نقد فلسفة داروین

مشخصات کتاب

سرشناسه : ابوالمجد، محمدرضا، 1247 - 1322.

عنوان و نام پديدآور : نقد فلسفه داروین/ تالیف محمدرضا نجفی‌اصفهانی؛ ترجمه مجد‌الدین نجفی، حسن صافی‌اصفهانی؛ تصحیح و تعلیق و تکمیل علی زاهد‌پور.

مشخصات نشر : قم: موسسه فرهنگی صاحب الامر(عج)، 1393.

مشخصات ظاهری : 615 ص.

فروست : نشر صاحب الامر عج؛ 25.

شابک : 978-964-8238-56-3

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

موضوع : داروین، چارلز، 1809 - 1882م.

موضوع : فیلسوفان انگلیسی -- قرن 19م. -- تاریخ و نقد

شناسه افزوده : نجفی، مجدالدین، مترجم

شناسه افزوده : صافی اصفهانی، حسن، 1298 - 1374.، مترجم

شناسه افزوده : زاهدپور، علی، 1340 - ، مصحح

رده بندی کنگره : B1623/الف2ن7 1393

رده بندی دیویی : 192

شماره کتابشناسی ملی : 3788529

اشاره

نقد فلسفة داروین

تألیف

آیةالله العظمى أبوالمجد شیخ محمّدرضا نجفى اصفهانى

(1287-1362ق)

ترجمه

آیةالله شیخ مجدالدّین نجفی

مجدالعلماء

(1326-1403ق)

آیةالله شیخ حسن صافى اصفهانى

(1337- 1416ق)

تصحیح و تعلیق و تكمیل

دكتر على زاهدپور

فهرست مطالب

مقدمة دکتر علی زاهدپور مصحح کتاب 13

شیوة آماده‌سازی ترجمة فارسی 15

شیوة ترجمة مترجمان 17

ترجمه‌های دیگر 17

پیشگفتار به قلم دکتر حامد ناجی اصفهانی محقّق متن عربی کتاب 19

داروین 22

داروین و نظریة تکامل 23

گذری بر نظریة تکامل 24

1- نظریة خلق الساعة 24

2- تبدّل انواع 25

3- نظریة حدّ وسط 29

تاریخچة کتاب نقد فلسفه داروین 33

کتاب فلسفة النشوء والارتقاء 33

علامه نجفسی و نقد فلسفة داروین 36

گزارشی از درون‌مایة نقد علامه نجفی در دفتر اوّل 38

مقالة اوّل. سیر تطوّر اسلام 39

مقالة دوّم. در تحلیل منشأ انسان 40

تکمله 42

ادلة تکمیلی شارحان داروین 44

تذکر 46

مقالة سوم. در تحلیل مبادی چهارگانة داروین 47

1- تنازع بقاء 47

نقد 48

تکمله 48

نقد 49

2- پیدایش متباینات 49

نقد 49

3- وراثت 50

نقد 50

4- انتخاب طبیعی 50

نقد 51

5- انتخاب جنسی 51

نقد 52

تکملة اعتراضات وارد بر نظریة تکامل 52

جایگاه نقد علامه نجفی 54

پاره‌ای از نکات در کتاب نقد فلسفة داروین 57

تدریس نقد فلسفة داروین 59

ترجمة حاضر 59

شرح حال آیةالله حاج شیخ حسن صافی اصفهانی مترجم جلد دوم کتاب 60

استادان 60

تألیفات و آثار 61

مرثیه و ماده تاریخ وفات 62

شرح حال آیةالله العظمی آقای میرزا محمّدتقی مجلسی اصفهانی 63

شرح حال مؤلف و فرزندش مترجم جلد اوّل به قلم آیةالله حاج شیخ هادی نجفی 65

شرح حال مؤلف 65

نام - پدر - مادر - ولادت 65

تحصیلات و اساتید 65

مشایخ اجازه 67

در کلام بزرگان 67

هجرت به کربلا 73

تدریس و شاگردان 74

صورت و سیرت 78

تألیفات 78

1- الإجازة الشاملة للسیدة الفاضلة 78

2- أداء المفروض فی شرح اُرجوزة العَروض 79

3- استیضاح المراد من قول الفاضل الجواد 79

4- إماطة الغین عن استعمال العین فی معنیین 79

5- رسالة امجدیه 79

6- الإیراد والإصدار فی حلّ مشکلات عویصة فی بعض العلوم 80

7- تصانیف الشیعة 80

8- تعریب رسالة سیر و سلوک منسوب به سید بحرالعلوم 80

9- حاشیه بر «آکر» ثاوذوسیوس 80

10- حاشیه بر شرح واحدی بر دیوان متنبی 80

11- حاشیه بر کتاب روضات الجنات 80

12- حُلی الدهر العاطل فی من أدرکتُه من الأفاضل 81

13- دیوان أبی المجد 81

14- ذخائر المجتهدین فی شرح کتاب معالم الدین فی فقه آل یس 81

15- رسالة فی الرد علی فصل القضا فی عدم حجیة فقه الرضا 82

16- الروض الأریض فیما قال أو قیل فیه من القریض 82

17- الروضة الغنّاء فی تحقیق معنی الغناء 82

18- سقط الدّرّ فی أحکام الکُرّ 83

19- سمط اللآل فی مسألتی الوضع والاستعمال 83

20- السیف الصنیع لرقاب منکری علم البدیع 83

21- العقد الثمین فی أجوبة مسائل الشیخ شجاع‌الدین 83

22- غالیة العِطر فی حکم الشعر 83

23- القِبلة 83

24- القول الجمیل إلی صدقی جمیل 83

25- گوهر گرانبها در رد اتباع عبدالبهاء 84

26- نجعة المُرتاد فی شرح نجاة العباد 84

27- نقد فلسفة دارون (کتاب حاضر) 84

28- النوافج و الروزنامج 85

29- وقایة الاذهان والألباب ولباب أصول النسة والکتاب 85

30- تعلیقه بر رساله المحاكمة بین العَلَمین 85

31- الحواشی علی الکافی 85

32- أنا والأیام 85

33- رساله‌ای پیرامون حکم فقهی دستگاه گرامافون 85

تذکر: رسالة فی عدم تنجیس المتنجس 86

همسر و فرزندان 86

وفات و مدفن و مراثی 88

مصادر شرح حال مؤلّف 93

شرح حال مترجم جلد اوّل آیةالله مجد الدین نجفی (مجد العلماء) 95

نام - پدر - مادر - ولادت 95

تحصیلات و اساتید 96

مشایخ روایت و مُجازین از وی 97

در کلام دیگران 97

مجالس تدریس و برخی از شاگردان 100

تعیین قبلة دقیق مصلای شهر اصفهان 104

تألیفات 105

1- ایرادات و انتقادات بر دائرة المعارف فرید وجدی 105

2- ترجمه «نقد فلسفة داروین» به فارسی (کتاب حاضر) 105

3- حاشیة روضات الجنات 105

4- حاشیة سمط اللآل فی مسألتی الوضع والاستعمال 105

5- حاشیة وقایة الأذهان 105

6- دروس فی فقه الإمامیة (کتاب الصلاة و کتاب الصوم) 106

7- رساله‌ای در شرح حال آیةالله آقای حاج شیخ محمّدحسین نجفی 106

8- رساله‌ای در احوالات آیةالله ابوالمجد شیخ محمّدرضا نجفی106

9- رساله‌ای در احوالات و شرح حال خودشان 106

10- صرف افعال 106

11- الفوائد الرضویة فی شرح الفصول الغرویة 106

12- گل گلشن 106

13- المختار من القصائد والأشعار 107

14- الیواقیت الحسان فی تفسیر سورة الرحمن 107

نمونه‌ای از اشعار 107

امامت و جماعت 107

اخلاق و مردمداری 109

همسر 109

فرزندان 110

وفات و تشییع و مدفن 110

انعکاس اخبار ارتحال و مجالس ترحیم 111

مراثی و ماده تاریخ 111

مصادر شرح حال مترجم 117

تصویر صفحة اوّل ترجمة کتاب به قلم آیةالله مجدالدّین نجفی 118

تصویر صفحة دیگری از ترجمة آیةالله مجدالدّین نجفی 119

تصویر آغازین صفحة ترجمة جلد دوّم به قلم آیةالله شیخ حسن صافی اصفهانی 120

تصویر انجام ترجمة آیةالله حاج شیخ حسن صافی اصفهانی 121

تصویر آغازین صفحة بازنویسی ترجمة جلد دوم به خطّ آیةالله محمّدتقیم مجلسی 122

تصویر انجام بازنویسی آیةالله محمّدتقی مجلسی از ترجمة جلد دوم کتاب 123

تصویر دست‌خط مؤلّف در مورد ترجمة کتاب توسط فرزندش و بشارت به طبع آن 124

مقدمة مترجم آیةالله شیخ مجدالدین نجفی معروف به «مجدالعلماء فرزند مؤلف 125

سرآغاز 125

یک سخن سودمند 126

فلسفة داروین با دیانت منافات ندارد 131

ماده چیست و مادیین چه می‌گویند؟ 133

ماده چیست؟ 134

اندیشة سِر ولیم تامسون انگلیسی دربارة جوهر فرد 137

نظریات دانشمندان دربارة ماده، فرضیاتی بیش نیست 137

نقد فلسفة داروین جلد اوّل: نقد فلسفة نشوء و ارتقاء 141

مقدمة مؤلف 143

یک سخن که امیدوارم عموم خوانندگان توجه فرمایند 143

یک سخن که امیدوارم متدینین در او دقت فرمایند 145

بیان موضع کتاب در برابر بی‌دینی محض 146

سخنی با بی‌دینان و دیگر پیروان این اعتقادات هداهم الله بلطفه نکوهش فلسفة داروین148

نظرات منتشر شدة داروین و منحرفان 148

متن کتاب 151

رابطة فلسفة نشوء و ارتقاء با الحاد و دیگر مذاهب 151

گفتار نخست: در بیان شبهات در ادوار سه‌گانة اسلام 153

دورة نخست: عصر بعثت 153

دورة دوم: دورة عباسیان 155

دورة سوم: دورة آمیزش با غربی‌ها 156

تشویق مسلمانان به خودکفایی 158

آگاه کردن مسلمانان از آنچه از دست خواهند داد 160

انتقال علوم یونانیان پس از زوال عزت آنان 161

تشویق مسلمانان به تفکر 162

نگاهی به فلسفة نشوء و ارتقاء از وجهة دیانتی 165

این نظریه باوجود اشکالاتی که د ارد، وجود آفریدگار را نفی نمی‌کند 165

پیروان داروین سخنشان را به الحاد متمایل می‌سازند 169

اعتراف بزرگان فلسفة نشوء و ارتقاء به ایزد توانا 171

لامارک 171

مستر والاس و تقدم او بر داروین در نظریة نشوء 172

نظریة نشوء با وجود خدای مدبّر حکیم ناسازگار نیست 173

هاکْسلی 176

اسپنسر و اعتقاد او به توحید 180

داروین 182

رابطة میان دین و علم 183

اتفاقاً به مصلحت علم نیست که در برابر دانش بایستد! 184

دین نه از بین می‌رود و نه دگرگون می‌شود 187

علم هیچ‌گاه بر دین مقدم نمی‌شود 189

یقینیات با آموزه‌های دینی مخالف نیست 191

ظنّیات 191

دین نظام علت و معلول را باطل نمی‌داند 193

فصل: دربارة اینکه انسان در خلقت خود از دیگر انواع موجودات مستقل است 196

گفتار دوم: در اینکه قبایل بربر معترفند که اصل انسان از موجود زنده‌ای خاص است 198

توتمیسم 198

دلایل فلسفة نشوء و ارتقاء 202

دلیل اول: شمول قوانین تغییر 202

پاسخ 203

دلیل دوم: تشابه انسان و دیگر موجودات 204

پاسخ 205

میمون و ویژگی آن 206

ممکن است انسان به میمون تبدیل شود، اما برعکس آن نمی‌شود 208

تباین انواع بر اختلاف اصل انواع دلالت دارد 210

دلیل سوم: دربارة یکی بودن منشأ موجودات 210

پاسخ 214

نمونه‌هایی از جعلیات 214

تکمیل پاسخ 217

دلیل چهارم: وجود اعضای زائد 221

علوم معاصر به صورت قاطع برخی از اعضاء را بازمانده تلقی نمی‌کند 224

شبهه‌ای در موضوع مورد بحث 228

پاسخ 228

توضیح مطلب به شکل دیگر 229

پاسخ کسی که می‌گوید انسان در اصل خنثی/ بی‌جنسیت بوده است 230

رد کسی که مدعی است مردان زمانی کودکان را شیر می‌دادند 231

پاسخ کسی که معتقد است نخستین مخلوق دارای صورت بشری، زن بود 232

استدلال به وجود اعضای زائد مقتضی وجود آفرینندة حکیم است 232

پیروان داروین و وجوهی که برای تحول گفته‌اند 233

نمونه‌هایی از انسان‌های عجیب و غریب 242

بررسی آنچه در «جاوه» کشف شده است 246

نقد ادعای حلقة مفقوده بودن انسان جاوه 248

منقولات مربطو به حلقة مفقودة خبری مسلّم نیست 256

دروغین بودن برخی اکتشافات 257

چند کلاهبرداری اروپائیان 259

کلاهبرداری در تاج پادشاه 259

کلاهبرداری در سنگ‌ها 260

کلاهبرداری در سفالینه‌های موآبی 261

پادشاه سُدانگ و دیدار او از «پاریس» 263

سخن «موانس» دربارة ارتقاء و تلاش او برای کشف واسطه 265

رد نظر «موانس» 266

علم تجربی تنها به آن چیزی می‌رسد که در دین آمده است 268

فصل: در ردّ کسانی که می‌پندارند انسان و میمون جدّ مشترکی دارند 269

مقالة سوم: دربارة مبانی نظریة داروین 271

چهار اصل بر اساس نظریة نشوء و ارتقاء 271

انکار بدیهیات سه‌گانه از سوی طرفداران داروین 272

1: تنازع بقاء 272

نقد 274

نیم‌نگاهی دیگر به تنازع بقاء و بحث دیگری در او 277

تنازع بقاء سبب ترقی نمی‌گردد 278

تنازع بقاء سبب فقدان صورت‌های واسطه نمی‌شود 280

نقد 282

نقد 286

حقیقت امر در این باره چیست؟ 290

ملزم کردن داروین و پیروانش 292

انتخاب جنسی 294

فصل: در رد نظریة انتخاب طبیعی 303

نگرش لامارک 303

مذهب تحول و ارتقاء در طول سده‌ها 310

انتخاب طبیعی همیشه به ارتقاء منجر نمی‌شود 315

کمبود اجزاء با سخن کسی که قاطعانه معتقد به ارتقاء است متناقض است 317

اعضای باقی‌مانده نه به کار تطور عام می‌آیند و نه با لاهوت تناقض دارند 320

اعضاء زائد با اصل غایت منافات دارند 324

دلیلی بر ارجاع جانداران به اصل واحد نیست 325

تکمله‌ای بر رابطه میان قدرت الهی و علل طبیعی 327

دین منکر علل خارجی و علّیت نیست 329

اعتقاد به اصل واحد برای جانداران با توحید منافاتی ندارد 334

رقابت علمی میان مادی‌گرایان و پاستور بر سر بی‌نیازی طبیعت از واجب الوجود 335

قبول «خلق الساعه» سبب الحاد نمی‌شود 337

نظریة تولد ذاتی از زمان‌های قدیم موجود بوده است 340

داوری نهایی دربارة آنچه در شرح «بخنر» آمده است 342

تکمله‌ای در پاسخ به برخی تشکیکات 342

عمر زمین با مذهب ارتقاء منافات دارد 343

تغییر در تحول ناگهانی 344

نظریة انتخاب، از یک جهت با اتحاد اصل انواع منافات دارد 346

نکته‌ای در خصوص مبدأ زبان‌ها و دیدگاه مذهب ارتقاء دربارة آن 347

مذهب داروین و علم اللغات 349

بیان نظرات زمین‌شناسی و پالنتولوژی دربارة پیدایش حیات 352

داوری در این مقام 353

فصل: مقصود از ارتقاء 360

تحقیق در معنای کمال و ارتقاء 360

نقد سخن «اسپنسر» دربارة معنای ارتقاء 360

قرائتی دیگر از «اسپنسر» دربارة معنای ارتقاء 368

خاتمه: در دفاع از شرافت انسان 373

حیوان صرفاً با غریزه عمل نمی‌کند 374

تفاوت میان حیوان و انسان 376

نقد فلسفة داروین جلد دوم: در اثبات آفریننده و ابطال شبهات مادی‌مرام‌ها 381

مقدمة آیةالله شیخ حسن صافی اصفهانی 383

گفتار نخست: در اثبات واجب الوجود 393

اثبات آفریدگار 394

برهان بر اینکه وجود آفریدگار بدیهی است و نیازمند برهان نیست 395

مقدمات برهان 395

قضایای اولیه 395

غایت در صنع دخالت دارد 397

مناظرة خداشناس و مادی 399

توجه به قدرت الهی در عالم 400

وجود مدبّر عالم از نظر هر کس که به دینی معتقد است از بدیهیات است 401

معنای دین و آزادی 403

فصل: در مناظره بر روی کشتی بخار 405

ساعت میر 406

مقدمه‌ای در معنای غایت و نظم 407

نظم عام در جهان 412

رابطه میان قوانین طبیعت و قدرت الهی 415

نظریة داروین با غایت و مقصد منافات ندارد 416

قوانین طبیعت با غایت داشتن آنها منافات ندارد 420

فصل: در نظم شگفت‌انگیز ساعت 424

وجود برخی اعضای بدن منافی نظم است 424

کوری وجدان متمدنان 429

چگونه از قوانین طبیعت بر واجب الوجود استدلال می‌شود؟ 436

فصل: مناظره دربارة یقین در ادعاها 440

شناخت واجب الوجود و صفات او 442

دانش صحیح با دین مخالف نیست 448

شناخت قدرت واجب الوجود و تواناییش بر هر کار 448

شناخت نیروی پدیدآورندة این جهان 451

ماده قدیم نیست 461

چگونه عالَم با آفریدگار خود ارتباط دارد؟ 465

تبرئة ارسطاطالیس از افتراء «بخنر» در اینکه مبدع ماده را نیافریده است 469

تبرئة صوفیان از بهتان مترجم شرح «بخنر» در نسبت دادن «پانته‌ایسم» به آنان 472

تعریف ایجاد و ابداع 475

ماده نمی‌تواند آفرینندة خود باشد 479

طبیعت اولیه نمی‌تواند دو تا باشد 481

حرکت و جوهر متلازمند نه متحد 483

ماده محصور است 483

ماده مخلوق است 488

سبب طبیعی در ایجاد امور دارای نظم کافی نیست 490

گفتار دوم: در دفاع از ادیان 491

جهان بیهوده آفریده نشده است 491

انسان بدون دین صلاح کار خود را نخواهد دانست 491

دین پاک سبب رشد امت و محیط می‌شود 494

جامعه/ اجتماع یکی از مقاصد دین است 503

وضعیت عرب پیش از اسلام 504

وضعیت عرب بعد از اسلام 505

چگونه جنگ در اسلام مجاز شد؟ 505

دیدگاه ادیان دربارة ریختن خون انسان‌ها 506

دین با آزادی اندیشه به‌ویژه در عرصه‌های علمی مخالفتی ندارد 507

فهم نادرست در قائل شدن به تعارض میان دین و علم یقینی 509

خدمت دین به اجتماع 511

خدمت دین به روان بشریت 512

بازگشت به دین در میان ملل متمدن 518

وقوع نسخ در شرایع به معنای خشونت و سختی احکام اولیه نیست 521

احکام پیامبران خشن نیست 522

تفاوت میان فلسفه و دین رویکرد عقل است 524

شارع در صدور احکامْ زمان و مکان را در نظر گرفته است 525

زمامداران از دین سوءاستفاده می‌کنند 527

خونریزی و هرج و مرج در انقلاب فرانسه 532

دربارة قتل «ژاندارک» 537

دین مانع پیشرفت ملت‌ها نیست 539

لوتر و تأثیر او بر جامعة انگلستان 541

دین با تطور تضادی ندارد 546

دین نباید اندیشه‌ها را تحت فشار قرار دهد 548

ادیان صورت تحول‌یافتة یکدیگر نیستند 550

توحید برخاسته از نظریة فتیشیسم نیست 551

از تشابه ادیان لازم نمی‌آید که قانون تحول، در ادیان هم جریان داشته باشد 557

برخی سخنان سخیف و یاوة او 559

اعتراضات دیگر به دین و پاسخ آنها 561

از بدترین آیین‌های استبدادی آیین سوسیالیسم است 564

فصل دیگر: در تتمة اعتراضات 580

رابطة میان شرع و خیر و تمدن 580

خوشبختی از دیدگاه اپیکوریون و کلبی‌مسلک‌ها 583

پیروی نکردن از شهوت نیاز به عاملی بازدارنده دارد 584

نفس 585

دین است که استوارترین روش برای صلاح انسان است 589

نصیحتی به همة دینداران و بلکه همة انسان‌ها 591

تکمله‌ای در پژوهش‌های علمی بر ضد فلسفة داروین 596

تذکر 600

نمایه‌ها: نمایه آیات 601

نمایه اعلام و فرق 603

نمایه کتاب و رساله و مقاله 610

نمایه اماکن 612

برخی از مصادر تحقیق کتاب 614

برخی از مطبوعات کتابخانه عمومی آیةالله نجفی ایران - اصفهان - مسجد نوبازار 616

به نام خداوند جان‌آفرین *** حکیم سخن بر زبان آفرین

مقدمة مصحح

اشاره

کتابی که پیش روی خوانندگان عزیز قرار دارد ترجمة دو جزء نقد فلسفة دارون اثر آیةالله العظمی شیخ محمدرضا نجفی اصفهانی معروف به «ابوالمجد» است. وی این کتاب را - چنان‌که از عنوانش پیداست - در نقد فلسفة داروین نگاشته است. او از پیشگامان نقد داروین در جهان اسلام است.

و اما کتابی که حاوی نظرات داروین بوده و مرحوم ابوالمجد بر اساس آن به نقد فلسفة داروین دست زده، شرحی است که پزشک و فیلسوف ماتریالیست آلمانی لودویگ بُخنِر بر کتاب منشأ انواع داروین نوشته است و شِبلی شُمَیل - از نخستین سکولارهای جهان عرب - آن را با عنوان فلسفة النشوء والارتقاء ترجمه کرده، به سال 1884م/1262ش/1301ق در مصر به چاپ رساند.

مرحوم ابوالمجد نقد خویش را در دو جزء سامان داده است: در جزء اول نظریة «تکامل انواع» داروین را نقد و بررسی کرده و در جزء دوم، در قالب مناظره‌ای خیالی، مباحث توحید را مطرح و به شبهات طرح‌شده در این باره در کتاب فلسفة النشوء و الارتقاء پاسخ گفته است.

این کتاب نخستین بار به سال 1331ق/1292ش در مطبعة الولایة در بغداد به چاپ رسید، اما چاپی مغلوط و کم کیفیت، که دیگر تکرار نشد. در سال

1388ش، نوادة مرحوم ابوالمجد و بقیة السلف خاندان نجفی مسجدشاهی حضرت آیةالله حاج شیخ هادی نجفی زید عزّه که همواره در پی احیاء میراث اسلامی غنی این مرز و بوم هستند، تصمیم به تصحیح و چاپ مجدد آن گرفتند. این کار به دست دانشمند محترم جناب دکتر حامد ناجی انجام شد و البته در این راه شاعر ادیب عبدالستار حسنی و دانشمند معظم آیةالله سید محمدرضا حسینی جلالی نیز همکار و همیار او بودند. بدین ترتیب، کتاب نقد فلسفة دارون بار دیگر و در سال 1389 به چاپ رسید.

اما ترجمة کتاب، در همان سال‌های چاپ نخست آن و در زمان حیات مرحوم ابوالمجد، به دست فرزند خلف ایشان مرحوم آیةالله شیخ مجدالدین نجفی ملقب به «مجد العلماء» جدّ آیةالله شیخ هادی نجفی صورت گرفت. پایان ترجمة جلد اول مصادف با فوت مؤلف شد و مرحوم مجد العلماء دنبالة ترجمه را رها کرد. حضرت آیةالله شیخ هادی نجفی بر آن شدند تا ترجمة جدّ ماجدشان احیا شود. و چون ترجمة مرحوم مجد العلماء بخشی پاکنویس بود و بخشی در کاغذهای جدا از هم و پاکنویس نشده، از این رو از بنده خواستند که آن صفحاتِ پاکنویس‌شده به همراه دیگر اوراق، بازخوانی و با ویرایش و تعلیق، به اضافة ترجمة اجزاء باقی‌مانده به چاپ برسد.

شیوة ترجمة مرحوم مجدالعلما نخست ترجمه در کاغذهای جدا جدا و سپس پاکنویس بوده و کاغذهایی که از ایشان باقی مانده بود و به دست ویراستار رسید، 70 صفحه پاکنویس و بقیه، کاغذهای جدا جدا و برخی نیز کاغذهای آبدیده و پاره و ناخوانا بود. الحمد لله بیشتر اوراق ترجمة مرحوم مجد العلماء بازخوانی شد که از 190 صفحة جزء اول کتاب (بر اساس چاپ جدید) حدود 140 صفحة آن ترجمة ایشان است و 50 صفحة باقی‌مانده ترجمة ویراستار است که موارد آن در پاورقی مشخص شده است.

اما جزء دوم کتاب که تقریباً آن نیز 190 صفحه است، حدود 160 صفحة آن را فقیه حوزة اصفهان حضرت آیةالله شیخ حسن صافی (رحمة‌الله‌علیه) ترجمه کرده است.

ترجمة ایشان که در اختیار فرزند گرامیشان حجة الاسلام و المسلمین آیةالله زاده حاج شیخ علی صافی زید عزّه بود، به اینجانب داده شد. مرحوم صافی ترجمة خویش را در دفترچه‌ای مضبوط نوشته بود که بخشی از آن را فقیه معاصر حوزة علمیة اصفهان حضرت آیةالله مجلسی در همان دفترچه با خط خوش بازنویسی کرده‌اند.

به هر حال مطالب این دفترچه نیز حروف‌چینی شد. آن بخش از کتاب نیز که ترجمه نشده بود به فارسی گردانیده شد تا نهایتاً هیچ صفحه از صفحات کتاب نقد فلسفة دارون بدون ترجمه نماند.

در ترجمة این دو بزرگوار دگرگونی بنیادی صورت نگرفت و تنها کوشیده شد با حفظ عبارات و کلمات آنها ترجمه‌ای امروزین ارائه شود و در عین حال تعدد مترجم در ترجمه به چشم نیاید. البته خوانندة محترم با خواندن متن حاضر رنگ و بوی ترجمه را حس خواهد کرد که امری طبیعی است؛ زیرا اگر بنا بود این متن رنگ و بوی ترجمه نداشته باشد، ناگزیر باید اغلب صفحات دوباره ترجمه می‌شد و این با هدف اصلی که احیاء ترجمه‌های موجود از کتاب بود منافات داشت. در آن مقداری نیز که ویراستار ترجمه کرد، کوشش شد به گونه‌ای همخوان با دیگر ترجمه‌ها باشد تا احساس دو و به عبارتی سه مترجم داشتن ترجمه آشکار نباشد.

شیوة آماده‌سازی ترجمة فارسی

ویراستاری و آماده‌سازی ترجمة فارسی کتاب نقد فلسفة دارون با دو مشکل همراه بود:

نخست آنکه کاغذهای باقی‌مانده از مرحوم مجد العلماء - به جز صفحات پاک‌نویس‌شده - غالباً از خط خوشی برخوردار نبود و درهم بود. مشخص بود که برخی از آنها به سرعت انجام شده و برخی نیز با تأمل، که خواندن و یک‌دست کردن آنها امری مشکل بود.

دوم آنکه کتاب آکنده از نام‌های بیگانه اعم از نام اشخاص یا مؤسسات و اصطلاحات علمی بود. چون ویراستار وظیفة خود می‌دانست که هیچ نقطة مبهمی در کتاب برای خواننده باقی نماند، توضیح همة آنها را عهده‌دار شد. در این میان دو مشکل رخ نمود: یکی آنکه شکل نام‌ها و اصطلاحات «عربی‌شده» بود؛ از این رو یافتن صاحب نام و آن اصطلاح دشوار و گاه بسیار دشوار بود. از سوی دیگر، اصطلاحات موجود در کتاب غالباً تخصصی مربوط به علوم زیست‌شناسی و زمین‌شناسی و علوم مرتبط بود که در تخصص ویراستار نبود. ویراستار برای حل این دو مشکل، چندین مقاله در معرفی یا نقد فلسفة داروین و نیز ترجمة فارسی کتاب منشأ انواع وی (ترجمة دکتر نورالدین فرهیخته) و بخش‌هایی از کتاب شِبلی شُمَیل را خواند تا هم با فضای این مبحث و اصطلاحات مرتبط آشنا شود؛ هم نام کسانی را که با موضوع «تکامل انواع» پیوند دارند، بداند. اما برای ارجاعات توضیحی، به سبب تعدد و تنوع نام‌های خاص و تخصصی بودن اصطلاحات که نیاز به منابع فراوان داشت و در خصوص مسائل علمی، ویراستار نیز اشرافی نداشت، به عنوان توضیح ابتدایی و نه تخصصی، از سایت wikipedia فراوان استفاده شد و تفصیل بیشتر به خوانندة گرامی واگذار شد. با این همه، برخی نام‌ها و اصطلاحات - که شمارشان چندان نیست - با وجود جستجو و تفحص از توضیح برکنار ماندند. شایان ذکر آنکه برخی از نام‌ها و اصطلاحات را مصححان متن عربی توضیح داده بودند که از برخی از آنها نیز استفاده شد.

اما از متن تصحیح‌شدة عربی دو استفادة دیگر هم شد: یکی آوردن سرعنوان‌هایی بود که مصححان بر اصل کتاب افزوده اندو این عنوان‌ها همگی در داخل کروشه به ترجمة فارسی نیز راه یافت.

دیگری آنکه دکتر حامد ناجی در مقدمة مبسوطی که بر چاپ عربی نوشته است، چکیدة برخی فصول کتاب را آورده بود که ویراستار پاره‌ای از آنها را در جاهایی که احساس می‌کرد متن نامفهوم است، ذکر کرد.

کاری دیگر که برای این ترجمه انجام شد و بسیار هم بایسته بود، تدوین

نمایه بود که بدین منظور فهرست‌واره‌ای از آیات و احادیث، نام‌های خاص و اصطلاحات تهیه شد.

شیوة ترجمة مترجمان

ترجمة مرحوم آیةالله مجد العلماء فرزند گرامی مؤلف در اغلب موارد ترجمه‌ای تحت اللفظی است، اما در ترجمة مرحوم آیةالله صافی کمتر این مورد به چشم می‌خورد. از کلمات به‌کاررفته در ترجمة مرحوم صافی برمی‌آید که ایشان فردی ادیب بوده‌اند و از ترجمة منظوم اشعار عربی، روشن می‌شود که طبع شاعری نیز داشته‌اند؛ چه، ایشان تمام اشعار عربی را به صورت شعر فارسی درآورده‌اند و انصافاً از جهت رسایی و وفادار بودن به متن عربی، اشعار ایشان ممتاز است.

ترجمه‌های دیگر

به جز دو ترجمة مرحومان آیةالله مجد العلما و آیةالله صافی، سید محمّدجواد غروی و سید حسن حسینی دولت‌آبادی نیز به ترجمة این کتاب دست زده‌اند که اولی در دسترس نبود و دومی بخشی از مجلد اول بود که مرحوم مجد العلما ترجمه کرده بود، از این رو مورد استفاده قرار نگرفت.

در پایان، جای آن دارد که از حضرت آیةالله حاج شیخ هادی نجفی زید عزّه تشکر کنم، که در طول آماده‌سازی این متن، مشوق و کمک‌کار حقیر بودند.

همچنین جای آن دارد که از سرکار خانم تهمینه تصرآزادانی حفظها الله تعالی به خاطر حروفچینی مقدمات و مؤخرات و صفحه‌بندی زیبای تمام کتاب تشکر کنم.

اسفندماه 1391 شمسی

اصفهان

علی زاهدپور

مؤلّف خود در مورد اهمیت ترجمة کتاب حاضر چنین گوید:

«و این حقیر بیان آن را [که این عالم را صانعی است حکیم] در کتاب «نقد فلسفة داروین» انگلیسی که ردِّ بر ملحدین است و در نجف اشرف تصنیف نمودم، و در مدینة السّلام بغداد به طبع رسید، به طرز بسیار لطیف، تازه نموده‌ام، بلکه از برکت دو آیه از قرآن کریم استخراج برهان بر بدیهی بودن این مطلب نموده، در آن کتاب شرح آن را داده‌ام. و کسی از علماء ظاهراً ملتفت به این مطلب نشده و این از فضل خداوند بود بر این بندة ضعیف. اگر کسی از مؤمنین به زبان عربی انس کامل داشته باشد، رجوع به آن کتاب نماید، و اگر بتواند ترجمه به فارسی نماید، به اعتقاد حقیر خدمت بزرگی به عالم دین نموده، و برای کسانی که عربی نمی‌دانند، بعضی بیانات آن را در منابر خود به قدر مناسب مقام خواهم نمود، ان شاء الله».

[رسالة امجدیه، ص76، چاپ چهارم]

پیشگفتار به قلم دكتر حامد ناجی اصفهانی محقّق متن عربی كتاب

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لواهب الحكمة والعقل و الصلاة علی النبی والأهل

آشنایی ایرانیان با فرهنگ غرب حكایتی خواندنی و مفصّل است كه این قلم را در این مقام نه سودای گفتگو از آن است و نه این مجال مقتضی آن.

رشد روزافزون دستاوردهای علمی در چند سدة اخیر در جهان غرب و فراهم آمدن فلسفه‌های جدید بر مقتضای دانش‌های عصری، امری است كه با روش‌شناسی فلسفة اسلامی چندان خوانا نیست؛ زیرا بنیاد تفكّر ایرانی - اسلامی به‌ویژه در چند سدة اخیر بر پایة مبانی عقلی و به نوعی وانهادن دانش‌های تجربی و نگرش عقلانی به علوم است؛ از این رو گویی بازخوانی این روش از نیازهای مبرم عصری بوده و هر اندیشه‌مند و متفكّری را بدان می‌خواند كه طرحی نو در این مقام درافكند و الا سقف آسمان تفكّر وی به گونه‌ای خرق شده، بنیان آن درهم می‌ریزد.

با نگاه به هجوم دانش‌ها و فلسفه‌های وارداتی از جهان غرب، بنیاد تفكّر اسلامی با شبهات و معضلات گوناگونی روبرو شده است كه باید پاسخگوی آن

بود. یكی از این مشكلات نظریه تكامل داروین بود. داروین ⁽¹⁾اگرچه خود در ابتدا تعلیم‌آموختة لاهوت مسیحی بود، ولی دلباختگی وی به علوم طبیعی وی را به یكی از برجسته‌ترین زیست‌شناسان عصر روشنگری تبدیل كرد. نظریة تكامل وی اگرچه خاستگاه الحادی نداشت، ولی پی‌آمدهای كلامی آن امری انكارناپذیر بود. نظریة وی عملاً با پنج حوزه ⁽²⁾به چالش برخاست:

1- خداوند و طبیعت: چون در نظریة تكامل، روند كمال موجودات، به‌تدریج و در طی قرون بود؛ بنابراین هیچ دلیلی برای اتقان صنع اولیه الهی دیده نمی‌شود، و چه بسا بنا بر انتقاد هیوم، نظم رایج محصول آزمون و خطاها و تمادی زمان است.

بنابراین، نظریه تكامل، اتقان صنع الهی را به چالش می‌كشد ⁽³⁾، و در قرائت افراطی آن، اتقان صنع‌های موجود را محصول اتفاق می‌بیند.

2- انسان و طبیعت: بنابر آموزه‌های سنتی، انسان تافتة جدا بافته‌ای در خلقت الهی محسوب می‌گردد، حال آن‌كه بنابر نظریة تكامل،

وی محصول طبیعت است؛ لذا بازیابی ویژگی‌های انحصاری انسان خود تأمّل دیگر را می‌طلبد.

3- اخلاق تكاملی: بنابر نظریة تنازع بقاء و انتخاب اصلح هیچ استبعادی نخواهد داشت كه اخلاق در هر حوزه معنی خاص خود را دهد و عملاً اخلاقِ مطلوب طبقه برتر چیزی جز اخلاق مرتبه مادون باشد. این ثمرة نظریة تكامل حتی پیروان نظریة تكامل را آشفته ساخت، تا بدان‌جا كه هاكسلی اعتراف داشت هنجارهای اخلاقی را نمی‌توان از تكامل اتخاذ كرد ⁽⁴⁾.

4- تعارض با كتاب مقدّس: بنابر مسفورات عهد عتیق و تبارشناسی حضرت

آدم (علیه‌السلام)، خلقت حضرت آدم اندكی بیش از شش هزار سال است،حال آن‌كه باتوجه به نظریة تكامل و كاوش در بقایای انسان، این نظریه تأیید نمی‌گردد.

البته تعارض كتاب مقدس و علمْ خود از مباحث بنیادین الهیات نوین در عصر روشنگری است؛ زیرا افزون بر نظریة تكامل، مبحثی در نظریه‌های كیهان‌شناسی نیز مخالف آن است.

5- فرجام‌شناسی جهان: بنابر قبول نظریة معاد بر بنیاد كتاب مقدّس، با قبول نظریة داروین نه‌تنها ساحت معاد از انسان به تمام موجودات قابل تعمیم است، بلكه چگونگی این حشر با تكامل تمامی موجودات با حفظ مراتب آنها خواهد بود كه در مآل تصویر معادِ مفروض چندان با ظواهر دینی سازگار نیست.

بدیهی است كه باتوجه به مشكلات فوق، اگر چه الهیات سنتی دینی سودای آشتی با این نظریه را ندارد، ولی چگونگی پاسخگویی به این نظریه خود ماجرایی دیگر است.

نظریة تكامل داروین را بیش از یك قرن پیش نشریات عربی وارد حوزة اسلام کردند، و چنانچه خواهد آمد، یكی از شیفتگان آن به نام شبلی شمیل به ترویج و اشاعه آن پرداخت، این امر دانش‌وران حوزة اسلام را بر آن داشت كه به مواجهه با آن اقدام كنند، كه در این راستا برخی با نگاهی اعتدالی به مصاف آن رفتند و برخی با نگاهی انتقادی.

بنا بدان چه گفته شد، این بحث از یك سو مدخلی اساسی برای مباحث فلسفة دین معاصر است و از سوی دیگر، دغدغة علمی - دینی برای هر دین‌باوری می‌باشد.

نگاشتة حاضر را كه بیش از نیم قرن پیش عالمی دردآشنا به نام علاّمه محمّدرضا نجفی مسجدشاهی به رشتة تحریر درآورده، متكفّل بحث و تحلیل و پی‌آمدهای نظریة تكامل است؛ و دقیقاً چون وی به خوبی می‌دانست كه این نظریه اگر چه می‌تواند مورد باور موحّدان باشد، ولی پی‌آمدهای آن چه بسا به نفع مادیان تمام شود، بخش دوّم اثر خود را به پاسخگویی از آراء

ماتریالیست‌های آن زمان قرار داده است.

پیش از ورود به چگونگی اثر علاّمه نجفی، به شخصیت داروین و نظریة تكامل نظری خواهیم افكند و سپس به معرفی تفصیلی این اثر می‌پردازیم.

داروین

چارلز داروین در فوریة سال 1809 در خانواده‌ای ثروتمند، از نجیب‌زادگان انگلیسی، از حامیان «كلیسای توحیدی» در انگلستان دیده به جهان گشود. وی پس از گذراندن دوران تحصیل در سال 1825م، پس از یك دوره كارآموزی، در كنار پدرش جهت تحصیل پزشكی به دانشگاه ادینبرو رفت، ولی به جهت دلزدگی از عمل جراحی، پزشكی را رها كرد و به نزد بردة سیاه آزادشده‌ای به نام «جان ادعو سنتون» به آموختن «تاكسی‌درمی» پرداخت. وی در خلال آموزش شیفتة داستان‌های استادش دربارة جنگل‌های بارانی آمریكای جنوبی گردید. پس از مدتی به درس تاریخ طبیعی و طبقه‌بندی گیاهان راه یافت و در درس یكی از پیشگامان نظریة تكامل، یعنی «رابرت ادموند گرانت»، شركت جست. سرانجام به جهت عدم ادامة درس خود در پزشكی و ناخشنودی پدرش به «كالج كرسیست» دانشگاه كمبریج راه یافت تا الهیات مسیحی را فرا گیرد و در كسوت روحانیت درآید. وی همگام با آموزش جدّی الهیات مسیحی، به آموزش سواركاری و جمع‌آوری سوسك پرداخت و در همان اوان به عنوان یك «سوسك‌شناس» شهرت یافت.

او پس از چندی به عنوان یك طبیعی‌دان به خدمت نیروی دریایی درآمد و به سفر اكتشافی آمریكای جنوبی رفت. وی در طول سفر پنج سالة خود به بررسی سنگواره‌ها و ارگانیسم‌های زنده پرداخت و مجموعة گردآوری شدة وی از سنگواره‌ها شهرت بسزایی برای وی به ارمغان آورد. در پی ورود سنگواره‌های داروین به «كالج پادشاهی جراحان» و معرفی وی به «ریچارد اوون»، بخشی از این سنگواره‌ها به جوندگان غول‌پیكر منقرض‌شده‌ای منسوب گردید كه همین امر

بر اعتبار وی در محافل علمی افزود و سرانجام او به عنوان عضو شورای انجمن زمین‌شناسی برگزیده شد، وی در همین اوان به مشاركت در تألیف كتاب چندجلدی جانورشناسی كشتی بیگل همّت گمارد.

داروین و نظریة تكامل

داروین در پی كسالتی خفیف، در اواسط سال 1837م عازم ییلاق گردید و در طول اقامت یك ساله‌اش در آن، بر اثر مطالعات گذشته‌اش به ویژه مطالعة اصول زمین‌شناسی «لایل» به پژوهش دربارة نظریة تكامل پرداخت. لایل در كتاب خود بر این باور بود كه سطح زمین بر اثر یك فرآیند تدریجی تغییر یافته و در ابتدا تمام موجودات زنده در مركزی از آن رشد یافته‌اند و از آنجا پخش شده‌اند، تا تدریجاً از بین رفته‌اند.

داروین با بررسی سنگواره‌ها دریافت كه انواع موجودات تغییر می‌یابند و اعضای گونه‌های مختلف یك نیای مشترك دارند.

داروین با مطالعة مقالة لوتاس ماتوس - كه مدعی شده بود رشد جمعیت انسان تكافی با غذای وی را در چند دهة آینده ندارد و بشر دچار قحطی و مبارزه برای غذا می‌شود - دریافت كه هرگاه نوعی از موجودات زنده با محیط خود ناسازگار باشند از بین می‌روند، و نوعی كه با محیط سازگارتر است باقی می‌ماند و حتّی جای او را می‌گیرد.

سرانجام داروین با بررسی شواهد متعدّد گیاهی و جانوری و بررسی مطالعات خوك‌شناسان و كبوترشناسان، در سال 1842م تئوری خود را آماده كرد و در سال 1844م رساله‌ای در 240 صفحه دربارة «انتخاب طبیعی» نگاشت ⁽¹⁾و بالاخره كتاب اصلی خود با نام اصل انواع را منتشر ساخت.

گذری بر نظریة تكامل

اشاره

درباره پیدایش جهان هستی سه نظریه قابل طرح است:

1- نظریة خلق الساعة

زاد و ولد تمامی موجودات، در پی وجود عنصر مذكور و مؤنّثِ هم جنس خود است؛ یعنی مثلاً وجودِ یك اسب در پی وجود اسب مذكر و مؤنث است و همچنین وجود گربه و سایر موجودات. ولی مشكل عمده بر سر آن است كه نسل اولیه تمامی جانوران و گیاهان در چه وقت و در كجا به وجود آمده‌اند؟

در این میان طبیعی‌دانان گذشته، همچون ارسطو، بر این باور بودند كه موجودات اولیه بنا بر «اصل فعال» خلق می‌گردند؛ مثلاً همچنان‌كه آتش به‌طور ناگهانی از مواد آتش‌زا پدید می‌آید، حیات موجودات نیز چنین آغاز می‌گردد. اینان در پی این اندیشه بر این باور بودند كه مثلاً از گوشت گندیده، كرم تولید می‌گردد، از لجن، مارماهی یا از انبار گندم، موش و غیره.

در سال 1668م یك پزشك ایتالیایی به نام فرانچسكو ردی با اجرای آزمایشی، ضربتی مهلك بر این نظریه وارد ساخت؛ وی با قرار دادن گوشتی گندیده در یك وان، پس از مدّتی مشاهده كرد تعدادی كرم در گوشت پدید آمده است وی در آزمایش بعدی خود گوشت را در ظرف دربسته‌ای قرار داد، كه مانع از تماس حشرات با گوشت می‌شد، ولی در مدّتی مشابهِ آزمایش قبل، دریافت که هیچ كرمی در آن پدید نیامده است.

پس از این آزمایش، با كشف موجودات میكروسكوپی، در آزمایش مشابهی در سال 1767م توسط لازارو اسپالانزانی، وی با تهیة آبگوشتی در ظرف دهانه‌بسته‌ای آبگوشت را جوشانید تا موجودات میكروسكوپی آن از بین رود، و با عدم ورود هوا به ظرف نشان داد كه هیچ موجودی از آبگوشت پدید نمی‌آید.

و سرانجام در سال 1860م لویی پاستور آخرین ضربه را بر نظریة خلق الساعة وارد ساخت، وی با تهیه ظرفی به شكل «S» نشان داد با عدم ورود گرد و غبار

به ظرف آبگوشت جوشانده شده، حتی آبگوشت نمی‌گندد و تغییری نمی‌كند، چه رسد به آن‌كه از آن موجودی تولید گردد.

2- تبدّل انواع

برخلاف نظریة خلق الساعة برخی از دانشمندان گذشته بر این باور بوده‌اند كه موجودات زنده عموماً از ماده بی‌جان تكوین یافته‌اند، و پس از تحمّل یك سلسله تغییرات به شكل و هیئت كنونی درآمده‌اند.

اَنكسیمَنْدروس در قرن ششم قبل از میلاد اظهارنظر می‌كند كه تمام حیوانات تحت اثر پرتو خورشید در لجن‌های اوّلیه تكوین یافته‌اند و همگی به صورت ماهی بوده‌اند، و پس از رشد از آب خارج گشته و از فلس‌های خود بیرون آمده‌اند و در زمین زندگی كرده‌اند. انسان نیز نتیجة یكی از این تغییرات است.

لوكْرِیسوس نیز دربارة پیدایش موجودات زنده نظری اظهار می‌كند، ولی در خلال گفته‌های وی رازی نهفته می‌ماند كه داروین آن را با منتهای وضوح بیان می‌كند و آن تنازُع بقا و انتخاب طبیعی است.

لوكْرِسیوس چنین اظهارنظر می‌كند كه در آغاز، روی تپه‌ها و صحراهای زمین را چمن‌های سبز و خرم مملو از گل پوشانیده بود. سپس بین انواع درختان نزاعی درگرفت و هر یك سعی داشت كه شاخه‌های خود را بیشتر به سوی هوا دراز كند. همان‌طور كه كُرك‌ها و موها و پشم، اول بر روی اعضای چارپایان و پرندگان ظاهر می‌شوند، زمین تازه نیز در وهلة اول از علف‌ها و درختچه‌ها پوشیده شد. سپس به راه‌های مختلف، گروه‌های بی‌شمار موجوداتِ زندة فناپذیر خلق كرد؛ زیرا جانوران نمی‌توانستند از آسمان به زمین بیفتند و گیاهان نیز نمی‌توانستند از ورطة اقیانوس‌ها خارج شوند. بهتر است نام «مادر» را كه نامی بسیار برازنده است برای زمین بگذاریم؛ زیرا همه چیز از آن پیدا شده است. اكنون نیز بسیاری از جانداران به كمك باران و حرارت آفتاب به وجود می‌آیند... در قرون اولیه بسیاری از نژادهای جانوران الزاماً از بین رفته‌اند بدون آن‌كه بتوانند

تولید مثل كنند و باقی بمانند؛ زیرا تمام جاندارانی كه می‌بینیم در اطراف ما زندگی می‌كند از زوال و انقراض محفوظ نمانده‌اند مگر به وسیلة حیله یا زور یا چالاكی كه در هنگام زادن داشته‌اند. بقای بسیاری از جاندارانی كه به حال ما مفیدند از آن جهت است كه ما از آنها دفاع كرده‌ایم. نژاد شیرها و سایر درندگان به وسیله زوری كه داشته‌اند و نژاد روباه با حیله و نژاد گوزن با سرعت و چالاكی كه داشته است حفظ گردیده و نژاد باوفای سگ، كلیة اَخلاف حیوانات باركش، گلّه‌های مولّد پشم و چارپایان دارای شاخ، بر اثر حمایت انسان باقی مانده‌اند... اما چرا ما از جانوران غیر مفید و جانورانی كه طبیعت، صفات لازم را برای داشتن یك زندگی مستقل به آنها نداده است حمایت كنیم؟ این‌گونه جانوران تحت اثر قوانین تقدیر، به كار طعمة رقبای خود آمدند، تا این‌كه طبیعت نوع آنها را كاملاً منقرض ساخته است.

چنان‌كه استنباط می‌شود لوكْرِسیوس نقش تنازع بقا را در زوال بعضی انواع درمی‌یابد، ولی این كیفیت تا زمان داروین همچنان مسكوت باقی ماند» ⁽¹⁾.

لامارك در بنیاد اندیشة خود از سویی وامدار نظریة خلق الساعة است، و از سویی طرفدار نظریة تبدّل انواع. وی بر این باور است كه نخستین موجودات زنده به صورت ماده‌ای لعاب‌مانند هستند كه از آن به دو طریق موجودات پدید آمده‌اند:

1- از تركیب مستقیم عناصر شیمیایی، تحت تأثیر نور خورشید و حرارت برخی موجودات پدید آمده‌اند.

2- گروهی از موجودات در بدن سایر حیوانات پدید آمده‌اند و قابل تغییر به صور گوناگون‌اند.

لامارك برخلاف بسیاری از طرفداران تبدل انواع، از سویی مخالف نظریة جهش و از سوی دیگر مخالف نظریة تنازع بقاء است و بر همین اساس به توجیه

چگونگی پیدایش برخی از گونه‌های موجودات پرداخته است ⁽¹⁾.

و اما یكی دیگر از دانشمندان صاحب‌نظر در نظریة تبدّل انواع ژوفروآ سنت هیلیر است. به نظر وی «فقط یك سلسله مخلوق وجود دارد كه پیوسته تغییر می‌كند و تدریجاً تكامل حاصل می‌نماید و این تغییرات تحت اثر قدرت عظیم محیط‌های زندگی بوده است.

به نظر این دانشمند روزی خواهد رسید كه ثابت شود تمام نژادهای كنونی نتیجة تغییر و تكامل تدریجی جانداران قدیم‌اند و درحقیقت نسب نژادهای كنونی بدون انفصال به نژادهایی می‌رسد كه تا به امروز از بین رفته‌اند - همان نژادهایی كه اگر به وضع معجزه‌آسایی رجعت می‌كردند یا بر اثر رستاخیز ناگهان بر سطح زمین ظاهر می‌گشتند، بار دیگر از بین می‌رفتند. محیط زندگی امروزی ملزم نیست شرایط كافی برای زیستن آنها را تأمین كند.

ژوفروآ ساختمان بدن جانوران را براساس طرحی واحد می‌پندارد و روی این فكر بین استخوان‌بندی كلیة مهره‌داران وحدت ساختمانی اساسی می‌یابد.

به نظر ژوفروآ، عوامل مؤثری كه در تغییر تدریجی و تحول جانداران دخالت داشته‌اند عبارتند از: اوّل. سرد شدن تدریجی زمین؛ دوّم. مقداری از اكسیژن هوا تدریجاً توسط موجودات زنده جذب شده و بر اثر تنفس به انیدرید كربنیك تبدیل می‌شود و سپس به صورت كربنات كلسیم در مرجان‌ها و صدف نرم‌تنان و استخوان مهره‌داران باقی می‌ماند، بدون آن‌كه بار دیگر به هوا پس داده شود.

ژوفروآ این دو عامل را سبب تغییر تدریجی دستگاه تنفس جانوران تصور كرده، چنین می‌پندارد كه تغییر دستگاه تنفس باعث حدوث تغییرات هماهنگ دیگر در سایر اعضا می‌گردد و شكل و هیئت جاندار را تغییر می‌دهد» ⁽²⁾.

در اینجا بایسته است از یكی از پیشگامان نظریة تبدّل انواع، هربرت اسپنسر یاد نمود، وی «در مقاله‌ای (كه ابتدا در ماه مارس 1852م در مجلة لیدر و سپس

در كتاب خود تحت عنوان مجموعه مقالات به سال 1858م به چاپ رساند) با ورزیدگی و توانایی تحسین‌انگیز تئوری‌های خلقت را با نظریات مربوط به تكامل موجودات اُرگانیك مقایسه کرده است. او با مثال آوردن از نمونه‌های تولید مثل در جانداران بومی، با اشاره به تحوّلاتی كه در مراحل جنینی در بسیاری از جانوران به وجود می‌آید، از مشكلی كه برای متمایز ساختن انواع موجودات و گونه‌های متنوع از یكدیگر وجود دارد، با توسّل به اصل درجه‌بندی كلّی چنین استدلال می‌كند كه انواع موجودات متحمّل تغییراتی شده‌اند؛ و او این تغییر را به علّت عوض شدن اوضاع و شرایط می‌داند. همچنین نویسنده بر مبنای اصل اكتساب تدریجی و مرحله‌ای لازم یكایك قوا و استعدادهای ذهنی، به بررسی روان‌شناسی پرداخته است» ⁽¹⁾.

در پی ارائة نظریه تكامل توسّط داروین، دو قرائت جدید از نظریة وی عرضه شد:

الف) نئوداروینیسم: بنیاد این نظریه توسط جانورشناس آلمانی «اریسما» عرضه شد. وی بر این باور كه صفات موجود بر دو دسته‌اند: صفات موروثی و صفات اكتسابی. صفات اكتسابی یك موجود به نسل‌های پس از خود به ارث نمی‌رسد؛ از این رو مثلاً طول گردن زرافه را، برخلاف رأی داروین، به بهره از صفات اكتسابی نمی‌توان نسبت داد، بلكه در جریان تنازع بقاء، زرافه‌هایی با چنین گردنی به جهت تطابق بیشتر با محیط زیست باقی مانده‌اند.

ب) نظریة جهش یا موتاسیون: در عصر حاضر با كشف جهش كروموزومی در سلول‌های جنسی یك جانور كشف گردید كه چه بسا صفاتی در یك موجود ظهور یابد كه در نسل‌های قبلی وی موجود نبوده است. دانشمندان افزون بر گزارش‌های متعدّد از این پدیده، با پرتو دادن كروموزوم‌های یك موجود با اشعة ایكس قادر به ظهور این پدیده شده‌اند.

ولی نكتة درخور توجه در این نظریه آن است كه جهش‌های كشف شده و یا

ایجاد شده در یك موجود نمی‌تواند ذاتیات و صفات بنیادین وی را تغییر دهد؛ لذا این نظریه در نظریه تكامل چندان كارساز نیست.

3- نظریة حدّ وسط

3- نظریة حدّ وسط ⁽¹⁾

با توجه به متون مقدّس، شاید بتوان طرحوارة دیگری برای این امر عرضه داشت، كه اساس آن مبتنی بر تفاوت خلقت آدم از سایر موجودات است.

بنا به باب اول سفر پیدایش در تورات، خلقت زمین و آسمان به‌طور تدریجی در هفت روز به شرح ذیل انجام یافته است:

روز اوّل. خلقت زمین، بخار، روز و شب؛

روز دوّم. آسمان و اقیانوس؛

روز سوّم. خشكی (زمین)، دریا، انواع نباتات، گیاهان دانه‌دار و درختان میوه‌دار؛

روز چهارم. اجرام سماوی (خورشید و ماه و بروج)، پیدایش فصول؛

روز پنجم. پرندگان، حیوانات بزرگ دریایی و آبزیان.

روز ششم. حیوانات وحشی و اهلی، خزندگان، انسان؛

روز هفتم. پایان خلقت یا روز مقدس.

در قرآن كریم به نوعی به همین شش روز اشاره شده است: «خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیامٍ» ⁽²⁾ولی در تفسیر آن آراء بس متضاربی موجود است.

امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) دربارة خلقت جهان می‌فرمایند: «أَنْشَأَ الْخَلْقَ إِنْشاءً وَابْتَدَأَهُ ابْتِداءً بِلا رَوِیةٍ أَجالَها وَلا تَجْرِبَةٍ اسْتَفادَها وَلا حَرَكَةٍ أَحْدَثَها وَلا هَمامَةِ نَفْسٍ اضْطَرَبَ فِیها، أَحالَ الْأَشْیاءَ لِأَوْقاتِها، وَلَأَمَ بَینَ مُخْتَلِفاتِها، وَغَرَّزَ غَرائِزَها، وَأَلْزَمَها أَشْباحَها، عالِماً بِها قَبْلَ ابْتِدائِها، مُحیطاً بِحُدُودِها وَانْتِهائِها، عارِفاً بِقَرائِنِها وَأَحْنائِها.

ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحانَهُ، فَتْقَ الْأَجْواءِ وَشَقَّ الْأَرْجاءِ وَسَكَائِكَ الْهَواءِ، فَأَجْرَى فِیها ماءً مُتَلاطِماً

تَیارُهُ مُتَراكِماً زَخّارُهُ، حَمَلَهُ عَلى مَتْنِ الرِّیحِ الْعاصِفَةِ وَالزَّعْزَعِ الْقاصِفَةِ، فَأَمَرَها بِرَدِّهِ، وَسَلَّطَها عَلَى شَدِّهِ، وَ قَرَنَها إِلى حَدِّهِ الْهَوَاءُ، مِنْ تَحْتِها فَتیقٌ، وَالْمَاءُ مِنْ فَوْقِها دَفِیقٌ.

ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحانَهُ رِیحاً، اعْتَقَمَ مَهَبَّها وَأَدامَ مُرَبَّها وَأَعْصَفَ مَجْراها وَأَبْعَدَ مَنْشَأَها، فَأَمَرَها بِتَصْفیقِ الْمَاءِ الزَّخّارِ وَإِثارَةِ مَوْجِ الْبِحارِ، فَمَخَضَتْهُ مَخْضَ السِّقَاءِ، وَعَصَفَتْ بِهِ عَصْفَها بِالْفَضاءِ، تَرُدُّ أَوَّلَهُ إِلى آخِرِهِ وَساجِیهُ إِلى مائِرِهِ حَتّى عَبَّ عُبابُهُ، وَرَمَى بِالزَّبَدِ رُكامُهُ فَرَفَعَهُ فی هَواءٍ مُنْفَتِقٍ وَجَوٍّ مُنْفَهِقٍ، فَسَوَّى مِنْهُ سَبْعَ سَمَوَاتٍ، جَعَلَ سُفْلاهُنَّ مَوْجاً مَكْفُوفاً وَعُلْیاهُنَّ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَسَمْكاً مَرْفُوعاً بِغَیرِ عَمَدٍ یدْعَمُها وَلا دِسارٍ ینْظِمُها.

ثُمَّ زَینَها بِزِینَةِ الْكَواكِبِ وَضِیاءِ الثَّواقِبِ، وَأَجْرَى فِیها سِرَاجاً مُسْتَطیراً وَقَمَراً مُنیراً فی فَلَكٍ دائِرٍ وَسَقْفٍ سائِرٍ وَرَقِیمٍ مائِرٍ.

ثُمَّ فَتَقَ مَا بَینَ السَّمَواتِ الْعُلا، فَمَلَأَهُنَّ أَطْواراً مِنْ مَلائِكَتِهِ» ⁽¹⁾.

بنابراین عبارت، دربارة سیر خلقت، مراتب ذیل را به ترتیب می‌توان تصویر

نمود:

خلقت فضا با آبی متلاطم در آن؛

خلقت باد و حركت آب به واسطة آن در فضا؛

ایجاد بادی دیگر كه آب را سخت به حركت درآورد و آب را كاملاً با هم مخلوط ساخت؛

پیدایش كف بر روی آب؛

حركت كف به فضا؛

پیدایش هفت آسمان از كف؛

پیدایش ستارگان در پایین‌ترین آسمان؛

پیدایش فرشتگان در آسمان‌های بالا.

دربارة خلقت حضرت آدم (علیه‌السلام) در تورات، سفر پیدایش، باب 2، آیات 5-7 آمده است: «هنگامی كه خداوند آسمان‌ها و زمین را ساخت، هیچ بوته و گیاهی بر زمین نروئیده بود؛ زیرا خداوند هنوز باران نبارانیده بود و همچنین آدمی نبود كه روی زمین كشت و زرع نماید، اما آب از زمین بیرون می‌آمد و تمام خشكی‌ها را سیراب می‌كرد. آنگاه خداوند از خاك زمین، آدم را سرشت؛ سپس در بینی آدم روح حیات دمیده به او جان بخشید و آدم موجود زنده‌ای شد».

در قرآن كریم آمده است: «إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِینٍ لَازِبٍ» ⁽¹⁾: ما انسان را از گلی چسبیده آفریدیم.

امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) در این باره می‌فرمایند: «ثُمَّ جَمَعَ سُبْحانَهُ مِنْ حَزْنِ الْأَرْضِ وَسَهْلِها وَعَذْبِها وَسَبَخِها تُرْبَةً سَنَّها بِالْمَاءِ حَتّى خَلَصَتْ، وَلاطَها بِالْبَلَّةِ حَتَّى لَزَبَتْ، فَجَبَلَ مِنْها صُورَةً ذاتَ أَحْناءٍ وَوُصُولٍ وَأَعْضاءٍ وَفُصُولٍ، أَجْمَدَها حَتَّى اسْتَمْسَكَتْ، وَأَصْلَدَها حَتّى صَلْصَلَتْ لِوَقْتٍ مَعْدُودٍ وَأَمَدٍ مَعْلُومٍ.

ثُمَّ نَفَخَ فِیها مِنْ رُوحِهِ فَمَثُلَتْ إِنْساناً ذا أَذْهانٍ یجِیلُها وَفِكَرٍ یتَصَرَّفُ بِها، وَجَوارِحَ یخْتَدِمُها، وَأَدَواتٍ یقَلِّبُها، وَمَعْرِفَةٍ یفْرُقُ بِها بَینَ الْحَقِّ وَالْباطِلِ وَالْأَذْواقِ وَالْمَشامِّ وَالْأَلْوانِ

وَالْأَجْناسِ، مَعْجُوناً بِطِینَةِ الْأَلْوانِ الْمُخْتَلِفَةِ وَالْأَشْباهِ الْمُوْتَلِفَةِ وَالْأَضْدادِ الْمُتَعادِیةِ وَالْأَخْلاطِ الْمُتَباینَةِ مِنَ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ وَالْبَلَّةِ وَالْجُمُودِ؛ وَاسْتَأْدَى اللهُ سُبْحانهُ الْمَلائِكَةَ وَدِیعَتَهُ لَدَیهِمْ، وَعَهْدَ وَصِیتِهِ إِلَیهِمْ فِی الْإِذْعانِ بِالسُّجُودِ لَهُ وَالْخُنُوعِ لِتَكْرِمَتِهِ» ⁽¹⁾.

با تأمّل در متون فوق می‌توان دریافت:

1- خلقت زمین و آسمان تدریجی بوده است؛

2- ظهور پاره‌ای از موجودات در زمین و آسمان می‌تواند به‌طور تدریجی و بر اثر فرآیند تكامل باشد؛

3- خلقت آدم (علیه‌السلام) به‌صورت دفعی بر روی زمین اتفاق افتاده است نه تدریجی؛

4- در خلقت حضرت آدم (علیه‌السلام) نوعی دوگانگی حاكم است؛ یعنی خلقت جسم او و خلقت روح او، كه هر دوی آن به صراحت در تمام متون فوق آمده است.

