفه فقط با

بینونت معنا می دهد. حضرت حق باین از خلق است نه این که خلق دو متری خدا قرار گرفته اند و خدا از خلق فاصله گرفته است. بینونت عزلی نیست که او یک سو باشد و مخلوقات سوی دیگر، بلکه بینونت، بینونت حقیقت است، باین است «لاَ بِبَرَاحِ مَسَافَةٍ» جدایی به معنای این که مکان او غیر از مکان خلق باشد نیست بلکه معنا این است که حقیقت خالق غیر از مخلوق است و حجاب بین او و خلق نفس او و خلق است چه این که در حقیقت متباین هستند و لازمه دو حقیقت مباین، این است.

به همین مقدار از روایات کفایت می شود و إلّا در ادعیه نیز از این قبیل تعبیرات فراوان است «تَنَزَّهَ عَنْ مُجَانَسَة مَخْلُوقَاته» ⁽¹⁾از مجانست با مخلوقات منزّه است «كُنْهُهُ تَفْرِيقٌ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَلْقه» ⁽²⁾بنابراین تعبیرات مختلف در احادیث مذکور – که نمونه ای از احادیث بسیار است ⁽³⁾به خوبی بیانگر آن است که تمام این تعبیرات بر بینونت بین خلق و خالق و نفی سنخیت دلالت دارند و طبعاً نفی عینیت نیز می باشد که بحث خواهد شد.

پس همان گونه که بیان شد، با تعقل به وحی می رسیم و هرگز چراغ عقل را از دست نمی دهیم و با این چراغ روشنگر از منبع وحی - که آن را تصدیق کرده و دانسته ایم منبعی وسیع و بی خطاست - با لحاظ صحت اعتبار سند و روشنی دلالت، استفاده کرده و می بینیم این روایات به روشنی بیانگر بینونت بین خلق و خالق هستند. پس از استفاده از مدارک حدیثی به بررسی عقلی می پردازیم. و اگر استدلال عقلی قطعی بر سنخیت وجود داشته باشد چاره ای جز توجیه روایات نخواهد بود. حال یک استدلال عقلی که ظاهراً نافی بینونت است مطرح و مورد نقد قرار می دهیم.

دلیل عقلی بر سنخیت

گفته شده از نظر عقلی بین علّت و معلول باید سنخیت و شباهت باشد «وَ إِلاَّ لِصَدْرِ كُلِّ شَيْءٍ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ» اگر بین علت و معلول سنخیت و شباهتی نباشد باید از آب، آتش صادر شود، از تخم مرغ، شتر صادر شود. ذات مقدّس حضرت حق علت و خالق و آفریننده موجودات است، بنابراین به حکم قاعده مذکور باید بین حضرت حق و کائنات شباهت و سنخیت باشد. وقتی شباهت و سنخیت اثبات شود، بینونت نفی می گردد. دلیل عقلی هم تخصیص بردار و استثناپذیر نیست و تعمیم دارد.

امّا پاسخ این است که قاعده مذکور در جای خودش صحیح و جاری است و آن در علل طبیعی است آن هم علّتی که موجد معلول خود باشد به خاطر این که در حقیقت، معلول از علّت جدا می شود، و به تعبیری: معلول تنزّل علت می شود و از دلِ علت بیرون می آید. وقتی علت، طبیعی باشد معلول، تراوش یافته علّت و متنزّل از علّت علت خواهد بود، مثل حرارت و آتش، لذا بدیهی است که باید با علّت تناسب و سنخیت داشته باشد، امّا اگر چنان چه علّت، علّت ارادی باشد، «وَ فَاعِلٌ فَاعِلٌ بِالارادَةِ وَ اَلْمَشِيَّةُ» باشد، چنین نیست که فعل و مخلوقِ او تنزّل یافتهِ او باشد. ⁽¹⁾

ذات مقدّس حضرت حق، فاعل بالارادة و بالمشية است نه علّت طبیعی، در نتیجه، مخلوق و (معلول) او تنزّل وجودِ او نخواهد بود، معلول از دلِ او خارج نشده و رشحه و ترشّح او نیست و او حقیقتی است که «لَمْ يَلِدْ» است و چیزی از او جدا نمی شود ⁽²⁾در این صورت تنزّل معنا ندارد.

بنابر این قاعده عقلی مذکور در این مورد تخصّصاً جا ندارد، نه این که نیاز به تخصیص داشته باشد، محدوده این قاعده در محدوده علل طبیعی است، پس می گوییم: اگر بین علّت طبیعی و معلول، شباهتی نباشد لازم می آید هر چیزی از هر چیزی صادر شود، امّا وقتی علت، فاعل بالمشية و الارادة، و مخلوق، موجَد او باشد لازمه ایجاد، تباین است نه سنخیت، زیرا وقتی فاعل ایجاد کرده و خلق ایجاد شده و مسبوق به عدم باشد، حقیقت مسبوق به عدم، بدین معناست که ذات او ذات فقر است و ذاتش ذات عدم اقتضا وجود است، چون موجَد است و مشخص است با موجِدی که ذاتش ذات غنا و بی نیازی است (و به تعبیر اصطلاحی ذاتی است که وجوبِ وجود دارد) تباین دارد. پس استدلال عقلیِ مطرح شده، در مقابل مستفاد از مدارک وحیانی در ارتباط با علل طبیعی خوب است، امّا اگر علت، فاعل بالمشية و الارادة باشد این استدلال معنا ندارد. در علّت طبیعی چون معلول تنزّل یافتهِ علّت، ترشح یافته و فیضان و رشحهِ علّت است و از دل آن خارج شده صحیح می باشد، امّا در مورد فاعل بالاراده که «لَم یَلِد» است این استدلال نمی تواند نافی بینونت باشد.

پرسش و پاسخ

پرسش: قانون سنخیت اصلاً در جایی است که علّت موجِده می باشد علّت طبیعی موجده نیست پس این قانون منحصر به علّت های موجده است.

پاسخ: سؤال این است که قاعده گفته شده، در ارتباط با علت موجِده بیان شده، حضرت حق نیز علّت موجده است و علّت های طبیعی موجده نیستند و از آن ها به مِعدّات تعبیر می شود و تنها ذات مقدّس حضرت حق علّت موجده می باشد چنان چه چیزی سبب وجود چیزی شد اگر آن چیز علّت طبیعی باشد روشن است که آن چیز با خواست و اراده خود کاری نمی کند و اراده ای در کار نیست لذا اگر برای معلولی علّت طبیعی فرض شد در این فرض چون علّت ارادی نیست (فاعل بالاراده نیست) معلول طبیعتاً باید از علّت تنزّل پیدا کرده باشد و امّا اگر علّت، علّت طبیعی نباشد و ارادی باشد که با اراده خود ایجاد هم می کند چه دلیلی برای سنخیت وجود دارد؟ در این جا فرض این است که علّت فقط خداست و خدا هم یک شیء است و چون فاعل بالارادة است. و با مشیت خود متباینات و انواع مختلف ایجاد کند همه اشیا از مشیت اویند و از ذات او چیزی تنزّل نکرده است. لذا اگر علّت ارادی باشد باید گفت: «يُوجَدْ كُلُّ شَيْءٍ مِنْهُ بِالاِرَادَةِ» یعنی وجود مادّی، وجود نورانی، موجودات عِلوِی

و سِفلِی و همه چیز به اراده او ایجاد می شوند. امّا «لِصَدْرُ كُلِّ شَيْءٍ مِنْ كُلِّ شِيء» وقتى است که علت طبیعی باشد نه ارادی پس همه چیز با اراده او ایجاد می شود او متباینات را ایجاد می کند. وقتی قبول کردیم که او ایجاد می کند، مخلوق ایجاد شده او می شود نه این که فیضان، ترشح و تطور او باشد.

پرسش: آیا انسان فاعل بالاراده است یا فاعل طبیعی؟ اگر فاعل بالاراده باشد باید همه چیز از او صادر شود.

پاسخ: انسان در مورد برخی امور فاعل بالاراده است.

در مورد انسان هم چنین است که چیزی را که با خود او شباهت ندارد ایجاد می کند. وقتی شما هیأتی را ایجاد می کنید آیا آن هیأت با شما سنخیت دارد؟ در مورد خدا گفته شد اگر خدا فاعل بالاراده باشد «يُوجَدْ كُلُّ شَيْءٍ مِنْهُ بِالاِرَادَةِ» امّا در مورد انسان چنین نیست زیرا او محدود و عاجز است و از فاعل بالاراده بودن صدور همه چیز استفاده نمی شود بلکه عدم سنخیت بین علّت و معلول استفاده می شود.

پرسش: تباینی که بین خدا و مخلوق است علی القاعده تباین وجودی است یعنی همان طور که من در وجود خود از این میز جدا هستم، خدا نیز از مخلوقات جداست.

پاسخ: خیر، یعنی او حقیقتی است که هیچ نوع شباهتی با حقیقت مخلوق ندارد «كُلُّ شَيْءٍ يُمْكِنُ فِي ذَاتِ اَلْمَخْلُوقُ لاَ يُمْكِنُ فى ذَاتِ الخالِق» در نتیجه بینونت کامل است. ولی چون بینونت، بینونت در حقیقت است جدایی به معنای جدایی اشیا از یک دیگر معنا نخواهد داشت زیرا جدایی اشیا از یک دیگر چون سنخ یک دیگر می باشند جدایی عزلی و مکانی است اما ذات حضرت حق چون سنخ اشیا نمی باشد بینونت و جدایی حقیقی است.

پرسش: بینونت بین خالق و مخلوق با برخی مدارک سازگار نیست زیرا هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنُ... ⁽¹⁾و خداوندی که اول است و آخر است علی القاعده ناحیه ای در عالم باقی نمی ماند که رتبه دیگر او را حایز شود. بنابراین ممکن است شقّ دیگری نیز از شقوق که بیان شد باشد و آن این است که رابطه، رابطه تجلّی باشد یعنی در عین این که خداوند کمالات مخلوقات را حایز است در عین حال مخلوق شبیه او نیست.

پاسخ: اگر گفته شود غیر از سه رابطه بینونت، سنخیت و عینیت که مطرح شد رابطه دیگری نیز وجود دارد که مطرح نشد و آن رابطه تجلّی (جلوه و مجلی، ظاهر و مظهر) است، در پاسخ می گوییم آیا آن چه تجلّی شده غیر از متجلّی (خدا) است یا عین آن؟ اگر گفته شود غیر اوست که همان مسئله بینونت مطرح می شود و اگر گفته شود عین اوست که با روایات بینونت سازگار نیست و اگر گفته شود نه عین اوست که در تعارض آشکار واقع می شود مضاف بر این که این فرض جز با تصور جزء و کل حاصل نمی شود و فرض جزء و کل جز با محدودیت تصوری ندارد. بالاخره یک غیری که نیازمند و فقیر محض است غیر از حضرت حق با فرض تجلّی و ظهور قایل هستید یا خیر؟! و اگر قایل هستید، آن غیر، موجَد آن حقیقتی است که غنیَّ بالذات است یا موجَد او نیست طبعاً خواهید گفت پس به این جا رسیدیم آن چه می گویید تجلی است. غیر اوست یا اوست؟! اگر گفته شود اوست مسأله مشکل می شود اگر گفته شود غیر اوست، باز اشکال پیش می آید. پس راه حل این است که گفته شود به قید لحاظِ تطور، تعیّن و تنزّل او نیست و با صرف نظر از لحاظ، اوست. سؤال این است که این لحاظ امری است وجودی یا اعتباری؟! اگر اعتباری باشد که کاری از او ساخته نیست و اگر امری وجودی باشد غیر اوست لذا اثبات غیریت می شود در حالی که می خواهیم نفی غیریت کنیم در نتیجه چاره ای نیست ألاّ این که بگوییم همه چیز حقیقت اوست. لحاظ عینیت، تطور، تعین، مرتبه و تنزّل همه لحاظ هایی است که ما لحاظ می کنیم اما به واقع اگر این لحاظ ها امری اعتباری باشد صرف نظر از این ها خود اوست. اگر از نظر حاقّ واقع، تعیّن صرفاً با یک اعتبار غیر اوست و با دست برداشتن از اعتبار همه چیز خود اوست. البته تمام سخنان ما بیهوده خواهد بود. پس این که گفته شده خداوند موجِد است به معنای این که حقیقتاً چیزی را ایجاد کرده و آن موجَد مسبوق به عدم حقیقی است، همه این ها بی معنا خواهد بود زیرا موجَد اصلاَ بدین معنا نیست بلکه تنزّل، ترشّح و تطّور اوست. البته اگر تنزّل و ترشّح و تطّور بود قطعاَ سنخیت وجود دارد. بلکه عینیت ثابت می شود.

پرسش: در تمام روایاتی که به آن ها استدلال شد، تعبیر ذات به کار رفته بود و ذات به معنای حقیقت شیء است. روایات نیز دلالت بر نفی سنخیت در وجود نمی کند بلکه سنخیت در ذات را نفی می کند، ذات هم یعنی ماهیت.

پاسخ: این سخن که آن چه در روایات نفی شد تباین در ذات است و مقصود از ذات نیز ماهیت است. سخنی بی مدرک است ولی بر فرض صحّت مگر ماهیت حضرت حق غیر از ذات اوست؟ مسلّماً خیر بنابراین بنابر هر فرض مفاد روایات بینونت در ذات است.

به عبارت دیگر می توان درباره مخلوق ذات و ماهیت را جدا نمود و آن هم به تحلیل عقلی ولی درباره ذات الاهی این تشقیق حتی در ذهن هم محال است بنابراین وقتی سخن از تباین ذات الاهی با مخلوق می شود جایی برای طرح ذات و ماهیت نمی ماند.

پرسش: علّت ارادی نیز با اسباب طبیعی حاصل می شود، بنابراین باز هم باید بین علّت و معلول سنخیت باشد؟

پاسخ: این هنگامی است که خداوند اسبابی را خلق کرده باشد و بعد اراده بکند همین اسبابی را که خلق کرده علل اعدادی برای خلق دیگری قرار دهد. امّا در مورد اولین چیزی که خلق می شود علّت طبیعی در کار نیست بلکه علّت ارادی است وقتی علّت ارادی باشد وجهی ندارد که با معلول وجه شباهت داشته باشد.

پرسش: ما انسان ها علت ارادی هم داریم یعنی وقتی یک معمار اراده می کند خانه ای را بسازد کاملاً نقشه آن خانه به ذهن او می آید امّا او هیچ وقت نمی تواند درس خارج فقه یک مجتهد را اراده کند. هم چنین مجتهد هم نمی تواند نقشه ساختمان را اراده کند پس مراد خارج از مرید نیست به قول عوام از کوزه همان تراود که در اوست. خداوند متعال می فرماید: إِنِّي جَاعِلٌ فِى الأَرْضِ خَلِيفَةً ⁽¹⁾من می خواهم در زمین خلیفه قرار دهم این در رابطه با انسان ها، و در مورد مخلوقات هم می فرماید: وَ إِن مِّن شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَ لَكِن لا تَفْقَهُونَ تَسْبيحَهُمْ ⁽²⁾پس هر چه آفریده ام این گونه نیست که خارج از من باشد بلکه من یک تجلّی کرده ام و آن ها شبیه به من هستند و قول به این شباهت هیچ گاه موجب شرک و کفر نمی شود پس ما این سخن را که علّت ارادی شباهت نمی آورد ردّ کردیم.

پاسخ: این سخن که در علت ارادی هم سنخیت لازم است نوعی مغالطه است زیرا بین علّت ارادی و معلولش سنخیت نیست و اگر باشد بین آن فعل و علم موجود در علت سنخیت است و آن علم جزء ذات علّت نیست که مسئله سنخیت تداعی شود.

امّا درباره خداوند که علم او عین ذات اوست این مطالب از ریشه مطرح نیست و اگر در این جا کسی قایل به سنخیت شود رویات بینونت را نمی تواند توجیه کند و از نظر عقلی نیز امکان صدور متباينات نخواهد بود در حالی که از فاعل بالاراده متباینات صادر می شود.

پرسش: بیان شد بعضی مسایل و مبادی هست که چون عقل به آن ها راه ندارد لذا حکمی هم ندارد در نتیجه تضادّی بین عقل و وحی نیست. حال ملاک و معیار برای تشخیص موارد ممنوعه چیست؟ چیزهایی را که عقل به آن ها راه ندارد چگونه باید تشخیص بدهیم؟ پاسخ: یک ملاک روشن خود عقل است یعنی وقتی خود عقل در آن مورد توجه می کند می بیند از حیطه درک او بیرون است و خود عقل این تشخیص را می دهد پس مرز بین آن چه می فهمیم و آن چه عقل به آن راه ندارد را خود عقل تعیین می کند. مثلاً در ارتباط با اَخبار عالَم دیگر، جزئیات وقایع آن و... عقل ما هیچ راهی ندارد و خود عقل این را می فهمد و خود عقل مرز خود را معین می کند. البته در برخی مسایل چنین نیست که هیچ عقلی به آن نرسد و ممکن است عقل کسی به آن برسد عقل دیگری نرسد، این اشکال ندارد مثل این که ما در کودکی نمی فهمیدیم چرا 2+2 می شود 4 و... .

پرسش: در بحث سنخیت، فاعلی که فعلی را انجام می دهد باید کمال آن چه را که ایجاد می کند در خود او باشد بنابر این مثالی که مطرح شد سنخیت را اثبات می کند مثلاً مهندسی که نقشه ای را می کشد قطعاً اگر این کمال را در خود نداشته باشد نمی تواند این کار را بکند. ممکن است کسی ده تا کمال داشته باشد و ده کار مختلف از او صادر شود در این جا باز سنخیت زیر سؤال نمی رود. خدای متعال کامل مطلق است. بنابراین مخلوقات مختلف از او صادر می شود.

پاسخ: این سخن اشاره به قانون معطی شیء نمی تواند فاقد شیء باشد دارد. قاعده مذکور در علل طبیعی که معلول از دل آن خارج می شود صحیح است و امّا در فاعل بالارادة موضوعیتی ندارد و اگر در پروردگار کسی آن را جاری بداند باید قایل شود که خدایی که معطی جسم است خود نیز دارای جسم است و اگر گفته شود خدا جسم است منتهی منتهی نقایص آن که محدود است ندارد می پرسیم همان محدودیت امری وجودی است یا عدمی اگر بگوید وجودی است که باید در ذات خدا باشد و خدا را حد می زند و اگر عدمی است همان عینیت می شود نه سنخیت.

پرسش: خداوند جسم را از جنبه عمومی دارد منتها نقایص آن را ندارد.

پاسخ: آیا جسم واقعیتی دارد یا خیر؟ جسم شیء است یا خیر؟

پرسش: محدویت های آن را ندارد محدودیت ها عدمی است.

ممکن است گفته شود که خدا کمال همه موجودات را داراست و این معنای سنخیت است. ولی سنخیت همان طور که از نامش هویداست یعنی اشتراک در حقیقت و ذات و خود این که گفته شود سنخیت یعنی دارا بودن کمال همه موجودات نیز برگشت به اشتراک در حقیقت و ذات دارد و مطلب جدیدی نیست وقتی گفته می شود موجَد حقیقت قائم بالغير و فقیر بالذات است و موجِد حقیقت غنی بالذات است. پس خواه ناخواه حقیقت فقیر بالذات (یعنی ذاتش ذاتی است که نیازمند و لا اقتضاء برای تحقّق است) با حقیقت غنی بالذات (یعنی ذاتش غنی است و مقتضی وجود) تباین خواهند داشت و در نتیجه تباین لا اقتضاء و اقتضا قطعی است لذا مجالی برای طرح سنخیت و نیز عینیت باقی نمی ماند.

پی نوشت

1- این تعبیرها با تسامح همراه است.

2- السنخ: الاصل من كلّ شيء، و الجمع: اسنخاخ و سنوخ و سنخ كلّ شيء اصله. لسان العرب، ج 6، ص 386.

3- الشورى، 11.

4- الزمر، 67.

5- البقرة، 116.

6- مانند کتاب توحید صدوق، کتاب شریف کافی، بحارالانوار و کتب ادعیه و مجامع حدیثی دیگر.

7- التوحيد، باب التوحيد و نفى التشبيه، ح 1، ص 32 و بحارالانوار (طبع بیروت) ح 14، ج 4، ص 266.

8- التوحيد، باب التوحيد و نفى التشبيه، ج 2، ص 36 و عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، باب 11 من الاخبار في التوحید، ح 51، ج 1، ص 136.

9- «انيّت» یعنی حقیقت شیء.

10- التوحيد، باب التوحيد و نفى التشبيه، ج 2، ص 40 و بحار الانوار (طبع بیروت)، ج 54، ص 285.

11- التوحيد، باب التوحيد و نفى التشبيه، ج 3، ص 41؛ الکافی، کتاب التوحيد، باب جوامع التوحيد، ح 1، ج 1، ص 134.

12- «قدرة» کنایه از ذات مقدس حضرت حق است و تعبیر به قدرت شاید بدان جهت است که روشن تر از بقیه صفات در این جهت می تواند مطلب را برساند، در این حدیث شریف در نسخه ملاصدرا به جای کلمه «قدرة» کلمه «فدرة» بوده و ملاصدرا در شرح اصول کافی ص 329 «فدرة» را به معنای «قطعه» گرفته است و با قدرت پرورش سخنی که دارد در توجیه این لفظ تلاش کرده است امّا چنین نیست که فقط آن جزء و آن قطعه با اشیاء بینونت داشته باشد، چه اگر «فدرة» قطعه در نظر گرفته شود ترکیب، لازم می آید و چون در وجود خدا ترکیب نیست نتیجه چنین می شود که «بان من الاشیاء» و این معنا با لفظ «قدرة» که در نسخه های دیگر آمده مشخص و روشن می شود.

13- التوحيد، باب التوحيد و نفى التشبيه، ج 3، ص 42؛ الکافی، کتاب التوحيد، باب جوامع التوحيد، ح 1، ج 1، ص 135.

14- التوحيد، باب التوحيد و نفى التشبيه، ح 13، ص 52؛ بحار الانوار (طبع بیروت) ح 16، ج 4، ص 275 و 276.

15- التوحيد، باب التوحيد و نفى التشبيه، ح 36، ص 80؛ بحار الانوار (طبع بیروت) ح 30، ج 3، ص 299.

16- التوحيد، باب التوحيد و نفى التشبيه، ح 26، ص 69؛ بحارالانوار (طبع بیروت) ح 2، ج 4، ص 221 و 222.

17- التوحيد، باب التوحيد و نفى التشبيه، ح 13، ص 52؛ بحار الانوار (طبع بیروت) ح 16، ج 4، ص 275.

18- این روایت به جهت آن که به صورت مکتوبه به دست راوی رسیده لذا از این جهت دارای امتیاز می باشد.

19- التوحيد، باب التوحيد و نفى التشبيه، ح 14، ص 56؛ الکافی، کتاب التوحید، باب جوامع التوحيد، ح 5، ج 1، ص 139.

20- بحارالانوار، ج 8، ص 339.

21- توحید صدوق، ح2 ، ص 36.

22- با مراجعه به مجامع حدیثی روشن می گردد احادیث در این زمینه بسیار فراوان هستند و همه احادیث نیز یک دست و یک نواخت و منطبق با آیه لَيْسَ كَمِثلِهِ شَيْءٌ می باشد.

23- تعبیر علّت نسبت به خداوند متعال از مباحثی است که بدان پرداخته خواهد شد که آیا می توان علّت اصطلاحی را به حضرت حق اطلاق کرد؟ یا می توان در مورد خداوند تعبیر «فاعل تام» به کار برد؟ این از مباحثی است که در بحث توحید مطرح خواهد شد.

24- به هر نوع لطافت از جدایی مثل جدایی بوی گل از گل. جدایی روغن بادام از بادام، جدایی کلام انسان از انسان، جدایی حالاتی از انسان در ارتباط با نفس او...

25- الحديد، 3.

26- البقرة، 30.

27- الإسراء، 44.

منابع و مآخذ

اشاره

سیری در نسج البلاغه

اشاره

حجت الاسلام جعفر فاضل

درآمد

اشاره

بدون تردید بحثی مهمتر از مباحث مربوط به پروردگار وجود ندارد ولی این مباحث در عین حالی که از شرافت خاصّی برخوردارند حساسیت ویژه ای دارند که با کمترین انحراف، از محیط مکتب وحی خارج شده و وارد در مکاتب دیگر می گردد. لذا بایسته و لازم است که این مباحث بر اساس سخن معصومین (علیهم السلام) دنبال شود تا از هر گونه آسیبی مصون بماند. در این شماره نیز مباحثی از الاهیّات بر اساس نهج البلاغه تقدیم می گردد.

کلید واژه های:

نهج البلاغه، توقیفیت، تباین، مجسّمه، حلولیه، اتّحادیه

اعتقاد به خداوند

انسان همانطور که فکر می کند زندگی می کند بنابراین نوع شناخت در رابطه با خداوند، به شدت در زندگی آدمی تاثیر گذار است. اعتقاد به خدا روح انسان را به آرامش می رساند و دیگر فقدان امور دنیایی مایه اضطراب انسان نمی شوند. اعتقاد به خدا، موجب نفی گردنفرازی و گردنکشی است زیرا بندگی؛ روح گردنکشی را می میراند. اعتقاد به خدا و احساس حضور در محضر خدا، انسان را نسبت به خود و دیگران، نسبت به روش و رفتارش مسئول می سازد. ایمان به خدا ضامن آزادی آدمی از غیر خداست.

بنده دیگر مباش که خداوند تو را آزاد آفریده است. ⁽¹⁾

باور به پروردگار انسان را از قید نفس خود و دیگران رها ساخته و تنها او را در محیط عبودیت حضرت حق قرار می دهد. مقصود از اعتقاد به خدا تنها باورمند بودن نیست بلکه منظور باور همراه با محبت و احترام است. و در واقع ایمان چیزی جز دوستی خدا نیست و این دوستی اگر باشد اطاعت و بندگی در پی اش خواهد بود به همین خاطر است که میزان سنجش ایمان، اعمال است. نکته قابل توجّه دیگر این است که مقصود از اعتقاد به خدا، باور به خدای واقعی است نه خیالی و ساخته ذهن ها و نمایندگان خدا برای همین امر به میان مردم آمدند تا همگان را با خدای واقعی آشنا سازند. حضرت امیر (علیه السلام) در این مهم بسیار کوشیده و خدای واقعی را به بهترین نحو معرّفی نموده است که مانند او را در غیر سخنان اهل بیت (علیهم السلام) نمی توان یافت.

اینک به چند فراز از سخنان امیر کلام امام علی (علیه السلام) درباره پروردگار توجّه نمایید: ⁽²⁾

1 - الْحَمْدُ للهِ الَّذِى لَمْ تَسْبِقُ لَه حَالٌ حالاً، فَيَكُونَ أَوَّلاً قَبْلَ أَنْ يَكُونَ آخِراً،

سپاس خداوندی را که صفتی از او بر صفت دیگرش پیشی نجسته، تا اول باشد پیش از آن که آخر باشد،

وَ يَكُونَ ظَاهِراً قَبْلَ أَنْ يَكُونَ باطِناً. كُلُّ مُسَمًّى بِالْوَحْدَة غَيْرُهُ قَلِيلٌ. وَ كُلُّ عَزيزِ غَيْرُهُ ذَلِيلٌ. و آشکار باشد قبل از این که پنهان باشد و هر آن چه غیر او به وحدت نامیده شود کم است. و هر عزیزی غیر از او خوار،

وَ كُلُّ قَوِيٌّ غَيْرُهُ ضَعِيفٌ. وَ كُلُّ مالک غَيْرُهُ مَمْلُوكٌ. وَ كُلُّ عالم غَيْرُهُ مُتَعَلِّم. و هر قویّی غیر او زبون و هر مالکی غیر او مملوک و هر عالمی غیر او نیازمند به فراگیری،

وَ كُل قادِر غَيْرُهُ يَقْدِرُ وَ يَعْجِرُ. وَ كُلَّ سَمِيعِ غَيْرُهُ يَصَمُّ عَنْ لَطيف الأصْواتِ، و هر صاحب قدرتی غیر او گاه توانا و گاه ضعیف و هر شنوندهای غیر او از شنیدن صداهای آهسته ناشنوا،

وَ يُصمُّهُ كَبيرُها وَ يَذْهَبُ عَنْهُ ما بَعُدَ منها. و از شنیدن آوازهای بلند کر و از شنیدن صداهای دور محروم است.

وَ كُل بَصير غَيْرُهُ يَعْمَى عَنْ خَفِيِّ الأَلْوانِ وَ لَطيف الأجسامِ. و هر بیننده ای غیر او از دیدن رنگ های پنهان و اجسام لطیف کور،

وَ كُلُّ ظاهر غَيْرُهُ غَيْرُ باطن. وَ كُلُّ باطِن غَيْرُهُ غَيْرُ ظاهر. و هر آشکاری جز او غیر پنهان و هر پنهانی جز او غیر ظاهر است

وَ لا ضدٌ مُنافِر، وَلكِنْ خَلائِقُ مَرْبُوبُونَ وَ عِباد داخِرُونَ. و ضدّ گردنکش، بلکه همه آفریدگان پرورده شده و بندگانی ذلیل و خوارند.

لَمْ يَحْلُلْ فِي الأشْياءِ فَيُقالَ هُوَ فِيها كائِنٌ. وَ لَمْ يَنْاَ عَنْها فَيُقالَ هُوَ مِنْها بائِنٌ. در اشیاء حلول ننموده تا گفته شود خدا در آن هاست. و از آن ها دور نگشته تا گفته شود جدای از آن هاست.

لَمْ يَؤُدْهُ خَلْقُ ما ابْتَدَأَ وَ لا تَذييرُ ما ذَرَأَ وَ لا وَقَفَ بِهِ عَجْزٌ عَمّا خَلَقَ، آفریدن موجودات و تدبیر وضع آنان او را خسته و درمانده نکرده و نسبت به آن چه آفریده عجزی به او دست نداده،

وَ لا وَلَجَتْ عَلَيْهِ شُبْهَةٌ فيما قضى وَ قَدَّرَ، بَلْ قَضاءٌ مُنْقَنٌ، و در آن چه حکم داده و مقدّر نموده اشتباهی بر او وارد نگشته، بلکه کارش قضائی است استوار،

وَ عِلْمٌ مُحْكَمْ، وَ اَمْرٌ مُبْرَم. الْمَأْمُولُ مَعَ النِّقَم، الْمَرْهُوبُ مَعَ النِّعَم. و علمی است محکم و امری است قطعی. بندگان باوجود خشمش به او امیدوار و با وجود نعمت هایش از او هراسنانند.

2- سپاس خداوندی را که بی آن که دیده شود شناخته شده و بی آن که اندیشه ای به کار گیرد آفریننده است خدایی که همیشه بوده و تا ابد خواهد بود آن جا که نه از آسمان دارای برج های زیبا خبری بود و نه از پرده های فرو افتاده اثری به چشم می خورد نه شبی تاریک و نه دریایی آرام نه کوهی با راه های گشوده نه دره ای پرپیچ و خم نه زمین گسترده و نه آفریده های پراکنده وجود داشت.

3- اوست خدایی که با همه وسعتی که رحمتش دارد کیفرش بر دشمنان سخت است با سختگیری که دارد رحمتش همه دوستان را فرا گرفته است هر کس که با او به مبارزه برخیزد بر او غلبه می کند هر کس دشمنی ورزد هلاکش می سازد هر کس با او کینه و دشمنی ورزد تیره روزش کند و بر دشمنانش پیروز است هرکس به او توکّل نماید او را کفایت کند هر کس از او بخواهد می پردازد و هر کس برای خدا به محتاجان قرض دهد وامش را بپردازد و هر که او را سپاس گوید پاداش نیکو دهد.

4- ستایش خدایی را سزاست که نبخشیدن بر مال او نیفزاید و بخشش او را فقیر نسازد زیرا هر بخشنده ای جز او اموالش کاهش یابد و جز او هرکس از بخشش دست کشد مورد نکوهش قرار گیرد. اوست بخشنده انواع نعمت ها و بهره های فزاینده و تقسیم کننده روزی پدیده ها مخلوقات همه جیره خوار سفره اویند که روزی همه را تضمین و اندازه اش را تعیین فرمود. به مشتاقان خویش و خواستاران آن چه در نزد اوست راه روشن را نشان داد سخاوت او در آن جا که از او بخواهند با آن جا که از او درخواست نکنند بیشتر نیست. خدا اولی است که آغاز ندارد تا پیش از او چیزی بوده باشد و آخری است که پایان ندارد تا چیزی پس از او وجود داشته باشد. مردمک چشم ها را از مشاهده خود بازداشته است. زمان بر او نمی گذرد تا دچار دگرگونی گردد و در مکانی قرار ندارد تا پندار جابجایی نسبت به او روا باشد. اگر آن چه از درون معادن کوه ها بیرون می آید و یا آن چه از لبان پر از خنده صدف های دریا خارج می شود از نقره های خالص و طلاهای ناب دره های غلطان و مرجان های دست چین همه را ببخشد در سخاوت او کمتر اثری نخواهد گذاشت و گستردگی نعمت هایش را پایان نخواهد داد در پیش او آن قدر از نعمت ها وجود دارد که هر چه انسان ها درخواست کنند تمامی نپذیرد چون او بخشنده ای است که درخواست نیازمندان چشمه جود او را نمی خشکاند و اصرار و درخواست های پیاپی او را به بخل ورزیدن نمی کشاند.

ناتوانی عقل از شناخت کنه ذات پروردگار

عقل در حوزه اثبات اصل بودن خداوند، بسیار قوی و مستقل است که شرحش خواهد آمد. و امّا عقل در حوزه درک ذات الاهی ناتوان و علیل است و امّا عقل در حوزه شناخت برخی از صفات و افعال خداوند مستقل است ولی در بسیاری دیگر ناتوان است و امّا عقل در حوزه شناخت احکام و دستورات الاهی بخاطر از دسترس خارج بودن علّت احکام، نیز ناتوان است و باید به وحی رجوع کند. هر موجودی جز ذات پروردگار، محدود و دارای اندازه خاص خود است و از این موضوع عقل نیز مستثنی نیست. عقل به عنوان یک قوّه یا ابزار تفکّر، بسیار حائز اهمیت است ولی عقل بدون علم کارایی ندارد. این عقل است که اطلاعات موجود را کنار هم گذارده و نتیجه می گیرد بنابراین مواد اولیه کارخانه عقل، علم و دانش است به همین خاطر است که اگر اطلاعات کافی یا کامل نباشد، نتیجه نیز متناسب با آن یا غیر کافی یا غیر کامل خواهد بود قرآن کریم بیان نموده است:

وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعلم الا قليلا ⁽¹⁾ به شما از دانش جز اندکی داده نشده است.

لذا همواره عقل در جهت نتیجه گیری دارای محدودیت است. جهت دیگری که در محدودیت عقل است محدودیت در فهم است. برخی از امور قابل فهم و درک عقل نیستند یعنی اگر حتی عقل به آن علم هم یابد و فهم آن نتواند کند. لذا کسانی که انتظار دارند همه چیز را بفهمند و درک کنند، به عجز مخلوقی خود پی نبرده و یا آن را فراموش کرده اند. پروردگار بالاتر از آن است که در فهم و درک مخلوقی قرار گیرد به همین خاطر است که در حوزه شناخت خدا باید به وحی اكتفا نمود. حضرت امیر (علیه السلام) فرمودند: ⁽²⁾

و از فرو رفتن در اسرار نهان بی نیاز ساخته است و آنان را از این رو که به عجز و ناتوانی خود در برابر غیب و آن چه که تفسیر آن را نمی دانند اعتراف می کنند ستایش فرمود و ترک ژرف نگری آنان در آن چه که خدا بر آنان واجب نساخته را راسخ بودن در علم شناسانده است. پس به همین مقدار بسنده کن! و خدا را با میزان عقل خود ارزیابی مکن تا از تباه شدگان نباشی.

کارایی عقل در حوزه اثبات پروردگار

گرچه عقل به خاطر محدودیتش، از درک ذات خدا و چگونگی حضرت حق ناتوان است [و در واقع هیچ موجودی نمی داند خدا چیست و تنها خدا است که خود را به کنه ذات می شناسد]، امّا در جهت اثبات موجودیت باری تعالی بسیار توانمند است. عقل با توجه به پدیده ها ⁽¹⁾

دوم - إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضِ وَ اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ لآيَاتٍ لِّأُوْلِي الألْبَابِ [آل عمران، 190].

سوم - وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ - تا - وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ [روم، 20 تا 30].

چهارم - خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ تَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ - تا - إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ [نحل، 3 تا 18].

آن گاه که به آن چه در اطراف ماست و ما آن را حس می کنیم نیک بنگریم آثار صنع و مخلوقیت (پدیده بودن) را در آن می بینیم. خود داشتن شکل و اندازه از آثار مصنوعیت و مخلوقیت است. اگر چیزی دارای اندازه شد بی شک قابلیت پذیرش اندازه های دیگر را نیز دارد و چیزی که در آن کم و زیادی راه داشته باشد در ذاتش تغییر راه دارد و چیزی که در ذاتش حدوث و دگرگونی راه دارد قطعاً حادث (پدیده) است و هر پدیده ای پدید آورنده ای دارد:

از سویی عقل می یابد که بود شدن بدون اندازه محال است بنابراین، آفریده بدون حد و اندازه ممکن نیست و به عبارتی می توان گفت که هر مخلوقی محدود است. حضرت امیرمومنان (علیه السلام) فرمود:

بنابراین مخلوق موجودی است که دارای حد و اندازه است و معلوم شد که هر مخلوقی محدود است ولی آیا هر محدودی مخلوق است؟

چنان که بیان شد، هر چیزی که دارای اندازه باشد قابلیت پذیرش اندازه های دیگر را دارد و هر چیزی که در آن کم و زیادی راه داشته باشد، مخلوق و پدیده است زیرا در ذاتش تغییر و حدوث راه دارد بنابر این هر محدودی مخلوق است:

حال از دو اصل یاد شده؛ «هر محدودی مخلوق است» و «هر مخلوقی محدود است»، به راحتی می توان نتیجه گرفت که محدود مساوی با مخلوق است. و از این جا تعریف صحیح خالق و مخلوق و در نتیجه فرق خالق با مخلوق واضح می شود. مخلوق موجودی است که دارای حد و اندازه است و خالق موجودی است که دارای حد و اندازه نیست و فرق خالق با مخلوق در همین است. در سخنان معصومین (علیهم السلام) به این مهم بسیار تاکید شده است:

وَ لَمْ يَحْتَلْ فِيكَ مُحْتَالٌ أَنْ يَصفَكَ بهَا الْمُلْحِدُ إلَى تَبْدِيل أَوْ يَحُدَّكَ بِالزِّيَادَةِ وَ التَّقْصَان ⁽¹⁾ و نیز از همین جا مشخص می شود که بین خالق و مخلوق واسطه ای نیست چرا که «حد» و «بی حد» ضدین هستند.

انحراف بت پرستان و نیز مجسمه از پروردگار

توجّه به تفاوت خالق (بی حد) با خلق (حد دار)، نشان می دهد که «مجسمه» خدا را نشناختند:

انحراف حلولیه و اتحادیه از پروردگار

توجّه به تفاوت خالق با خلق، معلوم می سازد که خدا با چیزی متّحد نمی شود و در چیزی حلول نمی کند و در چیزی قرار نمی گیرد و از چیزی جدا نمی شود و چیزی هم از او جدا نمی شود، چگونه؛ «حد» و «بی حد» که ضد یک دیگرند با هم متحد گردند.

وَ الْوَاحِدُ الْمُتَبَايِنُ الَّذِى لَا يَنْبَعِثُ مِنْ شَيْءٍ وَ لَا يَتَّحِدُ بِشَيْ. ⁽²⁾ واحد متباینی که از چیزی سرچشمه نگرفته و با چیزی متّحد نمی شود.

این تفاوت نشان می دهد که خدا شبیه و نظیر و مانندی ندارد.

وَ هُوَ الْمُتَفَرِّدُ الَّذِي لَا نَظِيرَ لَهُ وَ التَّوْحِيدُ الْإقْرَارُ بالْوَحْدَةِ وَ هُوَ الانْفِرَادُ... ⁽¹⁾ و او فردی است که نظیری ندارد و توحید یعنی اقرار کردن به وحدانیت خدا و او فرد است.

و معنا و مفهوم یگانگی ذات باری نیز همین است. ⁽²⁾

یکی این که یگانگی خدا مطلق است و اختصاص به صفت خاصّ و شأن خاصّی ندارد. توضیح این که ما وقتی انسان را مثلاً توصیف به یگانگی می کنیم، این توصیف مطلق نیست، بلکه فرضاً می گوییم: زید در علم فقه یگانه است، فلان قهرمان در کشتی یگانه است. ولی این موارد، تفاوت اساسی با توحید دارد. در توحید می گوییم: خدای متعال در ذات، یگانه است، سنخ ذات او با همه ذاتها مغایر است و در همه شونش منحصر به فرد است. طبرسی در مجمع البیان گوید: «... وَ اِذا قِيلَ هَذَا اَلرَّجُلُ اِنْسَانٌ وَاحِدٌ، فَهُوَ وَاحِدٌ فِي مَعْنَى صِفَتِهِ. وَ اذا وَصَفَ اَللَّهَ تَعالى بَانَهُ وَاحِدٌ فَمَعْنَاهُ انَّه الْمُخْتَصُّ بِصِفَاتٍ لا يُشارِكُهُ فِيها اَحَدٌ غَيْرُهُ. نَحْوَ كَوْنِهِ قَادِراً لِنَفْسِهِ عَالِماً حَيّاً مَوْجُوداً كَذَلِكَ»

دیگر این که یگانگی خدای متعال حقیقی است، مغایرت او با سایر موجودات چنان است که هیچ کس مقارب ذات اقدس او نیست و حتی بطور مجاز و مسامحه هم نمی توان کسی را همتای او دانست. باری ذات حقّ تعالی ناشناخته است و به همین دلیل، از بحث در ذات او نهی اکید شده است: وَ اَنَّ اِلَيَ رَبُّكَ اَلْمُنْتَهِيَ [نجم، 42] به بیان روشن تر، معرفی خدا در قرآن براساس یگانگی او و مغایرت با سایر موجودات است: لَيْسَ كَمِثْله شَيْءٌ [شوری، 11]. حتى فرض وجود دو خدا به نشناختن خدا بر می گردد، یعنی آن چه که دو فرد برایش تصوّر شود، غیر خدا است. و آیه كريمه وَ مَا مِنْ إِلَهِ إِلا إِلَهَ وَاحِدٌ [مائده، 73] همین را می فهماند.)به عبارت دیگر، کثرت و تعدّد از خواص شناخته های ما و اجسام است، در حالی که ادراک ما در مورد خدای متعال، این است که او موجودی است مغایر همه این اشیایی که ما می توانیم بشناسیم و احکام این اشیاء - که از جمله آن ها فرض کثرت و تعدّد است - بر او جاری نمی باشد.

### توقیفیت اسمای الاهیاز آیات قرآن کریم چنین فهمیده می شود که قرآن، خدا را از هر نقص و عیبی منزّه می داند، و ذات اقدس او را دارای اسماء حسنی و صفات علیا می داند و این را ضروری می داند، به طوری که نیاز به استدلال ⁽¹ندارد. خدای متعال، خود توصیف خود را متکفّل شده است و به کسی اجازه توصیف ذات اقدسش را نمی دهد، هر چند در نظر وصف کننده کمال باشد. آیه کریمه

سُبْحَانَ الله عَمَّا يَصفُونَ * إِلَّا عِبَادَ الله الْمُخْلَصِينَ ⁽²⁾ خدا منزّه است از آن چه در وصف می آورند * به استثنای بندگان پاکدل خدا.

به طور روشن از این حقیقت پرده برداشته است. مطابق روایات و ادلّه عقلی، مراد از عباد مخلصین (به فتح لام) همان بندگان معصوم و حجّت های خدا هستند. بر همین اساس، دانشمندان بزرگوار اسلام تصریح کرده اند که اسماء الله توقیفیّه است و کسی حق ندارد که خدا را به اسم یا صفتی که ثبوت قطعی از شرع ندارد توصیف کند. میرزای قمی (رحمة الله علیه) در قوانین در بحث اطّراد (از علائم حقیقت) از اطلاق کلمه متجوّز، «سخّی» بر خدا منع کرده و دلیل آن را توقیفیّت اسماء الله ذکر کرده است.

یعنی فطری است و مانند سایر فطریّات مورد اذعان همه عقول سلیمه است. توضیح این که یک سلسله امور است که وقتی بر انسان عرضه می شود، عقل انسان صحّت آن ها را بدون تردید می پذیرد و برای آن ها مطالبه دلیل نمی کند، مانند زشتی خیانت و حسن امانت. و از این قبیل است موارد زیر: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ [بقره، 44]؛ أَفَمَن يَهْدِى إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ أُمَّن لَا يَهِدِّى إِلَّا أَن يُهْدَى [يونس، 35]؛ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ [بقره، 85]؛ هَلْ جَزَاء الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ [الرحمن، 60]: وَ جَزَاء سَيِّئَةِ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا [شوری، 40]؛ لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ [صفّ،2]؛ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى وَ عَلَى اللهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ [انعام، 21]. چنان که ملاحظه می شود این مطالب فطری است و نیازی به استدلال ندارد. 1. آیاتی که وصف کمال برای خدای عزّوجل می کند، همین گونه است. لهذا هیچ وقت از ناحیه کسی مطالبه دلیل بر آن ها نشده است و حتی دشمنان اسلام هم اعتراض نداشته اند. مثلاً

حضرت یوسف (علیه السلام) به یاران زندانی خویش می گوید: أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَم اللهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ [يوسف، 39] یعنی همان طوری که گفته می شود هَلْ جَزَاء الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ و صحّت آن معلوم است، همین طور وقتی گفته می شود که خدای واحد قهّار خوب است نه اعتقاد به خدایان متعدّد صحّت آن معلوم است و کسی اعتراض نمی کند.

شیخ مفید (رحمة الله علیه)، (به نقل صاحب توضیح المراد) در اوائل المقالات می نویسد:

أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ تَسْمِيَةُ اَلْبَارِى تَعَالَى اِلاّ بِمَا سَمَّى بِهِ نَفْسَهُ فِي كِتَابِهِ او على لسانِ نَبِيِّي (صلي اللّه عليه و آله) او سَمَّاهُ بِهِ حُجَجُهُ مِنْ خُلَفَاءِ نَبِيِّهِ وَ كَذَلِكَ اقُولُ فِى اَلصِّفَاتِ وَ بِهذا تطابقت الاخبار عن آل مُحَمَّد (علیهم السلام)...

جایز نیست خدای باری تعالی را نامگذاری کنیم مگر به آن چه خودش در قرآن نام گذاری کرده، یا از زبان پیامبرش (صلی الله علیه و آله) نقل شده یا حجّت های الاهی که جانشینان اویند او را نام گذاری کرده اند. و این گونه درباره صفات سخن می گویم و این مطابق احادیث آل محمّد (علیهم السلام) است.

علامه حلّی پس از بحث درباره الم و لذّت و بیان این که لذّت (عقلی) به معنای ادراک ملایم است، می نویسد:

وَ اما اَللَّذَّةَ بِهَذَا اَلْمَعْنَى فَقَدِ اِتَّفَقَ اَلاوَائِلُ عَلَى ثُبُوتِهَا اَللَّهُ تَعَالَى لاَنَّهِ مُدْرِكٌ لاَكْمَلُ الموجودات اُعْنَى ذَاتَهُ فَيَكُونُ مُلْتَذا بِهِ وَ اَلمُصَنِّف (رحمة الله علیه) كَانَهُ قَدِ ارتضى هَذَا اَلْقَوْلَ وَ هُوَ مَذْهَبُ اِبْنِ نَوْبَخْتَ مِنَ اَلْمُتَكَلِّمِينَ اِلاّ انّ اطِّلاقَ المُلْتَدِ عَلَيهِ يُستَدْعى الاذن الشَّرعيّ. دانشمندان گذشته متّفق هستند که لذّت به این معنا برای خدا ثابت است. چون او کامل ترین موجودات است، یعنی خودش را درک می کند و این گونه لذّت می برد. و نویسنده کتاب گویا این قول را پذیرفته است. و این رأی ابن نوبخت متکلّم است. جز این که اطلاق صفت لذّت برنده بر او [خدا] مشروط به اذن شرعی است.

بر همین اساس، بر شیخ الرئیس - که بر خدای متعال اطلاق مبتهج نموده است - اعتراض شده است. عبارت ابن سینا در اشارات این است: ⁽¹⁾

اَجَلِ مُبْتَهِجٌ بِشَيْءٍ وَ هُوَ الاَوْلُ بِذاتِهِ، لِأَنَّهُ اَشَدُ الاِشْياءِ اَدْراكا لاَشَدَّ الاشْياءِ كَمَالاً، الَّذِى هُوَ بَرِىءٌ عَنْ طَبِيعَةِ الِامْكَانِ وَ اَلْعَدَمِ، وَ هُمَا مُنْبَعَا اَلشَّرِّ وَ لاَ شَاغِلَ لَهُ عَنْهُ، وَ اَلْعِشْقُ اَلْحَقِيقَى هُوَ اَلاِبْتِهَاجُ بِتَصَوُّرِ حَضْرَةِ ذاتٍ... وَ الاَوْلِ عَاشِقٌ لِذَاتِهِ مِن ذاتِهِ عَشْقٌ مِنْ غَيْرِهِ او لم يعشق، وَ لَكِنَّهُ لَيْسَ لاَ يَعْشَقُ مِنْ غَيْرِهِ، بَلْ هُوَ مَعْشُوقٌ لِذَاتِهِ ذَاتُهُ من وَ مِنَ اشْيَاءَ كَثِيرَةٍ غَيْرِه. و او [خدا] ذاتاً اول است چون او بالاترین مرتبه ادراک را دارد، چون او صاحب بالاترین مرتبه کمال است. کسی که از [امکان و عدم] که این دو منبع شر هستند منزّه است. و چیزی او را از امر ادراک منصرف نمی کند و عشق حقیقی همان ابتهاج از طریق تصور کردن ذات حضرتش می باشد... و اولین عاشق که ذاتاً عاشق خودش است، عاشق غیر خودش است یا نه؟ و لکن او این طور نیست که عاشق غیر خودش باشد بلکه او خودش معشوق خودش و معشوق غیر خودش است.

برخی از طرفداران فلاسفه، در مقام دفاع از شیخ بر آمده اند و گاهی توقیفیّت اسماء را منکر شده اند و گاهی به جمله «یا مرتاح» که در دعاء جوشن کبیر (بند 65) آمده است استدلال کرده اند، چه آن که مرتاح به معنای خرّم و شاد آمده است و مبتهج نیز همین معنی را دارد. امّا این دفاع صحیح نیست، زیرا با وجود آیه کریمه:

سُبْحَانَ اللهِ عَمَّا يَصِفُونَ * إِلَّا عِبَادَ اللهِ الْمُخْلَصِينَ ⁽¹⁾ جایی برای انکار توقیفیت نمی ماند. به علاوه کلمه مرتاح که در دعاء جوشن کبیر آمده است، نمی تواند مورد استفاده قرار گیرد، زیرا کلمه مرتاح همان طوری که به معنای خرّم و خرسند آمده است، به معنای خرّم کننده و خرسند کننده هم آمده است، که اطلاق آن به معنای دوم بر خدای متعال مانعی ندارد. شخصی از حضرت امیر (علیه السلام) خواست که خدا را آشکارا ببیند. حضرت (علیه السلام) از این درخواست خشمگین شدند. زیرا که در واقع سائل مخلوق را با خالق اشتباه گرفته بود زیرا پیش فرض سائل این بود که خدا دارای چگونگی و اوصاف آفریدگان است. حضرت امیر (علیه السلام) در پاسخ، به بهترین وجه فهمانیدند که اساساً این گونه اندیشه ها بیگانه از خداشناسی است و از وسوسه های شیطانی است، و در معرفت خدا می باید از بیان قرآن کریم و پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و ائمّه معصومین (علیهم السلام) پیروی کرد و بس:

فَانْظُرْ أَيُّهَا السَّائِلُ فَمَا دَلَّكَ الْقُرْآنُ عَلَيْهِ مِنْ صِفَتِهِ فَاثْتَمَّ بِهِ وَ اسْتَضِيْ بِنُورِ هِدَايَتِهِ وَ مَا كَلَّفَكَ الشَّيْطَانُ عِلْمَهُ ممَّا لَيْسَ فِى الْكَتَابِ عَلَيْكَ فَرْضُهُ وَ لَا فِي سُنَّةَ النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله و أئِمَّةِ الْهُدَى أَثَرُهُ فَكلْ عِلْمَهُ إِلَى اللهِ سُبْحَانَهُ فَإِنَّ ذَلِكَ مُنْتَهَى حَقٌّ اللَّهِ عَلَيْكَ وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِينَ فِى الْعِلْم هُمُ الَّذِينَ أغْنَاهُمْ عَنِ اقْتِحَام السُّدَدِ الْمَضْرُوبَةِ دُونَ الْغُيُوبِ الْإقْرَارُ بِجُمْلَةِ مَا جَهلُوا تَفْسِيرَهُ مِنَ الْغَيْبِ الْمَحْجُوبِ فَمَدَّحَ اللهُ اعْتِرَافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَمْ يُحِيطُوا بِهِ عِلْماً وَ سَمَّى تَرْكَهُمُ التَّعَمُّقَ فِيمَا لَمْ يُكَلِّفُهُمُ الْبَحْتَ عَنْ كُنْههَ رُسُوخاً فَاقْتَصِرْ عَلَى ذَلِكَ وَ لَا تُقَدِّرْ عَظَمَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى قَدْر عَقْلِكَ فَتَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ.) ⁽²⁾ پس ای پرسش کننده! بنگر تا آن چه قرآن در وصف خدا آورده است پیروی کن و به نور هدایتش استضائه کن. و آن چه که در کتاب خدا و سنّت پیغمبراکرم (صلی الله علیه و آله) و امامان هدایت اثری از آن نیست و شیطان به تو تکلیف می کند، رها کن و علم آن را به خدای سبحان واگذار، که این نهایت حق خدای تعالی بر تو است. و بدان که راسخان در علم (ثابت قدمان و پیش تاختگان در دانش) کسانی می باشند که به طور اجمال اقرار دارند به آن چه که تفصیلش را نمی دانند، از غیب های ممنوع و پوشیده شده. پس خدای متعال آنان را ستوده است

و اعترافشان را به عجز و ناتوانی علم دانسته و دخالت نکردن و باریک نشدنشان را در آن چه که مکلّف به بحث از کنه آن نشده اند، رسوخ و ثبات نامیده است. پس بر این مطلب اكتفاء كن و عظمت خدا را به اندازه عقلت نسنج که از هالکان خواهی شد.