حال با توجه به آن‌كه فلاسفه برای حیوانات و نباتات نفوس مجرده قائلند، همین دوگانگی در خلقت در تمامی آنها حكمفرماست؛ لذا چه بسا بتوان فرض كرد كه خلقت یك موجود در بخش جسمانی محصول فرآیند تكامل است و حیات آن منوط به قدرت لایزال الهی در هر لحظه؛ و مؤید این برداشت پیچیدگی تحلیل حیات و مرگ در علوم زیستی است كه تاكنون پاسخ قاطعی بدان داده نشده است.

تاریخچة كتاب نقد فلسفه داروین

كتاب نقد فلسفة داروین در واقع در پاسخ به نظریة تكامل ولو از مغیر عقلی و دینی این نظریه به رشته تحریر درآمده، و از آنجا كه مهم‌ترین شارح عربی داروین در سده گذشته شبلی شمیل (chibli chemayel) بوده، بخش اوّل نگارش علاّمه نجفی متكفّل پاسخگویی به اثر وی است.

شبلی شِمیل در سال 1850م در قریة «كفرشیما»ی لبنان در خانواده‌ای ارتودوكس زاده شد. وی پزشكی را در دانشكدة پروتستانی سوریه فراگرفت و در سال 1875م جهت ادامة درس پزشكی به پاریس رفت. در آنجا با آراء اسپنسر و داروین دربارة تكامل انواع آشنا شد. در پی آن به ترجمة كتاب شش سخنرانی دربارة نظریة داروین از لودویک بُخنر در ارتباط بین مادی‌گری و نظریة داروین همت گمارد. وی پس از چندی از پاریس به مصر بازگشت و به حرفة پزشكی خود مشغول شد و در طی آن به نگارش مقالات گوناگون در مجلاتی چون: مصر الفتاة، سركیس، المقتطف، المقطم، المؤید، الوطن، الهلال و الجریدة پرداخت.

او كه از یك سو به نظریة تكامل انواع و از سوی دیگر به كمونیسم اجتماعی و سیاسی تمایل داشت، به‌طور غیابی از طرف دادگاه عثمانی در مصر به اعدام محكوم گشت، ولی خود در سنّ 67 سالگی در سال 1917م درگذشت.

از وی افزون بر مجموعة فلسفة النشوء و الارتقاء، مجموعه مقالاتی دربردارندة شصت و نه مقاله به چاپ رسیده است. ⁽¹⁾

كتاب فلسفة النشوء والارتقاء

دو بخش از این اثر، بنا بر مقدّمة چاپ دوّم آن المقتطف مصر، 1900م قبلاً به شرح ذیل به طور مجزّا چاپ شده بود:

الف. شرح بخنر علی مذهب دارون ⁽²⁾سال 1884م؛

ب. كتاب الحقیقة ⁽¹⁾سال 1885م.

و اما در چاپ دوّم این اثر، سه بخش بر آن افزوده و مجموعة آن فلسفة النشوء و الارتقاء نامگذاری شد. این سه بخش عبارتند از:

ج. مباحث و مناقشاتی در حیات و اثبات مادی‌گرایی، كه قبل از 1910م در نشریه المقتطف چاپ شده بود ⁽²⁾.

د. مقدّمة دوّم شمیل بر شرح بخنر، افزون بر مقدّمة اوّلی كه قبلاً نگاشته بود ⁽³⁾.

ه. خاتمة اثر ⁽⁴⁾که دربردارندة خلاصة نظرات قبلی از دیدگاه فلسفه و علوم انسانی و تأثیر این افكار از دیرباز تا عصر حاضر است.

بخش اول كتاب، یعنی شرح بخنر ⁽⁵⁾بر مذهب داروین خود مشتمل بر پنج مقاله است:

مقالة اول:در تحلیل مذهب داروین و اصول آن؛

مقالة دوم: در نقد اعتراضات بر داروین و بررسی اصل زبان‌ها و دفاع از داروین؛

مقالة سوم: در تطبیق مذهب داروین بر انسان و بررسی شكاف روزافزون بین

انسان و حیوان و بیان اصل انسان؛

مقالة چهارم: بررسی تكامل و ارتقا در طول ادوار كرة زمین و بررسی قوانین آن؛

مقالة پنجم: چگونگی ارتباط نظریة داروین با فلسفة مادی و بررسی اقوال موجود در آفرینش جهان.

بخش دوم: رسالة الحقیقة، دربررسی ردّهای موجود بر مذهب داروین.

این رساله در واقع تكملة پاسخ مؤلّف به ردّیه‌ای است كه ضد داروین نگاشته شده است. شمیل این رساله را در چهار باب به رشته تحریر درآورده است:

باب اول. در مذهب داروین و علماء النظر؛ ⁽¹⁾

مشتمل بر چهار فصل در مادّه و قوّه، وجود معنوی و وجود مادّی، ردّ مخالفان در صفات موجود در اجسام، و معرفت اصل انسان.

باب دوم. در ثبوت مذهب داروین و فساد نقیض آن؛

مشتمل بر یك دیباجه و هفت فصل و یك خاتمه: در تغییر انواع، تنازع بقاء و انتخاب طبیعی، اشكالات وارد بر خصم، انسان و سایر حیوانات، ارتقاء، ادلة ارتقاء و سلسله مراتب آن و دفع اعتراضات وارد بر ارتقاء و سلسله مراتب آن.

مؤلّف در خاتمة خود به عدم تعارض مذهب داروین با اصل وجود خدا پرداخته است ⁽²⁾.

باب سوم. در آراء دانشمندان علوم طبیعی در اصل عوالم؛

مشتمل بر هشت فصل: جوهر فرد، رأی تامسون در جوهر فرد، وحدت عناصر و قوا، اختلاف طبع به حسب اختلاف وضع، تساوی قوه و جوهر، كشف خلط و اظهار غلط، مناظره اصحاب خلق و اصحاب قدم، و فصل الخطاب بین اصحاب خلق و اصحاب قدم.

باب چهارم. در حیات؛

مشتمل بر چهار فصل: دربارة حیات، تولّد ذاتی (نظریة خلق الساعة)، مادة حیاتدار یا پروتوپلاسم.

علاّمه نجفی و نقد فلسفة داروین

پس از نشر آثار شمیل علاّمه سترگ استاد ابوالمجد نجفی بر آن شد كه پاسخی بر آثار وی و لوازم عقلی بخش‌های این گروه بنگارد، لذا اثری به نام نقد فلسفة داروین را در سه بخش تدارك دید كه متأسّفانه تا حال تحریر، از بخش سوّم آن اطلاعی در دست نیست كه آیا وی اصلا آن را به رشتة تحریر درآورده است یا خیر. در پایان بخش دوّم كتاب یادداشتی تحت عنوان تنبیه آمده است:

«سبق فی صحیفة... وسنوضح حقیقة الحیاة فی الجزء الثالث من هذا الكتاب إِنْ شاءَ اللهْ تَعالی».(24)

مؤلّف در مقدّمة كتاب به چند نكته اشاره كرده است:

1- وی علی‌رغم نثر ادیبانة خود بر آن شده كه از نثر متعارف معاصر در تدوین رساله استفاده كند.

2- با توجّه به آثار جوّ موجود، وی در تدوین اثر خود از بیان ادلّه و جواب‌های منطقی اجتناب كرده و به زبان عصری بسنده كرده است: «ولذلك جرّدنا الأدلة والأجوبة عن الإیرادات المنطقیة وألبسناها حللا عصریة».

3- وی به ناچار در برخی از موارد از اصطلاحات غربی و جمله‌های نامناسب عربی استفاده كرده است؛ زیرا گویی طرفداران نظریة تكامل آشنایی كاملی با زبان عربی نداشته‌اند و مؤلّف علّامه به‌ناچار جهت پاسخ به آنها جمله‌های نامناسب آنها را نقل كرده كه همین باعث عدم تناسق سخن وی شده است.

4- علاّمة نجفی در تدوین اثر خود از بیان براهین مطابق با فلسفه و حكمت متعالیه به جهت فهم عموم خوانندگان خودداری نموده است.

5- وی کوشیده است برای برنینگیختن تعصب خوانندگان، در طول كلام خود

از استشهادات قرآنی و نقلی بهره نبرد. ⁽¹⁾

بخش اوّل

مؤلّف علاّمه بخش اول كتاب خود را به نقد مقالة اوّل شرح بخنر اختصاص داده و اثر خود را در سه مقاله به رشته تحریر درآورده است. ⁽²⁾وی در روز شنبه، دهم ربیع‌الثانی سال 1330 آن را به انجام رسانده است.

برحسب یادداشت موجود در آخر این بخش، او تحلیل بحث وراثت و مقایسة نظر داروین و وسمن را به چاپ بعدی وانهاده است، كه متأسّفانه چاپ مجدّد كتاب میسّر نشده است.

بخش دوّم

این بخش براساس پاره‌ای از نگاشته‌های نویسندگان هم‌عصر مؤلّف، برخلاف نگارش‌های مرسوم حوزه‌های علمیه، به صورت یك مناظره در دو مقاله طرّاحی شده است.

نجفی در واقع این بخش از اثر خود را به بررسی لوازم الهیاتی نظریة داروین اختصاص داده است که خود در عنوان آن گوید: «القسم الثانی: فی الكلام على إثبات الصانع - جلّت صنایعه - ودحض شبهات المعطِّلین والنظر فی آمالهم من هذه الفلسفة وبیان حیلهم ومكائدهم».

مقالة اوّل. این گفتار به بحث از اثبات صانع، تحلیل غایت، چگونگی ایجاد عالم از عدم و عدم قِدم ماده اختصاص داده شده كه در طی آن به پاسخ دقیق شارحان داروین و استدلال آنها پاسخ دقیق داده شده است.

مقالة دوّم. در دفاع از ادیان؛ این گفتار به پاسخ برخی شبهات معاصر در نفی ادیان در دفاع از مادی‌گرایی و پاره‌ای از اقوال ماركسیستی اختصاص دارد.

چنان‌كه پیش از این گفته شد، مناظرة موجود در این اثر بین «مؤمن» و

«معطِّل» صورت می‌گیرد؛ زیرا برحسب ادعای برخی از شارحان داروین، براساس نظریة تكامل دگر به مداخلة حضرت حقّ در خلقت نیازی نیست.

در پی مناظرة كوبنده مؤمن با معطّل، سرانجام در آخر مقالة اوّل، معطّل هدایت می‌شود و می‌گوید: «جُزیتَ خیراً من صاحبٍ أخرَجَنی من ظلمة الإلحاد إلى نور الإیمان، وغَسَل من دَرَن الشبهات ما مُنحتُ به من سلامة الوجدان. وإنّی أحمدك لما أولیتَنی من الجمیل، وأشكرك على ما أهدیتنی إلیه من سواء السبیل»؛ از این رو در مقالة دوم نام «معطل» به «مهتدی» تغییر می‌یابد.

مؤلّف علاّمه در پایان این مجلّد منظور خود از نگارش این اثر را خدمت به دین و انسانیت دانسته است.

گزارشی از درون‌مایة نقد علاّمه نجفی در دفتر اوّل

اشاره

چنان‌كه گفته شد، این اثر بنا بر نسخة موجود آن دارای دو دفتر است كه در ذیل گذری بر دفتر اوّل خواهیم داشت كه در ردّ ترجمة عربی بخنر نگاشته شده است.

مؤلّف علاّمه پیش از ورود به كتاب، انگیزة خود را در نگارش این اثر دو مسأله می‌داند:

1- پاسخ به شبهات اهل تعطیل: چنان‌كه خواهد آمد، یكی از لوازم نظریة تكامل عدم مداخلة حضرت حق - سبحانه - در بقاء خلقت است؛ و این همان چیزی است كه در كتاب‌های كلام از آن به نظریة «تعطیل» تعبیر می‌گردد.

2- اثبات مطالب ربوبی و عدم تنافی آن با نظریة تكامل.

نكتة در خور توجّه در این مقام، عدم دفاع درون‌دینی - یعنی: اسلامی - در مقابل نظریة تكامل است؛ چه، این نظریه به نوعی معارض تمامی ادیان الهی است.

مؤلّف پس از بیان دیباجه‌ای، كتاب خود را در سه مقاله سامان داده است:

مقالة اوّل. سیر تطوّر اسلام

بنا به رأی مؤلّف در اسلام سه دوره قابل بازشناسی است:

1- عصر وحی یا همان عصر پیامبر، كه در این عصر، استدلال‌های ساده اقامه می‌شود و بالملازمه، شبهات این دوران نیز شبهات ابتدایی بوده است.

2- عصر خلافت عباسی یا عصر انتقال علوم به جهان اسلام، كه این عصر با پاره‌ای از شبهات دشوار بر ضد كیان اسلام همراه بوده است.

3- عصر آمیزش با فرهنگ غرب. این عصر در نظر مؤلّف، مقرون به مطالب بی‌شمار الحادی است و حتی دستمایه‌های علمی آن، از دوران درخشان فرهنگ اسلامی است؛ لذا در نظر مؤلّف، در این دوران دو كار بایسته است:

الف. فراگیری دقیق دانش‌های غربی‌ای كه در واقع برگرفته از مبانی علمی جهان اسلام است و ترجمة آنها؛

ب. افزون ساختن مسائل این علوم با پردازش اصطلاحات مناسب با جهان اسلام.

حال اگر مسلمانان به این دو امر همت نگمارند، بدون شك آسیب‌هایی جبران‌ناپذیر بدان‌ها وارد خواهد آمد؛ پس بر آنهاست كه از سویی حقّ دین خود را با دفع شبهات برطرف كنند، و از سوی دیگر حقّ علم و دانش را برآورده نمایند. در این راستا یكی از معضلات دینی و علمی تحلیل نظریة تكامل است.

امّا نكتة در خور توجه در این مقام آن است كه «نظریة تكامل» بالذات منافی دین نیست؛ زیرا این نظریه در واقع بیانگر چگونگی خلقت است نه معارض با اصل وجود خداوند و اوصاف كمالی او ⁽¹⁾، و دقیقاً از همین رو در پاره‌ای از آثار داروین و هم‌مشربان وی، همچون لامارك، ولس، هكسلی و اسپنسر اعتقاد به وجود خداوند به چشم می‌خورد ⁽²⁾.

لذا در این مقام اگر به امور ذیل توجّه گردد، تحلیل مسأله غیر دشوار نخواهد

بود:

1- علوم الهی بر خلاف علوم طبیعی متبدّل نیست، بدان گونه كه با ظهور یك پیامبر، مبانی اعتقادی نبی دیگر نقض شود: و این خصوصیت دقیقاً بر خلاف علوم طبیعی است كه با ظهور یك تئوری، عملاً نظریة قبل از بین می‌رود. از سوی دیگر بایستة ذكر است كه در علوم دینی و الهی، گزاره‌های علمی‌ای وجود دارد كه چه بسا علوم عصری قادر به تحلیل آن نباشند؛ همچون وجود گروهی از مخلوقات غیر زمینی كه از خلقت انسان بی‌اطلاع هستند ⁽¹⁾.

2- در تعارض علم و دین باید توجه داشت كه از یك سو قضایای یقینی به هیچ وجه مخالف دین نیست، و از سوی دیگر دین هم منكر قوانین و اصول علّی حاكم بر طبیعت نیست.

حال با توجّه به دو اصل فوق باید توجه داشت كه بنا به تقریری، «نظریة تكامل» در تعارض با دین است؛ زیرا براساس این نظریه، خلقت انسان تدریجی است و نه دفعی، و این امر با متون مقدّس معارض است.

در تحلیل تعارض فوق باید گفت: از سویی بنا بر متون مقدس، خلقت انسان تكامل‌یافته از حیوان و نبات نیست، و از سوی دیگر عبارات متون مقدّس در خلقت انسان نباید بر مجاز حمل گردد؛ زیرا متن كتاب مقدس در صورتی تأویل می‌گردد كه یك دلیل قطعی عقلی معارض آن واقع شود، در صورتی كه ادلّه و نظریة تكامل قطعی نیست.

مقالة دوّم. در تحلیل منشأ انسان

اشاره

قائلان به نظریة تكامل جهت استدلال بر رأی خود به اصول زیر متمسّك شده‌اند:

1- نظریة توتم در قبایل بدوی، كه نشانگر بقایای اصل حیوانی در انسان است.

2- بنا بر تحلیل داروین، توجّه به امور ذیل، نشانگر نظریة تكامل است:

الف. انسان یكی از موجودات زندة جهان است، موجودات زندة جهان قابل تغییر هستند؛ پس انسان قابل تغییر است ⁽¹⁾.

پاسخ: 1- اصل تغییر در موجودات زنده سبب تغییر بنیادین در انواع نیست كه مثلاً در مدّت زمانی محدود، یك گونه به گونه‌ای دیگر تبدیل گردد.

2- صِرف قابلیت تغییر دلیل بر وقوع تغییر نیست، و شاید از همین رو «ولس» قائل به عدم تحوّل انسان شده، حال آنكه همو به تحوّل در حیوانات قائل است.

ب. مشابهت اعضاء انسان با پستانداران دیگر نشانگر منشأ واحد برای آنهاست.

پاسخ: 1- پیش از ظهور رأی داروین، در كتاب توحید مفضّل ⁽²⁾و حیاة الحیوان ⁽³⁾دمیری و رسائل إخوان الصفاء ⁽⁴⁾فصل مشبعی در شباهت خلقت انسان با میمون آمده است، حال آنكه این شباهت بیانگر تبدیل یك نوع به نوع دیگر و یا از نوع سوم نمی‌باشد.

2- در نظر داروین و پاره‌ای از قائلان به نظریة تكامل، منشأ تحوّل انسان میمون دانسته شده، در صورتی كه حتّی در نظر برخی جانورشناسان، قدرت ادراكی سگ بیشتر از میمون است.

3- با توجه به بخشی از متون مقدس و بحث «نسخ»، كاملاً به عكس نظریة فوق، شاید بتوان میمون را پدیدآمده از انسان دانست، و حتّی با توجّه به وضع زندگی پاره‌ای از انسان‌ها و گوشه‌گیری آنها از تمدّن، شاید بتوان ظهور اوصاف میمون‌گونه‌ای را در آنها شناسایی كرد.

4- در نظریة تكامل، بر اساس تشابه انواع، حكم به اتحاد منشأ انواع و تباین عارضی تدریجی آنها شده است، حال آن‌كه چه بسا در این جا گفته شود: تباین

بین موجودات دلیل بر اختلاف اصل و منشأ آنهاست، و تشابه موجود بین آنها، عارضی دانسته شود.

ج: توجه به تخم تشكیل‌دهندة انسان و به خصوص سایر موجودات، نشانگر تكامل و رشدی واحد در آنهاست؛ به‌ویژه آن‌كه چگونگی رشد میمون و تشكیل اعضای وی شباهت بیشتری به انسان دارد.

پاسخ: 1- پاره‌ای از زیست‌شناسان و جانورشناسان حتی بر آنند كه انسان و سایر موجودات، از موجودات آغازین به وجود آمده‌اند و شواهدی به رأی خود ابراز كرده‌اند، در صورتی كه با بررسی‌های جدید، تعدادی از شواهد و استدلال‌های آن مردود و باطل شناخته شده است ⁽¹⁾.

2- پاره‌ای از گزارش‌های علمی مفید این مقام بر اساس اسناد موجود، نادرست است [و یا حداقل محل مناقشه است].

3- صرف مشابهت در رشد، دلیل بر یكسانی نیست؛ زیرا:

اوّلاً. این مشابهت صرفاً در حیوانات دیده می‌شود نه نباتات.

ثانیاً. فرآیند تكامل در حیوانات نیز بر یك گونة واحد نیست و چه بسا یك موجودْ فاقد یك مرتبه از مراتب رشد موجود دیگر باشد.

ثالثاً. توالی رشد در تخم موجودات بر یك گونه نیست و چه بسا مثلاً یك حیوان، یكی از مراتب را در مرحلة دوّم رشد خود طی كند و دیگری در مرحلة چهارم.

رابعاً. حتی در یك موجود واحد همچون قورباغه در دو منطقه، مراحل رشد كاملاً یكسان نیست ⁽²⁾.

تكمله

برخی در این مقام گفته‌اند که صفات موجود بر دو گونه است: صفات كسبی

و صفات وراثتی؛ و موجود زنده نمی‌تواند خود را از صفات وراثتی فارغ كند؛

ولی در این مقام شگفت آن است كه قائلان به نظریة تكامل، برای صفات كسبی چنین منزلتی قائل شده‌اند ⁽¹⁾كه مثلاً با تكرار یك صفت در یك طبقه، این امر به طبقه‌های بعد می‌رسد.

د. وجود اعضاء زائد در موجودات نشانگر فرایند تكامل است؛ همچون وجود پستان در انسان مذكّر، و با پژوهش در این اعضاء زائد می‌توان دریافت كه عدم استعمال آن در طول فرایند تكامل، سبب زائد شدن یك عضو می‌گردد.

پاسخ: 1- علم فیزیولوژی كه پاسخگوی شناسایی اعضاء و وظایف آنهاست علمی دفعی نیست، بلكه به مرور زمان تكمیل شده است؛ حال چه بسا همین علم در دوره‌ای حكم كند كه اعضاء زائد در بدن موجود زنده واقعاً زائد نیست و برای آن خاصیتی را كشف كند.

2- اصل فلسفی «إنّ عدم الوجدان لا یدلّ على عدم الوجود» [نیافتن دلیل بر نبودن نیست] بیانگر زائد بودن این اعضاء است؛ زیرا هنوز دلیلی بر مفید بودن آنها پیدا نشده است؛ و این دلیل بر عدم آن نیست.

3- حقیقت موجود به صورت نوعیة آن است. حال با قدری كاستی و زیادگی در موجود، این موجود از حقیقت خود خارج نمی‌گردد؛ لذا زائد شدن یك عضو دلیل بر تبدّل نوع نمی‌گردد.

4- بنای حكم بر زائد بودن یك عضو در نظریة تكامل، عدم استعمال آن است، حال با پیشرفت تكنولوژی و علم بشری باید روزی فرا رسد كه مثلاً دست انسان زائد باشد و انسان كارها را به نوع دیگر انجام دهد؛ این حكم با دریافت بشر از حیات خود مغایر است ⁽²⁾.

5- وجود اعضاء زائد در موجودات رأی قائلان به واجب الوجود و عدم گزافه بودن خلقت را نفی می‌کند نه رأی گروهی كه برای خلقت هدف و علّتی نمی‌جویند.

ادلّة تكمیلی شارحان داروین

ه. رسوب خون پاره‌ای از موجودات شبیه یكدیگر است و همین امر ملاك فهم متشابه و متخالف بین موجودات. و در این میان رسوب خون میمون و انسان شبیه یكدیگر است.

پاسخ: این بیان فقط گویای یك نوع شباهت است نه بیان نظریة تكامل.

و. اگر خون یك حیوان به حیوان غیر همگون دیگری تزریق گردد، آن حیوان می‌میرد؛ مثل تزریق خون خرگوش به گربه، ولی تزریق به همگون مایة حیات است، مثل اسب و خر؛ و در این میان تزریق خون انسان به شامپانزه كه از گونة میمون‌های تكامل‌یافته است مشكلی را ایجاد نمی‌كند.

پاسخ: این استدلال همچون استدلال قبل صرفاً بیانگر یك نوع مشابهت است و نه اثبات نظریة تكامل. افزون بر این‌كه همین امر نشانگر عدم واسط بودن میمون در حلقة تكامل برای انسان است؛ زیرا در این صورت باید خون انسان اثری مشابه در همة گونه‌های میمون داشته باشد: یا مضر باشد و یا سودمند.

ز. در بررسی استخوان‌های یك گونه از انسان‌های اولیة آفریقا و اورانگ اوتان (یك نوع گوریل)، دریافت شد كه این دو، جز در زاویة پیشانی و طول دست‌ها و انگشت‌های پا اختلاف دیگری ندارند؛ و این نشانگر نظریة تكامل و واسط بودن یك نوع میمون است.

پاسخ: این استدلال بسان استدلال‌های اخیر صرفاً بیانگر یك نوع مشابهت است، افزون بر آن‌كه بسیاری از دانشمندان معاصر، بین میمون و انسان تفاوتی بسیار می‌بینند.

ح. ظهور برخی از اعضاء و صفات حیوانی در انسان، مثل رویش موی بلند

پشت بر بدن برخی انسان‌های با موی كوتاه، نشانگر وراثت انسان از اجداد حیوانی خود است.

پاسخ: وجود موجودات نادر و عجایب مخلوقات در هر عصری مسلّم است، و این گونه استثناها ⁽¹⁾مُثبت نظریة تكامل و بیان اصل انسان نیست.

ط. بقایای استخوانی انسان در زیر زمین برخی از غارها، همچون اكتشاف انسان «جاوه» نشانگر وجود نوعی از انسان به نام انسان میمون‌نما است كه این انسان حلقة واسطه بین میمون و انسان معاصر است.

پاسخ: 1- صِرف یافت شدن استخوان چنین موجودی دلالت بر حلقة واسطه بودن آن بین انسان و میمون نیست زیرا باید سیر تدریجی این تكامل مورد یقین قرار گیرد؛ بنابراین استدلال به آن صحیح نیست.

2- یكی از دلایل حلقة واسطه بودن این موجود استخوان ران اوست كه بر اساس آن، راست قامت بودن آن مورد توجّه قرار گرفته است، حال آن‌كه این دریافت صرفاً ظنّی است، علاوه بر اینکه افرادی چون بخنر برآنند كه راست‌قامت بودن انسان از روی عادت و تربیت است.

3- صرف آنكه بقایای این موجود دالّ بر راست‌قامت بودن آن است، دلالت بر حلقة واسطه بودن آن بین انسان و میمون نیست؛ زیرا حتی برخی از میمون‌ها هم می‌توانند ایستاده حركت كنند، حال آنكه از این رهگذر استدلال بر آن نشده كه این نوع میمون‌ها حلقة واسطه‌اند.

4- بر اساس جمجمة این موجود گفته شده كه حجم آن بین حجم جمجمة انسان و میمون است و لذا حلقة واسطه است، حال آنكه مغز برخی از انسان‌های ابله كوچك‌تر از میمون است. پس چگونه می‌توان صرف اندازة جمجمه را دلیل بر حلقة واسطه بودن آن دانست؟!

5- برخی بر اساس شكل جمجمة این موجود بر آنند كه این موجود دارای قدرت سخن گفتن بوده است و لذا حلقة واسطه است.

افزون بر آنكه چگونگی این مطلب مسلّم نیست و قابل مناقشه است، باید گفت: بنا بر نظر داروین می‌توان گفت این موجود نسبت به میمون‌ها در آن زمان كامل‌تر بوده، اما بر اساس تكامل تدریجی، برتری آن از میمون‌های حاضر مسلّم نیست؛ لذا می‌توان فرض كرد كه اصل این موجود از موجودی پست‌تر از میمون بوده كه بعداً رشد كرده است ⁽¹⁾.

6- مبنای واسطه بودن این موجود - یعنی میمون و انسان - حفاریات و كشف‌های كنونی است، حال آنكه می‌توان فرض كرد كه در آینده موجودی كشف شود كه بتوان گفت آن موجود جدّ انسان است؛ زیرا تمایز اساسی انسان با سایر موجودات قدرت عقلی و كمالات نفسی اوست كه تاكنون در هیچ یك از موجودات گزارش نشده است.

7- بر فرض قبول كشف موجود می‌توان گفت این موجود نسبت به سایر میمون‌ها شبیه‌تر به انسان است، نه آنكه اصل وجود انسان است.

8- خبر یافت شدن بقایای این موجود، خود یك خبر ظنّی است كه هنوز صحت آن بر ما مسلّم نیست، و شاید این خبر نیز بسان بسیاری از اخبار اكتشافات دروغین باشد ⁽²⁾.

ی. پاره‌ای از عواطف و احساسات درونی ما بسان حیوانات است؛ این امر بیانگر اصل حیوانی انسان است؛ همچون راست شدن موی‌ها به هنگام ترس.

پاسخ: این‌گونه استدلالات از استدلال‌های حدسی بی‌اساس است كه ارزش پاسخ ندارد.

تذكر

كاوش جهت یافتن واسطة بین انسان و میمون را بنا بر تئوری تكامل باید

چنین تكمیل نمود، كه باید برای انسان، میمون، اسب و سایر موجودات زنده اصل واحدی باشد؛ لذا باید اصل انسان را موجودی بسیار پست‌تر از میمون دانست؛ حال باید در این نكته تأمّل كرد كه آیا اساس این گفتار موجب فضیلتی برای انسان می‌شود و یا شایسته است كه بگوییم: «برادر انسان میمون است»؟!

مقالة سوم. در تحلیل مبادی چهارگانة داروین

اشاره

به روایت بخنر، داروین جهت استدلال بر نظریة تكامل به چهار اصل توجّه داشته است. افزون بر آنكه بخنر خود مخالف نظریة قصد و نظام اتم و غایت در خلقت اشیاء است؛ از این رو وی تلاش كرده است به جای این سه اصل الهی، چهار قانون: تنازع بقاء، پیدایش متباینات، تكامل و انتقال آن از طریق وراثت و انتخاب طبیعی را جایگزین كند؛ و بدین‌گونه وی قائل به استغنای جهان از خالق در مقام بقاء است ⁽¹⁾.

1- تنازع بقاء

اشاره

تبیین این اصل مبتنی بر امور هشت‌گانه ذیل است:

1- تمام گونه‌های نبات و حیوان به تولیدمثل و گسترش تمایل دارند، با آنكه در اینجا محدودیت زمین و قلّت غذا اعتبار می‌گردد.

2- تمایل به گسترش موجود در همان خارج، دارای معارض‌هایی در خارج است كه موجب همان تنازع بقاء است.

3- تنازع بر دو گونة فاعلی و مفعولی است. تنازع بین موجودات زنده، فاعلی، و بین موجودات غیرزنده مفعولی است.

4- در تنازع بقاء موجودی پیروز است كه دارای صفتی ممتاز در بدن یا عقل باشد.

5- صفات موجب امتیاز در یك موجود بسیارند؛ همچون: انرژی، اندازه، وسایل هجوم و دفاع، رنگ، سرعت و غیره، و حاصل برتری یك موجود بر

اساس این صفات، همان زیادگی نسل است.

6- تنازع بین انواع، بین دو گونة نزدیك به هم اتفاق می‌افتد، تا بدان جا كه یكی از بین رود.

7- صورت و حالت كهنه، در عرصة تنازع بقاء موجب از بین رفتن است.

8- صورت غالب باز نمی‌گردد، زیرا با فرض بازگشت، قادر به تنازع نیست.

نقد

1- علی‌رغم آن‌كه دو اصلِ اوّلِ موردِ ادّعا در تنازع مورد قبول است، ولی تقسیم آن به فاعلی و مفعولی صحیح نیست؛ زیرا تنازع مورد بحث در موجود غیر زنده نمی‌تواند مطرح گردد.

2- تنازع فاعلی صرفاً به منظور بقاء نیست. مثلاً انسان فیل را به جهت عاج می‌كشد و یا طاووس را به جهت پر و یا مثلاً درندگان حیوان دیگری را جهت تغذیه می‌كشند، نه جهت تنازع بقاء؛ حال چه بسا قائل به تنازع بقاء این نوع رفتارها را، به خلاف متعارف، از مصادیق تنازع بقاء بداند.

3- ادعای وجود تنازع بقا در نوع‌های همگون، چنان كه در بخش ششم ادعا شده، امری نادرست است؛ زیرا مثلاً انسان شپش و پشه را از بین می‌برد و یا عوامل طبیعی‌ای همچو سیلْ خانة موش و مورچه و غیره را از بین می‌برند، حال آنكه به هیچ وجه نزدیك بودن نوعی در آن مطرح نیست.

4- صرف كمال عقلی و برتری جسمی، همچنان كه در بخش چهارم ادعا شده، موجب تنازع بقاء نیست؛ زیرا گاه همین امتیازات موجود را به ورطة هلاكت می‌اندازد. مثلاً پر طاووس و پوست سمور مایة از بین رفتن آنها شده است.

تكمله

بنا به گفتة بخنر، تنازع بقاء در موجودِ برجای‌مانده موجب صفتی ممتاز می‌گردد كه به واسطة قانون وراثت به فرزندان آن موجود به ارث می‌رسد، تا

بدان جا كه در طی قرون به واسطة این صفات ممتاز، گویی موجودی جدید پا به عرصة وجود می‌گذارد. از این گونه است طول گردن زرافه از حیواناتی با گردن كوتاه.

نقد

پیدایش چنین موجودی معارض وجود حیوانات حدّ وسط نیست و حداقل بایستی گزارش علمی مستندی برای این موجودات حدّ واسط یافت؛ مثلاً موجوداتی با طول گردنی بین زرافه كنونی و موجودات كوتاه گردن.

2- پیدایش متباینات

اشاره

بنا بدین اصل، هر موجود زنده در حال تحوّل است؛ از این رو نسل جدید یك موجود زنده در واقع شبیه آن است نه عین آن. و از این روست كه حتی دو برگ از یك درخت مثل هم نیستند.

نقد

1- بنا بر ادّعای فوق، هر موجود زنده مشابه خود را تولید می‌كند، كه این امری بدیهی است؛ مثلاً فرزند اسب نمی‌تواند سگ باشد. حال در اینجا سؤال اصلی آن است كه بنا بر اصل تحوّل چه امری باعث می‌شود كه موجود، مباین خود را تولید كند؟ زیرا تفاوت بین اوصاف عارضی و اوصاف ذاتی و جوهری امری بدیهی است و در مشابهتِ مفروض در تولید، تغییر در صفاتِ عارضی است نه ذاتی.

2- فهم تفاوت انواع و تباین بین انواع از راه علوم طبیعی نیست؛ لذا استدلال بر ظهور نوع جدید از نوع قبل در گرو تحلیل طبیعی نمی‌باشد ⁽¹⁾افزون بر آنكه خود داروین و سایر شارحان به تباین انواع قائلند و گویی اشتراك در جنس را

مشابهت و اختلاف در فصل را تباین فرض كرده‌اند؛ از همین رو به ظهور یك نوع كاملاً متباین از نوع قبل قائل نیستند.

3- وراثت

اشاره

اصل وراثت بر اصول ذیل مبتنی است:

1- میل موجود زنده به تغییر جز به وراثت میسّر نیست.

2- وراثتْ ناقل پاره‌ای از كاستی‌ها و بیماری‌ها است - مثل زیاده بودن انگشتان - همچنان كه ناقل صفات بدنی و حتی ادبی است.

3- پاره‌ای از صفات ارثی در یك موجود چه بسا در كمون بماند و در نسل‌های بعدی ظهور كند.

4- همة قوانین وراثت تاكنون كشف نشده و چه بسا در آینده كشف گردد.

نقد

1- امر وراثت یك امر مسلّم است، ولی ظهور نوع مباین از انواع قبلی امری بدیهی البطلان است.

2- ظهور پاره‌ای از صفات در كمون در نسل‌های بعدی مفید مقام نیست؛ زیرا چه بسا ظهور این صفت در گرو اسباب خاصّی باشد كه در نسل‌های بعد فراهم آید و به صرف وراثت نباشد.

3- بنا به رأی برخی از زیست‌شناسان، تغییرهای اكتسابی یك موجود به نسل‌های پس از آن به ارث نمی‌رسد؛ و این امر منافی اصل تكامل انواع بر اساس ادعای وراثت است.

4- انتخاب طبیعی

اشاره

4- انتخاب طبیعی ⁽¹⁾

این اصل یكی از مهم‌ترین بخش‌های نظریة تكامل است و به نوعی مكمّل اصل تنازع بقاء است. بنا بدین اصل، در عرصة تنازع بقا موجودی باقی می‌ماند

كه هماهنگی بیشتری با طبیعت دارد ⁽¹⁾و مقاوم‌تر است ⁽²⁾.

نقد

1- اعضای موجود در تنازع بقا بر سه گونه‌اند:

الف: اعضای حیاتی‌ای كه در آن تنازع بقاء نیست؛ همچون قلب.

ب: اعضایی كه جهت مصلحتی خاص وجود دارند؛ همچون ساختار دندان برای گوارش.

ج: اعضایی كه باید جهت انجام وظیفه در موجود زنده تغییر یابند؛ همچون پستان و دستگاه تناسلی. این اعضا قبل از رشدِ كامل بدون فائده‌اند.

حال در نظریة انتخاب طبیعی، عملاً اعضای زائدی در موجود اعتبار می‌شود؛ اکنون چگونه می‌توان بین این اعضا و اعضای گونة سوم تمییز داد؛ زیرا عضو زائد ممكن است در گذشته وظائفش را انجام داده باشد و اكنون زائد باشد، و ممكن است عضوی اكنون زائد باشد و در آینده به وظیفة خود عمل نماید!

بنابراین، در انتخاب طبیعی یا باید قائل به جهش شد كه با نظریة تكامل سازگار نیست، و یا باید به غایت الهی در خلقت پایبند گردید.

2- اعتراف به وجود اعضاء زائد در انسان در طول قرون به جهت ایفاء تكلیف در آینده، كه برخی از شارحان نظریة داروین آن را مطرح کرده‌اند، گویای غایتمندی در نظام خلقت است كه مورد اتكای اصحاب نظریة تكامل است.

5- انتخاب جنسی

اشاره

پاره‌ای از شارحان داروین افزون بر انتخاب طبیعی، به انتخاب جنسی نیز قائلند كه این انتخاب فرایند تنازع چند موجود نر بر سر یك ماده و یا بالعكس است. مثلاً چند پرندة نر وقتی برای ماده‌ای نغمه‌سرایی می‌كنند، موجود ماده

صاحب نغمة زیباتر را انتخاب می‌نماید.

نقد

1- پاره‌ای از حیوانات مادّه با چند موجود نر جفت‌گیری می‌كنند و این خارج از قاعدة فوق است.

2- در نباتات كه گونه‌ای از موجودات زنده هستند به هیچ وجه این انتخاب جنسی دیده نمی‌شود؛ لذا این استثناءْ ناقض نظریه است ⁽¹⁾.

3- طبیعت حیات در نزد داروین و شارحان وی بدون شعور و علم دانسته شده است، حال چگونه می‌شود كه زیباگزینی در انتخاب جنسی برای آنان اعتبار گردد؟!

4- انتخاب طبیعی و امتیاز یك فرد از سایر انواع گاهی موجب زوال موجود می‌گردد؛ ⁽²⁾همچون گونه‌ای از خرس‌ها و گونه‌ای از حلزون‌های آبی.

5- با قبول انتخاب طبیعی چه بسا یك موجود به عوض تكامل به عقب برگردد و كمالات خود را از دست دهد!

6- با قبول نظریة انتخاب طبیعی، هنوز علت طبیعی از دست دادن اعضای زائد در یك موجود زنده بیان نشده است.

7- اعضای زائدِ مورد ادّعا در فرایند انتخاب طبیعی در تمام حیوانات دیده نمی‌شوند؛ بنابراین از این رهگذر نمی‌توان تكامل عام را برای تمام انواع اثبات نمود.

تكملة اعتراضات وارد بر نظریة تكامل

تكملة اعتراضات وارد بر نظریة تكامل ⁽³⁾

1- تمامی ادلّه داروین و شارحان وی بیانگر امكان وقوعی نظریة تكامل است، و دلیل قاطعی بر وقوع آن نیست، بنابراین در حدّ «فرضیه» است، افزون بر آنكه با

قبول نظریة تكامل، باید اصل واحد كلّ خلقت مشخّص گردد.

2- بنا بر نظر قائلان نظریة تكامل، فرایند تكامل بسیار آهسته است، حال با توجه به عمر زمین و تعدّد موجودات و تكامل آن، گویی این عمر كفایت كننده از این تعدّد و تكامل نیست.

دقیقاً به همین جهت برخی از شارحان ظریة تكامل به تغییر غیر تدریجی در فرایند تكامل قائل شده‌اند كه منافی اصول عقلی و مخالف رأی برخی از بزرگان معتقد به نظریة تكامل است.

3- بر خلاف نظریة اتحاد انواع، می‌توان از طریق تباین انواع اولیه، تمامی اصول نظریة تكامل انواع را توجیه كرد؛ یعنی در پی تباین انواع به حسب انتخاب طبیعی، رفته‌رفته موجوداتْ شبیه به هم شده‌اند و بر حسب تنازع بقاء به وضع موجود رسیده‌اند ⁽¹⁾.

4- دربارة تعدّد زبان بشری دو نظریه است:

الف: زبان‌های بشری از یك اصل واحدند و به مرور زمان از هم فاصله گرفته‌اند.

ب: زبان‌های بشری در اصل مختلف بوده‌اند و رفته‌رفته شباهت یافته‌اند. طُرفه آن است كه برخی شارحان داروین طرفدار نظریة دوّم هستند و این دقیقاً مؤید انتقاد سابق است.

5- از اشكالات اساسی نظریة تكامل، ابهام در واژة «تكامل» است. اسپنسر در تحلیل آن گفته است: «تقلیل در اعضاء متماثل» تكامل است؛ بنابراین باید گفت انسانِ یك دست و یك چشم و یك پا برتر از انسان فعلی است.

برخی گفته‌اند: موجودات اولیه فقط وسیله برای شنا داشتند و رفته‌رفته بر حسب نیاز، بال پیدا كرده و بعداً دست پیدا كرده‌اند؛ لذا این گروه این تطوّر را مثلاً تكامل و ارتقاء دانسته‌اند. بنا بدین نظر باید گفت دست حیوانات و انسان و بال پرندگان اختلاف بنیادین ندارند، كه این امر معقول نمی‌نماید.

و امّا بخنر در تحلیل تكامل و ارتقاء گفته است: هرگاه موجودْ اعضاء ویژه بر هر كار داشته باشد كامل است؛ لذا در حیوانات پست یك عضو كار تمام اعضاء را می‌كند و اعضاء اختصاصی وجود ندارد.

ولی در این مقام باید توجه داشت كه اگر یك عضو با تعدّد كارهای گوناگون نتواند وظائف خود را انجام دهد این عیب دانسته می‌شود، و الاّ اگر بتواند، نیازی به اعتبار عضو اختصاصی نیست.

در تحلیلی دیگر از اسپنسر آمده است: «انتقال از اعضاء متماثل به متباین» تكامل و رشد است؛ لذا هر چه در موجود زنده اعضا و اندام متفاوت باشد متكامل‌تر است.

این تحلیل اگرچه در مصادیقی درست می‌نماید، ولی بیانگر تكامل فراگیر نیست ⁽¹⁾مثلاً اگر در عضوی سرطان پیش آید، بخشی از اعضاء آن متمایز از سایر می‌شود، ولی این كمال نیست.

بنابراین حقّ مقام در تكامل آن است كه آن را به كمال نفس و عقل اختصاص دهیم و محدودة جسمانیات خارج نمائیم، و بر خلاف برخی از علمای مادی رفتارهای پیچیده موجودات را به غریزه نسبت ندهیم.

جایگاه نقد علاّمه نجفی

پس از انتشار آراء داروین و نگارش اثر جنجالی شبلی شمّیل، متأسّفانه، به جز شماری اندک از متفكّران اسلامی، واكنش اساسی‌ای از خود نشان ندادند، بنا بر اسناد موجود. جز رسالة نیجریه سید جمال‌الدین اسدآبادی، و رسالة شیخ اسدالله خرقانی و نقد فلسفه داروین علاّمه نجفی و شاید معدود آثار دیگر، نگاشته‌ای به رشتة تحریر درنیامد.

بیش از نیم قرن پیش مرحوم سید اسدالله رسا، با شكوا از روزگار خود و در اشاره به ارزشِ نگاشتة مرحوم نجفی چنین گفته است:

«من به ایجاد و بقای یك روحانیت معنوی و اساسی معتقد هستم، ولی به شرط آنكه پایة این روحانیت روی بنا و پایة روحانیت علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) گذارده شود. من به روحانیتی علاقه‌مند و مشتاق هستم كه از سرچشمة روحانیت جعفر صادق (علیه‌السلام) و موسی بن جعفر (علیه‌السلام) کمك و استعانت بجوید، نه روحانیتی كه به حال دنیا و ریاست و آقایی دنیا و پیشوایی مردم دنیا اختصاص پیدا كند. ایرانی همیشه خداپرست بوده است و زودتر از همة اقوام و ملل گیتی، صبح و شام، خداوند بزرگ و یكتا و عظیم را تسبیح و تقدیس می‌كرده است. ایرانیان وقتی آفتاب طلوع نكرده بود، از قله‌های مرتفع جبال، كه اكنون یكی از اسناد زندة آن به نام آتشگاه در دست اصفهان است، خدا را به پاكی و یگانگی یاد می‌كردند؛ و همین كه نور آیین حنیف اسلام از جزیرة العرب ساطع گشت، از فراز گلدسته‌های مساجد، طوری كه ملائكة آسمان و ساكنین عرش بشنوند، سحرگاهان و ظهر و هنگام آغاز تاریكی و ظلمت شب فریاد می‌كنند. شهادت می‌دهیم كه خدایی جز ذات او نیست و خدا یكی است. ایرانی همیشه از روحانیتی كه او را به طرف معارف و فرهنگ اسلامی و حقایق این دین مقدّس راهنمایی نماید پشتیبانی و طرفداری كرده و باز هم می‌كند. اگر دیدید تقوی و پرهیزكاری و علم و عمل به احكام خداوند و مبارزه با ظلم و ستمگری در یك دسته جمع شد، بدانید آنها روحانیون حقیقی هستند و شما سعی كنید اطراف شمع وجود آنها جان بدهید.

ریاكاری و زهدفروشی و اغفال مردم ساده‌لوح و خودخواهی و به خلوت رفتن و آن كار دیگر كردن، هر قدر شما در جلوه‌گری در محراب و منبر تخصّص به رنج بدهید، یك پول سیاه ارزش ندارد و نتیجه‌اش آن می‌شود كه دیدید. مگر حقایق اسلامی و اصولی كه پایة سعادت بشر بر روی آن استوار شده نباید از زبان علما و پیشوایان ربانی و روحانی شنیده شود؟ كو؟ كجا؟ به من یك

حوزة علمیه روحانی نشان بدهید! یك كتاب دینی نظیر تاریخ زندگی حضرت محمّد تألیف وزیر سابق فرهنگ به جامعه نشان بدهید كه یكی از این آقای تألیف كرده باشند! خدا مرحوم شیخ محمّدرضا مسجدشاهی را رحمت كند كه یكی دو جلد از كتاب‌های او سبب افتخار عالم روحانیت اسلام و ایران است و همان كتاب‌هاست كه از فرط عظمت مقام علمی مؤلّفش در «جامع ازهر» مصر تدریس می‌شود. راستی چرا ما یك جامع ازهر نداریم و چرا یكی از مدارس نظیر نظامیة بغداد در سر تا سر كشور ما موجود نیست؟! تمام مشكلات كوه‌پیكری كه هر روز و هر ساعت جلو چشم ما دفیله [= رژه] می‌دهد، از این كشور رخت نمی‌بندد مگر در سایة اتحاد و یگانگی و وحدت نظر؛ و این یگانگی به دست نمی‌آید مگر در زیر لواء دین و ایمان به مبادی دینی؛ و این لواء مقدّس را هیچ كس نمی‌تواند در دست بگیرد مگر افراد هوشیار و باایمان كه توانسته‌اند نظر مردم را به روحانیت ساده و بی‌ریا و خداجویانة خود جلب كنند» ⁽¹⁾.

پس از نشر رسالة نقد فلسفة داروین، عكس‌العمل‌های گوناگونی نسبت بدان رخ داد. برخی چون خود شبلی شمیل به گمان آنكه این اثر از جانب یك روحانی نجفی - ایرانی به رشته تحریر آمده بدان وقعی نهادند، بر خلاف آنكه چنانچه خواهد آمد بنیاد این اثر، بر اساس تحلیل‌های نقدی بر پایة مطالب علمی و عقلی است نه دینی.

و دقیقاً بر پایة همین شناخت، برخی چون جرجی زیدان در مجلّه الهلال گفت: «هو كتاب لا نظیر له» ⁽²⁾و یا علاّمه شیخ آقابزرگ تهرانی ⁽³⁾این اثر را بهترین اثر در ردّ مادّیان دانسته است ⁽⁴⁾.

در هر حال، هرگونه قضاوتی دربارة این نگاشتة پرارزش، فرع خواندن و امعان نظر در آن است؛ و چنان‌که در بخش گزارش كتاب آمده، توان علمی كتاب و دوری آن از هر گونه تعصّب دینی آشكار می‌گردد.

پاره‌ای از نكات در كتاب نقد فلسفة داروین

1- اصل كتاب‌های داروین و شارحان اصلی نظریة تكامل در اختیار مؤلّف نبوده است، «داروین و دیگر سردمداران این فلسفه کتاب‌هایی نوشته‌اند که نزد من موجود نیست» (ص149)؛ و با این وجود مؤلّف از كتاب‌ها و نشریه‌های عصر خود بهرة وافی برده است، اگرچه با توجه به ضیق مجال از ذكر اسامی تفصیلی آن اجتناب كرده است «آنچه در این کتاب نقل کرده‌ام از معتبرترین منابعی است که در دسترسم بوده است؛ غالباً هم نام آنها را ذکر نکرده‌ام تا سخن به درازا نکشد.» (ص148).

وی صراحتاً با ذكر نام رساله أصل انسان و أصول اجناس داروین گوید: «و این کتاب هنوز به دست ما نرسیده و ترجمة آنچه مناسب مقام است به دست آورده‌ام؛ و ما آنچه یافته‌ایم عیناً نقل می‌کنیم، تا اینکه اگر اشتباهی در نقل رخ داده باشد، بر عهدة ما نباشد.» (ص201). و در ذیل مقالة سوّم گفته است: «در این مقاله بر آنچه «بخنر» شارح مذهب داروین ترتیب داده است تکیه می‌کنیم؛ زیرا نیکوترین کتابی است که دربارة این آراء بدان دست یافته‌ایم.» (ص271).

علاّمه نجفی در پایان مجلد دوّم، از قلّت یاران در انجام این مهمّ و كمبود منابع شكوا نموده، و از خوانندگان کتاب خواسته است منابع موجود در این زمینه را برای او بفرستند: «از شهر خود دورم و عدّه و عُدّه‌ای هم ندارم و از آنچه برای انجام این طرح لازم است، جز چند جلد از مجلات علمی و کتاب‌هایی که به ده تا هم نمی‌رسد ندارم، مگر معلومات محدودی که در ذهن دارم و دست تطاول روزگار بدان چنگ نینداخته است... این حرف‌ها را به عادت معمول نویسندگان نمی‌گویم، بلکه برای تشویق دینداران آگاه می‌گویم که به چنین کاری دست زنند

یا مرا با مقالات علمی و کتاب‌های سودمند یاری بخشند تا بتوانم این کتاب را مجدداً چاپ کنم و آنچه را در چاپ اول آن از قلم افتاده بود بدان ملحق کنم.» (ص 596-597).

2- مؤلّف در دفتر اوّل رسالة خود، مقالة اوّل و دوّم را به نقد كلّی نظریة داروین اختصاص داده، و در مقالة سوم به تفصیل، به شرح نظریات داروین بر اساس روایت بخنر در كتاب فلسفة النشوء والارتقاء همّت گمارده است.

3- مؤلّف در رسالة خود در صدد است كه فارغ از مسائل دینی و پاره‌ای از نظریات علمی مادّی، خوانندة خود را به وجدان آزاد خویش در فهم معانی وانهد: «و من تو را ای خوانندة گرامی کتاب سوگند می‌دهم... از ذهن خود تمام آنچه از ادلة ما داشتی و آنچه به تو از شبهات آنها رسیده است بیرون کن، و خود را کسی فرض کن که یک کلمه از کلمات پیشوایان دین و هیچ شبهه از شبهات مادیین را نشنیده است... سپس به ذهن آزاد خود برگشت کن و وجدان بی‌پیرایش و راست‌پندار خود را حَکَم قرار ده.» (ص293).

4- مؤلّف بر این باور است كه شارح داروین، بخنر، در برخی موارد، در شرح مبانی داروین، بر اساس مبانی داروین دچار اشتباه گردیده است. «به نظر من این عوامل و چندین برابر آنها نیز جایگاه نظریة «انتخاب طبیعی»را - اگر پذیرفته شود و دلایل آن نیز بدون اشکال باشد - پایین نمی‌آورد و پذیرفتن آنها از سوی داروین از شأن او نمی‌کاهد. «بخنر» خواسته است شرح کند، نقد کرده است. بر آن بوده که اصلاح کند، خراب کرده است» (ص313).

5- بخنر بر خلاف داروین نظریة تكامل و تعدد منشأ را منافی دین و توحید می‌داند. «این شخص علاوه بر اینکه سخت شیفتة ارجاع اصل جانداران به یک اصل است - چون می‌پندارد این امر به دین ضربه می‌زند - همچنین در خصوص تعدد اصل جانداران بسیار محتاط است؛ زیرا گمان دارد که این امر ملازم با مسألة توحید است. این هم نادانی دیگری است که از او سر زده است.» (ص335).

6- مؤلّف علاّمه بیش از هفتاد درصد از بخش اول كتاب خود را به نقد مقالة اولِ شرحِ بخنر اختصاص داده است: «اینجا انتقاد مقالة نخست از شرح «بخنر» از آنچه برای ما اهمیت داشته و متعرض او گشتیم خاتمه می‌یابد و نقد قسمت‌های دیگر را ترک کردیم». (ص342)

تدریس نقد فلسفة داروین

علاّمة نجفی پس از مهاجرت از شهر نجف به ایران، در پی درخواست گروهی از شیفتگان خود به تدریس همین اثر در حوزة علمیة قم همّت گماشت ⁽¹⁾كه می‌توان در این میان از آیات ذیل نام برد:

1- حاج آقا روح‌الله خمینی 2- شیخ محمّدباقر كمره‌ای 3- حاج میرزا عبدالله مجتهدی تبریزی 4- فرزند مؤلّف حاج شیخ مجدالدین نجفی

ترجمة حاضر

ترجمة فراهم‌آمده در این مجموعه ⁽²⁾كه به ویراست دوست دانشمند دكتر علی زاهد پور فراهم آمده، مشتمل بر ترجمة هر دو بخشِ موجودِ از این اثر است.

بخش نخستین آن برگرفته از ترجمة فرزندِ مؤلّف مرحوم آیةالله شیخ مجدالدّین نجفی (مجدالعلماء) (قدس‌سره) است. و بخش دوّم آن ترجمة مرحوم آیةالله شیخ حسن صافی اصفهانی (قدس‌سره) از این ترجمه است. در این مقام بایسته است كه

گذری كوتاه بر شرح حال وی ⁽¹⁾داشته باشیم.

شرح حال آیةالله حاج شیخ حسن صافی اصفهانی مترجم جلد دوم كتاب

اشاره

آیةالله حاج شیخ حسن صافی به سال 1298 ش برابر با 1337ق در خانواده‌ای اصیل و مذهبی متولّد شد؛ و بنا به نقلی از نوادگان محدّث بزرگ ملاّ صالح مازندرانی - شارح كافی - است.

او پس از كسب علوم مقدماتی، در سن هیجده سالگی (سال 1316ش) به ارشاد مرحوم حجةالاسلام والمسلمین شیخ احمد حججی نجف‌آبادی، جهت كسب علوم دینی به حوزة علمیه راه یافت، و با دانش‌اندوزی در حوزة علمیة اصفهان و سپس قم، در محرّم سال 1322ش رهسپار نجف اشرف گردید.

او علی‌رغم مشكلات زاید الوصف محیطی و اقتصادی، تا سال 1350ش در نجف اشرف به تحصیل علم و تهذیب اخلاق پرداخت؛ و سرانجام به درخواست برخی از اهالی اصفهان، و بنا به توصیة آیةالله العظمی خوئی به مسقط الرأس خویش، اصفهان، بازگشت؛ و پس از رحلت مرحوم آیةالله خادمی، علی‌رغم میل باطنی، ریاست حوزة علمیه اصفهان را عهده‌دار گردید.

آن فقید علاّمه كه همواره در پی تهذیب اخلاق و كسب معارف حقیق اهل بیت (علیهم‌السلام) بود، افزون بر تدریس فقه و اصول، به كسب و ترویج معارف اهل بیت (علیهم‌السلام) عنایتی ویژه داشت. وی ركن اساسی مذهب تشیع را علاوه بر كسب علوم ظاهری، در اتصال به باطن ولایت می‌دانست، تا بدان جا كه خود توانست افق عالم مادی را در نوردد و به ملكوت جهان راه یابد و از محرمان راز حرم انس الهی گردد.

استادان

وی در تحصیل سطوح عالی فقه و اصول از درس آیات عظام زیر بهره گرفت:

1- سید ابوالقاسم خویی 2- سید محسن حكیم 3- شیخ محمّدعلی كاظمینی 4- شیخ محمّدكاظم شیرازی 5- سید عبدالهادی شیرازی 6- شیخ عبدالحسین رشتی

و در كنار آن، از درس معقول آیةالله شیخ صدرا بادكوبه‌ای و از درس اخلاقِ آیةالله سید جمال گلپایگانی و محضر پرفیض آنها بهره‌ها برد.

تألیفات

1- الهدایة فی علم الأصول، تقریرات درس اصول مرحوم آیةالله خویی که در چهار مجلّد به طبع رسیده است؛

2- تقریرات مباحث فقهی صلاة، طهارت، مكاسب محرمه و بیع از درس آیةالله خویی؛

3- ترجمة كتاب نقد فلسفه داروین، مجلّد دوم (همین اثر).

آثار

⁽¹⁾: آن فقید علاّمه در طی دوران عمر گهربار خود به تدریس مباحث گوناگونی اهتمام ورزید كه تقریرات بسیاری از آن مباحث در اختیار می‌باشد.

1- شوق وصال، درس‌های معارف و اخلاق ایشان كه با تحقیق اینجانب در دو مجلّد و در سال 1383ش منتشر گردید؛

2- درس‌های اقتصاد تطبیقی، در بیان مبانی اقتصاد اسلامی در رویارویی با اقتصاد غربی (در دست پژوهش و چاپ)؛

3- درس‌های خارج اصول، دربردارندة تقریباً تمام مباحث اصولی؛

4- درس‌های فقه، شامل مباحث، حج، خمس، قضا و شهادات.

سرانجام آن استاد علاّمه در صبحگاهان روز جمعه، هفتم مهرماه 1374 ش برابر با 1416ق، ندای حضرت حق «یا أَیتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِی إِلَى رَبِّكِ

رَاضِیةً مَرْضِیةً» ⁽¹⁾را لبیك گفت، و در پی تشییعی باشكوه، در مقبرة علاّمه مجلسی به خاك سپرده شد ⁽²⁾.

مرثیه و ماده تاریخ وفات

ادیب اریب و دانشمند فرهیخته استاد میرزا فضل الله خان اعتمادی خوئی متخلص به «برنا» در مرثیه و ماده تاریخ ایشان گوید:

اجل از بهر بردن صافی *** شد پی ارتحال او عازم

فحل روحانی، حاج شیخ حسن *** مسلمین را در اصفهان عاصم

آن‌که در سیرت و روش بودی *** نیک‌کردار و مشفق و ناعم

آن‌که در درس و بحث و استفتا *** ماهری بود قاطع و جازم

آن‌که در اجتناب و ترک گناه *** بود ز ابرار و منهی و فاطم

ذی‌وجودی که داشتی موجود *** آن‌چه بر پیشوا بود لازم

بود بر خصمِ دانش و آئین *** امر و نهیش برنده چون صارم

بود دین و کتاب را تابع *** بود تقوا و علم را خادم

بود ساعی به کسب فن همه وقت *** بود کوشا پی ادب دائم

بود جرم و صواب را قاضی *** بود حسن و شِقاق را حاکم

بود از دل محبّ آل علی *** بود از جان مؤید خاتم

بودی هادی امت جعفر *** بود حامی مسلک کاظم

بود همنام سبط اکبر و بود *** سمی باب حضرت قائم

نشنیدم که یک نفر گوید *** بود وی در حق کسی صادم

قلب او شد دچار عارضه، آه! *** دل دوران نشد بر او راحم

آری، رأی قضا و امر قدر *** در حقش این چنین شدی قاسم

ای دریغا که گردش گیتی *** زین مصائب نمی‌شود نادم

بهر سال وفات او «برنا» *** پنج تاریخ را شده راقم

(از جهان رو بسوی عقبا کرد *** حسن صافی افقه عالم)

ش1374= 748+626

(از جهان رو نمود بر عقبا *** حسن صافی افقه عالم)

ش1374= 748+626

(شد مکین سرای امنِ ابد *** حسن صافی عاملِ عالم)

ش1374= 793+581

(شد ز دنیا بوادی سرمد *** حسن صافی بارعِ عالم)

ق1416= 703+713

(شد مقیمِ سرای جاویدان *** حسن صافی افهمی عالم)

ق1416= 840+576

در این مقام بایستة ذكر است كه حدود یک‌سوم از بخش دوم كتاب حاضر را كه ترجمة مرحوم آیةالله صافی است، حضرت استاد آیةالله العظمی حاج شیخ محمّدتقی مجلسی دام ظلّه به طور منقّح استنساخ کردند كه در فرایند این اثر كارآمد بوده و از این رو شرح حال ایشان را نیز متذکر می‌شویم:

شرح حال آیةالله العظمی آقای میرزا محمّدتقی مجلسی اصفهانی

وی فرزند میرزا محمّدحسن ابن میرزا آقا ابن میرزا محمّدعلی ابن ملاّ میرزا مهدی ابن میرزا محمّدتقی تاجر عباس‌آبادی. «عالم جلیل و فقیه محقّق، از مراجع تقلید و مجتهدان عالیقدر اصفهان، از نوادگان دختری علاّمه ملاّ محمّدباقر مجلسی. وی در سال 1308ش در اصفهان متولّد شد. پس از طی دروس مقدماتی و سطح در نزد اساتیدی چون شیخ محمّدرضا جرقویه‌ای و شیخ محمّدحسین مشكینی و هیئت در نزد شیخ مجدالدّین نجفی (مجدالعلماء) به قم رفته، نزد حضرات آیات سید حسین طباطبائی بروجردی، سید محمّدتقی خوانساری و سید محمّدحجت كوه‌كمری به كسب فیض پرداخت. سپس به نجف اشرف عزیمت نموده و از درس حضرات آیات سید عبدالهادی شیرازی، سید علی علاّمه فانی،

آقا میرزا هاشم آملی، سید محسن حكیم، سید حسین حمامی، حاج شیخ حسین حلّی و حاج سید ابوالقاسم خوئی بهره برد و پس از اخذ اجازات اجتهاد و روایت از اساتید خود به ایران مراجعت نمود.

وی به درخواست حاج آقا روح‌الله كمالوند به خرم‌آباد رفته و 5 سال به تدریس پرداخت. سپس 12 سال در قم به تدریس خارج فقه و اصول مشغول بود. پس از آن در اصفهان سكونت گزید و تاكنون به تدریس خارج فقه و اصول و راهنمایی مردم در مسائل شرعی و امور افتاء و مرجعیت مشغول است و در تقوا و اخلاق حسنه و تواضع زبانزد عام و خاص است.

این تألیفات از اوست: 1- الدّرة البهیة فی مسائل التّحیة (مطبوع)، 2- محاضرات الأُصول، 3- رسالة فی مسائل الرضاع، 4- رسالة فی تنجنیس المتنجّس، 5- رسالة فی فروع العلم الإجمالى، 6- رسالة فی انفعال ماء القلیل، 7- المختار من مبانی الأصول، 8- آداب الجمعة (مطبوع)، 9- النّوادر والشّوارد، 10- شرح الكلمات القصار، 11- أبحاث مختلفة فی الفقه الإسلامى، 12- توضیح المسائل (مطبوع)، 13- رسالة فی صلاة الجمعة (مطبوع)، 14- السنة الوسطیٰ فی التمسك بالعروة الوثقی (مطبوع)، 15- ولایة الأولیاء فی بیان الولایات (مطبوع)، 16- رسالة فی مسائل الإجارة، 17- رسالة فی التّقلید وأحكامه، 18- رسالة فی بیان الكر وأحكامه (مطبوع)، 19- رسالة فی بیان الرّبا وأحكامه، 20- رسالة فی مسائل الصّوم، 21- المنتقیٰ فی شرح العروة الوثقیٰ (مطبوع)، 22- كتاب الأربعین، 23- مجمع الشّتات، 24- منتهی الأفكار فی الأصول (تقریرات بحث آیةالله میرزا هاشم آملی) (مطبوع)، 25- الملتقطات من المستطرفات، 26- مناسك حج (مطبوع)، 27- تفسیر المعضلات من الآیات، 28- الآیات المستشهدة للولایة». ⁽¹⁾

حامد ناجی اصفهانی

21/ ربیع‌الثانی/ 1434

14/ اسفند / 1391

بسم الله الرحمن الرحیم

شرح حال مؤلف نقد فلسفه داروین و فرزندش مترجم جلد اوّل به قلم نتیجه‌اش آیةالله حاج شیخ هادی نجفی مد ظله

شرح حال مؤلِّف

نام - پدر - مادر - ولادت

نام: آقا شیخ محمّدرضا نجفی اصفهانی

كنیه: ابوالمجد

پدر: آیةالله آقای حاج شیخ محمّدحسین نجفی

مادر: علویه رباب بیگم دختر علاّمه سید محمّدعلی آقا مجتهد فرزند سید صدرالدّین عاملی كبیر

ولادت: ایشان در 20 محرم الحرام 1287 در محلة «عِماره» نجف اشرف واقع شد.