در حقیقت، راسخان در علم، خدا را به ناشناخته بودن می شناسند. و این عظیم دانستن خدا است که بدانند قابل شناخت نیست. و کسانی که پا فراتر نهاده اند و می خواهند عظمت خدا را به قدر درک خود بگیرند به خطا رفته اند. از این جا دانسته می شود که کوشش های برخی در بحث علم ذاتی حق تعالی، مخصوصاً با توجه به این که علم عین ذات است و ذات مجهول الکنه است، از ریشه بی مورد است. پس سخنان شیخ الرئیس در باب علم حق تعالی که به صور مرتسمه قائل شده است و خواجه طوسی که بی تابانه به ردّ آن پرداخته است و نیز راه های دیگری که ارائه شده است؛ تماماً ورود به منطقه ممنوعه است.

تباین و مغایرت خالق و مخلوق

در نهج البلاغه خدا به موجود بی حد و مخلوقات به موجودات دارای حد و اندازه توصیف شده اند. و از این راستا مشخّص می شود که بین خالق و خلق تباین است و تباین در این جا یعنی هر چه خالق است خلق آن نیست و هر چه خلق است خالق آن نیست.

مخلوق دارای شکل و اندازه و کم و کیف، و خالق هستی، خالی از این امور است. در خطبه 181 ⁽¹⁾به تفصیل درباره توحید سخن گفته شده است و سیّد رضی (رحمة الله علیه) درباره آن می گوید:

این خطبه، از اصول علم، مطالبی را حاوی است که هیچ خطبه دیگر به آن فزونی ندارد. امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این خطبه می فرماید:

مَا وَحْدَهُ مَنْ كَيَّفَهُ وَ لَا حَقِيقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَلَهُ وَ لَا إِيَّاهُ عَنَى مَنْ شَبَّهَهُ وَ لَا صَمَدَهُ مَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ وَ تَوَهَّمَه ⁽²⁾ کسی که برای او چگونگی ذکر کند، او را به یکتایی نشناخته است، یعنی هرگاه برای خدا کیفیتی - مانند سایر موجودات - فرض شود، همانند سایر موجودات می گردد و دیگر لزوماً یکتا نخواهد بود. و آن کسی که مثلی برای او بیانگارد، به حقیقت او نرسیده است. و آن کس که او را شبیه به چیزی پندارد، او را قصد نکرده است (یعنی ذهنش به سوی چیزی غیر خدا متوجّه شده است) و آن کسی که او را به شکلی تصوّر کند و مورد اشاره قرار دهد، وی را نخواسته است.

همه این جملات به یک معنی اشاره دارد و آن این است که ذهن ما - که به چگونگی های اشیاء آشنا است - چیزهایی را که مخلوق می باشند درک می کند، در حالی که وقتی معرفت ذهن به خدا صحیح است که بفهمد او مانند مخلوقات نیست و طورش طور دیگر است. این همان معنای یگانه بودن و معناى (لَيْسَ كَمثله شَيْءٌ) است. و در غیر این صورت، نه خدا را شناخته و نه یگانگی او را دریافته است. مغایرت ذات خدا با سایر موجودات از مسلّمات معارف ربّانی است؛

تَشْعِيرِهِ الْمَشَاعِرَ عُرِفَ أَنْ لَا مَشْعَرَ لَهُ وَ بِمُضَادَّتِهِ بَيْنَ الأُمُورِ عُرِفَ أَنْ لَا ضِدَّ لَهُ وَ بِمُقَارَنَتِهِ بَيْنَ الأَشْيَاءِ عُرِفَ أَنْ لَا قَرِينَ لَه. ⁽¹⁾ به این که برای مخلوق ها مشاعر (راه های شعور مانند گوش و چشم و زبان) قرار داده است، دانسته می شود که او چون آنان نیست و مشاعر ندارد. و با برقراری تضادّ و دوئیت بین آفریدگانش، دانسته می شود که ذات پاک او از دائره تضاّد بیرون است و دومی برایش متصوّر نیست. و هم چنین وی بعضی از آفریدگان را قرین و همدم بعضی دیگر فرموده است (مانند زوجین)، پس او را قرین و همدمی نیست.

باز در ادامه می فرماید:

لَا يَجْرِى عَلَيْهِ السُّكُونُ وَ الْحَرَكَةُ وَ كَيْفَ يَجْرِى عَلَيْهِ مَا هُوَ أَجْرَاهُ وَ يَعُودُ فِيهِ مَا هُوَ أَبْدَاهُ وَ يَحْذَتُ فِيهِ مَا هُوَ أَحْدَثَهُ إِذا لَتَفَاوَتَتْ ذَاتُهُ وَ لَتَجَزَّاً كُنْهُهُ وَ لا امتنع [لَامْتَنَعَ] مِنَ الْأَزَلِ مَعْنَاهُ وَ لَكَانَ لَهُ وَرَاءٌ إِذْ وُجِدَ لَهُ أمَامٌ وَ لا التمس [لَاَلْتَمَسَ] التَّمَامَ إذْ لَزِمَهُ النُّقْصَانُ وَ إذا لَقَامَتْ آيَةُ الْمَصْنُوع فِيهِ وَ لَتَحَوَّلَ دَلِيلًا بَعْدَ أَنْ كَانَ مَدْلُولًا عَلَيْهِ. ⁽²⁾ حرکت و سکون در او راه ندارد. و چگونه می تواند در او راه داشته باشد چیزی که خودش پدید آورده است؟ و چگونه ممکن است بر او چیره و حاکم شود آن چه که خودش آفریده است؟ اگر چنان شود، ذاتش جزء پذیر شود و در نتیجه از ازلیّت بیرون رود، و پیش و پس پیدا کند، و نقص در او راه یابد و خلاصه نشانه مخلوق در او دیده شود و خود دلیل بر خالق گردد. خلاصه استدلال این است که طور مخلوق با طور خالق دو تا است و حکم این غیر حکم آن است. این استدلال بر حسب اصطلاح اهل منطق، خلف نامیده می شود و بسیار متقن است. همه سخن به آيه كريمه لَيْسَ كَمِثْلِه شَيْءٌ بر می گردد و اصل این سخن، فطری و ضروری است که اگر بنا است خالقی در کار باشد (که البته هست)، باید حکم او غیر حکم مخلوقات و سنخ او غیر سنخ ممکنات باشد.

هیچ موجودی ندارد با خدا *** ربط ذاتی یا که گردد زو جدا

ذات بی حدش كجا خلقش کجا *** ضد هم هستند با وصفی جدا

گر چه من از آن اویم او نیم *** راه کی یابد به او نقصان و کم

هر چه در او راه دارد کیف و کم *** با تامّل باشدى مخلوق هم

پی نوشت ها

1- نامه 31.

2- بحارالأنوار، ج 74، ص 306، باب 14.

3- اسری، آیه 85.

4- «ترجمه استاد دشتی»، خطبه 90.

5- بحار 94، ص 275.

6- بحارالأنوار، ج 3، ص 222، باب 6- التوحید و نفی الشریک و معنی.

7- بحارالأنوار، ج 3، ص 222.

8- الصافّات، 159 و 160.

9- ج 3، ص 329.

10- صافات، 159 و 160.

11- شرح نهج البلاغة، ج 6، ص 403 و من خطبة له (علیه السلام) تعرف بخطبة الأشباح.

12- ص 184 - 228.

13- بحارالأنوار، ج 74، ص 312، باب 14.

14- همان.

15- همان.

منابع و مآخذ

سیری در زندگانی امام حسن مجتبی (علیه السلام)

اشاره

روح اللہ اسماعیلی

درآمد

نویسنده در این مقاله تلاش نموده است سیری کوتاه ولی مفید در زندگانی امام مجتبی (علیه السلام) از بدو تولّد تا شهادت داشته باشد تا سیمای روشنی از چهره تابناک اولین امام بعد از امیرمؤمنان (علیه السلام) به نسل جدید ارایه نماید. بی گمان ویژگی های اخلاقی و علمی و رفتاری سبط گرامی پیامبر (علیه السلام) بهترین سرمشق و الگو برای تمامی جویندگان راه رشد و کرامت است.

کلیدواژه ها:

اشاره

خاندان وحی، سخاوت، صبر، وصال شیرازی، میثم تمّار، ابو الاسود دو تلی، جعده فضال، ابو حنيفه

سیری در زندگانی امام حسن مجتبی (علیه السلام)

با تولّد امام حسن (علیه السلام) وعده خداوند در سوره کوثر آشکار گردید و آنان که پیامبر (صلی الله علیه و آله) را بدون نسل می خواندند ثمره درخت ولایت و نبوت را به چشم خود دیدند. وجود نازنین امام حسن (علیه السلام) در خانه ای به دنیا آمد که یک در آن به کوچه و در دیگر آن به سوی مسجد باز می شد و این در حالی بود که رسول خدا (علیه السلام) به فرمان پروردگار، همه درهایی را که به سوی مسجد گشوده می شد به غیر از در خانه امام علی (علیه السلام) بست.

فروغ امامت بر جهان اسلام از خانهای تابید که خدای به آن خانه پایگاهی بلند بخشیده و فرمان داده است که نامش در آن کانون مقدس برده شود.

فِي بُيُوتِ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ ⁽¹⁾ در خانه هایی که خدا رخصت داده که [قدر و منزلت] آن ها رفعت یابد و نامش در آن ها یاد شود در آن [خانه] ها هر بامداد و شامگاه او را نیایش می کنند

کنیه آن حضرت ابومحمّد ⁽²⁾و ملقب به - السَّيِّدُ، السِّبْطُ، الأميرُ، الْحُجَّةُ، الْبَرُّ، التقى، الأثِيرُ، وَ الزَّکِی – بودند، ⁽³⁾در نیمه رمضان سال سوم هجری به دنیا آمد و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در گوش ایشان اذان گفت. در چهره نوزاد ترسیمی از سیمای پیامبر (صلی الله علیه و آله) می درخشید و فروغ نبوت و امامت به همراه هم در پیشانی بلندش تجلّی داشت. خبر ولادت امام حسن (علیه السلام)، پیامبر رحمت (صلی الله علیه و آله) را شادمان کرد و موجی از سرور قلب پاکش را در برگرفت و بلافاصله به خانه حضرت فاطمه (علیها السلام) رفت، همان دختری که از فرزندان او مردان و زنان آینده افتخار می یابند، پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) به آن جا رفت تا میلاد نوزاد را به دخترش فاطمه (علیها السلام) و برادرش علی (علیه السلام) شاد باش و مبارک باد گوید و از برکات وجود خویش که همه جهان را در برگرفته به آن کودک افاضه فرماید.

این مولود مبارک، که نخستین ثمره ازدواج حضرت علی و حضرت فاطمه (علیهما السلام) بود مورد توجّه همه بود. هنگامی که امام حسن (علیه السلام) به دنیا آمد او را به محضر پیامبر (صلی الله علیه و آله) آوردند. آن حضرت گوسفندی برایش عقیقه ⁽⁴⁾کردند و گوشت آن را در بین فقرا تقسیم نمودند.

آری ولادت امام حسن (علیه السلام) که موجی از سرور و شادی را در خانواده پیامبر (صلی الله علیه و آله) ایجاد کرده بود مایه شادمانی و روشنایی چشم همگان گردید. پیامبر (صلی الله علیه و آله) از حضرت علی (علیه السلام) پرسیدند که نام این نوزاد مسعود را چه گذارده ای؟

عرضه داشت: من بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) سبقت نمی جویم. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: من هم بر امر پروردگارم پیشی نخواهم جست. در این هنگام الهام خداوندی بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرود آمد و حضرتش دستور یافت نام نوزاد را «حسن» بگذارند. ⁽¹⁾و بدین ترتیب نام اولین فرزند حضرت علی و حضرت فاطمه (علیهما السلام) از سوی پروردگار حسن نامیده شد تا پیامی باشد از زیبایی و نیکویی ظاهری و باطنی آن وجود عزیز.

اوصاف ظاهری امام حسن مجتبی (علیه السلام)

مطابق اخبار کسی از امام حسن (علیه السلام) شبیه تر به پیامبر (صلی الله علیه و آله) نبوده است. چنان چه أحمدبن حنبل به نقل از علی بن ابیطالب (علیه السلام) می نویسد:

كَانَ اَلْحَسَنُ أَشْبَهَ بِرَسُولِ اَللَّهِ مَا بَيْنَ الصَّدْرِ إِلَى اَلرَّأْسِ وَ اَلْحُسَيْنُ أَشْبَهَ فِيمَا كَانَ أَسْفَلَ مِنْ ذَلِكَ. ⁽²⁾ حسن (علیه السلام) از سینه تا سر شبیه ترین فرد به نبی گرامی اسلام بود و حسین (علیه السلام) از سینه به پایین بیشترین شباهت را به آن حضرت داشت.

ابن صبّاغ مالکی نیز در زیبایی صورت و اعضای حسن بن علی (علیه السلام) می نویسد:

رنگ چهره حسن بن علی (علیه السلام) سفید آمیخته با سرخی بود، چشمانش سیاه، درشت و گشاده، گونه هایش هموار، موی وسط سینه اش نرم، موی ریشش پر و انبوه، پشت گوشش پرمو، گردن آن حضرت کشیده، برّاق هم چون شمشیری از نقره، مفاصلش درشت و دو شانه اش پهن و دور از یک دیگر بود؛ انسانی چهار شانه، میانه قد و نمکین که نیکوترین صورت را داشت، ریش خود را با رنگ سیاه خضاب می کرد، مویش پرچین و کوتاه و قامتش رسا بود. ⁽³⁾واصل بن عطا در وصف امام حسن (علیه السلام) گفته است: صورت حسن بن علی (علیه السلام) چون سیمای انبیا و هیأت و شکل او چون هیأت ملوک و امرا بوده است. ⁽⁴⁾محدثان، سیمای ملکوتی امام مجتبی (علیه السلام) را چنین توصیف کرده اند: رخسارش سفید و آمیخته با سرخی؛ سیاهیِ چشمانش در کنار سفیدی آن درخششی خاص داشت؛ دارای مویی درهم و پیچیده و انبوه بود؛ استخوان و عضلاتش درشت؛ فاصله شانه و بازوانش زیاد؛ گردنش همانند ابریقی نقره می درخشید؛ با هوش و ذکاوت سرشاری که داشت، هر آن چه از جدّ و پدر و مادرش سر می زد، همانند آینه تمام نما در وجودش منعکس می گشت؛ او در امتیازهای عقلی و اخلاقی در بلندترین قلّه قرار داشت؛ در کنار همه آن چه گذشت، از

اصالت و ریشه ای بس و الا برخوردار بود و به قول معروف: آن چه خوبان همه دارند او تنها داشت.

سیمای نورانی امام حسن (علیه السلام) در کلام رسول خاتم (صلی الله علیه و آله)

پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) همواره فضایل و امتیازات فرزندش امام حسن (علیه السلام) را بیان می داشتند و از کمتر پایگاه بلند معنوی حسن و مهر راستینی که به او دارند سخن می گفتند. گاه به تنهایی فضایل و سجایایش را می ستود و گاهی از امتیازات او و برادرش امام حسین (علیه السلام) یاد می کردند و زمانی از امام حسن و برادرش و پدر و مادر ارجمندش (علیهم السلام) به عظمت و تقدیس سخن می گفت. آن چه از زبان پیامبر (صلی الله علیه و آله) در کتب فریقین درباره امام حسن (علیه السلام) بیان شده چنین است:

هر کس می خواهد آقای جوانان بهشت را ببیند به حسن نگاه کند. ⁽¹⁾حسن گل خوشبویی است که من از دنیا برگرفته ام. من حسن را دوست می دارم، خدایا تو نیز او را و هر کسی که او را دوست می دارد، دوست بدار. ⁽²⁾

روزی پیغمبر (صلی الله علیه و آله) به منبر رفت و امام حسن (علیه السلام) را در کنارش نشانید و نگاهی به مردم کرد و نظری به حسن (علیه السلام) انداخت و فرمود: «این فرزند من است و خداوند اراده کرده که به برکت وجود او بین مسلمانان صلح را برقرار سازد.» ⁽³⁾

«براء بن عازب» می گوید: پیغمبر (صلی الله علیه و آله) را دیدم که حسن (علیه السلام) را بر دوش می کشید و می فرمود:

خدايا من حسن را دوست دارم، تو هم دوستش بدار. ⁽⁴⁾

روزی پیغمبراکرم (صلی الله علیه و آله) او را بدوش گرفته بود، مردی گفت: ای پسر بر مرکبی خوب سوار شده ای. پیغمبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «او هم سوار خوبی است.» ⁽⁵⁾

از مهر فراوان پیغمبراکرم (صلی الله علیه و آله) به فرزندش امام حسن (علیه السلام) اخباری فراوان به ما رسیده است و از جمله می گویند چه بسا که پیغمبر (صلی الله علیه و آله) در حال سجده بود و امام حسن (علیه السلام) می آمد و بر پشتش می نشست و پیغمبر (صلی الله علیه و آله) به همان حال می ماند و سجده را طول می دادند.

حسن و حسین (علیهما السلام)، آقای جوانان بهشتند.

حسن و حسین (علیهما السلام) گل های خوشبوی من هستند که از دنیا برگرفته ام. ⁽⁶⁾

علامه طریحی در توضیح واژه ریحانه می نویسد:

" كُلُّ نَبْتٍ طَيِّبُ اَلرَّائِحَةِ؛ هر گیاه خوشبو و لذّت بخشی را ریحانه گویند " و سپس درباره احادیث فوق اضافه می کند: خوشبوترین و جذاب ترین گل و گیاه نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرزندش حسن (علیه السلام) و حسین (علیه السلام) بودند و این زیباترین نوع تشبیه است. ⁽¹⁾

هم چنین واژه سید که صفت مشبّهه است و دلالت بر ثبات و دوام دارد، یعنی کسی که سیادت و آقایی با تمام وجودش عجین گشته و از او جدا نخواهد شد و مجد و بزرگواری در تمام حالات در سراسر وجودش متبلور است. آری، مجموعه اوصاف زیبای ذاتی و مورثی امام حسن (علیه السلام)، او را بر دیگران برتری داده بود و برای همین، وی از نظر بیان، شجاعت، سخاوت، هیبت، تقوا، و عبادت و... زبان زد خاص و عام بود.

«سلمان» گفت: از پیامبراکرم (علیه السلام) شنیدم که می فرمودند:

این دو پسران من هستند هر کس آن ها را دوست بدارد، مرا دوست داشته است و هر کس که مرا دوست بدارد، خدای او را دوست می دارد و هر کس را که خدا دوست بدارد به بهشت واردش می کند و هر که این ها را دشمن بدارد با من دشمنی کرده و آن کس که با من دشمنی ورزد خدایش دشمن بدارد و به آتش افکند.

پیغمبر (صلی الله علیه و آله) با چنین رفتار و گفتاری اساس امامت را در خاندانش استوار فرمود و برای فرزندانش پیشوایی مسلمین را در تمام شئون دنیا و دین اثبات کرد.

امام حسن (علیه السلام) عزیز رسول خدا (صلی الله علیه و آله)

روزی امام مجتبی (علیه السلام) در حالی که کودکی خردسال بود به جانب پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد. همین که چشم رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) به او افتاد دیدگانش پر از اشک شد. پس او را بر روی زانوان خود نشاند و فرمود:

حسن نور چشم من و موجب روشنی قلبم و میوه ی دل من است. او آقای جوانان اهل بهشت است. برای مصایب او همه ی فرشتگان و جميع موجودات حتی پرندگان هوا و ماهیان دریاها گریه می کنند. هر چشمی که برای مصایب حسنم گریه کند در قیامت که چشم ها کور می شوند کور نخواهد شد. دلی که برای مصایب او غمگین شود در قیامت که همه ی دل ها غمگین می شوند؛ غمگین نخواهد. شد و هر که مرقد او را زیارت کند پاهایش روی صراط، در آن هنگام که همه ی پاها می لغزند، نخواهد لغزید. ⁽²⁾

هیبت و ابهت امام حسن (علیه السلام) هیبت رسول خدا (صلی الله علیه و آله)

ابن علی رافعی از پدرش، از جده اش زینب دختر ابی رافع، نقل می کند: حضرت فاطمه (علیهما السلام) با دو پسرش حسن و حسین (علیهما السلام) خدمت رسول الله (صلی الله علیه و آله) رسید... و فرمود: «این دو پسرانت هستند، پس چیزی به ارث و یادگار آن دو را بیاموز.» پیامبر (صلی الله علیه و آله) چنین درباره ی آن ها فرمود:

حسن هیبت و ابهت مرا دارد و امّا حسین دارای جود و بخشش و شجاعت من است. ⁽¹⁾

مؤیّد این روایت، روایتی است که محمد بن اسحاق نقل کرده است: کسی در شرافت بعد از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به حسن بن علی (علیه السلام) نرسیده است. وی می گوید من در مسیر مکّه خود شاهد بودم که امام حسن (علیه السلام) از مرکبش پایین آمد و پیاده می رفت از همراهانش کسی نماند، مگر این که او نیز از مرکبش پیاده شد، حتی سعد بن ابی وقاص هم پیاده شد و در کنار حضرت راه می رفت. ⁽²⁾

دلیل طولانی شدن سجده پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

نماز جماعت عشاء به امامت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) برپا بود ولی برخلاف همیشه یکی از سجده های نماز بیش از معمول به طول انجامید، یکی از اصحاب گوید:

من سر از سجده برداشتم و با کمال تعجّب دیدم که حسن بن علی (علیه السلام) که در آن هنگام کودکی خردسال بود از دوش پیامبر (صلی الله علیه و آله) بالا رفته و مشغول بازی شده است. دو مرتبه به سجده رفتم امّا پیامبر (صلی الله علیه و آله) آن قدر سجده ی خود را طولانی کرد، تا آن که حسن (علیه السلام) به میل و اختیار خود از دوش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پایین بیاید و آن گاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) بقیه نماز را اقامه نمود. چون مسلمانان از نماز فارغ شدند به حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله) شتافتند و متعجّبانه پرسیدند: ای رسول خدا! آن قدر سجده را طول دادید که ما گمان کردیم وحی بر شما نازل شده و یا حادثه ی خاصی رخ داده است.

پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

نه! بلکه فرزند دلبندم حسن (علیه السلام) بر دوش من سوار شده بود و من راضی نشدم که با کنار زدنش او را برنجانم، از این رو سجده را اندکی طول دادم. ⁽³⁾

امام حسن (علیه السلام) معدن سخاوت و کرامت الاهی

هر ناتوان و ضعیف و درمانده ای درِ خانه آن حضرت (علیه السلام) را می کوبید، از آن دریای جود و کرم بهره می جست. کمک و دستگیری از مستمندان، سالخوردگان و فقرا از سوی آن حضرت (علیه السلام)، در دوران حاکمیت امیرالمؤمنین (علیه السلام) و حکومت خود در کوفه و مدینه و بعد از آن به دو صورت انجام می گرفت:

الف) کمک های مستمر و همیشگی که شامل سالمندان، ایتام، خانواده های شهدا، اصحاب صفّه و... می شد و در چهارچوب منظمی به صورت ماهیانه انجام می گرفت. گویا آنان حقوق بگیران دایمی از خاندان اهل بیت (علیهم السلام) بودند که بخش عمده ای از موقوفات و صدقات رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و امیرمؤمنان (علیه السلام) و فاطمه اطهر (علیها السلام) و اموال شخصی حضرت مجتبی (علیه السلام) به این امر اختصاص می یافت. امام حسن (علیه السلام) پیش از آن از سوی پدر بر این کار بزرگ انتخاب و منصوب شده بود و بعد هم چنان ادامه یافت.

ب) کمک های مقطعی آن حضرت (علیه السلام) به فقرا، بیچارگان و مساکین در همه فراز و نشیب های زندگی. این کمک ها به طوری زیاد بود که بخشش و دستگیری آن ها زبان زد عموم مردم شده بود. از امام مجتبی (علیه السلام) پرسیدند:

چگونه است هر سائلی که بر در خانه شما می آید، ناامیدش بر نمی گردانید.

حضرت (علیه السلام) فرمودند: من هم نیازمند و محتاجی هستم به درگاه خداوند متعال که دوست ندارم او مرا دست خالی برگرداند، خداوندی که نعمت هایش را بر ما ارزانی داشته، هرگز نمی خواهد بندگانش را محروم کنم، می ترسم اگر سائلی را رد کنم، او هم مرا دست خالی بر گرداند. ⁽¹⁾

فروتنی امام حسن (علیه السلام)

روزی حضرت امام حسن (علیه السلام) بر جمعی از فقرا گذشت که بر زمین نشسته بودند و استخوان هایی در دست داشتند که ذرات گوشت را در آن ها یافته و می خوردند. هنگامی که امام حسن (علیه السلام) را دیدند، از او خواستند که با آن ها هم غذا شود. حضرت بدون درنگ بر خاک نشسته، مشغول به خوردن غذا شد و فرمود:

خداوند افراد متکبّر را دوست نمی دارد. سپس از آنان خواستند که با او به خانه اش بروند و به آنان غذا و پوشاک بخشیدند. ⁽²⁾

پاسخ نیک امام حسن (علیه السلام) به نیکی

انس بن مالک گوید:

یکی از کنیزان امام حسن (علیه السلام) شاخه گلی را به آن حضرت اهدا کرد. امام (علیه السلام) آن گل را گرفت و به او فرمود:

«تو را در راه خدا آزاد ساختم.» من به حضرت (علیه السلام) گفتم:

ای پسر رسول خدا! آیا به راستی به خاطر اهدا یک شاخه گل ناچیز، او را آزاد کردید؟!

امام (علیه السلام) فرمود: كَمَالُ اَلْجُودِ بَذْلُ اَلْمَوْجُودِ - نهایت بخشش آن است که آن چه داری را ببخشی.» و آن کنیز از مال دنیا جز آن شاخه گل را نداشت. خداوند در قرآنش فرموده: «هرگاه کسی به شما تحیت گوید او را همان گونه و بلکه بهتر پاسخ دهید.» ⁽¹⁾پاسخ بهتر بخشش او، همان آزاد کردنش بود. ⁽²⁾

بخشش های بی نظیر امام حسن (علیه السلام)

دستگیری حضرت مجتبی (علیه السلام) از فقرا و بخشش های بی سابقه و انفاق های بسیار بزرگ آن حضرت به حدی بود که آن حضرت (علیه السلام) را با لقب «کریم اهل بیت (علیهم السلام)» می خوانند. حدیث انفاق های امام حسن مجتبی (علیه السلام) علاوه بر کتب ما در کتب عامّه نیز وارد شده است:

امام حسن (علیه السلام) در طول عمر خود سه بار ثروت خود را به دو نیم تقسیم کرده و نصف دیگر را در راه خدا ایثار کرد. در حقیقت رویه ی آن حضرت در کمک به محتاجان به گونه ای بود که آنان را از مراجعه به دیگری بی نیاز سازد. ⁽³⁾

مورّخین نقل می کنند:

ابی عتیق به دنبال آن حضرت (علیه السلام) راه افتاد، حضرت (علیه السلام) با تبسّم به او فرمود: حاجتی داری؟ عرض کرد بله، از اسبت خوشم آمده است. حضرت امام حسن (علیه السلام) از اسب پایین آمد و آن را به او بخشید. ⁽⁴⁾

هم چنین نقل شده است: یک نفر اعرابی به نیاز آمد فرمود: هر چه در خزانه هست به او بدهید. در خزانه بیست هزار (درهم) بود که همه را به او دادند. اعرابی گفت: مولای من نمی خواستی نیازم را بگویم و مدحم را از تو بعمل آورم؟ امام (علیه السلام) فرمود:

حقیقت صبر و بردباری امام حسن (علیه السلام)

شهر شام که مرکز حکومت معاویه بود، کانون تبلیغات مسموم بر علیه خاندان وحی (علیهم السلام) بود. پیرمردی از اهالی شام در حالی که سوار بر شترش بود به مدینه آمد. و در کوچه های مدینه امام حسن (علیه السلام) را که سوار بر مرکب بود دید و زبان به دشنام باز کرد و از آن حضرت (علیه السلام) و پدر بزرگوارش امیرمؤمنان (علیه السلام) بدگویی کرده و نسبت های ناروا داد. اصحاب خواستند متعرّض او شوند ولی امام (علیه السلام) مانع شدند و در حالی که لبخندی بر لب داشتند به کنار پیرمرد شامی آمده و سلام کرده و فرمودند:

ای پیرمرد! گویا غریب می باشی و در مدینه آشنایی نداری و اموری در مورد ما بر تو اشتباه شده است. اگر میل داشته باشید در منزل ما وارد شوید زیرا که ما منزل وسیع و ثروتی بسیار داریم و محلی را نیز برای مرکب شما در نظر می گیریم و تا هر وقت که مهمان ما باشید به شما بد نخواهد گذشت. اگر نیازمند باشی تو را بی نیاز می کنیم و اگر مدیون باشی آن را ادا می نماییم و اگر نیاز به راهنمایی داشته باشی تو را راهنمایی می کنیم. هنگامی که آن پیرمرد ناآگاه این کلمات پر مهر را از امام (علیه السلام) شنید، منقلب شده و به گریه افتاد. پس از شترش پیاده شد و بوسه بر دست آن حضرت زد و گفت: (اَللَّهَ اِعْلَمْ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ) ⁽¹⁾خدا بهتر می داند که مقام رسالت خود را در وجود چه کسی قرار دهد. و سپس گفت: آن قدر در شام از بدی های شما و پدر بزرگوارتان شنیده بودم که دلم مملو از بغض و عداوت شما شده بود و لکن اکنون دانستم که سخن شامیان برخلاف حقیقت بود و خدا شاهد است که تا چند لحظه ی قبل مبغوض ترین افراد در نزد من شما و پدرتان بودید ولكن اکنون محبوب ترین انسان ها در نزد من می باشید. سپس او تا مدّتی مهمان خانه ی امام مجتبی

(علیه السلام)

بود و چون خواست به طرف شام بازگردد گفت: بهترین سوغاتی که در این سفر نصیب من شد آن بود که دلم از محبّت امام (علیه السلام) خویش سرشار و از بغض و عداوت دشمن او معاویه مالامال گشت. ⁽²⁾

گذشت نسبت به همسایه یهودی

نوشته اند در همسایگی امام (علیه السلام)، خانواده ای یهودی می زیستند. دیوار خانه یهودی شکافی پیدا کرده بود و رطوبت نجاست از منزل او به خانه امام (علیه السلام) نفوذ کرده بود. فرد یهودی نیز از این جریان آگاهی نداشت تا این که روزی زن یهودی برای درخواست نیازی به خانه امام (علیه السلام) آمد و دید که شکاف دیوار سبب شده است که دیوار خانه امام (علیه السلام) نجس گردد. بی درنگ، نزد شوهرش رفت و او را آگاه ساخت. مرد یهودی نزد امام (علیه السلام) آمد و از سهل انگاری خود پوزش خواست و از این که در این مدّت، امام (علیه السلام) سکوت کرده و چیزی نگفته بود، شرمنده شد. امام (علیه السلام) برای این که او بیشتر شرمنده نشود فرمود:

از جدّم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شنیدم که به همسایه مهربانی کنید.

یهودی با دیدن گذشت و چشم پوشی و برخورد پسندیده ایشان به خانه اش رفت، دست زن و بچّه اش را گرفت و نزد امام (علیه السلام) آمد و از ایشان خواست تا آنان را به دین اسلام در آورد. ⁽¹⁾

شجاعت و شهامت

از صفات بارز اولیا خداوند، شجاعت است. حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) درباره متقین می فرماید:

عَظُمَ الْخَالِقُ فِی أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أَعْیُنِهِمْ ⁽²⁾ خالق در جان آنان بزرگ است پس غیر او در چشمشان کوچک می باشد.

سّر شجاعت اولیای الاهی نیز در همین است. و البته سرّ اخلاص نیز همین است. امام حسن (علیه السلام) در سن هفت سالگی با شجاعتی تمام ابوبکر را که به عنوان خلیفه بر منبر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رفته بود مورد عتاب قرار داده و او را محکوم کردند و خطاب به او فرمودند:

فرود آی و فرود آی از منبر پدرم و به سوی منبر پدرت برو!

امام حسن (علیه السلام) همه آن چه را که ممکن بود به صورت مناظره و استدلال بیان دارد، با همین دو جمله کوتاه و پرمعنی اظهار فرمود. خلیفه که غافلگیر شده بود در پاسخ فرزند رسول خدا گفت: راست گفتی به خدا سوگند که آن منبر پدر توست نه منبر پدر من. ⁽³⁾

شجاعت امام حسن (علیه السلام) در جنگ جمل نیز بروز خاصی داشت. امام حسن (علیه السلام) تنها کسی بود که در جنگ جمل حامیان شتر سرخ موی را که در حمایت جاهلانه از یک شتر فتنه انگیزی و لجاجت می کردند، پراکنده ساخته و نیزه خود را در شکم بت سرخ فرود آورد. ⁽⁴⁾

ابن شهر آشوب در این مورد می نویسد:

امام مجتبی (علیه السلام) در جنگ جمل، در رکاب پدر خود امیرالمؤمنین (علیه السلام) در خط مقدم جبهه می جنگید و از یاران دلاور و شجاع مولا علی (علیه السلام) سبقت می گرفت و بر قلب سپاه دشمن حملات سختی می کرد. ⁽¹⁾

چون جنگ جمل در بصره بین سپاه حضرت علی (علیه السلام) و سپاه طلحه و زبیر، در گرفت، آتش جنگ شعله ور گردید، امیرمؤمنان علی (علیه السلام) پسرش محمّد حنفیّه را طلبید و نیزه خود را به او داد و فرمود: با این نیزه به دشمن حمله کن، محمّد حنفیّه به سوی دشمن حرکت کرد، ولی در برابر گردان بنوضبّه قرار گرفت و نتوانست کاری انجام دهد، عقب نشینی کرد و به حضور پدر بازگشت، هماندم امام حسن (علیه السلام) بر جهید و نیزه را از او گرفت و به میدان شتافت و مقداری با دشمن جنگید و بازگشت، در حالی که نیزه اش خون آلود بود. محمّد حنفیّه وقتی که دلاوری امام حسن (علیه السلام) را دریافت، صورتش (از شرمندگی) سرخ شد، امام علی (علیه السلام) به محمّد حنفیّه فرمود:

لاَ تَانِفٌ فَاِنَّهُ اِبْنُ اَلنَّبِيِّ وَ انتَ اِبْنُ عَلِى. سرافکنده نباش، زیرا حسن (علیه السلام) پسر پیامبر (صلی الله علیه و آله) است و تو پسر علی (علیه السلام) هستی. ⁽²⁾

عبادت امام حسن (علیه السلام) و خوف از خدا

بندگی رمز پیشرفت اولیای الاهی و زمینه ساز رسیدن به اوج کمالات و فتح قلّه سعادت است. با عبادت، انسان محبوب خدا شده و به او تقرّب می یابد. اگر حضرت ایوب و داوود و دیگر پیامبران الاهی مدال افتخار دارند، به خاطر بندگی خداست که خداوند با عبارت نِعْمَ اَلْعَبْدُ ⁽³⁾آنان را ستوده است. و اگر حضرت خضر نبی (علیه السلام) علم لدنّی داشت و پیغمبر اولوالعزمی هم چون حضرت موسی (علیه السلام) شاگردی او می کرد و جدایی از او را تلخ ترین حادثه زندگی می دانست، در اثر بندگی او بود. قرآن کریم نام حضرت خضر (علیه السلام) را نیاورد بلکه فرمود: فَوَجَدَا عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَا ⁽⁴⁾بنده ای از بندگان ما را یافتند. که نشان دهنده مقام بندگی و عبودیت در پیشگاه خداوند است. خداوند هدف از آفرینش انسان را بندگی می داند و می فرماید:

وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنِّ وَ الْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُون ⁽⁵⁾ من جنّ و انس را نیافریدم جز برای این که عبادت کنند.

راستی بندگی چه اکسیری است که در دسترس همگان قرار دارد، ولی اکثر مردم از آن بی خبر و نسبت به آن بی توجّه اند. در حالی که تمام عزّت ها، سربلندی ها و افتخارها، زیر سایه ی بندگی است.

امام مجتبی (علیه السلام) می فرماید:

وَ إِذا أَرَدْتَ عِذًا بِلا عَشِيرَة وَ هَيبَةً بِلا سُلْطَان فَاخْرُجْ مِنْ ذُلِّ مَعْصِيَةِ اللهِ إِلى عِزِّ طاعَةِ اللهِ عَزّوَجَلَّ ⁽¹⁾ هر گاه اراده عزتی بدون دار و دسته و هیبتی بدون سلطنت داشتی، از خواری معصیت الاهی بیرون آمده، به سوی عزت طاعت خداوند رو کن.

مردی به ایشان گفت: ای فرزند رسول خدا (علیه السلام) من از شیعیان شما هستم. به او فرمود:

ای بنده خدا اگر مطابق امر و نهی ما عمل کردی و مطیع فرمان های ما بودی راست گفته ای؛ ولی اگر چنین نباشی با ادّعای مرتبه والایی که سزاوارش نیستی بر گناه خود افزوده ای نگو که من از شیعه شما هستم بلکه بگو من از هواداران و دوستداران شما و دشمن دشمنان شما هستم و به سلامت باش.

وجود مقدّس امام حسن (علیه السلام) همواره خویش را در محضر باری تعالی می دیدند و آثار خوف از مقام الاهی در حالات مختلف ایشان بروز داشت که به برخی اشاره می کنیم:

بدن آن حضرت هنگام وضو می لرزید، و چهره اش زرد می شد، و آن حضرت (علیه السلام) در این باره می فرمودند:

حَقٌ عَلَى كُلِّ مَن وَقَفَ بَيْنَ يَدى رَبِّ الْعَرْشِ اَنْ يَصْفَرَّ لَوْنُهُ وَ تَرْتَعِدُ مَفاصِلُه. ⁽²⁾ بر هر کسی که در پیشگاه خداوند می ایستد لازم است که (از عظمت الاهی) رنگش زرد و اندامش به لرزه افتد.

آن حضرت (علیه السلام) وقتی که در آستانه مسجد قرار می گرفت، سر به سوی آسمان بلند می نمود و عرضه می داشت:

اِلَهِي ضَيْفُكَ بِبَابِكَ يَا مُحْسِنُ قَدْ اتّاكَ اَلْمُسِىءُ فَتَجَاوَزْ عَنْ قَبِيحِ مَا عِنْدَى بِجَمِيلِ مَا عِنْدَكَ يَا كَرِيم. ⁽³⁾ خدایا میهمانت درب خانه ات ایستاده، ای احسان کننده! (بنده) گنه کار به سوی تو آمد، به خوبی آن چه نزد توست، از بدی آن چه نزد من است در گذر. ای (خدای) بخشنده.

امام زین العابدین (علیه السلام) می فرمایند:

إنَّ الحَسَنَ بنَ عَليٍّ بن أبي طالب (علیه السلام كانَ أَعْبَدَ الناسِ في زَمَانِهِ وَ أَرْهَدَهُم وَ أَفضَلَهم وَ كانَ إذا حَجَّ حج ماشيا وَ رُبَّما مَشى حافيا. وَ كانَ إذا ذُكِرَ المَوتُ بَكَى وَ إذا ذُكِرَ القَبرُ بَكى وَ إذا ذُكِرَ)

البَعثُ وَ النُشورُ بَكى وَ إذا ذُكِرَ المَمَرُّ عَلى الصِّراطِ بَكى وَ إذا ذُكِرَ العَرضُ عَلَى اللَّه تَعَالَى ذِكرُه شَهِقَ شَهِقَةً يُغشى عَلَيهِ مِنها وَ كانَ إذا قامَ فى صَلاتِهِ تَرتَعِدُ فَرائصُهُ بَينَ يَدَى رَبِّهِ عزّ و جلّ وَ كانَ إِذا ذُكِرَ الجَنَّةُ وَالنارُ اضْطَرَبَ اضْطِرابَ السَّليم وَ سأل الله تعالى الجَنَّةَ وَ تَعوذُ بِهِ مِنَ النَّارِ. ⁽¹⁾ حسن بن علی بن ابی طالب (علیهما السلام) عابدترین و زاهدترین و با فضیلت ترین مردم روزگار خود بود. هرگاه حج می رفت پیاده و گاه با پای برهنه می رفت؛ هرگاه سخن از مرگ به میان می آمد می گریست؛ هرگاه سخن از قبر به میان می آمد می گریست؛ هرگاه سخن از قیامت و رستاخیز به میان می آمد می گریست؛ هرگاه از گذشتن بر صراط یاد می شد می گریست؛ هرگاه از حاضر شدن در دادگاه عدل الاهی سخن به میان می آمد، چنان صیحه ای می زد که بر اثر آن از هوش می رفت؛ هرگاه به نماز می ایستاد بدنش در پیشگاه پروردگارش عزّ و جلّ، می لرزید؛ هرگاه از بهشت و دوزخ سخن به میان می آمد، مانند مار گزیده به خود می پیچید و بهشت را از خداوند مسئلت می کرد و از آتش دوزخ به او پناه می برد.

در حالات آن حضرت (علیه السلام) نوشته اند:

اِنّ الْحَسَنَ كانَ اِذا فَرَغَ مِنَ اَلْفَجْرِ لَمْ يَتَكَلَّمْ حَتَّى تَطْلُعَ اَلشَّمْسُ. ⁽²⁾ امام حسن (علیه السلام) همواره چنین بود که وقتی از نماز صبح فارغ می شد، (باز هم بر سجاده خویش می نشست و عبادت خدا می کرد،) با هیچ کس (در آن حال) سخن نمی گفت: تا آن گاه که خورشید طلوع می کرد.

در هنگام قرائت قرآن وقتى به آيه يَا أَيُّهَا الَّذینَ آمَنُوا می رسید، می گفت:

لَبَّيْكَ اَللَّهُمَّ لَبَّيْكَ ⁽³⁾ اجابت کردم خدایا، اجابت کردم.

آن حضرت (علیه السلام) هیچ گاه خدا را فراموش نکرد و در تمام عمر خویش به یاد محبوب بود. از دوری دوست و خوف و عظمت او اشک می ریخت؛ در نماز، در حال خواندن قرآن،... تا آخرین لحظه، حتی آن گاه که در بستر شهادت قرار گرفت، گریه اش شدّت گرفت، عرض کردند: ای پسر رسول خدا! گریه می کنی در حالی که محبوب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هستی و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) درباره تو بسیار تعریف کرد و سخن گفت و تو بیست نوبت پیاده به حج مشرف شدی. فرمود:

إِنَّمَا أَبْكِي لِخَصْلَتَيْنِ لِهَوْلِ الْمُطْلَع وَ فِرَاقِ الأحِبّةِ. ⁽⁴⁾ به خاطر دو چیز می گریم، وحشت آن چه در پیش دارم و جدایی دوستان.

قرآن کریم و کریم اهل بیت (علیهم السلام)

امام حسن (علیه السلام) بعد از بیعت مردم، فرمود:

ما حزب پیروز خداییم نزدیک ترین خاندان پیامبریم. (اهل بیت پاکیزه و پاک اوییم). یکی از آن دو گران سنگ هستیم که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در امّت خود به یادگار نهاد و دومی آن، کتاب خداست که (در آن بیان هر چیز است و از پیش روی آن و از پشت سرش باطل به سویش نمی آید). ⁽¹⁾

امّا خود این قرآن نیز بدون مراجعه و عمل به آن کارساز نیست به همین خاطر وجود نازنین امام حسن (علیه السلام) فرمودند:

مابقى فِى اَلدُّنْيَا بَقِيَّةٌ غَيْرُ هَذَا اَلْقُرْآنِ فَاتَّخِذُوهُ امَاماً يَدُلُّكَ علَى هُداكُمْ وَ إِنَّ احَقَّ النَّاسِ بِالْقُرْآنِ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ إِنْ لَمْ يَحْفَظْهُ وَ أَبْعَدُهُمْ مِنْهُ مَنْ لَمْ يَعْمَلْ بِهِ وَ إِنْ كَانَ يَقْرَأُه. ⁽²⁾ در دنیا غیر از این قرآن چیزی نمانده است. پس آن را امام خود قرار دهید تا شما را به هدایت راهنمایی کند. سزاوارترین مردم به قرآن کسی است که به آن عمل کند، هر چند آن را حفظ نکرده باشد و دورترین فرد از قرآن کسی است که به آن عمل نکند، هر چند آن را بخواند.

و فرمودند: همین قرآن از عدّه ای شکایت و برای برخی شفاعت خواهد نمود:

إِنَّ هَذَا اَلْقُرْآنَ يَجِيءُ يَوْمَ اَلْقِيَامَةِ قَائِداً وَ سَائِقاً يَقُودُ قَوْماً اِلْى اَلْجَنَّةِ أَحَلُّوا حَلاَلَهُ وَ حَرَّمُوا حَرَامَهُ وَ آمَنُوا بِمُتَشَابِهِهِ وَ يَسُوقُ قَوْماً الى النَّارِ ضَيَّعُوا حُدُودَهُ وَ احْكامَهُ وَ اِسْتَحَلُّوا مَحارِمَهُ. ⁽³⁾ این قرآن در روز قیامت در حالی که راهبر است می آید؛ مردمی را که حلال قرآن را، حلال و حرام آن را، حرام گرفته اند و به متشابه آن ایمان آورده اند، به بهشت رهنمون می شود و مردمی را که حدود و احکامش را ضایع کرده اند و حرام هایش را روا شمرده اند، به آتش می اندازد.

امّا سؤال این جاست چگونه می توان از قرآن کریم بهره مند شد؟ امام (علیه السلام) در ضمن موعظه ای طولانی فرمودند:

وَ اعْلَمُوا عِلْمًا يقينًا أَنَّكُمْ لَنْ تَعْرِفُوا التَّقى حَتَّى تَعْرِفُوا صِفَةَ الْهُدَى وَ لَنْ تُمَسِّكُوا بميثاق الكتاب حَتّى تَعْرفُوا الَّذى نَبَذَهُ وَ لَنْ تَتْلُوا الْكِتابَ حَقَّ تِلاوَتِه حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِى حَرَّفَهُ، فَإِذَا عَرَفْتُمْ ذِلِكَ عَرَفْتُمُ الْبِدَعَ وَ التَّكَلُّفَ وَ رَأَيْتُمُ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ وَالتَّحْرِيفَ وَ رَأيْتُمْ كَيفَ يهوى مَنْ يهوى وَ... ⁽⁴⁾ یقین داشته باشید تا ویژگی هدایت را نشناسید، تقوا را نخواهید شناخت و تا آنانی را که قرآن را پشت سر انداختند، نشناسید، به پیمان قرآن نتوانید آویخت و تا تحریف کنندگان

قرآن را نشناسید، آن را چنان که حق تلاوت آن باشد، نخواهید خواند. پس وقتی این ها را شناختید، بدعت ها و پیرایه ها را نیز خواهید شناخت و افتراها بر خدا و تحریف را می بینید و پی می برید آن که سقوط کرد، چگونه سقوط نمود.

بنابراین برداشت از آیات قرآن با افکار بشری و نظریات شخصی جز گمراهی ثمری ندارد و به همین خاطر است که حضرتش (علیه السلام) در حرمت تفسیر به رأی فرمودند:

قَالَ فِي اَلْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَأَصَابَ فَقَدْ أَخْطَاءَ. ⁽¹⁾ هر کس از قرآن با رأی خودش برداشتی داشته باشد و لو درست باشد پس خطا کرده است. از امام حسن (علیه السلام) است که:

مَنْ قَرَأَ اَلْقُرْآنَ كَانَ لَهُ دَعْوَةً مُجَابَةٌ اما مُعَجَّلَةٌ وَ امّا مُؤَجَّلَةٌ. ⁽²⁾ هر کس قرآن بخواند، یک دعای مستجاب دارد، دیر یا زود.

مَنْ قَرَأَ ثَلَاثَ آيَاتٍ مِنْ آخِرِ سُورَةِ اَلْحَشْرِ اِذَا أَصْبَحَ فَمَاتَ مِنْ يَوْمِهِ ذَلِكَ طُبِعَ بِطَابَعِ اَلشُّهَدَاءِ وَ إِنْ قَرأ اذا أَمْسَى فَمَاتَ فِي لَيْلَتِهِ طُبِعَ بِطَابَعِ اَلشُّهَدَاءِ. هر کسی هنگام صبح سه آیه آخر سوره حشر را بخواند، و در آن روز بمیرد، مُهر شهدا خواهد خورد و چون شب شود و بخواند و بمیرد، نیز ممهور به مهر شهدا می شود.

همان طور که بیان شد استفاده از قرآن تنها یک راه امن دارد و آن رجوع به اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) می باشد زیرا آنان دارای علم لدنّی اند و این مهم ترین فضیلت آنان است.

بی شک برترین علم ها، علمی است که مستقیماً از ذات الاهی به شخصی افاضه شود که به آن «علم لدنّی» گفته می شود. خداوند در مورد حضرت خضر (علیه السلام) می فرماید:

وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً ⁽³⁾ علم فراوانی از نزد خود به او آموخته ایم.

حضرت امیر مؤمنان علی (علیه السلام) درباره فرزندش امام حسن (علیه السلام) بعد از شنیدن سخنان او با ابوسفیان در حالی که کودکی بیش نبود، فرمود:

اَلحَمدُ لِلّهِ الّذى جَعَلَ فى آل محمّد مِن ذُرّية مُحَمَّد المُصطَفى نَظِيرَ يَحْيَى بْنِ زَكَرِيّا (وَ آتَيْنَاهُ الحُكْمَ صَبيّاً ) ⁽⁴⁾ سپاس خدای را که در میان آل محمّد و در نسل پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)، کسی را قرار داد که هم چون یحیی بن زکریاست. (که خداوند در مورد او فرمود:) به وی علم و دانش در کودکی عطا کردیم.

نمونه هایی از معجزات امام حسن (علیه السلام)

گرفتار شدن مرد ناصبی با نفرین امام حسن (علیه السلام)

بعد از جریان صلح حضرت (علیه السلام) با معاویه، مشاور معاویه، عمروعاص، به این گمان که امام حسن (علیه السلام) توان سخن ندارد اصرار کرد امام (علیه السلام) سخن بگوید. حضرت (علیه السلام) با استفاده از فرصت به دست آمده به سخنرانی مبادرت ورزید و بعد از حمد و ستایش الاهی، به معرّفی خود پرداخت و خود را امام و پیشوای واقعی معرفی نمود، و اضافه کرد که ما خانواده دارای کرامات و مورد عنایت الاهی می باشیم و لکن چه کنم که از حقّم محروم شدم... . تا این که معاویه از نتایج سخنان حضرتش ترسید و از امام (علیه السلام) خواست سخن را قطع کند.

حضرت امام حسن (علیه السلام) نیز مجبور شد سخنرانی خود را نیمه تمام گذارد. وقتی آن حضرت (علیه السلام) نشست یک جوان ناصبی از بین مردم از جا بلند شده و به حضرت امام حسن (علیه السلام) و پدر بزرگوارش اسائه ادب کرد. امام حسن (علیه السلام) دست به دعا برداشت و عرضه داشت:

اَللَّهُمَّ غَيِّرْ مَا بِهِ اَلنِّعْمَةُ وَ اِجْعَلْهُ اِنْثَى لِيَعْتَبِرَ بِهِ خدایا نعمت [مردانگی] را از او سلب کن، و او را هم چون زنان قرار بده تا از آن عبرت بگیرد. دعای حضرت امام حسن (علیه السلام) مستجاب شد. در آن هنگام معاویه به عمروعاص رو کرد و گفت: تو به وسیله پیشنهاد خودت مردم شام را گرفتار فتنه کردی، و آنان به وسیله سخنرانی و کرامت او بیدار شدند. عمروعاص گفت: ای معاویه! مردم شام تو را به خاطر دین و ایمانشان دوست ندارند، بلکه آنان طرفدار دنیا هستند و شمشیر و قدرت و ریاست نیز در اختیار تو قرار دارد؛ لذا نگران موقعیت خود نباش.

ولی به هر حال، مردم از اثر نفرین امام حسن (علیه السلام) باخبر شدند و از این امر تعجّب می کردند، سرانجام جوان نفرین شده از کار خویش نادم و پشیمان گشته، با همسرش در حالی که گریه می کردند، نزد امام حسن (علیه السلام) آمدند و از پیشگاه حضرت درخواست عفو و بخشش نمودند، حضرت (علیه السلام) نیز توبه آن ها را پذیرفته، بار دیگر دست به دعا برداشت و از خداوند خواست که جوان نادم به حال اول خود برگردد، و چنین هم شد. ⁽¹⁾

شفای وصال با عنایت امام حسن (علیه السلام)

میرزا محمّد شفیع شیرازی متخلّص به وصال شیرازی متوفی سال1262 ه.ق در شیراز از بزرگان شعرا و ادبا و عرفای عصر فتحعلی شاه قاجار بود. علاوه بر مراتب علمی، به تمام خطوط هفت گانه (نسخ، نستعلیق، ثلث، رقاع، ریحان، تعلیق و شکسته) مهارتی به سزا داشته و کتاب های فراوانی نیز با خطوط مختلف نگاشته است. از جمله، این که 67 قرآن به خط زیبای خود نوشته است. بر اثر نوشتن زیاد چشمش آب می آورد و به پزشک مراجعه می کند، دکتر می گوید: من چشمت را درمان می کنم، به شرطی که دیگر با او نخوانی و خط ننویسی. پس از معالجه و بهبودی چشم، دوباره شروع به خواندن و نوشتن می کند تا این که به کلّی نابینا می شود. سرانجام با حالت اضطرار متوسّل به محمّد و آل او (علیهم السلام) می شود. شبی در عالم رؤیا پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را در خواب می بیند، حضرت (صلی الله علیه و آله) به او میفرماید: چرا در مصائب حسین (علیه السلام) مرثیه نمی گویی تا خدای متعال چشمت را شفا دهد. در همان حال حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) حاضر گردیده، می فرماید: وصال! اگر شعر مصیبت گفتی، اول از حسنم شروع کن؛ زیرا او خیلی مظلوم است.

صبح آن روز وصال شروع کرد در حالی که دست به دیوار داشت این شعر را سرود:

از تاب رفت و طشت طلب کرد و ناله کرد *** آن طشت را ز خون جگر باغ لاله کرد

نیمه دوم شعر را که گفت، ناگهان چشمانش روشن و بینا شد. آن گاه اضافه کرد:

خونی که خورد در همه عمر، از گلو بریخت *** دل را تهی ز خون دل چند ساله کرد

زینب کشید معجر و آه از جگر کشید *** کلثوم زد به سینه و از درد ناله کرده ⁽¹⁾

امام حسن (علیه السلام) و مژده ولادت پسر

امام صادق (علیه السلام) از پدران بزرگوارش (علیهم السلام) روایت می کند که: امام مجتبی (علیه السلام) پیاده از مدینه به طرف مکّه حرکت نمودند، پای حضرتش ورم کرد به آن حضرت (علیه السلام) گفتند اگر سوار شوی، ورم پایت خوب می شود. فرمود: هرگز (سوار نخواهم شد)، ولی اگر به منزلی رسیدیم، مرد سیاهی نزد ما می آید که روغنی همراه دارد و آن روغن، برای این ورم خوب است. آن را از او بخرید و (در قیمت آن) چانه نزنید. یکی از دوستان حضرت (علیه السلام) گفت: در مسیر راه ما، منزلی نیست که کسی در آن این دوا را بفروشد. حضرت (علیه السلام) فرمود: چرا هست. وقتی چند میل ⁽¹⁾رفتند. آن مرد سیاه پیدا شد. امام (علیه السلام) به غلامش فرمود: نزد آن برو و از او آن روغن را به قیمتش بخر. مرد سیاه به غلام امام (علیه السلام) گفت: روغن را برای چه کسی می خواهی؟ غلام گفت: برای حسن بن علی بن ابی طالب (علیه السلام) مرد گفت: مرا نزد او ببر. خدمت حضرت (علیه السلام) رسیدند. آن مرد گفت: ای فرزند رسول خدا (علیه السلام)! من از دوستداران شما هستم برای این دارو پولی نمی گیرم. ولی از شما تقاضا دارم برایم دعا بفرمایید تا

خداوند پسری سالم و بی عیب به من عطا کند که شما اهل بیت پیغمبر (صلی الله علیه و آله) را دوست داشته باشد؛ چون وقتی که از خانه خارج شدم، هنگام زایمان همسرم نزدیک بود. حضرت (علیه السلام) فرمود: به سوی خانه ات مراجعت نما که خداوند متعال به تو پسری سالم و بی عیب عطا نموده است. مرد سیاه فوراً به خانه اش برگشت و دید که زنش پسری زاییده است. سپس نزد امام حسن (علیه السلام) برگشت و از ایشان به جهت این امر، تشکّر کرد. و حضرت (علیه السلام) آن روغن را به پاهای خود مالید و ورم پایش، خوب شد.

فرزندان امام حسن مجتبی (علیه السلام)

درباره ی تعداد فرزندان امام حسن مجتبی (علیه السلام) اختلاف بسیاری وجود دارد؛ هم چنان که در تعداد همسران آن حضرت نیز اقوال متعددی وجود دارد. مرحوم شیخ مفید در کتاب ارزشمند خود «ارشاد» پانزده فرزند (هشت پسر و هفت دختر) برای حضرت (علیه السلام) نام می برد و مادر آن ها را نیز ذکر می کند که جعده در میان آن ها نیست. ⁽²⁾

شیخ مفید می نویسد: زیدبن حسن و دو خواهر او مادرشان امُ بشیر، دختر ابی مسعود عقبه بود. حسن بن حسن معروف به حسن مثنّا، مادرشان خوله دختر منظور بن زبان بود. عمر بن حسن و دو برادر او قاسم و عبدالله مادرشان کنیز بود. فرزند دیگر آن حضرت عبدالرحمان بن حسن بود

که مادر او نیز کنیز بود. حسین بن حسن ملقّب به اثرم و برادر او طلحه و خواهرش فاطمه، از امّ اسحاق دختر طلحة بن عبید الله تولد یافته بودند. چهار دختر دیگر حضرت، امّ عبدالله، فاطمه، امّ سلمه و رقیه نام داشتند و مادر این چهار نفر هم کنیز بود. ⁽¹⁾بر اساس بیان تاریخ نگاران، فقط حسن و زید، صاحب نسل بوده اند و از سایر فرزندان امام مجتبی (علیه السلام) نسلی باقی نمانده است. ⁽²⁾

اصحاب و شاگردان امام مجتبی (علیه السلام)

پس از حضور امام حسن (علیه السلام) در مدینه، محدّثان، راویان و دانشمندان بزرگ به سوی آن شهر شتافتند و جهت کسب فیض، گرد آن حضرت (علیه السلام) جمع شدند. در این مدّت، بسیاری از افراد که در خواب غفلت و گمراهی به سر می بردند، با روشنگری آن حضرت بیدار گشتند و مبانی اصیل اسلام را از آن سلاله پاک پیامبر (صلی الله علیه و آله) آموختند. مورّخان مسلمان هم چون ابن عساکر، علّامه مجلسی، میرزا محمّد تقی سپهر، ابن شهر آشوب و... شاگردان نامدار و راویان اخبار آن حضرت (علیه السلام) را به تفصیل آورده اند. این ستارگان فروزان که از مشعل تابناک امام حسن مجتبی (علیه السلام) کسب فضیلت و معنویت می کردند، از دو گروه تشکیل شده بودند:

1- بعضی از صحابه پیامبر (صلی الله علیه و آله) و یاران با سابقه امام علی بن ابی طالب (علیه السلام).

2- تابعین و دیگر اشخاصی که در خدمت آن بزرگوار تلمّذ می کردند.

ما بر اساس همین دو طبقه، نام آن ها را در ذیل می آوریم:

گروه اول:

گروه دوم:

بعضی از راویان و کسانی که در نزد آن حضرت (علیه السلام) تلمّذ نموده و روایاتی را نقل کرده اند عبارت اند از: أبوالأسود دوئلی، ابواسحاق بن کلیب سبیعی، ابوجوزی، ابو صادق (کسان بن کلیب)، ابو مخنف (لوط بن يحيى أزدى)، ابویحیی (عمیر بن سعد نخعی)، اسحاق بن یسار، اشعث بن سوار، جابر بن خلد، جارود بن منذر، حبّابة بنت جعفر والبية، حذيفه بن أسيد غفاری، سفیان بن ابی لیلا همدانی، سفین بن لیل، سوید بن غفله، شعبی، طحرب عجلی، عبدالله بن جعفر طیار، عبدالله بن عباس، عبدالرحمان بن عوف، عمر بن قیس مشرفی، عیسی بن مأمون زراره، فاطمة بنت حبّابه و البيه، محمد بن اسحاق، مسلم بن عقیل، مسلم بطین، مولی ابی وائل (ابورزین بن مسعود)، نفالة بن مأمون، هبيرة بن مريم، هلال بن نساف. اینان برخی از شاگردان و یاران امام حسن مجتبی (علیه السلام) بودند که از شهرها و کشورهای مختلف مانند کوفه، یمن، همدان و... جمع شده بودند. آنان همگی در محضر آن بزرگوار کسب فیض نموده و تربیت یافتند و در برابر هجوم فرهنگی معاویه بدعت گذار ایستادند، برخی از آنان بعد از شهادت امام حسن بن علی (علیه السلام) به دست معاویه جنایتکار به شهادت رسیدند و برخی دیگر در سال 61 هجری قمری در رکاب حضرت اباعبدالله الحسین (علیه السلام) در برابر یزید بن معاویه، طاغوت دیگرِ عصر ایستادند و با خون خود درخت اسلام و قرآن را آبیاری کردند. گذشته از شاگردان معروف آن حضرت (علیه السلام)، فرزندان برومند آن بزرگوار هم چون: حسن بن حسن معروف به حسن مثّنی رحمة الله علیه، زید بن حسن، عمرو بن حسن، عبدالله بن حسن، قاسم بن حسن و... از دریای نورانیت آن پدر بزرگوار بهره می بردند و هر کدام در تاریخ به نوعی درخشش داشتند.

ماجرای غم انگیز شهادت امام حسن (علیه السلام)

شیخ مفید (رحمة الله علیه) در ارشاد می نویسد:

و چون کار صلح میان امام حسن (علیه السلام) و معاویه چنان که گفته شد به پایان رسید، آن حضرت (علیه السلام) به مدینه رفت و در حالی که خشم خود را فرو می نشاند و خانه نشین گشته، چشم به راه دستور خدای عزّوجل بود، در آن جا بماند. از سوی دیگر چون ده سال از خلافت معاویه گذشت، تصمیم گرفت برای پسرش یزید از مردم بیعت بگیرد، پس در پنهانی کسی را به نزد جعده، دختر اشعث بن قیس، که همسر امام حسن (علیه السلام) بود فرستاد که او را وادار به زهر دادن امام (علیه السلام) کند و به عهده گرفت (که چون این کار را بکند) او را به همسری پسرش یزید درآورد و صد هزار درهم پول برای او فرستاد (که این جنایت را انجام دهد) و جعده آن حضرت را زهر خورانید. سپس می نویسد: و از جمله روایاتی که در این باره رسیده، روایتی است که عیسی بن مهران (به سندش) از مغیره حدیث کند که گفت: معاویه کسی را به نزد جعده، دختر اشعث بن قیس، فرستاد که من تو را به همسری پسرم یزید در خواهم آورد به شرط آن که تو حسن را زهر دهی، و صد هزار درهم نیز برای او فرستاد، و آن زن این کار را کرده، و امام حسن (علیه السلام) را زهر داد، و معاویه پول را به او داد، ولی او را به همسری یزید در

نیاورد. ⁽¹⁾

و از دانشمندان عامّه، ابن عبدالبر اندلسی در کتاب استیعاب از قتاده و ابوبکر بن حفص روایت کرده که گویند:

حسن بن علی (علیه السلام) را مسموم کردند، و همسرش جعده، دختر اشعث بن قیس کندی، او را مسموم کرد و گروهی نیز گفته اند: این جنایت به دسیسه ی معاویه انجام شد که جعده را در برابر مالی که به او داد به این کار و ادار کرد... ⁽²⁾

بنابر نقل راوندی در خرایج، جعده زهر را در شیری ریخت، و امام حسن (علیه السلام) در آن روز روزه بود و روز گرمی هم بود و چون به خانه بازگشت و هنگام افطار شد، جعده آن شربت شیر مسموم را نزد آن حضرت آورد و امام (علیه السلام) آن را نوشید و چون احساس زهر را کرد فرمود:

ای دشمن خدا مرا کشتی، خدایت بکشد! و به خدا سوگند پس از من بدان چه می خواهی نخواهی رسید و خدا تو را خوار خواهد کرد. ⁽³⁾

و از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمود:

انَّ الاشعِثَ شَرِكَ فِي دَمِ اميرالمومنِينَ وَ ابْنَتهُ جَعْدُهُ سَمَّتَ اَلْحَسَنَ وَ اِبْنُهُ شَرِكَ فِي دَمِ اَلْحُسَيْنِ ⁽¹⁾ به راستی که خود اشعث در خون امیرالمؤمنین (علیه السلام) شرکت جست و دخترش جعده امام حسن (علیه السلام) را مسموم کرد، و پسرش (محمد بن اشعث) در خون حسین (علیه السلام) شرکت جست. و چون امام (علیه السلام) احساس درد شدید در امعاء خود کرد، گفت:

اَنَا اَللَّهُ وَ اَنَا اليه راجِعُونَ، اَلْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى لِقَاءِ مُحَمَّدٍ سَيِّدِ اَلْمُرْسَلِينَ وَ ابي سَيِّدِ الْوَصِيِّينَ، وَ امِّي سَيِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ وَ عَمِّى جَعْفَرٍ اَلطَّيَّارِ وَ حَمْزَهُ سَيِّدُ اَلشُّهَدَاءِ. همه از جانب خدا آمده و به سوی خدا باز می گردیم، سپاس خدای را بر دیدار سرور رسولان و پدرم آقای اوصیا و مادرم بانوی زنان جهانیان و عمویم جعفر طیار و حمزه سيدالشّهدا.

و در مورد تاثیر آن زهر کشنده از کتاب البداية و النهاية ⁽²⁾نقل شده که برای امام حسن (علیه السلام) پزشکی آوردند و آن پزشک پس از معاینه ی دقیقی که کرد گفت:

اَنَّ اَلسَّمَّ قَدْ قَطَعَ اَمْعاءَهُ

به راستی که این زهر امعاء او را پاره کرده است.

و نیز شیخ مفید (رحمة الله علیه) و دیگران نوشته اند که امام حسن (علیه السلام) پس از این زهر، چهل روز بیمار بود و روز به روز بیماری آن حضرت (علیه السلام) شدّت می یافت تا هنگامی که به لقاءالله پیوست، و از علما و دانشمندان اهل تسنن نیز علامه ی گنجی در کتاب کفایة الطالب این مطلب را نقل کرده، چنان که ابن شهر آشوب (رحمة الله علیه) در مناقب و علی بن عیسی اربلی در کشف الغمه نیز از مورّخین اهل تسنن همین مطلب را نقل کرده اند. ⁽³⁾

جنادة بن ابی امیه گوید: در آن بیماری که امام حسن (علیه السلام) به دنبال آن از دنیا رحلت فرمود: به دیدار آن حضرت رفتم و در پیش روی آن حضرت طشتی بود پر از خون که در اثر زهر معاويه لعنه الله آن خون ها در طشت ریخته بود. من که آن حضرت را به آن حال مشاهده کردم عرض کردم: ای مولای من چرا معالجه نمی کنید؟ در پاسخ فرمود:

يَا عِبْدَاللَّهُ بِمَاذَا اُعَالَجَ اَلْمَوْتَ؟ ای بنده خدا مرگ را به چه چیز درمان کنم؟

من که این سخن را شنیدم گفتم: انا الله و انا الیه راجعون در این وقت آن بزرگوار به من رو کرده، فرمود:

وَ اَللَّهِ لَقَدْ عَهِدَ اَلْيَنَا رَسُولُ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله اَنَّ هَذَا اَلاَمْرَ يَمْلِكُهُ اِثْنَاعَشَرَ امَاما مِنْ وُلْدِ على وَ فَاطِمِه، مَا مِنَّا اِلاّ مَسْمُومٌ او مَقْتولٌ، ثُمَّ رَفَعْتُ الطَّسْتَ وَ بَكي صَلَواتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به خدا سوگند رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به ما سفارش فرموده که این امر خلافت را دوازده نفر امام از فرزندان علی و فاطمه مالک گردند، و هیچ یک از ما نیست جز آن که یا مسموم گردد و یا کشته شود، آن گاه طشت را برداشتند و آن حضرت گریست.

جناده گوید: من عرض کردم: ای فرزند رسول خدا (صلی الله علیه و آله) مرا موعظه کن! فرمود: آری.

خود را برای سفری که در پیش داری آماده کن و توشه ی خود را تهیه کن پیش از آن که اجل تو فرا رسد، و بدان که تو دنیا را می طلبی و مرگ نیز تو را طلب می کند، و اندوه آن روزت را که نرسیده بر آن روزی که در آن هستی بار مکن و بدان که تو چیزی از مال را که بیش از روزی توست به دست نمی آوری جز آن که نسبت به آن خزینه دار دیگری هستی. و بدان که در حلال مال دنیا حساب است و در حرام آن کیفر و عقاب و در شبهه ناک های آن نیز عتاب و سرزنش، پس دنیا را به منزله گوشت مرداری قرار ده (که فقط در مورد اضطرار و ناچاری از آن برگیری) و از آن به مقداری که تو را کفایت کند برگیر، پس اگر آن مقدار حلال بود که تو در آن زهد ورزیده ای، و اگر حرام بود که وِزر و گناهی در آن مقدار بر تو نیست، چون همانند آن است (که در وقت اضطرار) از مردار گرفته ای، و اگر عتابی هم باشد اندک است. و برای دنیای خود به گونه ای کار کن که گویا همیشه زندگی می کنی، و برای آخرتت به گونه ای کار کن که گویا فردا خواهی مرد و اگر عزتی خواهی بدون وسیله ی فامیل و بزرگی و هیبتی خواهی بی آن که از طریق سلطنت باشد، پس خود را از خواری و ذلّت نافرمانی و معصیت خداوند به عزت و بزرگی اطاعت

پروردگار عزّ و جل درآور.

و اگر حاجت و نیازی تو را به مصاحبت مردان مجبور کرد (و ناچار شدی تا دوستی و مصاحبی برای خود بگیری) پس با کسی مصاحبت کن که چون مصاحب او گشتی (مصاحبت او) تو را بیاراید (نه آن که سبب شرمساری تو گردد) و هر گاه خدمت او را کردی تو را بپوشاند، و اگر از او کمکی درخواست کردی کمک کند و اگر سخنی گفتی گفتارت را تصدیق کند و اگر حمله افکندی پشتت را محکم کند و اگر دست کمک به سویش دراز کردی تو را مدد کند،

و اگر شکستی در کار تو پیدا شد آن را برطرف سازد و اگر کار نیکی از تو دید آن را فراموش نکند و به حساب آرد و اگر از او درخواستی کردی به تو بدهد و اگر به زبان نیاوردی او آغاز کند و اگر مصیبت دردناکی به او رو آورد، تو را ناراحت کند. کسی که از ناحیه ی او به تو گزندی نرسد، و راه ها از سوی او بر تو پراکنده نشود و در برابر مشکلات زندگی دست از یاری تو بر ندارد و اگر بر سر تقسیم چیزی با هم به نزاع برخاستید تو را بر خویشتن مقدم دارد.

جناده گوید: در این وقت نفس امام (علیه السلام) به شماره افتاد و رنگ مبارکش زرد شد به طوری که من ترسیدم و بر آن بزرگوار بیمناک گشتم، که دیدم حسین (علیه السلام) و اسود بن اسد داخل شدند و حسین (علیه السلام) خود را بر روی بستر آن حضرت (علیه السلام) انداخت و سر و صورت او را بوسید، و شروع کردند آهسته با یکدیگر گفتند. ابو الاسود گفت: «انا الله...» حسن (علیه السلام) خبر از مرگ خود می دهد! ⁽¹⁾و این هم وصیتی است که از امالی شیخ (رحمة الله علیه) نقل شده که به برادرش امام حسین (علیه السلام) فرمود:

هَذَا مَا اَوْصَى بِهِ اَلْحَسَنُ بن على الى اخيه الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍ: اَوْصى اَنَّهُ يَشْهَدُ اَنْ لا اِله اِلا اَللَّهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ و انه يَعْبُدُهُ حَقَّ عِبَادَتِهِ، لاَ شَرِيكَ لَهُ فِي الْمُلْكِ وَ لا وَ لِيَّ لَهُ مِنَ الذُّلِّ، وَ اِنَّهُ خَلَقَ كُلَّ شَيءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً وَ انَّه اولى مَنْ عُبِدَ وَ اَحِقُ مَنْ حَمِدَ، مَنِ اطَّاعَهُ رَشَدَ، وَ مَنْ عَصَاهُ غَوَى وَ مَنْ تَابَ اليه اِهْتَدَى. فانى اوصيك يَا حُسَيْنُ بِمَنْ خَلَّفْتُ مِن اَهْلِي وَ وَلَدي وَ اَهْلِ بَيتِكَ اَن تَصْفَحَ عَنْ مُسِيِّيهِمْ وَ تَقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَ تَكُونَ لَهُمْ خَلَفاً وَ وَالِداً، وَ اَن تُدْفِنَنِى مَعَ رَسُولِ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله فَاِنِّي اَحَقٌ بِهِ وَ بِبَيْتِهِ، فان ابوا عَلَيْكَ فَانْشُدَكَ اَللَّهَ بِالْقَرَابَةِ اَلَّتِي قَرُبَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلٌ مِنْكَ وَ الرحِم اَلْمَاسَّهُ مِنْ رَسُولِ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله) اَنْ تهريق فِي مِحْجَمِهِ مِنْ دَمٍ، حَتَّى نَلْقَى رَسُولَ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَنَخْتَصِمَ الَيْهِ وَ نُخْبِرَهُ بِمَا كَانَ مِنَ اَلنَّاسِ اَلْيَنَا بَعْدَه.) این است آن چه وصیت می کند بدان حسن بن علی به برادرش حسین بن علی: وصیت می کند که گواهی دهد معبودی جز خدای یکتا نیست که شریک ندارد، او پرستش می کند او را بدان جهت که شایسته ی پرستش است، شریکی در سلطنت ندارد و سرپرستی از خواری برای او نیست و به راستی که هر چیزی را او آفریده و به خوبی و به طور کامل اندازه گیری آن را مقدر فرموده و شایسته ترین معبود و سزاوارترین کسی است که او را ستایش کنند، هر که فرمانبرداری او کند راه رشد را یافته و هر کس که نافرمانیش کند به گمراهی و سرگشتگی افتاده و هر کس به سوی او بازگردد راهنمایی گشته است.

من تو را سفارش می کنم ای حسین به بازماندگانم از خاندان و فرزندان و خانواده ی خودت که از بدکارشان در گذری و از نیکوکارشان بپذیری و برای آن ها جانشینی و پدری مهربان باشی و دیگر آن که مرا با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دفن کنی که من به او و خانه ی او شایسته تر از دیگران هستم... و اگر از این کاری مانع شدند و جلوگیری کردند، من تو را به حق قرابت و نزدیکی که خدا برای تو قرار داده و قرابتی که با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) داری سوگندت می دهم که اجازه ندهی در این راه به خاطر من به اندازه ی خونی که از حجامت گرفته می شود خون ریخته شود تا آن گاه که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را دیدار کنیم و شکایت خود را به نزد او بریم و آن چه از این مردم پس از وی بر سر ما رفته به او گزارش کنیم... این را فرمود و از دنیا رفت، درود خدا بر او باد.

در کتاب امالی ابن شیخ (رحمة الله علیه) به سندش از ابن عباس نقل شده که گفته است:

پس از شهادت امام حسن (علیه السلام)، امام حسین (علیه السلام) مرا با عبدالله بن جعفر و علی بن عبدالله بن عباس طلبید و دستور داد جنازه ی آن حضرت را غسل دهیم و ما او را غسل داده، حنوط کردیم و کفن پوشاندیم، آن گاه جنازه را برداشته به مسجد آوردیم و در آن جا بر جنازه نماز خواندیم... ⁽¹⁾با انتشار خبر شهادت سبط اکبر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و شهادت آن حضرت (علیه السلام)، شهر مدینه تعطیل شد و مردم شهر و اطراف برای شرکت در مراسم تشییع حرکت کردند، و ابن حجر عسقلانی به سندش از ثعلبة بن مالک روایت کرده که گوید: در آن روز من در تشییع شرکت جستم و هنگامی که آن حضرت (علیه السلام) را در بقیع دفن کردند، از کثرت جمعیت تشییع کنندگان جای سوزن انداختن نبود....

وَ لَوْ طَرَحْت فيهِ ابرَهُ لَمَّا وَقَعْت الاّ علَى راسٍ اِنسان ⁽²⁾

و اگر سوزنی انداخته می شد جز بر سر افراد قرار نمی گرفت.

شیخ مفید (رحمة الله علیه) در ارشاد ماجرای جانگداز پس از شهادت امام (علیه السلام) را این گونه نقل فرموده: و چون آن حضرت از دنیا برفت، امام حسین (علیه السلام) او را غسل داده، کفن کرد و بر تابوتی او را نهاده، برداشت، مروان (که حاکم مدینه بود) با دستیارانش از بنی امیه به یقین پنداشتند که بنی هاشم می خواهند او را نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دفن کنند، پس گرد هم آمدند و لباس جنگ به تن کردند و چون امام حسین (علیه السلام) جنازه ی او را به سوی قبر جدّش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) برد که دیداری با آن حضرت (صلی الله علیه و آله) تازه کند، آنان با گروه خود در برابر بنی هاشم آمدند و عایشه نیز که بر استری سوار بود به ایشان پیوست و می گفت: مرا با شما چه کار! می خواهید کسی را که من دوست ندارم به

خانه ی من در آورید؟ و مروان فریاد می زد: چه بسا جنگی که بهتر از آسایش و غنودن در خوشی است! آیا عثمان در دورترین جای مدینه دفن شود و حسن با پیغمبر (صلی الله علیه و آله) به خاک سپرده شود؟ تا من شمشیر به دست دارم هرگز این کار نخواهد شد.

و نزدیک بود فتنه ی جنگ میان بنی هاشم و بنی امیه درگیر شود، ابن عباس جلوی مروان آمده گفت: ای مروان از آن جا که آمده ای باز گرد، زیرا ما نمی خواهیم آقای خود را در کنار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به خاک بسپاریم، بلکه می خواهیم به وسیله ی زیارت او دیداری تازه کند، سپس او را به نزد جدّه اش فاطمه (بنت اسد) ببریم و چنان چه خود او وصیت کرده، او را در آن جا به خاک بسپاریم و اگر خود او وصیت کرده بود با پیغمبر (صلی الله علیه و آله) دفنش کنیم، هر آینه می دانستی که تو ناتوان تر از آنی که ما را از این کار جلوگیری کنی، لکن خود آن حضرت (علیه السلام) داناتر به خدا و پیغمبر (صلی الله علیه و آله) و نگهداری حرمت قبر جدّش بوده از این که خرابی در آن پیدا شود، چنان که این کار را دیگری جز او کرد و بدون اذن آن حضرت بهانه ی او درآمد، سپس رو به عایشه کرده، گفت:

وَ اِسْوَاتَاهْ يَوْماً عَلَى بَغْلٍ وَ يَوْماً عَلَى جَمَلٍ! تُرِيدِينَ اَنْ تُطْفِيَى نُورَ اَللَّهِ وَ تُقَاتِلِي اَوْلِيَاءَ اَللَّهِ، ارْجِعِى فَقَدْ كُفِيتِ اَلَّذِي تَخَافِينَ وَ بَلَغْتِ مَا تُحِبِّينَ وَ اَللَّهُ مُنْتَصِرٌ لاَهْلِ هَذَا اَلْبَيْتِ وَ لَوْ بَعْدَ حِينٍ. این چه رسوایی است ای عایشه! روزی بر استر، و روزی بر شتر! می خواهی نور خدا را خاموش کنی و با دوستان خدا بجنگی، بازگرد که از آن چه می ترسی به دلخواه تو شد، و بدان چه دوست داری رسیده ای (یعنی آسوده باش که ما نمی خواهیم حسن (علیه السلام) را کنار قبر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دفن کنیم) و خداوند انتقام این خاندان را خواهد گرفت و گرچه پس از گذشت زمانی دراز باشد.

آن گاه امام حسین (علیه السلام) پیش آمده، فرمود:

وَ اَللَّهِ لَوْلاَ عَهْدُ اَلْحَسَنِ (علیه السلام الى بِحَقْنِ الدِّمَاءِ وَ انْ لا اهَرِيقَ فِى امره محْجَمِهِ دَمٌ لَعَلِمْتُمْ كَيْفَ تَاخُذُ سُيُوفُ اَللَّهِ مِنكم مَآخِذهَا وَ قَدْ نَقَضْتُمُ الْعَهْدَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ وَ ابْطَلْتُمْ مَا اشْتَرَطْنَا عَلَيْكُمْ لَانْفُسِنَا) به خدا سوگند اگر سفارش حسن (علیه السلام) نبود که خون ها ریخته نشود و به اندازه ی شیشه ی حجامتی خون به خاطر او نریزد، هر آینه می دانستید چگونه شمشیرهای خدا جای خود را از شما می گرفت (و حق خویش را از شما باز می ستاند)، با این که شما پیمان های میانه ی ما و خود را شکستید و آن چه را برای خود با شما شرط کردیم تباه ساختید! ⁽¹⁾

و در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که نخستین زنی که پس از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بر استر سوار شد، عایشه بود.

و مرحوم ابن شهر آشوب (رحمة الله علیه) از ابن عباس روایت کرده که عایشه به تنهایی در این مراسم حاضر نشد و هنگامی که آمد، چهل سوار همراه او بود و می گفت:

مَالَى وَ لَكُمْ تُرِيدُونَ اَنْ تَدْخُلُوا بَيْتَى مَنْ لاَ اَهْوَى وَ لاَ اُحْبُ! ⁽¹⁾ مرا با شما چه کار! می خواهید کسی را در خانه ی من درآورید که من خوش ندارم و دوستش ندارم!

و نظیر همین روایت از امالی ابن الشیخ (رحمة الله علیه) نیز نقل شده است. ⁽²⁾

داستان جانگداز تیر باران کردن جنازه ی امام حسن (علیه السلام) را مرحوم ابن شهر آشوب روایت کرده که می نویسد:

وَ رَمَوْا بِالنِّبَالِ جَنَازَتَهُ حَتَّى سَلْ مِنْهَا سَبْعُونَ نَبْلاً. ⁽³⁾ جنازه ی آن حضرت (علیه السلام) را تیر باران کردند تا جایی که هفتاد چوبه ی تیر به تابوت آویخته شد! و از تاریخ ابن عساکر نیز نقل شده که میان امام حسین (علیه السلام) و مروان بن حکم درباره ی دفن امام حسن (علیه السلام) نزاع در گرفت و دو دسته لباس جنگ پوشیده و میان آن ها تیراندازی شد. ⁽⁴⁾همان گونه که ذکر شد، امام حسین (علیه السلام) چون دید پافشاری برای دفن برادر در کنار قبر جدش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) خطر ریختن خون مسلمانان را به دنبال دارد، طبق وصیت امام حسن (علیه السلام) دستور داد جنازه ی او را به قبرستان بقیع ببرند و در کنار قبر جدّه اش فاطمه بنت اسد - مادر اميرالمؤمنين (علیها السلام) - دفن کنند و در روایتی هم آمده که در قبر مادرش فاطمه زهرا (علیها السلام) دفن کردند. ⁽⁵⁾و چون جنازه را در میان قبر نهاد، طبق روایت ابن شهر آشوب و دیگران این اشعار را انشا فرمود:

ءَادَّهُنَّ رَاسِي اَمْ تَطَيَّبَ مَجَالِسِى *** وَ راسُّكَ مَعْفُورٌ وَ أَنْتَ سَلِيبٌ

أَوِ اسْتَمْتَعِ الدُّنْيا لِشَيْءٍ أَحَبَّتْهُ *** الاَكُلَّ ما اَدنَا اِلَيْكَ حَبِيبٌ

فَلاَزَلْتُ أَبْكى مَا تَغَنَّتْ حَمَامَةٌ *** عَلَيْكَ وَ مَا هبَّت صَباً وَ جَنُوبٌ

وَ مَا هَمَلَتْ عَيْنِى مِنَ اَلدَّمْعِ قَطْرَةٌ *** وَ مَا اِخْضَرَّ فِي دُوحِ اَلْحِجَازِ قَضِيبٌ

بُكائِي طَويل وَ الدُّمُوعُ غَزِيرَةٌ *** وَ اَنْتَ بَعِيدٌ وَ اَلْمَزَارُ قَرِيبٌ

غَرِيبٌ وَ اطْرَافُ اَلْبُيُوتِ تَحُوطُهُ *** اَلا كُلُّ مَن تَحْتَ التُّرَابِ غَرِيبٌ

وَ لا يَفرَحُ الْبَاقِى خِلافَ اَللَّذَى مَضَى *** و كُلُّ فَتًى لِلْمَوْتِ فِيهِ نَصِيبٌ

فَلَيْسَ حَرِيبٌ مَنْ أُصِيبَ بِمَالِهِ *** وَ لكِنَّ مَن وَارَى أَخَا حَريِبٌ

چگونه روغن بر سر خود بمالم یا مکان خود را خوشبو کنم در صورتی که سر تو در خاک است و از دست ما رفته ای!

یا از چیزی از دنیا بهره گیرم که هر چه به تو نزدیک شود، محبوب من است. من پیوسته تا کبوتری بانگ زند و باد شمال و جنوب بوزد بر تو می گریم. و چشمان من از اشک خشک نشود تا وقتی در درخت های حجاز شاخه ای سبز است. گریه ام طولانی و اشکم ریزان است، ولی تو دوری و مزارت نزدیک! و غریب و دیوارهای خانه ها آن را فرا گرفته، که هر کس زیر خاک هاست غریب است. و کسی که به جای مانده بر خلاف آن که رفته خوشحال نیست و هر جوانمردی، مرگ در او بهره ای دارد.

غارت زده کسی نیست که مالش را به غارت برده اند، بلکه غارت زده کسی است که برادرش را زیر خاک پوشانده.

و از کتاب قرب الاسناد روایت شده که به سندش از امام باقر (علیه السلام) حدیث کرده که امام حسین (علیه السلام) هر شب جمعه به زیارت قبر برادرش حسن بن علی (علیه السلام) می رفت. ⁽¹⁾

و از محمّد بن حنفیه نیز نقل شده که بر سر قبر آن حضرت (علیه السلام) با چشم اشکباری گفت:

رَحِمَكَ اَللَّهُ اَبا مُحَمَّدٍ! لِيِّنَ عَزَّتْ حَيَاتُكَ لَقَدْ هَدَتْ وَفَاتُكَ وَ لَنِعْمَ اَلرُّوحُ روح عُمَر بِهِ بَدَنُكَ وَ لَنِعْمَ البَدَنُ بَدَنٌ تَضَمَّنَه كَفَنُكَ، وَ كَيْفَ لاَ وَ اَنْتَ سَلِيلُ الْهُدى وَ حَلِيفُ اَهْلِ التُّقَى وَ خامس اِصْحَابِ الْكِسَاءِ. ⁽²⁾رُبِّيتُ فِى حَجَرِ الاسلامِ وَ رَضَعْتَ ثَدْيَ الاِيْمانِ وَ لَكَ اَلسَّوَابِقُ الْعُظْمَى وَ الْغَايَاتِ.

خدایت رحمت کند ای ابا محمّد که اگر حیات و زندگیت موجب عزّت بود، مرگت نیز کمرشکن بود، و چه روح خوبی بود آن روح بزرگواری که به بدن تو عمر بخشید و چه بدن خوبی است آن بدنی که کفن تو او را در خود پیچید و چگونه چنین نباشد و تویی فرزند هدایت و هم سوگند اهل تقوی و پنجمین اصحاب کساء. در دامن اسلام تربیت یافتی و از پستان ایمان شیر خوردی، و آن سوابق بزرگ و مراتب بلند را دارا گشتی...

در روایات بسیاری که محدّثین و تاریخ نویسان اهل تسنن و دیگران نقل کرده اند، دو شهر مهم و مقدس حجاز، یعنی مکه و مدینه هفت روز در شهادت امام حسن (علیه السلام) عزاداری کرده و کسب و کار خود را تعطیل نمودند، و زنان بنی هاشم نیز یک ماه تمام مجالس عزاداری داشتند و تا یک سال نیز از پوشیدن لباس نو و استعمال زیورآلات خودداری کردند. ⁽¹⁾

و در دو شهر مهم عراق، یعنی کوفه و بصره نیز مردم به عزاداری پرداختند و در بصره این خبر دردناک را عبدالله بن سلمه به زیاد بن ابیه که در آن وقت حاکم آن شهر بود بداد و او نیز حکم بن ابی العاص ثقفی را مامور ابلاغ این خبر به مردم شهر نمود و مردم شهر نیز با شنیدن آن مصیبت عزادار شده و صداها را به گریه و شیون بلند کردند...

و کوفه با رسیدن خبر آن ضایعه دردناک به یک پارچه گریه و شیون مبدّل شد و شعرای اهل کوفه مانند سلیمان بن قته و قیس بن عمر در مرثیه ی آن حضرت اشعاری سرودند که در کتاب های تاریخی ثبت شده است. ⁽²⁾

اهل تاریخ نوشته اند: چون خبر شهادت امام حسن (علیه السلام) به معاویه در شام رسید، از خوشحالی نتوانست خودداری کند و بی اختیار اظهار سرور و شادمانی کرده و تکبیر گفت و سپس سجده ی شکر به جای آورد و حاضران در مجلس او نیز همانند او تکبیر گفته و سجده کردند. ⁽³⁾و چون همسرش فاخته خوشحالی و تکبیر او را شنید، از او پرسید: چه خبری به تو رسیده که خوشحال شدی؟ گفت: خبر مرگ حسن بن علی. فاخته که این خبر ناگوار را شنید گریست و گفت:

اَنَا لِلَّهِ وَ اَنَا اِلَيْه رَاجِعُونَ مَاتَ سَيِّدُ اَلْمُسْلِمِينَ وَ اِبْنُ بِنْتِ رَسُولِ اَللَّه (صلی الله علیه و آله)!

ما از آن خداییم و به سوی او باز گردیم، به خدا آقای مسلمین و فرزند دخت رسول خدا از این جهان رفت.

و نیز اهل تاریخ نوشته اند که ابن عباس نزد معاویه رفت و معاویه به او گفت: ای فرزند عباس آیا ابو محمّد - حسن بن علی (علیه السلام) - از دنیا رفته؟

ابن عباس گفت:

نَعَمْ رَحْمَةُ اَللَّهِ وَ بَلَغَنِي تَكْبِيرُكَ وَ سُجُودُكَ اما وَاللَّهِ مَا يَسُدُّ جثمانهُ حُفرَتَكَ وَ لاَ يَزِيدُ انْقِضاءُ اَجَلِهِ فِي عُمُرِكَ بلی خدایش رحمت کند، داستان تکبیر و سجده تو را هم شنیدم، آگاه باش که به خدا سوگند قبر تو جسم او را در بر نگیرد، و گذشتن اجل او در عمر تو نیفزاید.

و این اشعار نیز از فضل بن عباس نقل شده که در مرثیه ی امام حسن (علیه السلام) و اظهار سرور معاویه سروده:

أَصبَحَ اليومَ ابْنُ هِند آمِناً *** ظاهِرَ النَّحْوَة إِذ مَاتَ الحَسَن

رَحمَةُ اللهِ عَلَيهِ إِنَّمَا *** طَالَمَا أَشجى ابنَ عِندِ وَ اَرنَ

استرَاحَ اليومَ مِنهُ بَعدَهُ *** اِذَ ثوَى رَهناً لإحدَاثِ الزَّمَن

فَارتَع اليَومَ ابنَ هَندٍ آمِناً *** اِنَّمَا يَقمُصُ بِالعِيرِ السَّمَنُ

فرزند هند (معاویه) دیگر در امن و نخوت به سر می برد چون حسن از دنیا رفت. رحمت خدا بر او که به راستی دور زمانی پسر هند او را غمگین و اندوهناک کرد. اینان پس از او راحت شدند که دیگر در میان قبر آرمیده.

ای پسر هند دیگر در امنیت به چرای خویش در هر جا که خواهی مشغول شو، ولی بدان که آفت شتر، چاقی اوست (زیرا چاقی او را به مسلخ می برد).

مناظره فضال با ابوحنیفه

موّرخين بحث و مناظره ای جالبی میان فضّال بن حسن با ابو حنیفه را نقل کرده اند. فضال به ابوحنیفه گفت: آيه شريفه يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ منسوخ شده است یا نه؟

ابو حنیفه گفت: خیر، منسوخ نشده است.

فضال پرسید: به نظر تو بهترین مردم بعد از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ابوبکر و عمر هستند یا علی بن ابی طالب (علیه السلام)؟

گفت: آیا نمی دانی آن دو (ابوبکر و عمر) پهلوی پیامبر دفن شده اند؟ چه دلیلی می خواهی که روشن تر از این باشد بر فضل آن دو بر علی بن ابی طالب (علیه السلام)؟

فضال به او گفت: این دو با وصیّت خود به دفنشان در خانه پیامبر (صلی الله علیه و آله)، به آن حضرت ظلم کردند؛ چون در آن جا حقّی نداشتند. و اگر آن جا مال خودشان بوده و به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بخشیده بودند پس کار بدی کردند که آن را پس گرفتند و عهدشان را شکستند. و خودت اقرار کردی که آیه شریفه لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ غير منسوخ است. ابوحنیفه قدری سکوت کرد و گفت: آن جا نه مال پیامبر بود و نه مال آن دو نفر فقط، ولی چون دختران آن ها در آن جا حقّ داشتند لذا در حق آن ها دفن شده اند!

فضال به او گفت: تو می دانی که زمانی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) رحلت فرمود، نُه همسر داشت و هر کدام یک هشتم ارث می بردند؛ چون دخترش فاطمه (علیها السلام) در قید حیات بود. وقتی بررسی کنیم برای هر یک از همسرانش یک نهم از یک هشتم می رسد. و این چیزی در حدود یک وجب در یک وجب هم نمی شود. و عرض و طول حجره هم که مشخّص بود. پس چگونه آن دو (ابوبکر و عمر) بیشتر از آن مستحق شده اند؟

تازه، چگونه عایشه و حفصه ارث می برند ولی فاطمه (علیها السلام) که دختر پیامبر (صلی الله علیه و آله) است، ارث نمی برد؟ پس در سخنان ابوحنیفه، تناقض گویی، از جوانب مختلف، روشن و آشکار است. سپس ابو حنیفه خشمگین شد و گفت: او را از من دور کنید که او - به خدا قسم - رافضی خبیث است! ⁽¹⁾

در پایان متذکّر می شویم که در تاریخ شهادت آن حضرت (علیه السلام) و مقدار عمر آن بزرگوار در آن روز، در روایات شیعه و اهل تسنن اختلاف بسیار است، که عمده ی آن ها اقوال زیر است:

1- آخر ماه صفر سال 49 هجری در سن 47 سالگی. ⁽¹⁾

2- هفتم ماه صفر سال 49 یا سال 50 در 47 سالگی یا 48 سالگی. ⁽²⁾

3- بیست و هشتم ماه صفر سال 50 یا 49 هجری در 47 یا 48 سالگی. ⁽³⁾

4- شهادت آن حضرت (علیه السلام) در سال 49 و در سن 45 سالگی آن حضرت بوده. ⁽⁴⁾

5- شهادت آن حضرت (علیه السلام) در پنجم ربیع الاول سال 49 یا 50 هجرت در سن 47 سالگی بوده است. ⁽⁵⁾

و چنان که می دانیم، مشهورترین اقوال در این باره از نظر تاریخ شهادت، همان قول سوم و دوم است، و ضعیف ترین آن ها نیز قول پنجم می باشد، و مشهورترین اقوال در مورد عمر آن حضرت (علیه السلام) نیز همان چهل و هفت سالگی است، چنان که از مرحوم مجلسی (رحمة الله علیه) نیز نقل شده است.

پی نوشت ها

1- نور، 36.

2- بلاغة الامام الحسن (علیه السلام)، ص 160.

3- ابن شهر آشوب، المناقب، ج 4، ص 29.

4- الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ج 2، ص 5 به بعد.

5- بحارالانوار، ج 43، ص 301، ح 64.

6- سید محسن امين، أعيان الشيعة، ج 1، ص 563؛ کشف الغمّة عن معرفة الائمّه (علیهم السلام)، ج 2، ص 151؛ حسن و حسین (علیهما السلام)، ص 206؛ الحسن و الحسين سبطا رسول الله (صلی الله علیه و آله)، ص 168.

7- اعيان الشيعه، ج 1، ص 562.

8- البداية و النهاية، جلد 8، فضائل الاصحاب؛ إعلام الورى، ج 1، ص 211.

9- بحارالأنوار، ج 37، ص 74.

10- مسند احمد حنبل، ج 5، ص 44.

11- بحارالأنوار، ج 37، ص 74.

12- صواعق المحرقة، ص 280؛ حلیة الاولیا، ص 226.

13- مجمع البحرین، ج 2، ص 363.

14- امالی، صدوق، مجلس 24، حدیث 2.

15- ذكرى ميلاد الحسن بن الامام على (علیهم السلام)، ص 40.

16- امام حسن بن علی (علیه السلام) را بشناسیم، ص 46؛ در آستان اهل بیت (علیهم السلام) امام حسن و امام حسین (علیهما السلام)، ص 311.

17- فصول المهمة، ابن صباغ مالکی، ص 134.

18- حقایق پنهان، احمد زمانی، ص 266.

19- سید محسن امین عاملی، ترجمه اعیان الشیعه امام حسن و امام حسین (علیهما السلام)، ص 40.

20- سوره ی نساء، آیه 86.

21- مناقب آل ابیطالب، ابن شهر آشوب، ج 4، ص 18.

22- سبط ابن جوزی، تذكرة الخواص، ص 196؛ تاریخ الخلفاء، سيوطى، ص 190.

23- بحارالانوار، ج 43، ص 344.

24- انعام، 124.

25- كشف الغمة، علی بن عیسی، ج 2، ص 135.

26- تحفة الواعظین، ج 2، ص 106.

27- نهج البلاغه، فيض الاسلام، خطبه 182.

28- الامل في اللغة و الادب، ص 100 - 101 به نقل از شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 2، ص 17.

29- همان، ص 136-137 به نقل از مناقب آل ابیطالب، ج 4، ص 21.

30- مناقب آل ابی طالب، ج 4، ص 21.

31- داستان دوستان، محمّد محمدی اشتهاردی.

32- ص، 30 و 44.

33- کهف، 69.

34- ذاریات، 56.

35- بحارالانوار، ج 44، ص 139.

36- بحارالانوار، ج 43، ص 339.

37- بحارالانوار، ج 43، ص 339.

38- همان، ج 43، ص 331، روایت 1.

39- همان، ج 43، ص 339.

40- همان، ص 331.

41- همان، ج 43، ص 332.

42- بحارالانوار، ج 43، ص 359.

43- کشف الغمة، ج 1، ص 573؛ ارشاد القلوب، ص 79.

44- بحار الانوار، ج 78، ص 112 و ج 92، ص 32؛ کشف الغمه، ج 1، ص 573.

45- تحف العقول، ص 227.

46- كشف الغمّة، ج 1، ص 573؛ ارشاد القلوب، ص 79.

47- بحارالانوار، ج 92، ص 204.

48- کهف، 65.

49- همان، ج 43، ص 326، حدیث 6؛ مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ص 6.

50- بحارالانوار، ج 44، ص 90-91، ح 4؛ خرائج راوندی، ج 1، ص 237؛ اثبات الهداة، ج 2، ص 557، شماره 10.

51- شیخ علی میر خلف زاده، ص 273 – 272.

52- زندگانی حضرت مجتبی (علیه السلام)، ص 400.

53- الامام المجتبى ابو محمد الحسن بن علی (علیهما السلام)، ص 260.

54- عوالم العلوم و المعارف و الاحوال، ص 320.

55- ارشاد مفید (مترجم)، ج 2، صص 12 - 13.

56- استیعاب، ج 2، ص 374؛ شرح ابن ابی الحدید، ج 4، ص 17 و تذکرة الخواص، ص 222.

57- بحارالانوار، ج 44، ص 154.

58- بحارالانوار، ج 44، ص 154.

59- البداية و النهاية، ج 8، ص 43.

60- بحارالانوار، ج 44، صص 153 و 161؛ ارشاد مفید، ج 2، ص 13؛ كفاية الطالب، ص 268؛ شرح ابن ابی الحدید، ج 4، ص 4.

61- بحارالانوار ج 44، صص 138 - 140؛ الانصاف، ص 121.

62- بحارالانوار، ج 44، ص 152.

63- الاصابة، ج 1، ص 330.

64- ارشاد مفید (مترجم)، ج 2، صص 14-15.

65- مناقب، ج 4، ص 44،

66- بحارالانوار، ج 44، ص 153.

67- مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ص 44.

68- حياة الامام الحسن (علیه السلام)، ج 2، ص 449 (پاورقی)، به نقل از تاریخ ابن عساکر، ج 12.

69- بحارالانوار، ج 44، صص 141 - 142.

70- بحارالانوار، ج 44، ص 150.

71- تذکره ی ابن جوزی، ص 122.

72- مستدرک حاکم، ج 3، ص 173؛ اسدالغابة، ج 2، ص 11؛ البداية و النهاية، ج 8، ص 44.

73- به شرح ابن ابی الحدید، ج 4، ص 18 و مروج الذهب، ج 2، ص 303 مراجعه شود.

74- مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ص 43، به نقل از ربیع الابرار زمخشری و عقد الفريد ابن عبدربه اندلسي.

75- بحار، ج 44، ص 153، حدیث 24.

76- بحارالانوار، ج 44، صص 134 – 140، به نقل از کافی و تهذيب و كفاية النصوص.

77- بحارالانوار، ج 44، ص 134، به نقل از دروس شهید و مصباح کفعمی.

78- مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ص 29؛ بحار الانوار، ج 44، ص 149 به نقل از کتاب العدد.

79- كشف الغمة، ج 2، ص 161، به نقل از جنابذی از علمای اهل سنت.

80- كشف الغمة، ج 2، ص 160، به نقل از ابن طلحه ی شافعی.

منابع و مآخذ

از شبکه وکالت تا سازمان فقاهت

اشاره

حجت الاسلام جعفر فاضل

درآمد

آن چه در این مقاله مورد نظر است بیان سیر تکاملی شبکه وکالت است. این شبکه توسط خود اهل بیت (علیهم السلام) به عنوان پل ارتباطی شیعیان با ائمّه اطهار (علیه السلام) تأسیس گردید و در نهایت تبدیل به سازمان وکالت شد و با شروع غیبت آقا امام زمان (علیه السلام) کم کم به سازمان فقاهت مبدّل گردید. امّا شبکه وکالت تا رسیدن به اوج آن که در زمان غیبت صغری امام عصر (علیه السلام) بود فراز و نشیب های زیادی را طی کرد که توجّه به آن ها بسیار مهم و باعث بصیرت در دین می گردد. انحراف برخی از وکلاء و فتنه های صوفیه و غلات همواره به جامعه شیعه آسیب رسان بوده و خواهد بود و شناخت ریشه های آنان در شناخت فرق و مذاهب انحرافی روز بسیار موثّر است.

کلید واژه ها:

اشاره

وکلاء، توثيق عام و خاص، توقیع، شلمغانی، حسین بن منصور، عیسی بن مهدی جوهری، ابوغانم هندی، عثمان بن سعید، سعید بن عثمان، حسین بن روح، علی بن محمّد ثمری

سخن پیرامون نحوه ی ارتباط ائمّه (علیهم السلام) با شیعیان و شیعیان با ائمّه (علیهم السلام)، از صدر تاکنون است. بخصوص که بسیاری از شیعیان در شهرهای دور زندگی می کردند و امکان درک حضور معصوم (علیه السلام) را نداشتند و حکام اموی و سپس عباسی نیز از حضور مردم در نزد ائمّه اطهار (علیهم السلام) ناخرسند بوده و به شکل های مختلفی مانند ارهاب و تهدید از آن منع می کردند.

مطالعه و بررسی تاریخ نشان می دهد که شیوه امامان (علیهم السلام) برای حصول این ارتباط، توسط دو شبکه وکالت و فقاهت بوده است. این دو شبکه که توسط خود اهل بیت (علیهم السلام) تاسیس و تکمیل گردید همواره باعث نشاط جامعه شیعه بوده و هست زیرا الان نیز همان شبکه به نوعی ادامه دارد چون با شروع غیبت تامّه حضرت مهدی (علیهم السلام)، شبکه وکالت و فقاهت یکی شد و هر فقیه جامع الشرایطی وکیل نیز محسوب می شود.

در ابتدا بخاطر تعداد کم شیعیان مسئله ارتباط في ما بين ائمّه (علیهم السلام) و شیعیان چندان سخت نبود ولی بعد از واقعه کربلا روز به روز گرایش مردم به خاندان وحی (علیهم السلام) بیشتر شد چندان که حتّی در کشورهای دور نیز طرفداران ائمّه (علیهم السلام) زندگی می کردند. بر اساس مدارک، تعداد شیعیان بعد از واقعه کربلا رو به افزایش نهاد. عوامل افزایش تعداد شیعیان بعد از واقعه کربلا عبارتند از: 1- جریان شهادت حضرت حسین بن علی (علیه السلام) و یاران همراه.

می توان مردم هر زمانی را به لحاظ معرفتی به بخش های مختلفی تقسیم نمود و آن چه در دوران امام حسین (علیه السلام) بیش از هر چیز به چشم می خورد کمبود معرفت به امام (علیه السلام) و نوعی خواب آلودگی بود که نوع مردم را فرا گرفته بود. و جریان شهادت امام حسین (علیه السلام) و واقعه ی کربلا در چنین جوی صورت گرفت. بدون شک شهادت فرزند پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اسارت خانواده پیامبر (صلی الله علیه و آله)، یکی از عوامل مهم در بیداری مردم شد. به همین دلیل است که بعد از جریان كربلا تعداد شیعیان به سرعت افزایش پیدا کرد.

2- مناجات های روشنگرانه ی امام سجّاد (علیه السلام) - که در قالب مناجات و سوز و حال بود - قلب های بسیاری را متمایل به اهل بیت نمود و بدین ترتیب در افزایش تعداد شیعیان تاثیر بسزایی داشت. در زمان حاضر که به علل متعدّدی از جمله هجمه دشمن مواجه هستیم لازم است نسل حاضر را به مناجات و راز و نیاز با خدا دعوت کنیم. بدون هیچ تردیدی مناجات های امام سجاد (علیه السلام) دل هر انسانی را نرم و هر ناآگاهی را بصیرت می بخشد. همواره بزرگان و اعاظم شیعه به صحیفه سجادیه عنایت خاص داشته اند و بدون تردید دوری یا کم توجّهی به این گنجینه آسمانی، آسیب رسان و خسارت بار است.