تحصیلات و اساتید

در نجف اشرف تحصیل را آغاز كرد و نزد اساتید هر فنی تتلمذ نموده، در سال 1296 در نه سالگی به همراه پدرش به اصفهان هجرت كرد و تحصیل را در

اصفهان ادامه داد. پیش از سال 1301 در سیزده سالگی به همراه پدر و جدّش مجدداً به نجف اشرف مهاجرت کرد و تا سال 1333 در نجف اشرف به جدّیت مشغول تحصیل و تألیف و تدریس بود.

اساتیدش عبارتند از:

1- علاّمه سید ابراهیم قزوینی: نجاة العباد و معالم و شرح اللمعة و نحو را نزد او خواند. خود می‌نویسد: خواندن درس در نزد این استاد قبل از این بود كه موی به صورت من بروید.

2- پدرش مرحوم آیةالله حاج شیخ محمّدحسین نجفی اصفهانی (1266-1308): قسمتی از رسائل شیخ اعظم و فصول عمویش شیخ محمّدحسین اصفهانی و تفسیر بیضاوی و تفسیر كشاف را نزد پدر خواند.

3- آیةالله حاج شیخ فتح‌الله شریعت اصفهانی (1266-1339): در نزد ایشان باقیماندة رسائل شیخ اعظم و فصول را قرائت نمود و همچنین علم عروض و حدیث را از او بهره برد.

4- آیةالله شیخ محمّدكاظم آخوند خراسانی صاحب كفایة الاصول (1255-1329): نزد ایشان بحث خارج را در فقه و اصول حاضر شد.

5- آیةالله حاج سید محمّدكاظم یزدی صاحب العروة الوثقی (1247-1327): نزد ایشان نیز بحث خارج را حاضر شد.

6- آیةالله سید محمّد فشاركی اصفهانی (1253-1316): نزد ایشان نیز بحث خارج را حاضر گردید و در كتابش وقایة الأذهان ⁽¹⁾شرح حالی از او را قرار داده است و از ایشان به سیدنا الاستاذ تعبیر می‌كند.

7-علوم ریاضی را نزد علاّمه حبیب‌الله عراقی ملقب به ذی الفنون (1278-1367) خواند.

8- علم حدیث را نیز نزد علاّمه حاج میرزا حسین نوری صاحب مستدرك الوسائل (1254-1320) خواند.

9- علاّمه سید مرتضی كشمیری، متوفی 1323: علوم حدیث را از ایشان بهره برد.

10- علاّمه فقیه حاج آقا رضا همدانی، متوفی 1322، صاحب مصباح الفقیه. بحث خارج فقه را از ایشان بهره برد.

11- آخوند ملاّ حسینقلی همدانی: در رسالة امجدیه از ایشان به استاد تعبیر نموده است، بنابراین این اخلاق و سیر و سلوك را از ایشان فرا گرفته است.

12- علاّمه سید جعفر الحلی (1277-1315): در ادب و شعر از او بهره برده است.

مشایخ اجازه

مشایخ او در نقل حدیث و روایت عبارتند از:

1- میرزا حسین نوری متوفی 1320 صاحب مستدرك الوسائل که در حائر شریف حسینی (علیه‌السلام) به ایشان اجازه داده است؛

2- علاّمه سید مرتضی كشمیری؛

3- شیخ فتح‌الله شریعت نمازی اصفهانی معروف به شیخ الشریعة؛

4- علاّمه سید حسن صدر الكاظمی (1272- 1354) در 14 ذی القعده 1333ق طی تقریظی بر كتاب نجعة المرتاد فی شرح نجاة العباد به ایشان اجازه داده است.

5- علاّمه سید محمّد بن مهدی حلّی قزوینی، متوفی 1335؛

6- علاّمه سید حسین بن مهدی حلّی قزوینی (1268-1325)؛

7- شیخ محمّدباقر بهاری همدانی (1277-1333).

در كلام بزرگان

1- علاّمه تهرانی در شرح حال مفصل مؤلّف، در نقباء البشر گوید: «عالم كبیر وأدیب جلیل وفیلسوف بارع... جدّ فی الاشتغال فی دورَی الشباب والكهولة حتى أصاب من كلّ علمٍ حظّاً، وفاق كثیراً من أقرانه فی الجامعیة والتفنن. فقد برع فی المعقول والمنقول وبرز بین الأعلام متمیزاً بالفضل مشاراً إلیه بالنبوغ والعبقریة، وذلك لتوفر المواهب

والقابلیات عنده، حیث خصه الله بذَكاء مُفرِط وحافظة عجیبة واستعداد فطری وعشق للفضل. وقد جعلت منه هذه العوامل إنساناً فذّاً وشخصیة علمیة رصینة تلتقى عندها الفضائل. كان مجتهداً فی الفقه، محیطاً بأصوله وفروعه، متبحراً فی الأصول، متقناً لمباحثه ومسائله، متضلعاً فی الفلسفة، خبیراً بالتفسیر، بارعاً فی الكلام والعلوم الریاضیة. وله فی كلّ ذلك آراء ناضجة ونظریات صائبة. أضِف إلى ذلك نبوغَه فی الأدب و الشعر؛ فقد ولع بالقریض... وقد كان شأنه فی ذلك شأن مهیار الدیلمی الذی قیل فیه: إنّه نظم المعانی الفارسیة فی الألفاظ العربیة...» ⁽¹⁾.

2- آیةالله العظمی آقای حاج شیخ عبدالكریم حائری یزدی (قدس‌سره) ، مؤسس محترم حوزة علمیة قم، كه از دوستان صمیمی و هم‌بحث‌های قدیمی مؤلّف محترم است، چند تعبیر و تشبیه در مورد آن بزرگوار دارد كه برخی از آنها را صاحب این قلم از اَعلام تلامیذ محقّق حائری (قدس‌سره) مكرّر شنیده است و جهت ثبت در تاریخ یادآور می‌شود:

الف: «آقا شیخ محمّدرضا اگر ذی فنون نبود، شیخ مرتضای زمان بود» ⁽²⁾یعنی: آن بزرگوار در فنون و علوم مختلف متبحّر است؛ و اگر هم نبود، فقط فقاهتش با شیخ اعظم انصاری أعلی الله مقامه الشریف قابل قیاس است.

ب: «به اعتقاد من آقای آقا شیخ محمّدرضا اوّل فاضل در كره [زمین] است و از او بالاتر نیست...» ⁽³⁾.

ج: «او شیخ بهائی عصر است» ⁽⁴⁾.

تأمل در این بیانات، آن هم از شخصیتی چون آیةالله مؤسس حائری یزدی أعلی

الله مقامه الشریف، دقایق و حقایق فراوانی را برای خوانندة محترم آشكار می‌سازد.

3- دانشمند فقید، محمّدباقر الفت، كه ابن عمّ مؤلف و معاصر وی است، دربارة معظم له چنین می‌نویسد: «آقا شیخ محمّدرضا نجفی، یگانه پسر حاج شیخ محمّدحسین نجفی، مردی فاضل، ادیب، درس‌خوانده، با هوش وافر و ذكاء فراوان بود. معلوماتش در علوم شریعت و ریاضیات قدیم و ادبیات عرب و تاریخ و غیرها قابل تقدیر و تمجید است. شعر عربی را خوب می‌گفت و نثر آن را ادیبانه و مرغوب می‌نوشت. در سال 1300 به اتفاق پدر و جد بزرگوارش به نجف اشرف مهاجرت [كرد] و تقریباً سی و پنج سال در مشهد شریف مجاورت اختیار نمود و در محیط علوم و ادبیات مرسوم و متداول آنجا تربیت یافت و به فضل و ادب مشهور گردید؛ و در سال 1334 به اصفهان مراجعت [نمود] و متصدی مقام قضاوت شرعی و تدریس فقه و اصول و غیره و اقامة نماز جماعت در مسجد نو واقع در اواسط بازار بزرگ شد؛ و تا اواخر عمرش به این مشاغل اشتغال داشت...» ⁽¹⁾.

4- صدیق مؤلف، عالم شهیر شیخ محمّد سماوی در كتاب شریف الطلیعة مِن شعراء الشیعة، دربارة آن بزرگوار می‌نویسد: «فاضل تلقّی الفضل عن أبٍ فجدّ، ونشأ بحِجر العلم، ولم یكفه ذلك حتّى سعی فی تحصیله فجَدَّ، إلى ذُكاء ثاقب، ونظر صائب، وروح خفیفة، وحاشیة طبع رقیقة. أتى النجف فارتقى معارج الكمال، وزاحم بمناكب الفضل الرجالَ حتّى بلغ فیه الآمال، وصنّف ما تطیب به النفسُ، وتجدُ به القلوب اُمنِیتها والأفكارُ ضالَّتَها، ونظم فأصاب شاكلة الغرض، ونثر فامتاز جوهرُ كلامه عن كلّ عَرَض».

ثم ذكر نماذج من نظمه (قدس‌سره) وترجمه فقال: «وهو الیوم هناك (أی بأصبهان) أبقاه الله تعالى فإن ببقائه بقاءَ الكمال والفضل والأدب الغضّ والقول الفصل» ⁽²⁾.

5- عالم بزرگ شیخ علی بن محمّدرضا آل كاشف الغطاء در كتاب خود

الحصون المنیعة دربارة مؤلّف می‌نویسد: «عالمٌ فاضلٌ فقیهٌ أصولی ریاضی فلسفی شاعرٌ...». و پس از آن بیش از هزار بیت از اشعار مؤلف را نقل می‌كند و در اوّل آنها قصیده‌ای را كه در مرثیت حضرت اباعبدالله الحسین (علیه‌السلام) سروده‌اند قرار می‌دهد ⁽¹⁾.

6- فرزندش آیةالله شیخ محمّدحسین کاشف الغطاء در کتاب العبقات العنبریة فی الطبقات الجعفریة در مورد ایشان گوید: «هو وحید أقرانه فی جمیع الکمالات والمحامد، أخی بل مولای وخلیلی، بل سیدی وسید أخلائی، طرف الکمالات والظرف، ودرّة أصداف الشرف، مجموعة کلّ کمال، وجامع کلّ فضیلة وإفضال، شعلة الفهم والذکاء، وأشعة ذلك السناء، أعجوبة أقرانه ونادرة أخوانه، وأُکرومة زمانه، متسع الفضل الذی تضیق عن ختم سعة فضله سعة الفضاء، الشیخ الأفضل الأکمل الأسعد الأمجد الشیخ اغا رضا زاد الله فی معالیه وبلغه أمانیه ⁽²⁾... وهو سلمه الله مع ما فیه من أریحیة الطبع، وخفة الروح وکریم الأخلاق، فارسی الآداب، عربی المذاق من الیقین والمعرفة علی مثل ضوء الشمس، ومن الورع والتقوى على حالة لا یقاس بها قس، وهو الیوم من فضلاء طبقة السیاسیین ومروجی الإسلام بترویج شرکة الإسلامیین، وعمره إلى الآن ثلاثة وثلاثون سنة تقریباً...» ⁽³⁾.

7- علاّمة بزرگ سید عبدالحسین شرف‌الدّین در مورد مؤلّف می‌گوید: «أباالمجد وسورة الحمد، عنوان الفضل والأدب، وحجة العجم فیه والعرب، الشیخ محمّدرضا ویدعى بآقا رضا... کان فی اصفهان بعد سلفه کعبة الطائف، وقبلة العاکف قطب هذا البیت الرفیع العماد، وزعیم هذه الأُسرة المستطیر مجدها فی البلاد. لا أعرف منها إلا منها إلا مَن عجن مِن طینة المجد، وغذى بلبان الشرف، ودرج من مهد السیادة، ونشأ فی حجر الحسب، ونجلته اَباء أفاضل وامّهات عقائل، لهم المجد المؤثل والزعامة المعروفة. وللشیخ

آقا رضا مع مکانته السامیة فی الفقه والأٌول والحکمة وغیرها من العلوم العقلیة، حظّ وافر فی الأدب العربی والفارسی نظماً ونثراً. جمع فیه بین فصاحة العرب ودقة العجم، وأشعاره فی اللغتین وافرة... وترکته فی السنة الثانیة والعشرین بعد الألف والثلاثمائة، وله یومئذ خمس وثلاثون من العمر تقریباً؛ فظلّ یغوص على دقائق العلوم وغوامضها، وینقب عن غرائب الفنون ومخبآتها؛ حتّى عرج إلى أوج آبائه، وارتفع عن مواقف نظرائه» ⁽¹⁾.

8- آیةالله آقای حاج شیخ محمّدعلی غروی اردوبادی كه مجاز از مؤلّف است، در مشیخة خود به نام السبیل الجَدَد إلی حلقات السند چنین می‌نگارد: «العلّامة حجة الاسلام فیلسوف الأمة وفقیهها وخطیبها وشاعرها أبوالمجد الشیخ آقا رضا ابن الفقیه الإلهی المحقّق الإنسان الكامل الشیخ محمّدحسین ابن الشیخ المحقّق الأكبر الشیخ محمّدالباقر ابن أستاذ المجتهدین الشیخ محمّدالتقی صاحب الحاشیة على المعالم، الأصبهانی النجفی. المُعِمّ بالعلامة صاحب الفصول [الغرویة] المحقّق الشیخ محمّدحسین، شقیق صاحب الحاشیة. والمُخوِل بآل الشیخ الأكبر کاشف الغطاء، لمکان کریمته تحت الشیخ محمّد التقی، جدّ المترجَم له، وبآل السید صدرالدّین العاملی، المحقّق الفقیه الأوحد، لمكان كریمته العلویة عند الشیخ محمّدالباقر جدّه الأدنى».

أتاه الفخر من هَنّا وهَنّا *** فكان له بمجتمع السیول»

پس از آن ده بیت شعر را كه در مدح معظم له سروده است، ذكر می‌كند ⁽²⁾.

9- دانشمند فقید میرزا محمّدعلی مدرس تبریزی، كه مجاز از ایشان است، در ریحانة الأدب دربارة ایشان می‌نویسد: «از أجلّای علماء عصر حاضر ما كه فقیه اصولی، حكیم، متكلّم، ریاضی، عروضی، شاعر ماهر و جامع معقول و منقول و فروع و اصول است» ⁽³⁾.

10- آیةالله آقای سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی (قدس‌سره) كه شاگرد و مجاز از

مؤلف به اجازة روایتی و اجتهاد است، از استاد در دو كتاب الإجازة الكبیرة ⁽¹⁾و المسلسلات ⁽²⁾یاد می‌كنند، ولكن تقریظی را بر نسخة خطی كتاب السیف الصنیع لرقاب منكری علم البدیع از تألیفات آن مرحوم در تاریخ 18 شوال سنة 1359، مرقوم می‌فرمایند كه قسمتی از آن را برای خوانندگان محترم یادآور می‌شویم. نسخة خطی كتاب و تقریظ - هر دو - نزد حقیر موجود است و به طبع رسید ⁽³⁾، می‌فرمایند: «السیف الصنیع على رقاب منكری البدیع كتاب للإمام الهمام القدوة الأسوة نابغة العصر ویتیمة الدهر، ربّ الفضائل وكعبتها التی تهوی إلیها الأفئدة، ناطورة الفقه، عالم الكتاب والسنة، فقیه الأمة، خِرّیت الأدب وطائرها الصّیت، شیخ الاجازة ومركز الروایة، الرحلة المسند الثَبَت الثَبْت، المصنّف المؤلّف المَجید المُجید، مفسر التفسیر، درّة تیجان المحدّثین ومقدَّم المجتهدین، حجة الاسلام والمسلمین آیةالله العظمى بین الورى، شیخنا وأستاذنا الشیخ محمّدالرضا أبی المجد الأصفهانی النجفی لازالت بیاض الفضل بوجوده مبتهجة ضاحكة مستبشرة...» ⁽⁴⁾.

11- دانشمند مورخ، مرحوم معلّم حبیب‌آبادی در این مورد می‌نویسد: «... مرحوم آقا شیخ محمّدرضا علیه الرحمة از معاریف علماء و فقهاء اصفهان بود و در علوم ادبیه و نظم شعر، ربطی به كمال داشت... در اصفهان و نجف تحصیل علوم نموده تا به درجة اجتهاد نائل گردید و برخی از علوم ریاضی را نیز به هم رسانید و شهرتی كافی در عراق عرب فراهم نمود و آنجا به آقا رضا اصفهانی مشهور شد؛ و در اصفهان ریاستی شایسته برایش دست داد و به عنوان آقا رضا مسجدشاهی اشتهار یافت و كتب چندی تألیف كرد...» ⁽⁵⁾.

12- مرحوم سید مصلح‌الدین مهدوی (رحمة‌الله‌علیه) كه مفصل‌ترین شرح حال مؤلّف را

در بیش از دویست صفحه به نام بیان مجد النبلاء در احوالات شیخ ابوالمجد محمّدالرضا در جلد دوم كتابش به نام تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر منتشر نموده است، چنین گوید: «مرحوم آقا شیخ محمّدرضا را باید ادیب الفقهاء المحقّقین، وفقیه الشعراء المدقّقین، فیلسوف المجتهدین وحكیم الأصولیین، استاد الریاضیین وخلاصة كلام، جامع جمیع فضائل و كمالات نامید که حقّآً از مفاخر علمی و ادبی شیعه در قرن اخیر می‌باشد (رحمة‌الله‌علیه)». ⁽¹⁾

هجرت به كربلا

در سال‌های آخر حضور در عتبات عالیات عراق به شهر كربلای معلی هجرت فرمود و در كنار مرقد مطهر اباعبدالله الحسین (علیه‌السلام) مجاور گردید. برخی مهاجرتش به كربلا را در سال 1330ق دانسته‌اند؛ بنابراین تا سال 1333ق كه به ایران مهاجرت فرمود، بیش از سه سال در كربلای معلی ساكن بوده‌اند.

برخی از مراسلات شعری ایشان با دوستانش از آن جمله با مرحوم آیةالله حاج شیخ مصطفی تبریزی متوفی 1337ق كه از كربلا انجام گرفته است در دیوان اشعارشان ⁽²⁾ضبط گردیده است.

و در پشت جلد اول نسخة مطبوع نقد فلسفة داروین نیز که در سال 1331 در عراق به چاپ رسیده، بعد از نام مؤلف نوشته شده است: «القاطن فی كربلا المعلّىٰ».

و همچنین در شرح حالی كه خود مرقوم فرموده‌اند، آغاز مهاجرت از عراق به ایران و اصفهان را كربلا ذكر می‌كنند كه در معیت مرحوم آیةاللهِ مؤسس آقای حاج شیخ عبدالكریم حائری یزدی طاب ثراه بوده است. می‌نویسند: «وكانت من أحسن الأسفار وأجمعها لصنوف السعادات، ومن أهمّها صحبة العلاّمة الوحید الحاج شیخ عبدالكریم الحائری الیزدی طاب ثراه. وقد ركبنا سیارة واحدة من كربلا إلی سلطان آباد العراق؛ فمكث (رحمة‌الله‌علیه) فیها، وسافرتُ عنها إلی موطن آبائی اصفهان.

وقد وصلتُ إلیها غرّة محرّم سنة 1334ق...» ⁽¹⁾.

تدریس و شاگردان

معظم له از اوائل امر به تدریس اشتغال داشتند. در نجف اشرف ابتدا سطوح و كتبی مانند فصول را تدریس می‌كردند و بعد از آن شروع به تدریس خارج نمودند. این تدریس در نجف اشرف شروع و بعد از مهاجرت به اصفهان در اواخر سال 1333 كه در آغاز محرم الحرام 1334 به اصفهان رسیدند در این شهر ادامه دادند. بعد از مهاجرت به قم نیز كه قریب یك سال به طول انجامید، به دعوت و امر مرحوم آیةالله مؤسس حاج شیخ عبدالكریم حائری یزدی (قدس‌سره) ، همة طلاب در درس ایشان حاضر می‌شدند و محل درس، مدرسة فیضیه در شهر مقدس قم بوده است. پس از بازگشت به اصفهان تا پایان عمر بابركتش این تدریس ادامه داشت.

اَعلام و آیات عظام زیر برخی از كسانی هستند كه در سنین متمادی از محضر درس ایشان استفاده كرده‌اند و بعضاً نیز فقط از ایشان مُجازند:

1- میرزا ابوالحسن قُهی، متوفی 1363ق؛

2- سید احمد حسینی زنجانی؛

3- مرجع عالیقدر سید احمد موسوی خوانساری؛

4- سید اسدالله مستجاب الدعواتی، مجاز به اجازة روایت در تاریخ 25 رمضان 1347، والد حضرت آقای سید مرتضی مستجابی؛

5- حاج شیخ محمّدباقر كمره‌ای؛

6- سید محمّدباقر آیةاللهی ⁽²⁾(1322-1399ق)، به وی در تاریخ 29 محرم الحرام 1351 اجازه داده شده است؛

7- حاج شیخ محمّدباقر امینی نطنزی ⁽³⁾

8- حاج سید ابو تراب مرتضوی درچه‌ای ⁽¹⁾

9- شیخ محمّدتقی هرندی صهر آیةالله سید جمال گلپایگانی؛

10- حاج شیخ جلال‌الدین آیةاللهی یزدی ⁽²⁾(1309-1412ق)؛

11- میر سید حسن مدرس هاشمی كتابی به نام نگاهی به احوال و آرای حکیم مدرس اصفهانی، به خامة آقای دکتر علی کرباسی‌زاده در سال 1380ش، در شرح حال وی منتشر شده است؛

12- حاج شیخ محمّدحسن نجفی‌زاده ⁽³⁾فرزند آیةالله حاج شیخ مهدی نجفی، داماد و شاگرد مرحوم ابی المجد؛

13- حسن صدر اصفهانی ⁽⁴⁾نویسنده و خطیب شهیر مولود 1325ق؛ ⁽⁵⁾

14- سید حسن علوی خوراسگانی؛

15- میرزا محمّدحسین ابن میرزا رضا رشتی امام جماعت مسجد ذكرالله؛

16- میرزا محمّدحسین بن علی‌محمّد بن محمّدعلی بن عبدالله بن علی‌اكبر اژه‌ای صاحب زبدة المعارف؛

17- حاج شیخ حیدرعلی محقّق؛

18- حاج میرزا خلیل كمره‌ای؛

19- شیخ محمّدرضا بن محمّدتقی فرقانی جرقویه‌ای اصفهانی حائری ⁽⁶⁾(1305-1393ق)، مدفون در كربلا در حجرة خاندان شیرازی در صحن حسینی شریف؛

20- شیخ محمّدرضا حسین‌آبادی جرقویه‌ای اصفهانی؛

21- مرجع عالیقدر حاج سید محمّدرضا موسوی گلپایگانی؛

22- شیخ محمّدرضا دستگردی ⁽¹⁾

23- حاج شیخ محمّدرضا طبسی نجفی؛

24- مرجع عالیقدر حاج آقا رضا مدنی كاشانی؛

25- شیخ محمّدرضا فرزند ملاّ زین‌العابدین شریعت طالخونچه‌ای، ⁽²⁾متوفی 1373ق؛

26- سید محمّدرضا ابن الرسول سدهی؛

27- امام حاج سید روح‌الله موسوی خمینی؛

28- مرجع عالیقدر سید شهاب‌الدین نجفی مرعشی؛

29- میرزا صدرالدین ابن میرزا ابوالفضل ابن میرزا ابراهیم ابن ملاّ محمّدعلی محلاتی شیرازی (1284-1359ش)، صاحب كتاب شأن نزول آیات قرآن. مرحوم جدّ در سال 1347ش به وی اجازة روایت و اجتهاد داده است ⁽³⁾

30- حاج شیخ عباسعلی ادیب اصفهانی؛

31- حاج شیخ عبدالله مجتهدی تبریزی، متوفی شب 18 جمادی الآخر 1396ق در مشهد مقدس و مدفون در حرم امام رضا (علیه‌السلام) و مولود 1320ق از وی كتاب بحران آذربایجان در سال 1381ش در تهران توسط حجةالاسلام رسول جعفریان منتشر شده است؛

32- حاج شیخ عزّالدّین نجفی فرزندشان؛

33- مرجع عالیقدر حاج سید علی علاّمه فانی اصفهانی؛

34- سید علی‌نقی نقوی لكهنوی هندی؛

35- میرزا محمّدعلی مدرس تبریزی صاحب ریحانة الأدب؛

36- حاج شیخ محمّدعلی اردوبادی غروی؛

37- حاج شیخ مجدالدین نجفی اصفهانی فرزندشان؛

38- شیخ محمّد بن حاج ناصر بن نمر آل نمر عوامی بحرانی، متوفی 1348ق؛ صاحب أرجوزة الدر النظیم فی معرفة الحادث والقدیم. وی جامع علوم و فنون و

نابینا بوده و در علم هندسه بر جدّ امجد شاگردی نموده است ⁽¹⁾

39- محمّد بن طاهر آل فضل، از مرحوم جدّ در دانش ریاضیات بهره برده است ⁽²⁾

40- شیخ محمّد سماوی صاحب الطلیعة من شعراء الشیعة؛

41- حاج شیخ محمّد یزدی ابن حاج شیخ محمّدعلی یزدی، متوفی 1379ق؛

42- میرزا محمّد ثقفی طهرانی، صاحب تفسیر روان جاوید در 5 مجلّد؛

43- میرزا محمود مقتدائی خوراسگانی، داماد میرزا جمال‌الدین كلباسی؛

44- شیخ مرتضی ابن حاج میرزا علی فقیهی خوراسگانی، متوفی 1377ش؛

45- حاج سید مصطفی صفائی حسینی خوانساری؛

56- حاج سید مصطفی مهدوی اصفهانی؛

47- سید مصطفی طباطبائی خوراسگانی؛

48- شیخ موسی زنجانی مؤلف الفهرست لمشاهیر وعلماء زنجان، مولود سال 1328ق ⁽³⁾

49- علویه عالمه حاجیه نصرت‌بیگم امین معروف به بانوی ایرانی؛

50- سید نورالله بن سلیمان ابطحی سدهی؛

51- سید یحیی مدرسی یزدی (1321-1383ق)، مدرس در نجف اشرف و مجاز از مرحوم جدّ در روایت و مدفون در مقبره شیخان قم ⁽⁴⁾.

مرحوم سید مصلح‌الدین مهدوی (رحمة‌الله‌علیه) در كتاب گرانقدر تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، نزدیک به یكصد نفر از تلامیذ ایشان را نام می‌برد كه طالبان می‌توانند بدان مراجعه کنند. شایان ذکر آنکه بین نامبردگان فوق و کسانی که مرحوم مهدی نام می برد، عموم و خصوص من وجه است.

صورت و سیرت

معظم له دارای قدی كوتاه و صورتی زیبا و جذّاب و اخلاقی پسندیده در معاشرت و محاورت بود. تند سخن می‌گفت و با جمله‌هایی كوتاه و رسا، لطیفه‌گو و حاضرجواب و در دوستی و محبت مستقیم و ثابت‌قدم بود. نسبت به اساتید خود متواضع و همیشه نام آنان را به بزرگی یاد می‌كرد.

از زندگانی خود ناراضی و در مجالس عمومی و خصوصی و حتی جلسات درس و مباحثات نیز این نارضایتی را اظهار می‌كرد و از اوضاع زمان و مردم روزگار نیز شاكی بود.

در موضوع درس و مباحثه بسیار ساعی و كوشا و در رسیدگی به امور مردم اهتمام تام داشت، امر به معروف و نهی از منكر می‌نمود و در این راه از مصادیق آیه شریفه «لَا یخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ» ⁽¹⁾بود.

یكی از بزرگ‌ترین خدمات معظم له به عالم اسلام حفظ حوزة علمیة اصفهان در دورة اختناق رضاخانی بود كه مجلس درس را تعطیل نكرد و آن را در مسجد یا منزل همواره اداره می‌كرد.

تألیفات

اشاره

معظم له دارای تصنیفات متعددی در علوم مختلف اسلامی از فقه و اصول و حدیث گرفته تا شعر و عروض و قافیه می‌باشند كه ذیلاً به برخی از آنها اشاره می‌شود:

1- الإجازة الشاملة للسیدة الفاضلة

اجازة حدیثی مفصلی است كه برای مرحومه علویه حاجیه خانم امین رحمة الله علیها مرقوم فرموده‌اند و دو مرتبه به چاپ رسیده است: یك بار در آخر كتاب جامع الشتات آن مرحومه و بار دوم در مجلة شریف علوم الحدیث، شمارة چهارم، صفحة 311 الی 357 به تحقیق محقّق توانا علامه عالیمقدار حجةالاسلام

والمسلمین آقای حاج سید محمّدرضا حسینی جلالی.

2- أداء المفروض فی شرح اُرجوزة العَروض

اُرجوزه را مرحوم علاّمه آیةالله میرزا مصطفی تبریزی (قدس‌سره) انشاء نموده است و شرح از ایشان است.

این اثر از روی دو نسخة خطی كه در نزد حقیر موجود است، در سال 1428ق برابر با 1386ش با تحقیق محقّق توانا حجةالاسلام آقای حاج شیخ مجید هادی‌زاده ضمن منشورات «المكتبة الأدبیة المختصة» در قم المقدسه منتشر گردید.

3- استیضاح المراد من قول الفاضل الجواد

این رساله را در جواب مرحوم آیةالله شیخ جواد بلاغی (قدس‌سره) مرقوم فرموده‌اند و در عدم تنجیس متنجس است که در آخر مجلد «نواهی» طبع اول وقایة الأذهان به چاپ رسیده است. همچنین در سال 1426ق (1384ش) با تحقیق آقای رحیم قاسمی در شمارة چهلم مجلة فقه أهل البیت عربی (ص 179-194) و نیز متن و ترجمة آن هر دو در مجلة فقه اهل البیت فارسی (ش44، ص 187-211) منتشر گردید. برای بار چهارم نیز متن و ترجمة در كتاب رساله‌های خطی فقهی، ص667 در سال 1386ش ضمن منشورات «مؤسسة دائرة المعارف فقه اسلامی» منتشر شد.

4- إماطة الغین عن استعمال العین فی معنیین

رساله‌ای است كه در جواب مرحوم آیةالله شیخ ضیاءالدین عراقی تصنیف شده است و در آخر چاپ جدید وقایة الأذهان در سال 1413ق به طبع رسیده است. برای بار دوم نیز در مجموعة نصوص و رسائل من تراث اصفهان العلمی الخالد، ج 2، ص 351 الی 359، با تحقیق محقّق توانا آقای مجید هادی‌زاده در سال 1428ق منتشر شده است.

5- رسالة امجدیه

در حقیقتِ میهمانی خداوند عزوجل و آداب میهمان و كیفیت نوافل و ادعیة

غیر معروفه شهر رمضان المبارك.

این رساله تاكنون چهار بار چاپ شده است:

الف. چاپ سنگی در سال 1341ق زیر نظر مؤلف؛

ب. طبع حروفی در قطع جیبی در سال 1393ق توسط فرزندشان آیةالله العظمی حاج شیخ مجدالدین نجفی كه رساله به نام او تألیف شده است؛

ج. طبع حروفی جدید در قطع رقعی با مقدمه و تحقیق حفید مؤلف و والد حقیر آیةالله آقای حاج شیخ مهدی غیاث‌الدین مجدالاسلام نجفی طاب ثراه، که در سال 1406 در تهران توسط بنیاد محترم بعثت چاپ و منتشر گردید؛

د. در سال 1381ش نیز با مقدمه و تحقیق و تصحیح حقیر در تهران منتشر گردید.

6- الإیراد والإصدار فی حلّ مشكلات عویصة فی بعض العلوم

7- تصانیف الشیعة

8- تعریب رسالة سیر و سلوك منسوب به سید بحرالعلوم

9- حاشیه بر «اُكر» ثاوذوسیوس

ثاوذوسیوس هندسه‌دان و ریاضی‌دان یونانی است و كتاب اُكر او دربارة اجسام كرویه است، معظم له بر این كتاب حاشیه دارند.

10- حاشیه بر شرح واحدی بر دیوان متنبی

مجموعة حواشی معظم له بر دیوان متنبی که بین سال‌های 1354 الی 1359 نوشته شده است. این کتاب در مجموعة نصوص و رسائل من تراث اصفهان العلمی الخالد، ج1، ص 299 الی 347، با تحقیق نتیجة ایشان خانم لیلی نجمی در سال 1386ش (1428ق) منتشر شده است.

11- حاشیه بر كتاب روضات الجنات

این حاشیه تحت عنوان أغلاط الروضات به چاپ رسیده است.

12- حُلی الدهر العاطل فی من أدركتُه من الأفاضل

در این كتاب شرح حال جمعی از بزرگان علماء كه خود آنها را درك كرده‌اند آمده است.

13- دیوان أبی المجد

دیوان اشعار عربی ایشان که بدین نام در سال 1408ق در قم به تحقیق علاّمه محقّق حجة الاسلام و المسلمین آقای حاج سید احمد حسینی اشكوری به چاپ رسیده است.

در ضمن، این دیوان را بار دیگر استاد علاّمه و دانشمند گرانمایه آقای سید عبدالستار حسنی بغدادی تصحیح کرده است كه به اذن الله منتشر خواهد شد.

و همچنین كتابی تحت عنوان شعر أبی المجد النجفی الأصفهانی به قلم خانم إسراء محمّدرضا صلال العكراوی توسط مكتبة عتبة علویة مقدّسه، در سال 1433ق در نجف اشرف منتشر شده است.

14- ذخائر المجتهدین فی شرح كتاب معالم الدین فی فقه آل یس

كتاب معالم الدین فی فقه آل یس تألیف علاّمه شیخ شجاع‌الدین ابن قطان شاگرد فاضل سیوری است.

فرزندش آیةالله مجدالدّین نجفی در كتاب المختار من القصائد والأشعار دربارة این كتاب و آنچه از شعر در مدح آن گفته شده، چنین گوید:

لسماحة النسیب الحسیب الشیخ مرتضى فی وصف كتاب ذخائر المجتهدین من مصنفات الوالد دام ظله:

علم الأوائل والأواخر *** فی طی ألفاظ «الذخائر»

أحیتْ شرائعَ جعفر *** وأعادت السنن الدواثر

عن مصدر العلم الذی *** كشف الغطاء عن السرائر

فلك الفقاهة لم یكن *** لولاه فی الفقهاء دائر

حاز الرهان بسبقه *** وسواه فی الحلبات عاثر

وللأدیب الأریب الآغا مصطفى التبریزی (رحمة‌الله‌علیه) فی وصف الكتاب المذكور:

كتابٌ حوى من كلّ علم لُبابَه *** ففاق على ما صنّفتْه الأوائل

هو البحر حدِّث عنه ما شئت صادقاً *** له من زلال الفضل لج وساحل

فلا زال محفوظاً ولازال ربّه *** یلوذ به فی المعضِلات الأفاضل

وللأدیب الكامل الشیخ محمّدحسین فی وصف الكتاب المذكور:

لله دَرُّكَ مِن إمام حاز مِن *** عِزّ العلوم أجلَّهنّ مفاخر

لما اهتدى المسترشدون بجدّه *** وجدوا من الإرشاد فیه «ذخائر»

وله فیه أیضاً:

طالعت فیه وإننی *** أرجو البقاء لصاحبه

جرّبت كلّ فصاحة *** روبلاغة یا صاح به ⁽¹⁾

15- رسالة فی الرد علی فصل القضا فی عدم حجیة فقه الرضا

مرحوم سید حسن صدر كاظمی (قدس‌سره) فصل القضا را دربارة عدم حجّیت كتاب فقه منسوب به امام رضا (علیه‌السلام) تدوین نموده است و معظم له در این رساله بیانات ایشان را مورد نقادی قرار داده‌اند.

16- الروض الأریض فیما قال أو قیل فیه من القریض

17- الروضة الغنّاء فی تحقیق معنی الغناء

این رساله در موضوع غناء تألیف شده است. مؤلف در این رساله خود را عبدالمنعم ابن عبد ربّه خوانده است. این رساله برای اولین بار به طور کامل در مجلة نور علم، شمارة چهارم، ص123 به چاپ رسید. پس از آن به فارسی برگردانده شد و در مجلة كیهان اندیشه، شمارة 18، ص 104 به چاپ رسید و پس از آن در هفده رسالهی آقای استادی، ص 348 چاپ شده است. آخرین چاپ متن عربی رساله در مجموعه رسائل پیرامون غناء و موسیقی به تحقیق محقّق گرانقدر آیةالله آقای حاج شیخ رضا استادی به طبع رسیده است.

همچنین ترجمة آن مجدداً در بیست رسالهی فارسی ایشان، ص 505 به طبع رسید.

18- سقط الدّرّ فی أحكام الكُرّ

رساله‌ای است فقهی پیرامون مسئله كر و اندازه و قدر آن.

19- سمط اللآل فی مسألتی الوضع والاستعمال

رساله‌ای است ادبی و اصولی در بارة دو موضوع «وضع» و «استعمال» و برخی دیگر از مقدمات علم اصول. این رساله دو مرتبه به چاپ رسیده است: یك بار در زمان حیات مؤلف و بار دوم در سال 1413 در ابتدای وقایة الأذهان که در قم مقدسه توسط مؤسسة آل البیت (علیهم‌السلام) به چاپ رسیده است.

20- السیف الصنیع لرقاب منكری علم البدیع

در دانش بدیع تنظیم شده و مؤلف آن را در سال 1324 به پایان برده است. این رساله نیز از روی تنها نسخة خطی موجود آن، در سال 1427 با تحقیق آقای مجید هادی‌زاده در قم مقدسه ضمن منشورات «المكتبة الأدبیة المختصة» منتشر شد.

21- العقد الثمین فی أجوبة مسائل الشیخ شجاع‌الدین

جواب‌های چند مسئلة فقهی است كه توسط شیخ شجاع‌الدین عالم دینی ابراهیم‌آباد اراك از ایشان پرسیده شده است و بدان پاسخ داده‌اند. تصویر نسخه‌ای ناقص از آن در نزد صاحب این قلم موجود است.

22- غالیة العِطر فی حكم الشِّعر

23- القِبلة

رساله‌ای فقهی است در موضوع قبله و حدود و احكام آن است.

24- القول الجمیل إلی صدقی جمیل

صدقی جمیل زهاوی یكی از شعرای عرب است كه بعد از انتشار كتاب نقد فلسفة داروین توسط معظم له، از ایشان سؤالات و به سخنانشان انتقاداتی نموده كه در این رساله به آنها پاسخ داده‌اند.

25- گوهر گرانبها در رد اتباع عبدالبهاء

بعد از رسالة امجدیه، این دومین رسالة ایشان است كه به زبان پارسی نگارش یافته است و در آن فرقه ضالّه را رد نموده‌اند. تصویری از این رساله كه اصل آن در كتابخانة مرحوم حججی ⁽¹⁾در نجف‌آباد موجود می‌باشد در نزد حقیر است.

این رساله با تحقیق دو محقّق توانا حجج اسلام آقایان شیخ مهدی باقری سیانی و سید هادی صالحی به زودی منتشر می‌شود.

26- نُجعة المُرتاد فی شرح نجاة العباد

شرحی است بر كتاب «الصلاة» نجاة العباد صاحب جواهر، كه در آن به بررسی نظریات فقهی شیخ انصاری و مجدد شیرازی و غیرهما پرداخته شده است. در دفتر اوّل میراث حوزة اصفهان، با تحقیق آقای رحیم قاسمی از ص323 الی 520 منتشر گردید.

27- نقد فلسفة دارون (كتاب حاضر)

این كتاب سه مجلد است كه دو جلد آن در سال 1331 در بغداد به چاپ رسید و اولین اثر از یك مجتهد نجفی است كه در آن آراء و عقاید داروین انگلیسی و مترجم افكار او در جهان عرب شِبلی شُمَیل را نقد كرده است. به سبب همین كتاب آوازة شهرت معظم له از حوزه‌های علمیة شیعی خارج و به تمام دنیای اسلام رسید.

آقای استادی این كتاب را در سی مقاله، ص341 معرفی کرده است.

متن این کتاب در سال 1389ش/1432ق به تحقیق آقای دکتر حامد ناجی اصفهانی توسط کتابخانة مجلس شورای اسلامی به ریاست حجة الاسلام آقای حاج شیخ رسول جعفریان، در تهران برای دومین بار منتشر گردید، که اکنون ترجمة فارسی آن در مجلد حاضر به خوانندگان محترم تقدیم می‌گردد.

28- النوافج و الروزنامج

مجموعه یادداشت‌های متفرقه در علوم مختلف است. آغاز تألیف آن در سال 1325 می‌باشد.

این کتاب به زودی با تحقیق محقّق دانشمند آقای جویا جهانبخش منتشر می‌گردد. ان شاء الله تعالی.

29- وقایة الاذهان و الألباب و لباب أصول السنة و الكتاب

كتاب اصولی ایشان است كه در چند مجلد در زمان حیاتشان به چاپ رسیده و در سال 1413ق نیز در یك مجلد كبیر توسط مؤسسة آل البیت (علیهم‌السلام) در قم مقدسه تجدید چاپ شده است.

30- تعلیقه بر رساله المحاكمة بین العَلَمین

تألیف مرحوم آیةالله آقای سید مهدی حكیم (قدس‌سره) كه معظم له به درخواست مرحوم آیةالله شیخ ضیاءالدین عراقی بر آن تعلیقه زده‌اند.

31- الحواشی علی الكافی

حواشی ایشان است بر كتاب كافی مرحوم ثقةالاسلام كلینی أعلی الله مقامه الشریف.

32- أنا و الأیام

مختصر شرح حالی از ایشان است كه به زبان عربی به درخواست مرحوم مدرس تبریزی صاحب ریحانة الأدب مرقوم فرموده‌اند. می‌نویسند: قصد دارم كه رساله‌ای مفصل در شرح احوال خودم بنگارم بدین نام.

33- رساله‌ای پیرامون حكم فقهی دستگاه گرامافون

این رساله توسط آقای استادی در مجلة پیام حوزه، سال اوّل، شمارة اوّل، ص 98 تحت عنوان «رساله‌ای از آیةالله نجفی مسجدشاهی» به طبع رسیده است.

همچنین در روزنامة رسالت، به تاریخ دوشنبه 21 شهریور 1373 و به شماره 2509 به طبع رسیده و پس از آن مجدداً توسط آقای استادی در بیست مقاله، ص365 چاپ شده است.

تنبیه: عدة كثیری از اعلام كه در درس ایشان حاضر بوده‌اند، ابحاث فقهی و اصولی ایشان را تقریر كرده‌اند از آن جمله:

مرحوم آیةالله سید احمد زنجانی (قدس‌سره) ، بحث فقهی ایشان را در قم حول مسئله كُرّ در كتابشان به نام أفواه الرجال تنظیم نموده‌اند. این تقریرات با تحقیق آقای مهدی باقری سیانی در جلد چهارم میراث حوزة اصفهان (ص25-70) به طبع رسید.

مرحوم آیةالله سید عطاءالله فقیه امامی (قدس‌سره) نیز ابحاث فقهی و اصولی ایشان را در اصفهان در یک مجلد تنظیم نموده‌اند. تصویر نسخة تقریرات اصول ایشان در نزد حقیر موجود است.

تذكر: رسالة فی عدم تنجیس المتنجس

این رساله خطاب به علاّمه آیةالله شیخ محمّدجواد بلاغی (رحمة‌الله‌علیه) است و در مجلة فقه اهل البیت (علیهم‌السلام) عربی (عدد 45، ص238-223) با تحقیق آقای رحیم قاسمی به نام مرحوم مؤلّف همراه با رساله مرحوم بلاغی منتشر شده است. ولی باید توجه داشت كه این رساله از ایشان نیست؛ همان‌گونه كه مرحوم آیةالله سید محسن حكیم در كتاب مستمسك العروة الوثقی ⁽¹⁾این رساله را تألیف مرحوم شیخ محمّد مهدی خالصی می‌داند.

همسر و فرزندان

اشاره

زوجة اول ایشان علویه زهرا بیگم، دختر علامة جلیل آقا سید محمّد امامی خاتون‌آبادی اصفهانی است، که از او صاحب چند فرزند شدند:

1- آیةالله آقای حاج شیخ مجدالدین مجدالعلماء نجفی

شرح حال ایشان خواهد آمد.

2- آیةالله آقای حاج شیخ عزالدین نجفی

متوفی در دوم شهریور ماه 1358 ش/1399ق در اصفهان و مدفون در باغ

رضوان قم جنب وادی السلام. ⁽¹⁾

3- آقا نورالدّین نجفی

متوفی 1423ق در آمریكا و مدفون در همان جا.

4- مخدره عزت الشریعة

زوجة مرحوم آقای حاج شیخ محمّدحسین نجفی، فرزند مرحوم آیةالله آقا جلال‌الدین، فرزند آیةالله آقانجفی.

5- مخدره بهجت خانم

زوجة آقای محمّدحسین فرید فرزند آیةالله آقانجفی و مدفون در بقعة آقانجفی.

6- مخدره نزهت خانم

زوجة مرحوم آقای حاج شیخ محمّدحسن نجفی‌زاده فرزند آیةالله حاج شیخ مهدی نجفی.

و از زوجة دوم به نام مریم خانم نیز صاحب دو اولاد گردید به نام‌های:

7- آقای آقا مهدی نجفی

متوفی بعدازظهر دوشنبه 16 صفر 1423 برابر با 9 اردیبهشت 1381 و در فردای آن روز سه‌شنبه 17 صفر تشییع و بعد از اقامه نماز بر ایشان توسط حقیر در باغ رضوان اصفهان مدفون گردید.

8- پروین خانم نجفی

زوجة مرحوم آقای عزت‌الله اصغری، در زوال روز پنج‌شنبه 21 ربیع‌الآخر 1425 برابر با 21 خردادماه 1383 در تهران درگذشت و در روز جمعه 22 ربیع الثانی در بهشت زهرا دفن شد.

و از زوجه منقطعه‌ای به نام بانو رباب خانم نیز صاحب یك پسر شد به نام:

9- آقای حاج آقا تقی نجفی

عموی بزرگ نگارنده و اكنون چشم و چراغ فامیل و بزرگ آن است. خداوند

وجود او را از همه بلایا محفوظ بدارد!

وفات و مدفن و مراثی

سرانجام بعد از یك عمر تدریس و تألیف و ترویج شریعت و پاسداری از آن در سنگر مرجعیت و افتاء و تربیت شاگردان متعدد، این ستارة آسمان معرفت و اجتهاد در بامداد روز یك‌شنبه 24 محرم الحرام سال 1362ق برابر با 11 بهمن‌ماه 1321ش در اصفهان به دیار باقی شتافت و با تشییعی بی‌نظیر كه تمامی بازارها و مراكز به واسطه آن تعطیل شد در بقعه تكیه جدّش مرحوم آیةالله العظمی آقای شیخ محمّدتقی رازی نجفی اصفهانی واقع در تخت پولاد اصفهان به خاك سپرده شد، رحمة الله علیه رحمة واسعة.

عده‌ای از علماء و شعراء در رثاء و ماده تاریخ وفات ایشان اشعاری گفته‌اند از آن جمله:

1- مرحوم آیةالله العظمی آقای حاج سید علی علاّمه فانی اصفهانی در رثاء ایشان گوید:

ز دست رفت رضا و سیاه گشت جهان *** بلی چو مهر رود شام تیره است عیان

در آسمان جلالت چو نیر اعظم *** همیشه بود ز علم و كمال نورافشان

فقیه و عالم و زاهد، ادیب و كامل و راد *** حكیم و منطقی و عین دانش و عرفان

به عمر خویش به جز راه حق نپیمودی *** نبود در نظرش غیر خالق سبحان

ز روح پاك و ز اخلاق نیك و از دانش *** هزار مرتبه برتر وجودش از اَقران

دریغ مردم نادان و جاهل و ظالم *** كه همنفس نبدش غیر خاطر نالان

همیشه بود ز بخت بد و ز طالع نحس *** غمین و بی‌دل و افكار و خون‌دل و پژمان

مدام با دل پر درد گفت: یا الله *** شبانه‌روز بُد از ظلم دشمنان گریان

به نقد فلسفه بنگر ببین نداده به دهر *** كسی جواب طبیعی بدین بیان روان

از اوست سیف صنیع در مدیح علم بدیع *** كه هست اصل معانی و نیست گنج نهان

ذخائر است و وقایه به علم فقه و اصول *** به یادگار از او چون دو گوهر تابان

دلم ز دست غم او ریش به جان آمد *** شود ز دیدة من اشك همچو سیل روان

غمی كه داشت به دل بود جور دانایان *** و گر نه نیست كسی را توقع از نادان

ز اهل علم ملول و به علم خود مشغول *** ز قوم و خویش به رنج و ز بخت خویش نوان

هزار شكر كه تا زنده بود و بنده بُدم *** بُد او رضا ز من زار فانی نالان

2- و همچنین در ماده تاریخ رحلت ایشان گوید:

لما مضی شیخ الفضیلة والتقیٰ *** واحسرتا حنقاً! فقد ضاق الفضا

فانقُص من التاریخ یوم وفاته *** أربع وعشریناً و «قل فقد الرضا»

1322=24-1346 ه. ش

3- مرحوم حاج میرزا حبیب‌الله نیر شاعر گرانمایه در مرثیه و تاریخ وفات

ایشان گوید:

أیا دهراً ذهبتَ بآیة اللّه *** غدرتَ بنا فوا أسفاً ولهفاه!

محمّدٌ الرّضا الغروی أبو المجد *** مضى نَحوَ الجِنان بقرب مولاه

أراد النّیرُ استیضاحَ فوته *** ففی شهر المحرم «طاب مثواه» ⁽¹⁾

فأرِّخ بعد نقص السِّتِّ للعام *** «رضا النجفی لبّى داعی الله»

1362=6-1368 ه. ق ⁽²⁾

4- مرحوم حاج میرزا حسن خان جابری انصاری نیز در این مورد می‌سراید:

لقد أفِل الكواكبُ مُذ تُوُفّی *** رئیس العلم فی ذاك الزمان

محمّدٌ الرّضا الغروی شیخُ *** سماءِ العلم لأهل الأصبهان

ولمّا راح راح الرّوحُ عنّا *** به شأن البیان من المعانی

تمنّی الجابری بأن یورِّخ *** وكَلَّ لِسانُه عند البیان

إذا جاء البشیر وقال أرّخ *** «لقد آوی الرضاءَ بالجنان»

1321 ه. ش

5- شاعر توانا و استاد ادیب آقای میرزا فضل‌الله خان اعتمادی خوئی متخلص به برنا، مولود سال 1309ه. ش در مرثیه و ماده تاریخ مؤلف چنین سروده‌اند:

مِهین دانشور دانش‌پژوه بارز فاضل *** بِهین روحانی دانانواز بارع كامل

سمی آخرینِ انبیاء و هشتمین حجت *** كه باشد محترم از دید اهل زهد و اهل دل

همان شامخ كه می‌بینی در القاب و عناوینش *** ادیبِ اكبر و استادِ كلّ و عالم عامل

همان سائق كه غیر از نشر دین و نیكی و تقوی *** نه در سلكی شدی سالك نه در راهی شدی راحل

همان فحلی كه از تشكیل حزب و مجلس‌آرایی *** به علم‌آموزی و تدریس بودی بیشتر مایل

به تدریس حواشی و متون وی وارد و ماهر *** به تعلیم اضافات و اصول او قادر و قابل

به كشتِ عمر خود بذری نیفشاندی به جز احسان *** كه تا مقبولی محبوب یكتا باشدش حاصل

نه سودی باز گردانیدش از امر به معروفی *** نه شد نفعی میان او و نهی منكری حائل

نه توأم با تظاهر كرد و تدلیس و ریا بخشش *** نه همراه نمایش كرد و جنجال و فغان نافل

نه بودش سازش و همبستگی یك لحظه با ظالم *** نه گرد آورد دور خویش یك دم مردم جاهل

نه بهر هوده‌ای ⁽¹⁾كافر یكی را خواند از تهمت *** نه بیهوده پی شهرت گنه شد بهر كس قائل

نه مالی را به عنوانی برآمد از پی غصبش *** نه وجهِ وقف و نذری را دگرگون كرد یا زائل

نه كاهل بود در تشویق و نشر عدل و دینداری *** نه از ترویج قرآن بود و فرمان خدا غافل

نه با گردآوری و احتكارِ روزی مردم *** به نام احتیاط او فعل سوئی را شدی فاعل

هماره شد بری از خواهش و امیال نفسانی *** همیشه برحذر بود از امور عاطل و باطل

چو نام خود رضا بودی، رضا از داد یزدانی *** نگشتی بیشتر از حد و حقّش از خدا سائل

نشد در كام امواج بُحور كبر و خودخواهی *** ز ناو و كشتی عزّت قدم بنهاد بر ساحل

غرض مجد الافاضل زادة حبر حفید او *** كه چون اجداد بر كسب علوم دین شده نائل

به ابجد خواست تاریخی كه مصراعی به تنهایی *** به سال هجری شمسی وفاتش را شود شامل

نوشت از بهر سال رحلت او خامة برنا *** «ابوالمجد رضا بودی ادیب و عابد و عادل»

1321 ه. ش

مصادر شرح حال مؤلف

شرح حال و ترجمه ایشان را می‌توانید در كتاب‌های ذیل بیابید:

شرح حال مترجم جلد اول آیة‌الله مجد الدین نجفی (مجد العلماء)

نام - پدر - مادر - ولادت

نام: محمّدعلی كه مهجور مانده است.

لقب: در كودكی به ایشان امجدالدین می‌گفتند و والدشان رسالة امجدیه را به نام ایشان تصنیف فرمود، در جوانی به مجدالدین لقب گرفتند و در بزرگسالی از طرف مردم مجدالعلماء خوانده می‌شدند و لقب ایشان بر اسم مقدّم شده و همواره به لقب خوانده می‌شدند.

پدر: آیةالله العظمی علاّمه ابوالمجد شیخ محمّدرضا نجفی اصفهانی (قدس‌سره) .

مادر: علویه زهرا بیگم در گذشته سوم ربیع الأول سال 1356 مطابق با 23 اردیبهشت 1316ش مدفون در تكیه سید العراقین دختر سید العلماء آیةالله سید محمّد امامی خاتون‌آبادی اصفهانی نجفی.

زمان ولادت: روز 23 جُمادی الأولی 1326 ق.

مكان ولادت: در نوع تراجم ایشان محل ولادتشان نجف اشرف ذكر شده است، لكن معلم حبیب‌آبادی صاحب مكارم الآثار در مقاله‌ای كه روزنامة عرفان ⁽¹⁾بعد از فوت والدشان منتشر نموده، ولادت ایشان را كربلا نوشته است. همچنین

محقّق توانا آقای سید محمّدرضا حسینی جلالی ⁽¹⁾نیز با توجه به مقالة مرحوم معلّم، ولادت معظم له در كربلا را صحیح دانسته‌اند، ولی چون شرح حالی كه از ایشان در مقدمة رسالة امجدیه ⁽²⁾به طبع رسیده، زیر نظر خودشان تنظیم گردیده، و در آنجا ولادت در نجف اشرف ذكر شده است ⁽³⁾، بنابراین در این كه ولادتشان در نجف اشرف واقع شده باشد و نه كربلا تردیدی باقی نخواهد ماند. مؤید این مطلب هم آنکه در شناسنامة ایشان نیز محل تولد نجف اشرف ذكر شده است.

تحصیلات و اساتید

دانش‌اندوزی را در نجف اشرف در حالی آغاز نمود كه طفل بود. در سال 1333 به همراه پدر و خانواده به اصفهان مهاجرت كرد و در اصفهان سطوح مقدماتی را نزد اساتید فن از آن جمله: آیةالله حاج شیخ علی مدرس یزدی (متوفی 1351) و حضرات آیات: حاج آقا رحیم ارباب (متوفی 1396)، حاج آقا منیرالدین بروجردی (1269-1342ق)، حاج میرزا محمّدصادق خاتون‌آبادی (متوفی 1348ق) و سید محمّد نجف‌آبادی (1294-1358ق) فرا گرفت.

پس از آن درس خارج فقه و اصول را نیز از محضر پدر بزرگوارش علاّمه شیخ محمّدرضا نجفی استفاده كرد؛ مضافاً بر این كه تا آخر زمان حیات دو استاد آخر سطحش، یعنی: آیتین خاتون‌آبادی و سید محمّد نجف‌آبادی، در درس خارج آنها نیز حاضر می‌گشت. ایشان در مدتی كه والد ماجدش در قم مشرف بودند، در خدمتشان بوده، به درس حضرت آیةالله مؤسس حاج شیخ عبدالكریم حائری یزدی (متوفی 1355ق) نیز حاضر می‌شدند و همچنین در اصفهان نیز از درس عموی بزرگوارشان شهید آیةالله حاج آقا نورالله نجفی (1278-1346ق) بهره‌مند شده‌اند.

ولی بیشترین استفادة ایشان در فقه و اصول و ریاضی و هیئت از والد

بزرگوارشان بوده و حضور در درس پدر سالیان متمادی به طول كشیده است و از والدشان درنهایت تصدیق به اجتهاد معظم له كتباً صادر شده است. اجتهاد ایشان حتی در نزد مراجع نجف اشرف نیز به اثبات می‌رسد كه مرجع علی الاطلاق شیعه در آن عصر یعنی مرحوم آیةالله سید ابوالحسن اصفهانی طاب ثراه نیز برای معظم له اجازة اجتهاد صادر می‌کنند و به اصفهان می‌فرستند.

مشایخ روایت و مُجازین از وی

از مشایخ اجازة معظم له در نقل حدیث تاكنون فقط دو نفر را می‌شناسیم:

والد علاّمة ایشان مرحوم آیةالله ابی المجد شیخ محمّدرضا نجفی (قدس‌سره) ؛

مرجع علی الاطلاق شیعه آیةالله سید ابوالحسن اصفهانی (قدس‌سره) .

و از مُجازین از ایشان فقط یك نفر را می‌شناسیم:

فرزندشان مرحوم آیةالله استاد آقای حاج شیخ مهدی غیاث‌الدین مجدالاسلام نجفی طاب ثراه.

در كلام دیگران

1- والد بزرگوارش در پایان رسالة امجدیه كه به نام ایشان تألیف فرموده است چنین می‌نویسد: «چون سال تألیف رساله مصادف بود با سال اوّل وجوب روزه مر قرة العین معظّم نخبة أرباب الفهم والاستعداد والمرجوّ لإحیاء مراسم أجداده الأمجاد آقا شیخ أمجد الدین - أبقاه الله خلفاً عن سلفه الماضین وجعله عَلماً یهتدی به فی الدنیا والدین - او را مخاطب در این رساله داشتم و نام آن را رسالة امجدیه گذاشتم، شاید اخوان مؤمنین اگر از این رساله منتفع شوند او را از دعای خیر فراموش نكنند، و سعادت دارین را برای او از حق تعالی بخواهند» ⁽¹⁾.

2- مرحوم آیةالله حاج سید مصطفی مهدوی هرستانی (قدس‌سره) كه از شاگردان و مجازین از آیةالله ابی المجد شیخ محمّدرضا نجفی طاب ثراه می‌باشد مكرر برای

صاحب این قلم نقل می‌فرمود كه مرحوم پدرشان ابوالمجد در حق فرزندشان می‌فرمودند: «مجد ما در علم هیئت استاد است» ⁽¹⁾.

3- علاّمه طهرانی در پایان شرح حال پدرشان در نقباء البشر می‌نویسد: «... و فرزند او شیخ مجدالدین امروز از علماء و ائمة جماعات در اصفهان است» ⁽²⁾.

4- دانشمند مورخ شیخ محمّدعلی معلّم حبیب‌آبادی صاحب مكارم الآثار در پایان مقاله‌ای كه بعد از فوت مرحوم والدشان در روزنامة عرفان - كه آن روز در اصفهان منتشر شده است - چنین می‌نگارد: «... و آقای مجدالعلماء پسر بزرگ آن مرحوم در حدود سال هزار و سیصد و بیست و شش یا قدری پس و پیش در كربلا متولد شده و در خدمت پدر نامور تحصیلات خود را در علوم فقه و اصول و هیئت و ریاضی قدیم به پایان آورده و به زیور اجتهاد زینت یافته و به تصدیق اجتهاد و اجازات روایت از آن فقید مرحوم سرافراز گشته و اینك به جای وی در مسجد نو امامت می‌نماید» ⁽³⁾.

5- دانشمند محترم مرحوم آقای حاج شیخ محمّد رازی در گنجینة دانشمندان می‌نویسد: «حضرت آیةالله آقای حاج شیخ مجدالدین نجفی فرزند ارشد مرحوم آیةالله العظمی ابوالمجد آقا شیخ محمّدرضا نجفی ابن عالم ربّانی شیخ محمّدحسین ابن علاّمه محقّق حاج شیخ محمّدباقر طاب ثراهم معروف به مجدالعلماء.... در ماه شوال 1394ه كه برای امری به اصفهان رفتم، در مسجد نو موفق به زیارتشان شده و از سیمای ملكوتی آن جناب مستنیر گردیدم آثار و علائم ربّانیین را از چهره منیرش مشاهده كردم؛ و باید همین طور باشند؛ زیرا فرزند ارجمند آیةالله العظمی آقا رضا كه مجسمة علم و كمال و حفید عالم ربانی و آیت سبحانی حاج شیخ محمّدحسین نجفی هستند كه دارای كرامات و مقامات معنوی بوده و مرحوم آیةالله حاج آقا نورالله اصفهانی كتابی در شرح زندگانی آن

بزرگوار و حالاتش نوشته است» ⁽¹⁾.

6- علاّمه مهدوی (رحمة‌الله‌علیه) در كتاب دانشمندان و بزرگان اصفهان در شرح حال پدرشان بعد از ذكر رسالة امجدیه می‌نویسد: «امجدیه در اعمال ماه رمضان به نام فرزندش عالم زاهدِ ورِع مجدالعلماء» ⁽²⁾.

7- همچنین علاّمه مهدوی در تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر چنین می‌نگارد: «مرحوم مجدالعلماء: عالم عامل و فقیه كامل و مفسر ادیب، جلیل القدر، عظیم المنزلة، استاد ریاضی و هیئت، جامع معقول و منقول، حاوی فروع و اصول، از مدرسین خارج فقه و اصول در مدرسة مرحوم ثقةالاسلام عموی والد بزرگوارشان، و امام جماعت مورد وثوق قاطبة طبقات اجتماع در مسجد نو بازار، آثار زهد و تقوی از سیمای او نمودار كه «سِیمَاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ» ⁽³⁾بیشتر از چهل سال پس از فوت پدر در مسجد ایشان در ظهر و شب اقامه جماعت می‌نمود و عدة كثیری از مؤمنین حضور به جماعتش را غنیمت می‌شمردند» ⁽⁴⁾.

8- آقای دكتر محمّدباقر كتابی در رجال اصفهان در ضمن شرح حال پدر ایشان مرقوم می‌فرمایند: «... شیخ قبل از ظهرها در مسجد نو بازار تدریس می‌نمود و بسیاری از فضلای اصفهان به درس او حاضر می‌شدند و در همان مسجد اقامة جماعت می‌نمود؛ و بعد از ایشان فرزند ارشدشان آیةالله مجدالعلماء به اقامة جماعت می‌پردازند و در مدرسة مرحوم حاج شیخ محمّدعلی نجفی هم به تدریس اشتغال دارند، خصوصاً درس هیئت ایشان بین طلاب معروف است» ⁽⁵⁾.

9- علاّمة محقّق آقای حاج سید حجة موحد ابطحی می‌نویسد: «از آثار ارزشمند شخصیت آقا شیخ محمّدرضا مسجدشاهی فرزند برومندشان مرحوم

آیةالله حاج شیخ مجدالدین نجفی ملقب به مجدالعلماء متوفی 1403 قمری می‌باشد كه مجتهدی مدرس و عالمی متواضع بودند و از علماء جلیل القدر در حوزة علمیه اصفهان به شمار می‌رفتند و در مدرسة مرحوم حاج شیخ محمّدعلی و نیز مسجد نو بازار در رشته‌های فقه و اصول و تفسیر و ریاضی و هیئت تدریس می‌نمودند و شخصیتی جامع كمالات به‌شمار می‌رفتند» ⁽¹⁾.

10- و همچنین در معرفی مدرسة آیةالله العظمی آقای حاج شیخ محمّدعلی نجفی معروف به ثقةالاسلام طاب ثراه و مدرسین والامقام آن می‌فرماید: «مدرّس و مجتهد بزرگوار مرحوم حاج شیخ مجدالدین نجفی متوفای 1403 قمری كه از چهره‌های مشهور و از مدرسین جامع در زمینه فقه و اصول و هیئت و ریاضی بوده‌اند» ⁽²⁾.

مجالس تدریس و برخی از شاگردان

ایشان از ابتدای جوانی به تدریس اشتغال داشتند و دروس مختلف فقه و اصول و تفسیر و كلام و ریاضی و هیئت را تدریس می‌نمودند. اشتهار ایشان به این دو علم اخیر یعنی ریاضی و هیئت به‌گونه‌ای بود كه برخی از مدرسین از قم به جهت درس ایشان به اصفهان می‌آمدند.

و تدریس كتاب‌هایی نظیر خلاصة الحساب شیخ بهائی و مجسطی و تحریر اقلیدس و اُكر و مانند آن در اصفهان منحصر به ایشان بود.

صاحب این قلم به خوبی به یاد دارم كه در یكی از سال‌های پس از فوت معظم له، به جهت استجازه در نقل روایت به محضر آیةالله آقای حاج شیخ عباسعلی ادیب اصفهانی (قدس‌سره) رسیدم. ایشان با توجه به این كه خود علم هیئت را تدریس می‌كرد از مرحوم آیةالله مجدالعلماء (قدس‌سره) به بزرگی و عظمت یاد نمود و ایشان را در علم هیئت مقدّم بر خود دانست و استدلال فرمود كه وی هم هیئت

قدیم و هم هیئت جدید هر دو را با هم دارا بود و می‌دانست، رحمة الله علیهما.

دروس ریاضی ایشان ابتدا در مسجد جامع عباسی (امام) تشكیل می‌شد و پس از آن در مدرسة ملاّ عبدالله شوشتری در اول بازار و دروس هیئت و تفسیر در مسجد نو بازار منعقد می‌گردید و درس خارج فقه و اصول ایشان در مدرسة عمویشان مرحوم آیةالله العظمی آقای حاج شیخ محمّدعلی نجفی برپا می‌شد.

از آنجا كه تدریس ایشان قریب به نیم قرن ادامه پیدا كرد، بسیاری از فضلاء و علمای اصفهان یا اصفهانی یا غیر اصفهانی كه برهه‌ای را در این شهر تحصیل نموده‌اند از محضر معظم له استفادة علمی نموده‌اند.

و در ذیل فقط به نام برخی از این آیات به حذف القاب اشاره می‌شود:

1- ابراهیم جواهری فرزند محمّداسماعیل كوهپایه‌ای، مولود غرّة جمادی الاولی 1342، صاحب كتاب علوم و عقائد، مطبوع در سال 1372ق؛

2- سید ابراهیم بن عبدالحسین سید العراقین میرعمادی، متوفی محرم الحرام 1427ق؛

3- شیخ ابوالقاسم نجف‌آبادی؛

4- شیخ ابوالقاسم دهاقانی معروف به صدرالعلماء، متوفی 1354ق؛

5- دكتر سید احمد تویسركانی؛

6- حاج شیخ احمد مهدیان؛

7- حاج سید احمد مؤمنی حبیب‌آبادی، مولود 1327ش؛

8- شیخ احمد روحانی معروف به شیخ‌الاسلام، مولود 1312ش و متوفی 8 اسفند 1388 برابر با 22 ربیع‌الأول 1431ق، مدفون در امامزاده جعفر واقع در خیابان هاتف اصفهان؛

9- مرحوم آقای حاج سید اكبر مؤمنی حبیب‌آبادی (1324-1358ش) مدفون در امامزاده عبدالمؤمن واقع در حبیب‌آباد (ابن عم عنوان 7 است)؛

10- حاج شیخ اسماعیل غروی ملقب به شیخ الرئیس؛

11- حاج سید اسماعیل هاشمی طالخونچه‌ای؛

12- حاج سید محمّدباقر احمدی؛

13- حاج سید محمّدباقر علوی؛ مولود غرة رجب 1352 برابر با 1312ش، مدرس سطوح عالیه در مدرسة صدر اصفهان.

14- علاّمه محقّق آقای حاج سید محمّدباقر موحد ابطحی؛

15- حاج شیخ محمّدباقر آصفی نجف‌آبادی، متولد 1302ش؛

16- مرجع عالیقدر آقای حاج شیخ محمّدتقی مجلسی اصفهانی؛

17- آقای حاج سید محمّدتقی موسوی شفتی، داماد معظم له؛

18- سید محمّدتقی حجازی، متولد 1319 ش، مدرس كتاب مكاسب در حوزة علمیة اصفهان ساكن اصغرآباد؛

19- حاج سید حسن حسینی كوشكی، متوفی 1369ش و مدفون در كوشك؛

20- مرحوم حاج شیخ حسن دیانی نجف‌آبادی؛

21- مرحوم آقای حاج آقا حسن فقیه امامی، (1313-1389ش/1353-1432ق)؛

22- سید حسن مهاجر آدرمنابادی، مولود 1308ش؛

23- سید حسن میرلوحی ابن سید محمود، مولود 1315؛

24- حاج شیخ حسین فرزند شیخ اسماعیل خادم الذاكرین معروف به خادمی؛ امام جماعت مسجد نورباران اصفهان.

25- مرحوم حاج آقا حسین واعظیان سدهی ابن میرزا عبدالأحد؛

26- مرجع عالیقدر آقای حاج شیخ حسینعلی منتظری نجف آبادی؛ متوفی 3 محرم الحرام 1431.

27- حاج شیخ حیدرعلی جبل‌عاملی؛

28- آقای حاج شیخ رحمت‌الله فشاركی، از مدرسین حوزه علمیه قم؛

29- دكتر رضا عبداللهی، استاد بازنشستة دانشگاه اصفهان؛

30- حاج شیخ محمّدرضا مداح الحسینی؛

31- آقای حاج شیخ عباس ایزدی نجف‌آبادی؛

32- حاج شیخ عباسعلی معینی كُربِكَندی؛ مولود 1310ش.

33- حاج شیخ میرزا عبدالحسین فرزند میرزا محمّد ربّانی خوراسگانی، متوفّی 31

شهریور ماه 1385، مدفون در حیاط امامزاده ابوالعباس خوراسگان؛

34- حاج شیخ عبدالرحیم فضیلتی؛

35- حاج شیخ عبدالكبیر جعفری، امام جماعت مسجد میرزا باقر؛

36- حاج شیخ علی شمس تویسركانی؛

37- استاد علی مشفقی، صاحب تقویم اوقات شرعیه اصفهان؛

38- سید علی موحد ابطحی ابن سید مرتضی؛

39- شیخ علی عبودیت اصفهانی؛

40- حاج شیخ علی‌محمّد اژه‌ای ابن میرزا محمّدحسین، متوفی 1432ق = 1389ش؛

41- شیخ علی‌محمّد پورنمازی نجف‌آبادی؛

42- حاج شیخ محمّدعلی آقایی؛

43- حاج سید محمّدعلی بهشتی‌نژاد ابن حاج آقا رضا، مولود 1324ش؛

44- دكتر محمّدعلی لسانی فشاركی، استاد دانشگاه؛

45- حاج سید محمّدعلی موسوی درچه‌ای؛

46- سید فضل‌الله بن ضیاءالدین تجویدی، متوفی محرم الحرام 1424 و مدفون در قبرستان ابوحسین در قم مقدسه؛

47- سید فضل‌الله موحد ابطحی؛

48- حاج شیخ قاسم كاظمینی؛

49- حاج سید مجتبی موسوی درچه‌ای؛

50- حاج سید مجتبی میردامادی، مولود 1324ش صاحب تفسیر كلمة طیبه؛

51- حاج سید محمّد فقیه احمدآبادی؛

52- محمّد شُهَلائی، هم‌بحث آقای سید ابراهیم میرعمادی سید العراقین؛

53- سید محمّد میردامادی ابن سید میرزا، مولود 1326ش؛

54- سید محمّد میردامادی ابن سید محمّدصالح، ساكن سده؛

55- سید محمّد میرلوحی ابن سید محمود، مولود 1318ش؛

56- شیخ محمّد محزون، استاد فلسفه در حوزة علمیة اصفهان، متوفی 1429ق؛

57- شیخ محمّد نوراللهی نجف‌آبادی؛

58- شیخ محمّد حكیم الهی، متوفی 1431ق = 1388ش؛

59- حاج سید محمود امام‌جمعه‌زاده خوراسگانی؛

60- حاج شیخ مرتضی تمنایی؛ متوفی ماه مبارک رمضان 1422 و مدفون در مقبرة امامزاده سید محمّد نزدیک سده.

61- حاج شیخ مرتضی شفیعی؛

62- آقای حاج شیخ مرتضی مقتدایی؛

63- حاج سید مرتضی بن علی‌اكبر هاشمی، مولود سال 1364ق؛

64- سید مرتضی موسوی كوشكی، امام‌جمعة سابق بروجن و ساوه، مولود 1318ش و متوفی 1431ق؛

65- حاج شیخ مسلم داوری دولت‌آبادی، استاد خارج فقه و اصول حوزة علمیة قم و صاحب آثار و تألیفات متعدّده؛

66- حاج شیخ مظفر كاظمینی متوفی صفر 1431ق/بهمن 1388 ش؛

67- مرحوم حاج شیخ مهدی غیاث‌الدین مجدالاسلام نجفی ⁽¹⁾، (1315-1380ش/1355-1422ق) نجل جلیل آن مرحوم؛

68- حاج سید مهدی حجازی شهرضایی، متوفی رجب 1431ق = 1389ش؛

69- صاحب این قلم فقیر الی الله تعالی شیخ هادی نجفی، حفید آن مرحوم؛

70- سید هدایةالله مسترحمی جرقویه‌ای اصفهانی، كه به دست معظم له معمم گردیده است. مؤلف و محقّق كتب متعدده.

تعیین قبلة دقیق مصلای شهر اصفهان

در هنگام تجدید بنای مسجد مصلی اصفهان كه به صورت مصلای بزرگ شهر اصفهان در حال ساختمان است، در قبلة آن اختلاف شد. همة علما مسأله را به ایشان ارجاع دادند و معظم له به آنجا تشریف برده، با گذاشتن وسایل مورد احتیاج و محاسبات ریاضی و هَیوی، قبلة مسجد مصلی اصفهان یا مصلای بزرگ

شهر اصفهان را با دقت تمام تعیین فرمودند و از آنجا خارج شدند. ایشان بعد از تعیین قبله فرموده بودند: اگر یك خط فرضی راست از این نقطه در داخل مصلی بتوان رسم كرد، مستقیماً به میان كعبه برخورد خواهد نمود.

تألیفات

اشاره

از معظم له مصنفات و مؤلَّفاتی به یادگار مانده است كه به برخی از آنها اشاره می‌شود:

1- ایرادات و انتقادات بر دائرة المعارف فرید وجدی

2- ترجمه «نقد فلسفة داروین» از عربی به فارسی (كتاب حاضر)

این كتاب از والد معظم له آیةالله شیخ محمّدرضا نجفی طاب ثراه است و به درخواست مؤلف توسط فرزندشان به زبان فارسی ترجمه شد. ترجمه سلیس و روان و زیبا انجام گرفته است و قسمتی از آن توسط آقای استادی در سی مقاله، ص341 معرفی و به چاپ رسیده است.

3- حاشیة روضات الجنات

برخی از آن با حاشیة والدشان بر روضات در اغلاط الروضات به طبع رسیده است و قسمتی دیگر از آن همچنان مخطوط است.

4- حاشیة سمط اللآل فی مسألتی الوضع والاستعمال

به همراه متن كتاب در سال 1413ق در قم مقدسه توسط مؤسسة آل البیت (علیهم‌السلام) چاپ و منتشر گردید.

5- حاشیة وقایة الأذهان

به همراه متن كتاب در سال 1413ق در قم مقدسه توسط مؤسسه آل البیت (علیهم‌السلام) چاپ و منتشر گردید.

6- دروس فی فقه الإمامیة (كتاب الصلاة و كتاب الصوم)

این كتاب متن دروس بحث خارج فقه ایشان است كه بر فضلاء و علماء در

القاء می‌گردیده و توسط معظم له ثبت و ضبط شده است.

7- مقدمه بر تفسیر مجدالبیان

كه رساله‌ای است در شرح حال جدّشان آیةالله آقای حاج شیخ محمّدحسین نجفی اصفهانی صاحب تفسیر مجد البیان و قرار بود به عنوان مقدمة تفسیر قرار گیرد كه چنین نشد، لكن متن آن در دفتر پنجم میراث حوزة اصفهان، ص 601-608 با تحقیق حجةالاسلام مجید هادی‌زاده منتشر گردید و همچنین ترجمة آن در مقدمة ترجمة تفسیر مجد البیان به قلم حجةالاسلام والمسلمین آقای حاج سید مهدی حائری قزوینی در سال 1391ش به چاپ رسید.

8- رساله‌ای در احوالات والدشان آیةالله ابوالمجد شیخ محمّدرضا نجفی اصفهانی

كه در مقدمة رسالة امجدیه، ص5، طبع سوم منتشر شده است.

9- رساله‌ای در احوالات و شرح حال خودشان

كه در مقدمات رسالة امجدیه، ص13 با اضافاتی به طبع رسیده است.

10- صرف افعال

رساله‌ای است كه در كودكی در علم صرف تدوین نموده‌اند.

11- الفوائد الرضویة فی شرح الفصول الغرویة

در هنگامی كه در نزد والدشان مشغول قرائت كتاب فصول عمویشان مرحوم آیةالله حاج شیخ محمّدحسین اصفهانی حائری (قدس‌سره) در علم اصول بوده‌اند، این حواشی را بر فصول زده، تحت این نام تنظیم فرموده‌اند.

12- گل گلشن

گلشن راز از سروده‌های شیخ محمود شبستری عارف و شاعر مشهور است. معظم له گلشن راز را تحت این نام تلخیص نموده‌اند که در دفتر دوم میراث حوزة اصفهان، ص 391-431 به تحقیق آقای جویا جهانبخش منتشر شد.

13- المختار من القصائد و الأشعار

در سال 1409 به تحقیق علاّمه محقّق حجةالاسلام والمسلمین آقای حاج سید

احمد حسینی اشكوری در قم مقدسه به طبع رسید.

14- الیواقیت الحسان فی تفسیر سورة الرحمن

در همان سال 1409 به تحقیق صاحب این قلم و به همراه شرح حالی مبسوط از ایشان و مقدمه‌ای از آیةالله والد طاب ثراه، در قم مقدسه با عنوان قبلی در یك مجلد به طبع رسید.

نمونه‌ای از اشعار

اشعار فراوانی از حفظ داشتند و به مناسبت قرائت می‌كردند و خودشان نیز گاهی شعر می‌سرودند. نمونه‌هایی از اشعار ایشان چند بیت زیر است كه از كتاب المختار من القصائد والأشعار» و برخی دیگر از مؤلفات معظم له استخراج گردیده است.

اگر در مكان بود عزّ و خوشی *** همیشه بدی شمس اندر حَمَل

اگر برتری جست پست‌تر ز من *** مرا اسوه باشد به شمس و زحل

یگانه رجل در جهان آن كس است *** كه تعویل نارد به دیگر رجل

همانا وفا رفت و غدر آمده است *** مسافت بود بین قول و عمل ⁽¹⁾

امامت جماعت

بعد از ارتحال والد ماجدشان رسماً امامت جماعت مسجد نو بازار را بر عهده گرفتند و این وظیفه را تا موقع وفات 20 ذی الحجة 1403ق، یعنی بیشتر از 40 سال، به احسن وجه به انجام رساندند.

مرحوم علاّمه مهدوی در مورد امامت جماعت ایشان می‌نویسد:

مرحوم مجدالعلماء از سالی كه پدر بزرگوارش وفات یافت (1362ق) تا موقع وفات، به غیر از ایام مسافرت، ظهر و شب در مسجد نو بازار اقامه

جماعت نموده و عده‌ای از مؤمنین و مقدسین به نماز ایشان حاضر شده و به فیض و ثواب نائل می‌شدند؛ بالاخص در ایام ماه مبارك رمضان كه نماز جماعت مسجد نو و منبر واعظین آنجا عنوان و شهرتی داشت و مردم از عموم محلاّت بدان جا رفته و در نماز و استفاده از مواعظ شركت می‌نمودند ⁽¹⁾.

و در جلد دیگری از كتابش چنین می‌نگارد:

تزئینات مسجد (یعنی مسجد نو) از حیث كاشی‌كاری تا این اواخر ناقص بود؛ و در سال‌های اخیر در زمان امامت مرحوم مجدالعلماء قسمت عمدة نمای مسجد قسمت جنوبی و غربی به بهترین صورت كاشی‌كاری شده و خود مرحوم مجدالعلماء نیز در ایوان كوچك شمالی مدفون گردید رحمة الله علیه ⁽²⁾.

بعد از ارتحال مرحوم آیةالله آقای حاج شیخ مهدی نجفی مسجدشاهی ⁽³⁾(قدس‌سره) در شب یك‌شنبه پنجم ماه صفر سال 1393ق در اصفهان، كه نماز بر جنازه معظم له نیز توسط آیةالله مجدالعلماء نجفی طاب ثراه اقامه گردید، اقامة جماعت در مسجد جامع عباسی (امام) را نیز به عهده می‌گیرند و آن را نیز تا پایان عمر بابركتشان ادامه یافت.

متذكر می‌گردیم كه امامت مسجد جامع عباسی (امام) از اندكی بعد از زمان ورود جدّ اعلایشان مرحوم آیةالله العظمی آقای شیخ محمّدتقی رازی نجفی اصفهانی صاحب هدایة المسترشدین به اصفهان، یعنی قبل از سال 1225ق تاكنون كه سال 1434ق است، بیش از دو قرن است كه برعهده این بیت جلیل می‌باشد؛ و به همین مناسبت - یعنی: امامت در این مسجد - به این خانواده اطلاق «مسجدشاهی» می‌شده است.

اخلاق و مردمداری

معظم له مؤدَّب به اخلاق اسلامی و آداب قرآنی متخلق بودند و در این راه از رسول الله و ائمة معصومین (علیهم‌السلام) پیروی می‌كردند. ایشان در رفع قضاء حوائج عامه و به خصوص اهل علم و طلاب علوم دینیه و فضلا به قدر توان خویش كوشا بودند.

اكنون كه بیش از سی سال از فوت آن مرحوم سپری شده است، عده‌ای از مردم و كسبه و فقرا و طلاب و اهل علم نوع برخوردهای خوب ایشان را برای حقیر نقل نموده و از وی به بزرگی و عظمت یاد می‌نمایند و برای ایشان طلب رحمت و مغفرت می‌كنند، حشره الله تعالی مع أولیائه محمّد وآله علیهم السلام.

همسر

همسر ایشان: علویه حاجیه خانم زینت آغا (درگذشته به سال 1347ش) بنت مرحوم آیةالله آقای سید محمّدهادی ابن سید عبدالوهاب صدرالعلماء حسینی شمس‌آبادی اصفهانی است.

مرحوم صدرالعلماء عالمی غیور و فاضل و جامع و متنفذ در اصفهان و خصوصاً محلّه شمس‌آباد بود. وی مسجدی در محلّة شمس‌آباد در كوچة حاج زرگرباشی ساخت و در آنجا نیز تا آخر حیات به جماعت پرداخت. آن مسجد نیز اكنون به نام خود ایشان به مسجد صدرالعلماء شهرت دارد.

شجره‌نامة آن مرحوم به قرار ذیل است:

سید محمّدهادی بن عبدالوهاب بن محمّد بن مهدی بن محمّد بن علی بن ابی‌القاسم بن مؤمن بن حسین بن عباد بن طاهر ملقّب به ابی‌الفتح بن حبیب‌الله ابن حسین بن غیاث ملقّب به غیاث الاسلام بن محمّد بن شمس‌الدین بن حبیب‌الله بن باقر بن نجیب‌الدین بن محمّد بن ناصر ملقّب به ناصرالدین بن مرتضی بن علی بن حسین بن پادشا بن حسن بن پادشا بن عبدالله بن عقیل بن ابی‌طالب بن حسین بن جعفر بن محمّد ابن ابی‌جعفر محمّد سید الأكبر بن

ابی‌محمّدحسن ابن ابی‌عبدالله حسین الاصغر ابن سیدالساجدین زین‌العابدین علی ابن ابی‌عبدالله الحسین الشهید ابن امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیهم‌السلام).

آیةالله سید محمّدهادی صدرالعلماء بعد از یك عمر تلاش و خدمت به مذهب و شریعت و قضاء حوائج عامه خصوصاً در دوران استبداد رضاخانی، در سال 1321ش در اصفهان چشم از جهان فانی بست و پیكرش با تشییع شایسته‌ای در مقبره خانوادگیش در تخت فولاد اصفهان جنب تكیة آقا حسین خوانساری كه به نام خود ایشان تكیه صدرالعلماء یا صدر هاشمی نیز نامیده می‌شود مدفون گردید، رحمة الله علیه.

فرزندان

مرحوم آیةالله مجدالعلماء نجفی طاب ثراه دارای 9 فرزند بودند: پنج دختر كه همگی ازدواج کردند و خود صاحب فرزندان و نوادگان متعدد هستند و چهار فرزند ذكور:

1- آیةالله حاج شیخ مهدی غیاث‌الدین مجدالاسلام نجفی (1355-1422ق) برابر با (1315-1380ش) (قدس‌سره)؛

2- جناب آقای مهندس محمّدرضا نجفی حفظه الله تعالی، مولود 1323ش؛

3- جناب آقای دكتر محمّد نجفی حفظه الله تعالی، مولود 1330ش؛

4- حسین نجفی كه در طفولیت در سال 1332ش از دنیا رفته است و در تكیة صدرالعلماء جنب مادرش مدفون است.

وفات و تشییع و مدفن

معظم له با این كه همواره ساكن اصفهان بودند، ولی چند روز قبل از ارتحالشان به قصد معالجة چشم‌هایشان كه یكی از آنها به كلی نابینا و دیگری نیز فقط شَبَهی را می‌دید به تهران مسافرت كرده بودند؛ لذا ارتحالشان نیز در منزل دخترشان در قلهك تهران در صبح روز چهارشنبه 20 ذی‌الحجة الحرام 1403ق برابر با 6 مهرماه 1362ش واقع گردید.

جسم مطهر صبح روز پنج‌شنبه به اصفهان رسید. بازار شهر اصفهان به احترام ارتحال این عالم ربانی یكسره تعطیل و سیاهپوش گردید. مردم دسته دسته به طرف منزل ایشان حركت نمودند. جنازه در منزل مسكونی ایشان واقع در پشت میدان نقش جهان (امام) غسل داده شده و با انبوه مشیعین از منزل به مسجد جامع عباسی (امام) و از آنجا تا مسجد نو بازار تشییعی شایسته گردید.

در مسجد نو بازار مرحوم آیةالله آقای حاج شیخ حیدرعلی محقّق (قدس‌سره) ⁽¹⁾(1326-1421ق) بر ایشان نماز خواند و همان جا در ایوان شمال شرقی به خاك سپرده شدند.

انعكاس اخبار ارتحال و مجالس ترحیم

خبر ارتحال مرحوم آیةالله مجدالعلماء نجفی طاب ثراه از رادیو و تلویزیون مركزی و استانی پخش شد و در صفحات اول برخی از روزنامه‌ها و جرائد كثیرالانتشار وقت نیز درج گردید و در تمام ایران بالخصوص در اصفهان موجب غم و اندوه فراوان گردید. مجالس ترحیم در مساجد مختلف برپا گردید و مردم عزادار دسته دسته برای عرض تسلیت به بقیةالله الأعظم (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه) در مجالس شركت می‌كردند.

به همین مناسبت از سوی همة مراجع تقلید وقت از نجف اشرف و تهران و قم مقدسه و مشهد مقدس پیام‌های تسلیتی برای فرزند گرامی ایشان و بیت معظم له واصل گردید و همچنین نمایندگانی جهت شركت در این مراسم اعزام و ارسال گردیدند كه تفصیل آن وقایع و ذكر آن، خود دفتری دیگر را می‌طلبد.

مراثی و ماده تاریخ

جمعی از علماء و شعراء بعد از ارتحال معظم له اشعاری را در رثاء و ماده تاریخ ایشان به زبان فارسی و عربی سرودند كه به برخی از آنها اشاره می‌شود:

1- آیةالله آقای حاج سید مجتبی میرمحمّد صادقی طاب ثراه متوفی 16/1/1378 برابر با عید غدیر 1419 و مدفون در امامزاده نرمی دولت‌آباد در ابیاتی چنین سرود:

لهفی لِموت البطل العلیم *** ذی المجد ثمّ الحسب القدیم

اُف لدهرٍ یقتطف ثمر الهدى *** من دوحة العلم ذی النسب الكریم

فأردتُ أن أورخ عام وفاته *** لیكون تذكرة الأخلاف والحمیم

ألْحِق إلى المجموع سبعاً ثمّ قل *** «نرجو لمجد العلم مثوى فی النعیم»

(1362 ه. ش)

2- استاد ادیب آقای علی مظاهری ⁽¹⁾در این مرثیت سرود:

مجدالعلما و مجد دین رفت *** آن عالِم عالَم یقین رفت

آن مظهر زهد و پارسایی *** آن رهبر راه راستین رفت

از مجمع عالمان معلّم *** از حلقة زاهدان نگین رفت

محراب‌نشین مسجد نو *** بر منبر عرش از زمین رفت

آن دم كه از این جهان به جنّت *** آن پاك‌نهاد پاك‌بین رفت

تاریخ وفات او رقم شد *** «رونق‌دِه علم و حِصن دین رفت»

(1362 ه. ش)

و مصراع اخیر كه شامل ماده تاریخ است را استاد ادیب آقای سید قدرت‌الله هاتفی ⁽²⁾سروده‌اند.

در ضمن، این اشعار بر روی سنگی كه بر بالای سر مزار مرحوم آیةالله مجدالعلماء نجفی طاب ثراه نصب شده منقور است.

3- شاعر توانا و استاد ادیب آقای حاج میرزا فضل‌الله خان اعتمادی خوئی

متخلص به برنا در مرثیه و ماده تاریخ معظم له گوید:

مجدالعلماء كه مجد دین نامش بود *** حبّ حقّ و حبّ دین می جامش بود

آن حِبر كه كسب فضل و تدریس علوم *** رسم و روش و سیرت مادامش بود

آن عالِم عاملی كه روحانیت *** سنخیت خاندان و اقوامش بود

آن مجتهد مسلمی كاندر فقه *** دارای اجازات ز اعظامش بود

هم زاده از كیای دانش بابش *** هم وارث رهبران دین مامش بود

هم حبّ بتول و مرتضی داشت به دل *** هم حامی مصطفی و اسلامش بود

مهر حسن و حسین و اولاد حسین *** چون جان و روان به جسم و اندامش بود

در بندگی خدا لیالیش گذشت *** تعلیم و هدایت كار ایامش بود

در هر عمل خیر كه می‌كرد قیام *** كوشا ز دل و جان پی اتمامش بود

نه فكر فریب خلق در سر پرورد *** نه میل به پیروی اوهامش بود

نه ظلم و ستم كسی در اعمالش دید *** نه نقص و خلاف و غش در احكامش بود

هر جا كه شدی ز كثرت حسن سلوك *** هر كس پی احترام و اكرامش بود

گفت ارجعی دعوت حق را لبیك *** چون وقت فراخواندن و اعزامش بود

برنا پی تاریخ وفاتش بنوشت *** بیتی كه به شمسی جمع ارقامش بود

«مجدالعلماء كه مجد دین نامش بود *** حبّ حق و حبّ دین می جامش بود»

(1362 ه. ش)

4- همچنین استاد برنا در مرثیه و ماده تاریخ معظم له به سال هجری قمری چنین سروده‌اند:

عالم آگاه از معقول و منقول علوم *** اوستاد فقه و تفسیر و احادیث و نجوم

بوغیاث ابن رضای فحل مجد عالمان *** دین حق را ناشر احكام و حامی رسوم

حاجی آقا شیخ مجدالدین علاّم فهیم *** از جهان شد جانب جانان و آسود از غموم

آن كه جدّ جدّ و باب جدّ و جدّ و والدش *** بوده‌اند از عالمان نامی این مرز و بوم

آن كه در او جمع آمد ز اكتساب و انتساب *** بر مقام مقتدایی هر چه را بودی لزوم

آن كه در راه هدایت بود درس و بحث او *** مشعلی تابان علیه كفر و الحاد و ظلوم

آن كه مشهور و مكرّم بود در بین خواص *** آن كه معروف و معزّز بود در نزد عموم

شد مكین مأمن معبود زین دار المحن *** رو سوی روضات عقبا كرد زین دار الهموم

دوستانش سال فوتش را به ابجد خواستند *** تا شود معلوم در مصراعی از جمع رقوم

خامة برنا پی تاریخ فوت او نوشت *** «بوده مجدالدّین معین شرعِ قرآن و علوم»

(1403ق)

«بود مجدالدین معین شرع و قرآن و علوم» ⁽¹⁾

(1403ق) ⁽²⁾

5- مرحوم استاد اكبر جمشیدی ⁽³⁾نیز جهت ایشان مرثیة ذیل را گفته‌اند:

عالِمی چون بگذرد از روزگار *** عالَمی گریان شود بی‌اختیار

از وجود عالمان دین بود *** نظم این گردنده گیتی برقرار

هر كه شد با عالمان دین قرین *** شد به دور زندگانی كامكار

ملت ایران از این دانشوران *** یافت در دور جهانی اقتدار

رهبران دین ز جانبازی خویش *** خوش برآوردند از دشمن دمار

مجد دین مجد شرف مجد كمال *** بود عمری در ره حق استوار

تا كه از جمع عزیزان شد جدا *** قلب اهل دین شد از غم داغدار

گر چه آن بحر كمال و معرفت *** رفته او از عالم ناپایدار

مانده از او شاخه‌های بارور *** در جهان علم و دانش یادگار

این مصیبت را به اهل علم و دین *** خاصه بر آن رهبر والاتبار

تسلیت گوییم و داریم آرزو *** عمرشان باشد به گیتی پایدار

خاندانش را بخواهم تا ابد *** در پناه حضرت پروردگار ⁽¹⁾

سطور پایانی این اوراق به رسم تبرک و تیمّن در حرم مطهر شمس الشموس و أنیس النفوس ثامن الحجج حضرت امام علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیة و الثناء در تاریخ چهارشنبه 8 جمادی الأولی 1434 برابر با 30 اسفند 1391 در مشهد مقدس به خامة این حقیر هادی ابن شیخ مهدی ابن شیخ مجدالدین (مترجم جلد اوّل کتاب حاضر) ابن شیخ محمّدرضا نجفی اصفهانی (مؤلّف کتاب حاضر) به نگارش درآمد.

والحمد لله رب العالمین والحمد لله أوّلاً وآخراً وظاهراً وباطناً وصلى الله على محمّد وآله الطیبین الطاهرین المعصومین.

مصادر شرح حال

شرح حال ایشان به قلم خودشان كه با تغییرات مناسب بعد از ارتحالشان در رسالة امجدیه، ص 11-34، طبع سوم، به چاپ رسیده است:

مزارات اصفهان، ص 342

تصویر صفحة اوّل ترجمة کتاب به قلم آیةالله مجدالدّین نجفی

تصویر صفحة دیگری از ترجمة آیةالله مجدالدین نجفی

تصویر آغازین صفحة ترجمة جلد دوم به قلم آیةالله شیخ حسن صافی اصفهانی

تصویر انجام ترجمة آیةالله حاج شیخ حسن صافی اصفهانی از جلد دوّم کتاب

تصویر آغازین صفحة بازنویسی ترجمة جلد دوّم به خط آیةالله محمّدتقی مجلسی

تصویر انجام بازنویسی آیةالله محمّدتقی مجلسی از ترجمة جلد دوّم کتاب

تصویر دست خط مؤلّف در مورد ترجمة کتاب توسط فرزندش آیةالله مجدالدین نجفی و بشارت به طبع آن

به نام خداوند بخشندة مهربان

مقدمة مترجم آیةالله شیخ مجدالدین نجفی معروف به «مجد العلماء» فرزند مؤلف

سرآغاز

این کتابی که اکنون به دست خوانندة گرامی می‌رسد، کتابی است که سخنان پیشوایان فلسفة «نشوء و ارتقاء» به ویژه داروین ⁽¹⁾دانشمند و حیوان‌شناس نامی انگلیسی را با انتقاداتی اساسی که بر روی مبانی فلسفة خود اینها گرد آمده و عدم تنافی آن فلسفه ⁽²⁾را با ادیان حقّه به‌ویژه دین مقدس اسلام جز در چند مبحث، روشن می‌نماید و شما را با افکار دانشمندان باختر و حقایق دیانتی آشنا می‌سازد.

این کتاب را آقای والد در نجف تصنیف و در سال 1333[ق] در بغداد پایتخت کشور عراق به چاپ رساند و کاملاً مورد توجه دانشمندان زبان تازی و علماء اسلام گردید. نه تنها دانشمندان اسلام از او حسن استقبال کردند، بلکه خردمندان آیین مسیح، چون این کتاب دفاع از کلیة ادیان را وجهة همت خود

ساخته بود، از او استقبال شایان نمودند. اکنون از جانب ایشان به نگارنده امر گردید که آن را به زبان شیرین پارسی ترجمه نمایم؛ و ما هم برای اینکه خدمتی به حقایق دیانتی نموده و هم‌میهنان گرامی خود را بهره‌مند سازیم، به ترجمة این کتاب نفیس پرداختیم؛ و کاملاً کوشش نموده‌ایم که ترجمه را مطابق با اصل ساخته، به طوری که خواننده واژة مشکلة تازی را از ترجمة پارسی به خوبی دریابد. و اگر مطلبی را نیازمند تذکر دانستم، در ذیل صفحات کتاب به آن اشاره می‌کنم.

ولی ناگفته نماند پس از چاپ اصل کتاب، مصنف معظم در او اصلاحاتی نموده و بسیاری از جملات آن را زیاد و کم فرموده‌اند و ما از روی آن نسخه مبادرت به ترجمه نموده‌ایم؛ و هرگاه خوانندة گرامی در بعض موارد تفاوتی با نسخة مطبوعه یافت، ما را معذور دارد.

و به دوستداران خرد و دانش نوید می‌دهیم که پس از چاپ این جلد، به ترجمة جلد دوم پرداخته ⁽¹⁾و پس از آن، نگارنده کتابی در این موضوع تصنیف نمود و آن را به نام جلد سوم... ⁽²⁾به علاقه‌مندان به علم و ادب تقدیم نماییم.

از یزدان پاک مسألت دارم که خوانندگان گرامی را از آنها بهره‌مند سازد.

یک سخن سودمند

پیش از آنکه وارد ترجمة اصل کتاب گردم، سزاوار چنان دیدم یک سخن کلی در اینجا بیاورم تا دانش‌آموزان و کسانی که تازه در مقام تحصیل برآمده‌اند گمان نکنند تمام دانشمندان باختر و مخترعین و مکتشفین دنیا مادی هستند و به خداوند بزرگ اعتقاد ندارند - چه، این خود ممکن است عقیدة بسیاری از آنها را سست کند و این گوهر گرانبها که آن را دیانت می‌نامند از کف آنان برباید و آنها

را به طرف مادّیت، که بلای خانمان‌سوز عالم بشریت است، سوق دهد - و آن این است که ما موقعی که افکار خردمندان باختر را خوب بررسی کنیم و به نظر سطحی اکتفا نکنیم، بر ما روشن می‌شود که بیشتر آنها به وجود خداوند بزرگ اعتقاد دارند و به وحدانیت او ایمان آورده اند؛ و این حقیقتِ درخشان بزرگ‌تر از آن است که هیچ ذی شعوری بتواند انکار نماید.

داروین پیشوای فلسفة نشوء و ارتقاء کاملاً متدین و موحد بوده و تصریح می‌کند که آفریدگار توانا اصول انواعی را آفریده و در کالبد آنها روان زندگی دمیده است؛ و چون موحد بوده و به تثلیث نصاری اعتقادی نداشته، این هیاهو از بعض متعصبین بر ضد او برانگیخته شده است.

با اینکه او را به مادیت متهم نمودند، باز هم به کلیسا می‌رفت و به کشیش‌ها احسان می‌نموده، ولی هویدا بوده که به اقانیم سه‌گانه اعتقاد ندارد و تنها یزدان پاک را آفریدگار جهان می‌داند.

مجلة شرق و غرب دوازده نفر از دانشمندان نامی آنگلوساسکون را نام می‌برد و می‌گوید یازده نفر آنها متدین بوده و دوازدهمین اینها که داروین باشد گر چه مسیحی نبوده، ولی در تعالیم او هم چیزی که مخالف آیین مسیح باشد یافت نمی‌شود.

«هکل» ⁽¹⁾

کار مهمی که او کرد و در حقیقت گونه‌ای رسوایی علمی بود، جعل صورت‌هایی از مراحل رشد جنین بود که مرحوم مؤلف در صفحات آینده به‌تفصیل از آن سخن خواهد گفت (زاهد).

اگر در سخنان پاره‌ای از خردمندان اروپا کلماتی که دلالت بر الحاد می‌کند یافت شود، برای این است که چون نتوانسته اند سرّ آفرینش و راز این خرگاه وجود را درک نمایند و در صفات بی‌پایان ذات اقدس واجب الوجود فرو روند، از باب تحیرْ پاره‌ای از کلمات از آنها سر زده که بعضی کوتاه‌نظران چنین گمان کرده‌اند که آنها مادی و ملحد بوده‌اند، ور نه نور حقیقت حق که تمام آفرینش را فرا گرفته و میلیون‌ها خورشیدهای تابان از پرتو نور حقیقی او نورافشانی می‌کنند، چگونه ممکن است از دیدة این خردمندان پوشیده بماند و چگونه ممکن است به تجلیات روان‌بخشِ خود دل‌های مرده را زنده نفرماید؟! چنین چیزی ممکن نیست. این حقیقت بزرگ که میلیون‌ها مهر و ماه و اختران رخشنده و تمام این جهان اسرارآمیز جز پرتوی از وجود درخشان او نیستند، نمی‌تواند بر کسی پنهان بماند.

بشر از هنگام خلقت به نقطة نامعلومی متوجه بوده و تا ابد متوجه خواهد بود. این مایة تسلی، این پشتیبان ستمدیدگان، این راز نهفته، این حقیقت درخشان، این نور حقیقی، این روح آفرینش، این فرمانفرمای این خرگاه حیرت‌زا نه تنها بشر را به کرنش در پیشگاه قدسش واداشته، بلکه تمام آفرینش، جمیع موجودات از حیوان و گیاه و جماد، از موجوداتی که در قعر اقیانوس‌ها، در میان امواج سهمناک، بر فراز کوه‌ها، در میانة جنگل‌های انبوه زندگی می‌کنند، از گُل‌های رنگارنگ، از امواج خروشان، از کوه‌های آسمان‌خراش، از خورشیدهای تابان، از اختران درخشان در برابر توانائیش سرافکنده و به تسبیح ذات بی‌همتایش اشتغال دارند: «وَإِنْ مِنْ شَیءٍ إِلَّا یسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» ⁽¹⁾(همه چیز همراه با حمد او تسبیح می‌گویند).

بشر از ابتدای آفرینش در خوراک و پوشاک و مسکن مراحلی پیموده و هزارها بار طرز زندگی خود را به کل تغییر داده است. فقط یک اندیشة جاودانی و یک فکر مقدس در دماغ او جایگزین بوده و تا فرجام خواهد بود، و آن توجه به ازلیت و ابدیت و پرستش یزدان پاک است. این حقیقتی است که بسیاری از دانشمندان بزرگ باختر درک کرده‌اند.

دانشمند علم الاجتماع [= جامعه‌شناسی] «فیرنس جیاورت» ⁽¹⁾فرانسوی در کتاب نحو اللغة العصریة مطلبی دارد که مضمون او این است: «عقیده به خدا ممکن نیست از روان بشر خارج شود».

البته ما نمی خواهیم بگوییم ملحد و مادی در جهان نیست، بلکه می‌گوییم: همان مادی و ملحد با زبان خود شاید به انکار برخیزد، اما دل او، قلب او، روان او به نقطه‌ای درخشان و به نقطه‌ای نورانی متوجه است.

در این مبحث ممکن است کتابی جداگانه به نگارش درآورم و این موضوع را کاملاً ثابت کنم، ولی از آنچه گفتم مقصود دگر دارم و آن این است که اعتراف صریح پیشوایان فلسفة «نشوء و ارتقاء» و دانشمندان بزرگی که نزد همگان به مادیت و الحاد مشهور گشته و همگان آنها را پرچمداران مادیت شناخته‌اند در اینجا یاد کنم.

داروین در باب پیدایش چشم و به‌تدریج کامل شدن او چنین می‌گوید:

واجب است قبول نمود یک قوة مدبره‌ای هست که مظهر او انتخاب طبیعی است که همیشه مراقبت می‌کند از عوارضی که بر طبقات شفافة چشم عارض می‌شود؛ برای اینکه از این عوارض، آنهایی را که بتوانند در حالات گوناگون و به‌تدریج صورتی را که روشنی و وضوح او بیشتر باشد ایجاد نمایند، با مهربانی و عنایت انتخاب نماید.

در اینجا می‌بینیم داروین اساس مذهب خود را بر وجوب تسلیم قوة الهیه قرار می‌دهد که با کمال مهربانی، ترقی و کمال مخلوقات خود را مراقبت می‌فرماید و برای چشم که دقیق‌ترین و بهترین عضو ساختمان بدن انسان است آنچه نیازمند اوست ایجاد می‌فرماید.

«هکل» آلمانی در کتاب خود اسرار وجود، ص 330 چنین می‌گوید:

مذهب وحدت وجود مؤدای آن این است که خدا و آفرینش یک چیز و یک ذات هستند؛ و خدا ذاتی است که با تمام جهان اتصال دارد و به طبیعت

ذات خود در هیولی مانند یک قوه به کار می‌پردازد. این یگانه رأیی است که ممکن است با قانون طبیعی اعلی موافق باشد؛ و همین است ناموس ⁽¹⁾هیولی. پس مذهب وحدت وجود ناچار وجهة علوم طبیعی کنونی است.

از این اعتراف «هکل» روشن می‌شود که به خداوند بزرگ اعتقاد دارد و مانند بسیاری از صوفیان اسلام معتقد به وحدت وجود است.

حیوان‌شناس نامی و دانشمند فیزیولوجی «جیفرمن سنت هیلر» ⁽²⁾در کتاب خود أصول الفلسفة النرلوجیةمی‌گوید: «تسلسلِ انواع‌ْْ مظهری است از باشکوه‌ترین و بالاترین مظاهر قوة خالقه، و موجب می‌شود که بیشتر از او به شگفت آیم و دوستی و شکر او را بر خود واجب شمرم».

«گوستاو لوبون» ⁽³⁾در کتاب خود تحول المادة ⁽⁴⁾دربارة کهربا ⁽⁵⁾می‌گوید:

از امور شگفت‌آمیز و دهشتناک این است که این قوة بزرگ با کمال ابّهتی که داراست، هزارها سال بر بشر مجهول بود و از وجود اوآگاهی نداشت؛ و این بزرگ‌ترین گواه است بر اینکه ممکن است ما را قوای بسیار بزرگ احاطه نموده باشد، بدون آنکه به حسّ ما درآید و از وجود او با خبر باشیم.

دانشمند نامی «میلن ادوارد» ⁽⁶⁾در سخنرانی خود در دانشگاه سوربن فرانسه، پس از اینکه روشن می‌کند که عجایب آفرینش را ممکن نیست نتیجة تصادف پنداشت و دانشمند طبیعی امکان ندارد به این سخن موهوم ایمان آورد، چنین می‌گوید:

هر گاه انسان به یک آشیانه از آشیانه‌های بعضی حیوانات کوچک و

ناتوان بنگرد، با کمال وضوح و روشنی صدای عنایت و مهربانی خداوندی را می‌شنود که مخلوقات خود را به اصول کارهای روزانة آنها رهبری می‌فرماید.

غرض این است که دانشمندان بزرگ باختر خود تصدیق دارند که جز جزء ناچیزی از آفرینش را درک ننموده‌اند ⁽¹⁾.

ما اگر بخواهیم جمیع اعترافات دانشمندان باختر را در این موضوع یاد کنیم، خود مجلدی جداگانه لازم دارد و ما را از مقصود بازمی‌دارد. بنا بر این، به آنچه یاد کردیم اکتفا می‌کنیم.

فلسفة داروین با دیانت منافات ندارد

فلسفة نشوء و ارتقاء جز در مبحث اصل انسان، با دیانت هیچ تنافی ندارد. بنا بر این فلسفه، اصل انسان (مانند سایر جانداران) حیوان بسیار پستی بوده و انسان از او منشعب شده و متصل ترقی نموده تا به صورت کنونی رسیده است.

و بنا بر تمام ادیان مشهورِ عالمْ اصل انسان انسان بوده، بلکه آدم ابوالبشر که پدر تمام سلاله‌های بشری است پیامبر و برگزیدة خدا بوده است.

آنچه اکنون به ذهن نگارنده می‌رسد، گر چه هیچ کس حتی آقای والد هم متعرض این قسمت نشده‌اند، این است که فلسفة داروین از این جهت هم با دیانت منافات ندارد. به این معنی که داروین تصریح می‌کند که تمام حیوانات از چهار یا پنج اصلند که هر اصلی جفت و زوج بوده؛ یعنی: یک نرینه و یک مادینه بوده که این حیوانات مختلفه از آنها به وجود آمده‌اند؛ و تصریح می‌کند که آفریدگار در آنها روح زندگانی را دمیده است؛ و چه منافات دارد که یکی از این اصول پنج گانه را به انسان اختصاص داده باشد؟! به این معنی که تغییری که مضرّ به صورت نوعیه باشد در او راه نیافته و همان آدم و حوا - که در شرایع الهیه به آن تصریح شده باشد - اصل انسان باشند؛ و سایر حیوانات از آن چهار اصل دیگر باشند. و به این ترتیب فلسفة داروین با دیانت هیچ منافاتی پیدا نمی‌کند.

و بالاتر آنکه آن فلسفه را از مشکلات علمی و فلسفی دیگری هم رهایی می‌بخشد؛ چه، بالاترین اعتراضاتی که بر داروین می‌شود این است که جانوران قابل سنجش با انسان نیستند و آن عقل و قوائی که در انسان هست نظیر او در هیچ کدام از حیوانات نمی‌باشد و هرگز نمی‌توان او را مثلاً با چهارپایان از یک نژاد دانست. و این اشکالی است که بزرگان از پیروان داروین هم در او فرومانده‌اند، ولی هیچ استبعادی ندارد که درازگوش و اسب یا شیر و گربه یا موش و سوسمار از یک نژاد باشند و با دیانت هم هیچ منافاتی ندارد؛ چه، در هیچ کدام از آیات قرآنی و احادیث صحیحه‌ای نیست که خداوند یک موش خلقت فرموده که موش‌های کنونی از نژاد اویند، یا گربه‌ای آفریده که گربه‌های امروزی از نسل او هستند. و هیچ مانعی ندارد که تمام حیوانات یا پاره‌ای از آنها از یک اصل باشند.

و به این مطلب بالاترین مشکل علمی و فلسفی و دیانتی حل می‌شود و منافات فلسفة داروین هم با دیانت به کلی از بین می‌رود و بر اصول این فلسفه هم درست می‌آید.

حقیقتاً - گذشته از ادیان حقّه - انسان را با سایر حیوانات نمی‌توان سنجش نمود. نمی‌توان این گوهر گرانبهایی را که انسان داراست و آن را خرد و عقل می‌نامند که به نیروی آن قعر دریا و جوّ هوا را مسخّر صنایع شگفت‌انگیز خود نموده است، با حیواناتی که با گذشتن هزارها سال اندک ترقی از آنها مشهود نشده، از یک نژاد دانست. چرا یک صنعت کوچکی از میمون - که او را نزدیک‌ترین حیوانات به انسان می‌دانند، بلکه آنها را «برادران بشر» می‌نامند - سر نزده و یا سایر حیوانات یک صنعت ولو بسیار ناچیز باشد را انجام نداده‌اند؟!

این راه حلّی که ما عرضه داشتیم نظریة داروین را هم که نزد دانشمندان باختر از این جهت موهون نموده، از وهن خارج می‌کند؛ و از طرف دیگر، برای اینکه ما به دانش‌پژوهان دنیا بگوییم دیانات حقه با هیچ روش علمی منافات ندارد، نشوء و ارتقاء هم با دیانت هیچ تنافی ندارد. می‌خواهد زمین در یک شبانه‌روز یک دوره از مغرب به مشرق و در یک سال یک دوره به دور آفتاب حرکت کند

یا فلک الافلاک در کمتر از یک شبانه‌روز یک دوره تمام افلاک را از مشرق به مغرب حرکت دهد؛ و می‌خواهد مار واقعی از یک نژاد باشد یا دو نژاد، هیچ ربطی به عالَم دیانت ندارد و دین حقیقتی است که بالای همة اینها قرار دارد.

قسمتی از تاریخ سلاله‌های بشری اکنون در دست است: بابل و آشور، مصر و فینیقیه، ایران و یونان. هزارها سال پیش چه تمدن عالی و صنایع شگفت‌انگیزی به وجود آوردند؟! اهرام مصر و تخت جمشیدفارس و صدها آثار دیگر بهترین گواه هستند، ولی میمون و سایر حیوانات با اینکه هزارها سال بر آنها گذشته و بسیاری از آنها مثل میمون با انسان آمیزش کرده‌اند و غالباً با انسان در یک محیط پرورش یافته‌اند، حتی یک ظرف سفالین درست نکرده‌اند. آیا جای آن ندارد که انسان و سایر حیوانات را از دو نژاد دانست؛ به ویژه آنکه با فلسفه و اعتراف داروین هم کاملاً وفق می‌دهد و آن را از وهن‌های بسیاری رهایی می‌بخشد و آن را از اینکه تمام متدینین جهان به نظرِ دشمنی به او بنگرند نجات می‌دهد؟!

و من از تمام دانشورزان به‌ویژه خواهش می‌کنم به این راه حل نگارنده بنگرند و اگر آن را با عقل و منطق سازگار یافتند، آن را تقویت کنند.

ماده چیست و مادیین چه می‌گویند؟

پیش از آنکه وارد ترجمة کتاب گردم، سزاوار دیدم در اینجا نظریات دانشمندان باختر را دربارة ماده یاد کنم؛ چه، از این پس سخن از ماده بسیار به میان می‌آید؛ و ببینیم آنچه دانشمندان دربارة ماده می‌گویند از حقایقی است که تغییر نمی‌یابد و آن را نظر به سایر اکتشافات محیرّ العقول بشر باید دانست یا فرضیات و نظریاتی است که تغییر و تبدیل می‌یابند و هر چه بشر در راه دانش پیش می‌رود نظریة خود را دربارة این سرّ بزرگ تغییر می‌دهد؟! و هرگاه قیاس و سنجش آینده به گذشته درست باشد، البته احتمال دوم به حقیقت نزدیک‌تر می‌شود؛ چه، بشر بارها نظریة خود را دربارة ماده تغییر داده است.

و ما اگر بخواهیم کلیة نظریاتی که دربارة ماده گفته‌اند بنویسیم، سخن به طول

می‌انجامد؛ لذا به دو نظریه اکتفا می‌کنیم که نسبتاً در بازار دانش رواجی یافته است.

ماده چیست؟

دیموکریت - فیلسوف باستانی یونان - چنین پنداشته که تمام اجسام از ذرات بسیار کوچکی ترکیب یافته که هرگز قابل قسمت نیستند و به چشم درنمی‌آیند. و چنین گمان کرده که این ذرات دارای دو نیروی مختلف هستند: یکی نیرویی که آنها را به یکدیگر جذب می‌کند؛ و یکی نیرویی که آنها را از یکدگر دور می‌سازد. اجسام سخت و سفت مانند آهن و فولاد از ذراتی تشکیل یافته‌اند که نیروی جذب آنها از نیروی دفع بیش است؛ و اجسام سائله مانند آب از ذراتی فراهم شده‌اند که نیروی جذب و دفع مساوی دارند؛ و اجسام گازی مانند بخار از ذراتی فراهم آمده‌اند که نیروی دفع بیش از جذب است.

دانشمندان صدها سال این مذهب را پذیرفتند، پس از اینکه او را تنقیح و تفسیر نمودند. مثلاً آنها چنین می‌گویند: آنچه در جهان است یا ماده می‌باشد یا قوّه. مثلاً طلا و نقره و چوب و نظائر اینها ماده می‌باشد و حرکت و کهربا و حرارت قوّه می‌باشد.

ماده و قوه با هم اختلاف دارند، ولی همیشه با هم هستند. هیچ ماده بی قوه و هیچ قوه‌ای ماده نمی‌باشد.

ماده و قوه در پاره‌ای خواص یکسانند و با هم اشتراک دارند، و در بعض دیگر با هم اختلاف دارند. مثلاً هر دو اینها در این قسمت یکسانند که تماماً ازلی و ابدی هستند؛ یعنی: همیشه بوده و همیشه خواهند بود و هرگز متلاشی نمی‌شوند و از بین نمی‌روند.

اما ماده و اقسامی که از آنها ترکیب یافته، هیچ با هم تفاوت ندارند. مثلاً آهن و آب یک نوع هستند، ولی اختلاف خواص و شکل آنها به واسطة اختلاف وضع ذرات آنهاست؛ و از این جهت، پاره‌ای از عناصر را به بعض دیگر ممکن است تبدیل نمود.

اما قوه و مظاهر مختلف آن به واسطة تموّجاتی است که جسمی که مرکز قوه

است احداث می‌نماید؛ نظیر تموّجات دائره‌مانندی که در آب پیدا می‌شود هنگامی که چیزی سنگین در او بیفتد. سپس دانشمندان دیدند که این تموّجات نه تنها در هوا پیدا می‌شود، بلکه در فضا هم پیدا می‌شود؛ زیرا که نور و حرارت و کهربا در ظروفی که هیچ هوا ندارد نفوذ می‌کنند و از گوشه‌های آسمان که بین اختران واقع است و در آنجا هیچ هوا نیست عبور می‌نمایند. سپس چنین نتیجه گرفتند که خلأ - یعنی: مکانی که هیچ چیز آنجا نباشد - وجود ندارد؛ پس ناچار در آنجایی که هوا نیست و چیزی به نظر نمی‌آید یک چیز بسیار لطیفی هست که از نوع ماده است و آن را «اِتِر» می‌نامند.

و قوه، تموّجات اِتِر است و قوه به اختلاف سرعت این تموّجات به مظاهر گوناگون خودنمایی می‌کند و به قول دانشمند انگلیسی «ولیم کروکس» ⁽¹⁾، هرگاه اِتر به جنبش و تذبذب درآید، در هر یک ثانیه 32 و 64 و 128 و 256 و 512 و 1024 و 32768 یک بار صدا و صوت را پیدایش می‌دهد؛ و هرگاه به جنبش درآید، 834 و 10837 یک بار در هر ثانیه کهربا را تولید می‌کند. وهر گاه به جنبش درآید، 5629253421312 یک بار در ثانیه نور و روشنایی پیدا می‌شود.

ولی اخیراً نظریة دیگری پیدا شده که اساس نظریة بالا را به کلی واژگون می‌کند؛ و این به واسطة اکتشاف عنصر رادیوم و عناصر دیگری نظیر اوست؛ زیرا که دیده شده که از خواص این عناصر این است که دائماً از این عناصر نور و حرارت و کهربا تراوش می‌کند؛ و دانشمندان پس از اینکه خوب دقت نمودند، دیدند که مادة این عناصر به تدریج کم می‌شود؛ و این قوه‌ای که از آنها تراوش می‌نماید، در مواقع مخصوص به مادة دیگری نظیر رادیوم که آن را هلیم می‌نامند تبدیل می‌گردد. پس چنین نتیجه گرفتند که مادة این عناصر به قوه تبدیل می‌شود و قوه گاهی ماده می‌گردد. سپس به این نظریة خود توسعه دادند و چنین گفتند

که از تمام اجسامْ نور و حرارت و کهربا مثل رادیوم تراوش می‌نماید، ولی با کمال کندی، به طوری که نه می‌توانیم به حواس خود درک نماییم و نه به اسباب دیگر، جز اینکه ممکن است او را در تحت تأثیر مغناطیس قرار دهیم و آن را ظاهر نماییم. پس دانشمندان ناچار مذهب «جوهر فرد» و قسمت نپذیرفتن ذرات را رها کردند، بلکه مذهب متلاشی نشدن قوه و ماده را دور انداخته، بلکه بر عکس، قائل شدند که هر ذره‌ای هم مرکب از دقائق بسیار کوچکی است که آن را «یون» یا «الکترون» می‌نامند. یکی از آنها دارای الکتریسیتة مثبت و دیگری الکتریسیتة منفی است؛ و دومی به دور اولی می‌گردد و مجموع آنها به واسطة جاذبیت، به توازن خود ادامه می‌دهند؛ مثل سیاراتی که به دور خورشید گردش می‌کنند. پس هر ذره ای عبارت از یک نظام شمسی بسیار کوچکی است.

و نه تنها ذرات به الکترون‌ها تقسیم می‌شوند، بلکه ذرات به دقائق بسیار خُردتری هم تقسیم می‌گردند؛ و این به واسطة شکسته شدن ذرات است؛ و لذا این دقایق کوچک و شکسته‌شده را ماده نمی‌دانند، بلکه آنها را قوه می‌نامند. و هر یک از آنها را چندی [= کمیت] بسیار کوچکی از «اِتر» می‌دانند.

و خلاصه این مذهب جدید این است که ماده و یک قوه یک چیز هستند و هر کدام از آنها به دیگری تبدیل می‌شود. پس ماده قوه می‌شود و قوه ماده می‌گردد.

و در حقیقت ماده وجود ندارد و هر چه هست قوه است و آنچه در جهان است قوه‌ای است که کاملاً متراکم شده است؛ مثل اینکه آب هم بخار بسیاری است که متراکم شده است. پس جز قوه چیز دیگری نیست و این قوه به مظاهر گوناگون از صوت و نور و حرارت ظاهر می‌شود و گاهی به واسطة تراکم به صورت ماده درمی‌آید.

و این رأی را اکتشافات اخیره تقویت نموده و اکنون رأی رسمی دانشمندان است.

اندیشة سِر ولیم تامسون انگلیسی دربارة جوهر فرد

اندیشة سِر ولیم تامسون ⁽¹⁾انگلیسی دربارة جوهر فرد

این خردمند انگلیسی می‌گوید: جوهر فرد موجود است؛ و آن عبارت از یک حلقه‌ای از اِتر است؛ مانند گردباد. و روشن نموده که قسمت نمی‌پذیرد و همیشه موجود بوده است.

و چنین گفته: جهان آکنده از یک سائلی است که کاملاً به هم اتصال دارد و هر جای خالی را پر می‌کند؛ و در آن اجزائی از او به جنبش درآمده و مانند یک گردبادمانندی حرکت کرده و از باقی اجزاء تمییز داده شده و به جنبش درآمده است؛ و این اجزاء قابل قسمت نیستند؛ زیرا که اگر قسمت شوند، خصوصیات خود را از دست می‌دهند؛ پس نظیر هیولی است: قسمت فرضاً می‌پذیرد نه فعلاً؛ چون که هیولی فعلاً تقسیم نمی‌شود با اینکه دارای امتداد است، ور نه لازم می‌آید جسمی که فضا را پر نموده و هیچ جای خالی در اطراف او نیست تقسیم گردد؛ و این محال است. جوهرهای فرد هم از این جهت که در این خصوصیات معین هستند تقسیم نمی‌شوند مگر اینکه خصوصیات خود را از دست بدهند.

نظریات دانشمندان دربارة ماده، فرضیاتی بیش نیست

آنچه دربارة ماده گفته‌اند گر چه یک نتیجة قطعی را به دست نمی‌دهد، ولی این نکته مسلم می‌شود که این اندیشه‌ها جز فرضیاتی بیش نیست که برای

توضیح اسرار آفرینش فرض کرده‌اند، ولی چنین تصور نشود که ما این نظریات را مخالف دیانت می‌دانیم، بلکه به طور یقین می‌دانیم که این نظریات با دیانت هیچ تنافی ندارد؛ می‌خواهد جهان آکنده از اِتر باشد یا ماده و قوه، یک چیز باشند یا نباشند، هیچ کدام این فرضیات مناقض حقایق دیانتی نیست، بلکه مقصود ما این است که این اندیشه‌ها حقایقی نیستند که جز پذیرفتن آنها چاره نباشد.

و به این مطلب دانشمندان بزرگ باختر هم اعتراف دارند. دانشمند نامی «ولیم کروکس» انگلیسی که نظریة او را دربارة ماده یاد نمودیم چنین گوید:

در قرن نوزدهم، در ذرات ماده دو نظریة شیوع یافت: کهربا و اِتر. نظریة کنونی ما بر ترکیب ماده می‌باشد و ممکن است برای ما رضایت‌بخش باشد، ولی به چه حالی می‌نگری در آخر قرن بیستم عاقبت او برسد؟ آیا ضرورت و پیشامد این درس را به ما نیاموخته که مباحث ما نیست مگر چیزهایی که دارای جنبة موقتی است؟!

این استاد عالی‌مقام و طبیعی‌دان و کیمیاشناس نامی تصریح می‌کند که این اندیشه‌ها جزء حقایق نیست که زوال نپذیرد، بلکه نظریه است که شاید دیری نپاید و حتی یک قرن هم دوام نمی‌کند.

در اینجا یک نکتة دیگر هم به طور اضمار اشاره می‌کنم، و آن این است که این آقایان می‌گویند تا امری به حس درنیاید، قابل پذیرفتن نیست و جزء اوهام و خرافات است؛ یا به قول پیشوای لامذهبان خاورزمین شِبلی شُمَیل ⁽¹⁾، آنچه گوش می‌شنود، چشم هم باید تصدیق نماید ⁽²⁾.

حال از اینها با کمال ادب می‌پرسیم: کدام‌یک از این آقایان اِتر را مشاهده فرموده‌اند و به کدام‌یک از حواس خود ماده را درک نموده‌اندو در کجا جوهر فرد را دیده‌اند؟!

شمیل در ص 272 تصریح می‌کند که آنها اِتر را ندیده‌اند؛ و در ص 282 از مادیین نقل می‌کند که ما گر چه جوهر فرد را ندیده‌ایم، ولی چون بر حوادث منطبق می‌شود، از باب قیاس ناچاریم قبول نماییم.

پس این آقایان خود اعتراف دارند که اینها را به حواس خود درک ننموده‌اند و خود به ما تعلیم دادند که آنچه می‌شنویم تا به چشم نبینیم قبول نمی‌کنیم؛ لذا با کمال ادب، این تحقیقات آنها رانمی‌پذیریم.

و بالاتر از جملة بالا اینکه ذرات ماده را ازلی و ابدی می‌دانند؛ و نمی‌دانم کدام‌یک از آنها در ازل بوده‌اند و گواه ازلی بودن او هستند و کدام‌یک از آنها به چشم مشاهده نموده که همیشه بوده و همیشه خواهد بود؟! و آنها که به غیب ایمان نمی‌آورند، برای چه از غیب آگهی می‌دهند و به چه جرأت می‌گویند «اِتر» برای همیشه نابود نمی‌شود؟! و برای چه اگر متدینین یک وجود ازلی و ابدی - که تمام ذرات... ⁽¹⁾جمیع موجودات جهان به وجود توانای او گواهی می‌دهند - قائل گردند، به انکار وی برمی‌خیزند، ولی خود اینها میلیاردها وجود ازلی و ابدی برای بشر درست می‌کنند؟!