3- یکی دیگر از عوامل افزایش تعداد شیعیان، کرسی درس شکافنده دانش، امام باقر (علیه السلام) بود. درس های آن حضرت (علیه السلام) چنان تاثیر گذار بود که در مدّت کوتاهی تعداد بسیاری از جویندگان دانش و تشنگان معرفت را به سوی مکتب اهل بیت (علیهم السلام) کشانید و همین سیر ادامه یافت تا این که در زمان امام صادق (علیه السلام) بیش از چهار هزار نفر از کرسی درس حضرتش بهره می بردند. طبیعی است این تعداد از شاگردان نیز بسیاری را با مکتب اهل بیت (علیهم السلام) آشنا خواهند نمود. این گسترش، در نوع خودشّ با توجّه به زمان کوتاه و حکومت های مخالف، نوعی اعجاز محسوب می شود. در سال 61 هجری یعنی دقیقاً بعد از جریان کربلا، از امام سجّاد (علیه السلام) نقل شده است که فرمودند: من در کل مکّه و مدینه بیست نفر محبّ هم نمی شناسم، ولی این در حالی است که در زمان امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) و نیز امام کاظم (علیهم السلام) حتی در مصر، یمن، بصره و قم شیعیان بسیاری زندگی می کردند البته شیعه در مجموع در اقلیّت بود؛ چه، این که حکومت ها مخالف شیعه بودند و اجازه تبلیغات را به شیعیان نمی دادند و مردمی که در آن زمان متولّد می شدند که

بر اساس خواست دربار و اهل علم درباری تربیت می شدند.

به هر حال گسترش مکتب خاندان وحی (علیهم السلام) و زیاد شدن روز به روز شیعیان در نواحی مختلف، ایجاب می کرد که به نوعی بین شیعیان ارتباط برقرار شود و شیعیان نیز بتوانند با امام زمان خود مرتبط شوند به همین دلیل نیاز بود برای این معضل فکری شود و روشی اتخاذ گردد. ائمّه اطهار (علیهم السلام) با انتخاب وکیل این خلاء را پر کرده و در واقع به داد شیعیان رسیدند تا هر شیعه ای بتواند از سرچشمه زلال وحی سیراب شود.

انتخاب وکلا توسط ائمّه (علیهم السلام) بر اساس شایستگی های بالفعلی که از افراد دیده می شد، صورت می گرفت. تقریباً در بسیاری از شهرهای مهم که تعداد قابل توجّهی شیعه در آن می زیست، وکیلی وجود داشت. برخی از آنان توفیق وکالت چند امام را داشتند و فرزندان یا شاگردان برخی نیز به سمت وکالت رسیدند و این نیز بر اساس شایستگی هایی بود که در آنان وجود داشت.

ندهد هوشمند روشن رای *** به فرومایه کارهای خطیر

بوریاباف اگرچه بافنده است *** نبرندش به کارگاه حریر

به هر حال وکلا پل ارتباطی شیعیان با ائمّه (علیهم السلام) بودند. بسیاری از شیعیان در تمام عمرشان به خاطر بعد مسیر یا مشکلاتی که وجود داشت هرگز ائمّه (علیهم السلام) را ندیده و زیارت نکرده بودند؛ ولی با اعتقاد کامل به دستورات ائمّه (علیهم السلام) عمل کرده و در نهایت با سعادت از دنیا رفتند. در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نیز چنین جریانی رخ داده بود؛ کم نبودند مردمی که ایمان آوردند و به دستورات پیامبر (صلی الله علیه و آله) عمل کردند ولی هرگز پیامبر (صلی الله علیه و آله) را زیارت نکرده بودند.

ائمه (علیهم السلام)، به برخی از وکلایی که اهل علم و دانش بودند، دستور صدور فتوا را می دادند. البته بودند افرادی که در کسوت وکالت نبوده ولی بخاطر دانش و علمی که داشتند مجاز به فتوا بودند. امام صادق (علیهم السلام) به ابان بن تغلب فرمودند: در مسجد مدینه بنشین و فتوا بده. و مشخّص است که منصب افتا، خاص ابان نبود بلکه به هر کسی که توان استخراج را به روش صحیح دارد تعلّق می گیرد. بنابراین کشتی اجتهاد همواره در حرکت است و توقف ندارد خود اهل بیت (علیهم السلام) نیز در روایات متعدّدی به این حرکت تشویق نموده، فرموده اند بر ماست بیان اصول و بر شماست استخراج فروعات. امام صادق (علیه السلام) فرمودند:

إنَّمَا عَلَيْنَا أَنْ نُلْقِيَ إِلَيْكُمُ الأصول وَ عَلَيْكُمْ أَنْ تُفَرِّعُوا آن چه بر عهده ی ماست فقط همین است که اصول را به شما القاء نماییم و بر عهده ی شماست استخراج فروعات.

امام رضا (علیه السلام) فرمودند:

عَلَيْنَا إِلْقَاءُ الْأُصُولِ وَ عَلَيْكُمُ التَّفْرِيعُ بر عهده ی ماست القاء اصول به شما و بر عهده ی شماست استخراج فروعات. ⁽¹⁾

بنابراین قواعد و اصول را به ما می دهند تطبیق آنان با ماست، مثلاً پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

كُلُّ مُسْكِر حَرَامٌ هر چیزی که مست کند حرام است.

بر اساس همان اصول است که امروز پرسش ها را پاسخ می دهیم حال از ما می پرسند که فلان مایع در زمان رسول الله (صلی الله علیه و آله) نبوده و الآن تولید شده، این حلال است یا حرام؟ این سخن رسول الله (صلی الله علیه و آله) که فرمودند هر چیزی که مست بکند و حالت مستی داشته باشد حرام است اصل است. حال بر اساس این اصل هر مایعی که حالت مست کننده داشته باشد حرام است، حتّی اگر نام مشخّص آن مایع در قرآن و روایات نیامده باشد.

یا مثلاً تعدادی از پرندگان در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) شناخته شده نبودند و ما نمی دانیم این پرندگان حلال گوشت هستند یا حرام گوشت؛ ولی بر اساس روایات؛ پرنده ای که بال زدنش از بال نزدنش بیشتر باشد حلال گوشت است و اگر از این جهت مشخّص نشد از طریق سنگدان یا چینه دان به حلال یا حرام گوشت بودن آن می توان پی برد، یعنی اگر پرنده ای سنگدان یا چینه دان داشت حلال گوشت است، در غیر این صورت حرام گوشت است. به این ترتیب ائمّه (علیهم السلام) اصول کلّی را بیان می کردند و تفریعش به عهده ی مجتهد بود. البته امر اجتهاد به این سادگی و روانی نیست بلکه ذخیره علمی فراوان و تلاش بسیار را می طلبد و هر کسی نمی تواند متصدّی چنین امر خطیری شود. چنین منصبی را ابن آدم ها و زراره ها داشتند. غرض این که ارتباط مردم با ائمّه (علیهم السلام) تنها توسط شبکه وکالت نبود بلکه عمدتاً توسط علمای شیعه بود. برخی از دانشمندان شیعه با مراجعه به کتب تدوین شده و گاه با درک حضور معصوم (علیه السلام) به درجات علمی بلندی نائل شده و معارف اهل بیت (علیهم السلام) را به مردم منتقل می کردند و آنان به واقع به دستور قرآن در آیه نَفَر ⁽¹⁾

قرآن است که حداقل در فقه و اصول در سه جای مهم مورد تمسّک قرار گرفته است: 1- حجّیت خبر واحد 2- وجوب اجتهاد و تعلّم احکام و شریعت 3- قاعده ارشاد جاهل.

وَ مَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ و مؤمنان را نسزد که همگی [به سوی جهاد] بیرون روند؛ چرا از هر جمیعتی گروهی [به سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله)] کوچ نمی کنند تا در دین آگاهی یابند و قوم خود را هنگامی که به سوی آنان بازگشتند بیم دهند، برای این که [از مخالفت با خدا و عذاب او] بپرهیزند. ⁽²⁾

در شبکه وکالت برخی مأمور أخذ وجوهات و برخی مسئول امور وقفی و برخی مثل احمد بن اسحاق وکیل امام عسكرى (علیه السلام) در قم) مامور أخذ وجوهات و نیز تولیت امور وقفی بودند و البته عدّه ای که دارای دانش لازم بودند به پرسش های شرعی مردم نیز پاسخ می دادند.

باید توجّه داشت که هیچ یک از وکلا تا زمان امام عسگری (علیه السلام) دارای توثیق کامل و تام نبودند، یعنی ائمّه (علیهم السلام) هرگز نمی فرمودند که هر چه وکلا بگویند درست است. لذا تا زمان امام عسگری (علیه السلام) وکیلی را پیدا نمی کنیم که دارای توثیق تام باشد و حتّی برخی از وکلا دچار گمراهی ⁽³⁾شدند

به خصوص در مدتی که امام کاظم (علیه السلام) در زندان بودند برخی از وکلای حضرت (علیه السلام) دچار انحراف شدند. عثمان بن یحیی در مصر، علی بن ابی حمزه ی بطائنی در عراق و دیگری در ایران (زیاد بن مروان)...، وجوهات زیادی در دستشان جمع شد و بعد از شهادت امام هفتم گفتند که امام کاظم (علیه السلام)، مهدی است و در پس پرده ی غیبت قرار گرفته و شهید نشده است. علی بن ابی حمزه در نامه ای به امام رضا (علیه السلام) نوشت که ایشان (امام کاظم (علیه السلام) مهدی است و غایب است و اگر هم شهید شده باشد باز هم شما امام ما نیستید، چون امام را امام غسل می دهد و شما در مدینه بودید ولی امام کاظم (علیه السلام) در بغداد بودند، به همین خاطر علی بن ابی حمزه شخصاً نزد امام رضا (علیه السلام) رفت تا با ایشان صحبت کند و امام کاملاً جریان را برای او اثبات کردند ولی او قبول نکرد چون اگر به امامت امام رضا (علیه السلام) قائل می شدند باید وجوهات را تحویل می دادند. فرقه های واقفیه و هفت امامی را همین اشخاص به وجود آوردند و ادّعا کردند امام هفتم آخرین امام است.

مطالعه تاریخ بسیار سودمند است و انسان با مطالعه رخ دادهای گذشتگان نسبت به حال، دید بهتری پیدا می کند. امیرالمؤمنین (علیه السلام) در نهج البلاغه توصیه می کنند که تاریخ را مطالعه کنید، به کرّات جریان هایی که در جامعه ی ما اتفاق می افتد، مشابه آن در تاریخ رُخ داده است. بنابراین تاریخ آدم را روشن می سازد تا بتواند راهش را پیدا کند.

با طولانی شدن زمان زندان امام کاظم (علیه السلام)، وجوهات زیادی نزد برخی از وکلا جمع شد به عنوان مثال، هفتاد هزار دینار نزد زیاد بن مروان قندی، سی هزار دینار نزد علی بن ابی حمزه بطائنی و سی هزار دینار و پنج کنیز نزد عثمان ابن عیسی مانده بود. اگر این افراد به امامت حضرت رضا (علیه السلام) اعتراف می کردند، باید همه این اموال را به ایشان می دادند. به همین دلیل در آن ها طمع کردند و با سرباز زدن از امامت ایشان، اموال را تصاحب کردند و به مصارف شخصی رساندند. حیان سراج و یکی دیگر از وکلاء امام (علیه السلام)، این دو با این اموال خانه ها خریدند و به تجارت دست زدند و چون خبر شهادت امام (علیه السلام) را شنیدند، انکار نموده و شایعه کردند که حضرت (علیه السلام) زنده است و همان قاَئِم است و بر این عقیده بودند. امّا هنگام مرگ وصیت کردند که این اموال را به ورثه امام (علیه السلام) تحویل دهند و مردم فهمیدند که شایعه این دو، برای طمع و حرص بر اموال بوده است. ⁽¹⁾

به این ترتیب این وکلا به خاطر مال دنیا، امامت امام رضا (علیه السلام) را انکار کردند در حالی که هر کسی کمی معرفت داشته باشد می داند امام طى الأرض دارند و حتی برخی از مؤمنین هم طى الأرض دارند و امام رضا (علیه السلام) با طی الأرض نزد بدن شریف پدر حاضر شدند و خود شخصاً بدن امام کاظم (علیه السلام) را غسل دادند. البته خود علی بن ابی حمزه ی بطائنی و عثمان بن یحیی كاملاً به این مطالب آگاه بودند ولی طمع دنیا نمی گذاشت که واقعیت را بپذیرند. البته نوشته اند بعدها آنان توبه کردند ⁽¹⁾امّا قبولی توبه آنان - چون باعث گمراهی بسیاری شدند - مشروط به جبران و هدایت گمراه شده گان است امّا این جریان معمولاً قابل تحقّق نیست.

امام صادق (علیه السلام) فرمودند: در امّت های قبل شخصی ادّعای نبوت کرد و گروهی به او گرویدند ولی در نهایت از کرده خود پشیمان شد و نزد پیامبر وقت رسید تا راه چاره پیدا کند. آن پیامبر به او گفت که باید تمام کسانی که گمراه کرده ای هدایت کنی ولی این امکان پذیر نبود؛ عدّه ای مرده بودند و عدّه ای نیز قبول نمی کردند.

فقط خدا می داند که عذاب افرادی مثل علی بن ابی حمزه ⁽²⁾که در مورد او گفته شده است از روسای واقفیه بوده و هم چنین او را از شدیدترین دشمنان امام رضا (علیه السلام) خوانده اند و حسن بن محمد بن سماعه ⁽³⁾از عالمان واقفیه که او را از متعصّبین خوانده اند و توبه آنان نیز در پرده ابهام است چه خواهد شد.

به هر حال گرچه فتنه واقفیه بسیار شدید بود امّا با رهنمود های امام رضا (علیه السلام) و تلاش اصحاب تقریباً ناکام ماند. احمد بن محمّد بن ابی نصر بزنطی که از بزرگان اصحاب امام موسی بن جعفر (علیه السلام) است این گونه می گوید: من از واقفیه بودم ⁽⁴⁾، سپس با هدایت امام رضا (علیه السلام) از گمراهی نجات یافتم. بزرگان اصحاب به تبع سیره ائمّه اطهار (علیهم السلام) به مبارزه علمی و علنی با واقفیه پرداختند. علی بن اسماعیل هیثمی و یونس بن عبدالرحمن از کسانی می باشند که با مناظرات علمی در تضعیف ادلّه واقفیه کوشش شایانی نموده اند و ایشان بوده اند که لقب ممطوره یا کلاب ممطوره را بر واقفیه گذاشتند ⁽⁵⁾. هم چنین از طرف عالمانی، رساله هایی در رّد واقفیه نوشته شده است از آن جمله اند: ⁽⁶⁾

تشکیل سازمان وکالت

بنابراین وکلای اهل بیت (علیهم السلام) از امام سجاد (علیه السلام) تا امام عسگری (علیه السلام)، هیچ کدام دارای توثیق تام نبودند و هیچ کدام هم نائب و وصی نبودند بلکه وکیل بودند. امّا در زمان امامت حضرت هادی (علیه السلام) شبکه ی وکالت به اوج خود رسید و به سازمان وکالت تبدیل شد و تمام وکلاء و وکلای زیردستی و منطقه ی حوزه ی استحفاظی مشخّص شده بود و هر چه از مردم می گرفتند و یا تحویل می دادند با قبض بود و تنها کسی که نباید از او قبض دریافت می شد، وکیل بلا واسطه ی امام زمان (علیه السلام) بود امّا بقیه باید قبض می دادند.

جناب جعفر بن احمد بن متیل - خداوند او را رحمت کند - وکیل امام عسگری (علیه السلام) در بغداد بود و ده وکیل در شهر بغداد زیر نظر ایشان فعالیت می کرد، حتی حسین بن روح که بعدها وکیل سوم بدون واسطه ی امام زمان (علیه السلام) شد در آن زمان زیر دست جعفر بن احمد بن متیل کار می کرد. جناب جعفر از شیعیان بسیار قوی و مورد اعتماد بود و خانواده وی نیز از خدمتگزاران اهل بیت (علیه السلام) بودند. در واسط، صیدلایی وکیل امام (علیه السلام) در امر موقوفات بود. در همدان و در قم نیز چند نفر از جمله جناب احمد بن اسحاق به عنوان وکیل مشخّص شده بودند و در بسیاری از شهرهای دیگر هم به همین صورت بود. این وکلا از افراد مهم و متدین جامعه محسوب می شدند و کلاً افراد شناخته شده ای بودند. و کلا با یک دیگر جلسات زیادی داشتند و وجوهاتی که از مردم می گرفتند در دفاتر ثبت می کردند.

حاجز بن یزید و شاء از جمله بزرگانی است که از سعادت نمایندگی حضرت صاحب الامر (علیه السلام) و به عنوان وکیل برجسته ی عثمان بن سعید عَمری (وکیل نخستین) در دوران غیبت صغری برخوردار بود وی تحت نظارت وکیل اول و دوم در بغداد قرار داشت و خود نیز ناظر بر کار برخی از وکلای ایران و استان های شرقی و حلقه رابطه بین آنان و نایب در بغداد بود. ⁽¹⁾

بنا به نقل مرحوم صدوق و راوندی، محمّد بن حصین کاتب که در مرو زندگی می کرد (و با توجّه به نکاتی که در این نقل هست، احتمالاً وکیل ناحیه مقدّسه در مرو بوده) پس از آن که هزار دینار از وجوه شرعی متعلّق به ناحیه در نزدش جمع می شود، از محمّد بن یوسف شاشی (و به نقل صدوق، از نصر بن صباح بلخی) درباره کیفیت تحویل این اموال به ناحیه مقدّسه سؤال می کند و او نیز وی را به ارسال اموال نزد حاجز بن یزید راهنمایی می کند. بخشی از این اموال به واسطه دو تن به نام های عامر بن یعلی فارسی و احمد بن علی کلثومی به نزد حاجز فرستاده می شود. پس از آن، پاسخ ناحیه مقدّسه که متضمّن توصیف مال و مقدار باقیمانده آن بود، صادر می گردد و سپس وی موظّف می شود که از آن پس، با اسدی در ری در تماس باشد. ⁽¹⁾

نوشته اند شخصی در نمایندگی حاجز بن یزید و سفارتش شک می کند و از پرداخت بیت المالی که نزدش بوده به او خودداری می کند. هنگامی که به شهر سامرا می رسد، بدون سابقه، نامه ای از حضرت صاحب الامر (علیه السلام) با این مضمون به دستش می رسد:

در ما شکی نیست، چنان چه در کسی که از سوی ما منصوب شده شکی نخواهد بود. آن چه به همراه آورده ای، به حاجز بن یزید بپرداز. ⁽²⁾

شیخ طوسی می نویسد:

کاتب مروزی هزار دینار به بیت المال بدهکار بود دویست دینار به جناب حاجز پرداخت وقتی رسید آن رسید در آن نوشته شده بود: اگر خواستی پس از این بپردازی، به ابوالحسین اسدی در شهرری بپرداز. یکی دو روز که از این ماجرا می گذرد، خبر وفات جناب حاجز به گوش کاتب مروزی می رسد. ⁽³⁾

هم چنین طبق نقل شیخ صدوق، در عصر وکیل دوم یعنی محمّد بن عثمان عَمری، پس از وفات حاجز بن یزید، شیعیان و وکلای نواحی شرقی که با ری در تماس بودند، مأمور شدند که با اسدی رازی در ری ارتباط برقرار کنند. ⁽⁴⁾

نصب وکلای خاص و توثیق آنان

وکلای بدون واسطه امام عسگری (علیه السلام) حدود چهارده یا پانزده نفر هستند که اسامی آن ها مشخّص است از جمله: جعفر بن احمد بن متیل، علی بن اسود، علی بن همام و... امّا در میان این ها هیچ کس در عظمت و قُرب به امام عسگری (علیه السلام)، به عثمان بن سعید عَمری نرسیده بود.

بر اساس مدارک و منابعی که موجود است نزدیک ترین شخص به امام حسن عسگری (علیه السلام)، عثمان بن سعید عَمری بوده است. عثمان بن سعید عَمری از افراد برجسته ی جهان شیعه است و از نظر پاکی و طهارت، دو امام (علیهما السلام) به پاکی و طهارت او شهادت داده اند، به همین خاطر اند، انتخاب آن ها در زمان امام حسن عسگری (علیه السلام) نشانه جایگاه شاخص و بالای آن هاست.

امام عسگری (علیه السلام) فرمودند:

عَمری و پسر او، هر دو ثقه و مورد اعتماد هستند و هر چه از ناحیه ی من بگویند درست است و کسی حق ندارد با او مخالفت بکند.

بنابراین عَمری و پسرش در زمان حیات امام عسگری (علیه السلام) مورد تأیید امام حسن عسگری (علیه السلام) قرار گرفتند. جناب عَمری خیلی به امام عسگری (علیه السلام) نزدیک بود و این در حالی است که دانشمندانی مانند ابن ندیم، کلینی و صدوق در همان زمان می زیستند. البته وکالت لزوماً به معنای اعلمیت نیست بلکه به معنای وثاقت است. امّا چرا امام (علیه السلام)، شخصی مثل مرحوم کلینی را وکیل خود قرار ندادند؟ این موضوع می تواند تابع علل مختلفی باشد؛ مثلاً امام (علیه السلام) می خواستند امثال کلینی ها مشغول تدوین کتب حدیثی شوند تا جامعه شیعه برای آینده بیمه شود. به خصوص که در آن زمان چهار تا از شش صحیح اهل تسنن تدوین شده بود و جامعه شیعه سخت به کتب منبع نیازمند بود. خدمات دانشمندان شیعه در برخی موارد از خدمات وکلا بیشتر بود. مرحوم صدوق حدود سیصد کتاب تألیف نمودند. پدر مرحوم صدوق (علی بن بابویه) که بسیار عالم بزرگی بود و کاسبی بسیار مختصری هم داشت در همان زمان زندگی می کرد و حدود 200 کتاب تألیف کرد. آن زحمات نتیجه داد و بالاخره کتب جامع حدیثی شیعه تدوین شد و به عنوان نمونه کتاب مدینة العلم شکل گرفت این کتاب از نظر حجم، دو برابر کتاباصول کافی بود و تا زمان پدر شیخ بهایی در جامعه مورد استفاده قرار می گرفت امّا مع الاسف این کتاب مفقود شد و اینک در دست ما نیست.

کتاب کافی، کتاب من لا یحضره فقیه، کتاب استبصار، كتاب التهذيب و کتب بسیار دیگر، سرمایه های معارفی ماست که توسط بزرگانی تدوین و با محافظت علما به دست ما رسیده است. برخی می پرسند مردم از کجا متوجّه شدند و مطمئن شدند که جناب عَمری وکیل حضرت مهدی (علیه السلام) است؟ پاسخ آن این است که وکالت او از زمان امام عسگری (علیه السلام) تثبیت و شروع گردید. امام عسگری (علیه السلام) کسی را مشخّص کردند که آن شخص از لحاظ علمی و حالی و معنوی مورد قبول همگان بود و گفتند که او نزد ما ثقه است و هر چه از ما نقل کند درست است و کسی حق ندارد سخن او را رد کند، به این ترتیب از زمان امام عسگری (علیه السلام) آمادگی این جریان که مردم به عثمان بن سعید عَمری اعتماد کنند توسط امام عسگری (علیه السلام)، پایه ریزی شده بود. روزی چهل نفر از شیعیان به محضر امام عسگری (علیه السلام) می رسند و عثمان بن سعید آنان را به داخل خانه دعوت می کند. وقتی قصد می کنند از امام (علیه السلام) بپرسند فرزند شما کیست؟ و آیا متولد شده یا نه؟ امام عسگری (علیه السلام) می فرمایند که بنشینید و کسی از مجلس خارج نشود و امام عسگری (علیه السلام) قبل از این که آن ها سؤالشان را

مطرح کنند، اشاره می کنند و پرده ای کنار می رود و وجود مقدّس امام زمان (علیه السلام) که در سن کودکی بودند وارد مجلس شده در حالی که مانند خورشید می درخشیدند و شبیه ترین شخص به امام حسن عسگری (علیه السلام) بودند و فوق العاده ابهت داشتند. امام عسگری (علیه السلام) فرمودند: فرزندم مهدی (علیه السلام)، این است و او وصی بعد از من است، هر کس او را رد کند من را رد کرده و در آن جا بود که امام عسگری (علیه السلام) امام زمان (علیه السلام) را به همه نشان دادند. یعنی عدّه ای از بزرگان شیعه در زمان امام عسگری (علیه السلام) و در محضر امام (علیه السلام)، وجود امام زمان (علیه السلام) را زیارت کردند و امام زمان (علیه السلام) را شناختند. پس مسئله ی شناساندن امام زمان (علیه السلام) به مردم شیعه انجام شده بود و عثمان بن سعید هم در آن جا حضور داشت.

بعد از جریان شهادت امام عسگری (علیه السلام) مراسم تشییع جنازه، تماماً به عهده ی عثمان بن سعید عَمری گذاشته شد، جز وظیفه غسل دادن که بر عهده ی امام زمان (علیه السلام) بود؛ به دلیل این که ایشان نزد امام عسگری (علیه السلام) موثّق بودند و امام زمان (علیه السلام) درباره اش فرمودند:

إنَّه طاهِرٌ عَفيفٌ او شخص بسیار پاک و عفیف است و مورد اعتماد ماست.

در توقیع حضرت مهدی (علیه السلام) خطاب به اسحاق بن یعقوب نیز درباره محمّد بن عثمان و پدرش چنین آمده:

محمّد بن عثمان العَمری (که خدا از او و از پدرش راضی باشد)، مورد اعتماد من است و نامه او نامه من است. ⁽¹⁾

بعد از جناب عَمری، پسرش محمّد بن عثمان بن عَمری جانشین او شد. امّا چه چیزی رخ می دهد و چطور ایشان نصب می شود؟ اولاً امام عسگری (علیه السلام) فرمودند:

عَمری و پسر او هر دو ثقه هستند و هر آن چه آن ها از روایات نقل کنند قطعاً از سوی ماست و درست است. ⁽²⁾

ثانياً جناب عثمان بن سعید قبل از وفاتشان، علمای شیعه را در خانه ی خود جمع کردند و فرزندشان محمّد را معرفی کردند و او هم از نظر علمی شناخته شده بود (صاحب کتاب بود) و فرمودند که از ناحیه ی امام (علیه اسلام) مأمورم تا فرزندم را به عنوان وکیل بعدی معرّفی کنم.

به هر حال باید به این نکته توجّه داشت که گمان نکنیم کسانی که وکیل بودند، اعلم هم بودند. محمّد بن عثمان عَمری (وکیل دوم امام زمان (علیه السلام)) همواره در خانه جعفر بن احمد بن متیل بود و ایشان هیچ غذایی جز غذای خانه ی جعفر را نمی خورد. جناب جعفر آدم بسیار پاکیزه ای بود و خداوند سه پسر به او داد که اسم اولی را علی و دومی را احمد و سومی را حسن گذاشت و بعد خداوند به علی پسری می دهد که یکی از اساتید شیخ صدوق است، و بعد خداوند به احمد هم فرزندی می دهد و اسم او را جعفر می گذارد که هم پدر و هم پسر بسیار مؤمن و اهل دانش بودند و فوت جناب عَمری دوم در خانه ی جعفر اتفاق افتاده است.

زمانی که محمّد بن عثمان عَمری، در حال احتضار بود، ده نفر از وکلا در خانه ی جعفر در بالای سر عَمری حاضر شدند و همه گمان می کردند بعد از عَمری دوم، یا جعفر را به جای خودش نصب می کند و یا پدرش احمد که زنده بود. جعفر هم در آن جا نشسته بود و عَمری دوم بیان کرد که من از سوی امام زمان (علیه السلام) مأمورم جناب حسین بن روح نوبختی را وصی خودم اعلام کنم. جعفر بلند شد و دست های حسین بن روح را گرفت و او را بالای مجلس نشاند و گفت دستور حضرت (علیه السلام) است و ما اطاعت می کنیم. ⁽³⁾

بدین شکل جناب حسین بن روح وکیل سوم امام زمان (علیه السلام) شدند و جناب جعفر هم تحت امر او بود و هیچ گونه اعتراضی هم نداشت. از جعفر بن محمّد بن قولویه قمی نقل شده است که: «مشایخ ما می گفتند: ما شکی نداشتیم که پس از جناب محمّد بن عثمان کسی جز جعفر بن احمد متیل قمی یا پدر وی، جای او را نخواهد گرفت چون رابطه نزدیکی با هم داشتند تا آن جا که سفیر دوّم در اواخر عمر، فقط غذایی را که در منزل جعفر بن متیل تهیّه می شد، می خورد. ولی وقتی دیدند او حسین بن روح را به نیابت معرّفی کرد همه پذیرفتند.» علّت انتخاب حسین بن روح با وجود افراد متشخّص و بزرگان دیگر مانند ابوسهل نوبختی و دیگران... وجود صفات و مُمیّزاتی بوده که با در نظر گرفتن آن ها حضرت صاحب الأمر (علیه السلام) او را برگزیده که شاخص ترین آن ها اخلاص و وفاداری بی نظیر او بود. در آن موقعیّت حسّاس سیاسی مردی صبور و هوشیار لازم بود که بتواند محرم اسرار باشد و این صفت به نحو احسن در وجود جناب حسین بن روح بود. از ابوسهل نوبختی سؤال کردند که چطور شد امر نیابت به شما واگذار نشد و به حسین بن روح واگذار شد در پاسخ بعد از بیان جملاتی گفت:

... اگر ابوالقاسم، امام (علیه السلام) را در زیر لباس خود پنهان داشته باشد و بدنش را با قیچی قطعه قطعه کنند تا او را نشان دهد هرگز چنین کاری نخواهد کرد.

امّ كلثوم دختر محمّد بن عثمان، نایب دوم درباره حسین بن روح چنین می گوید:

حسین بن روح از چند سال قبل از رحلت پدرم، ابو جعفر، وکیل او بوده و در امر املاک او نظارت داشته و اسرار دینی را از جانب او به رؤسای شیعه می رسانده و از خواص و محارم او به شمار می رفت... و به تدریج، وی در نزد شیعیان بزرگ شد و اختصاص او به پدرم و مراتب وثوق و دیانت و فضل او نیز روز به روز مقامش را نزد شیعیان استوارتر کرد تا آن که از طرف پدرم (به دستور امام زمان (علیه السلام)) به نیابت و سفارت منصوب شد. ⁽¹⁾

و بدین ترتیب سومین کارگزار حضرت حجّت (علیه السلام)، در عصر غیبت صغرا، حسین بن روح نوبختی شد که به خاطر لیاقت، شایستگی، کاردانی، عدالت و تقوایش برگزیده شد.

از حسین بن روح کرامات متعدّدی بروز کرد تا باعث تقویت قلب مومنین گردد. که بعضی از آن ها را شیخ صدوق در کمال الدین ⁽²⁾و شیخ طوسی در الغیبه ⁽³⁾نقل کرده است. به عنوان مثال شیخ صدوق از محمّد بن حسن صیرفی حکایت مفصلی نقل می کند که اختصارش چنین است:

از بلخ برای حج خارج شدم و اموالی نزد من بود که باید آن ها را به حسین بن روح نوبختی تحویل می دادم. در بین راه یکی از کیسه ها گم شد و من مقداری از مال خود را به جای آن قرار دادم و وقتی به نزد شیخ حسین بن روح رسیدم اموال را تحویل دادم شیخ آن کیسه ای را که از اموال خود جایگزین کرده بودم خارج کرد و به من برگرداند و گفت این از اموال ما نیست کیسه ما در فلان محل جا مانده است برگرد و آن را از همان جا پیدا کن و بیاور امّا وقتی باز گردی من از دنیا رفته ام. محمّد بن حسن صیرفی می گوید بازگشتم و در همان محل که حسین بن روح آدرس داد کیسه را پیدا کردم وقتی برگشتم شیخ از دنیا رفته بود و علی بن محمّد سمری جانشین او شده بود و کیسه را به او تحویل دادم. ⁽¹⁾

آری هر چندگاه کراماتی از حسین بن روح بروز می نمود که این امر باعث تقویت ایمان مومنین و تثبیت جایگاه ایشان می شد مرحوم صدوق می نویسد:

شخصی در شهر خود به علی بغدادی یازده شمش طلا داد و گفت این ها را تحویل حسین بن روح بدهید که ایشان به امام زمان (علیه السلام) تحویل دهند، علی بغدادی کیسه طلا را تحویل می گیرد و در مسیر راه، وقتی بار را پهن می کند یکی از این شمش ها گم می شود و متوجّه نمی شود. وقتی به بغداد می رسد می بیند یکی از این شمش ها گم شده و ده تا شده است. شرمنده می شده و با پول خودش یک شمش می خرد و به آن ها اضافه می کند تا این که به محضر حسین بن روح نوبختی می آید و یازده شمش طلا را نزد ایشان می گذارد و می گوید این امانتی است که آوردم. جناب حسین بن روح شمش یازدهمی را جدا می کند و به او می گوید که این شمش را توی جیب خودت بگذار، این شمش را با پول خودت خریدی و گفت آن شمشی را که گم کردی در فلان منطقه گم کردی و آن را برای ما آوردند.

در کتب موارد دیگری نیز از کرامات جناب حسین بن روح ثبت شده است ولی جریانی که از همه بیشتر درخشش دارد و بسیار جالب است این که وقتی عَمری دوم تصمیم می گیرد بزرگان شیعه را جمع کند و جانشین بعد از خود را معرّفی کند و بگوید وصی بعد از من حسین بن روح است، به خادمش که اسمش زکاء بود می گوید امانتی ها را بیاور. زکاء سه چیز آورد، یک عصا، یک صندوق و یک کتاب و در محضر بزرگان شیعه، آن ها را به حسین بن روح تحویل می دهد. حسین بن روح عصا را می بوسد و می گوید این عصای مولایم امام عسگری (علیه السلام) است، کتاب را می بوسد و می گوید این کتابی است که قنوت های ائمه (علیهم السلام) تماماً در آن نوشته شده و کتاب را

باز هم نکرد و فرمود قنوت امام عسگری (علیه السلام) در این کتاب چنین نوشته شده و قنوت امام (علیه السلام) را از حفظ خواند (به این ترتیب مشخّص کرد که مطّلع است) و بعد می گوید در این صندوق تمام انگشترهای اهل بیت (علیهم السلام) موجود است. قابل ذکر است که کراماتی که از نواب اربعه نقل شده بیشتر برای اطمینان قلبی شیعیان و اطرافیان آن ها بوده است نه اثبات حقّانیت نیابت آن ها. راه اثبات حقّانیت، معرّفی نایب قبلی بوده که شهادت تعداد زیادی از بزرگان شیعه آن را تایید کرده است. این شهادات در کتب مختلف شیعه وجود دارد. عَمری و پسرش از سوی سه معصوم (علیهم السلام) وکالت داشتند؛ یعنی امام هادی (علیه السلام) و امام عسگری (علیه السلام) و نیز حضرت بقیة الله (علیه السلام)، بنابراین در اعتبار این دو نفر نمی توان شک کرد. سابق بر این گفتیم که هیچ کدام از وکلای ائمّه (علیهم السلام)، توثیق تام نشدند یعنی این طور نبوده که هر چه آن ها بگویند سخن امام (علیه السلام) باشد بلکه آنان وکیل در أخذ وجوهات و امور موقوفات و دیگر جریانات بودند امّا این دو وکیل و بعد از آنان جناب حسین بن روح علی بن محمّد سمری از وکلای تام بودند. وقتی جناب احمد بن

اسحاق نزد امام عسگری (علیه السلام) می آید و از ایشان می پرسد، سؤال های شرعی خود را از چه کسی بپرسیم؟ امام عسگری (علیه السلام) می فرمایند:

عُمْرَى وَ اِبْنُهُ ثِقَتَانِ وَ مَا يُوَدِّيَانِ أَنَّى فَانَى اَوْدِيَّانِ عَمری و پسرش هر دو ثقه هستند و هر چه از سوی من بگویند، گویی من گفتم.

نحوه ارتباط مردم با حضرت حجّت (علیه السلام) به وسیله وکلا بود. البته افراد با معنویتی در همان زمان به خدمت حضرت می رسیدند. خود عَمری دوم در ایام حج خدمت امام زمان (علیه السلام) رسید و گفت هنگامی که خدمت حضرت (علیه السلام) رسیدم، دیدم آقا کنار کعبه دعا می فرمایند:

اَللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِي مَا وَعَدْتَنِي خدایا آن چیزی را که به من وعده کردی برسان

بعد دیدم حضرت مهدی (علیه السلام) دست به پرده ی کعبه گرفتند و فرمودند:

اَللَّهُمَّ إِنْتَقِمُ بِي مِنْ أَعْدَائِكَ خدایا بوسیله ی من از دشمنانت انتقام بگیر.

عَمری دوم شخصیت ممتازی داشت. وی دوران وکالتش از همه ی وکلا بیشتر بود. دوران وکالت عَمری اول پنج سال و دوران وکالت جناب حسین بن روح حدود بیست و یک سال و دوران وکالت جناب علی بن محمّد سمری سه سال، امّا وکیل دوم سی و هشت یا چهل سال وکالت داشته و این زمان بسیار طولانی است.

حسین بن روح نوبخت از جهات مختلف ممتاز و ستودنی است و بسیار مورد توجّه بوده است. وی بسیار با سواد بود و کتاب های متعدّدی نوشت. خاندان نوبخت از زمان خلیفه ی دوم عباسی وارد حکومت عباسی شدند. آنان در ابتدا زرتشتی و سپس مسلمان شدند و بعد جریان هایی رخ داد که آن خاندان به شیعه روی آوردند و بدین ترتیب بود که شیعه در دستگاه حکومت عباسی نفوذ کرد، (آل فرات نیز که مانند آل نوبخت در دستگاه عباسی حضور داشتند سنی بودند ولی بعدها شیعه شده یا متمایل به شیعه گشتند). شواهد نشان می دهد آل نوبخت افرادی با استعداد بودند و البته قدرتمند. تعداد قابل توجّهی از دانشمندان بزرگ، شعرا و متکلّمین جهان تشیّع از آل نوبخت بودند که مهمترین آن ها: ابی سهل نوبختی است که کتاب فرق الشیعه را نوشت، ولی هیچ یک از آن ها به مقام و منزلت حسین بن روح نوبختی نرسیدند.

در زمان سفارت حسین بن روح، یازدهمین خلیفه عباسی یعنی مقتدر - که بسیار شخص ضعیفی بود و در واقع وزرا حکومت را اداره می کردند - در صدر امور بود. مقتدر از حسین بن روح خواست که به دستگاه زکات بدهد. چون خلیفه گمان می کرد زکاتی که شیعیان می دهند باید سهمی از آن به دربار داده شود امّا حسین بن روح قبول نکرد لذا او را به زندان انداخت و حسین بن روح پنج یا شش سال در زندان بود.

یکی از کارگزاران بسیار فعّال که زکوات را جمع آوری می کرد جناب مداینی بود، که قبلاً هم جزء کارگزاران امام عسگری (علیه السلام) بود و زکوات را از شهرها جمع و به محضر امام عسگری (علیه السلام) می رساند. او هنگامی که غیبت فرا رسید، تحت امر عثمان بن سعید عَمری قرار گرفت و بعد هم تحت امر جناب محمّد بن عثمان و در نهایت تحت امر جناب حسین بن روح درآمد. وی به محضر جناب عَمری دوم رسید در حالی که عَمری کسالت داشت و در حالت احتضار بود. عمَری دوم به مداینی گفت: چه مقدار زکات آورده ای؟ گفت: چهارصد سکه ی طلا آوردم. جناب عَمری گفت این ها را به حسین بن روح بده، جناب مداینی در ابتدا استنکاف کرد و گفت من فقط شما را قبول دارم و زکات را فقط به شما می دهم. جناب عَمری ناراحت شدند و گفتند من به تو می گویم این ها را به حسین بن روح بده و این دستور امام زمان (علیه السلام) است. خلاصه جناب مداینی از خانه ی عمری دوم بیرون رفت، در مسیر وقتی فکر کرد متوجّه شد که اشتباه کرده و برای عذرخواهی مجدّدا بازگشت، جناب عَمری دوم باز هم تکرار کردند که دستور حضرت (علیه السلام) است که زکوات به ایشان (حسین بن روح) داده شود و ایشان جانشین من هستند.

اگر قرار باشد مردم هدایت شوند نیازمند دو امر مهم اند؛ یک ائمّه (علیهم السلام) را بشناسند، و دو با آن بزرگان مرتبط شوند. با توجّه به مطالب عنوان شده مشخص شد که ائمّه (علیهم السلام) برای سهولت ارتباط شیعیان با ایشان، شبکه وکالت را تاسیس نمودند و این شبکه در زمان امام هادی (علیه السلام) به اوج خود رسیده بود و هیچ یک از وکلا جز چهار وکیل حضرت مهدی (علیه السلام) توثیق تام نشده اند. جناب علی بن محمّد سمری نامه ای از سوی امام زمان (علیه السلام) دریافت کرد که شما بعد از شش روز از دنیا خواهی رفت و بعد از خودت وکیلی را نصب نكن. على بن محمّد سمری این نامه را به بزرگان اصحاب نشان داد (قبلاً بیان کردیم که چطور از صحت و اعتبار نامه مطمئن می شدند) و اصحاب هم این نامه را استنساخ کردند و دیدند که بعد از شش روز علی بن محمّد از دنیا رفت که خود این، نشان صدق نامه بود.

بعد از حسین بن روح جناب علی بن محمد سمری به دستور امام زمان (علیه السلام) جانشین او شد و او آخرین وکیل خاص حضرت بود. زیرا بعد از ایشان غیبت تامه رخ داد و حضرت مهدی (علیهم السلام) صلاح دیدند که امور شیعه با مراجعه به وکلای عام ادامه یابد به خصوص که در همان هفتاد سال کتب اساسی شیعه تدوین شده بود و همان کفایت امر شیعه در مسائل فقهی را می نمود. در زمان غیبت صغری کتاب هایی تدوین شد که اگر به دست مرجع برسد می تواند احکام الاهی را از آن ها استخراج کند لذا می بینیم غیبت صغری که تمام شد امر بر عهده مراجع گذاشته شد و شیعه باید سراغ مراجع برود و آن ها از کتاب ها و روایاتی که تدوین شده احکام الاهی را استخراج می کنند. و در صورت اختلاف مراجع در برداشت، عقل حکم می کند به سراغ شخصی برویم که قدرت علمی او بیشتر باشد زیرا برداشت او به حق نزدیک تر است. مرحوم کلینی بیست سال طول کشید تا کتاب اصول کافی را نوشتند و تدوین اصول کافی که مهم ترین کتاب شیعه است در زمان غیبت صغری اتفاق افتاد. با توجّه به این که مرحوم کلینی برای جمع آوری روایات سفرهای زیاد داشتند و نیز سفری به بغداد و وکیل امام زمان (علیه السلام) در بغداد زندگی می کرد؛

به نظر بعید می رسد که ایشان با وکیل حضرت (علیه السلام) ملاقات و لو خصوصی نداشته باشد گرچه در جایی ثبت نشده است.

فتنه های زمان وکلای اربع

در زمان عثمان بن سعید در بین شیعیان معارضه کمی شکل می گیرد؛ چون شخصیت او از نظر حالی و معنوی در جهان شیعه مورد قبول بود، لذا کسی معارضه نکرد. آن قدر وی اهل عبادت بود که مورد قبول کل اهل کوفه و عراق قرار گرفته بود، پنجاه و چهار سفر به حج رفته بود، بیست سفر از این سفرها را پیاده طی کرده بود. امّا در زمان پسر ایشان یکی از علما متأسفانه (احمد بن هلال) در مقابل ایشان ایستاد و گفت من پدر را قبول دارم ولی پسر را قبول ندارم. احمد بن هلال از اصحاب امام عسگری (علیه السلام) بود و نوشته شده که دارای کتاب هم بوده است. احمد بهانه می آورد و با این استدلال که من چیزی درباره وصایت محمّد از امام (علیه السلام) نشنیدم، از پذیرش او سر باز می زد. البته کاملاً مشخّص است که لازم نیست که او بشنود، همین که افراد مورد اعتماد بشنوند و خبر دهند کفایت است و کسی این روش را نپذیرد در نهایت مجبور می شود که کل شریعت را نپذیرد زیرا کل دین به همین شکل به دست ما رسیده است. به هر حال وقتی احمد وصایت عَمری دوم را نپذیرد به همان ترتیب وکالت حسین بن روح که از ناحیه عَمری مشخص شده بود را نیز نخواهد پذیرفت. مخالفت چنین شخصی که محبوبیت خاصی در میان

مردم داشت فتنه عجیبی را ایجاد کرد و بسیاری را گمراه.

عمده مشکل احمد بن هلال - که ریشه مخالفت او با وکلا شد - میل و تمایل او به صوفیه بود. درباره او توقیعی صادر و به وسیله حسین بن روح منتشر گردید. در آن توقیع حضرت مهدی (علیه السلام) او را لعن نمود ولی این توقیع بخاطر موقعیتی که او در میان جامعه داشت، مورد پذیرش قرار نگرفت و عده ای گمان کردند که حتماً اشتباهی رخ داده است به همین دلیل توقیع دوم صادر شد و حضرت (علیه السلام) فرمودند لعنش کنید و ما هم لعنش می کنیم و او صوفی متصنّع است و پنجاه و چهار سال عبادت تصنّعی داشته و همگی برای فریب دادن مردم و جذب مردم بوده است.

فتنه شلمغانی

در مقابل وصایت حسین بن روح نیز برخی مقاومت کردند و با وجود تصریح عَمری دوم بر وکالت حسین بن روح، برخی از روی حسادت، وصایت او را نپذیرفتند. مع الاسف یکی از این افراد، شلمغانی بود او با وجود تأليف كتب متعدّد که عدد آن ها به نوزده می رسید

(کتاب های التكليف، التأديب، المباهلة و الغيبة ⁽¹⁾و...) و قوت و استعداد خاصی داشت که این از نوع کتب او مشخّص است و با وجود این که از اصحاب امام هادی (علیه السلام) و امام عسگری (علیه السلام) بود ولی در مقابل حسین بن روح ایستاد و می گفت من حسین بن روح را قبول ندارم و خود را باب امام معرّفی کرد.

ابوجعفر محمّد بن علی شلمغانی، معروف به ابن أبی عزاقر، از اهالی شلمغان، واقع در ناحیه «واسط» در بخش جنوبی عراق بود. و به خاطر نزدیکی به ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی، در میان طایفه «بنی بسطام»، مقام والایی یافت. ولی در نهایت منحرف شد و به دروغ، ادّعای نیابت امام زمان (علیه السلام) نمود و می گفت روح خدا در جسم او حلول کرده و خود را «روح القدس» می نامید و برای پیروانش کتابی به نام «الحاسه السادسه» [حس ششم] تألیف کرد و در آن به برداشته شدن شریعت و مباح بودن لواط تصریح کرد. هم چنین مدّعی الوهیت شد و می گفت، که مردگان را زنده می کند و قائل به تناسخ ارواح و حلول آن ها شد.

راضی بالله (بیستمین خلیفه عباسی) که از ناخرسندی علما و فقهای شیعه و اهل تسنن نسبت به افکار شرک آلود شلمغانی باخبر بود و از این جهت، تحت فشار آنان قرار داشت، دستور دستگیری و اعدام وی را صادر کرد. شیخ طوسی این واقعه را در روز 29 ذی قعده سال 322 قمری ذکر کرد ولی برخی از مورّخان، آن را در اول ذی قعده و برخی دیگر در دوم ذی قعده سال 322 قمری بیان نموده اند.

لجاجت شلمغانی ادامه یافت تا این که مورد لعن امام زمان (علیه السلام) قرار گرفت. در واقع علم شلمغانی حجاب او شد و باعث شد که حسین بن روح را رد کند. شاید شلمغانی گمان می کرد که در وکالت اعلمیت شرط است و خود را اعلم می دانست؛ ولی چنین نبود ملاک انتخاب در مورد وکلای خاص وثاقت و اعتبار بود لذا می بینیم اولین وکیل روغن فروش بود. شلمغانی باید می دانست که گاه ممکن است مقام و منزلت وکیل عام (مراجع) از وکیل خاص هم بالاتر باشد. زیرا وکیل خاص فقط نامه رسان بود و خود فتوا نمی داد ولی وکیل عام بر اساس آیات و روایات فتوا می دهد.

در زمان امام عسگری (علیه السلام)، گروه صوفیه در هر گوشه ای دام تبلیغی خود را پهن کرده و ادّعای محّبت اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز داشتند و همین باعث جذب توده عوام جامعه به آنان شده بود. ابی هاشم می گوید: همراه امام عسگری (علیه السلام) بودم که بر عدّه ای از صوفیه که حلقه ذکر تشکیل داده بودند گذشتیم امام (علیه السلام) روی خود را از آنان به اعتراض برگرداند، من گفتم آقا اینان شما را دوست دارند. حضرت (علیه السلام) فرمودند: دوستی آنان واقعی نیست اینان گروهی هستند که اظهار دین و زهد می کنند که بدین ترتیب توده عوام را پالان بزنند.

با تمام وجود می گویم هیچ گروه و فرقه ای به اندازه صوفیه به آیین اسلام آسیب نرسانده است. در مورد مخالفت شلمغانی با حسین بن روح و نیز مخالفت حسین بن منصور حلّاج، نیز جریان صوفیه دخالت داشتند. گرچه شلمغانی شیعه و پسر منصور سنّی بود ولی علّت مخالفت آن ها تصوف آنان بود، شلمغانی وارد صوفیه حلولیه شده بود.

امّا صوفی حلولیه چه کسانی هستند و چه می گویند؟

شیخ مفید در کتاب خود به نام «الرد على الحلاجيه» به طور واضح بیان کرده که صوفیه دو بخش اند: یکی صوفی حلولیه و یکی صوفی اتحادیه که الآن در ایران هر دوی آن ها هستند.

صوفی حلولیه نیز بر دو قسم اند: یکی حلول پروردگار در اشخاص و دیگری حلول ارواح در بدن ها؛ الآن صوفيه قادریه که در ایران و عراق زندگی می کنند، معتقدند روح از این بدن خارج می شود در بدن شخص دیگری حلول می کند و این را آنان دونادون یعنی جامه به جامه شدن می نامند. امّا نوع دوم از حلول به مراتب از نوع اول بدتر است زیرا آنان معتقدند خدا در بدن ها حلول کرده است. افراد فراوانی ادّعا کردند که در آنان حلول کرده است و مع الاسف پیروانی نیز پیدا کردند. پیروان ساده ای که آنان را الهی و سیّدی و ربی... می خواندند و البته این اوج بدبختی یک انسان است!

صوفیه اتحادیه نیز بر دو قسم اند. آن ها که می گویند خدا در انسان حلول کرده است و آن ها که می گویند خدا و خلق متّحدند و تغایر اعتباری است. امروزه بخش دوم نمود بیشتری دارند و کتب بسیاری را تألیف کرده اند. قابل ذکر است که به صوفیه ی حلولیه قدیم نسبت هایی داده شده که باید روی آن ها تحقیق شود. مثلاً آن ها ازدواج با محارم را جایز می دانستند و گاهی اوقات به افراد می گفتند که اگر به این مقام (صوفی حلولیه) برسید، نماز و روزه و حج و حجاب، همگی از شما برداشته می شود.

در مورد شلمغانی باید گفت که او ادّعا داشت وصی حضرت حجت (علیه السلام) است. او وکالت حسین بن روح را رد کرد و خود را شایسته وکالت می دانست. درگیری او با حسین ادامه یافت و باعث گمراهی و سردرگمی بسیاری شد زیرا او از علمای شیعه بود و دارای علمی بسیار بود و در میان مردم از محبوبیت خاصی برخوردار بود. و در واقع مردم باور نمی کردند که شخصی مثل شلمغانی که دارای نوزده تألیف ممتاز است دروغ بگوید. شلمغانی در نامه ای به حسین بن روح، او را دروغ گو خواند و خود را وکیل دانست و درخواست مباهله کرد. حسین بن روح پاسخ داد که هر کدام از ما دو نفر زودتر بمیرد، او باطل است و شلمغانی هم قبول کرد. بعد از این جریان چند روزی نگذشته بود که حکومت عباسی شلمغانی را دستگیر و محاکمه کرد و بعضی از مریدانش از او تبرّی جسته و آزاد شدند امّا یکی از مریدانش نزد او و به او گفت: الهی و سیدی و ربّی و مولای... که او را هم گردن زدند، شلمغانی را هم گردن زدند و هر دوی آن ها به درک رفتند، چون عقایدی را بیان می کرد که هم مخالف شیعه و هم مخالف عامّه بود و لذا دستگاه عباسی نیز او را تحمّل نکرد.

فتنه حسین بن منصور

در زمان حسین بن روح فتنه حسین بن منصور حلاج نیز باعث آسیب فراوان شد. این فتنه از جریان شلمغانی نیز بدتر بود زیرا او از صوفیه اتحادیه بود که هنوز هم طرفدارانی دارد و مع الاسف شعرای زیادی او را مدح کرده اند و افکار او را ستوده اند و به همین خاطر است که کمتر کسی است که وارد عرصه ادبیات شود و دچار انحراف در عقاید توحیدی نشود؛ زیرا میدان شعر، جولانگاه آنان است.

حسین بن منصور ایرانی بود و پدرش چون پنبه زن بود او را به نقاط مختلف می برد، یکی از نقاطی که او به آن جا رفت بغداد بود، منصور در بغداد با استادی صوفی آشنا شد و با دختر آن استاد ازدواج کرد امّا چون پدرش راضی نبود کار به طلاق کشیده شد، خلاصه منصور بعد از آشنایی با اساتید دیگر وارد جرگه ی صوفیه شد البته سنّی هم بود. بعد از مدّتی به سوی ریاضت ها رفت و به احضار اجنّه و این گونه کارها مشغول شد، به حدّی که بعد از این که ازدواج کرد و بچه دار شد و عروس دار هم شد به عروسش می گفت تو هر وقت با من کار داری، فقط برو پشت بام خاکستر و نمک را در طعام بریز، سرت را از حجاب خالی کن و این ذکر را بگو و بعد من را صدا بزن. ⁽¹⁾

حلّاج، صوفی اتحادیه بود؛ او معتقد بود خدا مخلوق است و می گفت خدا و مخلوق نداریم، مخلوق هم خالق است، این ها اسم هایی است که ما بر روی آن گذاشتیم و یک چیز بیش نیست. مثلاً من به جهتی عمو (برای بچه ی برادرم) هستم، و به جهتی دایی (برای بچه ی خواهرم) هستم، ولی یک چیز بیش نیستم. اتحادیه می گویند یک چیز بیشتر وجود ندارد و دنیا دو چهره دارد که از حیثی خداست و از حیثی مخلوق است.