و کسانی که متدینین را سرزنش می‌کنند که چرا خدای نادیده را می‌پرستند، خود آنها میلیون‌ها میلیون موجودات نادیده - که ابداً به حس هیچ کس درنیامده - درست می‌کنند و در مورد این چیز موهوم کتاب‌ها تصنیف می‌نمایند؟!

فکر بشر در برابر اسرار آفرینش با وجود پیشرفت‌هایی که تاکنون نموده باز بسیار کوتاه و نارسا است و در برابر امواج بیکران این اقیانوسِ اسرار، جز قطره‌ای را درک

نکرده است.

گوستاو لوبون در کتاب خود تحول المادة دربارة کهربا می‌گوید:

هزارها سال بر بشر مجهول بود و از وجود او آگهی نداشت؛ و این بزرگ‌ترین گواه است بر اینکه ممکن است ما را قوای بسیار بزرگی احاطه نموده باشد، بدون آنکه به حس ما درآید و از وجود او با خبر باشیم.

غرض این است که دانشمندان بزرگ باختر خود تصدیق دارند که جز، جزء ناچیزی از اسرار آفرینش را درک ننموده‌اند. فیلسوف نامی فرانسوی «آگوست سبانیه» ⁽¹⁾در کتاب خود فلسفة الأدیان می‌گوید:

دانشمندان نخستین کسی هستند که در هر فرعی از فروع دانش اعتراف می‌کنند که جز، جزء ناچیز و محدودی از آن را درک ننموده‌اند؛ و دانشمندانی که تواضع و فروتنیشان آن بیشتر است، خرد و دانش آنها زیادتر است.

با اینکه تمام دانشمندان اعتراف دارند به اینکه آنچه تاکنون از اکتشافات به دست آورده‌اند و آنچه از این جزء کوچک طبیعت آموخته‌اند نمی‌باشد مگر نیستی محض نسبت به آنچه نمی‌دانند.

و این دیر کهن از این فلسفه‌ها و فلاسفه بسیار به خاطر دارد که فلسفه و افکار آنها زمانی چند در آسمان دانش چون خورشید می‌درخشید و آن را حقیقت و واقع می‌پنداشتند؛ سپس طولی نکشید که آن اندیشه‌ها کهنه گردید و از ارزش بیفتاد و نام گویندگان آنها از خاطره‌ها محو شد؛ و تنها چیزی که کهنه نگردیده و نخواهد گردید و هر روز بر رخشندگی خود خواهد افزود خداپرستی است و دیانت. «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ» ⁽²⁾.... ⁽³⁾

مجدالدین نجفی

معروف به مجدالعلماء

فرزند مؤلِّف

نقد فلسفة داروین جلد اوّل: نقد فلسفة نشوء و ارتقاء

اشاره

تألیف

آیةالله العظمی ابوالمجد شیخ محمّدرضا نجفی اصفهانی

ترجمه

آیةالله شیخ مجد الدّین نجفی

(مجد العلماء)

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمة مؤلِّف

یک سخن که امیدوارم عموم خوانندگان توجه فرمایند

ما در این کتاب زیبایی عبارت و استعمال نکات ادبی را وجهة همت خود نساخته‌ایم، مگر آنچه ذهن و قریحه بدون عمد پیش آورده باشد، بلکه بسیاری از اوقات خواسته‌ایم عبارتی ایراد کنیم که به ادراک اهل این زمان نزدیک‌تر باشد و به گوش دانش آنها آشناتر آید و به روش نوین آمیخته‌تر بوده باشد؛ و از همین جهت براهین و پاسخ‌های خود را به عبارات و سبک منطقی آمیخته نکردیم و به او زیورهای عصر کنونی نپوشاندیم؛ و بسا اوقات ناچار شدیم که واژه‌هایی که دخیل و در اصل از زبان تازی نبوده، از نوک خامه در صفحة نامه بیاوریم، و یا کلماتی عامیانه که قواعد عربیت با او همراه نیست بنویسیم.

و ما گر چه خود را از غلط منزه نمی‌دانیم، ولی اگر در سخنمان غلط واضحی یافت شود که سزاوار نیست در سخنِ کوچک‌ترین نویسندگان لغت تازی یافت گردد - مثل: «کِبَر القدّ و صِغَره» ⁽¹⁾(بزرگی قامت و کوچکی آن)؛ و مثل «ألم لیس فقط وحده» ⁽²⁾و نظائر آنها - در سخنان طرف ما بوده، و ما به همان حال آن را

باقی گذاشته‌ایم؛ یا به واسطة پیروی طرف، ناچار شده‌ایم که در هنگام پاسخ، عین همان واژه‌ها را بیاوریم.

و ما غالباً براهین دقیقه که مبتنی بر فلسفة عالیه است در سخن نیاوردیم از برای همین جهت، و از برای اینکه سود این کتاب به عموم خوانندگان گرامی برسد، و حجت حتی بر کسانی که از روی جهالت و نادانی مادی شده‌اند تمام گردد.

سپس ما از خوانندگان کتاب خود متوقع نیستیم که سخن یاوه و بی‌پایه از ما بپذیرند، یا پیش از اینکه دلیل ما را خوب بررسی کنند، هم‌داستان ما گردند.

و من به حقیقت حق سوگند می‌خورم این مطلب را هرگز دوست ندارم، ولی چون به آنها خوشبین هستم، این امید را از آنها دارم که از فکر خود، ترسی که از این طائفه در آنها جایگزین شده دور سازند و به تعصب باطل و ناروا خود را آلوده نسازند.

سپس به سخنان دو طرف بنگرند و خودِ دو طرف را در اندیشه نیاورند و به گفتار بنگرند و گوینده را در نظر نگیرند. و هنگامی که می خواهند برای ما حکمیت کنند، ما را دو طرفِ متساوی و هم‌انباز بدانند و یکی را بر دیگری برتری ننهند.

این داوری است که چه به سود من باشد یا بر زیان من دوست دارم؛ و این حقّی است که از خوانندگان گرامی - اگر ما را به اینها رشتة دیانت و میهن نمی‌پیوندد - به خاطر انسانیت خواستارم؛ و نیز از آنها این امید را دارم که هر گاه برای من در دلیل‌ها پاسخ اشتباهی رخ داد، جایگاه اشتباه و لغزش را برای من روشن کنند و به حقیقت و راستی رهبری نمایند به اینکه یا یک نامة خصوصی برای من بنویسند، یا او را در یک مجلة علمی که ما را به آن دسترس باشد درج نمایند تا کتاب خود را از اشتباه درآورده وآن را تصحیح نماییم؛ و کمال و عصمت مختص خداوند بزرگ است و بس.

یک سخن که امیدوارم متدینین در او دقت فرمایند

مقصود ما از تألیف این کتاب دفع شبهات مادیین از پیروان فلسفة نشوء و ارتقاء است ⁽¹⁾

و اما واژة عربی تکامل، به معنای «ترقی» و «کامل شدن» است. این واژه نخستین بار توسط مترجمان دورة قاجاربه عنوان برابر نهادة فارسی"Evolution"به کار رفت، این در حالی است که واژة"Evolution"به معنای «بر آمدن» است و مقصود از آن، پدیدآمدن چیزی از چیز دیگر است؛ مثل پدید آمدن بخار از آب."Evolution"حاکی از «کمال یافتن» جانداران نیست. این واژه هیچ بار اخلاقی ندارد، بلکه تنها تغییر جانداران را برای انطباق بیشتر با محیط نشان می‌دهد؛ زیرا در یک محیط ویژگی‌های خاصی مبنای تطابق محسوب می‌شوند و در محیط دیگر ویژگی‌های دیگر. به این سبب فرگشت معادل مناسب‌تری برای"Evolution" است. واژة «فرگشت» را نخستین بار داریوش آشوری، در سال 1374 پیشنهاد کرد» (www.fa.wikipedia.org).

دربارة واژة «فرگشت» هم توضیحی مناسب است. این واژه مرکب از فر (پیشوند) + گشت (گشتن وتغییر یافتن) است. «فر» در اینجا اسم نیست و از این جهت به معنی فرّه و جلال و شکوه نیست، بلکه پیشوندی است به مفهوم پیش رفتن و ادامة روند (به همین طریق داریم؛ فرسایش = فر + سایش: ساییدن متمادی و ادامه‌دار) ر.ک:

4http://fargasht.persianblog.ir/post/.

پس هر گاه جواب خود را بر اصلی بنا نهادم یا هنگام انتقاد فرضی را

پذیرفتم، لازم نمی‌آید که به آن اصل یا فرض معتقد باشم؛ چه بسا اوقات اموری را که ابداً به آنها اعتقاد ندارم درست می‌انگارم؛ چون که به افکار اینها درست‌تر و به آنچه خو گرفته‌اند آشناتر می‌باشد.

و در این کتاب خواهی دید که اسباب را زیاد بزرگ می‌شمارم، ولی به عزت و جلال مسبِّب‌الاسباب و ایزد توانا سوگند می‌خورم که من اسباب را نمی‌دانم جز پرده‌ای که برای مردمی‌کوته‌نظر و کم‌فکر که نتوانسته‌اند به صنعت پروردگار جهانیان بنگرند آویخته شده است.

و خواهی دید که در این کتاب از بر هم خوردن نوامیس طبیعت دوری می‌جویم، با اینکه می‌دانم آن وجود توانایی که بر خلقت طبیعت قادر بوده، از بر هم زدن نوامیس آن ناتوان و عاجز نیست، ولی ما اگر بخواهیم سخن را بر این اصل (حرف نو و بر هم زدن نوامیس طبیعت) قرار دهیم، ناچار می‌شویم کتابی دیگر و برای خوانندگانی غیر از ایشان تصنیف نماییم؛ چه، این کتاب برای مردمی تصنیف شده که روان آنها به غیر قوای طبیعت اطمینان ندارد؛ و جز آنچه مطابق قوانین معلومة آن باشد نمی‌پذیرد؛ و از همین جهت بسا می‌شود در این کتاب در میان مذاهب پیشوایان دیانت پاسخی را انتخاب می‌کنیم که به فهم آنها نزدیک‌تر باشد و بر ریشه‌کن کردن شبهات آنها تواناتر بوده باشد،گر چه مذهب خصوصی من غیر او باشد و اعتماد من بر دیگری باشد.

سپس اگر ما مطلبی را از ضروریات دین نشماریم، لازم نمی‌آید که به آن اعتقاد نداشته باشیم و نه اینکه در دیانت او را ثابت ندانیم؛ چه، اموری که در دیانت ثابت گشته، از بسیاری قابل شماره نیست، با اینکه ضروریات آنها کاملاً انگشت‌شمار است.

بیان موضع کتاب در برابر بی‌دینی محض

[بیان موضع کتاب در برابر بی‌دینی محض] ⁽¹⁾

پس باید در نظر باشد که ما این کتاب را برای دفاع از مطلق دیانت در قبال

بی‌دینی محض نوشته‌ایم، نه اینکه دینی را بر دین دیگر ترجیح دهیم، یا یکی از آنها را بر دیگران برتری نهیم؛ و از همین جهت خواهی دید تا بتوانیم از ادیانی که به آنها اعتقاد نداریم دفاع می‌کنیم؛ زیرا که این طائفة مادیین بر دینی خُرده نمی‌گیرند مگر اینکه به این خرده‌گیری، تمام ادیان الهی را لکه‌دار نمایند. پس به دیانت مسیح ناسزا می‌گویند تا آتش خشم و غضب خود را از دیانت مبارک اسلام فرو نشانند؛ و بر دیانت اسلام اعتراض می‌کنند تا کینه و غیظ خود را از دیانت مسیح آرامی بخشند؛ و از ادیان دیگر بدگویی نمی‌کنند مگر برای اینکه به این سخنان ناشایسته تمام ادیان الهیه را آلوده نمایند. پس دوراندیشی اقتضا می‌نمود که این راه را بر روی آنان ببندیم و خرده‌گیری و ناسزا را بر هر دیانتی که می‌خواهد باشد، در این کتاب ریشه‌کن کنیم.

و ملخّص سخن اینکه اعتقادات خصوصی من از این کتاب به دست نمی‌آید و سزاوار نیست هیچ کس آنچه در این کتاب مخالفت علمای امامیه (أیدهم الله) بیاید، به من نسبت دهد.

دانشمند نامی «نصیر الدین طوسی» می‌فرماید: معتقَدات من از شرح اشارات به دست نمی‌آید؛ چه، آن کتاب برای جواب اعتراضات «امام فخرالدین رازی» بر حکما وضع گشته است، بلکه اعتقادات من از شرح تجرید معلوم می‌شود ⁽¹⁾

و من این پیشوا را پیروی می‌کنم و می‌گویم اعتقادات خصوصی من از این کتاب به دست نمی‌آید؛ زیرا این کتاب برای تطبیق نوامیس طبیعی بر حقایق دیانتی وضع گشته است.

سخنی با بی‌دینان و دیگر پیروان این اعتقادات هداهم الله بلطفه نکوهش فلسفة داروین

سخنی با بی‌دینان و دیگر پیروان این اعتقادات هداهم الله بلطفه

نکوهش فلسفة داروین ⁽¹⁾

نظرات منتشرشدة داروین و منحرفان

داروین و دیگر سردمداران این فلسفه ⁽²⁾کتاب‌هایی نوشته‌اند که نزد من موجود نیست؛ کشورمان نیز از کشوری که این نظرات در آن شکل گرفته، دور است. من از جاهایی که به نظرم می‌آمد، این کتاب‌ها را درخواست کردم، و درست هم آن بود که نوشتن این کتاب را تا لحظة رسیدن آن کتاب‌ها به تأخیر افکنم، اما انگیزة دینی سبب شد پیش از رسیدن کتاب‌های سفارشی، نگارش را شروع کنم. من گمان می‌کنم باید عجله کنم و دور نیست صغرای دلیلی که اینان از اثبات آن فارغ شده‌اند یا کبرای دلیلی که برهان آن در کتاب‌هایشان مذکور است، مانع کار من شود. من به آنها پیشنهاد می‌کنم هر تعداد از آن کتاب‌ها و شبیه به آنها را یافتند برای من بفرستند تا به آنان نیز نگاهی بیندازم.

آنچه در این کتاب نقل کرده‌ام از معتبرترین منابعی است که در دسترسم بوده است؛ غالباً هم نام آنها را ذکر نکرده‌ام تا سخن به درازا نکشد. اما اگر کسی در آنچه گفته‌ام تردید دارد، مشکلی نیست؛ با من تماس بگیرد تا وی را از اصل منبعی که از آن نقل کرده‌ام آگاه کنم. البته این احتمال هم هست که ناقل در فهم مقصود گوینده و مترجم در برگرداندن مراد نویسنده به خطا رفته باشد، از این رو من با مراجعه به اصل منبعی که ناقل سخن یا نظریه‌ای باشد، تضمین اینکه حتماً آن سخن یا نظریه صحیح باشد از گردن خود ساقط می‌کنم و مسؤولیت آن بر عهدة ناقل آن است.

علاوه بر اینها، بسیاری از کتاب‌ها و مقالاتی که از آنان به دست ما رسیده

است سرشار از تمسخر دین و پیامبران و مقدسات است که بدن انسان از شنیدن و خواندن آنها می‌لرزد. برای من مشکل نبود که عنان قلم را رها کرده، یک به یک این تمسخرها را به مانند آن پاسخ گویم، ولی به خاطر رعایت کردن آداب بحث - که در قرآن به ما توصیه شده است ⁽¹⁾- کتابم را از دشنام و سخنان ناروا که به تعصبات دامن می‌زند به دور داشتم. البته اگر عباراتی همچون «نادرستی این مطلب هویداست» در این کتاب یافت شد، عذرخواهی می‌کنم که این‌گونه جملات نزد اهل علم هنگام ردّ و انتقاد متعارف است.

ابوالمجد محمّدرضا نجفی اصفهانی

متن کتاب

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله والصلاة علی محمّد وآله

رابطة فلسفة نشوء و ارتقاء با الحاد و دیگر مذاهب

[رابطة فلسفة نشوء و ارتقاء با الحاد و دیگر مذاهب] ⁽¹⁾

ستایش مر خدایی را سزد که جهان را خلعت هستی بخشود و درود بر روان پاک پیامبر او محمد بن عبدالله که ما را به راست رهبری فرمود؛ و آل والاتبار او که تعلیمات گرانبهای آنها ما را بر آیین او ثابت‌قدم نمود ⁽²⁾.

سؤال نمودی تو ⁽³⁾- که خدای بر یقینت پایدار بدارد و تو را از شک و دودلی در دیانت نگاه دارد! - از این آرائی که به داروین نسبت می‌دهند و او را «فلسفة نشوء و ارتقاء» می‌خوانند؛ و یاد کرده بودی از اینکه به تو رسیده که آن فلسفه نزد اروپائیان شایع گردیده و جماعتی از مردمان خاورزمین به آن گرویده‌اند و آن را پایة بی‌دیانتی و الحاد و انکار آفریدگار و معاد و انکار دین و آیین قرار داده‌اند.

و نوشته بودی که متدینین شهرستان تو در آن اختلاف دارند: جماعتی آن فلسفه را با دیانت موافق می‌پندارند و طائفه‌ای آن را مخالف ضروریات دین می‌شمارند.

و خواسته بودی برای تو کتابی بنویسم که حقو باطل و راست و دروغ او را از یکدیگر تمیز دهد و دستوری باشد که هر وقت با نظائر این آراء برخورد نمودی، به آن برگشت نمایی [و تکیه‌گاهی باشد که هر گاه به گرایش‌های مختلف برخورد کردی، بدان تکیه کنی] ⁽⁴⁾.

و من به این پرسش تو پاسخ می‌دهم و پیشنهاد تو را به انجام می‌رسانم ⁽¹⁾، با اینکه زمان همان است که می‌دانی و بر دل پر درد از فرزندان این زمان ناملایماتی می‌رسد که خدا بهتر می‌داند؛ و غم و اندوه قلب بر قانون نشوء و ارتقاء جاری گشته و او جایگاه خوبی یافته و دست از تنازع و کشمکش برداشته و تمامآنها بر زیستن و بقاء آشتی نموده‌اند؛ و ندانسته‌اند که وراثت به من در برابری با پیشامدهای روزگار قلب توانایی بخشوده و خرد و عقلی ارزانی داشته که نیازمند تنبه نیست، گر چه ناملایمات روزگار زورآور شود ⁽²⁾.

و تنها از یزدان پاک مسألت دارم که ما را از ناملایمات بر کنار دارد و به آنچه آرزومندیم برساند.

این کتاب دارای دو بخش است:

بخش نخست در انتقاد از فلسفة نشوء و ارتقاء از وجهة دیانتی، سپس وجهة علمی است؛

بخش دوم در ذکر اثبات آفریدگار توانا و رد ّآنچه مادّیین به هم بافته‌اند و شبهاتی که آنها یاد نموده‌اند؛ به ویژه فوائد دلکش و تنبیهات بسیار مهمی در او یافت می‌شود.

و تمام اینها در ضمن چندین مقاله است که هر کدام دارای فصولی است.

گفتار نخست: در بیان شبهات در ادوار سه‌گانة اسلام

اشاره

بدان که دین مبارک اسلام - که بر آورندة آن نیکوترین درود باد! - در مقابلة با شبهات، سه دوره را در سه زمان پیموده است:

دورة نخست: عصر بعثت

در عصر «پیامبر اسلام» هنگامی که وحی بر آن وجود مقدس فرو می‌آمد، قوم آن حضرت مردمانی نادان و عامی بودند و خواندن و نوشتن نمی‌دانستند و به براهین عقلی و موازین علمی آشنایی نداشتند؛ و از این جهت شبهات آنها منحصر بود در دور شمردن پاره‌ای مسائل دیانتی و استبعاداتی عامیانه و استدلال‌هایی ساده؛ و این شبهات را ترتیب می‌دادند و بر پیامبر اسلام عرضه می‌داشتند و در پاسخ اینها آیات محکم قرآن مبین نازل می‌گردید. پس هنگامی که روز بازخواست و معاد را دور از خرد می‌شمردند و می‌گفتند: «مَنْ یحْیی الْعِظَامَ وَهِی رَمِیمٌ» ⁽¹⁾(چه کسی زنده می‌گرداند استخوان‌ها را با اینکه پوسیده و خاک شده است؟!)، وحی یزدانی آنها را به این جملة متین پاسخ می‌گفت: «قُلْ یحْییهَا الَّذِی أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ» ⁽²⁾(بگو: ای پیغمبر، زنده می‌گرداند آنها را آن کسی که آنها را نخستین بار آفرید و او به هر آفرینشی داناست).

و اگر یکی از آنها چنین می‌گفت: «أَإِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَیا» ⁽³⁾(اگر من مُردم، به زودی بیرون می‌آیم با اینکه زنده هستم؟!)، این جواب محکم از جانب خلاّق عالم نازل می‌گردید: «أَوَلَا یذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ یكُ شَیئًا» ⁽⁴⁾(آیا به یاد نمی‌آورد انسان که ما او را از پیش آفریدیم با اینکه چیزی نبود؟!).

و اگر چنین می‌گفتند: «لَوْلَا نُزِّلَ عَلَیهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً» ⁽¹⁾(چرا فرود نیامد بر او قرآن به یک بار؟)، چنین پاسخ می‌شنیدند: «كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِیلًا» ⁽²⁾(این طور کردیم تا به او دل تو را ثابت بداریم و آن را به تدریج فروفرستادیم به تدریج فرستادنی).

و اگر دور از عقل می‌شمردند که خداوندمتعال به تمام چیزها دانا باشد، برای آنها به زیباترین بیان و شیرین‌ترین سخن می‌فرمود: «أَلَا یعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ» ⁽³⁾(آیا نمی‌داند آنکه آفرید؟! و اوست دقیق و کارآگاه. [یا] آگاه باشید! می‌داند آنکه آفرید؛ و اوست باریک‌بین آگاه).

اینها پس از آن بود که راه شناسایی خویش را به ایشان نشان داده بود: یک بار به اینکه به ایشان تعلیم فرموده بود که بایستی به فطرت بی‌آلایش و خالی از شبهات رجوع نمود، و روشن فرموده بود که وجود آفریدگار توانا از بدیهیات است و نیازمند دلیل و برهان نیست. و در این مقام چنین فرموده است: «أَفِی اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» ⁽⁴⁾(آیا در خدا شک است که آفریدگار و خالق آسمان‌ها و زمین است؟!). و یک بار ایشان را به دقت در نتیجه‌هایی که از اسباب مرتب جهان به دست می‌آید و با کمال وضوح دلالت بر قصد و اختیار می‌کند و منع امکان ندارد و نتیجة اضطرار و ناچاری نیست توجه می‌دهد؛ و چنین می‌فرماید: «اللَّهُ الَّذِی یرْسِلُ الرِّیاحَ فَتُثِیرُ سَحَابًا فَیبْسُطُهُ فِی السَّمَاءِ كَیفَ یشَاءُ وَیجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ یخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ یشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ یسْتَبْشِرُونَ» ⁽⁵⁾(خداست آنکه بادها را می‌فرستد؛ پس ابر را برانگیزد؛ پس آن را در آسمان چنان‌که می‌خواهد پهن کند و آن را بر هم نشسته می‌گرداند؛ پس باران را

می‌نگری که از رخنه‌هایش بیرون آید؛ پس چون آن را به آن که از بندگانش خواهدرسانَد، آنگاه ایشان شادی می‌کنند).

و توانایی خود را بر روز رستاخیز و معاد به زیباترین مثال‌ها روشن نمود و فرمود: «وَمِنْ آیاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَیهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیاهَا لَمُحْیی الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ»⁽¹⁾(و از آیات اوست که تو زمین را فرسوده و افسرده می‌بینی. پس چون ما بر آن آب را فروفرستادیم، به حرکت آید و افزونی پذیرد. به درستی که آنکه زنده‌اش کرد هر آینه زنده‌کنندة مردگان است. به درستی که او بر هر چیزی تواناست).

و برای آنها به این کلام معجز‌نشان مثال آورد: «وَاللَّهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ فَتُثِیرُ سَحَابًا فَسُقْنَاهُ إِلَى بَلَدٍ مَیتٍ فَأَحْیینَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا كَذَلِكَ النُّشُورُ» ⁽²⁾(خداست آنکه بادها را فرستاد؛ پس ابر را برانگیخت؛ پس آن را به سوی شهر مرده راندیم؛ پس به آن زمین را بعد از مردنش زنده کردیم. حشر کردن نیز همچنین است).

و غیر از این آیاتی که تک تکْ شماره کردن آنها مشکل است و در این مقام مناسبت نیست.

و همین طور این شبهات به نور وحی یزدانی پراکنده می‌گردیدند تا پرچم حقیقت بلند گردید و به نور خود بیشترِ معمورة زمین را در کمتر از یک قرن روشنایی بخشید.

دورة دوم: دورة عباسیان

در اوائل‌زمان خلفای عباسی، هنگامی که علوم «یونان» به شهرهای اسلامی نقل گردید و علوم عقلی بین مسلمانان رواج یافت و موازین منطقی را شناختند، مادیین و کسانی که در روان آنها الحاد و دشمنی با دیانت نهفته بود به این علوم مانند مردمان گرسنه‌ای که به طرف خوان‌های طعامِ آکنده از غذاهای گوارا

می‌شتابند رو آوردند؛ و شبهات خود را بر مبانی «فلسفة یونانی» ترتیب دادند و بر او زیور براهین منطقی پوشانیدند و مردم را یک بار به نام‌های یونانی شگرف و اصطلاحات علمی که مسلمانان با آنها آشنایی نداشتند می‌ترسانیدند؛ و یک بار پیشروی خود را در علومی که مبادی آن حسی یا نزدیک به حس است - مانند: طب و ریاضیات - بر رخ مسلمانان می‌کشیدند و گمان می‌کردند با این کارها پایة دیانت را منهدم می‌کنند و به مقصود دیرینة خود از گمراهی مسلمانان می‌رسند، ولی این خرسندی برای ایشان دوامی نیافت، بلکه برای آنها مصیبت و دلتنگی بار آورد؛ زیرا در همان آیات قرآنی که برای عصر نخستین نازل شده بود گنجینه‌های پربهایی برای آن عصر در نهان بود و دانشمندان اسلام آنها را استخراج کردند و اخبار پیامبر اسلام و پیشوایان جانشین او را بر آن افزودندو شبهات آنها را مطابق اصطلاحات خود ایشان و با دستاویزی بخش استوار علوم ایشان پاسخی محکم و متین دادند و اصول فاسد آنها را با برهانی نیرومند و روشن نابود نمودند.

و در بازار دانش، کالای بی‌ارزش مادیین رواجی نیافت و دیانت به این پیشامد بر روشنایی خود افزود و نور حقیقت به رخشندگی خیره‌کننده‌تری آغاز نمود و آرزوی مادیین برآورد نشد: «وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَیرُ الْمَاكِرِینَ» ⁽¹⁾و اصول دیانت با زیورهای براهین عقلی شروع به خودنمایی نمود و بر زیبایی خود افزود. لو كان ثَمَّةَ مَوضعٌ لِمَزید ⁽²⁾.

دورة سوم: دورة آمیزش با غربی‌ها

در این زمان است که مصلحت‌های سیاسی و روابط بازرگانی حکم نموده که

مسلمانان با اروپائیان آمیزش کنند؛ و مسلمانان نگریستند که نیازمند چیزهای بسیاری از لوازم زندگی هستند که اروپائیان پیشی گرفته و آنها را اختراع یا... درست کرده‌اند. پس مسلمانان به یک دسته از جوانان خود توسل جستند و آنها را به کشورهای باختر گسیل داشتند تا چیزهایی که در زندگانی به حال ایشان سودمند است به ارمغان آورند. آنها هم چیزهایی آوردند که در زندگی سودی ندارد و در روز بازخواست زیان بار می‌آورد. مَثل اینها مثل قومی است که در شهرستان ایشان مرضی شیوع یافت و شنیدند که در باختر آنها جزیره‌ای هست که بیشتر گیاه‌های آن زهردار کشنده است، ولی در بین آن گیاه‌ها چند گیاهی هست که برای آن درد جان‌گداز سودمند است. پس دسته‌ای از جوانان خود را به آن جزیره فرستادند و به مدتی دارایی خود را هزینة مسافرت ایشان نمودند. یک دسته از این هیئت اعزامی تعمد ورزیدند و هر چه به دست ایشان رسید، بی آنکه بین سودمند و زهر کشنده فرقی نهند، برای قوم خود نقل کردند؛ و دستة دیگر گمان نمودند سودمندی در مزة گوارا و بوی خوش است. پس آنچه مزة گوارا و بوی خوش داشت، با اینکه زیان‌بخش بود درو نمودند. دستة سوم بیشتر دقت نمودند و جز آنچه سودمندی آن را در مزاج اهالی و ساکنین آن جزیره آزمایش نکرد، نقل ننمودند، ولی از این نکته غفلت نمودند که مزاج‌ها و طِباع با هم اختلاف دارند. و آخرین دستة آنها، از تمام دوراندیش‌تر بودند و در آن داروها دقت بسزایی کردند و جز آنچه سودمندی آن را در مزاج مردمی که همانند هم‌میهنان خود باشند آزمایش نکردند، نقل ننمودند و آنها را در جعبه‌هایی زیبا قرار دادند و آن را به رنگ دلربایی درآوردند و بر آن کاغذهای رنگارنگ و طلایی پیچیدند و بر آنها حروف شگرفی نقش کردند و آنها را داروهای تازه نامیدند.

هم‌میهنان آنها به پیشوازی این دسته رو آوردند و گمان می‌کردند که به آرزوی خود رسیده‌اند و به داروی درد بی‌درمان خود دست یافته‌اند. زیبایی ظروف و استواری آنها و حروف شگرفی که بر آنها نقش بود ایشان را خیره کرد؛ و موقعی که خوب نگریستند و دقت نمودند، فهمیدند که آنها گیاه‌هایی است که در

شهرستان ایشان می‌روید و ساکنین آن جزیره از ایشان گرفته‌اند و صورت و ظروف آن را تغییر داده‌اند و برای ایشان به عنوان داروی تازه برگردانیده‌اند.

پس در کار خود فرو ماندند و دانستند که کالای خود ایشان است که به اینها برگشت داده‌اند: «هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَینَا» ⁽¹⁾.

خوانندة گرامی، خدا تو را ببخشاید و تو را کامیاب گرداند! این مثل را نیکو بفهم و ما را از تفصیل معذور دار و اکنون از ما این اجمال را بپذیر و بنگر چه اندازه با حالت کنونی ما مطابق است؟! چه، اکنون ما نیازمندتریم به شناسایی صنایعی که ثروت ما را به ما برگرداند و احتیاج ما را به دیگران کم گرداند و مرزهای کشور ما را از تجاوزات آنها نگاه دارد.

تشویق مسلمانان به خودکفایی

ما به اینها نیازمندتریم تا شناختن کفریات «نیتشه» [= نیچه] و «شوبنهور» [= شوپنهاور] و یادداشت‌های زندگانی فلان دیوانه؛ و علوم سودمند و هنرهای ارجمند سزاوارتر است برای ما از رمان‌هایی که روی زیبای تاریخ را زشت داشته و از تألیفات الکسندر[= الکساندر] دوما است؛ و فلسفه و حکمتی که ما را به سعادت و نیک‌بختی برساند و از صعوبت و سختی برهاند، از فلسفة تشاؤم و بدبینی برای ما سودمندتر است.

کوشش و پشتکار از هزلیات ⁽²⁾«مولیار» [= مولیر] برای ما نیکوتر است؛ و اگر بخواهیم عمر را به رایگان از کف بدهیم و فرصت غنیمت نشماریم، بس است ما را از مُضیعات وقتْ«داستان هزار و یک‌شب» و افسانة «عنترة» پهلوان ⁽³⁾و هیچ نیازمند نیستیم به داستان «کنت منت [= مونت] کریستو» و افسانة سه تفنگدار

«تروا موسکتر» ⁽¹⁾.

سزاوار و اولی بر ما این است که علومی که اروپائیان و آمریکائیان از ما گرفته‌اند نیکو تحصیل کنیم و اینها را از کتب خودمان و به زبان خودمان بیاموزیم و بر آنها آنچه ایشان افزوده‌اند بیفزاییم.

پس از اینکه آنها را به لغت خود درآوردیم، برای آنها رموز و اصطلاحاتی که مناسب کشور ما و ذوق ما باشد وضع کنیم؛ چنانچه مترجمین علوم یونانی نمودند، نه اینکه آنچه کودکان ما یاد می‌گیرند مثل جمع و ضرب که آنها را به اصطلاحِ اروپایی و خط اروپایی فراگیریم و آنها را علوم تازه و معارف فرنگی بنامیم!

و اگر علم با افزودن چند مسئله در او جدید می‌گردید، قدیمی باقی نمی‌ماند؛ چه، علوم هم بر ناموس ترقی و ارتقاء جاری می‌شود و دائم بر وسعت و پیشرفت خود می‌افزاید و بر او چیزهایی زیاد می‌شود؛ و اگر ملاک اصول کلی باشد، پس جدید کجاست و تازه کدام است؟!

با اینکه عالم و دانشمند ممکن است شرقی باشد یا غربی، ساکن خاور باشد یا باختر، ولی علمْ درختی مبارک و نیکوبَر است که نه شرقی است و نه غربی ⁽²⁾و در تمام شهرستان‌ها و کشورها هر عددی نصف مجموع دو طرف خود می‌باشد ⁽³⁾و هر خط محدودی ⁽⁴⁾ممکن است بر او مثلث متساوی الاضلاع رسم کرد؛ و آیا زوایای سه گانة مثلث مثل ما از اروپائیان ترسیده و لاغر شده به طوری که از دو قائمه کمتر گردیده است؟! یا اینکه آنها با سیاست ماهرانة خود مقدار فضل بین

دو مربع متوالی را تغییر داده‌اند ⁽¹⁾؟!

این مطلب را نگه دار! با اینکه خامه عنان از کف می‌رباید و می‌خواهد در این میدان به تُرک و تاز آید؛ و من آن را باز می‌دارم و به او نوید می‌دهم که به این موضوع در جایی که شایسته‌تر باشد برگشت می‌کنم، یا کتاب دیگری در این باب تصنیف می‌نمایم.

و در اینجا به طور اجمال می‌گویم:

آگاه کردن مسلمانان از آنچه از دست خواهند داد

اگر حال بر این منوالِ ناشایسته باقی بماند و دول اسلامی روش خود را به حسن سیاست تغییر ندهند و مسلمانان به عاقبت ناگوار این کار پی نبرند، یک قرن نمی‌گذرد مگر اینکه مسلمین دین و صفات و عادات نیکوی خود را از کف بدهند، بی‌اینکه در دنیای خود از آن سودی نبرده باشند:

أمرتُكُمُ أمری بمنعَرَج اللِّوى *** فلم تستبینوا النُّصحَ إلا ضُحى الغد ⁽²⁾

برگشت می‌کنم به آنچه در مقام آن بودیم.

امر شبهات این دور از ادوار گذشته از وجهة علمی خیلی آسان‌تر است؛ چه، رونق و زیبایی فطری، شبهات دور اول را از کف داده و در نیرومندی مبانی و

استواری ادله به پایة شبهات دور دوم نمی‌رسد، ولی زیان آن بر دیانت و خطری که از آن پیدا می‌شود سخت‌تر است؛ چه، شبهات دور اول - همین طور که شناختی - بسیار ساده و عامیانه بود و به زودی به آیات محکمه و ادلة علمیه از بین رفت؛ و شبهات عصر دوم مبنی بر اصولی دشوار و اصطلاحات علمی دقیق بوده که اذهان عموم مردم از فهم آن دور بوده است و هیچ باکی از زیان آن جز بر مردمان کمی که عمر خود را صرف این علوم نموده باشند نبوده؛ و این طور اشخاص هم خیلی کم یافت می‌شده‌اند، بر خلاف شبهات پیروان این فلسفه که آنها غالباً مبتنی بر آزمایش‌ها و کاوش‌ها و ادعای مشاهده است، و برای آنها اصطلاحاتی وضع نموده‌اند که برای عموم مردم و توده شناسایی آن آسان است و به فهم به خوبی روشن می‌شود. اگر مباحث هیولی و صورت و احکام معلول و علت را با مباحث و اصطلاحات این فلسفه [اعم] از تنازع بقاء و قانون وراثت و ارتقاءروبرو کنی، صدق گفتار مرا خواهی دید.

انتقال علوم یونانیان پس از زوال عزت آنان

و در اینجا یک نکتة دیگر هست که از امر اول بسی مهم‌تر است؛ و آن اینکه علوم یونان به ما نرسید مگر پس از اینکه عزت و شوکت ایشان از میان رفته بود و دولت ایشان منقرض گردیده بود و ترس و هیبت ایشان در روان مردم جایگزین نبود. مسلمان هیچ رومی یا یونانی را ملاقات نمی‌کرد و در شهرستان‌های آنها پا نمی‌نهاد مگر برای اسیری زنان و چپاول ایشان، ولی فلسفة این طائفه موقعی داخل کشورهای اسلامی گردیده که ایشان در بحبوحة عزت و منتهای سلطنت خود هستند و بر مقتضای ناموس، قوّت عادات و صفات و لغات ایشان بر کشورهای کمی که شمشیرهای ایشان نگرفته استیلا یافته است؛ و مردمْ ایشان را بیش از ارزش آنها بالا برده‌اند، حتی اینکه گمان کرده‌اند که عقل و زیرکی که اروپائیان دارند دیگران ندارند و سایر نژاد بشری از آن محرومند؛ و گویا چنین گمان می‌کنند که اروپائیان ملائکه‌ای هستند که از آسمان نازل شده‌اند

یا اجنّه‌ای هستند که زمین منشقّ شده و از زمین بیرون جسته‌اند! و نیرومندترین براهین در جهان علم و دانش این شده که: فرنگیان چنین گویند؛ و در مقام عمل اینکه: کشورهای متمدن چنین کنند. و کار سخت و مصیبت بزرگ گردید.

حتی چنین اصطلاح شده که اگر کسی از ایشان تقلید و پیروی کند، گر چه یک کلمه از علوم و معارف ایشان نداند، او را متمدن و متنوّر [= روشنفکر] بنامند؛ و کسی که با ایشان در چیزی مخالفت کند، او را وحشی و نادان نام نهند! تا به چیزهای دیگر، چه رسد از اموری که چشم مؤمن غیور خون می‌گرید و دل متدین با حمیت آتش می‌گیرد.

نگه دار آنچه گفته شد! و قلم باز عنان اختیار از کف می‌رباید و من آن را باز می‌دارم «و در دل هست آنچه هست؛ و تو نیکو می‌دانی» ⁽¹⁾.

تشویق مسلمانان به تفکر

برگشت به مطلب: و گمان نکن ⁽²⁾و شاید کسی که می‌شنود گمان می‌کند که من تو را منع می‌کنم از آموختن آنچه اروپائیان از علم و فلسفه به او دست یافته‌اند و باز می‌دارم تو را از مسائلی که اهل باختر به او راه جسته‌اند و براهین محکم و استوار بر طبق آن آورده‌اند؛ و اینکه من اشاره می‌کنم به تو اینکه حقوق ایشان را تضییع کنی و فضل دانشمندان آنان را انکار نمایی؛ و چگونه ممکن است چنین کنم با اینکه دین شریف اسلام نیکوترین آداب را به ما آموخته و ما را از تضییع حقوق مردم بازداشته و در قرآن ⁽³⁾صریحاً به آن امر فرموده؟! و پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) به ما امر فرموده که در هر صنعتی به مردمانِ آزموده و اهل آن صنعت

رجوع کنیم و حکمت و دانش را گمشدة مؤمن قرار داده که او را می‌جوید هر جا که بیابد ⁽¹⁾؟! و امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) مثال آن را این‌طور بیان فرموده که اگر حکمت در چنگ مردمان نالایق باشد، مثل یک دُرّی است که در دهان خوکی باشد. مؤمن از دهان او می‌رباید و می‌شوید؛ سپس به او منتفع می‌شود.

ولی من حسن صلاح حال تو را می‌دانم که اگر می‌خواهی به علوم ایشان اشتغال بورزی، پس از این باشد که علوم دیانتی را کاملاً فراگرفته باشی و بر علوم گذشتگان کاملاً اطلاع یافته باشی، تا اینکه تو را از مخالفت با قطعیاتِ نقل نگاه دارد و از مخالفت با صریح عقل باز دارد. و علوم دیانتی نوری باشد که تو را در تاریکی شبهات رهنمایی نماید و علوم دانشمندان گذشته میزانی باشد که تو را درتمیز دادن برهان از مغالطه کمک کند.

سپس از ذهن خود دور ساز ترسی که از این طائفه در آن جای گرفته و بر او تکرار نما که آنها هم بشر هستند و ممکن است اشتباه کنند؛ و اینکه ممکن است ماهرترین آنها به حقیقت امری نرسد و دیگران آن را درک کرده باشد؛ چه، مردم همه مثل یکدیگرند.

و تو را شگرفی نام‌ها و بالابلندی القاب ایشان به هراس نیفکند؛ چه یونانی‌ها هم نام‌های شگرف و القاب بالابلندی داشتند! و تو را استیلاء ایشان بر کشورهای جهان نترساند؛ زیرا مغول و تتر[= تاتار] نادان‌ترین ملل بودند؛ و تاریخ نشان می‌دهد که چه کشورهای بزرگی را گشودند و چگونه دژها و شهرها را فتح نمودند!

و صنایع دقیقه و اختراعات زیبای ایشان فریبت ندهد؛ زیرا که بین صنعت و علمْ بیابان بی‌پایانی است که در آنها گردن‌های اسبان راهوار و برق‌آسا از هم می‌گسلد؛ و کسی که عالم باشد به دقائق علومی که مبادی آن محسوسات یا آزمایش است، تا چه رسد به کارگری که نیکوترین صنعت‌ها را می‌داند، گاهی در حل مسئلة واضحی از عقلیات بیچاره می‌شود.

سپس هر چه را که از مشاهدات نقل می‌کنند تصدیق نکن؛ زیرا که در بین آنها جماعتی هستند که حتی در محسوسات اشتباه می‌نمایند، بلکه در میان ایشان - به‌ویژه در لامذهبان ایشان - کسانی می‌باشند که عمداً دروغ می‌گویند و تزویر ⁽¹⁾می‌کنند تا مذهب خود را نیرو بخشند و بر اعتقاد خود دلیل آورده باشند.

و بعد از این، ان شاء الله به زودی می‌گذرد بر تو تزویر «هکل» آلمانی در صور جنینیه، تا آن را برای مذهب خود در نشوء و ارتقاء دلیل قرار دهد. و پس از آنکه آنچه گفتم به خاطر سپردی، در فلسفه و سخنان آنان بنگر اگر خواستی.

و بدان که بر تو دو حق است: یکی را دین از تو دارد و یکی را علم از تو خواستگار است. از حقی که دین از تو دارد این است که هر چیزی که با او مخالفت دارد، یا با ضروریات و مسلّمات او مخالفت می‌کند دور اندازی؛ و دلیلی که بر خلاف دیانت خودنمایی می‌کند، باید جز شبهه و مغالطه چیزی نگرفت. پس اگر توانستی آن را دفع کن، و الا به کسانی که سطح معلوماتشان از تو بالاتر است و داناترند رجوع نما، تا آنان جایگاه اشتباه آن شبهه را به تو بشناسانند؛ زیرا که یقینی نیرومندتر از دین نیست و آگهی‌دهنده‌ای راستگوتر از پیامبران نمی‌باشند، ولی آنها [= عقاید دینی] پس از کوشش در شناسایی ضروریات و مسلّمات دین بایستی [به دست آمده] باشد؛ و آنهایی که در دیانت ثابت شده، از آنچه به او ملحق شده تمیز داده شده باشد، مبادا که آنچه مردمان نادان و عوام می‌گویند در دین داخل کنی - اوهام و خرافاتی که دین نیامده مگر برای اینکه آنها را از دِماغ بشر خارج کند - پس زیان تو بر دین کمتر از مادیین نباشد!

و حقی که علم از تو خواستار است این است که هر مسأله را در جای خود: از شک یا یقین بگذاری؛ و آنچه دلیل او حدس و گمان است به یقینیات ملحق نکنی؛ و بترس از اینکه حسن ظن به گوینده تو را به تسامح در بررسی ادله بکشاند، یا هراس از گویندة نیرومندتر تو را به طرفداری از گفتار ناتوان‌تر برساند! پس در همان راهی که دانش برای خود باز کرده گام بردار و در امور

نقلی کاملاً کنجکاوی و بررسی نما و در امور عقلی اصول براهین را کاملاً مراعات کن.

و بایستی بین دو جامة تو یک مرد شرقی باشد که شرق را دوست دارد و حق غرب را ضایع نکند ⁽¹⁾و در سینة تو دلی باشد که ترس را نشناسد و جز از برهان قطعی نهراسد؛ و با فکری آزاد باش که اگر بگویند کوشش و تحقیق کرد و اشتباه نمود، خوش‌تر داشته باشد تا بگویند دیگران را پیروی کرد و راه راست پیمود. پس از آن هر بخشی از دانش را خواهی بیاموز.

و ما اکنون - به یاری خداوند - در این فلسفه از هر دو وجهه (دین و علم) می‌نگریم؛ و حق دین را مقدم می‌داریم؛ چون از حق علم بزرگ‌تر است.

نگاهی به فلسفة نشوء و ارتقاء از وجهة دیانتی

این نظریه با وجود اشکالاتی که دارد، وجود آفریدگار را نفی نمی‌کند

پس می‌گوییم: اما اصل این فلسفه (فلسفة نشوء و ارتقاء) اجمالاً - غیر از زیاده‌روی‌هایش که با ضروریات و مسلّمات دیانت منافات دارد؛ و آن چند مسئله است که مهم‌ترین آنها اصل نژاد بشر ⁽²⁾است و به زودی می‌آید - هیچ مخالفتی با دیانت ندارد؛ زیرا آنچه بر ما اعتقاد او لازم و واجب است این است که تمام موجودات از زمین‌ها و آسمان‌ها و آنچه در آنهاست از اقسام مخلوقات از گیاه‌ها و

حیوانات گوناگون و همچنین نژاد بشر با تیره‌های بسیار خود و زبان‌های مختلف آنها مخلوق یک خداوندی است توانا و با حکمت، و علم او تمام چیزها را فروگرفته است؛ آفرینش تمام اشیاء را متقن کرده است؛ و جمیع اصناف گوناگون از تمام انواع را از روی دانایی و توانایی و قصد و اختیار آفریده است؛ و این حقیقتی است که تمام ادیان بر او اتفاق دارند.

اما چگونگی آفرینش و اینکه این اقسام گوناگون و انواع مختلفه هر کدام جداگانه آفریده شده‌اند و به یک بار ازعالَم نیستی به جهان هستی آمده‌اند و اینکه همان طوری که در ابتدای آفرینش بوده‌اند هنوز هم هستند و هیچ گونه تغییر و تبدلی در آنها داده نشده و هیچ تغییر صورتی در اینها راه نیافته ⁽¹⁾

http://www.gsi.ir/General/Lang_fa.

پس خرسندی مادیین به این اندیشه‌ها و قراردادن آنها را پایه و اساس

بی‌دیانتی و الحاد، بسی شگفت‌انگیز است!

و برای زیادتی توضیح گوییم: این آراء با وجود عیب‌های بسیاری که داراست و سستی و... ⁽¹⁾بیشتر ادلة آنها - همین طوری که به زودی در بخش دوم کتاب خواهی دید - چیزی نیست مگر بیان ترتیب مخلوقات و چگونگی پیدایش آنها. و در چه موقعی متدینین این مطلب را انکار نمودند و کدام وقت ادعا نمودند که خداوند بزرگ تمام چیزها را در یک زمان آفریده و جمع آنها را جدا جدا به طور استقلال خلقت فرموده؟ با اینکه ایشانبه چشم می‌بینند که ایزد توانا به حکمت بالغه و صنعت فائقه میوه را از درخت و درخت را از هسته و تخم می‌آفریند؛ و انگور را شیرین نمی‌کند مگر پس از اینکه آن را ترش می‌نماید؛ و تا غوره نشود انگور نگردد. و همچنین آن را ترش ننماید مگر پس از آنکه آن را تلخ فرماید.

و بر فرض اینکه یک مغز نادان از ایشان چنین گوید - و هرگز نخواهد کرد - پس چه سودی از این کار می‌برد غیر اینکه به نادانی خود انوار ادله‌ای که بر حکمت و استحکام صنعت و وسعت علم خداوند دلالت می‌کند خاموش کرده، و این ترتیب بدیع و نظام زیبایی را که هنوز دانشمندان بزرگ اشتغال دارند که حقایق و نوامیسی را که در این جهان اسرار است استخراج نمایند، بر هم زده است؟!

و هر قدمی که در این راه سودمند برمی‌دارند، اعتقاد آنها به پدیدآورندة این دستگاه عظیم بیش می‌گردد و... در پیشگاه توانایی آفرینندة بزرگ او سرافکنده می‌شوند. و ایشان به خوبی می‌دانند که هنوز از حقایق و نوامیس آن جز اندکی از بسیار نیافته‌اند، و زمان‌ها می‌گذرد و قرن‌ها سپری می‌گردد و علما و دانشمندان در این راه گام برمی‌دارند و قوانین و نوامیسی که بر دانشمندان پیشین پوشیده بود اکتشاف می‌کنند تا اینکه بشر از روی این گیتی نابود می‌شود و رخت از این جهان برمی‌بندد، و هنوز اندکی از بسیار و قطره‌ای از این اقیانوس اسرار را نتوانسته‌اند درک نمایند.

وعلى تَفَنُّن واصفیه بحُسنه *** یفنَى الزّمانُ وفیه ما لم یوصَفِ ⁽¹⁾

و اگر در این نظام بلندمرتبه و ترتیب زیبا دلیلی برای مادیین و مذهب ایشان هست، پس بهتر این است که به نشوء و ارتقاء فردی استدلال کنند که تمام مردم به چشم خود می‌بینند؛ و به ترتیب پیدایش انسان و نقل و انتقال او در رتبه‌های بسیار تا رتبة نطفه یا بیضه استدلال نمایند. پس از آن مرتبه‌های بسیاری را که در رحم می‌پیماید و پیشامدهای بسیاری را که در آنجا وی را عارض می‌شود تا اینکه از تاریکی رحم به روشنایی این جهان پا می‌گذارد. سپس نردبان زندگانی را یکایک می‌پیماید تا از این دنیا می‌رود و می‌میرد؛ و این نقل و انتقال‌های پنهانی را که در ادوار سه‌گانه می‌باشد، و آنچه را بر ادوار جیولوجیا ⁽²⁾از اختلافات‌های حیوانی و نظائر آنها مترتب می‌شود رها کنند که بسیاری از او جز اوهام و خیال چیز دیگری نیست؛ و آنچه که از براهین او صحیح است، در شکم زمین و قلة کوه‌های بلند ذخیره گردیده است.

و اگر برای ایشان این مطالب سودی ندارد، پس این فلسفة بیچاره را رها کنند و بر وی شومی و نحوست را نکشانند، تا اینکه سالم بماند از کثافت بی‌دیانتی که باعث شده که تیرهای رد و انتقاد بر وی ریخته شود.

ای کاش این فلسفه را رها کرده بودند تا مثل برادران خود و فلسفه‌های دیگر محل جَوَلان افکار عقلا - یعنی: متدینین - می‌شد، تا براهین آن را روشن می‌کردند و حق و باطل او را از هم جدا می‌نمودند؛ و بر قانون ترقی و ارتقاء پیش می‌رفت تا اینکه به بلندترین مقام خود می‌رسید و به شرافتمندترین اعتبار خود نائل می‌گردید!

پیروان داروین سخنشان را به الحاد متمایل می‌سازند

و به جان خود سوگند یاد می‌کنم هیچ طائفه نسبت به هیچ فلسفه و حکمتی ستم روا نداشتند مثل ستمی که این طائفه نسبت به این فلسفه نمودند؛ زیرا این فلسفه را ام الفساد کردند و لفظ «نشوء» را مرادف بی‌دیانتی و الحاد قرار دادند؛ و داروین می‌دانست به فلسفة او از مخالفت با دین چه می‌رسد؛ پس در ضمن سخنان خود یا از روی اعتقاد یا ریا و دورویی چنین گوید: «این اجناس مختلفه از پنج یا شش اصل است که آفریدگار در آنها روان زندگانی را دمیده است»، ولی شاگردان نادان او این پرده را از روی کار برداشته و داروین و فلسفة او را به بدترین ننگ‌ها آلوده نمودند؛ و چه خوب و از روی انصاف گفته است یکی از پیروان او در آنجا که می‌گوید: «شاگردان داروین در این مقام نایستادند، بلکه از آن جلوتر رفتند و کار را به جایی رسانیدند که تمام جهان بر ایشان و بر داروین به واسطة ایشان به خشم درآمد».

و از همین ظاهر می‌شود سبب و علت آنچه این گوینده را به شگفت درآورده است، در جایی که در ضمن سخنان خود گوید: «نشوء و ارتقاء مقتضی انکار خداوند نیست و کسی که در وی جستجو می‌نماید و بحث می‌کند از بابت اینکه یکی از قوانین طبیعت است، هیچ سزاوار نیست که به آنچه برتر و ماوراء الطبیعه است قدم فرا نهد».

تا آنجا که گوید: «هیچ سبب و علتی نمی‌بینم برای هراسی که بر بسیاری از مردم مستولی می‌گردد هنگامی که قانون نشوء و ارتقاء را می‌شنوند؛ زیرا این قانون به هیچ وجه دین حقیقی را تغییر نمی‌دهد [إلخ]».

و متدینین منزه‌تر و برتر از آنند که از این فلسفه و اندیشه بهراسند، بلکه ایشان این فلسفه را دشمن دارند و سبب این دشمنی را شاگردان داروین فراهم آورده‌اند؛ زیرا - همین طور که خود این گوینده اعتراف نمود - از حد خود تجاوز نمودند.

خلاصه، این مردمانِ بی‌دیانت به جایی می‌روند که اگر عقل و دانش داشتند، از آنجا فرار می‌نمودند و به جایی رو می‌آوردند که سزاوار بود از آنجا دوری

جویند! گویا طرف مقابل ایشان به نظام بدیع جهان و زیبایی آفرینش استدلال می‌کند، چنان زیبایی و نظامی که تمام افکار دانشمندان را حیران و واله نموده است؛ پس چاره نجستند جز اینکه بر نشوء و ارتقائی که در افراد ظاهر است و به چشم دیده می‌شود یک زیبایی دیگری زیاد کردند و یک نشوء وارتقاء دیگری هم برای انواع افزودند؛ پس برای طرف ایشان دلیل دیگری شد که بر او حمله کند و بگوید: ذكّرتَنی الطّعنَ وكُنتُ ناسیاً ⁽¹⁾.

البته نور حقیقت در پرده نمانده، در هر حالی ظاهر می‌شود و تاریکی باطل ناچار نابود می‌گردد و مرد بدبخت به هر ریسمانی خفه می‌شود ⁽²⁾.

و به جان خود سوگند یاد می‌کنم که این فلسفه و اندیشه بر فرض اینکه تمامیت و صحت خود را ثابت کند و خود را از تمام این رد و انتقادها برهاند، باز هم زیبایی حقیقت آفریدگار توانا را ثابت می‌نماید؛ و این نظام اَتَمّی را که خداوند برای آفرینش قرار نهاد، نیکوتر روشن می‌کند. از این جهت می‌بینیم بزرگ‌ترین رجال این فلسفه و خردمندترین ایشان به وجود آفریدگار توانا اعتراف دارند و از لکة بی‌دیانتی و ننگ مادیت منزه هستند.

اعتراف بزرگان فلسفة نشوء و ارتقاء به ایزد توانا

لامارک

لامارک ⁽¹⁾

موضوع دیگری که لامارک از خود سؤال می کرد این بود که چرا حیوانات تغییر شکل پیدا می کنند؟ و خود جواب می داد: علت، تأثیر محیط است. لامارک، این افکار را که اساس فلسفة پیروان تغییر شکل موجودات است در سال 1809م در کتابی به نام فلسفة حیوان شناسی منتشرنمود. تأکید لامارک دربارة تطور و تکامل موجودات زنده، بر دو اصل «تأثیر محیط و واکنش موجود زنده به این تأثیر» و نیز «وراثت صفات اکتسابی» است.

اندیشه‌های لامارک بعد‌ها موجب اختلاف و نزاع فراوانی بین دانشمندان علوم طبیعی گردید و طرفداران نظرات لامارک، به «لامارکیسم» معروف شدند. کتاب‌های فلسفة جانور‌شناسی و تاریخ طبیعی بی‌مهره‌گان نیز بعد‌ها مبنای فرضیة تکامل تدریجی موجودات زنده گردیدند. لامارک که به‌عنوان «پایه‌گذار علم نوین طبیعی» معروف است، سرانجام در دوازدهم اکتبر 1829م در 85 سالگی درگذشت. ر.ک:

http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=934&articleID=(708056)

دانشمند نامی لامارک، که گوی سبقت را در این مذهب ربوده و از همگان در این فلسفه پیشی گرفته - همین طوری که بخنر ⁽²⁾آلمانی (شارح مذهب داروین) اعتراف کرده است - بلکه اگر این فیلسوف نامی نبود، داروین عرض اندام

نمی‌توانست نمود. و درست است اگر او را مخترع و مؤسس اول این فلسفه دانست؛ همین طوری که معرِّبِ شرح بُخنِر در مقاله‌ای که مخصوص ترجمة وی نوشته اعتراف کرده است این فیلسوف به وجود خداوند بزرگ اعتراف دارد و به او وجود هیولی را که آفرینش از او ترکیب یافته نسبت می‌دهد، ولی چنین می‌گوید که خداوند بزرگ پس از اینکه هیولی را با تمام خصوصیاتش خلقت فرمود، کار دیگری انجام نداد و زندگانی و اجسام آلیه و عقلْ تماماً نتیجه‌های هیولی و نیروهای اوست.

پس لامارک با متدینین در وجود آفریدگار توانا مخالفتی ندارد، بلکه با ایشان در چگونگی آفرینش مخالفت می‌کند. با وجود اینکه تو اگر خوب در سخن او دقت نمایی، خواهی یافت که این سخن به معنای درستی برگشت نمی‌کند و مفهوم صحیحی ندارد، مگر اینکه مراد او همان معتقَد اهل ایمان باشد.

و اندیشة او با اعتقادات متدینین فرقی ندارد، جز اینکه عبارت لامارک زشت و نارساست و آن، چیزی نیست که از لامارک و امثال وی خُرده گرفت و به انتقاد پرداخت؛ چه، ایشان مردمانی هستند که از علوم ماوراء الطبیعه بهره‌ای ندارند و در علوم دیانت قدمی ننهاده‌اند.

مستر والاس و تقدم او بر داروین در نظریة نشوء

مستر والاس ⁽¹⁾[و تقدم او بر داروین در نظریة نشوء]

دکتر والاس بزرگِ دانشمندان علوم طبیعی و شریک داروین در این اکتشاف - به‌اتفاق تمام -، اعتقاد این دانشمند به توحید به پایه‌ای رسیده که در این باب

کتابی تصنیف نموده و آن را عالَم الأحیاء [= دنیای جانداران] نامیده است.

مستر «ستد» ⁽¹⁾در این بابت چنین می‌گوید:

اگر به رجال دیانت از چهل سال پیش می‌گفتی که شریک داروین در اکتشاف ناموس نشوء و ارتقاء کتابی تألیف می‌کند و در او یقینی‌ترین و صریح‌ترین براهین را بر الوهیت آفریدگار و ازلیت و مهربانی کامل او به مخلوقات خود یاد می‌نماید، هر آینه تو را تمسخر می‌کردند و می‌گفتند: آیا از ناصره مردی پاک‌دامن بیرون می‌آید؟! ⁽²⁾

ولی مسیح از ناصره بیرون آمدو از عقل «والاس» کتاب عالم الأحیاء صادر گردید و هیچ کتاب دیانتی نیست که براهین آن نیرومندتر و یقینی‌تر از براهین این کتاب باشد. پس آن وحی و الهامی است که به آن، نوع انسان را بایستی با نهایت گرمی شادباش گفت.

نظریة نشوء با وجود خدای مدبّر حکیم ناسازگار نیست

و بسی پسندیده و نیکو آمده است به نظر من آن سخن او پس از اینکه چگونگی پیدایش موجودات زنده و یافت شدن پاره‌ای از آنها را از دیگری شرح داده، آنجا که گوید:

یافت‌شدن این جانداران مستلزمِ بودنِ قوة زندگی‌بخش و مدبّر و راهنماست. پس مستلزم وجود قوة خالقه‌ای است که ماده را بر یک اسلوبی آفریده است که یافت شدن آن تنوعات را از چیزهای ممکن قرار می‌دهد؛ و در مرتبة دوم مستلزم وجود عقلی راهنماست، به واسطة اینکه ناچاریم از رهبری و ارشاد در هر درجه‌ای از درجه‌های نشوء و ارتقاء؛ و در مرتبة سوم ناچاریم از برای آن قوة خالقه از یک هدف و مقصودی در این چیزهایی که در این

جهان پهناور آفریده است و تدبیر آن را فرموده است، مدت‌زمانی که شامل تمام قرن‌های جیولوجی گذشته و زمان کنونی می‌شود. و نزد من این است که این هدفی که قوة خالقه قصد نموده انسان است که برگزیدة تمام مخلوقات است؛ و به همین مطلب بسیاری از غرائب و شگرفی‌های نشوء و ارتقاء و آفرینش تفسیر می‌گردد و روشن می‌شود.و انسان تنها مخلوقی است که چیزی از نوامیس طبیعت می‌فهمد و درک می‌کند و کارهای وی را بازرسی می‌نماید و ارزش نیروهایی را که در طبیعت است می‌داند. و از اینها نتیجه می‌گیرد وجود عقلی که بر تمام طبیعت استیلاء و فرمانروایی دارد.

و از گفتار او تنها آنچه را در اصل اثبات آفریدگار و اینکه لازمة مذهب نشوء و ارتقاء است گفتة نیکو شمردیم، نه آن سخن او که از خداوند متعال به عقل و قوه تعبیر کرده، و نه آنچه در سخنان دیگر او که ما نقل نکردیم واقع شده از اینکه پنداشته که ملائکه هستند که مخلوق خداوندند و خالق سایر موجودات می‌باشند.

و مقام والاس را در این فلسفه، مادیین و دیگران به خوبی می‌دانند؛ و او زودتر از داروین این فلسفه را اظهار نمود و اصول آن را در مقاله‌ای نوشت و برای داروین فرستاد و از داروین درخواست نمود که پس از اینکه بر وی اطلاع یافت، آن را برای «لیل» ⁽¹⁾بفرستد.

و بعد از این، دارویناین فلسفه را در مقالة خود انتشار داد و آن را برای «انجمن لینیوس» ⁽²⁾فرستاد. در آن انجمن خلاصة مقالة داروین با خلاصة مقالة «والاس» در یک وقت به سال 1858 خوانده شد؛ و همین سال سال ظهور این فلسفه است ⁽³⁾

مشاهده: اگر مقاومت محیطی نباشد، هر نوع جانداری، به قاعدة تصاعد هندسی افزایش می‌یابد. به گفتة دیگر، جمعیتی که در سال اول تعداد افرادش را دو برابر می‌سازد، بالقوه می‌تواند تعداد افرادش را در سال دوم چهار برابر و در سال سوم هشت برابر کند.

مشاهده: اما در طبیعت اگر چه گاه تغییراتی در اندازة جمعیت گونه‌ها رخ می‌دهد، اندازة جمعیت هر گونه از جانداران، در خلال مدتی طولانی ثابت می‌ماند.

نتیجه: پیداست که همة گامت‌ها به زیگوت تبدیل نمی‌شوند، همة زیگوت‌ها به صورت جانداران بالغ درنمی‌آیند و همة افراد بالغ باقی نمی‌مانند و تولید مثل نمی‌کنند. بنابراین بایستی تنازع برای بقا در میان باشد.

مشاهده: همة افراد یک نوع جاندار نظیر یکدیگر نیستند، بلکه نسبت به هم تفاوت‌های فردی عمده‌ای نشان می‌دهند.

نتیجه: بنابراین، در تنازع بقا افرادی که دارای تفاوت‌های مساعدترند مزیتی در رقابت با دیگران خواهند داشت. پس تعداد بیشتری از آنها باقی می‌مانند و فرزندان پرشمارتری تولید خواهند کرد.

چنان‌که دیده می‌شود، داروین و والاس محیط را علت اصلی انتخاب طبیعی می‌دانستند؛ یعنی: محیط کم‌کم جاندارانِ دارای صفات نامساعد را از میان می‌برد و جانداران دارای صفات مساعد را حفظ می‌کند. پس از گذشت نسل‌های زیاد و متوالی و تأثیر مداوم انتخاب طبیعی، سرانجام گروهی جاندار یک صفت یا تعدادی صفات جدید و مساعد را به درجه‌ای خواهد رساند که به صورت گونه‌ای جدید، از گونة اجدادی ظاهر خواهد شد (www.fa.wikipedia.org).

و قبل از این سال [که در آن هستیم] به چند سال، به یادبودِ گذشتنِ پنجاه سال از انتشار دادن داروین و والاس این فلسفه را، انجمن نامبرده جشنی برپاداشت و نشان داروین و «والاس» را به بزرگان فلسفة نشوء و ارتقاء که برای این جشن دعوت کرده بود مثل «هوکر» ⁽¹⁾و «هکل» و «گالتون» ⁽²⁾بخشید و روزنامه‌ها و مجلات علمی چگونگی این جشن را انتشار دادند و سخنرانی‌هایی را که در آن جشن شده، نقل

کردند و صورت دو نشان را گراور نموده و منتشر نمودند.

هاکْسلی

هاکسلی ⁽¹⁾

هاکسلی در پذیرش برخی ایده‌های داروین مثل تدریجی‌گرایی کند بود و دربارة انتخاب طبیعی مردد بود، ولی با این حال از داروین در حوزة عمومی با قدرت دفاع می‌کرد. او در آموزش و پرورش علمی در بریتانیا نقش کلیدی ایفا کرد و با تندروی‌های سنتی دینی مبارزه می‌کرد.

توماس هاکسلی در سال 1896، واژة «ندانم‌گرا» را برای توصیف دیدگاه خود نسبت به خداباوری ابداع کرد، که تا امروز هم کاربرد دارد.

هاکسلی تحصیل رسمی نداشت و تقریباً هر چیزی می‌دانست خودش آموخته بود. برخی او را بهترین کالبدشناس تطبیقی قرن 19 دانسته‌اند. او ابتدا روی بی‌مهرگان کار کرد و بسیاری از روابط ناشناخته میان این گروه را روشن کرد. سپس به مهره‌داران رو آورد و به ویژه روی رابطة کپی‌ها و انسان کار کرد. بعد از مقایسه آرکئوپتریکس با کامپسوناتوس نتیجه‌گیری کرد که پرندگان از دایناسورهای گوشتخوار تکامل یافته‌اند. نظریه‌ای که تا به امروز نیز پذیرفته‌شده است (www.fa.wikipedia.org).

«هاکسلی» آن کسی است که در حق او گفته‌اند در انتشار فلسفة نشوء و ارتقاء پیش از داروین کوشش نموده ⁽²⁾و بلندی مرتبة او در این فلسفه واضح است و نیازمند اطالة کلام نیست؛ و چنین گفته‌اند که داروین بر او رشک می‌برد.

و بس است برای بلندی مقام او اینکه داروین یکی از کسانی باشد که بر او رشک می‌برند.

این فیلسوف گر چه از کسانی است که با دیانت به کشمکش پرداخته، ولی آفریدگار توانا را انکار نکرده و مذهب نشوء و ارتقاء را منافی وجود خداوند نمی‌داند و کسی که کتاب او را که به عنوان داروین نوشته، خوانده باشد، می‌داند

که هاکسلی در آنجا علناً اعتراف نموده که بر روی مذهب نشوء و ارتقاء، نقض مقام الوهیت محال است.

و کسی که خوب دقت نماید در مقاله‌ای که برای «دکارت» نوشته، درمی‌یابد که هاکسلی در آنجا با کمال زبردستی بسیاری از حقایق فلسفی را روشن می‌نماید و تمام آنها را به قوة خالقه نسبت می‌دهد؛ و بر آنچه گفته شد تنها به گفتار اقتصار نکرده، بلکه بر مادیین به چیزهایی گواهی می‌دهد که در گفتار متدینین یافت نمی‌شود. وی در یک مقالة خود چنین می‌گوید: «کسی که وجود خداوند را انکار می‌کند، همین طوری که اسپینوزا ⁽¹⁾گمان کرده، مردی گولی و احمق است».

این گواهی اگر از متدینین بود، بردباری و تحمل او بر مادیین آسان می‌بود، ولی این گواهی پیشوای مذهب نشوء و ارتقاء و خطرناک‌ترین دشمنان ادیان است و گواهی یکی از کسانی است که بی‌دیانتی و الحاد را به او نسبت می‌دهند.

و از چیزهایی که سزاوار است در اینجا گوشزد نمایم این است که این مرد گر چه کلمة «اَغنُسْتک» ⁽²⁾یعنی «نمی‌دانم» را وضع نموده و آن را به خود بسته و همین سبب شده که کسانی که شرح حال او را نوشته، او را در دستة متحیرین بشمارند ⁽³⁾، ولی پس از اینکه در مجموع سخنان او دقت بسزا نمایی و بازرسی کنی از چیزهایی که او را به نوشتن اینها کشانیده، خواهی یافت که - به بالاترین درجات اعتقاد - به خداوند متعال اعتقاد دارد، و به او به محکم‌ترین مراتب ایمان ایمان دارد، ولی خواسته به این سخنان اعتراف نماید که سرّ آفرینش را نمی‌داند، و اینکه فکر او از فهم پاره‌ای از مطالب دیانتی کوتاه‌تر است. پس گویا چنین گمان می‌برد که دانش به‌ویژه چیزی است که به عقل به طور تفصیل شناخته شود، و از دانش چیزی را نمی‌شمارد که به دیانت یا تعقل به طور اجمال شناخته

می‌گردد. پس این شخص به این اصطلاحی که نموده (با اینکه اصطلاح غلطی است) با اهل دیانت مخالفتی ندارد؛ زیرا در خردمندان ایشان نخواهی یافت کسی که مدعی باشد که تمام اسرار آفرینش و جمیع حقایق دیانتی را به طور تفصیل به عقل به تنهایی درک می‌نماید.

و روشن می‌شود آنچه گفتیم هر گاه خطبة «سِر جون لبوک» ⁽¹⁾را بررسی نمایی؛ و این مرد از بزرگ‌ترین دوستان «هاکسلی» است و شناساترین مردمان به او و شریک او در مناظرة بسیار مشهور آکسفورد در سال 1806 است ⁽²⁾و همچنین شریک او در نوشتن مجلة تاریخ طبیعی و همباز او در چند انجمن علمی است؛ مثل: «انجمن ماوراء الطبیعه» که در سال 1869 تأسیس شده.

و شاید تو را این خطابه بترساند؛ چه، در ظاهر او بسی تناقض است، ولی اگر در آن خطابه تأمل شود، آنچه گفتم واضح و روشن می‌گردد؛ و مقتضی مقام نمی‌دانیم که تمام آن خطابه را نقل نماییم. پس آن را از محل او بخواه و بخوان اگر خواسته باشی.

و ما را بس اینکه بگوییم: چگونه «هاکسلی» در کار توحید متحیر و مردد شمرده شود، با وجودی که صریحاً می‌گوید - و ناقل آن «سِر جون لبوک» نامبرده می‌باشد -:

من از مادیین نیستم؛ به واسطة اینکه نمی‌توانم تصور کنم ماده یافت شود بدون آنکه عقلی باشد که صورت وجود وی را چگونگی دهد. و همچنین از بی‌عقیدگان به خداوند نیستم؛ زیرا مسألة علت نخستین را از مسائلی می‌دانم که او را عقل‌های کوتاه و نارسای ما درک نمی‌کند.

و باز هاکسلی می‌گوید: «من از کسانی نیستم که می‌گویند تمام کارها از روی خیر و صلاح است، ولی من اطمینان دارم که فرمان خدایی، به تمام معنی داد و عدل است».

و همسر هاکسلی بر قبر وی سه بیت شعر نگاشته که عقیدة او از این اشعار

آشکار می‌شود؛ و خلاصة معنای آن اشعار این است: «مترسید ای دل‌های گریان! زیرا که خداوند بزرگ به دوستدار خود خواب را می‌بخشد؛ و هنگامی که می‌خواهد این خواب برای همیشه باشد، پس چه بهتر!».

بلی، پاره‌ای از اوقات با دانشمندان متدین مجادله می‌کرد و در کارهایی که مسلّماً از دیانت است خرده‌گیری می‌نمود. و این کاری است غیر آنچه ما در صدد آنیم؛ چه، ما در مقام آن هستیم که منکر خداوند بزرگ نبوده، با وجود اینکه «هاکسلی» تورات را گرامی می‌شمرده و می‌گفته که تورات یگانه کتابی است که به بشر سودمندی پاکدامنی و پرهیزکاری را می‌نمایاند و زیان فساد اخلاق را می‌رساند. و برای این کار مثال‌های بسیاری می‌زند که در روان بشر نفوذ می‌کند.

و باز می‌گوید: «من سوای تورات یک مقیاس علمی برای نگاهداری احساسات دیانتی که پایة اساسی برای روش انسان در این عصر: عصر لرزش در افکار و لغزش در کار است، نمی‌شناسم».

و «هاکسلی» بسیار پافشاری نمود که تورات را در محل ادارة آموزشگاه درس دهند و با شش نفر که سه نفر آنها کاتولیک بودند و به این کار رأی ندادند به مخالفت برخاست.

و «مکفرصن» ⁽¹⁾از او نقل کرده که «هاکسلی» از «مل» ⁽²⁾پیروی کرده در اینکه هر چه از معجزات گفته شده ممکن است، هر گاه براهینی باشد که واقع شدن آنها را گواهی دهد.

و همچنین «هاکسلی» از «مل» پیروی کرده - بنا بر ظاهر نقل - در اینکه هیچ مانعی نمی‌باشد که آفریدگار را باز دارد از اینکه نظام جهان را تغییر دهد و آنچه را در اوست واژگون نماید، هنگامی که بخواهد.

اسپنسر و اعتقاد او به توحید

اسپنسر ⁽¹⁾[و اعتقاد او به توحید]

اسپنسر که مادیین او را فوق العاده می‌ستایند و مثل دیگران علوّ مقام و بلندی مرتبة وی را در مذهب نشوء و ارتقاء می‌شناسند، حتی اینکه گفته‌اند دِماغ او مملوّ و آکنده از مذهب نشوء و ارتقاء بوده، پیش از آنکه داروین یک حرف از کتاب خود را بنویسد. و «برنارد» ⁽²⁾دربارة وی چنین می‌گوید - با اینکه دروغ می‌گوید -: «اسپنسر از حیث فکر و پندار بزرگ‌ترین کسی است که در این کرة زمین ظهور نموده و پهناورترین فرزندان بشر از بابت خرد و عقل بوده است».

و استاد «مکوش» ⁽³⁾آمریکایی از نیروی عقل او در شگفت بوده و می‌گفته عقل اسپنسر جبّارالعقول است.

در کتاب ⁽⁴⁾وی خواهی دید که اسپنسر پیش‌بینی نموده بود آن را در بیست سال به انجام برساند، با اینکه در کمتر از چهل سال به پایان نرسید. اسپنسر در این کتاب وجود را به دو قسمت می‌نماید:

قسمت نخست در چیزهایی که نمی‌توان آنها را شناخت.

قسمت دوم در نوامیسی که می‌توان آنها را شناخت.

و خلاصة رأی او در قسمت نخست این است که ادراک و فکر بشر کوتاه و محدود است؛ و هر گاه به حدّ خود رسید، محال است بر او شناسایی آنچه بالا و وراء اوست؛ و در طبیعت نیرویی است که بر عقل بشر فهمیدن و درک او محال است؛ و تمام مسائلی که به واجب الوجود و علة‌العلل یا علت نخست یا غایت اخیر تعلق دارد به دیانت برگشت می‌کند. و به عبارت دیگر، به چیزهایی که به عقل بشری نتوان فهمید برگشت می‌شود، یا به آنچه بالا و ماوراء الطبیعه است

باید رجوع کرد؛ زیرا عقل بشری در مباحث خود مقید به قیدهایی است که نمی‌تواند آنها را حل نماید ⁽¹⁾پس نمی‌تواند به حقیقت تمام موجودات برسد. و از این جهت، آنچه عقل می‌تواند ادراک نماید منحصر است به علل و غایات ثانویه؛ یعنی اسبابی که مستقیماً از مسبَّبات دیده می‌شود و در نتیجه‌هایی که می‌بینیم از آنها حاصل می‌گردد.

و از فلسفة اسپنسر است که تمام انواع موجودات یک تاریخی دارند که آن، زمان‌هایی را شامل می‌شود که موجودات از آنچه به عقل درک نمی‌شود بیرون آمده و بالاخره به آنچه به عقل درک نمی‌شود برمی‌گردد.

و به زودی خواهی شناخت که فاصلة بین این سخن و عقیدة متدینین بسیار کم است، بلکه این سخن اسپنسر اعتراف به توحید است، ولی به عبارتی سست و نادرست؛ زیرا علت نخست یا نیرویی که بر عقل بشری فهمیدن او محال است ناچار بایستی سوای نیروهای مادی و بالای جهان طبیعت بوده باشد؛ و اگر این طور نبود، بر عقل بشری فهمیدن او محال نمی‌بود و ممکن بود بر عقل بشری که او را درک نماید؛ همین طور که سایر نیروهای طبیعت را درک نمود.

پس ثابت شد که برتر و بالای جهان طبیعت یک وجودی هست که فکر بشر نسبت به او کوتاه و نارساست و محال است بتواند آن را درک نماید، و بالای مادیات حقیقتی است که عقل بشری به آن راه ندارد؛ و همان است علت نخست که تمام موجودات از او خلعت هستی پوشیده و از نیستی قدم در عالم هستی نهاده.

و اسپنسر در اینکه بحث از این وجود مقدس و حقیقت درخشان را به دیانت یا به ماوراء الطبیعه ارجاع نمود راه صواب را پیمود و امر را به جایگاه خود حوالت فرمود و حَکمیت در این مسأله را در اهل او قرار داد و آنچه سزاوار به مثل او بود انجام داد.

داروین

و شخص داروین هم آفریدگار را انکار نمی‌کند و سخنان او گذشت؛ و باز هم در کتاب أصول الحیاة ⁽¹⁾چنین می‌گوید:

پاره‌ای از فضلا قبولی تامّ خود را اظهار می‌کنند به اینکه هر یک از انواع به طور استقلال آفریده شده، ولی نظر من بنا بر آنچه برایم ظاهر می‌شود، این است که آنچه می‌شناسیم از نوامیس و قوانینی که آفریدگار بر ماده قرار داده، بیشتر با گمان ما مطابقت دارد.

و بالاترین چیزی که از وی نقل شده، حیرت او در وفق دادن بین وجود آفریدگار و بین ثبوت صفت رحم و مهربانی اوست؛ و این از آن جهت است که داروین نتوانسته حِکَم و مصالحی را که در آفرینش موجودات شرور و موذی هست درک نماید، نه برای اینکه گمان می‌کند آفرینش آنها یا وجود آفریدگار با مذهب نشوء و ارتقاء منافات دارد.

و بحث این استاد در آن شبهه از چیزهایی است که جای سرزنش دارد؛ زیرا خود را برای مطلبی که از سنخ معلومات او نیست و وظیفه و کار او نمی‌باشد به زحمت انداخته؛ زیرا گره‌گشایی این شبهه و نظائر آن شأن علوم دیانتی و وظیفة علم ماوراء الطبیعه است، و گره‌های وی به آنچه داروین عمر خود را در آن مصرف داشته از گردآوردن اقسام شب‌پره و پروردن کبوترها و نظائر آنها ⁽²⁾از آزمایش‌هایی که برای وی سودی ندارد جز در فلسفة نشوء و ارتقاء باز نمی‌شود.

واز پیشامدهای شگفت‌انگیز این است که شریک داروین در اکتشاف نشوء و ارتقاء - مستر «والاس» - خواسته این شبهه را دفع نماید. پس در مخالفت با وجدان واقع گردیده و با عیان و آنچه به چشم دیده می‌شود مخالفت می‌نماید و ملتزم می‌گردد که حیوانات متأثر نمی‌شوند و تألم در آنها نمی‌باشد.

والاس هم مثل داروین گردید در اینکه در مطلبی که از سنخ معلومات او

نیست دخالت ورزید؛ و سزاوار به آن دو این بود که برای دیگران این میدان را رها می‌کردند و می‌گفتند که برای هر علمی اهلی است و برای هر دانشی مردمانی. یا اینکه می‌گفتند آن طور که هاکسلی گفت: «من ایمان دارم که حکم خداوندی به تمام معنی داد و عدل است»؛ همان طور که گذشت.

و اگر می خواستم، نام دانشمندان و پیشوایان این فلسفه را یکایک می‌شمردم و قسمتی از سخنان ایشان را در اثبات آفریدگار توانا می‌نوشتم تا اینکه از ایشان کسی باقی نماند جز آنکه معنای ایمان را نمی‌داند یا مقتضای این فلسفه را نمی‌شناسد، ولی من سزاوار چنان دیدم که به همین‌ها که نام بردم سخن را کوتاه کنم؛ چه، آنها مردمانی هستند که این فلسفه را به ایشان نسبت می‌دهند و آن فلسفه بسی افتخار می‌نماید که به این مردان نامی نسبت دارد.

و اشخاص نامبرده کسانی هستند که نشان اختراع و اکتشاف این فلسفه را ربوده‌اند، و یا مردانی می‌باشند که به شایستگی راه پیروی ایشان را پیموده‌اند.

رابطة میان دین و علم

و از چیزهایی که تازگی دارد این است که یکی از مادیین خاورزمین از پیروان داروین مقاله‌ای می‌نویسد و در آن به گمان خود به متدینین پند و اندرز می‌دهد؛ و نمی‌داند که ایشان به برکت دیانت از پند و اندرز او بی‌نیازند.وی در آن مقاله بیان می‌کند که مذهب نشوء و ارتقاء با دیانت منافاتی ندارد، با اینکه متدینین خود داناترند به آنچه منافات با وی دارد یا ندارد.

در آن مقاله می‌گوید: «دیانت از این اندیشه‌ها پهناورتر است، و صلاح دیانت نمی‌باشد که در راه دانش بایستد و سدّ راه وی گردد» تا پایان سخنان او، که در آنها به جوش و خروش درآمده و در نقل او جز تضییع مرکب و کاغذ چیز دیگری نیست.

اما گفتار او که دیانت اوسع و پهناورتر از این اندیشه است، کلمة حقی است که از آن باطل اراده نموده، و مقصود وی، مثل پاسخ این سخن، بر خردمند گنج‌کاو پوشیده نیست.

اتفاقاً به مصلحت علم نیست که در برابر دانش بایستد!

اما این سخن او که صلاح دیانت نیست که در راه دانش بایستد و سدّ راه وی گردد، پس اگر دارای خرد و انصاف بود، می‌دانست که صلاح آنچه آن را دانش می‌نامد نیست که در راه دیانت بایستد و سدّ راه وی گردد؛ زیرا این دانشی که او می‌گوید - چنانچه می‌دانید - عقائد و آرایی است که بر استقراء ناقص بنا نهاده شده، و تعلیلاتی است که به اختلاف آراء و اَهواءْ مختلف می‌شود. زمانی بنا نهاده می‌شود؛ سپس خراب می‌گردد؛ و روزگاری استوار می‌شود؛ پس از آن نابود می‌گردد. بر مردم روزگاری می‌گذرد که آنها را زیباترین سبب پیدایش و علل اشیاء می‌دانند؛ پس به آنها می‌گروند؛ پس گویا از برای هر یک ازعللی که برای نظام آفرینش می‌گویند دولت و سلطنتی است که زمانی محدود بر افکار بشر حکمرانی می‌کند و اندیشه‌های دیگر را زبون می‌نماید و همه اتفاق می‌کنند که جز پذیرفتن آن چاره‌ای ندارند؛ و مردم گمان می‌کنند که او حقیقتی است که زوال نمی‌پذیرد و از میان نمی‌رود و نیروی خرد و عقل به زیباتر از آن هرگز دست نمی‌یابد. سپس طولی نمی‌کشد جز اینکه ستارة سعادتش غروب می‌کند و دولت آن سقوط می‌نماید و از میان می‌رود و اندیشة دیگری جلوه‌گری می‌کند و مثل افکار نخستین حکمرانی می‌کند تا روزگار او نیز سپری می‌گردد و اندیشة دیگری جایگزین او می‌شود.

به این قانون و نظام سکون زمین و حرکت افلاک نگاه کن و بنگر که چگونه بر دانشمندان جهان پیش از دو هزار سال حکمرانی نمود و او را از واضحاتی که ملحق به بدیهیات است می‌شمردند و چه اندازه کتاب در اوضاع افلاک و چگونگی آنها و شمارة تداویر و ممثلات ⁽¹⁾نوشتند! سپس روزگار او به سر رسید و ایام وی سپری گردید و از ارزش بیفتاد؛ و پس از آن نظام حرکت خورشید به دور

زمین و حرکت سیارات به دور خورشید آغاز به جلوه‌نمایی کرد، ولی روزگار او به زودی تباه گردید و دوامی نکرد و نظام حرکت زمین و گردش سیارات تماماً به دور خورشید مقام وی را اشغال نمود و پسند جهانیان شد؛ و خداوند بزرگ می‌داند که چه فکر تازه‌ای جای او را می‌گیرد و کدام نظام جایگزین وی می‌شود؟!

و همچنین حرارت مرکزی زمین را تنها راهی می‌دانستند که برای پیدایش آتشفشان‌ها و پدیدآمدن زلزله‌ها یاد نمایند، تا اینکه «لرد کلوین» ⁽¹⁾ظهور نمود و علت دیگری آورد و داروین هم با او موافقت نمود.

و اگر بخواهیم تمام این نحو مسائل را شماره نماییم، از موضوع کتاب خارج می‌گردیم.

و تمام آنچه گفته شد رها نما و بنگر به این ماده‌ای که از بس او را بزرگ می‌شمارند خود را نسبت به او می‌دهند و هستی را منحصر در او می‌دانند و خداوند بزرگ را انکار می‌کنند؛ زیرا که به او ایمان دارند و برای او مخصوص‌ترین و بالاترین صفات خداوندی - که ازلیت و ابدیت باشد - ثابت می‌دارند و به اتفاق آراء او را قابل تلاشی نمی‌شمارند، چگونه دست تغییر روزگار به او راه یافت و در تاریخ خِرد و دانش بزرگ‌ترین عبرت‌ها گردید ⁽²⁾؟! گوستاو لوبون نیز ثابت نمود که ماده متلاشی می‌شود و از بین می‌رود.

«هُبس» ⁽³⁾و «مالبرانش» ⁽⁴⁾و «تامسون» ⁽⁵⁾ماده را به فراق جواهر فرده ⁽⁶⁾که از او

ترکیب یافته بود و نزد او بسیار گرامی بود مبتلا نموده و گفتند که جواهر فرده یک نوع حرکتی در اِثیر ⁽¹⁾یا اضطرابی در او یا حلقاتی از او است، بلکه گوستاو لوبونِ نامبرده وجود او را انکار نمود و او را گنجینة قوای بزرگی قرار داد؛ و «اسپرن دینلدز» ⁽²⁾آن را خللی در انتظام دقایق اثیر پنداشت.

و در حقیقت این جماعت وجود او را آشکار کردند و از جواهر فرده که آن را می‌پرستیدند رو گردانیده، و به خدمتگذار او - اثیر - رو آوردند، با اینکه وجود اثیر را ابتدا برای این فرض کردند که میدان حرکت و آیینة سرتاپا نمای قوای او باشد. پس منتظر باشد اثیر روز ناگواری را که به او برسد آنچه به ماده رسید؛ چه، به زودی او را از فراز تخت مادیت و فاعلیت سرنگون می‌کنند و از جامة ازلیت و ابدیت برهنه می‌نمایند و او را با کمال سختی و شدت به سوی دار تجزیه و تلاشی می‌کشانند!

بلکه وجود وی را به کلی انکار می‌کنند - همین طور که «پوانکاره» ⁽³⁾انکار نمود - و دیگری را به جای او می‌گمارند؛ و هر آینده‌ای نزدیک است.

و همین طور که به متلاشی شدن ماده حکم نمودند، جماعتی از ایشان بساطت جواهر فردة وی را انکار کردند و هر یک از جواهر فرده را مرکب از دویست هزار جزء از کهربای مثبت - سوای آنچه کهربای منفی (الکترون) در اوست - قرار دادند.

پس بایستی ماده بر بیچارگی خود بگرید و تفاوت بین دیروز و امروز خود را

بنگرد! و اگر آنچه به ماده رسید منحصر به او بود، بر فلاسفة جدید تحمل وی دشوار نبود، «ولکنّه بنیانُ قومٍ تَهَدَّما»: ولی کاخ آرزوی طائفه‌ای ویران گردید. روی‌آوردند به آنچه در سده‌ها و قرن‌های طولانی به هم بافته بودند و او را هباءً منثوراً نمودند.

استاد «دولبر» ⁽¹⁾خبر مرگ علوم ایشان را به آنها رسانید و به ایشان گوشزد نمود به اینکه آنها پس از اینکه سال‌های طولانی در راه کمالگام زدند، هنوز همان جا که بودند ایستاده‌اند.

و ما سخنان او را به گوش تو می‌رسانیم، با اینکه کمال تأسف داریم بر ویرانی این کاخ‌های بلند فلسفه و قصور محکم علم که به اینها افتخار می‌کردند؛ و چه زمان‌های طولانی مباهات می‌نمودند به آنچه پیشینیان پرداخته بودند!

و عین عبارت او این است:

از کنجکاوی و آزمایش پاره‌ای از دانشمندان روشن شده که ماده به واسطة تغییراتی طبیعی که بر وی عارض می‌شود، در حالات مخصوصی قسمتی از ثقل خود را از دست می‌دهد، بدون اینکه پاره‌ای از دقائق خود را از کف داده باشد؛ و اگر این درست باشد، ما را به انقلاب بزرگی در علوم می‌کشاند.

تا آنجا که می‌گوید:

ثابت بودن جواهر - یعنی تغییر نکردن او در مقدار و نوع - پایة تصورات و آراء صحیحه در هر علم و مطلبی است. هرگاه این مذهب درهم شکند، می‌مانیم همین جا که هستیم و همان جا که در زمان قدیم بودیم.

دین نه از بین می‌رود و نه دگرگون می‌شود

ولی دیانت است آن چیزی که حقیقت درخشان او زوال نمی‌پذیرد و با گذشتن قرن‌ها و اعصار تغییر نمی‌یابد. پس هر حقیقتی را که اولین پیامبران خبر داد، خاتم ایشان او را مؤکد فرمود. تمام این رهبران به بودن خداوندی بزرگ و

یگانگی ذات بی همتای او و بدیع صفات او و وجود فرشتگان و روز بازخواست و حساب و عقاب و سوای اینها از حقایقی که در ادیان وارد شده است آگهی دادند. آیا اختلافاتی که بین طبیعیین و لامذهبان می‌بینی، بین پیامبران هم می‌یابی؟! و آیا دیانت به مثل این اندیشه‌های نااستوار تهدید می‌گردد؟! یا اینکه بر وحی از خیالات داروین ترسیده می‌شود؟!

پس باید بداند آنکه ما را می‌ترساند، اینکه گیتی بر فرض آنکه بر ناموس ترقی و ارتقاء به اَضعافِ ⁽¹⁾آنچه در زمان گذشته پیموده است جاری شود، و دست انتخاب طبیعی ⁽²⁾، طائفة سُبِرمن ⁽³⁾

این مطلب که مرحوم مؤلف می‌گوید، همان «به‌نژادی» است که سِر فرانسیس گالتون انگلیسی طراح آن بود. «یوژنیک(eugenics) علمی است با هدف اصلاح، پرورش و گسترش نژاد انسان از طریق هم‌آوری‌های انتخابی. گالتون بر این باور بود که جامعه باید از نسل‌آوری و ازدواج با دیوانگان، کم‌استعدادها و جنایت‌کاران جلوگیری کند. بنا به گفتة او، یوژنیک نیز باید در زمرة عواملی باشد که به هنگام انتخاب همسر مدنظر قرار گرفته شود؛ همچون: موقعیت اجتماعی، ثروت کافی، تشابه اعتقادات. او معتقد بود که انسان‌ها را نیز می‌توان با انتخاب مصنوعی اصلاح کرد. اگر افراد بااستعدادِ قابل ملاحظه انتخاب شوند و نسل بعد از نسل به جفت‌گیری بپردازند، نژاد بسیار سرآمدی عاید خواهد شد. او پیشنهاد کرد که برای انتخاب زنان و مردان استثنایی جهت تولید مثل انتخابی، آزمون‌های هوش تهیه و تدوین شود؛ و توصیه کرد به کسانی که نمرة بالا می‌آورند برای ازدواج و بچه‌دار شدن مشوق‌های مالی داده شود. (خود گالتون فرزندی نداشت؛ برادرانش هم نداشتند. به ظاهر مشکل ژنتیکی بود)» (www.fa.wikipedia.org).

یک حقیقت از حقایق دیانت مجتمع گردد، گردباد جولانگاه فرو نمی‌نشیند جز آنکه دیانت پیروز می‌گردد و پندار مادیین رو به هزیمت می‌نهد.

علم هیچ‌گاه بر دین مقدم نمی‌شود

برای این طایفه در اختلافاتی که بین براهین یونانی و حقایق ایمانی بوَد، عبرت‌گاهی است اگر بفهمند؛ و مثال پربهایی اگر انصاف داشته باشند.

دیانت به ما از معراج خاتم پیامبران (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)، و اینکه مسیح با جسد شریف خود به آسمان صعود فرمود خبر می‌داد، و برهانِ امتناعِ پاره شدن و خَرْق افلاکْ ⁽¹⁾آن را از چیزهای غیر ممکن می‌شمرد! پس چه بسیاری از مادیین که بر دیانت به این دلیل حمله کردند و چه بسیاری از مردمان متدین که در جواب این اشکال هیچ راهی نیافتند! تا اینکه روزگار پایة این برهان را بر هم زد و ستون‌های ایمان را محکم‌تر نمود.

و همچنین وحی آسمانی به ما خبر می‌داد به اینکه خداوند بزرگ هفت زمین آفریده و مسلمانان در نماز خود می‌خواندند: «سُبحان اللهِ ربِّ السّموات السّبعِ وربِّ الأرَضینَ السَّبعِ» (چه اندازه بزرگ است خداوندی که پروردگار هفت آسمان و پروردگار هفت زمین است!)؛ و معصوم (علیه‌السلام) به اینها خبر می‌داد: «بأنّ هذه قُبّةُ أبینا آدمَ، و أنّ لِلّه مِن وراءِ هذه القبّةِ تسعةً وأربعین قُبّةً فیها خَلْقٌ لایعرفون أنّ اللهَ خلَقَ آدمَ» ⁽²⁾(این آسمان پدر ما آدم است؛ و از برای خداست در بالای این آسمان چهل و نه آسمان دیگر که در آنها مخلوقاتی هستند که هنوز نمی‌دانند خداوند آدم را خلقت فرموده است)، و برهان عقلی آنان را می‌ترسانید به اینکه وجود زمینِ دیگری غیر

از این زمین یکی از سه محالات را در بردارد: یا خرق و التیام در افلاک لازم می‌آید، یا خلأ، یا کروی نبودن آسمان ⁽¹⁾و تو ارزش این شبهه و نظائر او را امروز در بازار دانش می‌دانی!

و به جان خود سوگند یاد می‌کنم! دانش به سوی ترقی و ارتقاء یک قدم برنمی‌دارد، جز آنکه از دیانت حقیقت‌های پنهانی را کشف می‌کند و به او نیروی ایمان زیاده می‌شود.

و هر گاه کتاب‌های این طائفه را بررسی کنی و بر مقاله‌های ایشان که در مجلات انتشار می‌دهند اطلاع یابی، در بسیاری از اینها آنچه را که این پنددهنده - بهگمان خود - یاد کرده است خواهی دید، با آنکه دورویی و نفاق وی واضح شده است.

و همین طور که این مرد به آنچه گفته جامة پند و نصیحت را پوشانیده است و در جایگاه ناصح غیر امین ایستاده است، دیگری این سخن را سلاحی قرار می‌دهد که به آن دین را می‌ترساند.

و بعضی از ایشان بر مردمان متدین واجب می‌شمارند حقایقی که در دیانت ثابت شده تأویل نمایند؛ و شخص دیگری از ایشان این حقایق را بین دانش و ایمان تقسیم می‌کند، همین طور که کشورها بین پادشاهان تقسیم می‌شوند!

و در نقل این سخنان یاوه و بی‌ارزش و طویل در رد او، جز دلگیری شنونده و بیزاری خواننده نیست، و لکن در اینجا یک کلام کلّی یاد می‌کنم که آن کافی است - ان شاء الله تعالی - برای کسی که چیزی از این سخنان یا نظائر آن به او برسد؛ و می‌گویم:

یقینیات با آموزه‌های دینی مخالف نیست

در مسائلی از دانش که به براهین قطعی ثابت‌شده، چیزی نیست که با آنچه از ادیان صحیحه رسیده و معلوم گردیده مخالف باشد، بلکه این بخش از دانش نیرومندترین قشون دیانت است و بهترین یاران اوست؛ و با او هم‌قسم است که از هم جدا نگردند و چنان دوستی هستند که از یکدگر مفارقت ننمایند. پس آیا ستون‌های توحید جز به او استوار شده؟!و درستی و راستی پیامبران جز از او دانسته شده؟!

پس کسانی که از مادیین می‌خواهند بین دیانت و این قسم از دانش جدایی اندازند، آرزوی محالی نموده‌اند و کوشش خودرا به هدر داده‌اند!

ظنّیات

اما بخشی از دانش که دلیل او حدس و تخمین است، و بالاترین مراتب دلیل او نخستین مرتبة گمان است تا چه رسد یقین، خوشبخت‌ترین آن، چیزی است که با چیزی از ظواهر دین موافق باشد؛ و بدبخت‌ترین آن، چیزی است که به تکذیب انبیاء و مرسلین مبتلا گردد؛ و این فلسفه و آراء از بخش دوم است. و از این جهت به آن - به اصطلاح خودشان - «نظریة داروین» و «فرضیة داروین» گفته می‌شود. و به جان خود سوگند یاد می‌کنم این فلسفه اگر از سست‌ترین فرضیات نباشد، از نیرومندترین اینها نیز نخواهد بود.

پس آیا پایه و مبانی آن جز حدسیات جیولوجی، و بزرگ‌ترین براهین او مگر اعضای اثریه ⁽¹⁾

«اما منظور از این اصطلاح، اندام‌ها یا رفتارهایی هستند که در نیای مشترک دو یا چند گونه وجود داشته، اما در بعضی از گونه‌ها نقش کمرنگ‌تری پیدا کرده‌اند یا اینکه به کلی بدون استفاده شده‌اند. از جمله اندام وستیجیال می‌توان به لگن مار، آپاندیس و دندان عقل در انسان اشاره نمود. وستیجیال‌ها اندام در حال انحطاطی هستند که یا در دوران جنینی از بین می‌روند، یا بعد از تولد به مرور از بین می‌روند، یا با موجود باقی می‌مانند» (www.fa.wikipedia.org).

برای توضیح بیشتر، نقل نظریة «لامارک» - پیشتاز نظریة تکامل - بجاست: «در صورت زیاد به‌کاربردن یک اندام، آن اندام رفته رفته تقویت می‌شود و شکل جدیدی مناسب با عادتی که کسب کرده، حاصل می‌کند. به عنوان مثال، دراز شدن گردن و پاهای زرافه به سبب استفادة زیاد از آن بوده است. از طرفی، چنانچه از یک اندام استفاده نشود، آن اندام رفته رفته تحلیل می‌رود و کوچک می‌شود تا جایی که ممکن است به کلی از میان برود. نبودِ چشم در جانداران ساکن غارهای تاریک و یا نبودِ دست و پا در مارها به همین سبب بوده است» (www.fa.wikipedia.org). در صفحات بعد فهرست کاملی از این اعضای زائد ارائه می‌شود (زاهد). در صفحات آتی، با تفصیل بیشتر از آن سخن خواهد رفت.

به زودی بر سستی این ادله و نارسایی این مبانی در نظر علمی این کتاب اطلاع می‌یابی؛ و اینکه فلسفه‌ای که مبانی و ادلة او این طور باشد که به حسب آن، گردن زرافه جز به زور قحطی‌های سخت و گزاف‌گویی‌هایی دور از عقل بلند نگردد، چه اندازه سزاوار است که اهل این فلسفه با دین نجنگند و به صلح خشنود باشند و سلامت را غنیمت شمارند؟!

و داروین اعتراف دارد که آراء او تخمینی می‌باشد، بلکه می‌داند که به زودی فساد قسمتی از آنها روشن می‌شود. پس درکتاب اصل انسان ⁽¹⁾

«The Descent Of Man» (زاهد).

اینکه بسیاری از آرایی که من اینها را شرح دادم کاملاً تخمینی است؛ و هیچ شکی ندارم در اینکه به زودی فساد و نادرستی قسمتی از آنها به برهان قوی واضح و روشن می‌شود، ولی من روشن کردم سبب‌هایی را که مرا به نگاه‌داشتن رأیی سوای رأی دیگر کشانیده است.

گمان داروین خطا نبوده و حدس وی درست بوده [است]؛ چه، به ما رسیده

که فیلسوفی آلمانی که او را «فیرخو» ⁽¹⁾می‌خوانند، فلسفة داروین را رد کرده و فساد و نادرستی بسیاری از آن راثابت کرده است؛ حتی اینکه به همین جهت، جماعت بسیاری از پیروان داروین از فلسفة او برگشته‌اند، بر خلاف آنکه از پیروان داروین می‌گویند: «این مذهب شروع کرده است روز به روز ترقی کند، و شاید یک ربع قرن نگذرد که فضا از هر معارضی از بهر وی خالی گردد»!

دین نظام علت و معلول را باطل نمی‌داند

سپس از چیزهایی که مناسب است در اینجا گوشزد نماییم این است که از بزرگ‌ترین فریب و حیله‌های این طایفة مادیین این است که با مردمان کوتاه‌فکر و کم‌عقل گویند: «دیانت با بحث از علل اشیاء منافات دارد؛ و اینکه دین در راه علم می‌ایستد و سدّ راه وی می‌گردد؛ و اینکه متدینین برای چیزی، جز ارادة خدا هیچ سبب و علتی نمی‌پذیرند».

و کتب این طائفه آکنده و مملو از بیان این تهمت واضح و افترای محض است؛ و بر مثل تو پوشیده نیست که متدینین بر مادیین برتری دارند به اینکه از برای گیتی یک کردگاری باحکمت و کاردان ثابت می‌کنند که ماده را آفریده و از برای وی قوانین و نوامیسی قرار داده که بر او تمام اشیاء جاری می‌شود، به هر طوری که بخواهد و اراده فرماید؛ و تمام این نوامیس طبیعی در پیشگاه توانایی او سرافکنده و بر حسب ارادة او پیدایش یافته است.

و متدینین هرگز اسباب و علل طبیعی را انکار نمی‌کنند و ابداً از مرحلة اسباب طفره نمی‌روند و بر عقول بشر دریچه‌های خرد و اندیشة آن را نمی‌بندند.

و از سخنان بسیار مشهور نزد آنها که حتی عوام آنها به او مثل می‌زنند این

است: «أبی اللهُ أن یجرِی الأمورَ إلاّ بأسبابها» ⁽¹⁾، و خداوند متعال را مسبّب الاسباب می‌نامند؛ و این مطلب نزد ایشان حکم آفرینش را روشن‌تر می‌کند و بر دانایی و توانایی خداوند بزرگ بهتر دلالت می‌نماید.

و هر گاه به اعتقاد اهل ایمان ضرری نمی‌زند انتقالاتی که نطفه بر حسب نوامیس ثابت خود دارد، تا آنکه نطفه، کودکی می‌گردد؛ سپس جوانی می‌شود؛ پس از آن به کهولت و پیری می‌رسد، پس چه زیانی برای اینها دارد انتقالاتی که ماده بر حسب نوامیسی که خداوند از برای او قرار داده می‌پیماید تا اینکه خورشیدی یا زمینی شود، البته اگر برهان علمی کافی بر آن باشد و اشکال و انتقادی بر آن نباشد؟!

پس این طایفه کتاب آفرینش جهان را خوب حرف به حرف بررسی کنند و علل پیدایش مخلوقات را صنف به صنف بازرسی نمایند و متدینین هم با ایشان همراهی می‌کنند و به آنها تعلیم می‌دهند، همین طور که کودکان نورس را حروف ابجد می‌آموزند.

در این فضای پهناور، مادیین به دو بال خیال به پرواز آیند تا آنکه از هفت آسمان بگذرندو در شناسایی اوائل کائنات قدم نهندو هر سبب و علتی که می‌خواهند برای آفرینش بگویند؛ و در پیش روی آنها اهل ایمان می‌روند و به اینها راه راست را می‌نمایانند و به آنها می‌شناسانند که این مسبَّبات بر این اسباب چگونه ترتیب یافته‌اند، تا اینکه تمام دوره‌های جیولوجی را بپیمایند، تا به هنگامی که زمین ازخورشید جداشد برسند. همان زمان که زمین چون سیارات نظیر آن، یک گلولة آتشین بود. سپس از خورشید و سایر اختران و موادی که از آنها ترکیب یافته‌اند و سبب حرکات آنها بحث کنند تا بحث و تحقیق ایشان به اصل جمیع اینها برسد؛ و اصل اینها به گمان مادیین ذرّات ماده یا بالاتر می‌باشد.در این هنگام موحد از رفیق ملحد خود می‌پرسد: «این ذرات به چه سبب و علتی یافت شده‌اند؟»، اما ملحد سببی نمی‌یابد که بگوید.پس موحد

می‌گوید: «نه، بلکه ایجاد شده‌اند». دو مرتبه موحد از ملحد می‌پرسد: «این ذرات برای چه ترکیب یافته‌اند؟» ملحد پاسخ می‌دهد: «به واسطة اینکه حرکت کرده‌اند». موحد پرسش خود را تکرار می‌نماید: «برای چه حرکت نموده‌اند؟» پس ملحد پاسخی نمی‌تواند بدهد و هیچ جوابی ندارد.پس در این هنگام موحد از بهر وی علت آن را بیان می‌نماید، اگر از برای او دلی باشد که بفهمد! و بر وی عظمت ارادة خداوندی و مسائل حقیقی از علم ماوراء الطبیعه را فرو می‌خواند، اگر ملحد دارای گوش شنوا باشد! تمام اینها پس از آن است که از جمیع آنچه در جهان طبیعت است فراغت یافته باشند.

یکی از مادیین در کتاب خود - پس از اینکه فلاسفه را به دو قسمت تقسیم می‌نماید - می‌گوید: «مذهب دستة نخستین (یعنی متدینین) کوشش و ترقیات عقل را نزد مرز تابش انوار خداوندی متوقف می‌سازد، اما مذهب دستة دوم (یعنی مادیین) به عکس اوست. جولانگاه پهناوری برای گنج‌کاوی علم و علما باز می‌گذارد».

و تو پس از اینکه آنچه را گفتیم خوب دانستی می‌توانی به او بگویی: ای مرد عالی از علم! متدینین نزد تابش انوار خداوندی متوقف می‌شوند، و لکن بعد از آنکه ملحد در ظلمات و تاریکی ماده بازمی‌ماند؛ همین طور که آهو در گل فرو می‌ماند. و مجال علم نزد متدینین پهناورتر و مقام آنها در شناسایی اسباب بلندتر است؛ چه، هنگامی که علوم طبیعیین از کار می‌افتد و یاوه‌سرایی مادیین تمام می‌گردد، اولِ جولانگاه دین می‌باشد.

و این کلام دنباله‌ای دارد که در بخش دوم کتاب می‌آید ان شاء الله تعالی.

فصل: دربارة اینکه انسان در خلقت خود از دیگر انواع موجودات مستقل است

آنچه از این نظرات فلسفی با دین مخالف است، بزرگ‌تر از همة اینها در خصوص مبدأ و پیدایش انسان است؛ زیرا آنچه محقَّق و ضروری دین حنیف اسلام است، بلکه ضروری ادیان سه‌گانة موسوی و عیسوی و اسلام است، این است که اصل تمام انسان‌ها از انسانی است که خداوند بزرگ از خاک آفریده و از زنی است که آن را نیز خدا آفریده، و آن دو پیش از آن چیزی نبوده‌اند: نه حیوانی بوده‌اند و نه گیاهی. پس نوع بشر در آفرینش از سایر انواع مستقل است.

آنچه گفتیم نزد متدینین و نزد غیر ایشان - از کسانی که مذهب آنها را شناخته باشند- ضروری است، ولی من در یکی از مجلات مقاله‌ای دیدم که نویسندة آن در پایان مقالة خود چنین می‌گوید:

مذهب نشوء و ارتقاء در حقیقت با دیانت منافات ندارد، و با فروآمدن وحی بر انسان - پس از اینکه انسان گردید - مناقض نمی‌باشد؛ و کسی که کلمات مجازی را که در سرشته شدن آدم از خاک و دمیدن در دِماغ اووارد شده، خوب بررسی نماید، عذر بزرگی می‌یابد از بهر اینکه وحی را با حقایق علمی تطبیق کند؛ چون که خداوند بزرگ دستی ندارد که به او بیافریند؛ و دهانی ندارد که به او بدمد. این باقی می‌ماند که این کلام مجازی می‌باشد، و مجاز خلاف حقیقت است و حقیقت زاییدة بحث و کاوش است؛ و بحث ما را به این نتیجه می‌رساند.

و این نویسنده نمی‌داند که اگر بر مجاز بودن یک کلمه قرینه‌ای باشد و حمل آن بر حقیقت ممکن نباشد، موجب نمی‌شود که بقیة کلام حمل بر مجاز گردد! و اگر یک کلمه مجمل باشد، علت نمی‌شود که تمام کلام مجمل نامیده شود! و اگر مردی آگهی دهد به این شخص - که در غیر پیشة خود دخالت می‌نماید - اینکه شیری دیده که تیر و کمانی در بر داشته یا نیزه‌ای در دست او بوده، سپس همراهی خود را با او نقل نموده و اینکه با هم به شکاررفتند و در راه خود چه دیدند و چه حیواناتی را شکار نمودند، تا اینکه بهمنزل برگشتند؛ و همچنان گفت به اندازه‌ای که اگر می‌نوشتند صد صفحه می‌گردید، پس آیا این شخص تمام این

کلمات را حمل بر مجاز می‌گیرد برای اینکه در کلمة نخستین قرینه بر مجاز می‌باشد؟! یا اینکه در جزء آن کلمات باشد که به نوکرم فرمان دادم که چه کند، و می‌داند که این شخص نوکری ندارد و مراد او را از لفظ نوکر نمی‌داند. آیا تمام کلمات را مجمل تلقی می‌نماید؟!

و آسان‌تر از آنچه گفتیم، نه، بلکه مثل آنچه گفتیم، سخنی است از یکی از نویسندگان مشهور؛ و خلاصة آن این است:

ادلة کسانی که می‌گویند انسان از حیوان انقلاب و پیدایش یافته، قطعی نمی‌باشد. پس لازم است تمسک به آنچه اکنون مسلمانان بر آن هستند؛ و اگر مطلب اینها بعد از این ثابت شد، تأویل ظواهر بر ما دشوار نمی‌باشد.

و نمی‌دانم چگونه احتمال می‌رود که خلاف ضروریات دیانت ثابت شود نزد کسی که به آن دین اعتقاد دارد، و چگونه او بر تأویل دلیل اقدام می‌کند؟! و تأویل نصوصی که بر اصل انسان دلالت می‌نماید آسان‌تر از تأویل آنچه بر ضروریات ادیان دلالت می‌کند، نیست.

و هر گاه مؤمن از آراء این زمان به این اندازه بترسد و از حدسیات آن به این اندازه هراسناک باشدو دل او از اینها بلرزد و هیچ راهی نیابد جز اینکه حقایق دیانتی خود را تأویل نماید، پس دست شبهات چه از یقین او باقی می‌گذارد و در مقابل طوفان هوی و هوس، چگونه اصول ایمان او باقی می‌ماند؟!

گفتار دوم: در اینکه قبایل بربر معترفند که اصل انسان از موجود زنده‌ای خاص است

توتمیسم

بدان که پیروان داروین نخستین کسانی نیستند که اصل انسان را از حیوان قرار داده‌اند و شرافت انسانیت را به‌کل لکه‌دار کرده‌اند و از بین برده‌اند؛ چه، قبایل وحشی بر آنها پیشی گرفته‌اند و هر طائفه یک حیوانی را اختیار نموده و نسبت خود رابه او داده؛ مثلاً آهو و قورباغه از حیواناتی هستند که بعضی از قبایل وحشی برای خود انتخاب نموده‌اند و این را «توتمیسم» می‌نامند.

ولی بخت و شانس چنین اقتضا کرده که آن را توتم قبائل وحشی بنامند و این را فلسفة ملل متمدن نام بنهند! و اهل توتم حق خویشاوندی را شناختند و به توتم خود احترام گذاردند و خوردن او را حرام دانستند و بر سینه‌های خود صورت او را نقش بستند. آن را زیب پیکر خود ساختند و کار را به جایی رسانیدند که آنها را پرستیدند، ولی پیروان فلسفة داروین قطع رحم می‌نمایند؛ چه، عموهای خود را می‌خورند و عمه‌های خود را سوار می‌شوند.

ملل وحشی توتم خود را به خود محدود کردند و دیگران را آزاد گذاشتند که هر توتمی که می خواهند برای خود اختیار نمایند، ولی ملل متمدن جمیع بشر را به این ننگ آلوده کردند.

و هرگاه شرافتی که برای بشر اثبات می‌کنند در خصوص خویشاوندی با میمون است، پس باید دانست که اهالی تبّت در این قسمت بر آنها پیشی گرفته و شرافت انتساب به شیطان را هم بر آن اضافه کرده‌اند و از تمام مردم سبقت جسته‌اند به اینکه شرافت دایی را با شرافت عمو توأم نموده‌اند؛ چه، گمان کرده‌اند که آنها از نژاد میمونی هستند که با شیطانی ازدواج کرده است و آن

شیطان را «سرنمون» ⁽¹⁾می‌نامند. آن شیطان از آن میمون آبستن شده و شش اولاد زاییده و به مجردی که از شیرخوردن بازداشته شدند و در بیشه‌ها ساکن گشتند، آن میمون بعد از چند سال به سوی اولاد خود برگشت، در صورتی که شمار آنها پانصد تا گردیده بود؛ و پنج قسم گندم برای اینها آورد و بر کوهی بالا رفت و گندم‌ها را از آنجا برای آن میمون‌ها انداخت. پس هر چه از آن گندم خوردند دُم آنها کوتاه‌تر گردید و موی آنها بنای ریختن گذاشت. سپس به نطق درآمدند و بشر گردیدند. ولی توتم ملل متمدن برتری واضحی دارد و آن این است که اقسامی از توتم‌های ملل متوحش را دربردارد و خویشاوندی انسان را با توتم‌های متباین و دور از هم اثبات می‌نماید.

دنبالة سخن را رها می‌کنم و در براهین این طایفه، بر آن روشی که برگزیده‌اندو این راهی که در اصل نژاد بشر رفته‌اند می‌نگریم، با نگاه کسی که تمیز دادن حق از باطل را دوست دارد و مجادلة ناپسند و یاوه‌سرایی را دوست ندارد.و اگر طرف ما کسی بود که سخن خود را بر پایة دلیل و برهان می‌نهاد و به آنچه در علم منطق مقرر است ملتزِم می‌بود و چیزی از آداب مناظره می‌دانست و مسائل واضحی که در علوم عالیه مقرر است می‌شناخت، می‌دانست احتمال برای استدلال کافی نیست و کسی که دلیل می‌آورد باید تمام درهای احتمال را ببندد؛ و واقع شدن به مجردِ ممکن بودن ثابت نیست؛ و می‌دانست که ملازمه اگر روشن و واضح نباشد، بایستی آن را روشن نمود؛ و اینکه نیافتنْ دلیل نبودن آن نیست. اگر طرف ما اینها را می‌دانست، نزاع ما خاتمه می‌یافت، یا دست کم محتاج نبودیم سخن را با او طولانی کنیم؛ چه، خطای ادله‌ای که می‌آورند از یکی از این امور که بیان شده یا نظائر آن خارج نیست؛ و این اجمال تو را در شناسایی جواب آنچه از ادلة اینها بیابی بی‌نیاز می‌کند، ولی چه کنیم با این طایفه با اینکه در میانة اوست کسی که بر ندانستن امور نامبرده اکتفا نمی‌کند، بلکه کتاب خود

را به تمسخر و استهزاء به آنها آکنده می‌نماید و بی‌اعتنا به دانش و بدون ترس از غیرت اهل علم می‌گوید:

شنیدن چکش آهنگران از تمام سخن‌های آنان شیرین‌تر است و تماشای چرخ کودکان بر جوی‌های آب از تمام کتاب‌های آنها رهنماتر است. حالِ ملل نیکو نمی‌گردد مگر هنگامی که اجتماع کنند و این منقولات را پاره پاره نمایند. این منقولاتی که هر ملتی هنوز آن را گنج گرانبهای خود می‌شمارد، با اینکه در حقیقت تاریخ نادانی ننگ‌آور او می‌باشد!

و نظائر این سخن.

و دردناک‌تر از آن در کلام او بسیار است.و اگر نبود شرطی که در این کتاب به آن ملتزم گردیدیم،تقلب او را در این بازی به او می‌نمایاندیم و جواب او را به او می‌شنواندیم، لکن «إنّ بعضاً مِن السکوت کلام» ⁽¹⁾.

و از کارهای شگفت‌انگیز او این است که مقام گذشتگان را بسیار کوچک می‌کند و در از بین رفتن علوم یونانیان اظهار خرسندی می‌نماید، با اینکه اهالی فرنگ، که این شخص چیزی از فضل و کمال جز لیسیدن کاسة آنها ندارد و هیچ بهره‌ای از علم جز ترجمة کلمات آنها را دارا نمی‌باشد، از متأسف‌ترین مردمان بر این گنج‌های گرانبهای علم و ادب هستند!

یکی از مردان راستگوی قرن گذشته نقل کرده که با مرد بزرگی از اهالی انگلستان که او را مستر «فرنکل» ⁽²⁾می‌نامیده‌اند مصاحبه نموده و او بر این کتاب‌ها بسیار تأسف می‌خورده و می‌گفته:

متأخرین از ملت ما گر چه رسیدند به آنچه از علم و صنعت رسیدند، ولی به ده‌یک یونانیان نرسیدند. اگر آن کتاب‌ها تا این زمان مانده بود و بهمعلومات امروزی، علوم یونانیان اضافه گردیده بود، اکنون دنیا بهشتی بود که یک وجب در او یافت نمی‌شد مگر اینکه به اقسام فضلیت و علم معمور بود.

از این سخن و از نظائر او بگذریم و به آنچه در مقام آن بودیم برمی‌گردیم و

می‌گوییم: بهتر این است که شبهات آنها را یک یک نقل نماییم و جواب هر کدام را جداگانه بدهیم.

و به کلام داروین در کتاب أصل الإنسان او که در سال 1871م منتشر ساخته است ابتدا می‌کنم. این کتاب تتمه و تکمیل کتابی است که در اصول اجناس ⁽¹⁾دارد؛ و این کتاب هنوز به دست ما نرسیده و ترجمة آنچه مناسب مقام است به دست آورده‌ام؛ و ما آنچه یافته‌ایم عیناً نقل می‌کنیم، تا اینکه اگر اشتباهی در نقل رخ داده باشد، بر عهدة ما نباشد.

داروین چنین می‌گوید:

اما نتیجه‌ای که اینجا به آن رسیده‌ام - و آن چیزی است که اکنون جماعتی از دانشمندان که صلاحیت نشر احکام صحیح را دارند به آن معتقد هستند - این است که انسان از حیوانی نشو و نما یافته که در بنیه پست‌تر از او بوده است؛ و ستونی که این نتیجه را بر او قرار داده‌ام، هرگز متزلزل نخواهد شد؛ زیرا شباهت شدیدی است بین انسان و حیوانات در نشو و نمو جنین و در آنچه قابل شماره نیست در خصوصیات ساختمان و ترکیب، چه در آنچه اهمیت بسیار یا کم دارد، و چه در اعضای اثریه که هنوز در انسان موجود است.

و نیز در معرض بودن انسان پاره‌ای از اوقات به خارج شدن از آنچه عادت بر آن داشت و همچنین برگشت به اصل ⁽²⁾

با این بحث، داروین چنین نتیجه می‌گیرد که باید این گونه‌های مختلف اصل مشترکی داشته باشند؛ لذا گونه های عهد حاضر چنین صفتی را دارا می‌باشد و به اصل خود رجوع کرده‌اند (http://palaeontology.blogfa.com/post/15). معادل انگلیسی رجوع به اصل، «Atavism» است. مرحوم مصنف در متن آن را إتافیسم آورده و مرحوم مجدالعلما و صافی هم به صورت اتافیسم و اتافیسیم آورده‌اند.

نیست؛ و این حقایق در زمان گذشته هم شناخته‌شده بود، ولی دربارة اصل انسان، این حقایق اندک‌زمانی است که در این باره سخن می‌گوید.

گویا داروین می‌خواهد بگوید که مقدمات ادله بر تحول انسان در زمان گذشته معروف بوده، ولی استدلال به آن بر تحول انسان جز از زمان بسیار نزدیکی انجام نیافته است؛ و این نزدیک است به آنچه پیروان او می‌گویند: «گذشتگان به یک یک چیزها نگاه می‌کردند، ولی داروین به مجموع آنها نظر انداخت و فلسفة خود را از آن نتیجه گرفت».

و به زودی ایراداتی که بر این حقایق وارد است - با اینکه داروین گمان می‌کند شکی در آنها نمی‌باشد - خواهی شناخت، هنگامی که باز آنها را در سخنان خود تکرار می کند.

دلایل فلسفة نشوء و ارتقاء

دلیل اول: شمول قوانین تغییر

اشاره

[دلیل اول: شمول قوانین تغییر] ⁽¹⁾

باز داروین می‌گوید:

اکنون در براهینی که برای این مذهب تحول است می‌نگریم که عبارت است از:

اولاً. آن را قابلیت تغییر است: در ارتقاء انسان شرط است اینکه از برای تغییر قابل باشد، هم از حیث جسد و هم از حیث عقل؛ و اینکه فرمانبر از قوانین ارث باشد، که به مقتضای آن تغییراتی در او حادث می‌شود و به نسل و فرزندان او منتقل می‌گردد؛ و شرط است که این تغییرات مسبَّب از علل عامه‌ای باشد که جمیع مخلوقات زنده را فرومی‌گیرد؛ و جمیع این شروط کاملاً در انسان موجود است.

روشن کردن کلام او بنا بر آنچه ما می‌فهمیم ⁽²⁾این است که برای واقع شدنِ تحول دلیل می‌آورد به اینکه ادعا می‌کند که انسان قابل تحول است و

شروط تحول در او جمع است. و توضیح آن این است که انسان یکی از موجودات زنده است که قابل تغییر هم می‌باشد و از نوامیس عمومی فرمان می‌برد؛ و هنگامی که قابلیت او ثابت گردید و بودن نوامیس عمومی که دیگران را تحول داده است دانسته شد، ناچار انسان را نیز تحول داده است.

پاسخ

این دلیل مبنی بر ثابت شدن نوامیس عمومی استکه داروین مذهب خود را بر آن قرار داده است؛ و به زودی در قسمت علمی خواهی دید چه اشکالاتی بر او وارد است!

و با اینکه تمام اینها را بپذیریم، باز هم درست نمی‌شود و بر متدینین وارد نمی‌آید؛ زیرا ناچار است - بنا بر مذهب خودش - یک اصلِ صاحبِ حیات برای انسان اثبات نماید که میلیون‌ها سال بر او گذشته باشد تا اینکه نوامیسِ کُندکار و بطیء عمل خود را به جای آورند.

و متدینین این دو شرط را قبول ندارند؛ زیرا که تو می‌دانی متدینین چنین اصلی را برای انسان انکار می‌کنند و معتقد هستند که خلقت انسان از زمان فوق‌العاده کوتاه‌تری از آنچه داروین برای تصحیح نظراتش بنا نهاده انجام شده، و مقدار تأثیر نوامیسی که داروین مذهبش را در این زمان اندک بر آن بنا نهاده، بیش از این تغییراتی که در اصناف بشر و نژادهای مختلف مشاهده می‌کنیم نمی‌باشد. بالاترین چیزی که به قابلیت تغییر ثابت می‌شود، امکان تحول می‌باشد؛ و اینکه ممکن است صورت انسانی به او یافت شود، نه اینکه ممکن نیست به سبب دیگری پیدایش یابد؛ مثل خلقت و آفریدنی که متدینین به آن معتقد هستند.

خلاصه، حکم به یافت شدن، به مجرد قابل بودن، از حکمت‌هایی است که بسیار تازگی دارد و از مختصات این فلسفه می‌باشد. مَثل کسی که به این دلیل تکیه می‌کند مثل کسی است که دیده آهنی به آتش سرخ شده است؛ یقین می‌کند که به تابش خورشید سرخ گردیده است به این دلیل که این آهن قابل است که هرگاه

زمانی طولانی آن را زیر اشعة خورشید بگذارند، به تابش خورشید سرخ گردد!

و چون بین قول به نوامیس تحول و بین اینکه در انسان واقع شده باشد ملازمه نیست، «ولس» [= والاس] شریک داروین در این فلسفه، تحول را در سایر حیوانات قائل می‌باشد، ولی آن را در انسان انکار می‌کند ⁽¹⁾

پاسخ: 1. اصل تغییر در موجودات زنده، سبب تغییر بنیادین در انواع نمی شود که مثلاً در مدت زمانی محدود، یک گونه به گونة دیگر تبدیل گردد. 2. صِرف قابلیت تغییر، دلیل بر وقوع تغییر نیست؛ و شاید از همین رو «والاس» قائل به عدم تحول انسان شده، حال آنکه همو به تحول در حیوانات قائل است (به نقل از مقدمة فارسی دکتر حامد ناجی بر متن عربی کتاب، ص سی و چهار).

بلی، در پاره‌ای از مجلات است که «ولس» [= والاس] از این مطلب به تازگی برگشته و قانون نشوء و ارتقاء را شامل انسان قرار داده است. و آن مجله سخن «ولس» را نقل کرده است. و اگر همین سخن ولس دلیل آن مجله است بر آنچه گفته، معلوم می‌شود که کلام «ولس» را درست نفهمیده است.

دلیل دوم: تشابه انسان و دیگر موجودات

اشاره

می‌گوید:

دوم. تشابه واضح: بدن انسان به نظر عمومی مثل بدن حیوانات پستاندار دیگر ترکیب یافته است. مثلاً استخوان‌های بدن انسان نظائری در بدن میمون و خفاش و گاو دریایی دارد. این تنظیر بر عضلات و رگ و پی و شریان‌ها و سلول‌های داخلی و مغز او نیز صادق است. انسان همچنین با حیوانات دیگر در اینکه قابل واگرفتن پاره‌ای از بیماری‌ها مثل بیماری هاری و آبله و سفلیس و وبا و غیره است اشتراک دارد؛ و این از چیزهایی است که به طور قطع بر زیادی شباهت بین انسان و بین حیوانات در خون و انسجه از حیث دقتِ ترکیب و بنیه دلالت می‌کند. علاوه بر این، میمون به زکام و مرض حمله و التهاب روده و سهم‌خوردگی چشم [= تراخم] و تب مبتلا می‌شود و دواهای طبی در میمون همان اثری را دارد که در انسان تأثیر می‌گذارد.

و از نظر شدت علاقه و میل پاره‌ای از اقسام میمون‌ها به آشامیدن چای و قهوه و مسکرات و مبتلاشدن آنها به دردهای عصبی که در اثر مستی به آن دچار می‌شوند معلوم می‌شود که میمون حتی در ذائقه و احساس نیز با انسان شباهت دارد. همچنین دانه‌های داخلی یا خارجی که به انسان می‌زند، مثل همان دانه‌هایی است که بر حیوانات پستاندار دیگر عارض می‌شود.

و بر انسان همان حیوانات حَلَمیة ⁽¹⁾داخلی و خارجی عارض می‌شود که بر حیوانات پستاندار دیگر.

تمام اینها بر شدت شباهت میان انسان و حیوانات بلندمرتبه، به خصوص میمون، در ساختمان عمومی و دقت انسجه و ترکیب شیمیایی و انس و الفت دلالت می‌کند.

داروین در بیان شباهت بین انسان و حیوانات سخن را طولانی نموده، و این مطلب به واسطة وضوح، نیازمند اطالة کلام نیست.

پاسخ

پیشوایان مسلمین و دانشمندان از اهل دین، آنچه را شگفت‌انگیزتر و نزدیک‌تر است به آنچه داروین قصد دارد گفته‌اند. مثلاً در کتاب توحیدکه امام جعفر بن محمدٍ الصادق (علیه‌السلام) بر مفضّل بن عمر جُعفی املاء فرموده، چنین آمده است:

در خلقت میمون و شباهت او به انسان در بسیاری از اعضا،یعنی: سر و روی و دو زانو دقت نمای؛ و همچنین احشا و امعاء او به احشاء و امعاء انسان شباهت دارد. و علاوه بر این همه،اختصاص یافته به ذهن و زیرکی که از آموزگار خود آنچه به او اشاره نماید می‌فهمد و بسیاری از آنچه می‌بیند انسان به جای می‌آورد تقلید می‌کند. حتی اینکه میمون به خلقت انسان و شمائل او و تدبیری که از خلقت او گزیده و آنچه بایستی باشد نزدیک

است؛ به طوری که عبرتی برای نفس انسان می‌باشد. پس بداند انسان که او از طینت چهارپایان است و از سنخ و نمونة ایشان است؛ چه، این اندازه به خلقت آنها نزدیک است؛ و اگر نبود فضیلتی که در ذهن و عقل و نطق به انسان برتری داده، انسان مثل بعضی چهارپایان بود، با اینکه درجسم میمون زیادتی‌های دیگری است که بین میمون و انسان فرق می‌گذارد؛ مثل پوزه و دم آویختة دراز و مویی که تمام جسد او را فروگرفته است. و این نمی‌توانست مانع میمون شود که به پایة انسان برسد، هرگاه مثل ذهن انسان و عقل و نطق او را دارا گردیده بود ⁽¹⁾.

میمون و ویژگی آن

دَمیری ⁽²⁾می‌گوید:

این حیوان در بیشتر حالات خود شبیه به انسان است؛ زیرا که می‌خندد و به وجد و طرب می‌آید و آواز می‌خواند و حکایت تقلید می‌کند و چیز را به دست خود برمی‌دارد. برای او انگشتانی است که بر سر انگشت آن ناخن است و قابل تعلیم و یاددادن می‌باشد؛ و با مردم مأنوس می‌شود و بر دو پای خود پاره‌ای از اوقات راه می‌رود؛ و از برای موی پایین چشم او مژگان می‌باشد؛ و هیچ حیوان دیگری سوای میمون این مزایا را دارا نمی‌باشد؛ پس او نظیر انسان می‌باشد. و بر خود زناشویی و غیرت بر ماده را لازم می‌داند؛ و این دو صفتی است که افتخار انسان به او می‌باشد ⁽³⁾.

(پس میمون از بسیاری از پیروان فلسفة نشوء و ارتقا که دشمن زناشویی انفرادی هستند و طریقة زناشویی حیوانی و جمعی را ترویج می‌کنند، بسیار باتربیت‌تر و بلندمرتبه‌تر است!)

و هر گاه شهوت به او زورآور شود، به دهان خود استمنا می‌کند؛ و مادة آنها فرزندان خود را به دوش گرفته، حمل می‌نمایند؛ همان طور که زن‌ها فرزندان خود را در آغوش می‌کشند ⁽¹⁾.

تا آنجا که می‌گوید: «به اندازه‌ای میمون قابل تأدیب و تعلیم است که بر هیچ کس پوشیده نیست» ⁽²⁾.

هر اندازه داروین در بیان شباهت‌های جسمی و معنوی انسان و میمون زیاده‌روی کند، به پایة نویسندگان اخوان الصفا ⁽³⁾نمی‌رسد. آنها می‌گویند: «جسد میمون به اندازه‌ای به جسم انسان شباهت دارد که روح او از روح انسان حکایت می‌کند» ⁽⁴⁾.

خلاصه، سزاوار بود داروین به جای بیان شباهت‌هایی که بین میمون و انسان است، روشن نماید چگونه این دلیل مطلب او می‌گردد و برهان یکی بودن اصل آن دو می‌شود؟! زیرا مجرد شباهت دو چیز سبب نمی‌شود که آن دو از یک چیز باشند یا یکی از آنها از دیگری تحول یافته باشد؛ چه در زمینْ حیوانات و گیاهانی هستند که در پاره‌ای خصوصیات شبیه به هم هستند، ولی در حقیقت با هم متفاوتند.

قد یبعُد الشیءُ عن شیء یشابهه *** إن السماء شبیه الماء فی الزُّرق ⁽⁵⁾

با اینکه انسان همان طور که با پاره‌ای از میمون‌ها در چیزهایی شباهت دارد،

همین طور با حیوانات دیگری از جهات دیگر دارای مشابهت است، بلکه شاید بتوان گفت که در حیوانات فرومایه و پست اقسامی یافت می‌شوند که به اندازه‌ای شبیه انسان هستند که نظیر آن را در حیوانات بلندپایه نتوان یافت. پس سزاوار نیست به مجرد مشابهت اعتماد نمود ⁽¹⁾، با اینکه بسیار روشن و واضح است که عمدة ترقی و برتری انسان و آنچه نسبت به آن سزاوار شده که نتیجة آفرینش و مقصود از زحمت طبیعت در تحولاتِبسیار خود شمرده شود، این برتری انسان به واسطة نیروهای عقلیش و توانایی او بر حل مسائل علمی است. پس بهتر به قیاس این بود که بر شباهت‌های نفسانی تکیه می کرد نه جسمانی؛ و میمون گرچه از شباهت‌های نفسانی هم بی‌نصیب نیست، ولی در حیوانات دیگر بسا می‌شود که زیرکی و شباهت‌های نفسانی دیگری یافت می‌گردد که بر میمون هم برتری دارد؛ و حکایت‌هایی که در این باب نقل شده بسیار است.

و بس است برای ما آنچه روزنامه‌ها از «حنا النبیه» اسب «هرگون اوسنین» ⁽²⁾نقل می‌کنند که این اسب چیزهایی را می‌داند که قسمتی از افراد بشر از آن عاجزند، تا چه رسد به میمون‌ها! مثلاً جمع و تفریق و چیزهای دیگری را می‌داند.

استاد مشهور «کوفیه» ⁽³⁾می‌گوید: «ادراک و شعور میمون مقدار کمی بیشتر از سگ است».

ممکن است انسان به میمون تبدیل شود، اما بر عکس آن نمی‌شود

بر فرض که قبول کنیم لازمة شباهتْ تحول است، چگونه لازم می‌آید که انسان از حیوانی که میمون از آن نشأت گرفته تغییر یافته باشد؟! شاید پاره‌ای از انسان‌ها تنزل یافته‌اند و میمون شده‌اند. و این مطلبی است که قرآن مجید به آن

تصریح فرموده و مسلمانان به آن اعتقاد دارند ⁽¹⁾.

و این مطلب - یعنی اینکه انسان تحول یافته و میمون شده باشد (نه مسخی که قرآن به آن تصریح فرموده است) - حتی بر مبانی فلسفة نشوء و ارتقاء هم ممکن می‌باشد؛ زیرا انتخاب طبیعی همیشه ارتقاء را نتیجه نمی‌دهد، بلکه گاهی به تنزل و انحطاط منجر می‌شود؛ همان طور که در خرس خاکستری و حیوانات دیگر که فعلاً هستند مشاهده شده و در مذهب داروین به تفصیل از آن سخن رفته است.پس شاید طایفه‌ای از بشر در محیطی واقع شدند که اقتضا می‌کرد در کوه‌ها و غارها سکونت گزینند و بر شاخه‌های بلند درختان بالا روند تا از میوه‌ها بچینند و با حیوانات دشمن خود با دندان‌هایشان بجنگند و نظائر اینها. در نتیجه ایستاده راه رفتن را رها کردند و ناچار شدند پا را به جای دست برگزینند. سخن گفتن و حرف زدن را رها کردند؛ چون که به آن نیازمند نبودند.و این عاداتو اخلاق به ارث به فرزندان آنها منتقل شد و ناتوانان از آنها نابود شدند و به واسطة انتخاب، نیرومندان آنها و آنهایی که می‌توانستند مشکلات این محیط را تحمل کنند باقی ماندند. و اینها کسانی بودند که موهایی داشتند که آنها را از سرما حفظ نماید و دمی داشتند که از آنها حشرات موذی را دور کند. پس این طائفة بشر بعد از گذشت قرن‌ها میمون گردیدند. پس میمون در آن هنگام انسانی است که انحطاط یافته، نه اینکه انسان حیوانی باشد که ترقی یافته باشد!

و شاید خوانندة گرامی مرا سرزنش نماید و مورد ملامت قرار دهد و بگوید: صفحات دانش بالاتر است از اینکه در آن این خرافات نوشته شود؛ و عمر گران‌مایه عزیزتر است که به آن این مزخرفات خوانده گردد، من می‌گویم: اعتراض شما وارد است، ولی من دنبالة این سخن را رها نمی‌کنم و در همین جاده‌ای که این فلاسفه راه رفته‌اند قدم می‌زنم. خوب دقت کن به آنچه از موسیو «دوبی» ⁽²⁾نقل می‌کنم تا بنگری که بالاترین فرق بین من و او این است که او از

میمون انسان درست کرده و من از انسان میمون ساخته‌ام.

کِلانا عالِمٌ بالتُّرَّهات ⁽¹⁾

تباین انواع بر اختلاف اصل انواع دلالت دارد

در اینجا دو اصل است که هم منکران تحول و هم کسانی که به آن قائلند به این دو اصل اعتراف دارند؛ و آن دو، اصل تشابه و تباین است. همان طور که قائلان به تطور می‌توانند به تشابه استدلال کنند و آن را دلیل یکی بودن اصل انسان و میمون بدانند که بعداً این دو از هم جدا شده‌اند، همچنین متدینین هم می‌توانند قضیه را عکس کنند و تباین را دلیل اختلاف اصل قرار دهند و تشابه را عارض بر آن بدانند ⁽²⁾.

دلیل سوم: دربارة یکی بودن منشأ موجودات

اشاره

می‌گوید:

سوم. تشابه جنین‌ها: انسان از تخمک کوچکی که یک جزء از 125 جزء قیراط ⁽³⁾است پیدا می‌شود. این تخمک در هیچ چیز از تخمک حیوانات دیگر اختلافی ندارد و جنین انسان در اوائل پیدایش شاید بتوان گفت فرقی با جنین سایر حیوانات مهره‌دار ندارد. پس از آن اختلاف پیدا می‌شود و اندام‌های بدن ظاهر می‌گردد. در این هنگام پاهای مارمولک و چهار پای

حیوانات پستاندار و بال‌های پرندگان و دو دست و دو پای انسان از یک صورت اصلی در تمام اینها پدید می‌آید. و فرق بین جنین میمون و جنین انسان ظاهر نمی‌شود مگر در زمان اواخر نشو و نما. در این هنگام جنین میمون و جنین انسان مساوی هستند و این تساوی سبب متفاوت بودن آنها از جنین سگ است.

از این مطلب نتیجه گرفته می‌شود که انسان در چگونگی نشو و نمای خود با سگ و پرندگان و قورباغه و ماهی اختلافی ندارد و مثل حیواناتی است که پست‌تر از او هستند. در زمان‌های آخر رشد جنین، تفاوت میان جنین انسان و میمون بسیار کمتر از تفاوت میان خود میمون و انسان است.

ما دوست نداریم داروین را تکذیب کنیم، ولی می‌گوییم که «هکل» - چنان‌که سابقاً نوشتیم - این صورت‌های جنینی را تزویر نموده و از خود درآورده و مذهب خود را بر آن بنا نهاده؛ سپس کذب او ظاهر گردید و مفتضح شد و به این رسوایی اعتراف نمود ⁽¹⁾

رسم‌های هکل از ناحیة دیگری نیز گمراه‌کننده هستند. بدین شرح که داروین فرضیة خود را بر این اعتقاد بنا نهاد که مراحل ابتدائی تحول جنین‌ها بیشتر با همدیگر مشابهت دارند، تا بدین ترتیب ثابت سازد که موجودات زنده همه دارای اصل مشترک هستند، اما در رسم‌های هکل، مراحل بسیار ابتدائی جنین‌های حیوانات مهره‌دار که تفاوت زیادی با هم دارند، از نظر انداخته شده و مراحل متوسط آنها که شباهت بیشتری دارند ترسیم شده است!

درسال 1976 دانشمند جنین‌شناس «ولیم بالارد» نوشت: «تنها از طریق دلیل‌تراشی‌های محیلانه و بازی با الفاظ و انتخاب شخصی غیر علمیِ ادله می‌توان حقایق طبیعی را تغییرداد و ادعا کرد که مراحل ابتدائی جنین‌های انواع گوناگون مهره‌داران با همدیگر بیش از مرحلة تکمیل نمویشان شباهت دارند». به نقل از:

http://www.subheomid.com/index.php?article_id=.1219

و العلمانیة نوشتة «فریدیانو جیانینی» ⁽¹⁾نمایندة رسولی ⁽²⁾شهرستان حلب نقل می‌کنیم؛ و البته چون طولانی بود آن را به اختصار می‌آوریم:

«ارنست هکل» در کشور آلمان نشو و نما یافت و قریب نیم قرن استاد علوم طبیعی در دانشکدة «ایینا» ⁽³⁾بود. به واسطة انتشار مؤلَّفات او بین عموم مردم، برای مادیین اروپا مثل پدر روحانی گردید.

«جیانینی» در دنباله پس از اینکه از قول «هکل» نقل می‌کند که انسان به تدریج و کم کم از حیوانات فرومایه تطور می‌یابد، می‌افزاید: بزرگ‌ترین دلیلی که برای اثبات مذهب خود آورده مجموعه‌ای از صورت‌های بزرگ‌شده است که نشان می‌دهد چگونه نطفة حیوانی در احشاء مادران آنها ترقی متوالی می‌کند؛ سپس در این صورت‌ها نطفة انسانی ظاهر می‌گردد. در این صورت‌ها نطفة انسانی ابتداءً به ساده‌ترین هیئت حیوانی ظاهر می‌شود، و به تدریج به هیئت‌های کامل‌تر و کامل‌تری می‌رسد تا به هیئت بشری منتهی می‌گردد؛ و چون که به گمان استاد دانشکدة ایینا، تغییرات و تقلبات جنین، مطابق با تغییراتی که در زمان‌های سابق با گذشتن قرن‌ها در اقسام حیوانات مختلفه انجام یافته است انجام می‌یابد، وی معتقد شده که انسان با تغییرات متوالی از مادة اولیة بدون شکل تغییر می‌یابد؛ سپس کم کم رشد می‌کند و از حیوانات گذشته تا انواع عالیه مانند میمون شروع به تحول یافتن کرده است تا اینکه به نوع انسانی منتهی گردیده است.

با اینکه جمعی از دانشمندان در آلمان و غیر آلمان از امثال «پراس» ⁽¹⁾پس از اینکه دقت نمودند در این صورت‌ها که «هکل» به آنها استدلال نموده، دریافتند که تمام آنها درست نیست، بلکه بعضی از آنها تزویر شده و «هکل» از خود درآورده تا آن حلقه‌هایی را که در سلسلة مورد نظرش ناقص است تکمیل نماید.

موقعی که خبر این تزویر علمی بین عموم مردم منتشر شد، «هکل» استاد دانشکدة «بانا» ⁽²⁾به جوش و خروش درآمد و کسانی که به او این اتهام را وارد کرده بودند تهدید کرد که از دست آنها شکایت می‌کند. مریدان او خشنود شدند، ولی آتش خشم و غضب این مرد چیزی نگذشت که خاموش گردید؛ زیرا دوری جست از اینکه وقت دادگاه را تضییع کند؛ چون دید ناچار است به حقیقت اعتراف نماید. آنگاه عذرهای متعدد آورد و اعتراف کرد که برخی از این تصاویر تحریف شده‌اند و اظهار داشت این تحریف برای مذهب نشوء و ارتقاء لازم بوده است؛ و این‌چنین برای همیشه شهرت و شرافت هکل نزد دانشمندان از بین رفت.

دانشمند نامی «پولس» ⁽³⁾دربارة کتاب أسرار الکون ⁽⁴⁾که مشهورترین مصنفات هکل است چنین گفته است:

من این کتاب را به شرمساری و خجالتی که نتوان وصف نمود خواندم؛ زیرا فکر کردم که علوم فلسفی بین ملت ما به چه پایه‌ای از پستی و انحطاط رسیده است! و برای آلمانی‌ها ننگ است که کتابی مثل این کتاب را چاپ کنند یا بخرند یا بخوانند.

پاسخ

این تزویر از چیزهایی است که بسی انتشار یافت و صفحات مجلات و ستون‌های روزنامه‌ها را به خود اختصاص داد؛ و من بر چندین مقاله اطلاع یافتم که مادیین نوشته بودند و برای او عذرتراشی کرده بودند. در میان آنها مقالة مفصلی بود که خود «هکل» نوشته بود. بدین ترتیب، این مرد با آن همه شدت خشم و غضب، خود در آن مقاله به این سیه‌کاری اعتراف می‌کند - همان طور که نویسندة کتاب نامبرده نوشته - ولی می‌گوید ناچار بوده چنین تزویری انجام بدهد! و این جای تعجب است.وی می‌گوید که در این جنایت در حق دانش و خیانت در علم، تنها نیست، بلکه بسیاری از فلاسفه با او شریکند؛ و این عجیب‌تر است! و با این اعتراف گناه خود را بر گردن متدینین می‌اندازد و می‌گوید که این حیله از جانب کلیسا می‌باشد.

و نمی‌دانم چرا گناه کلیسا می‌باشد بعد از اینکه خود او اقدام به زیان خود کرد و به این تبه‌کاری اعتراف کرد و برای چه انکار نکرد تا برای عذرتراشی میدان پهناوری بهر پیروان او باقی بماندو طرفداران «مونیسم» ⁽¹⁾هر ارزان و گرانی را در راه یاری او ارزانی دارند؟!

نمونه‌هایی از جعلیات

ما اینجا قسمتی از مقالة «هکل» را که به تاریخ 24 دسامبر 1908م نوشته است نقل می‌کنیم:

من برای اینکه کشمکش و نزاع در این مسأله خاتمه یابد، اعتراف می‌کنم که شمار کمی از صورت‌های جنین - نزدیک به شش یا هشت درصد - بی‌اصل است یا تزویر شده؛ چنان‌که دکتر «براس» ⁽²⁾آن را تزویر می‌شمارد؛ و

این در جاهایی بوده که مواد مورد نظر برای تحقیق کامل نبوده یا تصویر آنها ناقص بوده است، به گونه‌ای کهتحقیق‌کننده یا صورت‌بردارنده که حلقه‌های این تطور را در کنار هم قرار دهد، میان آنها را با حلقه‌های فرضی پر کند».

وی در ادامه می‌افزاید:

بعد از این اعتراف لازم است خود را نابودشده و هلاک‌شده بدانم، ولی مرا تسلیت می‌دهد اینکه در پهلوی خودم در جایگاه متهمان، صدها نفر از شرکای خودم را در آن گناه می‌بینم؛ و بین آنها شمار بسیاری از فلاسفه می‌باشند که در آزمایش‌های علمی به آنها اتکا می‌شود؛ و همچنین دیگرانی مانند دانشمندان علم الأحیاء [= بیولوژیست‌ها]؛ زیرا بسیاری از صورت‌هایی که علم أبنیة الأحیاء ⁽¹⁾و علم تشریح [= کالبدشناسی] و علم اَنسِجَه [= بافت‌شناسی] و علم الأجِنَّه [= جنین‌شناسی] منتشر می‌کنند، مثل صورت‌های تزویر شدة من هستند و با آن هیچ اختلافی ندارد ⁽²⁾

Francis Hitching, The Neck of the Giraffe: Where Darwin Went Wrong, New York: Ticknor and Fields 1982, p. 204.

به نقل از:(http://antishobhat.blogspot.com/2012/10/blog-post_26.html).

و من نمی‌فهمم چگونه پراس[= پر اس] آنچه را که «هکل» به‌جای آورده تزویر نشمرده است، با اینکه او می‌دانست - همین طور که دیگران می‌دانند - که هیچ تزویری بدتر و واضح‌تر از آنچه این مرد به‌جای آورده نمی‌باشد؟! زیرا عمداً صورت‌هایی را که ابداً حقیقت نداشته است انتشار داده و ادعا نموده که آنها عین واقع می‌باشد، تا اینکه به آن، مذهب بی‌پایه و سست خود را در تسلسلْ محکم نماید. و مردم آن را فراگرفتند و دانشمندان بر آن اعتماد نمودند؛ همین طور که نوشته شده در مقاله‌ای که آن را روزنامة الأخبار به عنوان «فضیحة فیلسوف» انتشار داده است.

پس «هکل» با این کار ننگین خود دانشمندان را به اشتباه انداخت و به

گمراهی سوق داد؛ و اگر مردمان متدین نبودند و یکی از جمعیت‌های دیانتی یعنی «جمعیت کپلر» ⁽¹⁾کوشش ننموده بود، این لکة زشت بر روی زیبای علم باقی می‌ماند و در مقابل آن، افکار بشر سر فرود می‌آورد؛ چه، آن را یکی از حقایق بی‌چون و چرا می‌گرفتند. پس خداوند دین را از جانب علم پاداش نیک دهد! زیرا که علم - همین طور که یکی از مردمان با انصاف گفته - در صومعه‌ها نگاهداری شده و بر دست کشیش‌ها انتشار یافته است و هم‌ایشان نگاهبان مرزهای او از تزویر هستند؛ و برای «هکل» هیچ سودی ندارد آنچه ادعا می‌نماید. پس حکم «هکل» در قانون علم و آیین دانش این است که او را دو حدّ بزنند: یکی حدّ تزویر در علم و یکی حدّ تهمت بر دانشمندان، مگر اینکه شهودی بیاورد بر راستی آنچه به آنها نسبت می‌دهد. پس حدّ دوم را از خود دفع نماید و حدّ اول بر او و بر این فلاسفه واجب شود.

همچنین برای وی هیچ سودی ندارد آنچه ادعا می‌نماید از اینکه به این تزویر ناچار شده؛ زیرا که اگر مقصودی جز تمام کردن حلقات نداشت، سزاوار چنین بود که بین صورت‌های خیالی و حقیقی نشانی بگذارد و صورت‌های فرضی را از واقعی تمیز دهد و این علامت را به هر خواننده‌ای روشن نماید. در این صورت ادعای ناچاری او قبول می‌شد و از عواقب وخیم تزویر آسوده می‌ماند، که کوچک‌ترین اثر آن برای «هکل» رسوایی همیشگی است.

و نیز او را ناچار نمودند که از استادی دانشگاه «بانا» استعفا دهد ⁽²⁾، بعد از اینکه سی سال در آن سِمَت معلمی داشت.

و چنین گمان می‌کنم که سخن را طولانی نمودیم، ولی ناچار بودیم که از حقیقت دیانتی و شرافت انسانی دفاع نماییم؛ و اگر برای این نبود، بر ما در آیین دانش واجب بود که این کار را به رو نیاوریم و کوشش کنیم که آن را پوشیده

بداریم. و ما به مقام نخستین «هکل» می‌نگریم و او را معذور دانسته و سرزنش نمی‌نماییم ⁽¹⁾.

چرا سرزنش می‌کنند مردم فیلسوفی را که به وظیفة خود عمل نموده و به موجب فلسفة خود قدم برداشته است ⁽²⁾؟! او را قانون خودپرستی و حب ذات به تزویر برانگیخت؛ پس تزویر نمود در جایی که گمان زیان نمی‌برد. نمی‌دانست که دکتر «پراس» [= پر اس] او را نگاهبانی می‌کند و «جمعیت کپلر» حرکات وی را مراقبت می‌نماید.

البته دشمن‌های هکل مثل دکتر «پراس»[= پر اس] و دیگران، در این صورت‌ها تزویرهای شنیع دیگری را هم به او نسبت می‌دهند، ولی ما آنها را ننوشتیم و «هکل» آنها را انکار می‌کند؛ و خداوند بهتر می‌داند.

تکمیل پاسخ

برمی‌گردیم به کلام از این استدلال و می‌گوییم: این صورت‌ها بر فرض اینکه ثابت گردد، هیچ وجهی ندارد که به او استدلال شود مگر برای قیاس و سنجش بین تغییرهای نوع و تغییرهای فرد در حالت خاص؛ و این از سست‌ترین و بی‌مزه‌ترین قیاس‌ها می‌باشد، ولی من دیدم در یک مقاله که اختیار شده از کتاب «گُلفت لا کونت» ⁽³⁾که: از حقیقت‌هایی که در علم الحیاة [= بیولوژی] ثابت شده، این است که فرد در نموّ خود دوره‌هایی را طی می‌کند که نوع آن، آن دوره‌ها را طی کرده است. پس مراجعه کردم به آنچه در دسترس داشتم از کتب فیزیولوژی مثل اصول دکتر یوحنّا و رتبات که ترجمه‌ای از کتاب دکتر کرکس و باکر ⁽⁴⁾

می‌باشد، و ذکری از این حقیقت در آن نیافتم. و در کتب بیولوجیا هم جز یک ادعای بی‌دلیل ذکری ندیدم. و اگر ملازمة بین نشوء و نموّ افراد و انواع تمام شود و صحیح باشد، لازم می‌آید تمام مراتب حیوانات را شامل شود و به تعداد انواعی که پیشتر از آن به وجود آمده است در حیوانات منتقل شود و به ترتیبی که در مرتبة نخست یافت شده از آن ترقی کند، حال آنکه هیچ کدام از این امور سه‌گانه مطابق واقع نمی‌باشد:

1- زیرا که این اقتداء (اقتداء افراد به انواع) به حیواناتی اختصاص دارد که از تخم ⁽¹⁾تولد می‌یابند ⁽²⁾

عبارت بالا نخستین دلیل بر این است که صرف مشابهت در رشد، دلیل بر یکسانی نیست؛ زیرا اولاً. این مشابهت تنها در حیوانات دیده می‌شود نه نباتات (برگرفته از مقدمة فارسی دکتر حامد ناجی بر متن عربی کتاب، ص سی و پنج).

2- در حیواناتی که از تخم تولد می‌یابند،همة آنها از نظر سلسله مراتب تامّ نیستند، بلکه گاهی ناقصند و گاهی هم در ترتیب آنها اختلال پدید می‌آید؛ مثلاً می‌بینیم حیوانی از درجه‌ای به درجة دیگر منتقل می‌شود و درجات بسیاری را که بین آنهاست رها می‌کند. و مصداق این در جمیع طوائف حیوانات به‌ویژه حیوانات بلندمرتبه بسیار می‌باشد.

3- گاهی پیش می‌افتد؛ سپس متأخر می‌شود؛ دو مرتبه پیش می‌افتد ⁽³⁾.

تمام این مراتب را مشروحاً استاد «مارشال» ⁽¹⁾در سخنرانی خود که در «انجمن پیشرفت علوم بریتانیا» ⁽²⁾

به انگلیسی: «The Royal Society of London for Improving Natural Knowledge»

و در فارسی: «انجمن سلطنتی لندن برای پیشرفت دانش طبیعی» که به تلخیص «انجمن سلطنتی» یا «جامعة سلطنتی» (به انگلیسی: Royal Society) نامیده می‌شود (www.wikipedia.org)، پس از اتحاد انگلستان، به دست چارلز یکم و در سال 1660 در لندن برپا شد و عنوان نخستین انجمن علمی جهان را یدک می‌کشد. حدود چهار سده جوان‌تر از «ربع رشیدی» رشیدالدین فضل‌الله همدانی است. اندیشة تأسیس انجمن سلطنتی بریتانیا در یکی از نشست های دانشمندان و فیلسوفان در سال 1660 میلادی شکل گرفت و این اندیشه با فرمان چارلز دوم در پانزدهم ژوئیه 1662 رسمیت پیدا کرد. در ابتدا عضویت انجمن شرایط خاصی نداشت، اما از سال 1848 تنها کسانی به عضویت پذیرفته می‌شوند که دانشمند و شاغل شغل علمی باشند. انجمن دارای اعضای داخلی وخارجی است. تعداد اعضای خارجی که بیشتر از اهالی ایرلند و کشورهای مشترک‌المنافع‌اند تقریباً یک‌دهم اعضای داخلی است. این انجمن مجموعاً در حدود 1300 عضو دارد. ادارة امور انجمن به عهدة یک شورای 21 نفره و هیأت مدیرة 5 نفره است که از سوی مجمع سالانه انجمن انتخاب می‌شوند و مدت مدیریتشان دو سال است. «انجمن سلطنتی بریتانیا» مثل آکادمی‌های علومِ بسیاری از کشورها به راه‌های مناسب‌تر توسعه و پیشرفت علم، بهبود امر آموزش و پرورش، انتشار کتب و مجلات و اعطای جایزه به صاحبان آثار ممتاز علمی می‌پردازد و به مبادلات علمی و همکاری با دانشمندان و مجامع علمی کشورهای دیگر اهتمام دارد www.loghatnameh.org.

و عجیب آنکه دو حیوان را می‌بینی که از یک نوع هستند و در یک پایه از نردبان ترقی می‌باشند، با وجود این، جنین یکی از آنها به صورتی ترقی می‌کند و جنین آن یکی به صورت دیگری ترقی می‌نماید. مثلاً قورباغه‌های معمولی ابتدا شنا می‌کنند و دارای دماغ می‌باشند، ولی در آمریکا نوعی از آنها هستند که در نشو و نمو خود این طور نمی‌باشند.

کسی که می‌خواهد برای سخنان «هکل» که تو را از آن آگاه کردیم - که می‌گوید: صفاتی که قوام نوع به اوست بعضی از آنها ارثی ⁽³⁾می‌باشد و بعضی

کسبی، و گمان می‌کند که صفات ارثی را فرد در نموّ خود بر آن می‌گذرد، ولی صفات کسبی ⁽¹⁾قابل زوال می‌باشد و فرد آن را رها می‌کند - تعلیلی بیاورد، پس باید بداند که تعلیل خود را بر لب پرتگاهی عمیق بنا کرده و بر پایة متزلزلی بنا نهاده است. و مواضع اشتباه این نظریه را که از نظر علمی غلط است ان شاء الله نشان خواهیم داد.

به علاوه یکی از نوامیس وراثت که هکل بر آنچه داروین یاد نموده زیاد کرده این است که هر چه صفات اکتسابی در نسل‌های مختلف تکرار شود، انتقال آنها آسان‌تر است؛ همان طوری که در تربیت گل‌ها و میوه‌ها مشاهده می‌شود.

در عین حال این علت را برای تمام اختلافاتِ گذشته نتوان علت گرفت، و گرنه پس چرا افراد یک نوع با هم اختلاف دارند؟ و آیا معقول است یک صفت معین برای یک فرد ارثی باشد و برای فرد دیگر اکتسابی؟!

و کسی که برای مطلب نامبرده علت می‌آورد که جنین تمام حیوانات به ویژه حیوانات بلندمرتبه میل دارند که راه نشو و نمای خود را کوتاه‌تر نمایند؛ چون که فرصت ندارند که تمام درجات را یک به یک بپیمایند، این شخص یا شخصی که در بالا اشاره کردیم مشترکند در اینکه از تمام اموری که سابقاً یاد نمودیم چشم پوشیده‌اند، ولی این شخص مزیتی دارد و آن این است که چیزی می‌گوید که هیچ کس نمی‌فهمد و هیچ گرهی از معضلات علم نمی‌گشاید، بلکه مشکلاتی می‌افزاید! و ما نمی‌فهمیم چه امری جنین‌ها را به این تعجیل وادار می‌کند و چه معنایی از این شتاب دارند و کدام کس این توانایی را به آنها بخشوده که کاری کنند که مردمان کهن‌سال و کارآزموده از آن عاجزند و بزرگان علم و فلسفه از عهدة آن کار برنمی‌آیند؟!- چه، جنین با این کار مخالفت می‌کند با حقیقتی که در علم الحیاة [= بیولوژی]ثابت و محقق می‌باشد - و چرا این قدرت را بعد از ولادت ندارد و نمی‌تواند طریق نموّ خود را مختصر کند و به یک‌بار از شیرخوارگی خود را به کهولت و پیری برساند؟! و چرا جنین‌ها اتفاق نمی‌کنند

بر اینکه مراحل معینی را یک‌جا رها کنند یا ادغام نمایند، در نتیجه برخی از آنها آنچه را که جنین‌های دیگر به تدریج می‌پیمایند ادغام نمایند یا یک‌جا رها کنند؟! قانونی که این اندازه اختلاف دارد و تنها بر حیواناتی که از تخم تولد می‌یابند فرمانروایی دارد - با اینکه حیواناتی که از تخم تولد می‌یابند نیز به او اعتنایی ندارند، بلکه گاهی پیش می‌افتند و گاهی تأخر می‌جویند و یا درجات را در هم می‌آمیزند یا یک‌جا رها می‌کنند و جز به این تعلیلات نارسا التیام نمی‌پذیرند - هرآینه سزاوار است از او به شگفت افتد و به حال او رقّت نمایند، نه اینکه به او استدلال کنند و بر او اعتماد نمایند!

سپس این سؤال باقی می‌ماند که چه عواملی موجب این تحولات پی در پی شده است؟ زیرا که معقول نیست همان عواملی باشد که در انواع توهم نمودند؛ چه در یک تخمْ موجودات زندة کامل و بسیاری نیست که برای آنها غذا کم باشد و برای زیستن و بقاء خود کشمکش و نبرد نمایند و آنها که بیشتر قابل زیستن است باقی بمانند! ولادت‌های پی در پی هم نیست که از آن تشابهات و تباینات حادث گردد. و هر گاه صورت‌های پی در پی ممکن است از غیر از عواملی که یاد کردند حادث شود، پس چه داعی باقی می‌ماند که آنها را در انواعْ به تکلف درست نمایند؟!

و هر گاه در جهان آفرینش عواملی سوای آن عواملی که یاد کردند موجود می‌باشد که عین فعل آنها را به جای می‌آورد، پس دیگر چه احتیاجی به آنها می‌باشد و به چه سببی در بین تمام این عوامل خصوص آنها معین می‌شود؟!

دلیل چهارم: وجود اعضای زائد

اشاره

[باز داروین] می‌گوید ⁽¹⁾:

چهارم. اعضای اثریه ⁽²⁾

اما اندام‌هایی که به عنوان اندام اثریه/زائد/وستیجیال نام برده‌اند عبارت است از:

ر.ک: http://masoumesch.ir/hschool.

آنها انسان می‌باشد - از بودن اعضای بازمانده در او خالی نمی‌باشد؛ مثل دو پستانی که در سینة مرد می‌باشد و دندانی که زیر لثة حیوانات نشخوارکننده موجود می‌باشد. این اعضا و آنچه را به آن شباهت دارد «اعضای اثریه» می خوانند؛ چون که برای صاحبان خود اکنون هیچ سود و نفعی ندارد؛ و این از چیزهایی است که دلالت می‌کند که این اعضا تحت احوال کنونی نشو و نما نیافته‌اند. و این اعضا زیاد تغییر می‌کنند؛ چون هیچ نفعی ندارند.

و بر این مطلب مترتب می‌شود اینکه انتخاب طبیعی در آنها هیچ اثری ندارد و این اعضا بسیاری از اوقات پنهان می‌شوند.

و از چیزهایی که سزاوار اهمیت می‌باشد این است که این اعضا قابلیت دارند که در اوقات مختلف به مقتضای قانون «برگشت به اصل» دوباره ظاهر شوند. و چنین به نظر می‌رسد که نخستین سبب در اینکه این اعضا، اثریه گردیده‌اند این

است که آنها را در زمانی که به آنها احتیاج بوده به کار وانداشته و استعمال نکرده‌اند. و اینکه ما می‌گوییم آنها را استعمال نکرده‌اند، منحصر به کمی کار عضلات نیست، بلکه شامل کمی رسیدن خون به آنها هم هست. نیز کمتر به آن نیاز افتاده است تا حیوان متحمل فشار شود و آن را حفظ کند. همچنین عوامل دیگر که عمل خاص این اعضا را تقلیل می‌دهد.

این بازمانده‌ها از طریق ارث به نسل‌های بعدی می‌رسد و ظهور آنها هم در همان مدتی است که در افراد اولیه ظهور کرده است.

داروین و پیروان او کلام را در «اعضای اثریه» طولانی نموده و امر او را بسیار بزرگ شمرده‌اند و برای آن علم مستقلی وضع نموده‌اند و آن علم را هکل «دستبلوجی» ⁽¹⁾نامیده‌اند. البته برخی از آنها اهمیت اعضای بازمانده را بسیار می‌دانند و بعضی کم می‌شمارند و پاره‌ای از ایشان بعضی از اعضا را حتماً اعضای بازمانده می‌پندارند و بعضی از ایشان به طور احتمال آنها را از اعضای بازمانده یاد می‌کنند؛ و ما ان شاء الله یک حرف اساسی می‌گوییم و تمام خوانندگان گرامی را دعوت می‌کنیم که در آن دقت فرمایند و حکم ایشان را قبول داریم، به شرط آنکه انصاف را شیوة خود سازند و بی انصافی را از خود دور نمایند. سپس جواب از استدلال به اعضای بازمانده را در همان محل بحث که انسان باشد ذکر می‌کنیم.

علوم معاصر به صورت قاطع برخی از اعضا را بازمانده تلقی نمی‌کنند

یکی از واضحاتی که هیچ کس در آن شک ندارد این است که علم فیسیولوجیا یعنی علم الحیاة ⁽²⁾- که یکی از مهم‌ترین مباحث آن شناسایی وظایف

اعضاست - بشر تمام مسائل آن را به یک‌بار فرانگرفته، بلکه ابتدا به بعض واضحات آن آشنا شده؛ سپس به ارتقاء تدریجی، مسائل بیشتری را آموخته تا اکنون به این مرتبة عالیه و درجة راقیه رسیده است.

و هیچ شک و شبهه‌ای نیست که بر نوع بشر (جز آن کسانی که خداوند متعال به آنها شرافت داده و ایشان را پیامبر کرده و به آنها وحی فرموده است) زمان‌ها گذشته که از منافع اعضا هیچ نمی‌دانسته‌اند جز منفعت دو چشم خود که با آن می‌نگریسته‌اند و دو دست خود که با آنها می‌جنگیدند و دو پای خود که به توسط آنها راه می‌رفتند و نظائر این از منافع اعضائی که به حس می‌آید؛ و چون «علم تشریح» ناقص بوده و هنوز کامل نشده بود، بدون شک بشر در آن‌هنگام نمی‌دانسته قلبی هم هست که از بزرگ‌ترین اعضای حیوانات عالیه است، چه رسد به دانستن منفعت بسیار زیاد آن! و از دریچه‌های آن نیز آگاه نبودند، چه رسد به دانستن منافع آنها! با این همه، اگر هم از قلب شناختی می‌یافتند، بدون شک آن را از از اعضای اثریه می‌شمردند. و بر فرض اینکه کسی برای قلب نفعی قائل بود، باز معروف‌ترین منافع آن را نمی‌دانست، تا آنکه «هاروی» ⁽¹⁾دَوَران دم (گردش خون در اعضا را) اکتشاف نمود و بشر را به بزرگ‌ترین منافع قلب آشنا کرد. بنابراین، در آن هنگام بدون شک دامنة موضوع علم دستولوجیا (علم اعضای زائده) از تمام علوم وسیع‌تر بوده؛ چه، بیشتر اعضای انسان، بلکه تمام اعضای انسان را - جز چند عضو که نفع آن محسوس بوده - فرو می‌گرفته است.

و هر چه علوم بشر ترقی می‌نمود، موضوع علم دستولوجیا تنگ‌تر می‌گردید و اعضا فوج فوج از آن خارج می‌گردیدند و به سوی علم فیسیولوجیا رانده می‌شدند، تا اکنون که برای علم دستولوجیا این چند عضوی که داروین نام برده باقی مانده است،با اینکه داروین هم در زائده بودن بسیاری از این اعضا شک دارد و چند عضوی که نام نبرده هم مثل آنهاست، یا اینکه بیش از آنها قابل تردید است.

این در صورتی است که چشم بپوشیم از آنچه به موقع خود یادآور می‌شویم، از اینکه منافع بسیاری از همین اعضا نزد دانشمندان روشن شده و منافع بزرگ آن معلوم گردیده است. آیا انسان که ظن و بلکه یقین دارد این شمار کم از اعضا که از اعضای زائده می‌دانند مثل سایر اعضای انسان دارای منافع بسیاری هستند و واقعاً وظایف مهمی بر عهده دارند - اگر چه بشر چگونگی آن را نداند، همان طوری که گذشتگان وظائف بیشتر اعضا را نمی‌دانستند - آیا انسان بهتر نیست کوشش کند که وظائف این اعضا را بشناسد و جدّ و جهد نماید که پردة جهل را از آن بردارد و وظیفة مقدس خود را که کامل کردن علم می‌باشد تا آنجا که می‌تواند انجام دهد؛ همان طوری که علمای گذشته کردند؛ و هر گاه موفق نشد، بگوید که وظیفة آن مجهول می‌باشد یا هنوز دانسته نشده و کشف نگردیده است؛ همان طوری که محققان از گذشتگان کردند، بلکه علمای عصر کنونی نیز چنین کنند؟! این بهتر است یا اینکه یقین کند که تمام این اعضا از زمانی که انسان حیوان بوده باقی مانده و اکنون هیچ وظیفه و کاری را انجام نمی‌دهد و عضو زائد و بی‌فایده می‌باشد، و در جایی که مکرّمان شرافتمند خود را به زحمت انداخته‌اند آسوده گردد؟!

و از خوشبختی فیسیولوجیا این است که علم دستولوجیا دیرتر ظهور یافت تا مباحث نفیسة علم فیسیولوجیا اکتشاف شد، و گرنه این احتمال (زائده بودن اعضا) همت بشر را سست می‌کرد و این مباحث نفیسه از دست می‌رفت و هر چه علم فیزیولوژی از دست می‌داد، غنیمت این علم می‌گردید که استاد «ایینا» آن را شرافت داد و زحمت نام نهادن آن را بر خود نهاد!

و بر کسی که علم الحیاة را بداند واضح می‌باشد که وظیفة بسیاری از اعضا بر دانشمندان اروپا مجهول بود و جز در همین ایام نزدیک به زمان ما با وظایف آنها آشنایی نیافتند. و در کشور ما چنین شایع است که فوائد کبد تا اواسط قرن گذشته بر دانشمندان باختر مجهول بود و فوائد آن را نمی‌دانستند؛ و اگر این مطلب شایع هم درست نباشد، باز هیچ شک و شبهه‌ای نمی‌باشد که فائدة بسیاری از اعضا هنوز محل بحث است که آراء علما در آنها با هم اختلاف دارد،

ولی هیچ‌کدام از ایشان نمی‌گویند که آنها اعضای زائده و بی‌فایده می‌باشند؛ چه، این مطلب با عقل سلیم که خالی از شبهه باشدمنافات دارد، با اینکه ما گر چه با این قوم مسامحه کنیم و این قصه را که بین جمیع عقلا مسلّم است که عدم الوجدان لا یدل علی عدم الوجود (نیافتنْ دلیل نبودن نیست) گوشزد آنها ننماییم و بر رخ آنها نکشیم و قبول کنیم که این اعضا اکنون هیچ نفعی ندارد، ولی به کدام دلیل قبول کنیم که این اعضا در انسان پیش از آنکه ارتقا یابد انجام وظیفه می‌کرده و اکنون لاغر شده و بیکاره شده، چون در حالت کنونی وظائف خود را از دست داده است؟ و چرا ابتدای نشوءِ اعضای مهمی برای تحولات انسانی که بعد از این می‌آید نباشد؟! چه، ظاهر است اعضائی که حیوانات در حال ترقی خود به آن محتاج می‌شوند، به یک بار و بدون سابقه پیدایش نمی‌یابد، بلکه پیدا می‌شود و به‌تدریج تکمیل می‌گردد تا اینکه قابل آن شود که وظایف خود را به موقع معین انجام دهد. مثلاً دو پستان حیوانات پستاندار و چهار دست و پای چهارپایان بنا بر اصول این فلسفه به یک بار و دفعةً واحده پیدایش نیافته، بلکه در یکی از دوره‌های بسیار قدیمی پیدا شده و با گذشتن میلیون‌ها سال به تدریج تکمیل گردیده تا به منتهای رشد خود رسیده و توانسته است انجام وظیفه کند.

و معلوم است که این اعضا در زمان‌های گذشته و ادوار سابقه اعضای اثری و زائده شمرده می‌شده؛ بنا بر این، این اشخاصی که می‌گویند ساختمان بدن انسان دارای نقص است چه جوابی دارند بدهند؟

و آنان که یقین دارند این اعضا در زمان‌های گذشته انجام وظیفه می‌کرده است، هر گاه طرفایشان قصه را عکس نموده و ادعا نماید که این اعضا ابتدای نشو و نموّ اعضائی است که بشر در ادوار آینده به آن محتاج می‌گردد و به مذهب خود ایشان - که قیاس نوع به فرد باشد، همین طور که در استدلال آنها دیدی - تمسک جوید و حال پستان مردان را مثل حال پستان زنان قرار دهد؛ پس همین طوری که دو پستان دختر اول ظاهر می‌شود، سپس به تدریج نموّ می‌کند؛ و مادامی که دختر به سن بلوغ نرسیده نمود پستان او ناقص می‌باشد - بلکه

پستان او عضو زائدی می‌باشد؛ چون که هیچ وظیفه و کاری را انجام نمی‌دهد - سپس تکمیل می‌گردد و انجام وظیفه می‌کند،پستان مردان نیز همین گونه باشد که هنگامی که مردان به سرحد کمال می‌رسند، وظائفش کامل خواهد شد، چه جوابی می‌توانند بدهند؟!

و هیچ نفعی برای ایشان ندارد آنچه داروین در جواب این اشکال می‌گوید از اینکه بعض افراد این اعضا در بعض اقسام حیوانات انجام وظیفه می‌کند؛ زیرا که ممکن است که حیوانات بلندمرتبه محتاج عضوی باشند که حیوانات پست هم به آن عضو احتیاج دارند، ولی حیوانات متوسط از آن بی‌نیازند.

و نیز ممکن است قسمی از انواع حیوانات پست محتاج باشد به آنچه حیوانات دیگر مخصوصاً هنگام ترقی خود به آن محتاج هستند.

و شاید در همان حلقاتی که داروین ترتیب داده شواهدی بر آنچه گفتیم موجود باشد. پس هر که بخواهد بدان جا رجوع نموده و تتبع نماید.

شبهه‌ای در موضوع مورد بحث

و شاید اعتراض‌کننده‌ای بگوید: آنچه یاد نمودی گر چه در منع اثری بودن این اعضا سودمند است، ولی مبتنی بر اصل نحوی است که تو بدان قائل نیستی و التزامی است به نشوء و ارتقاء انسان در آینده که از آن لازم می‌آید در زمان گذشته نیز واقع گردیده باشد؛ چه، فرق گزاردن در نشوء بین زمان گذشته و آینده اگر محال نباشد، یقیناً دور از عقل است.

پاسخ

ولی این اعتراض‌کننده غفلت دارد از روشی که ما در این کتاب بر آن سیر می‌کنیم، از اینکه اصول این طائفه را بازاء خودشان بر هم می‌زنیم و آراء آنها را به اصول ایشان باطل می‌نماییم، با اینکه ما بر این مماشات با طرف می‌توانیم کلام خود را تغییر دهیم و به جای جملة «اعضائی که بشر در تحولات آینده به آن

محتاج می‌گردد» بگوییم: «اعضائی که بشر در حالات آینده بدان نیازمند می‌شود».

و جواب را این طور بیان می‌کنیم که نوع انسان در زمان آینده محتاج این اعضا می‌شود، با اینکه وصف انسانیت برای او باقی مانده و صورت نوعیة او تبدیل نمی‌یابد ⁽¹⁾و قبول می‌کنیم که این نحو تغیرات هم در زمان‌های گذشته واقع گردیده است؛ چه، آنچه ما از ضروریات دین می‌دانیم این است که انسان انسان خلقت شده و نسل او هم همیشه انسان خواهد ماند، ولی این تغییراتِ کمِ ناچیز که مضرّ به صورت نوعیه نمی‌باشد از چیزهایی است که واقع نشدن آن را دیانت به ما اعلام نداشته، بلکه شاید در دیانت شواهدی باشد که این نحو تغییرات واقع گردیده باشد.

و همین طوری که به صورت نوعیة انسان ضرر نمی‌زند آنچه در بسیاری از افراد او مشاهده می‌کنیم از اینکه عدد انگشتان بعضی از افراد زیادتر از معمول است یا کمتر از این می‌باشد، همین طور به صورت نوعیة انسان امثال این تغییرات ضرر نمی‌زند. و اگر چند سر داشتن و اشتراک برخی اعضا میان دو شخص چسبیده به هم و مانند این گونه شواذّ طبیعت و انواع خلقت‌های عجیبی که اینان بیشتر از همة مردم آگاه به آن هستند و اشتیاق به بررسی آنها دارند، به اینکه اسم انسان بر آنها صدق کند ضرری نمی‌زند، به طریق اولی زائده بودن در عضلات سر و وجود زوائد در دندان‌ها و تغییرات جزئی مانند اینها نیز به انسان بودن ضرر نمی‌زند. آنچه را گفتیم خوب تدبّر کن، می‌بینی - ان شاء الله - واضح است.

توضیح مطلب به شکل دیگر

[توضیح مطلب به شکل دیگر] ⁽²⁾

با تأمل در این مسأله، بابی دیگر در پاسخ به این اعضاء زائد باز می‌شود. توضیح آنکه بالاترین چیزی که اینان ثابت کردند این بود که این اعضا قبلاً در

انسان‌ها کارآیی داشتند و انسان‌ها به آنها نیاز داشتند، اما اکنون بی‌نیاز از آنند. این مسأله حتی بنا بر مبانی آنها دلیل بر این نیست که انسان قبلاً حیوان بوده است؛ زیرا بی‌تردید انسانی که بنا به اعتقاد آنان سابقه‌ای دیرین دارد، در فضاهای گوناگون زندگی کرده و وسائل زندگی او مراحل زیادی را پشت سر گذاشته است: پیش از آگاهی از فن آسیا کردن و آشپزی نیاز به دندان‌های زیاد داشته است؛ و چون نمی‌دانسته چگونه خانه بسازد، ناچار بوده با حرارت خورشید مبارزه کند؛ از این رو به پلکی دیگر نیازمند بوده تا در برابر زیادی نور خورشید به او کمک کند. همچنین پیش از ساخت سلاح، روش حفظ او از حیوانات درنده منحصر در فرار بوده است؛ از این رو به نیروی فراوان در عضلات پا نیاز داشته است. همین سخن دربارة دیگر اعضائی هم که اینان ذکر می‌کنند جاری است. سپس انسان بعد از پیشرفت تمدنیش و به کار بستن نیروهای طبیعت و آگاهیش از نرم کردن غذا با پختن آن و ساختن خانه و سلاح‌های قوی، از این اعضا بی‌نیاز شد. در نتیجه دست حکمت الهی که این اعضا را هنگام نیازمندی انسان به آنها آفریده بود، این اعضا را از میان برداشت. سبحان الله! چه آفریننده‌ای! چقدر حکمتش بزرگ و قدرتش سترگ است و چقدر از مصالح آفریده‌هایش آگاه و نسبت به آنان دلسوز است!

پاسخ کسی که می‌گوید انسان در اصل خنثی/ بی‌جنسیت بوده است

به علاوه ایناندربارة پستان مردان، یاوه‌ای دیگر هم گفته‌اند و انحرافی دیگر نیز از قوانین شرایع دارند؛ و آن این است که انسان در اصل خنثی بوده است؛ یعنی تک تک انسان‌ها - مرد و زن - در اصل جنسیت خاصی نداشتند. سپس به دو نوع مذکر و مؤنث تقسیم شدند و هر یک از دیگری متمایز شد. این سخن آنها بنا بر پندار باطلشان است که معتقدند پستان مردان عضوی زائد است که از دورة بی‌جنسیتی باقی مانده است.

این سخن هم از آن خرافات بت‌پرستی کهن است که رب النوع را به

بی‌جنسیتی توصیف می‌کردند، و دیرزمانی است که علم آن را به بوتة فراموشی سپرده است. اکنون اینان دوباره آن را احیا کردند.

این کلام آنان - چنان‌که پیشتر آگاه شدید - با ضروریات ادیان منافات دارد و پاسخ اینکه «اینان اکنون نیز زائدند» دریافتی.

در اینجا برای آگاهی بیشتر می‌افزاییم که این ادعا با قوانین خودشان تناقض دارد و حتی بنا بر مبانی خودشان که بی‌جنسیتی را به حیوانات و گیاهان پست اختصاص می‌دهند و معتقدند که انسان از برترین حیوانات پیشرفتة پستاندار بالا آمده است، درست نیست.

اکنون اگر ادعا این است که انسان پیش از تحولش به انسانیت، بی‌جنسیت بوده است، این اعتقادشان که انسان از حیوانات برتری که از زمان‌های دور نری و مادگی در آنها تقسیم شده بالا آمده است، ادعا را زیر سؤال می‌برد.

و اگر ادعا این است که پیش از این تحولْ اعضاء زائد داشته است، باز نادرست است؛ چرا که وقتی بی‌جنسیت بوده، جزء پستانداران نبوده است. خلاصه، انسان از آن زمانی که بی‌جنسیت بود از پستانداران نبود و از وقتی که جزء پستانداران شد، بی‌جنسیت نبود.

رد کسی که مدعی است مردان زمانی کودکان را شیر می‌دادند

نمی‌دانم چرا ردّ ننگین بی‌جنسیتی در انسان همچنان آشکار است، ولی در حیوانات پست‌تر از او - در سلسله مراتب تحول - مانند سم‌داران باقی نمانده است؟! در سخن یکی از پیروان اینان استدلالی دیگر دیدم. حاصلش اینکه: مردان در یکی از ادوار قدیمی بشریت به نوبت همراه با زنان به نوزادان شیر می‌دادند. وقتی مشغول سفر و جنگ شدند، شیردادن مخصوص زنان گردید و پستان مردان به عنوان یک عضو زائد در آنان باقی ماند!

همین برای از بین بردن ننگ بی‌جنسیتی کافی است و حتی برای انکار تحول هم درست است؛ زیرا این مسأله از تغییراتی است که به «صورت نوعی» زیانی نمی‌زند.

پاسخ کسی که معتقد است نخستین مخلوقِ دارای صورت بشری، زن بود

[پاسخ کسی که معتقد است نخستین مخلوقِ دارای صورت بشری، زن بود] ⁽¹⁾

در اینجا مناسب است گفته شود که برخی از این افراد معتقدند که نخستین مخلوقی که صورت بشری یافت، زن بود. موسیو «دوبی» می‌گوید: «دلیل آنان بر این مطلب حرکت بیضة انسان و تغییرات پی‌در‌پی آن در راستایی است که تغییر و انحرافی ندارد». سپس می‌گوید:

بر این اساس، اگر ترکیب مادینه از ترکیب نرینه پایین‌تر بود، دلیل آنان بر این مسأله منطقی و قابل پذیرش بود؛ زیرا دربارة موجود مادة نخستین، که از مخلوقاتی که ایجاد کرد بسیار پایین‌تر بود، می‌توان گفت: او چهرة پیشینی از آیندة نوع بشریت بود و اوست که باید از مخلوقی که طبقه‌اش یک درجه از او پایین‌تر بوده بارور شود تا مادر جنس بشری گردد ⁽²⁾

«دوبی» این سخن را پس از آنکه گفته انسان در اصل بی‌جنسیت بوده، بر زبان آورده است.

به نظر می‌رسد این کلام مخالف سخن نخستین است و مناسب با این اعتقاد همان کلام دوم است و دلیل او هم به زعم او منطقی و قابل پذیرش است، البته بنا بر آنکه ارتقاء تدریجی باشد. در عین حال من معنای این سخنشان را نمی‌فهمم که می‌گویند: «نخستین مخلوقی که دارای صورت بشری بود»، چه رسد به بررسی اینکه وی زن بود یا مرد. این سخنان از عجایب است و سخت جای تأمل دارد!

استدلال به وجود اعضای زائد مقتضی وجود آفرینندة حکیم است

یک مطلب دیگر مانده است که سخن را در اینجا با آن به پایان می‌بریم و آن این است که استدلال به زائده بودن این اعضا فقط از مؤمنانی صحیح است که ثابت می‌کنند این جهان آفریننده‌ای حکیم دارد که کارهایش بیهوده و لغو نیست

و معتقدند که در خلقت اشیاء قصد و غایتی در میان بوده است، اما دشمنان ما که خلقت را به طبیعت کور و کر و فاقد شعور نسبت داده، آن را نتیجة تصادف می‌دانند، و فلسفه‌شان را بر این اساس قرار می‌دهند که موجودات نتیجة جبرند و نه قصد و اختیار، بر پایة چنین اعتقادی که دارند، چه مانعی دارد در ترکیب لاک‌پشت پاره‌ای اعضای بدن شتر را داخل کنند؟! یا حیوانی یافت شود که نه دهم اجزائش زائد و بدون فایده باشد؟! این کارها از آنکه کور و کر و فاقد شعور است بعید نیست!

سوگند به خدا! همة اینها تنها از آن روست که اینان قصد و اختیار و اینکه تمام اجزای جهان اثر سازنده‌ای حکیم است را با زبان انکار می‌کنند، هر چند فطرتشان بدان معترف است: «وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَیقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ» ⁽¹⁾.

و اما آنچه در اثناء کلام خود ذکر کرده از: قانون برگشت به اصل و قانون وراثت و نظائر آنها، جواب ما را به زودی در مبحث علمی خواهی دید.

پیروان داروین و وجوهی که برای تحول گفته‌اند

پیروان داروین وجوه و ادلة دیگری گفته‌اند که به نقل آن و جواب از آن بحث خلقت انسان خاتمه می‌یابد.

• دلیل اول: آن است که از «مچینکوف» ⁽²⁾نقل کرده‌اند، که بنا بر آنچه یکی از آن طائفه در حقش گفته، دست راست «پاستور» در زمان حیات او و الآن جانشین او در لابراتوار اوست. خلاصة این دلیل این است که «رواسبِ ⁽³⁾خون‌های

حیوانات یا شباهت دارند یا اختلاف، به همان نسبتی که خود آن حیوانات شباهت دارند یا اختلاف؛ پس رواسب خون انسان از رواسب خون گاو اختلاف دارد، و لکن رواسب خون انسان با رواسب خون میمون شباهت دارد؛ و دادگاه‌های امروزه برای تمیز دادن بین خون انسان و حیوان همین کار را انجام می‌دهند».

یکی از این طایفه این دلیل را بزرگ شمرده و حتی گفته است که مذهب داروین همچنان ظنّی بود، تا اینکه این اکتشاف شک را از آن زدود و هر شبهه‌ای را از آن برداشت.

در پاسخ گفته می‌شود که این مطلب تنها یک مشابهت پنهانی است بین انسان و غیر او. اگر شباهت در اثبات این فلسفه کافی است، داروین به وجوه شباهت بسیاری استناد کرده که نیرومندتر و روشن‌تر از این است؛ و این مشابهات بسیار روشن که داروین ذکر کرده، او را از این مشابهت منفرد و پنهان بی‌نیاز کرده است. پس این فلسفه با این اکتشاف، وضوحی پیدا ننموده است.

• دلیل دوم: آنچه «پوشز» ⁽¹⁾آلمانی یاد کرده است؛ و خلاصة آن این است که مخلوط کردن خون حیوانی با خون حیواناتی که در نوعْ از او دورند موجب می‌شود گلبول‌های خون او کشته شوند و این امر به مردن آن حیوان منجر می‌شود. پس هر گاه خرگوشی را بگیری و خون گربه‌ای را داخل بدن او کنی، فوراً هلاک می‌گردد، به خلاف حیواناتی که نزدیک یکدیگرند؛ مثل اسب و خر. «فریداننال» ⁽²⁾از مردمان برلن ⁽³⁾خون میمون را به خون انسان مخلوط کرده است؛ پس نتیجه را به حسب اختلاف میمون‌ها در ترقی، مختلف یافت؛ زیرا که در میمون‌های پست سم بوده است و در میمون‌های مترقی‌شده مثل شامپانزه زیانی نداشته است. پس از این مطلب خویشاوندی بین انسان و میمون روشن می‌شود.

این هم مثل مطلب نخستین فقط بر شباهت خونی بین انسان و بالاترین

میمون‌ها دلالت می‌کند. چگونه این شباهت و نظائر او این مستدِلّ را به آنچه می‌خواهد - یعنی: اثبات تحول و یگانگی اصل - می‌رساند؟! با اینکه در زمان گذشته - بنا بر آنچه اکنون گمان می‌کنم - بر تجربه‌هایی دست یافتم که با آزمایش‌های فریداننال منافات دارد.

و من اکنون در اینجا سببی نمی‌بینم برای اینکه به جستجوی آنها باشم و آنها را در اینجا گزارش دهم؛ آن هم بعد از آنکه آزمایش‌های این مرد بر اصول او تطبیق نمی‌یابد و بلکه بر خلاف مقصود او دلالت می‌کند؛ به خاطر آنکه میمون‌های مترقی تماماً از نظر نزدیکی و دوری به انسان در یک مرتبه‌اند؛ زیرا تمام اقسام میمون‌ها از همان اصلی نشو و نما یافته‌اند که انسان نشو و نما یافته است؛ و تمام اقسام میمون‌ها به واسطه‌ای می‌رسند که آنها را به همان اصل مشترک می‌رساند؛ همین طور که انسان به واسطة «انسان جاوه» ⁽¹⁾به آن اصل مشترک می‌رسد - که دربارة او در صفحات بعد سخن خواهیم گفت.

همان طور که تمام طوائف انسان از زنگی پست تا قفقازی مترقی به واسطه‌شان («انسان جاوه») و از او به اصل مشترک می‌رسند، همین طور تمام اقسام میمون‌ها از پست‌ترین آنها تا شامپانزه به همان اصل مشترک می‌رسند، اگر چه پیشامدهای زندگانی و عوارض مکان و محیط و نظیر آنها از عللی که این طائفه بر آن تکیه دارند سبب سرعت ترقی بعضی یا انحطاط بعضی شده است؛ در نتیجه در میمون اقسامی یافت شده است، همان طور که در انسان انواعی به همان علل یافت شده است.

بعد از اینها می‌گوییم که: اگر خویشاندی خونی سبب شده بود که انسان از

خون غیر خود زیان نبیند، نبایستی در اقسام میمون‌ها آزمایش‌ها مختلف باشد و همة آنها باید خون‌هایشان زیان‌آور بود یا بی‌زیان. بنا بر این، این آزمایش‌ها دلالت نمی‌کند مگر بر زیان نبردن مترقی از خون مترقی دیگری و زیان بردن او از خون پست‌تر؛ و این چیزی است که برای ما بی‌اهمیت است و آن را انکار نمی‌کنیم.

بلی، اگر اقسام پست میمون‌ها از اصل انسان دورتر بود، این نظریه وجهی داشت، اما با قواعد این طایفه تناقض دارد و لازمة آن این است که یکی از دو فرع انسان و میمون از دیگری تحول یافته باشد؛ و این چیزی است که هیچ یک از پیشوایان این مذهب نمی‌گوید و کسی که این فلسفه به او نسبت داده می‌شود، به خلاف آن تصریح می‌کند. پس در آنچه تو را به آن توجه دادم دقت نمای، آن را در بسیاری از مباحث آینده روشن و سودمند می‌یابی.

• دلیل سوم: آنچه موسیو «دوبی» یاد کرده و خلاصة آن این است:

در علم تشریحِ مقابله‌ای، تشابه ساختمان استخوان‌بندی انسان از قبیلة "هوتنتوت‌ها" - و آنان گروهی از ساکنان مناطق مرکزی آفریقا بوده‌اند که اروپائیان معتقدند آنها پست‌ترین بشر و نزدیک‌ترین انسان به حیوانات هستند - با ساختمان استخوان‌بندی میمون‌های اورانگ اوتان ⁽¹⁾(دسته‌ای از میمون‌ها هستند که اروپائی‌ها معتقدند نزدیک‌ترین حیوانات به انسان و مترقی‌ترین میمون‌ها هستند) ثابت شده است؛ و اینکه اعضای بدنی و وظایف در این دو جنس یکی است. تنها اختلاف میان این دو در زاویة وجهیه است؛ زیرا که زاویة وجهیه در میمون‌ها از هشت تا ده درجه ناقص

است. و اما اختلاف در درازی دو دست میمون و بزرگی دو شصت پای او که آخرین اختلاف بین میمون و انسان است، نیست مگر برای اینکه آسان شود بر میمون استخدام پا در جای دست.

اعضای صدا در میمون‌های بزرگ هم شبیه است با آنچه در انسان است، جز اینکه دو کیسة غشائی در دو جانب حنجرة میمون هست که نمی‌گذارد کلمات را تلفظ کند» ⁽¹⁾.

در پاسخ گفته می‌شود: این هم نیست مگر استدلالی به شباهت، و لکن با رها کردن موارد زیاد تفاوت. و نمی‌دانم آیا این از روی تعمّد است یا از فراموشی یا از نادانی؟! هر چه می‌خواهد باشد، به اعتراف پیشوایان این فلسفه، بین انسان و بالاترین میمون‌ها فاصله‌ای زیاد است.

«برنارد اون» ⁽²⁾در پایان مقاله‌ای که به گمان خود در آن رابطة انسان را با میمون روشن کرده است، چنین گفته است: «بین بالاترین میمون‌ها و انسان شکافی عقلی است که نمی‌توان عمق آن را فهمید؛ و این شکاف آن چیزی است که او را سید و آقای تمام مخلوقات قرار می‌دهد».

و نظائر این در سخنان اینها بسیار است که سخن را بدان دراز نمی‌کنیم.

هر گاه این شکاف عقلی بین انسان و بالاترین حیوانات ثابت شود و «هکل» هم که سخت‌ترین دشمنانِ قول به مشترک نبودن خلقت انسان است اعتراف کند در انسان حلقه‌های بسیاری است که یافت نمی‌شود در حیوان مگر پراکنده، پس باکی نداریم از قائل شدن به نزدیکی انسان و حیوان در اعضای جسمی. پس انسان انسان است به نیروی قوای عقلی و توانایی بر حلّ مشکلات علمی و دادن حکم بر موجودات پنهانی و نظائر آنها از چیزهایی که از آن بالاترین میمون‌ها هم ناتوانند.

این شکاف، «لیل» را - با اینکه داروین پیرو آثار او در جیولوجیا [=زمین‌شناسی]

است - وادار کرد به اینکه به تحول فُجائی و ناگهانی در انسان قائل شود. بخنر هم - با وجود شدت تعصبش بر نوع انسان - دربارة سخن «لیل» می‌گوید: «کسی که می‌خواهد این رأی را قبول کند، مختار است».

و دربارة این مسأله که «چگونه عقل انسان و هیئت ظاهری او از عقل و هیئت ظاهری حیوان پیدایش یافته است» اعتراف می‌کند که مواد کافی برای پاسخ دادن به این سخن ندارد؛ در عین حال که شکاف بین این دو جسم بزرگ است؛ زیرا که «دوینتون» ⁽¹⁾پزشک فرانسوی صاحب اکتشافات در علم اصداف [= صدف‌شناسی] در سال 1764 فرق اساسی بین ساختمان انسان و اورانگ اوتان - نزدیک‌ترین میمون‌ها به انسان - را روشن کرده است. دانشمندان علم تشریح نیز ثابت کرده‌اند که در مخ میمون‌ها ترکیبی هست که در مخ انسان‌ها یافت نمی‌شود و «ترکیب میمون‌وار» ⁽²⁾نامیده می‌شود؛ و دیگر چیزها که نمی‌خواهیم خود را برای شمردن آنها به زحمت بیندازیم؛ زیرا که ما از آن بی‌نیازیم به خاطر آنچه به تو شناساندیم که بزرگ‌ترین فارق بین انسان و حیوان کمال نفسانی انسان است نه چگونگی جسد او و ساختمان بدن او؛ و چه زیبا سروده است کسی که گفته: «فأنت بالنّفسِ لا بالجسمِ إنسان» ⁽³⁾.

بنا بر این با این برتری نفسانی یا آنچه آن را «برنارد اون» شکاف عقلی نامید، دیگر به شباهتی که میان دو جسد است توجهی نداریم.

و اگر نبود آن برتری‌های نفسانی، اختلافاتی که بین آن دو هست سودی نداشت، بلکه شاید ما خواب آیندة موسیو «دوبی» را قبول می‌کردیم و آرزوی او را مبنی بر برداشتن مرزی که میان دو کشور فاصله انداخته و ملحق کردن میمون به انسان استوار می‌پنداشتیم.

برگشت کن به پایان سخنانی که پیشتر از توحید مفضَّل گذشت.

اما آنچه از این طایفه است از نزدیک کردن این مسافت دور و دوری بسیار که بین خرد انسان است و قوة «انستنک» ⁽¹⁾که در حیوان است، به زودی می‌شناسی پاسخ آن را در بحث علمی ان شاء الله تعالی.

پس از این، موسیو «دوبی» فرانسوی خواب شیرینی را دیده است که آن را بر دو اصلِ لامارک یعنی اختلاف داشتن ساختمان اعضاء به کار کردن یا رها کردن آن و ضرورت‌های مکان و محیط بنا نهاده. وی گفته است:

هرگاه میمون‌ها به واسطة یکی از پیشامدها ناچار می‌شدند که راست بایستند و عادت بر ایستادن کنند، شک نیست که پاهای آنها در نتیجة استخدام آن میمون‌ها آنها را در راه رفتن، به تدریج متناسب می‌شد. همچنین عضلات پاهای آنها از کار کردن همیشگی درازی و نازکی کسب می‌کرد و شروع می‌کرد گوشت‌های پاهای آنها چاق شود. همین طور هنگامی که میمون‌ها از استعمال کردن فکّین و بالا و پایین دهان خود به جای سلاح و جنگ دوری جستند - و به وسیلة این دو فکّ است که آنها چیزها را پاره می‌کنند و نگاه می‌دارند یا می‌کَنند - و بر استعمال فکّین در جویدن اقتصار نمودند، پس دور نیست اینکه زاویة وجهیة آنها بسیار نیکو شود و کوچک شود و گشادگی آن کوچک شود و پوزة آنها به تدریج کوتاه شود و دندان‌های آنها از کجی درآید؛ پس از آن، میمون‌ها به تشکیل خانواده اقدام بکنند و

دنبالة آن را به تشکیل ملت‌ها بکشانند؛ و به خاطر آنکه به انواع و اقسام صناعات رسیده‌اند، نیازهای جدیدی برای آنها پدید می‌آید و ناچار می‌شوند که به کشورهای همسایه حمله کنند و حکمرانی را منحصر به برخی از خودشان کنند. آنگاه در تغییر صدایشان تلاش کنند و در تمرین حنجزه و زبان و لبان خود جدّیت کنند تا به واسطة این تغییر، الفاظ و کلماتی به وجود بیاید. در نتیجه در تمام اَشکال و کارهای خود مانند جنس بشر گردند.

به او گفته می‌شود: خواب دیدی خیر باشد! خواب‌ها همین طور باید باشند! حال اگر دیدی میمون‌ها آلتی رصدی مانند «سدس هدلی» ⁽¹⁾اختراع کردند، یا یک فرمول ریاضی دقیق مثل لگاریتم را دریافتند، یا قمری دیگر را برای «مشتری» یا «زحل» کشف کردند، یا به سیاره‌ای دورتر از «نپتون» دست یافتند، سلام مرا به آنها برسان!

و ما با مستر «دوبی» در همین جا توقف می‌کنیم و او را زیر پنجة سایر اصحاب نشوء و ارتقاء مانند «لانگ» ⁽²⁾انگلیسی و غیره رها می‌نماییم که می‌گویند میمون محال است انسان بشود و معتقدند که ترقی میمون به غایت خود رسیده و میمون بیش از آن ترقی نمی‌کند. و با آنها در این نزاع خنک داخل نمی‌شویم؛ زیرا که خداوند متعال به برکت دین قویم و طبع سلیمی که به ما ارزانی داشته ما را از این کشمکش بی‌فایده عافیت بخشیده است، بلکه تماشاگرانه توقف می‌کنیم با دلی عبرت‌گیرنده از بلایی که این جماعت دچار آن شده‌اند و چشمی گریان از اینکه علم و انسانیت از دست این هوی و هوس‌ها چه می‌کشد!

• دلیل چهارم: ظاهر شدن پاره‌ای از اعضا و صفات حیوانی در انسان می‌باشد؛ مثل اینک موهای دراز در گردن اشخاص کم‌مو ظاهر می‌شود؛ زیرا که همین مطلب دلالت می‌کند که انسان از اصلی که دارای موهای بسیار بوده پیدایش یافته است و این موها در انسان به مقتضای قانون «برگشت به اصل» دوباره ظاهر شده است، و گرنه از کجا این اعضا و صفات آمده اگر در او نهان

نبوده و موروث از اجداد او نمی‌باشد؟!

و داروین در ضمن کلام خود که پیش گذشت به این وجه هم اشاره می‌کند، ولی پیروان او کلام را در آن طولانی کرده‌اند و این دلیل را بسیار بزرگ شمرده‌اند.

در جواب چنین گفته می‌شود: آنچه مادیین در این باب یاد می‌کنند، از امور خلاف متعارف خلقت و عجائب مخلوقات می‌باشد که در هر زمان و مکانی اقسام شگفت‌انگیزی از آن یافت می‌شود. سپس صفحات تاریخ آنها را گرد می‌آورد و به مردمان با خرد و عقل ارمغان می‌دهد تا یقین ایشان به راستی گفتار پروردگارشان زیاد شود که می‌گوید: «هُوَ الَّذِی یصَوِّرُكُمْ فِی الْأَرْحَامِ كَیفَ یشَاءُ» ⁽¹⁾و نیز هدیه می‌دهد به آن دانشمندانی که دین را دور انداختند برای اینکه گمان کردند که دین خار راه علم می‌باشد، و بر خود تحمیل نمودند که برای تمام امور علت طبیعی بیاورند. این هدیه به خاطر این می‌باشد که بفهمند که آنها هر اندازه پیشرفت کنند باز هم دوری بین ایشان و بین شناسایی علل امور بیش از دوری زمین و آسمان از هم است.

و در بسیاری، بلکه در بیشتر این عجائب خلقت احتمال نمی‌رود آنچه مادیین گفته‌اند از اینکه این صفات در اجداد بوده و بنا بر قانون «برگشت به اصل» به اولاد انتقال یافته است.

ما قسمتی از این عجایب خلقت را در اینجا ذکر می‌نماییم و از کسی نقل می‌کنیم که می‌گوید: به خاطرم رسید حوادثی را که در جلو چشم این طایفه بوده ذکر نمایم: این طایفه که خود را پیرو واقع می‌دانند و دوستدار حقیقتند. همان کسانی که این حوادث را ذکر کرده‌اند و صفت آن را روشن نموده‌اند و چگونگی و کیفیت آن را بیان کرده‌اند. و آنها کسانی هستند که از عجائب فرار می‌کنند و به معجزات اقرار نمی‌نمایند.

نمونه‌هایی از انسان‌های عجیب و غریب

1- در شهر «ماکائو» ⁽¹⁾پسربچة چینی دوازده ساله‌ای بود که بالای سینة خود جنینی را حمل می‌کرد که سرش در سینة پسر چینی فرو رفته بود. ترکیب و ساختمان جنین کامل بود و از بالای سینة آن جنین تا دو زانوی او آویزان بود و ترکیب و ساختمان جنین مثل ترکیب و ساختمان حامل او بود. این جنین بسیار حساس بود به اندازه‌ای که به کمترین دست گذاشتن جسم او متأثر می‌شد و اطراف او به لرزه درمی‌آمد. حامل او نیز این درد را مثل جنین احساس می‌کرد و آن درد در چشمش حس می‌شد. اگر کسی او را نشگون سخت می‌گرفت، از درد فریادی بلند برمی‌آورد.

2- دختر جوانی بود که سی سال داشت و حالت مورد سابق را داشت. «گاسپار بار تولان» ⁽²⁾از او نگهداری و مراقبت می‌کرد. وی با کمال دقت به تفحص او پرداخت و دربارة او چنین گفت که این دختر زیر دو پستان خود جنینی را حمل می‌كرد که سر نداشت. خلقت این جنین کامل و بی‌نقص بود و جدای از حامل خود حس عضلی مستقل داشت. هر گاه کسی آن جنین را قلقلی می‌کرد، لگد می‌زد و تکان می خورد.

3- دختر جوان دیگری بود که در گزارش «وینزلوا» ⁽³⁾آمده است که آن دختر در سمت چپ بدن خود دختری دیگر را حمل می‌کرد. آن دختربچه پیشاب و قضاء حاجت می‌کرد بدون اینکه ارادة حامل آن اندک دخالتی داشته باشد. این دختر و حاملش دارای یک شعور و حس بودند. هر گاه جسم دختر کوچک لمس می‌شد، دختر بزرگ هم آن را حس می‌کرد. این دختر تا سیزده سالگی زنده ماند.

آیا در اجداد این نوادر خلقت، اشخاص دو قلو بوده‌اند و این صفات به

مقتضای قانون برگشت به اصل، به ایشان منتقل گردیده است؟!

4- دختری در اسپانیا در سال 1775م متولد شد که دو سر چسبیده به هم داشت نظیر تصویری که از «یانوس» ⁽¹⁾برداشته‌اند. دو دهانی که در این دو سر بود هر یک جداگانه از یک پستان شیر می‌خوردند و هنگامی که سیر می‌شدند، دو دهان به یک بار و در آن واحد دو پستان را رها می‌کردند. گریة آنها هم در یک وقت و با هم شنیده می‌شد. چندین سال این مولود عجیب را شهر به شهر می‌بردند و از تماشاکنندگان پول می‌گرفتند.

5- دختری در «ساردنی» ⁽²⁾تولد یافت که دو سر و دو سینه و چهار دست داشت. تمام این هیکل بر دو ساق بود و فقط دو پا داشت. ابتدای ریخت دو استخوان ران در بالای ناف بود. هنگامی که یکی از آن دو مُرد، دیگری هم بی‌درنگ به او ملحق گردید. آن دو در پاریس به سال 1828 وفات یافتند. «جو فریسان هیلو» ⁽³⁾به بازکردن و تشریح جسد پرداخت و بدین تفصیل توضیح می‌دهد: «دو قلب در یک پرده و دارای یک کبد می‌باشد. روده‌ها جفت و به هم چسبیده که به رودة معروف به رودة کور می‌رسد. دو رحم که من آن دو را در خود فرج گشودم دو استخوان گرده داشتند. موقعی که به استخوان کفل می‌رسیدند، یکی می‌شدند».

و قضایایی که از عجائب خلقت در کتب قدیمة شرقیان و اروپائیان نقل شده است بسیار زیاد است. و ما قسمتی از آن را از کتاب فوق نقل کردیم؛ زیرا که

مصنف آن، بی‌دین محض و دیرتر از از هر کس عجائب را تصدیق می‌نماید.

پس آیا ممکن است برای این عجائب گوناگونِ خلقت علت بیاورند به اینکه حیواناتی به این صفات در دوره‌های جیولوجی بوده‌اند و صفات و حالت ایشان به مقتضای قانون «اتافیسیم» ⁽¹⁾به این بدبختان انتقال یافته است؟!

و اگر ممکن نمی‌گردد، پس این شواذی هم که در آنها پاره‌ای شباهت‌ها به حیوانات وجود دارد از این قبیل باشد و همان عللی که برای انواع در خلقت فرض کرده‌اند، برای این قسم هم قائل شوند.

و نیز از تقریر «مجمع علمی پاریس» ⁽²⁾

»http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/21278/66/text.«

پس آیا مادیین می‌توانند بگویند که در حیوانات نابودشده حیواناتی معکوس‌الخلقه بوده که بقایای استخوان‌های آنها در برخی غارهای لهستان باقی مانده و این عجائبی که ذکر کردیم از آنها متولد شده‌اند و این انقلاب را از آنها به ارث برده‌اند؟! یا ناچارند به قدرت آفریدگار جهان اقرار کنند؟ آفریدگاری که هرگاه چیزی را اراده کند، به آن می‌گوید: باش، و آن به وجود می‌آید. یا دست کم قبول نمایند که در آفرینش قوانینی هست که ما آنها را نمی‌شناسیم.

بنا بر این، این تشابهات جزئی در حیوانات هم مانند همان قوانین عجیب

هستند و به همان علل پیدا گردیده‌اند.

و از نوادر خلقتی که من به چشم خود دیدم مردی بود که بین دو انگشت یک پای او پرده‌ای بود مثل پرده‌ای که در میان دو پای مرغابی می‌باشد. هنگامی که او دو انگشتش را به هم می چسباند این پرده بسته می‌شد، و وقتی آن دو را از هم جدا می‌کرد، پرده باز می‌شد. این هم از شواذّی است که نمی‌توانند بگویند این صفت به میراث منتقل شده است؛ زیرا بنا بر اصول خودشان، در اجداد انسان زندگانی شناور نبوده است؛ و شاید به همین جهت باشد که داروین این شواذّ را ذکر کرده، ولی آن را دلیل فلسفة خود قرار نداده است. البته عجیب هم نیست؛ چه، داروین مرد نامی این طایفه و پیشوای این فلسفه است.

و این نوادر خلقت با اینکه برای مادیین هیچ‌گونه معنی ندارد، باز باید دربارة آنچه از این موارد نقل می‌کنند کاملاً دقت کنیم؛ چه، مادیین اصرار دارند که در این خصوص چیزهای دروغ نقل نمایند و مبالغه کنند. یک قرن بلکه کمتر از یک قرن می‌گذرد که اعلان می‌کنند حلقة مفقوده را یافته‌اند و روزنامه‌ها و مجلات هم این مطلب را نقل می‌نمایند، اما طولی نمی‌کشد که دادگاه‌ها و محاکم بعد از آزمایش حکم می‌دهند که آنچه در این باب گفته‌اند دروغ محض است.

پیش از این در سی و چند سال پیش قضیة ذیل پخش شد و به گوش همه رسید که دختر جوانی به نام «کراو» جزء حلقة مفقودة بین انسان و میمون می‌باشد. به خاطر شیوع این خبر و انتشار آن دربارة این دختر در «انجمن علمی بریتانیا» ⁽¹⁾مذاکرات طولانی انجام گرفت. انجمن نامبرده حکم کرد که چیز خلاف متعارفی در این دختر نمی‌باشد که موجب این گفتگوها شود، جز اینکه موی بدن او انبوه و بلند می‌باشد؛ و اینکه آن دختر نیز مانند سایر هم‌جنسان خودش است که در خاور هندوستان ساکنند؛ و اینکه آنچه انتشار داده‌اند مبنی بر آنکه این دختر دُم دارد دروغ محض می‌باشد، بلکه هر چه هم شایع می‌کنند که برخی از مردم دُم دارند، دروغ یا قابل تردید است.

و قریب به این مطلب هم چند سال پیش واقع گردید.

• دلیل پنجم: استخوان‌های خاک‌شده و باقی‌ماندة لاشه‌هایی است که از اعماق زمین و گوشة غارها جمع می‌شود و ادعا می‌گردد که آنها بقایای انسان اولیه یا موجود واسطة میان انسان و میمون‌های انسان‌نماست که آن را انسان میمونی ⁽¹⁾نام نهاده‌اند. پیدا کردن این استخوان‌های پوسیده آرزویی بود که دلشان را با آن خوش می‌کردند و احتمالی بود که با آن اساس فلسفه‌شان را تقویت می‌کردند. «پوشه» ⁽²⁾می‌گفت: «چه کسی می‌گوید که ما فردا جمجمه‌ای نمی‌یابیم که شاید ناچار شویم آن را بین میمون‌های انسان‌نما و انسان قرار دهیم؟».

شاید «پوشه» به این وعده برخی دشمنان خود را قانع می‌کند؛ همانان که نمی‌دانسته‌اند که نمی‌توان اکنون حکم نمود و دلیل آن را یافت شدن در آینده قرار داد، به خصوص که «شفهوذن» ⁽³⁾باب این آرزو را بر ایشان می‌بندد و چنین می‌گوید: «جز در حالاتی نامشخص امیدی نمی‌رود که آثار قدیمی انسان یافت شود».

بررسی آنچه در «جاوه» کشف شده است

ولی بسا می‌شود که خرد و عقل او بازمی‌گردد و می‌فهمد که مصلحت او نمی‌باشد که درِ این احتمال بسته شود و در عرصة نبرد بدون سپر بماند. از این رو می‌گوید: «بسا علم از میوة این اکتشافات محروم نمی‌شود». سپس این احتمال ترقی می‌کند و به یقین مبدل می‌گردد و جواب به دلیل بدل می‌شود تا کار به آنجا می‌رسد که ادعا می‌نماید حلقة مفقوده را پیدا کرده و به بقایای انسان اولیه دست یافته است.

در این باره ادعا زیاد است که ما به معتبرترین آنها - به گفتة خودشان - اکتفا

می‌کنیم. آنان با این مورد گمان می‌کنند که برای استدلال بر وجود موجوداتی واسطه میان انسان و میمون‌های انسان‌نما کافی است. به علاوه، جدیدترین ادعایی است که به ما رسیده است؛ زیرا سال 1891 یا 1892 کشف شده است. این ادعا همانی است که «اوجین دیبوا» ⁽¹⁾اعلام کرد در جزیرة جاوه کشف کرده است. او می‌گوید در این جزیره جمجمه و دندان‌ها و استخوان رانی پیدا کرده است و با آزمایش تجویف [= حفرة] آن جمجمه برایش روشن شده که مغز صاحب این جمجمه اندازه‌ای مابین مغز میمون و انسان دارد. یا به عبارت دیگر، اندازه‌اش مابین جمجمة «گیبون» ⁽²⁾و جمجمة انسان «نئاندرتال» ⁽³⁾- قدیم‌ترین انسان اروپا که

بقایای بدنش کشف شده - است. از شکل استخوان ران فهمیده می‌شود که قامت صاحب آن راست و مستقیم بوده و شکل دست او نزدیک‌تر و شبیه‌تر به دست انسان است. «دیبوا» از شکل جمجمه هم استنباط کرده که صاحب آن دارای نیروی منطق و سخنرانی بوده و می‌توانسته برخی کلمات ساده را تلفظ کند. او این انسان را «میمون انسان‌وار راست قامت ⁽¹⁾» نام نهاده و آن را حلقة گم‌شده یا حلقة واسطه دانسته و شجره‌نامه‌ای برای او وضع کرده و در آن ترقی تدریجی میان انسان و میمون را تصویر نموده است که از نقل آن - به خاطر مرتبط نبودن با بحثمان - خودداری می‌شود.

ظاهراً قائلین به تحول متفقاً یا نزدیک به اتفاق بر این اعتقادند که «انسان جاوه» همان گمشدة مطلوب و حلقة مفقوده است، و یکی از مادیین از فرط شادی از این نسب تازه و سربلندی بی‌اندازه، می‌بینیم که از انسان به جای «آدمیزاد» به «جاوه‌زاد» تعبیر می‌کند.

این «انسان جاوه» فقط این لطف را به مادیین نداشته است، بلکه لطفی دیگر هم داشته و آن شناساندن مهد اولیة پیدایش انسان است. امری که بسیار بر سر آن بحث و بررسی شد تا با پیدا شدن این استخوان‌ها در جزیرة جاوه آشکار شد که انسان اولیه در اندونزی ⁽²⁾بوده است و از آنجا به دیگر نقاط زمین رفته است.

و کلمات آنان در این باب شرح بسیار دارد و این مقام مناسب ذکر آن نمی‌باشد.

نقد ادعای حلقة مفقوده بودن انسان جاوه

به فکر من چنین می‌رسد که هیچ کس نمی‌تواند به مجرد یک اکتشاف چنین

ادعایی بکند مگر اینکه قوة حاسّة دیگری داشته باشد که نظیر احساس از دور (تِلِه پاتی) بوده باشد؛ که به واسطة آن این موجود را با قامت راست ببیند که صاحب این جمجمه است و زمین را هم در آن زمان خالی از انسان مشاهده کند؛ سپس زاد و ولد انسان‌ها از او و تحول آن در زمان‌های مختلف را ببیند، و گر نه چگونه انسان عاقل به استخوان‌هایی پوسیده که در طول چندین قرن تحت تأثیر عوامل طبیعی تغییر شکل و اندازه داده استدلال می‌کند؟! سپس آن را شرح و بسط می‌دهد و بر این استخوان کاخی از آرزو و آمال بنا نهد، بعد از همة اینها حکم کند که سلسلة بشری از او پدید آمده است؟!

نمی‌دانم چگونه فهمید این استخوان‌ها بقایای یک موجود و نه چند موجود زنده است؟ آیا برای ثبوت آن همین قدر کفایت می‌کند که این استخوان‌ها در یک گودال یافت شده، با اینکه وجوهی که در این باب احتمال آن می‌رود به صد یا دویست احتمال می‌رسد؟! آیا در این خصوص احتمالات متعدد راه ندارد؟ این در حالی است که برخی از همین دانشمندان مادی‌گرا مانند «قرشو» ⁽¹⁾این استخوان‌ها را از یک جسد نمی‌دانند!

همچنین نمی‌دانم چگونه از استخوان ران، راست‌قامت بودن را کشف کرد؟ همین «بخنر» راست‌قامت بودن انسان را امری مربوط به طبیعت نمی‌داند، بلکه آن را به تربیت و عادت نسبت می‌دهد.

از همة اینها گذشته، فرض کنیم که صاحب این جمجمه راست‌قامت بوده است، اما این امر نه دلیلی است بر آنکه از میمون مترقی‌تر بوده و نه اینکه میمون نبوده است؛ زیرا «بخنر» معتقد است که راست راه رفتن در بسیاری از میمون‌ها نیز هست. بالاتر از این، می‌گوید که اگر میمون‌ها غالب عمرشان را روی درخت‌ها سپری نمی‌کردند، شاید راست راه رفتن در آنها بیشتر بود. همین «گیبون» که کوچک‌ترین میمون‌هاست و شبیه به انسان است، وقتی روی زمین باشد بیشتر راست راه می‌رود.

اما اینکه مخ این حیوان کشف‌شده متوسط میان مخ میمون‌ها و انسان است، هرگز دلیل نمی‌شود که صاحب این مخ هم واسطة میان میمون‌ها و انسان است؛ زیرا برخی انسان‌ها هستند که مخشان کوچک‌تر از مخ برخی از حیوانات است و برخی حیوانات هم مخشان بزرگ‌تر از مخ برخی انسان‌هاست!

«لانگ» انگلیسی گفته است که میانگین مخ میمون‌های بزرگ حدود بیست اُوقِیه ⁽¹⁾است، بلکه گاهی اوقات بیشتر از آن هم هست. همچنین گفته است که برخی از سفیهان مخشان از ده اوقِیه تجاوز نمی‌کند.

بنا بر این در میان انسان‌ها کسی پیدا می‌شود که مخش حدودنصف برخی از میمون‌ها و بلکه کمتر هم باشد.

شاید این موجودی که برای پایة شجره‌نامة خود برگزیده‌اند، شخصی نادان و ابله بوده است که بی‌خردیش وی را واداشته در کوره‌راه‌های «جاوه» قدم بگذارد؛ و همین کوره‌راه‌ها او را به مردن و در گور خفتن کشانده است، یا آنکه اساساً یکی از اقسام میمون‌هاست.

و از همین جا معلوم می‌شود که خرسندی مادیین به اکتشاف دیگر، یعنی معلوم شدن مهد اولیة انسان، نیز درست نمی‌باشد. ⁽²⁾

«جیولوجیون» [=زمین‌شناسان] گفته‌اند که گونه‌ای از حیوانات از جنس اورانگ ⁽³⁾، که در اَبَر دورة میانة زمین در دورة «میوسن» ⁽⁴⁾می‌زیسته‌اند، قامتی تقریباً

همچون قامت انسان داشته‌اند. و بر اساس قانون «تناسب اجزاء» یا به گفتة داروین قانون «نموّ مشترک» ⁽¹⁾، اندازة مخ آنها نزدیک به مخ بشر بوده است. بعید نیست بقایای آن تا اَبَر دورة سنوزوئیک/حیات جدید، دورة «پلیوسن» هم باقی بوده باشد.

و اما اینکه «دیبوا» از شکل جمجمه کشف کرده است که صاحب جمجمه سخن هم می‌گفته است، ما از او دلیلی بر این حرفش نمی‌خواهیم، ولی می‌گوییم: این مسأله دلیلی نمی‌شود که این موجود از میمون‌ها بالاتر بوده است - که «دیبوا» استدلالش را بر آن بنا کرده است -؛ زیرا میمون‌ها نیز نیروی نطق و بیان دارند، بلکه زبانی خاص دارند که بسیار هم اندیشة خردمندان غرب را به خود مشغول داشته و خواسته‌اند آن زبان را فراگیرند. شناخت زبان آنها استاد «گارنر» ⁽²⁾را وادار کرده است که به سرزمین‌های ناشناختة آفریقا برود. او در این سفر از گرمای طاقت‌فرسا و بیماری‌های تب‌زای آفریقا سختی‌ها کشید؛ خود را در میان مردمان وحشی و درندگان آفریقا به مخاطره انداخت تا نهایتاً لغت‌نامه‌ای تدوین کرد و به وسیلة «فونوگراف» ⁽³⁾دویست کلمه از کلمات آنها را ضبط کرد. از جمله کلمة «اخرو» یعنی خورشید و آتش، «ککشا» یعنی آب و سرما و «غشکو» یعنی غذا و خوردن.

بنا بر این، این حیوان به مرتبة بلندی در نطق و خطابه رسیده است که تقریباً می‌تواند یک قصیدة «تائیه» ⁽⁴⁾از بحر کامل به نظم درآورد و مقالاتی طبیعی و

فکاهی پر از مزخرفات و اباطیل بنویسد. این کجا و «انسان جاوه»ی بیچاره که غایت کار او بر زبان آوردن سخنانی ساده است؟!

علاوه بر اینها، آنچه اکتشافش را بر آن استوار کرده است، یعنی آنکه این حیوانِ واسطة میانانسان و میمون، از میمون‌های مترقی کنونی بالاتر بوده است، چیزی است که بر مبنای مذهب داروین و پیروان او ثابت نمی‌شود، بلکه آنچه ثابت است این است که واسطة انسان بالاتر از واسطة میمون باشد، نه از میمون‌های کنونی که به مقام بلندی از ترقی رسیده‌اند؛ بلکه شاید اینکه ارتقاء انسان از اصلی باشد که از پست‌ترین میمون‌ها هم پایین‌تر است، با ارتقاء تدریجی که مذهب داروین است منافات دارد.

این چیزی است که به نگاه اول اقتضا می‌کند؛ و در خصوص آن جای دیگر سخن می‌گوییم.

این را به خاطر بسپار و آگاه باش که کار علم در این عصر طلایی به بیل و کلنگ رسیده و در اصل انسان به جای برهان بر آن دو اعتماد می‌شود و حدسیاتی که بر کاوش و حفریات مبتنی است، اکنون جای برهان و دلیل را اشغال کرده است!

بنا بر این دور نیست که پس از این اکتشاف، استخوان‌های دیگری یافت شود و برای انسان جدّ دیگری پیدا گردد و بدین ترتیب شرافت «انسان جاوه» به آخر برسد و تاج افتخارش از سر بیفتد و به دیگری داده شود!

بنا بر این، سزاوارتر به ما این است که یک مطلب کلّی بنویسیم که برای شخص باانصاف در کار این موجود و موجوداتی که پیش از او بوده‌اند و حفریاتی که بعد از این می‌آید؛ همان‌هایی که بالنتولوجی‌ها (دانشمندان طبقات الأرض) ⁽¹⁾به ما ارمغان می‌دهند، قانع‌کننده باشد.

و تو خوانندة گرامی دانستی که فارق بین انسان و دیگران کمالات نفسانی و

نیروهای عقلی است؛ و اعتراف بزرگان مادیین را شنیدی که بین انسان و حیوان گودال عقلی ژرفی است. بنا بر این آنچه از صاحبان این استخوان‌های پوسیده دست بالا از این گودال باشد (یعنی دارای برتری‌های نام‌برده باشد) انسان است، اگر چه با انسان امروزی از بعضی جهات تفاوت داشته باشد؛ و اگر جایگاه او طرف پست گودال باشد، حیوان است، اگر چه با انسان شباهت بسیار داشته باشد. و ما - چنان‌که «پوشه» گفت - ناچار نمی‌شویم که او را بین انسان و حیوان قرار دهیم، بلکه مردد است کار او میان اینکه یا انسان باشد یا حیوان.

و از نیروهای عقلی، باقی‌مانده‌ای در طبقات زمین موجود نیست تا به ما بفهماند که او از کدام یک از این دو نوع است و به کدام عالَم (عالم حیوانی یا انسانی) او را باید ملحق نمود؟

و اگر باید در شناسایی او به اندازه و مقدار مخ او اعتماد کنیم و آن را از سنجش و قیاس جمجمه درک نماییم - همان‌طور که «اوجین دیبوا» انجام داد - برمی‌گردیم به آن مرزی که «جرایتولیه» ⁽¹⁾و «بروکا» ⁽²⁾

(http://www.cmpclinic.com/index.php/1389-03-22-09-56-33/1389-03-19-04-35-41/12251--q-q-------1880.html).

داده‌اند و گفته‌اند موقعی که وزن مخ به این اندازه می‌رسد، ابتدای پیدایش عقل انسانی می‌باشد. وزن نامبرده 32 اُوقِیه است. اگر مخ او کمتر از این وزن باشد، او را به حیوان ملحق می‌کنیم و گر نه به انسان بودن او حکم می‌نماییم.

سپس اگر ما تمام حدسیات و تخیلات کسانی که به این استخوان‌ها استدلال می‌کنند را هم قبول کنیم، باز ثابت نمی‌شود به او مگر بودنِ قسمی از میمون‌ها یا حیوانی دیگر که از میمون‌های مترقی امروزی به انسان نزدیک‌تر بوده است. و این مطلب چه ربطی دارد به اینکه انسان از او تسلسل یافته باشد و اینکه او اصل انسان باشد؟!

و شاید «اوجین دیبوا» با باقی‌ماندة استخوان‌ها شجره‌نامه‌ای در نسب یافته باشد و از آن عکس گرفته باشد.

اینجا پرسشی است که سزاوار تأمل است و آن اینکه از چیزهای مقرر نزد محققین از پیروان داروین این است که بنا بر فلسفة نشوء و ارتقاء جایز نیست از صورت متوسطه بین انسان و گوریل بحث شود، بلکه باید بین او و بین اجداد مجهوله که از طرفی فرع انسان و از طرف دیگر فرع میمون از آن نشو و نما یافته است بحث شود (ترجمة بخنر و ص 146).

و در صفحة 116 از آن آمده است:

بسیاری از جیولوجی‌ها [= زمین‌شناسان] و زُلوجی‌ها ⁽¹⁾[= حیوان‌شناسان] و بالنتولوجی‌ها (دانشمندان طبقات الارض) از صورت‌های واسطة بین دو نوع موجود کاوش می‌کنند؛ و این مطلب بنا بر رأی داروین اشتباه است؛ زیرا که بعض صور کنونی از بعض دیگر رأساً و ابتداء به دست نیامده، بلکه هر کدام از آنها منتهای سلسله تحولاتی طولانی است؛ از همین جهت مقتضی است که هر گاه

بخواهند بین دو صورت معینی جمع کنند، بهر آن دو از یک صورتی که بین آنها رأساً جمع کند جستجو نکنند، بلکه از یک اصل مشترک مجهولی جستجو نمایند ⁽¹⁾.

و «بخنر» خودش در صفحة 148 می‌گوید:

من هم با «جورج پوشه» ⁽²⁾در این معنی هم‌عقیده‌ام که در رسالة انتروبولوجیا [= مردم‌شناسی] می‌گوید: بالنتولوجی بشری بسا می‌شود که برای ما روزی از روزها اجسام زنده‌ای را ظاهر می‌کند که متحیر می‌شویم آیا بشرند یا میمون‌های بشری هستند؟!.

و او همچنین از کتابی که در باب بسیاری فروع بشری در سال 1864م نوشته، در فصلی از او چنین می‌گوید: «چه کسی می‌گوید که ما فردا جمجمه‌ای را نمی‌یابیم که ممکن است مجبور شویم آن را میان میمون‌های شبیه انسان و انسان قرار دهیم؟» ⁽³⁾.

و «بخنر» هم از اکتشاف میمون‌های شبیه به انسان بیش از هر کس اظهار خرسندی می‌نماید و زیادتر از همه از نبودن میمون‌هایی که نزدیک‌تر و شبیه‌تر به انسان باشد عذرخواهی می‌کند. و نظائر این مطلب در کتاب «بخنر» زیاد دیده می‌شود.

اکنون، این طایفه به کدام یک از این دو کارْ صلاح می‌دانند که بگرویم و هر گاه بخواهیم از انسان اولیه کاوش کنیم، چه بکنیم؟ آیا صورت متوسطی بین انسان و میمون‌های مترقی جستجو نماییم - چنان‌که این مستدِلّ می‌گوید - و آرزوی «پوشه» را که «بخنر» هم با او هم‌عقیده بود برآوریم؟ در این هنگام در آنچه «بخنر» جایز ندانست و به ما صریحاً گفت که اشتباه می‌باشد و بسیاری از دانشمندان زمین‌شناس و دانشمندان حیوان‌شناس و دانشمندان طبقات زمین‌شناسی هم در آن اشتباه کرده‌اند، واقع می‌گردیم؟

یا اینکه اصل مشترک مجهول را بجوییم - همان طور که «بخنر» اول صلاح دانست؟

در این صورت هم او را و هم «پوشه» را ناامید کرده‌ایم و رنج و زحمت آن دو را بر باد داده‌ایم! و ما متحیریم چگونه «لویس بخنر» را از خود خشنود کنیم به طوری که در دام تناقض نیفتیم؟!

بعد از اینها، «بخنر» برای کلام گذشتة خود قول «هلیار» ⁽¹⁾را شاهد آورده که می‌گوید:

اجسام جاندار که ایستاده‌اند، گاهی کاملاً مختلف می‌باشند و هیچ نیازی نیست که بین آنها صورت انتقالی موجود باشد؛ زیرا که آنها از یکدیگر پیدایش نیافته‌اند؛ و اگر چه جدّ آنها یکی بوده است، جز آنکه ممکن است با هم فوق العاده مختلف باشند.

بنا بر این، پایة این دلیل خراب می‌گردد، بلکه پایة تمام ادله‌ای که برای قرار دادن انسان و میمون به عنوان دو فرع از یک اصل یاد کرده‌اند، خراب می‌گردد؛ زیرا که پایة ادلة ایشان غالباً مبتنی بر شباهت بود. پس شاید انسان در این هنگام از اصلی باشد که شتر از او متفرع شده است، و اگر چه انسان و شتر به شدت مختلفند.

و به این فلسفة آنها اصل انسان به تنهایی خراب نمی‌گردد، بلکه خراب می‌کند باقی آنچه را هم که در اصل‌های سایر حیوانات یافته بودند؛ زیرا که پایة آنها غالباً بر شباهت‌هایی بود. بنا بر این آنها باید این درد سخت دشوار را که حیات فلسفة آنها را در معرض فنا و زوال قرار داده است معالجه کنند.

من در اینجا آنچه را در مقدمه گوشزد کرده بودم به یادت می‌آورم و برای تو اینجا آنچه را آنجا مجمل گفتم شرح می‌دهم.

منقولات مربوط به حلقة مفقوده خبری مسلّم نیست

از چیزهایی که در جای خود محقَّق و نزد اهل خود روشن است اینکه تمسک به دلیل نقلی در امثال این مسائل سزاوار نیست، مگر بعد از احراز راستگویی قائل و اشتباه نکردن او در آنچه نقل کرده است.

چه راهی است برای ما ملت شرق به امر اول؟ زیرا تمام آنچه در این مسألة ما نقل شده است و آنچه در مسائل نظیر آن نقل می‌شود، کلامی است با لفظ «وُجِد»

[= یافت شده است] و «اُکتُشِف» [= کشف شده] یا نُقِلَ [= نقل شده است] از مردی که نمی‌دانیم کیست و از حالات او چیزی نمی‌شناسیم، مگر اینکه می‌دانیم اول اسم او لفظ «مستر» یا «موسیو» است یا بالاتر از این دو، لفظ «استاد»، یا به یک دولت معروفی مثل فرانسه یا بریتانیا نسبت داده شده است!

و ما می‌دانیم که ملت غرب هم مثل باقی ملل‌اند. در آنهاست مردمانی خودداری کننده از دروغ و مردمانی که بسیار دروغ می‌گویند. و هرگاه ما پیوسته دروغ بسیار از مردمانی که معروفند و به دین اعتقاد دارند می‌شنویم؛ آنانی که می‌دانند دروغ از بزرگ‌ترین محرَّمات است و از عاقبت آن می‌ترسند، هم در حال زندگانی و هم بعد از مردن؛ و گاهی دروغگویی اینها در کار کوچکی می‌باشد که مقام آنها را بلند نمی‌کند و آوازة آنها را ارجمند نمی‌کند، پس چگونه ایمن شویم از دروغ گفتن کسی که ابداً به هیچ دینی اعتقاد ندارد و به هیچ مذهبی پایبند نیست؟! و چگونه مطمئن شویم به اخبار کسی که برای او مانعی از دروغ نیست و هیچ جلوگیر ندارد از دروغی که نام او را در صفحات علم جاویدان کند و او را در ردیف مکتشفین قرار دهد و عقیدة او را تقویت کند و وی را بر دشمنانش پیروزی دهد؟!

دروغین بودن برخی اکتشافات

آیا این «کوک» ⁽¹⁾نبود که دیروز اکتشاف قطب را ادعا نمود و مسافرت خود را انتشار داد و مجله‌ها آن را نقل کردند و ستون‌های آنها از ذکر و تمجید او پر شد و دنیای متمدن او را تشویق کرد و او را در مقابل دشمنش یاری کرد و دربارة دشمن او چه‌ها گفتند و چیزها نوشتند؟! پس از آن طولی نکشید که نیویورک تایمز مقاله‌ای را انتشار داد که در آن، حال او را ظاهر کرده بود و دروغگویی او و یاوه‌سرایی وی را روشن کرده بود و اینکه او با دو نفر تبانی کرده بود به اینکه یکی از آن دو (که نامش «لوس» بود) برای او نقشه‌ها و رصدها بسازد و به آنها هشتصد لیره بدهد و به «لوس» صد لیرة دیگر هم بدهد، هنگامی که این گزارش‌ها در

کپنهاگ پذیرفته شد. اما او به وعده‌اش وفا نکرد و فقط 25 لیر به آنها داد. آنان هم سرّ او را آشکار ساختند و عاقبت کار او این شد که او را از انجمن جهانگردان راندند و خود را پنهان کرد و بعد از آن دیگر اثری از وی ظاهر نگردید. و اهل کپنهاگ هم از جشن‌هایی که برای او بپای داشته بودند پشیمان شدند!

هرگاه «کوفیه» آن استاد نامی که راه را برای داروین هموار کرد و اساس علم «بالنتولوجی» (طبقات زمین‌شناسی) را وضع کرد، هرگاه این استاد عالی‌مقام، «بوفون» ⁽¹⁾همکار خود را تکذیب می‌کند و به دروغگویی نسبت می‌دهد و تصریح می‌کند که آنچه را از میمون‌های شبیه به انسان نقل کرده، او از خود درآورده است، آیا برای ما سزاوار است که در تصدیق کسی که کمتر از «بوفون» است پیشی بگیریم؟!

سپس چنین فرض می‌کنیم که خبر دهنده، از کسانی باشد که قرن‌ها او را آزموده‌ایم و راستگویی او را سال‌ها آزمایش کرده‌ایم، باز هم او آیا خبر می‌دهد جز از استخوانی که بر او قرن‌های طولانی گذشته است و از تغییرات جیولوجی و پیشامدهای طبیعت به او رسیده است آنچه تغییر داده است ساختمان او را و مقدار او را؟ شاید آن استخوان - به واسطة آنچه گفتیم - واقع شده بین استخوان

انسان و «گیبون»، حال از کجا دانسته شد که به حالت اصلی خود بقای مانده و بر اثر عوامل زیادی که در طول میلیون‌ها سال بر او گذشته، تغییر نکرده است؟!

و تو هرگاه دگرگون شدن اجسام را بنگری و آن را در مدت چند ماه آزمایش کنی، پس از آن قیاس کنی آن را به این قرن‌های طولانی و علاوه کنی به او اینکه این استخوان‌ها در معرض تغییرات بسیاری بوده است که قسمتی از آنها را می‌دانیم و پاره‌ای را نمی‌دانیم، آن وقت درک می‌کنی - اگر انصاف بورزی - که شناسایی اصل انسان از این راه مثل این است که آب از آتش بخواهیم و روشنایی را از تاریکی بجوییم! و برای تو در استخوان سرهایی که در سال 1903م در غارهای بوسنی یافتند و به مجرد اینکه بُروز چانه در او کمی بیشتر است از آنچه در میمون‌های شبیه به انسان است، حکم کردند که اینها انسان نخست است، شک پدید خواهد گردید؛ و احتمال خواهی داد که آنها استخوان سرهای میمون‌هایی باشند که انقلابات خارجی سبب بروز آنها شده یا جمجمه‌های انسان‌هایی که همین انقلابات پنهان شدن آن را سبب شده‌اند.

و من بر تو از این احتمال نمی‌ترسم مگر اینکه او را هم در غیر اینجا جاری بکنی؛ که در این هنگام بر کاوش‌ها و حفریات تأسف خواهی خورد (یعنی اگر این آزمایش را در غیر این مورد نام‌برده در بالا انجام دهی، در تمام حفریات شک خواهی کرد).

بعد هم، از کجا دانسته شد که این استخوان‌ها ساخت انسان‌های کلاهبردار نباشد که هنوز در اروپا بر سر علمای آثار عتیقه و بالتنولوجی‌ها و صاحبان موزه‌ها کلاه می‌گذارند و از آنها اموال بسیار می‌گیرند؟!

چند کلاهبرداری اروپائیان

کلاهبرداری در تاج پادشاه

چندی پیش در موزة «لوور» تاجی را گذاشتند و گفتند که تاج پادشاه

«سینافارنس» ⁽¹⁾است و آن را از زمین‌های جنوب روسیه درآورده‌اند. موزة لوور این تاج را به چهار هزار لیره خریده بود. پس از آن روشن گردید که این تاج قلابی است و یکی از زرگران «اُدِسّا» ⁽²⁾آن را ساخته است!

این اکتشاف حادثة بزرگی بود که در بسیاری از آثار موجود در موزة لوور و دیگر موزه‌ها ایجاد شک کرد.

آیا فکر می‌کنی کلاهبرداران نمی‌دانند اهتمام دانشمندان به اصل انسان از توجهشان به تاج پادشاه بیشتر است؟! یا چنین می‌پنداری که تغییر دادن صورت استخوان کاری است که نمی‌توانند انجام دهند؟!

کلاهبرداری در سنگ‌ها

و از چیزهای تازه که نقل شده از این کلاهبرداری‌ها این است که یکی از استادان آموزشگاه «ورنتبرگ» ⁽³⁾که «برنجر» نام داشت، به دانشجویان خود می‌آموخت که چیزهای سنگ‌شده از بازی‌های طبیعت است. یکی از شاگردان او گفت: هرگاه طبیعت می‌تواند سنگی مثل این بسازد، چرا ما نتوانیم نظائر آن را بسازیم؟! دیگر شاگردان سنگی که آسان‌تراش باشد آوردند و از آن شکل‌های مختلفی ساختند و در جایی که آموزگار آنها حفریات انجام می‌داد خاک کردند. آموزگار آنها آن سنگ را یافت و آن را در جایگاه رفیعی قرار داد.

هنگامی که شاگردان او چنین دیدند، کوشش خود را بیشتر کردند و او را بیشتر شگفت‌زده کردند. هنگامی که نزد او مقدار بسیاری سنگ جمع شد، از آنها صورت برداشت و در کتابی بزرگ چاپ نمود.

به مجرد اینکه این کتاب منتشر شد، کلاهبرداری شاگردان و اینکه آنچه در آن کتاب آمده ساختة دست آنان است کشف شد. در نتیجه به همان اندازه که مؤلف

کتاب انتظار احترام و تمجید داشت، دچار تمسخر و استهزا شد. در نتیجه شروع کرد کتاب‌هایی را که فروخته بود بخرد و بسوزاند و این کار را ادامه داد تا بیشتر آنها را از بین برد. هر چه تعداد نسخه‌های کتاب نایاب می‌شد، بهای آن بیشتر می‌گردید. آن بیچاره هر چه را که داشت از دست داد و در فقر و با دلی پرخون از دنیا رفت.

گفته‌اند که این کتاب برای بالنتولوج‌ها بسیار فایده داد تا دیگر فریب این‌چنین کلاهبرداری‌هایی را نخورند.

ما هم می‌گوییم: فوائد آن به دانشمندان طبقات الارض منحصر نیست، بلکه در علوم بسیاری از علوم این جماعت واقع می‌گردد، ولی در صورتی که فریب امری اختیاری باشد یا آنکه فریب‌دهنده از خدا بترسد، بر کلاهبرداری‌های خود علامت ظاهری قرار دهد.

کلاهبرداری در سفالینه‌های موآبی

[کلاهبرداری در سفالینه‌های موآبی] ⁽¹⁾

http://st-takla.org/Full-Free-Coptic-Books/FreeCopticBooks-002-Holy-Arabic-Bible-Dictionary/24_M/M_284_02.html

(زاهد).

کلاهبرداری «شابیر» یهودی مشهور است. وی سفالینه‌هایی را ساخت و آنها را به دروغ سفالینه‌های قدیمی موآبی جا زد. «شلوتمان» ⁽²⁾دانشمند مشهور آلمانی سخن وی را تأیید کرد و مقامات حکومتی را با دلایل فراوان قانع کرد که آنها را بخرند. خزانة امپراتور ناگزیر 70000 فرانک برای خرید آنها پرداخت. «کلومون گانر» ⁽³⁾فرانسوی که قدمت این سفالینه‌ها را انکار کرد آن‌قدر آزار و اذیت دید که اگر بر حسب یک امر اتفاقی (و از کجا که این پیشامد همیشه اتفاق بیفتد؟!)

کلاهبرداری «شابیر» معلوم نمی‌شد، جانش را از دست می‌داد.

همین «شابیر» بار دیگر نسخه‌ای از سِفر تثنیه ⁽¹⁾به همراه ده فرمان جعل کرد و مدعی شد که آنها را در یکی از غارهای فلسطین یافته است (شاید مساحت این غار قریب به مساحت غار بوسنی بوده که در آن استخوان پوسیدة انسان اولیه را یافتند). این یهودی کلاهبردار مدت‌زمانی باستان‌شناسان را به زحمت انداخت تا آنکه تقلب او آشکارا شد. او هم رفت و خود را به دار آویخت.

و سوگند یاد می‌کنم که اگر بدبختی به این یهودی رو آورد و بدطالعی و بدشانسی او را از میان برد و پیشامدهای روزگار دروغ‌گویی و یاوه‌سرایی او را آشکارا ساخت، باز هم در برادران او از یهودیان و غیر آنان کلاهبردار به حدّ کفایت هست.

من جماعتی را می‌شناختم که ثروتی هنگفت داشتند. هنر آنها تنها و تنها این بود که مجسمه‌های گوناگون می‌ساختند و سکه‌هایی را از برنز و مس می‌ساختند، سپس آنها را به اروپاییان به بهای هنگفت می‌فروختند تا زینت‌بخش موزه‌های کشورهای متمدن شود و تاریخ فینیقیان و آشوریان و پادشاهان قدیم بابل را به واسطة اینها دریابند؛ گویا چون اروپائیان و و آمریکایی‌ها ثروت شرق را با کالاهای پر زرق و برق خود به کشورشان بردند، خداوند متعال خواست که قسمتی از این ثروت‌ها را با این اشیاء بی‌ارزش برگرداند.

این کلاهبرداری‌ها و جعلیات که نمونه‌هایی از آن را شنیدی، پایة بسیاری از علوم آزمایشگاهی است. علومی که دین را تهدید می‌کنند و - آن‌چنان‌که صاحبان آن می پندارند - سبب نگرانی دین می‌شوند.

شاید تو خوانندة محترم هنوز فریب خوردن غربیان را باور نکنی و با نظر احترام و تجلیل به آنان بنگری و ایشان را بزرگ‌تر از آن بدانی که در دام

فریب‌دهندگان بیفتند و غافل شوی از اینکه غرب برادر شرق و مردم همگی فرزند یک پدر و مادرند، ولی قضاء و قدر چنین اقتضا کرده و قانون بخت و شانس چنین پیش آورده است ⁽¹⁾.

بسیاری از اوقات این مردمان دانا و زیرک از اموری فریب خورده‌اند که مردمان ابله ساده‌لوح فریب نمی‌خورند. قضایایی که در این باب نقل شده بسیار است و من برای اینکه افسرده نشوی تنها حکایت دیدار پادشاه «سُدانگ» از پادشاه فرانسه و دست انداختن برخی از این ملت مترقی و متمدن را ذکر می‌کنم.

پادشاه سُدانگ و دیدار او از «پاریس»

روزنامه‌های الماتن و ژورنال چند سال پیش اعلام کردند که اعلیحضرت «ماری اول» پادشاه سدانگ قصد دارد از پاریس دیدن کند. سدانگ جزیره‌ای است در شرق چین که پادشاهش استقلال آن را حفظ کرد. وی به همراه گروه زیادی از وزرا و حشم و خدم خود وارد شهر پاریس شد و در یکی از هتل‌های مشهور آن اقامت گزید. چند روز بعد شروع شد نامه‌هایی از کشورش برای او بیاید. روی این نامه‌ها تمبرهایی با شکل‌های عجیب و غریب بود. جمع‌کنندگان تمبرها متوجه شدند و به مستخدمان هتل رشوه‌ها دادند تا این تمبرها را برایشان جمع کنند. این تمبرها به مجرد آنکه از یک نفر به دیگری منتقل می‌شد قیمتش بالا می‌رفت و چنان شد که یک تمبر به هزار فرانک فروخته شد و این مطلب در روزنامه‌های پاریس ذکر شد و در سراسر کشور منتشر گشت.

جمع‌کنندگان تمبرها از همه جای فرانسه شروع کردند به هر قیمتی که هست این تمبرها را خریداری کنند. یکی از بزرگان دانشگاه خواهان دیدار با پادشاه شد. پادشاه به گرمی از او استقبال کرد. وقتی او بیرون رفت، یکی از وزرا وی را دید و گفت: ما می‌توانیم فروش تمبرها را در انحصار تو درآوریم، به شرط آنکه

مبلغ کافی به ما بدهی. آن فرد راضی شد و توافق کردند آن مبلغ را بدهند. او این مبلغ را داد. سپس وزیر در گوش وی گفت: من مجموعه‌ای کامل از تمبرهای کشورم دارم که پنهانی با خود آورده‌ام. من حاضرم آنها را بفروشم به شرط آنکه سرورم چیزی نداند که گردنم را خواهد زد. آن مرد آن تمبرها را هم به مبلغ هنگفتی خرید و تمبرهای سدانگ در میان مردم پخش شد و به خاطر آنها اموال زیادی به خزانة پادشاه سرازیر شد.

یکی از دانش‌آموزان به یکی از جرائد نامه‌ای نوشت و پرسید: سُدانگ کجاست؟ من نه در نقشه آن را یافته‌ام و نه در کتاب‌های جغرافی.

بعد از آن معلوم شد که چنین کشوری اصلاً وجود ندارد و این کار از اول تا آخرش دغل‌بازی و نیرنگ بوده است. مردم متحیر شدند و به هم می‌خندیدند.

ملتی که در علم و تجربه زمین را درنوردیده است و در خشکی و دریا گام نهاده و نقشه‌های جاهای مختلف زمین را کشیده و نقاط مجهول و ناشناخته‌ای را استعمار کرده که گذشتگان از آن خبر نداشتند، از پادشاه دروغین یک مملکت موهوم بر روی زمین فریب خورد، آیا با استخوان‌هایی که در پایین‌ترین طبقات زمین یافت می‌شوند فریب نخواهد خورد؟!

•دلیل ششم آنچه «مچینکوف» جانشین پاستور - که پیشتر از او یاد شد - گفت است و آن اینکه در عواطف و احساسات ما چیزی وجود دارد که می‌گوید اصل ما اصل حیوانی است. مثال آن سیخ شدن مو هنگام ترس است؛ که ما و حیوان در این ویژگی مشترکیم. این کار وقتی ما در ضمن نوع حیوانی بودیم برایمان فایده داشت؛ زیرا به آدم ترسان هیبتی می داد که شاید با آن بر مهاجمش غلبه می‌کرد.

اگر این و حدسیات بی‌معنی و خیالات فاسد نظائر آن می‌خواهد به جای دلائل علمی بنشیند بهتر آن است که بی اعتنائی را جواب و سکوت را خطاب بدانیم؛ سپس خدا را بر سلامتی و عافیت شکر گوییم.

و اگر هم ناگزیر از جوابیم، بهتر است جواب را به تأخیر بیندازیم تا این

شخص برای ما فوائد دیگر عوارض ترس - مثل زردی صورت و لرزیدن اعضا و به لکنت افتادن - را هنگامی که در ضمن نوع حیوانی بودیم برایمان بیان کند. آنگاه می‌گویم: یکی از شما یعنی اسبرن ⁽¹⁾استاد دانشگاه کلمبیا در نیویورک در سخنرانی خود که تمجید از این نظرات و اهانت به ادیان بود، نقل کرده است که برخی از پیشوایان دینی ما را برحذر می‌دارند و می‌گویند: مسائل زمین و آسمان و عناصر را برای عقل بگذارید تا اهل علم سستی نظراتتان را در این موضوعات نبینند و شما را مسخره کنند. اکنون زمان آن رسیده است که بگوییم: آیا یک انسان عاقلی از پیروان این نظریات نیست که آنها را برحذر بدارد و بگوید که مسألة «اصل انسان» را برای دین بگذارید، تا متدینان سستی نظراتتان را نبینند و شما را به تمسخر نگیرند؟!

سخن «موانس» دربارة ارتقاء و تلاش او برای کشف واسطه

[سخن «موانس ⁽²⁾» دربارة ارتقاء و تلاش او برای کشف واسطه]

علاوه بر اینها که گفتیم، جالب‌ترین و خنده‌دارترین وجهی که برای اصل انسان گفته شده از آنِ «موانس» است. و نمی‌دانی که این «موانس» کیست؟ او در زمان گذشته در دار المعلمین عالی در هلند استاد حیوان‌شناسی و گیاه‌شناسی بود و به واسطة این فلسفه به مقام بلندی رسید. او می‌گوید:

ما گمان می‌کردیم که گذشته است زمانی که در آن اعتراض می‌کردند به مذهب نشوء و ارتقاء که می‌گوید انسان صورتی است ترقی‌یافته از پستاندارانی که از حیث مرتبه پست‌تر از اویند - و میمون هم جزء آنهاست - اما گمان ما به خطا بود؛ زیرا که تعالیم من و آراء من خشم جمهور مردم را بر من برانگیخت و در کشور خودم هلند به زحمت افتادم و کتک خوردم و خفت و خواری کشیدم.

خدا نگه دارد شهرهای گود (کشور هلند) را که چه خوب قدر و منزلت دانشمندان این فلسفة بلندپایه را می‌شناسند!

وی همچنین در هلند به خاطر کشف این حقیقت - که خدمتی به انسانیت است - جایزه گرفت.

او می‌گوید: «وقتی رساله‌ام موسوم به أبحاث و تجارب عن أصل الإنسان را منتشر کردم، توفان‌های خشم و غضب را بر ضد من برانگیخت و کشیش «اوتزخت» بر من دست‌درازی کرد و سرم را نواخت».

این فیلسوف [= موانس] عزم کرده است که این مسأله را به زودی فیصله بدهد و بدین منظور دست و آستین را به جدّ بالا زده است؛ زیرا که مقاله‌ای را در روزنامة ماتن فرانسه انتشار داده است و در آن برخی ادلة گذشته را بر نشوء و ارتقاء انسان یاد کرده و سپس گفته است:

اگر این ادله قانع‌کننده نیست، کاوش در آثار واسطه میان انسان و میمون باید ادامه یابد، جز اینکه کاری زمان‌بَر و پرهزینه است و بدبختانه به نتیجه رسیدن آن موکول به اتفاق و تصادف است. در عین حال من برای هر چه زودتر حل شدن این قضیه که از مهم‌ترین آرزوهای اهل علم است عزم کرده‌ام که به کشور کنگو مسافرت کنم که در آنجا بیازمایم و ببینم که آیا می‌توان موجودی را از پیوند انسان و میمون‌ها پدید آورد که شبیه انسان باشد؟ شاید این موجود شبیه به موجودات واسطة مفقوده باشد. همان‌ها که اجداد نخست ما اجداد او بوده‌اند.

رد نظر «موانس»

ما راضی نیستیم این استاد که روزی در دانشگاه هلند درس می‌داد به این برنامة پست تن دهد و بر خلاف قانون ترقی سیر کند و به این پیشة مذموم در خصوص میمون‌های کنگو بپردازد و بدین منظور خود را برای این سفر طولانی به زحمت اندازد و ننگی تازه را برای انسان رقم بزند. این نمونه‌ای که ذکر می‌کند اگر هم به دست آید، باز او را به آنچه می‌خواهد نمی‌رساند و این قضیه را - که گمان کرده است از مهم‌ترین آرزوهای اهل علم است - حل نمی‌کند.

علاوه بر این، کسانی که معتقد به خلق جداگانة انسانند، اگر هم میان انسان و

حیوان مخلوقی متولد شد که حدّ واسط آن دو باشد، به عقیده‌شان زیانی وارد نمی‌آید؛ زیرا دلالت نمی‌کند بر اینکه انسان اصلش چنین بوده است. برای قائلان به نشوء انسان هم سودی ندارد؛ زیرا این موجودات واسطه، اگر موجود بوده‌اند و معلوم بوده که همین‌ها اجداد نخست آن طائفه‌اند، از این صورت‌هایی که تولد می‌یابند بی‌نیازند؛ و اگر این کائنات متوسطه مفقود شده‌اند - چنان‌که مفروض هم همین است - از کجا دانسته می‌شود که شبیه انسانند؟ اگر هم خواسته است با این تجربه استدلال پیشین کامل شود و به مشابهت جمجمه‌های آنها با جمجمه‌های کشف‌شده شناخته شود که این جمجمه‌ها از آنِ حیواناتی است که میان انسان و حیوان متولد شده‌اند، باز هم دلیل بر اینکه اینها اصل انسان بوده‌اند ناتمام است، بلکه دلالت می‌کند بر وجود گونه‌ای میان انسان و حیوان. شاید در گذشته هم شخص غیور و نگاهبان شرافت انسانی مثل آقای «موانس» پیدا شده که به این گونة میان انسان و میمون‌ها اشتغال داشته است؛ از این رو از وصلت این دو صاحبان این جمجمه‌ها تولد یافته‌اند ⁽¹⁾.

در عین حال که همة اینها - چنان‌که دانستی - انطباق نمی‌یابد بر اصل مسلم مذهب داروین که: انسان فرعی مستقل از میمون‌هاست، هر چند یک اصل، انسان و میمون را با هم جمع می‌کند، تا چه رسد به اینکه انسان تولد یافته باشد از بین انسان پست و میمون! و اجداد اول که در ابتدای سلسله تغییرات بوده‌اند کجا و انسان و میمون کنونی که هر یک از آنها مرحلة آخر تحولات طولانی هستند - چنان‌که از «بخنر» شنیدی؟!

خلاصه اینکه با آزمایش‌هایش - اگر هم موفق باشد - هیچ آرزویی از آرزوهای اهل علم برآورده نمی‌شود.

عجیب آنکه در یکی از مجلات علمی خواندم دانشمندان طبیعی بی‌صبرانه