دومین دلیل برای این که فتنه حلّاج به مراتب بدتر از آشوب شلمغانی بود، این است که صوفیه ی اتحادیه هرگونه بت پرستی و توتم پرستی را جایز می شمارد. در حال حاضر صوفیه اتحادیه بسیار فعّالاند و با پیوند به حکومت ها و استفاده از ثروت، به چاپ کتب خود پرداخته و برای خود عنوانی کسب کرده اند ولی البته از عنوان صوفی استفاده نمی کنند. کتاب چاپ می کنند و می گویند خدا وجود است، دنیا هم وجود است، و چون وجود با وجود فرقی نمی کند، پس خدا همین دنیاست! بنابراین اگر همه چیز وجود است و خدا هم همه چیز است (مسیحیان به این جریان همه خدایی می گویند)، یعنی شما هر چیزی را بپرستید، خدا را پرستیده اید، یعنی اگر شما بت را هم بپرستید گویی خدا را پرستیده اید!

پاسخ به این فکر که نتیجه آن این است که خدا و مخلوق یک چیزند و در واقع مخلوقی وجود ندارد و چیزی جز او وجود ندارد، این است که اگر بتوان به ما اطلاق وجود کرد پس باید گفت خدا وجود نیست در عین حالی وجود است

گر وجودم من خدا نبود وجود *** کی بود لایق کنی سنگی سجود

ذات او عاری بود از هر حدود *** هر چه فکرش را کنی خالق نبود

ابن عربی از شاخص های همین جریان اتحادیه است. او در کتاب خودش می نویسد که بت پرستان را به بهشت می برند چون آن ها هم بالاخره خدا را پرستیده اند.

شیخ شبستری در گلشن راز می سراید:

مسلمان گر بدانستی که بت چیست *** بدانستی که دین در بت پرستی است

یعنی اگر کسی حقیقت دین را بفهمد می بیند که خدا همین دنیاست و دنیا هم همان خداست، بنابراین حقیقت دین در پرستش خداست، پس پرستش دنیا می شود همان پرستش خدا! اگر طبق روش اتحادیه بخواهیم جلو برویم، آن وقت هر گناهی را می توان جایز شمرد، مثلاً کسی می خواهد شراب بخورد، چون شراب جزئی از آفرینش است پس می شود جزیی از خدا،

حالا می خواهد شراب بخورد که از خدا لذت ببرد! می خواهد از زن و لو نامحرم باشد لذّت ببرد جایز کنار می شود، زیرا او هم جزیی از خداست و در واقع از خدا لذت می برد. به هر حال جناب حسین بن روح همان طور که در مقابل شلمغانی ایستاد و موفّق هم شد چون از ناحیه امام زمان (علیه السلام) توقیع صادر شد و و شلمغانی لعن شد، در مقابل منصور حلّاج نیز ایستاد و دستور لعن ⁽¹⁾او نیز از سوی امام زمان (علیه السلام) صادر شد و شیعیان باید حلّاج را لعن کنند. توقیع حضرت مهدی (علیه السلام) در لعن و برائت از حلّاج، به حدّی معتبر و معروف می باشد که ملّا محسن فیض کاشانی نیز – با آن که خود در ابتدا از هواداران صوفیّه بوده - آن را در «نوادر الأخبار» (ص 235) آورده و صحّت آن را پذیرفته است! شیخ بهاءالدّین عامِلی (شیخ بهایی) نیز در حاشیه منظومه ی «شیر و شکر» خودش، قطعه شعری، با وزن متفاوت، در این رابطه سروده است:

کفر «حلاّج» و لعن آن ناکِث *** از حُسَين بن رَوح نائب ثالث

حجّت آمد برایَت ای «بی دین!» *** بوده امر «امام غائب» این...!

البته مشکل اساسی صوفیه در توحید است. منصور حلاّج می گفت: «سُبْحَانِى مَا أَعْظَمَ شَأْنِي، من پاک و منزّه هستم، چقدر شأن من عظیم است و خودش را خدا می دانست. و می گفت: لَيْسَ فِى جُبَّتِى إِلاَّ اَللَّهُ؛ زير جبّه ى من کسی جز خدا نیست!»

نقطه قوّت منصور حلّاج تلاشمندی او بود. او در باطل خود بسیار استقامت داشت و برای ترویج مذهب خودش تا هندوستان، بنگلادش، پاکستان، افغانستان و حتی شهرهای ایران مثل قم و اصفهان سفر کرد. او به میان مانوی ها و بوداییان و علمای شیعه و علمای سنی هم رفت و چون یک سری تردستی ها از خودش نشان می داد مردم جذبش می شدند. وقتی منصور حلّاج به سراغ ابی سهل نوبختی (صاحب کتاب فرق شیعه) رفت، ایشان گفت کارهایی که کردی برای خودت، تو اگر معجزه گر هستی، این موهای سر و صورت من که سفید است سیاه کن و حلّاج درماند و فهمید نمی تواند علمایی مثل ابی سهل را بفریبد پس بهتر است که به سراغ همان توده عوام برود. جمعی از علما از حسین بن علی بن بابویه قمی (برادر شیخ صدوق) نقل کرده اند که وی گفت:

حلّاج به قم هم رفت، نامه ای به خویشان ابوالحسن (علی بن بابویه) نوشت و آن ها و ابو الحسن را به سوی خود دعوت نمود و نوشت: من فرستاده امام زمان و وکیل او هستم. چون نامه

او توسط مردی به دست پدرم (علی بن بابویه) رسید، آن را پاره کرد و به آورنده نامه گفت: چه چیز تو را به نادانی واداشته است؟ آورنده نامه گفت: پسر عمّه حلّاج هستم و حلّاج نامه ای به ما نوشته و ما را دعوت کرده است، چرا نامه او را پاره کردی؟ حضّار به وی خندیدند و او را مسخره کردند. سپس پدرم برخاست و در حالی که جماعتی از اصحاب و غلامانش همراه او بودند، به حجره تجارت خود رفت. موقعی که به در خانه ای رسید که حجره اش در آن جا واقع بود، کسانی که آن جا نشسته بودند، به احترامش برخاستند، فقط یک نفر که پدرم او را نمی شناخت از جا بر نخاست. موقعی که پدرم در حجره نشست و دفتر حساب و قلم و دوات خود را چنان که معمول تجّار است درآورد، رو کرد به جانب شخصی که حاضر بود و پرسید: این مرد ناشناس کیست؟ آن شخص هم جواب پدرم را گفت. مرد ناشناس که شنید از هویت وی سؤال می کند، برخاست و نزد پدرم آمد و گفت با این که من حاضر هستم احوال مرا از دیگری می پرسی؟ پدرم فرمود: ای مرد! احترام تو را نگاه داشتم و تو را بزرگ شمردم و از خودت نپرسیدم. گفت: وقتی تو نامه مرا پاره می کردی من می دیدم! پدرم فرمود: پس تو حلّاج هستی؟ خدا تو را لعنت کند، ادّعای اظهار

معجزه می کنی؟ سپس پدرم به غلام خود گفت: دست و پایش را بگیر و از خانه بیرون کن! و از آن روز دیگر او را در قم ندیدیم. ⁽¹⁾

همان طور که گفتیم حلّاج در باطل خود پر کار بود و حتی وقتی می خواستند او را اعدام کنند دست از حرف ها و ادّعاهایش برنداشت و این که برخی به دار آویخته شدن منصور را از باب مَثَل در اشعار خود آورده اندّ مرادشان تأیید افکار او نیست بلکه توجّه به تلاش مندی اوست. مثل این که کسی بگوید هم چو مارکو پولو به مسافرت رفتم منظور تلاش مندی و استقامت اوست نه افکار او. یکی دیگر از شاخصه های حلّاج رنگ به رنگ شدن او بود. وقتی سراغ ابی سهل رفت ادّعا کرد من نایب امام زمان (علیه السلام) هستم، وقتی سراغ سنّی ها می رفت طور دیگری سخن می گفت.

همان طور که شلمغانی و لجاجت های او، فرقه قضاقریه را بنا نهاد حلّاج نیز موجب فرقه حلّاجیه ⁽¹⁾شد و

هر یک به نوبه خود شکافی در اسلام وارد ساختند. شیخ مفید و نیز شیخ صدوق لعن حلّاج را تایید کرده اند، به هر حال هر کس هست که حسین بن روح را وکیل سوم حضرت صاحب الامر (علیه السلام) می داند به طور طبیعی باید حلّاج و شلمغانی را لعن کند، چون توقیع مبنی بر لعن، توسط حسین بن روح به ما رسیده است. ⁽²⁾

زمان غیبت صغرا که حدود هفتاد سال به طول انجامید آبستن فتنه های بسیار بود فتنه های بزرگی که هر یک می توانست باعث انحراف بسیاری شود. فتنه ی هلالی، فتنه ی نصیری، فتنه ی بلالی، فتنه ی شلمغانی، فتنه ی حسین بن منصور حلّاج. در آن دریای طوفانی، تنها کسانی که بر کشتی نجات سوار بودند نجات یافتند. رسول اکرم (علیه السلام) فرمودند:

اهل بیت من مانند کشتی نوح هستند هر کس سوار شود نجات وگرنه غرق خواهد شد.

در این عبارت پیامبر (علیه السلام) اشاره لطیفی است؛ یعنی همیشه احوال دنیا طوفانی است و ثانیه ای دنیا از طوفان فتنه ها خالی نخواهد بود، و تنها راه نجات نشستن در کشتی نجات است و آن کشتی اهل بیت اند. بنابراین کسانی که مبانی مکتب اهل بیت (علیهم السلام) را آموخته و بر آن مواظبت می کنند از هر فتنه ای نجات خواهند یافت.

برخی می گویند در زمان حال وضعیت به گونه ای ست که تشخیص حق از باطل مشکل است امّا حقيقت این است که در همه زمان ها چنین بوده حتی زمان رسول الله (علیه السلام). زیرا همواره عدّه ای مدّعی می شدند که ما پیامبریم و یا امامیم، عدّه ای مدّعی می شدند که نایب امام هستند و عدّه ای هم به دروغ ادّعای بابیت می کردند و می گفتند ما باب امام زمانیم و هر کس

می خواهد به حجّت بن الحسن (علیه السلام) یا یکی از امامان (علیهم السلام) متصل شود باید به سوی ما بیاید. همیشه شیعه گرفتار این جریانات بوده و امّا راه برای کسانی که بخواهند به حق برسند باز است این سخن خداست که فرمود: وَ الَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا شايد كلمه "جاهدوا" خود اشاره به سخت بودن راه دارد، ولی شدنی است و خدا هم کمک می کند.

ملاقات با امام زمان (علیه السلام) در عصر غیبت صغرا

یکی از عللی که امام زمان (علیه السلام) از ابتدا وارد عرصه غیبت تامه و کبری نشدند همین بود که مردم با امام زمانشان آشنا شوند و کتب اصلی شیعه تدوین گردد. زمان غیبت صغری و ارتباط مردم با حضرت توسط وکلا، در واقع تمهیدی برای غیبت تامه بود. امّا ارتباط مردم با حضرت مهدی (علیه السلام) در غیبت صغری منحصر به وکلا نبود و گاه افرادی به رستگاری بزرگ دیدار امام زمان (علیه السلام) نائل می شدند و خدمت آن وجود عزیز می رسیدند. امّا هیچ کدام از این تشرّفات خالی از اعجاز نبود تا نشان صدق دیدار با حضرتش باشد. جریان زیبا و جذاب ابوسعید غانم هندی از آن جمله است.

تشرف غانم هندی محضر امام زمان (علیه السلام)

مرحوم صدوق نوشته اند: «او در ابتدا از اهل کتاب بود که به دین اسلام مشرّف گردید و جزء آن چهل دانشمندی بود که در نزد پادشاه کشمیر جایگاه خاصی داشت.»

پادشاه کشمیر چهل نفر از دانشمندان را برای خود انتخاب کرد که آنان بر اساس تورات و انجیل و زبور و صحیفه های حضرت ابراهیم (علیه السلام) (که بیست و پنج صحیفه بوده اما متأسفانه امروز هیچ اثری از آن صحیفه ها نیست) حکم می کردند و در میان آنان ابوسعید از همه برتر بود. غانم هندی می گوید روزی نشسته بودیم تورات، انجیل و زبور و... را می خواندیم دیدیم در تورات و انجیل و حتی زبور و صحیفه های حضرت ابراهیم (علیه السلام)، از پیامبر آخرالزمان سخن گفته شده و حتی نام او در تورات آمده است. غانم هندی می گوید دیدیم در کتب نام پیامبر آخرالزمان به اسم و به صفت آمده است و بعد به این نتیجه رسیدیم که یا این پیامبر ظهور کرده یا ظهور نکرده است و اگر ظهور کرده باید دنبالش بگردیم تا با ایمان از دنیا برویم. بعد از مشورت با همان چهل نفر، تصمیم بر آن شد که من به عنوان نماینده با مالی به اندازه، در این مورد تحقیق و تفحّص کنم.

غانم سفرهای خود را آغاز می کند و بعد از دوازده ماه به کابل می رسد ولی راهزن ها مال و ثروت او را به یغما برده و او را مورد ضرب و شتم قرار می دهند. امّا چند نفر او را یاری داده و او را در حالی که زخمی بود نزد فرماندار کابل می آورند. او مردی بود به نام لامد بن عباس بن ابی اسود که آدمی سنّی ولی معتدل بود. لامد از علّت حضور غانم مطلع شده به همین خاطر علمای سنی را در مجلسی جمع کرد تا با غانم مناظره کنند. غانم به آنان گفت من کتاب ها را خوانده ام و نام ایشان محمّد (صلی الله علیه و آله) است، آن ها هم گفتند: بله پیامبر ما هم هم چنین نامی دارد، پس باید ایمان بیاوری. غانم هندی جواب داد: نه نمی شود، شاید این محمّد، محمّدی دیگر باشد در تورات مشخص شده که وصی او برادر او در دین است، پسر عموی او در نسب است و داماد او در سبب است. تا این جمله را گفت، او را زدند و گفتند این کافر شده. لامد جلسه را تعطیل کرد. در همان زمان وکیل امام عسگری (علیه السلام) در کابل حسین بن اسکیب بود. حسین با غانم ملاقاتی داشت و به او گفت پیامبر ما نامش همان طور که در کتب شما آمده محمّد (صلی الله علیه و آله) است غانم گفت: وصی او کیست؟ جواب داد: وصی او

برادر او در دین، دامادش و پسرعمویش است. سپس غانم گفت: در کتاب های ما چنین آمده و مسلمان شد. بعد غانم هندی از حسین پرسید من در کتاب خوانده بودم که دوازده وصی دارد، آن ها کیستند؟ جواب داد: علی بن ابیطالب (علیه السلام)، حسن بن علی (علیه السلام)، حسین بن علی (علیه السلام) علی بن حسین (علیه السلام)، محمد بن على (علیه السلام)، جعفر بن محمّد (علیه السلام)، موسی بن جعفر (علیه السلام)، علی بن موسی (علیه السلام)، محمّد بن علی (علیه السلام)، علی بن محمّد (علیه السلام)، حسن بن على (علیه السلام) و حجّة بن الحسن (علیه السلام) و حضرت مهدی (علیه السلام) که زنده است و در غیبت صغری به سر می برد، (چون این جریان مربوط به دوران وکالت اولین وکیل امام زمان (علیه السلام)، عثمان بن سعید است) غانم هندی می گوید اگر ایشان (امام زمان (علیه السلام)) هستند، می خواهم به خدمتشان برسم البته غانم هندی ایمان آورده بود ولی در این جا بحث از «زَدناهُم هُدی» است، یعنی برای این که هدایتش بیشتر شود.

ما در قرآن اصلی داریم که بسیار مهم است و آن این است: وَ الَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا کسانی که واقعاً ما را بخواهند ما آن ها را کمک می کنیم کنیم تا به ما برسند، لذا کسانی که گمراه می شوند، خودشان می خواهند که گمراه شوند ولی اگر دنبال هدایت بودند، خداوند کمکشان می کرد. غانم هندی هم واقعاً دنبال حقیقت بود. حسین به او می گوید که به سامراء برو و به بعضی از افراد او را معرّفی می کند تا شاید آن ها بدانند امام زمان (علیه السلام) کجاست.

ایشان به سامراء می رود و قبل از این که حتی به وکیل امام زمان (علیه السلام) مراجعه کند در کوچه ها بی هدف راه می رود و به این فکر می کند که آیا من موفّق می شوم آقا را زیارت کنم یا خیر، که شخصی جلو آمد و می پرسد اسم شما چیست؟ گفت: من غانم هندی هستم، و آن شخص به او گفت مولای خودت را اجابت کن. آن مرد کسی جز بدر غلام امام زمان (علیه السلام) نبود. غانم دنبال بدر حرکت کرد و از کوچه های زیادی گذشت تا این که به در خانه ای رسید، غلام آهسته در را باز کرد و گفت بفرمایید. به این ترتیب غانم خدمت امام زمان (علیه السلام) ⁽¹⁾رسید و مطالبی را سؤال کرد و سپس امام (علیه السلام) او را مرخّص می کنند و غانم به ایران بر می گردد و در آن جا اقامت می کند و بعد هم فوت می کند.

تشرف عیسی بن مهدی جوهری

عیسی بن مهدی جوهری از علمای شیعه است. وی تقریباً در سال 268 هجری (زمان غیبت صغری و وکالت وکیل دوم) زندگی می کرد. جوهری خیلی دوست داشت خود امام زمان (علیه السلام) را ببیند. او تصمیم گرفت به مکّه برود و از بعضی افراد شبکه ی وکالت هم شنیده بود که امام زمان (علیه السلام) را بعضی از علمای پاکیزه ی شهر مدینه در مدینه دیده اند و گفته اند ایشان خانه ای هم در مدینه دارند، لذا از شهر کوفه به سوی مکّه حرکت کرد. امّا او در منزلگاه فید مریض شد تا جایی که از ادامه سفر مأیوس شد، امّا با توسل، عافیت حاصل گردید امّا بعد از این که عافیت حاصل می شود، اشتهای عجیبی به ماهی و خرما پیدا می کند ولی ماهی ای پیدا نمی کند. عیسی بن مهدی به مکّه رفت و زیارت خانه خدا را انجام داد، بعد تصمیم گرفت به مدینه برود، وقتی به مدینه آمد با برخی از بزرگان شیعه مرتبط بود و وارد خانه ی آن ها شد و گفت حقیقت این است که من قبر رسول الله (صلی الله علیه و آله) را زیارت کردم امّا این بار به دنبال فرزند رسول الله (صلی الله علیه و آله) هستم، گفتند منظور تو کیست؟ گفت: امام دوازدهم مهدی (علیه السلام) است. گفتند ما خبرهایی داریم که در منزلگاه صریا بعضی از

مومنین با آقا دیدار داشتند، بعد ایشان

با عجله به سمت صریا حرکت می کند تا این که غروب به صریا می رسد. در نهایت غلام حضرت (علیه السلام) به سراغ او می آید و می گوید قرار است که به خدمت آقا برسی و او را می برد. وقتی وارد منزل شد، دید در وسط حیات سفرهای پهن است و در آن سفره، خرما، ماهی و شیر گذاشته شده است، بعد غلام به او گفت قبل از این که به خدمت آقا برسی از این غذاها میل کن، امّا جوهری به خاطر اشتیاق دیدار امام (علیه السلام) توجّهی به غذا نداشت و چیزی نخورد. خود جوهری می گوید: صدای نازنینی را شنیدم ولی شخصی را ندیدم که فرمود: عیسی عجله نکن و این غذا را میل کن، آن چه در منزلگاه فید میل کردی این جا آماده است.

پذیرایی امام (علیه السلام) علاوه بر جنبه اعجاز نشان از مهربانی حضرت (علیه السلام) دارد. در روایت است که محبّت امام (علیه السلام) به شیعه از محبت مادر به فرزند به مراتب بیشتر است. اوج محبت ائمّه (علیهم السلام) به شیعیان در کلمات خود آن بزرگوران تجلی کرده است حضرت امیرالمومنین (علیه السلام) می فرماید:

ما در شادمانی شما شاد و در اندوه شما، اندوهگین می شویم.

امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

به خدا سوگند! که من نسبت به شما، از خود شما مهربان ترم.

امام رضا (علیه السلام) می فرماید:

هیچ یک از شیعیان ما مریض نمی شود مگر این که ما نیز در بیماری آنان بیمار می شویم و محزون نمی شوند مگر این که ما نیز در غم آنان محزون می شویم و شادمان نمی گردند مگر این که ما نیز به خاطر شادی آنان شادمانیم. و هیچ یک از آنان در مشرق و مغرب زمین از نظر ما دور نیستند و هر یک از شیعیان ما که بدهی از او بماند (و نتوانسته باشد بپردازد) بر عهده ی ماست... ⁽¹⁾

به هر سو عیسی از ماهی میل کرد ولی از خرما و شیر نخورد چون آن ها را با ماهی سازگار نمی دید، که حضرت (علیه السلام) فرمودند: عیسی، همه اش را بخور، ما از تو به خودت بیناتریم و چیزی را که پذیرایی می کنیم در آن صدمه ای نیست. بعد عیسی متوجّه شد که هر چه از غذا می خورد کم نمی شود، بعد آقا فرمودند تعجّب نکن، به این غذا دست هیچ بشری نرسیده و مستقیماً از بهشت نازل شده است.

وقتی عیسی به مقدار زیادی غذا خورد خودش حیا کرد و از خوردن دست کشید که صدای نازنین آقا آمد: عیسی، حیا نکن، این غذا بهشتی است و بخور. امّا عیسی دیگر نخورد، بعد غلام حضرت (علیه السلام) به عیسی گفت: حالا که سیر شدی، بیا تا خدمت امام زمان (علیه السلام) برویم. عیسی گفت: بگذار دست هایم را تمییز کنم امّا دوباره صدای آقا آمد و گفتند: غذایی که خوردی از بهشت بود و آلودگی ندارد و دست هایت بوی مشک می دهند.

بالاخره وقتی عیسی بن مهدی جوهری وارد شد و امام زمان (علیه السلام) را دید، از نورانیت و ابهت حضرت مهدی (علیه السلام) نزدیک بود از حال برود امّا خودش را نگه داشت و محضر آقا نشست و عرض سلام کرد، بعد حضرت فرمودند: می دانی چرا خدمت ما رسیدی؟ این مخالفین که می گویند مهدی شما کجاست؟ امام شما کی متولّد شد؟ خانه اش کجاست؟ و می خواهند ما را انکار کنند؛ بنای خدا بر این بود که تا زمان ظهور کسی من را نبیند ولی گاهی اوقات خودمان را نمایان می کنیم تا دل های شیعیان ما مستحکم شود و منکرین بدانند ما هستیم. آن گاه حضرت (علیه السلام) فرمودند: انکار آن ها جریان جدیدی نیست، امیرالمؤمنینی که بین آن ها بود و دیدند را انکار کردند و آن قدر نیرنگ کردند تا ایشان را کشتند و بقیه ی اهل بیت (علیهم السلام) را یک به یک انکار کردند و آن ها را مرتبط با اجنّه و ساحر دانستند و عظمت آن ها را زیر سؤال بردند و این چیزی جدیدی نیست، یعنی آن هایی که ما را نمی بینند و انکار می کنند، اگر ما را هم می دیدند انکار می کردند، آن ها اهل انکار کردن هستند.

عیسی بن مهدی که نگران آینده خودش بود و می خواست بداند که همیشه در مسیر حق و حقیقت باقی می ماند به خصوص که بسیاری بودند که مرتد یا گمراه شدند به امام زمان (علیه السلام) عرض کرد: یا بن رسول الله، دعا کنید من در دینم ثابت قدم باشم و همیشه در ولایت شما باشم. امام زمان (علیه السلام) فرمودند: اگر قرار نبود ثابت قدم باشی، محضر ما به این شکل نمی رسیدی.

نحوه ارتباط وکلا با حضرت مهدی (علیه السلام)

حالا این سوال مطرح است که ارتباط این بزرگان با امام زمان (علیه السلام) به چه شکلی بوده است؟ وکلا به شکل های مختلفی با حضرت مهدی (علیه السلام) ارتباط داشتند. گاه خود به خدمت آن وجود نازنین می رسیدند و گاه از سوی حضرت (علیه السلام) توسط افرادی مطمئن نامه دریافت می کردند. به نامه هایی که از سوی امام زمان (علیه السلام) بدست وکلاء می رسید توقیع گفته می شود. توقیع یعنی؛ مَا وَقَعَ مِنَ نَاحِيَةِ الشَّرِيفِ.

امّا وکلا چطور می فهمیدند این نامه ها از سوی امام زمان (علیه السلام) است؟

نامه هایی که از سوی امام زمان (علیه السلام) به دست افراد می رسید از چند جهت مورد قبول بود:

جناب جعفر بن محمّد می گوید جناب عَمری دوم به من مأموریت سبکی داد که من دلخور شدم، ماموریت من از این قرار بود که؛ به من دو تا پیراهن، یک کیسه درهم و یک کفن داد گفت به شهر واسط برو و به اولین کسی که برخوردی بدون سؤال و جواب این ها را به او بده و برگرد. من وکیل بسیار مهمی بودم و اموال زیادی جابجا می کردم امّا چون دستور عَمری، دستور امام زمان (علیه السلام) است من اطاعت کردم. وقتی به واسط رسیدم اولین شخصی را که دیدم آن چه همراهم بود به او دادم و از نامش پرسیدم او گفت: من حسن بن محمّد بن قطاة الصيدلانی ام (از وکلا بود) و از شهر خارج شدم تا برای محمّد بن عبدالله عامری کفن و بقیه امور لازم را تهیه کنم زیرا او فوت کرده است. در آن بسته همراه کفن هر چه برای مراسم تدفین لازم بود وجود داشت. ⁽¹⁾

نامه ای با دستخط مبارک خود برایم بنویس که ببینم و خط شما را بشناسم، تا هر وقت نامه شما به من می رسد بدانم تزویری در کار نبوده و از خود شماست. امام (علیه السلام) پذیرفت و ضمن این که یادآور شد گاهی خط بواسطه تعویض قلم مختلف می شود دستور داد قلم و دواتی آوردند و نامه ای نوشتند و به وی دادند. ⁽¹⁾

با این آشنایی قبلی اصحاب خاص است که احمد بن حسن بن اسحاق قمی تصریح می کند که چون خلف صالح (علیه السلام) زاده شد از آقای ما حسن بن علی عسگری (علیه السلام) به دستم نوشته ای رسید که در آن به دست خطی که توقیعات به آن بر دستم وارد می شد نوشته شده بود: ⁽²⁾

فرزندی برای ما زاده شد، که باید خبرش نزد تو پوشیده و از همه مردم پنهان ماند. ما آن را اظهار نمی کنیم مگر به نزدیکان به واسطه خویشاوندی و به دوستان به سبب دوستیشان. امّا دوست داشتیم این مژده را به تو اعلام کنیم تا خدا تو را به آن مسرور گرداند، هم چنان که ما را از آن خوشحال کرد، و السلام. ⁽³⁾

شماره توقیعات در دو کتاب کمال الدین و تمام النعمة شيخ صدوق و كتاب الغیبه شیخ طوسی جمعاً 92 عدد است. که پس از حذف موارد مشترک 80 توقیع می شود. به این شرح:

در کتاب کمال الدین در بابی که به «ذکر توقیعات وارده از امام قائم (علیه السلام)» اختصاص دارد، 49 توقیع و یک دعا نقل شده که برخی کوتاه و بعضی طولانی است. امّا شیخ طوسی در کتاب الغیبه در باب مخصوص توقیعات و مواضع دیگر 43 توقیع و خبر نقل می کند، که بعضی از آن ها را از جمله معجزات امام غایب (علیه السلام) شمرده، و برخی دیگر توقیعاتی است که با شرح موارد صدور آن ها ذکر کرده و متضمّن سرگذشتی است جالب توجّه، و شماری دیگر دست خط امام زمان (علیه السلام) است که به صورت منشور - فرمان سرگشاده عمومی - صادر شده، و شامل مباحث اصولی مذهب است. از این 43 توقیع 12 عدد منقول از صدوق است که بعضی عیناً در کمال الدین دیده می شود. بنابراین مجموع توقیعات غیر مکرّر در دو کتاب ماخذ ما 80 عدد است.

پی نوشت ها

1- ميزان الحكمة، ج 1، ص 549.

2- سوره توبه، آیه 122.

3- بحارالانوار، ج 48، ص 252 و 253 تا 266.

4- رجال نجاشی، ص 217.

5- رجال ابن داود، ص 441.

6- بحارالانوار، ج 49، ص 48.

7- الفرق بين الفرق و بيان الفرقة الناجية، ص 52؛ فرق الشیعه، ص 81.

8- رجال نجاشی، ص 31 و 63 و 68 و 310.

9- کمال الدین و تمام النعمة، ص 487، ح 9.

10- كمال الدين و تمام النعمة، ص 488، ح 9.

11- الكافى، ج 1، ص 521، ح 14؛ الارشاد، ص 354.

12- شیخ طوسی، کتاب الغيبة، ص 257.

13- كمال الدين و تمام النعمة، ج 9، ص 7488.

14- کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 181.

15- مهدی موعود، ترجمه جلد سیزدهم بحار، ص 68.

16- شیخ صدوق، کمال الدین، ج 2، ص 502، 516 و 518.

17- شیخ طوسی، الغیبه، ص 320.

18- شيخ صدوق، كمال الدين، ج 2، ص 518، الثاقب في المناقب، ص 600، ح 12، بحارالانوار، ج 51، ص 340 و 341، ح 68.

19- مراجعه شود به کتاب تراَزدی حلّاج در متون کهن، ص 70، نوشته قاسم میرآخوری.

20- احتجاج مرحوم طبرسی، ج 2، ص 289؛ حديقة الشيعه مرحوم مقدّس اردبیلی، ص 737.

21- الغيبه للشيخ الطوسي، ص 397.

22- الاحتجاج، ص 289.

23- بحارالانوار، ج 51، ص 337.

24- ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب (علیه السلام)، ج 3، ص 233 و 274. به نقل از: پژوهشی در زندگی امام مهدی (علیه السلام)، ص 188.

25- كمال الدين، ص 434 - 433.

منابع و مآخذ

از سقیفه تا شورا

اشاره

استاد علی اصغر ایماندوست

درآمد

مطالعه تاریخ اسلام نشان می دهد که مسئله وصایت حضرت امیرمؤمنان علی بن ابی طالب (علیه السلام) از ابتدای رسالت تا انتهای آن مطرح بوده است و رسول مقدّس اسلام (صلی الله علیه و آله) در ابتدای رسالت فرمودند حضرت علی (علیه السلام) وصى من است و در غدیر خم که اجتماعی عظیمی از مسلمین فرآهم آمده نیز با صراحت فرمودند حضرت علی (علیه السلام) جانشین من است ولی به علل متعدّدی بسیاری از این فرمان سر باز زدند و حکومت به دست نا اهلان رسید. نویسنده محترم در این نوشتار به مسئله غصب خلافت و علل متعدّد آن پرداخته است و به دلایل عدم مشروعیت اجتماع سقیفه و نیز شورای شش نفره را به خوبی تشریح کرده است.

کلید واژه های:

اشاره

سقیفه، شورا، خلیفه، بیعت، حضرت امام علی (علیه السلام)، ابوبکر، عمر، عثمان

اشاره

رویدادهایی که در سال های آخر عمر پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) به وجود آمد و هم چنین جریان اجتماع انصار در سقیفه، اوضاع سیاسی جامعه اسلامی تا تشکیل شورا و انتخاب عثمان بسیار سرنوشت ساز و برای بسیاری مورد پرسش بوده است. نمونه این سؤالات بدین قرار است:

پاسخ این سؤالات را می توان از نوشته های پیش رو به دست آورد.

حضرت علی بن ابن ابیطالب (علیه السلام) در زمان حیات پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) سمت وزارت و بعد از ارتحال آن وجود نازنین سمت وصایت را دارا بودند و مسئله وصایت حضرت امیر (علیه السلام) امری نیست که تنها در غدیر خم عنوان شده باشد بلکه از ابتدای رسالت تا انتهای آن مطرح بوده است. در این مقاله نمونه های آن ذکر می شود.

حديث يوم الدّار یا یوم الانذار در وصایت حضرت امیرمؤمنان (علیه السلام)

- عَنْ عَلَى (علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یا بنی عبدالمطلب أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِخَيْرِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ قَدْ أَمَرَ نِي اللَّهِ أَنْ أَدْعُوكُمْ اليه فايكم يوازرنى عَلَى هَذِهِ الْأَمْرِ عَلَى أَنْ يَكُونَ أَخِي وَ وصيّى وَ خَلِيفَتِي فِيكُمْ؟ قَالَ فَاَحجم الْقَوْمِ عَنْهَا جَمِيعاً وَ قُلْتُ یا نبی اللَّهِ اکون وَ زیرک عَلَيْهِ، فَاَخَدَ برقبتى ثُمَّ قَالَ: هَذَا أَخِى وَ وَصیی وَ خَلِيفَتِي فِيكُمْ فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا) ⁽¹⁾ از حضرت علی (علیه السلام) روایت شده: پس از نزول آیه أَنْذِرِ عَشیرَتَکَ الاَقرَبینِ ⁽²⁾پیامبر (صلی الله علیه و آله)، بنی عبدالمطلب را دعوت فرمود و پس از پذیرایی با غذا و آشامیدنی، خطاب به آن ها فرمودند: ای فرزندان عبدالمطلب محقّقاً من برای شما خیر دنیا و آخرت را آورده ام و خداوند به من فرمان داده که شما را به سوی او دعوت کنم. کدام یک از شما مرا در این کار معاونت و کمک می کند تا این که برادر و خلیفه من در بین شما باشد، گروه حاضر از دادن پاسخ خودداری کردند سپس من گفتم ای پیامبر خدا من برای این کار وزیرت می شوم بنابراین (پیامبر (صلی الله علیه و آله) گردن مرا گرفت و فرمود این شخص برادر، وصّی و خلیفه ی من در بین شماست. سخن او را بشنوید و او را اطاعت کنید.

برایم آب بریز، آن گاه وضو گرفت و دو رکعت نماز به جا آورد. سپس فرمود: اوّلین کسی که از این درب وارد شود امیرالمؤمنین، قائد الغّر المُحجّلين، سيّد المؤمنین است: (در این هنگام) حضرت علی (علیه السلام) وارد شدند. ⁽⁴⁾

قَالَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله: انَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ وَصِيّاً وَ وَارِثاً وَ انَّ عَلِيّاً وَصّيى وَ وارثى.) ⁽²⁾ پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: برای هر پیامبر وصی و وارثی می باشد و بدون تردید علی (علیه السلام) وصی و وارث من است.

مضاف بر این ابن عساکر در جلد 42 تاریخ دمشق 132 حدیث با موضوع منزلت نقل می کند که در همه آن ها نسبت حضرت علی (علیه السلام) به پیامبر (صلی الله علیه و آله) همان نسبت حضرت هارون (علیه السلام) نسبت به حضرت موسی (علیه السلام) دانسته شد و فقط جنبه پیامبری استثنا شده است، از طرفی مقام هارون (علیه السلام) نسبت به موسی (علیه السلام) در قرآن به صورت صریح و روشن بیان شده که عبارت است از:

وزارت

وَ اجْعَل لَّى وَزِيرًا مِّنْ أَهْلِى ⁽⁴⁾ اخوّت

هَارُونَ أَخِي ⁽⁵⁾ پشتوانه محکم

اشْدُدْ بِهِ أَزْرِى ⁽⁶⁾ شریک در امر نبوّت

وَ أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِى ⁽⁷⁾ بدیهی است تمامی ویژگی های یاد شده درباره حضرت امیر مؤمنان (علیه السلام) نیز صادق است. مناصب و صفات فوق بر شایستگی و لیاقت هارون (علیه السلام) دلالت دارد و با چنین خصوصیاتی اگر حضرت موسی (علیه السلام) پیش از هارون (علیه السلام) از دنیا می رفت هیچ کس سزاوارتر از هارون (علیه السلام) برای جانشینی حضرتش نبود. بنابراین پس از وفات پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) نیز کسی برای جانشینی آن حضرت از امام علی (علیه السلام) سزاوارتر نیست. اکنون نمونه هایی از احادیث منزلت ارائه می گردد:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله أَقُولُ كَمَا قَالَ أَخِى مُوسى (رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِى وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِى)، (وَ اجْعَل لِّى وَزِيرًا مِّنْ أَهْلِى) عليا اخى (اشْدُدْ بِهِ أَزْرِى) اِلى آخر الآيات.) ⁽¹⁾ و ان رسول الله (صلی الله علیه و آله): لَمَّا آخَى بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ أَخَذَ بِيَدِ عَلَى فَوَضَعَهَا عَلَى صَدْرِهِ ثُمَّ قَالَ: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) آن گاه که بین مسلمانان برادری برقرار کرد دست حضرت علی (علیه السلام) را گرفت و بر سینه ی خود گذاشت، سپس فرمود:

يَا عَلِىُّ أَنْتَ أَخِى وَ أَنْتَ مِنًى بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى الَّا انْهَ لَا نَبِىٍّ بَعْدِى... ⁽²⁾ ای علی تو برادر منی و جایگاه تو نسبت به من به منزله ی هارون نسبت به موسی می باشد با این تفاوت که پس از من پیامبری نیست...

مفهوم این حدیث و جمله آخر آن (لا نبی بعدی) این است که اگر پس از من پیامبری وجود داشت تو هم پیامبر بودی و هم جانشین من، لکن چون پیامبری پس از من وجود ندارد بجز دریافت وحی سایر خصوصیّاتی که در من هست عیناً در تو وجود دارد و تو که زمام امور را به دست بگیری مانند این است که من در حال ادامه وظیفه یعنی استقرار و تبیین شریعت اسلامی باشم. به همین جهت است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در جای دیگری می فرماید:

مَن سَرَّه أَن يَحيا حياتى و يموتَ مماتى وَ يَسكُن جَنَّةَ عَدن غرَسها ربِّي فَليوالِ عَليّاً مِن بعدى وَ ليوالِ وَ ليَّهُ وَ ليقتد بالأئمّةِ مِن بَعدى فَانَّهُم عَترَتى خُلقُوا مِنِ طينتي، رَزَقوا فهماً وَ عَلَمآ، وَيلٌ لِلمُكذِّبين بفَضلِهم مِن أُمَّتى القاطِعينَ فَيهمِ صِلَتى لا أَنَالَهُم الله شَفاعَتي. ⁽³⁾ هر کس شاد می شود از این که زندگی و مرگش مانند من باشد و در بهشت جاودانی که خدا برایم آفریده ساکن شود، باید پس از من علی (علیه السلام) را پیشوای خود قرار دهد و پس از او کسی را که او به عنوان ولّی معرّفی کرد پیشوا قرار دهد و به امام های پس از من اقتدا کند. زیرا آنان فرزندان من هستند و از سرشت من آفریده شده اند، فهم و علم من نصیبشان شده است. وای بر آن دسته از امّتم که فضل آن ها را دروغ انگارند و پیوند من با آن ها را قطع کنند، خداوند شفاعت مرا نصیب آن ها نمی گرداند.

با وجود این احادیث ولی بخاطر عدم وجود وسایل ارتباط جمعی پیامبر (صلی الله علیه و آله) در سال آخر عمر شریفشان در غدیر در جمع مردم مسئله جانشینی حضرت امیر (علیه السلام) را تکرار نمودند تا راه هدایت هم چنان ادامه یابد.

به همین مناسبت، پیامبر (صلی الله علیه و آله) در بازگشت از حجة الوداع مسلمانان را در محل غدیر خم متوقف ساخت. آن هایی که جلو رفته بودند برگرداند و برای آن هایی که نرسیده بودند صبر کرد. کم تر آن گاه که همه جمع شدند خطبه ای مفصّل در مورد فضایل حضرت علی (علیه السلام) و موضوع جانشینی او بیان فرمود و چون بیعت یک به یک مسلمانان با حضرت علی (علیه السلام) به طول می انجامید پیامبر (صلی الله علیه و آله) از حاضران شفاهاً در این مورد اقرار گرفت. مسلمانان تا آن جا که امکان داشت خود را به حضرت علی (علیه السلام) رساندند و تهنیت گفتند از جمله کسانی که تبریک و تهنیت گفتند عمر و ابوبکر بودند. خطبه ی مفصّل غدیر در کتب شیعه از جمله تفسیر صافی ذیل آیه 67 سوره ی مائده و احتجاج طبرسی 118/1 درج شده است. این خطبه در کتب عامّه به صورت مختصر نقل شده از جمله در المعجم الکبیر طبرانی، 200/3؛ مجمع الزواید، 259/9؛ الصواعق المحرقه، 43؛ تاریخ دمشق، 220/42.

ابن عساکر نقل می کند:

مَن صَامَ يَومَ ثمانى عَشَر مِن ذِى الحجّة كُتِبَ لَهُ صيام ستين شهراً و هُوَ يَوم غدير خُم اَخَذَ النّبي (صلی الله علیه و آله بِيَدِ عَلِىُّ بْنُ أَبِى طَالِبٍ (علیه السلام) فقالَ اَلَستُ وَلّى المؤمنين؟ قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)، قالَ مِن كُنتُ مَولاه فَعلىٌّ مَولاه. فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بَخْ بَخْ لک يَا بْنُ أَبِى طَالِبٍ أَصْبَحْتَ مولای وَ مولا كُلِّ مُسْلِمٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: (الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ) وَ مَن صام يَوم سَبْعَةَ وَ عِشْرِينَ مِنْ رَجَبٍ كَتَبَ لَهُ صِيَامَ سِتِّينَ شَهْراً وَ هُوَ أَوَّلُ يَوْمٍ نَزَلَ جِبْرِيلَ بِالرِّسالة.) ⁽¹⁾ هر کس روز هیجدهم ماه ذی حجّه را روزه بدارد ثواب شش ماه روزه برایش نوشته می شود و آن روزی است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) دست حضرت علی (علیه السلام) را گرفت و فرمود: آيا من ولّی مؤمنان نیستم؟ گفتند: چرا ای پیامبر خدا! فرمود هر کس من مولای اویم علی نیز مولای اوست. سپس عمر بن خطاب گفت: «بَحْ بَخٌ» ای پسر ابی طالب که مولای من و مولای همه ی مسلمانان شدی، به همین مناسبت خدا آيه الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ را نازل فرمود و هر کس روز بیست و هفتم رجب را روزه بدارد برای او ثواب روزه ی شش ماه نوشته می شود و آن اوّلین روزی است که جبرئیل برای ابلاغ پیامبری نازل شد.

توضیح بیشتر:

علل نادیده گرفتن وصیت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

کینه های منافقان به خاطر کشته شدن خویشانشان به دست حضرت علی (علیه السلام)، حسادت گروهی بر جایگاه رفیع آن حضرت نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) و برتری جویی طایفه ای گروهی دیگر باعث شد توصیه های پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره ی حضرت علی (علیه السلام) بلافاصله پس از وفات آن حضرت نادیده گرفته شود. و مسلمانان در برابر امتحان سختی قرار گیرند. پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله) خود نیز از آن کینه ها خبر دادند و به آن چه بر سر حضرت امیرمؤمنان (علیه السلام) خواهد آمد گریستند:

عَنْ علی ابْنِ ابی طَالِبٍ (علیه السلام قَالَ: كُنْتُ امشى مَعَ النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله) فَأَتَيْنَا عَلَى حَدِيقَةً. فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَحْسَنَ هَذِهِ الْحَدِيقَةَ، فَقَالَ: مَا أَحْسَنَهَا وَ لَكَ فِى الْجَنَّةِ أَحْسَنُ مِنْهَا... فَلَمَّا انَّ خَلَا بِهِ الطَّرِيقِ، اِعتنقنى ثُمَّ اجهش بَاكِياً، فَقُلْتُ یا رَسُولَ اللَّهِ مَا یبکیک؟ قَالَ: ضَغَائِنَ فی صُدُورِ أَقْوَامُ لَا يُبدونها لَكَ إِلَّا بَعْدِى فَقُلْتُ: فِي سَلَامَةٍ مِنْ دِينِي؟ قَالَ: فِي سَلَامَةٍ مِنْ دَيْنِكَ. ⁽¹⁾)از حضرت علی (علیه السلام روایت شده که فرمودند: همراه پیامبر (صلی الله علیه و آله) راه می رفتیم تا رسیدیم به باغی، گفتم ای پیامبر خدا این باغ چقدر زیباست. فرمودند: آن چه تو در بهشت داری از این زیباتر است... چون به آخر راه رسیدیم. گریه کنان سر در گریبانم گذاشت، گفتم ای پیامبر خدا چه چیز باعثِ گریه ی شما شده است؟ فرمود کینه هایی در سینه گروه هایی است که آن را ظاهر نمی کنند مگر بعد از من. گفتم آیا در آن هنگام دینم سالم می ماند؟ فرمود: در سلامتِ دین خواهی بود.)

پیامبر (صلی الله علیه و آله فرمودند:)پس از من آزمایش و اختلافی برپا خواهد شد. پس آن گاه که چنین شد، از علی بن ابی طالب (علیه السلام جدا نشوید زیرا او اوّلین کسی است که مرا می بیند و اولین کسی است که در قیامت دست در دست من می گذارد، او در آسمان بالا همراه من است و او معیار و ملاک حق و باطل است. ⁽¹⁾)با توجه به آن چه بیان شد. پیامبر (صلی الله علیه و آله از این که گروهی برنامه ریزی کرده اند تا پس از وفات آن حضرت (صلی الله علیه و آله) به هر قیمت شده حاکمیّت را به دست بگیرند، آگاه شده بودند و از پیامدهای این توطئه به شدّت نگرانی داشتند. مسلم در صحیح، جلد 7، صفحه 110 روایتی نقل می کند که گوشه ای از این برنامه ریزی را نشان می دهد:)عَنْ ابی ملیکه سَمِعْتُ عایشه وَ سُئِلَتْ: مَنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله مُسْتَخْلَفاً لَوْ اسْتَخْلَفَهُ، قَالَتْ ابوبکر، فَقِيلَ لَهَا ثُمَّ مِنْ بَعْدِ أَبِى بَكْرٍ قَالَتْ عُمَرَ، ثُمَّ قِيلَ لَهَا مِنْ بَعْدُ عُمَرَ قَالَتْ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ثُمَّ انْتَهَتِ الَىَّ هَذَا.)از ابی ملیکه نقل شده: هنگامی که از عایشه سؤال شد جانشین پیامبر (صلی الله علیه و آله که خواهد شد، گفت ابوبکر، سپس سؤال شده پس از ابوبکر چه کسی؟ گفت عمر، سؤال شد پس از عمر چه کسی؟ گفت: ابو عبيدة بن الجرّاح و به همین جا سخن را به پایان برد.)پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله هر گاه از اختلاف و فتنه های آینده سخن می گفتند همواره مردم را متوجّه حضرت امیر مؤمنان (علیه السلام) می نموده و می فرمودند: علی با حق و حق با علی است. و در جریان ها و وقایعی که رخ می داد همواره حضرت امیرمؤمنان علی (علیه السلام) را مقدّم می داشتند تا نقشه های دشمنان حضرت علی (علیه السلام) را بی اثر نمایند به عنوان نمونه به چند مورد اشاره می کنیم:)- در جنگ خیبر، پیامبر (صلی الله علیه و آله هر کدام از ابی بکر و عمر را فرمانده قرار داد و آن ها را برای فتح خیبر فرستاد امّا آن ها نتوانستند پیروز شوند و با تحمّل شکست برگشتند. در این حال پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود فردا کسی را به مبارزه می فرستم که خدا و رسول را دوست می دارد و خدا و رسول هم او را دوست می دارند. و فردای آن روز امام علی (علیه السلام) را به مبارزه فرستاد و فتح و پیروزی نصیب مسلمانان شد. ⁽²⁾)- هنگامی که آیات ابتدای سوره برائت نازل شد، پیامبر (صلی الله علیه و آله آن ها را به ابی بکر داد تا به مشرکان مکّه ابلاغ کند، امّا همین که ابوبکر بخشی از راه را طی کرد، پیامبر (صلی الله علیه و آله) حضرت علی (علیه السلام) را در پی او روانه نمود تا آیات را بگیرد و خود ابلاغ کند. چون ابوبکر با ناراحتی خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسید و علّت را جویا شد، پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند به فرمان خدا، آیات را باید یا خودم یا کسی که از من است ابلاغ کند. ⁽³⁾)

- در ایّام بیماری پیامبر (صلی الله علیه و آله عایشه ابوبکر را به پیشنمازی مسلمانان فرستاد پیامبر (صلی الله علیه و آله) که می دانستند ممکن است طرفداران ابوبکر بخواهند پس از وفاتش به همین نماز برای صلاحیت او استدلال کنند) به عباس و حضرت علی (علیه السلام) دستور داد زیر بغل او را گرفتند و به مسجد بردند و آن حضرت (صلی الله علیه و آله) نماز را به حالت نشسته با مسلمانان به جا آورد. ⁽¹⁾(تا ابوبکر نتواند به این نماز استدلال کند) با این حال مشاهده می شود که در سقیفه عمر و ابوعبیده در مقابل انصار به همین نماز برای صلاحیت ابی بکر استدلال کردند.)- پیامبر (صلی الله علیه و آله در روزهای آخر عمر خود سپاهی برای عزیمت به شام آماده کرد - که در تاریخ به «جیش اسامه» معروف است - و ابوبکر و عمر و عثمان را در آن سپاه قرار داد، حضرت علی (علیه السلام) را نزد خود نگهداشت و کسانی را که از پیوستن به این لشگر سرباز زنند لعنت فرمود. ⁽²⁾این اقدام پیامبر (صلی الله علیه و آله) نشان می دهد که:)اوّلاً - هیچ کدام از ابوبکر و عمر و عثمان نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله شایستگی فرماندهی آن سپاه را نداشته اند.)ثانیاً - پیامبر (صلی الله علیه و آله، چنان برنامه ریزی فرموده بود که در روز وفاتش هیچ یک از آن سه نفر در مدینه حضور نداشته باشند.)- با آن که پیامبر (صلی الله علیه و آله موضوع خلافت، وزارت و وصایت حضرت علی (علیه السلام) را از ابتدای بعثت تا آخر عمر بارها بیان کرده بود، به خاطر این که کسی این سخنان را تأویل و توجیه نکند، در روزهای پایانی عمر خود، دستور داد وسایل نوشتن بیاورند تا جانشینی حضرت علی (علیه السلام) مکتوب شود و کسی نتواند آن را منکر شود. لکن عمر که متوجّه شد با نوشته شدن این وصیّت نقشه هایش بی اثر می شود، حُرمَتِ پیامبر (صلی الله علیه و آله) را نگه نداشت و با کمال جرأت و جسارت مانع این کار شد و با جسارت گفت: اَنّ الرَجُلُ لِيَهجِر ⁽³⁾یعنی این مرد هذیان می گوید. این جسارت غیر قابل توجیه و غیر قابل بخشش است. بدیهی است او با این جمله اعتبار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را در هم شکست. بنابراین پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) اگر چیزی می نوشت نیز اعتباری نداشت.)این واقعه در روز پنج شنبه ی آخر عمر پیامبر (صلی الله علیه و آله روی داده است و همین است که ابن عباس از آن به مصیبت بزرگ یاد می کند و می نویسد:)يَومُ الخَميس وَ ما يَومُ الخَميس اِشتدّ بِرَسولِ الله (صلی الله علیه و آله وَ جَعَهُ فَقالَ ائتوني اَكتُبُ لَكمِ كتاباً لَن تضِلّوا بَعدَه فتنازعوا... فَكانَ اِبن عَباس يَقول: انّ الرّزيَةَ كُلَّ الرّزيَة ما حالَ بَينَ رَسول الله (صلی الله علیه و آله) وَ بَين كِتِابِه. ⁽⁴⁾)

چه روز بدی بود روز پنج شنبه. بیماری پیامبر (صلی الله علیه و آله شدّت گرفت، سپس فرمود (وسایل نوشتن) بیاورید تا چیزی برای شما بنویسم که پس از آن هرگز گمراه نشوید. (بعضی از حاضرین که در بین آن ها عمر بن خطاب نیز بود مخالفت کردند) و نزاع بالا گرفت... محقّقاً مصیبت و همه ی مصیبت آن چیزی بود که بین پیامبر (صلی الله علیه و آله) و نوشته اش مانع شد.)### وقایع روز وفات پیامبر مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله)بلاذری می نویسد:آن گاه که پیامبر (صلی الله علیه و آله قبض روح شد، عباس (عموی پیامبر (صلی الله علیه و آله) به حضرت علی (علیه السلام) گفت بیا برویم بیرون تا من در حضور مردم با تو بیعت کنم. در این حال حتی دو نفر با تو مخالفت نمی کنند. (حضرت علی (علیه السلام)) خودداری کرد و گفت آیا در بین مردم کسی پیدا می شود که منکر حق ما باشد و در مقابل ما بایستد؟ عباس گفت: بزودی خواهی دید. ⁽¹⁾)ابن ابی الحدید می نویسد:آن گاه كه پيامبر (صلی الله علیه و آله وفات فرمود، ابوبكر در خانه اش در سنح بود (كه خارج شهر مدينه قرار داشت) عمر برخاست و گفت پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نمرده است و نخواهد مرد تا دینش فراگیر شود و باید برگردد و دست و پای کسانی را که شایعه ی موتش را منتشر کرده اند قطع خواهم کرد. نمی شنوم کسی بگوید: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) مرده است جز این که با شمشیرم او را می زنم... ⁽²⁾)ابوبکر وارد شد و عمر با شنیدن چند جمله از او قانع شد که پیامبر (صلی الله علیه و آله مرده است. عمر که می دانست پیامبران گذشته مرده اند، خدا نیز به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) خطاب فرموده: ﴿ اِنّكَ مَیّتٌ وَ اِنّهُم مَيّتون) ⁽³⁾مسلّماً تو می میری، افزون بر این پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مدّت کوتاهی قبل از وفات خود در خطبه غدیر اشاره فرموده بود که بزودی رحلت خواهد فرمود، با این حال هیاهوی عمر برای چه بود؟ پاسخ این سؤال با توجّه به قراینی که بیان خواهد شد این است که وی از این موضوع هراس داشت مبادا قبل از این که هم پیمانش ابوبکر از سنح به مدینه برسد مردم با حضرت علی (علیه السلام) بیعت کنند. با این حال ابوبکر و عمر و سایر هم پیمانان آن ها در خانه ی پیامبر (صلی الله علیه و آله) مراقب اوضاع بودند تا این که به عمر خبر رسید انصار در سقیفه بنی ساعده ⁽⁴⁾برای انتخاب جانشین پیامبر (صلی الله علیه و آله) اجتماع کرده اند.

ابن ابی الحدید می نویسد:

عمر خبر اجتماع انصار را شنید. به طرف خانه ی پیامبر (صلی الله علیه و آله) رفت و کسی به دنبال ابی بکر فرستاد، ابوبکر نیامد و گفت مشغول کاری هستم، دوباره در پی او فرستاد و گفت اتفاقی افتاده که ناچار باید حضور داشته باشی، ابوبکر از خانه بیرون آمد و عمر او را از اجتماع آگاه ساخت، در حالی که ابوعبیده نیز همراه آنان بود با شتاب به طرف سقیفه ⁽¹⁾رفتند. ⁽²⁾

چگونه انصار رویداد غدیر را نادیده گرفتند!

چنان که بیان شد نادیده گرفتن خطبه غدیر علل و عوامل گوناگونی دارد که در بخش های مختلف بیان خواهد شد، لکن آن چه به اقدام شتاب زده ی انصار در سقیفه مربوط می شود بدین قرار است:

فخر رازی از ابن عباس نقل می کند که گفت: قبایل اوس و خزرج با یک دیگر از وقایع گذشته سخن می گفتند. ناگاه به قدری عصبانی شدند که بین آن ها نزاع برپا شد و روی هم سلاح کشیدند، به همین جهت خدا آیه نازل فرمود:

وَ كَيْفَ تَكْفُرُونَ وَ أَنتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللهِ وَ فِيكُمْ رَسُولُهُ... وَ كُنتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النّارِ فَأنْقَذَكُم مِّنْهَا... ⁽⁴⁾ و چگونه ممکن است شما کافر شوید با این که آیات خدا بر شما خوانده می شود و پیامبر او در میان شماست... بیاد آورید که چگونه دشمن یک دیگر بودید و او در میان شما هم بستگی ایجاد کرد و به برکت نعمت او برادر شدید و شما بر لب حفره ای از آتش بودید، خدا شما را از آن نجات داد...

این آیات نشانه ی این است که خوی خودخواهی و خودبرتربینی قبایل در کوتاه مدّت به کلّی برطرف نشده و نمی شود. انگیزه ی اجتماع انصار در سقیفه نیز همین تفکّرِ برتریِ نژادی و قبیله ای بود و این تفکّر به قدری قوی بود که مانع شد توصیه های پیامبر (صلی الله علیه و آله) را درباره ی حضرت علی (علیه السلام) به یاد آورند.

مهاجران که به آن ها ملحق شدند بحث قبیله ای بیشتر رونق گرفت و مهاجران با منتسب کردن خود به پیامبر (صلی الله علیه و آله) برتری خود را اعلام کردند، در این حالت نیز بزرگان قبایل اوس و خزرج به جان هم افتادند و نتیجه به نفع مهاجران حاضر که تعدادشان بیش از چهار نفر نبود تمام شد. قرآن قبلاً هشدار داده بود که:

وَ مَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِن مَاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ... ⁽¹⁾ و محمّد نیست جز پیامبری که پیش از او نیز پیامبرانی بودند و از این جهان رفتند آیا اگر بمیرد یا کشته شود به عقب برمی گردید.

بازگشت به تعصّبات قبیله ای اوّلین قدمی بود که پس از پیامبر (صلی الله علیه و آله) مسلمانان به عقب برداشتند و قدم های بعدی به جایی رسید که خلافت را به سلطنت تبدیل کردند.

هنگام وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله) گروهی از انصار با همان تفکّر خود بزرگ بینی برای این که قبل از دیگران امارت مسلمانان را نصیب قبیله خودشان سازند بلافاصله و بدون این که در مراسم تکفین و تدفن پیامبر (صلی الله علیه و آله) شرکت کنند در سقیفه جمع شدند، لکن از این غافل بودند که قبل از آن ها و در زمان حیات پیامبر (صلی الله علیه و آله) گروهی از مهاجران ⁽²⁾نقشه تصرّف امارت مسلمانان را طرّاحی کرده اند. ⁽³⁾

مذاکرات سقیفه به اختصار:

ابن ابی الحدید می نویسد: پس از آن که پیامبر (صلی الله علیه و آله) قبض روح گردید، انصار در سقیفه بنی ساعده جمع شدند و سعد بن عباده را با حالت بیماری برای خلافت به سقیفه آوردند. وی برای آن ها سخنرانی کرد و از آن ها خواست که ریاست و خلافت را به او بدهند، انصار به خواسته ی او پاسخ دادند و گفتگوها شروع شد:

گروهی از انصار:

اگر مهاجران قبول نکردند و گفتند ما اولیاء و عترت اوییم! (چه کنیم؟)

گروهی دیگر:

می گوییم، امیری از ما و امیری از شما.!

سعد:

این اوّلین سستی (و عقب نشینی است) (در این لحظه ابوبکر و عمر و ابوعبیده به سقیفه رسیدند).

ابوبکر:

مهاجران به پیامبر (صلی الله علیه و آله) نزدیکند. آن ها اولیاء و عترت آن حضرت می باشند. ما امیرانیم و شما وزیران. از مشاوره ی شما استفاده می کنیم و امور را بدون شما اجرا نمی کنیم.

حباب بن منذر بن جموح: (از بزرگان قبیله خزرج)

ای جامعه انصار! کارتان را خود بر عهده داشته باشید، زیرا؛ مردم زیر سایه ی شما قرار دارند و هرگز بر خلاف شما کسی نمی تواند کاری انجام دهد و کسی نمی تواند مانِعِ خواسته های شما شود. شما اهل عزّت و قدرتید. دارای جمعیّت زیاد می باشید سرسخت و شجاعید، مردم به شما نگاه می کنند. ببینید چه می کنید. با هم مخالفت نکنید که کارتان تباه می شود.

عمر:

هیهات، دو شمشیر در یک نیام نگنجد. به خدا قسم عرب ها راضی نمی شوند که شما بر آن ها حکومت کنید، که پیامبرشان از شما نیست و اگر کسی بر آن ها حکومت کند که نبوّت در بین آن ها باشد عرب ها، سر باز نمی زنند. چه کسی با ما درباره فرمانروایی محمّد (صلی الله علیه و آله) مخالفت می کند در حالی که ما اولیاء و خویشان اوییم.

حباب بن منذر:

ای جامعه انصار! دست نگهدارید و به سخن او و یارانش گوش نکنید که سهم شما را از این حکومت می برند، اگر مانع کار شما شدند، آن ها را از این شهر بیرون کنید، شما برای این خلافت سزاوارترید. این امر (اسلام) با شمشیرهای شما سروسامان گرفت و مردم پیرو این دین هستند، من تکیه گاه استوار شمایم.

عمر:

بنابر این خدا تو را بکشد.

حباب:

بلکه تو را بکشد.

ابوعبیده:

ای جامعه ی انصار شما اوّلین کسانی بودید که پیامبر (صلی الله علیه و آله) را یاری کردید. پس اوّلین کسی نباشید که تبدیل و تغییر به وجود آورید.

بشیربن سعد: (از بزرگان قبیله ی خزرج)

ای جامعه ی انصار، محمّد (صلی الله علیه و آله) از قریش است و قوم او به خلافت سزاوارترند. خدا نبیند کار که من در این کار با آن ها نزاع کنم.

ابوبکر:

این عمر و این ابو عبیده، با هر کدام می خواهید بیعت کنید.

ابوعبیده و عمر:

ما این کار را برعهده نمی گیریم در حالی که تو بهترین مهاجرانی و در نماز که بهترین اعمال دین است به جای پیامبر (صلی الله علیه و آله) نماز خواندی دستت را بده تا بیعت کنیم (همین که ابوبکر دستش را پیش آورد بشیر بن سعد بر عمر و ابوعبیده پیشی گرفت و بیعت کرد)

حباب بن منذر:

آی بشیر! سرکشی کردی! آیا بر امیر شدن پسر عمویت حسادت کردی؟

اُسید بن حُضَیر: (رئیس قبیله ی اوس خطاب به اصحابش)

اگر بیعت نکنید (و سعد امیر شود، خزرج) برای همیشه از شما برتر خواهند بود. برخیزید و با ابی بکر بیعت کنید. ⁽¹⁾

(بعدها) عمر گفت: ... قبل از آن که انصار (دوباره) وارد گفتگو شوند دستم را به طرف ابی بکر دراز کردم و با او بیعت کردم. مردم هم بیعت کردند و فتنه آرام گرفت. ⁽²⁾

ابن قتیبه می نویسد:

(عمر به ابی بکر گفت): دست پیش آر تا با تو بیعت کنم. هنگامی که (عمر و ابوعبیده) رفتند تا با ابوبکر بیعت کنند بشیر انصاری بر آن ها پیشی گرفت و با او بیعت کرد. حباب بن منذر فریاد زد: ای بشیر بن سعد مخالفت تو تلخ است. چه چیز تو را واداشت که چنان کنی؟ آیا بر امیر شدن پسر عمویت حسادت کردی؟ ... چون قبیله اوس اقدام بشیر بن سعد را که از بزرگان خزرج بود دیدند... گروهی از آنان که اُسید بن حضیر نیز در بین آن ها بود گفتند. اگر سعد (بن عباده) را یک بار امیر کنید با این امارت همیشه (قبیله خزرج) بر شما برتری خواهد داشت و هیچ گاه بهره ای از آن نخواهید داشت، برخیزید و با ابی بکر بیعت کنید. بنابراین آن ها نیز برخواستند و با ابی بکر بیعت کردند. ⁽³⁾

با توجّه به این گفتگوها روشن می شود که انگیزه اصلی در تشکیل سقیفه تفکّر برتری نژادی است و تأثیر آن در رقابت دو قبیله ی اوس و خزرج به حدّی بود که سبب شد انصار ابتدا همه چیز، حتی توصیه های پیامبر (صلی الله علیه و آله) را درباره ی حضرت علی (علیه السلام) فراموش کنند و به جای شرکت در مراسم کفن و دفن پیامبر (صلی الله علیه و آله) به این فکر بیفتند که جانشین پیامبر (صلی الله علیه و آله) را از میان خود انتخاب کنند و سپس کار به حسادت کشید و برای این که خلافت به سعد بن عباده نرسد صحنه را به مهاجران تحویل دادند و آن ها که منتظر چنین موقعیّتی بودند از فرصت استفاده کردند و لقمه ی آماده را بلعیدند. چنین بود که گروهی با ابی بکر بیعت کردند و به سوی مسجد به راه افتادند، در بین راه به هر کس می رسیدند او را به طرف ابی بکر می کشاندند و دستش را در دست او می گذاشتند تا به اکراه یا به رضایت بیعت کند. ⁽¹⁾

هنوز عباس و حضرت علی (علیه السلام) مشغول غسل پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودند که صدای تکبیر مردم را از داخل مسجد شنیدند. حضرت علی (علیه السلام) پرسید این تکبیر برای چیست؟ عباس گفت با ابی بکر بیعت شده است. نگفتم بیا تا با تو بیعت کنم؟ ⁽²⁾

حضرت علی (علیه السلام) که در مقابل عمل انجام شده قرار گرفته بود به کار خود ادامه داد تا پیامبر (صلی الله علیه و آله) دفن گردید. ابوبکر بر کرسی حکومت نشسته بود، حضرت علی (علیه السلام) زبیر و تعداد از بنی هاشم در خانه ی فاطمه (علیه السلام) بودند، که عمر به سوی آنان آمد و گفت برای بیعت بیرون آیید، در غیر این صورت خانه را به روی شما آتش می زنم. ⁽³⁾

برخورد ظالمانه با حضرت فاطمه (علیها السلام) و حضرت علی (علیه السلام)

ابن قتیبه در ادامهی نقل جریان سقیفه می نویسد:

... ثُمَّ قام عُمر فَمشى مَعَهُ جماعةٌ حتَّى أَتَوا بابَ فاطمة (علیها السلام) فَدَقُوا الباب. فَلَمّا سَمِعَت اَصواتَهُم نادت بِاَعلى صَوتِها، يا اَبَتِ يا رسولَ الله (صلی الله علیه و آله) ماذا لقينا بَعدَك مِن ابن الخطَّاب وَ ابنَ اَبی قَحافه، فَلَمّا سَمِعوا القَومَ صوتَها وَ بكائَها انصَرَفشوا باكين و كادَت قُلوبُهُم تَنصَدِع وَ اَكبادُهُم تنفطر وَ بَقِيَ عُمَر وَ مَعَهُ قومٌ فَاخْرَجوا عَليّا فَمَضَوا بِهِ اِلى اَبى بكر فقالوا بايع، فقالَ، اِن لَم اَفَعَلَ فَمَه؟ قالوا اذاً وَ اللهِ الَذى لا اِلهَ اِلاّ هُوَ نَضربُ عَنقَكَ فَقالَ اِذا تقتلونَ عبدالله و اَخا رسولِهِ قالَ عُمَر: امّا عَبدِالله فَنِعمَ وَ امّا اَخو رَسولَهُ فَلا وَ ابوبكر ساكتٌ لا يَتَكَلّم فَقالَ لَهُ عُمر اَلا تَأمر فيهِ بِأَمرِكَ؟ فقال: لا اُكرِههُ على شيء ما كانت فاطمة (علیها السلام) اِلى جَنبُه، فَلَحِقَ بِقَبر رَسولَ الله (صلی الله علیه و آله) يصيح وَ يبكى وَ يَنادى: يَابنَ امّ إِنَّ القَوم استَضعَفونى وَ كادوا يَقَتَلونني... ⁽⁴⁾

سپس عمر برخاست و گروهی با او همراه شدند تا این که به خانه فاطمه (علیها السلام) رسیدند و در زدند. آن گاه که فاطمه (علیها السلام) صدای آن ها را شنید با صدای بلند فریاد زد: ای پدر، ای پیغمبر خدا (صلی الله علیه و آله)، پس از تو از پسر خطاب و پسر ابی قحافه چه چیزها دیدیم! پس آن گاه که مردم صدای فاطمه (علیها السلام) و گریه ی او را شنیدند، گریه کنان برگشتند و نزدیک بود قلب های آنان پاره و جگرهاشان تکه تکه شود. لکن عمر همراه گروهی باقی ماندند و علی (علیه السلام) را بیرون کشاندند و به سوی ابی بکر بردند و به او گفتند بیعت کن، حضرت علی (علیه السلام) فرمود: اگر بیعت نکنم چه می شود؟ گفتند در این صورت، قسم به خدایی که غیر او خدایی نیست. گردنت را می زنیم، حضرت علی (علیه السلام) فرمود در این صورت بنده ی خدا و برادر پیامبرش را می کشید. عمر گفت بنده ی خدا بلی و امّا برادر پیامبر خدا، نه! (در این زمان) ابوبکر ساکت بود و سخن نمی گفت، عمر به او گفت: آیا نمی گویی دستورت اجرا شود؟ پاسخ داد، تا هنگامی که فاطمه (علیها السلام) در کنار اوست به بیعت مجبورش نمی کنم، سپس حضرت علی (علیه السلام) خود را به قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله)

رساند در حالی که ناله می کرد و می گریست و فریاد می زد: ای برادر این قوم در حالت ضعف قرارم دادند و نزدیک بود مرا بکشند.

در این رویداد چند سؤال و چند نکته قابل توجه است:

1- ناله ی حضرت فاطمه (علیها السلام) به خاطر شنیدن صدای دَر، یا صدای مردم نبود، بلکه لطمات و صدمات جانی است که باعث می شود از بانوی محجوبی که تاکنون کسی صدای او را نشنیده است چنین ناله ی جانسوزی بلند شود و به پدرش رسول الله (صلی الله علیه و آله) شکایت کند.

2- برای مراجعه به خانه حضرت فاطمه (علیها السلام) چه ضرورت داشت که عمر جماعتی از مردم را همراه ببرد؟

3- در این واقعه مردم چه دیدند و چه شنیدند که نزدیک بود قلب هایشان پاره و جگرهایشان تکّه تکّه شود؟

آن چه از سایر روایات به دست می آید این است که عمر همراه مشعل های آتش به خانه ی حضرت فاطمه (علیه السلام) رفته است و درب خانه شکسته و یا آتش زده شده است. بلاذری در این مورد می نویسد: ابوبکر برای بیعت (کسی را) سوی علی (علیه السلام) فرستاد و علی (علیه السلام) بیعت نکرد. سپس عمر با شعله ای از آتش آمد و فاطمه (علیها السلام) او را در آستانه در ملاقات کرد و گفت ای پسر خطّاب آیا می خواهی دَرِ خانه ی مرا آتش بزنی گفت بلی و این کار دینی را که پدرت آورده تقویت می کند. ⁽¹⁾

4- از این که عمر از ابی بکر می پرسد آیا دستور نمی دهی اَمرت اجرا شود معلوم می شود که دستور قتل حضرت علی (علیه السلام) قبلاً صادر شده بوده است.

5- الفاظ و عباراتی که حضرت علی (علیه السلام) خطاب به قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) بیان فرمود، همان الفاظ و عباراتی است که در فتنه سامری، حضرت هارون (علیه السلام) به حضرت موسی (علیه السلام) خطاب کرد. ⁽¹⁾و بدین وسیله تلویحاً به مردم فهماند که این فتنه مانند فتنه سامری است.

6- به مناسبت این واقعه لازم است چند حدیث از پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مورد خشم حضرت زهرا (علیها السلام) یادآوری شود تا عظمت این مصیبت بیشتر و بهتر آشکار گردد.

اِنَّ رَسولَ الله (صلی الله علیه و آله قالَ: فاطِمَةُ بَضعةٌ منى فَمَن أَعْضَبَها أغضبني.) ⁽²⁾ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: فاطمه پاره ی تن من است هر کس او را به خشم آورد مرا به خشم آورده است.

قالَ رَسولَ الله (صلی الله علیه و آله: اِنَّما فاطِمَة بضعةّ مني، يؤذيني ما آذاها.) ⁽³⁾ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: محققّاً فاطمه پاره تن من است. آنچه مایه ی آزار او شود مایه آزار من است.

قالَ رَسولَ الله (صلی االله علیه و آله: انَّ الله عزّوجلّ لَيَغْضَبُ لِغَضَبٍ فَاطِمَةَ وَ يَرْضَى لرضاها.) ⁽⁴⁾ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: محققاً خدای عزّوجلّ به خاطر خشم فاطمه خشم می کند و از خوشنودی فاطمه خوشنود می شود.

با توجّه به این روایات مشخص می شود: آن ها که در این واقعه حضرت فاطمه (علیها السلام) را به خشم آوردند، خدای تعالی را به خشم آوردند.

ابن قتیبه، بخشی از گفتگوهای حضرت علی (علیه السلام) را با اصحاب سقیفه چنین نقل می کند: سپس علی (علیه السلام) را نزد ابی بکر بردند، در حالی که می گفت من بنده خدا و برادر پیامبر اویم، گفتند با ابی بکر بیعت کن، فرمود من برای خلافت از شما سزاوارترم، بیعت نمی کنم، بهتر این است که شما با من بیعت کنید. شما خلافت را از انصار گرفتید با این دلیل که از نزدیکان پیامبرید. اکنون می خواهید آن را بزور از ما اهل بیت (علیهم السلام) بستانید؟ آیا چنین نیست که شما به دروغ به انصار گفتید چون پیامبر (صلی الله علیه و آله) از شماست به خلافت سزاوارترید، پس آنان پیشوایی را به شما دادند و امامت را به شما تسلیم کردند. من به مانند آن چه شما برای انصار دلیل آوردید برای شما دلیل می آورم. ما در زندگی و مرگ به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نزدیک تریم. پس اگر ایمان دارید در مورد ما، عدالت را رعایت کنید. در غیر این صورت شما با داشتن علم (به حقانیّت ما) مرتکب ظلم شده اید.

عمر گفت: تا بیعت نکنی از تو دست برنمی داریم، حضرت علی (علیه السلام) فرمودند: بدوش که سهمی از آنِ تو خواهد بود، امروز خلافت (ابوبکر) را محکم کن تا فردا به خودت باز گرداند. سپس فرمود: به خدا قسم ای عمر سخن تو را نمی پذیرم و با او بیعت نمی کنم. ابوبکر گفت: اگر بیعت نمی کنی مجبورت نمی کنم. ⁽¹⁾

پاسخ انصار به حضرت علی و حضرت فاطمه (علیهما السلام)

... آن گاه حضرت علی (علیه السلام) فرمود: از خدا بترسید ای گروه مهاجران، فرمانروایی محمّد (صلی الله علیه و آله) بر عرب ها را از خاندانش و عمق خانه اش به سوی خاندان و عمق خانه های خود نبرید و اهل بیت (علیهم السلام) او را از مقامشان در بین مردم و حقّشان باز ندارید. به خدا قسم ای مهاجران ما سزاوارترین مردم به جانشینی پیامبر (صلی الله علیه و آله) هستیم، زیرا اهل بیتیم و از شما برای این مسئولیّت شایسته تریم. آیا در بین ما نیست، قاری کتاب خدا، فقیه در دین خدا، دانا به سنّت های پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)، توانا در امور زیردستان، برطرف کننده ناگواری های آنان و برقرار کننده ی مساوات بین آن ها؟ به خدا قسم که چنین شخصی محقّقاً در بین ماست، بنابراین از هوای نفس پیروی نکنید که گمراه می شوید. دوری شما از حق بسیار می گردد. در این هنگام بشیر بن سعد انصاری می گفت: اگر انصار این سخنان را قبل از بیعت با ابی بکر می شنیدند حتی دو نفر درباره ی تو اختلاف نمی کردند. ⁽²⁾

هم چنین: حضرت علی (علیه السلام)، حضرت فاطمه (علیها السلام) دختر پیامبر (صلی الله علیه و آله) را شبانه بر مرکبی می نشاند و به مجالس انصار می برد و از آن ها یاری می طلبید و آن ها در پاسخ می گفتند: ای دخت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بیعت با این مرد (ابوبکر) گذشت، اگر همسر و پسر عمویت قبل از ابی بکر به ما مراجعه می کرد، از او دست بر نمی داشتیم. در این حال حضرت علی (علیه السلام) می فرمود آیا من باید پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را در خانه اش رها می کردم و دفنش نمی کردم و برای به دست آوردن فرمانروایی اش و نزاع با مردم خارج می شدم؟ در این هنگام حضرت فاطمه (علیها السلام) فرمود: اَبا الحسن جز آن چه شایسته بود کاری انجام نداد و دیگران کاری کردند که حساب و بازخواست آن ها با خداست. ⁽³⁾آیا حضرت علی (علیه السلام) در این موقعیت چه کاری می توانست انجام دهد؟ آیا باید به زور متوسل می شد یا صبر می کرد؟

آن حضرت (علیه السلام) پاسخ این سؤال را به این عبارت بیان فرموده است:

هنگامی که خداوند پیامبرش (صلی الله علیه و آله) را قبض روح فرمود، قریش بر مخالفت با ما به پا خواست و ما را از حقّی که نسبت به آن از همه ی مردم سزاوارتر بودیم بازداشت، و چنان دیدم که شکیبایی بر آن حال، از پراکنده شدن مسلمانان و ریخته شدن خون آنان بهتر است، زیرا بسیاری از مردم، تازه مسلمان بودند و وضعیّت دین هم چون مشک آکنده از شیر بود که اندک غفلتی آن را تباه می ساخت و اندک تخلّفی (که از مخالفین سر می زد) آن را واژگون می کرد... ⁽¹⁾

سُست شدن پایه های حکومت ابی بکر

ابن ابی الحدید می نویسد:

لَمّا يُويعَ ابوبكر وَ استَقَرَّ اَمرُهُ نَدِمَ قَوم كَثيرٌ مِنَ الانصار عَن بِيعَتَهُ وَ لام بَعضُهُم بَعضاً وَ ذَكَروا علّی بن ابی طالب (علیه السلام) وَ هَتَفوا بِاِسمه. ⁽²⁾

آن گاه که با ابی بکر بیعت شد و کارش استوار شد، گروه زیادی از انصار از بیعت با او پشیمان شدند، یک دیگر را سرزنش کردند و علی بن ابی طالب (علیه السلام) را به یاد آوردند و نام او را به نیکی یاد کردند.

عمر در سقیفه به انصار گفت:

به خدا قسم عرب ها راضی نمی شوند که شما به آن ها حکومت کنید، در حالی که پیامبرشان از شما نیست... ⁽³⁾

همین سخن یعنی عدم پذیرش اعراب، جانشینی کسی را که از خاندان پیامبرشان نیست درباره ابی بکر مصداق پیدا کرد و عرب ها حکومت او را نپذیرفتند. زیرا آنان می دانستند پیامبر (صلی الله علیه و آله) «علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام)» را به عنوان اهل بیت خود معرّفی فرموده و در غدیرخم حضرت علی (علیه السلام) را ولیّ مسلمین قرار داده است، آن ها در مدینه نبودند که اصحاب سقیفه بتوانند از آن ها بیعت بگیرند. بنابراین یا از دین برگشتند و یا از دادن زکات خودداری کردند، به خاطر این که می دانستند زکات را باید به پیامبر (صلی الله علیه و آله) بدهند یا به کسی که آن حضرت (صلی الله علیه و آله) تعیین فرموده است. ابن ابی الحدید می نویسد:

کسانی که از دادن زکات خودداری کردند، اصل دین اسلام را انکار نکردند، بلکه مطمئناً این حکم را تأویل کردند و اشتباه کردند، زیرا آنان قول خدای تعالی را تأویل کردند که می فرماید:

خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنْ صَلَاتَكَ سَكَنْ لَهُمْ ⁽¹⁾ از دارایی آنان زکات بگیر تا آن ها را پاک کنی و به این وسیله رشدشان دهی و بر آنان درود فرست. زیرا درود تو باعث آرامش آنان خواهد بود. ⁽²⁾

آنان می دانستند اگر قرار باشد کسی آن ها را رشد دهد و به شکلی درود فرستد که باعث آرامش آنان باشد، آن کس باید مانند خود پیامبر (صلی الله علیه و آله) باشد و طبق دلایل بسیار از آیات و روایات آن کسی که جز در مقام پیامبری از هر جهت مانند پیامبر (صلی الله علیه و آله) است تنها حضرت على (علیه السلام) است. افزون بر این گروهی از مسلمانان هنگامی که مشاهده کردند مردم مدینه که سابقه اسلامشان از سایر اعراب بیشتر است به سفارش های پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره ی اهل بیت آن حضرت (صلی الله علیه و آله) اعتنا نکردند و گفتار او را بی اعتبار کردند مرتد شدند.

سپس مرتدّان از اوضاع و احوال مدینه آگاه شدند و دانستند اکثر مردمِ مدینه با اکراه به حکومت ابی بکر تن داده اند و آن انسجام و اتّحادی که در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) وجود داشت اکنون وجود ندارد، به همین جهت جرأت و جسارت پیدا کردند و مصمّم شدند تا به مدینه حمله کنند. گروه حاکم از حمله اعراب آگاه شدند، از طرفی دریافتند که مردم مدینه دلسرد شده اند و اگر جنگی اتفاق بیفتد آن عزم راسخی که در جنگ های زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) وجود داشت اکنون پیدا نمی شود، آن عزمی که انگیزه اش این بود: «بکشم یا کشته شوم پیروزم» وجود نداشت. بنابراین ضرورت همراهی حضرت علی (علیه السلام) را احساس کردند، از طرفی می دانستند که برای آن حضرت بقای اسلام اهمیّت زیادی دارد. با این هدف عثمان را به سوی حضرت علی (علیه السلام) فرستادند تا آن حضرت (علیه السلام) را از اوضاع خطرناک پیش آمده آگاه سازد و خطر از بین رفتن اسلام را یادآوری کند. بلاذری نقل می کند: هنگامی که عرب ها مرتد شدند عثمان به سوی حضرت علی (علیه السلام) رفت و گفت: ای پسر عمو تا وقتی بیعت نکنی کسی برای جنگ بیرون نمی آید، دشمن این جاست تو بیعت نمی کنی! آن قدر گفت و اصرار

کرد تا آن حضرت (علیه السلام) را به نزد ابوبکر برد و حضرت على (علیه السلام) با او بیعت کرد. پس از این بیعت، مسلمانان خوشحال شدند و برای جنگ با مرتدّان کمر بستند و سپاهیان به حرکت در آمدند. ⁽³⁾

این موضوع را حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در نامه 62 نهج البلاغه به اهل مصر با این عبارت بیان فرمودند:

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله ذيراً للْعَالَمينَ وَ مُهَيْمِناً عَلَى الْمُرْسَلِينَ فَلَمَّا مَضَى (صلی الله علیه و آله) تَنَازَعَ الْمُسْلِمُونَ الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ فَوَاللَّهِ مَا كَانَ يُلْقَى فِي رُوعِي وَ لَا يَخْطُرُ بِبَالِي أَنَّ الْعَرَبَ تُزْعِجُ هَذَا الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ (صلی الله علیه و آله) عَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ لَا أَنَّهُمْ مُنَحُوهُ عَنِّى منْ بَعْدِهِ فَمَا رَاعَنِي إِلَّا انْثِيَالُ النَّاسِ عَلَى فُلَان يُبَايِعُونَهُ فَأَمْسَكْتُ بيَدِى حَتَّى رَأَيْتُ رَاجِعَةَ النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الْإِسْلَامِ يَدْعُونَ إِلَى مَحْقٍ دَيْنِ مُحَمَّد (صلی الله علیه و آله) فَخَشِيتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ أَنْ أَرَى فِيهِ تَلْماً أَوْ هَدْماً تَكُونَ الْمُصِيبَةُ بِهِ عَلَيَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وَ لَا يَتِكُمُ الَّتِى إِنَّمَا هِيَ مَتَاعُ أَيَّامٍ قَلَائِلَ يَزُولُ مِنْهَا مَا كَانَ كَمَا يَزُولُ السَّرَابُ وَ كَمَا يَتَقَشَعُ السَّحَابَ فَنَهَضْتُ فِي تِلْكَ الْأَحْدَاثِ حَتَّى زَاحَ الْبَاطِلُ وَ زَهَقَ وَ)اطْمَأَنَّ الدِّينُ وَ تَنَهْنَهَ. امّا بعد براستی خدای سبحان محمّد (صلی الله علیه و آله) را برانگیخت تا جهانیان را - از نافرمانی و روز جزا - بیم دهد و گواه پیامبران - پیش از خود - گردد هنگامی که رحلت فرمود پس از او مسلمانان در کار حکومت به هم افتادند. به خدا در دلم نمی گذشت و به خاطرم نمی رسید که بعد از او عرب جانشینی او را از خاندانش (علیهم السلام) بیرون برد. یا پس از وی مرا از عهده دار شدن آن باز دارد و چیزی مرا نگران و شگفت زده نکرد جز حرکت مردم به سوی فلانی و بیعت با او، پس دست نگه داشتم تا آن که دیدم گروهی مرتد شده و از اسلام برگشته اند و مردم را به نابود ساختن دین محمّد (صلی الله علیه و آله) دعوت می کنند. پس ترسیدم که اگر اسلام و مسلمانان را یاری نکنم در اسلام رخنه و ویرانی ببینم که مصیبت آن بر من سخت تر از نرسیدن به سرپرستی و حکومت شماست، (حکومتی) که کالای چند روزه بیش نیست. و آن چه از آن حاصل می شود مانند سراب از بین می رود یا مانند ابر، پراکنده می شود. پس در میان آن آشوب ها قیام کردم تا باطل نابود گردید، و دین پا برجا ماند و اضطرابش برطرف شد.

گفتار و رفتار ابوبکر با حضرت علی (علیه السلام)، پس از بیعت آن حضرت

آن گاه که گروه حاکم به فضیلت و شرافت امیرالمؤمنین (علیه السلام) نزد مسلمانان پی بردند، آن ها نیز به عزّت و احترام آن حضرت (علیه السلام) تظاهر کردند. نمونه هایی از گفتار و رفتار ابوبکر و عمر در این دوران به این عبارت است:

ابن حجر هیثمی نقل می کند:

... وَ كانَ اَبوبكر يَكثَرَ النَّظر اِلى وَجهِ عَلى فَسَأَلَتهُ عايِشه - فَقالَ سَمَعَتَ رَسولَ الله النَّظَرُ اِلى وَجهِ عَلىِّ عباده. ⁽¹⁾

ابوبکر به صورت حضرت علی (علیه السلام) بسیار نگاه می کرد، عایشه (علّت آن را) سؤال کرد، (ابوبکر) گفت: از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) شنیدم (که می فرمود) نگاه کردن به چهره ی علی (علیه السلام) عبادت است.

بَينَما ابوبكر جالسٌ إِذ طَلَعَ على فَلَمّا رَآهُ قال: مَن سَرَّهُ أَن يَنظُرُ إِلَى أَعظَم النّاس مَنزَلَةً وَ اَقرَبِهِم قَرابةً وَ اَفضَلِهِم حالةً وَ أَعظَمِهِم حقاً عِندَ رَسولِ الله فَليَنظُرُ إِلى هذا الطّالِع. ⁽²⁾

روزی ابوبکر (با اطرافیانش) نشسته بود که حضرت علی (علیه السلام) وارد شد. هنگامی که او را دید گفت: هر کس می خواهد کسی را ببیند که به لحاظ جایگاه بزرگ ترین و به لحاظ خویشاوندی نزدیک ترین، به لحاظ حالت با ارزش ترین و به لحاظ شایستگی بزرگ ترینِ مردم نزد پیامبر خداست (صلی الله علیه و آله)، به این تازه وارد نگاه کند.

فضایل بی شماری که حضرت علی (علیه السلام) داشت و ابوبکر از آن ها باخبر بود، لازمه اش این بود که خلافت را به آن حضرت بازگرداند، لکن هنگامی که در بستر بیماری بود و وصیّت می کرد - او می گفت و عثمان می نوشت - ناگاه بیهوش شد، با این حال عثمان به نوشتن ادامه داد چون به هوش آمد از عثمان پرسید چه نوشته ای؟ گفت نوشته ام که: من بعد از خودم عمر بن خطاب را بر شما خلیفه قرار دادم، ابوبکر گفت درست نوشته ای. ⁽³⁾

احترام گذاشتن و ذکر فضایل و در عین حال واگذار نکردن حکومت به حضرت علی (علیه السلام)، با این هدف بود که به مردم تلقین کنند: لازم نیست حاکم، مرجع هم باشد و بدین شکل بین امامت و امارت فاصله انداختند.

نکات قابل توجّه:

عُمر نیز مستمراً به تمجید حضرت علی (علیه السلام) تظاهر می کرد و مردم را برای حلّ مسایل به آن حضرت (علیه السلام) ارجاع می داد. وی در ابتدا بیشتر به حضرت علی (علیه السلام) احترام می گذاشت و آن حضرت را با «اَبا الحَسَن» مورد خطاب قرار می داد لکن در اواخر عمر خود به جای «ابا الحسن» کلمه ی «اصلع» یا «اجلح» را به کار می برد (در زبان عربی «اصلع» و «اجلح» را به مردی می گویند که موهای سرش ریخته است).

نمونه هایی از رفتار و گفتار عمر با حضرت علی (علیه السلام)

ابن عساکر نقل می کند: عمر در مجلسی نشسته عمر در مجلسی نشسته بود که حضرت علی (علیه السلام) وارد شد. چون عمر او را دید برایش خضوع و تواضع نمود و جا باز کرد. هنگامی که حضرت علی (علیه السلام) از مجلس بیرون رفت عدّه ای گفتند، ای امیرالمؤمنین با علی (علیه السلام) طوری رفتار می کنی که با هیچ یک از اصحاب محمّد (صلی الله علیه و آله) نمی کنی. عمر گفت چگونه دیدی مرا؟ گفت دیدم هرگاه او را می بینی خضوع و تواضع می کنی و برایش جا باز می کنی تا بنشیند!، (عمر) گفت: چرا چنین نکنم. به خدا قسم که او مولای من و مولای هر مؤمنی است. ⁽¹⁾

ابن حجر هیثمی نقل می کند:

دو نفر اعرابی که با هم نزاع داشتند نزد عمر آمدند. عمر قضاوت بین آن ها را به حضرت علی (علیه السلام) ارجاع داد. یکی از آن ها گفت: آیا این می خواهد بین ما قضاوت کند؟ عمر به او حمله کرد و یقه اش را گرفت و گفت: وای بر تو! نمی دانی این شخص کیست؟ این مولای تو و مولای هر مؤمنی است. کسی که او مولایش نباشد مؤمن نیست. ⁽¹⁾

از ابی سعید خدری روایت شده؛

در حالی که عمر از حضرت علی (علیه السلام) چیزی پرسید و پاسخش را شنید، به حضرت علی (علیه السلام) گفت: به خدا پناه می برم، در قومی زندگی کنم که تو در میان آن ها نباشی ای اَبا الحَسَن. ⁽²⁾

از سعید بن مسیّب روایت شده که:

عمر گفت به خدا پناه می برم از این که مشکلی پیش آید (و برای حل آن) ابوالحسن (علیه السلام) نباشد. ⁽³⁾

ابن عباس می گوید:

عمر بن خطاب می گفت: علی (علیه السلام) از همه ی ما برای قضاوت لایق تر است. ⁽⁴⁾

ابن ابی الحدید می نویسد:

... فقهای صحابه عبارت بودند از عمر بن خطّاب و عبدالله بن عباس و هر دو از علی (علیه السلام) آموخته بودند، امّا ابن عباس که معلوم است و امّا عمر همگان از رجوع او به علی (علیه السلام) در مسایل زیادی که برای عمر و غیر او از صحابه مشکل بود خبر دارند. هم چنین گفتار مکرّر او را با عبارت «لَولا عَلَىٌّ لَهَلَک عمر» اگر علی (علیه السلام) نبود عمر هلاک می شد و قول او که می گفت مبادا که من در مقابل مشکلی باشم و ابوالحسن (علیه السلام) نباشد و گفتارش که می گفت تا علی (علیه السلام) در مسجد حضور دارد کسی حق ندارد فتوا دهد - می دانند. ⁽⁵⁾

از سالم بن ابی الجعد نقل شده: به عمر گفتند: طوری با علی (علیه السلام) رفتار می کنی که با هیچ یک از اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) نمی کنی! گفت او مولای من است است. ⁽⁶⁾

عمر گفت خدا مرا زنده نگذارد که با مشکلی روبرو شوم و ابوالحسن (علیه السلام) نباشد. ⁽¹⁾

عمر در اثنای زندگی خود به اقتضای زمان و مکان با حضرت علی (علیه السلام) برخوردهای متفاوتی داشت:

از مجموع كلمات مشخّص است که عمر می خواست جریان غصب خلافت حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) را به گردن مردم و قریش بیندازد و به نوعی نقش اصلی خود را در غصب حکومت مخفی کند.

گفتگو با ابن عباس

طبری می نویسد:

(عمر) گفت: ای ابن عباس می دانی از پس پیامبر (صلی الله علیه و آله) چه چیز مؤمنان را از بنی هاشم بازداشت؟ گفتم: اگر ندانم امیرمؤمنان بگوید تا بدانم. عمر گفت: خوش نداشتند که نبوّت و خلافت در شما فراهم آید و بر قوم خویش ببالید، قریش برای خویش برگزید و به جا کرد و موفّق بود. گفتم: ای امیرمؤمنان اگر اجازه سخن دهی و خشم از من بداری سخن کنم. گفت: ای ابن عباس! بگوی. گفتم: ای امیرمؤمنان این که گفتی قریش برای خویش برگزید و به جا کرد و موفّق بود، اگر قریش از همان جا که خدای عزّوجل برای او برگزید، برای خویش برگزیده بود به جا کرده بود و اعتراض و حَسَد نبود. امّا این که گفتی خوش نداشتند که ما نبوّت و خلافت را با هم داشته باشیم خدا عزّوجل در وصف قومی می گوید: آن چه خدا نازل کرده بود خوش نداشتند و خدا اعمالشان را محو کرد. ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنزَلَ الله فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ ⁽¹⁾عمر گفت: بی خیال. به خدا ای ابن عباس! چیزها از تو شنیده بودم که نمی خواستم بپذیرم. مبادا مقامت به نزد من کاهش گیرد. گفتم: ای امیرمؤمنان چه بوده؟ که اگر حق باشد روا نباشد مقام مرا نزد تو کاهش دهد و اگر باطل باشد. باطل را از خاطر خویش برانم. عمر گفت: شنیده ام می گویی خلافت را به ستم و حَسَد از ما بگردانیدند. گفتم: ای امیرمؤمنان این که گفتی به ستم. برای نادان و خِرَدورز معلوم شد. و این که گفتی به حَسَد. ابلیس نیز به آدم حَسد برد و ما فرزندان محسود اوییم. عمر گفت: بی خیال! به خدا ای بنی هاشم دل هایتان به حَسَد خود گرفته که نَرَود کینه ای که زوال نگیرد. گفتم: ای امیرمؤمنان! آرام باش و دل های کسانی را که خدا ناپاکی را از آن ها برده و به کمال پاکیشان رسانیده به حَسَد و کینه موصوف مدار که دل پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از دل های بنی هاشم بود...

عمر گفت: ای ابن عباس از من دور شو، گفتم: چنین می کنم. و چون خواستم برخیزم از من شرم کرد و گفت: ای ابن عباس به جای خویش باشد. به خدا حق تو را رعایت می کنم و به دلخوشی تو علاقه دارم. گفتم: ای امیرمؤمنان! مرا بر تو و همه مسلمانان حقّی هست که هر که رعایت آن کند صواب کرده و هر که رعایت نکند خطا کرده. گوید: آن گاه عمر برخاست و برفت. ⁽²⁾

ابن ابی الحديد ذيل خطبه سوّم نهج البلاغه می نویسد:

... لكنّه (= عمر) قالَ لَعبَدَ الله بنِ عَباس يَوماً، يا عَبدالله ما تَقولُ في مَنعَ قَومَكُّم مِنكُم؟ قالَ لا أعلَمَ يا اَميرَالمؤمنين قالَ اللّهُمّ اغفِر. إِنَّ قومَكُم كَرهوا أن يَجمَعُ النَّبوة وَ الخَلافَة. فَتَذهبونَ في السَماءِ بِذَخاً و شَمَخاً. لَعَلّكُم تَقولون اَبابَكر اَرادَ اِلامَرَةً عَلَيكُم وَ هَضَمَكُم. كَلا! لكنَّه حَضَرهُ أَمرٌ لَم يَكُن عِندَهُ أحزَم ممّا فَعَل وَ لَولا رأيَ اَبي بكر فيّ بعَدَ موته لَأَعادَ اَمرَكُم اِلَيكُم وَ لَو فَعَلَ ما هَنَاكُم مَعَ قَومَكُم إِنَّهُم لِيَنظِرونَ اِلَيكُم نَظَر الثّور اِلى جازره. ⁽¹⁾

روزی عمر به عبدالله بن عباس گفت: ای عبدالله از این که خویشاوندانتان شما را از خلافت باز داشتند چه می گویی؟ ابن عباس گفت: نمی دانم یا امیرالمؤمنین. (عمر) گفت: خداوندا ببخشای. خویشاوندانتان خوش نداشتند که خلافت و نبوّت در یک خاندان جمع شود که در نتیجه ی آن شما، سرافرازانه و متکبّرانه به آسمان روید. شاید شما می گویید ابابکر می خواست بر شما حکومت و ستم کند. خیر چنین نیست، لکن کاری بهتر از آن چه انجام داد نبود، و اگر رأی ابی بکر در مورد خلافت پس از مرگش درباره ی من نبود حکومت را به شما بر می گرداند و اگر هم این کار را می کرد، با خویشاوندانی که داشتید، حکومت برای شما گوارا و بی مشقّت نبود زیرا آنان به شما چنان نگاه می کنند که گاو نر به ذبح کننده اش می نگرد. با توجّه به آن چه در سایر سخنان عمر به چشم می خورد منظور از قوم پیامبر (صلی الله علیه و آله) قریش می باشند، با این حال چند نکته در این گفتگو قابل تأمل است.

1- عمر در این جا خود را سخنگوی قریش قرار داده و آن چه را خود در دل دارد از سوی قریش بیان می کند، زیرا همان طور که قبلاً بیان شد در سقیفه از قریش به جز ابوبکر و عمر و ابوعبیده کسی سخن نگفت. چگونه عمر چنین عقیده ای را به همه ی قریش نسبت می دهد؟

2- این که می گوید اگر رأی ابوبکر درباره من نبود حکومت را به شما برمی گرداند اقراری است بر این که خلافت به حضرت علی (علیه السلام) تعلّق داشته است. لکن ابی بکر با توجّه به تعهّدی که به هم پیمان خود یعنی عمر داشته ناگزیر او را جانشین خود قرار داده است.

3- این که می گوید قوم شما به شما چنان نگاه می کنند که گاو نر به ذبح کننده اش می نگرد، منظورش بستگان کشته شدگان جنگ بدر و اُحُد می باشد و اگر حضرت علی (علیه السلام) خلیفه می شد برایش مزاحمت ایجاد می کردند، در صورتی که چنین نیست این گروه اگر می توانستند کاری انجام دهند در دوران زندگی پیامبر (صلی الله علیه و آله) انجام می دادند.

ابن ابی الحدید می نویسد:

و ابن عباس روایت کرده است که در ابتدای خلافت عمر بر او وارد شدم، وی مرا به خوردن خرمایی که در ظرفی قرار داشت دعوت کرد و پس از نوشیدن از ظرفی که پیشش بود به بالش خود تکیه کرد و خدا را حمد نمود. سپس گفت: از کجا آمده ای گفتم: از مسجد. گفت: پسر عموی خود را چگونه یافتی؟ فکر کردم عبدالله بن جعفر را می گوید. گفتم: در حال بازی بود. گفت: منظورم او نبود. بزرگ شما اهل بیت (علیهم السلام) را می گویم. گفتم: مشغول آبیاری نخل ها و قرائت قرآن بود. گفت: خون مردم به گردنت باشد اگر پنهان کنی! آیا چیزی از امر خلافت در دلش باقی مانده است؟ گفتم: بلی. گفت: آیا فکر می کند پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر خلافت او نصّی دارد؟ گفتم: بلی و اضافه می کنم که از پدرم درباره ی آن چه وی ادعا می کند سؤال کردم، گفت: راست می گوید. سپس عمر گفت: از پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره ی وی نظری بود که چیزی را ثابت نمی کرد و عذری را برطرف نمی نمود و زمانی درباره ی ایشان نظری داشت و هنگام بیماریش می خواست به نام وی تصریح کند و من به خاطر اسلام مانع این کار شدم. قسم به پروردگارِ این قرآن قریش بر او (حضرت علی (علیه السلام) ابداً اجماع ندارند، اگر او را

خلیفه می کرد، از هر سو عرب ها بر او می شوریدند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به منظور من پی برد و (از نوشتن وصیّت) خودداری نمود و خدا به جز از اجرای مقدّرات کاری نمی کند. ⁽¹⁾

از این گفتگو نکاتی به شرح زیر به دست می آید:

کسی که در حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله) این چنین سخن بگوید مسلّماً پس از وفات آن حضرت نیز نوشته ی پیامبر (صلی الله علیه و آله) را بی اعتبار خواهد خواند.

و نیز ابن ابی الحدید از قول ابن عباس می نویسد:

... در حالی که انگشتان عمر و انگشتان من در هم بود از بقیع گذشتیم. عمر گفت: ای ابن عباس؟ به خدا قسم گرچه رفیقت (حضرت علی (علیه السلام)) پس از وفات پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) سزاوارترین مردم برای امر (خلافت) بود، جز این که از دو چیز ترسیدیم – ابن عباس گفت: عمر دلیلی آورد که ناگزیر شدم از او سؤالی بکنم. بنابراین گفتم: ای امیرالمؤمنین چیست آن دو؟ گفت: از کم سنّ و سالی و از محبّتش نسبت به اولاد عبدالمطلب ترسیدیم. ⁽³⁾

این دلیل عمر نیز قابل پذیرش نیست، چه بسا جوانانی که از پیرمردان شایسته ترند، شاید به همین جهت بوده که پیامبر (صلی الله علیه و آله) ابوبکر و عمر و عثمان را در لشگری قرار داد که فرمانده اش جوانی هیجده ساله به نام اسامه بود.

همان طور که قبلاً بیان شد مسلمانان مترصّد بودند ببینند برخورد حضرت علی (علیه السلام) با دستگاه حکومتی چگونه است. به همین جهت در مدّتی که حضرت علی (علیه السلام) با ابوبکر بیعت نکرد (حدوداً شش ماه) اعراب خارج از مدینه مرتد شدند و تصمیم داشتند به مدینه حمله کنند و اعراب داخل مدینه دلسرد شدند و تمایلی به جنگ و مقابله با مرتدّان از خود نشان نمی دادند. حضرت (علیه السلام) اصل اسلام را در خطر دید. وظیفه خود دانست که با حاکمان مماشات کند. این امر به جایی رسید که عمر می عمر می گفت تا علی (علیه السلام) در مسجد حضور دارد کسی حق ندارد فتوا دهد و حدّاكثر تواضع و احترام را برای آن حضرت (علیه السلام) قایل می شد.

عمر در اواخر عمر نظرسنجی کرد تا ببیند مردم در مورد خلیفه بعدی تمایلشان به کیست؟ و به این نتیجه رسید که چشم ها به سوی حضرت علی (علیه السلام) است، او نیز همگام با مردم کراراً می گفت: اگر حضرت علی (علیه السلام) خلیفه شود شما را به راه راست خواهد برد. از طرفی متعهّد بود پس از خود عثمان را خلیفه کند، زیرا همان طور که قبلاً بیان شد تعهّدی بین ابوبکر، عمر، ابوعبیده جرّاح، سالم و عثمان وجود داشت که یکی پس از دیگری خلیفه شوند. ابوعبیده و سالم در این موقع زنده نبودند. عثمان در قید حیات بود، به همین جهت متعهّد بود زمام امور را به عثمان بسپارد، و در مواردی به این موضوع تصریح می کرد. مدّتی که از انتخاب عمر سپری شده بود چهره ها شناخته شده بودند و مردم می دانستند عثمان به شدّت طرفدار بنی امیه است. شخص عمر نیز این موضوع را بارها تذکّر داده بود که اگر عثمان خلیفه شود خویشاوندان خود را بر گردن مردم سوار خواهد کرد. عمر در پاسخ فرزندش عبدالله که پرسید تو که می دانی علی (علیه السلام) خوب است و عثمان بد! پس چرا علی (علیه السلام) را انتخاب نمی کنی؟ گفت هم در زنده بودن و هم پس از مرگ از این که خلافت را به علی (علیه السلام) واگذار

کنم ناراحتم. اکنون در این فکر بود که چه کند تا هم تعهّدش نسبت به عثمان عملی شود و هم ننگ کارهایی که عثمان خواهد کرد دامن او را نگیرد. به همین جهت بدون توجّه به روش هایی که در گذشته برای انتخاب خلیفه (ابوبکر و عمر) به کار رفته بود روش جدیدی ابداع کرد که به انتخاب عثمان منجر شود و تهدید کرد اگر کسی به غیر این روش انتخاب شد، انتخاب شده و انتخاب کننده کشته خواهند شد برای اجرای این نقشه ابتدا در خطبه نماز جمعه پس از بیان یک مسأله شرعی مربوط به سنگسار زن حامله، سیاست جدید خود را بیان کرد و گفت انتخاب ابی بکر ناگهانی بود که خدا مردم را از شرّش محفوظ داشت و کسی حق ندارد به آن روش خلیفه انتخاب کند.

بلاذری می نویسد:

عمربن خطاب با یکی از انصار بنی حارثه آهسته سخن می گفت، سپس پرسید مردم درباره ی خلیفه ی بعد از من چه می گویند؟ مرد انصاری تعدادی از مهاجران را بر شمرد و از حضرت علی (علیه السلام) یاد نکرد، عمر گفت چرا از علی (علیه السلام) نمی گویید؟ به خدا قسم می بینم که اگر او چیزی از امور شما را عهده دار شود، شما را به راه درست خواهد برد. ⁽¹⁾

عمر می پرسید چه کسی پس از او خلیفه می شود؟ شخصی گفت: علی (علیه السلام)! آن گاه عمر گفت به خدا قسم که او را خلیفه نخواهند کرد و اگر خلیفه اش کنید شما را به حق وا می دارد اگر چه خوش نداشته باشید. ⁽²⁾

از این سخنان می توان نتیجه گرفت که:

بلاذری می نویسد:

عمر بن خطّاب تصمیم گرفت خطبه جمعه را ایراد کند... هنگامی که مؤذّن ها آرام گرفتند خطبه را شروع کرد و گفت: سخنی می گویم امّا نمی دانم شاید اَجَلَم نزدیک باشد. هر کس این سخن را شنید باید آن را تا دَمِ مرگ بازگو کند و هرکس نمی تواند آن را بفهمد راضی نیستم که بر من دروغ ببندد - سپس گفت: شنیده ام که زبیر گفته است: اگر عمر بمیرد با علی (علیه السلام) بیعت می کنیم و مطمئناً بیعت با ابی بکر ناگهانی بود (که ما نتوانستیم در آن مشارکت داشته باشیم) قسم به خدا که دروغ می گوید. پیامبر (صلی الله علیه و آله) او را به جای خود گمارد... ⁽³⁾

و نیز بلاذری خطبه فوق را مجدداً در صفحات بعد نقل می کند و می گوید عمر چنین ادامه داد «فَمَن بايَعَ رَجُلاً علىّ غَيرَ مشوره فَإِنَّهُما أهلٌ أن يُقتَلا». ⁽⁴⁾- بنابراین هرکس بدون مشورت (و از طریق غیر شوری) با کسی بیعت کند هر دوی (بیعت کننده و بیعت شونده) سزاوار است که کشته شوند -.

خطبه عمر در صحیح بخاری جلد 8 باب رجم الحبلی مفصّل تر نقل شده با این تفاوت که به جای نام «علی» کلمه ی «فلان» به کار برده شده است و نیز در این خطبه تأیید می کند که انتخاب ابی بکر ناگهانی بوده است و تأکید و تأکید می کند که خلیفه بعدی باید از طریق شورا انتخاب شود. از قراین موجود مشخص می شود که هدف عمر از تشکیل شورا این بوده حضرت علی (علیه السلام) انتخاب نشود زیرا قبل از نظر سنجی ها بارها گفته بود که اگر ابو عبیده یا سالم زنده بودند آن ها را جانشین خود می کردم. ابن عبدالبر می نویسد:

سَالِمُ بْنِ مَعْقِلٍ مَوْلَى أَبِي حذيفه وَ كَانَ مِنْ أَهْلِ فَارِسَ مِنْ اصطخر... وَ كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يُفَرِّطْ فِي الثَّنَاءِ عَلَيْهِ... ⁽¹⁾

سالم پسر معقل آزاد کرده ی ابی حذیفه و اهل اصطخر فارس بود... و عمر بن خطّاب در ستایش او زیاده روی می کرد.

او می نویسد:

وَ قَدْ رَوَى عَنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ لَوْ كَانَ سَالِمُ حَيّاً مَا جَعَلْتَهَا شُورَى ⁽²⁾

و از عمر روایت شد که گفت: اگر سالم زنده بود انتخاب خلیفه را در شورا قرار نمی دادم.

ابن ابی الحدید می نویسد:

هنگامی که عمر مجروح شد به او گفتند چه کسی را خلیفه می کنی؟ گفت: اگر ابو عبیده زنده بود خلیفه اش می کردم و اگر خدا از من می پرسید (چرا چنین کردی؟) می گفتم: از پیامبرت (صلی الله علیه و آله) شنیدم که می گفت: ابو عبیده امین امّت من است. و اگر سالم آزاد کرده ی ابی حذیفه زنده بود او را خلیفه می کردم و به پروردگار می گفتم از پیامبرت (صلی الله علیه و آله) شنیدم که می گفت: سالم خدا را خیلی دوست دارد. ⁽³⁾

اکنون جا دارد این سؤال مطرح شود که: با آن همه فضایل و صلاحیّت که گوشه ای از آن ها در صفحات قبل از قول عمر نقل شد چرا او برای خلیفه کردن ابو عبیده و سالم اظهار آمادگی می کند. لکن درباره برگرداندن حق از دست رفته حضرت علی (علیه السلام) بهانه تراشی می نماید. عمر به صورت حساب شده اعضای شوری را نزد خود مشخص کرد تا به موقع اسامی آن ها را اعلام کند. ظاهراً نامزدهای عمر همگی از اصحاب مشهور پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودند، لكن جز حضرت علی (علیه السلام) - به اقرار عمر - هیچ یک از آن ها برای خلافت صلاحیّت نداشتند. نقاط ضعف آن ها در صفحات پیش رو ارایه خواهد شد.

اهداف عمر از تشکیل شوری

این که عمر می گوید روش تعیین خلیفه باید از طریق شوری باشد و آن را به صورت یک قانون کلّی بیان می کند و می گوید اگر کسی به روشی دیگر انتخاب شد، انتخاب شده و انتخاب کننده کشته خواهند شد اهداف و غرض خاصّی را در برداشته است و اگر آن اغراض نبود این قانون توسط عمر وضع نمی شد و چنین شورایی نیز تشکیل نمی گردید، زیرا مشاهده می شود که عمر صراحتاً گفته است که اگر ابوعبیده زنده بود او را جانشین می کردم و یا اگر سالم زنده بود شوری تشکیل نمی دادم. بنابراین می توان اهداف عمر را چنین بیان کرد: - اگر شورا تشکیل نمی شد، مردم حضرت علی (علیه السلام) را انتخاب می کردند و این انتخاب مخالف میل باطنی عمر بود زیرا بارها سخن خود را از قول دیگران نقل می کرد و می گفت قریش اکراه داشتند که نبوّت و خلافت در یک خاندان جمع شود.

-عمر با قرار دادن حضرت علی (علیه السلام) در کنار سایر اعضای شورا که دارای نقاط ضعف بودند می خواست عملاً به شخصیّت ممتاز حضرت علی (علیه السلام) لطمه بزند.

ابن ابی الحدید می نویسد:

علّت دیگری که باعث وجود اختلاف (در شوری شد) این بود که امر خلافت را در شش نفر قرار داد و نگفت که شخص به خصوصی را از بین خود یا از بیرون انتخاب کنید به همین جهت در دِلِ همگی آن ها این ذهنیّت ایجاد شد که برای خلافت و سلطنت شایستگی و آمادگی دارند. ⁽¹⁾

مشخصات اعضای شورا از زبان عمر

ابن ابی الحدید از ابن عباس نقل می کند: عمر قبل از آن که مجروح شود گفت: نمی دانم با امّت محمّد (صلی الله علیه و آله) چه کنم؟ گفتم چرا ناراحتی در صورتی که کسی پیدا می کنی تا او را خلیفه آن ها قرار دهی؟ عمر گفت آیا منظور رفیقتان علی (علیه السلام) است؟ گفتم بلی، او به خاطر این که با پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) خویشاوندی دارد و داماد اوست، سابقه (مسلمانیش) و امتحانی که گذرانده برای خلافت صلاحیّت دارد. گفت: او شوخ طبع است. گفتم: در مورد طلحه چه می گویی؟ گفت او متکبّر و سرکش است. گفتم: عبدالرحمن، گفت: او مرد صالحی است و ضعف دارد. گفتم: درباره ی سعد چه می گویی؟ گفت: او اهل جنگ و صاحب یک گلّه اسب است. اگر ولایت قریه ای به او واگذار شود آن را اداره نمی کند، گفتم پس زبیر چه؟ گفت: حریص و بداخلاق است. در حال خوشنودی مؤمن و در حال غَضَب کافر است و خسیس و این خلافت شایسته نیست مگر برای کسی که بدون زورگویی نیرومند و بدون ضعف مهربان و بدون اسراف بخشنده باشد، گفتم درباره عثمان چه می گویی؟ گفت: اگر به خلافت برسد اولاد ابی معیط را بر گردن مردم سوار می کند و اگر این کار را بکند او را خواهند کشت.

⁽¹⁾ ابن ابی الحدید سپس اضافه می کند که: اگر هر یک از اعضای شوری لیاقت نداشته باشند مجموع آن ها نیز لیاقت ندارند. افزون بر این روایاتی وجود دارد که حضرت علی (علیه السلام) دارای اُبّهت و وقار بوده که این صفات مخالف شوخی و خنده است. ⁽²⁾

اظهار نظر مجدّد

عمر (پس از مجروح شدن)؛ اعضای شوری را به حضور طلبید پس چون نظری به سوی آنان انداخت گفت: هر کدام می خواهند زیرکی خود را نشان بدهند و امیدوارند که خلیفه شوند (رو به سوی طلحه کرد و گفت): امّا تو ای طلحه آیا نمی گفتی اگر پیامبر (صلی الله علیه و آله) وفات کند بعد از او با همسرانش ازدواج می کنی؟... امّا تو ای زبیر در هیچ روز و شبی قلبت نرم نمی شود و همیشه خشن و آزار دهنده ای و امّا تو ای عثمان به خدا پشکل اسب از تو بهتر است امّا تو ای عبدالرحمن تو مرد ناتوانی هستی که همه خویشانت را دوست داری و امّا تو ای سعد دارای گلّه اسب و طالب جنگی و امّا تو یا علی (علیه السلام) به خدا قسم که اگر ایمان تو با ایمان اهل زمین وزن شود از آن زیادتر است. آن گاه حضرت علی (علیه السلام) برخاست و پشت به حاضرین کرد تا بیرون رود در

این موقع عمر به خدا قسم موقعیّت و قدر این مرد را می دانم، اگر او را خلیفه کنید شما را به راه راست و روشن می برد. (حاضران) گفتند: این که گفتی چه کسی است؟ (عمر گفت) همین که بین شما بود و رفت. گفتند: خودت چرا این کار را نمی کنی؟ گفت: راه ندارد. ⁽¹⁾

ابن ابی الحدید می نویسد:

در خبر دیگری که بلاذری در تاریخش روایت کرده چنین است که آن گاه که اعضای شوری بیرون رفتند عمر گفت: اگر آن مرد اصلح را خلیفه کنند آن ها را به راه راست می برد. عبداللہ بن عمر گفت: چه چیز تو را از این کار باز داشته است ای امیرالمؤمنین (عمر) گفت: اکراه دارم که خلافت علی (علیه السلام) را در زنده بودن و در حال مردن تحمّل کنم. ⁽²⁾

ابن قتیبه می نویسد:

(اعضای شورا) به عمر گفتند: درباره ی ما چیزی بگو که از آن به رأی تو استدلال و از آن پیروی کنیم. آن گاه عمر به سعد گفت: چیزی مانع نشد که تو را خلیفه کنم جز کینه توزی زیادت. با این که مرد جنگ می باشی و ای عبدالرّحمن چیزی مانع نشد تو را خلیفه کنم جز این که تو فرعون این امّتی و ای زبیر چیزی مانع نشد (که تو را خلیفه کنم) جز این که در خوشحالی مؤمن و در حال غضب کافری و چیزی مانع نشد که طلحه را خلیفه کنم جز غرور و تکبّرش و اگر خلیفه شود انگشترش را به انگشت زنش می کند. و ای عثمان چیزی مانع نشد که تو را خلیفه کنم جز طرفداری و دوستی قبیله و خانواده ات و ای علی چیزی مانع نشد که تو را خلیفه کنم جز علاقه ی تو به خلافت و تو آزاده ترین مردمی، اگر خلیفه شوی مردم را به حق آشکار و راه راست می بری. ⁽³⁾

این اشکال عمر - یعنی علاقه به خلافت - به حضرت امام علی (علیه السلام) وارد نیست زیرا خود آن حضرت (علیه السلام) بیش از دیگران به مقام خود آگاه است. حضرت علی (علیه السلام) از دو دیدگاه به مقام خلافت نگاه می کند. یکی دیدگاه جنبه الاهی است که خدای تعالی ولایت را به او عطا فرموده است چنان که در آیه 55 سوره مائده خداوند فرموده است إِنَّمَا وَ لِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ رَاكِعُونَ و نیز پیامبر (صلی الله علیه و آله) در غدیرخم به اَمر خدای تعالی او را پس از خود مولای مسلمانان معرّفی فرمود. در این نگاه حضرت علی (علیه السلام) مجاز نیست که از ولایت صرف نظر کند، زیرا انتخاب وی مانند انتخاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) از امور تکوینی است و در اختیار دیگری نیست و این است که خدا می فرماید: وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاء وَ يَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ ⁽⁴⁾

دیدگاه دیگر نگاه به حکومت ظاهری است، که حضرت علی (علیه السلام) درباره ی آن می فرماید:

ارزش دنیای شما نزد من از آب بینی بز کم تر است. ⁽¹⁾

و امام (علیه السلام) این سخن را زمانی فرموده است که در مسند خلافت بوده است و اگر به زمان های و قبل مراجعه شود مشاهده می گردد هنگامی که ابوبکر و عمر بدن مطهّر پیامبر (صلی الله علیه و آله) را رها کردند و برای به دست آوردن خلافت به سقیفه رفتند، آن حضرت (علیه السلام) با وجود پیشنهاد عمویش عباس حاضر نشد مراسم تدفین پیامبر (صلی الله علیه و آله) را رها کند و به دنبال خلافّت برود.

آخرین سخن عمر

ابن عبدالبرّ در جریان مجروح شدن عمر می نویسد:

وَ مَنْ أَحْسَنُ شيء يُروى في مَقتَل عُمر ... وَ اصحه مَا حَدَّثَنَا خَلَفِ بْنِ قَاسِمِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ شَهدتُ عُمَر يوم طعنَ ... فَسَمِعْتُ عُمَرُ وَ هُوَ يَقُولُ: دُونَكُمْ الْكَلْبِ فَانَّهُ قَتَلَني... وَ قَالَ ادْعُوا لِى الطَّبِيبِ فَدُعى الطَّبِيبِ فَقَالَ أَيُّ الشّراب اَحَبُّ اِلَیکَ؟ قالَ: النبيذ فَسُقِىَ نبيذاً... فَقَالَ لَهُ الطَّبِيبَ لَا أَرَى أَنْ تُمْسِىَ فَمَا كُنْتَ فَاعِلًا فَافْعَلْ وَ ذَكَرَ تَمَامَ الْخَبَرِ فِي الشُّورَى وَ تَقْدِيمِهِ لصهيب فِي الصلاه وَ قَوْلُهُ فِي عَلِيٍّ: إِنَّ وَ لوها الاجلح سلک الطَّرِيقِ الاجلح الْمُسْتَقِيمَ. يَعْنِي عَلِيّاً وَ قَوْلُهُ فِي عُثْمَانَ وَ غَيْرِهِ فَقَالَ لَهُ ابْنِ عُمَرَ: مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تُقَدِّمَ عَلِيّاً قَالَ اكْرَهْ أَنْ أَحْمِلُهَا حَيّاً وَ مَيِّتاً. ⁽²⁾

بهترین و صحیح ترین روایتی که در مقتل عمر نقل شده حدیثی است که خلف بن قاسم بن سهل عمروبن میمون نقل کرده است که گفت: روز ضربت خوردن عمر من حضور داشتم... از عمر شنیدم که می گفت سگ را بگیرید که مرا کشت... و گفت برایم طبیب بیاورید، طبیب آمد و گفت، کدام نوشیدنی را بیشتر دوست داری؟ عمر گفت: نبیذ پس نبیذ به او نوشانیدند. آن گاه طبیب به او گفت شب را به سر نمی کنی هر کار می خواهی انجام بده (راوی) کلّیه خبرها از جمله تشکیل شوری و پیشنمازی صهیب را نقل کرد هم چنین گفتار عمر را درباره ی حضرت علی (علیه السلام) که اگر او را خلیفه کنند آن ها را به راه مستقیم خواهد برد و نیز (خصوصیّات) و سایر اعضای شوری را بیان کرد. در این موقع پسر عمر به او گفت چه چیز مانع شد که علی (علیه السلام) را مقدّم نداری؟ عمر پاسخ داد خوش ندارم در زندگی و مرگ خلافت او را تحمّل کنم.

ابن قتیبه نیز در جریان مجروح شدن عمر می نویسد:

فَأَتَاهُ الطَّبِيبِ فَقَالَ أَىُّ شَرَابٍ حُبُّ الیک؟ قَالَ النَّبِيذِ فسقوه نَبِيذاً... ⁽¹⁾

برای عمر طبیب آوردند. پرسید کدام نوشیدنی را بیشتر دوست داری؟ گفت شراب ⁽²⁾پس به او شراب نوشانیدند. ⁽³⁾

عمر با تشکیل شوری می خواست ننگ اعمال عثمان پس از او دامنش را نگیرد. لکن ننگ شوری نیز به آن افزوده شد زیرا خودش مکرراً نقاط ضعف پنج عضو شوری را بیان کرده است و برای هر عاقلی جای این سؤال باقی است که بپرسد ای عمر! با این که می دانستی طلحه، زبیر، عثمان، عبدالرحمن و سعد بن ابی وقّاص چنین نقاط ضعفی دارند، و برای خلافت صلاحیّت ندارند چرا آن ها را نامزد خلافت مسلمین کردی؟ مگر سخن پیامبر (صلی الله علیه و آله) را نشنیده ای که فرمود:

مَنِ اسْتَعْمَلَ عَامِلًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّ فِيهِمْ أَوْلَى بِذَلِكَ مِنْهُ وَ اعْلَمْ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ فَقَدْ خَانَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ جَمِيعَ الْمُسْلِمِينَ. ⁽⁴⁾ هرکس کارگزاری از مسلمانان را به کار بگیرد در حالی که می داند در بین آن ها کسی وجود دارد که برای آن کار شایسته تر و به کتاب خدا و سنّت پیامبر داناتر است، به خدا و پیامبر و همه ی مسلمانان خیانت کرده است.

طبق آن چه در صفحات قبل بیان شد هر بار که عمر نقاط ضعف اعضای شوری را بیان می کرد و می گفت اگر علی (علیه السلام) خلیفه شود مردم را به راه راست می برد با این سؤال روبرو می شد که: چرا او را خلیفه نمی کنی؟

در مقابل این سؤال عمر با عبارت های مختلف پاسخ می گفت و آن چه بیشتر از سایر پاسخ ها تکرار شده این جمله است: «اکره آنَ اتحملها حَيّاً وَ مَيِّتاً» یعنی زنده یا مرده خوش ندارم که خلافت علی (علیه السلام) را تحمّل کنم.

روشن است که تنها با ادای این جمله چیزی از مسئولیّت وی کم نمی شود و چنان چه معنی جمله، چنین باشد که نمی خواهم در زندگی و پس از مرگ بار خلافت را به دوش بکشم، چیزی از مسئولیّت وی کم نخواهد کرد و آثار این اقدام به گردن اوست.

سخنان حضرت علی (علیه السلام) در شورای شش نفره ی انتخاب خلیفه

کلّیه تاریخ نویسان نوشته اند که جلسه شورا سه روز به طول انجامید و کسی نپرسیده است که چرا مذاکرات در همان روزهای اوّل و دوّم به نتیجه نرسید؟ شش نفری که همگی به خوبی یک دیگر را می شناختند و زبان هم را می فهمیدند چرا این اندازه مذاکراتشان طولانی شده است؟ علّت عمده ی این تأخیر این است که عمر گفت خلیفه را از بین خودتان انتخاب کنید. این سخن در ذهن هر یک از اعضاء باوری ایجاد کرد که گمان کردند برای خلافت صلاحیّت دارند. هنگامی که چنین باوری در ذهن کسی ایجاد شود حاضر نیست به راحتی از آن دست بردارد. بنابراین همواره برای رسیدن به خلافت پافشاری می کند تا خسته و مأیوس شود.

ضمناً برای حضرت علی (علیه السلام) پس از وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله) چنین فرصت مناسبی به وجود نیامده بود تا بتواند شایستگی ها و دلایل خود را دربارهی خلافت و جانشینی پیامبر (صلی الله علیه و آله) بیان فرماید. اکنون وقت آن بود که فضایل خود را شرح دهد. گرچه سخنان مشروح و کامل آن حضرت (علیه السلام) به صورت کامل منتشر نشده، گوشه ای از آن به صورت پراکنده در کتب عامّه وجود دارد و اکنون قسمت هایی که امکان جمع آوری داشته در این جا نقل می شود:

ابن عساکر می نویسد: علی (علیه السلام) در جلسه شوری شروع به سخن کرد و فرمود:

1- الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى اتَّخَذَ مُحَمَّداً مِنَّا نَبِيّاً وَ انبَعَثَهُ اِلَينا رَسُولاً. فَنَحْنُ بَيْتِ النُّبُوَّةِ وَ مَعْدِنَ الْحِكْمَةِ، أَمَانُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ وَ نَجَاةً لِمَنْ طَلَبَ. ⁽¹⁾

و نیز از قول عمروبن وائله و دیگران نقل می کند که: حضرت علی بن ابی طالب (علیه السلام) روزی فرمود: به خدا قسم برای اعضای شوری دلایلی اقامه خواهم کرد که هیچ قرشی و عرب و عجمی نتواند آن را رد کند و قادر نباشد خلاف آن بگوید. آن گاه رو کرد به عثمان، عبدالرّحمن، زبیر، طلحه و سعد... و فرمود:

2- أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِى لَا اله الَّا هُوَ اَ فِيكُمْ أَحَدُ وَحَّدَ اللَّهَ قَبْلِى؟ قَالُوا اللَّهُمَّ لا

3- أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ فِيكُمْ أَحَدُ صَلَّى اللَّهُ قَبْلِى وَ صَلَّى الْقِبْلَتَيْنِ؟ قَالُوا اللَّهُمَّ لَا

4- أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ أَ فِيكُمْ أَخُو رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) غَيْرِى اذا آخَى بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ آخی بینی وَ بَینَ نَفْسِهِ وَ جَعَلَنِى مِنْهُ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنِّي لَسْتُ بِنَبِيٍّ؟ قالو لَا

5- اُنشِدُكم بِاللَّهِ افيكم مُطَهَّرٍ غَيْرِى اذ سَدَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) أَبْوَابَكُمْ وَ فَتَحَ بابی وَ كُنْتُ مَعَهُ فِى مَسَاكِنُهُ وَ مَسْجِدُهُ فَقَامَ اليه عَمَّهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) غُلِّقَتْ أبوابناء فُتِحَتْ بَابُ علی (علیه السلام)؟ قَالَ نِعَمِ اللَّهَ أَمَرَ بِفَتْحِ بَابَهُ وَ سَدَّ ابوابكم !!! قَالُوا اللَّهُمَّ لَا.

6- نَشَدْتُكُمْ أَ فِيكُمْ أَحَدُ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ وَ إِلَى رَسُولِهِ مِنًى؟ اِذَ دَفَعَ الرَّايَةِ إِلَيَّ يَوْمَ خَيْبَرَ فَقَالَ [لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ] غَداً الَىَّ مَنْ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ يَوْمَ الطَّائِرُ اذ يَقُولُ [اللَّهُمَّ] ائتنى باحَبّ خلقک الیک یأکل مِعَى فَجِئْتُ فَقَالَ اللَّهُمَّ وَ إِلَى رَسُولِكَ اللَّهُمَّ وَ الَىَّ رَسُولِكَ غیری؟ قَالُوا اللَّهُمَّ لَا.

7- نَشَدتكم بِاللَّهِ اَفِيكُمْ أَحَدُ قَدِمَ بَيْنَ يَدَىْ نجواه صَدَّقَهُ غَيْرِى حَتَّى [رَفَعَ اللَّهُ ذَلِكَ الْحُكْمِ] قَالُوا اللَّهُمَّ لَا.

8- نَشدتُكم بِاللَّهِ اَفِيكُمْ مَنْ قَتَلَ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ وَ الْعَرَبِ فِي اللَّهِ وَ فِي رَسُولِهِ غیری قَالُوا: اللَّهُمَّ لَا.

9- نَشَدتُكم بِاللَّهِ اَفِيكُمْ أَحَدُ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ لَهُ فِى الْعِلْمِ وَ انَّ يَكُونُ أُذُنِهِ الْوَاعِيَةَ مِثْلَ مَا دعال لِي؟ قالُوا: اللَّهُمَّ لَا.

10- نَشَدتُكم بالله اَفِيكُمْ أَحَدُ أَقْرَبَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فِي الرَّحِمِ وَ مَنْ جَعَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) نَفْسِهِ وَ ابْنَاهُ أَبِنَاءَهُ وَ نِسَاءَهُ نِسَاءَهُ غَيْرِى؟ قالُوا: اللَّهُمَّ لَا.

11- نَشَدتُكم بِاللَّهِ اَفِيكُمْ أَحَدُ كَانَ يَأْخُذُ الْخُمُسِ مَعَ النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله) قَبْلَ انَّ يُؤْمَنُ مِنْ أَحَدٍ قَرَابَتِهِ غیری وَ غیر فَاطِمَةَ (علیها السلام)؟ قالُوا: اللَّهُمَّ لَا.

12- نَشَدتُكم بِاللهِ اَفيكُمْ الْيَوْمَ أَحَدُ لَهُ زَوْجَةُ مِثْلَ زوجتى فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) سَيِّدَةِ نِسَاءِ عَالِمُهَا؟ قَالُوا: اللَّهُمَّ لَا.

13- نَشَدتُكم بِاللهِ هَل فِيكُمْ أَحَدُ لَهُ ابْنَانِ مِثْلَ ابْنَىْ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ سيدى شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مَا خَلَا النَّبِيِّينَ غَيْرِي؟ قالُوا: اللَّهُمَّ لَا.

14- نَشَدتُكم بِاللهِ اَفيكُم أَحَدُ لَهُ أَخُ كاخي جَعْفَرِ الطَّيَّارُ فِي الْجَنَّةِ، الْمُزَيِّنُ بِالْجَنَاحَيْنِ مَعَ الْمَلَائِكَةُ غَيْرِى؟ قالُوا: اللَّهُمَّ لَا.

15- نَشَدتُكم بِاللهِ اَفيكُم اَحَدٌ لَهُ عَمٍّ مِثْلَ عَمًى أَسَدُاللَّهِ وَ أَسَدُ رَسُولِهِ، سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ حَمْزَةَ غَيْرِي؟ قالُوا: اللَّهُمَّ لَا.

16- نَشَدتُكم بِالله اَفيكُم اَحَدٌ وَلِيَ غَمَضَ رَسولَ الله مَعَ المَلائِكَةِ غَيري؟ قالوا: اَللّهُمَ لا.

17- نَشَدتُكم بِاللهِ اَفيكُم اَحَدٌ وَلِيَ غَسَّلَ النَّبِيَّ مَعَ الْمَلَائِكَةِ يقلبونه لِى كَيْفَ أَشَاءُ غَيْرِي؟ قالُوا: اللَّهُمَّ لَا.

18- نَشَدتُكم بِاللهِ اَفيكُم اَحَدٌ كَانَ آخِرَ عَهْدِهِ بِرَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) حَتَّى وَضَعَهُ فِي حُفْرَتِهِ غَيْرِى؟ قالُوا: اللَّهُمَّ لَا.

19- نَشَدتُكم بِاللهِ اَفيكُم اَحَدٌ قَضَى عَنْ رَسُولِ اللَّهِ بَعْدَهُ دُيُونُهُ وَ مواعیده غیری قَالُوا: اللَّهُمَّ لَا.

20- ابن عساکر در روایت دیگری افزون بر عبارات بالا این جملات را نیز نقل می کند که امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود.

اَفيكُم اَحَدٌ تَمَّمَ اللهِ نوره مِنَ السَّماءُ غَيْرِى حِينَ قَالَ: (وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ. قالُوا: اللَّهُمَّ لَا. ⁽¹⁾)21- ابن حجر هیثمی نیز از دار قطنی نقل می کند که در جلسه شش نفری شوری سخنی طولانی بیان فرمود که از آن جمله است:أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ فِيكُمْ أَحَدُ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله: يَا عَلِىُّ أَنْتَ قَسِيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ غَيْرِى ؟ قالُوا: اللَّهُمَّ لَا. ⁽²⁾)22- متقی هندی نیز روایت فوق را با مختصری تغییر در صفحه 724 جلد 5 کنز العمّال نقل می کند و آن چه افزون بر سؤالات فوق دارد بدین قرار است:قَالَ: اَفِيكُمْ أَحَدُ كَانَ أَعْظَمَ غِنًى عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله حِينَ اضْطَجَعَتْ عَلَى فِرَاشِهِ وَ وَقيتُهُ بِنَفْسِى وَ بَذَلْتُ مُهْجَةٍ دَمِى؟ قالُوا: اللَّهُمَّ لَا.)23 - قَالَ: أَ فِيكُمْ أَحَدُ كَانَ لَهُ سَهْمُ فِى الْحَاضِرَ وَ سَهْمُ فِى الْغَائِبِ غَيْرِي؟ قالُوا: اللَّهُمَّ لَا.24- قَالَ: وَ قَد قَالَ الله عَزّوَجَل (وَ إِنْ أَدْرى لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّكُمْ وَ مَتَاعٌ إِلَى حِين ⁽³⁾)

### ترجمه و توضیح مختصر سخنان حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام در جلسه ی شورا)1- سپاس سزاوار خدایی است که از خاندان ما محمّد (صلی الله علیه و آله را به مقام پیامبری انتخاب فرمود و او را به سوی ما فرستاد. بنابراین ما اهل بیت نبوّت، معدن حکمت، مایه ی ایمنی اهل زمین می باشیم و برای کسانی که رهایی خواسته باشند وسیله ی نجاتیم. این بخش از سخنان حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) اشاره است به احادیث:)﴿ اهل بيتى امانٌ لأهل الأرض ⁽¹⁾ و پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

اِنَّ مَثَلَ اَهلِ بِيتى فيكُم كَمَثَل سَفينةِ نوح مَن رَكِبَها نَجى وَ مَن تَخَلَّفَ عَنَها هَلَك. ⁽²⁾ اهل بیت من مایه ایمنی اهل زمینند و مثل اهل بیتم در بین شما مانند کشتی نوح است. هر که بر آن ها سوار شود نجات می یابد و هرکس سوار نشود هلاک خواهد شد.

حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) پس از این مقدّمه ی کوتاه فضایل خود را یک یک بیان می فرماید و اعضای شورا را قسم می دهد که آیا در بین آن ها کسی هست که چنین امتیازاتی داشته باشد؟ و همگی اعتراف می کنند که این فضایل را ندارند. تعداد سؤالات مطرح شده به احتمال قوی زیاد بوده است لکن آن چه در اختیار نویسنده قرار گرفته بدین قرار است:

2- آیا در بین شما کسی هست که قبل از من موحّد و خدا پرست باشد.

3- آیا در بین شما کسی هست که برای خدا نماز خوانده باشد و به طرف هر دو قبله - بیت المقدس و کعبه - نماز خوانده باشد؟

در این جا اشاره به احادیثی است که بیان می کند اوّلین نمازگزار در مکّه عبارت بودند از پیامبر (صلی الله علیه و آله)، حضرت علی (علیه السلام) و خدیجه (علیها السلام)، نماز خواندن به سوی دو قبله نیز از اوصاف مشهور حضرت علی (علیه السلام) بوده و در این باره ابن عساکر می نویسد:

كَانَ عَلَى مَنِ النَّبِىِّ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى. صَلَّى الْقِبْلَتَيْنِ جَمِيعاً صَلَّى الْقِبْلَتَيْنِ جَمِيعاً وَ شَهِدَ الْمَشَاهِدِ كُلِّهَا الَّا تَبُوكَ... ⁽³⁾ جایگاه حضرت علی (علیه السلام) نسبت به پیامبر (صلی الله علیه و آله) مانند هارون (علیه السلام) به حضرت موسی (علیه السلام) است به طرف هر دو قبله یک جا نماز خواند. در همه جنگ ها به جز تبوک حضور داشت.

یادآوری می شود: در مورد این که آیه ی تغییر قبله در بین نماز جماعت عشاء یا ظهر نازل شده یا در غیر نماز اختلاف است. ⁽⁴⁾

بنابر آن چه در تفسیر قرطبی 149/2 نقل شده آیه ی تغییر قبله در غیر نماز نازل شده. قرطبی آن را قول اکثر می داند، بنابراین سایر اقوال که نزول آیه را در بین نماز جماعت عشاء یا بین نماز جماعت ظهر می دانند ضعیف است و این که حضرت علی (علیه السلام) اوّل کسی است که نماز به سوی دو قبله را یک جا خوانده است با این قول بیشتر سازش دارد.

4- آیا در بین شما کسی هست که پیامبر (صلی الله علیه و آله) بین خودش و او عقد برادری برقرار کرده باشد و او را نسبت به خود جز در مقام پیامبری به منزله ی هارون (علیه السلام) به موسی (علیه السلام) قرار داده باشد؟ این سؤال اشاره است به احادیث بسیاری که درباره اخوّت و منزلت صادر شد و نمونه اش در ابتدای این مقاله درج شد.

5- آیا در بین شما کسی غیر از من هست که به خاطر پاکیش پیامبر (صلی الله علیه و آله) همه ی درهای (باز شده به مسجد) به جز درب خانه او را ببندد و هنگامی که عمویش در این باره اعتراض کند پیامبر (صلی الله علیه و آله) پاسخ دهد که خدا به باز گذاشتن درب خانه او و بستن دَرهای شما امر فرموده است.

6- آیا در بین شما کسی هست که نزد خدا و رسول (صلی الله علیه و آله) از من محبوب تر باشد، هنگامی که فرمود: فردا پرچم را به کسی می دهم که خدا و رسول او را دوست دارند. و روز پرنده ی (بریان) هنگامی که (پیامبر (صلی الله علیه و آله)) فرمود: خدایا محبوب ترین خلقت نزد تو و نزد پیامبرت را برسان که همراه من از این مرغ بریان بخورد. آیا غیر از من کسی از آن مرغ خورد؟

بخش اوّل سؤال اشاره است به حدیث رایت که در اکثر کتب حدیث از جمله در تاریخ دمشق جلد 42 صفحات 90 تا 123 و فتح الباری، جلد 7، ص 365 نقل شده و مختصراً به این عبارت است: در جنگ خیبر پس از آن که ابوبکر و عمر در مقابله با جنگجویان خیبر نتوانستند پیروز شوند پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: فردا پرچم را به کسی می دهم که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول هم او را دوست دارند. فردای آن روز پرچم را به حضرت علی (علیه السلام) داد و فتح و پیروزی حاصل شد. بخش دوّم سؤال مربوط است به «حدیث طیر مشوی» که مشروح آن در صفحات 247 تا 258 تاریخ دمشق، جلد 42 و صفحه 103 و 104، المستدرک علی الصحیحین جلد 4، سنن ترمذی، جلد 5، حدیث 3805 و صفحات 166 و 167، جلد 13، كنزالعمّال نقل شده و خلاصه آن بدین قرار است:

اَنَس نقل می کند: از آن که مرغ بریانی برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) هدیه آوردند، آن حضرت دعا کرد که خدایا محبوب ترین خلق خود را برسان تا همراه من از این مرغ بخورد. چیزی نگذشت که حضرت علی (علیه السلام) وارد شد و همراه پیامبر (صلی الله علیه و آله) از آن مرغ تناول فرمود. این حدیث بر این دلالت دارد که حضرت علی (علیه السلام) پس از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) محبوب ترین خلق خدای تعالی است. 7- شما را قسم می دهم آیا در بین شما غیر از من کسی هست که برای نَجوای خود (با پیامبر (صلی الله علیه و آله)) صدقه بپردازد، تا زمانی که حکم منسوخ شد؟ این سؤال اشاره است به آیه 12 سوره مجادله که می فرماید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَى نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً... تا زمانی که این آیه منسوخ شد کسی جز حضرت علی (علیه السلام) به آن عمل نکرد. ⁽¹⁾

8- شما را قسم می دهم. آیا در بین شما کسی هست که مانند من مشرکان قریش و عرب را در راه خدا و رسولش به هلاکت رسانده باشد؟ در روایت دیگری این بخش از سخنان حضرت علی (علیه السلام) به این عبارت است:

افيكُم اَحَدٌ كان أَقتَل لِمُشركي قريش عِندَ كُلّ شَديدَة تَنزَلَ بّرَسولَ اللهِ (صلی الله علیه و آله مِنى؟ قالوا اللّهُمَ لا.) ⁽²⁾ آیا کسی بیش از من مشرکان را هلاک کرده است؟ هنگامی که در جنگ ها به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) حمله می شد؟

9- شما را به خدا قسم می دهم آیا در بین شما کسی هست که پیامبر برای علم او دعا کرده باشد و این که گوش شنوای او باشد؟ این جمله اشاره به آیه شریفه وَ تَعيَها اُذُنٌ وَ اعية ⁽³⁾و این روایت است:

ابن عساکر نقل می کند:

عَنْ صَالِحِ بْنِ مِيثَمٍ قَالَ سَمِعْتُ بُرَيْدَةَ الأسلمى يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله لَعَلَى (علیه السلام): انَّ اللَّهِ أَمَرَنِىَ انَّ ادنیک وَ لَا اقصیک وَ انَّ اعلمک وَ تَعِيَ وَ قَالَ الواسطى أَنْ تَعِيَ وَ حَقُّ عَلَى اللَّهِ أَنْ تَعِيَ فَنَزَلْتُ وَ قَالَ الواسطى وَ نَزَلَتْ. (وَ تَعِيَها أُذُنُ وَ أَعْيَتْةٌ) ⁽⁴⁾ صالح بن میثم گفت: از بریده اسلمی شنیدم که می گفت: پیامبر (صلی الله علیه و آله) به حضرت علی (علیه السلام) گفت خداوند به من فرمان داده است که تو را نزدیک گردانم و دور نکنم و تو را دانش بیاموزم و شنوا شوی، و واسطی گفت خدا لازم دانسته که شنوا شود سپس این آیه نازل شد وَ تَعِيَها أُذُنُ واعِيَةُ.

و طبق این آیه و روایات مربوط به آن حضرت علی (علیه السلام) گوش شنوا یعنی مخزن علم و اسرار پیامبر است که فضیلتی بسیار بزرگ می باشد.

10- شما را به خدا قسم می دهم آیا در بین شما کسی هست از حيث نسب از من به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نزدیک تر باشد، هم چنین پیامبر (صلی الله علیه و آله) او را نفس خود، پسرانش را پسران خود و زنانش را زن خود معرّفی کند.

این بخش از سخنان حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) مستند است به آیه مباهله:

فَمَنْ حَاجِّكَ فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءكُمْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَكُمْ وَ أَنفُسَنَا وَ أَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلَ لَّعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ ⁽¹⁾ پس هر کس با تو محاجّه کند بعد از آن که علم برای تو حاصل شد، بگو بیایید ما و شما فرزندان، زنان و خودمان را برای مباهله بیاوریم تا دروغ گویان را به لعن و عذاب خدا گرفتار سازیم. روز موعود پیامبر (صلی الله علیه و آله) به جای خودمان، خودش و علی (علیه السلام) و به جای زنان فاطمه (علیها السلام) و به جای فرزندان حسن و حسین (علیهما السلام) را برای مباهله بیرون برد و این آیه یکی از دلایل یکی بودن پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و حضرت علی (علیه السلام) می باشد.

11- شما را به خدا قسم می دهم، آیا در بین شما غیر از من و فاطمه (علیها السلام) کسی هست - قبل از سایر نزدیکان پیامبر (صلی الله علیه و آله) - همراه پیامبر (صلی الله علیه و آله) خمس گرفته باشد؟

12- شما را به خدا قسم می دهم، آیا در بین شما کسی هست که همسری مانند همسرم فاطمه (علیها السلام) داشته باشد که دختر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و سیّده ی زنان عالم است؟

در این جا کسی گمان نکند که عثمان - چون همسر دو دختر پیامبر (صلی الله علیه و آله) بوده - با این امتیاز مشترک است، صفت سیّده نساء عالم که در این عبارت ذکر شده و هم چنین سایر صفات ممتاز و منحصر به فردی که از زبان پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره ی فاطمه (علیه السلام) صادر شده او را بی نظیر ساخته است.

13- شما را به خدا قسم می دهم، آیا در بین شما کسی هست که پسرانی مانند پسران من حسن و حسین (علیهما السلام) داشته باشد که - به استثنای پیامبران - آقای جوانان اهل بهشت باشند؟

14- شما را به خدا قسم می دهم، آیا در بین شما کسی هست که برادری مانند برادر من جعفر طیّار (علیه السلام) داشته باشد که مزیّن به دو بال و همراه فرشتگان است؟

15- شما را به خدا قسم می دهم، آیا در بین شما کسی هست که عمویی مانند عموی من حمزه سیّدالشّهداء (علیه السلام) داشته باشد که اسدالله و اسدالرّسول (صلی الله علیه و آله) لقب گرفته باشد؟

16- شما را به خدا قسم می دهم، کسی غیر از من هست که همراه فرشتگان دیدگان پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را پوشانده باشد؟

17- شما را به خدا قسم می دهم، کسی غیر از من هست که همراه فرشتگان وظیفه غسل پیامبر (صلی الله علیه و آله) را به عهده داشته باشد؟ (به این صورت که) هرگونه اراده می کردم او را می چرخاندند. این جملات بر این دلالت دارد که حضرت علی (علیه السلام) شایستگی و استعداد دیدن فرشتگان را دارد و فرشتگان تحت امر او قرار داشته اند.

18- شما را به خدا قسم می دهم، آیا در بین شما غیر از من کسی هست که تا آخرین لحظه همراه پیامبر (صلی الله علیه و آله) باشد تا او را داخل قبرش بگذارد.

19- شما را به خدا قسم می دهم، آیا در بین شما غیر از من کسی هست که بعد از او بدهی هایش را پرداخت و وعدهایش را وفا کند.

20- شما را به خدا قسم می دهم، آیا در بین شما غیر از من کسی هست که خداوند نور او را با (وحی) از آسمان تمام و کامل کرده باشد، آن گاه که فرمود: وَ آت ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ ؟

21- شما را به خدا قسم می دهم، آیا در بین شما غیر از من کسی هست که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به او فرموده باشد: «تو در قیامت تقسیم کننده ی بهشت و جهنّمی»؟

22- شما را به خدا قسم می دهم، آیا در بین شما غیر از من کسی هست که بزرگ ترین جانشینی را برای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) انجام داده باشد به این صورت که در بستر او خوابیدم و با جان خود او را حفظ کردم و خون خالص خود را در اختیار گذاشتم.

23- شما را به خدا قسم می دهم، آیا در بین شما غیر از من کسی هست که برای او سهمی در حاضر و سهمی در غایب باشد.

24- (مراقب باشید) خدای عزّ و جل (از زبان پیامبرش (صلی الله علیه و آله) خطاب به کفّاری که به سخنان او اعتنا نکردند) فرمود: نمی دانم شاید این رویداد برای شما امتحانی باشد تا این که مدّت کوتاهی کامیاب شوید.

ابن حجر هیثمی در الصواعق المحرقه، ⁽¹⁾از دار قطنی نقل می کند که حضرت علی (علیه السلام) در جلسه شورا سخنی طولانی بیان فرموده است. بنابراین آن چه در این جا نقل شد مسلّماً تمام سخنان او نیست، بلکه نمونه ای است که می توان گفت بقیه سخنان آن حضرت (علیه السلام) از جنس همین سخنان و بیانگر فضایل منحصر به فرد حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) بوده است.

با این که اعضای شورا فضایل و شایستگی های منحصر به فرد امام (علیه السلام) را شنیدند و تصدیق کردند، غیر از زبیر هیچ کدام حاضر نشدند به وظیفه شرعی و وجدانی خود نسبت به آن حضرت (علیه السلام) عمل کنند و حقِّ از دست رفته ی او را به صاحبش واگذار نمایند. اینان مصداقی هستند برای آیه مبارکه:

... يُرضونَكُم بأفواههم وَ تأبى قُلوبَهُم وَ اَكثَرُهُم فاسقونَ ⁽¹⁾ با زبان اظهار رضایت می کنند ولی دل هاشان آن ها را از قبول حق باز می دارد و بیشترشان نافرمانی می کنند.

مذاکرات شورا در مدّت دو روز پایان نیافت و عمر دستور داده بود که اگر ظرف سه روز اعضای شوری نتوانستند از بین خود یکی را انتخاب کنند همه ی آن ها را بکشید. اکنون ابو طلحه انصاری همراه پنجاه نیروی مسلح برای اجرای دستور عمر آماده بود. گروهی که یقین پیدا کردند به خلافت نمی رسند خود را از صحنه خارج کردند و طبق روشی که تعیین کرده بود اختیار انتخاب به دست عبدالرّحمن بن عوف افتاد، عبدالرّحمن با روش هایی که آموخته بود باید طوری عمل می کرد که عثمان انتخاب شود زیرا؛ این نتیجه خواسته ی عمر بود و او قبلاً خلیفه شدن عثمان را به زبان آورده بود.

بلاذری از حارثه نقل می کند که گفت:

حَجَجت مَعَ عمر، فَسَمِعتُ حادى عَمر يَحدوا: اَنَّ الامير بَعَدهُ ابن عَفّان. ⁽²⁾

با عمر در سفر حج بودم که شنیدم قصد دارد خلیفه بعدش (عثمان) ابن عفان باشد.

هم چنین ابن سعد زهری می نویسد:

هنگامی که سعید بن عاص از عمر درخواست کرد تا زمین خانه اش را توسعه دهد و عمر مقداری زمین به او داد، سعید زمین بیشتری تقاضا کرد. عمر به او گفت: اکنون بس است، لکن رازی می گویم نزد خودت نگهدار؛ پس از من کسی روی کار می آید که با تو صِله ی رحم می کند و نیازت را بر می آورد. سعید می گوید: مدّت خلافت عمر را سپری کردم تا این که پس از فوت او عثمان به حکومت رسید و همان طور که عمر گفته بود به خوبی حاجتم را برآورد و در اماناتش شریکم کرد. ⁽³⁾

با این که عمر از طرح ریزی خودش خبر داشت و می دانست عثمان انتخاب می شود، پیش بینی کرده بود که اگر این شش نفر به توافق نرسند و ابوطلحه آن ها را بکشد معاویه خلافت را تصاحب خواهد کرد.

از آن جا که این رویداد (تصاحب خلافت توسط معاویه) پس از عثمان تحقّق یافت می توان سخن علّامه عسگری را تأیید کرد، وی نوشته است:

عمر در نظر داشت بعد از خودش عثمان، عبدالرّحمن بن عوف و معاویه را به خلافت برساند تا هیچ گاه خلافت به بنی هاشم نرسد. ⁽¹⁾

این مطالب با شرح بیشتر در صفحات پیش رو می آید.

ابن ابی الحدید از ابن عباس نقل می کند که گفت شنیدم عمر بن خطّاب به اهل شورا می گفت: اگر شما همکاری، معاونت و پندپذیری داشته باشید، خودتان و فرزندانتان از خلافت بهره مند می شوید و اگر حسادت داشته باشید، مانع حق یک دیگر شوید، به هم پشت کنید و از هم دیگه کینه داشته باشید. معاویه در تصرّف خلافت بر شما پیروز خواهد شد... در این هنگام معاویه امیر شام بود - سپس عمر برگشت به تمام کردن داستان شورا و گفت اباطلحه ی انصاری را فرا خوانید، ابوطلحه حاضر شد، عمر گفت: ای اباطلحه مواظب باش، هنگامی که از مراسم دفن برگشتید، پنجاه نفر از انصار که شمشیرهای خود را حمایل کرده باشند، آماده کن و اعضای شورا را برای برگزاری و شتاب در امر انتخاب خلیفه در خانه گردآور و یارانت را مقابل در بگمار، تا اعضای شورا مشورت نمایند و یک نفر را از میان خود، انتخاب کنند. اگر پنج نفر موافق و یک نفر مخالف بود گردن او را بزن و اگر چهار نفر موافق بودند و دو نفر مخالف گردن آن دو را بزن و اگر سه نفر موافق بودند و سه نفر مخالف به آن سه نفری که عبدالرّحمن در بین آن هاست مهلت بده و به آن چه این سه نفر بر آن اتفاق دارند رجوع کن، اگر سه نفر دیگر بر مخالفت خود

پافشاری کردند، گردنشان را بزن و اگر سه روز گذشت و بر امر انتخاب خلیفه توافق نکردند، هر شش نفر را گردن بزن و مسلمین را واگذار تا هر کس را خواستند انتخاب کنند. پس آن گاه که عمر دفن شد ابوطلحه انصاری اعضای شورا را جمع کرد و با پنجاه نفر از انصار مسلّح به شمشیر، مقابل خانه ایستاد، سپس گروه شورا گفتگو و منازعه کردند. اوّلین اقدام را طلحه انجام داد، آن ها را گواه گرفت و حقّش را به عثمان بخشید و این کار به این علّت بود که می دانست او هم تراز علی (علیه السلام) و عثمان نیست و تا آن دو هستند خلافت به او نمی رسد. بنابراین تصمیم گرفت با واگذاری چیزی که نفعی برایش ندارد و محقّق نمی شود جانب عثمان را تقویت و جانب علی (علیه السلام) را تضعیف کند.

زبیر هم گفت شما را شاهد می گیرم که حقّم را به علی (علیه السلام) واگذار کردم... و طلحه به این خاطر به طرف عثمان میل کرد و از علی (علیه السلام) منحرف شد که از قبیله تیم و پسر عموی ابوبکر بود. سعد بن ابی وقاص هم گفت من حق خود را به پسر عمویم عبدالرّحمن واگذار می کنم و این کار به خاطر این بود که هر دو از قبیله بنی زهره بودند و سعد می دانست به خلافت نمی رسد. اکنون فقط سه نفر باقی ماندند، عبدالرّحمن به علی (علیه السلام) و عثمان گفت هر کدام از شما خود را از خلافت کنار بکشد، اختیار انتخاب خلیفه از بین دو نفر دیگر با او خواهد بود. على (علیه السلام) و عثمان پاسخ ندادند، چنین بود که عبدالرّحمن گفت: شما را شاهد می گیرم که خودم از خلافت منصرف می شوم تا اختیار یکی از این دو با من باشد، از علی (علیه السلام) شروع کرد و گفت با تو بیعت می کنم. بر کتاب خدا و سنّت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و سیره ی شیخین ابی بکر و عمر، حضرت علی (علیه السلام) فرمود بلکه بر کتاب خدا و سنّت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اجتهاد رأی خودم... . ⁽¹⁾روشن است، حضرت علی (علیه السلام) که علمش از ابوبکر و عمر بیشتر بود و بارها اشتباهات آنان را اصلاح کرده بود، حاضر نخواهد شد به سیره ی آنان عمل کند و بدعت های آنان را صحّه بگذارد، عبدالرّحمن همین سخنان را خطاب به عثمان گفت و عثمان قبول کرد و عبدالرّحمن با او به عنوان خلیفه بیعت کرد.

به این ترتیب هدف عمر که در نظر داشت عثمان خلیفه شود تحقّق یافت و زمینه ی هدف بعدی عمر که می خواست معاویه به حکومت برسد نیز فراهم گردید. با توجّه به آن چه در صفحات قبل بیان شد حضرت علی (علیه السلام) در فضیلت و حقانیّت خود سخنان مفصل و مبسوطی بیان فرمود. از جمله این که طبق حدیث منزلت، حضرت علی (علیه السلام) به منزله هارون است و همه حاضران در شوری این سخن را قبول داشتند. اگر این مردم در زمان حضرت موسی (علیه السلام) حضور داشتند و پس از وفات حضرت موسی (علیه السلام)، حضرت هارون (علیه السلام) زنده بود. آیا او را به جانشینی موسی (علیه السلام) نمی پذیرفتند؟ حضرت علی (علیه السلام) مواردی را که وی به استثنای مقام نبوّت مانند نفس پیامبر (صلی الله علیه و آله) است بیان فرمود و همه قبول کردند. اکنون جای این سؤال باقی است که بر فرض محال اگر پیامبر (صلی الله علیه و آله) زنده می شد آن حضرت (علیه السلام) را برای حکومت نمی پذیرفتند؟ البتّه خواهند گفت چرا می پذیرفتیم، پس چرا حضرت علی (علیه السلام) را که پیامبر (صلی الله علیه و آله) مكرّراً و طبق آیه مباهله نفس پیامبر (صلی الله علیه و آله) معرّفی شده است به خلافت برنگزیدند.

يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللهِ ثُمَّ يُنكِرُونَهَا وَ أَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ ⁽²⁾ نعمت خدا را می شناسند پس منکر آن می شوند.

به هر حال با این که همه ی فضیلت های حضرت علی (علیه السلام) را پذیرفتند، گویا در عمل بی اثر بود و به شکلی که بیان شد عثمان را انتخاب کردند و از حضرت علی (علیه السلام) خواستند تا با او بیعت کند. در این لحظه حضرت علی (علیه السلام) فرمود:

بايَعَ الناس لابي بكر وَ أَنا وَ الله اولى بالامر مِنهُ و اَحَقُّ بِهِ مِنه. فَسَمعتُ وَ اَطَعتُ مخافَهَ أن يَرجِعَ اِلناس كفّاراً يَضرِبُ بَعضُهُم رقابَ بَعض بالسَّيف، ثُمَّ بَايَعَ الناسُ عُمَرَ وَ أَنَا وَ الله أَولى بِالاَمرِ مِنه وَ أحَقِّ مِنه فَسَمِعتُ وَ اَطَعتُ مخافة اَن يَرجِعَ النّاسُ كفّاراً يَضرِب بَعضُهُم رَقابَ بَعضَ بِالسّيف، ثُمَ اَنتُم تَريدونَ أنّ تَبايِعوا عُثمان؟ اِذاً اَسمَعَ وَ اَطيعُ؟! ⁽¹⁾ مردم با ابی بکر بیعت کردند در حالی که به خدا قسم من برای خلافت از او شایسته تر و سزاوارتر بودم، لکن من از بیم آن که مردم از اسلام برگردند و جنگ داخلی راه بیُفتد، درخواست همکاری را شنیدم و اطاعت کردم. سپس مردم با عمر بیعت کردند در حالی که به خدا قسم من برای خلافت از او شایسته تر و سزاوارتر بودم، در این موقع نیز درخواست همکاری را شنیدم و اطاعت کردم از بیم آن که مردم از دین برنگردند و خون ریزی راه بیُفتد. اکنون می خواهید با عثمان بیعت کنید و انتظار دارید من هم اطاعت کنم؟

این سخنان امیرالمؤمنین (علیه السلام) بر عدم رضایت آن حضرت از انتخاب عثمان حکایت دارد. لکن چه سود که حکم قتل ایشان قبلاً توسط عمر صادر شده و به ابی طلحه انصاری دستور داده بود هر کس مخالفت کرد او را گردن بزن. البته حضرت علی (علیه السلام) هیچ گاه از کشته شدن نمی هراسید و نمی ترسید. لکن این قتل دردی را، دوا نمی کرد بلکه باعث جنگ بنی هاشم، و دشمنان حضرت علی (علیه السلام) می شد. افزون بر ابی طلحه اعضای شوری نیز برای کشتن حضرت علی (علیه السلام) آماده بودند.

ابن ابی الحدید می نویسد:

بلاذری از کلبی روایت کرده است: هنگامی که عبدالرّحمن با عثمان بیعت کرد علی (علیه السلام) ایستاده بود. عبدالرّحمن به او گفت بیعت کن در غیر این صورت گردنت را می زنم. در آن روز غیر از عبدالرّحمن کسی شمشیر همراهش نبود. اصحاب شوری به عبدالرّحمن ملحق شدند و گفتند بیعت کن و الاّ با تو می جنگیم. سپس علی (علیه السلام) همراه آنان راه افتاد تا با عثمان بیعت کرد. ⁽²⁾

بحثی دربارهی شورا

این چگونه شورایی است که برای تعیین خلیفه طرّاحی شده است؟ و این چگونه وصیّتی است؟ آیا می توان این شورا را عادلانه و منصفانه و خداپسندانه دانست؟ در این وصیّت چه راحت دستور قتل صادر می شود! در ابتدای طرّاحی شورا که در خطبه نماز جمعه مطرح شد عمر گفت: ⁽¹⁾

«هرکس از طریقی غیر از شورا با کسی بیعت کند هر دو (بیعت کننده و بیعت پذیر) کشته خواهند شد.» ⁽²⁾

عمر ابوطلحه انصاری با پنجاه نفر مسلح به شمشیر بر شوری گمارد که:

آیا شبیه این شورا از ابتدای تاریخ اسلام بین مسلمانان تشکیل شده است؟

آیا کسی در تاریخ بشریّت چنین شورایی دیده است؟

آیا معقول است، پنج نفر که صلاحیّتشان توسط انتخاب کننده (عمر) مخدوش اعلام شده عضو چنین شورایی باشند؟

آیا اختیار و امیتاز ویژه باید به عبدالرّحمن بن عوف که صلاحیتش مخدوش بود، داده شود یا به حضرت علی (علیه السلام) که به اعتراف عمر اقضی و اصلح است و مردم را به راه راست می برد؟ و افزون بر این پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره او فرمود:

على مع الحق و الحق مع على حيث كان. ⁽³⁾ و نیز فرمود:

على مع الحق و الحق مع على و لن يتفرقا حتى يردا على الحوض يوم القيامة. ⁽⁴⁾

شیوه درست مشورت

بعید است که انسانی در جامعه ی بشری به مشورت نیاز پیدا نکرده باشد. بنابراین معنی مشورت کمتر برای همگان روشن است. هرگاه کسی خواسته باشد کاری انجام دهد که نتیجه اش مشخّص نباشد دچار شک و تردید می شود، زیرا نمی داند نتیجه آن کار برایش سود دارد یا زیان. در این حالت است که با افراد مجرّب و مطلع مشورت می کند. چنان چه، مشاور با دلیل و برهان راه درست را به او نشان داد و مورد قبول او واقع شد به آن عمل کند. مشورت پیامبر (صلی الله علیه و آله) در جنگ اُحُد نیز همین خصوصیّات مشورت را در برداشت. به مدینه خبر رسید که مشرکان مکّه برای حمله به مدینه حرکت کرده اند. مقابله با حمله ی مشرکان به دو صورت امکان پذیر بود: یکی این که مسلمانان داخل شهر با مشرکان بجنگند. دیگر این که صحنه جنگ را به خارج شهر بکشانند. انتخاب یکی از دو راه به مشورت نیاز داشت. گروهی پیشنهاد کردند که در داخل شهر بجنگیم تا زنان و کودکان بتوانند از پشت بام ها سنگ پرانی کنند. گروه دیگر می گفتند اگر در شهر بمانیم دشمن این عمل را به ترس ما حمل می کند و گستاخ می گردد. همان طور که ملاحظه می شود مقتضای مشورت که وجود دو راه در پیش بود وجود داشت و هر یک از دو راه نیز

دلایلی داشت. بنابراین ارکان مشورت بدین قرار است:

عدم نیاز به شورا

بنابر آن چه بیان شد شورایی که عمر برای انتخاب خلیفه تشکیل داد، اقتضاء، شکل و شرایط شوری را نداشت، زیرا:

با توجّه به توضیحات فوق، تشکیل شورا نه ضرورت داشته است، نه مشروعیّت و عُمَر با اطلاعی که از صلاحیّت حضرت علی (علیه السلام) داشت و بارها می گفت که اگر خلیفه شود مردم را به راه راست می برد، باید او را به مردم معرّفی می کرد، شعاری هم که درست کرده بود و می گفت: اَكْرَةَ أَن أتحمّلُها حيّاً وَ ميّتاً - اكراه دارم که خلافت علی (علیه السلام) را در زنده بودن و در حال مرگ تحمّل کنم، تکلیف عمر را ساقط نمی کند و در برابر خدای متعال درباره ی نتایجی که از این شوری به دست آمد مسئول می باشد. همان طور که از سخنان او - در صفحات قبل - به دست می آید، او می دانست که عثمان خویشاوندانش را بر مردم مسلّط خواهد کرد و می دانست که مردم در اثر اقدامات ناروایش او را خواهند کشت.

آیا عمر نمی دانست ارزش خلیفه شدن حضرت علی (علیه السلام) که مردم را به راه راست می برد برای اسلام و مسلمین چه اندازه است؟

آیا عمر نمی دانست زیان خلیفه شدن عثمان که خویشاوندان فاسد خود را بر مردم مسلّط می کند چقدر است؟

مردمی که پس از او این زیان ها را دیده اند یا در تاریخ خوانده اند بدانند که خدای تعالی می فرماید:

مَن يَشفَعُ شفاعةً حَسَنَةً يَكُن لَهُ نَصيبٌ منها وَ مَن يَشفع شفاعةً سيِّئَةً يكن لَهُ كِفَلٌ مِنها... ⁽¹⁾ هر کس در تحقّق نیکی ها کمک و همراهی داشته باشد از نیکی ها بهره ای خواهد برد و هرکس در به وجود آمدن بدی ها کمک و همراهی کند از بدی ها سهمی خواهد داشت.

مطمئناً آن چه از آثار سوء این شوری که مشاهده شده و می شود، از جمله انحرافات و خون ریزی هایی که بین مسلمانان به وجود آمد - و تا آخرالزمان ادامه دارد - بنیانگذاران سقیفه و شوری در آن سهیم می باشند.

زیان تأخیر در خلافت حضرت علی (علیه السلام)

ابن ابی الحدید درباره ی خلافت پس از پیامبر (صلی الله علیه و آله) می نویسد:

... و لَعَلَّهُ لَو وَ لِيَها حينئذ لاستقام الامر وَ صَلُحَ الاسلام وَ تَمَهَّدَ فَإِنَّهُ ما وَقَعَ الاضطراب عِندَ وَلايَتِهِ بَعدَ عثمان إِلاّ لِأنَّ اَمرَهُ هَانَ عِندَهُم بِتَأْخَرِهِ عَن الخَلافَة وَ تَقَدُّم غَيرَه عَلَيهَ فَصَغُرَ شأنه في النّفوس و قَرَّرَ مِن تقدّمه في قلوبِ اِلنّاس أَنَّهُ لا يَصلَحُ لها كلّ الصلاحيّهِ و النّاسُ عَلى ما يَحصُلُ فِى نُفُوسِهِمْ وَ لَوْ كَانَ وَ لِيَها اِبتداءً وَ هُوَ عَلَى تِلکَ الْحَالَةِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا أَيَّامَ حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ وَ تِلْكَ الْمَنْزِلَةِ الرَّفِيعَةِ وَ الِاخْتِصَاصِ الَّذِى كَانَ لَهُ لَكَانَ الاَمر غَيْرِ الَّذِى رَأَيْنَاهُ عِنْدَ وَلَايَتِهِ بَعْدَ عُثْمَانَ. ⁽¹⁾

شاید اگر حضرت علی (علیه السلام) پس از وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله) عهده دار خلافت می شد کارها درست می شد و اسلام به خوبی گسترش می یافت زیرا جنگ و خون ریزی در زمان ولایت آن حضرت پس از عثمان به وجود نیامد مگر به خاطر این که حکومت او نزد مردم سبک شمرده شد به خاطر تأخیری که در خلافت او به وجود آمد و دیگران بر او پیشی گرفتند، به همین جهت شأن و موقعیّت آن حضرت در نظرشان کوچک آمد و چنین در ذهن مردم جا افتاد که صلاحیّت کافی برای خلافت ندارد و مردم هم تابع چیزی هستند که در قلوبشان نقش می بندد. بنابراین اگر پس از پیامبر (صلی الله علیه و آله) بلافاصله با آن حالت و وضعیّتی که در زمان پیامبر (صلی الله علیه وآله) داشت و آن منزلتِ رفیعی که مخصوص خودش بود خلیفه می شد، اوضاع غیر از آن چیزی بود که در ولایت او پس از عثمان مشاهده کردیم.

این نظر ابن ابی الحدید بسیار عمیق و منطقی است لکن باید اضافه کرد که اگر حضرت علی (علیه السلام) بلافاصله پس از وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله) خلیفه می شد وضعیّت مسلمانان و جهان اسلام غیر از آن چیزی بود که اکنون مشاهده می شود.

سخن پایانی

با توجّه به مطالبی که بیان شد دو سؤال در ذهن به وجود می آید که بسیار قابل تأمّل است:

-چه می شد اگر حضرت علی (علیه السلام) در جریان شورا پیشنهاد عبدالرّحمن را قبول می کرد و سپس همان طور که عثمان به سیره ی شیخین عمل نکرد او هم عمل نمی کرد؟ و در نتیجه خرابکاری عثمان، جنگ جمل، جنگ صفین و جنگ نهروان هم پیش نمی آمد. آیا یک جمله دروغ بر زبان جاری کردن به جلوگیری از این خسارت ها نمی ارزید؟

این سؤالات را به دو صورت می توان پاسخ گفت:

اولاً اگر حضرت علی (علیه السلام) آن چنان که گفته شد عمل می کرد، اسلام نمونه ی انسان کامل را نداشت تا بتواند او را به عنوان الگوی بی نظیر به عالم بشریّت نشان دهد. افزون براین به فرموده ی پیامبر (صلی الله علیه و آله):

عَلَىٌ الصَّدِيقِ الاَكبَر ⁽²⁾ حضرت علی (علیه السلام) بزرگ ترین راستگوی عالم بشریّت است و به هیچ وجه و هیچ قیمت از او دروغ شنیده نمی شود.

ثانیاً- خدای تعالی در آیات بسیاری از امتحان مردم، سخن گفته است از جمله در آیه 179 آل عمران می فرماید:

مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ مَا كَانَ اللهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ... سنّت خدا چنین نبوده و نیست تا مؤمنان را به همان گونه که شما هستید (مخلوطی از خَبيث و طيّب) واگذارد، مگر این که ناپاک را از پاک جدا سازد. و (نیز) چنین نیست که خداوند شما را از اسرار غیب آگاه سازد. (و مستقیماً افراد خبیث را معرّفی کند).

با توجّه به این آیه مشخص می شود که افراد ناپاک نیز در لباس مؤمنین در می آیند و هرگاه امتحانی پیش آید این افراد شناخته می شوند. همان طور که قبلاً بیان شد، پس از وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله) امتحان شروع شد و پیامبر (صلی الله علیه و آله) این امتحان را به این عبارت پیشگویی فرمودند:

سَتَكُونُ مِنْ بَعْدِى فِتْنَةُ فاذا كَانَ ذَلِكَ فَالْزَمُوا علی بْنِ ابی طَالِبٍ... ⁽¹⁾ بزودی پس از من آزمایشی پیش خواهد آمد. پس هرگاه چنین شد همراه علی بن ابی طالب (علیه السلام) باشید.

این آزمایش شروع و اکثر مردم از امتحان رو سفید بیرون نیامدند. برای این که گمان نشود اکثریّت، دلیل بر حقّانیت است لازم است به این آیه شریفه توجّه شود:

قُل لا يَسْتَوى الْخَبيثُ وَ الطَّيِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ... ⁽²⁾ (ای پیامبر (صلی الله علیه و آله) بگو ناپاک و پاک یکسان نیستند اگر چه بسیاری ناپاک تو را به تعجّب وا دارد.

وَ قُل الْحَقِّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَ مَن شَاء فَلْيَكْفُرْ... ⁽³⁾ (ای پیامبر (صلی الله علیه و آله)) بگو حق از پروردگارتان می باشد. هر که خواهد ایمان آورد هر که خواهد انکار کند...

وَ السّلامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى

پی نوشت ها

1- كنز العمّال، ج 13، ص 114؛ تاریخ دمشق، ج 42، ص 48؛ مجمع الزوايد، ج 9، ص 146؛ تفسیر ثعلبی، ج 7، ص 82 با شرح بیشتر.

2- الشعراء، 214.

3- دمشق، ج 42، ص 302 و 303.

4- همان، ص 303.

5- همان.

6- همان، ص 392.

7- تاریخ دمشق، ج 42، ص 187 تا 199.

8- طه، 29.

9- طه، 30.

10- طه، 31.

11- طه، 32.

12- تاریخ دمشق، ج 42، ص 52.

13- تاریخ دمشق، ج 42، ص 53.

14- تاریخ دمشق، ج 42، ص 240؛ کنز العمّال، ج 12، ص 103.

15- تاریخ دمشق، ج 42، ص 233.

16- تاریخ دمشق، ج 42، ص 322 و با اختلاف عبارت از قول انس، ص 323.

17- تاریخ دمشق، ج 42، ص 450.

18- تاریخ دمشق، ج 42، ص 90 تا 123؛ فتح الباری، ج 7، ص 365.

19- تاریخ دمشق، ج 42، ص 98، 344، 345، 347؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 597؛ فتح الباری، ج 8، ص 66 و 241.

20- صحیح بخاری، ج 1، ص 170 و ج 2، ص 79.

21- الملل و النحل، ج 1، ص 23.

22- الطبقات الكبرى، ج 2، ص 370 و 371.

23- صحیح بخاری، ج 1، ص 39، ج 6، ص 11؛ ج 9، ص 137؛ الملل و النحل، ج 1، ص 22 و سایر منابع.

24- انساب الاشراف، ج 1، ص 583؛ الامامة و السياسة، ج 1، ص 12 با اختلاف عبارت؛ الطبقات الكبرى، ج 2، ص 372.

25- شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 40.

26- الزّمر، 30.

27- لغتنامه دهخدا.

28- شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 38.

29- تفسير كبير، ج 8، ص 184.

30- آل عمران، ج 3، ص 101 تا 103.

31- آل عمران، ج 3، ص 144.

32- سقیفه، 30.

33- شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 37 تا 39؛ تاریخ طبری، ج 4، ص 1347؛ صحیح بخاری، ج 8، ص 211 به اختصار.

34- الملل و النحل، ج 1، ص 24.

35- الامامة و السياسه، ج 1، ص 16.

36- شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 219.

37- انساب الاشراف، ج 1، ص 583؛ الطبقات الكبرى، ج 2، ص 372.

38- شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 56، تاریخ طبری، ج 4، ص 1328.

39- الامامة و السياسه، ج 1، ص 20.

40- انساب الاشراف، ج 1، ص 586.

41- الاعراف، 150.

42- صحیح بخاری، ج 5، ص 26 و 36؛ الصواعق المحرقه، ص 188.

43- صحیح مسلم، ج 4، ص 1903.

44- كنز العمّال، ج 12، ص 111؛ الصواعق المحرقة، ص 175

45- الامامة و السياسة، ج 1، ص 18؛ شرح نهج البلاغه، ج 6، ص 11.

46- الامامة و السياسة، ج 1، ص 18؛ شرح نهج البلاغه، ج 6، ص 12.

47- همان، 19.

48- شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 308.

49- شرح نهج البلاغه، ج 6، ص 23.

50- تاریخ طبری، ج 4، ص 1347.

51- التوبه، 103.

52- شرح نهج البلاغه، ج 13، ص 187.

53- انساب الاشراف، ج 1، ص 587.

54- الصواعق المحرقه، ص 177.

55- همان.

56- تاریخ دمشق، ج 30، ص 411؛ الطبقات الکبری، ج 2، ص 106.

57- تاریخ دمشق، ج 42، ص 235.

58- الصواعق المحرقة ص 179.

59- تاریخ دمشق، ج 42، ص 405؛ الصواعق المحرقة، ص 179.

60- تاریخ دمشق، ج 42، ص 406؛ الاستیعاب، ج 3، ص 1102؛ الصواعق المحرقة، ص 127.

61- تاریخ دمشق، ج 42، ص 402 تا 404؛ الاستیعاب، ج 3، ص 1102؛ الصواعق المحرقه، ص 126.

62- شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 6.

63- تاریخ دمشق، ج 42، ص 235.

64- الصواعق، ص 177.

65- انساب الاشراف، ج 2، ص 100.

66- الاستیعاب، ج 3، ص 1102.

67- الصواعق، ص 178.

68- الصواعق، ص 179.

69- تاریخ دمشق، ج 42، ص 492.

70- همان، ج 42، ص 340 و 341.

71- تاریخ دمشق، ج 42، ص 349؛ شرح نهج البلاغه، ج 6، ص 45.

72- محمّد، 9.

73- ترجمه تاریخ طبری، ج 5، ص 2060؛ شرح نهج البلاغه، ج 12، ص53 با مختصری تفاوت

74- شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 189.

75- شرح نهج البلاغه، ج 12، ص 20 به نقل از تاریخ بغداد.

76- تاریخ دمشق، ج 30، ص 418.

77- شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 57.

78- انساب الاشراف، ج 2، ص 214.

79- همان.

80- همان، ج 1، ص 581.

81- همان، ص 583،584.

82- الاستيعاب، ج 2، ص 567.

83- همان، ص 568.

84- شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 190.

85- شرح نهج البلاغه، ج 9، ص 28.

86- شرح نهج البلاغه، ج 12، ص 258.

87- همان، ص 260.

88- شرح نهج البلاغه، ج 12، ص 259.

89- همان، ص 260؛ تاریخ دمشق، ج 42، ص 427؛ الاستيعاب، ج 3، ص 1153.

90- الامامة و السّياسة، ج 1، ص 29.

91- القصص، 68.

92- نهج البلاغه، خطبه 3.

93- الاستيعاب، ج 3، ص 1153.

94- الامامة و السياسة، ج 1، ص 26.

95- لسان العرب، ج 3، ص 511.

96- كنز العمّال، ج 6، ص 79.

97- تاریخ دمشق، ج 42، ص 429.

98- همان، ص 431 تا 432 و 435.

99- الصواعق المحرقة، ص 126.

100- الانبياء، 111؛ تاريخ دمشق، ج 42، ص 433-431.

101- الصواعق المحرقة، ص 152.

102- كنزالعمّال، ج 12، ص 94؛ مجمع الزوايد، ج 9، ص 265.

103- تاریخ دمشق، ج 42، ص 16.

104- درّالمنثور، ج 2، ص 143،144.

105- تفسیر کبیر، ج 29، ص 271؛ درالمنثور، ج 6، ص 185.

106- تاریخ دمشق، ج 42، ص 434.

107- الحاقه، 12.

108- تاریخ دمشق، ج 4، ص 361.

109- آل عمران، 61.

110- الصواعق المحرقة، ص 123.

111- التوبه، 8.

112- انساب الاشراف، ج 2، ص 204.

113- الطبقات الكبرى، ج 5، ص 17.

114- سقیفه، ص 33.

115 - شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 187،188.

116- النحل، 83.

117- تاریخ دمشق، ج 42، ص 434.

118- شرح نهج البلاغه، ج 12، ص 265.

119- انساب الاشراف، ج 2، ص 583 و 584.

120- صحیح بخاری، ج 8، ص 208.

121- تطهير الجنان، ص 51.

122- تاریخ دمشق، ج 42، ص 449.

123- النساء، 85.

124- شرح نهج البلاغه، ج 17، ص 256.

125- مروج الذهب، ج 1، ص 657.

126- تاریخ دمشق، ج 42، ص 42.

127- تاریخ دمشق، ج 42، ص 450.

128- المائده، 100.

129- الكهف، 29.

منابع و مآخذ

سنجش روایات ابوهریرہ

اشاره

حجت الاسلام سید حسین میرنورالهی

درآمد

فرقه وهابیت محصول تفکّر و انظاری است که بیشتر آن ها ریشه در روایات جعلی دارد و بیشتر این روایات از سوی ابوهریره است بنابراین نقش او در انحرافات حاصله در دایره اسلام قابل انکار نیست ابوهریره کسی است که به راحتی حدیث می ساخت و این مطلبی است که حتّی از نگاه دانشمندان عامّه مخفی نمانده است. متن روایات او نشان از یک ذهن جاهلی بی سواد خرافه گرا دارد، بی شک اگر کسی با اسلام آن هم با طمع ابوهریره آشنا شود عطایش را به لقایش خواهد بخشید، ابوهریره معمار روایات شرم آوری است که جز توسط افراد ساده لوح مورد پذیرش قرار نمی گیرد و محصولی جز دوری از قرآن و روایات معصومین (علیهم السلام) ندارد.

کلید واژه ها:

ابوهریره، جعل حدیث، وهابیت، معاويه، كعب الاحبار

اعتقادات و عقاید دو رکن اساسی هر دین و مذهبی است که باید آن را از مدارک متقن و محکم بدست آورد و در عین باور مطابق آن عمل نموده و از آن جا که معارف دینی با واسطه به دست ما رسیده است. اطمینان از راویان حدیث مهم ترین گزینه در این جریان است دستگاه حکومت اموی به سرکردگی معاویه با خرید افراد دست به جعل حدیث زدند. ⁽¹⁾تا باعث انحراف اعتقادی و رفتاری در جامعه مسلمین گردیدند. در این زمینه از اشخاص دین فروش و منافقی چون سمرة بن جندب، ⁽²⁾ابوهریره، عمرو بن عاص، مغيرة بن شعبه، عروة بن زبیر استفاده کرد. ⁽³⁾در این مقاله به بررسی و سنجش روایات ابوهریره پرداخته شده تا در پرتوی آن به یکی از علل مهم اعتقادات فاسد ظاهرگرایان اهل حدیث و وهابیت پی برد.

ابوهریره الدوسی

ابوهریره الدوسی یکی از کسانی است که روایات اسرائیلی به طور گسترده در کتب عامّه کرد. او از نظر اسم و نسب و تاریخ تولد و مرگ مجهول است ⁽⁴⁾و سه سال پیامبر (صلی الله علیه و آله) را درک کرده است، ⁽⁵⁾با این وجود او بیشترین روایات کتب عامّه را به خود اختصاص داده است. ⁽⁶⁾امّا او در دوران پیامبر (صلی الله علیه و آله) فاقد ارزش بود و بخاطر پر کردن شکمش به صحابت با آن حضرت پرداخته است. ⁽⁷⁾بزرگان صحابه و عالمانی که نزد عامّه دارای جلالت و مقام هستند چون عایشه، زبیر و عمر، عبدالله بن عمر، ابو حنیفه، ابراهیم صیرفی، ابوجعفر اسکافی، نظام معتزلی و... همگی او را تکذیب کرده اند. ابوهریره در نزد ما نیز شخص کاملاً بی ارزشی است. حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) او را بزرگ ترین دروغ پرداز معرّفی نموده اند. ⁽⁸⁾عُمر در این رابطه با او درگیر شد و او را با تازیانه می زد. ابوهریره می گوید: این احادیثی که نقل کردم اگر در زمان عمر یا نزد عمر نقل می کردم سر من را زخمی می کرد. و نیز گفته که در زمان عمر قدرت نداشتیم که بگوییم: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) تا این که عمر کشته شد. از او علّت این خوف پرسیده شد؟ گفت:

بخاطر تازیانه ها و با دستش به پشتش اشاره کرد. ⁽⁹⁾امّا او برای پر کردن ذهن خود از داستان ها به یهودیان تازه مسلمانی چون کعب الاحبار روی می آورد ⁽¹⁰⁾تا بتواند با استفاده از آن به جعل حدیث بپردازد. کم کم خوش خدمتی های ابوهریره به عمر و عثمان و معاویه و امویان ⁽¹¹⁾باعث شد تا او را در خدمت سیاست های خود درآورند و در پرتوی آن او را به عنوان بزرگ ترین راوی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) معرّفی کنند و به این ترتیب راه تخریب دین به سادگی هموار شد.

سنجش کلّی احادیث ابوهریره

او با این که سه سال بیشتر در مدینه نبوده است امّا با این حال بیشترین روایت از پیامبر (صلی الله علیه و آله) را به خود اختصاص داده و از همه مهاجرین و انصار بیشتر نقل روایت نموده است و در این زمینه روایاتی را نقل کرده است که قبل از اسلام آوردنش بوده!! که در موضع مناسب خود به آن ها اشاره می کنیم. گفته شده فقط در مسند بقی بن مخلد بیش از 5300 حدیث از ابوهریره نقل شده و گفته شده از افرادی چون ابوبکر و عمر و عایشه و کعب الاحبار و ابی بن کعب و اسامة بن زيد و فضل بن عباس و بصرة الغفاری روایت نقل کرده است. ⁽¹⁾و به گفته بخاری نزدیک سیصد نفر از اهل علم از او نقل روایت می کنند. ⁽²⁾مانند مروان بن حکم و ابن عمر و عروة بن زبیر و... ⁽³⁾امّا خود ابوهریره اعتراف دارد که احادیثی که نزد عبدالله بن عمرو بن عاص از احادیث او بیشتر است. ⁽⁴⁾و این اعتراف یا جعل روایات ابوهریره را آشکار می کند و یا این که ابوهریره در ابتدای جعل و دروغ پردازی بوده ⁽⁵⁾و به همین دلیل روایات عبدالله بن عمرو بن عاص را بیشتر می دانسته و البته عبدالله نیز روایات پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در اختیار نداشته بلکه بار شتری از روایات یهود

را بدست آورده بود و به همین دلیل او نیز از شاخص های حدیث اسرائیلی محسوب می شود و مراد ابوهریره نیز می تواند به روایات اسرائیلی عبدالله بن عمرو باشد.

ابوهریره خود در نقل روایات به طور متعارض سخن می گوید و این به دلیل شرائط زمانی خاصی است که بر او عارض می شده است و از سوی دیگر او برخی از روایات را کتمان کرده است!! با این که مدّعی عدم کتمان نیز بوده است. این اختلاف حالات او در نقل روایت از موقعیت سنجی او نسبت به زمان حکایت دارد و او را در زمره سوء استفاده کنندگان از روایت قرار می دهد. هم چنین او گفته: من نه (احادیث را) کتمان می کنم و نه می نویسم و از سوی دیگر او نوشتار زیادی از احادیث را همراه خود داشته که به تعارض می انجامد. ابن عساکر برای رفع تعارض گفته: ابوهریره در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) نمی نوشته و به خاطر این که آن حضرت برای او دعا نمود تا احادیث را فراموش نکند ولی بعد از آن حضرت روایات را می نوشت. و الله اعلم. ⁽⁶⁾

ابن عساکر با این توجیه منع کتابت حدیث را که توسط ابوبکر و عمر اعمال شده بود و تا زمان عمر بن عبدالعزیز ادامه پیدا کرده بود را چگونه توجیه خواهد کرد!! بهترین توجیه این است که او در زمان ابوبکر و عمر چیزی نمی نوشته ولی از وقتی که به خدمت امویان درآمد احادیث اسرائیلی و اموی پسند او نوشته شد، چنان که ابوزعیزعه کاتب مروان به دستور مروان

احادیث ابوهریره را می نوشت. ⁽¹⁾و نباید هم چون ابن عساکر در توجیه آن به دروغ پردازی ابوهریره در مورد دعای پیامبر (صلی الله علیه و آله) در حق او اعتناء کرد. هم چنین گفته است: دو کیسه از احادیث دارد که یکی از آن ها را به مردم گفته است و اگر دیگری را بیان کند گردنش را می زنند. ⁽²⁾

و نیز می گفت: اگر آن چه را که می دانیم بیان کنم، سنگ بارانم می کنید. ⁽³⁾یا با نیزه من را می زنید و من را مجنون می نامید. ⁽⁴⁾و در مواقعی گفته 5 جرب (ظرف) یاد گرفتم که فقط دو جرب را اظهار کردم. ⁽⁵⁾ابوهریره می گفت: چه بسا کیسه ای که نزد من بود و من آن را باز نکردم یعنی از علم. ⁽⁶⁾به هر حال مخفی کاری و دستبرد ابوهریره در روایات از چشم عالمان آن روزگار به دور نمانده تا جائی که یزید بن هارون می گوید از شعبه شنیدم که می گفت: ابوهریره تدلیس (مخفی کاری و دستبرد به روایات) می کرد. ⁽⁷⁾دروغگوئی او تا حدّی نزد مردم روشن بود که برخی از احادیث را که بیان می کرد و آن ها را به پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت می داد مورد ملاحظه مردم واقع می شد و از او می پرسیدند که این از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده یا با ذهن خودت پرورانده ای؟ که در جواب می گفت: از ذهن خودم است!! ⁽⁸⁾بنابراین او

نیز به جعل احادیث و نسبت دروغین آن ها به پیامبر (صلی الله علیه و آله) معترف بوده است.

سر سفره معاویه

همان طور که در زندگی قبل و بعد از اسلام ابوهریره آشکار است او شکم پرست بوده و باید در روزگاری که معاویه گردنکشی می کند با او بر سر یک سفره باشد و دنیای او را برگزیند از غذاهای رنگارنگی که معاویه برای او بر سفره پهن کرده است، شکم خود را پر می کند. ⁽⁹⁾

ابوهریره هنگام ورود معاویه به کوفه با وی همراهی می کرد، هنگامی که وارد مسجد کوفه شدند، ابوهریره در میان مردم فریاد برآورد: ای اهل عراق آیا گمان می کنید بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دروغ می بندم و خود را در آتش می سوزانم، به خدا سوگند از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) شنیدم فرمودند: هر پیامبری حرمی دارد و حرم من هم مدینه می باشد. هر کس در مدینه فتنه ای برپا کند و حادثه بیافریند لعنت خداوند و رسول و مردم شامل او می گردد، من اکنون گواهی می دهم که علی بن ابی طالب در مدینه فساد کرد و فتنه راه انداخت، هنگامی که این سخن به معاویه رسید او را پاداش داد و بر احسان خود افزود و بعد هم او را حاکم مدینه کرد و به دنیای خود رسید. ⁽¹⁰⁾و او نیز با جعل احادیث از پذیرایی معاویه تقدیر می کرد. مانند این حدیث که می گوید: در مکّه هند را دیدم که صورتش مانند تکّه ماه می درخشید و... و با او بچه ای بود که بازی می کرد. در این

هنگام مردی از کنار ایشان عبور کرد و گفت: کسی را می بینم که اگر بزرگ شود بزرگ قومش خواهد شد. هند گفت: اگر بزرگ قومش بخواند خدا او را بمیراند و او معاوية بن ابی سفیان بود. ⁽¹⁾

ابن کثیر بعد از نقل این کلام که شافعی آن را نقل نموده و هیچ ایرادی به آن نمی گیرد!! آیا شافعی نیز متوجّه این اراجیف نبوده است!! که سال هفتم هجری کجا و کودکی معاویه در مکّه کجا!!

جعل احادیث در راستای سیاست های امویان

پس از آشنایی با روش ابوهریره در نقل روایت که علاوه بر جعل حدیث و بیان اسرائیلیات، کتمان حدیث، تدلیس در روایت، دستبرد و تعارض در روایات را بیان می نموده متوجّه می شویم که تمام این فعالیت ها در راستای سیاست های امویان علی الخصوص معاویه صورت می پذیرفته به طوری که ابوهریره یکی از اعضای جعل حدیث در دستگاه معاویه بوده است. ⁽²⁾سیاست های امویان که با جعل روایت و تحریف تاریخ توسط عمال ایشان چون ابوهریره صورت می گیرد، به طور خلاصه در چند امر پیگیری می شود که در یک کلام با اهداف خداوند و پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت (علیهم السلام) در تضاد است.

حال دروغ پردازی های ابوهریره را در این پنج محور از سیاست های امویان بازگو می کنیم.

1. شرک و تجسّم خداوند

روایات ابوهریره در توحید و خداشناسی چیزی جز شرک و کفر نیست!! با این حال این احادیث باعث شده تا اهل حدیث و ظاهرگرایان و وهابیت به آن عمل کنند و از تأویل آن بپرهیزند و خدایی مجسّم برای خود ترسیم کنند. این احادیث عبارتند از:

ابوهریره نه تنها به تفسیر و تأویل باطل روی آورده است بلکه به تغییر و تحریف قرآن نیز پرداخته است. سیوطی در الاتقان به نقل از ابوهریره می گوید: ⁽¹⁾پیامبر (صلی الله علیه و آله) این گونه قرائت کرد: فَلا تَعَلَمُ نَفسَ ما أَخفي لَهُم مِن قِرأَتَ أعین، در حالی که در قرآن این گونه است:

فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنِ . ⁽²⁾

2. اهانت و عدم عصمت و خطاکار بودن انبیا (علیهم السلام)

دروغ پردازی جاعلان حدیث نه تنها در خداشناسی بلکه در نبوت و معرّفی انبیاء (علیهم السلام) نیز جریان دارد و در این قسمت به دروغ پردازی های ابوهریره درباره انبیاء (علیهم السلام) می پردازیم.

و می گفت: ای سنگ لباسم! تا این که بنی اسرائیل موسی (علیه السلام) را دیدند و گفتند به خدا قسم موسی (علیه السلام) مرضی ندارد و موسی (علیه السلام) لباسش را گرفت و ضربه ای به سنگ زد. ابوهریره می گوید: به خدا قسم آن سنگ شش یا هفت جراحت پیدا کرد!! ⁽¹⁾عجیب است که مسلم در کتاب صحیحش این روایت از ابوهریره را در باب فضائل موسی (علیه السلام) آورده است. ⁽²⁾

3. دشمنی با پیامبر (صلی الله علیه و آله) و نیاکان و خاندان مطهرش (علیهم السلام)

نه تنها دشمنی با اهل بیت (علیهم السلام) از سیاست های منافقان و امویان و جاعلان حدیث بوده، بلکه دشمنی با همه خاندان و نیاکان ایشان بلکه شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز در این دشمنی و جعل حدیث هدف بوده تا در پرتوی آن بتوانند اسلام را منحرف کنند. اکنون به برخی از این احادیث که از ابوهریره در تخریب نبوت و خاندان و نیاکانش جعل شده می پردازیم. با بیان این دروغ پردازی ها شناخت و معرّفی نادرست مکتب سقیفه و پیروان ایشان از نبوت نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) ثابت می شود.

3. وقتى جبرئيل حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله آمد و گفت ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هم اکنون خدیجه با ظرف های خوراک و آشامیدنی نزد تو می آید چون آمد از پروردگارش سلامش برسان و از جانب من هم باو سلام گوی و او را مژده بده به خانه ای از نی در بهشت که در آن هیچ هیاهو و ناراحتی نیست. ⁽¹⁾در حالی که زندان در دوران عمر از نی بوده است. ⁽²⁾)4. پیامبر (صلی الله علیه و آله فرمود در شب معراج برای من ظرفی از شراب و ظرفی شیر آوردند، من نگاه کردم و شير را برداشتم، جبرئیل گفت سپاس خدای را که تو را به فطرت درست رهنمون شد، اگر شراب را برداشته بودی امّت تو گمراه می شدند. ⁽³⁾)5. پیامبر (صلی الله علیه و آله فرمود در شبی که مرا به بیت المقدس بردند موسی (علیه السلام) را دیدم مردی نگران و دارای موهای صاف و گویی از مردان قبیله شنوءة بود و عیسی (علیه السلام) را دیدم که مردی میانه بالا و سرخ روی بود گوئی از حمّام گرم بیرون آمده است و ابراهیم (علیه السلام) را دیدم و من شبیه ترین فرزندان او به او هستم، و برای من دو ظرف آوردند که یکی شراب و دیگری شیر بود و گفتند هر یک را که می خواهی انتخاب کن من شیر را گرفتم و نوشیدم و به من گفته شد به سرشت و فطرت صحیح رهنمون شدی و فطرت را دوست می داشتی و اگر شراب را برگزیده بودی پیروان تو گمراه می شدند. ⁽⁴⁾)6. قصه چوپانی پیامبر (صلی الله علیه و آله برای اهل مکّه نیز از جعلیات اوست؛ زیرا یعقوبی و ابن کثیر از عمّار بن یاسر نقل کرده اند که آن حضرت فرمود: هیچ گاه اجیر کسی نبوده است. ⁽⁵⁾بنابراین ابوهریره خواسته با این جعلیات شأن پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در حدّ یک چوپان که شغل خودش بوده پایین بیاورد.)7. پیامبر (صلی الله علیه و آله بر الاغی عربی نشست تا به قبا رود و ابوهریره در خدمتش بود. آن حضرت گفت: ای ابوهریره، سوار می شوی؟. گفت: هر چه شما بفرمایید. آن حضرت فرمود: بنشین. ابوهریره هیکلی بود و پرید تا بر الاغ بنشیند، نتوانست و پیامبر (صلی الله علیه و آله) را گرفت و هر دو افتادند. پس پیامبر (صلی الله علیه و آله) نشست و گفت: ای ابوهریره، می نشینی؟ گفت: هر چه شما بفرمایید. گفت: بنشین. ابوهریره نتوانست بنشیند و پیامبر (صلی الله علیه و آله) را گرفت و هر دو افتادند. بار دیگر پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر الاغ سوار شد و به ابوهریره گفت: می نشینی؟. ابوهریره گفت: به خدایی که تو را به حق فرستاد، بار سوم تو را می اندازم. دیار بکری این مطلب را تحت عنوان لطیفه در کتابش آورده است. ⁽⁶⁾)

8. جبرئیل به خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله آمد و گفت: دیشب به خدمتت آمدم و چیزی مانع از آمدن من نزد شما نبود مگر نقاشی مردانی که روی پرده پشمی رنگارنگ در سر در خانه بودند و سگی که در خانه بود، برو و سر نقاشی ها را از بین ببر تا به شکل درخت شوند و از آن ها دو پشتی بساز و هم چنین آن سگ را که قبلاً توله ای برای حسن و یا حسین بود!! از خانه بیرون کن!! چون ما فرشتگان به خانه ای که در آن نقش صورت و یا سگ باشد داخل نمی شویم. ⁽¹⁾)9. در حالی که حبشی ها نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله بازی می کردند عمر بن خطاب وارد شد و سنگ ریزه به سوی آنان پرتاب کرد امّا پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: ای عمر ایشان را رها کن. ⁽²⁾)10. خداوندا!!! محمّد بشری است که مثل دیگران غضب می کند. من با تو میثاقی بسته ام که نقض نمی کنم، پس هر مؤمنی که او را اذیت کردم و یا دشنام دادم و یا لعن کردم و یا شلاق زدم برای او کفّاره قرار بده و آن را برای او در روز قیامت دعا و قرب به سوی خود قرار بده. ⁽³این جعل حدیث برای تنزیه و مقدّس ساختن معاویه پرداخته شده است چنان که ابن کثیر می گوید: به خاطر این روایت لعن شدن او فضیلتی برای او در روز قیامت است!! وقتی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در نفرین معاویه فرمود: لَا أَشْبَعُ اللَّهُ بَطْنِهِ (خداوند شکمش را سیر نکند). ⁽⁴⁾)11. پیامبر (صلی الله علیه و آله با ما نماز ظهر را دو رکعت خواند و سلام داد (دو رکعت را فراموش کرد). در مردم ابوبکر و عمر بودند و ترسیدند که چیزی بپرسند و بسیاری بیرون رفتند و گفتند که نماز شکسته شده. در میان مردم کسی آن حضرت او را ذوالیدین نامید آمد و گفت: ای پیامبر خدا آیا نماز شکسته شده یا شما دو رکعت فراموش کردید؟ فرمود: نه فراموش کردم و نه شکسته شده!! مردم گفتند: ای رسول خدا شما فراموش کرده اید! آن حضرت نیز فرمود: ذوالیدین درست می گوید و آن حضرت بلند شد و دو رکعت دیگر خواند. ⁽⁵⁾از قرائنی که بر جعل این روایت دلالت می کند این است که این روایت فقط در کتاب بخاری به سه صورت مختلف نقل شده ⁽⁶⁾و از سوی دیگر در تعیین آن نماز اختلاف است، ابن سیرین گفته به گمان من نماز ظهر باشد ولی ابوهریره نماز عشاء را بیان کرده است. ⁽⁷⁾امّا جای دیگر ابن سیرین احتمال نماز عصر را داده. ⁽⁸⁾و در جای دیگر ابن سیرین گفته نماز عشاء را ابوهریره گفته ولی من فراموش کردم!!)⁽⁹هم چنین از جمله قراین دروغ بودن این حدیث آن است که ادّعا شده که ذوالیدین در این قضیه حضور داشته و ابوهریره مستقیماً او را در آن جلسه دیده در حالی که ذوالیدین در جنگ بدر کشته شده و این در حالی است که هنوز ابوهریره از یمن به سوی مدینه نیامده بود و هنوز مسلمان نشده بود!!)

12. پیامبر(صلی الله علیه و آله نماز صبح را خواند و رو به مردم کرد و فرمود: مردی گاوی را می راند پس از آن بر گاو سوار شد، ناگهان گاو گفت: ما برای شخم زدن آفریده شده ایم نه برای سواری دادن!! مردم با شگفتی گفتند: سبحان الله یک گاو حرف زد!! پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: من و ابوبکر و عمر به آن ایمان داریم و (هم چنین فرمود): در حالی که مردی در میان گوسفندانش بود گرگی آمد و گوسفندی را برد. آن مرد به دنبال گرگ رفت و گوسفند را نجات داد. گرگ گفت: این جا او را از من گرفتی! امّا چه کسی را در روز درندگان، روزی که جز من کسی او را نمی چراند، برای دفاع از او می باشد!! مردم با شگفتی گفتند: سبحان الله یک گرگ حرف زد!! پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: من و ابوبکر و عمر به آن ایمان داریم. ⁽¹⁾)13. هنگام نماز شیطان بر من عارض شد و می خواست نماز من را به هم بزند و بشکند. خداوند نیروی به من داد که او را خفه کنم. می خواستم او را به ستونی از مسجد ببندم تا همگی او را ببینند ولی ناگهان سخن سلیمان (علیه السلام به ذهنم رسید که گفت: خداوندا ملکی به من عنایت کن که بعد از من کسی سزاوار آن ملک نباشد. تا این که خداوند شیطان را ذلیلانه رد کرد. ⁽²⁾)ابوهریره در این داستان از کعب الاحبار استفاده نموده؛ زیرا او گفته است: به این دلیل اسرائیل را اسرائیل الله می گویند چون یعقوب خادم بیت المقدس بود و اولین کسی بود که وارد می شد و آخرین کسی بود که خارج می شد و روشن کردن و خاموش کردن چراغ ها را بر عهده داشت امّا شبی دید که چراغ ها خاموش می شود و به همین دلیل شبی در بیت المقدس خوابید تا بداند چه کسی چراغ ها را خاموش می کند و در این هنگام دید یک جن آن ها را خاموش می کند و او را گرفت و اسیر کرد و به یکی از ستون های مسجد بست و وقتی که صبح شد مردم آن جن را در حال اسارت دیدند و اسم آن جن، ایل بود و به همین دلیل یعقوب به اسرائیل ملقب شد. ⁽³)14. ابوهریره می گوید: با پیامبر (صلی الله علیه و آله به محلی رفتیم و شب در آن جا خوابیدیم و تا برآمدن آفتاب بیدار نشدیم. آن حضرت فرمود: سر ستوران خود را بگیرد، این جا جایی است که شیطان در آن برای ما حضور دارد. ⁽⁴⁾)این روایات جعلی از جمله موارد مختلفی که ابوهریره به پیامبر (صلی الله علیه و آله نسبت داده که شئون مختلف آن حضرت را زیر سوال می برد و لااقل با مقام عصمت ایشان سازگار نیست امّا چون این امور با سیاست های امویان در تخریب آن حضرت سازگار بوده در کتب عامّه وارد شده است. باید دانست که دشمنی او با پیامبر (صلی الله علیه و آله) به همین اندازه که به جعل روایات پرداخته و)

با امویان همکاری نموده ثابت می شود امّا او عملاً نیز با منافقان همکاری نیز داشت و در واقعه ترور پیامبر (صلی الله علیه و آله در گردنه هرشی حضور داشته و جز چهارده نفر از منافقانی است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) اسم آن ها را به حذيفة بن یمان گفته بود. این افراد عبارتند از: ⁽¹⁾ابوبکر، عمر، عثمان، طلحه، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن أبي وقاص، ابوعبيدة بن جراح، معاوية بن أبي سفيان، عمرو بن عاص، أبو موسى اشعرى، مغيرة بن شعبة ثقفى، أوس بن حدثان بصری و ابوهریره و أبو طلحه انصاری. امّا ابوهریره در مورد خود و نیز بسیاری از این منافقین چون ابوبکر و عمر و عثمان و ابوموسی اشعری و عمرو بن عاص و معاویه و ابوعبیده جراح جعل حدیث نموده و برای ایشان فضیلت سازی می کند که در قسمت خودش به آن اشاره می کنیم.)15. کسی که بگوید من از یونس بن متی بهترم، در غگوست!! ⁽²یا این که: سزاوار نیست که کسی بگوید من (پیامبر (صلی الله علیه و آله)) از یونس بن متی بهترم. ⁽³⁾)16. دشمنی با حضرت فاطمه (علیها السلام و امیرالمؤمنين على (علیه السلام))ابوهریره بعد از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله در حزب سقیفه و حامیان ایشان وارد شد و از جمله دروغگویانی بود که احادیث مختلفی را در ضدّ حضرت فاطمه (علیها السلام) و امیرالمؤمنین علی (علیها السلام) جعل کرد که از جمله آن روایت آن چه که از پیامبر (صلی الله علیه و آله) می ماند صدقه است و به ارث نمی رسد، ⁽⁴⁾امیرالحاج بودن ابوبکر و اعلام برائت از مشرکین توسط یاران ابوبکر چون ابوهریره و سپس علی (علیه السلام) است. از دیگر اموری که ابوهریره به آن اشتغال داشته تحریف روایات صحیح بوده مانند تحریف حدیث ثقلین از کتاب الله و عترتی به کتاب الله و سنتی. ⁽⁵⁾و واضح است که مراد ابوهریره از سنّت پیامبر (صلی الله علیه و آله) روایات خود او و امثال اوست نه روایات اهل بیت (علیهم السلام).)### 4. فضیلت سازی برای منافقان و دشمنان پیامبر (صلی الله علیه و آله و اهل بیت (علیهم السلام))جعل حدیث در خودستایی از خود و خانوادهاش و برخی منافقان که از جمله دشمنان پیامبر (صلی الله علیه و آله و اهل بیت (علیهم السلام) بودند از جمله کارهایی است که ابوهریره با توجّه به سیاست های امویان به آن پرداخته است. این روایات با توجّه به ادلّه و قراین مختلفی جعلی است بلکه در مواردی برخی از عالمان عامّه به جعلی و دروغ بودن آن اعتراف دارند که به آن ها اشاره می کنیم.)

1. ابوهریره گفته است: من به رسول خدا (صلی الله علیه و آله عرضه داشتم که احادیث بسیاری از شما شنیدم که فراموش می کنم. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند که ردائت را پهن کن، پس پهن کردم که به گفته خودش پر از شپش بود و سپس فرمود آن را به طرف سینه ات بکش و جمع کن و این کار را کردم که پس از آن دیگر حدیثی را فراموش نکردم!! ⁽¹⁾و وی هم چنین در برابر سوالات دیگران می گفت: اگر به خاطر یک آیه از سوره بقره نبود، حدیثی را بیان نمی کردم و آیه این است:)﴿ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا منَ الْبَيِّنات وَ الْهُدى منْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ للنَّاس في الْكِتابِ أولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ الله وَ يَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ ⁽²⁾ 2. عکرمه از ابوهریره نقل می کند که گفت: عده ای می گویند که ابوهریره زیاد روایت نقل می کند که شنیده نشده... به جانم سوگند.... حدیث شما از من هدایتی است برای شما... ⁽³⁾و گفته شده که اعتبار ابوهریره آن قدر زیاد بوده که وقتی مسأله ای از زید بن ثابت پرسیدند او سوال کننده را به ابوهریره ارجاع داد و در ضمن مدّعی شد که ابوهریره از خداوند خواست که علمی داشته باشد که فراموش نشود و پیامبر (صلی الله عله و آله) هم فرمود: «آمین» و بعد از آن وقتی زید از پیامبر (صلی الله علیه و آله) می خواهد که آن دعا را نیز در حق او به جا آورد، پیامبر (صلی الله علیه و آله) قبول نمی کند و می فرماید: آن جوان دوسی زودتر درخواست کرد. ⁽⁴⁾

خدا دعا کنید و از خداوند بخواهید که من و مادرم را

در نظر مردان و زنان مؤمن و همه مردان و زنان مؤمن محبوب قرار دهد، و پیامبر (صلی الله علیه و آله) عرضه داشت: پروردگارا این بنده کوچک خودت و مادرش را برای همه مردان و زنان مؤمن محبوب قرار بده، بنابر این هر مؤمنی که نام مرا بشنود مرا دوست می دارد. ⁽¹⁾

در دروغ بودن این حدیث همین بس که دانسته شود رقیه در سال سوم هجرت وفات کرد و رابطه خوبی نیز با عثمان نداشت؛ به همین دلیل ذهبی و حاکم نیشابوری این روایت را صحیح السند دانسته امّا از نظر متن باطل و واهی می دانند.

از قراینی که بر دروغ بودن این حدیث دلالت دارد اولا تعارض آن با دیگر اخبار و روایات در این زمینه است و از سوی دیگر این آیه در اوایل بعثت نازل شد و در آن زمان ابوهریره کودکی بوده که در یمن با گربه خود بازی می کرده و از سوی دیگر حضرت فاطمه (علیها السلام) که در این حدیث جعلی مورد خطاب قرار گرفته از قراین جعلی بودن این روایت است؛ زیرا آن حضرت در سال پنج بعثت به دنیا آمد.

عرضه کرد، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند به من امر کرده است که این دختر یعنی عایشه را ازدواج نمایم آن گاه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) با او ازدواج فرمود. این حدیث نیز از جعلیات شمرده شده است. ⁽³⁾

با این حال وقتی مواجب و عنایات معاویه و مروان به ابوهریره کم می شد صدای او در می آمد و گویا به برخی از روایاتی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در شأن امویان صادر کرده بود با آنان مخالفت می کرد. از جمله این که گفت: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «گروهی از قریش، امّت مرا به نابودی و هلاکت خواهند کشاند». گفتند: چه دستور می فرمایید؟ فرمود: مردم از آنان دوری گزینند. ابوهریره در حضور سعید اموی و مروان گفت: از پیامبر راستگوی تصدیق شده شنیدم که می فرمود: نابودی امّت من، به دست شهوت رانانی از قریش است. گفت: مروان از آن هاست؟ ابوهریره گفت: اگر بخواهم می توانم یکایک آن ها را نام ببرم و بگویم که هر یک، از کدام قبیله اند. ⁽⁴⁾با این حال او به کتمان مصادیق سخن آن حضرت بسنده کرده و از این که از امویان نام ببرد، پرهیز می کند؛ به هر حال این روایت، حکایت از نفاق او و همکاری او با مخالفان پیامبر (صلی الله علیه و آله) دارد.

5. داستانسرایی و شاگردی مکتب یهودیت

کتور ابوهریره و پیازفروش

زمانی که ابوهریره از سوی معاویه حاکم مکّه بود، مردی مقداری پیاز از عکّه (همین عکّای فعلی) به مکه آورده بود تا بفروشد. کسی نخرید. پیازها ماند، امکان بردن به جای دیگر هم نبود و داشت در هوای گرم می گندید. رفت پیش ابوهریره و گفت: ابوهریره! یک ثواب می توانی بکنی؟ گفت: چه ثوابی؟ گفت: من یک مسلمانم. به من گفته اند در مکّه پیاز پیدا نمی شود و مردم مکّه پیاز می خواهند. من هر چه مال التجاره داشتم همه را پیاز خریدم و به این جا آوردم. حالا هیچ کس نمی خرد و دارد از بین می رود. تو داری یک مؤمن را نجات می دهی، یک نفس را احیا می کنی. آیا می توانی کاری بکنی یا نه؟ گفت: بسیار خوب، روز جمعه که نماز جمعه خوانده می شود، پیازها را در یک جای معین حاضر کن، آن وقت من می دانم. آن روز وقتی که مردم همه جمع شدند، گفت: «أَيُّهَا النَّاسُ! سَمِعْتُ مِنْ حَبیبی رَسول الله» از حبیبم پیامبر (صلی الله علیه و آله) شنیدم که فرمود: «مَنْ اكَلَ بَصَلَ عَكّةَ في مَكَّةَ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ» هركس پیاز عکّه را در مکه بخورد بهشت بر او واجب است. ⁽¹⁾

نیرنگ به خدا

فردی جهنّمی در روز قیامت از خدا می خواهد تا از آتش و بوی متعفّن آن خلاص شود و قسم می خورد که چیز دیگری درخواست نکند وقتی آزاد می شود، درخواست می کند به بهشت نزدیک شود و قسم می خورد و عهد و پیمان می بندد که چیز دیگری درخواست نکند. وقتی خدا او را به بهشت نزدیک می کند، ابتدا سکوت می کند ولی باز درخواست می کند تا خدا او را به بهشت ببرد. خدا می گوید: ای فرزند آدم چقدر حیله گر و فریبکاری!! و چقدر ستمکار و طغیانگری!! امّا او پیوسته برای بهشت رفتن خود دعا می کند تا این که خدا از کار او می خندد و سپس اجازه بهشت را به او می دهد و از او می خواهد تا باز هم درخواست های خود را طلب کند و خداوند نیز دو چندان آن را به او می دهد!! به گفته ابوهریره این شخص آخرین کسی است که به بهشت می رود!! ⁽²⁾

شاگردی کعب الاحبار

از جمله کارهایی که ابوهریره انجام داده این است که به شاگردی کعب الاحبار یهودی در آمده و باعث شده تا اسرائیلیات زیادی را از او وارد متون اسلامی کند و نیز ذهن خودش نیز برای این کار پرورش پیدا کند. وی روایاتی از کعب الاحبار نقل می کند که ما به ذکر عناوین آن اکتفا می کنیم:

در این موارد تصریح شده که ابوهریره از کعب الاحبار نقل روایت نموده امّا همان روایت را در نقلی دیگر به پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت داده است که در چند سطر بعد نیز به آن موارد اشاره می کنیم!!. ⁽⁹⁾هم چنین وی در برخی از موارد فقط متن روايت كعب الاحبار را نقل نموده بدون این که آن را به کعب الاحبار نسبت دهد امّا روایت شناسان آن را به کعب الاحبار نسبت داده اند، به عنوان نمونه به برخی از آن اشاره می کنیم: