سیاست از منظر آیت الله العظمی خامنه ای مدظله العالی

مشخصات کتاب

سرشناسه:خامنه‌ای، سیدعلی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، 1318 -

Khamenei, Seyyed Ali

عنوان و نام پديدآور:سیاست از منظر آیت‌الله العظمی خامنه‌ای مدظله العالی/ به کوشش امیر سیاهپوش.

مشخصات نشر:تهران : انتشارات انقلاب اسلامی، 1398.

مشخصات ظاهری:834 ص.؛ 14×21س‌م.

فروست:سیاست داخلی؛ 1.

شابک:دوره 978-600-821883-8 : ؛ 20000 ریال: 978-600-821884-5

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

موضوع:خامنه‌ای، سید علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، 1318 - -- دیدگاه درباره سیاست و حکومت

موضوع:Khamene'i‪, Seyyed Al, Leader of IRI -- Views on politics and government

موضوع:خامنه‌ای، سید علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، 1318 - -- پیام‌ها و سخنرانی‌ها

موضوع:Khamenei, Sayyed Ali -- Messages and speech

شناسه افزوده:سیاهپوش، امیر، 1355 -، گردآورنده

شناسه افزوده:موسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای"مد ظله‌العالی". انتشارات انقلاب اسلامی

شناسه افزوده:Islamic Revolution Publication

رده بندی کنگره:DSR1692

رده بندی دیویی:955/0844

شماره کتابشناسی ملی:6103047

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

بسم الله الرحمن الرحيم

سرشناسه: سياهپوش، امير، 1355 -.

عنوان و نام پديدآور: سياست (سياست از منظر حضرت آيت الله العظمى خامنه اى (مدّظلّه العالى)

مشخصات نشر: تهران: انتشارات انقلاب اسلامى (وابسته به مؤسّسه ى پژوهشى فرهنگى انقلاب اسلامى)، 1398

مشخصات ظاهرى: 848 ص.

قيمت: 410000 ريال

شابك دوره: 8-83-8218-600-978 - شابك: 5-84-8218-600-978

موضوع: خامنه اى، على، رهبر جمهورى اسلامى ايران، 1318 -- سياست داخلى

موضوع: خامنه اى، على، رهبر جمهورى اسلامى ايران، 1318 -- پيامها و سخنرانيها

شناسه افزوده: مؤسّسه ى پژوهشى فرهنگى انقلاب اسلامى

رده بندى كنگره: 8 1398 ف 8 ف/ 1692 DSR

رده بندى ديويى: 955/0844

شماره كتابشناسى ملى: 2470670

ناشر: انتشارات انقلاب اسلامى

(وابسته به مؤسّسه ى پژوهشى فرهنگى انقلاب اسلامى)

شمارگان: 2000

چاپ اوّل: زمستان 1398

410000 ريال

شابك دوره: 8-83-8218-600-978 - شابك: 5-84-8218-600-978

نشانى: تهران، خيابان جمهورى اسلامى، خيابان فلسطين جنوبى، كوچه ى هلالى، شماره ى 26

تلفن: 66977268-66410649 - تلفن مركز پخش: 09195593732-66483975

پست الكترونيكى: Info@Book-khamenei.ir - سامانه پيامكى: 1000 20 120 - http : // Book-Khamenei.ir

مقدّمه

سياست، موضوعى است پيچيده و پُررمزوراز كه ديرينگى بحث در خصوص آن به درازى عمر بشر است. از ابتداى شكل گيرى گروه هاى كوچك، مسئله ى رهبرى و مديريّت و چگونگى اداره ى امور اجتماعى اهمّيّت پيدا كرد. قدرت چيست؟ آيا ضرورتى براى تشكيل حكومت در جامعه هست؟ آيا جوامع بدون حكومت نميتوانند ادامه ى حيات بدهند و به تكامل و تعالى دست پيدا كنند؟ اگر حكومت امرى ضرورى و گريزناپذير است، چه كسانى صلاحيّت دارند آن را در اختيار داشته باشند يا به آنها واگذار شود؟ شيوه ى مقبول و مشروع واگذارى قدرت كدام است؟ آفات و آسيب هاى حكومت و سياست چيست؟ انبياى الهى چه رويكردى نسبت به قدرت و سياست داشته اند؟ سؤالاتى ازاين دست هماره محلّ بحث و تأمّل انديشمندان حوزه هاى مختلف ازجمله انديشمندان علوم سياسى بوده است. اين بحثها در دوران معاصر و با ظهور دولتهاى استعمارى و شكل گيرى علوم انسانى سكولار، هم از جهت مبنا و رويكرد و هم در دامنه و گستره ى مباحث، رنگ و بوى متفاوت ترى پيدا كرده است. مباحثى مثل دولتهاى سنّتى و مدرن، نقش مردم در حكومت، مسئله ى دموكراسى،

مسئله ى آزادى، مسئله ى حقّ حاكميّت و رابطه ى دين و سياست.

انديشمندان مسلمان نيز در اين ميدان با اشكال گوناگون حضور داشته اند. ظهور انقلاب اسلامى همه ى ابعاد اجتماعى و سياسى را دستخوش تغيير ساخت و امواج توفنده ى آن ابعاد نظرى و تئوريك را هم بشدّت متأثّر ساخت. انديشمندان ناچار به تأمّل و گاه تجديد نظر در چهارچوب هاى متداول شدند. «شكل حكومتى بر پايه ى مبانى قرآن، از بعد از صدر اسلام، يك پديده ى بى نظير بود. چنين چيزى را كه مسلمين، مشتاق آن هم بودند، هرگز نتوانسته بودند ببينند و توفيق آن را نيافته بودند.»⁽¹⁾از نظر رهبر معظّم انقلاب بيت الغزل كار امام، ايجاد حكومت اسلامى بود. به اعتقاد ايشان اگر فرض كنيم چنين انقلابى بدون شعار حكومت به راه مى افتاد - به عنوان اصلاحات و همان كارهايى كه در تأسيس عدالت خانه و تشكيلات مشروطيّت شد - بلاشك كار امام، يك دهم كار الان اهمّيّت نداشت؛ چون بالاخره آن خاندان ميرفتند و جناح و جريانى از متديّنين كه قاعدتاً منتخبان امام، متديّنين بودند روى كار مى آمدند؛ امّا آن كار چيزى بود، اين كار يك چيز ديگر است. اهمّيّت كار امام اين بود كه مسئله ى حاكميّت اسلام را مطرح كردند. به اعتقاد ايشان حكومت اسلامى به معناى حكومت مسلمين نيست، به معناى حكومت اسلام است، وَالّا اگر فقط حكومت مسلمين باشد، حدّاكثرش اين است كه مسلمانى در رأس كار مى آيد و رفتار شخصى او، رفتار خوبى خواهد بود؛ احياناً نميگذارد در ظواهر جامعه هم فسق و فجورى صورت گيرد؛ امّا نظام كشور و اداره ى زندگى بر اساس اسلام نخواهد بود؛ سلايق و فرهنگها و عادات و كج فهمى هاى گوناگون تأثير ميگذارند. چيزى كه جامعه ى اسلامى را مصونيّت ميبخشد، «حكومت اسلامى» است.⁽²⁾

رهبر معظّم انقلاب همواره تلاش داشته اند مبانى، اركان، اهداف، ارزشها و عناصر اساسى اين نظام نوظهور را تبيين و تشريح كنند و در تفسير اين مكتب سياسى هماره محور و كانون مباحث را انديشه و خطّ فكرى و عملى امام خمينى (رحمة الله عليه) قرار داده اند. در منطق ايشان جمهورى اسلامى شجره ى طيّبه اى است كه ريشه ى آن امام است و بدون منطق و انديشه ى امام معنا و مفهوم نمى يابد.

در اين دفتر تلاش شده است رئوس اصلى و بنيادين مباحث ايشان ارائه گردد. منابع تحقيق هم تمام مباحث رهبر معظّم انقلاب را شامل ميشود؛ البتّه تا جايى كه امكان دسترسى وجود داشته است. چند نكته لازم است يادآورى شود:

به طوركلّى كتاب در دو دفتر كلّى تعريف شده است كه هر دفتر شامل بخشها و فصول متعدّدى است:

دفتر اوّل: كتاب سياست: مبانى، اهداف، اصول و الزامات نظام سياسى اسلام از منظر مقام معظّم رهبرى

اين دفتر شامل پنج بخش است:

بخش اوّل: كلّيّات و مبانى

در اين بخش به مباحث زير پرداخته شده است: ضرورت حكومت در اسلام (رابطه ى دين و سياست) و اهداف و ارزشها در نظام سياسى اسلام

بخش دوّم: مردم سالارى دينى

در اين بخش مباحث ذيل آمده است: مفهوم و ماهيّت مردم سالارى دينى، تفاوتهاى مردم سالارى دينى و غير دينى، رابطه ى امام و امّت در مردم سالارى دينى و ولايت فقيه در مردم سالارى دينى.

بخش سوّم: فرهنگ تحزّب و رقابت سياسى در مردم سالارى دينى

در شرايطى، نوعى از جناح بندى در مقطعى از انقلاب اسلامى شكل گرفت و در ساليان اخير اين نوع جناح بندى حالتى متصلّب و غير منعطف پيدا كرد به گونه اى كه اقشار و گروه هاى مختلف را تا مرز تقابل و تعارض خصمانه پيش برد. عدّه اى تحت عنوان راست و گروهى ذيل تيتر چپ عَلَم سياست دانى و سياست ورزى برپا داشتند. به مرور عناوين رنگ و بوى ارزشى و فرهنگى پيدا كرد: اصلاح طلب و اصول گرا. منش و ممشاى رهبر معظّم انقلاب اسلامى در اين كشاكش همواره اصالت بخشيدن به ارزشها و اصول انقلابى و اسلامى همراه با تأكيد بر وحدت سياسى حول قانون و منافع ملّى و ارزشهاى انقلابى بوده است. در اين بخش پس از بيان نگاه انقلاب به مسئله ى تحزّب، شاخصهاى اصول گرايى و اصلاح طلبى در فصولى جداگانه بيان و در ادامه مسئله ى اختلافات سياسى، اهمّيّت وحدت سياسى و معيارهاى وحدت تشريح شده است. در پايان اين بخش به مسئله ى مخالفان نظام و شيوه ى برخورد با آنان پرداخته شده است.

بخش چهارم: رفتار و سلوك سياسى كارگزاران نظام اسلامى

در اين بخش سلوك سياسى ائمّه ى معصومين (عليهم السّلام) به تفكيك و جداگانه آمده است. همين طور سلوك سياسى امام خمينى (رحمة الله عليه) و نقش تاريخى برخى علما و روحانيّت در جريانهاى سياسى به تفكيك آمده است.

بخش پنجم: مؤلّفه هاى ايجابى و سلبى فرهنگ سياسى اسلام

مباحث اين بخش دربرگيرنده ى شاخصهاى فرهنگ سياسى مطلوب در اسلام و نيز مهم ترين آسيب ها و عوامل انحراف در نظام سياسى اسلام است.

دفتر دوّم: سياست خارجى از منظر رهبر معظّم انقلاب اسلامى

مباحث اين دفتر هم در پنج بخش تدوين شده است:

بخش اوّل: آرمان گرايى واقع بينانه؛ چهارچوبى نظرى براى تعاملات سياست خارجى جمهورى اسلامى

بخش دوّم: اصول و پايه هاى سياست خارجى جمهورى اسلامى ايران

بخش سوّم: اقتدار بين المللى و عوامل مؤثّر بر آن

بخش چهارم: سياستها و مواضع جمهورى اسلامى ايران در قبال دول و ملل خارجى (دربرگيرنده ى مباحثى در خصوص سياستها و مواضع كلّى نظام سياسى اسلام، مواضع و سياستها در قبال امّت اسلامى و مشكلات آن، مسائل فلسطين، جريان بيدارى اسلامى و جريانهاى تكفيرى).

همين طور مواضع جمهورى اسلامى در مقابل دشمنان جمهورى اسلامى به تفكيك آمده است. در اين فصل به مطالب رهبر انقلاب در خصوص آمريكا و نيز مسئله ى مذاكره به تفصيل اشاره شده است.

بخش پنجم: نشانه ها و عوامل تحوّل نظم كنونى و آينده ى جهان

اين بخش درحقيقت بيان نگاه رهبرى در خصوص آينده ى سياسى

جهان باتوجّه به اوضاع و احوال كنونى حاكم بر جهان است.

در پايان لازم است از زحمات جناب آقاى سعيد اشيرى كه ارزيابى اجمالى از متن اوّليّه داشتند و نيز از دقّت نظر دو محقّق بزرگوار جناب حجج اسلام مجيد رجبى و ياسر شهامت سپاسگزارى كنم. بى ترديد بدون نگاه دقيق و دلسوزانه ى اين بزرگواران ساختار اين تحقيق نظام و قوام پرعيبى پيدا ميكرد هرچند كار نهايى هنوز هم جاى تدقيق و بازبينى دارد.

همين طور سپاسگزارم از پيگيرى و دقّت نظر جناب حجّت الاسلام والمسلمين سعيد صلح ميرزايى.

ان شاءالله اين دفتر بتواند منظر كلّى رهبر انقلاب در حوزه ى سياست را ارائه كند و اهل تحقيق و نظر كارهاى عميق و تحليلى و تحقيقى را با الهام از آن شروع كنند.

ومن الله التّوفيق

بخش اوّل كليّات و مبانى

اشاره

فصل اوّل ضرورت حكومت در اسلام (رابطه ى دين و سياست)

1 - مسئله ى حكومت در نظام اسلامى، يكى از اساسى ترين و مهم ترين مسائل اسلامى

مسئله ى حكومت در نظام اسلامى، اگر نگوييم اساسى ترين و مهم ترينِ مسائل اسلامى است، حدّاقل در رديف چند مسئله ى درجه ى اوّل اهمّيّت در اسلام است. اگر مسئله ى حكومت را، مسئله ى ولايت را از دين بگيرند، دين يك مجموعه احكام متفرّق و متشتّتى خواهد شد كه يقيناً نخواهد توانست رسالت اصلى خودش را - كه هدايت انسانها و ايجاد بهشت در اين دنيا و به كمال رساندن انسانها است - به انجام برساند. دين يك مجموعه ى احكام است؛ آن چيزى كه اين مجموعه ى احكام را منسجم ميكند، آنها را سازگار ميكند، آنها را در زندگى بشر خرد و قابل عمل ميكند، جا به جا از آنها براى هدايت انسانها و رفاه زندگى آنها استفاده ميكند دست قدرتمند ولىّ جامعه ى اسلامى است و حاكم اسلامى. لذا در روايت معروف امام هشتم (عليه السّلام) ميفرمايد: «الامامة زمام الدّين و نظام المسلمين و صلاح الدّنيا و عزّ المؤمنين» ⁽¹⁾امامت و رهبرى جامعه و حكومت اسلامى و ولايت اسلامى - كه همه ى اين تعبيرات يك معنا دارد - زمام دين است، چيزى است كه به

دين، يعنى به مجموعه ى احكام اسلامى جهت ميدهد، آنها را در جاى خود مصرف ميكند، در زندگى بشر نيازها را با آنها تطبيق ميكند، مصالح جامعه را از ميان آنها جستجو ميكند و پيدا ميكند و طبق آن عمل ميكند. نظام مسلمين است، يعنى بدون امامت و ولايت و حكومت اسلامى جامعه ى مسلمين داراى نظام نيست. آنچه كه نظم ميبخشد به اين جامعه، دست مقتدر ولايت الهى است در جامعه. «و صلاح الدّنيا» ؛ صلاح دنيا، آن چيزى كه دنيا را آباد ميكند حاكميّت اسلامى است، كه اگر اين را ما از دين بگيريم مطمئنّاً از مجموعه ى احكام دين چيزى كه بتواند اين آثار را داشته باشد، باقى نخواهد ماند؛ بله افرادى با عمل فردى و شخصى خودشان، با تلاش فراوان و مجاهدتى كه بكنند راه تكامل را به صورت فردى طى خواهند كرد امّا دنيا، دنياى آباد مورد نظر اسلام نخواهد شد. اين اهمّيّت حكومت است كه از همه ى احكام فرعيّه بالاتر بوده و جزء اصول اسلامى است و در رديف مهم ترين اصول يا همان طور كه عرض كردم، خود مهم ترينِ اصول اسلامى است.⁽¹⁾

2 - مبارزه ى ائمّه (عليهم السّلام) براى حكومت

مسئله ى حكومت در اسلام يك شكل بسيار زيبا و باشكوهى هم دارد. اساساً از نظر اسلام، افراد بر يكديگر حكومت نميتوانند بكنند. بشر آزاد است، حاكم حقيقى بر بشر خدا است، منتها حكومت خدا بر مردم بايد به شكل حكومت يك انسان بر مردم كه بر طبق معيارهاى الهى باشد تجسّم پيدا كند، بدون او حكومت خدا بر مردم معنا ندارد. اين انسان پيغمبران الهى هستند كه براى حاكميّت بين مردم آمدند و در غيبت پيغمبران، جانشينان، اوصيا آنها و در غيبت اوصيا فقهاى امّت، دين شناسان، آگاهان، آن منصب ولايت را و امامت را از پيغمبر و از ائمّه

به ارث بردند كه باز در همين روايت ميفرمايد: «انّ الامامة خلافة الله و خلافة رسوله» ⁽¹⁾اين معناى امامت است. تمام اين نزاعى كه شما در طول دوران زندگى ائمّه (عليهم السّلام)، بين آنها و دستگاه هاى ظلم و جور مشاهده ميكنيد بر سر همين قضيّه است. آنهايى كه با ائمّه ى ما مخالفت ميكردند، آنها را مسموم ميكردند، مقتول ميكردند، زندان مى انداختند، محاصره ميكردند، دعوايشان بر سر داعيه ى حكومت ائمّه (عليهم السّلام) بود. اگر ائمّه داعيه ى حكومت نداشتند، اگر بحث قدرت سياسى نبود، داعيه ى قدرت سياسى نبود، هيچ گونه تعرّضى نسبت به آنها انجام نميگرفت؛ لااقل به اين شدّت انجام نميگرفت؛ اصلاً مسئله اين است؛ لذا شما مى بينيد در بين دعوتها و تبليغات ائمّه (عليهم السّلام) روى كلمه ى امامت و مسئله ى امامت حسّاسيّت بسيار بالايى است. يعنى امام صادق هم كه ميخواهد ادّعاى حاكميّت اسلامى و قدرت سياسى بكند ميگويد: «ايّها النّاس انّ رسول الله كان هو الامام» ⁽²⁾در اجتماع مردم در عرفات مى ايستد در ميان مردم ميگويد: «انّ رسول الله كان هو الامام» امام جامعه، پيشواى جامعه، رهبر جامعه، حاكم بر جامعه رسول خدا بود «ثمّ من بعده عليّبن ابى طالب، ثمّ من بعده حسن، حسين» تا ميرسد به خودش. يعنى تمام بحث ائمّه با مخالفينشان و بحث اصحاب ائمّه در مبارزاتشان، همين مسئله ى حكومت و حاكميّت و ولايت مطلقه و عامّه ى بر مسلمين و قدرت سياسى بود. بر سر مقامات معنوى، آنها با ائمّه دعوايى نداشتند. خيلى از اوقات اتّفاق مى افتاد كه كسانى در جامعه، در جامعه ى زمان خلفا، اهل زهد بودند و اهل علم بودند و معروف به تفسير و به علم و به مانند اين چيزها، خلفا با آنها نه فقط معارضه اى نميكردند بلكه حتّى مخلص آنها بودند، اظهار ارادت نسبت به آنها ميكردند، پيش آنها ميرفتند، از آنها نصيحت ميخواستند؛ چرا؟ چون آنها در مقابل خلفا

داعيه ى سياسى نداشتند؛ وَالّا امثال حسن بصرى و ابن شبرمه يا عمربن عبيد اين بزرگان از علمايى كه مورد توجّه و قبول خلفا بودند، اينها كسانى بودند كه ادّعاى علم و ادّعاى زهد و ادّعاى معنويّت و ادّعاى تفسير و ادّعاى علوم پيغمبر و همه ى اين ادّعاها را هم داشتند، امّا نسبت به آنها از طرف خلفا هيچ گونه تعرّضى نبود؛ چرا؟ چون داعيه ى قدرت سياسى وجود نداشت. دعواى ائمّه (عليهم السّلام) با خلفاى بنى اميّه و بنى عباس بر سر همين مسئله ى امامت و ولايت، يعنى همين معنايى از امامت كه ما امروز آن را به كار ميبريم بود و همين امامت را سپرده اند به ولىّ فقيه - كه روايات و ادلّه ى مربوط به ولايت فقيه را اگر بخواهم اينجا نقل كنم ورود در يك بحث علمى غير لازم در اينجا است؛ البتّه در اين چند روزه در تلويزيون، در بحثهايى كه فضلا و علماى برجسته و مبرّز كردند، شنيديد كه حرفهاى جالب و مطالب خوبى است، در كتابهاى فارسى و منابع اصولى ما هم نوشته است - يعنى ولىّ فقيه در دوران غيبت، در دوران عدم حضور امام معصوم همان مقام حاكميّت را دارا است. اين ريشه و مبناى فكرى حكومت اسلامى و ولايت فقيه است.⁽¹⁾

3 - دين عين سياست؛ سياست عين دين

دين از سياست جدا نيست. دين عين سياست است و سياست عين دين است. دين فقط براى گوشه ى محراب نيست، دين براى صحنه ى زندگى است، براى اداره ى بشر است.⁽²⁾

اين مربوط به امروزِ ما نيست كه بگوييم دين و سياست يكى است، عدّه اى هم بگويند يكى است و يك عدّه هم بگويند نه، خيلى هم يكى نيست! حرفِ امروز نيست؛ اين حرف، 150 سال ريشه دارد؛ پدرِ

برجسته ترين زبدگان اين كشور در راه مبارزه براى اين فكر درآمد؛ هزاران جانِ پاك در اين راه شهيد شدند؛ مدرّسِ به آن عظمت، سينه را براى اين قضيّه سپر كرد؛ اصلاً مشروطيّت ايران براى همين پيش آمد.⁽¹⁾

4 - ضرورتهاى ابتناى سياست بر دين

اشاره

اينكه ميگوييم سياست ما عين ديانت است و ديانت ما عين سياست است، يك طرف قضيّه اين است كه سياست و بنيان آن بايد براساس دين باشد. روى ديگر سكّه هم اين است كه فعّاليّت سياسى نميتواند از معيارها و ضوابط دينى و اخلاقى خارج باشد. كار غير اخلاقى براى كسب قدرت، مطلقاً جايز نيست و كسى را كه در صراط مديريّت قرار دارد، از اهليّت و صلاحيّت مى اندازد؛ لذا اين ضوابط بايد كامل و در همه ى رده ها رعايت شود. قانون براى همه ضوابطى را معيّن كرده است كه برخاسته از همان ديد و فكر اسلامى است. اين ضوابط بايد احراز شود و بايد تشخيص داده شود كه اين شرايط در اين شخص وجود دارد، بعد او در معرض رأى مردم قرار گيرد؛ اگر ملاك رأى مردم است؛ يا نصب شود؛ اگر ملاك انتصاب است؛ مثل بعضى از مسئوليّتهايى كه وجود دارد. حاكم اسلامى در قبال مسائل مهمّ جامعه، در مقابل فقر مردم، در مقابل تبعيض و شكافهاى اجتماعى، در مقابل اخلاق و معنويّت مردم، در قبال حفظ استقلال كشور و حفظ آزادى مردم در آن حدودى كه اسلام مقرّر كرده است مسئول است. اينها مسئوليّتها است و چون اسلام اين را خواسته و اين به مردم تعليم داده شده است و مردم ما به اسلام اعتقاد دارند، لذا توقّعشان از مسئولان امر در كشور در هر رده اى اين است كه به اين مسئوليّتها عمل كنند و آنچه را كه به عنوان وظيفه بر عهده ى آنها است، انجام دهند.⁽²⁾

حكومت اسلامى، ضامن اجراى احكام

عاملى كه در اسلام ضامن اجراى احكام است، حكومت اسلامى و حاكميّت احكام قرآن است، وَالّا اگر آحاد مردم ايمان و عقيده و عمل شخصى داشته باشند، ليكن حاكميّت، چه در مرحله ى قانونگذارى و چه در مرحله ى اجرا در دست ديگران باشد، تحقّق اسلام در آن جامعه، به انصاف آن ديگران بستگى دارد: اگر آنها افراد بى انصافى بودند، مسلمانان همان وضعى را پيدا ميكنند كه شما امروز در كوزوو، ديروز در بوسنى و هرزگوين، ديروز و امروز در فلسطين و در جاهاى ديگر شاهدش بوده ايد و هستيد. ما هم در ايرانِ مسلمانِ عريق و عميق خودمان، سالهاى متمادى همين را مشاهده ميكرديم امّا چنانچه حكّام قدرى باانصاف باشند، اجازه خواهند داد كه اين مسلمانان به قدرِ دايره ى خانه ى خودشان يا حدّاكثر ارتباطات محلّه اى چيزهايى از اسلام را رعايت كنند؛ ولى اسلام نخواهد بود.⁽¹⁾

نقش حكومتها در هدايت و گمراهى مردم

مسئله ى حكومت يك مسئله ى اساسى و مهم و درجه ى اوّل در اسلام است. نميشود نسبت به مسئله ى حكومت و حاكميّت بى اعتنا و بى تفاوت بود. نقش حكومتها هم در هدايت مردم يا در گمراه كردن مردم، امرى است كه تجربه ى بشر به آن حكم ميكند. اينكه در نظام جمهورى اسلامى، چه در قانون اساسى، چه در بقيّه ى معارف جمهورى اسلامى اين همه بر مسئله ى مديريّت كشور اسلامى تكيه ميشود، به خاطرِ همين ريشه ى بسيار عميق و عريقى است كه در اسلام نسبت به اين قضيّه هست. اين يك نكته است كه نبايد از نظر دور باشد.⁽²⁾

ضرورت حكومت صالحان (تأثير ويژگى حاكمان بر مردم)

على الظّاهر از امام صادق (عليه السّلام) است كه ايشان حديث قدسى را روايت ميكنند كه فرمودند: «لأعذّبنّ كلّ رعيّة فى الاسلام اطاعت اماماً جائراً ليس من الله عزّ و جلّ و ان كانت الرّعيّة فى اعمالها برّةً تقيّةً» ⁽¹⁾. مضمون حديث اين است: اگر سررشته ى نظام يك جامعه، به دست انسانهاى فاسد و ناباب و ستمگر و منحرف باشد، حركات مؤمنانه ى افرادى كه در اين جامعه هستند، به جايى نميرسد؛ و اگر در آن چنان جامعه اى كسانى تسليم باشند و از آن ستمگران اطاعت كنند، خدا آنها را هم عذاب ميكند. البتّه در همين حديث، عكسش هم هست: «و لأعفونّ عن كلّ رعيّة فى الاسلام اطاعت اماما هاديا من الله عزّ و جلّ و ان كانت الرّعيّة فى اعمالها ظالمة مسيئة» ؛ كه حالا اينها شرح دارد، نميشود به همين ظاهر اكتفا كرد. خلاصه ى مطلب و جان مطلب اين است كه اگر چنانچه در يك نظامى، در يك مجموعه اى، در يك كشورى، در يك جامعه اى، حاكميّت و نظام، نظام الهى است، نظام عادلانه است، آن كسانى كه اطاعت از اين نظام ميكنند، مورد عفو الهى هستند؛ ولو خطاهايى هم داشته باشند و شما ميتوانيد اين را در مقياس يك كشور، در مقياس يك امّت، در مقياس يك جامعه محاسبه كنيد؛ در مقياس يك سازمان، مثل سازمان ارتش هم ميتوانيد اين را ملاحظه و محاسبه كنيد.⁽²⁾

مطالبه ى اسلام، تحقّق كامل دين نه اكتفا به حدّاقلها

آنچه ما از مجموع معارف قرآنى استفاده ميكنيم و درمى يابيم، اين است كه مطالبه ى اسلام از مسلمين، ايجاد نظام اسلامى به نحو كامل است؛ مطالبه ى اسلام، تحقّق كامل دين اسلام است؛ اين آن چيزى است

كه انسان در مجموع آن را احساس ميكند.

دين حدّاقلى و اكتفاى به حدّاقلها، از نظر اسلام قابل قبول نيست؛ ما در معارف خودمان چيزى به عنوان دين حدّاقلى نداريم، بلكه در قرآن كريم در موارد متعدّدى اكتفاى به بعضى از تعاليم دينى دون⁽¹⁾بعضى، مذمّت شده است؛ «اَلَّذِينَ جَعَلُوا اَلْقُرْآنَ عِضِينَ»⁽²⁾يا آيه ى شريفه ى «وَ يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ»⁽³⁾كه مربوط به منافقين است، اشاره ى به همين است. حتّى برخى از بخشهاى دين كه خيلى برجسته است، مثل اقامه ى قسط هم كافى نيست كه انسان دل خود را خوش كند كه ما حالا دنبال اقامه ى قسطيم و اقامه ى قسط خواهيم كرد، پس اسلام تحقّق پيدا كرد؛ نه، اين نيست. مسلّماً اقامه ى قسط در جامعه، يك قلم مهم است؛ از اين آيه ى شريفه در سوره ى مباركه ى حديد، «لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَيِّنٰاتِ وَ أَنْزَلْنٰا مَعَهُمُ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْمِيزٰانَ لِيَقُومَ اَلنّٰاسُ بِالْقِسْطِ»⁽⁴⁾اين جور به نظر ميرسد در بادى⁽⁵⁾امر، كه هدف از ارسال رسل و انزال كتب و معارف الهى، اقامه ى قسط است كه حالا اين جمله ى «لِيَقُومَ اَلنّٰاسُ بِالْقِسْطِ» را هرجور معنا كنيم، اهمّيّت اقامه ى قسط را در جامعه روشن ميكند؛ لكن اين بدين معنا نيست كه شارع مقدّس از ما قبول ميكند كه ما مثلاً اكتفا كنيم به اقامه ى قسط و همه ى همّت خودمان را بگذاريم براى اينكه اقامه ى قسط بشود، ولو برخى از احكام ديگر اسلام مورد بى توجّهى قرار بگيرد؛ نه، آيه ى شريفه ميفرمايد كه «اَلَّذِينَ إِنْ مَكَّنّٰاهُمْ فِي اَلْأَرْضِ أَقٰامُوا اَلصَّلاٰةَ

وَ آتَوُا اَلزَّكٰاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ اَلْمُنْكَرِ» ⁽¹⁾يعنى انتظارى كه خداى متعال از متمكّنين در ارض دارد، اينها است كه اوّلش «أَقٰامُوا اَلصَّلاٰةَ» بعد «وَ آتَوُا اَلزَّكٰاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ اَلْمُنْكَرِ وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ اَلْأُمُورِ»⁽²⁾. اين جور نيست كه اگر ما به قسط توجّه ميكنيم، حق داشته باشيم كه از اقامه ى صلات و اهمّيّت دادن به صلات يا به زكات يا به امر به معروف و نهى از منكر غفلت كنيم، بلكه «أَنِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ وَ اِجْتَنِبُوا اَلطّٰاغُوتَ»⁽³⁾كه چندين بار اين لفظ و اين مضمون در قرآن تكرار شده نشان ميدهد كه اصلاً خداى متعال پيغمبران را فرستاد براى توحيد، براى اجتناب از طاغوت، براى عبوديّت خداوند؛ اساس كار اين است؛ يا وصيّتى كه خداى متعال در آن آيه ى شريفه ى سوره ى شورى، به نوح و به ابراهيم و به موسى و به بقيّه كرده است كه «أَنْ أَقِيمُوا اَلدِّينَ»⁽⁴⁾؛ آنكه مورد نظر است، اقامه ى دين است؛ يعنى همه ى دين را بايد اقامه كرد؛ «وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى اَلْمُشْرِكِينَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اَللّٰهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشٰاءُ وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ» ⁽⁵⁾يعنى همه ى دين، همه ى اجزا و همه ى اركان دين مورد توجّه است و معارض اصلى هم در مقابل اين حركت و اين رويكرد، يعنى اقامه ى دين بتمامه، بجميع اجزائه، بكلّه عبارتند از قلدرهاى عالم، مستكبران عالم؛ «كَبُرَ عَلَى اَلْمُشْرِكِينَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ»⁽⁶⁾؛ آنچه تو به آن دعوت ميكنى، براى مشركين

[گران است]؛ يا در آيه ى شريفه در اوّل سوره ى مباركه ى احزاب؛ «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ اِتَّقِ اَللّٰهَ وَ لاٰ تُطِعِ اَلْكٰافِرِينَ وَ اَلْمُنٰافِقِينَ إِنَّ اَللّٰهَ كٰانَ عَلِيماً حَكِيماً»⁽¹⁾؛ يعنى هم عليم است خداى متعال كه احاطه ى علمى دارد به تمام اجزا و ذرّات عالم و سازوكار زندگى ذرّات، و هم حكيم است؛ با حكمت، راه تو را در اين مجموعه مشخّص كرده و بايد دنبال كنى. «وَ اِتَّبِعْ مٰا يُوحىٰ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ إِنَّ اَللّٰهَ كٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيراً * وَ تَوَكَّلْ عَلَى اَللّٰهِ وَ كَفىٰ بِاللّٰهِ وَكِيلاً»⁽²⁾؛ در مقابله ى با اين حركت تو، دشمنى وجود خواهد داشت.⁽³⁾

غدير؛ ناسخ سفسطه هاى جدايى دين از سياست

در آن موقعيّت مهم و حسّاس كه پيغمبر اكرم (عليه وعلى آله الصّلاة والسّلام) آخرين ماه هاى حيات مبارك خود را ميگذراند، اميرالمؤمنين (عليه السّلام) را به ولايت، يعنى سرپرستى مسلمين و به حكومت، يعنى مديريّت جامعه ى اسلامى نصب فرمود. ولايتى كه در اينجا مورد نصب و محلّ اشاره ى پيغمبر اسلام قرار گرفته، صرفاً آن ولايت كلّيّه ى الهيّه ى معنوى كه مبتنى بر عناصر ديگرى است، نيست؛ بلكه يك امر الهى و يك فرمان آسمانى و ملكوتى است، كه با اين بيان تشريعى نبوى كه فرمود «من كنت مولاه فهذا علىّ مولاه» ⁽⁴⁾قابل نصب و جعل نيست. اين بيان پيغمبر كه ولايت را به اميرالمؤمنين (عليه السّلام) سپرد، مبيّن نصب تشريعى است و به معناى

حكومت، مديريّت جامعه ى اسلامى و ولايت امر مسلمين است كه البتّه با ولايت كلّيّه ى الهيّه كه در وجود مقدّس پيغمبر و ائمّه ى هدى (عليهم السّلام) وجود داشت، همراه است. آن ولايت به آن معنا، در ائمّه اى هم كه به ولايت ظاهرى نرسيدند وجود داشت. ولايتى كه از آنِ اميرالمؤمنين (عليه السّلام) و منصوب پيغمبر بود، ولايت سياسى بود. همان معنايى كه ذات اقدس پروردگار آن را به وسيله ى پيغمبر اكرم در اسلام به وجود آورد و جعل كرد؛ و با آن معلوم شد كه اسلام در رديف والاترين احكام و مقرّرات خود، مسئله ى حكومت و ولايت و سرپرستىِ امّت را دارد؛ اگر كسى از اين بُعد به موضوع غدير نگاه كند، بسيارى از اشتباهاتى كه متأسّفانه در طول قرنها در اذهان وجود داشته است، بايد براى او زايل شود.⁽¹⁾

اينها همه، مربوط به گذشته است. يكى از بزرگ ترين خدماتِ حركت عظيم دينى ملّت ايران، اين بود كه افسانه ى غلط «جدايى دين از سياست» را زايل كرد و از بين برد. هم مردم با انگيزه ى دين وارد ميدان شدند و پرچم آزادى بلند كردند، و هم به دستور دين، مناديان احكام دينى و علماى بزرگ، پيشروِ قافله ى آنها شدند و به حركت درآمدند تا اينكه آن حركت، منتهى به حاكميّتِ دينِ خدا در اين كشور شد؛ آن گاه براى مسلمين، روشن گرديد كه امور سياسى و برتر از همه ى امور سياسى، امر حكومت و ولايت با دين عجين است و از دين جدايى پذير نيست.

وقتى نصوص و متون دينى، معناى خود را آشكار كرد، همه فهميدند كه سالها به چنين امر واضحى توجّه نداشته اند. بديهى است كه يك انحراف، وقتى از سوى دشمنانِ خوشبختىِ يك ملّت پشتيبانى ميشود، به آسانى از بين نميرود؛ بنابراين، استدلالهايى جديد براى جدايى دين از سياست درست شد. استدلال كردند كه «اگر دين را وارد سياست كنيم و اگر سياستِ يك كشور از دين سرچشمه و منشأ بگيرد، چون امور سياسى

و امر حكومت، مشكلات دارد، دنبالش نارضايى ها، دلزدگى ها و ناكامى ها است؛ لذا، اين امر موجب ميشود كه مردم از اصل دين بيزار شوند؛ پس، دين بايد بكلّى از سياست كنار برود، جنبه ى قداست پيدا كند، نورانيّتى بيابد، به كنارى بنشيند و به امور معنوى و ذهنى و روحى مردم بپردازد.» امروز ايادى استكبار، در دنيا بخصوص دنياى اسلام با شيوه هاى مختلف اين استدلال و نظريه را ترويج ميكنند.

ناسخ اين سفسطه ها غدير است. در موضوع غدير، نبىّ مكرّم اسلام به پيروى از امر خدا و به خاطرِ عمل به آيات صريح قرآن، يكى از بالاترين واجبات را انجام داد: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ»⁽¹⁾. قضيّه ى نصب اميرالمؤمنين (عليه السّلام) به ولايت و خلافت، آن قدر مهم است كه اگر آن را انجام ندهى، رسالت خود را انجام نداده اى! يا مراد اين است كه رسالت در اين قضيّه ى بخصوص را انجام نداده اى؛ چون خداوند متعال دستور داده است كه اين كار را انجام بده؛ يا از اين بالاتر، اصل رسالت پيغمبر، با انجام ندادن اين كار، مورد خدشه قرار ميگيرد و پايه اش متزلزل ميشود؛ احتمال اين هم هست. كأنّه اصل رسالت، تبليغ نشده است! احتمال دارد، معنا اين باشد كه در اين صورت، قضيّه خيلى اهمّيّت پيدا ميكند. يعنى موضوع تشكيل حكومت، امر ولايت و امر مديريّت كشور، جزو متون اصلى دين است و پيغمبر، با اين عظمت، اهتمام مى ورزد و اين رسالت خود را در مقابل چشم آحاد مردم، به كيفيّتى انجام ميدهد كه شايد هيچ واجبى را اين گونه ابلاغ نكرده است؛ نه نماز را، نه زكات را، نه روزه را و نه جهاد را. مردم را از قشرها و قبايل و مناطق مختلف، بر سرِ چهار راه بين مكّه و مدينه به انگيزه ى انجام امرى مهم جمع كند؛ آن گاه چنين رسالتى را ابلاغ فرمايد، كه در دنياى اسلام بپيچد كه پيغمبر، پيام جديدى را ابلاغ فرمود.

با قطع نظر از شخص اميرالمؤمنين (عليه السّلام) و موضوع منصوب بودن

آن حضرت كه شيعه متمسّك و پايبند به اين معنا است، ديگران به اين بخشِ قضيّه، توجّه چندانى نكردند و نصب اميرالمؤمنين (عليه السّلام) را مورد ملاحظه قرار ندادند [درحالى كه] در اين قضيّه، اصل مسئله ى نصب حاكم، مسئله ى مهمّى است كه پيام غدير است. چرا بايد اين پيام روشن را كه پيغمبر اكرم، مؤسّس اسلام به همه ى مسلمين داده است، العياذ بالله ناديده گرفت؟ آنجا كه ميگويد: «مسلمانان! دين را از اساس زندگى و از امر حكومت كه پايه ى زندگى فردى و اجتماعى است، جدا نكنيد؛ دين را به گوشه ى خلوتِ خانه ها و ذهن و مسائل روحى منحصر نكنيد؛ دين را به انزوا نيندازيد.» اساس زندگى بشر - كه بر پايه ى حكومت است - امرى است متوجّه دين؛ مسئوليّتى است بر دوش دين و دين بايد اين كار را انجام دهد. هيچ كس هم آن روز اين معنا به ذهنش نيامد كه مگر مردم صغيرند كه ولى ميخواهند؟ سفسطه ى عوامانه اى كه بعضى افراد با ظواهر علمى و استدلالى مطرح ميكنند. سرپرستى، همه جا به معناى سرپرستى آدم قاصر نيست؛ آموزگارى و معلّمى، همه جا به معنى معلّمىِ كلاس اوّل دبستان نيست؛ ما اگر به يك استاد دانشگاه گفتيم معلّم؛ بگوييم اهانت شد؛ چون به معلّم كلاس اوّل هم معلّم ميگويند. معلّمى در هرجا، به اقتضاى خودِ آنجا است؛ معلّم دانشگاه، معنا و اقتضايى دارد؛ معلّم كلاس اوّل، يك اقتضا دارد. سرپرستى محجور و صغير، معنايى و اقتضايى دارد؛ سرپرستى امّت اسلامى، سرپرستى جنگ، سرپرستى صلح و سرپرستى سياست هم، معناى ديگر و اقتضاى ديگرى دارد؛ اينها قابل خَلط نيستند؛ اين، پيام غدير است.

امام راحلِ بزرگوارِ ما، بزرگ ترين حق را از اين ناحيه به گردن امّت اسلامى دارد كه آحاد مردم را به مسئوليّت خودشان كه دخالت در امر حكومت است، متنبّه و واقف كرد؛ از اين رو است كه در نظام اسلامى، هركس متديّن به عقيده و شريعت اسلامى باشد، در امر حكومت داراى

مسئوليّت است. هيچ كس نميتواند خود را از موضوع حكومت كنار بكشد. هيچ كس نميتواند بگويد: «كارى انجام ميگيرد؛ به من چه؟» در موضوع حكومت و مسائل سياسى و مسائل عمومى جامعه در نظام اسلامى، «به من چه» نداريم؛ مردم بركنار نيستند. بزرگ ترين مظهر دخالت مردم در امور حكومت، غدير است؛ خودِ غدير اين را به ما آموخت و لذاست كه عيد غدير، عيد ولايت است، عيد سياست است، عيد دخالت مردم در امر حكومت است، عيد آحاد ملّت و امّت اسلامى است. اين عيد، مخصوص شيعه هم نيست؛ جا دارد و حق آن است كه همه ى امّت اسلامى، اين روز را براى خودشان عيد بدانند. غدير، عيد اميرالمؤمنين (عليه السّلام) هم هست و شيعيان آن حضرت، به طور ويژه از اين عيد استفاده ميكنند.⁽¹⁾

انتصاب على (عليه السّلام) به حكومت، كشوردارى، سياست و مديريّت جامعه ى اسلامى

جاى كمترين شبهه اى و ترديدى در اصل اين مسئله و حادثه و معناى جمله ى رسول اكرم كه سؤال كرد از مردم «الست اولى بكم من انفسكم» ⁽²⁾كه اشاره به آيه ى قرآن بود كه «اَلنَّبِيُّ أَوْلىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»⁽³⁾و بعد از آن اين جمله كه «من كنت مولاه فهذا على مولاه» نيست؛ آنچه در مورد محتواى اين جمله ى تاريخى و شريف و پر مغز بايستى بيان بشود - غير از نصب اميرالمؤمنين به خلافت و امامت بعد از نبىّ اكرم و وصايت پيغمبر كه معناى رايج و شايع اين جمله است - يك مضمون مهم [است] كه نبايد مورد غفلت قرار بگيرد و آن، پرداختن اسلام به امر حكومت و امر سياست امّت و اهمّيّت اين موضوع از نظر اسلام است. آن كسانى كه سعى كردند اسلام را از مسائل

اجتماعى و از مسائل سياسى بركنار بدارند و آن را منحصر كنند به مسائل شخصى و مسائل خصوصى زندگى افراد و در واقع نگاه سكولار به اسلام داشته باشند كه تبليغات دشمنان و دستهاى دشمنان هم اين بينش را در بين مسلمانان در طول ساليان دراز ترويج كرده است، جوابشان مسئله ى غدير است. پيغمبر اكرم (صلّى الله عليه وآله) در آن موقعيّت حسّاس، در آخرين ماه هاى زندگى، به دستور خداى متعال، يك مسئله ى اساسى و مهم را بيان ميكنند و آن عبارت است از پرداختن به مسئله ى حكومت براى بعد از زمان پيغمبر. اينجا نصب اميرالمؤمنين، فقط به معناى نصب جنبه هاى معنوى نبود، بلكه ميشود گفت كه مسئله ى جنبه هاى معنوى قابل نصب نيست؛ آنچه قابل نصب است عبارت است از: حكومت، كشوردارى، سياست، مديريّت جامعه ى اسلامى؛ اين را پيغمبر اكرم به مردم توصيه كرد. اين نكته ى بسيار مهمّى در مسئله ى غدير است كه پاسخ دندان شكنى است به همه ى كسانى كه فكر ميكنند و تبليغ ميكنند كه اسلام را از مسائل سياست و مسائل حكومت و مانند اينها بركنار بدارند. بنابراين، اين دو حقيقت، يعنى حقيقتِ نصب اميرالمؤمنين به عنوان امامتِ بعد از پيغمبر و مسئله ى پرداختن به حكومت و سياست و امامت و اداره ى امّت بعد از پيغمبر، اين دو موضوع بسيار مهم و حسّاس، در مسئله ى غدير وجود دارد و جزو معارفى است كه غدير متضمّن آن است و درس بزرگى است براى همه ى مسلمانان، براى امروز و فرداى مسلمين.⁽¹⁾

روز غدير امتداد خطّ همه ى رسالتهاى الهى

غدير درحقيقت معناى خود، مخصوص شيعه نيست. اگرچه شيعيان به ميمنت نصب مولاى متّقيان به مقام امامت و ولايت، در اين روز عيد ميگيرند و شكرگزارى ميكنند؛ امّا درحقيقت، روز غدير امتداد خطّ همه ى

رسالتهاى الهى و اوج اين خطّ روشن و نورانى در طول تاريخ است. اگر به مضمون رسالتهاى الهى نگاه كنيم، مى بينيم كه در طول تاريخ نبوّتها و رسالتها، اين خطّ روشن دست به دست گشته، تا به نبىّ مكرّم خاتم رسيده و در پايان حيات آن بزرگوار، تجسّم و تبلور آن به شكل حادثه ى غدير خود را نشان داده است.⁽¹⁾

مسئله ى حكومت، اساس قضاياى همه ى پيغمبران

«وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ لِيُطٰاعَ بِإِذْنِ اَللّٰهِ»⁽²⁾؛ مسئله ى حكومت، اساس قضاياى همه ى پيغمبران بوده است. حال بعضى كسان دوست دارند كه حرفهاى موهوم و رد شده و غلط را در قالبهاى على الظّاهر نو بيان كنند؛ آنها ميگويند كه اگر دين، حكومت پيدا كند، قداست خود را از دست ميدهد؛ قداست يعنى چه؟ آيا قداست يعنى اينكه كسى يك چيز بى خاصيّت: يك نام، يا يك حيثيّت اعتبارى و بى حقيقت را به خود ببندد؟ اين قداست خواهد شد؟ قداستِ حقيقى اين است كه حقيقتى در ميان مردم، بر زندگى و بر روابط مردم، بر امور دنيا و آخرت مردم، اثر خوب بگذارد و زندگى را اصلاح كند. اين، دين است؛ اگر دينى توانست اين كار را بكند، قداست متعلّق به آن است.

به فرض، زيد و عمرى كه در موضع حكومت در اين دين قرار گرفته اند، به وسيله ى عدّه اى مورد تهمت، اهانت و دشنام هم قرار بگيرند؛ مانعى ندارد. افراد، انسانها، من و هزاران هزار امثال من، فداى بقاى دين؛ چه اهمّيّتى دارد؟ دين بايد اجرا شود، دين بايد تحقّق پيدا كند و اين در غدير، رسماً و به عنوان يك حقيقت قانونى در اسلام، مشخّص شد. البتّه از اوّلِ هجرت، پيغمبر اكرم (صلّى الله عليه وآله) حاكم بود؛ امّا خيلى ها اميد بسته بودند

كه وقتى اين شخص كه آورنده ى اسلام است و اين رشته اى كه افراد و دلها را به هم متّصل كرده است، از ميان مردم خارج شد، چيزى باقى نمانَد؛ با نصب ولى، با نصب حاكم و تعيين كسى كه ميتوانست رشته ى اين كار شود، جلوى اين پندار در عالم قانونگذارى گرفته شد. اساس قضيّه هم اين است كه قانونى وجود داشته باشد؛ لذا فرمود: «اَلْيَوْمَ يَئِسَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ »⁽¹⁾از امروز به بعد كه ولايت معيّن و تكليف حكومت و سرپرستى و اداره و زمامدارى كشور معلوم شد، ديگر از دشمن خارجى نترسيد. «وَ اِخْشَوْنِ»⁽²⁾؛ حالا از من بترسيد.

ترس از خدا يعنى چه؟ يعنى حالا مواظب خودتان، مواظب دل و جان و عمل خودتان، مواظب تقواى خودتان و ثبات و استقامتى كه از هر انسانى در اين راه، متوقّع است، باشيد. «اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي»⁽³⁾؛ روز غدير، چنين روزى است. هرچند كه از اين قانون در تحقّق خارجى خود در عالم اسلام، تخلّف شد؛ ولى قانون ماند و تكليف مشخّص گرديد؛ اين مهم است. ممكن است جمعى يا جماعتى، مدّتى يا مدّتهايى به آيه ى قرآن هم عمل نكنند، امّا فرق ميكند بااينكه آيه ى قرآن، نازل نشده باشد. نازل و مسجّل شد و جاى پايى ماند براى اينكه يك روز، قومى به آن عمل كنند. «فَسَوْفَ يَأْتِي اَللّٰهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ»⁽⁴⁾. نميشود گفت كه اين آيه در طول تاريخ اسلام، هيچ وقت تحقّق پيدا نكرده است، چرا؛ در دورانهايى تحقّق پيدا كرده است و به وسيله ى بندگانى حاكميّت حق و ولايت الهى به وجود آمده است؛ امّا ما سرافرازيم و از خداى متعال متشكّريم كه اين امر در زمان

ما به وسيله ى يكى از صالح ترين بندگانش، صورت تحقّق گرفت؛ يعنى ولايت، محقّق شد.⁽¹⁾

5 - نظر علماى شيعه درباره ى حكومت اسلامى

علماى شيعه جزو چيزهايى كه همواره و در طول زمان به آن اعتقاد داشتند، لزوم بازگرداندن حاكميّت جامعه به محور الهى آن بود؛ و اين درحقيقت ادامه ى مبارزه ى سياسى ائمّه ى ما است و هدفش هم عبارت بوده از يك حركت سياسى. خب حركت سياسى با دستگاه حاكم يعنى چه؟ يعنى دگرگونى در ساخت سياسى جامعه؛ آن مبارزه كننده هدفش چيست؟ هدفش اين است كه اين ساخت موجود فعلى را به هم بريزد و ساخت مورد نظر خودش را جاى آن بگذارد و آن ساخت عبارت است از ساختِ امامت. پس امامت به معناى يك سيستم سياسى براى جامعه اسلامى از زمان ائمّه ى معصومين - و به اعتقاد من و به تشخيص من از زمان اوّلين امام معصوم - وجود داشته و در طول زندگى 250 ساله ى ائمّه هم وجود داشته تا در زمان غيبت، علما همين رشته را و روش را ادامه دادند. لذاست شما مى بينيد كه در اوائل غيبت تلاشهاى ثبت شده در تاريخ وجود دارد از طرف علما براى حكومت. يعنى درحقيقت براى تغيير ساخت سياسى جامعه ى آن روز كه از نظر آنها غلط بود.

بنابراين نتيجه ميگيريم كه ايجاد حكومت اسلامى، نه فقط از نظر علما جايز بوده بلكه حتّى يك پديده به شمار مى آيد. منتها به مناسبت طول زمان و گذشت قرون متمادى و تحقّق نيافتن اين آرزو، مثل همه ى آرزوهاى ديرمانده ى ديگر، رنگ كهنگى گرفته و شكل افسانه و يا آرزوى خيال گونه پيدا كرده و شما مى بينيد كه همه ى علماى ما و فقهاى ما در گذشته چيزى به نام ولايت فقيه را يا حاكميّت شرع را مى شناسند و طبق او فتوا ميدادند،

نظر ميدادند. منتها دايره ى او را برخى محدود و برخى وسيع ميشمردند؛ پس تشكيل حكومت يكى از اصول اسلامى است.

... چيز جديدى نيست، به دليل اينكه همين مسئله در كتابهاى فقهى گذشته ى ما هم مطرح بوده. اين كه بحث كردند كه آيا براى حكومت عصمت لازم است يا عدالت كافى است، خودِ همين دليل بر اين است كه پس مسئله ى حكومت مطرح بوده، پس يك بدعت نبوده، پس يك مسئله بوده و چون ولايت و حاكميّت امام، حاكميّت سياسى اسلامى، به هرحال يك مسئله اى بوده كه در ذهن علما همواره به شكل يك حقيقت اسلامى وجود داشته، پس طبيعى است كه ميشود فهميد كه علما به اين فكر گرايش داشتند. منتها هرچه شما از قرون اوّل - يعنى قرنهاى مثلاً چهارم، پنجم، ششم - به طرفِ بعد مى آييد، اين فكر كمرنگ تر و غبارگرفته تر ميشود و لذا به يك جاهايى ميرسد كه اصلاً مسئله ى جهاد را در بعضى از كتابهاى فقهى مطرح نميكردند، چون حاكم بايد جهاد را بكند و ديگر لزومى ندارد.

ميشود بعضى از علماى بزرگى را كه از مسئله ى ولايت و حكومت اسم آوردند يا برايش تلاش كردند، اسم آورد. حالا صاحب جواهر كه مشروحاً و دقيقاً بحث كردند، منتها صاحب جواهر مال حدوداً دويست سال پيش است. و قبل از اين قرنهاى اخير، در كلمات محقّق و علّامه، علماى قرن ششم و هفتم و نهم و اينها، اين مسائل وجود دارد. و اصلاً در يك عرف غير قابل رد، در همه ى ادوار فقه وجود داشته، كه حكومتهاى زمان را حكومتهاى غاصب و غير قابل قبول ميدانستند؛ و لذا شما مى بينيد كه از دوره اى كه علما از پادشاهان ميخواستند دم از تديّن بزنند، از علما براى حكومت خودشان اجازه ميخواستند. اين معنايش چيست؟ اين معنايش جز اين نيست كه در ذهنيّت علما و متديّن شيعه همواره اين وجود داشته كه صاحب حكومت عالم باشد.⁽¹⁾

6 - عوامل جداسازى دين از سياست

6-1 - قدرتمندان و زمامداران ناحق و غير عادل، مناديان جدايى دين و سياست

اشاره

سالها بلكه قرنهاى متمادى، قدرتمندان و زمامداران ناحق و غير عادلِ عالم سعى كردند دين را - كه هرجا هست، حكم به حق و عدل ميكند و با كسى مماشات نميكند - از دخالت در امور خودشان پس بزنند. قرنهاى متمادى سعى كردند اثبات كنند كه دين از سياست جدا است؛ چرا دين را با سياست مخلوط ميكنيد؟ برويد دين خودتان را تبليغ كنيد؛ حرفهاى ظاهر فريبى هم مطرح ميكردند: دين، اشرف از اين است كه وارد ميدان سياستِ آلوده شود. بله؛ سياستى كه از دين جدا باشد، آلوده است؛ امّا سياستِ دينى به همان اندازه مقدّس است كه عبادتِ دينى. بعد از انقلاب تا امروز، شايد بيشترين حمله اى كه به اصول فكرى سياسى نظام جمهورى اسلامى شده است، حمله به همين «عدم انفكاك دين از سياست» است. همه جاى دنيا به اين حمله كردند؛ امروز هم حمله ميكنند. امروز كسانى در اطراف دنيا نشسته اند، كتاب مينويسند، مقاله مينويسند؛ به زبانهاى مختلف و در محيطهاى دور از ايران و در همه جاى جهان، گفتار تلويزيونى ارائه ميكنند؛ براى اينكه ثابت كنند دين از سياست جدا است. سبحان الله! اين قضيّه ى «عدم انفكاك دين از سياست»، در شكستن هيمنه ى قدرتهاى ظالم و ناحق، چقدر نقش عظيمى دارد كه رهايش نميكنند! روزبه روز عليه قضيّه ى «عدم انفكاك دين از سياست» حرف گفته ميشود، مطلب نوشته ميشود؛ البتّه عدّه اى هم در داخل، گاهى مثل طوطى - كه بى توجّه، چيزهايى را تكرار ميكند - مانند همان حرفها را تكرار ميكنند؛ البتّه بعضى هم اصلاً دلشان با بيگانگان است و دين را با كلّيّت خودش قبول ندارند.

در آن سالهاى رياست جمهورى كه براى شركت در يك اجتماع جهانى، ميخواستم به يك كشور خارجى سفر كنم، سخنرانى اى فراهم كرده بودم و

طبق معمول، خدمت امام ارائه كردم كه ايشان نظر بدهند؛ ايشان در حاشيه يادداشت كردند كه راجع به «عدم انفكاك دين از سياست» هم در اين سخنرانى مطلبى بگنجانيد. من اوّلش قدرى تعجّب كردم كه اين قضيّه ى «عدم انفكاك دين از سياست»، چه ارتباطى ميتواند با سران كشورها مثلاً صد كشور غير مسلمان داشته باشد؟ درعينِحال، چون امام دستور داده بودند، نشستم چند صفحه نوشتم. وقتى وارد مطلب شدم، تأمّل كردم و ديدم كه نه، درست همين است؛ جاى اين بحث، در منبرهاى عظيم جهانى است؛ چرا؟ چون عليه اين بحث، در منبرهاى جهانى كار ميشود. بعد هم به آنجا رفتيم و آن بحث را القا كرديم و بسيار هم در نفوس مؤثّر واقع شد و اهمّيّت اين حرف آشكار گرديد. اين «عدم تفكيك دين از سياست» روشن بينى آن مرد بزرگ را ميرساند.⁽¹⁾

حكّام و سلاطين مستبد، اوّلين پيشروان فكر انحرافىِ جدايى دين از سياست

كسانى كه با چهره ى طرف دارى از دين، چنين عنوان ميكنند كه دين نبايد به امور سياسى بپردازد، خبر ندارند كه اين شگرد جديد تبليغات استكبارى و استعمارى، عليه حاكميّت اسلام و حيات مجدّد اسلام است. البتّه جدايى دين از سياست را قرنها است كه مطرح ميكنند. اوّل، ايادى استبداد؛ يعنى قدرتمندانى كه زمام امور جامعه را مستبدّانه در دست داشتند و ميخواستند آزادانه، هر كارى ميخواهند با ملّت و كشور انجام دهند، مطرح كردند و بديهى است كه نميخواستند احكام اسلامى و مناديان احكام اسلامى، در امر حكومت آنها دخالتى بكنند. لذا حكّام و سلاطين مستبد، اوّلين پيشروان فكر انحرافىِ جدايى دين از سياست محسوب ميشوند. قبل از استعمارگران و قبل از دشمنان خارجى و قبل از طرّاحان سياسى صهيونيسم و ديگران، كسانى كه بر اين كشور و بر ديگر

كشورهاى اسلامى، سالها مستبدّانه حكومت كردند، مروّج و منادى اين فكر بودند كه دين از سياست جدا است. وقتى در زمان ناصرالدّين شاه، يك عالم روحانى در يك امر سياسى دخالت كرد و همه ى تدابير و مكر استعمارى را كه منافع مشترك كمپانى ها و دربار پادشاهى ايران به وسيله ى آن تأمين ميشد را به هم ريخت، آيا اطرافيان و دربارى هاى ناصرالدّين شاه به اين فكر نيفتادند كه چرا دين در امر سياست دخالت ميكند؟ كمااينكه در ادبيّات دوران ناصرالدّين شاه دوران اواسط و اواخر قاجار همين معنا وجود دارد كه چرا علما و كسانى كه به امور دينى مشغولند، در امر حكومت دخالت ميكنند؟ اين معنا، در نوشته هاى عهد ناصرى، به طور واضح وجود دارد.⁽¹⁾

6-2 - جبهه ى استكبار و استعمار

اشاره

مسئله به مستبدّان و افسارگسيختگانِ دستگاه حاكميّت در كشور ما و كشورهاى ديگر برميگردد كه از هرگونه دخالتى از ناحيه ى دين و اهل دين و مناديان و علماى دين در پهنه ى سياست، ميهراسيدند و با آن مخالفت ميكردند. استعمارگران هم كه قضيّه را منطبق با آمال و سياستهاى خود ميديدند، آن را دنبال كردند و تزِ جدايى دين از سياست، بعد از آنكه بر خلقيّات آحاد مردم متديّن و حتّى بسيارى از علما تحميل شده بود و به خورد آنها رفته بود، شكل مبنايى هم پيدا كرد. يعنى براى آن، استدلال درست كردند و به يك مبنا و يك فكر تبديل شد.⁽²⁾

انگيزه و مطالبه ى حاكميّت اسلام، منشأ اصلى خصومت عليه اسلام

همان طورى كه در دوره ى اوّل و قرون ابتدايى اسلام، مسئله ى اصلى و اختلاف اصلى بين سردمداران قدرت، يعنى بنى عباس و بنى اميّه و ميان

اهل بيت رسول خدا مسئله ى امامت بود و مبارزه و درگيرى و معارضه و سركوب، ناشى از فكر ائمّه (عليهم السّلام) در باب امامت مسلمين بود؛ در دوران اخير و بخصوص در دو قرن گذشته هم در دنياى اسلام مايه ى اصلى نزاع ميان مسلمين و قدرتهاى استعمارگر مسئله ى حكومت اسلامى است. اگر انگيزه و مطالبه ى حاكميّت اسلام را از اسلام حذف كنيم، اين همه معارضه و مزاحمت نسبت به اسلام و مسلمين از سوى قدرتمندان باقى نخواهد ماند. قضيّه ى اصلى، حاكميّت اسلام است. اگر عمل مسلمين به احكام اسلامى، يعنى همين احكام فردى و عبادات، به گاو و گوسفندِ قدرتمندان جهانى ضررى نزند و سياست استعمارى و سلطه طلب آنها را تهديد نكند؛ آن قدرها با اسلام داعيه بر مبارزه نخواهند داشت. شعار جدايى دين از سياست كه در دوران اخير يعنى در صد سال، 150 سال اخير به وسيله ى استعمارگران در ميان مسلمين رايج شد، ناشى از همين قضيّه بود. آنها با نماز و روزه و بقيّه ى عبادات اگر انگيزه و تمايل به حاكميّت اسلام و حاكميّت سياست اسلامى نباشد نميجنگند؛ لذا شما مى بينيد در كشورهاى اسلامى گاهى در مواردى كسانى هستند كه ظواهر اسلامى را هم رعايت ميكنند، امّا سياست آنها، حركت آنها، جهت گيرى كلّى كشور آنها، درست بر طبق خواست سياستهاى استعمارى و استكبارى است. در رژيم منحطّ گذشته هم همين جور بود، با ظواهر اسلامى و با عبادات تا آنجايى كه صحبت از سياست نباشد، تهديد حاكميّت طاغوت نباشد هيچگونه معارضه اى نبود. پس توجّه ميفرماييد كه مسئله ى حاكميّت در اسلام چقدر مهم است و همان طور كه در خطبه ى گذشته گفته شد؛ روح اسلام و بيت الغزل دين حنيف اسلام و سرلوحه ى جامعه ى اسلامى و نظام اسلامى است.⁽¹⁾

فصل دوّم اهداف و ارزشها در نظام سياسى اسلام

گفتار اوّل: اهداف نظام سياسى اسلام

مقدّمه: قدرت، وسيله است نه هدف

اگر ما از قدرتى كه در اختيار يك مسئول قرار ميگيرد، براى خدا و خدمت به مردم استفاده كنيم، اين قدرت ميشود نعمت؛ امّا اگر براى اهداف شخصى از آن استفاده كنيم، همين قدرت ميشود نقمت و مايه ى انحطاط و سقوط ارزشهاى انسانى در درون خود انسان؛ انعكاسش هم در جامعه و در ميان مردم ظاهر خواهد شد. قدرت، هدف نيست؛ وسيله اى است براى اينكه انسان بتواند به اهداف والا برسد. هر قدمى در راه خدمت، ما را به اين اهداف نزديك ميكند.⁽¹⁾

1-1 - احياى اسلام و دفاع از مسلمين

بين دولت ايران و دولتهاى ديگر، واقعاً تفاوت است. در اينجا مسئله اين است كه وقتى ما از اوّل اين حركت را شروع كرديم، آن كسانى كه قدمهاى اوّل را در اين حركت برداشتند، به قصد احياى اسلام و دفاع از مسلمين و احياى ارزشهاى اسلامى و رفع ظلم و استقرار عدل در جامعه

و كمك به مردمى كه به خاطرِ حكومتهاى جائر، سايه ى عدل را بر سرشان نديده بودند، شروع به اين كار كردند. وقتى به نتيجه ى ابتدايى رسيديم، يعنى توانستيم قدرت را از چنگ شيطانها خارج كنيم و شروع به كار كرديم، بايد جهت حركت را دقيقاً به سمت همين هدفهايى كه از اوّل، اصل حركت براى آنها بود، تعيين و تنظيم كنيم و حركت را ادامه بدهيم و مراقب باشيم كه هيچ تخطّى اى از اين اصول پيدا نشود. اين، براى آن است كه كلّيّه ى كسانى كه در دستگاه هاى دولتى كار ميكنند، در عمل شخصى خودشان، اين نكته را توجّه كنند؛ وَالّا مسئولان بالاى كشور، يا خودشان جزو بانيان اين حركت و مبيّنان اين اصول هستند كه احتياج نيست به آنها تذكّرى داده بشود يا جزو كسانى هستند كه در اين راه، قدم صدقى نشان داده اند. بنابراين، در مجموعه ى دستگاه دولت، دولت به معناى عام؛ يعنى مجموعه ى دستگاه حكومت، اعمّ از قوّه ى مجريّه، قوّه ى قضائيه و دستگاه هايى كه هركدام به نحوى در كار اداره ى كشور دخالت دارند بايد اين احساس وجدانى درونى جهت گيرى به سمت آرمانهاى اسلامى، همواره زنده باشد.⁽¹⁾

1-2 - استقرار عدالت

ارزش حكومت در اجراى عدالت و اقامه ى حق

اميرالمؤمنين (عليه السّلام) به ابن عباس فرمود: ارزش ذاتى حكومت براى من از اين كفش وصله خورده كمتر است، مگر اينكه حقّى را اقامه كنم؛ آن وقت قدرت ارزش پيدا ميكند و اميرالمؤمنين با معارضانِ همين قدرت به جنگ برميخيزد. قدرتى كه براى عدالت و حقيقت است، ارزشمند است.⁽²⁾

حكومت معنايش چيست؟ حكومت معنايش اين است كه انسان

حقّى را احقاق كند، عدل را برپا بدارد. اميرالمؤمنين (عليه السّلام) در آن صحبتى كه معروف است و همه شنيده ايد، فرمودند اين حكومت به قدرِ اين كفش يا بند اين كفش براى من ارزش ندارد. بعد فرمودند: «الّا ان اقيم حقّاً» ⁽¹⁾. مگر اينكه حقّى را اقامه كنم؛ در اين راه انسان هرچه بكشد و هرچه زحمت تحمّل كند و هرچه اضافه كار كند و هرچه شب بى خوابى بكشد و هرچه از آن امكاناتى كه به طور معمول افراد جامعه دارند محروم بماند، حقّش است، جا دارد و انسان در اين صورت، ضرر نكرده است. باز از اميرالمؤمنين (عليه السّلام) نقل شده است كه در يكى از خطبه ها ميفرمايد: حاضرم در راه اينكه اقامه ى حقّى كنم و ابطال باطلى كنم، بر روى خارهاى سخت كشانده شوم؛ مضمون اين است. به هرحال، اين آن چيزى است كه مبناى كار ما است و بايد به آن توجّه داشته باشيد.⁽²⁾

ضرورت حركت در جهت كمك به محرومان

ما بايد در جهت كمك به محرومان جامعه حركت كنيم. درست است كه در جامعه ى اسلامى، عدل براى همه است - يعنى اگر شما ببينيد كه دزدى از ديوار كسى كه فرضاً تمكّنى هم دارد، بالا ميرود، جلوى دزد را خواهيد گرفت و نميگوييد كه اشكالى ندارد، برود از خانه ى اين شخص دزدى كند؛ يا اگر ديده شود كه يك فرد متوسّط و معمولى جامعه، مورد ستم قرار ميگيرد، بايد جلويش گرفته شود - منتها ببينيم در وضع جامعه و نظام اجتماعى و تاريخ ما، كدام اقشار و كدام طبقات، بيشتر مورد ظلم و ستم و بى عدالتى قرار داشتند و عقبند؛ بايد به اينها كمك بشود؛ روشن است كه قشرهاى پابرهنه ى كشور، اين گونه اند.⁽³⁾

عدل؛ يك نظام اجتماعى نه يك پيام شخصى

اميرالمؤمنين (عليه السّلام) در نهج البلاغه راجع به عدالت بسيار سخن گفته است. آن قدر ماجراى عدالت در زندگى و بيان او برجسته است كه ميشود گفت كه كلِّ حكومت اميرالمؤمنين (عليه السّلام) را تحت تأثير خود قرار داده است. اين نكته براى ما معناى خاصّى ندارد؟ صرف اينكه بگوييم از خصوصيّات اين بزرگوار يكى هم عادل بودن اوست، كافى است؟ اين، نقطه اى است كه ما بايد روى آن خيلى تدبّر كنيم.

در جمهورى اسلامى، عدل يك پيام شخصى نيست؛ بلكه يك نظام اجتماعى است. اين طور نيست كه هركس فقط در محيط خود، عادلانه رفتار كند؛ اين كافى نيست. عدل معنايش اين است كه بايد جامعه قائم به قسط باشد؛ «لِيَقُومَ اَلنّٰاسُ بِالْقِسْطِ »⁽¹⁾. قانون، عادلانه؛ اجرا، عادلانه؛ نظارت، عادلانه؛ قضاوت، عادلانه؛ تقسيم، عادلانه؛ اين، خصوصيّتى است كه براى جمهورى اسلامى ارزش محسوب ميشود. ما اگر از لحاظ مادّى و سازندگى به كشورهاى پيشرفته ى دنيا هم برسيم، كافى نيست. امروز كسانى كه سرشان در حسابهاى مادّى و محاسباتى و از اين قبيل است، تا صحبت ميشود، ميگويند كه ما ميخواهيم خودمان را مثل فلان كشور بسازيم؛ البتّه هركس هم، سليقه و نظرى براى خودش دارد؛ اگر ما ايران را مثل كشورهاى برخوردار مادّى ساختيم، امّا از عدالت خبرى نبود، اين هيچ ارزش ندارد. پيام اسلام، اقامه ى عدل است؛ قيام اسلامى در ايران، براى اقامه ى عدل بود؛ پيغمبران كه آمدند، براى اقامه ى عدل و قسط آمدند؛ بشريّت كه با عطش تمام منتظر امام زمان (عجّل الله تعالى فرجه الشريف) است و ميخواهد مهدى موعود بيايد و چشم انتظار آن حضرت است، براى اين است كه او بيايد تا دنيا را از عدل و داد پر كند؛ اين است آن پيامى كه انقلاب اسلامى براى دنيا دارد و خودش هم متعهّد و متكفّل آن است. اصل

قضيّه اين است كه اگر ما كم داشته باشيم، امّا عادلانه عمل كنيم، بمراتب ترجيح دارد بر اينكه زياد داشته باشيم و غير عادلانه عمل كنيم. هدف، زياد داشتن نيست؛ هدف، عدل است. بسيارى از كشورها در دنيا وجود دارند كه خيلى ثروتمندند؛ نگاه كنيد به كشورهاى سرمايه دارى دنيا! نگاه كنيد به بعضى از كشورهايى كه سرمايه هاى عظيم الهى در زير خاكهاى آنها است و حكّامشان بيرون مى آورند و بى محابا ميفروشند و پولهايش را خرج ميكنند! اينها ثروتمندند. كشورهاى سرمايه دارى - طبق آنچه كه معمول بين اقتصاديّون است - وقتى سرانه ى كشورى را محاسبه و ملاحظه ميكنند، خودشان ده برابر كشورهاى متوسّط سرانه دارند؛ معناى اين چيست؟ آيا معنايش اين است كه همه ى مردم آن كشورها از اين سرانه برخوردارند؟ ابداً معنايش اين نيست؛ اگر شما در بعضى از كشورهاى سرمايه دارى، جلوه هاى ثروت، از جمله كارخانه هاى عظيم، آپارتمانها و ساختمانهاى سر به فلك كشيده را مى بينيد؛ اگر ثروتهاى زياد و پولهاى افسانه اى را ملاحظه ميكنيد؛ آيا به اين معنا است كه در اين كشورها عدالت وجود دارد؟ خب معلوم است كه از عدالت خبرى نيست؛ در همين كشورها كسانى هستند كه از گرسنگى، از بى دارويى و از نبود مسكن، به شدّت در رنجند و بعضى به دليل همين كمبودها و ناراحتى ها، در همان كشورها ميميرند؛ ما كه اين را نميخواهيم؛ انقلاب كه براى اين نيست؛ انقلاب براى اين است كه عدالت برقرار شود. البتّه اين نكته را به شما عرض كنم كه اگر در جامعه اى عدالت باشد، يعنى قانون، عادلانه؛ قضاوت، عادلانه؛ اجرا، عادلانه و نظر به آحاد ملّت، نظر عادلانه باشد، تلاش اجتماعى و اقدام سازنده ى اقتصادى هم در آن جامعه بهتر خواهد شد و ثروت هم بيشتر به آن جامعه رو خواهد آورد؛ امّا اصل قضيّه، عدالت است و ما دنبال عدالتيم. من اين را صريحاً عرض ميكنم كه در جمهورى اسلامى، سياستها براساس عدالت تنظيم ميشود. از ابتداى انقلاب همين بوده است و تا هميشه نيز همين خواهد

بود. هدف جمهورى اسلامى، تأمين عدالت در جامعه است. مبادا كسانى در گوشه وكنار كشور پيدا شوند و تصوّر كنند كه هدف ما عبارت است از افزايش حجم ثروت مادّى. يعنى عدّه اى از انواع و اقسام راه هاى توليد ثروت برخوردار شوند؛ ديگران هم هر طور زندگى كردند، كردند؛ ما هم دلمان به اين خوش باشد كه سرانه ى متوسّط كشور را از فلان مقدار به دو برابر، يا توليد كلّ كشور را از فلان ميزان به فلان ميزان رسانده ايم؛ هرگز چنين نيست. البتّه اين شاخصها، در مواردى ميتواند نشان دهنده ى حركت به سمت عدالت باشد؛ امّا هميشه اين گونه نيست. هدف ما، استقرار عدل در جامعه است؛ ما اين را ميخواهيم. همه ى كارها براى اقامه ى عدل ارزش پيدا ميكند. در جامعه ى نابرابر اگر ثروت هم زياد شد، به سود يك قشر و يك گروه از مردم است؛ امّا در جامعه اى كه برابرى و عدالت جريان داشته باشد، به سود همه است. البتّه عدالت در همه جا به معناى «برابرى» نيست؛ اشتباه نشود. عدالت يعنى هر چيزى را در جاى خود قرار دادن؛ اين معناى عدل است. عدالت آن معنايى نيست كه در ذهن بعضى از ساده انديشان و آدمهاى كم عمق وجود دارد؛ شايد حالا هم خيال كنند كه همه ى جامعه بايد برداشت يكسان داشته باشند؛ خير. يكى كار بيشترى ميكند، يكى استعداد بيشترى دارد، يكى ارزش بيشترى براى پيشرفت كشور دارد. عدالت يعنى برطبق حق عمل كردن، و حقِّ هر چيز و هركسى را به او دادن؛ اين معناى عدالت است و براى جامعه لازم است. هدف اين است كه عدالت حاكم شود؛ آن وقت اگر جامعه ثروتمند هم بشود، اين ثروت درست تقسيم خواهد شد؛ مقصود حركت اسلامى همين است.⁽¹⁾

اولويّت نظام علوى در استقرار عدل الهى و اسلامى

اميرالمؤمنين (عليه السّلام) در همان چند سالى كه به خلافت و حكومت رسيدند، نشان دادند كه اولويّت در نظر آن بزرگوار استقرار عدل الهى و اسلامى است؛ يعنى عدالت، يعنى تأمين كردن هدفى كه قرآن براى ارسال رسل و انزال كتب و شرايع آسمانى، بيان فرموده است: «لِيَقُومَ اَلنّٰاسُ بِالْقِسْطِ »⁽¹⁾اقامه ى قسط الهى. قسط و عدل با دستورى كه اسلام معيّن كرده بهترين تضمين و تأمين كننده ى عدالت است؛ اين در نظر اميرالمؤمنين (عليه السّلام) اولويّت درجه ى اوّل بود. جامعه ى اسلامى با عدل و قسط است كه قوام پيدا ميكند و ميتواند به عنوان شاهد و مبشّر و هدايتگر و الگو و نمونه براى ملّتهاى عالم مطرح شود؛ بدون عدل ممكن نيست. ولو همه ى ارزشهاى مادّى و ظاهرى و دنيايى هم فراهم شود؛ اگر عدالت نباشد، درحقيقت هيچ كارى انجام نشده است؛ اين آن برجسته ترين مسئله در زندگى حكومتى اميرالمؤمنين (عليه السّلام) بود. پيغمبر اكرم كه چنين عنصرى را به حكومت و ولايت مسلمين منصوب ميكردند، درحقيقت اهمّيّت عدل را بيان فرمودند. پيغمبر ميدانستند اميرالمؤمنين (عليه السّلام)، در چه جهتى فكر ميكنند و حركت خواهند كرد؛ آن حضرت دست پرورده ى پيغمبرند، شاگرد پيغمبرند، مطيع و عمل كننده به فرمان و درس پيغمبرند. پيغمبر با منصوب كردن اميرالمؤمنين (عليه السّلام)، درحقيقت عدل را در جامعه ى اسلامى اهمّيّت بخشيدند و اميرالمؤمنين (عليه السّلام) در طول همان چهار سال و نه ماه يا ده ماه حكومت ظاهرى اى كه داشتند، بيشترين اهتمامشان بر استقرار عدل در جامعه بود. آن حضرت عدالت را مايه ى حيات اسلام و درحقيقت روح مسلمانى و جامعه ى اسلامى ميدانستند و اين آن چيزى است كه ملّتها به آن نياز دارند، و جوامع بشرى در دوره هاى مختلف از آن محروم بوده اند؛ در آن زمان هم محروم بودند؛ قبل از آن زمان هم محروم

بودند؛ امروز هم اگر به صحنه ى عالم و كارى كه ابرقدرتها ميكنند و روش حكومتى كه حكّام مادّى در دنيا عمل ميكنند نگاه كنيد، بازهم مى بينيد مشكل همين است. مشكل بشريّت، درحقيقت فقدان عدالت و اسلام و حكومت علوى و روش و منهاج اميرالمؤمنين (عليه السّلام) است.⁽¹⁾

تفاوت نظام اسلامى با نظام سرمايه دارى در اصالت دادن به عدالت

نظام ما نظام سرمايه دارى نيست. نظام سرمايه دارى، به جمعِ ثروت، به رونق اقتصادى و به مجموع درآمد ملّى نگاه ميكند و برايش مهم نيست كه اين ثروت چگونه به دست مى آيد، به دست چه كسى مى آيد و چند درصد از مردم، چگونه از آن استفاده ميكنند. بايد درآمد ملّى بالا برود، ثروت زياد شود، تلاش اقتصادى مورد حمايت قرار گيرد؛ كه مورد حمايت هم قرار ميدهند؛ قوانين هم در اين جهت است؛ قدرت اجرايى هم در اين جهت است. كشورهاى سرمايه دارى - آن هم نه همه بلكه بعضى - حدّاكثر كارى كه ميكنند اين است كه بيمه ها و تضمينهايى را براى قشرهاى مظلوم و محروم ميگذارند تا حدّاقلى هم به آنها برسد؛ اين نظامِ سرمايه دارى است.

نظام اسلامى اين گونه نيست؛ نظام اسلامى ميفرمايد: «بالعدل قامت السماوات و الأرض» ⁽²⁾. اصل، عدالت است. البتّه توليد ثروت هم هست؛ نظام اسلامى، يك جامعه ى فقير نميخواهد؛ يك ملّت فقير و يك درآمد عمومى ناچيز نميخواهد [بلكه] از ثروتها استفاده ميكند، علم را پيشرفت ميدهد، منابع زيرزمينى را استخراج ميكند، انسانها را به رشد عقلانى ميرساند، تجارت ميكند و صنعت راه مى اندازد. تاريخ اسلام نشان داد كه اسلام به بركت همين احكام نورانى در يك دوره ى طولانى، صاحب علم و صنعت در كلّ جهان بوده است؛ امّا جهت همه ى اينها، عدالت است؛ ثروت هست؛ امّا بايد عدالت در جامعه تضمين شود. براى عدالت منتظر امام زمانيم. پيغمبران آمدند؛ همه هم براى اقامه ى قسط آمدند؛ «لِيَقُومَ اَلنّٰاسُ

بِالْقِسْطِ» ⁽¹⁾. اينها حرفهاى خيلى پرمعنايى است كه قرآن به ما گفته است، نهج البلاغه به ما گفته است و در روايات ائمّه هم هست.

اين، جهت را مشخّص ميكند. قسط يعنى همين: اگر جامعه برخوردار است، همه باشند؛ نميگوييم همه يكسان؛ چون يكسانى امكان ندارد؛ بالاخره تلاشها، همّتها و قوّتها مختلف است؛ بعضى بيشتر تلاش ميكنند، بعضى كمتر ميكنند؛ بعضى ابتكار بيشترى دارند؛ استعدادها يكسان نيست؛ «وَ لاٰ يَزٰالُونَ مُخْتَلِفِينَ... وَ لِذٰلِكَ خَلَقَهُمْ» ⁽²⁾مردم داراى اختلاف در استعدادند. بحث در اين نيست كه يكسان باشند؛ بحث در اين است كه به قدرِ استعدادشان كار كنند و به قدرِ همّتشان تلاش كنند و همه بتوانند به قدرِ قدرتشان به دست بياورند. كسى محروم نماند؛ كسى مظلوم نماند؛ كسى سركوب شده نماند؛ اين آن هدف اصلى است.

مسئوليّتها، فقط براى اقامه ى عدل

ما كه بر سرِ كار آمديم؛ آن روز كه روز مبارزه بود، تلاش كرديم؛ آن روز كه پيشنهاد مسئوليّت كردند، به هر صورت قبول كرديم؛ براى تحقّق همين هدف بود. كسانى كه با فرهنگ ما آشنا نيستند، باور كنند؛ اگرچه ميدانم قطعاً باور نميكنند كه براى ما اين مسئوليّتها جاذبه اى ندارد؛ خودى ها ميدانند؛ كسانى كه از نزديك با اين فرهنگ و اشخاص آشنا هستند، ميدانند. اين مسئوليّتها فقط براى اقامه ى عدل، اقامه ى حكم الله و هموار كردن راه خدا در مقابل پاى مردم ارزش و محبوبيّت و جاذبه دارد؛ تلاش بايد براى اين باشد.⁽³⁾

1-3 - پيشرفت و تكامل

پيشرفت، جزو هدفهاى اسلامى

گرچه اسلام، نهضت و حركت معنوى و اخلاقى بود و هدف اعلاى اسلام عبارت است از ساخت انسان متكامل و منطبق با طراز اسلامى، لكن بدون شك پيشرفت علم و پيشرفت و اعتلاى اقتصادى جزو هدفهاى اسلامى است؛ لذا شما ملاحظه ميكنيد كه در تمدّن اسلامى، اسلام در يكى از فقيرترين و عقب مانده ترين نقاط دنيا ظهور كرد؛ امّا هنوز پنجاه سال از عمر آن نگذشته بود كه بيش از پنجاه درصد از دنياى متمدّن آن روز در زير پرچم اسلام قرار گرفت و هنوز بيش از دو قرن از عمر اين تمدّن نگذشته بود كه دنياى بزرگ اسلامى در آن روز، قلّه ى تمدّن بشرى از لحاظ علم و انواع دانش و پيشرفتهاى مدنى و اقتصادى شد؛ اين نبود مگر به بركت تعاليم اسلام. اسلام به ما نميگويد كه ما معنويّت را ملاحظه كنيم، امّا از متن زندگى جامعه ى انسانى غافل بمانيم. ما بايد براى استقلال امّت اسلامى و براى عزّت آن همه ى تدابير لازم را به كار ببريم كه يكى از مهم ترين آنها، مسئله ى اقتصاد است. بنابراين، تلاش براى رشد و توسعه و اعتلاى جنبه ى اقتصادى دنياى اسلام، از كارهايى است كه بلاشك جزو هدفهاى اسلامى است.⁽¹⁾

كار براى توسعه و پيشرفت كشور، يك عبادت قطعى

من به كارگران سفارش ميكنم كه در هر بخشى و در هرجايى مشغول كار هستند: كارگاه هاى بزرگ، كارگاه هاى كوچك، كارهاى دستى، كارهاى ماشينى عظيم، كارهاى كشاورزى و روستايى؛ اين روزها را روز كار بدانند، اين دوران را دوران كار جدّى تلقى كنند و كار را هم عبادت بدانند؛ اين كارى كه شما براى توسعه و پيشرفت كشور ميكنيد، يك عبادت قطعى

است.⁽¹⁾

امروز هر حركت علمى و فرهنگى و كارى كه در خدمت نظام و كشور جمهورى اسلامى و براى نوسازى و پيشرفت و آبادانى اين كشور انجام ميگيرد يك عبادت است؛ فرقى هم بين اين كارخانه و آن كارخانه و اين مدرسه و آن مدرسه نيست. اگر امروز در ايران اسلامى، يك معلّم يك كلمه درس بدهد و قصدش اين باشد كه براى خدمت به اين كشور كه امروز سرزمين اسلام و عرصه ى عظمت و درخشش احكام اسلامى است شاگردى تربيت كند؛ اين يك كلمه، يك حسنه است كه اگر صد كلمه شد، صد حسنه ميشود؛ اگر او را شب و روز فرا گرفت، شب و روز او سرشار از حسنه است.⁽²⁾

رويشهاى نوبه نو در جمهورى اسلامى، يكى از مهم ترين مسائل

يقيناً مسئله ى رويشهاى نوبه نو در نظام جمهورى اسلامى، يكى از اساسى ترين و مهم ترين مسائل است. اگر هر انقلابى و هر حركت و نهضتى در عالم، رويشهاى نوين و پى درپى نداشته باشد محكوم به زوال و فنا است. جمهورى اسلامى در طول اين 35 سال توانسته است در هر برهه اى، از خود جلوه اى نو و متناسب با نياز بُروز بدهد. افرادى نگران ريزشها بودند؛ گفته شد: «رويشها بر ريزشها غلبه خواهند كرد»⁽³⁾و همين شد. آنچه مهم است اين است كه نگاه نسل نو و همه ى كسانى كه نيروى جوانى را در خدمت به اهداف و آرمانهاى بلند ميخواهند، بايد به آينده هاى روشن و دور باشد؛ فقط جلوى پاى خودمان را نبينيم؛ آينده ى دور، ايجاد تمدّن اسلامى است؛ تمدّن نوين متناسب با نيازها و ظرفيّتهاى امروز بشريّتى كه

از حوادث گوناگون قرنهاى اخير زخم خورده است، مجروح است، غمگين است و نسلهاى جوان آن دچار يأس و نوميدى و افسردگى اند. اسلام ميتواند اين نسلها را به آفاق جديدى برساند، دلهاى آنها را شاد كند و آنها را آن چنان كه متناسب و شايسته ى كرامت انسان است، كرامت ببخشد؛ تمدّن نوين اسلامى يعنى اين. و شما هسته هاى مهم و اساسى و اصلى در ايجاد اين تمدّنيد؛ آينده متعلّق به شما است؛ سازندگان آينده ى كشور و آينده ى اين تمدّن و در واقع آينده ى جهان، شما جوانهاى امروزيد. بخشى از مجموعه ى روبه رشد رويشها در نظام جمهورى اسلامى در اين بخش يعنى در دانشگاه امام حسين تحقّق پيدا ميكند. در هرجا هستيد، چه آنهايى كه در اين دانشگاهند و چه همه ى جوانها در هر نقطه اى از كشور كه احساس تعهّد ميكنند، ميتوانند نقش آفرين باشند. اين دانشگاه جاى مهمّى است؛ مركز دانش است، مركز تحقيق است، مركز آموزشهاى انقلابى است، مركز آماده سازى هاى فكرى و روحى است؛ شما جوانها قدر بدانيد. مديران و مسئولان همه ى تلاش خودشان را به كار ببرند براى اينكه از اين فرصت، حدّاكثر استفاده را بكنند؛ كمااينكه بحمدالله ميكنند.⁽¹⁾

1-4 - برداشتن موانع كمال انسانها

مسئله ى انقلاب اسلامى و نظام جمهورى اسلامى فقط اين نبود و نيست كه حالا يك كشورى در عِداد كشورهاى ديگر و در مسابقه ى با آنها قرار گيرد، از لحاظ پيشرفت مادّى و پيشرفت علمى و پيشرفت نظامى و پيشرفت سياسى؛ آن طورى كه معمولاً سران كشورها دنبال آن هستند. مسئله ى اسلام و تشكيل حكومت در اسلام، مسئله ى يك صيرورت⁽²⁾است، يك تحوّل در اندرون انسانى است. در درون ما، هم عناصر فرشتگى وجود دارد، هم عناصر سبعيّت؛ «لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ * ثُمَّ رَدَدْنٰاهُ

أَسْفَلَ سٰافِلِينَ» ⁽¹⁾؛ يعنى استعداد علوّ و ترقّى و تعالى و استعداد تنزّل و سقوط، - شايد بشود گفت - بى نهايت در ما، افراد انسان وجود دارد. فلسفه ى آفرينش انسان اين است كه آن استعدادهاى برجسته ى مثبتِ مفيد و ممتاز از لحاظ ارزشهاى الهى، با اختيار خود انسان و با مجاهدت انسانى، غلبه پيدا كند بر آن خصلتهاى حيوانيّت و سبعيّت؛ كه اگر اين غلبه پيدا شد، آن وقت همان استعدادهاى حيوانى هم جهت گيرى درستى پيدا خواهد كرد. روح تعرّض و تطاول⁽²⁾اگر چنانچه در خدمت تقوا قرار گرفت، از تعرّض به حريمهاى مقدّس: حريمهاى انسانى، حريمهاى اجتماعى، حريمهاى اخلاقى جلوگيرى خواهد كرد، در يك جهت درستى به كار خواهد افتاد. در قرآن و در اسلام به «قتال» امر شده است؛ قتال يعنى كشتن، يعنى مواجهه ى با كشتار؛ امّا اين قتال، استفاده ى بهينه از آن روحيّه اى است كه در انسان وجود دارد؛ در خدمت هدايت بشريّت و در خدمت ساختن يك دنياى آباد و آزاد و متعالى به كار ميرود. اين قتال در واقع به معناى نابود كردن حجابها و موانع دستيابى انسان به قلّه هاى رفيع كرامت بشرى و انسانى است. اگر چنانچه اين خصلتها و خلقيّات و استعدادهاى برتر و باكرامت ترجيح داده شد، دنيا، دنياى خوبى خواهد شد؛ دنياى سعادت خواهد شد. در آن دنيا تجاوز نيست، تعدّى نيست؛ در آن دنيا پستى و فرومايگى نيست؛ در آن دنيا تعطيل استعدادهاى انسانى نيست، به انحراف كشيدن اين استعدادها نيست؛ در آن دنيا فقر نيست، تبعيض نيست. ببينيد چه دنياى خوبى خواهد شد. در آن دنيا انسان خواهد توانست از همه ى ظرفيّت وجودىِ خود استفاده كند. ظرفيّت وجودى ما اين نيست كه تا امروز دانش بشر و تجربه ى بشر به آن رسيده؛ ظرفيّتها خيلى بيشتر از اينها است.

ما در نگاه به ظرفيّتهاى جسمىِ خودمان هم دچار تنگ نظرى هستيم؛ ما ظرفيّتهاى جسمى خودمان را هم درست نمى شناسيم.⁽¹⁾

1-5 - ساختن جامعه ى الگو

اينكه ما تكيه ميكنيم بر روى نيروهاى انقلابى و نيروهاى متديّن، به خاطرِ اين است كه ما راه طولانى در پيش داريم؛ اين ملّت راه طولانى در پيش دارد. هدفى كه ما براى جمهورى اسلامى بر اساس آموخته هاى عمومى انقلاب در نظر گرفتيم - «ما» كه عرض ميكنم، مراد اين حقير نيست؛ مراد، ملّت ايران و مسئولان انقلاب است؛ صاحبان انقلاب - هدف خيلى والايى است؛ هدف، ايجاد يك جامعه ى نمونه است. شما ميخواهيد در محدوده ى ايران عزيز كه از لحاظ جغرافيايى در يك نقطه ى بسيار حسّاسى از دنيا هم واقع شده است يك جامعه اى بسازيد كه به بركت اسلام و زير پرچم قرآن، الگو باشد؛ هم الگو از لحاظ مادّى و پيشرفتهاى مادّى، هم درعينِحال الگو از لحاظ معنويّت و از لحاظ اخلاق.⁽²⁾

1-6 - ايجاد حيات طيّبه ى اسلامى در سراسر جهان

اشاره

هدفها را براى ما ترسيم كرده اند، هم هدفهاى فردى و شخصى را، هم هدفهاى اجتماعى و سياسى و كلّى را. در هدف شخصى، رسيدن به اوج مقام كرامت انسانى هدف والاى ما است؛ همه هم وعده داده شده اند كه بتوانند اين پرواز بلند و بى حد را انجام بدهند؛ توانايى شما جوانها از ماها هم بيشتر است؛ اين اهداف شخصى است. اهداف بزرگ اجتماعى، ايجاد حيات طيّبه ى اسلامى و جامعه ى اسلامى [است]؛ جامعه اى كه افراد خود را فرصت بدهد كه بتوانند به سوى اين هدف حركت كنند: جامعه ى آباد،

جامعه ى آزاد، جامعه ى مستقل، جامعه ى داراى اخلاق والا، جامعه ى متّحد، يكپارچه، جامعه ى متّقى و پرهيزكار؛ اينها اهداف جامعه ى اسلامى است. دنيايى كه مقدّمه ى آخرت است، دنيايى كه انسان را ناگزير به بهشت ميرساند، ايجاد يك چنين دنيايى، هدف كلان اجتماعى و سياسى اسلام است؛ اينها را در مقابل ما ترسيم كردند. راه آن چيست؟ چه جور ميشود به اين هدفها رسيد؟ همين طور كه فرمود: «اعينونى»⁽¹⁾فرمايش، فرمايش اميرالمؤمنين است به من كمك كنيد؛ يعنى آنچه را كه اميرالمؤمنين در زندگى خود و تلاش و جهاد خود، همه را در اين راه مصرف كرد، و آن عبارت است از ايجاد چنين دنيايى براى بشريّت در طول تاريخ؛ كمك كنيد به من كه اين هدف انجام بگيرد؛ چه جور؟ «بوَرَعٍ»، با ورع؛ «وَ اجتهادٍ»، با كوشش، با تلاش؛ تنبلى ممنوع است، بيكارگى ممنوع است، خسته شدن ممنوع است، مأيوس شدن ممنوع است؛ اين حركت عظيم وقتى انجام بگيرد، آن وقت شما دل مبارك فاطمه ى زهرا (سلام الله عليها) را شاد ميكنيد، دل اميرالمؤمنين را شاد ميكنند؛ چون آنها براى همين هدف آن همه تلاش كردند، آن همه مجاهدت به خرج دادند.⁽²⁾

مبارزه براى تحقّق حيات طيّبه ى اسلامى براى بشريّت

ما به خاطرِ تحقّق حيات طيّبه ى اسلامى، نه فقط براى خودمان، بلكه براى بشريّت مبارزه ميكنيم. معناى اين حرف، اين نيست كه ما ميخواهيم لشكركشى كنيم تا ببينيم ايادى استكبار در كجا حيات طيّبه ى بشرى را نقض كرده اند و با آنها بجنگيم؛ اين جنگ، از اين مقوله نيست. سعى ما در پايگاه اسلام اين است كه ثابت كنيم بشريّت در زير سايه ى سنگين

و خبيث حاكميّت كنونى استكبار بر عالم، رنج ميكشد و روزبه روز به بدبختى نزديك تر ميشود و اسلام ميتواند بشر را نجات بدهد. ما ثابت كرده ايم و ثابت خواهيم كرد كه اسلام ميتواند با قدرتهاى بزرگ عالم مواجه شود و نظم ظالمانه ى دنيا را به هم بزند؛ استكبار هم روى همين نكته حسّاسيّت دارد.⁽¹⁾

مسئله ى ما، تحقّق اسلام

مسئله ى ما، مسئله ى يك شخص يا يك دولت و چند نفر آدم نيست؛ بلكه مسئله ى اسلام است. آن چيزى كه مانع ما ميشود تا نسبت به حوادثى كه در مقابلمان ميگذرد، بى تفاوت بمانيم، تكليف اسلامى است؛ آن چيزى كه مانع ميشود تا آنچه را لازم ميدانيم، قولاً و عملاً اتيان نكنيم، تكليف اسلامى است؛ چون مسئله ى ما نيست، بلكه مسئله ى اسلام است. ما عامل و بنده و مكلّفيم؛ براى همين است كه موظّفيم راهمان را دقيق انتخاب بكنيم. بين افراد فرقى هم نميكند. همه ى ما، از بالاترين مسئول در اين نظام تا كوچك ترين كارگزار در سلسله مراتب اجرايى و قضائى و غيره، مسئوليم. اين خطاب رسول اكرم (صلّى الله عليه وآله) به همه ى مسلمين است كه: «كلّكم راع» ⁽²⁾امروز هم خطاب به همه ى مسلمين ميباشد؛ اين خطاب، نسبت به من و شما زنده تر از هميشه است. امروز، همه بايد براى بهترين وضعيّت و بهترين كار تلاش كنند: «للّتى هى احسن».⁽³⁾

هدف، تحقّق حيات طيّبه در ظلمات جاهليّت قرن بيستم

يك نكته در باب وظايف عمومى ملّت بايد مورد توجّه قرار بگيرد و آن اين است كه هدف ما، ملّت مسلمان ايران كه پشت سر امام بزرگوارمان حركت و انقلاب كرديم و مردم جان و خون دادند و متحمّل رنجها و مصائب شدند، چه بود؟ هدف از همه ى اين جريانات عظيم كه به هدايت الهى، از روز اوّل تا امروز پيش رفته است، عبارت بود از اينكه در اين كشور و در اين خانه ى اسلام، حيات طيّبه ى اسلامى تحقّق پيدا كند. ما خواسته ايم كه در ميان ظلمات جاهليّت قرن بيستم، خورشيد فروزان اسلام را به درخشش درآوريم. ما خواسته ايم در هنگامى كه نسلهاى بشر از مكتبهاى گوناگون: از سرمايه دارى پليد غرب تا كمونيسم ملحد شرق دلزده شدند، بتوانيم مكتب حيات بخش و راه زندگى سالم و مطلوب و شيرين را به بشر نشان بدهيم و آن، حيات طيّبه ى اسلامى است. تقريباً در طول اين يازده سال، هرچه و در هر قسمتى كه ما در راه اسلام پيش رفتيم، در همان قسمت زندگى شيرين شده است و در هر بخشى كه توفيق پيدا نكرديم در جهت اسلام حركت بكنيم، در آن بخش زندگى سخت و تنگ و تلخ باقى مانده است؛ حيات اسلامى حيات طيّبه است. حيات طيّبه، يعنى زندگى اى كه كام انسان را شيرين كند و انسان با آن زندگى احساس آرامش و آسايش نمايد. ما در تشكيل نظام اسلامى و دولت و حاكميّت اسلامى، به اسلام نزديك شده ايم و ارزشها را تا آن حدّى كه براى ما مقدور بود در حكّام و زمامداران رعايت كرده ايم؛ در اين بخش، به همين اندازه زندگى شيرين شد.⁽¹⁾

1-7 - ايصال مردم به بهشت

اميرالمؤمنين فرمود: اگر از من اطاعت كنيد، من شما را به بهشت

ميرسانم. عبارت اميرالمؤمنين در خطبه ى نهج البلاغه اين است؛ ميفرمايد: «فان اطعتمونى فانّى حاملكم ان شاء الله على سبيل الجنّة» ؛ فرمود اگر آنچه من ميگويم، گوش كنيد و عمل كنيد، من شما را به بهشت خواهم رساند، ان شاءالله؛ «وان كان ذا مشقّةٍ شديدةٍ و مذاقةٍ مريرة» ⁽¹⁾اگرچه اين كار، بسيار دشوار است، بسيار سخت است، تلخ است. اين حركت، حركت كوچكى نيست، حركت آسانى نيست؛ اين هدف اميرالمؤمنين [است]. رساندن انسانها به بهشت، هم در زمينه ى فكرى مردم، [هم] در زمينه ى روحى و قلبى مردم، [هم] در حيات اجتماعى مردم نقش مى آفريند. من از اين جهت روى اين تكيه ميكنم كه گاهى شنيده ميشود كسانى در گوشه وكنار وقتى صحبت از هدايت و راهنمايى و بيان حقايق دينى و مانند اينها ميشود، ميگويند آقا، مگر ما موظّفيم مردم را به بهشت برسانيم؟ خب بله؛ بله، همين است. فرق حاكم اسلامى با حكّام ديگر در همين است: حاكم اسلامى ميخواهد كارى كند كه مردم به بهشت برسند؛ به سعادت حقيقى و اخروى و عقبايى برسند؛ [لذا] راه ها را بايد هموار كند. اينجا بحثِ زور و فشار و تحميل نيست؛ بحثِ كمك كردن است. فطرت انسانها متمايل به سعادت است، ما بايد راه را باز كنيم؛ ما بايد كار را براى مردم تسهيل كنيم تا بتوانند خودشان را به بهشت برسانند؛ اين وظيفه ى ما است، اين كارى است كه اميرالمؤمنين بار آن را بر دوش خود گرفته است و احساس وظيفه ميكند كه مردم را به بهشت برساند. جامعه ى اسلامى، جامعه اى است كه اگر از لحاظ جنبه هاى مادّى به اسلام عمل بكند، بدون ترديد در قلّه قرار خواهد گرفت؛ از لحاظ علم، از لحاظ صنعت لازم، از لحاظ معيشت، از لحاظ روابط اجتماعى، از لحاظ عزّت و شرف دنيايى و عمومى و ملّى و بين المللى در اوج قرار ميگيرد؛ امّا اين همه ى كارها نيست، همه ى هدفها نيست. اگر زندگى ما در دنيا زندگى خوبى باشد، امّا لحظه ى مرگ ما

لحظه ى بدبختى و روسياهى ما باشد، چه فايده دارد؟ امام سجّاد (عليه السّلام) در دعاى صحيفه ى سجّاديه ميفرمايد: «امتنا مهتدّين غير ضالّين، طائعين غير مستكرهين» ⁽¹⁾ميگويد پروردگارا! من را درحالى از دنيا ببر و بميران كه هدايت يافته باشم، گمراه نباشم؛ من را درحالى از دنيا و از اين نشئه ببر كه من با طوع و رغبت به آن طرف بروم؛ چه كسى با طوع و رغبت از اين گذرگاه عبور ميكند؟ آن كسى كه به آن طرف خاطرجمع است.⁽²⁾

2 - گفتار دوّم: ارزشهاى اساسى در نظام سياسى اسلام

2-1 - استقلال

2-1-1 - اهمّيّت استقلال

2-1-1-1 - حفظ استقلال سياسى، جزوِ مبانى اصولى نظام

حفظ استقلال سياسى خيلى مهم است؛ اين جزوِ مبانى اصولى نظام است؛ اين استقلال، استقلال سياسى، اقتصادى و فرهنگى است. ما بايد اين بندهاى اختاپوس فرهنگىِ تحميل شده ى به وسيله ى غرب را از دست و پاى خودمان باز كنيم؛ اين هم يكى از اصول ما است. آن حركتى، آن جريانى، آن شعارى و آن برنامه ريزى اى كه در آن استقلال كشور و ملّت ديده نشود، اصول گرايانه نيست.⁽³⁾

از اين بالاتر، استقلال فرهنگى است؛ فرهنگِ استقلال، اعتقاد به استقلال و ايمان. مهم اين است كه با هر نوع وابستگى مقابله شود؛ يك ملّت به اين نقطه كه رسيد، ديگر هيچ مشكلى ندارد. همه ى تأكيدى كه بنده در قضيّه ى انتخابات و براى انتخاب اصلح و غيره دارم، براى همين است كه اين كشور، استقلال خود را آسان به دست نياورده است. مبادا

كسانى به مجلس بروند كه گيرنده ى آنها، منتظر فرستنده ى قوى آمريكا و غرب باشد! مبادا كسانى وارد مجلس شوند كه آنتنهايشان را به آن سمت تنظيم كرده باشند؛ هرچه از آنجا مى آيد، بگيرند و در داخل به زبان ديگرى منتشر و منعكس كنند! همه ى نگرانى من از اين است.⁽¹⁾

يكى ديگر از ارزشها، استقلال سياسى و اقتصادى و فرهنگى است. مردم ميخواستند كه اين كشور از لحاظ سياسى، محكوم فلان رژيم اروپايى يا آمريكا نباشد؛ از لحاظ اقتصادى، اقتصادش وابسته ى به كمپانى هاى جهانى نباشد كه هر كارى ميخواهند، با اين كشور بكنند؛ از لحاظ فرهنگى، با فرهنگ عميق و غنى اى كه دارد، كوركورانه تابع و دنباله روِ فرهنگ بيگانه نباشد. ارزشها كه ميگوييم، يعنى دين، ايمان، استقلال سياسى، استقلال اقتصادى، استقلال فرهنگى، آزادى فكر، رواج اخلاق فاضله، حكومت مردمى، حكومت صالح و انسانهاى برخوردار از دين و تقوا در رأس كارها؛ ابزار تحقّق اين خواسته ها چه بود؟ روح ايمان و جهاد و فداكارى و ايثار همين مردم مؤمن. آن چيزى كه توانست اين بناى رفيع و اين بناى اسلامى را بعد از قرنها در اين مملكت استوار كند چه بود؟ آن عبارت بود از اينكه ارزشهايى از اين قبيل كه عرض كرديم، پايه ى بناى نظام جديد باشد و زندگى نوينى در اين منطقه از عالم براساس اين ارزشها به وجود آيد. براى اينها مردم فداكارى كردند و جان خود و فرزندانشان را در معرض جهاد فى سبيل الله و شهادت قرار دادند و بسيارى هم شهيد شدند. مردم ميدانستند چه ميخواهند؛ مردم دنبال اين ارزشها بودند.⁽²⁾

2-1-1-2 - استقلال، يكى از پايه هاى انقلاب اسلامى

مسئله ى استقلال، براى كلّ كشور و كلّ انقلاب مسئله ى مهمّى است؛ استقلال يكى از پايه هاى انقلاب اسلامى و نظام جمهورى اسلامى بود. شعار

«استقلال» در كنار شعار «آزادى» مهم ترينِ شعارهاى انقلاب بود و هست و خواهد بود. ببينيد! بعد از شكست شيوه ى استعمار مستقيم كه قبلاً معمول بود و كشورها را به صورت مستقيم استعمار ميكردند - كه آن شيوه منسوخ شد - استعمار جديد جايگزين آن شد. استعمار جديد به اين صورت بود كه قدرتهاى مداخله گر خارجى مستقيماً وارد اداره ى كشورهاى تحت استعمار نميشدند؛ عوامل آنها و كسانى كه گوش شنوايى از آنها داشتند و متّكى به آنها بودند، در رأس كشورها قرار ميگرفتند و چون حكومت متّكى به خارج بدون استبداد امكان پذير نيست، با استبداد حكومت ميكردند و منافع قدرتهاى خارجى را تأمين ميكردند؛ اين استعمار جديد بود. مبارزه ى با استبداد بدون مبارزه ى با آن قدرت خارجى اى كه پشت سر ديكتاتور و مستبد قرار دارد، به جايى نميرسيد و نميرسد؛ امروز هم همين جور است. اگر فرض كنيم يك ملّتى كه از استبداد حاكمان خود به جان آمده، قيام كند و انقلاب كند و با آن مستبد مبارزه كند، امّا با آن سلطه گرِ خارجى اى كه پشت سر اين مستبد قرار داشت، سازش كند؛ سرنوشت اين انقلاب و مسئولان و مديران اين انقلاب، يا شكست است يا خيانت، از اين دو حال خارج نيست؛ يا دچار خيانت خواهند شد و به انقلابشان، به كشورشان خيانت خواهند كرد؛ يا اگر بخواهند خيانت نكنند شكست خواهند خورد، از صحنه محو خواهند شد. همچنان كه در بعضى از انقلابهاى اين چند سال اخير ملاحظه كرديم [كه] با مستبد جنگيدند، [امّا] از آن نيروى پشت سرِ مستبد، يا غفلت كردند يا احياناً به فكر سازش و مدارا با او افتادند؛ نتيجه را امروز ملاحظه ميكنيد. مبارزه ى با مستبد و سازش با مستكبر به جايى نخواهد رسيد. آن انقلابى موفّق خواهد شد و پيروز خواهد شد كه آن قدرت مداخله گرِ پشت سرِ ديكتاتور را هم ببيند و با او مبارزه كند؛ لذا وقتى جوانهاى ما رفتند لانه ى جاسوسى آمريكا را گرفتند و ضربه ى تحقيرآميزى را به آمريكا زدند، امام گفتند: «انقلابى بزرگ تر از انقلاب اوّل.» انقلاب اوّل

هم انقلاب بود، انقلاب عظيم و بى نظيرى بود، امّا در اين حركت دوّم، ملّت ايران نشان داد كه لايه ى بعدى سلطه و گرفتارى و بلا را ميشناسد و با آن مقابله و مبارزه ميكند.⁽¹⁾

2-1-1-3 - نظام وابسته؛ عامل اصلى فراگير شدن فساد و بى ايمانى

در نظام وابسته ى منسوخ و برافتاده ى قبل از انقلاب، مردم دچار فساد و بى بندوبارى بودند، يا به تعبير درست تر، به سمت فساد و بى بندوبارى و خودباختگى و بى ايمانى سوق داده ميشدند؛ يعنى حركت ملّت را اين طور تنظيم كرده بودند كه روزبه روز در كشور، بى ايمانى همه گيرتر شود و مردم از ايمان معنوى درست، محروم بمانند و به فساد و بى بندوبارى كشانده شوند و خودباختگى در مقابل بيگانگان در آنها تقويت گردد و استقلال اقتصادى و فرهنگى در كشور مفهومى نداشته باشد؛ جهت كلّى حركت در آن نظام منسوخ و فاسد اين بود. در اين مرحله، هنر بزرگ امام بزرگوار در اين بود كه به جاى آن نظام فاسد، يك نظام سياسى در اين كشور برقرار كرد كه به جاى بى اعتنايى به مردم، عشق به مردم بر آن حاكم است؛ به جاى بى توجّهى به سرنوشت ملّت، بخصوص سرنوشت جوانان، عشق به سرنوشت ملّت و عشق به سرنوشت جوانان و اهمّيّت فوق العاده به آنها در آن مطرح است؛ به جاى خودباختگى در مقابل بيگانگان، خودباورى در ميان مردم روزبه روز توسعه پيدا ميكند؛ به جاى وابستگى سياسى و اقتصادى و فرهنگى به بيگانگان، استقلال سياسى و اقتصادى و فرهنگى هدف قرار گرفته است.⁽²⁾

2-1-2 - مفهوم استقلال

استقلال يعنى يك كشورى مداخله گر را بشناسد، با آن مقابله كند و

در مقابل آن بايستد. استقلال به معناى بداخلاقى كردن با همه ى دنيا نيست؛ استقلال به معناى مقابله ى با آن قدرتى است كه ميخواهد مداخله كند، ميخواهد دستور بدهد، ميخواهد حيثيّت و شرف يك ملّت را براى منافع خود خرج كند؛ اين معناى استقلال است. دشمن استقلالِ يك ملّت كيست؟ قدرتهاى خارجى، قدرتهاى مداخله گر؛ آنها هستند كه از حسّ استقلال در يك كشور واهمه دارند، ميهراسند و سعى ميكنند اين حس را در ملّت، در رهروان و در رهبران و در پيشروان ملّت، تضعيف كنند؛ لذا دستگاه هاى تبليغاتى اينها به كار مى افتند براى اينكه ملّتها را از استقلال روگردان كنند. اين جور تبليغ ميكنند كه استقلال سياسى كشورها يا استقلال فرهنگى و اقتصادى كشورها با پيشرفت كشورها منافات دارد؛ ميشنويد اين حرفها را؛ آن كسانى كه با تبليغات جهانى آشنايى دارند، ميشنوند. در دنيا به عنوان اتاقهاى فكر، به عنوان حرفهاى فيلسوفانه، اين مطالب را پخش ميكنند، كسانى هم در داخل كشورها از جمله داخل كشور ما همين حرفها را از طرف آنها منتشر ميكنند كه يك كشورى اگر بخواهد در مجموعه ى كشورهاى پيشرفته ى دنيا قرار بگيرد، چاره اى ندارد جز اينكه از ميل استقلال خواهى فرو بكاهد، ميل به استقلال را در خود كم كند؛ وَالّا با هم نميسازد كه يك كشورى بخواهد مستقل باشد، بخواهد صرفاً بر روى منافع خود تكيه بكند، و درعينِحال جزو منظومه ى پيشرفت جهانى هم قرار بگيرد. خب، اين حرف، حرف كاملاً غلط و ساخته وپرداخته ى كسانى است كه با استقلال كشورها مخالفند. اميد و هدف قدرتمندان مداخله گر اين است كه در داخل كشورها، بتوانند با دخالت در امور كشورها منافع خودشان را تأمين كنند؛ اگر منافع آن ملّتها از بين رفت و پايمال هم شد، اهمّيّتى برايشان ندارد؛ اصرارشان بر اين است [كه] دخالت كنند؛ كما اينكه در رژيم طاغوت [هم] همين بود. با چه كسى رابطه داشته باشيد، با چه كسى رابطه نداشته باشيد، نفت را به چه كسى بفروشيد، چقدر بفروشيد،

چه جور مصرف كنيد، چه كسى در فلان مسئوليّت حسّاس سرِ كار بيايد، چه كسى نيايد؛ در اين چيزها دخالتهاى صريح ميكردند؛ اين كشور ميشود يك دستگاهى، يك وسيله اى براى منافع آنها و منافع ملّى بكلّى فراموش ميشود؛ هدف مديران و اداره كنندگان كشور، ديگر منافع ملّى نيست، تأمين منافع مداخله گران است. استقلال، اين رَوَند غلط و خائنانه را قطع ميكند؛ جلوى اين را ميگيرد؛ معناى استقلال براى يك كشور اين است. استقلال به معناى قهر كردن با كشورها نيست، به معناى ايجاد كردن سدّى در مقابل نفوذ كشورها است كه نتوانند منافع آن كشور را، منافع [آن] ملّت را تحت الشّعاع منافع خودشان قرار بدهند؛ اين معنى استقلال است و اين مهم ترين هدف براى يك كشور است.⁽¹⁾

2-1-3 - عوامل تأمين استقلال

تكيه ى صريح و شفّاف بر مبانى انقلاب

آن چيزى هم كه ميتواند استقلال را براى انقلاب اسلامى ما تأمين بكند، تكيه ى صريح و شفّاف بر مبانى انقلاب است؛ اصول انقلاب، مبانى انقلاب، ارزشهاى انقلاب، به شكل صريح و شفّاف مورد تكيه بايد قرار بگيرد؛ همچنان كه امام بزرگوار اين جور بود؛ امام از اوّل شروع نهضت، همه ى حرف خود را صريح، بدون ابهام بيان كرد. از اوّل، امام رژيم طاغوتىِ موروثىِ استبدادىِ سلطنتى را نفى كرد، ملاحظه نكرد؛ از اوّل معلوم بود كه امام دنبال يك نظام و يك تشكيلات مردمى است. سلطنت موروثى، مردود؛ نظام استبدادى، مردود؛ نظام فردى و متّكى به اراده ى فرد، مردود؛ اينها را امام صريح بيان كرد؛ پرده پوشى نكرد. امام بصراحت بيان كرد كه نظام اسلامى، نظامى بر مبناى انديشه ى اسلام و ارزشهاى اسلامى بايد سرِ كار بيايد؛ پرده پوشى نكرد. امام در قضيّه ى مقابله ى با شبكه ى صهيونيستىِ

خطرناكى كه بر دنيا ميخواهد حكومت بكند، هيچ ملاحظه اى نكردند، حرفى را پوشيده نگذاشتند، صراحتاً در مقابل صهيونيسم موضع گرفت. امام در مقابل رژيم صهيونيستى كه يك رژيم جعلى و غاصب است كه بر منطقه ى فلسطينِ مظلوم حكومت ميكند، صريحاً موضع گرفت؛ هيچ ملاحظه و پرده پوشى نكرد؛ ببينيد اينها اصول و پايه ها است! امام در اينكه ما با نظام سلطه مخالفيم، هيچ پرده پوشى نكرد؛ نظام سلطه يعنى آن نظام بين المللى اى كه متّكى است به تقسيم دنيا به سلطه گر و سلطه پذير؛ امام قاطعاً اين را رد كرد. آن نظام سلطه هم در شكل كامل خود تجسّم و تجسّد پيدا ميكند در رژيم و دولت كنونى ايالات متّحده ى آمريكا؛ لذا امام صريحاً در مقابل آمريكا موضع گرفت. موضع گيرى ما در مقابل آمريكا به مناسبت اين نيست كه اينها يك ملّتى باشند كه ما با اين ملّت مخالف باشيم يا خصوصيّات نژادى تأثيرى داشته باشد؛ مسئله اينها نيست؛ مسئله اين است كه منش و ذات و رفتار دولت ايالات متّحده ى آمريكا، مداخله گرى و سلطه گرى است؛ امام در مقابل اين، موضع صريح و شفّاف گرفت؛ براى همين است كه شما مى بينيد انقلاب بعد از گذشت سى وپنج سال بر اصول و مبانى و بر ريل حقيقى خود استوار و پابرجا است؛ انقلاب عوض نشد، حرف خود را عوض نكرد، راه خود را عوض نكرد، هدفهاى خود را عوض نكرد؛ خيلى مهم است. انقلابها در مقابل طوفانهايى كه بر آنها فرود مى آيند، مقاومت خودشان را از دست ميدهند؛ خيلى ها، يا حرفشان را عوض ميكنند، يا راهشان را عوض ميكنند، يا اصلاً بكلّى نابود ميشوند و از بين ميروند. انقلاب اسلامى از اوّل كه پديد آمده است تا امروز، اهداف مشخّص خود را حفظ كرده، به سمت اين اهداف حركت كرده، به پيشرفتهاى حيرت انگيز در بخشهاى مختلف نائل شده، خود را دارد از يك كشور و ملّت فراموش شده ى بى تأثير در دنيا، به عنوان يك قدرت منطقه اى بزرگ و يك عنصر مؤثّر در سياستهاى بين المللى، به دنيا نشان ميدهد. در

اطراف دنيا، همه ى ملّتها ملّت ايران را به عنوان يك ملّت شجاع، يك ملّت باصداقت، يك ملّت هوشمند، يك ملّت مقاوم مى شناسند؛ اين همه هم عليه نظام اسلامى كار شده است، تلاش شده است، تبليغات شده است. يك مدّتى دستگاه هاى تبليغاتى و سياسى دشمنان ملّت ايران تكيه ى خودشان را گذاشتند بر ايجاد ايران هراسى، بعضى ها اسلام هراسى، بعضى ها ايران هراسى [امّا] محبوبيّت ملّت ايران در ميان ملّتهاى دنيا بيشتر شد. امروز نه فقط آحاد عمومى ملّتها [بلكه] نخبگانِ بى غرض دنيا هم همين جورند؛ اظهارنظرهايشان را نگاه كنيد، قضاوتشان درباره ى ملّت ايران اين است: ملّت بااستقامت، ملّت هوشمند، ملّت صبور؛ با اين چشم به ملّت ايران نگاه ميكنند. سياست ايران هراسى آنها امروز اين جور نتيجه داده؛ هراس ملّتها از نظام جمهورى اسلامى و ملّت ايران نيست، هراس ملّتها از تسلّط آمريكا است. آمريكا است كه به زورگويى معروف است، به مداخله ى در امور كشورها معروف است، به جنگ افروزى معروف است. ملّتها آمريكا را به عنوان يك دولت جنگ افروز، آتش افروز و مداخله كننده ى در امور ملّتها مى شناسند. ملّتها از آمريكا است كه هراس دارند، از آمريكا است كه متنفّرند. چهره ى نظام جمهورى اسلامى به توفيق الهى روزبه روز روشن تر شده است، ملّت ايران هم روزبه روز در دنيا آبرومندتر شده اند؛ و اين روش ادامه پيدا خواهد كرد. راز ماندگارى نظام جمهورى اسلامى بر ريل انقلاب و بر خطوط اصلى امام بزرگوار، همين صراحت بوده است؛ هيچ نبايستى اين شفّافيّت را، اين صراحت را از دست داد. در مقابل مخالفان، در مقابل دوستان، در مقابل دشمنان، مواضع جمهورى اسلامى بايد مواضع شفّافى باشد. تاكتيكها را ميتوانند عوض كنند، شيوه هاى كار را ميتوانند عوض كنند، [امّا] اصول، همچنان مستحكم بايد بماند؛ اين راز استحكام انقلاب و راز پيشرفت كشور است.⁽¹⁾

2-2 - آزادى

2-2-1 - اهمّيّت و ارزش آزادى

حريّت جزو فطرت انسانى

آقاى «جرج جرداق»⁽¹⁾نويسنده ى كتاب نامدار «صوت العدالة» كه درباره ى اميرالمؤمنين است، بين دو جمله كه يكى از اميرالمؤمنين (عليه السّلام) صادر شده است و يكى هم از جناب عمر خليفه ى دوّم مقايسه اى ميكند. يك وقت چند نفر از استانداران يا ولات زمان جناب عمر پيش ايشان آمده بودند و چون گزارشى عليه آنها آمده بود، خليفه را خشمگين كرده بود. خليفه خطاب به آنها جمله ى ماندگارى را گفته است: «استعبدتم النّاس و قد خلقهم الله احرارا» ⁽²⁾مردم را به بردگى گرفته ايد؛ درحالى كه خدا مردم را آزاد آفريده است؟ جمله ى ديگرى اميرالمؤمنين (عليه السّلام) فرموده است كه در نهج البلاغه آمده است و آن اين است: «لا تكن عبد غيرك و قد خلقك الله حراً» ⁽³⁾بنده ى غير خودت مباش؛ خدا تو را آزاد آفريده است. جرج جرداق بين اين دو جمله مقايسه ميكند و ميگويد جمله ى اميرالمؤمنين بمراتب برتر از جمله ى عمر است؛ زيرا عمر به كسانى اين خطاب را ميكرد كه آزادى و حريّت، در دست آنها هيچ تضمينى نداشت؛ چون خود آنها كسانى بودند كه عمر ميگفت: «استعبدتم النّاس» ؛ مردم را به بردگى گرفته ايد؛ حالا

به آنها آزادى بدهيد. اين يك طور حرف زدن است؛ يك طور ديگر آن است كه اميرالمؤمنين به خود آن مردم خطاب ميكند و درحقيقت ضمانت اجرا را در خود كلام مى آورد: «لا تكن عبد غيرك و قد خلقك الله حراً» ؛ بنده ى غير خودت مباش، خدا تو را آزاد آفريده است.⁽¹⁾

2-2-2 - مفهوم آزادى

ضرورت استقلال فكر در تعريف آزادى

در باب مفهوم آزادى، ما بايد استقلال را كه شعار ديگر ما است به كار گيريم؛ يعنى مستقل فكر كنيم؛ تقليدى و تبعى فكر نكنيم. اگر در اين مسئله كه پايه ى بسيارى از مسائل و پيشرفتهاى ما است، بنا شد از ديگران تقليد كنيم و چشمهايمان را فقط بر روى دريچه اى كه تفكّرات غربى را به ما ميدهد، باز كنيم، خطاى بزرگى مرتكب شده ايم و نتيجه ى تلخى در اختيار خواهد بود.⁽²⁾

فهم آزادى در چارچوب اسلام

ما ميخواهيم نظر اسلام را پيدا كنيم. ما كه با كسى رودربايستى نداريم. ما اگر بخواهيم نظرات منهاى اسلام را هرچه كه ذهن ما ميپزد و ميپروراند دنبال كنيم، به همان آشفتگى هايى دچار ميشويم كه متفكّرين غربى در زمينه هاى گوناگون مبتلايش هستند، هم در فلسفه دچار هستند، هم در ادبيّات و هنر دچار هستند، هم در مسائل اجتماعى دچار هستند؛ آراى متضارب گوناگون عليه يكديگر، كه غالباً هم اينها امتداد عملى پيدا نميكند؛ نه، ما دنبال اين هستيم كه ببينيم نظر اسلام چيست. پس ببينيد ما در بحث آزادى، اوّلين محدوديّت را براى خودمان درست ميكنيم؛ آن

محدوديّت چيست؟ عبارت است از اينكه ما نظر اسلام را ميخواهيم؛ خودمان را محدود ميكنيم به نظر اسلام و چارچوب اسلامى؛ اين، اوّلين محدوديّت. در بحث آزادى، از محدوديّت نترسيم؛ چون وقتى گفته ميشود آزادى، آزادى در معناى اوّلى كه با حملِ اوّلىِ ذاتى⁽¹⁾مشخّص ميشود؛ يعنى رها شدن. كسى كه ميخواهد درباره ى آزادى بحث كند، كأنّه هر چيزى كه اندكى با اين رها شدن منافات داشته باشد، برايش سنگين مى آيد؛ يعنى دنبال استثناء ميگردد. قاعده عبارت است از رهايى مطلق؛ او دنبال اين ميگردد كه «الّا ما خرج بالدّليل» ⁽²⁾اش چيست، كه بگويد خب، در اين زمينه ها آزادى نه؛ در آن زمينه ها آزادى نه؛ از اين چند زمينه كه بگذريم، آزادى بله؛ اين اشتباه را انسان ممكن است در مواجهه ى با بحث آزادى بكند. من عرض ميكنم اين جور نيست؛ از اوّل هيچ پيش فرضى وجود ندارد كه بخواهد به ما آزادى مطلق را بدهد؛ از اوّل چنين پيش فرضى نداريم كه يك آزادى مطلق حقّ انسان است، متعلّق به انسان است، براى انسان ارزش است، حالا بگرديم ببينيم كه استثناها كدام است، «ما خرج بالدّليل» ها كدام است؛ نخير، قضيّه اين جور نيست؛ ما از محدوديّت نترسيم. همان طور كه عرض كردم، اوّلين محدوديّت ما كه درباره ى مباحث آزادى در اسلام حرف ميزنيم، اين است كه ميگوييم در اسلام؛ يعنى از اوّل، چارچوب درست ميكنيم؛ از اوّل برايش محدوده درست ميكنيم.⁽³⁾

آزادى يعنى حقّ انتخاب در چارچوب قانون

آزادى يعنى ملّت ما در چارچوب قانونِ خود - و نه قانون تحميلى ديگران - مسئولان كشور را انتخاب ميكند. اگر از عملكرد آنها راضى بود،

اين انتخاب را ادامه ميدهد؛ اگر راضى نبود، آنها را كنار ميگذارد و ديگران را انتخاب ميكند؛ اين مهم ترين شاخه ى آزادى در كشور ما است.⁽¹⁾

آزادى يعنى رهايى از تعهّدات و پيمانهاى تحميلى

مسئله ى آزادى يكى از مقولاتى است كه در قرآن كريم و در كلمات ائمّه (عليهم السّلام) به طور مؤكّد و مكرّر روى آن تأكيد شده است. البتّه تعبيرى كه در اينجا از آزادى ميكنيم، مرادمان آزادى مطلق نيست كه هيچ طرف دارى در دنيا ندارد؛ فكر نميكنم كسى در دنيا باشد كه به آزادى مطلق دعوت كند. مرادمان آزادى معنوى هم كه در اسلام و بخصوص در سطوح راقى⁽²⁾معارف اسلامى هست، نيست؛ آن محلّ بحث ما نيست. آزادى معنوى چيزى است كه همه ى كسانى كه معتقد به معنويّاتند، آن را قبول دارند؛ محلّ رد و قبول نيست. منظور از آزادى كه در اينجا بحث ميكنيم آزادى اجتماعى است؛ آزادى به مثابه ى يك حقّ انسانى براى انديشيدن، گفتن، انتخاب كردن و از اين قبيل. همين مقوله، در كتاب و سنّت مورد تجليل قرار گرفته است. آيه ى شريفه ى 157 سوره ى اعراف ميفرمايد: «اَلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ اَلرَّسُولَ اَلنَّبِيَّ اَلْأُمِّيَّ اَلَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي اَلتَّوْرٰاةِ وَ اَلْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهٰاهُمْ عَنِ اَلْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ اَلطَّيِّبٰاتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ اَلْخَبٰائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ اَلْأَغْلاٰلَ اَلَّتِي كٰانَتْ عَلَيْهِمْ»⁽³⁾؛ خداوند يكى از خصوصيّات پيامبر را اين قرار ميدهد كه غل و زنجيرها را از گردن انسانها بر ميدارد و «اصر» يعنى تعهّدات تحميلى بر انسانها را از آنها ميگيرد؛ مفهوم خيلى عجيب و

وسيعى است. اگر وضع جوامع دينى و غير دينى در آن دوره را در نظر داشته باشيد، ميدانيد كه اين «اصر» اين تعهّدات و پيمانهاى تحميلى بر انسانها شامل بسيارى از عقايد باطل و خرافى و بسيارى از قيود اجتماعى غلطى كه دستهاى استبداد يا تحريف يا تحميق بر مردم تحميل كرده بود، ميشود. «اغلال» هم كه غل وزنجيرها است، معلوم است.⁽¹⁾

آزادى يعنى رهايى از سلطه ى زورگويان، آزادى از دخالت و نفوذ بيگانگان

معنا و مفهوم شعار «آزادى» كه ملّت اسلام و ملّت ايران سر ميدهد چيست؟ آزادى از سلطه ى زورگويان، آزادى از دخالت و نفوذ بيگانگان، آزادى از دخالتهاى عناصرى كه هرجا دخالت كرده اند، شرّ و فساد و بدبختى و حتّى فقر و نكبت به وجود آورده اند. شما نگاه كنيد به كشورهايى كه به اصطلاح به آنها كشورهاى در حال توسعه، يا عقب افتاده، يا كشورهاى جهان سوّم ميگويند؛ كدام يك از آنها توانسته اند از ناحيه ى دخالت آمريكا، دخالت بانك جهانى، دخالت مراكز و اقطاب سياسى عالم، طرفى ببندند و كارى بكنند و سعادتى براى خودشان درست كنند؟ ملّت مستقل و آزاد، آن ملّتى است كه بتواند روى پاى خود بايستد، با امكانات خود كار كند، با اراده ى خود حركت كند، با وحدت و با جهت گيرى صحيح، با آنچه كه به صلاح او، براى او و تأمين كننده ى آينده ى اوست، حركت كند؛ اين ملّت به جايى خواهد رسيد؛ همچنان كه ملّت ايران در اين نوزده سال و اندى كه تا امروز از انقلاب عظيم و شكوهمند ميگذرد، گامهاى بلندى برداشته و كارهاى بزرگى انجام داده است. البتّه ما تا هدف نهايى، خيلى فاصله داريم و خيلى بايد تلاش كنيم؛ امّا به بركت آزاد شدن از جاذبه ى مغناطيسى غلطِ مضرِّ بيمارگونه ى استكبار جهانى، توانستيم به خودمان بپردازيم؛ چقدر آثار علمى، چقدر شكوفايى ها، چقدر حركتهاى عظيم،

چقدر حيثيّت و چقدر اميد در اين ملّت به وجود آمد! اين ملّت زنده شد. بايستى اين راه همين طور ادامه پيدا كند.⁽¹⁾

2-2-3 - حدود آزادى

حدّ آزادى، همان حدود اسلام

آزادى، محدود است و آزادى مطلق نيست؛ حدّش كجا است؟ حدّش عبارت است از حدودى كه اسلام تعيين كرده است. اگر بنا شود كه كسانى مردم را به بى ايمانى و به شهوات سوق دهند، در اين كار، آزاد نيستند؛ اين آزادى، آزادى خيانت است. اگر قرار شد كسانى بنشينند و توطئه كنند و اين توطئه را به شكلى در نوشته اى منعكس كنند، اين آزادى توطئه است و مردود است.⁽²⁾

حدّ آزادى، منفعت ملّت

من با مسئولين، اتمام حجّت ميكنم؛ مسئولين بايد در اين مورد اقدام كنند؛ ببينند كدام روزنامه است كه از حدودِ آزادى پا را فراتر ميگذارد. آنچه كه براى اين ملّت مفيد است، آنچه كه آزادى حقيقى است و آنچه كه بيانِ رأى بدون توطئه است، آن را از توطئه، خيانت، اضلال و نااميد كردنِ مردم جدا كنند.⁽³⁾

ممنوعيّت سم پاشى، اضلال و گمراه گرى

مراد از آزادى هم همان آزادى بيان و آزادى فكر است؛ منتها اگر شما رفتيد بر طبق وظيفه تان درِ دكان يك قاچاق فروش را بستيد، آن فرد نميتواند بگويد شما با آزادى كسب و كار مخالفيد؛ نه، بحث آزادى كسب و كار

نيست كسب و كار آزاد است، قاچاق فروشى ممنوع است. بحث بر سر آزادى بيان نيست؛ بيان و فكر آزاد است؛ سمپاشى و اضلال و گمراه گرى ممنوع است؛ آن هم در شرايط حسّاسى كه امروز كشور ما دارد.⁽¹⁾

مادامى كه در اظهار نظرى، دروغ و تهمت و فتنه و فريب نباشد، مانعى ندارد؛ اگر دروغ و افترا و فريب بود، ما به عنوان مسئول، نبايد اجازه بدهيم يك نفر بيايد مردم را فريب بدهد، يا به آنها دروغ بگويد. امّا آنجايى كه دروغ و تهمت و فريب و اهانت به كسى نيست، چه مانعى دارد هركسى نظرش را بگويد. نويسندگان و صاحب نظران و قلم به دستان و تريبونداران از حرف مخالف آشفته نشوند؛ چرا ما آشفته بشويم؟ ما منطق و استدلال داريم؛ بله، هيچ حرفى را نبايد بى جواب گذاشت. اگر خلاف است، بايد جواب داد؛ منتها از جادّه ى ادب نبايد خارج شد.⁽²⁾

آزادى، مرز بين تحجّر و هرج ومرج

عدّه اى به نام آزادانديشى مرزهاى فضيلت و حقيقت را لگدكوب كرده اند و به نام آزادانديشى و نوآورى، همه ى اصول مقدّس حقيقى را ناديده گرفته يا تحقير و يا مسخره كرده اند. يك عدّه هم به صورت عكس العملى يا به خاطر مسائل ديگرى كه در ذهنشان بود، به پايه هايى چسبيدند كه بايد بر روى آن پايه ها نوآورى ميشد. نبايستى به آنچه كه گفته شده، اكتفا كرد و متحجّر شد؛ يعنى تحجّر در مقابل مرزشكنى و افراط در مقابل تفريط. همچنان كه بعضى در محيط سياسى، فاصله ى بين هرج ومرج و ديكتاتورى را اصلاً قبول ندارند و معتقدند كه در جامعه يا بايد هرج ومرج باشد يا ديكتاتورى؛ كأنّه از اين دو خارج نيست. در عرصه ى فرهنگى

هم همين طور: يا بايد هرج ومرج و كفرگويى و اهانت به همه مقدّسات و ارزشهاى مسلّم و مستدل شود و يا بايد ذهنها بسته شود و تا كسى حرف تازه اى زد، فوراً همه او را هو كنند و عليه او جنجال نمايند! كأنّه هيچ حدّ وسطى بين اين دو وجود ندارد. ما بايد آن حدّ وسط، همان «امر بين الامرين» و تعادل را پيدا كنيم.⁽¹⁾

2-2-4 - فرهنگ و آداب آزادى

من ميگويم آزادى، هم دادنى است، هم گرفتنى است، هم آموختنى است. آزادى دادنى است يعنى چه؟ يعنى مسئولان حكومتها اجازه ندارند حقّ طبيعى آزادى يعنى آزادى هاى قانونى را از كسى سلب كنند. البتّه اين لطفى نيست كه حكومتها ميكنند؛ بايد آزادى را بدهند و اين يك وظيفه و تكليف است. آزادى گرفتنى است يعنى هر انسان آگاه و باشعورى در جامعه بايد با حقِّ آزادى و حدود خودش آشنا باشد و آن را مطالبه كند و بخواهد. و امّا آزادى آموختنى است يعنى آزادى آداب و فرهنگى دارد كه بايد آن را آموخت؛ بدون فرهنگ و ادب آزادى، اين نعمت بزرگ براى هيچ كس و هيچ جامعه اى چنان كه شايسته است فراهم نخواهد شد. اگر در جامعه، ادب آزادى وجود نداشته باشد و افراد چگونگى استفاده از آن را ندانند، مطمئن باشند كه آزادى را كه براى يك جامعه ى فعّال و كوشا و پيشرو يك ضرورت است، از دست خواهند داد و از نظر اسلام اين براى يك جامعه، فاجعه است؛ آزادى كه از دست برود، فاجعه است. از نظر اسلام هر نوع استبداد و ديكتاتورى، چه ديكتاتورى فردى، چه ديكتاتورى دسته جمعى؛ ديكتاتورى دسته جمعى هم مثل ديكتاتورى فردى است، فرقى نميكند؛ ديكتاتورى حزبى هم مثل ديكتاتورى فردى است؛ گاهى بدتر هم هست و اينكه يك نفر بخواهد با رأى برخاسته از نفسانيّاتِ خودش سرنوشت مردم

را به دست بگيرد، مردود است و اگر در جايى پيش بيايد، فاجعه است. اگر ندانيم چگونه بايد با آزادى معامله كنيم و فرهنگ و ادب آزادى را نشناسيم، اين گونه خواهد شد و عدّه اى ميخواهند اين گونه شود. عدّه اى ميخواهند با آشنا نبودن ما با فرهنگ آزادى، هرج ومرج به وجود آورند تا مردم، تشنه ى يك استبداد قدرتمند شوند. در بعضى از جوامع، كار هرج ومرج و اغتشاش و بى انتظامى و بى انضباطى به جايى ميرسد كه مردم آرزو ميكنند: «كاش آدم مستبد و قلدرى بيايد و نظم را برقرار كند»؛ عدّه اى ميخواهند كار اين جامعه را به آنجا بكشانند. به قدرى از آزادى، بد و غلط استفاده كنند و غير متعهّدانه با افكار و احساسات و ايمان و دلبستگى هاى مردم و نيازهاى جامعه بازى كنند تا جامعه را به خروش آورند؛ اينها دشمنان آزادى اند. آزادى را نبايد بدنام كرد، از آزادى نبايد دشنه اى ساخت و سينه ى حافظان آزادى را هدف قرار داد، با آزادى نبايد بازى كرد. كسانى كه نام آزادى را مى آورند، ولى به فرهنگ آزادى مطلقاً پايبند و متعهّد نيستند، به آزادى ضربه ميزنند؛ اينها طرف دار آزادى نيستند؛ اينها به آزادى خيانت ميكنند. آزادى نبايد وسيله ى قانون شكنى و تيشه زدن به ريشه ى نظام جمهورى اسلامى باشد. در شرق و غرب عالم، هيچ نظامى كسانى را كه تيشه برميدارند و به ريشه ى آن نظام ميزنند، پذيرايى نميكند؛ امّا جمهورى اسلامى اين كرامت را كرد. مدّتى طولانى كسانى به نام آزادى، با ايمان و دلبستگى هاى مردم هر كار خواستند، كردند؛ جمهورى اسلامى هم حال به هر دليلى سكوت كرد؛ نظام هم تحمّل و به تعبيرى كرامت كرد.⁽¹⁾

2-2-5 - ضرورت ضابطه مندى آزادى مطبوعات

اين مطبوعات هم جزو همان عناوين خوبى است كه اگر كسى يك وقت درباره ى مطبوعات حرفى بزند، فوراً آن عنوان خوب را مطرح ميكنند. حالا

ما گاهى به بعضى از مطبوعات و به روال كلّى مطبوعات انتقاد ميكنيم؛ بعضى ها ميگويند كه مطبوعات در كشور لازم است. بله، مطبوعات در كشور، وجودشان لازم است؛ بايد باشند، بايد بنويسند، بايد آنچه را كه مردم احتياج دارند، به گوش آنها برسانند، بايستى افكار مختلف را هم نشر بدهند؛ امّا مگر شما نميدانيد كه بسيارى از مطبوعات عالم، دست صهيونيست ها است؟ مگر مطبوعات، تقدّس مطلقى دارند كه حتّى مطبوعات دست صهيونيستها هم كه با اهداف صهيونيستى دارد اداره و پخش ميشود مقدّسند؟ بعضى از اين مطبوعات خارجى و آمريكايى را كه پيش من مى آورند؛ نگاه ميكنم، ميبينم سرتاپا نسبت به جهت گيرى هاى خاصّى تعصّب محض است. در آن دنيايى كه اسمش به آزادانديشى و آزادفكرى و آزادخواهى دررفته و مشهور شده است، نسبت به مسائل خاصّى كاملاً متعصّبانه و جهت گيرانه موضع ميگيرند؛ البتّه با روشهاى قشنگ تبليغى. آنها انصافاً در زمينه ى كار تبليغى، از ماها جلو هستند، در كارهاى تبليغى، خيلى واردتر و هوشمندترند. در نوشتن، در انتخاب مطلب، انتخاب تيتر و انتخاب جهت گيرى؛ چيزهايى را به شدّت مواظبند و متعصّبند. در بسيارى از مطبوعات بيگانه كه انسان ميبيند، البتّه در مطبوعاتى كه حالا ما دسترسى داشتيم و داريم و اطّلاع داريم صهيونيسم و اسرائيل، جزو مقدّسات است. حوادثى كه عليه اسرائيل، در منطقه ى عربى لبنان و امثال آن پيدا ميشود، جزو امور «بيّن الغىّ»⁽¹⁾است كه اندك حرفى درباره اش نيست. يك چهره ى مظلوم فلسطينى در اين مطبوعات آمريكايى مشاهده نميشود كه بچّه اى كه پدرش مرده و كشته شده است، دارد گريه ميكند؛ امّا يك حادثه كه در اسرائيل اتّفاق مى افتد، چندين عكس از زن و بچّه و خانه اش چاپ ميكنند؛ اينها هم تقدّس دارد؟ اينها هم مطبوعات است؛ صرف اينكه مطبوعات امر خوبى است و ركنى از

اركان آزادى و حقوق مردم است، كافى نيست كه ما هرچه دارد در ميدان مطبوعات ميگذرد را همين طور قبول بكنيم، درباره اش هيچ چيز نگوييم و سكوت كنيم. اينكه نميشود؛ ضابطه اى ميخواهد. البتّه درست است، من هم قبول دارم كه ضابطه ها را نميتوان خيلى جزمى گرفت... نه توصيه ميكنيم به تنگ نظرى و تحجّر و مسائل را از يك زاويه ى تنگ ديدن، و نه موافقت ميكنيم با اينكه انسان، خطرهاى واضح فرهنگى را كه الان براى ذهن و دين و ايمان مردم وجود دارد و مرتّب دارند تقويتش ميكنند، نديده بگيريم. آن هم نه، يك مديريّت و روش صحيح و فرهنگى - كه قبلاً اشاره كردم - لازم است. مديريّت فرهنگى يعنى همين كه بنشينند و مشخّص كنند كه در اين زمينه ى فرهنگى چه بايد كرد كه نه تنگ نظرى باشد، نه جزم انديشى هاى بيجا و بيخود، نه كوبيدن فكر اين وآن و نه سوءظن به هركسى باشد كه حرفى ميزند؛ امّا از آن طرف هم رها كردن و بى پناه گذاشتن ذهن جوانها و ايمان مردم نباشد.⁽¹⁾

2-2-6 - مبانى آزادى اسلامى و تفاوت آن با آزادى در فرهنگ غرب

اشاره

هيچ لزومى ندارد كه ما به ليبراليسم قرن هجدهم اروپا مراجعه كنيم و دنبال اين باشيم كه «كانت» و «جان استوارت ميل» و ديگران چه گفته اند؛ ما خودمان حرف و منطق داريم. خواهم گفت كه آن حرفها به دلايلى نميتواند براى ما راهگشا باشد. مقوله ى آزادى را اسلامى بدانيد. البتّه به نظر من، دو گروه هستند كه بر ضدّ اسلامى كردن و بومى كردن و خودى كردن مقوله ى آزادى، با هم همكارى ميكنند.⁽²⁾يك گروه كسانى هستند كه در كلماتشان، مرتّب از گفته هاى فلاسفه ى دو، سه قرن اخير غربى براى مسئله ى «آزادى» شاهد مى آورند كه فلان كس اين طور گفته است، فلان كس آن طور گفته

است؛ البتّه اينها نجيبها هستند كه اسم اين فلاسفه را مى آورند؛ امّا بعضى فيلسوف نماهاى مطبوعاتى هم هستند كه حرف جان استوارت ميل و حرف فلان فيلسوف فرانسوى يا آلمانى يا آمريكايى را مى آورند، ولى اسمش را نمى آورند؛ به نام خودشان ميگويند. اينها هم تقلّب ميكنند، ليكن باز هم به اينكه اين فكر به وجود آيد كه تفكّر آزادى و مفهوم آزادى اجتماعى، يك فكر غربى و يك هديه از سوى غرب براى ما است، كمك ميكنند. يك دسته ى ديگر هم كه به اينها ندانسته كمك ميكنند، كسانى هستند كه تا مفهوم آزادى مطرح ميشود، فوراً مرعوب ميشوند، احساس وحشت ميكنند و فرياد ميكشند كه آقا! دين از دست رفت؛ نه، دين بزرگ ترين پيام آور آزادى است. چرا دين از دست برود؟ آزادى درست و آزادى معقول، مهم ترين هديه ى دين به يك ملّت و به يك جامعه است. به بركت آزادى است كه انديشه ها رشد پيدا ميكند و استعدادها شكوفا ميشود. استبداد، ضدّ استعداد است؛ هرجا استبداد باشد، شكوفايى استعداد نيست. اسلام، شكوفايى انسانها را ميخواهد. منابع عظيم انسانى بايستى مثل منابع طبيعى استخراج شوند، تا بتوانند دنيا را آباد كنند. بدون آزادى مگر ممكن است؟ با امرونهى مگر ممكن است؟ بنابراين، اين فكر هم غلط است كه كسانى اين گونه فكر كنند. اين دو دسته غرب گرايان و احتياطكنان - اين طور اسمشان را بگذاريم - در واقع بدون اينكه خودشان بدانند، با هم همدستى ميكنند تا مفهوم آزادى را كاملاً از حوزه ى اسلامى خارج كنند؛ درحالى كه چنين چيزى نيست و مفهوم آزادى يك مفهوم اسلامى است.

من در اينجا نكته اى را عرض كنم: در اسلام، براى همين آزادى اى كه ذكر شد - آزادى اجتماعى - امتياز بيشترى قائل شده اند، تا در مكاتب غربى. البتّه تفاسير ليبراليسم خيلى متعدّد است؛ يعنى از وقتى كه بعد از رنسانس، تفكّر ليبراليسم در فرانسه و در اروپا و بعد در همه جاى دنيا رشد پيدا كرد و بعد هم به انقلاب فرانسه منتهى شد و بعد هم به شكل تحريف

شده اى در جنگهاى استقلال آمريكا به كار گرفته شد و آن منشور آمريكايى به وجود آمد كه همه ى اين بحثها فرصتهاى بيشترى را براى گفتن ميطلبد؛ تا كنون ده ها تفسير از ليبراليسم ارائه شده است؛ بخصوص در اين اواخر. آنها براى اينكه براى آزادى فلسفه اى ارائه دهند، دچار مشكلند. فلسفه ى آزادى چيست؟ چرا بايد بشر آزاد باشد؟ لازم است استدلال و ريشه ى فلسفى داشته باشد. حرفهاى گوناگونى زده شده است: فايده، خير جمعى، لذّت جمعى، لذّت فردى و حدّاكثر حق از حقوق مدنى؛ همه ى اينها هم قابل خدشه است؛ خود آنها هم خدشه كرده اند.⁽¹⁾

حدّاكثر اين است كه منشأ و فلسفه ى آزادى، يك حقّ انسانى است [ولى] اسلام، بالاتر از اين گفته است. اسلام همان طور كه در آن حديث ملاحظه كرديد،⁽²⁾آزادى را امر فطرى انسان ميداند. بله، يك حق است، امّا حقّى برتر از ساير حقوق؛ مثل حقِّ حيات، حقِّ زندگى كردن. همچنان كه حقِّ زندگى كردن را نميشود در رديف حقِّ مسكن و حقِّ انتخاب و [امثال اينها] گذاشت [چون] برتر از اين حرفها است، زمينه ى همه ى اينها است؛ آزادى هم همين طور است. اين، نظر اسلام است. البتّه استثناهايى وجود دارد. اين حق را در مواردى ميتوان سلب كرد؛ مثل حقّ حيات كه يك نفر كسى را ميكشد، قصاصش ميكنند يا يك نفر فساد ميكند، قصاصش ميكنند. در مقوله ى حقّ آزادى هم اين گونه است؛ منتها اينها استثنا است؛ اين، ديدگاه اسلام است. بنابراين، اين فكر غلط است كه تصوّر كنيد تفكّر آزادى اجتماعى، تفكّرى است كه غرب به ما هديه كرده است؛ هروقت هم خواستيم حرف شيرين و جالبى در اين زمينه بزنيم، حتماً كتاب فلان كس را آدرس بدهيم؛ نام فلان كس را كه در غرب نشسته براى خودش فكر كرده و نوشته، ذكر كنيم؛ نه. بايد مستقل فكر كرد؛ بايد به منابع خودى و به منابع

اسلامى مراجعه كرد. انسان از تفكّرات ديگران، براى تشريح ذهن و يافتن نقطه هاى روشن استفاده ميكند؛ نه براى تقليد كردن. اگر پاى تقليد به ميان آمد، ضرر بزرگ خواهد بود.⁽¹⁾

ريشه ى الهى آزادى در اسلام

در مكتب غربى ليبراليسم، آزادى انسان، منهاى حقيقتى به نام دين و خدا است؛ لذا ريشه ى آزادى را هرگز خدادادگى نميدانند. هيچكدام نميگويند كه آزادى را خدا به انسان داده است؛ دنبال يك منشأ و ريشه ى فلسفى برايش هستند كه عرض كردم. ريشه هايى هم ذكر كرده اند و تفسيرهاى گوناگونى در اين زمينه دارند. در اسلام، آزادى ريشه ى الهى دارد؛ خودِ اين، يك تفاوت اساسى است و منشأ بسيارى از تفاوتهاى ديگر ميشود. بنابر منطق اسلام، حركت عليه آزادى، حركت عليه يك پديده ى الهى است؛ يعنى در طرف مقابل، يك تكليف دينى به وجود مى آورد؛ امّا در غرب چنين چيزى نيست؛ يعنى مبارزات اجتماعى كه در دنيا براى آزادى انجام ميگيرد، بنابر تفكّر ليبراليسم غربى، هيچ منطقى ندارد. مثلاً يكى از حرفهايى كه زده ميشود خير همگانى يا خير اكثريّت است؛ اين ريشه ى آزادى اجتماعى است. چرا من بايد بروم براى خير اكثريّت كشته شوم و از بين بروم؟ اين بى منطق است. البتّه هيجانهاى موسمى و آنى، خيلى ها را به ميدانهاى جنگ ميكشاند؛ امّا هرگاه هر كدام از آن مبارزانى كه در زير لواى چنين تفكّراتى مبارزه اى كرده باشند - اگر واقعاً زير لواى اين تفكّرات مبارزه اى انجام گرفته باشد - بمجرّد اينكه از هيجان ميدان مبارزه خارج شوند، شك خواهند كرد كه چرا من بروم كشته شوم؟ در تفكّر اسلامى، اين گونه نيست؛ مبارزه براى آزادى، يك تكليف است؛ چون مبارزه براى يك امر الهى است. همچنان كه اگر شما مى بينيد جان كسى را ميخواهند

سلب كنند، موظّفيد برويد به او كمك كنيد؛ يك وظيفه ى دينى است كه اگر نكرديد، گناه كرده ايد؛ در زمينه ى آزادى هم همين طور است؛ بايد برويد، يك تكليف است.⁽¹⁾

ثبات ارزشها در اسلام

بر اين تفاوت اساسى باز تفاوتهاى ديگرى مترتّب ميشود؛ يكى اين است كه در ليبراليسم غربى چون حقيقت و ارزشهاى اخلاقى نسبى است؛ لذا آزادى نامحدود است؛ چرا؟ چون شما كه به يك سلسله ارزشهاى اخلاقى معتقديد، حق نداريد كسى را كه به اين ارزشها تعرّض ميكند، ملامت كنيد؛ چون او ممكن است به اين ارزشها معتقد نباشد؛ بنابراين هيچ حدّى براى آزادى وجود ندارد؛ يعنى از لحاظ معنوى و اخلاقى، هيچ حدّى وجود ندارد؛ منطقاً آزادى نامحدود است؛ چرا؟ چون حقيقت ثابتى وجود ندارد؛ چون به نظر آنها حقيقت و ارزشهاى اخلاقى نسبى است.

آزادى در اسلام اين گونه نيست. در اسلام، ارزشهاى مسلّم و ثابتى وجود دارد؛ حقيقتى وجود دارد كه حركت در سمت آن حقيقت است كه ارزش و ارزش آفرين و كمال است؛ بنابراين آزادى با اين ارزشها محدود ميشود. اينكه اين ارزشها را چگونه بايد فهميد و به دست آورد، مقوله ى ديگرى است. ممكن است كسانى راه هاى غلطى را در فهم اين ارزشها بروند؛ ممكن است كسانى راه هاى درستى را بروند؛ آن خارج از اين بحث است. به هرحال آزادى محدود به حقيقت و محدود به ارزشها است. همين آزادى اجتماعى كه اين قدر در اسلام ارزش دارد، اگر در خدمت ضايع كردن فرآورده هاى ارزشمند معنوى يا مادّى يك ملّت به كار گرفته شود، مضر است؛ درست مثل حيات خود يك انسان. «مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسٰادٍ فِي اَلْأَرْضِ فَكَأَنَّمٰا قَتَلَ اَلنّٰاسَ جَمِيعاً »⁽²⁾. در منطق قرآن، كشتن يك انسان، مثل كشتن همه ى انسانيّت

است؛ اين مفهوم خيلى عجيبى است. كسى كه به قتل يك انسان دست دراز ميكند، مثل اين است كه همه ى انسانيّت را كشته است؛ چون تعرّض به حريم انسانيّت است. ليكن استثناى آن اين است: «بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسٰادٍ فِي اَلْأَرْضِ» ؛ مگر اينكه آن كسى كه مورد اين تعرّض قرار ميگيرد، خودش به جان كسى تعرّض نموده، يا فسادى ايجاد كرده باشد. ببينيد! ارزشها و حقايق ثابت و مسلّم، اين آزادى را محدود ميكند؛ همچنان كه حقِّ حيات را محدود ميكند.⁽¹⁾

حدّ متفاوت آزادى اسلامى با آزادى غربى

تفاوت ديگر اين است كه در غرب، حدّ آزادى را منافع مادّى تشكيل ميدهد. ابتدا براى آزادى هاى اجتماعى و فردى، محدوديّتهايى را معيّن كردند؛ اين يكى از آنها است. آن وقتى كه منافع مادّى به خطر بيفتد، آزادى را محدود ميكنند؛ منافع مادّى، مثل عظمت اين كشورها و سلطه ى علمى اين كشورها.

تعليم و تربيت، يكى از مقولاتى است كه آزادى در آن، جزو مسلّم ترين حقوق انسانها است. انسانها حق دارند ياد بگيرند؛ امّا همين «آزادى» در دانشگاه هاى بزرگ دنياى غربى محدود ميشود! دانش و فنّاورى وَالّا به قول خودشان HIGH TEC ⁽²⁾- قابل انتقال نيست! انتقال فنّاورى به كشورهاى

معيّنى ممنوع است؛ چرا؟ چون اگر اين دانش و اين علم انتقال داده شد، از انحصار اين قدرت خارج شده است و اين قدرت مادّى و اين سلطه به حال خود باقى نخواهد ماند. [پس] آزادى مرز پيدا ميكند؛ يعنى استاد حق ندارد كه فرضاً به شاگرد كشور جهان سوّمى، شاگرد ايرانى، يا دانش پژوه چينى، فلان راز علمى را بياموزد.

آزادى انتقال اطّلاعات و اخبار هم اين گونه است. امروز همه ى جنجال دنيا، براى آزادى اطّلاعات و اخبار است؛ [ميگويند:] بگذاريد مردم باخبر شوند؛ بگذاريد مردم بدانند. ترويج آزادى در غرب، يكى از مصاديق و مصرعهاى بلندش اين است؛ امّا در حمله ى آمريكا به عراق در زمان رياست جمهورى بوش براى مدّت يك هفته يا بيشتر، رسماً همه ى اطّلاعات سانسور شد؛ افتخار هم كردند و گفتند كه هيچ خبرنگارى حق ندارد يك عكس يا يك خبر از حمله آمريكا به عراق منتقل و منتشر كند. همه ميدانستند كه حمله شده؛ خود آمريكايى ها هم خبر دادند؛ امّا از جزئيّات آن هيچ كس مطّلع نبود؛ چون مدّعى بودند كه اين كار، امنيّت نظامى را به خطر مى اندازد؛ پس، امنيّت نظامى، حقّ آزادى را محدود كرد؛ يعنى يك مرز مادّى و يك ديوار مادّى. استحكام پايه هاى اين حكومت هم، مرز ديگر است. چند سال قبل از اين حدود چهار، پنج سال پيش در آمريكا گروهى پيدا شدند - كه خبرش را هم همه ى كسانى كه اهل روزنامه اند، خوانده اند؛ البتّه بنده همان وقت تفاصيل بيشترى را از آن اطّلاع پيدا كردم؛ ليكن همه در روزنامه هاى ما هم نوشتند و گفتند كه گروهى پيدا شدند - كه اينها با گرايش مذهبى خاصّى عليه حكومت فعلى آمريكا زمان همين آقاى كلينتون⁽¹⁾

كلينتون از سياستمداران نئو دموكراتى به حساب مى آيد كه مسئول اصلى فلسفه ى حكومتى «راه سوّم» ميباشد و دو دوره رياست جمهورى وى را از مصداقهاى اين فلسفه ميدانند.

امّا فايده اى نبخشيد. خانه اى را كه آنها در آن جمع شده بودند، محاصره كردند و آتش زدند كه حدود هشتاد نفر در آتش سوختند. عكسهايش را هم منتشر كردند و همه ى دنيا هم ديدند؛ در ميان اين هشتاد نفر، زن هم بود، كودك هم بود، شايد يك نفرشان هم نظامى نبود. ببينيد؛ آزادى زنده ماندن، آزادى عقيده، آزادى مبارزه ى سياسى، به اين حد محدود ميشود. بنابراين، آزادى در دنياى مادّى غرب هم حدود و مرزهايى دارد؛ منتها اين مرزها، مرزهاى مادّى است.

ارزشهاى اخلاقى در آنجا هيچ مانعى براى آزادى نيستند؛ مثلاً نهضت همجنس بازى در آمريكا، يكى از نهضتهاى رايج است؛ افتخار هم ميكنند، در خيابانها تظاهرات هم راه مى اندازند، در مجلّه ها عكسهايشان را هم چاپ ميكنند، با افتخار هم ذكر ميكنند كه فلان تاجر و فلان رجل سياسى جزو اين گروه است؛ هيچ كس هم خجالت نميكشد و انكار نميكند. بالاتر از اين، بعضى از اشخاصى كه با اين نهضت مخالفت ميكنند، مورد تهاجم شديد بعضى از مطبوعات و روزنامه ها واقع ميشوند كه ايشان با نهضت همجنس بازى مخالف است. يعنى ارزش اخلاقى، مطلقاً حدّومرزى براى آزادى معيّن نميكند. مثال ديگر در كشورهاى اروپايى است. مثلاً آزادى بيان را، تبليغات به نفع فاشيسم محدود ميكند كه امر مادّى و حكومتى است؛ امّا تبليغات عريانگرى كه آن هم يك حركتى است محدود نميكند؛ يعنى مرزهاى آزادى در ليبراليسم غربى، با آن فلسفه و با آن ريشه ى فلسفى و با آن نگرش، مرزهاى مادّى است؛ مرزهاى اخلاقى نيست. امّا در اسلام، مرزهاى اخلاقى وجود دارد؛ در اسلام، آزادى، علاوه بر آن حدود مادّى، مرزهاى معنوى هم دارد. البتّه وقتى كسى عليه منافع كشور و عليه سود كشور اقدامى بكند، آزادى اش محدود ميشود؛ اين منطقى

است، امّا مرزهاى معنوى هم وجود دارد. اگر كسى عقيده ى گمراهى دارد، عيبى ندارد؛ وقتى ميگوييم عيبى ندارد يعنى پيش خدا و پيش انسانهاى مؤمن عيب دارد، ليكن حكومت هيچ وظيفه اى در قبال او ندارد. در جامعه مسلمان، يهودى و مسيحى و بقيّه ى اديان گوناگون هستند؛ الان در كشور ما هم هستند؛ در زمان صدر اسلام هم بودند؛ هيچ مانعى هم ندارد. امّا اگر قرار باشد آن كسى كه عقيده ى فاسد دارد، به جان ذهن و دل افرادى كه قدرت دفاع ندارند، بيفتد و بخواهد آنها را هم گمراه كند، اين براى آدم يك مرز است، اينجا آزادى محدود ميشود؛ از نظر اسلام اين گونه است. يا مثلاً بخواهند اشاعه ى فساد بكنند، بخواهند فساد سياسى و فساد جنسى و فساد فكرى به وجود آورند؛ يا همين فيلسوف نماهايى كه در گوشه وكنار هستند، بخواهند درباره ى اينكه تحصيلات عاليه براى جوانان خوب نيست، مقاله بنويسند؛ بنا كنند عيوبش را ذكر كردن؛ البتّه به احتمال قوى در صدى نود اثر نخواهد كرد؛ امّا ممكن است در صدى دهِ جوانان تنبل اثر كند. نميشود اجازه داد كه كسانى بنشينند، با وسوسه و دروغ، انسانها را از تحصيل علم باز بدارند.

آزادى دروغگويى نيست؛ آزادى شايعه پراكنى نيست؛ آزادى ارجاف⁽¹⁾نيست. من گله اى كه دارم اين است كه چرا در زمينه ى مسائل آزادى، به مباحث اسلامى و به مبانى اسلامى مراجعه نميشود؟ در قرآن سوره ى احزاب، آيه ى 60 ميفرمايد: «لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ اَلْمُنٰافِقُونَ وَ اَلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ اَلْمُرْجِفُونَ فِي اَلْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ يُجٰاوِرُونَكَ فِيهٰا إِلاّٰ قَلِيلاً»⁽²⁾. مرجفون در كنار منافقان و بيماردلان كه آنها دو دسته اند قرار دارند. منافقان يك دسته اند، بيماردلان

«اَلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» دسته ديگرى هستند؛ اين «مرجفون» در كنار آنها گذاشته شده اند. مرجفون يعنى كسانى كه مرتّب مردم را ميترسانند. يك جامعه ى تازه تأسيس شده ى اسلامى، با آن همه دشمن، آن همه بسيج قرآنى، آن همه بسيج نبوى، همه بايد براى دفاع از كشور و از اين نظام عظيم انسانى و مردمى، از لحاظ روحى آماده باشند؛ امّا يك عدّه مثل خوره به جان مردم بيفتند و روحيّه ها را تضعيف كنند؛ اينها مرجفونند. قرآن ميگويد: اگر «مرجفون» يعنى كسانى كه مرتّب مردم را ميترسانند، آدم را نااميد ميكنند، مردم را از اقدام باز ميدارند، دست برندارند «لنغرينّك بهم» ؛ تو را به جان آنها خواهيم انداخت. اين، مرز آزادى است. پس، آزادى در منطق اسلامى، يك تفاوت ديگرش اين است كه مرزى از ارزشهاى معنوى دارد.⁽¹⁾

منافات آزادى ليبراليستى با تكليف

تفاوت ديگر اين است كه آزادى در تفكّر ليبراليسم غربى، با تكليف منافات دارد. آزادى، يعنى آزادى از تكليف نيز. در اسلام، آزادى آن روى سكّه ى تكليف است؛ اصلاً انسانها آزادند، چون مكلّفند. اگر مكلّف نبودند، آزادى لزومى نداشت؛ مثل فرشتگان بودند. به قول مولوى:

در حديث آمد كه خلّاق مجيد *** خلق عالم را سه گونه آفريد

يك گُرُه را جمله عقل و علم و جود *** آن فرشته است و نداند جز سجود⁽²⁾

بشر خصوصيّتش اين است كه مجموعه ى انگيزه ها و غرايز متضادّى است و مكلّف است كه در خلال اين انگيزه هاى گوناگون، راه كمال را بپيمايد؛ به او آزادى داده شده، به خاطرِ پيمودن راه كمال. همين آزادى با

اين ارزش، براى تكامل است؛ كمااينكه خود حيات انسان براى تكامل است: «وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِيَعْبُدُونِ»⁽¹⁾خداوند جنّ و انس را آفريده، براى رسيدن به مرتبه ى عبوديّت او كه مرتبه ى بسيار والايى است. آزادى هم مثل حقِّ حيات است؛ مقدّمه اى براى عبوديّت.

در غرب، در نفى تكليف تا جايى پيش رفته اند كه نه تنها تفكّرات دينى را، حتّى تفكّرات غير دينى و كلّ ايدئولوژى ها را كه در آنها تكليف هست، واجب و حرام هست، بايدونبايد هست، نفى ميكنند. الان در آثار اخير همين ليبرال نويسهاى آمريكايى و شبه آمريكايى و كسانى كه پيامبرشان آنها هستند، امّتهاى آنها در كشورهاى ديگر، از جمله متأسّفانه بعضى ها در كشور خود ما دنبال همين هستند ديده ميشود كه ميگويند تفكّر آزاد غربى، با اصل بايدونبايد و با اصل ايدئولوژى مخالف است؛ اسلام بكلّى نقطه ى مقابل اين است. اسلام، «آزادى» را همراه با «تكليف» براى انسان دانسته كه انسان بتواند با اين آزادى تكاليف را صحيح انجام دهد، كارهاى بزرگ را انجام دهد، انتخابهاى بزرگ را بكند و بتواند به تكامل برسد.⁽²⁾

2-2-7 - نسبت اسلام رحمانى و ليبراليسم

اسلام رحمانى، نه رحمانى است نه اسلامى!

گاهى يك شعارهايى داده ميشود، شعارهاى بظاهر اسلامى كه باطناً اسلامى نيست؛ از جمله ى چيزهايى كه اخيراً خيلى رايج شده و انسان ميشنود در نوشته ها و در گفته ها، «اسلام رحمانى» [است]؛ خب، كلمه ى قشنگى است، هم اسلامش قشنگ است، هم رحمانى اش قشنگ است؛ امّا يعنى چه؟ تعريف اسلام رحمانى چيست؟ خب، خداى متعال، هم

رحمان و رحيم است، هم اشدّالمعاقبين است؛ هم داراى بهشت است، هم داراى جهنّم است. خداى متعال، مؤمنين و غير مؤمنين را يك جور به حساب نياورده؛ «أَ فَمَنْ كٰانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كٰانَ فٰاسِقاً لاٰ يَسْتَوُونَ »⁽¹⁾. اسلام رحمانى كه گفته ميشود، قضاوتش در مورد مؤمن، در مورد غير مؤمن، در مورد كافر، در مورد دشمن، در مورد كافرِ غير دشمن چيست؟ همين طور پرتاب كردن يك كلمه بدون عمق يابى، كارى است غلط و احياناً گمراه كننده. بعضى ها كه در حرفها و نوشتجات و اظهارات اين تعبير «اسلام رحمانى» را به كار ميبرند، انسان مشاهده ميكند و خوب احساس ميكند كه اين اسلام رحمانى يك كليدواژه اى است براى معارف نشئت گرفته ى از ليبراليسم، يعنى آن چيزى كه در غرب به آن ليبراليسم گفته ميشود. البتّه تعبير ليبراليسم و عنوان ليبراليسم براى تمدّن غربى و فرهنگ غربى و ايدئولوژى غربى هم تعبير غلطى است؛ چون واقعاً آنها نه ليبرالند، نه اعتقاد به ليبراليسم به معناى واقعى كلمه دارند؛ ولى خب حالا ليبراليسم يك اصطلاحى است؛ اگر اسلام رحمانى اشاره ى به اين است، اين نه اسلام است، نه رحمانى است؛ مطلقاً. تفكّر ليبراليستى از تفكّر اروپاى قرن هجدهم و نوزدهم - يعنى زيربناى فكرى اومانيستى كه نفى معنويّت و خدا و مانند اينها است - سرچشمه ميگيرد؛ چون خدايى نيست، پس سليقه اى است؛ چيزهاى بشرى اين جور است؛ حتّى در حقايق علمى و حقايق آزمايشگاهى، شما ببينيد سليقه ها چقدر مختلف است! امروز يك تشخيصى را در مورد يك مادّه اى ميدهند كه مثلاً براى فلان بيمارى يا براى فلان مشكل، مفيد است؛ چند صباح بعد باز هم دانشمندانى اعلام ميكنند كه نخير، اين مفيد نيست، مضر است. يعنى كارهاى غير مستند به وحى الهى، در معرض خطا و اشتباه و دوگونه انديشيدن و مانند اينها است. پس تفكّر

وقتى خدايى نشد، سليقه اى است؛ سليقه اى كه شد، آن وقت ارزشها بر اساس منافع گروه هاى قدرتمند تعريف خواهد شد.

امروز يك چيزى به نام ارزش آمريكايى وجود دارد؛ ميشنويد در حرفهاى آمريكايى ها، [ميگويند] ارزشهاى آمريكايى، ارزشهاى ما. بنيانگذاران آمريكاى مستقل، در قرن هجدهم - كه آمريكا از استعمار انگليس خارج شد و به عنوان يك كشورى در آن طرف دنيا خودش را معرّفى كرد؛ همان كسانى كه آن وقت بودند - جرج واشنگتن و دوروبرى هايش و جانشينانش ارزشهايى را گذاشتند؛ اسم اينها ارزشهاى آمريكايى است. خود آن ارزشها در مقام ارزيابى، خيلى هايش چيزهاى مشكل دارى است؛ همان چيزهايى است كه منتهى ميشود به اين وضعيّت جهان خوارگى امروزِ نظام سلطه؛ لكن همان ارزشها؛ همان چيزهايى اش هم كه مثبت است، همان چيزهايى اش هم كه خوب است؛ امروز در جامعه ى آمريكايى، نظام سياسى آمريكاى امروز، به فراموشى سپرده شده. بنده يك وقتى چندسال پيش، يك مطالعه اى ميكردم بر روى حرفهاى همين حضراتى كه از دويست سال پيش، دويست و خرده اى سال پيش، به اصطلاح بنيانگذارانِ آمريكايند؛ [بر روى] حرفهايى كه آنها زدند و منشورى كه آنها تدوين كردند، به عنوان منشور آمريكايى و ارزشهاى آمريكايى و تطبيق ميكردم با رفتارهاى حضرات امروز، ديدم خيلى هايش نقض شده است. به ذهنم رسيد همان وقت كه جا دارد كسى اين را به رخ ملّت آمريكا بكشد كه اين ارزشهايى كه شما ميگوييد اينها است، اينها امروز در رفتار دولت آمريكا و رژيم ايالات متّحده ى آمريكا وجود ندارد... اگر اين اصطلاح اسلام رحمانى اشاره ى به يك چنين چيزى است كه خب، اين صددرصد غلط است.

اگر منظور از اسلام رحمانى اين است كه ما به همه ى موجودات عالم با چشم رحمت نگاه كنيم، با چشم مودّت نگاه كنيم، اين هم درست نيست؛ اين هم خلاف قرآن است. صريح قرآن، ناطق برخلاف اين حرف است؛

بله، محبّت و مودّت و مَعدِلت⁽¹⁾را مخصوص مسلمانها نميداند؛ ميگويد شما كه توانايى داريد، نسبت به غير مسلمان هم بشرطى كه با شما دشمنى نكرده باشند و دشمنى نخواهند بكنند، بايستى با مودّت و مَعدِلت رفتار كنيد. اميرالمؤمنين در آن خطبه ى معروف [ميفرمايد]: «بلغنى انّ الرّجل منهم كان يدخل على المرأة المسلمة و الاخرى المعاهدة» ⁽²⁾بعد در آخرش حضرت ميفرمايد كه جا دارد كه انسان مسلمان از اين غصّه دق كند؛ چرا دق كند؟ براى اينكه سپاه معاويه بر زنان غير مسلمان، زنان معاهَد - يعنى مسيحى يا يهودى اى كه در ذمّه ى اسلام زندگى ميكند - وارد شدند و به آنان اهانت كردند و مثلاً دستبندش را و زيورآلاتش را از دستش كندند و بردند. حضرت ميگويد از اين غصّه انسان بايد دق كند؛ بله، نسبت به غير مسلمانى كه دشمنى نميكند اين است؛ قرآن ميگويد: «لاٰ يَنْهٰاكُمُ اَللّٰهُ عَنِ اَلَّذِينَ لَمْ يُقٰاتِلُوكُمْ فِي اَلدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيٰارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ»⁽³⁾؛ [كسانى كه] كافرند امّا به شما دشمنى نكردند و دشمنى نميكنند، با اينها نيكى كنيد، با اينها قسط و عدل به كار ببريد؛ امّا از آن طرف ميفرمايد كه «أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ اَلرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ»⁽⁴⁾؛ با آن كسانى كه عهدشكنى ميكنند، به بر هم زدن كانون زندگى شما و پيغمبرتان همّت ميگمارند و آنها شروع كننده اند به دشمنى، ميخواهيد مبارزه نكنيد؟ اين آيه ى قرآن است؛ با خطاب عتاب آميز و گلايه آميز يا ملامت آميز ميگويد: «أَ تَخْشَوْنَهُمْ »؛ از اينها ميترسيد؟ بعد ميفرمايد: «فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ »؛ اگر راست ميگوييد،

اگر مؤمنيد، از خدا بايد بترسيد، نه از اين كسان؛ خب، اين هم قرآن است. اگر معناى اسلام رحمانى اين است كه ما با دشمنانى كه عليه اسلام، عليه ايران، عليه ملّت ايران، عليه پيشرفت ايران دارند تلاش ميكنند و از هيچ كوششى فروگذار نميكنند، بايستى با چهره ى محبّت آميز، با دل صاف و پاك برخورد كنيم؛ نه، اين اسلام نيست؛ اين جور معارف من درآوردىِ خودساخته را من توصيه نميكنم، امّا به معارف واقعى اسلامى توصيه ميكنم.⁽¹⁾

2-3 - امنيّت

2-3-1 - اهمّيّت امنيّت

نيروهاى مسلّح اين امتياز را در بين همه ى خدمتگزاران اسلام و كشور دارا هستند كه اوّلاً حافظ امنيّت هستند. اگر امنيّت از يك كشورى، از يك ملّتى سلب شود، راه همه ى پيشرفتها به روى او بسته خواهد شد. امنيّت، بستر و فضاى اساسى و لازم و حياتى براى همه ى كارها است. علم، پيشرفت، تكنولوژى، ثروت و معنويّت در سايه ى امنيّت حاصل خواهد شد. نيروهاى مسلّح نظام جمهورى اسلامى ايران، حافظان امنيّت هستند؛ وظيفه ى خود را حفظ امنيّت مرزهاى كشور و فضاى عمومى كشور ميدانند؛ و اين امتياز بزرگى است.⁽²⁾

2-3-2 - ابعاد مختلف امنيّت در اسلام

امنيّت اجتماعى و امنيّت فردى كه ميگوييم، صرفاً اين نيست كه شما از خانه كه بيرون مى آييد تا اداره يا دكّان و محلّ كسب يا مدرسه، فرض كنيد كسى در خيابان به شما چاقو نزند. خب بله، اين يكى از شُعب امنيّت

است كه تعرّض جسمى به انسان نشود بلاشك اين هست، امّا در كنار اين، امنيّتهاى رقيق تر از لحاظ رؤيت و مشاهده امّا گاهى بمراتب خطرناك تر وجود دارد؛ فرض كنيد ناامنى اى كه ناشى است از ترويج موادّ مخدّر؛ اگر چنانچه محيط گردشگاه ما، محيط بوستان ما، محيط خيابان ما، محيط مدرسه ى ما جورى باشد كه آن كسى كه وارد آنجا ميشود؛ بخصوص جوانها؛ عمدتاً جوانها در مقابل ترويج موادّ مخدّر ايمنى نداشته باشند، اين ناامنى، ناامنى خيلى خطرناكى است. اگر فرض بفرماييد جوانهاى ما در مقابل كشاندن به سمت فحشا و منكرات، ايمنى نداشته باشند، اين ناامنى بزرگى است. شما لابد اطّلاع داريد، ما هم گزارشهايى داريم كه افرادى با خرج پول و با الهام از مراكز دستوردهنده، سعيشان اين است كه جوانهاى ما را در محافل شبانه، در جاهاى گوناگون به سمت فحشا و به سمت منكرات بكشانند؛ اين غير از اين است كه حالا يك جوانى يك حركت غلط غير شرعى انجام ميدهد؛ نه، اين كشاندن جوانها به سمت منكرات ناامنى است؛ شما بايد نگذاريد، بايد مانع بشويد. اينكه مثلاً فرض بفرماييد خيابان ما از لحاظ ايجاد حوادث گوناگون جسمانى ايمن باشد، امّا جوان ما ايمن نباشد كه او را با وسوسه ها از داخل مدرسه، از داخل دانشگاه، از داخل پارك، از داخل فروشگاه، از داخل رفاقتهاى خيابانى بكشانند به يك محفل شبانه اى و او را با فحشا و منكرات و مانند اينها آشنا كنند يا غرق در اين چيزها بكنند؛ يا تجاوزهاى ناموسى؛ اينها چيزهايى است كه جزو مسائل مهمّ امنيّت است؛ يعنى اگر ما امنيّتى داشته باشيم كه اين چيزها در آن ملاحظه نشود، اين در واقع امنيّت نيست. بالاخره موادّ مخدّر، دزدى ناموسى، كشاندن به فحشا و مانند اينها، مسائل بسيار مهمّى است. من شنيده ام كه گاهى اوقات در بعضى از خيابانها اين جوانهايى كه مست ثروتند، مست غرور ثروت، سوار ماشينهاى آن چنانى ميشوند و در خيابان بنا ميكنند به جَوَلان دادن و رفت وآمد كردن و محيط خيابان را ناامن [كردن]؛ اينها هم ناامنى است.

بايستى در قبال هر نوع ناامنى اى برنامه داشت و حركت كرد و كار كرد. اينها چيزهايى است كه جوانب گوناگون امنيّت است.⁽¹⁾

2-3-3 - اهمّيّت امنيّت اجتماعى و بين المللى

امنيّت در يك كشور، چه امنيّت اجتماعى و مدنى، چه امنيّت روانى و اخلاقى، يكى از پايه ها و اركان اصلى پيشرفت و قوام و سربلندى كشور است. بدترين بلايى كه ميتوان بر سر يك ملّتِ رو به رشد و پيشرفت وارد آورد، سلب امنيّت است. وقتى امنيّت وجود نداشت، فكر منتظم و به دنبال آن، عمل منتظم هم وجود نخواهد داشت و پيشرفت ميسّر نخواهد شد. علاوه ى بر اينها، امنيّت يك نياز اساسى براى انسانها است. «اَلَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ»⁽²⁾؛ به عنوان دو نعمت بزرگ الهى، خداى متعال اين را به رخ مخاطبان اين آيه ى شريفه ميكشد: نجات از گرسنگى و نجات از ناامنى؛ اينها اهمّيّت امنيّت را نشان ميدهد. علاوه ى بر اينها، در مواجهه ى ميان نيروى اهريمنىِ استكبار بين المللى - كه امروز خطر بزرگى براى ملّتهاى مستقل است - يكى از كارهايى كه آنها به طور دقيق دنبال ميكنند، ايجاد ناامنى است؛ چه ناامنى اجتماعى، چه ناامنى اخلاقى و معنوى و روحى. ثابت شده است كه ترويج موادّ مخدّر به دنبال طرّاحى هاى پشت صحنه اى است كه سياستگذاران استكبار نسبت به كشورهاى مبغوضِ خودشان انجام ميدهند؛ عيناً همين مسئله در ترويج بى بندوبارى، در سست كردن ايمانها، سست كردن پايه هاى اخلاقى در يك جامعه وجود دارد؛ اينها همه، اهمّيّت پاسدارى از امنيّت را بيشتر ميكند. شما اين تكليف بزرگ را بر دوش گرفتيد، داريد وارد اين ميدان ميشويد؛ اين را قدر بدانيد.⁽³⁾

2-3-4 - اهمّيّت احساس امنيّت

امنيّت هم يك امر تبليغاتى و زبانى نيست كه انسان بگويد: «آقا! ما امنيّت ايجاد كرديم»؛ شما اگر صدبار در اطّلاعيّه ها، اعلاميّه ها و گفتارها بگوييد كه بله، ما اين خيابان را امن كرديم، بعد شب كه مردم در اين خيابان رفت وآمد ميكنند، با عوارض ناامنى مواجه بشوند، خب آن گفته ها اثرى نميكند: دوصد گفته چون نيم كردار نيست؛ مردم بايد احساس امنيّت بكنند. احساس امنيّت هم متوقّف است بر وجود واقعى امنيّت؛ امنيّت بايد واقعاً وجود داشته باشد. خب، البتّه كارهاى خوبى انجام گرفته؛ آمارهايى كه فرمانده ى محترم بيان كردند، بنده هم در گزارشها اين آمارها را ديده ام و اينها هم باارزش است، منتها به اين نبايد اكتفا بكنيد؛ بايد نيّتتان، همّتتان اين باشد كه هرچه ممكن است، اين سطح امنيّت را و ايمنى بخشى را بالا ببريد. اينكه ما مثلاً فرض كنيد از حوادث جادّه اى فلان مقدار درصد كم كنيم، كافى نيست؛ بايد همّتتان اين باشد كه حوادث جادّه اى اتّفاق نيفتد؛ سرقت اتّفاق نيفتد؛ ايجاد ناامنى در داخل شهرها و از اين قبيل حوادثى كه هست اتّفاق نيفتد؛ همّت بايد اين باشد. وقتى همّتتان را بر اين گماشتيد، طبعاً كار، بى وقفه انجام ميگيرد، يعنى كارى كه انجام ميدهيد از دُور نمى افتد.⁽¹⁾

2-4 - ثبات سياسى

2-4-1 - ثبات و سكينه، نعمت بزرگ الهى

در قرآن كريم، خداى متعال در سوره ى فتح كه فتح مسلمانان را براى پيغمبر و براى مردم، به صورت يك نعمت بزرگ معرّفى ميكند ميفرمايد: «فَأَنْزَلَ اَللّٰهُ سَكِينَتَهُ عَلىٰ رَسُولِهِ وَ عَلَى اَلْمُؤْمِنِينَ وَ أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ اَلتَّقْوىٰ وَ كٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ

أَهْلَهٰا» ⁽¹⁾؛ به عنوان يك نعمت بزرگ، نزول سكينه ى الهى را بر جامعه ى اسلامى ذكر ميكند. سكينه يعنى آرامش، يعنى اطمينان، يعنى آن طمأنينه اى كه وجود دارد. يك وقت در ميان يك ملّتى تلاطم هست، آرامش وجود ندارد؛ همه نسبت به هم بدبين، همه نسبت به يكديگر ستيزه گر؛ دستگاه هاى حاكم در مقابل مردم، مردم در مقابل دستگاه هاى حاكم؛ يك چنين كشورى كه داراى امنيّت نباشد، نميتواند نه در علم، نه در اقتصاد، نه در صنعت، نه در عزّت ملّى، خودش را به پيش و به جلو بكشد؛ امّا وقتى استقرار و امنيّت و آرامش در يك كشور بود، ملّت فرصت پيدا ميكند كه آمادگى هاى خود را، استعدادهاى خود را بروز دهد؛ همچنان كه شما مى بينيد على رغم تهديدهاى دشمنان، تحريمهاى دشمنان، خباثتهاى دشمنان، ملّت ايران و جوانان عزيز ما توانسته اند در ميدانهاى گوناگون، خود را نشان دهند؛ عظمت خود را، استعداد خود را، آمادگى خود را در زمينه هاى مختلف به رخ دنيا بكشند؛ اين به بركت ثبات است.⁽²⁾

2-4-2 - قدرتمندان زورگو؛ عامل و خواهان بى ثباتى

قدرتمندان زورگو و تجاوزگر، يكى از سلاحهايشان اين است كه در كشورهايى بى ثباتى ايجاد كنند، كه نمونه ى آن را شما مشاهده ميكنيد؛ هم در منطقه ى خودمان و هم در مناطق ديگر اين دنياى بزرگ. مى بينيد كه قدرتمندان هرجا توانسته اند، هرجا در كشورى طمعى ورزيده اند، براى اينكه سلطه ى خود را در آن كشورها و در آن مناطق مستقر كنند، بين مردم آن كشور يا مردم آن كشور با كشور همسايه، بى ثباتى ايجاد كردند؛ ايجاد اختلاف كردند، ايجاد درگيرى كردند، تا بى ثباتى در نظامها به وجود بيايد؛

از اين بى ثباتى، كارخانجات اسلحه سازى استفاده كنند، كارتلها و تراستها و بنگاه هاى بزرگ اقتصادىِ حاكم بر دستگاه سياسى غرب استفاده كنند. امروز يكى از سياستهاى دستگاه هاى استكبار، ايجاد بى ثباتى است. آن وقت در يك چنين شرايطى، نظام جمهورى اسلامى به بركت ايمان شما مردم، به بركت بصيرتى كه به فضل الهى در ملّت ما وجود دارد، توانسته است به كورى چشم دشمنان، يك كشور با ثبات و استقرار به وجود بياورد.⁽¹⁾

2-4-3 - انواع توطئه ها براى ايجاد بى ثباتى

اشاره

دشمنان ما بارها كوشش كردند كه با شيوه هاى گوناگون، اين ثبات سياسى را به هم بزنند. در اوّل انقلاب، با ايجاد درگيرى هاى قوميّتى در شرق و غرب كشور، شمال و جنوب كشور، سعى كردند نگذارند انقلاب اسلامى به آرامش دست پيدا كند و كشور را از تلاطم انقلاب بيرون بياورد؛ امّا موفّق نشدند. بعد از آن سعى كردند با تهاجم يك همسايه ى ديوانه - صدّام كه به معناى واقعى كلمه، يك انسان وحشى و ديوانه و افسارگسيخته و خطرناك بود - امنيّت كشور را به هم بريزند؛ از داخل هم گروهكها كمكش كردند؛ همان گروهكهايى كه بعد هم به دامان خود او پناه بردند؛ ديديد آنچه كه آنها خواستند، 180 درجه برخلاف ميل آنها تمام شد. جنگ تحميلى، حمله ى دشمن، نه فقط ثبات و استقرار كشور را به هم نزد، بلكه اتّحاد ملّت را بيشتر كرد. دشمن ميخواست كشور را متلاطم كند، ميخواست آرامش و ثبات و استقرار را از ملّت ايران بگيرد؛ درست بعكس، خداى متعال در مقابل كيد دشمنان آن چنان تقديرى كرد كه «وَ مَكَرُوا وَ مَكَرَ اَللّٰهُ وَ اَللّٰهُ خَيْرُ اَلْمٰاكِرِينَ»⁽²⁾. ملّت به بركت دفاع مقدّس، از آنجايى كه بود، جلوتر رفت؛ آمادگى اش بيشتر شد.

اين توطئه ى دشمنان مستكبر و گرگهاى آدمى خوار هم در مقابل ملّت ايران اثرى نكرد. بعد سعى كردند اين ثبات را از داخل به هم بريزند. من فقط اشاره كنم؛ نميخواهم وارد تفاصيل شوم. هم در سال 78، هم در سال 88 با فاصله ى ده سال، نقشه و توطئه ى دشمن يك جور بود. در هر دو مورد سعيشان اين بود كه بتوانند ثبات سياسى را در كشور به هم بزنند؛ سعيشان اين بود كه تلاطم ايجاد كنند؛ اين آرامش عمومى را، اين ثبات را از اين ملّت بگيرند.⁽¹⁾

لزوم قدرشناسى از ثبات سياسى جامعه

اين ثبات و آرامش را بايد قدر بدانيم ملّت قدر ميدانند؛ من كه به شما عرض ميكنم، در واقع خطابم به كسانى است كه ميخواهند قدرنشناسى كنند در مقابل اين ثباتى كه وجود دارد؛ آن كسانى كه با حركات خود، با اعمال نادرست خود، با كج تابى هاى خود سعى ميكنند اين ثبات و آرامش را، اين استقرار را، اين طمأنينه و ثبات را در كشور به هم بزنند. البتّه مسئولين كشور، با تدبير، حواسشان هست؛ من هم تأكيد ميكنم؛ هم به مسئولين قوّه ى مجريّه، هم به مسئولين قوّه ى مقنّنه، هم به مسئولين قوّه ى قضائيه، كه مراقب باشند بدخواهان و دشمنان با توطئه ى خود نتوانند اين آرامشى را كه در سطح كشور وجود دارد كه نشانه ى بزرگ ترين اقتدار اين ملّت است، كه ميتواند همه ى خيرات را به طرف آنها جلب كند به هم بزنند.⁽²⁾

بخش دوّم مردم سالارى دينى

اشاره

فصل اوّل مفهوم و ماهيّت مردم سالارى دينى

1 - جايگاه و ماهيّت قدرت در اسلام

اشاره

قدرت در فرهنگ اسلامى يعنى خدمت به انسانيّت و انسانها و خدمت به ارزشهاى بشرى از موضع قوى، نه از موضع ضعف. به همين نسبت، روشهاى نظاميگرى و قدرتمدارى هم از ديد اسلام بكلّى با ديد فرهنگ جاهلى و زورمدارىِ زورمداران گذشته و امروز متفاوت است. پيغمبر و ابوجهل هر دو شمشير ميزدند، هر دو نيروى نظامى فراهم ميكردند، هر دو ميجنگيدند؛ امّا ماهيّت اين دو جبهه، اين دو صف و اين دو جنگنده بكلّى با هم متفاوت است. اين هدف با آن هدف، زمين تا آسمان فرق ميكند.⁽¹⁾

1-1 - پيوستگى اخلاق با قدرت در اسلام

در اسلام، قدرت با اخلاق پيوسته است و قدرت عارى از اخلاق يك قدرت ظالمانه و غاصبانه است. در اسلام، روشها بسيار مهمّند؛ روشها مثل ارزشها هستند. در اسلام همچنان كه ارزشها بسيار اهمّيّت دارند، روشها هم

اهمّيّت دارند و ارزشها بايد در روشها هم خودشان را نشان دهند؛ روشهايى كه براى كسب قدرت و حفظ آن به كار گرفته ميشود بايد روشهاى اخلاقى باشد. در اسلام، كسب قدرت به هر قيمتى، وجود ندارد؛ اين طور نيست كه كسى يا جمعى حق داشته باشند به هر روش و وسيله اى متشبّث⁽¹⁾شوند، براى اينكه قدرت را به دست آورند؛ نه، قدرتى كه از اين راه به دست آيد و يا حفظ شود، قدرتِ نامشروع و ظالمانه است.⁽²⁾

1-2 - قدرت در جمهورى اسلامى به معنى قبول زحمت، نه كامجويى

در نظام جمهورى اسلامى پذيرش مسئوليّت به معناى كامجويى از قدرت نيست؛ به معناى قبول زحمات خدمت به مردم است؛ معناى مسئوليّت در نظام جمهورى اسلامى اين است. مسئولان تلاش ميكنند، كار ميكنند، زحمت ميكشند، توان خودشان را به ميدان مى آورند تا بتوانند از مشكلات مردم كم كنند، بتوانند كشور را به اهداف برسانند. ظرفيّتهاى كشور هم خوشبختانه بسيار زياد است؛ زحمات متراكمى كه گذشتگان كشيدند هم جزو ظرفيّتهاى اين كشور است؛ از اين ظرفيّتها بايد مسئولان محترم استفاده كنند. البتّه من توصيه ميكنم، هم مردم را به بردبارى، هم مسئولين محترم را به شكيبايى و حوصله؛ نبايد توقّع داشت مشكلاتى كه در سر راه مردم وجود دارد، چه در زمينه ى اقتصادى، چه در هر زمينه ى ديگرى در مدّت كوتاهى برطرف شود. البتّه بايد از خداى متعال درخواست كرد كه به مسئولين توفيق دهد هرچه بتوانند، سريع تر كارها را پيش ببرند؛ امّا طبيعت كارهاى كلان در كشور، طبيعت زمان بر است.⁽³⁾

1-3 - تفاوت مفهوم و هدف قدرت در مكاتب غير اسلامى و اسلامى

از دورانهاى قديم و مختلف تاريخ تا امروز، چنگيزها و نرونها و صدّامها و بوشها آدمكشان حرفه اى تعريف و هدفشان از قدرت، تعريفى غلط و ضدّ انسانى و هدفى نامعقول و ناپسنديده بوده است. تعريف آنها از قدرت عبارت است از سلطه بر انسانها و هدفشان از قدرت هم عبارت است از بى اعتنايى به جان و آبرو و ارزش انسانها؛ تسلّط و سيطره ى هرچه بيشتر بر جان و مال بشر. اين با هدف و روشهاى قدرت در اسلام بكلّى و از بُن و بنياد متفاوت است.⁽¹⁾

2 - مفهوم و ماهيّت نظام و دولت اسلامى

2-1 - نظام اسلامى يعنى اسلام منبع تقنين و معيار و ملاك اجرا و اركان تصميم گيرى

نظام اسلامى يعنى چه؟ يعنى منبع تقنين و معيار و ملاك اجرا و اركان تصميم گيرى در كشور معلوم شد چيست؛ اركان حكومت قوّه ى مجريّه، قوّه ى مقنّنه، رهبرى، قوّه ى قضائيه و ديگر اركان چيده شد و قانون اساسى آمد همه ى اينها را تثبيت كرد؛ لذا پايه گذارى هاى اصولى انجام گرفت. اين نظام اسلامى فقط شكل نيست، محتوايى دارد؛ يعنى كارهايى بايد در واقعيّت زندگى مردم انجام بگيرد. تحقّق اين واقعيّتها در زندگى مردم، مردان و عناصر مؤمن و معتقد به خودش را كه داراى صفات و خصوصيّات لازم هم باشند ميطلبد؛ اين ميشود دولت اسلامى. دولت اسلامى شامل همه ى كارگزاران نظام اسلامى است؛ نه فقط قوّه ى مجريّه؛ يعنى حكومتگران و خدمتگزاران عمومى. اينها بايد جهت گيرى ها و رفتار اجتماعى و رفتار فردىِ خود و رابطه شان با مردم را با معيارهاى اسلامى تطبيق دهند تا بتوانند به آن اهداف برسند. بعد هم بايد آن جهت گيرى ها را در مدّ نگاه خودشان

قرار دهند و بسرعت به سمت آن جهت گيرى ها حركت كنند؛ اين ميشود دولت اسلامى.⁽¹⁾

2-2 - نظام اسلامى به معنى حفظ صورت و سيرت اسلام

نظام اسلامى كه ما مدّعى آن هستيم و دنبال آن هستيم... به معناى مجموعه ى ظرفيّتهايى است در كشور كه حركت عمومى مردم را و مسئولين را شكل ميدهد - به اين ميگوييم نظام - همه ى ظرفيّتهايى كه موجب حركت عمومى مردم و مسئولين ميشود، مجموع اينها، نظام اسلامى است، وقتى اين نظام واقعاً اسلامى است كه در آن همه ى اجزاى اسلام محفوظ باشد و صورت و سيرت اسلام در آن حفظ بشود. صورت اسلام، همين حرفهاى ما و اظهارات ما و كارهايى كه ميكنيم [بوده] و اين ظواهر امر است؛ سيرت اسلام اين است كه ما يك هدفى را، يك آرمانى را، يك سرمنزلى را در نظر بگيريم و تعريف كنيم و براى رسيدن به آن سرمنزل، برنامه ريزى كامل كنيم و در اين راه عمل كنيم، حركت كنيم، با همه ى وجود راه بيفتيم؛ آن وقت در آن صورت، سيرت اسلامى، هم محفوظ خواهد ماند، هم رو به كمال خواهد رفت؛ يعنى در يك حد هم متوقّف نميماند؛ خب، اين برنامه اى است كه ما براى رسيدن به آن اهداف، به آن احتياج داريم.⁽²⁾

معناى شعار دولت اسلامى اين است كه ما ميخواهيم اعمال فردى، رفتار با مردم، رفتار بين خودمان و رفتار با نظامهاى بين المللى و نظام سلطه ى امروز جهانى را به معيارها و ضوابط اسلامى نزديك تر كنيم؛ اين شعار، بسيار باارزش است.⁽³⁾

3 - مفهوم مردم ع سالارى دينى

3-1 - مردم سالارى دينى، همان جمهورى اسلامى

اشاره

جمهورى يعنى مردم سالارى؛ اسلامى يعنى دينى؛ جمهورى اسلامى يعنى مردم سالارى دينى. حقيقت مردم سالارى دينى اين است كه يك نظام بايد با هدايت الهى و اراده ى مردمى اداره شود و پيش برود. جمهورى اسلامى يعنى آنجايى كه هدايت الهى و اراده ى مردمى توأم با يكديگر در ساختِ نظام تأثير ميگذارند.⁽¹⁾

مردم سالارى [دينى]؛ ترجمه ى جمهورى اسلامى

مردم سالارى دينى، چيزى غير از ترجمه ى جمهورى اسلامى نيست. امروز بعضى ها به صورت مبالغه آميز و گاهى به شدّت غير منصفانه دم از مردم سالارى ميزنند. مردم سالارى چيزى نيست كه در ايران سابقه ى تاريخى داشته باشد، اصلاً وجود نداشته، اين حقيقت و اين مفهوم با جمهورى اسلامى در كشور تعريف شد و تحقّق پيدا كرد. جمهورى اسلامى را انقلاب در مقابل ما گذاشت. ما فهميديم دو چيز معتبر است: يكى اينكه بايد مردم تصميم بگيرند و انتخاب كنند و حركت كنند؛ اين جمهورى است. يكى اينكه هدفها و آرمانهاى اين انتخاب و اين حركت را اسلام بايد براى ما ترسيم كند. ميتوانست به جاىِ اسلام چيز ديگرى باشد.⁽²⁾

3-2 - جمهورى اسلامى، يعنى عدم حاكميّت طاغوت

جمهورى اسلامى يعنى نظامى كه در آن، دربار حكومت طاغوت نيست، دخالت بيگانه نيست، دخالت خان و خان زدگى نيست، حكومت مردم و شايستگان است. در جمهورى اسلامى رسيدن به مقامات مؤثّر در

سلسله مراتب حكومتى، تابع صلاحيّتها است. هركه صلاحيّت دارد، بايد در ميدان هاى فعّاليّت و تلاش و مسئوليّت جلو برود؛ از هر نقطه ى كشور و از هر قشر اجتماعى باشد؛ و همه ى اينها با هدايت اسلام و الهام گيرى از متون الهى و قرآنى صورت ميپذيرد؛ اين، معناى نظام جمهورى اسلامى است. فاصله انداختن بين فقير و غنى، بين اشراف و غير اشراف و امتياز دادن به يك قشر خاص با نظام جمهورى اسلامى سازگار نيست. هر بخشى از نظام جمهورى اسلامى در هر نقطه اى از نقاط، اگر به يكى از اين آفتها مبتلا شود، از صراط مستقيم جمهورى اسلامى و نظام اسلامى خارج شده و بايد اصلاح شود.⁽¹⁾

3-3 - جمهورى اسلامى، يعنى ابتناى نظام بر اراده ى مردم و هدايت الهى

جمهورى يعنى مردم سالارى؛ اسلامى يعنى دينى؛ بعضى خيال ميكنند ما كه عنوان مردم سالارى دينى را مطرح كرديم، حرف تازه اى را به ميدان آورديم؛ نه، جمهورى اسلامى يعنى مردم سالارى دينى. حقيقت مردم سالارى دينى اين است كه يك نظام بايد با هدايت الهى و اراده ى مردمى اداره شود و پيش برود. اشكال كار نظامهاى دنيا اين است كه يا هدايت الهى در آنها نيست، مثل به اصطلاح دمكراسى هاى غربى كه اراده ى مردمى على الظّاهر هست، امّا هدايت الهى را، يا ندارند، يا اگر هدايت الهى را دارند يا ادّعا ميكنند كه دارند، اراده ى مردمى در آن نيست؛ يا هيچ كدام نيست، كه بسيارى از كشورها اين گونه اند؛ يعنى نه مردم در شئون كشور دخالت و رأى و اراده اى دارند، نه هدايت الهى وجود دارد. جمهورى اسلامى، يعنى آنجايى كه هدايت الهى و اراده ى مردمى توأم با يكديگر در ساختِ نظام تأثير ميگذارند.⁽²⁾

يك وقت صحبت سر يك فرد است، او تصميم ميگيرد كه بلند شود، اراده ميكند كه حركت كند و حركت ميكند؛ امّا يك وقت صحبتِ يك ملّت است؛ يك ملّت بايد حركت كند، يك ملّت بايد راه بيفتد، يك ملّت بايد انتخاب كند؛ اينجا كار پيچيده و دشوار است. انقلاب به ما اين توان را داد كه توانستيم ديواره ى سنگىِ تاريخى را بشكافيم و خود را از اين چارچوب و حصار سنگى خارج كنيم؛ انقلاب به اين اندازه هم اكتفا نكرد، بلكه يك الگو را در مقابل ما گذاشت و آن، جمهورى اسلامى است؛ «جمهورى» و «اسلامى». اينكه ما امروز مردم سالارى دينى را مطرح ميكنيم، چيزى غير از ترجمه ى جمهورى اسلامى نيست.⁽¹⁾

3-4 - شكل گيرى تشكّلهاى نظام با اراده ى مردم

مردم سالارى عبارت است از اينكه تشكّل نظام به وسيله ى اراده و رأى مردم صورت گيرد؛ يعنى مردم نظام را انتخاب ميكنند، دولت را انتخاب ميكنند، نمايندگان را انتخاب ميكنند، مسئولان اساسى را به واسطه يا بى واسطه انتخاب ميكنند؛ اين همان چيزى است كه غرب ادّعاى آن را ميكند و البتّه در آنجا اين ادّعا واقعيّت هم ندارد. بعضى كسان لجشان ميگيرد از اينكه ما بارها تكرار ميكنيم كه ادّعاى دموكراسى در غرب ادّعاى درستى نيست؛ خيال ميكنند كه يك حرفِ تعصّب آميز است؛ درحالى كه نه، اين حرف، حرف ما نيست؛ تعصّب آميز هم نيست؛ ناشى از ناآگاهى هم نيست؛ متّكى به نظرات و حرفها و دقّتها و مثال آوردنهاى برجستگان ادبيّات غربى است. آنها خودشان اين را ميگويند. بله؛ در تبليغات عمومى، آنجايى كه با افكار عمومى سروكار دارند، اعتراف نميكنند. آنجا ميگويند آراى مردم وجود دارد و هرچه هست متّكى به رأى و خواست مردم است؛ امّا واقعيّت قضيّه اين نيست؛ خودشان هم در سطوح و مراحلى به

اين معنا اعتراف ميكنند، در نوشته هايشان هم هست و ما هم از اين قبيل اعترافها را فراوان ديده ايم.⁽¹⁾

مردم سالارى يعنى اعتنا كردن به خواسته هاى مردم، يعنى درك كردن حرفها و دردهاى مردم، يعنى ميدان دادن به مردم.⁽²⁾

دموكراسى يعنى مردم سالارى؛ يعنى حكميّت و معيار بودن رأى مردم در شيوه ى سياسى حكومت و اداره ى كشور.⁽³⁾

3-5 - مردم سالارى دينى يعنى بيعت و اقبال مردم نسبت به حاكم

آن روزى كه آمدند اميرالمؤمنين را به خلافت انتخاب كردند، براى اوّلين بار بعد از پيغمبر، مردم مستقيماً در انتخاب زمامدار نقش داشتند. در دوران خلفاى محترم قبلى چنين اتّفاقى نيفتاده بود؛ خلفاى قبلى در جمعهاى كوچك انتخاب ميشدند: جناب ابى بكر در سقيفه انتخاب شد، جناب عمر را ابى بكر نوشت كه بعد از من او باشد، جناب عثمان در يك جمع شش نفره انتخاب شد، آن هم با مخالفت سه نفر به خاطرِ اينكه در بين سه نفر ديگر، عبدالرحمان بن عوف بود كه براى او امتيازى در نظر گرفته شده بود؛ بعد مردم آمدند بيعت كردند. امّا در مورد اميرالمؤمنين اين طور نبود. اوّلين بار بعد از رحلت نبىّ‌اكرم براى امامت اميرالمؤمنين آحاد و توده هاى مردم، با شور و اخلاص و صميميّت ريختند و فرياد كردند كه على را ميخواهند؛ بعد با او بيعت كردند. اين مردم سالارى است، كه در اسلام و در قانون ما هست.⁽⁴⁾

3-6 - كرامت حقيقى انسان و حركت عمومى در چارچوب دين خدا

نظام جمهورى اسلامى، آن دموكراسى مبتنى بر مبانى غلط غربى را رد ميكند. مردم سالارى دينى به معناى كرامت حقيقى انسان و حركت عموم مردم در چارچوب دين خدا و نه در چارچوب سنّتهاى جاهلى و خواسته هاى كمپانى هاى اقتصادى و اصول خودساخته ى نظاميان و جنگ سالاران است. در نظام جمهورى اسلامى حركت برخلاف آنها است؛ حركت در چارچوب دين خدا است و اراده ى مردم تعيين كننده ى مطلق است.⁽¹⁾

3-7 - رقابت جدّى و تلاش حقيقى با معيارهاى اسلامى و الهى

مسئله ى حضور مردم و انتخابات در نظام جمهورى اسلامى با اين شكل بديع و تازه اى كه در دنيا عرضه ميشود، مسئله ى بسيار مهمّى است؛ جا دارد درباره ى آن بيشتر تأمّل شود، حرف زده شود، بحث شود. مسئله، مسئله ى مردم سالارى دينى است؛ يعنى حضور يكپارچه ى مردم، رقابت جدّى، فعّاليّت و تلاش حقيقى مردمى، در كنار معيارهاى اسلامى و معيارهاى الهى. اين تركيب شگفت آور همان چيزى است كه بشريّت محتاج آن است؛ تشنه ى آن است.⁽²⁾

3-8 - مردم سالارى دينى، يعنى مردمى بودن در عين اسلامى بودن

چيزى به نام «به زور بر مردم حكومت كردن» در اسلام نداريم؛ اين منشأ الهى حاكميّت است. اين معيارها را هم خدا معيّن كرده و حكومت خدا در نظام اسلامى با حكومت مردم آميخته است، لذا ما ميگوييم جمهورى اسلامى. اسلامى بودن، خدايى بودن - يعنى حفظ معيارها و ارزشهاى

ازسوى خدامعيّن شده - منافاتى ندارد با جمهورى بودن، مردمى بودن؛ يعنى انتخاب و قبول و گزينش مردم.⁽¹⁾

3-9 - آزادى فكر، عمل و انتخاب در حيطه ى مقرّرات اسلامى

ارزشهاى انقلاب چيست؟ ارزشهاى انقلاب در درجه ى اوّل، استحكام ايمان و ديانت در دلها است كه منشأ همه ى كارها و مجاهدتها اين است، عدالت اجتماعى است، مبارزه ى با فساد است، آزادى مردم در انتخاب است، عدم تحميل آراى فردى و حزبى و دولتى و غيره بر مردم است، كه مردم آزادانه فكر كنند، آزادانه عمل بكنند؛ در چارچوب مقرّرات اسلامى؛ مردم سالارى دينى يعنى اين.⁽²⁾

3-10 - دخالت كامل مردم بر طبق راهنمايى و احكام اسلام در ايجاد نظام

جمهورى اسلامى نمونه اى از حكومت اسلامى است و مشخّصه ى اصلى آن همين دو جمله است كه در خود اين اسم وجود دارد: جمهورى و اسلامى. جمهورى يعنى مردمى، يعنى متّكى به افكار مردم، متّكى به خواست و اراده ى مردم و به تلاش و مجاهدت مردم؛ اسلامى يعنى جهت حركت و دستورالعمل و قوانين و احكام و هدفگيرى ها از اسلام گرفته شده؛ پس حكومت جمهورى اسلامى يعنى حكومتى كه در آن مردم بر طبق هدايت اسلام و راهنمايى اسلام و احكام اسلام در امر ايجاد يك نظام و اداره ى آن نظام دخالت كامل ميكنند. جمهورى و اسلامى؛ هر كدام از اين دو خصوصيّت كه از بين برود، جمهورى اسلامى ديگر نيست؛ اگر نظامى اسلامى نبود جمهورى اسلامى نيست؛ اگر از متن قرآن گرفته نشده بود جمهورى اسلامى نيست؛ اگر متّكى به مردم نبود باز هم جمهورى

اسلامى نيست؛ نظام فردى، نظام ديكتاتورى هم نميتواند اسلامى باشد؛ نه جمهورى است و نه اسلامى.⁽¹⁾

3-11 - نقطه ى مقابل ديكتاتورى و دموكراسى هاى دور از معنويّت

همه ى كسانى كه بدخواه نظام جمهورى اسلامى هستند ديدند مردم سالارى دينى يعنى چه. اين يك راه سوّم است. در مقابل ديكتاتورى ها و نظامهاى مستبد از يك طرف و دموكراسى هاى دور از معنويّت و دين از يك طرف ديگر؛ اين مردم سالارى دينى است، اين است كه دلهاى مردم را مجذوب ميكند و آنها را به وسط صحنه ميكشاند.⁽²⁾

فصل دوّم تفاوت مردم سالارى دينى و غير دينى

1 - تفاوت در ريشه هاى جهان شناختى و چارچوبها

اسلام، چارچوب مردم سالارى دينى

در همه جاى دنيا دموكراسى ها در يك چارچوب قرار دارند. هيچ جا وجود ندارد كه دموكراسى اى باشد امّا به وسيله ى يك چارچوب و يك هدفگذارى خاصّى هدايت نشود؛ يا به وسيله ى احزاب است، يا به وسيله ى دستگاه هاى قضائى است، يا به وسيله ى دستگاه هاى خارج از دستگاه قضائى و اجرائى است؛ همه جاى دنيا اين جور است. ما اين چارچوب را اسلام قرار داديم؛ چون ملّت ايران ملّت مسلمانند؛ چون ملّت ايران مؤمنند؛ اين شد مردم سالارى دينى، مردم سالارى اسلامى.⁽¹⁾

اينكه گفته بشود ما مردم سالارى را از غربى ها ياد گرفتيم، خطا است؛ صورت ظاهر، يكى است امّا مردم سالارى ما ريشه در يك معرفت دينى ديگر و يك جهان بينى ديگرى دارد، تا آنچه كه آنها ميگويند. ما براى انسانها كرامت قائليم، براى رأى آنها ارزش قائليم و حضور آنها را وسيله اى ميدانيم براى اينكه اهداف الهى تحقّق پيدا كند و بدون آن امكان پذير نيست؛ غربى ها جور ديگرى عمل ميكنند. البتّه، هم ما چارچوبهايى داريم، هم

آنها [ولى] آنها چارچوبهايشان ظالمانه است. در كشورى كسى به افسانه ى هولوكاست اعتراض ميكند ميگويد من قبول ندارم؛ او را زندان مى اندازند، محكومش ميكنند كه چرا يك حادثه ى پندارىِ تاريخى را انكار ميكنى. حالا گيرم پندارى هم نباشد واقعى باشد، خيلى خوب؛ انكار يك حادثه ى واقعىِ تاريخى مگر جرم است؟ اگر براى كسى روشن نشد، ثابت نشد و او انكار كرد يا حتّى در آن ترديد كرد، او را بيندازند زندان! الان در كشورهاى مدّعى تمدّن در اروپا قضيّه اين است: اگر كسى اعتراض كند، ترديد كند، قبول نداشته باشد، دادگاه ها محكومش ميكنند؛ آن وقت به پيغمبر اعظم، به اين انسان برجسته ى همه ى تاريخ، صريحاً اهانت ميكنند، مقدّسات يك ميليارد و نيم مسلمان را مورد توهين قرار ميدهند، كسى حق ندارد به اين اعتراض كند كه چرا شما اين كار را كرديد! ببينيد اين چه چارچوبهاى غلط و مفتضحى است؛ چارچوب آنها اين است. اگر كسى در آنجا با حجاب ظاهر بشود در دانشگاه يا در محيط كار مجرم است. اين چارچوب است ديگر، منتها چارچوبهاى غلط و مُعوَج⁽¹⁾، برخلاف فطرت انسان، برخلاف فهم درست انسان. چارچوبهاى ما چارچوبهاى الهى است: ما با فساد مخالفيم، با فحشا مخالفيم، با انواع و اقسام انحرافات بشرى مخالفيم، برابر آنچه كه شريعت و دين به ما مى آموزد. ما معتقديم بايستى در مقابل اين انحرافها ايستاد، راه هاى زندگى را بايد از اسلام و قرآن و الهام الهى و وحى الهى گرفت؛ اين چارچوب ما است، اين شد مردم سالارى دينى، اين الگوى ما است. ملّتهاى مسلمان هم اگر ميخواهند بدانند جمهورى اسلامى چه ميگويد و داعيه ى او چيست، بدانند ما داعيه مان اين است: ما از اسلام صرف نظر نميكنيم؛ احكام الهى و شريعت الهى را كه شريعت اسلامى است، در همه ى امور زندگى مان واجب الاتّباع ميدانيم؛ تلاش و سعيمان هم اين است كه به اين برسيم؛ چارچوب و قالب ما براى ورود در

اين ميدان هم مردم سالارى دينى است. مردم بايد بيايند انتخاب كنند؛ قانونگذار را كه بر اين اساس قانون خواهد گذاشت، بايستى مردم معيّن كنند، مجرى را بايد مردم معيّن كنند؛ همه چيز با انتخاب مردم، با حضور مردم، با عزّت مردم و با كرامت مردم است.⁽¹⁾

2 - اتّكاى مردم سالارى دينى به اسلام، نه يك قرارداد عرفى

مردم سالارى در نظام اسلامى مردم سالارى دينى است؛ يعنى به نظر اسلام متّكى است، فقط يك قرارداد عرفى نيست. مراجعه به رأى و اراده و خواست مردم، در آنجايى كه اين مراجعه لازم است، نظر اسلام است؛ لذا تعهّد اسلامى به وجود مى آورد. مثل كشورهاى دمكراتيك غربى نيست كه يك قرارداد عرفى باشد تا بتوانند براحتى آن را نقض كنند. در نظام جمهورى اسلامى مردم سالارى يك وظيفه ى دينى است. مسئولان براى حفظ اين خصوصيّت، تعهّد دينى دارند و پيش خدا بايد جواب دهند. اين يك اصل بزرگ از اصول امام بزرگوار ما است.⁽²⁾

اينكه در نقطه اى از دنيا نظامى سرِ كار بيايد كه معتقد به نفى ظلم و استبداد باشد، معتقد به نفى وابستگى اقتصادى و فرهنگى و سياسى به قطبهاى جهانى باشد، متّكى و معتقد به مردم سالارى باشد، يعنى برانگيخته بودن از سوى مردم و ملّت خود و همه ى اين مفاهيم را هم از مبانى دينى و اعتقادى و ايمانى گرفته باشد، نه از قراردادهاى اجتماعى - كه فرق بين دموكراسى غربى و مردم سالارى ما در همين است و جاى بحث و صحبت كردن و تفصيل دارد - خيلى مهمّ است.⁽³⁾

3 - قابل نقض نبودن مردم سالارى دينى به دليل اتّكا به مبانى دينى

مردم سالارى دينى چون بر اساس يك اعتقاد دينى است، قابل نقض نيست؛ يعنى اگر كسى توانست در انتخابات تقلّب كند يا به شيوه اى نظر مردم را جلب كند كه به ناحق نگاهشان به وى متوجّه باشد؛ مثلاً ارزشى كه در او نيست، وانمود كند كه در او هست؛ بعد مردم به او اقبال كنند و رأى بدهند، در منطق مردم سالارى دينى او حقّى ندارد؛ اين شيوه در منطق ليبراليسم كه پايه ى ليبراليسم غربى است، كاملاً پذيرفته شده است؛ امّا در منطق مردم سالارى دينى نه. سخت گيرى در اينجا، به خاطر اتّكا به مبانى دينى و ايمانى، بيشتر است. پس نفى ظلم، سلطه، استبداد، وابستگى و فساد، همه منبعث و برخاسته از اعتقاد دينى است.⁽¹⁾

4 - اعتبار و پشتوانه ى رأى مردم از احكام اسلامى

انتخاب - همان طور كه اشاره كرديم - به طور مطلق حجّت نيست؛ يعنى اگر مردم جمع بشوند كسى را كه در چارچوب معيارها و ملاكهاى خدايى قرار نميگيرد او را انتخاب بكنند، اين انتخاب حجّت نيست. اين برميگردد به اختلاف ميان بينش اسلامى در باب حكومت با بينش غير اسلامى و بينش غربى. در دموكراسى هاى غربى كه براى مردم حقّ رأى قائلند، معتقدند كه مصلحتى وراى خواست مردم و اراده ى مردم وجود ندارد. اسلام براى مردم حقّ حاكميّت را به خودى خود و بالذّات قائل نيست، حقّ حاكميّت متعلّق به خدا است، آن كه ميتواند براى مردم قانون وضع كند خدا است، آن كه ميتواند ملاكهاى اجراى قانون را معيّن كند خدا است؛ مالك امور مردم جز خدا ديگرى نيست. پس يك سلسله اصول و ضوابط و معيارهايى دراسلام هست كه چارچوب اين معيارها است كه اعتبار ميدهد به حقّ رأى مردم و اگر در خارج از اين چارچوب و دور از اين ملاكها و معيارها مردم

انتخاب بكنند، اين انتخاب حجّيّتى ندارد. اگر فرض كنيم كه مردم به سراغ يك پيشوا يا رئيس فاسد فاسق كافر دور از معيارهاى اسلامى بروند، اگر اتّفاق نظر هم بر او قرار بگيرد، از نظر اسلام مُمضا⁽¹⁾نيست؛ اسلام اين را يك حاكميّت اسلامى به حساب نمى آورد، ولو آن مردم مسلمان باشند [كه به اين شخص راى داده اند؛] بايد بروند به سراغ عادل، به سراغ متّقى، به سراغ عالم، به سراغ انسانى كه داراى بينش لازم است، شرايط حكومت كردن را دارد، خلاصه در چارچوب شرايط اسلامى است كه اين انتخاب حجّيّت پيدا ميكند.⁽²⁾

5 - ضايع نشدنِ حقوق مردم به دليلِ ريشه ع ى الهى داشتن

حقّ مردم ناشى از حق و تكليف الهى است. اين پايدارترين و مستحكم ترين وسيله براى حفظ حقوق مردم است. اگر در نظام مردم سالارى دينى و در نظام جمهورى اسلامى، در هر مرحله اى از مراحل و مرتبه اى از مراتب حكومت، افراد واقعاً با صلاحيّتهاى متناسب با آن مرتبه، گزينش شوند، هيچ حقّى از مردم ضايع نخواهد شد، ميشود اين را اطمينان داشت؛ درحالى كه در دمكراسى هايى كه ريشه و پايه ى استحقاق و حقّ مردم، يك فلسفه ى الهى و متّكى به تكليف الهى نيست، ممكن است حق هم ضايع شود. در آنجا انسانها چون مراقب و رقيب و تكليف و مسئوليّتى وراى همين چيزهايى كه مردم ممكن است بفهمند و بدانند، براى خود قائل نيستند، لذا تضييع حقّ مردم زياد است.⁽³⁾

6 - اعتبار حقوق مردم ناشى از حكم الهى، نه مقابل حكم الهى

مردم سالارى دينى كه امروز در نظام جمهورى اسلامى تبلور پيدا كرده است، نبايد با دمكراسى هاى رايج غربى اشتباه شود. ولو وجوه اشتراكى هم داشته باشند، ليكن فرقهاى عنصرى و جوهرى متعدّدى دارند. اساس جمهورى هاى غربى و به اصطلاح رايج خودشان، جمهورى هاى لائيك و تبعه ى آنها در جاهاى ديگر دنيا، نشاندن حقّ مردم به جاىِ حقّ خدا، يا رأى مردم به جاىِ نظر و فتواى دين است. از اواخر قرن هجدهم كه اين گونه جمهورى ها از فرانسه شروع شد و بتدريج در نقاط ديگر اروپا راه پيدا كرد؛ در واقع حركتى بود در مقابل نظامهاى قبل از اين دوره در اروپا و مجموعه اى از حركات بود كه نقطه ى مقابل آن، تفكّرات قرون وسطايى اروپا قرار داشت. جمهورى اسلامى در واقع با هر دو نوع جريان اروپايى مخالف است، چه آنچه كه در قرون وسطى يا قبل از قرن هجدهم در اروپا وجود داشت، چه آنچه كه بعداً به عنوان عكس العمل آن به وجود آمد؛ آنچه كه قبلاً وجود داشت، حكومتهاى استبدادى، موروثى و متّكى بر تقلّب و غلبه ى يك قدرت و يك فرد يا يك جمع مقتدر بر امور يك كشور بود كه اسلام با اين مخالف است، امّا آنچه كه بعد به وجود آمد، اين بود كه حق را منحصراً در انتخاب و رأى و خواست مردم ميديدند؛ لااقل در شعار و ارائه ى فكر و تئورى اين طور است، ولو در واقع اين گونه نيست، اين هم اسلامى نيست. در اسلام، حقّ‌الله رقيب و نقطه ى مقابل حقّ‌الناس نيست؛ همه ى حقوق مردم از جمله، حقّ انتخاب كه قطعاً در امر حكومت، براى مردم وجود دارد ناشى از حكم الهى است؛ اعتبار همه ى حقوق مردم از حاكميّت خداوند و آنچه كه خداى متعال مقرّر فرموده متّخذ است؛ لذا در قرآن كريم، آنجايى كه تجاوز و تعرّض به حقوق مردم است مثل مسئله ى ربا كه تعرّض به اموال مردم است به «فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اَللّٰهِ»⁽¹⁾تعبير شده است. با اينكه اين كار، تجاوز

به حقوق انسانها است؛ امّا جنگ با خدا است. يا در آنجايى كه مسئله ى فساد در زمين است «وَ يَسْعَوْنَ فِي اَلْأَرْضِ فَسٰاداً »⁽¹⁾اين كار «يُحٰارِبُونَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ »⁽²⁾است؛ اين تعرّض به حقوق مردم است، امّا محاربه با خدا و رسول است؛ چون آنچه كه متعلّق به مردم است، با همه ى وسعتى كه دارد، تكليف الهى است؛ حقّى است كه خدا براى مردم معيّن كرده است؛ تكليفى است كه خدا بر دوش كسانى كه امور مردم را بر عهده دارند، گذاشته است. بنابراين جمهورى اسلامى همان گونه كه مكرّر عرض شده است يك مركّب انضمامى نيست كه تركيبى باشد از چيزى به نام «جمهورى» و چيزى به نام «اسلامى»؛ تا يكى بگويد كه من بيشتر طرف دار جمهوريّتم، يكى هم بگويد من بيشتر طرف دار اسلاميّتم. اصلاً ميتوان گفت جمهورى اسلامى، مركب نيست؛ يك حقيقت است؛ اتّكا به آراى مردمى است كه خدا ما را موظّف كرده است تا در اين زمينه، رأى و انتخاب و اراده ى مردم را معتبر بشماريم.⁽³⁾

7 - تفاوت در نگاه به عدالت

نظام ما، نظام سرمايه دارى نيست. نظام سرمايه دارى به جمع ثروت، به رونق اقتصادى و به مجموع درآمد ملّى نگاه ميكند و برايش مهم نيست كه اين ثروت چگونه به دست مى آيد، به دست چه كسى مى آيد و چند درصد از مردم، چگونه از آن استفاده ميكنند. بايد درآمد ملّى بالا برود، ثروت زياد شود، تلاش اقتصادى مورد حمايت قرار گيرد؛ كه مورد حمايت هم قرار ميدهند؛ قوانين هم در اين جهت است، قدرت اجرايى هم در اين جهت است. كشورهاى سرمايه دارى، آن هم نه همه بلكه بعضى، حدّاكثر كارى كه ميكنند اين است كه بيمه ها و تضمينهايى را براى قشرهاى مظلوم و

محروم ميگذارند، تا حدّاقلى هم به آنها برسد؛ اين، نظام سرمايه دارى است؛ نظام اسلامى اين گونه نيست. نظام اسلامى ميفرمايد كه اصل، عدالت است. البتّه، توليد ثروت هم هست؛ نظام اسلامى يك جامعه ى فقير نميخواهد، يك ملّت فقير و يك درآمد عمومى ناچيز نميخواهد؛ از ثروتها استفاده ميكند، علم را پيشرفت ميدهد، منابع زيرزمينى را استخراج ميكند، انسانها را به رشد عقلانى ميرساند، تجارت ميكند و صنعت راه مى اندازد.⁽¹⁾

8 - تقاوت مردم سالارى دينى با دموكراسى غربى در معنويّت و ايمان

امتياز نظام اسلامى در اين است كه اين چارچوبِ احكام مقدّس الهى و قوانين قرآنى و نور هدايت الهى است كه بر دل و عمل و ذهن مردم پرتوافشانى و آنها را هدايت ميكند. مسئله ى هدايت مردم يكى از مسائل بسيار مهمّى است كه در نظامهاى سياسى رايج دنيا بخصوص در نظامهاى غربى ناديده گرفته شده است. معناى هدايت مردم اين است كه بر اثر تعليم و تربيت درست و راهنمايى مردم به سرچشمه هاى فضيلت، كارى بشود كه خواست مردم در جهت فضايل اخلاقى باشد و هوسهاى فاسدكننده اى كه گاهى به نام آرا و خواست مردم مطرح ميگردد، از افق انتخاب مردم دور شود. امروز شما ملاحظه ميكنيد در بسيارى از دمكراسى هاى غربى، زشت ترين انحرافات، انحرافات جنسى و امثال آن به عنوان اينكه خواست مردم است صبغه ى قانونى پيدا ميكند و رسمى ميشود و به اشاعه ى آن كمك ميگردد. اين، غيبت عنصر معنوى و هدايت ايمانى را نشان ميدهد. در نظام اسلامى يعنى مردم سالارى دينى مردم انتخاب ميكنند، تصميم ميگيرند و سرنوشت اداره ى كشور را به وسيله ى منتخبان خودشان در اختيار دارند؛ امّا اين خواست و انتخاب و اراده در سايه ى هدايت الهى،

هرگز به بيرون جادّه ى صلاح و فلاح راه نميبرد و از صراط مستقيم خارج نميشود؛ نكته ى اصلى در مردم سالارى دينى اين است.⁽¹⁾

اشكال كار نظامهاى دنيا اين است كه يا هدايت الهى در آنها نيست مثل به اصطلاح دموكراسى هاى غربى كه اراده ى مردمى على الظّاهر هست، امّا هدايت الهى را ندارند يا اگر هدايت الهى را دارند يا ادّعا ميكنند كه دارند، اراده ى مردمى در آن نيست؛ يا هيچكدام نيست، كه بسيارى از كشورها اين گونه اند؛ يعنى نه مردم در شئون كشور دخالت و رأى و اراده اى دارند، نه هدايت الهى وجود دارد.⁽²⁾

9 - رابطه ى مبتنى بر محبّت و صميميّت در مردم سالارى دينى

اشاره

اين چيزى كه به عنوان دموكراسى، امروز غربى ها پيشنهاد ميكنند، درحقيقت حكومت مردمى نيست؛ حكومت مردمى را اسلام آورد. در اسلام رابطه ى مسئولان كشور و مديران جامعه با آحاد مردم، رابطه ى ايمان است، رابطه ى محبّت است، رابطه ى همكارى صميمانه است، رابطه ى رضايتمندىِ حقيقى است؛ اين نسخه، امروز در اختيار ما است. هروقت به اين نسخه ها در هر مقدارى عمل كرديم، كاميابى و موفّقيّت را به رأى العين مشاهده كرديم.⁽³⁾

امّا معناى مردمى در كشور ما اين است كه نه فقط انتخابِ مردمى است، ارتباطِ مردمى هم است. با مسئولان حكومت، با اجزاى حكومت، تعاطى و تبادل فكر و ارتباط وسيع و عميق عاطفى است؛ عشق ورزىِ بين مسئولان و مردم است. مسئولانِ صادق به معناى واقعى كلمه به مردم عشق مى ورزند؛ مردم هم به آنها متقابلاً همين طور.⁽⁴⁾

استحكام پايه هاى جمهورى اسلامى بر ايمان و عقيده و دين و عواطف

استحكام پايه هاى جمهورى اسلامى بر ايمان و عقيده و دين و عواطف استوار است. اين رابطه اى كه امروز بين اين خدمتگزار شما و شما جوانها در اين منطقه و در ديگرِ مناطق كشور وجود دارد، اين پيوند مستحكمى كه بين مسئولان و مردم در سرتاسر كشور وجود دارد، يك چيز بديع و جديد و بى سابقه و بى نظيرى است؛ يك پيوند دينى است؛ علّت دشمنى عميق آنها با اصل ولايت فقيه همين است. اصل ولايت فقيه، يعنى ايجاد ميليونها رابطه ى دينى ميان دلهاى مردم با محور و مركز نظام.⁽¹⁾

در نظام جمهورى اسلامى مسئولان و زمامداران امور كشور، به تمام معنى كلمه، با مردم مرتبط و متّصلند؛ هم از لحاظ عاطفى با مردم يكى هستند؛ يعنى عواطف مردم، با مسئولان نظام جمهورى اسلامى پيوند خورده است و به آنها محبّت مى ورزند و هم از لحاظ فكرى، مرتبط با مردمند؛ يعنى نماينده ى طرز فكر ملّت ايرانند. مسئولان كشور مظهر رسمى و كامل تفكّر ملّت ايرانند؛ اين نكته ى بسيار مهمّى است. مردم در همه ى مراحل، با نظام سياسى جمهورى اسلامى احساس پيوستگى و جوش خوردگى ميكنند؛ با يكديگر جوش خورده اند، با همند، جدايى ناپذيرند. نظام سياسى اسلام، قدرت خود را از اين گرفته است.⁽²⁾

10 - تفاوت در اتّكا به پول و سرمايه هاى زرسالاران

اشاره

از اوّل انقلاب، اين قانون اساسى مدرن، اين خطّ مدرن و نو؛ يعنى خطّ مردم سالارى متّكى به ايمان - كه امروز در دنيا وجود ندارد - حاكم بوده است. امروز مردم سالارى ها در دنيا متّكى به پول است. اين كتابهايى را كه خود آمريكايى ها در زمينه ى نقش رسانه ها و در زمينه ى كيفيّت انتخابات،

در لباسهاى گوناگون و شكلهاى گوناگون نوشته اند، بخوانيد تا ببينيد انتخابات شهردارى ها چگونه است، انتخابات فرماندارها چگونه است، بعد انتخابات رئيس جمهور و نمايندگان كنگره چگونه است؛ نقش سرمايه و پول، نقش اوّل است؛ مردم هم وجه المصالحه اند؛ دموكراسى اى به آن معنا وجود ندارد. دموكراسى در اصطلاح آنها كه خيلى هم سعى ميكنند آن را آرايش كنند، همين چيزى است كه خودشان اوّلين بار قلم انتقاد و زبان انتقاد را به روى آن باز كرده اند تا ديرباورترين آدمها باور كنند كه آنجا مردم سالارى حقيقى نيست. مردم سالارى متّكى به ايمان، همين عواطف، همين ديد روشن، همين حضور يك نظام را بر سر پا كرد، يك انقلاب را به وجود آورد، يك پرچم را در دنيا بلند كرد؛ پرچم هويّت بخشيدن به انسان در درجه ى اوّل و انديشه ى والاى اسلامى. براى اينكه اين ايمان و اين اعتقاد را ضايع كنند، مرتّب چيز به اين درخشندگى را از اوّل انقلاب با شكلهاى مختلف و با تعبيرات موهن در راديوها، مورد تحقير قرار دادند؛ براى چه؟ براى اينكه صاحبان اين فكر، در حفظ و بالندگى آن دچار ترديد شوند؛ يا عمل صالح را با شكلهاى گوناگون مورد تحقير قرار دادند.⁽¹⁾

10-1 - دموكراسى غربى و زرسالاران

جمهورى اسلامى در مقابل همه ى اين نيازهاى مردم، خود را موظّف ميداند و مردم به معناى حقيقى كلمه، صاحب رأى و صاحب اختيارند؛ برخلاف دموكراسى رايج در غرب؛ ليبرال دموكراسى شكست خورده ى رسواشده ى غربى. دموكراسى غربى درحقيقت انتخاب مردم نيست، انتخاب زرسالاران است؛ حتّى انتخاب بدنه ى احزاب هم نيست، انتخاب سران و رهبران احزاب است. آنها هستند كه حكومتها را مى آورند و ميبرند؛ آنها هستند كه تصميمهاى بزرگ را ميسازند. مردم در اكثر تصميمهاى

بزرگ، بركنار از تصميم گيرى و تصميم سازى اند؛ كسى هم به آنها اعتنا نميكند. آنقدر هم آنها را گرفتار مشغله و كار ميكنند كه نميتوانند و فرصت آن را پيدا نميكنند كه آنچه را كه ميخواهند، به زبان بياورند.⁽¹⁾

ساخت استبدادى و ديكتاتورى به شكل بسيار مدرن و پيشرفته، امروز در بسيارى از كشورهاى غربى و در رأس آنها در آمريكا مستقر و حاكم است. آنجا مردم به معناى انسانهاى صاحب اختيار و صاحب اراده، نقشى در بر سر كار آوردن حكومتها ندارند؛ پول است و زورِ صاحبان سرمايه و زرسالاران است كه همه چيز را تعيين ميكند و همه چيز را در مجراى دلخواه خود به حركت مى اندازد.⁽²⁾

10-2 - چارچوب دموكراسى هاى غربى، منافع و خواست صاحبان ثروت

در همه ى آنچه كه در دنيا به نام دموكراسى و مردم سالارى شناخته ميشود، چارچوب وجود دارد. در دموكراسى هاى غربى، چارچوب عبارت است از منافع و خواست صاحبان ثروت و سرمايه دارانِ حاكم بر سرنوشت جامعه؛ تنها در آن چارچوب است كه رأى مردم اعتبار پيدا ميكند و نافذ ميشود. اگر مردم چيزى را كه برخلاف منافع سرمايه داران و صاحبان قدرت مالى و اقتصادى و براثرِ آن، قدرت سياسى است بخواهند، هيچ تضمينى وجود ندارد كه اين نظامها و رژيمهاى دموكراتيك، تسليم خواست مردم شوند. يك چارچوب محكم و ناشكننده بر همه ى اين خواستها و دموكراسى ها حاكم است. در كشورهاى سوسياليستى سابق - كه آنها هم خودشان را كشورهاى دموكراتيك ميناميدند - اين چارچوب، حزبِ حاكم بود. در خارج از چارچوبِ تمايلات و سياستها و انگيزه هاى حزبِ حاكم، رأى مردم هيچ توانايى و كاربُردى نداشت. به هرحال چارچوب وجود دارد.⁽³⁾

در كشورهايى كه مثلاً دموكراسى وجود دارد، اگر شما نگاه كنيد، مى بينيد غالباً دولتمردان يا از سرمايه داران و يا وابسته به سرمايه دارانند و مجلسهايشان را غالباً افراد متنفّذ، پولدار، قدرتمند و زوردار پر ميكنند؛ در كشورهايى هم كه دم از دموكراسى ميزنند، وضع به همين گونه است؛ در ايران اسلامى اين گونه نيست؛ مجلس شوراى اسلامى متّكى به عناصرى از متن مردم است. يك معلّم، يك كشاورز، يك روحانى، يك پزشك، يك كاسب يا يك دانشجو، به يك منطقه ى انتخاباتى رفته است و مردم او را شناخته اند، به او رأى داده اند و به مجلس شوراى اسلامى وارد شده است. دولت جمهورى اسلامى نيز همين طور است. كسانى كه در رأس مسئوليّتهاى دولتى قرار دارند، افرادى هستند كه عمر و جوانى خودشان را در مبارزات و سختى ها و شدايد گذرانده اند؛ لذا مردم، هم مجلس، هم دولت و هم مسئولين را دوست ميدارند؛ چون مى بينند كه اينها از جنس خودشان هستند.⁽¹⁾

11 - فرق مردم سالارى دينى با دموكراسى غربى در احترام حقيقى به تصميم مردم

اشاره

امروز در دنياى دموكراسى كه انتخابات در آنجاها انجام ميگيرد و پرچم دموكراسى را اينها بلند ميكنند، آنچه وجود ندارد، «رضى العامّه»⁽²⁾است؛ مسئله، صورى است؛ در واقع غالباً اين جور است. در كشور آمريكا اين جور است، در كشورهاى معروف دموكراسى دنيا اين جور است. پشت سرِ اين كسانى كه مى آيند وارد ميدان انتخابات ميشوند و مبارزه ى انتخاباتى ميكنند، گروه هايى از جبهه ى خاصّه وجود دارند؛ يعنى سرمايه دارها، كمپانى دارها، متنفّذين مالى، باندهاى عظيم مالى؛ اينها هستند كه دارند كارها را روبه راه ميكنند؛ با تبليغات گمراه كننده و با روشهاى گوناگون، آراى

مردم را به اين سمت و آن سمت ميكشانند. در واقع، دعوا بين كمپانى دارها است؛ دعوا بين آراى مردم نيست؛ يك چيزِ تخيّلى است. در واقع، حكومت دموكراسى در آنجاها حكومت اقلّيّت است؛ حكومت خواصّى است كه خواص بودن آنها، نخبه بودن آنها، به خاطرِ امكانات مالى فراوان آنها است؛ اينها هستند كه دارند سياست گذارى ميكنند. در انتخاباتِ نظام جمهورى اسلامى اين جور نيست. اينجا مردمند كه دارند تصميم ميگيرند، مردمند كه دارند تشخيص ميدهند. ممكن است اين تشخيص يك جا درست باشد، يك جا غلط باشد بحث در اين نيست امّا تصميم گير، خود مردم هستند. پشت سر آراى مردم، آراى باندهاى قدرت و ثروت و اينها قرار ندارد. در اين انتخابات، واقعاً احترام به رأى مردم است؛ احترام به تشخيص مردم است. بايد در مقابل اين تشخيص تسليم شد.⁽¹⁾

مردم سالارى دينى به معناى كرامت انسان و حركت مردم در چارچوب دين خدا

نظام جمهورى اسلامى، آن دموكراسى مبتنى بر مبانى غلط غربى را رد ميكند. مردم سالارى دينى به معناى كرامت حقيقى انسان و حركت عموم مردم در چارچوب دين خدا و نه در چارچوب سنّتهاى جاهلى و خواسته هاى كمپانى هاى اقتصادى و اصول خودساخته ى نظاميان و جنگ سالاران است. در نظام جمهورى اسلامى، حركت برخلاف آنها است؛ حركت در چارچوب دين خدا است و اراده ى مردم، تعيين كننده ى مطلق است.⁽²⁾

12 - تفاوت در ريشه ها، روشها و معيارها

در اسلام حاكميّت بر مردم، به معناى يك امتياز و حقّ ويژه براى حاكم

نيست؛ همچنين حكومت يك امر بى ملاك و بى مناط نيست مثل اينكه برحسبِ شانس و اقبال، يك نفر بيايد زمام امور مردم را در هر رده اى از رده ها بر عهده گيرد، بلكه تابع معيارها است و مهم ترين كار اين است كه اين معيارها رعايت شود. البتّه امكان خطا و اشتباه، هم در تشخيص و هم در عملكرد كسانى كه تشخيص درستى نسبت به آنها داده شده، هميشه متصوّر است؛ بنابراين ما از كسى انتظار عصمت نداريم؛ ليكن اسلام در باب گزينش حاكمان در هر رده اى از رده ها، چه رده هاى بالا كه سياستهاى كلان، كارهاى بزرگ و اداره ى امور كلّى كشور در دست آنها است چه رده هاى متوسّط و پايين، معيارها و شرايطى گذارده است و آنچه بر عهده ى ما است، اين است كه اين معيارها به طور كامل رعايت شود. لذا در اسلام آنچه ما به عنوان حاكميّت اسلامى شناخته ايم و امروز هم بناى كلّى اين جامعه بر آن قرار دارد، مردم سالارى دينى است كه با دموكراسى هاى رايج دنيا در بنياد اختلاف دارد. ريشه ى مشروعيّتِ رأى مردم در دموكراسى هاى رايج دنيا اساساً با مشروعيّت رأى مردم در نظام مردم سالارى اسلامى كه ما به دنبال آن هستيم و آن را حكومت اسلامى و حاكميّت اسلام به حساب مى آوريم، متفاوت است. لذا در روشها، تفاوت بين اينها است. در دموكراسى هاى رايجِ جهانى، ضوابطى كه ما براى اداره ى كشور و براى مديران آن قائل هستيم، وجود ندارد؛ ممكن است ضوابط ديگرى باشد. در اينجا قدرت طلبى وجود ندارد. اين طور نيست كه دعوا بر سر اين باشد كه چه كسى بر اسب قدرت سوار شود و بتازد تا بتواند از هر وسيله اى براى اين كار استفاده كند.⁽¹⁾

13 - تفاوت در پايه هاى مشروعيّت

اشاره

يك مسئله، اصلِ مسئله ى انتخابات و ربط آن با مردم سالارى از نظر

اسلام است. دموكراسىِ غربى يعنى دموكراسىِ متّكى بر ليبراليسم، منطقى براى خودش دارد. آن منطق پايه ى مشروعيّت حكومتها و نظامها را عبارت از رأى اكثريّت ميداند. مبناى اين فكر هم همان انديشه ى ليبرالى است؛ انديشه ى آزادىِ فردى، كه هيچ قيدوبند اخلاقى ندارد، مگر حدّومرز ضرر رساندن به آزادى ديگران. تفكّر ليبراليسمِ غربى اين است: آزادىِ شخصى و فردىِ مطلق انسان در همه ى زمينه ها و در همه ى عرصه ها كه تجلّيگاه آن در تشكيل نظام سياسى كشور هم خواهد شد. چون در جامعه، اقلّيّت و اكثريّتى هستند، چاره اى نيست جز اينكه اقلّيّت از اكثريّت پيروى كند. اين پايه ى دموكراسى غربى است. اگر نظامى اين را داشت، اين نظام از نظر دموكراسىِ ليبرالى مشروع است؛ اگر نظامى اين را نداشت، نامشروع است. اين تئورىِ دموكراسىِ ليبراليسمى است، درحالى كه بكلّى عمل دموكراسى هاى غربى با اين تئورى متفاوت است و آنچه امروز در عرصه ى عمل در دموكراسى هاى غربى مشاهده ميشود، اين نيست. اگر پايه ى مشروعيّت عبارت است از رأى اكثريّتِ مردم، يعنى كسانى كه صاحبان رأى هستند، پس حكومت آمريكا و همين رئيس جمهور آمريكا نامشروع است؛ چون اكثريّت ندارد. 35 يا 38 و يا چهل درصد از صاحبان حقِّ رأى در انتخابات شركت كرده اند كه از آن تعداد هم مثلاً 21 درصد به ايشان رأى داده اند البتّه اين طور هم نبود؛ ميدانيد كه ايشان ناپلئونى به كاخ سفيد رفتند؛ يعنى به حكم قاضى و به زور هُلش دادند به كاخ سفيد! كه اگر فرض كنيم همين رأى هم براى مشروعيّت او كافى است، بنابراين حكومت فعلى آمريكا مشروع نيست. ما براى عدم مشروعيّت حكومت آمريكا دليلهاى بيشترى داريم؛ ولى اكنون با منطق خودِ آنها بحث ميكنيم كه اين منطق مخصوص آن حكومت هم نيست؛ بسيارى از همين دموكراسى هاى رايج و سينه سپركرده ى دنياى دموكراسىِ غرب، در انتخاباتهاى گوناگونشان اين رقم شصت و 65 و هفتاد درصدى كه شما در جمهورى اسلامى ايران

ملاحظه ميكنيد، ندارند و رقمشان خيلى كمتر از اينها است. البتّه بعضى از اوقات، رقم آنها همين شصت و شصت و چند درصد است؛ امّا غالباً چهل وچند درصد و پنجاه و 38 درصد و... است.

تناقض در رفتار و گفتار غربى ها و دستگاه استكبار و بخصوص آمريكا - كه ما امروز با آمريكا كار داريم؛ با ديگران فعلاً كارى نداريم - خيلى بيش از اين حرفها است. اينها چقدر از حكومتهاى غير دموكراتيك را، يعنى حكومتهايى كه براى يك بار هم در كشورشان صندوق انتخابات گذاشته نشده و از كسى رأى گرفته نشده، قبول كرده و با آنها مثل يك حكومت دموكراسى رفتار كرده اند و چقدر از دموكراسى ها را با كودتاى نظامى به هم زده اند! ان شاءالله عمرتان آن قدر طولانى خواهد شد كه ده بيست سالِ ديگر كه بتدريج اسناد كودتاهاى بيست، سى سالِ گذشته ى آمريكاى لاتين را از آرشيوهاى وزارت خارجه ى آمريكا بيرون ميدهند، ببينيد؛ البتّه بعضى از اين اسناد الان هم بيرون آمده؛ بعضى اش را هم خودِ ما بدون اينكه آنها از آرشيوشان بيرون بياورند، ميدانيم كه در سرتاسر آمريكاى لاتين شايد كشورى نماند كه در آن اگر انتخاباتى شد و آزادى اى بود و اگر رئيس جمهور مورد علاقه ى مردمى بود، «سيا» ى آمريكا وارد كار نشد و كودتا راه نينداخت؛ مزاحمت ايجاد نكرد و پدر دموكراسى هاى مردمى را درنياورد. حالا شيلى معروف است و همه ماجراى آن كشور را ميدانند. در آفريقا و آسيا و در جاهاى مختلف ديگر هم اين كار را كردند. چقدر حكومت ديكتاتورى به پشتوانه ى آمريكا به وجود آمد كه از نظامى در يك كشور، بى قيدوشرط حمايت كردند و آنها به پشت گرمى آمريكا كُشتند، زدند، بردند و بيست سى سال حكومت كردند! در كشور خودِ ما حكومت طاغوت و ديكتاتورى سياهِ دوره ى رضاخان را كه نظيرش كمتر در تاريخ ما ديده شده، انگليسى ها سرِكار آوردند، بعد همانها محمدرضا را هم سرِكار آوردند. پس از مدّت كوتاهى كه دكتر «مصدّق» با نهضت ملّى سرِ كار آمد، يكى دو سالى هر

طور بود تحمّل كردند، آخر تحمّلشان تمام شد و خودِ آمريكا و انگليس با هم همدست شدند و كودتاى 28 مرداد را راه انداختند و بيست وپنج سال حكومت ديكتاتورى سياهِ مبتنى بر كودتاى سرلشكر «زاهدى» را در ايران سرِپا نگه داشتند.⁽¹⁾

مردم؛ يك ركن مشروعيّت

در اسلام مردم يك ركن مشروعيّت هستند، نه همه ى پايه ى مشروعيّت. نظام سياسى در اسلام علاوه بر رأى و خواست مردم، بر پايه ى اساسىِ ديگرى هم كه تقوا و عدالت ناميده ميشود، استوار است. اگر كسى كه براى حكومت انتخاب ميشود، از تقوا و عدالت برخوردار نبود، همه ى مردم هم كه بر او اتّفاق كنند، از نظر اسلام اين حكومت، حكومت نامشروعى است؛ اكثريّت كه هيچ. وقتى امام حسين (عليه السّلام) را در نامه اى كه جزوِ سندهاى ماندگار تاريخ اسلام است به كوفه دعوت كردند، اين طور مينويسند: «و لعمرى ما الامام الّا الحاكم بالقسط»⁽²⁾حاكم در جامعه ى اسلامى و حكومت در جامعه ى اسلامى نيست، مگر آنكه عاملِ به قسط باشد؛ حكم به قسط و عدالت كند؛ اگر حكم به عدالت نكرد، هركس كه او را نصب كرده و هركس كه او را انتخاب كرده، نامشروع است. اين موضوع در همه ى رده هاى حكومت صدق ميكند و فقط مخصوص رهبرى در نظام جمهورى اسلامى نيست. البتّه تكليف رهبرى سنگين تر است و عدالت و تقوايى كه در رهبرى لازم است، به طور مثال، در نماينده ى مجلس لازم نيست؛ امّا اين، بدين معنا نيست كه نماينده ى مجلس بدون داشتن تقوا و عدالت ميتواند به مجلس برود؛ نخير، او هم تقوا و عدالت لازم دارد؛ چرا؟ چون او هم حاكم است و جزوِ دستگاه قدرت است، همان طور كه دولت و قوّه ى

قضائيه هم حاكم هستند؛ چون اينها بر جان و مالِ جامعه ى تحت قدرت خودشان حكومت ميكنند.

«الحاكم بالقسط، الدائن لدين الله» ⁽¹⁾بايد راهِ دين خدا را بپيمايد. در قرآن، در خطاب خداوند متعال به ابراهيم، اين نكته ى بسيار مهم آمده است كه خداوند بعد از امتحانهاى فراوانى كه از ابراهيم كرد و ايشان از كوره ى آزمايشهاى گوناگون بيرون آمد و خالص و خالص تر شد، گفت: «إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً »؛ من تو را پيشواى مردم قرار دادم. امام فقط به معناى پيشواى دينى و مسئله ى طهارت و غسل و وضو و نماز نيست؛ امام يعنى پيشواى دين و دنيا؛ راهبرِ مردم به سوى صلاح؛ اين معناى امام در منطق شرايع دينى از اوّل تا امروز است. بعد ابراهيم عرض كرد: «و من ذرّيّتى»؛ اولاد و ذرّيّه ى من هم در اين امامت نصيبى دارند؟ خداوند نفرمود دارند يا ندارند؛ بحث ذُرّيّه نيست؛ ضابطه داد. «قٰالَ لاٰ يَنٰالُ عَهْدِي اَلظّٰالِمِينَ »⁽²⁾فرمان و دستور و حكم امامت از سوى من به ستمگران و ظالمان نميرسد؛ بايد عادل باشد.

اميرالمؤمنين (عليه السّلام) امام دادگران عالم و مظهر تقوا و عدالت است. وقتى بعد از قتل عثمان در خانه اش ريختند تا ايشان را به صحنه ى خلافت بياورند، حضرت نمى آمد و قبول نميكرد، البتّه دليلهايى دارد كه بحث بسيار مهم و پرمعنايى است، بعد از قبول هم فرمود: «لو لا حضور الحاضر و قيام الحجّة بوجود النّاصر و ما أخذ الله على العلماء ألّا يقارّوا على كظّة ظالمٍ و لا سغب مظلومٍ لألقيت حبلها على غاربها» ⁽³⁾.⁽⁴⁾

نقش تقوا و عدالت در مشروعيّت

پايه ى مشروعيّت حكومت فقط رأى مردم نيست؛ پايه ى اصلى تقوا و عدالت است؛ منتها تقوا و عدالت هم بدون رأى و مقبوليّت مردم كارايى ندارد؛ لذا رأى مردم هم لازم است. اسلام براى رأى مردم اهمّيّت قائل است. فرق بين دموكراسى غربى و مردم سالارى دينى كه ما مطرح ميكنيم، همين جا است.

مردم سالارى غربى يك پايه ى فكرىِ متقن كه بشود به آن تكيه كرد ندارد؛ امّا مردم سالارى دينى اين طور نيست؛ چون پايه اش پايه ى دينى است، لذا پاسخ روشنى دارد. در مردم سالارى دينى و در شريعت الهى اين موضوع مطرح است كه مردم بايد حاكم را بخواهند، تا او مورد قبول باشد و حق داشته باشد كه حكومت كند. اى كسى كه مسلمانى، چرا رأى مردم معتبر است؟ ميگويد چون مسلمانم؛ چون به اسلام اعتقاد دارم و چون در منطق اسلام، رأى مردم بر اساس كرامت انسان پيش خداى متعال معتبر است. در اسلام هيچ ولايت و حاكميّتى بر انسانها مقبول نيست، مگر اينكه خداى متعال مشخّص كند. ما هرجا كه در مسائل فراوان فقهى به ولايت حاكم، ولايت قاضى يا به ولايت مؤمن - كه انواع و اقسام ولايات وجود دارد - ارتباط پيدا ميكند، شك كنيم كه آيا دليل شرعى بر تجويز اين ولايت قائم هست يا نه، ميگوييم نه؛ چرا؟ چون اصل، عدم ولايت است. اين منطق اسلام است. آن وقتى اين ولايت مورد قبول است كه شارع آن را تنفيذ كرده باشد و تنفيذ شارع به اين است كه آن كسى كه ولايت را به او ميدهيم، در هر مرتبه اى از ولايت بايد اهليّت و صلاحيّت، يعنى عدالت و تقوا داشته باشد و مردم هم او را بخواهند. اين منطق مردم سالارى دينى است كه بسيار مستحكم و عميق است. يك مؤمن ميتواند با اعتقاد كامل اين منطق را بپذيرد و به آن عمل كند؛ جاى شبهه و وسوسه ندارد.⁽¹⁾

14 - تفاوت در منشأ صلاحيّتها

در دموكراسى هاى غربى، صلاحيّتهاى خاصّى موردنظر است كه عمدتاً در اين صلاحيّتها، وابستگى هاى حزبى رعايت ميشود. هم كسانى كه نامزد ميشوند، هم آنهايى كه نامزد ميكنند و هم آنهايى كه به نامزدها رأى ميدهند، در واقع به اين حزب يا به آن حزب رأى ميدهند؛ حالا در آن كشورهايى كه دو حزبى است، مثل آمريكا و انگليس و يا در كشورهايى كه چند حزبى است، به يكى از اين دو يا چند حزب رأى ميدهند. در نظام جمهورى اسلامى غير از دانايى و كفايت سياسى، كفايت اخلاقى و اعتقادى هم لازم است؛ افرادى نگويند كه اخلاق و عقيده مسئله ى شخصى انسانها است؛ بله، اخلاق و عقيده مسئله ى شخصى انسانها است؛ امّا نه براى مسئول. من اگر در جايگاه مسئوليّت قرار گرفتم و اخلاق زشتى داشتم، فهم بدى از مسائل جامعه داشتم و معتقد بودم كه بايد جيب خودم را پُر كنم نميتوانم به مردم بگويم اين عقيده و اخلاق شخصى من است و اخلاق و عقيده ربطى به كسى ندارد. براى يك مسئول عقيده و اخلاق مسئله ى شخصى نيست، مسئله اى اجتماعى و عمومى است؛ حاكم شدن بر سرنوشت مردم است. آن كسى كه به مجلس ميرود، يا به هر مسئوليّت ديگرى در نظام جمهورى اسلامى ميرسد، اگر فاسد، بيگانه پرست و در خدمت منافع طبقات برخوردار جامعه بود، ديگر نميتواند نقشى را كه ملّت و طبقات محروم ميخواهند، ايفا كند. اگر آن شخص، انسان معامله گر، رشوه و توصيه پذير و مرعوبى بود، در مقابل تشرِ تبليغات و سياستهاى خارجى جا زد، ديگر نميتواند مورد اعتماد مردم قرار گيرد و برود آنجا بنشيند و تكليف ملك و ملّت را معيّن كند. اين شخص غير از كفايت ذاتى و دانايىِ ذاتى، به شجاعت اخلاقى، تقواى دينى و سياسى و عقيده ى درست هم احتياج دارد.⁽¹⁾

15 - تفاوت در تبليغات پر خرج و فريبنده

تفاوت ديگر دموكراسى هاى رايج دنيا با نظام مردم سالارى دينى اين است كه در مردم سالارى دينى كارهاى رايجِ دنيا و اسرافها و تبليغات پرخرج مطلقاً نبايد انجام گيرد.⁽¹⁾

امروز در دنيا دموكراسى، يك دموكراسى حقيقى نيست؛ زيرا فشار تبليغات پُرزرق وبرق توخالى، با سخنان فريب آميز، آن چنان بر ذهن مردم سنگينى ميكند، كه امكان انتخاب درست را به مردم نميدهد؛ نميگذارند مردم فكر كنند. هركس كه مقدارى از كارهاى انتخاباتى كشورهاى به اصطلاح دموكراتيك را مشاهده كرده باشد، اين معنا برايش واضح است. حرفهايى كه ميزنند، وعده هايى كه ميدهند، قيافه هايى كه ميگيرند، تملّقهايى كه از بعضى از قشرها يا گروه ها ميگويند، ارتباطهايى كه با جناحهاى خاصّى برقرار ميكنند تا نظر آنها را جلب بكنند، كارهاى سالمى نيست؛ كارهايى است كه وقتى در يك مجموعه ى مردمى انجام گرفت، فضا را مسموم ميكند و قدرت فكر كردن به آنها نميدهد.⁽²⁾

در نظام اسلامى فريب و حيله گرى براى جلب آراى مردم، خودش جرم است؛ استفاده از قدرت براى به دست آوردن پول، يكى از بزرگ ترين جرائم است.⁽³⁾

16 - اتكاى مردم سالارى دينى به ايمان، اراده و بازوان مردم، نه ديكتاتورى گروه ها

مردمى يعنى چه؟ يعنى متّكى به ايمانها و اراده ها و بازوان مردم است. امام زمان، تنها دنيا را پُر از عدل وداد نميكند؛ امام زمان از آحاد مؤمن مردم و با تكيه به آنها است كه بناى عدل الهى را در سرتاسر عالم استقرار ميبخشد

و يك حكومت صددرصد مردمى تشكيل ميدهد؛ امّا اين حكومت مردمى با حكومتهاى مدّعى مردمى بودن و دموكراسى در دنياى امروز از زمين تا آسمان تفاوت دارد. آنچه امروز در دنيا اسم دموكراسى و مردم سالارى را روى آن گذاشته اند، همان ديكتاتورى هاى قديمى است كه لباس جديد بر تن كرده است؛ يعنى ديكتاتورى گروه ها. اگر رقابت هم وجود دارد، رقابت بين گروه ها است و مردم در اين ميان هيچ كاره اند. يك گروه به قدرت دست پيدا ميكند و در سايه ى قدرت سياسى اى كه همه ى زمامهاى امور را در كشور در اختيار او ميگذارد و با سوءاستفاده از اين قدرت، ثروت و پول و سرمايه به نفع خود گردآورى ميكند و آنها را در راه به دست آوردن دوباره ى قدرت مصرف ميكند. دموكراسى هاى امروز دنيا بر پايه ى تبليغات دروغ و فريبنده و مسحور كردن چشمها و دلها است. امروز در دنيا هرجا شعار دموكراسى ميدهند، شما ببينيد براى تبليغات كانديداهاى رياست جمهورى و يا نمايندگان مجلس چه كار ميكنند! پول خرج ميكنند؛ دموكراسى در پنجه ى اقتدار پول اسير است. مردم سالارى امام زمان يعنى مردم سالارى دينى با اين روش، بكلّى متفاوت است.⁽¹⁾

ما آحاد ملّت، از اوّلِ تاريخ خود تا دوران انقلاب، در هيچ برهه اى اين طور آزادانه نميتوانستيم مسئولان بلندپايه ى كشور را خودمان انتخاب كنيم؛ كِى چنين چيزى براى اين ملّت ميسّر بود؟ امروز هم در بسيارى از نقاط دنيا هنوز ميسّر نيست. حتّى در كشورهايى هم كه اسم دموكراسى دارند و پرچم دموكراسى را در دست گرفته اند، آدمهاى تيزبين مى بينند و ميدانند كه دموكراسى به معناى مردمىِ شفّافِ همگانى كه در ايران وجود دارد، در آنجاها نيست. جاهايى كه انتخابات حزبى برگزار ميشود، مردمى كه به كانديداى حزب رأى ميدهند، آن نامزد را نمى شناسند؛ گاهى اسم او جز از طريق تبليغاتِ دوران انتخابات به گوششان نرسيده است؛ حزب

گفته به اين رأى دهيد، آنها رأى ميدهند؛ در ايران اين طور نيست. در ايران مردم با شناخت، با معرفت، بقدرى كه ميتوانند و بدون اينكه كسى بالاى سر آنها باشد و بگويد به اين رأى بده، به اين رأى نده، نامزد مورد نظر خود را انتخاب ميكنند. حتّى حزبى بالاى سرشان نيست كه بگويد بايد به اين شخص رأى دهيد؛ تا آدمى كه جزو حزب است، مجبور باشد به همان كسى كه چند نفر در رأس حزب نشسته اند و انتخاب كرده اند، رأى دهد.⁽¹⁾

17 - ناتوانى دموكراسى غربى در ممانعت از فجايع بشرى

اشاره

امروز بزرگ ترين ضربه اى كه به اعتبار ليبرال دموكراسى رايج در دنياى غرب وارد ميشود، اين دنياى آغشته از كشته و خون و جسد و ظلم است كه براساس ليبرال دموكراسى در دنيا به وجود آمده است. مركز و اطراف هر دو جنگ جهانى، اروپا بود؛ يعنى مركز ليبرال دموكراسى. استعمار، دخالت در كشورها، قضاياى كشورهاى آمريكاى لاتين، از همه مهم تر قضاياى فلسطين و حال قضيّه ى افغانستان، در همين ارتباط به وجود آمد. در مقابل اين حوادث، نظريه ى ليبرال دموكراسى پاسخى ندارد. به بحث نظرى و فلسفى و نشستن پشت ميز مناظره احتياجى نيست؛ مردم دنيا وقتى نگاه ميكنند مى بينند اين نظريه ى سياسى نتيجه اش اين است و كارايى ندارد.⁽²⁾

17-1 - رفاقت دموكراسى غربى با نظامهاى ديكتاتور

به ديكتاتورهاى دنيا و كودتاهاى نظامى نگاه كنيد! همه ى اينها رفيقهاى نزديك همين دموكراتهاى دنيا و طرف داران دموكراسى و مردم سالارى اند. وقتى دموكراسى با معنويّت و حقيقت و دين همراه نباشد، اين طور ميشود. ما تجربه ى نويى را آورديم؛ ما دموكراسى را از دين گرفتيم؛ دموكراسى ما با

معنويّت و دين همراه است؛ لذا مردم سالارى دينى شد؛ جمهورى اسلامى شد. مردم به اين دستاورد ميبالند و از آن دفاع و به آن افتخار ميكنند. دشمن در تبليغات خود مرتّب سعى ميكند اين دستاورد را كوچك كند؛ به قول رايجِ بين كسبه، بر سر جنس بزند و آن را تحقير نمايد. امام صادق (عليه السّلام) به شاگرد خود فرمود: «چنانچه تو گوهر گرانبهايى در دست داشته باشى، همه ى دنيا اگر بگويند اين سنگ است و تو بدانى كه اين گوهرِ گرانبها است، حرف همه ى دنيا را باور نميكنى. اگر يك سنگ در دستت داشته باشى، همه ى دنيا بگويند اين گوهرِ گرانبها است، باز هم به حرف آنها گوش نميكنى؛ ميبينى كه سنگ است.»⁽¹⁾وقتى گوهر گرانبهايى وجود دارد، اگر همه ى دنيا بگويند آنچه در دست دارى، بى ارزش است، ميبينى متاع باارزشى است؛ ملّت ما دانسته است و فهميده است؛ لذا ايستاده است.⁽²⁾

17-2 - كمال حمايت نظامهاى غربى از كودتاهاى نظامى و كودتاگران

امروز نظامهاى غربى و در رأس آنها آمريكا، همين دموكراسىِ بدتجربه شده و بدامتحان پس داده را ميخواهند به زور به بعضى كشورها تحميل كنند. دولت فلسطين را كه از آراى مردم برخاسته، قبول نميكنند؛ براى دولت عراق كه از آراى مردم به معناى حقيقى كلمه، جوشيده و بر سر كار آمده، انواع مشكلات را درست ميكنند؛ از كودتاهاى نظامى و كودتاگران نظامى به شرطى كه زير فرمان آنها باشند، كمال حمايت را ميكنند، باز دم از مردم سالارى ميزنند.⁽³⁾

18 - ردّ نظام پادشاهى در اسلام

ما با همه شاه ها بديم؛ شاه بد است. اصلاً شاه نميتواند خوب باشد. ملوكيّت بد است. ملوكيّت به معناى مالكيّت است. آن كسى كه خودش را مَلك مينامد، يعنى پادشاه مالكيّتى نسبت به مردم و به اصطلاح رعيّت خودش براى خود قائل است. در اسلام اصلاً ملوكيّت مردود است. خلافت و ولايت، نقطه ى مقابل ملوكيّت است.⁽¹⁾

19 - نقش مهمّ آگاهى در مردم سالارى دينى

نظام جمهورى اسلامى، يك نظام مردمى است و نظام مردمى، جز با آگاهى مردم ممكن نيست پيش برود. نظام ديكتاتورى، نظام غير مردمى، نظام كودتايى، نظام تحميلى كه با مردم سر و كارى ندارد، دست مردم كارى ندارد، با فكر مردم سر و كارى ندارد، برايش مهم نيست كه مردم بفهمند يا نفهمند. چه آنجا كه شمشير حاكم است و چه آنجا كه سرمايه حاكم است فرقى نميكند اگر دشمنى و مخالفتى هم با نظام شد، بالاخره سر و كارش با پول يا شمشير است و كارى به اراده و خواست مردم ندارد؛ بنابراين، براى آن نظام، آگاهى مردم مهم نيست. ميخواهند بدانند، ميخواهند ندانند. نظامهاى غير مردمى گاهى، رياكارانه، اسم مردم را مى آورند؛ لكن تظاهر است و واقعى نيست.⁽²⁾

حكومتهاى مستبدّ دنيا، صرفه شان به اين است كه مردم سياسى نباشند؛ مردم درك و تحليل و شعور سياسى نداشته باشند؛ امّا حكومتى كه ميخواهد به دست مردم كارهاى بزرگ را انجام دهد؛ نظام را ميخواهد با قدرت بى پايان مردم به سر منزل مقصود برساند و مردم را همه چيز نظام ميداند، مگر مردم آن بخصوص جوانان و بالاخص جوانانِ دانشجوى آن

ميتوانند غير سياسى باشند؟ مگر ميشود! عالِم ترين عالِمها و دانشمندترين دانشمندها را هم، اگر مغز و فهم سياسى نداشته باشند، دشمن با يك آبنبات تُرش ميتواند به آن طرف ببرد؛ مجذوب خودش كند و در جهت اهداف خودش قرار دهد!⁽¹⁾

مردم در اين نظام بايد بدانند، نظام ما و كشور ما غير از كشورها و نظامهايى است كه بر مبناى استبداد اداره ميشود كه ميخواهند مردم نفهمند، كر و كور باشند. اگر صرفه ى رژيمهايى در اين گوشه و آن گوشه ى عالم در ندانستن مردمشان است، صرفه ى نظام ما و رژيم ما و حكومت ما و دولت ما در دانستن مردم است. اگر مردم ندانند، اگر مردم نفهمند، اگر مردم تصميم نگيرند، كار گردانندگان اين حكومت مشكل ميشود؛ لذاست كه مبناى كار اين نظام بر بصيرت مردم است.⁽²⁾

20 - تواضعِ بدون ضعف و اقتدارِ بدون تكبّر

در دوران حكومت، تواضعِ بدون ضعف و اقتدارِ بدون تكبّر، از خصوصيّات اميرالمؤمنين است. در همان حالى كه با متخلّف، با منحرف، با آن كسى كه مورد حدّ الهى است و با دشمن در ميدانهاى خود در نهايت قاطعيّت عمل ميكند، درعينِحال براى خود براى آن منِ شومى كه در هر وجودى سربرآورد، او را ضايع و بيچاره خواهد كرد، هيچ جايى در وجود على نيست. هرچه هست، هضم در اراده ى الهى است؛ عبد و بنده ى خدا است.

اگر ولايت اسلامى باشد، زندگى زير سايه ى اميرالمؤمنين، براى همه حاصل خواهد شد: براى مؤمن، براى فاسق و براى كافر، حتّى كفّار هم در آن راحت زندگى ميكنند؛ اين طور نيست كه در آن، فقط آدمهاى پرهيزكار

راحت باشند، غير پرهيزكار هم از امنيّت آن محيط، از مساوات، از عدالت و از آرامش معنوى در آن محيط، استفاده ميكند. اگر حكومت الهى نشد، جامعه، جامعه ى تبعيض آميز است. تبعيض هم انواعى دارد. آنجايى كه زمامداران حكومت و قدرت، مردمانى باشند كه يا از كسى نترسند، يا اخلاقيّاتى نداشته باشند و در درون آنها ناظرى از خدا نباشد، همين وضعى است كه امروز شما در دنيا ملاحظه ميكنيد؛ كشتن مسلمانان كوزوو و به دنبال آن، مسلمانان بوسنى و هرزگوين، با هدف نابود كردن نسل مسلمان از منطقه ى اروپا؛ اين كار انجام ميگيرد. [اينكه] مسلمانان در اروپا صاحب مملكتى باشند، نميشود؛ [امّا] اگر به عنوان يك انسان درجه ى دو زندگى كنند، مانعى ندارد؛ اينها حقايقِ حوادث اين روزگار است. اين هدف كسانى است كه از همه طرف، دست به دست هم دادند تا قضاياى بوسنى راه افتاد و امروز قضاياى كوزوو راه افتاده است. شما ملاحظه كنيد، يوگسلاوى از يك طرف و متّحدين غربى ناتو از يك طرف، با هم جنگ دارند؛ امّا نتيجه چيست؟ آيا يك مسلمان به خاطرِ اينكه ظاهراً يوگسلاوى را مجازات ميكنند، احساس آرامش كرد؟ ابداً! از روزى كه اين حملات شروع شده است، شدّت عمل نسبت به مسلمانان بيشتر است.

البتّه ارتباط خودشان با هم بر سر قضيّه ى حكومت و استبداد و قلدرى و اينكه يكى حتماً بايد صربها را زير بند و فرمان خود بياورد، چيزهايى را ايجاب ميكند؛ امّا براى مسلمانان فرقى نميكند. مسلمانان در بوسنى و هرزگوين هم چند سال مورد تجاوز قرار گرفتند، كتك خوردند، كشته و در گورهاى دسته جمعى دفن شدند؛ به قصد اينكه آنها را متفرّق و متلاشى كنند - آخرِ سر آمدند و با شكل بكلّى نامطلوبى، صلح را برقرار كردند؛ البتّه وقتى ديدند چاره اى نيست، اقدام كردند؛ زيرا مسلمانان بوسنى، انصافاً ايستادگى كردند - به خاطرِ اينكه وجود مسلمانان را در اينجا برخلاف اهداف خودخواهانه و مستبدّانه ى خودشان ميدانند. حالا اسم آن دموكراسى

است، باشد؛ اسم كه چيزى را عوض نميكند. همه ى اين آقايانى كه در آنجا هستند، حاكمان دموكراتيك و حكومتهاى دموكراسى هستند؛ آيا اين دموكراسى است؟ معناى دموكراسى، اين است؟ آيا بشريّت براى اين مقاصد، بايد تحمّل اين همه مشكلات را بكند؟ اگر واقعاً دموكراسى اين است، پس استبداد و دموكراسى فرقى با هم ندارد! كشورهاى دموكرات دنيا و كسانى كه با حكومتهاى به اصطلاح دموكراسى بر سرِ كارند، در برخورد با جماعاتى كه با آنها همفكر نيستند يا به دليلى وجود آنها را براى خودشان مفيد نميدانند، يا مضر ميدانند حق داشته باشند با شديدترين ابزارها رفتار كنند! پس اگر بشريّت، دموكراسى غربى را رد كند، نفى و انكار كند و از آن اظهار برائت نمايد، حق دارد.

ولايت اسلامى اين گونه نيست. ولايت اسلامى اين طور است كه وقتى مخالفين در حكومت اميرالمؤمنين، خلخال از پاى زن يهودى بيرون مى آورند، امامِ آن جمعيّت و حاكمِ حكيم ميگويد: اگر مسلمانى از اين امر بميرد از غصّه ى اينكه در حكومت او خلخال از پاى يك زن يهودى درآورده اند، حق دارد؛ مثل اميرالمؤمنين كه مبالغه نميكند؛ ميگويد اگر انسان از اين غصّه بميرد، حق دارد؛ اين حكومت و ولايت اسلامى است.⁽¹⁾

21 - خدمت حقيقى و واقعى به مردم، نه داشتنِ اهداف شخصى

مسئولين به خاطرِ كار و جهاد و تلاششان نبايد هيچ منّتى بر سر مردم داشته باشند؛ چون براى خدا كار ميكنند، براى انجام وظيفه كار ميكنند و وظيفه شان را انجام ميدهند. ما مكرّر به مسئولين دلسوز و علاقه مند گفته ايم كه آقايان محترم! بالاترين عزّت براى يك مسئول كشور اين است كه به معناى حقيقى كلمه، خودش را خدمتگزار مردم بداند؛ پيش خدا و خلق و در افكار عمومى عالم، هيچ عزّتى براى يك مسئول كشورى، از

اين بالاتر نيست. دموكراسى واقعى يعنى اينكه مسئولين كشور، خودشان را حقيقتاً براى مردم و در خدمت مردم بدانند. در دنيا كشورهايى هستند كه دولتها در آنها به نام دموكراسى بر سر كار مى آيند، امّا هدفهايشان فرسنگها از دموكراسى فاصله دارد. اگر كسى بعضى از كتابهاى مربوط به زندگى اجتماعى اين كشورها را خوانده باشد، خواهد ديد اگر آن مسئول نخست وزير يا رئيس جمهور چهار سال بر سر كار است، همّت اساسى اش اين است كه در اين چهار سال حدّاكثر استفاده ى شخصى را ببرد. بنده نسبت به بعضى از كشورها، با دقّت و آگاهى از زواياى مختلف، اين مطالب را خوانده و ديده ام. فلان نخست وزير يا رئيس جمهور، ميخواهد براى دوران بازنشستگى خودش نانى بپزد و آماده كند! با شركتها و كمپانى ها، قراردادى ببندد تا بتواند زندگى را بگذراند؛ هدف اين است. مردم آن كشورها در درجه ى دوّمند و گاهى اصلاً مطرح نيستند؛ اسمشان هم دموكراسى است؛ دروغ است؛ دموكراسى نيست.⁽¹⁾

22 - گفتگوى صحيح در مقابل، عربده كشى در برخى دموكراسى ها

در مردم سالارى اسلامى، گفتگو با عربده كشى و چاقوكشى در بعضى از دموكراسى ها تفاوت دارد. اينجا گفتگو ميكنند؛ به قول امام، مثل مباحثه هاى طلبگى. در مجلس و جاهاى ديگر مباحثه كنند، حتّى بر سر مسئله اى دعوا كنند؛ امّا كينه از هم به دل نگيرند؛ بعد هم پهلوىِ همديگر بنشينند و با هم صحبت كنند. نگذارند اختلاف نظر به تنازع برسد؛ اين تنازع موجب فشل و ضعف قوا خواهد شد.⁽²⁾

فصل سوّم رابطه ى امام و امّت در مردم سالارى دينى

1 - گفتار اوّل: جايگاه امام در مردم سالارى دينى

1-1 - امامت يعنى پيشوايى جسم و دل و حاكميّت دين و دنيا

امامت يعنى پيشوايى جسم و دل؛ هر دو. امام يعنى حاكميّت دين و دنيا در زندگى مردم. فقط حاكميّت بر اجسام نيست، اداره ى زندگى دنيايى و روزمرّه ى متعارف مردم نيست؛ مديريّت دلها است، تكامل بخشيدن به روحها و جانها است، بالا بردن فكرها و معنويّتها است؛ اين معناى امامت است؛ اسلام اين را ميخواهد؛ اديان ديگر هم همين جور بوده اند. البتّه از اديان ديگر، سند باقيمانده ى متقنى در دست بشر نيست، لكن اسلام سند روشن دارد. امامت يعنى دستگاهى كه عزّت خدايى را براى مردم به وجود مى آورد، علم و معرفت به مردم ميدهد، رفق و مدارا را ميان آنها ترويج ميكند، ابهّت اسلام و مسلمين را در مقابل دشمن حفظ ميكند؛ امّا سلطنت و حكومتهاى جائرانه، نقطه ى مقابل آن است. امروز در بسيارى از كشورهاى دنيا اسم زمامداران، پادشاه نيست، امّا در واقع پادشاهند. اسمشان سلطان نيست و ظواهر دموكراسى هم در آنجاها جارى است، امّا در باطن، همان سلطنت است؛ يعنى رفتار تعنّدآميز با مردم و رفتار ذلّت آميز با هر قدرتى كه بالاسر آنها باشد. حتّى شما مى بينيد كه در

يك كشور بزرگ و مقتدر، رؤساى سياسى آنها باز به نوبه ى خود مقهور و اسير دست صاحبان كمپانى ها، مراكز شبكه اى پنهان جهانى، مراكز مافيايى و مراكز صهيونيستى هستند، مجبورند طبق ميل دل آنها حرف بزنند و موضع گيرى كنند براى اينكه آنها نرنجند؛ اين سلطنت است.⁽¹⁾

1-2 - امام يعنى حاكميّت انسان معصوم مصون از آفات

دو آفت، هم ديندارى را تهديد ميكند و هم سياست را؛ يكى از آفتهاى ديندارى اين است كه ديندارىِ يك جامعه يا يك شخص، با انحراف يا بى مبالاتى يا تحجّر و جمود يا فراموش كردن نقش عقل يا التقاط و امثال اينها همراه شود. آفت ديگر ديندارى اين است كه دين به زندگى شخصى محدود شود؛ عرصه ى وسيع زندگى جمعى انسانها و جامعه را فراموش يا درباره ى آن سكوت كند و از آن كناره بگيرد.

دو خطر هم سياست را تهديد ميكند: يكى اين است كه سياست از اخلاق فاصله بگيرد و از معنويّت و فضيلت خالى شود؛ يعنى شيطنتها بر سياست غلبه پيدا كند؛ هواهاى نفسانى اشخاص، سياست را قبضه كند؛ منافع طبقات زورگو و زرسالاران جوامع، سياست را به دست گيرد و به اين سمت و آن سمت بكشاند. اگر اين آفت به سياست خورد، آن گاه همه ى صحنه ى اجتماعى انسانها دچار عيب و آفت ميشود. آفت ديگرِ سياست اين است كه انسانهاى كوته بين، كودك منش و ضعيف، سياست را در دست گيرند و زمام سياست از دستهاى پُرقدرت خارج شود و به دست انسانهاى بى كفايت بيفتد.

راهِ كار چيست؟ بهترين شكل و راهِ كار اين است كه در رأس سياست و اداره ى امور جوامع، كسانى قرار گيرند كه ديندارى و سياست گذارى آنها اين دو آفت را نداشته باشد؛ يعنى كسانى اداره ى امور جوامع را بر عهده گيرند

كه ديندار و داراى معنويّت باشند، فكر دينى آنها بلند باشد، از انحراف و خطا و التقاط و كج بينى در دين مصون باشند، از تحجّر و جمود و متوقّف ماندن در فهم دين بركنار باشند، دين را ملعبه ى دست زندگى خود نكنند، از لحاظ سياست، انسانهاى باكفايت و باتدبير و شجاع باشند و سياست را از معنويّت و اخلاق و فضيلت جدا نكنند؛ چنين كسانى اگر زمام امور يك جامعه را به دست گرفتند، آن گاه جامعه از بيشترين خطراتى كه ممكن است براى آن پيش آيد، محفوظ خواهد ماند. اوج چنين وضعيّتى كجا است؟ آنجا است كه يك انسان معصوم از خطا و اشتباه در رأس قدرت سياسى و دينى قرار گيرد؛ امام يعنى اين.

امامِ معصوم انسان والايى است كه از لحاظ دينى، قلب او آيينه ى تابناك انوار هدايت الهى است، روح او به سرچشمه ى وحى متّصل است، هدايت او هدايت خالص است؛ از لحاظ اخلاق انسانى رفتار و اخلاق او صددرصد همراه با فضيلت است، هواى نفس در او راهى ندارد، گناه بر او چيره نميشود، شهوت و تمايلات انسانى، او را مغلوب خود نميكند، خشم و غضب، او را از راه خدا دور نميكند؛ از لحاظ سياسى، بينش وسيع او آن چنان است كه آرام ترين حركات و ريزترين حوادث را در صحنه ى زندگى جامعه، با چشم تيزبين خود ميبيند كه اميرالمؤمنين (عليه السّلام) فرمود: «والله لا اكون كالضّبع تنام على طول اللّدم» ⁽¹⁾يعنى من كسى نيستم كه بشود با لالايى او را خواب كرد در مواجهه ى با حوادث زندگى و وقايع كمرشكن، از خود شجاعت و اقتدار روحى و معنوى نشان ميدهد، جانش براى او ارزشى ندارد، امّا براى جان انسانها، حتّى مردم دور دست، حتّى زنانى كه جزو پيروان دين او نيستند، ارزش قائل است و ميگويد اگر كسى از غصّه دق كند، حق دارد.

اميرالمؤمنين (عليه السّلام) در مقابله با خطرها آن چنان شجاعانه عمل

ميكند كه ميگويد كسى نميتوانست با فتنه اى كه من چشم آن را درآوردم - منظور، فتنه ى خوارج است يا فتنه ى ناكثين - درافتد. آن معنويّت و دين و اخلاق و فضيلت از يك طرف، آن بينش عميق و شجاعت و فداكارى و عواطف رقيق انسانى در كنار صلابت و استحكام معنوى و روحى از طرف ديگر؛ همه ى اينها ناشى از عصمت است؛ چون خداى متعال او را به مقام عصمت برگزيده است و گناه و اشتباه در كار او وجود ندارد. اگر چنين كسى در رأس جامعه باشد، اوج مطلوب همه ى رسالتها است؛ اين معناى غدير است؛ در غدير، چنين كارى اتّفاق افتاد.

غدير را فقط در حدّ يك نصب يا معرّفى ساده كه پيغمبر اكرم كسى را معرّفى كرد، تلقّى نكنيد؛ البتّه پيغمبر، اميرالمؤمنين را در حضور جمعِ چند ده هزار نفرى مسلمانها به خلافت منصوب كرد؛ در اين ترديدى نيست و اين مطلبى نيست كه فقط شيعه آن را نقل كند. حادثه ى غدير را برادران اهل سنّت ما و محدّثان آنها در كتابهاى خود با همان خصوصيّاتى كه شيعه نقل ميكند، نقل كرده اند؛ اين چيزى نيست كه كسى بتواند آن را انكار كند؛ امّا قضيّه در اين حد متوقّف نميماند. مسئله اين است كه از دوران حضرت آدم كه رشته ى نبوّتها و رسالتها شروع شد و بارها و بارها حكومتهاى نبوى در طول تاريخ تشكيل گرديد، مثل سليمان و داوود و كسان ديگرى از بنى اسرائيل تا زمان پيغمبر ما؛ آنجايى كه تركيبِ بديع و شيواى دين و سياست در اوج خود به صورت يك سنّت ماندگار درآيد و هدايت جامعه را تضمين كند؛ در قضيّه ى غدير اتّفاق افتاد. لذا در همين دعاى ندبه اى كه عرض كردم، ميخوانيم: «فلمّا انقضت ايّامه اقام وليّه عليّبن ابى طالب صلواتك عليهما و الهما هادياً اذ كان هو المنذر و لكلّ قومٍ هادٍ» ⁽¹⁾. چقدر خوب است كه ما به معارفى كه - به بركت هدايت اهل بيت (عليهم السّلام) - اين طور ارزان در اختيار افكار ما قرار گرفته است، با دقّت و تأمّل، توجّه كنيم؛ دعاى ندبه

همان طور كه عرض كردم يك خطبه ى غرّاء است و تاريخچه ى اين فكر و ريشه ى اين حركت را از دوران رسالتها بيان ميكند. اگر دقّت كنيد، در اين دعا هيچ نقطه ى اختلاف انگيزى بين شيعه و سنّى - كه جنگ تاريخىِ برافروخته شده به دست انسانهاى با انگيزه هاى مختلف است - وجود ندارد و مسئله ى امامت و ولايت به صورت استدلالى بيان ميشود. «اذ كان هو المنذر و لكل قوم هاد» ؛ يعنى پيغمبر داراى مقام رسالت و انذار و تبشير است؛ آغازكننده ى يك راه و بازكننده ى افق در مقابل بشريّت است.

امّا پيغمبر، ابدى و دائمى نيست. جوامع، هدايت كننده لازم دارند. اين هدايت كننده را اسلام پيش بينى كرده است: معصومين در نسلهاى متعدّدِ پشت سر هم بيايند، زمام امور را به دست گيرند، جامعه را با تعليمات قرآنىِ ناب و خالص در طول چند نسل و چند قرن هدايت كنند و در واقع همه ى افكار و خصوصيّات و رفتارها و خُلقيّات اسلامى را در جامعه ى اسلامى نهادينه كنند. البتّه بعد از آن، باز حجّت خدا در ميان مردم زنده ميماند؛ چون دنيا و بشريّت بدون قيام حجّت امكان ندارد؛ امّا بشريّت راه خود را پيدا ميكرد، كه اين البتّه اتّفاق نيفتاد؛ نقشه و طرح كلّىِ اسلام اين است و اين معناى غدير است.

امامت يعنى همان اوج معناى مطلوب اداره ى جامعه، در مقابل انواع و اقسام مديريّتهاى جامعه، كه از ضعفها و شهوات و نخوت⁽¹⁾و فزون طلبىِ انسانى سرچشمه ميگيرد. اسلام شيوه و نسخه ى امامت را به بشريّت ارائه ميكند؛ يعنى اينكه يك انسان، هم دلش از فيض هدايت الهى سرشار و لبريز باشد، هم معارف دين را بشناسد و بفهمد، يعنى راه را درست تشخيص دهد، هم داراى قدرت عملكرد باشد كه «يٰا يَحْيىٰ خُذِ اَلْكِتٰابَ بِقُوَّةٍ »⁽²⁾، هم جان و خواست و زندگى شخصى برايش حائز اهمّيّت نباشد؛

امّا جان و زندگى و سعادت انسانها براى او همه چيز باشد؛ كه اميرالمؤمنين در كمتر از پنج سال حكومت خود، اين را در عمل نشان داد. شما مى بينيد كه مدّت كوتاهِ كمتر از پنج سال حكومت اميرالمؤمنين؛ به عنوان يك نمونه و الگو و چيزى كه بشريّت آن را هرگز فراموش نخواهد كرد؛ در طول قرنها همچنان ميدرخشد و باقى مانده است؛ اين نتيجه ى درس و معنا و تفسير واقعه ى غدير است.⁽¹⁾

1-3 - امامت يعنى پيشوايى قافله ى دين و دنيا

امامت يعنى پيشوايى قافله ى دين و دنيا. در قافله اى كه همه به يك سمت و هدف والا در حركتند، يك نفر بقيّه را راهنمايى ميكند و اگر كسى گم شود، دست او را ميگيرد و برميگرداند، اگر كسى خسته شود، او را به ادامه ى راه تشويق ميكند، اگر كسى پايش مجروح شود، پاى او را ميبندد و كمك معنوى و مادّى به همه ميرساند. اسم اين در اصطلاح اسلامى، امام هدايت است و سلطنت، نقطه ى مقابل اين است. سلطنتِ به معناى پادشاهى موروثى، فقط يك نوعِ از سلطنت است؛ لذا بعضى سلاطين در دنيا هستند كه اسمشان سلطان نيست، امّا باطنشان تسلّط و زورگويى بر انسانها است. [حكومت] هر كس، در هر دوره اى از تاريخ، اسمش هرچه ميخواهد، باشد، وقتى به ملّت خود يا به ملّتهاى ديگر زور بگويد، سلطنت است. اينكه رئيس جمهور يك دولت به خود حق بدهد كه بدون هيچ استحقاق اخلاقى، علمى و حقوقى، منافع خود و كمپانى هاى پشتيبان خود را بر منافع ميليونها انسان ترجيح دهد و براى ملّتهاى دنيا تكليف معيّن كند، اين سلطنت است؛ حالا اسمش سلطان باشد يا نباشد!⁽²⁾

1-4 - تفاوت امامت با سلطنت و حكومتهاى دنيوى

اشاره

امامت يعنى پيشوايىِ روحى و معنوى و پيوند عاطفى و اعتقادى با مردم؛ امّا سلطنت، يعنى حكومت با زور و قدرت و فريب، بدون هيچ گونه علقه ى معنوى و عاطفى و ايمانى. اين دو، درست نقطه ى مقابل هم است. امامت، حركتى در ميان امّت، براى امّت و در جهت خير است. سلطنت يعنى يك سلطه ى مقتدرانه عليه مصالح مردم و براى طبقات خاص، براى ثروت اندوزى و براى شهوت رانى گروه حاكم. آنچه كه ما در زمان قيام امام حسين مى بينيم، دوّمى است، نه اوّلى. يعنى يزيدى كه بر سر كار آمده بود، نه با مردم ارتباط داشت، نه علم داشت، نه پرهيزكارى و پاكدامنى و پارسايى داشت، نه سابقه ى جهاد در راه خدا داشت، نه ذرّه اى به معنويّات اسلام اعتقاد داشت، نه رفتار او رفتار يك مؤمن و نه گفتار او گفتار يك حكيم بود؛ هيچ چيزش به پيامبر شباهت نداشت. در چنين شرايطى، براى كسى مثل حسين بن على كه خود او همان امامى است كه بايد به جاىِ پيامبر قرار گيرد، فرصتى پيش آمد و قيام كرد.⁽¹⁾

حكومتهاى دنيوى، مظهر استبداد

در حكومتهاى بشرى آنچه كه از به خود بستن و نشان دادن مظاهر اقتدار و سلطنت و سلطه و زورگويى و براى خود خواستن و غير خود را نفى كردن است، نقطه ى مقابلش در حكومت الهى [بوده و] مظهر آن هم اميرالمؤمنين (عليه السّلام) است.

در دوران حكومت، تواضعِ بدون ضعف و اقتدارِ بدون تكبّر، از خصوصيّات اميرالمؤمنين است. در همان حالى كه با متخلّف، با منحرف، با آن كسى كه مورد حدّ الهى است و با دشمن در ميدانهاى خود در نهايت قاطعيّت عمل ميكند، درعينِحال براى خود، براى آن منِ شومى

كه در هر وجودى سربرآورد، او را ضايع و بيچاره خواهد كرد، هيچ جايى در وجود على نيست. هرچه هست، هضم در اراده ى الهى است؛ عبد و بنده ى خدا است.

در معيارهاى الهى و اسلامى، بزرگ ترين تعريف براى يك انسان عبوديّت خدا است؛ «اشهد انّ محمداً عبده و رسوله» رسول را بعد از عبد ذكر ميكند؛ اميرالمؤمنين اين است؛ معناى ولايت در اصطلاح و استعمال اسلامى، اين است؛ يعنى حكومتى كه در آن، اقتدارِ حاكميّت هست، ولى خودخواهىِ سلطنت نيست، جزم و عزم قاطع هست كه «فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اَللّٰهِ »⁽¹⁾امّا استبداد به رأى نيست. كسانى كه با حكومت و با ولايت اسلامى، دشمنى ميكنند، از اين چيزها ميترسند؛ با اسلامش بدند. اسم ولايت را حمل كردند بر مفاهيمى كه يا ناشى از بى اطّلاعى و بى سوادى و كج فهمى است، يا ناشى از غرض و عناد. ولايت يعنى حكومتى كه در آن در عين وجود اقتدار، در عين وجود عزّت يك حاكم و جزم و عزم و تصميم قاطع يك حاكم، هيچ نشانه اى از استبداد و خودخواهى و خودرأيى و زياده طلبى و براى خود طلبى و مانند اينها نيست؛ اين آن نشانه ى اصلى براى اين حكومت است. بديهى است كه در چنين حكومتى، عدالت بايد زنده شود. هرچه كه ما در امر عدالت، كوتاه بياييم، ضعف ما در اين خصوصيّات است؛ اينكه من بارها ميگويم كه تا رسيدن به نقطه ى مطلوبِ حكومت اسلامى، فاصله داريم - اگرچه با حكومتهاى مادّى هم خيلى فاصله داريم - به خاطرِ اين است. هرچه و هرجا كه در امر عدالت، در امر محو شدن و هضم شدن در اراده ى الهى و احكام الهى، كوتاه بياييم، ناشى از ضعفهاى شخصى ما است، وَالّا حكم اسلامى و ولايت اسلامى اين است.⁽²⁾

2 - گفتار دوّم: جايگاه امّت در مردم سالارى دينى

2-1 - جايگاه مردم

2-1-1 - تكيه به مردم در چارچوب اسلام

سياست نظام اسلامى اين بوده كه به مردم تكيه كند. حقيقتاً نظام مردم سالار به معناى حقيقى كلمه، نظام جمهورى اسلامى است. ما در چارچوب اسلام و با هدايت اسلام و نگاه اسلامى، به مردم تكيه ميكنيم و با مردم و براى مردم حركت ميكنيم. تكيه به مردم، تكيه به جوانها، دفاع از حقوق محرومان در كشور ما، انگيزه ى دفاع از محرومان، عمومى است؛ اگرچه كه اميدواريم دايره ى محرومان روزبه روز كوچك تر شود و كمتر باشند. به كارگيرى سرمايه ها و ابتكارهاى صاحبان سرمايه، يكى از بخشهاى تكيه به مردم است؛ [و همه ى اينها] كلّاً سياست نظام اسلامى است. ما سرمايه هاى مالى و سرمايه هاى فكرى و ذهنى مردم را براى پيشرفت كشور به كار ميگيريم.⁽¹⁾

2-1-2 - نقش مردم، نقش معيار

مسئله ى اصلى ما، مسئله ى مردم است؛ حضور مردم، ميل مردم، اراده ى مردم، عزم راسخ مردم. اين را بايد عرض كنيم كه در همه ى تحوّلات و جنبشهاى گوناگون و بزرگ اجتماعى، نقش مردم، نقش معيار است. يعنى گسترش يك تحوّل، گسترش يك فكر، گسترش نفوذ يك مصلح اجتماعى، وابسته ى به اين است كه با مردم چقدر ارتباط داشته باشد؛ هرچه ارتباط او و آن جريان و آن جنبش و آن تحوّل با مردم بيشتر باشد، امكان موفّقيّت او بيشتر است؛ اگر از مردم منقطع شد، ديرى نخواهد پاييد، كارى نخواهد كرد. البتّه در تاريخ كشور ما جابجايى هاى قدرت، آمدن سلسله هاى سلاطين و رفتن آنها، به مردم ارتباطى نداشته است؛

ليكن همين سلسله هاى حكومتى و سلطنتى اى كه در طول تاريخ ما وجود داشته اند، هر كدام از آنها كه توانسته اند رابطه ى خودشان را با مردم به يك نحوى محكم و گرم و دوستانه كنند، پايدارى شان، موفّقيّتشان در اداره ى كشور و در عزّت ملّى بيشتر بوده است؛ هر كدام، از مردم منقطع شدند، همه چيز را از دست دادند كه نمونه ى اتمّ آن در اين دوره هاى اخير، سلسله ى قاجار و سلسله ى منحوس پهلوى است. ما، در دوران نزديك خودمان يك تجربه ى مشروطيّت را داريم و يك تجربه ى ملّى شدن صنعت نفت را. در اين دو، مردم حضور داشتند، شركت داشتند، عامل پيروزى هر دو نهضت، مردم بودند؛ ولى از مردم جدا شدند. در نهضت مشروطيّت، انگليسها با مكر و كلك خودشان، با حيله و خدعه ى خودشان آمدند، بر امواج مشروطيّت سوار شدند، مردم و رهبران مردمى را كنار زدند، مشروطيّت سر از قلدرى رضاخان درآورد. در قضيّه ى صنعت نفت و ملّى شدن نفت هم در اوّل دهه ى 30 شمسى در كشورمان، مردم عامل بودند، مردم مؤثّر بودند، حضور آنها موفّقيّت آور بود؛ ليكن ديرى نپاييد كه از مردم جدا شدند، به مردم پشت كردند؛ كودتاى آمريكايى آمد، امور را قبضه كرد و كشور را مجدّداً به استبداد كشاند.

در طول تاريخ ما، هيچ حادثه اى مثل حادثه ى پيروزى انقلاب اسلامى و حوادث بعد از آن نبوده است كه مردم در آن، نقش مستقيم داشته باشند. در انقلاب اسلامى مردم آمدند؛ همه ى مردم، همه ى قشرهاى مردم، از شهرى و روستايى، از زن و مرد، از پير و جوان، از تحصيلكرده و بيسواد، همه وهمه در كنار هم حضور پيدا كردند؛ با اينكه متّكى به قدرت و زور هم نبودند، سلاح هم نداشتند؛ اگر هم داشتند، به كار نميبردند؛ امّا درعينِحال توانستند يك رژيمِ تا دندان مسلّحِ متّكى به قدرتهاى استكبارى را بكلّى از پا در بياورند و انقلاب را پيروز كنند. منتها نكته ى اساسى در انقلاب ما اين بود كه نقش مردم با پيروزى انقلاب تمام نشد و اين از حكمت امام بزرگوار

ما و ژرف نگرى آن مرد حكيم و معنوى و الهى بود. او ملّت ايران را بدرستى شناخته بود، ملّت ايران را باور كرده بود، به سلامت و صداقت و عزم راسخ و توانايى هاى ملّت ايران ايمان داشت. همان روزها بعضى ها بودند كه ميگفتند خيلى خوب، انقلاب پيروز شد، مردم برگردند بروند خانه هايشان؛ [امّا] امام محكم ايستاد و كارها را به مردم سپرد؛ يعنى پنجاه روز بعد از پيروزى انقلاب، نظام سياسى كشور به وسيله ى رفراندوم مردم تعيين شد. شما به انقلابهاى گوناگون نگاه كنيد تا معلوم شود كه اهمّيّت اين حرف چقدر است. پنجاه روز بعد از پيروزى انقلاب، مردم فهميدند چه نظامى را ميخواهند؛ خودشان پاى صندوقهاى رأى آمدند و با آن رأى عجيب و تاريخى مشخّص كردند كه نظام جمهورى اسلامى را ميخواهند. در اين دويست سال اخير - كه سالهاى انقلابهاى بزرگ است - در هيچ انقلابى چنين اتّفاقى نيفتاده است كه با اين فاصله ى كم، نظام جديد به وسيله ى خود مردم؛ نه به وسيله ى يك عامل ديگر؛ تعيين شود. بعد بلافاصله امام بزرگوار دنبال قانون اساسى بود.⁽¹⁾

2-1-3 - اتّكاى جمهورى اسلامى به مردم

در جمهورى اسلامى اگر مردم در صحنه نباشند، جمهورى اسلامى چيزى نيست. جمهورى اسلامى، چهار مسئول از قبيل بنده نيست؛ جمهورى اسلامى، يعنى حضور همگانى ملّت ايران و حركت عمومى به سمت آرمانها و آرزوهاى بزرگ و عملى؛ اين معناى جمهورى اسلامى است. اتّكاى جمهورى اسلامى و اقتدار جمهورى اسلامى به دلهاى مردم است، به عواطف و احساسات مردم است، به خرد و انديشه و بصيرت مردم است؛ اگر در طول سى و چند سال، با اين همه تلاش نتوانستند جمهورى اسلامى را متزلزل كنند، به خاطر اين است؛ وَالّا اين دنياى مادّى،

اين دنياى مستكبر، اين قدرتهاى ظالم و بيرحم و خبيث، مگر ممكن بود بگذارد يك نظامى با اين داعيه هايى كه نظام جمهورى اسلامى دارد، زنده بماند؟ مى بينيد با كشورهايى كه نهضتى در آنها به نام اسلام راه افتاده، چه ميكنند: زير فشار ميگذارند، خواسته هاى خودشان را بزور بر آنها تحميل ميكنند، آنها را وادار ميكنند. در جمهورى اسلامى اين كارها نشد؛ نتوانستند. دشمن ميخواهد خواسته هاى خود را بر جمهورى اسلامى تحميل كند، جمهورى اسلامى را سربه فرمان خود قرار دهد؛ و اين در صورتى ميتواند اتّفاق بيفتد كه جمهورى اسلامى ضعيف باشد. با حضور مردم، جمهورى اسلامى قوّت ميگيرد؛ نميخواهند اين اقتدار باشد؛ لذا در همه ى انتخاباتهاى ما، در طول اين سالها، قبل از هنگام انتخابات، تبليغات دشمن عليه انتخابات شروع شده؛ يعنى قبل از آنكه مسئولين ما و رسانه هاى ما و مطبوعات ما شروع كنند براى انتخابات كار كردن، دشمن طراحى كرده است و شروع كرده است؛ اين دفعه هم همين جور است.⁽¹⁾

2-2 - عرصه هاى حضور مردم در نظام ولايى با توجّه به انديشه ى امام

2-2-1 - عرصه ى اوّل: عرصه ى تكيه ى نظام به آراى مردم

عرصه ى اوّل، عرصه ى تكيه ى نظام به آراى مردم است. تكيه ى نظام به آراى مردم، يكى از ميدانهايى است كه مردم در آن نقش دارند. حضور مردم و اعتقاد به آنها بايد در اينجا خود را نشان دهد. در قانون اساسى ما و در تعاليم و راهنمايى هاى امام، هميشه بر اين نكته تأكيد شده است كه نظام بدون حمايت و رأى و خواست مردم، درحقيقت هيچ است. بايد با اتّكا به رأى مردم، كسى بر سر كار بيايد. بايد با اتّكا به اراده ى مردم، نظام حركت كند. انتخابات رياست جمهورى، انتخابات خبرگان، انتخابات مجلس شوراى اسلامى و انتخابات ديگر، مظاهر حضور رأى و اراده و خواست مردم

است؛ اين يكى از عرصه ها است. لذا امام بزرگوار، هم در دوران حيات خود به شدّت به اين عنصر در اين عرصه پايبند باقى ماند و هم در وصيّتنامه ى خود آن را منعكس و به مردم و مسئولان توصيه كرد. درحقيقت، انتخابات و حضور مردم در صحنه ى انتخابِ رئيس جمهور، نمايندگان مجلس و يا ساير انتخابهايى كه ميكنند، هم حقّ مردم است، هم تكليفى بر دوش آنها است. در نظام اسلامى مردم تعيين كننده اند؛ اين هم از اسلام سرچشمه ميگيرد. مسئله ى اساسى اى كه بنده بارها بر آن تأكيد كرده ام، اين است كه اسلام گرايى در نظام اسلامى، از مردم گرايى جدا نيست. مردم گرايى در نظام اسلامى، ريشه ى اسلامى دارد. وقتى ما ميگوييم كه در نظام اسلامى، امكان ندارد مردم ناديده گرفته شوند؛ پايه و اساسِ حقّ مردم در اين انتخاب، خود اسلام است؛ لذا مردم سالارى ما كه مردم سالارى دينى است، داراى فلسفه و مبنا است. چرا بايد مردم رأى دهند؟ چرا بايد رأى مردم داراى اعتبار باشد؟ اين متّكى بر احساسات توخالى و پوچ و مبتنى بر اعتبارات نيست؛ متّكى بر يك مبناى بسيار مستحكم اسلامى است. پس يكى از عرصه هايى كه امام همواره بر آن تأكيد ميكرد و آن را در ساخت نظام اسلامى كار گذاشت و براى هميشه آن را ماندگار كرد، مسئله ى حضور مردم در انتخاب مسئولان نظام و منتهى شدن مسئوليّتها به اراده و خواست مردم است.⁽¹⁾

2-2-2 - عرصه ى دوّم: عرصه ى تكليف مسئولان در قبال مردم

عرصه ى دوّم، عرصه ى تكليف مسئولان در قبال مردم است. وقتى ما ميگوييم مردم، معنايش اين نيست كه مردم بيايند رأى بدهند و مسئول يا نماينده اى را انتخاب كنند؛ بعد ديگر براى مردم هيچ مسئوليّتى وجود نداشته باشد؛ صرفاً همين باشد كه اگر كسى ميخواهد براى مردم كارى بكند، به اين خاطر باشد كه مردم بار ديگر به او رأى دهند؛ مسئله اين

نيست. در اسلام و نظام جمهورى اسلامى، فلسفه ى مسئوليّت پيدا كردنِ مسئولان در كشور اين است كه براى مردم كار كنند. مسئولان براى مردمند و خدمتگزار و مديون و امانتدار آنها هستند؛ مردم، محورند. كسى كه در نظام جمهورى اسلامى مسئوليّتى به دست مى آورد، بايد همه ى همّوغمّش براى مردم باشد؛ هم براى دنياى مردم، هم براى مادّيّت مردم، هم براى معنويّت مردم، هم براى ايجاد عدالت در ميان مردم، هم براى احياى شأن انسانى مردم، هم براى آزادى مردم؛ اينها جزو وظايف اصلى حكومت است. البتّه وقتى ميگوييم مردم، منظور همه ى طبقات مردمند؛ ليكن بديهى است كسانى از مردم بايد بيشتر مورد توجّه قرار گيرند كه بيشتر مورد محروميّت قرار گرفته اند؛ لذا امام دائماً روى طبقات محروم و پابرهنگان كشور تكيه ميكردند. اين فريب است كه كسى ادّعا كند براى مردم كار ميكند؛ امّا در عمل، كار او براى طبقات مرفّه باشد، نه براى طبقات مستضعف و محروم؛ نه اينكه نبايد براى طبقات مرفّه كار كرد؛ آنها هم از حقوق عمومى كشور بايد بهره مند شوند؛ امّا به آن كسى كه محروميّت دارد و دستش از حقوق خود خالى مانده است، بايد بيشترِ توجّه و همّت و تلاش را اختصاص داد؛ لذا امام به طور دائم بر حقوق مستضعفان و محرومان و پابرهنگان تكيه ميكرد. عملاً هم در تمام مدّت پيروزى انقلاب تا امروز و قبل از آن، كسانى كه بيش از همه سينه سپر كردند، از نظام دفاع كردند، سختى هاى نظام را به جان خريدند و در مقابل دشمنان ايستادند، طبقات محروم و پابرهنه و مستضعفان جامعه بوده اند؛ اينها بايد بيش از ديگران مورد توجّه قرار گيرند.⁽¹⁾

2-2-3 - عرصه ى سوّم: عرصه ى بهره بردارى از فكر و عمل مردم در راه اعتلاى كشور

عرصه ى سوّم كه باز بر محور مردم حركت ميكند، عبارت است از بهره بردارى از فكر و عمل مردم در راه اعتلاى كشور؛ يعنى استعدادها را

شكوفا كردن و معطّل نگذاشتن. از اوائل انقلاب، هميشه امام خطاب به جوانان، دانشجويان، متفكّران كشور و كسانى كه دارى استعداد بودند، ميگفت كه به خودتان ايمان بياوريد، نيروى خودتان را باور كنيد و بدانيد كه ميتوانيد. اين درست در مقابل تعاليمى بود كه در دوران طولانى استبداد در اين كشور، تلقين ميشد كه مردم ايران نميتوانند. ما در دوران انقلاب هم ديديم همان كسانى كه اسلام را به معناى حقيقى خود باور نداشتند، به اين معنا هم باور نداشتند؛ هميشه چشم آنها به بيرون مرزهاى كشور بود و به مردم و توانايى هاى آنها اعتقاد نداشتند. اين فكر و اين توجّه را هم، امام در اين نظام نهادينه كرد كه استعدادهاى جوان اين كشور، احساس توانايى كنند؛ و شما بعد از انقلاب هرچه از نشانه هاى علم و پيشرفت علمى و صنعتى در كشور مشاهده ميكنيد، ناشى از اين است. هرجا كه نشانه هاى وابستگى مشاهده ميشود كه به معناى تحقير ملّت ايران و استعدادهاى اوست، ناشى از نقطه ى مقابل اين تفكّر است.⁽¹⁾

2-2-4 - عرصه ى چهارم: عرصه ى لزوم آگاه سازى دائمى مردم

عرصه ى چهارم در خصوص توجّه امام به مردم، عبارت است از لزوم آگاه سازى دائمى مردم. خود امام در سنين بالاى عمر با حال پيرمردى از هر فرصتى استفاده كرد براى اينكه حقايق را براى مردم بيان كند. در دستگاه هاى تبليغاتى جهانى، نقش تحريف و گمراه سازى، نقش فوق العاده خطرناكى است كه امام به آن توجّه داشت. وسايل ارتباطى فكرى نامطمئن و وابسته به دشمنان كشور و ملّت، امام را وادار ميكرد كه، هم خودِ او به طور دائم در موضع تبيين و ارشاد و هدايت مردم قرار گيرد، و هم به ديگران دائماً توصيه كند كه حقايق را به مردم بگويند و افكار آنها

را نسبت به حقايقى كه دشمن سعى ميكند آنها را مكتوم نگه دارد، آشنا كنند. اينكه ما دائماً به صاحبان بيان و قلم و تريبونهاى مختلف توصيه ميكنيم كه هدف و همّت خود را بر تبيين صحيحِ حقايق قرار دهند، براى اين است. امروز دشمن، درست در موضع مقابل اين نقطه ى اساسى اسلامى كار ميكند. از اوائل انقلاب، يكى از اهداف مهمّ دشمن، تحريف حقايق و تاريخ بود. اگر يك وقت در داخل كشور حنجره يا قلم مزدورى پيدا ميشد كه حقايق جنگ و انقلاب و اسلام را تحريف ميكرد، ميديديد فريادهاى تشويق از اطراف دنيا بلند ميشود. امروز نيز همين طور است. امروز هم اگر در داخل كشور كسانى به خاطرِ خوش كردن دل استكبار و راضى كردن دشمنان اسلام و اين ملّت و اين كشور چيزى بگويند و بنويسند كه در آن تحريف اسلام و تاريخ انقلاب و چهره هاى انقلاب باشد، مى بينيد كه در دنيا از طرف دستگاه هاى تبليغاتى استكبار براى او هورا ميكشند و او را تشويق ميكنند! تبيين، موضوع بسيار مهمّى است. انسانها تابع بينش و ديد خودشان هستند. اگر كسى بتواند حقايق را در چشم مردم تحريف كند، يعنى در واقع عمل و بازو و اراده ى مردم را به سمت گمراهى كشانده است؛ اين همان چيزى است كه دشمن ميخواهد. امروز اگر كسانى عليه اسلام و مقدّسات و مجاهدتهاى اين ملّت قلم فرسايى كنند و چيزى بنويسند؛ اگر كسانى عليه بهترين فرزندان اين كشور، يعنى شهيدان ما و مجاهدان راه خدا اظهارنظرى كنند و ريشى بجنبانند؛ اگر كسانى عليه بسيج و جهاد و شهادت حرفى بزنند و چيزى بنويسند؛ مى بينيد مورد تشويق راديوها و سياستمداران و نويسندگان خارجى قرار ميگيرند. امروز همه ى افراد، چه كسانى كه بياناتشان در حوزه هاى وسيع كاربُرد دارد، چه كسانى كه در حوزه هاى كوچكتر سخنانشان مؤثّر واقع ميشود؛ مثل مدرسه و كلاس و دانشگاه و محيطهاى كارگرى و غيره، مسئولند؛ اگر ديدند حقايق و محكمات اسلام و انقلاب مورد تحريف قرار ميگيرد، وظيفه دارند تبيين

كنند، نبايد سكوت كنند؛ امام به اين نكته بسيار توجّه ميكرد، و اين يكى از چيزهايى است كه راز استحكام و ماندگارى و پايدارى نظام در آن مندرج است.⁽¹⁾

3 - گفتار سوّم: رابطه ى امام و امّت در نظام ولايى

3-1 - مفهوم و اهمّيّت ولايت

وقتى كه در نظامى، ولىّ‌الله كسى مثل پيغمبر اكرم يا اميرالمؤمنين در رأس نظام قرار دارد، آن جامعه، جامعه ى ولايت است؛ نظام، نظام ولايت است. ولايت، هم صفتى است براى منصبى كه نبىّ اكرم و جانشينان او از سوى پروردگار، حائز آن بوده اند، هم خصوصيّتى است براى آن جامعه ى اسلامى كه در سايه ى آن حكومت، زندگى ميكند و از پرتو آن بهره ميگيرد؛ من اين نكته را بارها عرض كرده ام، امروز هم ميخواهم بر روى همان نكته تكيه كنم؛ براى اينكه مسائل زندگى، مسائل سرنوشت ساز و وظيفه ى مهمِّ ملّت اسلام، وابسته به همين نكات اساسى و زيربنايى است؛ آن نكته اين است: ولايت كه عنوان حكومت در اسلام و شاخصه ى نظام اجتماعى و سياسى براى اسلام است، يك معناى دقيق و ظريفى دارد، كه معناى اصلى ولايت هم همان است و آن عبارت است از پيوستگى، پيوند، درهم پيچيدن و درهم تنيدگى؛ اين معناى ولايت است؛ چيزى كه مفهوم وحدت، دست به دست هم دادن، با هم بودن، با هم حركت كردن، اتّحاد در هدف، اتّحاد در راه و وحدت در همه ى شئون سياسى و اجتماعى را براى انسان، تداعى ميكند. ولايت يعنى پيوند. «وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يُهٰاجِرُوا مٰا لَكُمْ مِنْ وَلاٰيَتِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ حَتّٰى يُهٰاجِرُوا »⁽²⁾يعنى اين. پيوند افراد جامعه ى اسلامى، با

هجرت حاصل ميشود، نه فقط با ايمان؛ ايمان كافى نيست. پيوند ولايت كه يك پديده ى سياسى، يك پديده ى اجتماعى و يك حادثه ى تعيين كننده براى زندگى است، با تلاش، با حركت، با هجرت، با در كنار هم بودن و با هم كار كردن حاصل ميشود؛ لذاست كه در نظام اسلامى، «ولى» از مردم جدا نيست. معناى ولايت كه پيوند و پيوستگى و با هم بودن است، يك جا به معناى محبّت مى آيد، يك جا هم به معناى پشتيبانى مى آيد كه همه ى اينها در واقع مصاديق به هم پيوستگى، وحدت و اتّحاد است، وَالّا معناى حقيقى، همان اتّحاد و يگانگى و با هم بودن و براى هم بودن است؛ معناى ولايت، اين است. اگر با اين ديد به جامعه ى اسلامى نگاه كنيد، ابعاد اين وحدت اجتماعى و وحدت سياسى و وحدت معنوى و روحى و وحدت عملى، ابعاد عجيبى مى يابد كه بسيارى از معارف اسلامى را براى ما معنى ميكند؛ به سمت مركز عالم وجود حركت كردن انسان، در جهت ولايت الله حركت كردن است. همه ى ذرّات عالم، خواه وناخواه در چنبر ولايت الهى، در دايره ى ولايت الله قرار دارند و انسانهاى آگاه، مختار، تصميم گيرنده و داراى حُسن انتخاب، عملاً هم ولايت الهى را برميگزينند و در آن راه حركت ميكنند، محبّت الهى را كسب ميكنند و خود از محبّت پروردگار، پر ميشوند. صفاى دنياى اسلام و محيط اسلامى و محيط معنوى، ناشى از همين ولايت الله است. اين ولايت الهى، با ولايت خداوند در عالم سياست و محيط سياسى، تفاوت جوهرى ندارد؛ حقيقت هر دو يكى است. لذا در نظام اسلامى، حكومت با محبّت، با ايمان، با وحدت و همدلى، همچنين با هم بودن مردم و حكومت، با هم بودن اجزاى حكومت و با هم بودن اجزاى مردم است؛ اينها است كه مصداق حقيقى ولايت را در جهانِ متشتّت و متفرّق و متنازع، متمايز و مشخّص ميكند و نشان ميدهد كه اين نظام اسلامى است. وجه غالب زندگى در نظام اسلامى و در نظام ولايت، بايد تعاطف، همدلى، تعاون و همكارى باشد؛ لذا شما در آيات كريمه ى قرآن

هم كه نگاه ميكنيد مى بينيد اين مسئله ى همكارى و همدلى و همراهى، بخش قابل توجّهى از آيات قرآن را به خود اختصاص داده است؛ آياتى هست كه صريحاً در اين معنا است، مثل «وَ اِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اَللّٰهِ جَمِيعاً »⁽¹⁾و غير اينها؛ آياتى هم هست كه اگرچه بصراحت در اين معنا نيست، امّا مفاد و جهت حقيقى آن، اتّحاد دلها و جانها و همگامى انسانها است و ميدانيد كه اميرالمؤمنين، مظهر همدلى يك رهبرى سياسى، يك حاكم سياسى و يك ولى و امام، با آحاد مردم است، مثال زدنى تر از اميرالمؤمنين هم نميشود كسى را در دنيا و در تاريخ پيدا كرد؛ علىٌّ ولىّ الله؛ ولايت به معناى حقيقى، اين است.

ما از اوّل در نظام مقدّس جمهورى اسلامى، به بركت وحدت و اتّحاد، هر كارى كرديم و توانسته ايم بكنيم؛ اين همان روح ولايت است؛ ولايت يعنى اين و بحمدالله ملّت ما، ملّتى يكپارچه و مردمى متّحدند. اين اتّحاد، مظاهر بسيار ارزشمندى داشته است؛ ملّت ما از امتياز معناى همزيستى، همدلى، همدستى، همگامى و اتّفاق و اتّحاد، با همه ى خصوصيّاتى كه در قاموس سياسى جهان دارد و آن را ارزشمند كرده است، به تمام معنى كلمه برخوردار بوده است.⁽²⁾

3-2 - ولايت در بين مؤمنين، لازمه ى حكومت و تسلّط الهى

ولايت در بين مؤمنين، لازمه ى حكومت الهى و تسلّط الهى است، لازمه ى حكمروايى آيات قرآن و احكام نورانى قرآن است. اگر دلها جدا بود، اگر دشمنى بود، اگر بغضاء بود، ديگر اين حكومت الهى نيست؛ اين حكومت طاغوت است. جان گرگان و سگان از هم جدا است.⁽³⁾

جان گرگان و سگان از هم جدا است متّحد جانهاى شيران خداست

نميشود ادّعاى نظام الهى كرد؛ ليكن حقيقت قضيّه اين است كه دلها با هم است، مردم در خطّ اسلامند، مردم در خطّ خدا و راه خدا هستند. البتّه ممكن است سلايق، اختلاف داشته باشد؛ مذاقها اختلاف داشته باشد. مسئله ى مذاق و سليقه، غير از دل و جهت و راه و جهت گيرى كلّى است. در اين جهت گيرى كلّى «وَ اِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اَللّٰهِ جَمِيعاً » اعتصام به حبل الله، بايد با اجتماع باشد، بايد با هم اعتصام كنند. همه با مسئولين كشور، همه براى تقوّيت نيروهاى خدمتگزار كشور، احساس وظيفه كنند. همه بايد دولت را تقويت كنند؛ همه بايد پشتيبانى كنند.⁽¹⁾

3-3 - ولايت، مستلزم پيوندهاى فكرى و عقيدتى مردم و حاكمان

معناى ولايت اين است كه اسلام در نماز و روزه و زكات و اعمال فردى و عبادات، خلاصه نميشود. اسلام، داراى نظام سياسى است و در آن حكومتى بر مبانى مقرّرات اسلامى پيش بينى شده است. در اصطلاح و عرف اسلامى نام حكومت، «ولايت» است. ولايت، حكومتى است كه در آن، شخص حاكم با آحاد مردم داراى پيوندهاى محبّت آميز و عاطفى و فكرى و عقيدتى است، مردم به او متصّل و پيوسته اند، به او علاقه مندند و او منشأ همه ى اين نظام سياسى [بوده] و وظايف خود را از خدا ميداند و خود را عبد و بنده خدا مى انگارد. استكبار در ولايت وجود ندارد. حكومتى كه اسلام معرّفى ميكند، از دموكراسى هاى رايج دنيا مردمى تر است؛ با دلها و افكار و احساسات و عقايد و نيازهاى فكرى مردم ارتباط دارد؛ حكومت در خدمت مردم است. در حكومت اسلامى، كسى كه ولىّ‌امر است يعنى كار اداره ى نظام سياسى به او سپرده شده است، از لحاظ قانون با ديگران يكسان است. او حق دارد بسيارى از كارهاى بزرگ را براى مردم و كشور و اسلام و مسلمين انجام دهد؛ امّا خودش محكوم قانون است.⁽²⁾

3-4 - رابطه ى عاطفى - ايمانى بين مردم و مسئولان

يكى از خصوصيّات اين مردم سالارى اين است كه رابطه ى مردم و مسئولان به صِرف رابطه ى قانونى منحصر نميشود؛ بلكه علاوه بر آن، رابطه ى عاطفى و ايمانى است كه ناشى از اعتقادات مردم، ناشى از بينش دينى مردم، ناشى از تعهّد مردم به مبانى و اصول انقلاب است. اين چيزى است كه در دنيا ما نظيرى برايش نميشناسيم كه رابطه ى مردم با مسئولين، يك چنين رابطه ى مستحكمِ عاطفى و ايمانى و نشانه ى پايبندى به مبانى باشد؛ و همين است كه مسئولين را هدايت ميكند. رئيس جمهور محترمى كه امروز رسماً به مسئوليّت سنگين و افتخارآميز رياست جمهورى رسيدند، به اين نكته توجّه كنند كه مردم، كشور عزيز ايران را يك كشور اسلامى و مبتنى بر تعاريف اسلامى و تعاليم اسلامى ميدانند؛ لذا مى ايستند... شما ملاحظه كنيد ديروز در اين كشور روز قدس بود. چه كسى اجبار كرده بود كه مردم در اين هواى گرم، با دهان روزه بيايند توى خيابانها، در تهران، در شهرستانها، در هواى گرم مناطقى مثل خوزستان و بر مبناى يك اعتقاد شعار بدهند و ايستادگى را به رخ دنيا بكشانند و موضع خود را نسبت به مسئله ى فلسطين و رژيم غاصب صهيونيست اعلام كنند؟ تحليل تحليلگران چگونه است؟ اين حادثه ى عظيم را چگونه تحليل ميكنند؟ اين اتّفاقى است كه هر سال در روز قدس و نيز در روز بيست ودوّم بهمن مى افتد؛ اين ملّت مى آيند با شوق، با ذوق، از همه ى قشرها، پير و جوان، زن و مرد، در اقصى نقاط كشور، موضع خودشان را نسبت به مسائل اساسى كشور فرياد ميكنند؛ اين همان ايمان است، اين رابطه ى ايمانى است. هيچ دستورى، هيچ مشوّق مادّى اى نميتواند مردم را اينجور به ميدانهاى حضور بكشاند؛ حضور در انتخابات هم همين جور است. انتخابات پرشور رياست جمهورىِ امسال را كه ملاحظه كرديد و همچنين نظائرش را در دوره هاى گذشته، مردم به وجود مى آورند؛ چون احساس تعهّد ميكنند،

احساس تكليف ميكنند؛ پايبندى و تقيّد ايمانى، آنها را به ميدان حضور سياسى و حضور اجتماعى ميكشاند؛ اين، خصوصيّت مردم سالارى دينى است. اين راه را امام بزرگوار جلوى پاى مردم گذاشت، مردم هم با وفادارى كامل اين راه را تا امروز پيموده اند، ان شاءالله بعد از اين هم خواهند پيمود.⁽¹⁾

اسلام، حكومت را با تعبير «ولايت» بيان ميكند و شخصى را كه در رأس حكومت قرار دارد، به عنوان والى، ولى، مولا يعنى اشتقاقات كلمه ى ولايت معرّفى ميكند. معناى آن چيست؟ معناى آن، اين است كه در نظام سياسى اسلام، آن كسى كه در رأس قدرت قرار دارد و آن كسانى كه قدرتِ حكومت بر آنها در اختيار اوست، ارتباط و اتّصال و پيوستگى جدايى ناپذيرى از هم دارند؛ اين، معناى اين قضيّه است؛ اين، فلسفه ى سياسى اسلام را در مسئله ى حكومت براى ما معنا ميكند. هر حكومتى كه اين طور نباشد، ولايت نيست؛ يعنى حاكميّتى كه اسلام پيش بينى كرده است، نيست. اگر فرض كنيم در رأس قدرت، كسانى باشند كه با مردم ارتباطى نداشته باشند، اين ولايت نيست. اگر كسانى باشند كه رابطه ى آنها با مردم، رابطه ى ترس و رعب و خوف باشد، نه رابطه ى محبّت و التيام و پيوستگى، اين ولايت نيست. اگر كسانى با كودتا بر سر كار بيايند، اين ولايت نيست. اگر كسى با وراثت و جانشينى نَسَبى منهاى فضايل و كيفيّات حقيقى كه در حكومت شرط است در رأس كار قرار گيرد، اين ولايت نيست. ولايت، آن وقتى است كه ارتباط والى يا ولى، با مردمى كه ولايتِ بر آنها است، يك ارتباط نزديك، صميمانه، محبّت آميز و همان طور كه در مورد خود پيامبر وجود دارد، باشد؛ يعنى از خود مردم كسى باشد كه عهده دار مسئله ى ولايت و حكومت باشد؛ اساس كار در حاكميّت اسلام اين است.⁽²⁾

3-5 - حقيقت ولايت الهى: ارتباط با مردم

اشاره

ولايت، آن وقتى است كه ارتباط والى يا ولى، با مردمى كه ولايتِ بر آنها است، يك ارتباط نزديك، صميمانه، محبّت آميز و همان طورى كه در مورد خود پيامبر وجود دارد «بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ »⁽¹⁾از خود آنها كسى را مبعوث كرده است باشد؛ يعنى از خود مردم كسى باشد كه عهده دار مسئله ى ولايت و حكومت باشد. اساس كار در حاكميّت اسلام اين است. البتّه معيارها سر جاى خود محفوظ است. اگر كسى همين ارتباط با مردم را بدون داشتن آن معيارهاى واقعى پيدا كرد، اين بازهم ولايت نيست و اين ملاكها را ندارد؛ اگرچه ممكن است بُعد ديگرى را داشته باشد. پس، علاوه بر آن معانى حقيقى اى كه وجود دارد، حكومت در اسلام، حكومت ولايى است و ولايت يعنى حكومت، كه با اين تعبير لطيف و متناسب با شخصيّت و شرافت انسان بيان شده است. حقيقت ولايت الهى اين است: ارتباط با مردم.⁽²⁾

حقيقت ولايت توجّه به حقوق مردم و مصالح آنان

اسلام، منهاى همين مفهوم ولايت كه يك مفهوم مردمى و متوجّه به جهت حقوق مردم و رعايت آنها و حفظ جانب انسانها است، هيچ حاكميّتى را بر مردم نميپذيرد و هيچ عنوان ديگرى را در باب حكومت قائل نيست. آن كسى كه ولى و حاكم مردم است، يك سلطان نيست؛ يعنى عنوان حكومت، از بُعد اقتدار و قدرت او بر تصرّف ملاحظه نميشود، از بُعد اينكه او هركارى كه ميخواهد، ميتواند بكند، مورد توجّه و رعايت نيست؛ بلكه از باب ولايت و سرپرستى او و اينكه ولىّ مؤمنين يا ولىّ امور مسلمين است، اين حق يا اين شغل يا اين سمت مورد توجّه قرار ميگيرد؛

مردمى ترين نوع حكومت اين است. در فرهنگ بشرى، يعنى فرهنگ آزادى خواهان عالم در طول تاريخ هيچ چيزى كه از حكومت زشت باشد، در مفهوم ولايت وجود ندارد. مفهوم استبداد يا خودسرى، به ميل خود يا به ضرر مردم تصميم گرفتن، مطلقاً در معناى ولايت اسلامى نيست. ولايت در اسلام، ناشى از ارزشها است؛ ارزشهايى كه وجود آنها، هم آن سِمت و هم مردم را مصونيّت ميبخشد؛ مثلاً عدالت به معناى خاص، يعنى آن ملكه ى نفسانى از جمله ى شرايط ولايت است؛ اگر اين شرط تأمين شد، ولايت يك چيز آسيب ناپذير است؛ زيرا بمجرّد اينكه كمترين عمل خلافى كه خارج از محدوده و خارج از اوامر و نواهى اسلامى است، از طرف آن ولى يا والى تحقّق پيدا كرد، شرط عدالت سلب ميشود. كوچك ترين ظلم و كوچك ترين كج رفتارى كه خلاف شرع باشد، عدالت را سلب ميكند، هر تبعيضى، هر عمل خلاف و گناه و ترك وظيفه اى، عدالت را از والى سلب ميكند؛ وقتى هم كه عدالت سلب شد، او از آن منصب منعزل ميشود. ولايت يعنى حاكميّت انسانهاى پارسا، انسانهاى مخالف با شهوات و نفس خودشان، انسانهاى عامل به صالحات؛ اين، معناى ولايت اسلامى است.⁽¹⁾

3-6 - ارتباط بين ولى و مردم، غير قابل انفكاك

در آن دستگاهى كه حكومتش به شكل ولايت است، ارتباط بين ولى و مردم، غير قابل انفكاك ميباشد. ولايت يعنى سرپرستى، پيوند، ارتباط، اتّصال، به هم پيچيده شدن دو چيز، به هم جوشيدگى و به هم پيوستگى كسانى كه با يكديگر ولايت دارند. معنا و شكل و مفهوم ولايت در جامعه و نظام اسلامى، اين است. از اين جهت، در جامعه ى اسلامى، كلمه ى ولايت

به حكومت اطلاق ميشود و رابطه ى بين ولى و مردم، يك رابطه ى ولايتى است و ارتباط و اتّصال آنها، غير قابل انفكاك ميباشد و تمام اجزاى اين جامعه، با يكديگر متّصلند و از هم جدا نيستند. قضيّه، مثل دستگاه هاى سلطنت، دستگاه هاى قدرت و كودتاچى هايى كه بر يك جامعه مسلّط ميشوند، نيست.

در جامعه ى اسلامى، دستگاه مديريّت و حاكميّت جامعه، همه وهمه، متّكى به مردم، جزو مردم، همراه با مردم، متّصل به مردم به تمام معناى اتّصال هستند و جدا نيستند. آنجايى كه دستگاه هاى حكومت، به راهى ميروند و مصالح مردم، به راه ديگرى، به خاطرِ همين احساس جدايى است. مصالح دستگاه حاكم، يك چيز است؛ مصالح مردم، يك چيز ديگر. مصالح دستگاه حاكم، پيوند با آمريكا و قدرتهاى مسلّط و استعمارگران و غارتگران منابع نفتى و اين چيزها است - همچنان كه در دوران رژيم منحوس پهلوى، در كشور ما بود و امروز در خيلى از كشورهاى ديگر هست - مصالح مردم، يك چيز ديگر است؛ مصالح مردم در اين است كه آن دستگاه حاكم و آن نوكران و پيوستگان بيگانه را از سر راه كمال خودشان بردارند؛ مصالح اين دو، بكلّى در دو جهت قرار دارد. ليكن در نظام اسلامى، اين طور نيست؛ در نظام اسلامى، حاكم، ولى و دوست و سرپرست و برادر و مرتبط و براى مردم است.

ما مسئولان وظيفه داريم كه ولايت الهى و اسلامى را در جامعه ى خودمان، در شكل پرجاذبه ى آن، براى انسانهاى مشتاق و محروم، هرچه بيشتر تحقّق ببخشيم. قدم اوّل اين است كه از راه مردم جدا نشويم و فراموش نكنيم كه همين مردم، پابرهنگان، طبقات ضعيف، اين كسانى كه در معيارهاى مادّى جوامع، چيزى به حساب نمى آيند، صاحبان اصلى كشورند و پيروزى هاى اين انقلاب و اين كشور و عزّت ايران، به خاطرِ فداكارى هاى آنان به دست آمده است. فراموش نكنيم كه اين مردم بودند

كه اسلام را براى اين كشور الهى و اسلامى خواستند و اراده كردند و آن را تحقّق بخشيدند. از مردم جدا نشويد.⁽¹⁾

3-7 - ولايت، يعنى نبودن خودپرستى، سلطنت و اقتدار خودخواهانه

ولايت، يعنى حكومت الهى كه هيچ اثرى از خودپرستى، سلطنت و اقتدار خودخواهانه در آن وجود ندارد؛ اگر وجود پيدا كرد، ولايت نيست. فرق بين حكومت و ضمانتهاى الهى با غير الهى، اين است كه در ضمانتهاى الهى، ضمانت درونى است. اگر كسى كه متصدّى مقامى است، شرايط آن را نداشت، به خودى خود اين پيوند از او خلع ميشود؛ اين امرِ خيلى مهمّى است. بناى ولايت الهى، بر هضم شدن در امر و نهى پروردگار است؛ يعنى حكومتى كه در آن، اقتدارِ حاكميّت هست، ولى خودخواهىِ سلطنت نيست، جزم و عزم قاطع هست، امّا استبداد به رأى نيست. درست نقطه ى مقابل سلاطين مادّى و حكومتهاى بشرى. در حكومتهاى بشرى، آنچه كه از به خود بستن و نشان دادن مظاهر اقتدار و سلطنت و سلطه و زورگويى و براى خود خواستن و غير خود را نفى كردن هست، نقطه ى مقابلش در حكومت الهى است؛ مظهر آن هم اميرالمؤمنين (عليه الصّلاة والسلام) است.⁽²⁾

3-8 - ولايت، يعنى اقتدار بدون استبداد

ولايت، يعنى حكومتى كه در آن در عين وجود اقتدار، در عين وجود عزّت يك حاكم و جزم و عزم و تصميم قاطع يك حاكم، هيچ نشانه اى از استبداد و خودخواهى و خودرأيى و زياده طلبى و براى خودطلبى و مانند اينها نيست؛ اين، آن نشانه ى اصلى براى اين حكومت است. بديهى است كه در چنين حكومتى، عدالت بايد زنده شود. هرچه كه ما در امر

عدالت كوتاه بياييم، ضعف ما در اين خصوصيّات است. هرچه و هرجا كه در امر عدالت، در امر محو شدن و هضم شدن در اراده ى الهى و احكام الهى، كوتاه بياييم، ناشى از ضعفهاى شخصى ما است. اگر ولايت اسلامى باشد، زندگى زير سايه ى اميرالمؤمنين، براى همه حاصل خواهد شد براى مؤمن، براى فاسق و براى كافر؛ حتّى كفّار هم در آن، راحت زندگى ميكنند. اين طور نيست كه در آن، فقط آدمهاى پرهيزكار، راحت باشند؛ غير پرهيزكار هم از امنيّت آن محيط، از مساوات، از عدالت و از آرامش معنوى در آن محيط، استفاده ميكند. ولايت اسلامى اين طور است كه وقتى مخالفين در حكومت اميرالمؤمنين، خلخال از پاى زن يهودى بيرون مى آورند، امامِ آن جمعيّت و حاكمِ حكيم ميگويد كه اگر مسلمانى از اين امر بميرد، از غصّه ى اينكه در حكومت او خلخال از پاى يك زن يهودى درآورده اند، حق دارد. اگر حكومت الهى نشد، جامعه، جامعه ى تبعيض آميز است. تبعيض هم انواعى دارد. آنجايى كه زمامداران حكومت و قدرت، مردمانى باشند كه يا از كسى نترسند، يا اخلاقيّاتى نداشته باشند و در درون آنها ناظرى از خدا نباشد، همين وضعى است كه امروز شما در دنيا ملاحظه ميكنيد: كشتن مسلمانان كوزوو و به دنبال مسلمانان بوسنى و هرزگوين، با هدف نابود كردن نسل مسلمان از منطقه ى اروپا؛ اين كار انجام ميگيرد. [اينكه] مسلمانان در اروپا صاحب مملكتى باشند، نميشود؛ امّا اگر به عنوان يك انسان درجه ى دو زندگى كنند، مانعى ندارد!⁽¹⁾

3-9 - ولايت يعنى ارتباط و اتّصال

اين حركت بزرگ و تاريخ ساز، يعنى نصب اميرالمؤمنين متّكى به ملاكهايى است و اين كار، مفهومى دارد. اگرچه ولايت يك امر سياسى است، امّا همه ى مضمون ولايت در سياست خلاصه نميشود. اين ولايت،

پرتوى از ولايت ذات مقدّس پروردگار است. اين ولايت، ناشى از حضور ولايت الهى در وجود اميرالمؤمنين است، همچنان كه در وجود پيامبر مكرّم اسلام بود. اين ولايت، فرعى از آن اصل و ميوه اى از آن ريشه است. لذا از آن به «ولايت» تعبير شده است. ولايت درحقيقت به معناى پيوند، ارتباط و اتّصال است. آن كسى كه منصوب به اين مقام است، برخلاف حكّام و فرمانروايان عالم، فقط يك فرمانروا يا يك سلطان و يك حاكم نيست بلكه يك ولى است، به مردم نزديك است، به آنها پيوسته است و مورد اتّكاى دل و جان مردم است.⁽¹⁾

3-10 - امكان تحقّق كامل ولايت اسلامى در يك جامعه ى اسلامى

ولايت اسلامى به شكل كامل، در يك جامعه ى اسلامى عملى است؛ چون ولايت بر اساس ارزشهاى اسلامى يعنى عدالت اسلامى، علم اسلامى و دين اسلامى است؛ امّا به شكل غير كامل، در همه ى ملّتها و در ميان همه ى جوامع عملى است. اگر ميخواهند كسى را به عنوان رهبر و حاكم بر جامعه انتخاب كنند، سراغ آن كسى كه سرمايه داران معرّفى ميكنند، نروند؛ سراغ پارساترين و پاك ترين و بى اعتناترين انسانها به دنيا بروند؛ آن كسى كه قدرت را سرمايه ى شخصى خود به حساب نمى آورد و از آن براى سود شخصى خويش استفاده نميكند. اگر ملّتها، قطع نظر از مذاهب و اديانى كه بر آنها حاكم است، بخواهند راه سعادت را پيدا كنند، بايد به ولايت اسلامى برگردند.⁽²⁾

فصل چهارم ولايت فقيه در مردم سالارى دينى

1 - اهمّيّت رهبر

1-1 - جايگاه رهبران در طول تاريخ

رهبران عالم در طول تاريخ از پيغمبران و جانشينانشان كه بگذريم، به طور غالب انسانهاى فاسق و فاسد و هوسران و خودخواه و مغرورى بوده اند. امروز هم به دنيا كه نگاه كنيد وضعيّت همان گونه است و درد بزرگ جوامع بشرى هم همين است؛ فرق نميكند، چه در جوامع مستكبر و چه در جوامع مستضعف؛ حتّى در جوامع مستضعف هم رهبران اگر فاسد نبودند، اگر متكبّر نبودند، اگر به فكر مردم خودشان بودند، آن جامعه ها مستضعف نميماندند. من درباره ى قاره ى آفريقا مطالعات زيادى ميكنم، قاره ى آفريقا يكى از ثروتمندترين قاره هاى دنيا است. انسان تا نبيند باور نميكند كه آفريقا آن چنان سرزمينهاى سرسبزى، آن چنان مناطق آبادى، آن چنان جنگلهاى انبوهى، آن چنان رودخانه هاى سرشار و فيّاضى و درياچه هاى معجزگونه اى را در خود دارد؛ امّا همين آفريقا با اين زمينه ى طبيعى براى كشاورزى و با داشتن مهم ترين و قيمتى ترين منابع عالم، امروز گرسنه ترين مناطق دنيا است؛ چرا؟ به نظر ما رهبران و سران به وظايف خودشان عمل نميكنند. اگر خودخواهى ها و راحت طلبى ها و جاه طلبى ها، اگر ضعفهاى بشرى در

ميان نباشد، ملّتهاى آفريقا ميتوانند آن سرزمين را اقلّاً براى زندگى خودشان آباد كنند. در كشورهاى اسلامى هم قضيّه همين جور است. امروز مهم ترين منابع نفت عالم در كشورهاى اسلامى است؛ حسّاس ترين گذرگاه هاى آبى عالم يا در وسط كشورهاى اسلامى است يا در كنار آنها است؛ مهم ترين مسيرهاى استراتژيك بين مناطق دور دنيا متعلّق به كشورهاى اسلامى است. به نقشه ى جغرافيا نگاه كنيد، دنياى اسلام در قلب جهان بشريّت قرار گرفته است؛ با اين وضعيّت، امروز كشورهاى اسلامى، يا از فقر رنج ميبرند، از بيسوادى رنج ميبرند، از تبعيض رنج ميبرند، يا آمريكا و يا قدرتهاى ديگر بر آنها حكمرانى ميكنند؛ چرا؟ چون رهبران كشورهاى اسلامى به وظايفشان عمل نميكنند. در طول تاريخ همين بلاى بزرگ را ملّتها و كشورها و اجتماعات داشته اند.⁽¹⁾

1-2 - اهمّيّت رهبران الهى

قرآن كريم وقتى از انبياء حرف ميزند، آنان را به عنوان رهبران برجسته ياد ميكند. «وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا »⁽²⁾يعنى ما پيغمبران را رهبرانى قرار داديم كه مردم را در سايه ى فرمان ما هدايت ميكنند. رهبر نقشه را از خدا ميگيرد، راه را از خدا مى آموزد، روشها را از خدا مى آموزد؛ اين رهبرى، رهبرى درست است. «وَ أَوْحَيْنٰا إِلَيْهِمْ فِعْلَ اَلْخَيْرٰاتِ »⁽³⁾وقتى رهبرى، رهبرى خدايى شد، كار خوب را هم از خدا ياد ميگيرد. خدا آن رهبرى را كه از سوى اوست، دست ميگيرد و هدايت ميكند، از مشكلات او را عبور ميدهد.⁽⁴⁾

1-3 - احياى رهبرى الهى در انقلاب اسلامى

قرنها گذشت از صدر اسلام؛ رهبرى ها، رهبرى هاى اسلامى نبود. مردم مسلمان بودند، امّا رهبران به اسلام اعتقاد و ايمان نداشتند، لذا اسلام و مسلمين دچار انحطاط شدند. انقلاب بزرگ ما مهم ترين كارى كه كرده است، مسئله ى رهبرى است. رهبرى در انقلاب ما از رهبرىِ دنيايى به رهبرىِ الهى تبديل شد. در جامعه ى اسلامى، در جمهورى اسلامى ما رهبر آن كسى است كه مردم به دين او، به تقواى او، به علم او، به ورع و زهد او، به عبوديّت او، به صلاح او معتقدند. مردم بيخود معتقد نميشوند. در دنيا نگاه كنيد رهبران كيانند؟ آن رهبرى كه به زندگى زاهدانه قناعت كند در دنيا كجا است؟ آن رهبرى كه نيمه ى شب با خدا راز و نياز كند، از خدا كمك بخواهد، آن رهبر كجا است؟ آن رهبرى كه در مشكلات عظيم سياسى و اقتصادى و نظامى از خدا استمداد كند، به خدا توكّل كند، رضاى خدا را در نظر بگيرد، اخلاص داشته باشد، كجا است؟ در زير اين آسمان تنها نقطه اى از عالم كه رهبرى با اين خصوصيّات امتياز دارد، جمهورى اسلامى و كشور عزيز و ميهن بزرگ و محبوب اسلام، يعنى كشور ايران است. امروز به بركت انقلاب، رهبرى ما به يك رهبرى الهى تبديل پيدا كرده است. در گذشته رهبران و زمامداران در اين كشور چه كسانى بودند؟ رهبر عظيم و عزيز ما آن انسانى است كه كوه مشكلات و طوفانهاى حوادث با توكّل به خدا براى او چيز بسيار كوچك و قابل تحمّلى است، و اين دستگاه رهبرى و اين توكّل عجيب و اين اتّكا به خدا و اين ايمان و باور حقيقى به پروردگار و به لطف الهى در تمام نظام اجتماعى ما به بركت رهبرى به چشم ميخورد. لذا ما امروز در مقابل قدرتهاى استكبارى كه با انقلاب ما دست و پنجه نرم ميكنند، نه فقط احساس بيم نميكنيم، نه تنها احساس ضعف نميكنيم، نه تنها از آنها نميترسيم، بلكه خدا خواسته است كه در مقابله ى با قدرتهاى استكبارى، قدرتهاى استكبارى از انقلاب

اسلامى و از جمهورى اسلامى و از ملّت ايران بترسند؛ اين به بركت اتّكا به خدا است. امروز در دنيا تنها كشورى كه قانونش از اسلام گرفته ميشود كشور ما است. تنها كشورى كه دنباله رُوِ انبياى الهى است كشور ما است. تنها نقطه اى كه زر و زور ارزش به حساب نمى آيد كشور ما است. تنها جايى كه مردم با رهبرى احساس همسنگرى كامل ميكنند كشور ما است، و اين به بركت انقلاب اسلامى ما است كه مسئله ى رهبرى را اين طور با تكيه ى به قرآن و احكام الهى حل كرده است. خداى متعال بر ما منّت گذاشت و رهبرى، انسان بزرگى، شخصيّت برجسته و ممتازى كه در طول تاريخ نظير او را كم شناخته ايم و ديده ايم به ما ارزانى داشت.⁽¹⁾

2 - اهمّيّت مسئله ى ولايت فقيه

اشاره

واقعاً مسئله ى ولايت فقيه، مسئله ى مهمّى است؛ مسئله ى شوخى نيست؛ يعنى اساس نظام و ستون فقرات نظام است.⁽²⁾

محوريّت ولايت فقيه در قانون اساسى

خيلى ها ادّعاى حكومت اسلامى كردند، امّا آن كسانى رهبرىِ اين حكومتها را به دست گرفتند كه خودشان از اسلام سررشته اى نداشتند، اطّلاعى نداشتند. چگونه ممكن است بر جامعه ى اسلامى كسى حكومت بكند كه خود او اسلام را نشناسد يا تقيّدِ او به اسلام و به عملِ به اسلام يا دلسوزى او براى اسلام مورد ترديد باشد. اين حكومت اسلامى براى اوّلين بار - تا آنجايى كه ما مى شناسيم - پايه ى حكومت را گذاشت بر ولايت فقيه. يعنى در رأس حكومت كسى قرار دارد كه از ديگران اسلام را بهتر مى شناسد، با كتاب و سنّت بيشتر آشنا است و از لحاظ تقوا و پايبندى

عملى هم ممتاز است. يعنى تقواى او و پايبندى او و دلسوزى او مُبرهَن و واضح است؛ اين اوّلين هدف كه چيز فوق العاده بديع و تازه اى بود. هدف بعدى قانون اساسى، وحدت كشور و امنيّت عمومى و رابطه ى ارگانيك و پيوسته ى تمام دستگاه ها بود. شما به قانون اساسى ما كه نگاه ميكنيد مى بينيد تمام دستگاه هاى كشور مثل كلافى به هم بسته و پيچيده اند و همه به مركز ولايت فقيه به نحوى از انحاء متّصلند. دستگاه قانونگذارى كشور بالاخره قانون را بايد به نظر شوراى نگهبان برساند كه فقهاى اين شورا كه نصف تعداد آن را تشكيل ميدهند، منصوب وليّفقيه اند. قوّه ى مجريّه به رئيس جمهور ختم ميشود كه رئيس جمهور با امضا و تصويب امام امّت اين مسئوليّت را پس از رأى مردم به عهده ميگيرد. قوّه ى قضائيه به شوراى عالى قضائى ختم ميشود كه دو عنصر اصلى شوراى عالى قضائى مورد قبول و تأييد و نصب وليّفقيه هستند. يعنى اين دستگاهها به همديگر متّصل و مرتبط و پيچيده و همه منتهى ميشوند به رأس مخروط يعنى وليّفقيه، كه يكى از هدفهاى قانون اساسى اين بوده كه اين دستگاه ها را به هم مرتبط و متّصل بكند و بين آنها ارتباط برقرار كند. يكى از اهداف قانون اساسى اين بوده كه قدرت را در يك نقطه متمركز نكند؛ چون تمركز قدرت در يك نقطه، يك تجربه ى بسيار تلخى براى كشور ما و براى همه ى كشورها است. خب، يك نفر وقتى قوى شد، وقتى احساس كرد كه مستقل است، بى نياز از ديگران است، نظارتى بالاى سرش نيست «إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ لَيَطْغىٰ أَنْ رَآهُ اِسْتَغْنىٰ »⁽¹⁾طغيان، بدون ترديد گريبان چنين انسانى را خواهد گرفت. در قانون اساسى جمهورى اسلامى، قدرت به شكل عجيبى تقسيم شده بين مراكز مختلف. البتّه اگر ما درست دقّت كنيم راه هماهنگى و وحدتِ عمل بين اين مراكز مختلف هم در خود قانون اساسى وجود دارد كه اگر به شكل صحيحى مَشى بشود، اين هماهنگى هم كاملاً ميسور است.⁽²⁾

3 - نظرات فقها در خصوص ولايت فقيه

اشاره

ايشان [نراقى] معروف ترين فقيهى است كه درباره ى «ولايت فقيه» نظر قاطعِ صريحِ روشنى دارد. اگرچه مرحوم صاحب جواهر در اعتقاد به ولايت فقيه، كمتر از ايشان نيست؛ قطعاً صاحب جواهر هم با همين سعه معتقد است؛ بلكه ميشود گفت همه ى فقهاى شيعه از اوّل الى زماننا هذا، نسبت به مسئله ى ولايت همين عقيده را داشته اند؛ منتها براى آنها موضوعيّت نداشته تا بيايند درباره ى سعه ى ولايت بحث كنند. انسان از مجموع فرمايشهاى فقها، از زمان محقّق حلّى و حتّى قبل از ايشان، به طور قطع چيزى غير از اين پيدا نميكند؛ ليكن ايشان بصراحت اين قضيّه را اين طور قوى و خوب بحث كرده اند.⁽¹⁾

اعتقاد همه ى فقهاى اسلام به اصل ولايت فقيه

همه ميدانند و صاحب نظران جهانى هم واقفند كه ولايت فقيه از ابتكارات بسيار برجسته و نمايان و ممتاز اسلام است. فكر حكومت وليّفقيه به معناى درست اين كلمه، فكرى است كه امروز پاسخگوى نيازهاى حقيقى بشر است. بشر، امروز از بى تقوايى ها و بى توجّهى به معنويّات رنج ميبرد و زندگى او دستخوش غرقه شدن در مادّيات است. اگر حكومتى تشكيل شود كه طبيعى است بيشترين تأثير را حكومت در وضع زندگى و در سرنوشت مردم دارد و در رأس آن، كسى قرار گيرد كه فرضاً عالم به دين است، عالم به معنويّات است، خويشتن دار در مقابل گناه و مطيع خدا است؛ هيچ چيز براى بشريّت از اين حكومت مفيدتر، نجات بخش تر و فورى تر و ضرورى تر نيست. لذا ولايت فقيه موضوعى نيست كه ما درباره ى اصل آن دچار مشكل باشيم و بخواهيم خودمان را جمع و جور كنيم تا مشروعيّت آن را اثبات نماييم؛ چون جزو واضحات اسلام است. اصل

ولايت فقيه را هيچ يك از فقهاى اسلام، از اوّل ظهور اسلام تاكنون منكر نشده است. البتّه در وسعت دايره ى اين ولايت، بحث است و مسلّماً روشن است كسانى كه به موضوع حكومت فكر نميكنند، كسانى كه با مسائل سياسى در جوامع بشرى آشنايى ندارند، كسانى كه نميدانند عمل به دين، متوقّف بر حاكميّت دين است و بدون حاكميّت دين، عمل به دين به صورت كامل نه امكان دارد و نه اصلاً قابل تصوّر است، دايره ى ولايت فقيه را در اين وسعت نميدانند و از آنها توقّع هم نيست.

موضوع، يك موضوع سياسى و به معناى بصيرت در امر سياسى است؛ اين، نظر فقهى نيست. بنابراين، كسانى كه از اين بصيرت برخوردارند مانند فقهاى قبل از دوره ى ما و زمان ما كه آنها را مى شناسيد و اسم و نظراتشان معروف و واضح است و همچنين امام بزرگوار و ديگر فقهاى بزرگ زمان خود ما، بر اين امر اتّفاق نظر كرده اند. پس درباره ى اصل موضوع با مشكلى مواجه نيستيم، ولى درباره ى جزئيّات و فروع مسائلى كه متوجّه اين مجموعه ميشود، حتماً بايد بحث شود و اولى به اين بحث هم، خبرگان اين راه و رشته اند. اگر خبرگان در اين زمينه، درست و منطبق با اصول بحث نكنند، ناخبرگان مى آيند و شطحيّات بى منطق را در اين زمينه رايج ميكنند. بنابراين، بهترين كار همين است كه در خصوص فروع و جزئيّات بحث شود.⁽¹⁾

ضرورت تفكيك مسئله ى اصل ولايت فقيه از شخص ولى

البتّه در بحث ولايت فقيه، همواره بايد اين تفكيك مورد نظر باشد كه آن چيزى كه مربوط به دين و تشريع است، اصل شاكله ى نظام است، اصل ولايت فقيه است؛ امّا در مورد شخص، چه زيد و چه عمرو و تشخيص اينكه كيست و چه خصوصيّتى دارد؟ آيا اصلاً فقاهت و عدالت دارد و از شرايط

برخوردار است؟ و يا در دَوَران امر بين زيد و عمرو كه آيا اين مقدّم است يا آن، طبيعتاً اين طور نيست كه شرع، مستقيماً وارد شود. شرع مقدّس، معيارهايى به دست مردم ميدهد و آنها در اين زمينه ها، طبق معيارها عمل ميكنند؛ در اين مورد هم مسئله اى نيست كه درخورِ بحثِ اختلافى بين صاحب نظران باشد.⁽¹⁾

4 - مفهوم ولايت

ولايت يعنى پيوند، يعنى همين شكل زنجيره اى پيدا كردن انسانها با يكديگر؛ اين معناى ولايت است. ولايت ائمّه ى اطهار هم كه شنيديد و گفته ميشود، يعنى همان پيوند ميان ما و ميان اماممان؛ از لحاظ فكرى، از لحاظ روحى و از لحاظ عملى. اگر اين سه حالت پيوند ميان ما و ائمّه و پيغمبر و خدا پيدا بشود، اين همان ولايت است. ولاية الله هم گفته شده كه شنيديد؛ ولايت الهى؛ گاهى گفته ميشود ولايت ائمّه ى اطهار؛ اينها همه اش يكى است؛ يعنى ولايت خدا و ولايت ائمّه دو تا نيست. ولايت ائمّه با ولايت پيغمبر دو چيز نيست، همه اش يك چيز است و اين ولايت يعنى همان پيوند؛ يعنى ارتباط و اتّصال دو چيز به طورى كه به آسانى آن دو چيز را نتوان از هم جدا كرد، كه من به عنوان يك آدمى كه در زمينه ى مسائل اسلامى فكر ميكند، وقتى كه اين ارتباط را ميخواهم درست در فرهنگ اسلامى بفهمم، كه اين جور استنباط ميكنم كه اين ارتباط و اين اتّصال، اتّصال فكرى روحى و عملى است. در اين سه شاخه ارتباط، اگر بين ما و ائمّه، بين ما و خدا، بين ما و پيامبر ارتباط برقرار شد، ولايت برقرار است.⁽²⁾

5 - جايگاه ولى قبل و پس از استقرار حكومت اسلامى

ولايت را با اين مفهوم وقتى كه مطرح ميكنيم، در دوران اختناق، يعنى دوران مبارزه براى تشكيل حكومت، ايجاد يك تشكيلات است. بدون يك تشكيلات كه محور آن تشكيلات، آن ولى باشد، چه پيغمبر، چه امام، چه فقيه، نميتوان ولايت را برقرار كرد، نميتوان مبارزه را ادامه داد. البتّه تشكيلات كه ميگوييم، منظورمان شكل تشكيلاتهاى معمولى عرفى عالم نيست. حتماً حزبى باشد، سازمانى باشد با همان خصوصيّات؛ نه، رابطه هاى منظّم و همان كه اوّل تعريف كردم؛ پيوند؛ پيوند مستحكم، مثل پيوندى كه بين عناصرى در ايران و امام بود. آن وقت بين همه ى مردم و امام پيوند نبود؛ بين يك عدّه اى در ايران و امام پيوند بود، در طول ساليان اختناق كه حالا شما بعضى هايتان اينجا بوديد، از نزديك بوديد، شايد خودتان جزء آن زنجيره ى پيوند بوديد، بعضى هم از دور ديديد به هرحال مسائل را؛ اين مال دوران اختناق است.

بعد كه حكومت اسلامى تشكيل شد، همين ارتباط و تشكيلى كه آن روز وجود داشت، در جمع مسلمانان پذيرفته ى اين راه و اين دين، حل ميشود؛ يعنى به اين تعبير ميخواهيم بگوييم آن دايره ى اين زنجيره، به ميزان خيلى زيادى ناگهان توسعه پيدا ميكند. پيغمبر يك روز خودش بود و يك هفتاد هشتاد نفر آدم در مكّه؛ آن ولايت وجود داشت. بعد كه آمدند مدينه، اين هفتاد هشتاد نفر تبديل شدند به چند هزار نفر. شهر مدينه مثلاً شايد حدود ده پانزده هزار نفر جمعيّت داشته، با اطرافش، تدريجاً هم روستاها و مانند اينها زياد شده بودند؛ اينها خارج از ولايت كه نبودند، اينها پيوند داشتند؛ به چه پيوند داشتند؟ به ولى. ولى كدام است؟ آن كسى كه در محور است. آن مركز، ولى است، ديگران هم مثل محيط دايره از هر نقطه اى كه ميخواستند حركت بكنند، به اين ولى ميرسيدند؛ يعنى، ولى مركز و محور حقيقى بود و همه از همه جا به او ارتباط پيدا كردند، منتها بعضى در يك دايره ى واقعى،

نه فرعى؛ دايره ى واقعى كوچك ترى؛ بعضى در يك دايره ى بزرگ ترى و همه در دايره ى جامعه ى اسلامى. و اين ولايت، همان ولايت قبل از پيروزى است. ولايتى كه بر سر محور او پيغمبر است و پيغمبر هم حكومت دارد، عيناً همان ولايتى است كه در دوران اختناق و دوران مبارزه بود كه باز هم در محورش پيغمبر بود؛ منتها افرادش كمتر بودند، حالا افرادش بيشتر شدند؛ «يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اَللّٰهِ أَفْوٰاجاً »⁽¹⁾. چون آسايش پيدا شده، فوج فوج مى آيند. البتّه همه هم برادرند، نه اينكه بى خودى بيايند، نه؛ خوبند، برادرند، همه هم از ما هستند. منتها در سابق، قبل از اينكه پيغمبر بيايد مكّه، اينها ديگر نبودند، در مدينه بعداً اينها ملحق شدند يا از خود مكّه بودند، بعداً آمدند... و شناختند؛ به هرحال جزو اين دايره ى بزرگ شدند. پس آنچه كه شما در دوران مدينه يعنى دوران پيروزى انقلاب، به نام حكومت و در مركز اين حكومت، شخص ولى، ملاحظه ميكنيد اين عيناً همان چيزى است كه در دوران اختناق، يعنى در دوران مكّه، به نام يك پيوند، يك جمع، يك گروه، وجود دارد؛ فرقى نكرده است، منتها بزرگ تر شده، متشكّل تر شده، پيچيده تر شده طبيعتاً و شده اين. مسئوليّتهاى بيشترى هم روى دوشش نشسته. ما در دوران مكّه و مدينه مان، دوران مكّه مان مال قبل از 57 بود، دوران اختناق ما؛ دوران مدينه مان هم حالا است؛ عيناً همين را داريم. البتّه ولىّ ما امام ما است و دايره ى نزديك به امام از لحاظ ولايت، دولت و تشكيلات دولتى و حكومتى است، حالا اعمّ از رئيس جمهور و تشكيلات دولت و دستگاه اداره كننده ى دولت. اين ولايت، يعنى اين پيوند، شكل صحيحش آن شكلى است كه از هر نقطه ى از اين جامعه، از اين دايره ى وسيع، آغاز ميشود تا به اين محور و به اين مركز، از اين طريق برسد. من امروز ميشنوم كه بعضى ها در اين كشور اظهار ميكنند كه ما فلان تشكيلات را

قبول نداريم، تابع ولايت فقيه ايم. اين اصلاً تصوّر غلطى است، چون ولايت فقيه جز اين طريق، طريقى ندارد. يعنى مركز و محور كه ولايت فقيه است، جز اين طريق دايره ى كوچك كه طريق دولت است، اصلاً هيچ راهى ندارد؛ اصلاً قاعدتاً بايد عبور كرد تا به آن مركز رسيد. اين براى ما يك درس است؛ اين براى ما يك تصوّر درست از همه ى جامعه ها و انجمنها و تشكيلاتهايى است كه به وجود مى آيد.⁽¹⁾

6 - معنى ولايت فقيه

اشاره

ولايت فقيه، يعنى مسئله ى حاكميّت يك فرد؛ و اين فرد هم سطوح مختلف دارد. يكى بپسندد و يكى نپسندد؛ مسئله ى ولايت فقيه، در اين خلاصه نميشود؛ بلكه يك فرهنگ و يك جريان است. ولايت، يعنى حكومت؛ و فقيه، يعنى دين شناس؛ يعنى حكومت انسان دين شناس. پس معنايش چيست؟ معنايش اين است كه جامعه، جامعه ى دينى است و اگر حكومت دينى و جامعه ى دينى نيست، پس چرا يك دين شناس سرِ كار بيايد؟ ببينيد؛ در همين قَدم اوّل، معناى مسئله ى ولايت فقيه، جامعه ى دينى است؛ يعنى درست آن چيزى كه امروز دنياى استكبار، با آن مقابله و معارضه ميكند و اساس معارضات اين است؛ پس اوّلش مسئله ى ولايت فقيه است.⁽²⁾

ولايت فقيه يعنى حكومت ايدئولوگها، حكومت انديشمندان اعتقادى

ولايت فقيه را اگر بخواهيم آن تصوّر درست از آن مفهوم را با يك بيان فارسى قابل فهم براى همه ارائه بدهيم، معنايش حكومت ايدئولوگها است، حكومت انديشمندان اعتقادى است در جامعه؛ اين معناى ولايت

فقيه است؛ در مقابل حكومت نظاميان، حكومت زورمداران، حكومت سرمايه داران، حكومت كارگران مثلاً حالا و انواع و اقسام حكومتهايى كه، تزهايى كه مطرح ميشود، اين ولايت فقيه يعنى حكومت صاحب نظران در اعتقاد اين جامعه. فقه، يعنى شناخت، اصلاً كلمه ى فقه يعنى فهميدن، درك، شناخت؛ اين معناى فقه است. و مراد از فقه در اينجا و در هرجا كه به اصطلاح، مطرح ميشود، يعنى شناخت اسلام؛ چون دين اين جامعه و آن زمينه ى اعتقادى اى كه جزو بافت طبيعى اين جامعه است، همان اسلام است. فقيه يعنى شناسنده ى اسلام، آن كسى كه اسلام را كاملاً مى شناسد. ولايت هم يعنى حكومت. البتّه اين ولايت كه گفتم، با آن ولايت كه قبلاً گفتم كه پيوند است، يك ارتباط طولى خيلى جالبى دارد كه اگر همان مفهوم ولايت را كه اوّل برايتان ذكر كردم تعقيب ميكرديم، به اين حكومت هم ميرسيديم. حالا در مقام بحث ولايت، در اينجا نيستيم. اينجا منظور از ولايت، حكومت است. پس ولايت فقيه، يعنى حكومت دين شناسان، اسلام شناسان، صاحب نظران در انديشه ى اسلامى. اين معناى حكومت هم كه ميگوييم، نه به معناى رئيس دولت يا رئيس جمهور؛ بلكه معنايش اين است كه آن كسى كه در امور جامعه صاحب نظر نهايى است، او بايستى فقيه باشد. بعد البتّه رئيس جمهور را هم او تنفيذ ميكند، بقيّه ى چيزها هم از آن طريق درست ميشود. پس يك نظام است؛ ولايت فقيه، يك نظام است. اعتقاد به ولايت فقيه، اعتقاد به يك خطّ اسلامى است. صرفاً اين نيست كه ما به يك مسئله كه معتقد شديم، يا مثلاً اينكه بله امام خمينى ميتواند در رأس اين جامعه قرار بگيرد، اين شد اعتقاد به ولايت فقيه؛ نه، اين اعتقاد به ولايت فقيه نيست. خب كسانى ممكن است به امام خمينى معتقد باشند كه حتّى به اسلام اعتقادى ندارند؛ اين شخصيّت را قبول دارند. مثل اينكه به عليّبن ابيطالب خيلى ها اعتقاد دارند كه به اسلام اصلاً اعتقاد ندارند؛ آن را قبولش دارند؛ اين معناى

ولايت فقيه نيست. اعتقاد به ولايت فقيه يعنى اعتقاد به يك برداشت، يك نوع برداشت، يك نوع استنباط و تلقّى از اسلام. دو جور تلقّى از اسلام است: يك جور تلقّى منطبق با ولايت فقيه، يك جور تلقّى غير منطبق با ولايت فقيه. ما در اين كشور از حدود شايد سى سال پيش، حالا آنكه كه من يادم مى آيد بيست وپنج شش سال پيش مثلاً، يك جريان اسلامى داشتيم كه اسلامى هم بوده، معاند و متضاد با اسلام هم نبوده؛ امّا برداشت او از اسلام عبارت بوده از يك سرى اندوخته هاى ذهنى خودش كه بر آنها شواهدى در قرآن و حديث هم طبق اعتقاد استنباط خودش پيدا ميكرده، اين جزو اسلام بوده. البتّه اين برداشت ذهنى گاهى ميشده، عبارت بوده از ماركسيسم مثل اين گروه مجاهدين كه حالا بهشان ميگويند منافقين. واقعاً هم منافقند چون اين جور برداشت، برداشت منافقانه است كه تفكّرات اينها، پايه هاى اصلى ذهنى شان ماركسسيسم است؛ منتها هركسى ميتواند به قرآن مراجعه كند و آنچه كه در دل خودش هست و دل خودش ميخواهد، يك چيزى به عنوان شاهد و اشاره و مثلاً مانند اينها، در قرآن پيدا كند به حرف خودش؛ حالا يك وقت ماركسيسم است، يك وقت تفكّرات ليبرالى غربى است، سرمايه دارى غربى است، انواع و اقسام انديشه هاى غربى است: اجتماعى و اقتصادى و غيره، لكن هر دو در اين شريكند كه اسلام نيستند، بلكه پروريده هاى ذهن خود آن صاحب نظرند كه بر اسلام تحميل ميشود. اين يك برداشت، يك برداشت هم اين است كه نه، ما ذهنمان را خالى كنيم، قرآن و حديث را بگذاريم جلويمان و هر چيزى را هم كه واقعاً ديديم به عقلمان جور نمى آيد در اسلام، تعبّداً قبول كنيم كه غالباً هم وقتى تعبّداً آدم قبول ميكند، بعد شواهد را بر صدق او و صحّت و اتقان او در آينده ميبيند؛ كمااينكه الان، اين روزگار، روزگارى است كه شاهد و دليل زياد دارد؛ اعتقاد به ولايت فقيه يعنى اين. به اين توجّه بكنيد اگر در جماعت شما آن كسانى وارد بشوند كه اعتقاد به خطّ ولايت فقيه و خطّ

اسلام فقاهت نداشته باشند و بخواهند تفكّرات گوناگون را به نام اسلام به خورد ذهن اين وآن بدهند، اين آنكه شما ميخواهيد نيست و روى اين مسئله تكيه كنيد، دقّت كنيد، اين چيز بسيار حسّاس و مهمّى است و تعيين كننده است.⁽¹⁾

7 - خصوصيّات و شرايط وليّفقيه

اشاره

طبق نظريه ى ولايت فقيه، براى حاكميّت و ولايت، فقاهت كافى نيست؛ شرايط ديگرى دارد كه هر كدام را شما حساب كنيد، يك جريان عظيم فكرى دنبالش هست؛ مثلاً بايد عادل باشد، يعنى اگر از عدالت افتاد، اصلاً ولايت به خودى خود منتفى ميشود. ببينيد چقدر معناى عظيمى دارد! پذيرش اين معنا يعنى عدل در يك جامعه؛ اين، خيلى مهم است. هيچ شكل ديگرى از جامعه، اين معنا را ندارد. مثلاً در جمهورى، عدل نخوابيده؛ بالاخره مردم ممكن است اشتباه كنند و يك مرد غير عادل را بگذارند. اصلاً در شعارهايش نميگويد كه من عادلم؛ بنا نيست كه بگويد من عادل هستم و مرتكب خلاف نميشوم؛ نه، ميگويد من هم خلاف ميكنم. بنابراين، نفس تعيين عدالت در باب مسئله ى ولايت فقيه كه جزو شرايط حتمى است و داخل قانون اساسى ما هم هست، خودش يك جريان فكرى است كه يك معناى فكرى و يك مفهوم ارزنده و آموزنده دارد.

بعد مى آيد سراغ بقيّه ى شرايطى كه در قانون اساسى براى اين مسئله ذكر شده است. شما شرايط را ببينيد؛ دنبال هر كدام يك فرهنگ است. اين قضيّه اى نيست كه بشود با آن شوخى كرد. اينكه امام - كه اهل مبالغه هم نبودند - فرمودند: «پيرو ولايت فقيه باشيد تا كشور شما آسيبى نبيند»، مراد اين نيست كه فقط آسيب خارجى نبيند؛ آسيب فرهنگى، دينى، اجتماعى، و سياسى هم نبيند، اختلافات در آن به وجود نيايد.⁽²⁾

در جامعه اى كه مردم آن جامعه اعتقاد به خدا دارند، حكومت آن جامعه بايد حكومت مكتب باشد. يعنى مكتب اسلام و شريعت اسلامى و احكام و مقرّرات اسلامى بايد بر زندگى مردم حكومت كند. و به عنوان اجراكننده ى اين احكام در جامعه، آن كسى از همه مناسب تر و شايسته تر است كه داراى دو صفت بارز و اصلى باشد: اوّل اينكه اين احكام را، شريعت اسلام را، فقه اسلام را از همه بهتر بداند، تسلّط و احاطه ى كامل به احكام الهى و قوانين الهى داشته باشد؛ خصوصيّت دوّم اينكه اين انسان آگاه به معارف الهى و فقه الهى داراى قدرتى باشد كه بتواند خود را از گناه، از خطاى عمدى، از انحراف عمدى مصون بدارد، يعنى همان چيزى كه در عرف فرهنگ اسلامى به آن عدالت گفته ميشود. عدالت آن ملكه اى است كه، آن حالت نفسانى و روحى اى است كه [اگر] در هر انسانى باشد، او را از گناه، از خطا و انحراف، باز ميدارد. البتّه اشتباه براى همه متصوّر است؛ امّا عمداً گناه كردن از انسانى كه دارى ملكه ى عدالت است هرگز متصوّر نيست. اين دو خصوصيّت مربوط ميشود به آن كسى كه در جامعه ى اسلامى ميخواهد احكام الهى و اسلامى را اجرا كند كه در قانون اساسىِ ما، اين حكم واضح به عنوان ولايت فقيه مجسّم و بازگو شده است و نظام ولايت فقيه بر قانون اساسى جمهورى اسلامى ما و بر شكل كلّى جامعه ى ما، حاكم است؛ يعنى در همه ى گوشه وكنارهاى بخشهاى عمده ى اين جامعه، ولايت فقيه حاضر و مؤثّر است كه مختصرى در اين باره شرح خواهم داد.

مطلبى كه به صورت اصولى بايد مورد توجّه باشد، اين است كه ولايت فقيه يعنى حكومتِ آن آگاه به دين؛ حكومت و تسلّط آن كسى كه دين را مى شناسد و داراى عدالت نيز هست، طبق آن شرايطى كه در قانون اساسى، براى فقيهِ رهبر انقلاب و فقيه اداره كننده ى شئون جامعه معيّن شده است. مدير و مدبّر و داراى اين شرايط بودن در مرتبه ى بعد است.

آنچه به صورت اصلى، به عنوان شرايط اصلى براى مجرى امور جامعه، اداره كننده ى امور جامعه، بر مبناى تفكّر اسلام لازم است، همين دو صفت است، يعنى فقاهت و عدالت. فقيه باشد، دين را بشناسد و عادل باشد، اشتباه نكند. البتّه فقيه عادل اگر بخواهد جامعه را درست اداره كند، بايد قدرت تدبير و اداره ى امور را هم داشته باشد. اگر بخواهد جامعه را از لغزش در پرتگاه ها نجات بدهد، بايد عالَم شناس و جريان شناس و مردم شناس هم باشد، داراى حكمت سياسى هم بايد باشد. مبنا آن دو صفت است، اين صفات هم در كنار آن دو صفت جزء لوازم است. آنچه به نظر بنده ميرسد اين است كه ما براى اينكه ولايت فقيه را، يعنى حكومت فقيه در جامعه ى اسلامى را ثابت بكنيم، احتياج به دليل نقلى نداريم. اگرچه ادلّه ى نقليه، يعنى قرآن و حديث، هم بر حكومت فقها و علماى الهى صادق و شاهد و دليل است، امّا اگر هيچ دليل نقلى هم ما براى حكومت دين شناسان در جامعه ى اسلامى نداشتيم، عقل و اعتبار عقلى دلالت ميكند و كفايت ميكند بر اينكه ما بدانيم براى اجراى احكام الهى در جامعه، كسانى ميتوانند كفايت و لياقت لازم را داشته باشند كه داراى اين صفات باشند؛ يعنى دين را بشناسند. اگر طرف صحبت ما آن كسانى باشند كه اساساً حكومت دين را قبول ندارند، اجراى احكام الهى را در ميان انسانها بجد نميگيرند و قبول نميكنند، البتّه محتاج استدلال ديگرى خواهيم بود. امّا آن كسى كه ميپذيرد كه بايد احكام الهى و قوانين اسلامى در جامعه پياده بشود و اين را لازمه ى اعتقاد به خدا و به اسلام ميداند، در برابر كسى كه چنين زمينه ى اعتقادى را دارد، ما محتاج استدلال براى ولايت فقيه نيستيم كه ثابت كنيم كه در روايت يا در قرآن چنين گفته شده است؛ زيرا جامعه اى كه با قوانين اسلامى بايد اداره بشود، اداره كننده ى جامعه بايد اين قوانين را بداند. اِشراف و نظارت وليّفقيه بر همه ى مراكز اساسى و حسّاس جامعه ى اسلامى يك ضرورت است كه قانون اساسى

ما به اين ضرورت پاسخ گفته است و همان طور كه حالا شرح خواهم داد، وليّفقيه در جامعه ى پيش بينى شده ى در قانون اساسى جمهورى اسلامى، بر همه ى مراكز حسّاس اين جامعه اشراف و نظارت دارد و در آن حضور دارد و اين چيزى است كه محتاج استدلال نيست. و تعجّب است از كسانى كه استدلال ميكنند تا ولايت فقيه را رد كنند و نفى كنند. اگر جامعه اى به ارزشهاى الهى و به ارزشهاى دينى اعتنايى نداشته باشد، البتّه ميپذيرد كه در رأس آن جامعه يك انسانى كه از هيچ اخلاق انسانى هم برخوردار نيست حاكم باشد، ميپذيرد كه يك هنرپيشه مثلاً در رأس يك جامعه قرار بگيرد؛ يا يك سرمايه دار بزرگ، اداره ى امور جامعه را به عهده داشته باشد. امّا آن جامعه اى كه پايبند ارزشهاى الهى است، آن جامعه اى كه توحيد را قبول كرده است، نبوّت را قبول كرده است، شريعت الهى را قبول كرده است، هيچ چاره اى ندارد جز اينكه در رأس جامعه كسى را بپذيرد كه شريعت اسلامى و الهى را ميداند، از اخلاق فاضله ى الهى برخوردار است، گناه نميكند، اشتباه عمدى مرتكب نميشود، ظلم نميكند، براى خود چيزى نميخواهد، براى انسانها دل ميسوزاند، ارزشهاى الهى را بر مسائل و جهات شخصى و گروهى ترجيح ميدهد؛ لذا در جامعه ى اسلامى ما و در نظام جمهورى اسلامى، اين مطلب تأمين شده است.⁽¹⁾

7-1 - شرايط رهبرى در قانون اساسى

قانون اساسى جمهورى اسلامى درباره ى مسئله ى رهبرى، آن قدر محكم و متين برخورد كرده است كه انقلاب، بوسيله ى مسئله ى رهبرى و شرايط رهبرى، براى هميشه تضمين شده است. آن كشورى كه هميشه در رأس آن يك عالِم، فقيه، زاهد، متّقى، وَرِع و باتقوا باشد، آن كشور امكان انحراف و آن جامعه امكان شكست را براى خود نخواهد داشت. اسلام براى رهبر سه شرط اساسى را لازم ميداند؛ شما ببينيد؛ روشنفكران، انديشمندان، انسانهاى آگاه دقّت كنند ببينند آيا در ميان تِزهاى جهانى، در ميان مكاتبى كه در دنيا، امروز رايج است، مترقّى تر و سالم تر و قوى تر از اين ميتوانند پيدا كنند؟

اسلام سه شرط براى رهبر قائل است: اوّل علم، دوّم تقوا و سوّم كفايت؛ بايد عالم باشد، بايد باتقوا باشد، بايد داراى كفايت و تدبير و قدرت اداره باشد. در دنيا، ملاكها براى زمامدارى چيزهاى ديگرى است. زر است، زور است، قدرت نظامى است، جنجال و غوغاگرى است؛ در بسيارى از كشورها رهبران و سران، بوسيله ى سياستهايى انتخاب ميشوند كه ميخواهند بوسيله ى اين مهره هاى خودشان منافعشان را در آن كشور تعقيب كنند. يك نفرى از بين ميرود، ميميرد؛ يك مهره اى را در جاى او ميگذارند؛ يا يك مهره اى را برميدارند، مهره ى ديگرى را ميگذارند؛ امروز دنيا اين جور است. در بعضى از جاهاى دنيا هم با تزوير، با فريب، با تبليغات دروغ و پوچ، يك نفرى را در يك انتخاباتى برنده ميكنند، زمام كشور را دست او ميسپارند؛ امروز دنيا اين جورها است. كجاى دنيا است كه يك ملّت از روى ايمان و اخلاص، از روى بصيرت و درايت، در طول راه و مبارزه يك رهبر را با علم و تقوا و كفايت شناخته باشد و او را انتخاب كرده باشد؟ اين كار فقط در كشور ما اتّفاق افتاده است. مسئله ى رهبرى كه همان ولايت فقيه است، جزو مترقّى ترين مسائل اجتماعى و سياسى امروز است؛ و تِز جمهورى اسلامى يكى از پيشروترين تِزها است. بعضى خيال ميكنند ولايت فقيه يك چيزى است كه مال داخل مدارس است، مدارس طلبگى بحث ولايت فقيه را درست كرده اند؛ اين جور نيست. ولايت فقيه مترقّى ترين و مدرن ترين تزهاى حكومتى امروز است. ولايت فقيه يعنى حاكميّت آن انسانى كه تفكّر و ايمان و ايدئولوژى حاكم بر جامعه ى خودش را از همه بهتر وارد است و بهتر مى شناسند؛ يك چنين كسى بايد در يك

جامعه حكومت بكند. يك چنين انسانى ميتواند اين جامعه را به صلاح و نجات و به تكامل مادّى و معنوى برساند.⁽¹⁾

7-2 - دلايل حذف موضوع مرجعيّت از شرايط رهبرى

اين نظر امام بود و اعتقاد ايشان اين بود كه شرط رهبرى، مرجعيّت نيست، شرط رهبرىِ بر مبناى ولايت فقيه فقاهت است، اجتهاد، نه مرجعيّت. مرجع آن كسى است كه هم فقيه است هم مردم ديگر از او تقليد ميكنند در امور دينشان، درحالى كه شرط فقاهت حتماً تقليد كردن ديگران نيست، يك فقيه ميتواند مرجع باشد، ميتواند مرجع نباشد؛ پس آنچه كه در وليّفقيه لازم است فقاهت است، البتّه عدالت و تدبير و مانند اينها هم به جاىِ خود محفوظ است. فقاهت شرط است نه مرجع بودن، لذا بود كه اين قيد را ايشان معتقد بودند كه بايستى حدف كنيم. ايشان ميفرمايند كه اگر ما مرجعيّت را شرط قرار بدهيم، يك وقت مى بينيد در بين مراجع آن كسى كه صفات رهبرى را و شرايط آن را داشته باشد پيدا نميشود، آن وقت نظام به بن بست خواهد رسيد، امّا اگر ما مرجعيّت را از شرايط حذف كرديم، ضربه اى هم نميخورد؛ چون فقاهت به هرحال وجود دارد، اين بن بست احتمالى هم به وجود نمى آيد.⁽²⁾

7-3 - مبناى حكومت ولايى (از ولايت اللّه تا ولايت فقيه)

حكومت متعلّق به خدا

در قرآن، حكومت در اصل، متعلّق به خدا است و هيچ شريكى را خداى متعال در حكومت خود قبول نميكند. آيات متعدّدى، شايد ده ها آيه در قرآن، اين مطلب را براى ما توضيح ميدهد، كه اين عباراتى را كه من

از آيات انتخاب كردم، چند جمله را ميخوانم؛ ببينيد به ذهن شما هم آشنا است. «وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي اَلْمُلْكِ »⁽¹⁾در حكومت، هيچ كس، شريك خدا نيست. آن كسانى كه خودشان را داراى حكومت مستقلِّ از خدا ميدانستند و ميدانند، يا حكومت بر دلهاى مردم را متعلّق به خدا و حكومت بر صحنه ى زندگى را متعلّق به خودشان ميدانستند، انداد الله هستند، شركاء الله هستند، كه خدا آنها را رد ميكند. «وَ لاٰ يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً »⁽²⁾هيچ كس را خداى متعال در حكومت با خود شريك نميكند. «وَ مٰا لَكُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ »⁽³⁾انسانها هيچ ولىّ‌اى غير از خدا ندارند. «قُلْ أَ غَيْرَ اَللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فٰاطِرِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ »⁽⁴⁾آيا من غير از خدا، كسى را به عنوان ولى انتخاب بكنم، درحالى كه آفريننده ى آسمان و زمين خدا است. اگر انسان زير بار حكومت كسى قرار است برود، بايد زير بار حكومت آن كسى برود كه قدرت در سراسر آفرينش در قبضه ى اوست؛ كه اين آيه، استدلالى هم در كنار مسئله دارد؛ اين حكومت الهى. گفتيم كه حكومت خدا آن وقتى تحقّق پيدا ميكند؛ كه يك انسانى از طرف خداى متعال عملاً و در واقعيّتِ جامعه، زمام قدرت مردم را به دست بگيرد. خوارج براى اينكه حكميّت را، و درحقيقت، حاكميّت اميرالمؤمنين را رد بكنند، ميگفتند: «لا حكم الا لله» ⁽⁵⁾بله اميرالمؤمنين تصديق ميكند ميگويد من هم قبول دارم كه «لا حكم الّا لله»؛ امّا شما نميخواهيد اين را بگوييد، شما ميخواهيد بگوييد كه «لا امرة الّا لله»؛ يعنى اميرالمؤمنين و حاكم و زمامدار مردم، خدا است. خب حالا هركسى خودش

را به خدا نسبت خواهد داد؛ در جامعه، حكومتِ خدا، بايد در حكومت و امارت و ولايت يك انسانى مجسّم بشود. پس خداى متعال اين حكومت را تنفيذ ميكند به انسانهايى؛ اين انسانها چه كسانى هستند؟ پيغمبران، در درجه ى اوّل، حاكم الهى پيغمبرانند؛ كه باز اين هم در قرآن در آيات متعدّدى، مورد توجّه قرار گرفته، يك جا از قول مؤمنين، خطاب به خداى متعال ميفرمايد كه مؤمنين به خدا عرض كردند: «وَ اِجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا »⁽¹⁾براى ما از سوى خود يك ولى و حاكم قرار بده. يا در آيه ى ديگر ميفرمايد كه «إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ »⁽²⁾ولىّ شما خدا و رسولند، نه اينكه رسول شريك خدا است؛ چون خدا شريك را قبول نميكند؛ رسول نايب خدا است، جانشين خدا است، مظهر حاكميّت و ولايت خدا است. يا در يك آيه ى ديگر «مٰا آتٰاكُمُ اَلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا »⁽³⁾اين آيه يك نكته اى دارد. ميفرمايد آنچه را كه پيامبر به شما گفت، از او بپذيريد، از آنچه شما را از آن نهى كرد، اجتناب كنيد. ظاهر اين سخن نشان ميدهد كه اين سخن، خطاب به مؤمنينى است كه اصل وحى خدا و دين خدا را قبول كردند، وحى خدا را از پيغمبر گرفته اند آيات قرآن را و احكام الهى و شرعى را پذيرفتند؛ خدا به اينها ميگويد كه هرچه پيغمبر گفت قبول كنيد. پس روشن است كه منظور از هرچه پيغمبر گفت، احكام شرعى نيست؛ چون اين مردم احكام شرعى را از پيغمبر گرفتند، به آن ايمان آوردند، به آن عمل هم كردند. اين يك چيز اضافه را به مردم ميگويد. ميگويد اگر اين پيغمبر به شما حكمى داد، دستورى داد، اجراى كارى را خواست، دخالت در جان و نفس و مال شما كرد، شما بايد آن را قبول كنيد؛ يعنى همان حكم حكومتى، يعنى آن دخالت اجرايى در امور مردم؛ پس ولايت الهى به پيغمبر منتقل

شد، از پيغمبر هم به اتّفاق همه ى مسلمين، ولايت و حكومت به غير پيغمبر منتقل شده است. حالا [اينكه] به چه كسى منتقل شده، بين فرق مسلمين محلّ اختلاف است؛ شيعه در اين بين معتقد است كه ولايت پيغمبر منتقل شده است به ائمّه ى معصومين كه دوازده نفر هستند. برادران اهل سنّت اين را اعتقاد ندارند و معتقدند كه ولايت از سوى پيغمبر به خلفاى چهارگانه و بعد از آن هم به كسانى كه داراى ولايتِ امر و حكومت بوده اند منتقل شده. يعنى امروز در دنياى اسلام اين مطلب ميان مسلمانها پذيرفته شده است كه اگر كسى «أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ »⁽¹⁾بود؛ يعنى از خود مردم، از ميان مردم داراى قدرت حاكميّت شد، اطاعت او واجب است. يعنى مسلمانها اطاعت از پيغمبر را به عنوان حاكميّت، منتقل كرده اند به افراد ديگرى در جامعه ى بشرى، به شكلهاى مختلف. البتّه بعضى از برادران اهل سنّت، ممكن است عقايد افراطى در اين مورد داشته باشند و تصوّر كنند كه اين حاكم هر جور بود: فاسق بود، فاجر بود، وابسته بود، بى دين بود هم اطاعت او واجب است. لكن مسلّماً عدّه ى زيادى از مسلمانها، مسلمانان اهل سنّت، برادران سنّى ما معتقد هستند بر اينكه حكومت اسلامى كه متعلّق به پيغمبر بود، اين به انسانهايى با يك شرايط عادى و معمولى و بدون فسق و الحاد و فجور منتقل خواهد شد. ما در اين ميان يك عقيده اى داريم كه اگر آن را بر دنياى اسلام عرضه كنيم، دنياى اسلام آن را به احتمال زياد خواهد پذيرفت و خواهد پسنديد. ما ميگوييم كارى به دوران صدر اسلام نداريم، بحث و دعواى بين شيعه و سنّى در مسئله ى خلافت در صدر اسلام را نميخواهيم مطرح كنيم و مايل نيستيم كه مطرح بشود. امّا در دوران غيبت، يعنى در همان دورانى كه ما هم معتقديم كه امام معصومى در جامعه وجود ندارد، اين حكومت متعلّق به چه كسى باشد بهتر است؟ عقيده ى ما و اعتقاد به ولايت فقيه اين را ميگويد كه همان

حكومتى كه متعلّق به خدا بود و منتقل به پيغمبران و به پيغمبر اسلام شد، آن در اين دوران منتقل ميشود به يك انسانى كه طهارت و تقوا را، در حدّ عدالت داشته باشد. انسان پاكيزه و باتقوايى باشد، گناه نكند، ظلم نكند، گرايش به دشمنان خدا پيدا نكند، مطيع امر خدا باشد، با هواى نفس خود مخالفت كند، بر نفس خود كنترل داشته باشد؛ اين يك شرط؛ علاوه ى بر اين، به احكام اسلامى و به قرآن كاملاً مسلّط باشد؛ يعنى قدرت فقاهت داشته باشد، بتواند اسلام را بفهمد، دين را بشناسد، احكام الهى را از مستندات آن كشف كند، با قرآن مأنوس باشد، با سنّت انس داشته باشد و توانايى استنباط داشته باشد؛ علاوه ى بر اين، يعنى غير از فقاهت و عدالت، درايت و كفايت هم لازم است. [يعنى] انسانى باشد كه داراى درايت لازم باشد، هوشمند باشد، زمان را بشناسد، دشمنان اسلام را بشناسد، دنيا را بشناسد و با توجّه به اينكه شرط اساسى، يعنى فقاهت، عدالت و كفايت - كه خودِ اين كفايت، كفايت ذهنى و كفايت عملى است - [را دارا است،] درايت هم بايد داشته باشد و هوشمند باشد و قدرت اداره و تدبير هم داشته باشد. اين سه شرط است كه يك انسان را شايسته ميكند و لايق ميكند كه ولايتى را كه متعلّق به خدا است و متعلّق به پيغمبر است، در اختيار بگيرد. اگر در يك زمانى از اين گونه افراد تعداد متعدّدى بودند... انتخاب آن وليّفقيهى كه يك چنين سمت بزرگى را بر عهده خواهد داشت، به عهده ى مردم است، كه اين در قانون اساسى ما هم هست، در عمل اميرالمؤمنين در صدر اسلام هم هست كه مردم آمدند، اصرار كردند و اميرالمؤمنين را به خلافت برداشتند. در ايران مردم مبارزه كردند، مجاهدت كردند، خون دادند، فداكارى كردند، بزرگ ترين حماسه هاى تاريخ معاصر را آفريدند تا طاغوت را بر كنار كردند و يك چنين انسانى را، يك فقيه پارساى عادل باتقواى زاهدِ مخالف با هواى نفسِ هوشمندِ مسلّطِ به مسائل جهانى و آگاه از جريانات جهانى را، و دلسوز

براى امّت مسلمان را بر قدرت مسلّط كردند و قدرت را به او تنفيذ كردند؛ اين خلاصه ى ايده و نظر ما در باب ولايت فقيه است. پس همان طور كه ملاحظه ميكنيد، مسئله ى ولايت در جامعه ى اسلامى، يك چيز بسيار روشن و كاملاً متّكى به مبانى اسلامى و متّخذ از آيات قرآنى است، و عقل يك انسان سالم و بى غرض هم اين را تصديق ميكند. ولايت خدا منتقل به پيغمبر، ولايت پيغمبر منتقل به ائمّه ى معصومين [ميشود؛] يعنى در دَوَران امر بين معصوم و غير معصوم، معصوم مقدّم بر غير معصوم است و پس از انتقال از معصومين يا از غير معصومين، - هرچه كه مسلمانها اعتقاد دارند - در زمان حاضر كه قرار است همان ولايت منتقل بشود به يك انسانى؛ چه كسى مقدّم است؟ چه كسى شايسته تر است؟ چه كسى اطمينان و اعتماد برانگيزتر است؟ آيا آن كسى كه اصلاً اسلام را نمى شناسد، دين را نمى شناسد، با قرآن آشنا نيست، احياناً اعتقادى به قرآن يا به خداى قرآن و آورنده ى قرآن ندارد، بيايد و زمام امور مسلمين را بر عهده بگيرد؟ يا انسانى كه واقف به قرآن است، عالم به قرآن است، مسلّط به دين است، آگاه از احكام است و ميتواند احكام اسلامى را بدون اينكه از ديگرى تقليد كند و سؤال كند، خودش از منابع اسلامى به دست بياورد و استنباط كند؟ طبيعى است كه اين دوّمى مقدّم است. در دَوَران امر بين انسان فاسقِ فاجرِ لاابالىِ تابع هواى نفسِ وابسته ى به قدرتهاى غافل از سعادت و صلاح و فلاح انسان، يا يك انسان عادلِ پرهيزكار پارساىِ مسلّط بر هواى نفس، تسليم امر خدا و مطيع فرمان الهى و دلسوز براى احكام اسلامى؛ كدام مقدّمند؟ طبيعى است كه اين دوّمى مقدّم است براى زمامدارى بر امور مسلمين. و شرط ديگر يعنى داراى كفايت و كارايى لازم براى اداره [بودن،] اين هم يك شرط قهرى و عقلى است. كسى كه كفايت اداره ندارد را نميشود زمامدار امور هيچ كارى كرد، حتّى كار كوچك؛ مگر اينكه كفايت آن كار را داشته باشد، چه برسد به اداره ى امور مسلمين؛ اين هم يك شرط

قهرى است. پس مى بينيد اعتقاد به ولايت فقيه آن جورى كه ما امروز داريم تبيين ميكنيم و در نظام جمهورى اسلامى قاعده ى همه ى امور است، يك اعتقادى است منطبق با متن قرآن، منطبق با لُبِّ اسلام و حاقِّ اصول اسلامى و منطبق با عقل سليم.⁽¹⁾

چكيده ى بحث سلسله مراتب حكومت الهى و ولايت الهى

گفتيم كه حكومت و ولايت بنا به نظر اسلام، مخصوص خداى متعال است و خداى متعال حاكميّت الهى را در بندگان برگزيده و پيامبران خود مجسّم فرموده و انبياء الهى هم به حاكميّت الهى ادامه دادند تا دوران ختم نبوّت، بعد از وجود مقدّس پيغمبر، ائمّه ى معصومين و اولياى خدا، ولىّ الهى بودند و همان ولايت الهى در ولايت ائمّه مجسّم شد و در دوران غيبت كبرى هم به حسب حكم قطعى و صريح عقل و هم برحسب ادلّه ى اسلامى و شرعى، اين ولايت و اين حاكميّت، مخصوص به انسان دين شناس، عادل، بصير به اوضاع واحوال زمان، يعنى فقيه است. و عرض كرديم كه اين سلسله مراتب حكومت الهى و ولايت الهى است و اينكه امروز، شايسته ترين افراد براى حكومت، فقيه جامع الشّرايط است على الاصول. و بين فرق اسلامى هيچ گونه اختلافى نيست و همه قبول دارند كه در هر شرايطى، وقتى كه ولىّ منصوب از قِبَلِ خدا نيست، وجود ندارد، يعنى منصوب به شخص، آن كسى از همه شايسته تر است كه به معيارهاى اسلامى نزديك تر باشد، يعنى فقيه، جامع الشّرايط، عادل، عالم و مخالف با هواى نفس و بصير به اوضاع زمان و داراى قدرت تدبير، يعنى همان چيزى كه ما در قانون اساسى جمهورى اسلامى و در نظام اين جمهورى، به عنوان ولايت فقيه شناختيم.⁽²⁾

7-4 - حدود ولايت و حكومت فقيه

7-4-1 - احكام وليّفقيه مثل احكام الله

اين بحث اصولى بعدى پيش مى آيد كه كار وليّفقيه چيست در جامعه؟ كار وليّفقيه عبارتست از اداره ى جامعه البتّه بر مبناى اسلام و شكّى در اين نيست؛ امّا آنجاهايى كه مصالح اسلامى را، مصالح اجتماعى را وليّفقيه تشخيص ميدهد و بر طبق مصلحت، يك دستورى صادر ميكند، آن دستور حكم الله است، آن دستور خودش يك دستور شرعى است، وليّفقيه چه با اتّكا به دليل عقلى قطعى و چه با اتّكا به ادلّه ى شرعى، يك مصلحتى را براى جامعه تشخيص ميدهد، آن مصلحت را اعمال ميكند، آن ميشود حكم الله و براى همه ى مردم اين حكم واجب الاطاعه است. معناى اين جمله اى كه در بيانات بزرگان تكرار شد كه حكومت از احكام اوّليّه است هم همين است؛ اصل حكومت از احكام اوّليّه است و احكام حاكم اسلامى هم حكم اوّلى است، يعنى حكم ثانوى به معناى اينكه تابع ضرورتها باشد نيست. البتّه در مواردى هم ميتواند حكم به حكم ثانوى بكند. حكم ثانوى هم حكم شرعى است، فرقى نميكند، امّا آنچه را كه وليّفقيه در جامعه ى اسلامى به عنوان قانونى وضع ميكند يا اجرا ميكند، احكام اوّلى است مثل احكام الله است؛ لذا شما در جمهورى اسلامى اين را از اوّل شنيديد كه مقرّرات جمهورى اسلامى، مقرّرات اسلامى و واجب الاطاعه است. آنچه كه امروز در جامعه ى اسلامى به همين شكلى كه دستگاه قانون گذارى مملكت دارد اجرا ميكند و قانون ميگذارد، و دستگاه اجراكننده ى مملكت آن را اجرا ميكند، همه اش احكام حكومتى وليّفقيه است. مالياتى كه امروز طبق قانون وضع ميشود، مقرّرات صادرات و وارداتى كه طبق قانون وضع ميشود، تمام قوانينى كه در مجلس شوراى اسلامى ميگذرد، همه ى آنچه كه در حوزه ى اختيارات دولت است و دولت آن را وضع ميكند و اجرا ميكند، همه ى آنچه كه در حوزه ى دستگاه قضائى هست و دستگاه

قضائى آنها را وضع ميكند يا اجرا ميكند، همه ى اينها مظاهر حاكميّت ولايت فقيه است. اين درحقيقت به خاطرِ مشروعيّت ولايت فقيه است كه اين همه مشروعيّت پيدا ميكند. در جامعه ى اسلامى تمام دستگاه ها، چه دستگاه هاى قانونگذار، چه دستگاه هاى اجراكننده، اعم از قوّه ى اجرائيّه و قوّه ى قضائيه، مشروعيّتشان به خاطرِ ارتباط و اتّصال به وليّفقيه است؛ وَالّا بخودى خود حتّى مجلس قانونگذارى هم حقّ قانونگذارى ندارد. مجلس شوراى اسلامى كه قانون وضع ميكند؛ معناى قانون وضع كردن چيست؟ معناى قانون وضع كردن اين است كه محدوديّتهايى را در زندگى مردم، بر طبق يك مصالحى ايجاد ميكنند؛ يك چنين كارى، بنابر مبانى فقهى اسلامى و بنابر اصل ولايت فقيه براى هيچ كس جايز نيست و از هيچ كس مشروع نيست، مگر وليّفقيه. يعنى درحقيقت، اعتبار قانونگذارى هم به اتّكا به ولايت فقيه است. اعتبار قوّه ى مجريّه هم به اتّكا و امضا و تنفيذ وليّفقيه است. اگر وليّفقيه اجازه ندهد و تنفيذ نكند و امضا نكند، تمام اين دستگاه هايى كه در مملكت مشغول كار هستند، چه قانونگذارى، چه اجرائيّات، كارهايشان بدون دليل و بدون حق است و واجب الاطاعه و الزامى نيست. به خاطرِ ارتباط و اتّصال به وليّفقيه است كه اينها مشروعيّت پيدا ميكنند. درحقيقت، ولايت فقيه مثل روحى است در كالبد نظام؛ من بالاتر از اين بگويم، اعتبار قانون اساسى در جمهورى اسلامى كه ملاك و معيار و چارچوب قوانين است، به خاطرِ قبول و تأييد وليّفقيه است وَالّا خبرگان، پنجاه نفر، شصت نفر، صد نفر از هر قشرى چه حقّى دارند دور هم بنشينند و براى مردم مملكت و مردم جامعه قانون وضع كنند، قانون اساسى وضع كنند؟ اكثريّت مردم چه حقّى دارند كه امضا كنند قانون اساسى را و براى همه ى مردم اين قانون را لازم الاجرا بكنند؟ آن كسى كه حق دارد كه قانون اساسى را براى جامعه قرار بدهد وليّفقيه است، او همان امام اسلامى است، و دستگاهى است كه حاكميّت الهى را از طريق

وراثت پيغمبر و وراثت ائمّه ى معصومين در اختيار دارد. چون او به خبرگان دستور داد كه بنشينند، قانون اساسى بنويسند، و چون او امضا كرد قانون اساسى را، قانون اساسى شد قانون، حتّى مشروعيّت اصل نظام جمهورى اسلامى، به عنوان يك حكم وليّفقيه است. اين وليّفقيه است كه نظام جمهورى اسلامى را به عنوان نظام براى جامعه ى اسلامى به وجود مى آورد و... و مخالفت با اين نظام حرام ميشود و جزء گناهان كبيره ميشود و مبارزه ى با مخالفين اين نظام واجب ميشود؛ چرا؟ براى خاطر اينكه اين نظام، نظامى است كه وليّفقيه، يعنى آن مقامِ مسئولِ موظّفِ معذور از طرف پروردگار براى مردم به وجود آورده؛ اين شأن ولايت فقيه است، البتّه دراين باره كه وليّفقيه به چه اعتبارى و از كجا يك چنين اختيار وسيعى را دارد هم خوشبختانه در همين چند روزه بحثهاى خوبى شد، كه درحقيقت ولايت و حاكميّت وليّفقيه، ولايت و حاكميّت فقه اسلامى است، ولايت و حاكميّت دين خدا است، ولايت و حاكميّت ملاكها و ارزشها است؛ نه ولايت و حاكميّت يك شخص، يعنى خود وليّفقيه هم به عنوان يك شخص موظّف است كه از آنچه كه حكم وليّفقيه است اطاعت كند و تبعيّت كند. احكام وليّفقيه بر همه واجب الاطاعه است حتّى بر خود وليّفقيه. اين چنين گستره ى بسيار وسيع و عظيمى را، دامنه ى ولايت فقيه دارا است كه منتهى هم ميشود به ولايت خدا. يعنى چون ريشه ى ولايت فقيه، ولايت الهى است، ريشه ى آن ولايت پيغمبر هست، و همان چيزى است كه از پيغمبر و اوصياى معصومينش، و از اوصياى معصومين به علماى امّت، فقهاى امّت، آن كسانى كه داراى اين شرايط هستند منتقل شده لذا است كه داراى چنين سعه ى اختياراتى است؛ اين معناى ولايت فقيه در جامعه ى اسلامى است. البتّه اگر وليّفقيه بخشى از اين اختيارات را به كسى يا دستگاهى داد، آن شخص يا آن دستگاه داراى آن اختيارى كه وليّفقيه به او داده خواهد شد، همچنان كه طبق قانون اساسى، اختياراتى را

كه دستگاه ها دارند انجام ميدهند و فراتر از آن؛ اگر وليّفقيه، اختيار خاصّى را به يك دستگاهى، به دولت، به يك وزارتخانه، به يك شخص، به يك بنياد، به يك دستگاه تفييذ كند و بدهد، آن اختيار متعلّق به آن شخص يا آن دستگاه خواهد بود؛ امّا درحقيقت، اختيار واقعى و ولايت واقعى و حقّ واقعى يا به تعبيرى وظيفه ى واقعى متعلّق به شخص وليّفقيه است، اين پايه و قاعده ى اين بحث است.⁽¹⁾

7-4-2 - مسئله ى احكام مصلحتى و ولايى

حدود اين ولايت و حكومت كه فقيه دارد، تا كجا است؟ آيا در برخى از مسائل زندگى، يا در همه ى آنها است؟... به طوراجمال اگر بخواهيم پاسخ بدهيم، حدود ولايت و حاكميّت فقيه، همان حدود فقه است. تا هرجاى زندگى بشر، كه فقه اسلامى، يعنى احكام الهى گسترده است، ولايت و حاكميّت فقيه هم تا همان جا گسترده است. و چون ميدانيم كه فقه اسلامى هيچ امرى از امور زندگى بشر را از حكم الهى بيرون نميداند و همه ى مسائل سياسى، اقتصادى، فردى، اجتماعى، مشمول حكم الهى است، پس حاكميّت وليّفقيه هم شامل همه ى امور فردى و امور اجتماعى و امور سياسى و امور اقتصادى و امور نظامى و امور بين المللى و همه ى چيزهايى است كه در قلمرو حكم اسلامى و شرعى است. آن نكته اى كه بسيار بايد به آن اهمّيّت داد و به آن توجّه كرد، اين چيزى است كه حالا عرض خواهم كرد و آن اين است كه فقه اسلامى داراى احكامى است كه از لحاظ اهمّيّت يكسان نيستند؛ اين گستره ى وسيعى كه فقه اسلامى دارد، كه شايد هزاران موضوع و صدها عنوان مهم در آن هست، بعضى بر بعضى ديگر ترجيح دارند، يعنى اگر در جايى دو حكم شرعى لازم باشد كه با هم قابل جمع هم نباشد و نتوان به هر دو حكم شرعى عمل كرد، يكى از آن دو حكم را قهراً

بايد بر ديگرى ترجيح داد؛ كدام را ترجيح ميدهيم؟ آن حكمى كه اهمّيّت بيشترى دارد، حياتى تر است، فورى تر است، جهات گوناگونى در آن است كه بر ديگرى ترجيح دارد. از باب مثال بخواهيم محاسبه كنيم؛ در ميان احكام اسلامى، يك حكمى وجود دارد كه عبارت است از حرمت تسليم جامعه ى اسلامى در مقابل دشمنان خارجى، و عدم جواز تسلّط بيگانگان بر جامعه ى اسلامى؛ اين يك حكم فقهى است و خارج از فقه هم نيست؛ حالا اگر در جايى كه تسلّط بيگانگان بر جامعه ى اسلامى وجود دارد، مسلمانها بخواهند به اين حكم اسلامى عمل كنند، چه كار بايد بكنند؟ چگونه بايستى اقدام بكنند؟ بايد مجاهدت كنند، بايد جان و مال بدهند. بايد بسيارى از مضيقه ها را براى خودشان قبول كنند در خلال اين وظايفى كه بايد انجام بدهند. اى بسا برخى از واجبات ديگر اسلامى تحت الشّعاع قرار خواهد گرفت و ممكن نخواهد بود كه آن واجبات را ما عمل بكنيم؛ مثلاً حفظ جان يك واجب شرعى است، حفظ مال ديگران و مالكيّت ديگران يك واجب شرعى است؛ امّا آنجايى كه مسئله ى تسلّط بيگانگان مطرح است و اين واجب در ميان است، آن واجبات ديگر تحت الشّعاع قرار خواهد گرفت و لازم است كه ما اين تكليف شرعى را بر ديگر تكاليف ترجيح بدهيم. يا مثلاً آنجايى كه حفظ نظام اسلامى اقتضا ميكند كه ما از برخى از تكاليف فرعى صرفنظر كنيم؛ خب حفظ نظام اسلامى يكى از احكام فقه است، خارج از فقه اسلامى كه نيست، فقه فقط طهارت و نجاست و احكام فردى و جزئى كه نيست؛ حفظ اسلام، حفظ نظام اسلامى هم يكى از واجبات فقهى است، يكى از تكاليف شرعى است؛ در مواردى، اگر ما بخواهيم نظام اسلامى را حفظ بكنيم شايد لازم بشود يكى، دوتا، ده تا از واجباتى را كه اهمّيّت كمترى دارد فداى اين واجب بكنيم. يا مثلاً حفظ رفاه عمومى در جامعه يا امنيّت عمومى در جامعه، يك واجب شرعى است و يكى از احكام فقهى است؛ اين هم جزو فقه است؛ شايد در جايى براى

اينكه ما رفاه عمومى را در جامعه تأمين كنيم احتياج به اين باشد كه برخى از واجبات ديگر را زير پاى اين واجب بگذاريم، فداى اين واجب بكنيم. يا اگر ما امنيّت جامعه را بخواهيم تأمين كنيم، شايد لازم باشد گاهى يك، دو، بيشتر از واجبات و احكام شرعى را قربانى اين واجب بكنيم؛ چرا؟ چون اين واجب مهم تر است؛ بنابراين مى بينيد كه در ميان احكام فقهى همه يكسان نيستند.

به عنوان يك مثالى در تاريخ نزديك به خود ما، كه همه تان هم شناختيد و ميدانيد، همين مسئله ى حرمت تنباكويى را كه ميرزاى بزرگ شيرازى (اعلى الله مقامه) فتواى آن را صادر كرد و حكم داد را مورد نظر بگيريد؛ اگر از يك عالمى سؤال ميكردند در آن روز كه رفتن و خريدن تنباكو و كشيدن اين تنباكو چطور است؛ احكام رساله اى و فقهى تصريح دارد به اينكه كشيدن تنباكو حرام نيست؛ فتواى همه ى فقهاى اصولى ما هم همين بوده؛ لكن ناگهان يك فتوايى صادر ميشود از يك عالم كه اين حكمِ به معناى اصطلاحى هم نيست - كه موضوع را تعيين ميكند - بلكه فتوا است، منتها يك حكم حكومتى است، يك حكم ولايتى است، كه در آن روز چون اسلام قوّت داشت - اگرچه حاكم اسلامى فقيه نبود - امّا فقيه ميتوانست اعمال نفوذ بكند. چون اين فقيه ميداند كه يك كمپانى انگليسى آمده و همه ى موجودى و همه ى مزارع تنباكو و توتون و همه ى امكانات مربوط به اين را با دولت آن روز ايران معامله كرده، و اين مقدّمه ى يك سلطه ى اقتصادى و سياسى بر جامعه ى اسلامى است و اين حرام است و سلطه ى كمپانى انگليسى بر جامعه ى اسلامى جايز نيست، براى اينكه اين فعل حرام انجام نگيرد، براى اينكه جامعه ى اسلامى از سلطه ى اقتصادى بيگانه رها بشود يا به دام او نيفتد، ايشان يك حلالى را كه به حسب ظاهر شرع حلال است، حرام ميكنند؛ ميگويند كشيدن تنباكو حرام است و هيچ كس از علماى آن روز، كه آگاه بودند و بصير بودند هم اين فتوا را به معناى از بين بردن فقه

اسلامى ندانستند. حالا شايد افراد كج سليقه يا بى خبر و غافل همان روزها هم نقّى اين گوشه و آن گوشه ميزدند؛ لكن افرادى كه ميرزا را مى شناختند، افرادى كه با مسائل فقهى و با نظام فقهى اسلام آشنا بودند، بخوبى ميفهميدند كه اين يك حكم فقهى است، اين يك واجب شرعى است.

پس وقتى امر دائر است بين دو حكم شرعى كه يكى آن قدر اهمّيّت دارد، امّا ديگرى آن اهمّيّت را ندارد، آن كسى كه بصير است، فقيه است، زمان را مى شناسد، مسائل را ميداند، از سياست مطّلع است، از دشمنى ها مطّلع است، ميتواند يكى از اين دو حكم را بر ديگرى ترجيح بدهد؛ كدام را ترجيح خواهد داد؟ آنكه اهمّيّت بيشترى دارد. و اين باب ترجيح هم بابى مهم در اصول فقه ما است كه در حوزه هاى علميّه تدريس ميشود و روى آن بحث ميشود و اين، در همه جا جارى است. يعنى در هرجايى كه دو حكم با يكديگر مزاحمت بكنند، فقيه هر كدام از آنها كه مهم تر باشد را بر آن ديگرى ترجيح خواهد داد. منتها شناختن حكم مهم تر كار همه كس نيست، يك كسى بايد باشد كه اوّلاً با گستره ى فقه آشنا باشد، فقه اسلامى را بشناسد، مصالح را هم بداند. هركسى كه فقه را دانست و فقيه بود هم نميتواند تشخيص بدهد.

اى بسا فقهايى كه از مسائل زمان مطّلع نباشند، آگاه نباشند، ترجيح يك حكم بر يك حكم ديگر را اصلاً توجّه نكنند و درك نكنند؛ آنها نميتوانند اين كار را بكنند؛ امّا در جامعه ى اسلامى، آن كسى كه ولىّ امّت هست و رهبر جامعه است و فقيه است و بصير است و عادل است، تابع هواى نفس خودش نيست، تابع چيزهاى شخصى نيست؛ و مصالح مسلمين را نگاه ميكند؛ [ميبيند كه] دو واجب شرعى است، يا يك واجب و يك حرام است، يا يك واجب و يك شى مباح است - احكام شرعى مباحش هم بايد مباح باشد نميشود مباح را هم تغيير داد به غير مباح، امّا - آنجايى كه معارضه باشد، آن مباح را حرام ميكند به خاطرِ يك مصلحت ديگر، آن

واجب را حرام ميكند به خاطرِ يك مصلحت ديگر، آن حرام را واجب ميكند به خاطرِ يك مصلحت ديگر. اين درحقيقت، ترجيح دادن يك حكم شرعى است بر يك حكم ديگر به خاطرِ مهم تر بودن آن؛ اين آن احكام ولايتى است. پس توجّه ميكنيد كه احكام ولايتى، و حكمى كه از روى مصلحت، وليّفقيه صادر ميكند، درحقيقت به معناى احياى فقه است. بعضى آدمهاى كوتاه نظر ممكن است فكر كنند كه اگر حكم مصلحتى صادر شد و يك حكم شرعى ظاهرى از بين رفت يا موقّتاً يا براى بلندمدّت، پس فقه چه شد؟ فقه پايمال شد؛ نه، فقه پايمال نشد فقه احيا شد، چون همان حكمى هم كه ترجيح داده ميشود و لازم الاجرا ميشود، آن هم حكم فقهى است؛ يعنى آنجايى كه وليّفقيه دستور ميدهد كه مسلمانها لازم است كه مثلاً اموال خودشان را يا فلان مقدار از مال خودشان را براى يك مقصود مهمّى بدهند، خب «الناس مسلّطون على اموالهم» ⁽¹⁾اين يك حكم شرعى است، شكى نيست مردم بر مال خودشان مسلّطند و كسى حق ندارد مال آنها را از آنها بگيرد، امّا آن مصلحتى كه ايجاب كرده است كه مال همين مردمى كه بر مالشان مسلّط هستند از آنها گرفته بشود و صرف يك امرى بشود؛ آن مصلحت چيست؟ مثلاً دفاع از اسلام، دفاع از نظام اسلامى، يا حفظ رفاه قشرهاى محروم، يا حفظ امنيّت جامعه؛ اين مصلحت كه خود اين هم يك مصلحت شرعى است و يك حكم فقهى است، اهمّيّتش، در اين موارد بيشتر از «الناس مسلّطون على اموالهم» است. يا فرض بفرماييد حاكم اسلامى دستور ميدهد كه فلان كشت را در زمينهاى خودتان بايد نكنيد؛ يك وقتى است كه مثلاً جامعه ى اسلامى به گندم نياز دارد؛ فرض كنيد يك شرايطى پيش بيايد كه جامعه ى اسلامى احتياج مبرمى به غلّات، به گندم و جو مثلاً داشته باشد؛ اينجا حاكم اسلامى دستور خواهد داد كه هركسى كه مزرعه اى دارد يا مزرعه اى با اين شرايط يا در اينجاهاى خاص

دارد، ممنوع است از اينكه چيز ديگرى كشت كند و موظّف است كه فقط گندم يا جو كشت كند. خب اينجا هست كه كسى بيايد بگويد كه آقا من مالك اين زمين بودم و اختيار ملك خودم را داشتم، من ميخواهم به جاىِ گندم مثلاً هندوانه كشت كنم؛ بله تسلّط بر ملك خود و زمين خود و اختيار كشت، يك حكم شرعى است؛ امّا حفظ نظام جامعه، حفظ رفاه جامعه، كه اگر گندم به آن نرسد، اين نظام، اين رفاه از بين خواهد رفت هم يك حكم شرعى است، و اين مهم تر از آن است. اينجا حاكم اسلامى دستور ميدهد كه مثلاً در فلان جاها، در فلان مناطق با فلان شرايط، هيچ كس حق ندارد كه غير از اين مواد، چيز ديگرى را كشت كند. يا مثلاً كسى حق ندارد كشت خشخاش بكند، كسى بگويد كه خشخاش يك چيزى است، يك كشتى است من ميخواهم در زمين خودم خشخاش كشت كنم؛ نه امنيّت عمومى جامعه و سلامت عمومى جامعه به هم خواهد خورد. اگر كسى پولش را بدهد و موادّ مخدّر را مثلاً خريد و فروش كند يا موادّ مخدّر را توليد بكند يا موادّ مخدّر را نگه بدارد، سلامت جامعه تهديد خواهد شد و حفظ سلامت جامعه يك واجب شرعى است، يك حكم فقهى است و وليّفقيه اهمّيّت اين حكم فقهى را بيشتر ميداند از اهمّيّت مالكيّت شما بر پولت يا بر زمينت كه ميخواهى مثلاً خشخاش كشت بكنى. لذا اينجا اين را بر آن ترجيح ميدهد و اعلام ميكند كه جايز نيست و حرام است فلان كشت، فلان معامله، فلان كار.

پس همان طور كه مشاهده ميشود، احكام حكومتى از مجموعه ى فقه عظيم اسلامى بيرون نيست. اين اشتباه است كه ما خيال كنيم كسى با مطالعه ى رساله ى عمليّه و توضيح المسائل خواهد توانست احكام گوناگون فقهى را و آن كه مهم تر است، آن كه اهمّيّتش كمتر است ترجيح بدهد؛ اين جور نيست. آن كسى كه فقيه است احكام اسلامى را ميداند، مهم بودن و مهم تر بودن را در ميان احكام فقهى تشخيص ميدهد، او قادر

است كه ارزيابى كند و بداند كه كداميك از اينها از ديگرى مهم تر است و اين اختيار، مخصوص وليّفقيه است. به ذهن بعضى ممكن است اين جور بيايد كه، اگر ما آمديم حكم مصلحتى و حكم ولايتى را باب كرديم، هركسى در هر گوشه ى مملكت، وقتى كه بناى اجراى احكام شرعى بشود بگويد كه من مصلحت نميدانم، مصلحت اين است كه اين حكم اجرا نشود، پس تكليف اين احكام الهى چه خواهد شد؟ مسئله اصلاً اين نيست، مسئله ى اينكه كسى تشخيص بدهد كه اين حكم مصلحت دارد يا ندارد نيست، تشخيص مصلحت به عهده ى وليّفقيه است، يا كسى كه او منصوب كند، يا كسى كه او تعيين بكند. اين جور نيست كه هركسى بتواند در مواجهه ى با هر يك از احكام شرعى، بگويد كه من مصلحت نميدانم كه اين حكم انجام بگيرد؛ بنابراين اين حكم فعلاً تعطيل و آن كارى كه مصلحت است انجام بگيرد؛ به عنوان حكم الهى اين چنين چيزى نيست و چنين اختيارى را هيچ كس ندارد، مگر وليّفقيه و آن كسى كه وليّفقيه معيّن بكند؛ لذا شما ملاحظه ميكنيد در آن مواردى كه چنين حكمى لازم است كه به عهده ى امام امّت است، امام يك مجموعه اى را تعيين كردند براى تشخيص مصلحت. همين مجمع تشخيص مصلحت و صدور احكام مصلحتى و ولايتى، يك مجموعه ى جامع الاطرافى را امام معيّن كردند از مسئولين كشور، تعدادى را گذاشتند كه با مسائل كشور آشنا هستند، مصالح را ميدانند، آگاه به احكام شرعى هستند. آگاه به سياستهاى زمان هستند و در بين اين جمع سيزده نفره شش نفر فقهاى شوراى نگهبان را نصب كردند، كه اينها به حسب قانون اساسى، فقيه، مجتهد و عادل هستند؛ يعنى احكام را هم ميدانند، مسائل را هم ميدانند. اينها هستند، به اضافه ى مسئولين ديگر مملكتى كه، هم با احكام شرع آشنا هستند، هم با مصالح روز آشنايند. امام يك مجموعه ى كامل سيزده نفره را تشكيل دادند كه اين مجموعه ى كامل بنشيند، در هرجايى كه مصلحت نظام را تشخيص داد، حكم ولايتى

را در آنجا صادر بكند. مصلحت نظام يعنى چه؟ يعنى آنجايى كه دفاع از كشور متوقّف به اوست، حفظ نظام متوقّف به اوست، رفاه عمومى متوقّف به اوست، رفاه يك قشر از جامعه، مثل كارگران يا كشاورزان يا قشرهاى ديگر جامعه متوقّف به اوست. نميشود ما اجازه بدهيم كه يك قشرى از جامعه، در شرايط دشوارى زندگى بكنند به خاطرِ ظواهر فقهى كه در رساله ى عمليّه وجود دارد، و غافل بشويم از اين. حفظ مصلحت و صلاح قشرهاى جامعه هم جزو فقه شرعى است و اسلامى است، بخشى از فقه وسيع اسلام است. چطور ما بياييم احكام فقهى كوچك تر و درجه ى دوّم و كمتر اهمّيّت تر را مورد توجّه قرار بدهيم؛ امّا يك حكم فقهى با اين عظمت را مثل مثلاً حفظ نظام اسلامى، يا حفظ امنيّت عمومى، يا حفظ نظم اجتماعى، يا حفظ رفاه يك قشرى از اقشار جامعه را مورد توجّه قرار ندهيم؛ اينكه عدل اسلامى نيست. در اين چنين مواردى اين مجمع تشخيص مصلحت، مصلحت را تشخيص ميدهند و آن را عمل ميكنند. و امام همان طور كه در حكمشان هم تصريح فرمودند، كمال احتياط را در اين مورد كردند؛ يعنى به خاطرِ اهتمام شديد به اينكه هيچ مصلحتى فوت نشود، اين مجموعه را در نظر گرفتند؛ وَالّا شايد اگر چنانچه ميخواستند اين قدر احتياط نكنند و دقّت نظر به خرج ندهند، به اين اندازه و با اين كيفيّت و حجم و مانند اينها هم لازم نبود، لكن ايشان خواستند كه هيچ مصلحتى از مصالح اسلامى نديده گرفته نشود و فوت نشود و جامعه ى اسلامى بر پايه ى مصالح عاليه ى اسلامى كه در همان فقه وسيع اسلامى مطرح شده - ان شاءالله، به فضل الهى - اداره بشود. براى اطّلاع برادران و خواهران عزيزمان عرض ميكنم كه اين مجمع با جدّيّت تمام دنبال ميشود و دو جلسه تشكيل جلسه داده. و چون كار اين مجمع كار فوق العاده حسّاس و مهمّى است و نظام داخلى و كيفيّت كار در اين مجمع، نقش مهمّى دارد در اينكه اين مجمع بتواند به حقايق دست پيدا بكند و حكم درست و كامل و منطبق با مصلحت

را صادر بكند، اين دو جلسه - كه جلسات طولانى و مفصّل و پربحثى هم بوده - صرف شده به اينكه نظام اين كار و كيفيّت اينكه اين حكم بيايد و رويش بحث بشود و چگونه بحث بشود و چگونه ابلاغ بشود، مورد بحث قرار گرفته و بحمدالله جلسات بسيار خوبى هم هست. اعضاى جلسه با تفاهم، با علاقه، با شوق، با همكارى كامل اين كار را ادامه ميدهند و ما اميدوار هستيم كه ان شاءالله بتواند اين مجمع مصلحتى بن بست ها را بشكند. اين هم كه بعضى تصوّر كرده اند كه تشكيل اين مجمع به معناى اين است كه اختيارات يك ارگانى كم بشود يا آن ارگان ديگر تضعيف بشود يا آن ارگان تقويت بشود؛ اين نيست، اين يك كار جديد است. البتّه احكام مصلحتى قبلاً هم صادر ميشد. ما در همين احكامى كه الان در استفتائات امام عزيزمان هست، يك جايى، احكام ولايتى و مصلحتى را مشاهده ميكنيم كه حكم مصلحتى صادر ميشده، هم از طريق دولت، هم از طريق خود شخص امام؛ منتها اين كار يك نظام پيدا كرد. ما بسيارى از قوانينى را كه در مجلس شوراى اسلامى تصويب ميشد، وقتى ميرفت به شوراى نگهبان، شوراى نگهبان نگاه ميكردند با ظواهر فقه مخالف بود آن را برميگرداندند و يك بن بست به وجود مى آمد، البتّه در مواردى مجلس ميتوانست آن را اصلاح كند و هم، نظر مصلحت انديشانه ى مجلس، هم نظر شرعى شوراى نگهبان تأمين بشود. آنجايى كه تأمين ميشد - كه در اكثر موارد هم همين جور بود - كه تأمين ميشد و قانون تنفيذ ميشد و اجرا ميشد، امّا در مواردى هم كه بعضى از آن موارد اگرچه از لحاظ عددى كمتر است، امّا از لحاظ اهمّيّت خيلى بالا است، يعنى تأثير زيادى در وضع عمومى جامعه دارد، اينها ميماند. يك بن بستى بود، اين بن بست را امام باز كردند. يك مجموعه اى تشكيل شده كه امام اختيارات خودشان در باب ولايت فقيه را دادند به اين مجمع و اين مجمع از قبَل امام اين اختيار را دارد كه تشخيص مصلحت نظام را در هر يك از موارد بدهد و آنچه كه مصلحت

بود، حكم اسلامى و حكم شرعى است؛ چرا؟ چون حفظ نظام متوقّف به آن است يا حفظ رفاه عمومى متوقّف به آن است، يا حفظ امنيّت متوقّف به آن است، يا حفظ نظم متوقّف به آن است، كه همان طور كه عرض كردم حفظ نظم اسلامى هم جزو احكام فقه است. حفظ نظام جمهورى اسلامى هم جزو احكام فقه است. حفظ رفاه عمومى جامعه هم جزو احكام فقه است. هرچه كه مصلحت بر آن منطبق شد از نظر اين افرادى كه داراى بصيرت سياسى و بصيرت فقهى هستند، همان حكم فقهى و حكم شرعى است؛ خارج از حكم شرعى نيست كه ان شاءالله اميدواريم در سايه ى بازشدن اين بن بست ها بسيارى از مشكلاتى كه از اين ناحيه ممكن است حاصل شده باشد، برطرف بشود و يك مرحله ى جديدى است در حركت جمهورى اسلامى.⁽¹⁾

7-4-3 - ميزان دخالت وليّفقيه در امور ساير قوا

7-4-3-1 - حضور كامل در نظارت بر قواى سه گانه

در رأس نيروهاى اجرايى كشور، رئيس جمهور قرار دارد كه به وسيله ى امام، رأى مردم نسبت به او تنفيذ ميشود، يعنى درحقيقت از سوى امام منصوب ميشود. مردم در ميان كسانى كه شايسته ى رياست جمهورى هستند يك نفر را انتخاب ميكنند و امام رأى مردم را تنفيذ ميكند، يعنى اگر امام تنفيذ نكند اين شخص رئيس جمهور نيست. امام، فقيه عادل و ولىّ‌امر مسلمين، درباره ى بالاترين مقام اجرايى كشور، سررشته دار امور است. در قوّه ى مقنّنه، امام شش نفر فقهاى شوراى نگهبان را نصب ميكند و اين به معناى حضور امام در قانونگذارى كشور است؛ كه اگر امام در قانونگذارى كشور حضور نداشته باشد، قانونگذارى زير نظر وليّفقيه انجام نگرفته است؛ همچنان كه امام بالاترين مقامات قوّه ى قضائيه را نصب

ميكند، يعنى در قوّه ى قضائيه هم حضور امام همه كاره است. رئيس ديوان عالى كشور و دادستان كل كشور، دو مقامى هستند كه همه ى مسائل قضائى كشور به آنها ارتباط پيدا ميكند و اين دو نفر درحقيقت نُوّاب امام، نائبان امام و منصوبان امامند؛ يعنى حضور امام را تأمين ميكنند. پس در جامعه ى اسلامى وليّفقيه كه حاكم من قِبَل الله، بر اساس معيارهاى اسلامى است در قوّه ى مجريّه و قوّه ى مقنّنه و قوّه ى قضائيه حضور كامل دارد. البتّه اختيارات وليّفقيه به اين اندازه منحصر نيست و اختيارات او از اينها بالاتر است. در ارتش، در مسائل نظامى، در شروع جنگ، در شروع صلح، در بسيج نيروها و در همه ى آنچه كه مسائل گره هاى اصلى جامعه ى اسلامى را تشكيل ميدهد، وليّفقيه داراى قدرت و حضور كامل است برحسبِ قانون اساسى و اين همان چيزى است كه بر طبق اعتبار عقلى در جامعه اى كه حكومت اسلامى در آن جامعه بايد باشد، متوقّع و منتظَر است. پس به طور خلاصه در جامعه اى كه مردم اعتقاد به خدا دارند و اعتقاد به دين و شريعت اسلامى دارند، حاكم و ولىّ امر بايد كسى باشد كه تجسّم مكتب باشد، يعنى حكومت او حكومت مكتب باشد. البتّه نوع حكومت او هم با نوع حكومتهاى معمولى در عالم متفاوت است. حكومت او حكومت جبر و زور نيست؛ حكومت اخلاق است، حكومت دين است، حكومت حكمت است، حكومت معرفت است، حكومت برادرى است، يعنى امام و ولىِّ امر در جامعه ى اسلامى با انسانهاى ديگر برادر است، با آنها با عاطفه ى برادرى و با رابطه ى برادرى زندگى ميكند. اين حكومت كه حكومت ولىِّ امر و حكومت مكتب در جامعه ى اسلامى است بايد در همه ى مراكز اساسى و مهمّ اين جامعه تجسّم پيدا بكند كه برحسبِ قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران همان طورى كه گفته شد در قوّه ى قضائيه، در قوّه ى مقنّنه و در قوّه ى مجريّه تجسّم پيدا ميكند؛ اين پايه و اساسى است براى همه ى مباحث اجتماعى كه ان شاءالله بتدريج اين مباحث

بايد به عرض شما برادران و خواهران برسد، و در همه ى اين مباحث آنچه مورد توجّه است اين است كه همه ى مسائل اجتماعى در جامعه ى اسلامى از پايه ى توحيد، از پايه ى اعتقاد به خدا و اعتقاد به روز جزا و نظارت خدا و نماينده ى دين خدا بايد نشئت بگيرد.⁽¹⁾

7-4-3-2 - دخالت در تنظيم سياستهاى كلّى

مهم ترين وظيفه ى رهبرى در قانون اساسى، تنظيم سياستهاى كلّى است. فرايند تنظيم سياستهاى كلّى يكى از منطقى ترين و زيباترين فرايندها است، [كه البتّه] عدّه اى دلشان ميخواهد كه دائم بر طبل دروغگويى و بهتان زنى بكوبند. ما هم حرفى نميزنيم و آنها هم هرچه ميخواهند ميگويند؛ اشكالى هم ندارد؛ امّا شما جوانان شايد بدانيد و اگر نميدانيد بدانيد كه فرايند تنظيم سياستهاى كلّى، فرايند بسيار قوى و مستحكمى است. اين سياستها، اوّل در كميسيونهاى دولت تنظيم ميشود و بعد به دولت مى آيد. دولت آنها را بررسى و تصويب ميكند و به رهبرى پيشنهاد ميكند. رهبرى هم آن را به مجمع تشخيص مصلحت ميدهد. اين سياستها در كميسيونهاى مجمع تشخيص مصلحت با حضور كارشناسان متعدّد از بخشهاى مختلف اقتصادى، فرهنگى، دانشگاهى، علمى كه از خود مجمع و بيرون آن هستند، بررسى و تكميل ميشود؛ بعد مجدّداً به رهبرى ميدهند. رهبرى هم آن سياستها را با آن مبانى و اصول ارزشى نظام جمهورى اسلامى تطبيق ميدهد، تصويب ميكند و آن سياستها به دولت برميگردد و به مجلس ابلاغ ميشود. نقش رهبرى در تنظيم سياستها اين است كه مراقب باشد تا برنامه ريزى هايى كه در چهارچوب اين سياستها ميخواهد انجام بگيرد، نظام را به بيراهه و گمراهه نكشاند؛ منافع طبقات محروم و حقوق مردم پامال نشود؛ خواسته ها و منافع قدرتهاى افزون طلب

و سلطه طلب و مداخله گر تامين نشود. اين جزو وظايف رهبرى است و اگر در اين زمينه ها قصورى يا تقصيرى پيش آيد، متوجّهِ رهبرى است. بعد كه اين سياستها ابلاغ شد، مجلس موظّف است برطبق اين سياستها قانون بگذراند، و دولت هم موظّف است سياستهاى اجرايى خودش را تنظيم و بر طبق آنها عمل كند. مجموعه ى اين سازوكار مفصّل دستگاه هاى اجرايى و قضائى و تقنينى، در اين چارچوب به كار مى افتند و كار ميكنند كه هر كدام مسئولانى دارند و مسئوليّتهايى، كه بايد كار را انجام دهند.

رهبرى در مسئوليّتهاى اين دستگاه ها دخالت نميكند، مگر خيلى بندرت و در مواردى كه احساس كند تخلّف آشكارى صورت ميگيرد. مسئوليّتهاى مجلس با خودِ مجلس است. بنده به خيلى از اين قوانينى كه در مجلس تنظيم ميشود، اعتقادى ندارم و آنها را قبول ندارم، ولى وقتى قانون شد، بنده هم به صورت يك قانون عمل ميكنم و مخالفت نميكنم. موارد متعدّدى پيش مى آيد از اقدامهايى كه در دولت انجام ميگيرد و مورد قبول من نيست؛ امّا مسئولانى دارد كه تنظيم و تصميم گيرى كرده اند؛ وظيفه ى آنها است. اگر آن تصميم گيرى شامل خودِ رهبرى هم باشد، ما طبق آن تصميم گيرى عمل ميكنيم و نميگوييم نه؛ امّا جاهايى هست كه رهبرى احساس ميكند اگر در اينجا به مسئولى كه وظيفه اى داشته و به آن توجّه نكرده، تذكّر و توجّه ندهد، زاويه ى بسيار خطرناكى در مسير عمومى ملّت پيش مى آيد. لذا وارد ميدان ميشود. در مورد اين دوره ى مجلس شوراى اسلامى يك بار چنين چيزى تقريباً در دو يا دو سال و نيم قبل پيش آمد و آن در قضيّه ى قانون مطبوعات بود، كه بنده احساس كردم تكليف شرعى دارم كه به مجلس تذكّر دهم و تذكّر دادم. مجلس هم با كمال موافقت و مرافقت در اين زمينه با رهبرى همكارى كرد و خطّى را كه در كميسيون پيش بينى شده بود دنبال نكرد كه از آنها متشكّر هستيم.⁽¹⁾

7-4-3-3 - ضرورت توجّه به تفاوت مديريّت كلان ارزشى با مديريّتِ اجرايى

رهبرى يك مديريّت است؛ البتّه مديريّتِ اجرايى نيست. اين اشكال و اشتباه هم در طول زمان، از اوّل انقلاب تا امروز، در بعضى از تبليغات ادامه دارد. اين جور تلقّى كنند كه رهبرى يك مديريّت اجرايى است؛ نه، مديريّت اجرايى، مشخّص است. مديريّت اجرايى در بخش قوّه ى مجريّه ضوابط مشخّصى دارد، معلوم است، مسئولين معيّنى دارد؛ در قوّه ى قضائيه هم كه آن هم مديريّت اجرايى است همين طور، هر كدام مسئوليّتهايى دارند؛ قوّه ى مقنّنه هم كه معلوم است. رهبرى، ناظر بر اينها است. به چه معنا؟ به اين معنا كه از حركت كلّى نظام مراقبت كند.⁽¹⁾

در واقع رهبرى، يك مديريّت كلان ارزشى است. همين طور كه اشاره كردم، گاهى اوقات فشارها، مضيقه ها و ضرورتها، مديريّتهاى گوناگون را به بعضى از انعطافهاى غير لازم يا غير جائز وادار ميكند؛ رهبرى بايستى مراقب باشد، نگذارد چنين اتّفاقى بيفتد؛ اين مسئوليّتِ بسيار سنگينى است. اين مسئوليّت، مسئوليّت اجرايى نيست؛ دخالت در كارها هم نيست. بعضى ها دوست ميدارند مدام بگويند كه فلان تصميمها بدون نظر رهبرى گرفته نميشود؛ نه، اين طور نيست. مسئولين در بخشهاى مختلف، مسئوليّتهاى مشخّصى دارند. در بخش اقتصادى، در بخش سياسى، در بخش ديپلماسى، نمايندگان مجلس در بخشهاى خودشان، مسئولان قوّه ى قضائيه در بخش خودشان، مسئوليّتهاى مشخّصى دارند. در همه ى اينها رهبرى نه ميتواند دخالت كند، نه حق دارد دخالت كند، نه قادر است دخالت كند؛ اصلاً امكان ندارد. خيلى از تصميمهاى اقتصادى ممكن است گرفته شود كه رهبرى قبول هم نداشته باشد، امّا دخالت نميكند؛ مسئولينى دارد، مسئولينش بايد عمل كنند. بله، آنجايى كه اتّخاذ يك سياستى منتهى خواهد شد به كج شدن راه انقلاب، رهبرى مسئوليّت

پيدا ميكند. در تصميم و عملِ رهبرى بايد عقلانيّت در خدمت اصول قرار بگيرد، واقع بينى در خدمت آرمانگرايى ها قرار بگيرد.⁽¹⁾

مسئوليّت رهبرى در نظام جمهورى اسلامى اين است كه مراقب باشد نگذارد جهت گيرى نظام اسلامى تغيير كند و از سمت هدفها منحرف شود. دست اندركاران اجرايى كشور در بخشهاى مختلف، هر كدام وظايفى دارند. ما بايد نگذاريم نظام جمهورى اسلامى از اين جهت گيرى زاويه پيدا كند و منحرف شود. خدا و مردم و اراده ى مردم هم مورد اتّكا است. در درجه ى اوّل هدايت و دستگيرى الهى و بعد عواطف پُرشور مردم به ما نويد ميدهد كه ميتوانيم در اين راه پيش برويم.⁽²⁾

7-4-3-4 - منظور از ولايت مطلقه

اشاره

بعضى ها خيال ميكنند كه اين «ولايت مطلقه ى فقيه» كه در قانون اساسى آمده، معنايش اين است كه رهبرى مطلق العنان است و هر كار كه دلش بخواهد، ميتواند بكند! معناى ولايت مطلقه اين نيست. رهبرى بايستى موبه مو قوانين را اجرا كند و به آنها احترام بگذارد؛ منتها در مواردى، اگر مسئولان و دست اندركاران امور بخواهند قانونى را كه معتبر است موبه مو عمل كنند، دچار مشكل ميشوند. قانون بشرى همين طور است. قانون اساسى راه چاره اى را باز كرده و گفته آنجايى كه مسئولان امور در اجراى فلان قانون مالياتى يا سياست خارجى، بازرگانى، صنعتى و دانشگاهى دچار مضيقه ميشوند و هيچ كار نميتوانند بكنند (مجلس هم اين طور نيست كه امروز شما چيزى را ببريد و فردا تصويب كنند و به شما جواب دهند) رهبرى مرجع است؛ زمان امام هم همين طور بود. بنده خودم آن وقت رئيس جمهور بودم و جايى كه مضيقه هايى داشتيم، به امام نامه مينوشتيم

و ايشان اجازه ميدادند. بعد از امام، دولت قبلى و دولت فعلى گاهى راجع به مسائل گوناگون نامه مينويسند كه در اينجا مضيقه وجود دارد، شما اجازه بدهيد كه اين بخش از قانون نقض شود. رهبرى بررسى و دقّت ميكند و اگر احساس كرد كه بناگزير بايد اين كار را بكند، آن را انجام ميدهد. جاهايى هم كه به صورت معضل مهمّ كشورى است، به مجمع تشخيص مصلحت ارجاع ميشود؛ اين معناى ولايت مطلقه است، وَالّا رهبر، رئيس جمهور، وزرا و نمايندگان، همه در مقابل قانون تسليمند و بايد تسليم باشند.

قانون آن قدر مهم است كه قالب عملكرد من و شما است. آن كسى را كه ما انتخاب ميكنيم و به مجلس ميفرستيم، كسى است كه سرنوشت كشور را در چهارسال معيّن ميكند. ابتدا كه ما اين نظام پارلمانى را قبول كرديم، بعضى از سيستمهاى منطقه اى كه اسلامى هم بودند، اعتراض كردند كه اين چه چيزى است شما قبول كرده ايد؟ من حالا نميخواهم اسم بياورم. يكى از همين دولتهاى مدّعى ميگفت چرا شما نظام پارلمانى را قبول كرديد؟ ما با استدلال به ايشان ثابت كرديم كه همين نظام پارلمانى درست است. بنابراين نكته ى اوّل اين است كه مردم سالارى دينى كه يكى از مهم ترين مظاهر آن همين انتخابات مجلس شوراى اسلامى است، به پايه ى فكرى و اعتقادىِ اسلامى تكيه دارد.⁽¹⁾

يك جمله اى را امام بيان كردند كه ولايت مطلقه ى فقيه؛ يك عدّه اى با مغالطه خواستند اين قضيّه را به نحوى مشوب⁽²⁾كنند و يك معناى غلط و تفسير غلطى بدهند. گفتند معناى ولايت مطلقه اين است كه رهبرى در نظام جمهورى اسلامى، مطلق از همه ى قوانين است؛ مثل يك اسبِ مهار كنده شده اى، هرجا بخواهد، هر كار بخواهد، ميتواند بكند. مسئله اين نبود، اين نيست. امام بزرگوار خودش از همه بيشتر به رعايت قوانين، به رعايت اصول، به رعايت مبانى، به رعايت جزئيّات احكام شرعى مقيّد بود؛

و اين وظيفه ى رهبرى است. در نظام جمهورى اسلامى، رهبرى فقط تابع اين نيست كه كسى او را به خاطرِ اينكه شرايط را از دست داده، عزل كند؛ اگر اين شرايط در او وجود نداشته باشد، خودش بخودى خود عزل شده است؛ اين خيلى چيز مهمّى است.⁽¹⁾

7-4-3-4-1 - مثالى از ضرورت دخالت رهبرى: قضيّه ى هسته اى

در قضيّه ى هسته اى، در آن دوره ى اوّل كه تلاطمهايى بود، بعضاً اقدامهايى انجام ميگرفت كه شايد مطلوب نبود. من آنجا در سخنرانى عمومى گفتم اگر چنانچه اين كارها انجام نگيرد، خودم وارد ميشوم و همين هم شد. اين معناى رهبرى است؛ اين يك چيزى است كه از اسلام گرفته شده است؛ يك نكته ى مثبتى است در نظام اسلامى.⁽²⁾

دستگاه هاى گوناگون قوّه ى قضائيه، قوّه ى مجريّه، قوّه ى مقنّنه مثل همه ى دنيا، كارهاى موظّف قانونى خودشان را دارند انجام ميدهند، با اختيارات كاملى كه در قانون اساسى معيّن شده؛ امّا حركت كلان و كلّى نظام اسلامى به سمت آن آرمانها بايد منحرف نشود؛ اگر منحرف شد، بايد گريبان رهبرى را گرفت، او را بايستى مسئول دانست؛ او مسئول است كه نگذارد. البتّه اين مسئله، مثالهاى زيادى دارد؛ چون وقت كم است، به يكى از آنها اشاره ى مختصرى ميكنم.⁽³⁾

7-4-3-4-2 - مثالى ديگر از ضرورت دخالت رهبرى: مسئله ى روابط با آمريكا

مسئله ى روابط با آمريكا، كه در اين چند سال چه كارها كردند، چه تلاشها كردند، در دوره هاى مختلفِ دولتهاى گوناگون، تحت تأثير عوامل مختلف. خب، اين به حركت عمومى نظام ضرر ميزد، فايده اى هم براى

وضع معيشت و زندگى مردم نداشت؛ [لذا] اينجا ممانعت شد. و مسائل گوناگونى از اين قبيل هست.⁽¹⁾

7-4-3-5 - گستره ى ولايت فقيه، كلّ امّت اسلامى

اگر بخواهد يك حكومتى مردمى باشد و اسلامى باشد، بايد خطّ ولايت فقيه در او تحكيم بشود، وَالّا مردمى هم نخواهد بود، اسلامى هم نخواهد بود. حكومت مردمى حمايت مردم را ميخواهد، مردم در بافت جوامع اسلامى از چه كسى حمايت ميكنند؟ از رجال سياسى؟ از سياست بازان ورشكسته؟ از مدّعيان دروغگو؟ يا از علما و پيشوايان مذهبى كه بر قلب مردم حكومت ميكنند؟ وضعيّت ايران ميتواند سرنوشت وضعيّت عراق و همه ى كشورهاى اسلامى را تعيين كند؛ فرقى هم بين شيعه و سنّى نيست؛ جوامع اهل تسنّن هم مثل جوامع اهل تشيّع به علماى خودشان اعتقاد دارند، آنها رهبران دينى آنها هستند، بخصوص آن علمايى كه وابستگى هاى سياسى و استعمارى نداشته باشند يا كم داشته باشند.... آنكه مال يك مرز جغرافيايى است يك رئيس جمهور است، يك نخست وزير است. آنكه عرف بين المللى يا فرض كنيد كه قراردادهاى سنّتى و غيره وادار ميكند كه بايستى دخالت نكند، رئيس جمهور است، نخست وزير است، دولت است، نه امام. امام يعنى مرجع تقليد، امام يعنى آن كسى كه از اسلام سخن ميگويد، او مرز جغرافيايى نمى شناسد. آنچه كه تبعيّت از او را ايجاب ميكند اسلام است؛ اسلام كه مال يك مرز جغرافيايى نيست. مگر اسلام ايران غير از اسلام عراق و غير از اسلام افغانستان و غير از اسلام پاكستان و غير از اسلام سوريه و غير از اسلام جاهاى ديگر است؟ اگر «أَطِيعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ »⁽²⁾با فهمى كه ما از اين آيه داريم، با فهمى كه

اجتهاد و فقاهت ما از اين آيه دارد، مال همه ى مسلمانها است، پس ولايت امام امّت هم مال همه ى امّت است. امّت اسلامى كه فقط ملّت ايران نيستند، ملّت ايران سى چهل ميليون آدم هستند كه در اين محدوده ى جغرافيايى زندگى ميكنند. معنى ندارد در يك جامعه ى اسلامى بزرگ دو امام، دو واجب الاطاعة؛ بنابراين همان نسبتى كه امام با ملّت ايران دارد همان نسبت را عيناً امام با ملّت عراق دارد؛ اين خط را فراموش نكنيد، اين «مفترق الطريق» بين راه خطّ امام، راه صحيح و راه غير صحيح.⁽¹⁾

7-4-4 - مسئله ى نظارت بر دستگاه هاى مرتبط با رهبرى

يكى از برادران راجع به اينكه برخى از دستگاه هايى كه مرتبط با رهبرى هستند، از فعّاليّت شفّاف و از بازرسى امتناع ميكنند، تذكّر دادند. البتّه من چنين گمانى ندارم. اگر چنانچه اين جور باشد، بله، نبايد از بيان شفّاف در مسائلى كه تبيين شدنى است و بايد تبيين شود، اجتناب كنند؛ از بازرسى هم نبايد امتناع كنند. فكر هم نميكنم كه حالا مثلاً دستگاه هايى مثل بنياد مستضعفان يا از قبيل اينها، از بازرسى مستثنا باشند؛ يعنى من تا حالا چنين تصوّرى ندارم. به هرحال اگر اين جور باشد، اين اشكال وارد است؛ و لازم است كه دستگاه هاى نظارتى بتوانند بر اينها هم نظارت كنند.⁽²⁾

7-4-5 - مسئله ى نظراتِ كارشناسى مخالف با نظر رهبرى

گفته شد كه تا بعضى ها نظرات كارشناسى اى ميدهند كه با نظر رهبرى مخالف است؛ ميگويند آقا اين ضدّ ولايت است. من به شما عرض بكنم؛ هيچ نظر كارشناسى اى كه مخالف با نظر اين حقير باشد، مخالفت با

ولايت نيست؛ ديگر از اين واضح تر؟ نظر كارشناسى، نظر كارشناسى است. كار كارشناسى، كار علمى، كار دقيق به هر نتيجه اى كه برسد، آن نتيجه براى كسى كه آن كار علمى را قبول دارد، معتبر است؛ به هيچ وجه مخالفت با ولايت فقيه و نظام هم نيست. البتّه گاهى اوقات ميشود كه اين حقير خودش در يك زمينه اى كارشناس است؛ بالاخره ما هم در يك بخشهايى يك مختصر كارشناسى اى داريم؛ اين نظر كارشناسى ممكن است در مقابل يك نظر كارشناسى ديگر قرار بگيرد؛ خيلى خوب، دو تا نظر است؛ كسانى كه ميخواهند انتخاب كنند، انتخاب كنند. در زمينه هاى فرهنگى، در زمينه هاى آموزشى، در بخشهاى مخصوصى، بالاخره ما يك مختصرى سررشته داريم، يك قدرى كار كرديم؛ اين ميشود نظر كارشناسى. به هرحال هيچگاه اعلام نظر كارشناسى و نظر علمى، معارضه و مبارزه و مخالفت و اعلام جدايى از رهبرى و ولايت و اين حرفها به حساب نمى آيد و نبايد بيايد.⁽¹⁾

7-4-6 - عدم ضرورت مطابقت كامل نظرات ديگران با ديدگاه رهبرى

اين جور نيست كه همه ى مواضعى كه آحاد مردم از جمله دانشجويان - كه جزو قشرهاى پيشرو هستند - اتّخاذ ميكنند، بايستى الگوگرفته و برگردان نظراتى باشد كه رهبرى ابراز ميكند؛ نه، شما به عنوان يك انسان مسلمان، مؤمن، صاحب فكر، بايد نگاه كنيد، تكليفتان را احساس كنيد، تحليل داشته باشيد... نسبت به اشخاص، نسبت به جريانها، نسبت به سياستها، نسبت به دولتها، موضع داشته باشيد، نظر داشته باشيد. اين جور نيست كه شما بايد منتظر بمانيد، ببينيد كه رهبرى درباره ى فلان شخص، يا فلان حركت، يا فلان عمل، يا فلان سياست چه موضعى اتّخاذ ميكند كه بر اساس آن، شما هم موضع گيرى كنيد؛ نه، اينكه كارها را قفل

خواهد كرد. رهبرى وظايفى دارد، آن وظايف را اگر خداى متعال به او كمك كند و توفيق بدهد، عمل خواهد كرد؛ شما هم وظايفى داريد؛ به صحنه نگاه كنيد، تصميم گيرى كنيد؛ منتها معيار عبارت باشد از تقوا؛ معيار، تقوا باشد. تقوا يعنى اسير هواى نَفس نشدن در جانبدارى و طرف دارى يا در مخالفت و معارضه، در انتقاد يا در تمجيد؛ اين را رعايت كنيد. اگر اين رعايت شد، هم انتقاد خوب است، هم جانبدارى و تمجيد خوب است: از شخص، از دولت، از فلان جريان سياسى؛ از فلان حادثه ى سياسى؛ هيچ اشكالى ندارد. البتّه اگر در يك زمينه اى نظرى هم از سوى اين حقير ابراز شد، آن كسانى كه حسنِظن دارند و اين نظر را قبول دارند، ممكن است اين هم يكى از عواملى باشد كه در تشخيص آنها دخالت خواهد داشت؛ لكن اين به معناى اين نيست كه وظيفه ى افراد در مورد موضع گيرى ها و در مورد اظهارنظرها ساقط بشود؛ نه، هركسى نگاه كند [و وظيفه اش را انجام بدهد]. عرض كردم معيار اين است كه با رعايت تقوا باشد؛ يعنى بدون گرايش به هواى نَفس؛ اگر انتقاد ميكنيم، اگر طرف دارى و جانبدارى ميكنيم، اگر يك حركت را، يك سياست را تأييد ميكنيم يا اگر رد ميكنيم، واقعاً از روى احساس وظيفه و تكليف و بدون دخالت دادن اغراض نفسانى [باشد]؛ اين هم يك نكته ى ديگر.⁽¹⁾

7-4-7 - رهبرى و شيوه ى بيان مواضع

كسانى به عنوان نماينده ى رهبرى از زبان رهبرى حرف ميزنند. خب، من خودم هنوز كه الحمدلله زبانم از كار نيفتاده؛ حرف خود من كه مقدّم به حرف آنها است. آنچه «من» ميگويم، حرف من است؛ كسانى هم كه حرف ميزنند - نمايندگان رهبرى و منصوبين رهبرى و مانند اينها كه تعداد

زيادى اند - از قول رهبرى نميگويند؛ اين را توّجه داشته باشيد. در همين مسئله اى كه بالخصوص اسم آوردند، آن كسى را كه اسم آوردند، آن كس حرف خودش را زده بود؛ از زبان رهبرى چيزى نگفته بود. بنده هم حرف خودم را زدم؛ هم قبل از آن، هم بعد از آن؛ شما حرف من را از خود من بشنويد. بله، ممكن است يك نفرى جزو منصوبين رهبرى هم باشد، درباره ى فلان مسئله يك عقيده اى خلاف رهبرى هم داشته باشد، هيچ اشكال ندارد؛ اين جور چيزى هم هست. خيلى از همين آقايان محترمى كه منصوبين رهبرى اند، در فلان مسئله ى خاصّ سياسى يا اجتماعى يا اعتقادى ممكن است عقيده شان غير از عقيده ى رهبرى باشد؛ ما اين را اشكال ندانستيم؛ عمده براى ما جهت گيرى هاى كلّى است، جهت گيرى هاى انقلابى است. وَالّا در هر مسئله كه ما نمى نشينيم هماهنگ كنيم كه ببينيم در فلان مسئله نظر ما يكى هست يا نيست؛ خب، او نظر خودش را گفته. اين هم نميشود كه من هرجا هركسى از نمايندگان ما يك چيزى گفت، ما فوراً بگوييم آقا! شما، اين را غلط گفتيد، اين را درست گفتيد، روابط عمومى اعلان كند؛ اين هم نميشود. بله، اگر از قول حقير، كسى چيزى بگويد و به گوش من برسد و خلاف باشد، ما به خود او بلافاصله تذكّر ميدهيم؛ مكرّر اتّفاق افتاده؛ تذكّر داديم، گفتيم كه شما خودتان اين را اصلاحش كنيد، آن طرف هم اصلاح كرده. مصلحت نميدانم كه اگر يك كسى يك چيزى گفت، ما هم اينجا برداريم يك اعلاميّه بدهيم كه فلان كس غلط كرد اين حرف را زد؛ اينكه نميشود. هرجا برخلاف نظر ما، البتّه از قول من؛ اگر از قول خودش گفته باشد، نه از قول من چيزى گفته باشد، اطّلاع ميدهيم و ميگوييم آقا! اين را شما از قول ما، شنيديم گفتيد و بايد خودتان اصلاح كنيد؛ اين هم اين مطلب.⁽¹⁾

بخش سوّم فرهنگ تحزّب و رقابت سياسى در مردم سالارى دينى

اشاره

فصل اوّل مسئله ى تحزّب

1 - موافقت مشروط با تحزّب

به طور اجمال بگويم ما با تحزّب مطلقاً مخالف نيستيم. اينكه خيال كنند ما با حزب و تحزّب مخالفيم؛ نه، اين طور نيست. قبل از پيروزى انقلاب، پايه هاى يك حزب بزرگ و فعّال را خود ما ريختيم؛ اوّل انقلاب هم اين حزب را تشكيل داديم، امام هم تأييد كردند، چند سال هم با جدّيّت مشغول بوديم؛ البتّه بعد به جهاتى تعطيل شد. همان وقت به ما اشكال ميكردند كه تحزّب با وحدت عمومى جامعه مخالف است. من آن وقت يك سخنرانى مفصّلى كردم، كه بعد هم پياده شد و چاپ شد و پخش شد؛ تحت عنوان «وحدت و تحزّب». تحزّب ميتواند در جامعه انجام بگيرد، درعينِحال وحدت هم صدمه اى نبيند؛ اينها با هم منافاتى ندارد؛ منتها آن حزبى كه مورد نظر ما است، عبارت است از يك تشكيلاتى كه نقش راهنمايى و هدايت آحاد مردم را به سمت آرمانهايى ايفا ميكند.⁽¹⁾

2 - دو نوع حزب مقبول و مردود

اشاره

ما دوجور حزب داريم:

2-1 - نوع اوّل: كانال كشى براى هدايتهاى فكرى

اشاره

يك حزب عبارت است از كانال كشى براى هدايتهاى فكرى، چه فكرى به معناى سياسى، چه فكرى به معناى دينى و عقيدتى. اگر چنانچه كسانى اين كار را بكنند، خوب است. قصد، عبارت از اين نيست كه قدرت را در دست بگيرند؛ ميخواهند جامعه را به يك سطحى از معرفت، به يك سطحى از دانايى سياسى و عقيدتى برسانند؛ اين چيز خوبى است. البتّه كسانى كه يك چنين توانايى اى داشته باشند، به طور طبيعى در مسابقات قدرت، در انتخابات قدرت هم صاحب رأى خواهند شد، برنده خواهند شد؛ ليكن اين هدفشان نيست؛ اين يك جور حزب است؛ اين مورد تأييد است. ميدان باز است؛ هركس ميخواهد بكند، بكند.⁽¹⁾

«حزب جمهورى اسلامى» نمونه اى يكتا از احزاب خوب

يك حزب اين است كه مجموعه اى از صاحبان فكر سياسى يا اعتقادى و يا ايمانى مى نشينند و تشكّلى درست ميكنند و ميان خودشان و آحاد مردم كانال كشى ميكنند و مردمى را با خودشان همراه ميكنند، تا فكر خود را به آنها برسانند؛ كانونهاى حزبى تشكيل ميشود، هسته هاى حزبى تشكيل ميشود، سلّولهاى حزبى تشكيل ميشود و اينها در اين مركز مى نشينند و افكارى را كه خودشان به آن اعتقاد دارند و پاى آن ايستاده اند - چه فكر سياسى، چه فكر غير سياسى، چه فكر دينى، چه فكر غير دينى - در اين كانالها ميريزند و اين افكار به تك تك افراد ميرسد و آن مردمى كه اينها را قبول ميكنند، با اينها پيوند پيدا ميكنند. به نظر من، اين سبك تحزّب، منطقى است. «حزب جمهورى اسلامى» بر اين اساس تشكيل شده بود و همين طور بود. البتّه به طور طبيعى اگر حزبى با اين خصوصيّات، در مركز خودش توانست آدمهاى بافكرتر و زبده تر و خوشفكرترى داشته باشد،

ميتواند تعداد بيشترى را با خودش همفكر كند. نتيجه اين خواهد شد كه وقتى انتخاباتى پيش آمد، تا از طرف مركزيّت اين حزب چيزى گفته شد، آن مردم از روى اعتقاد خودشان بر طبق آن عمل ميكنند؛ يا حتّى بدون اينكه آن مركزيّت چيزى بگويد؛ چون معيارهايشان يكى است و با يكديگر همفكرند. اين شكل درستِ تحزّب است و البتّه چنين چيزى الان در كشور ما نيست. شايد به شكل خيلى ناقصش يكى، دو نمونه در گوشه وكنار پيدا شود؛ امّا بعد از «حزب جمهورى اسلامى» كه ما تعطيلش كرديم، ديگر چنين چيزى را به اين شكل من سراغ ندارم.⁽¹⁾

2-2 - نوع دوّم: باشگاه هايى براى كسب قدرت (احزاب كنونى غربى)

اشاره

يك جور حزب، تقليد از احزاب كنونى غربى است. حالا من گذشته را كارى ندارم، احزاب كنونى غربى به معناى باشگاه هايى براى كسب قدرت است؛ اصلاً حزب يعنى مجموعه اى براى كسب قدرت. يك گروهى با هم همراه ميشوند، از سرمايه و پول و امكانات مالىِ خودشان بهره مند ميشوند، يا از ديگران كسب ميكنند، يا بندوبستهاى سياسى ميكنند، براى اينكه به قدرت برسند. يك گروه هم رقيب اينها است؛ كارهاى مشابه اينها را انجام ميدهد تا آنها را از قدرت پايين بكشد، خودش بشود جايگزين. الان احزاب در دنيا غالباً اينگونه اند. اين دو حزبى كه در آمريكا به نوبت در رأس كار قرار ميگيرند، از همين قبيلند؛ اينها در واقع باشگاه هاى كسب قدرتند؛ اين هيچ وجهى ندارد. اگر كسانى در داخل كشور ما با اين شيوه دنبال تحزّب ميروند، ما جلويشان را نميگيريم. اگر كسى ادّعا كند كه نظام، جلوى تشكيل احزاب را گرفته است، يك دروغ واضحى گفته؛ چنين چيزى نيست؛ امّا من اين جور حزبى را تأييد نميكنم. معناى اين جور حزب سازى، اين جور حزب بازى عبارت است از كشمكش قدرت؛ اين هيچ وجهى ندارد. امّا

حزب به معناى اوّل، يعنى يك كانال كشى در درون جامعه، براى گسترش فكر درست - چه فكر عقيدتى و اسلامى، چه فكر سياسى و تربيت كادرهاى گوناگون - بسيار خوب است؛ اين چيز نامطلوبى نيست.⁽¹⁾

اجتماع داعيه داران سياسى در حزب براى كسب قدرت

من تحزّب را اين نميدانم كه عدّه اى از داعيه داران سياسى، به دنبال كسب قدرت، دور هم جمع شوند؛ ده نفر، پانزده نفر، بيست نفر؛ و با شعار و ايجاد هيجان و جذّابيّتهاى دروغين، مردم يا گروه هايى از مردم را به اين طرف و آن طرف بكشانند و مرتّب دعوا و اختلاف راه بيندازند و براى اينكه بيكار نمانند، يك مسئله ى كوچك را بزرگ كنند؛ يك چيز كم اهمّيّت را پُراهمّيّت جلوه دهند و روزها و هفته ها درباره اش بحث و تحليل كنند؛ بر اساس آن، دوست و دشمن معيّن كنند: فلان كس، فلان طرفى است، پس دشمن است؛ فلان كس، فلان طرفى است، پس دوست است؛ بنده اينها را تحزّب نميدانم. اينها روشهاى غلط سياسى است كه در دنيا هم رايج است. دل ما خوش بوده است كه در ايران اين چيزها رايج نباشد؛ امّا متأسّفانه بعضى كسان به اين چيزها دلبستگى دارند. بسيار خوب؛ امّا اگر كسى مسئوليّتى را قبول كرد، چنانچه بنا شد چنين دلبستگى اى پيدا كند، به آن مديريّت ضربه خواهد زد. من يك وقت به بعضى از مسئولان دولتى پيغام دادم و گفتم ساعاتى را كه شما در جلسه ى حزبىِ خود صرف ميكنيد - البتّه نميگويم پول و امكانات ميگيريد - متعلّق به دولت و مردم است. شما حق نداريد آن را صرف مسائل حزبى و جناحى و گروهى و امثال اينها بكنيد.⁽²⁾

حاكميّت احزاب قدرت طلب در غرب

يك طور حزب هم هست كه همان حزبهاى رايج امروز اروپا و آمريكا است؛ مثل حزب جمهورى خواه، حزب دموكرات، حزب كارگر انگليس، حزب محافظه كار انگليس. مبناى اين احزاب بر اين پايه اى كه ما گفتيم، نيست؛ [بلكه] مجموعه اى از خواص، با يك منفعت مشتركى كه بين خودشان تعريف ميكنند - ولو در خيلى از مسائل با يكديگر همفكر هم نيستند؛ گاهى خيلى هم با هم مخالفند - مى نشينند با همديگر قرارداد ميگذارند و يك حزب به وجود مى آورند. اين حزب در ميان مردم معروف است؛ امّا عضو مصلحتى دارد، نه عضو فكرى؛ تفاوت اساسى اش اينجا است. عضو مصلحتى يعنى چه؟ يعنى اينكه فلان سرمايه دار، فلان كاسب، فلان استاد، فلان فيلسوف، احياناً فلان روحانى، از اين حزب حمايت ميكند؛ مثلاً فلان روحانى ميگويد من به مريدهاى خودم دستور ميدهم كه به كانديداى شما رأى بدهند، امّا در مقابلش شما بايد فرضاً به مسجد يا كليساى من اين امتياز را بدهيد؛ آنها هم قبول ميكنند! آن مردمى كه رأى ميدهند، نه آن كانديدا را مى شناسند، نه فكر حاكم بر او را مى شناسند، نه مؤسّسان حزب را درست مى شناسند، نه ميدانند آن كانديدا چه كار ميخواهد بكند. به صرف اينكه امام جماعت مسجد گفته مثلاً به «حزب كنگره» در هند رأى بدهيد، اينها هم رأى ميدهند! اينكه ميگويم، اتّفاقاً درست همين قضيّه در هند اتّفاق افتاد و برخى از مسلمانان به كانديداى «حزب كنگره» رأى دادند! چند ميليون مسلمان به كانديداى «حزب كنگره» رأى ميدهند؛ درحالى كه نه با آنها هم عقيده اند، نه همفكرند، نه ايمانشان يكى است، نه اصلاً ميدانند آنها در مملكت چه كار ميخواهند بكنند؛ امّا چون آن آقا گفته كه مصلحت مسلمانان اين است، اين كار را ميكنند! يا مثلاً فلان سرمايه دار ميگويد من اين قدر پول به شما ميدهم و به حزبتان كمك ميكنم؛ امّا مرا در فلان جا سفير كنيد! بحث سفير

معيّن كردن، بازرس فلان جا معيّن كردن، فلان شغل سياسى را دادن، جزو شرايط حتمى حزب بازى به شكل غربى است؛ چون كسى از روى ايمان كار نميكند؛ از روى قرارداد كار ميكند!⁽¹⁾

احزاب در جامعه ى غرب، فعّال مايشاء

من نميدانم شما چقدر با وضع دموكراسى هاى غربى و انتخابات آنجا آشنا هستيد. هرچه در اين زمينه اطّلاع پيدا كنيد و معلوماتتان بيشتر شود، به ناكامى دموكراسى غربى و تحزّب كه پايه ى آن دموكراسىِ آن چنانى است بيشتر پى خواهيد برد. كتابى هست كه بعيد است شما آن را مطالعه كرده باشيد، لابد كمتر وقت ميكنيد بخوانيد؛ اين كتاب از يك رمان نويس معروف آمريكايى به نام «هوارد فاست» است، ظاهراً هنوز هم زنده است و شايد ده، دوازده جلد كتاب دارد؛ بنده هم بعضى از كتابهايش را دارم و خيلى از آنها را خوانده ام. او يك رمان نويس بسيار خوبى است؛ قدرى هم چپ ميزند؛ البتّه چپ به اصطلاح آمريكايى ها. ميدانيد در اصطلاح آمريكايى ها، چپ كسى است كه يك ذرّه اسم عدالت و تأمين اجتماعى و امثال اين واژه ها را بر زبان بياورد و يا در كتابى بنويسد. او كتابى دارد به نام «آمريكايى» كه شرح حال شخصى است كه پدر و مادرش از يكى از كشورهاى ظاهراً اروپاى شرقى، با آن زحمات از اقيانوس اطلس عبور كردند و همراه با مهاجران اروپايى، خودشان را به آمريكا رساندند و دنبال شغل و كار و نان بخورونمير بودند. ظاهراً در آمريكا اين طور است كه كسى كه در آنجا متولّد شود، آمريكايى است؛ يعنى شهروند آنجا است. براى آن شخص هم كه اشاره كردم، شناسنامه ى آمريكايى گرفتند؛ با اينكه پدر و مادرش آمريكايى نبودند. در اين كتاب، مراحل رشد و تربيت و پيشرفت و دوره ى كلاس قضائى ديدن و قاضى شدن و بالاخره وارد مبارزات انتخاباتى

شدن اين فرد شرح داده شده است. در مقدّمه ى كتاب هم مترجم مينويسد كه اين رمان است، امّا واقعيّت دارد؛ شرح حال فلان كس معروف در فلان ايالت آمريكا است. آدم وقتى اين كتاب را ميخواند، واقعاً ميفهمد كه انتخابات يعنى چه! براى انسانى كه ميخواهد در يك جامعه ى داراى منطق زندگى كند، اين معيارها مطلقاً معنى ندارد. از انتخابات شوراى شهر و شهردارى ها شروع ميشود، تا به انتخابات ايالتى و انتخابات كنگره و انتخابات رياست جمهورى ميرسد. كسانى كه در آن انتخابات هيچ كاره ى محضند، مردمند؛ مردمى كه مى آيند رأى ميدهند. همان مردمى كه پاى صندوق حاضر ميشوند و رأى ميدهند، هيچ كاره ى محضند. آن كلوبهايى كه در آنها اشخاص و كانديداها انتخاب ميشوند، كلوبهايى هستند بكلّى جداى از مردم و هيچ ربطى به آنها ندارد؛ مثلاً كلوبِ حزب دموكرات شاخه ى ايالت فلان. [اينكه] اين آقا چگونه انتخاب ميشود كه از مرحله ى پايين تا مرحله ى ايالتى بالا مى آيد، و بعد در يك مرحله ى ديگر به كنگره راه مى يابد، تا مثلاً يك وقتى رئيس جمهور شود، جزو چيزهاى عجيب و غريبى است كه انسان ميبيند و با معيارهاى انسانى و صحيح هيچ تطبيق نميكند. احزاب هم در آنجا همه كاره اند؛ البتّه پُررويى، پشت هم اندازى، پولدارى، داشتن پشتوانه هاى صهيونيستى، خوش قيافه و خوش تيپ و خوش صحبت بودن و احياناً يك همسر فعّال و جذّاب داشتن، همه ى اينها در اين انتخابها و گزينشها مؤثّر است. حزب در آنجا به اين معنا است. اين آقايانى كه من ميبينم الان براى تحزّب در كشور تلاش ميكنند، بيشتر ذهنشان دنبال اين طور حزبى است؛ من اين گونه حزب را قبول ندارم.⁽¹⁾

ولايت حزبى و گروهى رايج در غرب، ضدّ مردم سالارى

ولايت حزبى و گروهى رايج در غرب و تسليم بودن بى چون وچرا در برابر

مواضع حزبى و جناحى، هيچ نشانى از مردم سالارى واقعى ندارد و در عمل، تحقّق منافع ملّى و مصالح عمومى جامعه و كشور را ناممكن ميسازد.⁽¹⁾

فصل دوّم اصول گرايى (ابعاد و شاخصها)

1 - ماهيّت اصول گرايى

متأسّفانه يك عدّه، اصول گرايى را با تحجّر اشتباه گرفته و خيال كرده اند كه اصول گرايى يعنى تحجّر؛ درحالى كه اصول گرايى به معناى تحجّر نيست. اصول گرايى يعنى اصول مستدلِّ منطقى را قبول داشتن و به آنها پايبند ماندن و رفتارهاى خود را با آن اصول تطبيق كردن؛ مثل شاخصهايى كه انسان را در يك جادّه هدايت ميكند. «إِنَّ اَلَّذِينَ قٰالُوا رَبُّنَا اَللّٰهُ ثُمَّ اِسْتَقٰامُوا »⁽¹⁾، اين استقامت كردن، اصول گرايى است. معناى تحجّر اين است كه از هرآنچه كه به صورت يك باور در ذهن انسان وارد شده، بدون اينكه پايه هاى استدلالى و استناد مستحكمى داشته باشد، بى دليل و متعصّبانه دفاع كردن. «إِذْ جَعَلَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ اَلْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ اَلْجٰاهِلِيَّةِ »⁽²⁾. «حميّت جاهليّه» گريبان كسانى را ميگيرد و آنها جاهلانه از يك چيز دفاع ميكنند. اصول گرايى با اين دفاع جاهلانه و حميّت متعصّبانه و متحجّرانه اشتباه نشود. تا گفته ميشود تحجّر، ذهن بعضى به تحجّر جناحهاى دينى ميرود؛

درحالى كه جناحهاى به اصطلاح روشنفكر و متجدّد ما، در تحجّر، دست كمى از متحجّرين دينى ندارند، بلكه در مواردى به مراتب از آنها بدترند. من يادم نميرود، دوران قبل از انقلاب در اين مجالسى كه با دانشجويان و بعضى از فعّالان سياسى چپ تشكيل ميشد، اگر كسى حرفى ميزد كه با مبانى ماركسيسم اندك مخالفت و مساسى داشت، استدلال لازم نبود، ميگفتند اين حرف باطل و غلط است! همان كه در قرآن ميگويد: «إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلىٰ أُمَّةٍ »⁽¹⁾. چون اين را شنيده اند، بر آن پاى ميفشردند و براساس آن هر حرف منطقى را باطل ميكردند. تحجّر در آنجا بيشتر است.⁽²⁾

اصول گرايى به حرف نيست؛ اصول گرايى در مقابل نحله هاى سياسى رايج كشور هم نيست. اين غلط است كه ما كشور يا فعّالان سياسى را به اصول گرا و اصلاح طلب تقسيم كنيم: اصول گرا و فلان؛ نه. اصول گرايى متعلّق به همه ى كسانى است كه به مبانى انقلاب معتقد و پايبندند و آنها را دوست ميدارند؛ حالا اسمشان هرچه باشد.⁽³⁾

2 - اصول نظام سياسى اسلام

2-1 - اصل اوّل، ايمان و هويّت اسلامى و انقلابى و پايبندى به آن

در درجه ى اوّل، ايمان و هويّت اسلامى و انقلابى و پايبندى به آن. اين، وظايفى را بر عهده ى دولت ميگذارد. نميشود گفت كه دولت به ايمان مردم كارى ندارد؛ نه. مدّتى اين فكر را ترويج كردند؛ امّا اين غلط است. دولت وظيفه دار است. چطور وزارت بهداشت با داروفروشهاى مصنوعى ناصرخسرو مبارزه ميكند؛ امّا وزارت ارشاد با مخدّرفروشهاى فرهنگى مبارزه نكند؟ با سم پراكنان فرهنگى مبارزه نكند؟ اين، وظيفه ى دولت

است؛ صدا و سيما يك جور، وزارت ارشاد يك جور و دستگاه هاى گوناگون يك جور. وظيفه ى مهم اين است كه ما پايه هاى يك ايمان روشن بينانه و استوار را در ذهن نسلهاى جوان و رو به رشد خودمان تقويت كنيم؛ ايمانِ دور ازخرافه گرى و سست انديشى، ايمانِ روشن بينانه، ايمانِ به دين، ايمانِ به نظام، ايمانِ به مردم، ايمانِ به آينده، ايمانِ به خود، ايمانِ به استقلال كشور و ايمانِ به وحدت ملّى و ايمانى كه در هيچ بخشى برافروزنده ى آتشهاى تعصّب فرقه اى نباشد. اين را من تكرار و تأكيد ميكنم و به همه ميگويم: اين غلط است كه ما به نام ايمان اسلامى يا ايمان مذهبى حرفى بزنيم و كارى بكنيم كه تعصّبهاى فرقه اى را دائم مشتعل كنيم و همه را به جان هم بيندازيم؛ قضيّه اصلاً اين طور نيست. به ايمان خودتان پايبند باشيد؛ با هركسى هم كه از لحاظ ايمان مذهبى يا دينى با شما مخالف است، بحث بكنيد، مجادله بكنيد، استدلال بكنيد، منطق بكنيد و او را به فكر خودتان معتقد بكنيد؛ امّا تعصّب افروزى نكنيد؛ «وَ جٰادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ »⁽¹⁾اين، قرآن است. چرا يك عدّه اى نميفهمند، من نميدانم. در اين بخش، يكى از وظايف مهمّ ديگرى كه بر عهده ى دولت و نظام جمهورى اسلامى است، اين است كه هويّت اسلامى را در دنياى اسلام برجسته و شفّاف كنيم، تا اين يك معيارى باشد در جلوى چشم ملّتهاى مسلمان؛ تديّن دور از خرافه و كاوش در منابع دينى و نوآورى. بعضى ها خيال ميكنند كه نوآورى در دين امكان ندارد! گنجينه ى منابع اسلامى و دينى ما بى پايان است؛ ما به قدرِ وسع خودمان، فقط چند سطل آب از اين چشمه ى جوشان برداشته ايم؛ تلاش كنيم و فكرهاى نو و حرفهاى نو در زمينه هاى مختلف توليد كنيم. اين قرآن يك اقيانوس بى پايان است؛ خيلى حقايق هست؛ نه «خيلى»، بلكه بيشترِ حقايق عالم را كه ما از قرآن ميتوانيم بفهميم، هنوز

نفهميده ايم. فكر كردن، استخراج كردن، نوآورى كردن و سخن نو را در مقابل افكار عمومى متفكّران و انديشمندان مسلمان قرار دادن، يكى از كارهاى ما است. البتّه پيدا است كه اين كار مثل همه ى كارهاى ديگر، بايد با اسلوب و فنّ خود انجام بگيرد؛ اين يك متد دارد و خارج از آن متد نميشود كار را انجام داد. آن كسى كه اصلاً در يك فنّى وارد نيست، نميشود به او گفت در اين فن، نوآورى بكن؛ اين كار كسانى است كه واردند؛ مطّلعند؛ با كتاب و سنّت و با قرآن آشنايند؛ فنّان اين فنّند. از كسى كه اصلاً موسيقى بلد نيست، نميشود گفت يك آهنگ تازه بساز؛ چگونه بسازد؟ پرچم برادرى اسلامى را با همه ى ملّتهاى اسلامى بلند كنيم و فضيلتهاى اخلاقى را در جامعه رشد بدهيم: همكارى، گذشت، كمك، صبر، حلم؛ اينها خلقيّات اسلامى است؛ اينها را در جامعه رشد بدهيم. اين، همان ايمان و هويّت اسلامى و انقلابى است كه اصل اوّل است. بعضى ها خيال ميكنند وقتى ما ميگوييم «اسلام» و «ايمان»، يعنى چشمهايمان را ببنديم، همه كس را نفى كنيم، در مقابل هر حرف و فكرى با اخم فراوان وارد بشويم؛ مثل بعضى از اين منحرفهايى كه در افغانستان ديديد و امروز در مجموعه ى شبكه ى تروريستى عراق، خودشان را نشان ميدهند و همه ى دنياى اسلام را خارج از اسلام ميدانند! اخمها درهم و چشمها بسته است و شمشيرهاى عريان را دور سرشان ميچرخانند و ملّتها را به خاك و خون ميكشند؛ آن روش، روش ما نيست. ايران اسلامى پرچم خودش را دارد. ما كسى مثل امام را با آن افكار نو، روشن و با آن نوآورىِ در همه ى بخشها، حتّى در فقه داريم؛ علّت اينكه شما مى بينيد كه اسلامى كه ايران اسلامى عرضه ميكند، مثل قند در كام ملّتها شيرين مى آيد و همه جا پخش ميشود، اين است. استعداد، ذوق، فهم و حكمت ايرانى وقتى در كار حلّاجى و فهم دين مى افتد، اين ثمرات خوب را پديد مى آورد. هويّت اسلامى و دينى و پايبندى به آن، يعنى اين.⁽¹⁾

2-2 - اصل دوّم، عدالت

اصل دوّم، عدالت است. فلسفه ى وجودى ما، عدالت است. اينكه ما برنامه ى رشد اقتصادى درست كنيم و بگذاريم بعد از حاصل شدن دو، سه برنامه ى رشد اقتصادى، به فكر عدالت بيفتيم، منطقى نيست. رشد اقتصادى بايد همپاى عدالت پيش برود. برنامه ريزى كنند و راهش را پيدا كنند. عدالت چيست؟ البتّه ممكن است در معنا كردن عدالت، افرادى، كسانى يا گروه هايى اختلاف نظر داشته باشند؛ امّا يك قدرِ مسلّمهايى وجود دارد: كم كردن فاصله ها، دادن فرصتهاى برابر، تشويق درستكار و مهار متجاوزان به ثروت ملّى، عدالت را در بدنه ى حاكميّتى رايج كردن، عزل و نصبها، قضاوتها، اظهارنظرها، مناطق دوردست كشور و مناطق فقير را مثل مركز كشور زير نظر آوردن، منابع مالى كشور را به همه رساندن، همه را صاحب و مالك اين منابع دانستن، از قدرِ مسلّمها و مورد اتّفاقهاى عدالت است كه بايد انجام بگيرد. بنابراين، عدالت يك اصل است و نيازمند قاطعيّت. عدالت، با من بميرم، تو بميرى درست نميشود؛ عدالت، با تعارف درست نميشود؛ اوّلاً قاطعيّت ميخواهد، ثانياً ارتباط با مردم ميخواهد، ثالثاً ساده زيستى و مردمى بودن لازم دارد و بالاتر از همه، خودسازى و تهذيب ميخواهد؛ اين هم جزو پيش شرطها و پيش نيازهاى اجراى عدالت است. اوّل، بايد خودمان را درست كنيم و يك دستى به سر و صورت خودمان بكشيم، تا بتوانيم عدالت را اجرا كنيم؛ وظيفه ى من و شما اينها است. واقعاً بايد با ويژه خواران و فساد مبارزه كنيم.⁽¹⁾

2-3 - اصل سوّم، حفظ استقلال سياسى

اصل سوّم، حفظ استقلال سياسى است. اين، خيلى مهم است؛ اين، جزوِ مبانى اصولى نظام است. اين استقلال، استقلال سياسى، اقتصادى

و فرهنگى است. ما بايد اين بندهاى اختاپوس فرهنگىِ تحميل شده ى به وسيله ى غرب را از دست و پاى خودمان باز كنيم؛ اين هم يكى از اصول ما است. آن حركتى، آن جريانى، آن شعارى و آن برنامه ريزى اى كه در آن استقلال كشور و ملّت ديده نشود، اصول گرايانه نيست.⁽¹⁾

2-4 - اصل چهارم، تقويت خودباورى و اعتمادبه نفس ملّى

اصل چهارم، تقويت خودباورى و اعتمادبه نفس ملّى است. اين اعتمادبه نفس، در همه جا است. ما اكنون در زمينه ى مثلاً علوم تجربى، نمونه هايش را ديده ايم كه يكى اش فنّاورى هسته اى است، يكى اش توليد سلّولهاى بنيادى است، يكى اش كارهاى خوبى است كه در بخشهاى گوناگون انجام داده اند و من حالا نميخواهم پيش از موعد، آنها را تصريح و بيان كنم، كه به نفع پيشرفت دانش بشرى هم هست. البتّه اينها فقط يك بخشى از كار است. استقلالِ اعتمادبه نفس ملّى و خودباورى، فقط به اين چيزها منحصر نميشود كه ما ميتوانيم سد درست كنيم؛ ميتوانيم نيروگاه درست كنيم و ميتوانيم بدون كمك خارجى، كارهاى بزرگ و پروژه هاى عظيم را راه اندازى كنيم، بلكه بايد در سياست، فلسفه، ابتكارهاى مردمى و ارزشهاى اخلاقى هم خودباورى داشته باشيم. ببينيد! ديگران يك حركت ابلهانه ى ديوانه وارى مثل گاوبازى در خيابانهايشان راه مى اندازند، تلفات جانى ميدهند، خودشان را مسخره ميكنند؛ امّا افتخار هم ميكنند كه اين سنّت ملّى ما است! كار، غلط است؛ امّا خودباورى خوب است؛ خجالت نميكشند. حالا فرض بفرماييد اگر ما يك سنّت اسلامى داريم كه منطقى هم برايش داريم و آن را هم پذيرفته ايم، نبايستى در انجام دادن آن خجالت بكشيم. من حالا نميخواهم مثال بزنم؛ امّا مواردى هست كه مثال زدنش صلاح نيست؛ ممكن است ريز شدن و جزئى شدن در بعضى

از مسائل باشد؛ ولى مثالهاى فراوانى را ميتوانيد پيدا كنيد. در ارزشهاى اخلاقى: مبارزه ى فرهنگى دائم با خودباختگى مزمن و تحميلى كه چند ده سال بر اين كشور تحميل شده. بزرگان و پرچمداران فرهنگ و سياست در اين كشور، در يك مقطع زمانى و با صداى واحد، با وقاحت تمام گفتند كه ايرانى صفر محض است و اگر بخواهد معنا پيدا كند، بايد برود كنار فرهنگ فرنگى. اوّلين پيشروان قافله ى روشنفكرى كشور ما و معروف ترين سياستمداران دوران قاجار و پهلوى، اين حرف را صريحاً گفتند، بعضى ها هم كه نگفتند، اين طور عمل كردند و اين شد يك بيمارى مزمن در جامعه ى ما؛ بايستى با اين مبارزه كرد.⁽¹⁾

2-5 - اصل پنجم، جهاد علمى

اصل پنجم، جهاد علمى است. من تكيه ميكنم كه اين جزوِ مبانى اصول گرايى است؛ «جهاد علمى». چند سال است من تكرار كرده ام: بايد نهضت توليد علم در كشور راه بيفتد. من خوشحالم وقتى با دانشجوها و جوانها مواجه ميشوم كه غالباً آنها حرف ميزنند و مطالبى را ميگويند، ميبينم آنها همين مسئله ى توليد علم و اتّصال علم و صنعت و پشتيبانى دولت از پيشرفت و ابتكارات علمى را به عنوان توقّع از ما مطرح ميكنند. من ميگويم خيلى خوشحالم و اينها حرفهاى ما است و حالا در بين مجموعه ى دانشگاهى عرف شده؛ ليكن اين كافى نيست؛ بايد به سمت كارهاى بزرگ برويم. ببينيد! يك وقت هست شما ميتوانيد هواپيمايى را كه ديگران اختراع كرده اند و ساخته اند، خودتان بدون كمك ديگران در داخل كشور بسازيد؛ اين خيلى خوب است، اين بهتر از خريدن هواپيماى ساخته شده است؛ امّا يك وقت هست شما خودتان يك چيزى در سطح هواپيما در كشورتان توليد ميكنيد؛ اين است آنچه كه ما لازم داريم. ما بايد بر ثروت علمى بشر

بيفزاييم؛ نگويند نميشود؛ ميشود. يك روزى بشريّت، فنّاورى ريزترينها، نانوتكنولوژى را نميشناخت، بعد شناخت. امروز صد ميدان ديگر ممكن است وجود داشته باشد كه بشر نميشناسد؛ امّا ميتوان آنها را شناخت و ميتوان جلو رفت. البتّه مقدّمات دارد؛ امّا آن مقدّمات را هم ميشود با همّت فراهم كرد. من يك روز در مجموعه ى جوانها و اهل دانشگاه گفتم من توقّعم زياد نيست؛ من اين را از شما جامعه ى علمى كشور توقّع ميكنم كه شما پنجاه سال ديگر - پنجاه سال، نيم قرن است - در رتبه ى بالاى علمى دنيا قرار داشته باشيد؛ اين توقّع زيادى است از يك ملّت بااستعداد؟ امّا اگر بخواهيم اين اتّفاق بيفتد، از الان بايد سخت كار كنيم. شرطش تنبلى نكردن است، غفلت نكردن است، خسّت نورزيدن است، از ورود در اين راه وحشت نكردن است و ميدان دادن و پرورش نخبگان علمى است. در بعضى از بخشها ما با دنيا فاصله مان زياد نيست؛ در آن بخشها مثل همين بخشهايى كه اسم آوردم، خوشبختانه فاصله مان با پيشرفتهاى دنيا و آن نوكهاى حركت زياد نيست، ميتوانيم تلاشمان را مضاعف كنيم؛ اين هم يك كار است. بنابراين، اين جزوِ وظايف دولت است؛ بايستى ميدان داد. اين جوانها تشنه ى كار و فهميدن هستند، به شرط اينكه امكانات در اختيار اينها قرار بگيرد. الحمدلله ما استاد خوب هم كم نداريم. يك روزى بود ما اوائل انقلاب، در اين كشور قحط استاد داشتيم؛ امّا امروز نه، بحمدالله اساتيد فراوان است و امروز اكثريّت آنان پرورش يافته ى دامان خود اين ملّت و روييده ى در همين آب وهوا هستند.⁽¹⁾

2-6 - اصل ششم، تثبيت و تأمين آزادى و آزادانديشى

اصل ششم، تثبيت و تأمين آزادى و آزادانديشى است. آزادى را نبايد بد معنا كرد. آزادى يكى از بزرگ ترين نعمتهاى الهى است كه يكى از شعبش

آزادانديشى است. بدون آزادانديشى، اين رشد اجتماعى، علمى، فكرى و فلسفى امكان ندارد. در حوزه هاى علميّه، دانشگاه و محيطهاى فرهنگى و مطبوعاتى، هو كردن كسى كه حرف تازه اى مى آورد، يكى از بزرگ ترين خطاها است؛ بگذاريد آزادانه فكر كنند. البتّه من فهم غلط از آزادى را تأييد نميكنم؛ من باز گذاشتن دست دشمن را در داخل، براى اينكه مرتّباً گاز سمّى توليد كند و در فضاى فرهنگى يا سياسى كشور بدمد، تأييد نميكنم؛ من براندازى خاموش را آن چنانى كه خود آمريكايى ها گفتند و عواملشان چند سال قبل در اينجا سادگى و بى عقلى كردند و به زبان آوردند، برنميتابم و رد ميكنم؛ امّا توسعه ى آزادى و رها بودن ميدان براى پرورش فكر و انديشه و علم و فهم، ربطى به اينها ندارد. ظرافتى لازم است كه آدم اين دو منطقه را از همديگر باز بشناسد و مرز اينها را معيّن بكند. آزادى و آزادانديشى، يكى از مبانى اصلى اصول گرايى است.⁽¹⁾

2-7 - اصل هفتم، اصلاح و تصحيح روشها؛ اصلاحات

اصل هفتم، اصلاح و تصحيح روشها است؛ اصلاحات. اصلاحات جزوِ مبانى اصول گرايى است. من به نظرم پارسال بود كه در سفر كرمان، با جوانها و مجموعه ى دانشجوها و دانشگاهى ها كه روبه رو شدم، گفتم كه اصلاحاتِ اصول گرايانه و اصول گرايىِ مصلحانه درهم تنيده هستند. آن اصلاحاتى كه بخواهد با معيار آمريكايى در كشور انجام بگيرد، مثل همان اصلاحات رضاخانى است. ميدانيد كه رضاخان در مهم ترين بخشها و سالهاى سلطنتش، شعارش اصلاحات بود. همه ى اين فجايع و جناياتى كه شما در دوره ى رضاخان سراغ داريد، تحت نام و زير پرچم اصلاحات انجام گرفته است؛ اسناد بازمانده ى از دوره ى رضاخان را بخوانيد. افراد را بركنار ميكردند؛ چون ميگفتند اينها ضدّ اصلاحاتند؛ افرادى را سر كار

مى آوردند؛ چون ميگفتند اينها مؤمن به اصلاحاتند. آن اصلاحاتى كه با معيار رضاخانى، با معيار آمريكايى و با معيار فرهنگ غربى انجام بگيرد، اصلاحات نيست، افسادات است. بنده سه، چهار سال قبل، چند سخنرانى در نماز جمعه و غير نماز جمعه در اين باره كرده ام. اصلاحات بايد ضابطه مند و مبتنى بر ارزشها و معيارها و خطكشهاى اسلامى و ايرانى باشد. معيار اصلاحات، قانون اساسى است؛ بر اين اساس، بايد ما اصلاحات كنيم؛ ما به اصلاحات احتياج داريم. اصلاحات، تصحيح روشهاى ما است، تصحيح هدفهاى مرحله اى ما است، تصحيح تصميم گيرى هاى ما است، تعصّب نورزيدن روى تصميم گيرى هاى ناحق است؛ اين، غير از ساختارشكنى و مبارزه ى با قانون اساسى، مبارزه ى با اسلام و مبارزه ى با استقلال يك كشور است.⁽¹⁾

2-8 - اصل هشتم، شكوفايى اقتصادى

آخرين اصل هم كه البتّه در اين فهرست كوتاهى كه من عرض ميكنم، آخرين نيست، شكوفايى اقتصادى است، رسيدگى به زندگى مردم است و رسيدگى به اقتصاد كشور. ما احتياج داريم كه از سرمايه گذارى حمايت بشود؛ كارآفرينى بشود؛ توليد داخلى ترويج بشود؛ با قاچاق و فساد مجدّانه مبارزه بشود؛ اشتغال به عنوان يك مبناى اصلى و يك هدف مهم دنبال بشود؛ ثبات و شفّافيّت و انسجام سياستها و مقرّرات اقتصادى انجام بشود. مقرّرات اقتصادى اى كه امروز يك چيز بگوييم، فردا عوضش بكنيم، فايده اى ندارد. مقرّرات اقتصادى و قوانين ما، هم بايد ثبات داشته باشند كه مردم بتوانند روى آن برنامه ريزى كنند، هم بايد منسجم باشد و با هم بخواند و شفّاف باشد. بازاريابى جهانى، يكى از مهم ترين وظايف، براى رونق اقتصادى كشور است كه جزوِ كارهايى است كه ما نكرده ايم و جزوِ

كم كارى هاى ما است. و [نيز] اطّلاع رسانى كامل از فعّاليّتها و برنامه ها؛ ما بايستى اينها را در نظر داشته باشيم.⁽¹⁾

3 - شاخصه هاى دولت اصول گرا

اشاره

شاخصه هاى اصول گرايى، شاخصه هاى مهمّى است. اين شاخصه ها بايد مورد توجّه قرار بگيرد، كه من به بعضى از اينها اشاره ميكنم. در اظهارات شما هم هست، آن را ميگوييد و تكرار ميكنيد و در برنامه هايتان ميگنجانيد. تحقّق مجموعه ى اين شاخصه ها به معناى حقيقى كلمه، دولت را به عنوان يك دولت اصول گرا معرّفى خواهد كرد.⁽²⁾

3-1 - عدالت خواهى و عدالت گسترى

شاخصه ى اوّل «عدالت خواهى و عدالت گسترى» است. به زبان، آسان است، امّا در عمل بسيار كار دشوارى است و مقدّمات بسيارى لازم دارد. بايد خيلى كار كرد تا اينكه عدالت تحقّق پيدا كند؛ عدالت جغرافيايى، عدالت طبقاتى، عدالت در زمينه هاى مسائل اقتصادى، عدالت در زمينه هاى مسائل فرهنگى، عدالت در جايگزين شدن و جاى گرفتن در مسئوليّتها و مناصب و عدالت در قضاوتهاى ما؛ نه فقط قضاوتى كه قاضى در دادگاه ميكند، بلكه داورى هايى كه ما نسبت به اشخاص و قضايا ميكنيم؛ اينها همه عدالت است و عدالت در آنها نقش دارد. عدالت خواهى و عدالت گسترى به معناى همه ى اينها است. البتّه امروز كشور ما بيش از هر چيز ديگر، تشنه ى عدالت اقتصادى است؛ علّت هم اين است كه واقعاً يك شكافى به صورت ميراث معيوبى از گذشته بود و اين شكاف بايد پُر ميشد؛ كه نشده است؛ البتّه به شكل معقولى بايد پُر شود. ما

پُر كردنِ اين شكاف را به همان شكلى ميگوييم كه اسلام توصيه ميكند؛ حرفهاى غير منطقى و ناممكن و نامعقول را نميخواهيم به ميان بياوريم. همان طور كه اسلام ميگويد: «فرصتها در مقابل همه باشد و امكانات عمومى مورد استفاده ى همه قرار گيرد.» بنابراين يك شاخصه، مسئله ى عدالت خواهى و عدالت گسترى است كه پهنه ى وسيعى دارد.⁽¹⁾

3-2 - فسادستيزى

«فسادستيزى» شاخصه ى ديگر است. «سلامت اعتقادى و اخلاقىِ مسئولان كشور» بخصوص مسئولان عالى رتبه، در سطوح دولت و معاونين و از اين قبيل، بسيار مهم است و شاخصه ى ديگرى است كه از لحاظ اعتقادى و اخلاقى اشخاص سالمى باشند.⁽²⁾

3-3 - اعتزاز به اسلام

«اعتزاز به اسلام» يكى ديگر از شاخصه هاى اصول گرايى است. ما در دورانِ اين 27 سال، بعضى از مسئولان نظام اسلامى را ديده بوديم كه خجالت ميكشيدند يك حكم اسلامى يا يك جهت گيرى اسلامى را صريحاً بر زبان بياورند؛ نه، ما طلبكاريم. من بارها گفته ام، در قضيّه ى «زن»، ما پاسخگوى غرب نيستيم، غرب بايد پاسخگوى ما باشد؛ ما هستيم كه سؤال مطرح ميكنيم. در زمينه ى حقوق بشر، ماييم كه طلبكار مدّعيان منافق و دو روى حقوق بشر هستيم. بنابراين به اسلام اعتزاز داشته باشيد. آنچه را كه اسلام به ما آموخته، اگر ما درست ياد گرفته باشيم و دچار كج فكرى و انحراف و غلطفهمى نشده باشيم، چيزى است كه بايد به آن افتخار كنيم.⁽³⁾

3-4 - ساده زيستى و مردم گرايى

اشاره

«ساده زيستى و مردم گرايى» شاخصه ى ديگرى است.⁽¹⁾

منظور از «ساده زيستى»

يكى از شعارهاى ما قبل از پيروزى انقلاب نه شعارهاى انقلاب، شعارهاى دوستانه ى خودمان در مجموعه ى رفاقتى و مجموعه هايى كه با هم بوديم، با هم فكر ميكرديم و كار و مبارزه ميكرديم «ساده زيستى» بود؛ زندگى ساده و كمتر بهره بردن از جلوه هاى دنيا. بعد كه انقلاب پيروز شد، سعى كرديم بازهم همين روش، همين شعار و همين مبنا را دنبال كنيم. امام بزرگوار ما خودش مظهر همين معنا بود؛ آدمى بود كه تعيّنات دنيوى، حقيقتاً برايش ارزش نداشت. آدم اين را در آن مرد معنوى و بزرگوار ميديد كه تعيّنات، تعلّقات و تكلّفات دنيوى، اصلاً براى خودش ارزش نداشت!... اينكه دارم ميگويم، منظورم بهره مندى شخصى است؛ معنايش اين نيست كه كشور، كار آبادانى و عمران نكند و دنيا را آباد نكند. اينها هميشه، تخليه ها و شبهه افكنى هاى مخالفين اسلام بوده، ميگفتند: اينكه اسلام با دنيا مخالف است؛ يعنى دنيا را آباد نكنيم؛ نه، آن دنيايى كه گفته ميشود، دنياى شخصى است؛ يعنى خود شما دنبال تكيّف زندگى دنيايى نباشيد و زندگى را ساده بگذرانيد؛ معنايش اين است. اميرالمؤمنين (عليه السّلام)، شخصاً زاهدانه ترين زندگى ها را داشت؛ امّا درعينِحال، مرتّب هم كار ميكرد، مزرعه را آباد و چاه آب، جارى ميكرد، جهاد ميكرد و كشور را اداره ميكرد، حكومت به آن عظمت را رياست ميكرد، سياستگذارى و سياستمدارى ميكرد.

غرض و مراد ما، دل سپردن به دنيا است كه البتّه مقدار زيادى از مشكلات ما ناشى از اين مسئله است. منِ مسئول دولتى و حكومتى، يا

من روحانى، بايد مواظب باشم؛ بخصوص ما دو صنف خصوصيّتى داريم، يك وقت گفتند: واى به حال آن كسانى كه هر دو هستند؛ هم مسئول حكومتى، هم روحانى؛ اينها مشكلشان بيشتر و تكليفشان سنگين تر است. توقّع مردم، بجا و بحق از آنها بيشتر است. خداى متعال هم آنها را بيشتر مورد سؤال قرار خواهد داد؛ چون اثر عملشان هم بيشتر است. ما بايد بيشتر مواظب باشيم. ديگران هم بايد مواظب باشند؛ شما هم كه دانشجوييد، يا استاديد بايد مواظب باشيد؛ شما هم كه رئيسيد، بايد مواظب باشيد. همه بايد مواظب باشند كه به دام تكلّفات و تعيّنات زندگى نيفتند و در اشرافيگرى و مانند اينها غرق نشوند. زينت دنيا را به قدرى كه خداى متعال قرار داده و مباح است، براى همه كس بخواهند. البتّه «اَلْمٰالُ وَ اَلْبَنُونَ زِينَةُ اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا »⁽¹⁾هيچ ايرادى ندارد. نه مال ايراد دارد، نه فرزندان ايراد دارد، نه مقام و مانند اينها؛ ليكن غرق شدن در اينها، عمده كردن و هدف قرار دادن اينها و خود را در تكيّفات و تعيّنات زندگى منحصر كردن است كه آسيب ميزند.⁽²⁾

حرمت مانور اشرافيگرى

يك وقت هست كه ما در زندگى شخصى خود، مثلاً حركت اشراف گونه اى داريم بين خودمان و خدا؛ كه اگر حرام باشد، حرام است؛ اگر مكروه باشد، مكروه است؛ اگر مباح باشد، مباح است. امّا يك وقت هست كه ما جلوى چشم مردم يك مانور اشرافيگرى ميدهيم؛ اين ديگر مباح و مكروه ندارد؛ همه اش حرام است؛ به خاطرِ اينكه تعليم دهنده ى اشرافيگرى است به: اوّلاً زيردستهاى خودمان، ثانياً، آحاد مردم به اين كار تشويق ميشوند. ما نبايد مردم را به اين كار تشويق كنيم. ممكن است در داخل جامعه كسانى پولدار باشند و ريخت وپاش كنند البتّه اين كار بدى است،

ولى به خودشان مربوط است امّا ريخت وپاش ما اوّلاً از جيبمان نيست، از بيت المال است، ثانياً ريخت وپاش ما مشوّق ريخت وپاش ديگران است. واقعاً «النّاس على دين ملوكهم» ؛ ملوك در اينجا به معنى پادشاهان نيست كه بگوييم ما پادشاه نداريم؛ نه، ملوك شماها هستيد؛ النّاس على دين ماها.

در يكى از تاريخها خواندم زمانى كه وليدبن عبدالملك خليفه شده بود، چون خيلى اهل جمع كردن ثروت و جواهرات و اشياى قيمتى بود، مردم كوچه و بازار وقتى به همديگر ميرسيدند، مكالماتشان از اين قبيل بود: آقا! فلان لباس را آوردند، شما خريديد؟ آقا! فلان نگين را فلان كس آورده، شما خريديد؟ يعنى مردم همه اش راجع به خريد و فروش وسايل و اشياى زينتى و امثال اينها حرف ميزدند. بعد از وليد، سليمان بن عبدالملك خليفه شد. او اهل ساختمان سازى بود و به كاخ سازى و ساختمان سازى خيلى عشق مى ورزيد. اين مورّخ ميگويد مردم حتّى وقتى براى نماز به مسجد مى آمدند، يكى ميگفت: آقا! شما كار ساختمانىِ منزلتان را تمام كرديد؟ ديگرى ميگفت: آقا! شما فلان خانه يا زمين را خريديد؟ ديگرى ميگفت: آقا! شما آن دو اتاق را اضافه كرديد؟ حرفهايشان همه از اين قبيل بود. بعد از اين دو نفر، عمربن عبدالعزيز آمد. او اهل عبادت بود. مورّخ ميگويد مردمِ كوچه و بازار وقتى به هم ميرسيدند، يكى ميگفت: آقا! راستى شما ديروز دعاى ماه رجب را خوانديد؟ ديگرى ميگفت: آن دو ركعت نماز را خوانديد؟ بنابراين رفتار ماها يك تأثير قهرى در رفتار مردم دارد. ساده زيستى بسيار چيز خوبى است.⁽¹⁾

3-5 - تواضع و نغلتيدن در گرداب غرور

«تواضع و نغلتيدن در گرداب غرور» هم يكى از شاخصه هايى است كه

لازمه ى اصول گرايى است؛ ما در معرض اين هستيم. ببينيد عزيزان! شماها در موضع بالايى قرار داريد و مورد احتراميد. افراد پيش شماها مى آيند و تعريف و تمجيد ميكنند؛ بعضى از روى اعتقاد، بعضى بدون اعتقاد براى اينكه شما خوشتان بيايد. ما خودمان بايد مواظب باشيم. حرفهايى را كه در تمجيد و ستايش ما ميزنند، باور نكنيم. ما بايد به درون خودمان نگاه كنيم كه «اَلْإِنْسٰانُ عَلىٰ نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ »⁽¹⁾نقصها، مشكلات و كمبودهايمان را نگاه كنيم و فريب نخوريم. اين فريب خوردن، انسان را در دام و گرداب غرور مى اندازد. اگر انسان خودش را بد برآورد كرد، ديگر نجات پيدا نميكند.⁽²⁾

3-6 - اجتناب از اسراف و ريخت وپاش

اشاره

«اجتناب از اسراف و ريخت وپاش».⁽³⁾

اسراف؛ مَنِشى طاغوتى

درحالى كه فقر و تنگدستى و گرسنگى و سطح پايين زندگى، گلوى اكثريّت ملّت ايران را ميفشرد؛ اسراف و ولخرجى و تجمّل و زندگى هاى افسانه وار و كاخهاى شاه و خانواده و رجال دربارى و فرماندهان نظامى اش از يك طرف و غارت منابع ملّى به وسيله ى كمپانى هاى بيگانه و دلّالان داخليشان از طرف ديگر، روزبه روز عرصه را بر مردم تنگ تر ميكرد.⁽⁴⁾

برادران و خواهران! هرجا هستيد و در هر مسئوليّتى قرار داريد، بايد مراقب باشيد. يك رفتار شما، يك گفتار شما، يك حركت شما ميتواند تأثير ماندگار بگذارد؛ ميتواند تأثيرهاى وسيعى در زندگى مردم بگذارد. سالها است كه بنده درباره ى زندگى تشريفاتى مكرّر تذكّر ميدهم. اين، دو

جنبه دارد: يك جنبه از لحاظ اصل پايبندى به تجمّلات و تشريفات است كه اين بد و دون شأن انسان والا است؛ يعنى يك وقت انسان به يك چيز غير لازم پايبند ميشود كه دون شأن انسان است. بعلاوه، مسرفانه است؛ تضييع سرمايه ها، تضييع اموال و تضييع موجودى ها در آن هست. اين يك بعد قضيّه است كه اصل اسراف بد است؛ اصل تجمّل، همراه با اسراف و همراه با زياده روى است و بد است. ليكن جنبه ى دوّمى دارد كه اهمّيّتش كمتر از جنبه ى اوّل نيست و آن انعكاس تجمّل شما در زندگى مردم است؛ بعضى ها از اين غفلت ميكنند. وقتى شما جلوى چشم مردم، وضع اتاق و دفتر و محيط كار و محيط زندگى را آن چنانى ميكنيد، اين يك درس عملى است و هركسى اين را ميبيند، بر او اثر ميگذارد؛ حدّاقل، اين را بايد رعايت كرد. فضا را، فضاى تجمّلاتى و تجمّل گرايى و عادت كردن به تجمّل قرار ندهيم؛ چون امروز اگر اين روحيّه ى تجمّل گرايى در جامعه ى ما رواج پيدا كند كه متأسّفانه تا ميزان زيادى هم رواج پيدا كرده است، بسيارى از مشكلات اقتصادى و اجتماعى و اخلاقى كشور اصلاً حل نخواهد شد... اين همان تأثير حرف و اقدام و عملكرد من و شما در روحيّه ى مردم است. اين، اهمّيّت تقواى ما را اين قدر زياد ميكند.⁽¹⁾

3-7 - خردگرايى، تدبير و حكمت در تصميم گيرى و عمل

«خردگرايى و تدبير و حكمت، در تصميم گيرى و عمل»، جزو مسائلى است كه حتماً به آن احتياج داريد؛ همه مان در تصميم گيرى ها و عملمان به آن احتياج داريم.⁽²⁾

3-8 - مسئوليّت پذيرى و پاسخگويى

«مسئوليّت پذيرى و پاسخگويى»؛ در هر بخشى كه ما هستيم، مسئوليّت

آن كارى را كه بر عهده گرفته ايم بپذيريم. زيرمجموعه، زيرمجموعه ى ما است، احساس مسئوليّت كنيم. در هر نقطه اى مسئوليّت تعريف شده اى وجود دارد، آن مسئوليّت را بايستى پذيرفت.⁽¹⁾

3-9 - اهتمام به علم و پيشرفت علمى

از جمله ى شاخصه هاى مهمّ اصول گرايى، يكى «اهتمام به علم و پيشرفت علمى» است. شما ببينيد چه زمانى در آغاز پيدايش اسلام گفته شد: «طلب العلم فريضةٌ على كلّ مسلمٍ و مسلمة» ⁽²⁾يا «مؤمن و مؤمنة» همان وقتى كه نماز و زكات و اين چيزها آمد، طلب العلم هم آمد؛ «اطلبوا العلم ولو بالصّين» ⁽³⁾هم آمد. من بارها تكرار ميكنم كه اين به خاطرِ همين است كه جامعه، بدون علم نخواهد توانست آرمانهاى خودش را بالا بياورد؛ مثل اين است كه انسان حرف حقّى داشته باشد، امّا اصلاً زبان گفتنش را نداشته باشد. نداشتن علم اين طور است. علم موجب ميشود كه شما بتوانيد آن آرمانها، آن اهداف و آن خطّ روشن و جادّه ى روشنِ صراط مستقيمى را كه در دست و اختيار شما است، مطرح كنيد و كسان بيشترى را از بشريّت، به آن هدايت كنيد. [اگر] علم نداشته باشيد، اين امكان پذير نخواهد بود. بنابراين علم كه وسيله ى رشد ملّى، بشرى، انسانى و اوج گرفتن در محيط عامّ بشريّت است، جزوِ چيزهاى لازم است و بايد به اين اهتمام داشته باشيد.⁽⁴⁾

3-10 - سعه ى صدر و تحمّل مخالف

«سعه ى صدر و تحمّل مخالف»؛ كه از جمله ى شاخصه هايى است كه جزوِ پايه هاى اصول گرايى است. گاهى انسان از حرفى كه ميزنند، ناراحت

هم ميشود، حرص هم ميخورد، گاهى به خدا هم شكايت ميكند كه خدايا! تو كه ميبينى واقع قضيّه چيست و چقدر با چيزى كه اينها ميگويند، فاصله دارد؛ امّا درعينِحال، انسان بايستى حلم به خرج دهد. حلم يعنى ظرفيّت و تحمّل صداى مخالف را داشتن. البتّه اين... به معناى آن نيست كه دولت از عملكرد خودش دفاع نكند؛ نه، حتماً بايستى دفاع كند.⁽¹⁾

3-11 - اجتناب از هواهاى نفس

«اجتناب از هواهاى نفس»؛ چه هواى نفس شخصى، چه هواى نفس گروهى؛... بحمدالله عناصر دولت به هيچ گروه و دسته و باند و جريانى وابسته نيستند؛ اين خيلى نكته ى مهمّى است. مراقب باشيد حركت، اظهار نظر و حرف، انتساب به يك جريان، به يك باند و به يك گروه را پيش نياورد، كه اگر اين طور شود، هواى نفس تقريباً انفكاك ناپذير است؛ هواى نفس گروهى هم مثل هواى نفس شخصى است؛ آن هم همين طور است. هواى نفس گروهى هم انسان را بى حساب و كتاب به اين طرف و آن طرف ميكشاند و از خرد و جادّه ى مستقيم منحرف ميكند. اين هم جزو لوازم اصول گرايى است.⁽²⁾

3-12 - انس با خدا تضمين كننده ى ساير اصول

«انس با خدا»، «انس با قرآن» و «استمداد دائمى از خدا»؛ اين آخرى كه از شاخصه هاى اصول گرايى است، تضمين كننده ى همه ى آن چيزهايى است كه قبلاً عرض كرديم. انس با خدا يادتان نرود. ما بارها ميگوييم كه خدمات مسئولان نظام از هر عبادتى بالاتر است؛ اين حرف درستى است و مبالغه هم در آن نيست. امّا بدانيد، اين خدمات، آن وقتى خدمت خواهد

شد و آن وقتى با خلوص و درخشش و شفّافيّت خود باقى خواهد ماند كه دل شما با خدا مأنوس باشد. اگر دل از خدا غافل شد، اگر دل رابطه ى خودش را با ذكر و توجّه و خشوع از دست داد، همين خدمتى كه ما ميگوييم بالاترين عبادت است، همين خدمت، مشوب خواهد شد؛ اصلاً به كلّى مشوب ميشود و در آن اغراض و هواها مى آيد. جهاد در ميدان جنگ و ميدان نظامى كه اين قدر عظمت دارد، اگر با اهداف خدايى نباشد و بدون ارتباط با خدا باشد، به يك چيز كم ارزش يا بى ارزش و گاهى هم ضدّ ارزش، تبديل ميشود! لذا من بر اين امر تأكيد و اصرار دارم؛ بخصوص حالا كه ماه شعبان هم هست. در اين صلوات ماه شعبان صلواتى كه وارد شده و اوّل ظهر خوانده ميشود «اللّهمّ صلّ على محمّدٍ و آل محمّدٍ شجرة النّبوّة و موضع الرّسالة» ، تا ميرسد به اينجا «و هذا شهر نبيّك سيّد رسلك شعبان الّذى حففته منك بالرّحمة و الرّضوان» ؛ اين ماه پوشيده و محفوف شده ى به رحمت و رضوان الهى است؛ آن وقت «الّذى كان رسول الله صلّى الله عليه و آله يدأب فى صيامه و قيامه فى لياليه و أيّامه بخوعاً لك فى إكرامه و إعظامه إلى محلّ حمامه» ⁽¹⁾يعنى تا دم مرگ، پيغمبر اين حالت را حفظ كرد؛ ماه شعبان كه ميشد، ماه صيام و قيام پيغمبر بود، قيام يعنى برخاستن در نيمه هاى شب و تضرّع، ذكر و خشوع؛ و صيام هم كه روزه ى روز هست؛ اين روش پيغمبر بود. ببينيد پيغمبر با آن عظمت مقامش و با آن رسيدن به عالى ترين مرتبه ى عصمت، درعينِحال از اين تلاش و مجاهدتى كه او را دائم به خدا نزديك تر و متذكّرتر كند، تا دم مرگ باز نمى ايستاد. چون پيغمبر هم روزبه روز تكامل پيدا ميكرد. پيغمبرِ سال اوّل بعثت با پيغمبرِ سال بيست وسوّم بعثت، يك جور نبودند؛ پيغمبر 23 سال در تقرّب پروردگار جلو رفته بود. امّا حتّى تا همان سال آخر هم كه مراحل عالى انسانيّت را - كه اصلاً در عقل هيچ انسانى نميگنجد - او طى كرده بود، از ذكر و ارتباط و اتّصال و خشوع غافل نميماند. ماها كه

خيلى عقبيم، خيلى احتياج داريم. ما بيشتر از آن بزرگوار احتياج داريم؛ منتها همّت ما آن قدر نيست. به هرحال، ارتباط با قرآن را، نماز اوّل وقت را، قرآن خواندنِ هر روز را، توجّه و ذكر و استمداد از خداوند را، متوسّل شدن در آنجاهايى كه كار مشكل ميشود، آنجاهايى كه بار سنگين ميشود و از خدا طلب كمك كردن، اينها را فراموش نكنيد، اينها بسيار مهم است.⁽¹⁾

3-13 - چند شاخص ديگر

«شايسته سالارى»، «نظارت بر عملكرد زيرمجموعه» و «تلاش بى وقفه براى اين خدمات»... «قانون گرايى»، «شجاعت و قاطعيّت در بيان و اعمال آنچه كه حق است»، «انس با خدا»، «انس با قرآن» و «استمداد دائمى از خدا»؛ اين آخرى كه از شاخصه هاى اصول گرايى است، تضمين كننده ى همه ى آن چيزهايى است كه قبلاً عرض كرديم.⁽²⁾

فصل سوّم اصلاح طلبى «ابعاد و شاخصها»

1 - ضرورت و مفهوم اصلاحات

1-1 - ضرورت اصلاحات

بنده معتقدم كه اصلاحات، يك حقيقت ضرورى و لازم است و بايد در كشور ما انجام گيرد. اصلاحات در كشور ما از سر اضطرار نيست كه فلان حاكمى مجبور شود مورد مطالبات سخت قرار گيرد و گوشه وكنارى را اصلاح كند؛ نخير، اصلاحات جزو ذات هويّت انقلابى و دينى نظام ما است. اگر اصلاح به صورت نوبه نو انجام نگيرد، نظام فاسد خواهد شد و به بيراهه خواهد رفت؛ اصلاحات يك فريضه است. [امّا اينكه] ميدانهاى اصلاحات كجا است؛ بحث ديگرى است. اصل اصلاحات يك كار لازم است و بايد انجام گيرد. وقتى اصلاحات نشود، برخى از نتايجى كه ما امروز با آنها دست به گريبانيم، پيش مى آيد: توزيع ثروت ناعادلانه ميشود، نوكيسه هاى بى رحم بر گوشه وكنار نظام اقتصادى جامعه مسلّط ميشوند، فقر گسترش پيدا ميكند، زندگى سخت ميشود، از منابع كشور بدرستى استفاده نميشود، مغزها فرار ميكنند و از مغزهايى كه ميمانند، حدّاكثر استفاده نميشود. وقتى كه اصلاحات باشد، اين آفتها و اين آسيبها و ده ها

مورد از قبيل آنها پيش نمى آيد. پس مطلب اوّل اينكه اصلاحات امرى ضرورى و لازم است.⁽¹⁾

1-2 - مفهوم اصلاح

ضرورت تعريف مفهوم اصلاح

بايد تعريف مشخّصى از اصلاحات به وجود بيايد تا ترسيم آن چهره و وضعيّتى كه ما در نهايتِ جادّه ى اصلاحات ميخواهيم به آن برسيم، براى همه - هم مردم، هم مسئولان - آسان شود و بدانند به كجا ميخواهند برسند. اشكال كار آقاى گورباچف اين بود كه عيوب و اشكالات را ميدانست، امّا تصوير روشنى از آنچه كه بايد انجام گيرد، نداشت؛ اگر هم داشت، مردمش آن تصوير را نميدانستند. بنابراين اگر تعريف مشخّصى از اصلاحات نشود، الگوهاى تحميلى غلبه خواهد كرد؛ همان اتّفاقى كه در شوروى افتاد؛ چون نميدانستند چه كار ميخواهند بكنند؛ لذا به سراغ تقليد ناشيانه ى اصلاحات در الگوها و مدلهاى غربى رفتند و به آنها پناه بردند. امام بزرگوار ما هوشمندانه اين ضعف را در آنها تشخيص دادند؛ لذا در نامه اى كه ايشان به گورباچف نوشتند، اين نكته را متذكّر شدند. ايشان نوشتند شما اگر بخواهيد گره هاى كور اقتصاد سوسياليسم و كمونيسم را با پناه بردن به كانون سرمايه دارى غرب حل كنيد، نه تنها دردى از جامعه ى خود را دوا نخواهيد كرد، بلكه ديگران بايد بيايند و اشتباهات شما را جبران كنند؛ چرا كه امروز اگر ماركسيسم در روشهاى اقتصادى و اجتماعى به بن بست رسيده است، دنياى غرب هم در اين مسائل - البتّه به شكلى ديگر و نيز در مسائل ديگر - گرفتار حادثه است.⁽²⁾

1-2-1 - اصلاح يعنى تصحيح مفاسد و خرابى ها

اصلاح چيست؟ اصلاح اين است كه هر نقطه ى خرابى، هر نقطه ى نارسايى و هر نقطه ى فاسدى، به يك نقطه ى صحيح تبديل شود. انقلاب، خودش يك اصلاح بزرگ است. اگرچه در اصطلاحات سياسى دنيا، «انقلاب» را در مقابل «اصلاح» قرار ميدهند، امّا من با آن اصطلاح نميخواهم حرف بزنم. من اصلاحِ با اصطلاح اسلامى را مطرح ميكنم. خود انقلاب، بزرگ ترين اصلاح است. تداوم اصلاحات، در ذات و هويّت انقلاب نهفته است. يك ملّت انقلابى و هوشيار و شجاع، به طور دائم نگاه ميكند تا ببيند فسادهايى كه از قبل در ميان او مانده، فسادهايى كه در طول زمان، بر اثر غفلتها و سوءمديريّتها و سوءتدبيرها و تجاوزها به وجود آمده كدام است تا آنها را اصلاح كند؛ اشتباهات و خطاها كدام است، تا آنها را اصلاح كند؛ انقلاب بدون اصلاح امكان ندارد. هيچ جامعه ى انسانى اى، بدون اصلاح امكان ندارد. از اوّلِ انقلاب همه آرزو داشتند كه اصلاحات به وجود آيد. هركس هم به قدرِ همّت خود كارى كرده است. امروز هم دولتى آمده و شعار خودش را «اصلاحات» قرار داده است.⁽¹⁾

1-2-2 - تفاوت ارتجاع و اصلاح

اصلاح طلبى جزو ذات انقلاب و ارتجاع، ضدّ انقلاب

اصلاح طلبى جزو ذات انقلاب است. اصلاً انقلاب، يعنى يك حركت بزرگ و رو به جلو، كه اين حركت هرگز ايستايى ندارد و به طور دائم پيشرونده است. اين پيشروندگى يعنى همان اصلاح طلبى. البتّه اگر آمريكايى ها بخواهند بيايند و به ما درس اصلاح طلبى بدهند و بگويند شما اين كارها را بكنيد تا اصلاح طلب باشيد، بديهى است كه ما قبول نميكنيم؛ زيرا آن چيزى كه آنها اصلاح طلبى ميدانند، عين ارتجاع به گذشته است. اگر

امروز به جاى حكومت مردمى پُرنشاطِ مستقلِّ شجاعِ جمهورى اسلامى در اين كشور، يك حكومت پادشاهى مرتجعانه ى مطيع غرب بود، اينها آن را اصلاح طلب ميدانستند. آن گونه اصلاح طلبى براى خودشان خوب است. اگر آن نوع اصلاح طلبى خوب است، بروند براى خودشان عمل كنند. اصلاح طلبى با معناى درست اين كلمه جزء لاينفكّ انقلاب است و يك دانشجوى مسلمان نميتواند اصلاح طلب نباشد. اصلاح طلبى يك پُز سياسى نيست؛ از اين به عنوان يك پُز سياسى و وسيله اى براى جذب دل اين و آن نبايد استفاده كرد؛ از اين براى موجّه كردن چهره نبايد استفاده كرد؛ اصلاح طلبى، يك تكليف و يك مجاهدت است. دولت و ملّت موظّفند اصلاح طلب باشند؛ البتّه اجازه ندهند كه اصلاح طلبى را ديگران براى آنها تعريف كنند. خودشان بايد اصلاح خودشان را بشناسند، جستجو كنند، تشخيص دهند و تعريف كنند. نقطه ى مقابلش هم اصلاح طلبى آمريكايى و اصلاح طلبى بيگانه پسند است.⁽¹⁾

ارتجاع؛ مسئله اى مربوط به دوران اسلام

در قرآن كريم، حقيقت تلخى مطرح شده است كه اگر بخواهيم اسمى برايش بگذاريم، ميتوان اسم آن را «ارتجاع»، يعنى رجعت به عقب يا «ارتداد»، يعنى برگشتن، عقبگرد، خسران و از دست دادن دستاوردها گذاشت. راجع به اين مقوله، در قرآن، حديث و تاريخ، صحبت شده است. اين مقوله، متأسّفانه به جوامع و ملّتهايى مربوط است كه در بهترين حالات معنوى و الهى هستند. يعنى به مردمِ دوران جاهليّت مربوط نيست، بلكه به مردمِ دوران اسلام مربوط است. چون اينها هستند كه ممكن است اين ميكروب در مزاجشان اثر بگذارد. آن، يك بيمارى است كه مخصوص كشورها و ملّتهايى است كه با حركتى عظيم، يك قدم به جلو برداشته اند و به تعبير

امروز، انقلاب كرده، به جايى رسيده و خود را به خدا نزديك كرده اند. به تعبير ديگر، آن بيمارى، مخصوص كسانى است كه خداى متعال به آنان انعام كرده است.⁽¹⁾

ميزان اهمّيّت ارتجاع در قرآن

شما نگاه كنيد اين قضيّه چقدر مهم است كه ما هر روز، بارها در سوره ى حمد بايد جمله اى را كه به نحوى اشاره به همين حقيقتِ تلخ دارد، تكرار كنيم: «اِهْدِنَا اَلصِّرٰاطَ اَلْمُسْتَقِيمَ * صِرٰاطَ اَلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ اَلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ اَلضّٰالِّينَ »⁽²⁾راه كسانى كه به آنان نعمت دادى. منتها، كسانى كه خدا به آنان نعمت داده است، دو نوعند: اوّل كسى كه دچار بلاى غضب الهى و بيمارى ضلالت بعد از هدايت شده است كه ميگويد: «خدايا مرا جزو اين انعام شده ها قرار نده». نوع دوّم، كسى كه انعام بر او شده است، امّا ديگر مورد غضبِ بعدى و دچار ضلالتِ بعدى نشده است. ميگويد: «مرا جزو اينها قرار بده». «صِرٰاطَ اَلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ اَلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ اَلضّٰالِّينَ .» مرا از انعام شدگانى كه از قبيل «فَأُولٰئِكَ مَعَ اَلَّذِينَ أَنْعَمَ اَللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ اَلنَّبِيِّينَ وَ اَلصِّدِّيقِينَ وَ اَلشُّهَدٰاءِ »⁽³⁾هستند قرار بده، نه از قبيل آنهايى كه درباره شان فرموده اى: «اُذْكُرُوا نِعْمَتِيَ اَلَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَ أَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى اَلْعٰالَمِينَ »⁽⁴⁾يعنى بنى اسرائيل. بنى اسرائيل هم جزو كسانى بودند كه خداى متعال برايشان انعام كرد و

قرآن مصرّح اين معنا است: «يٰا بَنِي إِسْرٰائِيلَ اُذْكُرُوا نِعْمَتِيَ اَلَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ »؛ «من به شما هم انعام كردم». و «أَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى اَلْعٰالَمِينَ »؛ «نعمت بسيار بزرگى هم دادم؛ كه شما به خاطرِ آن نعمت، بر همه ى بشريّت فضيلت پيدا كرديد». امّا همين بنى اسرائيل، كسانى بودند كه بعدها كارشان به جايى رسيد كه خداى متعال، لعنت دائمى بر آنان فرستاد و در روايات داريم كه مراد از «اَلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ »، يهود است. يعنى كسانى كه دچار آن تجربه و امتحانِ تلخِ تاريخى شدند. البتّه، چنين چيزى، در مورد مسلمين هم ممكن است. به همين سبب، قرآن، مسلمانان را بر حذر داشته است.⁽¹⁾

برگشت از ارزشهاى انقلابى وابسته به ايده هاى انقلاب

اين كدام فلسفه است، با كدام انقلاب تطبيق شده و در كجا تجربه شده كه نسلهاى سوّم انقلاب، از انقلاب برميگردند؟ نخير، اين بسته به اين است كه ايده ى آن انقلاب چه باشد. اگر ايده هاى يك انقلاب بتواند نسل دوّم و سوّم و دهم را به خاطرِ اصالت و صحّت خود قانع كند، آن انقلاب عمر ابدى خواهد داشت. ايده هاى انقلاب اسلامى، ايده هايى هستند كه عمر ابد دارند. عدالت خواهى هيچ وقت كهنه نميشود؛ آزادى خواهى و استقلال خواهى هيچ وقت كهنه نميشود؛ مبارزه با دخالت بيگانگان هيچ وقت كهنه نميشود. اينها ايده هايى است كه هميشه براى نسلها جاذبه دارد. تئوريسين هايشان نشستند بافتند، ساده لوحان هم در اينجا باور كردند؛ گفتند نسل سوّم انقلاب ايده ها را پس ميزند و چون جاذبه ى انقلاب كم ميشود، ما ميتوانيم برويم انقلاب را از دست انقلابيون خارج كنيم و به دست خودمان بگيريم؛ «خودمان» يعنى چه كسانى؟ يعنى كسانى كه قبل از انقلاب، سالها بر اين كشور مسلّط بودند. من ميگويم اين فكر، بسيار

ساده لوحانه و ابلهانه است. مطمئن باشند همان شور و هيجان و ايمان و عواطفى كه در نسل جوانِ آن روز وجود داشت و توانست آن كار را بكند، در اين نسل جوان هم موجود است. بدانند هر سنگى به سمت انقلاب پرتاب كنند، كمانه ميكند و به سر و روى خودشان برميگردد. انقلاب كهنه نميشود و آتش انقلاب آن گاه كه با انبار پنبه ى پوسيده ى آنها درگير شود، باز هم تازه خواهد بود و خواهد سوزاند.⁽¹⁾

حادثه ى عاشورا، نشانه ى ارتجاع امّت اسلامى

عبرت آن است كه انسان نگاه كند و ببيند چطور شد حسين بن على (عليه السّلام) همان كودكى كه جلوى چشم مردم، آن همه موردِ تجليلِ پيغمبر بود و پيغمبر درباره ى او فرموده بود: «سيّد شباب اهل الجنه»⁽²⁾سرور جوانان بهشت بعد از گذشت نيم قرن از زمان پيغمبر، با آن وضعِ فجيع كشته شد؟ چطور شد كه اين امّت، حسين بن على را جلوى چشم كسانى از همان نسلى كه ديده بودند كه او بر دوش پيغمبر سوار ميشد و اين حرفها را از زبان پيغمبر درباره ى او شنيده بودند، با آن وضع فجيع كشتند؟ اين، عبرت است. مگر شوخى بود كه دختران پيغمبر را مثل دخترانِ سرزمينهاى فتح شده ى غير اسلامى، بياورند جلوى چشم مردم كوچه و بازار بگردانند و به كسى مثل زينب (سلام الله عليها) اهانت كنند؟ چطور شد كه كار به اينجا رسيد؟ اين، همان عبرت است و از درس بالاتر است. اين، نگاه به اعماق و ريزه كارى هاى تاريخ و حوادث است. حال به مناسبت بحث «ارتجاع» يا «ارتداد» يا «رجعت»، ميخواهم عرض كنم كه در همين جريان، زينب كبرى (سلام الله عليها) اسم قضيّه ى «ارتجاع» را آورد؛ يعنى به همين بيمارى

اشاره كرد و در كوفه فرمود: «انما مثلكم كمثل التي نقضت غزلها من بعد قوة انكاثا» ⁽¹⁾

اللهوف، سيدبن طاووس، ص 146؛ بحار الأنوار، علّامه مجلسى، ج 45، ص 108

دشمن بزرگ انقلاب، ميكروب ارتجاع

عزيزان من! مسائل اساسى انقلاب را ما با چه كسانى در ميان بگذاريم؟ چه كسى نسبت به اين انقلاب و نظامِ اسلامى، دلسوزتر، علاقه مندتر و خودى تر از شما است؟ مخاطب اين بيان، شما جوانان مؤمنِ مخلصِ پاك نهادِ حقيقتاً دلسوز انقلاب، چه در لباس شما و چه در لباسهاى ديگر لباسهاى نظامى؛ اعمّ از ارتشى و بسيجى و نيروى انتظامى و لباسهاى عادى و روحانى و غير روحانى هستيد. من ميخواهم اين را عرض كنم كه: آقايان! دشمن بزرگ انقلاب در درون انقلاب، همين ميكروب ارتجاع است؛

اين ميكروبى كه در جوامع انقلابى رشد ميكند، تكثير ميشود، نفوذ ميكند، بيمارى مى آورد و بيمارى اش هم واگير است.⁽¹⁾

ناقلهاى ميكروب ارتجاع

امروز مهم ترين طرح دشمن، «انتظار» است. دشمن منتظر نشسته است تا اين ميكروب در داخل اين كالبد سالم و نيرومند؛ يعنى كالبد نظام اسلامى و جمهورى اسلامى اثر كند. لذا ما بايد مراقب باشيم. امروز آنها منتظرند كه فساد در داخل اين كشور نفوذ پيدا كند؛ ترديد در اذهان جوانان اين كشور نفوذ پيدا كند؛ سرگرمى هاى بازدارنده و فاسد، بر آرمانهاى بزرگ غلبه پيدا كند؛ دنياطلبى و اشتغال به مال و زينت دنيا رايج شود و لذّت پول و زندگى راحت و تجمّلاتى، خود را زير دندان عناصر انقلابى نشان دهد؛⁽²⁾اينها ناقلهاى ميكروب ارتجاعند. نه اينكه مردم يا انقلابيون نبايد زندگى كنند؛ نه، نعمت و بركات خدا، مال همه است و همه بايد از آنها استفاده كنند. امّا پرداختن به دنيا و شهوات، پرداختن به مال و مال اندوزى، پرداختن به خود، بيش از پرداختن و انديشيدن به جمع و هدف و خدا و دين خدا، دچار شدن به فساد اخلاقى اعمّ از فسادهاى مالى، جنسى، ادارى و اختلافات داخلى كه اين هم يك نوع فساد بسيار خطرناك است و جاه طلبى هاى غلط و نامشروع، آن چنان كه در دنياى غرب مطرح است، عواملى هستند كه كاخ آرمانى انقلاب و اسلام و هر حقيقتى را ويران ميكنند. بناهاى جديدى ساخته خواهد شد؛ امّا بناهاى طاغوتى، غير خدايى، بناهاى ضدّ اسلامى و ضدّ ارزشهايى كه به خاطرِ آنها خون شهداى ما ريخته شد. و اين يعنى همان رجعت و برگشت، كه دشمن منتظر آن است.⁽³⁾

تهاجم فرهنگى و ارتجاع

اگر مى بينيد كه مسئله ى تهاجم فرهنگى يا شبيخون فرهنگى يا قتل عام فرهنگى در اين كشور به شدّت از طرف دشمن دنبال ميشود؛ اگر مى بينيد كه تبليغات دشمن در همه جاى دنيا روى جمهورى اسلامى بيش از جاهاى ديگر متمركز است و اگر مى بينيد كه دائم تلاش ميكنند ذهن ملّت، بخصوص جوانان و مؤمنين را در داخل جمهورى اسلامى تصرّف كنند، به همين سبب است. دشمن و نهادهاى دشمن، بر اثر تجربه فهميده اند كه انسان، آسيب پذير است. ميگويند: «هر انسانى، قابل فاسد شدن است. هركس باشد، ميتوان فاسدش كرد». البتّه راست ميگويند؛ با يك استثنا: «الّا المتّقين». متّقين را نميتوان فاسد كرد. آنها اين را؛ يعنى معناى تقوا را ديگر نميفهمند. بله؛ انسانها را ميتوان فاسد كرد و ميتوان زيبايى هاى دنيا را از طرق نامشروع در جلوى چشم آنها به رژه در آورد و دلهايشان را بُرد؛ طورى كه همه ى ارزشها را دور بريزند و در مقابل جلوه هاى مادّى قربانى كنند. امّا اگر تقوا نباشد؛ «الّا المتّقين». تقوا در قيامت هم اثر ميكند، در دنيا هم اثر ميكند، در سياست هم اثر ميكند، در حفظ نظام هم اثر ميكند، در جنگ هم اثر ميكند. و اين را خودِ شما، درك و لمس كرديد و ديديد.⁽¹⁾

نوآورى و ارتجاع

الف) دين و نوآورى

تفكّرى كه ما امروز به دنيا عرضه ميكنيم، بسيار نو و مبتنى بر مذهب است. دنيا و تحليلها و نگرشهاى مادّى عادت كرده بودند كه مدرنيسم را از تفكّرات الهى و معنوى جدا كنند و اينها را نقطه ى مقابل هم بدانند. هر چيز مذهبى و معنوى، چه اسلامى و چه غير اسلامى متعلّق به گذشته و

ارتجاعى به حساب مى آمد. هرچيزى را كه ميگفتند نو و مدرن است، معنايش اين بود كه حتماً ضدّ مذهبى و غير معنوى است. اين، برداشت غلطى از مذاهب بود.⁽¹⁾

امروز بعكس، عدالت اجتماعى اى كه ما مطرح ميكنيم و حقوق بشر به سبكى كه اسلام مطرح ميكند، بمراتب راقى تر از آنچه كه دنياى دموكراسى مطرح ميكند، است. عدالت اجتماعى ما، از دنياى به اصطلاح سوسياليسم، پيشرفته تر است. حقوق بشر و آزادى هاى فردى ما، از آنچه كه در دنياى به اصطلاح دموكراسى مطرح ميشود، پيشرفته تر است و اين را دنيا هم قبول دارد. به اين تبليغات و راديوها و مجلّاتى كه پول ميگيرند و چيزى ميگويند و مينويسند و دائماً واژه ى ارتجاع را تكرار ميكنند، نگاه نكنيد؛ اينها قابل ذكر و توجّه نيستند.

مرتجع ترين نظامهاى دنيا، نظامهايى هستند كه حتّى يك پارلمان صورى هم ندارند تا نمايندگان مردم در آنجا دور هم جمع بشوند و بعضى ها نظر بدهند؛ چون نظامشان پوسيده است و طاقت اين كار را ندارند و چنين كارى را بر نميتابند. همين نظامهاى بدون پارلمان و مرتجع، گاهى جمهورى اسلامى را مرتجع و نظام ما را نظام ملّاهاى مرتجع مينامند! اصلاً آشكار است كه اين صحبتها، يك شكل ديكته شده ميباشد و فرمى است كه همه ى دنيا بر اساس يك تفكّر و پايه ى تبليغاتى، سياستى را تدوين كرده اند تا به جمهورى اسلامى تهمت واپسگرايى و مرتجع بودن بزنند. بسيار خوب، بگويند؛ محلّ بحث نيست. ما واقعيّات را نگاه ميكنيم. ما چيزى را كه خود آنها به آن اعتقاد دارند و به آن رسيده اند، مورد نظر قرار ميدهيم. در خلال بعضى از اظهارنظرها، كاملاً آشكار ميشود كه متفكّران امروز و سياستمداران برجسته ى دنيا، نسبت به جمهورى اسلامى چه نظرى دارند؟ نظرها، نظرهاى كاملاً مثبتى است.⁽²⁾

ب) منظور از نوآورى، نوآورى در روشها نه ارزشها

البتّه اين به معناى تحجّر نيست؛ بنده طرف دار تحجّر نيستم؛ طرف دار نوگرايى هستم. نوگرايى در روشها است. ممكن است روشها تغيير پيدا كند؛ امّا با تغيير روشها اصول تغيير پيدا نميكند و خودش را آشكار نشان ميدهد. روشى كه به عنوان نوگرايى رو مى آيد و انسان ميبيند اصول گم شد، بايد بفهمد كه آن روش، غلط است. تاكتيكى كه ما را از استراتژى دور ميكند، پيدا است كه غلط است.⁽¹⁾

بايد بگوييم نوآورى اصلاً چيزى نيست كه اجازه، لازم داشته باشد و كسى كه ميخواهد نوآورى كند، نبايد از كسى اجازه بگيرد. اگر ميدانى وجود داشت، اين نوآورى و خلّاقيّت به وجود خواهد آمد. من معتقدم نوآورى بايد در همه ى زمينه ها انجام گيرد. معناى نوآورى اين نيست كه ما اصول پذيرفته شده ى منطقى و عقلانى خودمان را زير سؤال ببريم. معناى نوآورى، پيشرفت و تكامل در امورى است كه رو به تكامل هستند؛ مثلاً عدالت چيز خوبى است؛ كسى كه بخواهد نوآورى كند، شيوه ى خوبى را براى تأمين عدالت پيدا ميكند؛ امّا در خوبى عدالت شك نميكند. محبّت به پدر و مادر و محبّت به فرزند، يك امر طبيعى است؛ ممكن است كسى براى آن شيوه اى پيدا كند كه تاكنون وجود نداشته است؛ امّا در اصل اين اصول كسى شك نميكند. بنابراين، وقتى شما به نوآورى اشاره ميكنيد و ميگوييد جوان ميخواهد نوآورى كند، لزوماً به آن معنى نيست كه نوآورى شامل نوآورى هاى غير منطقى و نامعقول هم ميشود. بنابراين، نوآورىِ درست مورد نظر است.⁽²⁾

بنده كاملاً موافق هستم كه بايد نوآورى شود؛ ليكن اينكه ميگوييد جامعه ى ما نمى پسندد، من نميتوانم خيلى از شما قبول كنم؛ يا شما چون

جوان هستيد و داخل خانواده ى خودتان يا جاى ديگر قرار داريد، خبرى داريد كه من ندارم؛ يا من چون تجربه ى بيشتر و اطّلاعات زيادترى دارم، چيزى ميدانم كه شما نميدانيد؛ به هرحال يكى از اين دو است. من گمان ميكنم كه جامعه ى ما، جامعه اى است كه نوآورى را اصلاً تربيت و استقبال ميكند. يك نمونه اش همين است كه شما در مورد حضرت امام اشاره كرديد. امام بزرگوار يك مرد كهنسال هشتادساله بودند كه در اواخر عمرشان اين دو فتوايى را كه شما ميگوييد، صادر كردند. اينها نشان دهنده ى آن است كه جامعه ى ما اصلاً جامعه اى است كه با پديده هاى نو و معقول و منطقى، كاملاً همساز و همخوان است؛ خانواده هاى ما نيز همين طورند. البتّه ممكن است خانواده ها با بعضى از «از حد خارج شدن هاى جوانان» مقابله كنند كه اين هم منطقى است. نبايد از پدران و مادران انتظار داشته باشيد كه به جوانشان اصلاً تذكّر ندهند. هر جوانى به كمك فكرى پدر و مادر خود احتياج دارد. نبايد تصوّر كرد كه كمكهاى فكرى پدر و مادر و بكن نكن هاى پدرانه و مادرانه و مشفقانه، جلوى نوآورى جوان را ميگيرد؛ نه، اين طور نيست. من گمان نميكنم آنجايى كه نوآورى معقول و منطقى و صحيحى باشد، پدر و مادر يا بخصوص جامعه ى ما در مقابل آن بايستند؛ نه. امروز اصلاً تشويق به نوآورى، جزو شعارهاى مكرّر اين جامعه و اين نظام است.⁽¹⁾

ج) نوآورى هاى غير منطقى

ما نوآورى را دوست ميداريم؛ منتها همان طور كه شما هم در صحبتهايتان كاملاً توجّه داشتيد و به آن اشاره كرديد و من هم تصريح كردم، نوآورى بايستى به نوآورى هاى غير منطقى و گاهى نابخردانه منتهى

نشود؛ يعنى انسان با هرچه كه سنّت است، با هرچه كه از نسل قبل است، يا قديمى است، به صرف اينكه من ميخواهم نوآورى كنم، مبارزه نكند؛ اين اصلاً منطقى نيست، اين را عقل نميپذيرد. نوآورى، يعنى در آن ميدانهايى كه حركت تكاملى وجود دارد، بايستى ما آن را پيش ببريم. بنابراين، از جوانان اين انتظار هست كه نوآورى و خلّاقيّت كنند. البتّه افرادى هم هستند كه چشم و گوششان خيلى بسته است؛ من اين را هم منكر نميشوم. تحجّر و تصلّب هست، ليكن همان آدمهاى متحجّر را هم ميتوان با شيوه ى منطقِ درست، آگاهشان كرد. ما اين را در دوره ى مبارزات خيلى تجربه كرديم. جوانانى دور وبرِ ما بودند كه در خانواده هاى خودشان گاهى حرفهايى را مطرح ميكردند كه باعث برآشفتگى پدران و مادرانشان ميشد. اتّفاق افتاده بود كه بعضى از اين پدران و مادران به ما مراجعه ميكردند. براى خود من چند بار از اين قبيل مراجعات اتّفاق افتاد. آدم با آن پدر و مادر كه صحبت ميكرد، ميديد هيچ تعصّبى ندارند، ولى چون محتواى حرف فرزندشان را نميدانند، يعنى آن جوان نتوانسته بود مقصود خودش را درست بيان كند آشفته شده اند. به هرحال، آدمهايى را هم كه انسان خيال ميكند در مسئله اى تعصّب و تحجّر دارند، ميتوان با منطقِ درست توجيه كرد. البتّه پيش از آن بايد به اين نكته توجّه نمود كه نكند آنچه كه آنها به خرج ميدهند، تعصّب و تحجّر نيست؛ بلكه ميخواهند اشتباهى را از من تصحيح كنند. به اين نكته هم بايستى توجّه كنيد.⁽¹⁾

1-3 - شاخصهاى اصلاحات درست و غلط

اشاره

حرف قاطع در اين زمينه، يك كلمه است: اصلاحات، يا اصلاحات انقلابى و اسلامى و ايمانى است و همه ى مسئولان كشور، همه ى مردم مؤمن

و همه ى صاحب نظران با آن موافقند؛ يا اصلاحات، اصلاحات آمريكايى است و همه ى مسئولان كشور، همه ى مردم مؤمن و همه ى آحاد هوشيار ملّت با آن مخالفند.⁽¹⁾

1-3-1 - اصلاحات غلط: اصلاحات آمريكايى

من به تعبيرهاى رايج اصلاح طلب و محافظه كار و امثال اينها هيچ كارى ندارم؛ اصلاح طلبى به عنوان يك پُز سياسى، مورد نظر من نيست. بعضى كسان دم از اصلاح طلبى ميزنند، درحالى كه اصلاً نميدانند چه ميخواهند و دنبال چه هستند. بعضى كسان دم از اصلاح طلبى ميزنند، درحالى كه آن چيزى كه ته ذهنشان قرار دارد، در واقع اصلاح طلبى نيست؛ نوعى ارتجاع و برگشت به عقب است. مى بينيد كه بعضى كسان زير نام زيبا و جذّاب اصلاح طلبى، دنبال اين هستند كه به دورانى برگردند كه دين فقط جنبه ى تشريفات در زندگى انسان داشته باشد و نه بيشتر! اين ديگر اصلاح طلبى نيست؛ اين نقطه ى مقابل اصلاح طلبى است. اصلاح طلبى با تكامل و پيشرفت همراه است، نه با عقبگرد. البتّه بعضى افراد هم هستند كه اسم اصلاح طلبى را مى آورند؛ امّا مقصودشان اصلاحات آمريكايى است! من يكى دو سال پيش در نماز جمعه مطرح كردم كه ما اصلاحات انقلابى داريم و اصلاحات آمريكايى. اصلاح آمريكايى مظهرش اين است كه جرثومه ى فسادى مثل محمّدرضاى پهلوى، دوباره به ايران برگردد و امور را در قبضه ى خود بگيرد؛ بعد هم كليد طلايى سلطه ى اجنبى بر كشور را در سينى نقره به اربابان آمريكايى تقديم كند! اينكه شما مى بينيد رسانه هاى آمريكايى و انگليسى و سياستمدارانشان دم از اصلاحات در ايران ميزنند، منظورشان چنين چيزى است؛ يعنى جرثومه ى فسادى كه تابع و مريد و آلت دست و كوچك اَبدال آنها باشد، در كشور بر سرِ كار بيايد و همه چيز را

در خدمت آنها قرار دهد.⁽¹⁾

يك نوع چيزهايى هست كه دشمن آن را اصلاحات ميداند. آمريكايى ها ميگويند حجاب شما از بين برود؛ مرزهاى اخلاقى و دينى شكسته شود؛ حكومت قرآن و انطباق قوانين با اسلام كه جزو قانون اساسى است نبايد باشد؛ اين يعنى اصلاحات! اينها اصلاحات آمريكايى است. ملّت ايران آنچه را كه به دست آورده، ارزان به دست نياورده است. ملّت ايران استقلال و رشد سياسى و شخصيّتى و عزّتِ خود را به دست آورده است؛ اينها كه ارزان به دست نيامده است.⁽²⁾

1-3-2 - اصلاحات درست: اصلاحات انقلابى و اسلامى

اشاره

اصلاحات براى هر نظامى لازم است؛ اصلاحات براى هرجامعه اى جزو ضرورى ترين نيازها است؛ ما هم به اصلاحات احتياج داريم. اصلاحات يعنى اينكه نقاط مثبت و منفى را فهرست كنيم و نقاط منفى را به نقاط مثبت تبديل كنيم. اين همان چيزى است كه انقلاب، قدم بلند آغازين آن را برداشت و موفّق شد، و عوامل بااخلاص انقلاب در طول اين بيست وپنج سال، در دستگاه هاى مختلف همه ى تلاش خودشان را براى اين كار كرده اند و موفّقيّتهاى بزرگى هم داشته اند؛ اين، اصلاحاتِ انقلابى است؛ اصلاحات اسلامى است. البتّه دشمنان اين نظام و انقلاب، تغيير ساختار اصل نظام را هدف گرفته اند و اصلاحات از نظر آنها، يعنى تغيير نظام و تبديل نظام جمهورى اسلامى به يك نظام وابسته و سرسپرده ى دشمنهاى مستكبر. اصلاحات به معناى حقيقى كلمه، شامل همه ى دستگاه هاى كشور ميشود. هيچ دستگاهى نبايد خود را از انتقاد و نقد مصون و از عيب خالى بداند؛ همه ى دستگاه هاى كشور بايد مورد نقد منصفانه قرار بگيرند

و همه در جهت اهداف نظام و در چارچوب آن، رفتار خود را اصلاح كنند. دولت، مجلس، قوّه ى قضائيه و ساير دستگاه هايى كه در كشور هستند و مسئوليّتهاى مهمّى بر دوش آنها است، همه مشمول اين قاعده ى كلّى هستند؛ نقد، اصلاح و پاسخگويى؛ اين، معناى حقيقى اصلاح نظام مورد نظر اسلام است، كه «إِنْ أُرِيدُ إِلاَّ اَلْإِصْلاٰحَ مَا اِسْتَطَعْتُ »⁽¹⁾پيغمبران اين را ميفرمودند. همه ى كار پيغمبران عبارت بود از اينكه تا ميتوانند اصلاح كنند؛ يعنى فساد را در كشور از بين ببرند؛ اين معناى اصلاح واقعى است.⁽²⁾

اصلاحات حسينى

در زمينه ى اصلاح، دو جمله از امام حسين (عليه السّلام) نقل شده است. امام حسين (عليه السّلام) ميفرمايد: «خرجت لطلب الاصلاح فى أمّة جدّى» ⁽³⁾. او دنبال اصلاحات است و ميخواهد اصلاح به وجود آورد. يك جاى ديگر هم ميفرمايد: «لنرى المعالم من دينك و نظهر الإصلاح فى بلادك» ⁽⁴⁾ميخواهيم اصلاح در ميان ملّت اسلام و كشور اسلامى به وجود بيايد. اين شعارِ امام حسين (عليه السّلام) است.⁽⁵⁾

بعضى هم هستند كه صادقانه اصلاح طلبند؛ در اين شكّى نيست. واقعاً از كمبودها، نارسايى ها، عقده ها و انحرافها رنج ميبرند و دنبال اصلاح آنها هستند، كه اين به جاىِ خود مطلوب است. جوان، اين گونه اصلاح طلب است؛ يعنى به طور طبيعى طالب عدالت، آزادى هاى مشروع و تحقّق آرمانهاى اسلامى است. حقايق و آرمانهاى اسلامى، او را به هيجان مى آورد و در او جاذبه ايجاد ميكند. تصويرى كه در ذهن او از سيماى

اميرالمؤمنين (عليه السّلام) نقش بسته، او را به هيجان مى آورد؛ نواقص موجود را با او تطبيق و مقايسه ميكند و طالب اصلاح ميشود. اين ويژگى بسيار برجسته اى است.⁽¹⁾

1-3-3 - شاخصهاى اصلاحات انقلابى

اشاره

بديهى است كه در ميان جامعه مواردى وجود دارد كه بايد اصلاح شود. ما اصلاح ادارى لازم داريم؛ اصلاح اقتصادى لازم داريم؛ اصلاح قضائى لازم داريم؛ اصلاح امنيّتى لازم داريم؛ اصلاح در قوانين و مقرّرات لازم داريم. ما احتياج داريم كه دستگاه اداريمان مقرّراتى داشته باشد كه براى همه يكسان باشد و در آن تبعيض نباشد. اگر بود، نقطه ى فاسدى است و بايد اصلاح شود. بايد رشوه و ارتشاء وجود نداشته باشد؛ اگر بود، فساد است و بايد اصلاح شود. راه هاى كسب ثروت بايد مشروع باشد؛ اگر كسانى از راه هاى نامشروع كسب ثروت كردند، اين فساد است و بايد اصلاح شود. اگر كسانى از امتيازاتِ بيجا استفاده كردند، ثروتهاى بادآورده به دست آوردند و ديگران را به قيمت اينكه خودشان ثروتمند شوند، فقير كردند، اين فساد است و بايد اصلاح شود. اگر در جامعه امتيازاتِ انحصارى به وجود آوردند و همه نتوانستند از فرصتهاى برابر استفاده كنند، اين فساد است و بايد اصلاح شود. اگر امنيّت شغلى و ثبات مقرّرات نبود؛ اگر انسانى كه ميخواهد در جامعه كار كند، دست و پايش را بستند و براى تلاش كردن، به او فرصت ندادند، اينها فساد است و بايد اصلاح شود. اگر در جامعه گرايش مصرفى رو به رشد است، اين فساد است. اگر در تلاشهاى اقتصادى، دلّالى بر توليد ترجيح دارد، اين فساد است؛ اينها را بايد اصلاح كرد؛ اصلاحات اينها است. اگر مردم دچار حالت بى انضباطى اند، بخصوص مسئولان بخشهاى اداره ى كشور بى انضباطند و انضباط اجتماعى نيست، اين فساد است.

اگر احساس مسئوليّت نيست، اين فساد است. اگر در جوانان، ملكات انسانى يعنى شجاعت، صفا، صدق، نشاط، فعّاليّت و كار، رشد پيدا نميكند، اين فساد است. اگر روابط جنسىِ ناسالم در جامعه هست، اين فساد است. اگر اعتياد در جامعه هست، اين فساد است. اگر سطح معرفت و شعور عمومى در حدّ مطلوب نيست، اين فساد است. اگر وظيفه شناسى در مسئولان نيست، اين فساد است. اگر كسانى هستند كه خانواده ها را ناامن ميكنند؛ اگر كسانى هستند كه شهرها و خيابانها و جادّه ها و روستاها را ناامن ميكنند، اين براى كشور فساد است. اگر جرم و جنايت هست؛ اگر دسترسى به قضاوتِ عادلانه نيست؛ اگر رسيدگى هاى قضائى طولانى ميشود و پرونده ها مدّتها ميماند، اينها فساد است و بايد اصلاح شود. بايد از جرم و جنايت پيشگيرى كرد. انقلاب، ما را به ايجاد اين اصلاحات امر ميكند و فرمان ميدهد. همه خوشحالند و دوست ميدارند كه اين گونه اصلاحات در جامعه انجام گيرد. البتّه اين اصلاحات هم با تعارف انجام نميگيرد؛ اين اصلاحات، با قاطعيّت و با اقدام انجام ميگيرد.⁽¹⁾

مبارزه با فقر و فساد و تبعيض

اشاره

مسئولان كشور با همه ى قدرت و توان، شاخصهاى اصلى را براى اصلاح امور كشور در نظر بگيرند؛ همان سه شاخص عمده اى كه گفته شد: مبارزه با فقر، مبارزه با فساد، مبارزه با تبعيض. اين اساس قضيّه است. اگر فقر و فساد و تبعيض به وسيله ى مسئولان كشور تحمّل نشود؛ رضاى الهى، توفيق الهى، هدايت الهى، شامل حال همه خواهد شد؛ گره ها باز خواهد شد.⁽²⁾

بايد هدف مبارزه، اينها باشد. اصلاحات حقيقى در كشور، اينها است. آن اصلاحاتى كه هركسى در كشور، بخصوص در كشورى مثل كشور ما كه

مردم مؤمنند و پايبند به اصول و مبانى اعتقادى و اخلاقى هستند دنبال آن است، جلو بيفتد و خود را آماده ى تحمّل مشكلات آن كند، مردم دنبال او خواهند بود و به او كمك خواهند كرد. هر دولتى، هر مسئول دولتى اى، هر انسان روشن بينى، هر عالم دينى و هر فرزانه اى، اگر اين گونه اصلاحات را مبارزه با فقر و فساد دنبال كند، مردم يارى خواهند كرد.⁽¹⁾

آماج اين مبارزه، سه چيز است: يكى فقر است، يكى فساد است و يكى تبعيض. اگر با فقر و فساد و تبعيض در كشور مبارزه شود، اصلاحات به معناى حقيقى اصلاحات انقلابى و اسلامى تحقّق پيدا خواهد كرد. مشكلات ما از اين سه پايه ى شوم و از اين سه عنصر مخرّب است. ناامنى هم كه داريم، به خاطرِ همين است. بسيارى از ناامنى ها، به خاطرِ فقر است و بسيارى به خاطرِ فساد است.⁽²⁾

الف) فقر و راه هاى مبارزه با آن

اشاره

با فقر، بايد مبارزه شود؛ هم با فقر شخصى افراد و با كمبود مناشى⁽³⁾درآمد و هم با فقر عمومى. انسانى كه امكان زندگى در حدّ نياز و ضرورى را ندارد، مصداق حديثى است كه از قول پيامبر نقل شده است كه «كاد الفقر أن يكون كفراً» ⁽⁴⁾فقر، انسان را به فساد، به خيانت و به بسيارى از راه ها ميكشاند. البتّه انسانهاى مؤمن، هميشه مقاومت ميكنند؛ اين مجوّزى نيست براى اينكه افرادى بخواهند به اين بهانه از مسير صحيح منحرف شوند؛ امّا فقر، اين خطر را دارد. فقر عمومى هم موجب ميشود كه شهرى مثل اردبيل، دچار كمبود فرهنگستان، كمبود كتابخانه، كمبود ورزشگاه و كمبود سالنهاى

فرهنگى باشد و جوانها از اين جهت دچار فقر عمومى باشند. اينها همه، ناشى از فقر است. مبارزه با فقر، يعنى تلاش براى اينكه ثروت ممكنى كه ميشود از منابع ملّى استخراج گردد و به دست آيد، اوّلاً به شكل بهينه استخراج شود و بعد به شكل بهينه مصرف شود و اسراف نگردد.⁽¹⁾

مبارزه با فقر، يك وظيفه ى همگانى

در دعاى روزهاى ماه رمضان ميگوييم: «الّلهم اغن كلّ فقير! الّلهم اشبع كلّ جائع! الّلهم اكس كلّ عريان!» ⁽²⁾اين دعا فقط براى خواندن نيست؛ براى اين است كه همه خود را براى مبارزه با فقر و مجاهدت در راه ستردن غبار محروميّت از چهره ى محرومان و مستضعفان موظّف بدانند. اين مبارزه، يك وظيفه ى همگانى است. در آيات قرآن ميخوانيم: «أَ رَأَيْتَ اَلَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ فَذٰلِكَ اَلَّذِي يَدُعُّ اَلْيَتِيمَ وَ لاٰ يَحُضُّ عَلىٰ طَعٰامِ اَلْمِسْكِينِ »⁽³⁾. يكى از نشانه هاى تكذيبِ دين اين است كه انسان در مقابل فقر فقيران و محرومان بى تفاوت باشد و احساس مسئوليّت نكند. در ماه رمضان، به بركت روزه، طعم گرسنگى و تشنگى و نرسيدن به آنچه اشتهاى نفس انسان است را درك كرديم و چشيديم. اين بايد ما را به احساس مسئوليّتى كه اسلام در قبال مسئله ى مهمّ فقر و فقير از يكايك مسلمانان خواسته است و بر دوش آنان وظيفه نهاده است، نزديك كند. البتّه علاج فقر به شكل اصولى، در هرجامعه اى از راه استقرار عدالت اجتماعى و نظام عادلانه در محيط جامعه است، تا كسانى كه اهل دست اندازى به حقوق ديگرانند، نتوانند ثروتى را كه حقّ همگان است، به سود خود مصادره كنند. اين يك وظيفه ى دولتى و حكومتى است؛ امّا مردم هم به نوبه ى خود، وظيفه ى سنگينى بر

دوش دارند. اجراى برنامه هاى اجتماعى فقط در بلندمدّت و ميان مدّت و بتدريج امكانپذير است؛ امّا نميشود منتظر ماند تا برنامه هاى اجتماعى به ثمر برسد و شاهد محروميّت محرومان و فقر گرسنگان در جامعه بود. اين وظيفه ى خودِ مردم و همه ى كسانى است كه ميتوانند در اين راه تلاش كنند.⁽¹⁾

همه موظّف به مواسات

همه بايد خود را موظّف به مواسات بدانند. مواسات يعنى هيچ خانواده اى از خانواده هاى مسلمان و هم ميهن و محروم را با دردها و محروميّتها و مشكلات خود تنها نگذاشتن؛ به سراغ آنها رفتن و دست كمك رسانى به سوى آنها دراز كردن. امروز اين يك وظيفه ى جهانى براى همه ى انسانهايى است كه داراى وجدان و اخلاق و عاطفه ى انسانى هستند؛ امّا براى مسلمانان، علاوه بر اينكه يك وظيفه ى اخلاقى و عاطفى است، يك وظيفه ى دينى است.

به همسايه ها و فقرا رسيدگى كنيد. يكى از عواملى كه نميگذارد دست كسانى كه توانايى كمك دارند، به يارى فقرا دراز شود، روحيّه ى مصرف گرايى و تجمّل در جامعه است. براى جامعه بلاى بزرگى است كه ميل به مصرف، روزبه روز در آن زياد شود و همه به بيشتر مصرف كردن، بيشتر خوردن، متنوّع تر خوردن، متنوّع تر پوشيدن و دنبال نشانه هاى مُد و هر چيز تازه براى وسايل زندگى و تجمّلات آن رفتن، تشويق شوند. چه ثروتها و پولهايى كه در اين راه ها هدر ميرود و از مصرف شدن در جايى كه موجب رضاى خدا و رفع مشكلات جمعى از مردم است، باز ميماند!⁽²⁾

تعديل مصرف براى كمك به فقرا

مصرف گرايى براى جامعه بلاى بزرگى است. اسراف، روزبه روز

شكافهاى طبقاتى و شكاف بين فقير و غنى را بيشتر و عميق تر ميكند. يكى از چيزهايى كه لازم است مردم براى خود وظيفه بدانند، اجتناب از اسراف است. دستگاه هاى مسئولِ بخشهاى مختلف دولتى، بخصوص دستگاه هاى تبليغاتى و فرهنگى بويژه صدا و سيما بايد وظيفه ى خود بدانند كه مردم را نه فقط به اسراف و مصرف گرايى و تجمّل گرايى سوق ندهند؛ بلكه در جهت عكس، مردم را به سمت قناعت، اكتفا و به اندازه ى لازم مصرف كردن و اجتناب از زياده روى و اسراف دعوت كنند و سوق دهند. مصرف گرايى، جامعه را از پاى در مى آورد. جامعه اى كه مصرف آن از توليدش بيشتر باشد، در ميدانهاى مختلف شكست خواهد خورد. ما بايد عادت كنيم مصرف خود را تعديل و كم كنيم و از زيادى ها بزنيم.

جوانان اجتماعات خانوادگى تشكيل دهند و كمكهاى افراد خانواده را جمع كنند و در درجه ى اوّل به مصرف فقرا و نادارهاى همان خانواده و فاميل برسانند و اگر نيازى نبود، به فقراى ديگر رسيدگى كنند.⁽¹⁾

امروز در جامعه ى ما فقر وجود دارد. وظيفه ى ما به عنوان نظام اسلامى، ريشه كن كردن فقر در جامعه است. نبايد در جامعه، محروميّت باشد. اين تكليف ما است به عنوان دولت، به عنوان نظام اسلامى، به عنوان آحاد مردم. «كلّكم راعٍ و كلّكم مسئولٌ عن رعيّته» ⁽²⁾اين وظيفه ى همه است. هر كدام به نحوى تجمّل و اسراف و زياده روى را كم كنيم. اين درس ماه رمضان است. اين كار، همّت و گذشت و بصيرت و آگاهى ميخواهد. از خداى متعال كمك بخواهيم.⁽³⁾

ب) فساد

اشاره

فساد، يعنى فساد اخلاقى، فساد كارى، عدم احساس وجدان در تقديم خدمات عمومى، عدم احساس مسئوليّت در مواجهه با افكار عمومى و با ذهنهاى مردم؛ اينها شاخه ها و شعبه هاى فساد است. مسئولان، فرزانگان، دلسوزان و كسانى كه با افكار عمومى، مواجهند، نبايد بگذارند كه دستهاى بدخواه بيايد و ميكروبهاى اختلاف را در فضاى ذهنى تزريق كند. چه فايده اى براى مردم دارد و چه كمكى به مردم است كه شعارهاى اختلاف آميز و شعارهاى تفرقه انگيز در ميانشان رواج پيدا كند؟ نياز واقعى مردم، اينها نيست؛ نياز واقعى مردم چيز ديگرى است.⁽¹⁾

مبارزه با فساد اقتصادى در عمل، نه با حرف

امروز مسئولان بايد همه ى تلاششان را بكنند براى اينكه گره هاى اقتصادى را باز كنند، مشكلات را برطرف كنند. بنده سه چهار سال قبل از اين، در صحبت اوّل سال صريحاً به مردم و به مسئولين گفتم كه نقشه ى دشمنان ملّت ايران از حالا به بعد، بيش از همه، نقشه ى اقتصادى است. خب، مى بينيد كه همين جور شد. هم دولت، هم مجلس، همه ى نيرويشان را، همه ى فكر و ذكرشان را متمركز كنند بر روى سياستهاى درست اقتصادى. چند سال قبل از اين، بنده درباره ى فساد اقتصادى، به رؤساى قوا نامه دادم. خب، با فساد اقتصادى مبارزه كنيد. به زبان گفتن كه مطلب تمام نميشود؛ عملاً با فساد مبارزه كنيد. مرتّب بگوييم مبارزه با فساد اقتصادى؛ خب، كو؟ در عمل چه كار شد؟ چه كار كرديد؟ اينها است كه انسان را متأثّر ميكند.⁽²⁾

ضرورت حفظ آبروى افراد در مبارزه با فساد

يكى از دوستان اشاره كردند كه اميرالمؤمنين در فرمان خود به مالك اشتر فرموده اند كه آدمهاى سوءاستفاده جو را رسوا كنيد؛ شما گفته ايد كه افشا نكنيد. اميرالمؤمنين (عليه السّلام) نفرمودند موردى را كه اثبات نشده، افشا كنيد. هيچ وقت چنين چيزى در بيان اميرالمؤمنين نيست، و اين قطعاً از اسلام نيست. ما چطور چيزى را كه اثبات نشده، به صرف اتّهام، افشا كنيم؟ ممكن است اينقدر حجم اتّهام زياد و وسيع باشد كه يك عدّه اى به چشم يك امر قطعى و واقعى به آن نگاه كنند، امّا هيچ پشتوانه ى استدلالى نداشته باشد، جايى ثابت نشده باشد. ما هيچ حجّتى نداريم كه اين را بگوييم. حتّى من در همان جلسه اى كه اشاره كردند، از اين بالاتر را گفتم. من گفتم حتّى جرمى كه ثابت شد، اصل نبايد بر افشاى آن جرم باشد. بالاخره يك مجرمى است، يك غلطى كرده، مجازات هم ميشود؛ خانواده ى او، فرزندان او، پدر و مادر او گناهى نكرده اند؛ ما چرا بيخود اينها را رسوا كنيم؟ مگر آنجايى كه خود نفس افشا كردن، يك مصلحت بزرگى داشته باشد. بله، يك جايى هست كه نفس افشاگرى در يك مسئله ى ثابت شده، مصلحتى دارد؛ آنجا ايرادى ندارد. اين، منطق ما است. هيچ چيزى هم نه از اميرالمؤمنين (عليه السّلام) و نه از هيچ يك از ائمّه ى هدى (عليهم السّلام) برخلاف اين وجود ندارد. ما واقعاً حق نداريم افراد را به صرف گمان متّهم كنيم، مشهور كنيم؛ واقعاً جايز نيست؛ نه در سايت، نه در روزنامه، نه در تريبونهاى گوناگون. حيثيّت افراد را بايد حفظ كرد.⁽¹⁾

ج) تبعيض

يك كار مهم ديگر، مبارزه با تبعيض است. تبعيض، يعنى به جاىِ ملاحظه ى قابليّتها، به جاىِ ملاحظه ى استحقاق، به جاىِ ملاحظه ى خدا

و قانون، ملاحظه ى رابطه ها بشود! نتيجه، اين بشود كه اگر به اهل يك روستا چند ميليون داده شود، زندگى يك روستا متحوّل ميگردد و آن روستا محروم نميماند؛ امّا اشخاصى هم پيدا ميشوند كه ميليونها را صرف خواسته هاى حقير و كوچك، صرف يك ميهمانى، صرف يك كار تجمّلى، صرف يك كار غير ضرورى و احياناً مضر بكنند!⁽¹⁾

2 - لوازم مديريّت اصلاحات

2-1 - ضرورت تعريف دقيق اصلاحات

اصلاحات بايد تعريف شود. اوّلاً براى خود ما كه ميخواهيم اصلاحات كنيم، تعريف شود و مشخّص باشد كه ميخواهيم چه كار كنيم. ثانياً براى مردم تعريف شود كه منظور ما از اصلاحات چيست، تا هركسى نتواند به ميل خودش اصلاحات را معنا كند. اين جزو كارهايى است كه مجموعه اى از مسئولان دولتى، دستگاه قضائى و مجلس و غيره ميتوانند انجام دهند. بايد تعريف مشخّصى از اصلاحات به وجود بيايد تا ترسيم آن چهره و وضعيّتى كه ما در نهايتِ جادّه ى اصلاحات ميخواهيم به آن برسيم، براى همه - هم مردم، هم مسئولان - آسان شود و بدانند به كجا ميخواهند برسند. اشكال كار آقاى گورباچف اين بود كه عيوب و اشكالات را ميدانست؛ امّا تصوير روشنى از آنچه كه بايد انجام گيرد، نداشت؛ اگر هم داشت، مردمش آن تصوير را نميدانستند. بنابراين اگر تعريف مشخّصى از اصلاحات نشود، الگوهاى تحميلى غلبه خواهد كرد؛ همان اتّفاقى كه در شوروى افتاد؛ چون نميدانستند چه كار ميخواهند بكنند؛ لذا به سراغ تقليد ناشيانه ى اصلاحات در الگوها و مدلهاى غربى رفتند و به آنها پناه بردند. امام بزرگوار ما هوشمندانه اين ضعف را در آنها تشخيص دادند؛ لذا در نامه اى كه ايشان به گورباچف نوشتند، اين نكته را متذكّر شدند. ايشان نوشتند شما

اگر بخواهيد گره هاى كور اقتصاد سوسياليسم و كمونيسم را با پناه بردن به كانون سرمايه دارى غرب حل كنيد، نه تنها دردى از جامعه ى خود را دوا نخواهيد كرد، بلكه ديگران بايد بيايند و اشتباهات شما را جبران كنند؛ چرا كه امروز اگر ماركسيسم در روشهاى اقتصادى و اجتماعى به بن بست رسيده است، دنياى غرب هم در اين مسائل البتّه به شكلى ديگر و نيز در مسائل ديگر گرفتار حادثه است. اينكه بنده مكرّر ميگويم امام يك حكيم واقعى بود، به اين خاطر است. در آن جنجال تبليغاتى رسانه اى جهان، نكته ى اصلى را امام تشخيص داد.⁽¹⁾

2-2 - هدايت اصلاحات از يك مركز مقتدر و خويشتن دار

اشاره

اصلاحات بايد از يك مركز مقتدر و خويشتن دار هدايت شود تا دچار بى رويّگى نشود. اى بسا كارى كه ميتواند در ظرف ده سال بخوبى و سلامت انجام گيرد، اگر در ظرف دو سال بخواهيد آن را انجام دهيد، به ضايعات غير قابل جبرانى منتهى خواهد شد؛ مثل اتومبيلى كه در جادّه ى دشوار و خطرناكى با سرعت بيش از حدّ معقول حركت كند؛ اگر تصادف نكند، تعجّب است؛ اگر آسيب نبيند و نزند، تعجّب است. بايد مركزى هوشيار، مقتدر و خويشتن دار وجود داشته باشد كه نگذارد به آن حركتى كه ميخواهد انجام گيرد، شتاب بيش از حدّ مفيد داده شود؛ كار با ميزان و به طور صحيح انجام گيرد.⁽²⁾

خطر عدم مديريّت اصلاحات: فرجام شوروى سابق

در شوروى سابق وقتى كه اين كار را شروع كردند، درِ دروازه ى فيلمها و كتابها و روزنامه ها و لباسها و الگوهاى غربى باز شد؛ يعنى آن ادّعاها

در واقعيّتها، مصداقهاى مشخّص غربى را مجسّم ميكرد. اين حالت، حالت بسيار خطرناكى بود. در اينجا به نقش رسانه ها توجّه كنيد. رسانه ها مسئوليّت دارند؛ روزنامه ها حسّاسند. قسمت عمده ى حسّاسيّت من بر روى روزنامه ها از اينجا ناشى ميشود. بحث بر سر روزنامه ها و مطبوعات، بحث بر سر آزادى نيست. بعضى افراد نخواهند آزادى را براى ما معنا كنند؛ حرفى نداريم، استفاده كنيم؛ امّا ما معناى آزادى را ميدانيم؛ براى آزادى هم بسيار دلمان ميتپد. مراد از آزادى هم همان آزادى بيان و آزادى فكر است؛ منتها اگر شما رفتيد بر طبق وظيفه تان درِ دكّان يك قاچاق فروش را بستيد، آن فرد نميتواند بگويد شما با آزادى كسب و كار مخالفيد؛ نه، بحث آزادى كسب و كار نيست؛ كسب و كار آزاد است، قاچاق فروشى ممنوع است. بحث بر سر آزادى بيان نيست؛ بيان و فكر آزاد است؛ سمپاشى و اضلال وگمراه گرى ممنوع است؛ آن هم در شرايط حسّاسى كه امروز كشور ما دارد. من به بعضى از مسئولان تبليغاتى كشور بارها گفته ام، آن روزى كه شما توان و استعداد مقابله با تهاجم تبليغاتى دشمن را داشته باشيد، آن كسى كه بيش از ديگران ميدان دار تكثّر مطبوعات و روزنامه ها و كتاب و فيلم و غيره باشد، بنده هستم؛ امّا شما بگوييد ببينم در مقابل آن فيلمى كه پايه هاى فرهنگ مردم، اعتقاد مردم، دين مردم، روحيّه ى انقلابى و ايثار و شهادت را در مردم متزلزل ميكند كه نه يكى، نه دو تا، نه ده تا است، شما چند فيلم ساخته ايد؟ اينجا است كه من احساس خطر ميكنم. البتّه كار اساسى و بلندمدّت اين است كه براى توليد آنچه كه خوب است، فكر كنيم؛ امّا تا آنچه خوب است به ميدان بيايد، من نميتوانم قبول كنم و بپذيرم كه اين سيل لجن بيايد و جوان و كودك و قشرهاى مختلف را در خودش غرق كند. از تمام شيوه هاى دشمن شادكن و دشمن آموز براى مقابله با تفكّر انقلاب استفاده شود؛ اگر كسى هم مخالفت و مقابله كند، فوراً انگ و تهمت بخورد! اينكه آزادى نشد؛ اينكه عاقلانه و خردمندانه نيست؛ اينكه مديريّت كشور نيست. شما مسئوليد به نقش رسانه ها توجّه كنيد. اين بسيار بسيار

مهم است. حسّاسيّت بر روى نقش رسانه هاى مكتوب و روزنامه ها، بخصوص در شرايط كنونى ما بسيار مهم است. با اين تصويرى كه عرض كردم، مشخّص ميشود كه آنها چقدر ميتوانند به نفع دشمن نقش ايفا كنند. مدّعى آنها هم بايد همه ى دستگاه و همه ى جبهه ى متّحد طرف دار نظام و مسئولان قوّه هاى مختلف و مسئولان بخشهاى ميانى گوناگون باشند. مدّعى آنها فقط دستگاه قضائى يا فلان روحانى نيست. همه بايد در اين قضيّه مدّعى باشند.⁽¹⁾

2-3 - حفظ ساختار قانون اساسى در زمينه ى اصلاحات

در قانون اساسى، بيشتر از همه چيز، نقش اسلام و منبعيّت و منشئيّت اسلام براى قوانين و ساختارها و گزينشها مطرح است. ساختار قانون اساسى بايِستى به طور دقيق حفظ شود. شما نگاه كنيد ببينيد دشمن چگونه با قانون اساسى ما برخورد ميكند: گوشه اى از قانون اساسى را نفى ميكند، گوشه اى را اثبات ميكند؛ يك جا به قانون اساسى تمسّك ميكند، يك جا عليه اش حرف ميزند! قانون اساسى ميثاق بزرگ ملّى و دينى و انقلابى ما است. اسلام - كه همه چيز ما اسلام است - در قانون اساسى تجسّم و تبلور پيدا كرده است. اصل چهارم قانون اساسى تكليف همه چيز را روشن كرده است. اگر در قوانين عادى حتّى در خود قانون اساسى يك جا اصلى يا قانونى وجود داشته باشد كه در مقام اجرا يا در مقام قانونگذارى، با اين اسلاميّت معارضه پيدا كند، اين اصل بر آنها حاكم است؛ حكومت به معناى مصطلح اصولى و علمىِ حوزه هاى علميّه. البتّه اين گفتن نداشت؛ اگر هم نميگفتند، حكومتش واضح بود؛ امّا به اين حكومت تصريح كرده اند. بنابراين ساختار قانون اساسى بايِستى به طور كامل در اصلاحات حفظ شود.⁽²⁾

2-4 - مقابله ى جدّى با هرگونه تندروى و افراد تندرو

[الزام ديگر]، مقابله ى جدّى با هرگونه تندروى و تندروانى است كه جادّه صاف كن دشمنند؛ يعنى مدلِ يلتسينى! همه ى دستگاه ها بايد با مدل يلتسينى به شدّت مقابله كنند و نگذارند يك جاه طلب، يك فريب خورده، يك مغرض و يك غافل بيايد و حركت را از حالت صحيحِ خودش خارج كند و حالت مسابقه و حالت تعارض به وجود بياورد.⁽¹⁾

2-5 - مقابله ى جدّى با دخالت خارجى ها و غربى ها

[الزام ديگر]، مقابله ى جدّى با دخالت خارجى ها و غربى ها و بى اعتنايى به انگشت اشاره ى غربى ها و سوءظنّ به آنها است. البتّه بحث ديپلماسى و بحث ارتباطات خارجى، بحث ديگرى است. انسان در مقام ديپلماسى، ميدهد، ميگيرد، قرارداد ميبندد و همه كار ميكند؛ امّا در مسائل اساسى نظام، بايستى انگشت اشاره ى آنها را با سوءظن مورد ملاحظه قرار داد.⁽²⁾

2-6 - هماهنگى اصلاحات در بخشهاى مختلف

[الزام ديگر]، هماهنگى اصلاحات در بخشهاى مختلف است. اين نكته مهم است. ببينيد عزيزان من! در بعضى از بخشها، اصلاحات، پيچيده و دشوار و كند است. مثلاً در بخش اقتصادى، كار بسيار كند انجام ميگيرد؛ توزيع عادلانه درآمدها نيز همين طور است؛ كارِ بسيار سختى است؛ كار آسانى نيست. ريشه كن كردن فقر و رسيدگى به مناطق محروم، همه ى اينها جزو اصلاحات است. اصلاح ساختار ادارى، كار بسيار دشوار و پيچيده و سنگينى است؛ اينها دير پيش ميرود. در بخش

معادل گلاسنوست آقاى گورباچف نه، كار آسان است؛ در يك روز هم ميشود به بيست روزنامه مجوّز داد تا منتشر شوند. اين ميشود ناهماهنگ؛ اين طورى نميشود؛ بايد هماهنگ حركت كنيم؛ بايد پابه پاى بخشهاى دشوار حركت كنيم. اينكه بنده تأكيد ميكنم مسئله ى معيشت اولويّت دارد، يك بخش عمده اش به خاطرِ اين است؛ چون بخش معيشت، بخش مشكلى است. همه ى نيرويتان را كه شما جمع كنيد، با همه ى صداقت و دلسوزى و علاقه مندى هم كه كار كنيد، سرعت خاصّى خواهيد داشت؛ بقيّه ى بخشها را هم بايد با همان سرعت حركت دهيد. اگر اين سرعتِ برابر و هماهنگ را رعايت نكرديد، آن وقت مشكلاتِ بسيار اساسى اى پيش مى آيد كه البتّه بعضى از آنها قابل محاسبه است، برخى ديگر قابل محاسبه نيست؛ از آنهايى كه قابل محاسبه است، بعضى قابل پيشگيرى است، برخى قابل پيشگيرى هم نيست.⁽¹⁾

2-7 - مقابله ى جدّى با عوامل تجزيه ى قومى در كشور

[الزام ديگر]، مقابله ى جدّى با عوامل تجزيه ى قومى در كشور است. من اين را عرض ميكنم؛ بخصوص خطاب من به كسانى است كه در اين بخش صاحبان مسئوليّتند؛ چه در وزارت كشور، چه در جاهاى ديگر. توجّه كنيد؛ امروز انگيزه ى تحريك قوميّتها جدّى است. مسئولان ذى ربط ما كه ميخواهند دنبال مسائل بگردند، اين را مى بينند. همه ى اقوام ايرانى به ايران و جمهورى اسلامى علاقه مندند و ايران را ميهن خودشان ميدانند. بنده پيوندم با منطقه ى ترك نشين معلوم است. مدّتها در منطقه ى بلوچ نشين زندگى كرده ام و از نزديك با عناصر بلوچ ارتباط داشته ام؛ با بعضى از بخشهاى ديگر هم ارتباطات دور و نزديك داشته ام؛ با آنهايى هم كه ارتباط نداشته ام، از آنها اطّلاعاتى دارم كه كم نيست. ميدانم روحيّه شان چيست.

من در دوره ى مسئوليّتهاى مختلف، سفرهاى فراوانى به ميان اينها كرده ام. اقوام ايرانى مسلمانند و به اين آب و خاك دلبسته اند؛ عزّت و رفاه خودشان را در ايرانِ سربلند و آزاد مشاهده ميكنند؛ امّا دشمن مشغول تحريكات است. تحريكات دشمن را نبايد دست كم گرفت. مراقب باشيد. اين از جمله مسائل بسيار مهم است و احساس ميشود كه دستهايى در جريان هستند براى اينكه زمام اين كار را از دست دولت خارج كنند. البتّه در آن صورت اگر خداى نكرده چنين وضعى پيش بيايد، مشكلات پيش خواهد آمد؛ پول، همّت و وقت صرف آن خواهد شد و مسئولان كشور از كارهاى اساسى باز خواهند ماند.⁽¹⁾

3 - مراحل اصلاحات

3-1 - اصلاح خود (طلب آمرزش و توبه)

آمرزش الهى به معناى اصلاح خطاها است؛ به معناى جبران كردن ضربه هايى است كه بر خودمان و بر ديگران وارد كرديم. اگر بشر بجد درصدد اصلاح خطاها و مفاسد باشد، راه خدا هموار خواهد شد و سرانجام بشر، سرانجام نيكى خواهد شد. اشكال كار ما انسان ها غفلت از خطاى خود، غفلت از لزوم اصلاح و غفلت از اجرايى كردن اصلاح در خود است. اگر اين غفلتها از بين رفت و اگر اين عزم به وجود آمد، همه چيز اصلاح ميشود. در مرحله ى اوّل كه مرحله ى مقدّماتى و جزو بزرگ ترين وظايف ما است خودمان اصلاح ميشويم، كه اساس هم اين است؛ يعنى همه ى كارها مقدّمه ى اصلاح خود است؛ همه ى كارها مقدّمه ى كسب رضاى الهى از خود است؛ «عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاٰ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اِهْتَدَيْتُمْ »⁽²⁾همه ى تلاشها

و مجاهدتها براى اين است كه بتوانيم خدا را از خودمان راضى كنيم و به كمالى كه در اصل آفرينش براى ما در نظر گرفته شده، خود را برسانيم.⁽¹⁾

3-2 - اصلاح و استغفار اجتماعى

اشاره

مرحله ى ديگر، استغفار اجتماعى و اصلاح اجتماعى است؛ مسير و هدف جمعى و كاركرد عمومى را در حوزه ى توانايى خودمان اصلاح كنيم؛ كه اين واضح ترين نمونه از تأثير استغفار و مفهوم و محتوا و مضمون واقعى استغفار است. نبايد اين كار را دشوار به حساب آورد. اگر اراده كنيم، اين كار آسان است و ما ميتوانيم. اين شبها در دعاى شريف ابوحمزه خوانديد: «وأنّ الرّاحل إليك قريب المسافه» ⁽²⁾پروردگارا! كسى كه به سمت تو بيايد، راهش نزديك است. عمده، عزم كردن، حركت كردن و همّت گماشتن است.⁽³⁾

3-2-1 - استغفار از گناه فردى با آثار فردى

از سه گونه گناه بايد استغفار كرد؛ اينها به درد ما ميخورد؛ من و شما در كارهاى مديريّتى هم به آن نياز داريم. غفلت از اينها خسارتهاى بزرگى را بر ما وارد كرده است و ميكند. سه جور گناه وجود دارد: يك جور گناهى است كه فقط ظلم به نفس است كه تعبير ظلم به نفس در قرآن و در حديث فراوان است، گناهى است كه فرد مرتكب ميشود و اثر مستقيمش هم به خود او برميگردد؛ گناهان متعارفِ فردىِ معمولى.⁽⁴⁾

3-2-2 - استغفار از گناه فردى با آثار اجتماعى

نوع ديگر، گناهى است كه فرد مرتكب ميشود، امّا اثر مستقيم آن به مردم و به ديگرى ميرسد. اين گناه، سنگين تر است. اين گناه، ظلم به نفس هم هست؛ امّا چون تعدّى و تجاوز به ديگران است، دشوارى كار آن بيشتر است و علاج آن هم سخت تر است؛ از قبيل ظلم، غصب، پايمال كردن حقوق مردم، پايمال كردن حقوق عمومى انسانها. اين گناه بيشتر متعلّق ميشود به حكومتها؛ اين گناه مديران است؛ اين گناه سياستمداران است؛ اين گناه شخصيّتهاى بين المللى است؛ اين گناه آنهايى است كه يك كلمه حرفشان، يك امضايشان، يك عزلشان، يك نصبشان ميتواند خانواده هايى و گاهى ملّتى را تحت تأثير قرار دهد. مردم عادى معمولاً اين طور گناهى ندارند؛ اگر هم داشته باشند، دايره اش خيلى ضعيف است؛ كسى راه برود و مثلاً پاى كسى را عمداً لگد كند؛ در اين حد است. امّا من و شما اگر قرار شد مبتلاى به اين نوع گناه شويم، دامنه اش وسيع است. همين طور كه گفتيم، يك امضاى ما، يك حكم ما، يك حرف ما، يك قضاوت ما، يك نشست و برخاست ما در محلّ تصميم گيرى ميتواند اثر مستقيم خودش را به جماعتهاى زيادى برساند. اين نوع گناه هم استغفار متناسب با خودش دارد. استغفار گناه نوع اوّل به اين است كه انسان صادقانه از خداى متعال آمرزش بخواهد؛ امّا گناه نوع دوّم مسئله اش فقط با استغفار حل نميشود؛ انسان بايد آن را درست كند. مقوله ى اصلاح كردن و درست كردن و مشكلات را برطرف كردن، اينجا پيش مى آيد.⁽¹⁾

3-2-3 - استغفار از گناهان جمعى ملّتها

اشاره

نوع سوّم، گناهان جمعى ملّتها است. بحث يك نفر آدم نيست كه خطايى انجام دهد و يك عدّه از آن متضرّر شوند؛ گاهى يك ملّت يا

جماعت مؤثّرى از يك ملّت مبتلا به گناهى ميشوند. اين گناه هم استغفار خودش را دارد. يك ملّت گاهى سالهاى متمادى در مقابل منكر و ظلمى سكوت ميكند و هيچ عكس العملى از خود نشان نميدهد؛ اين هم يك گناه است؛ شايد گناه دشوارترى هم باشد؛ اين همان «إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يُغَيِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰى يُغَيِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ »⁽¹⁾است؛ اين همان گناهى است كه نعمتهاى بزرگ را زايل ميكند؛ اين همان گناهى است كه بلاهاى سخت را بر سر جماعتها و ملّتهاى گنهكار مسلّط ميكند. ملّتى كه در شهر تهران ايستادند و تماشا كردند كه مجتهد بزرگى مثل شيخ فضل الله نورى را بالاى دار بكِشند و دم نزدند؛ ديدند كه او را با اينكه جزو بانيان و بنيانگذاران و رهبران مشروطه بود، به جرم اينكه با جريان انگليسى و غربگراى مشروطيّت همراهى نكرد، ضدّ مشروطه قلمداد كردند كه هنوز هم يك عدّه قلمزنها و گوينده ها و نويسنده هاى ما همين حرف دروغ بى مبناى بى منطق را نشخوار و تكرار ميكنند، پنجاه سال بعد چوبش را خوردند: در همين شهر تهران مجلس مؤسّسانى تشكيل شد و در آنجا انتقال سلطنت و حكومت به رضاشاه را تصويب كردند. آنها يك عدّه آدم خاص نبودند؛ اين يك گناه ملّى و عمومى بود. «وَ اِتَّقُوا فِتْنَةً لاٰ تُصِيبَنَّ اَلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً »⁽²⁾گاهى مجازات فقط شامل افرادى كه مرتكب گناهى شدند، نميشود؛ مجازات عمومى است؛ چون حركت عمومى بوده؛ ولو همه ى افراد در آن شركت مستقيم نداشتند. همين ملّت آن روزى كه به خيابانها آمدند و سينه شان را مقابل تانكهاى محمدرضا پهلوى سپر كردند و از مرگ نترسيدند؛ يعنى تحمّل و صبر و سكوت گناه آلود پنجاه ساله را تغيير دادند، خداى متعال پاداش آنها را داد؛ حكومت ظلم ساقط شد، حكومت مردمى سر كار آمد؛ وابستگى ننگ آلود

سياسى از بين رفت، حركت استقلال آغاز شد و ان شاءالله ادامه هم دارد و ادامه پيدا خواهد كرد و اين ملّت به توفيق الهى و به همّت خود، به آرمانهاى خودش خواهد رسيد. اين به خاطرِ اين بود كه حركت كرد. بنابراين گناه نوع سوّم هم يك طور استغفار دارد.⁽¹⁾

در قرآن بارها «توبه» با «اصلاح» همراه آمده است؛ «إِلاَّ اَلَّذِينَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا »⁽²⁾، «لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً »⁽³⁾. در جايى مصداق اين اصلاح هم ذكر شده است: «إِنَّ اَلَّذِينَ يَكْتُمُونَ مٰا أَنْزَلْنٰا مِنَ اَلْبَيِّنٰاتِ »⁽⁴⁾در مقابل كسانى كه كتمان كنندگان حقايق بودند، «إِلاَّ اَلَّذِينَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَيَّنُوا »⁽⁵⁾يا «إِلاَّ اَلَّذِينَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اِعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِينَهُمْ »⁽⁶⁾درباره ى كسانى است كه نفاق ورزيدند و دودِله شدند. ميفرمايد توبه و اصلاح اينها به اين است كه خودشان را يك دله و خالص كنند. بنابراين اصلاح، لازمه ى توبه است. ما بايد استغفار كنيم. استغفار ما فراتر از استغفار اشخاصِ خود ما است. بنده هم بايد بروم براى شخص خودم استغفار كنم، شما هم بايد استغفار كنيد. در واقع نميشود گفت ما گناهكاريم؛ غرق گناهيم. اينقدر كوتاهى، اينقدر تخلّف و اينقدر تقصير در اعمال شخصى ما وجود دارد؛ لذا بايد استغفار كنيم. استغفار هم دل را نورانى و هم ذهن و روح را شفّاف ميكند. اينها استغفارهاى شخصى ما است؛ بين خود ما و خدا است؛ ليكن

استغفارهاى عمومى هم داريم؛ چون جمعى كه اينجا نشسته اند، مسئولان كشور هستند؛ رؤساى قوا هستند؛ مديران ارشد كشور هستند. من پنج سرفصل را يادداشت كرده ام؛ امّا چون وقت نيست، توضيح نميدهم؛ فقط عبور ميكنم.⁽¹⁾

برخى مصاديق گناهان جمعى

1 - گناه اختلاف

يكى مسئله ى اختلاف است. از اختلافات بايد توبه و استغفار كنيم. اختلاف به ما ضربه ميزند. اختلاف گاهى با برانگيختن احساسات قومى و مذهبى و محلّى و سياسى است؛ گاهى با به كشمكش رساندن اختلافات فكرى است. اختلاف فكرى ممكن است وجود داشته باشد، ايرادى هم ندارد؛ امّا نبايد به كشمكش برسد. اينكه ما به بعضى از كسانى كه بر ضدّ اعتقادات مردم، بر ضدّ حقايق موجود جامعه و بر ضدّ تاريخِ صحيح قلم فرسايى هاى اغواگر ميكنند، اعتراض ميكنيم، به خاطرِ همين است؛ وَالّا ما با بيان آزاد، مسئله و مشكلى نداريم. بنده به معناى حقيقى و وسيع كلمه معتقد به آزادى بيانم؛ منتها برخى از حرفها جايش در منبرهاى عمومى نيست؛ جايش در مباحث تخصّصى است. بله، چند نفر فقيه بنشينند، چند نفر حقوقدان بنشينند، چند نفر فيلسوف بنشينند، چند نفر جامعه شناس بنشينند درباره ى اساسى ترين مسائل و درباره ى اصل توحيد با هم بحث كنند؛ يكى رد كند، يكى قبول كند، يكى استدلال كند؛ بعد هم پخش بشود و جلوى چشم مردم قرار بگيرد؛ امّا در محافل تخصّصى اين كار بايد انجام بگيرد. درباره ى بيّنات انقلاب هم همين طور است؛ درباره ى مسائل اساسى نظام جمهورى اسلامى هم همين طور است؛ در مجالسِ تخصّصى بحث انجام بگيرد. اين نهضت آزاد فكرى كه ما مطرح كرديم، براى همين است. البتّه دانشگاه ها و حوزه ها اوّل حركت خوبى از خود نشان

دادند و تجاوب كردند؛ ليكن عملاً من در صحنه چيزى مشاهده نميكنم. محافل علمى راه بيندازند و بحث كنند؛ امّا اگر قرار شد يك نفر اغواگرانه مطلبى را كه در حوزه ى تخصّصى بايد به بحث و جدل و استدلال طرفينى گذاشته شود، براى عامّه ى مردم بيان كند، اين آزادى بيان نيست. البتّه اينها اختلافات فكرى و سياسى و اختلاف و شكاف بين اركان حاكميّت نظام است كه ميتواند به كشمكش نرسد. [دشمنان ما] چند سال تلاش داشتند اين كار را بكنند؛ يعنى بين اركان حاكميّت اختلاف بيندازند. پيدا است كه وقتى بين مسئولان اصلى كشور كشمكش و دعوا و اختلاف بود و همديگر را قبول نداشتند و دائم به فكر ضربه زدن به هم بودند، كارها پيش نميرود. خوشبختانه برخى از مسئولان، هوشيارانه زير بار نرفتند و اجازه ندادند؛ وَالّا برنامه ى دشمن خيلى وسيع بود.⁽¹⁾

2 - گناه خودخواهى به معناى وسيع كلمه

دوّم، مسئله ى خودخواهى به معناى وسيع كلمه است. از خودخواهى ها بايد استغفار كنيم. خودخواهى نقطه ى مقابل خداخواهى است. دل خودخواه به همان اندازه كه خودخواه و خودپرست است، از خداخواهى و خداپرستى دور است. اين خودخواهى به معناى وسيع كلمه است؛ يعنى شامل حمايت بى استدلال و متعصّبانه و حميّت آميز از خود، از حزب خود، از جناح خود، از خويشاوند و وابسته ى خود و از دوست و رفيق صميمى خود است؛ اين غلط است. بسيارى از اختلافاتى كه در جامعه ى سياسى كشور ما وجود داشت، ناشى از همين بود. بنده سالها پيش، شايد بيست سال پيش گفتم اختلافاتى كه به عنوان چپ و راست بروز ميكند، مثل اختلافات قبيله اىِ زمان قديم است. نگذاريم اين حالت ادامه پيدا كند؛ نگذاريم اين خودخواهى ها در ما رسوخ كند و منشأ اثر شود.⁽²⁾

3 - گناه غفلت از مردم و خدمت به آنها

سوّم، غفلت از مردم و خدمت به آنها است. اگر غفلتى در اين مورد داشته ايم، بايد به خدا پناه ببريم و توبه كنيم. نگذاريم دل ما از مردم غافل شود؛ بخصوص شما مسئولانى كه مردم با شعار «خدمت به مردم»، «مبارزه ى با فساد»، «عدالت اجتماعى» - چه در مجلس، چه در دولت - شما را انتخاب كرده اند. يك لحظه بايد از خدمت به مردم غافل نشويم.⁽¹⁾

فصل چهارم وحدت گرايى (وحدت سياسى)؛ ابعاد و شاخصها

1 - ضرورت، اهمّيّت و مفهوم وحدت

1-1 - ضرورت وحدت سياسى

وحدت كلمه را حفظ كنيد. مبادا كسانى يا زبانهايى، بدون قصد و غرض سوئى، فقط به علّت اشتباه و به خاطرِ اينكه مصلحت را نميفهمند و نميدانند كه چه بگويند، چيزهايى بگويند كه مردم را دلسرد بكنند.⁽¹⁾

بايد كارى كنيم و ملّت ايران كارى بكنند كه مسئولين كشور با هم همدل باشند، همراه باشند. بايد همه در صراط واحد باشند.⁽²⁾

1-2 - اهمّيّت وحدت و انسجام ملّى

مسئله ى وحدت و انسجام ملّى هم به نظر من چيز خيلى مهمّى است؛ كه ما اينقدر اين قضيّه را تكرار كرديم كه كأنّه الفاظ دارد خاصيّتهاى خودش را در افاده ى معنا از دست ميدهد! ما بايد همه يك حرف بزنيم. مسئولين بايد جهت گيرى ها را دقيق و منطبق بر يكديگر قرار بدهند؛ اين به

عهده ى همه است. تقصيرها را هم گردن يكديگر نيندازيم. اينكه بگوييم آقا ما ميخواهيم فلان كار را بكنيم، نميگذارند؛ يا فلان كار را كرديم، جلويش را گرفتند؛ يا فلان تصميم را گرفتيم، اقدام نكردند، انجام ندادند كه قواى مختلف و بخشهاى مختلف به همديگر بگويند اين را كسى قبول نميكند. بالاخره حوزه هاى مسئوليّت، مشخّص است؛ يكى بايد قانون بگذارد، يكى بايد اجرا كند، يكى سياستها را تنظيم كند، يكى عملياتى كند. همه بايد با هم هماهنگ عمل كنند. ما نبايد تعامل قوا با يكديگر را دست كم بگيريم. البتّه مخاطب اين حرف، فقط قوّه ى مجريّه نيست؛ قوّه ى قضائيه و قوّه ى مقنّنه هم مخاطب اين قضيّه اند؛ دستگاه هاى گوناگون اجرايى هم كه داخل دولت نيستند مثل نيروهاى مسلّح و ديگران داخل در همين خطابند. همه بايد به اين معنا توجّه كنند. البتّه رسانه ها و منبردارها و تريبون دارها نقش دارند. رسانه ها خيلى نقش دارند در اينكه وحدت ايجاد كنند يا اختلاف ايجاد كنند. امروز با گسترش مراكز و پايگاه هاى اطّلاع رسانى و خبرى و اينترنتى، حرف از هر زبانى، از هر حنجره اى در بيايد، به گوش همه ميرسد. خيلى ها هم رعايت نميكنند. آن كسانى كه مسئولند، چه در دولت، چه در بيرون دولت، بايد خيلى اهتمام بورزند به اينكه اين آزادى اى كه نظام اسلامى به بيان حقايق داده، در جهت درستى به كار بيفتد؛ در جهت ايجاد نشاط كار، اميد، همدلى و همبستگى.⁽¹⁾

1-3 - مفهوم اتّحاد

اتّحاد به معناى همسان بودن فكرها نيست. خب، الحمدلله شماها همه در سطوح بالاى فكرى و علمى هستيد؛ اينها براى شما، گفتن ندارد. ما احتياج داريم به اينكه به ما تذكّر داده شود تا عمل كنيم؛ وَالّا خيلى از چيزها را ميدانيم. امروز بايد اتّحاد وجود داشته باشد. دوئيّت و اختلاف و

تفرقه، مظهر ضعف و انحطاط و انهزام يك ملّت است؛ بايد نگذاريد اين اتّفاق بيفتد. اختلاف نظر هم وجود دارد، ابايى هم از گفتن اختلاف نظر نيست؛ بله، ما در اين قضيّه با هم اختلاف نظر داريم، امّا دستمان در دست هم است. مثلاً او ميگويد اين كار بايد بشود، من ميگويم بايد نشود. بالاخره يك مرجعى وجود دارد؛ يا مرجع، قانون است؛ يا مرجع، دستگاه قضائى است؛ يا مرجع، شوراى نگهبان است يا هرچه آن مرجع هم تعيين تكليف خواهد كرد؛ امّا با هم دست به يقه نميشويم. اين اتّحاد بايد وجود داشته باشد. بايد در جهت مصالح عاليه ى كشور، بين دستگاه ها همدلى وجود داشته باشد؛ اين بايد بروز كند. البتّه همه هم همين را ميگويند. يك وقتى يك نفرى با عصبانيّت داشت از يك چيزى دفاع ميكرد، يك نفر به او گفت آقا حالا چرا عصبانى ميشوى؟ با همان عصبانيّت داد كشيد: من عصبانى نيستم! حالا از اطراف از دو طرف هم نميشود گفت بعضى دائم دم از اتّحاد هم ميزنند، امّا درعينِحال باز نشانه ها و نمونه هاى تفرّق گاهى ديده ميشود. من خواهش ميكنم به اين مسئله توجّه كنيد؛ هم در درون مجلس بين خود دوستان كه در مجلس هستيد، هم در بين مجلس و قواى ديگر قوّه ى مجريّه و قوّه ى قضائيه اين اتّحاد و اتّفاق را حفظ كنيد و بدانيد كه اين ملّت، اين كشور، اين نظام، اين جهت گيرى، بشارت داده ى به توفيق و پيروزى است؛ اين لطف خدا است، سنّتهاى الهى اين را اقتضا ميكند.⁽¹⁾

2 - جناح بندى و تحزّب؛ وجوه ممدوح و مذموم

2-1 - جناح بندى هاى مرسوم (چپ و راست) قبيله اى است نه عقيدتى

با تجربه اى كه بنده از اوّل انقلاب تا حالا دارم، غالبِ دسته بندى هاى سياسىِ كشور ما از اين قبيل بود كه متأسّفانه بعد به دسته بندى هاى عميق تر هم منتهى شد. در آن سالهاى رياست جمهورىِ بنده، دو گروه در

كشور بودند: چپ و راست. يك عدّه اى ميگفتند چپ، يك عدّه ميگفتند راست. بنده يك بحث تحليلىِ مفصّلى كردم سالهاى 62، 63 بود؛ حالا دقيقاً يادم نيست و ثابت كردم كه اين اختلافات مثل اختلافات قبائل قديمى عرب است. يك قبيله با يك قبيله ى ديگر بد بود؛ منشأش نه يك مبناى اقتصادى بود و نه يك مبناى اعتقادى. فرض كنيد يك وقتى اسب اين قبيله در مرتع يكى از افراد آن قبيله چريده، او هم مثلاً گفته «بالاى چشمت ابروست»؛ اين هم يك جوابى داده و احياناً خونى هم بينشان ريخته شده يا نشده، امّا اين دو قبيله ديگر تا ابد بايد با هم دشمن باشند! بنده ثابت كردم كه اختلافات آن روزِ چپ و راست در كشور ما از اين قبيل است؛ و بود. اختلافات عاطفى و اخلاقى به دسته بندى هاى سياسى تبديل شده بود. البتّه امروز آن طور نيست. امروز يك عدّه عميقاً با نظام جمهورى اسلامى مخالفند؛ حالا با زبانها و شعارهاى گوناگون و تحت پرچمهاى مختلف با اصل نظام مخالفند. مخالفت هم نه به خاطرِ اينكه يك جايگزين بهترى براى آن دارند [بلكه] با همان شعارهايى كه جمهورى اسلامى به خاطرِ مبارزه با آنها به وجود آمد، ميخواهند با جمهورى اسلامى مخالفت كنند. جمهورى اسلامى بر اساس نفى سلطه ى غرب و آمريكا سركار آمد؛ امّا اينها طرف دار سلطه ى غربند. جمهورى اسلامى براى گسترش دين و معنويّت و مفاهيم اسلامى سركار آمد؛ درحالى كه اينها اصلاً مخالف گسترش اين مفاهيمند. جمهورى اسلامى شعار خودش را وحدت دين و سياست قرار داد؛ درحالى كه اينها اصلاً دشمنِ وحدت دين و سياستند. بعضى ها اين طورند؛ حالا كمند، زيادند، چه كسانى اند و چه هستند، اينها را كار نداريم، لكن باز در بين همين مجموعه هايى كه همفكرند و هم جهتند، انسان ميبيند يك اختلافاتى هست كه باز از قبيل همان اختلافات قبيله اى سابق است.⁽¹⁾

تقسيم بندى جناحها به چپ و راست و مدرن و سنّتى و غيره، حرف است. اينها حقايق نيست. حقيقت عبارت است از آن تكليف و مسئوليّتى كه شما داريد. آن مهم است. آن چيزى است كه گريبان ما را ميگيرد. آن چيزى است كه ما را به پاسخگويى در مقابل خدا وادار ميكند.⁽¹⁾

من به هر دو جناح - حالا خودشان دو جناح ميگويند، من كه بين نمايندگان مؤمن و مخلص و انقلابى، خيلى دوئيّتى نميبينم - عرض ميكنم: طورى عمل كنيد كه يك وقت نشود نگاه كنيد ببينيد، شما از يك راه ميرويد و ملّت از راه ديگرى براى خودش ميرود و موكّلينتان پشت سر شما نيستند. اگر مجلس شوراى اسلامى، جايى براى اين شد كه بعضى ها با هم تسويه حساب كنند، يواش يواش همين طور خواهد شد. حقّ نمايندگان علاقه مند به وظيفه و كارشان هم، ضايع خواهد شد.⁽²⁾

مسئولان هم اختلاف سليقه دارند، امّا اختلاف سليقه يك مسئله است و اختلاف سليقه را براى كشمكش بهانه قرار دادن، يك حرف ديگر است. اين دوّمى زندگى را بر مردم تلخ ميكند.⁽³⁾

2-2 - حدّ مجاز اختلاف جناحى: منافع ملّى و سياسى

در اين مسائل خطّى و خطوطى و نزاعى و دعوا و خطكشى ها و امثال اينها كارى نداريم كه اينها درست است يا غلط است، مهم اين است كه اگر همه ى اطراف قضيّه كه معتقد به مبانى اسلام و ارزشهاى انقلاب اسلامى و ارزشهاى اسلامند، چنانچه معيارشان همين باشد كه بخواهند رضاى خدا را كسب كنند، هيچكدام از اينها به انقلاب ضرر نخواهد زد؛ امّا اگر اين معيار و ملاك نبود؛ دنبال رضاى خدا نبوديم، دنبال هوى ها و

هوسها و خواسته ها و خودخواهى ها و خودبينى ها بوديم، طبيعى است كه ده ها و صدها مشكل به وجود خواهد آمد؛ ده ها و صدها منفذ براى نفوذ دشمن به وجود خواهد آمد و خداى متعال هم ما را هدايت نخواهد كرد. اگر ما رضاى الهى را هدف قرار ندهيم، از هدايت الهى هم به گمان زياد محروم خواهيم ماند. البتّه يك وقت هم ممكن است تفضّلاً لطفى در حق ما بشود، امّا نميتوانيم ديگر به هدايت الهى مطمئن باشيم و سكون نفس داشته باشيم. اين سكون نفس، آن وقتى پيش خواهد آمد كه ما هدفمان را رضاى خدا قرار دهيم؛ بخصوص شما برادران و خواهران عزيز نماينده، چون جاى مهمّى نشسته ايد، اين را بايد در همه جا معيار خودتان قرار دهيد. در درجه ى اوّل، اين مسائل دوستى ها و دشمنى ها را بر اساس اين تفسير كنيد؛ نه اينكه رضاى خدا را براساس آنها توجيه كنيد.⁽¹⁾

2-3 - مسئله ى تيم ملّى و دعواى آبى و قرمز

من در مورد وحدت و يكپارچگى اين يك جمله را عرض كنم: دوستى به من گفت بعضى از دستهاى سياسى در كشور سعى ميكنند ميدان سياست را هم مثل ميدان ورزش به «آبى پوش» و «قرمزپوش» تبديل كنند. يك عدّه «قرمزپوش» اند و يك عدّه «آبى پوش». بايد هم با هم در ميدان سياست رقابت داشته باشند. من گفتم در ميدان ورزش، «قرمزپوش» و «آبى پوش»، هر دو در تيم ملّى شركت ميكنند. وقتى هم كه «قرمزپوش» و «آبى پوش» در تيم ملّى شركت كردند، يكى دروازه بان ميشود، يكى مدافع ميشود، يكى مهاجم ميشود؛ با هم همكارى ميكنند. اگر در ميدان سياست كسانى «قرمزپوش» و كسانى «آبى پوش» و كسانى «سبزپوش» و كسانى «زردپوش» شدند، بشوند؛ امّا آنجايى كه پاى تيم ملّى در ميان است، آنجايى كه منافع ملّت و مواجهه ى با دشمن مطرح است، مواظب باشند اختلافات را كنار

بگذارند و مثل يك تيم كار كنند. آن طور نباشد كه در تيم ملّى، آنجايى كه منافع ملّت مطرح است، به دروازه ى خودى گل بزنند! اگر اين ميشود، عيبى ندارد؛ نامها مختلف باشد، امّا دلها يكى باشد. دلها يكى؛ بر محور دين، بر محور نظام، بر محور اسلام و بر محور منافع ملّى باشد. اميدواريم كه ان شاءالله اين گونه باشد.⁽¹⁾

اختلافات درون گروهى و بگومگوهاى داخلى، تا آنجا مجاز است كه اين صف را در مقابل آن صف مقابل، متزلزل نكند. حواستان جمع باشد، خودتان را زير سؤال نبريد و «يكى بر سر شاخ و بن ميبريد»، نباشيد. عزّت، حيات، بقا و آرزوهاى بزرگ مقدّس ما، در گرو آن است؛ اين را بايد حفظ كنيد. از اين مرحله كه گذشتيد، طبيعى است كه هركس ديدگاه و فكرى دارد و حرفى ميزند اشكالى ندارد، ولى به همديگر كمتر تعرّض بكنيد، يا [اصلا تعرّض] نكنيد.⁽²⁾

2-4 - لزوم همكارى و همدلى بين جناحهاى مختلف

صلاح ذات البين كه اميرالمؤمنين (عليه السّلام) در وصيّت مهمّ خود آن را بيان ميكنند، فقط ائتلاف و اتّحاد ظاهرى نيست كه دو گروه و دو جماعت بر سر يك چيز، قراردادى ببندند و ائتلاف ظاهرى تشكيل دهند؛ از اين بالاتر است؛ يعنى فى مابين همديگر، دلها با هم صاف شود؛ ذهنها نسبت به يكديگر خوشبين شود و هيچ گونه تعرّض و ايذايى از كسى و از جناحى به يك مجموعه ى ديگر صورت نگيرد.⁽³⁾

2-5 - فضيلت اصلاح بين مردم

بعد از اينكه ميفرمايند «وصلاح ذات بينكم» ⁽¹⁾، به سخن پيغمبر اكرم استشهاد ميكنند و ميفرمايند «فَإنّى سَمعت جَدَّكمَا (صلّى الله عليه وآله) يقول صلاح ذات البين أفضل من عامّة الصّلاة و الصّيام» ⁽²⁾يعنى فضيلت اصلاح ذات البين مردم، دلها را به هم نزديك كردن و ذهنها را نسبت به هم خوشبين نمودن از هر نماز و روزه اى بيشتر است. اگر كسى نماز مستحبّى بخواند يا روزه ى مستحبّى بگيرد، يا برود براى اصلاح ذات البين تلاش كند؛ دوّمى افضل است. اين هم از چيزهايى است كه ما امروز به آن خيلى احتياج داريم.

يكى از كارهايى كه دشمنان ملّت ايران از اوّلِ انقلاب تاكنون به طور جدّى دنبال آن بوده اند، همين دل چركين كردن گروه هاى جامعه نسبت به يكديگر است؛ چه گروه هاى سياسى، چه گروه هاى مذهبى و دينى و چه قشرهاى مختلف. در طول زمان، استعمار و بخصوص استعمار انگليس آن زمان كه بر تمام مناطق خاورميانه و كشور ما و كشورهاى ديگر مسلّط بود، اين سياست را دنبال ميكرد؛ بعد هم ديگران ياد گرفتند. آمريكايى ها هم امروز همين كار را ميكنند؛ دشمنان ملّت ايران هم نسبت به كشور ما همين كار را در برنامه ى خود دارند: دلها را نسبت به هم چركين و قشرها را از يكديگر روگردان كنند. اوّلِ انقلاب به بركت فريادِ اصلاح طلبِ امام و حركت اصلاحى انقلاب، دلها و قشرها به هم نزديك شدند. سالها است آن شكافهايى كه قبل از انقلاب بين قشرها وجود داشت، ديگر وجود ندارد. بين روحانى و دانشجو، بين نظامى و غير نظامى، بين روشنفكر و مجموعه ى كاسب و تاجر، شكافهاى سنّتى اى وجود داشت كه سالها روى آن كار شده بود؛ امّا اين شكافها بعد از انقلاب ترميم گرديد، از بين رفت و يا كم شد. امروز بار ديگر ميخواهند اين شكافها را به وجود آورند؛ همچنان كه

شكافهاى مذهبى را زياد ميكنند و گروه هاى مذهبى را وادار به تظاهر به دشمنى با يكديگر مينمايند، براى اينكه شكاف ايجاد شود. شكافهايى كه بين بدنه ى يكپارچه ى مردم به وجود مى آيد، راه را براى دشمن باز ميكند و دشمن با اين اختلافها ميتواند در داخل يك جامعه و يك كشور نفوذ كند و سياستهاى خود را دنبال نمايد. همه بايد خيلى مراقب باشند.

شما مى بينيد امروز تبليغات جهانى روى چند چيز متمركز است: يكى از آنها اين است كه در داخل نظام جمهورى اسلامى، مجموعه ى متصدّيان و خدمتگزاران نظام و كارگزاران كشور را به دو دسته تقسيم ميكنند و براى هر دسته اسم ميگذارند؛ البتّه يك عدّه هم ساده لوحانه در داخل كشور همان حرفى را كه آنها ميزنند، تكرار ميكنند كه در واقع حرف اينها نيست، حرف آنها است. همان دشمن خارجى وقتى متصدّيان نظام را به دو دسته تقسيم كرد، اعلام ميكند ما با اين دسته موافق و با آن دسته مخالفيم؛ يك دسته اسمشان اصلاح طلب است، يك دسته اسمشان محافظه كار است. اينها دام دشمنان است؛ همه بايد متوجّه باشند در دام دشمن قرار نگيرند. اميرالمؤمنين (عليه السّلام) به ما ميفرمايند: «صلاح ذات بينكم» ؛ دلها را با هم صاف و به هم نزديك كنيد. اختلاف سليقه ها را به معناى دشمنى تلقّى نكنيد. اختلاف نظر و اختلاف سليقه، حتّى اختلاف عقايد سياسى و دينى و غيره، تا آنجايى كه به مبانى عملى نظام ارتباطى ندارد، ميتواند موجب دشمنى و جدايى و خصومت با يكديگر نشود.⁽¹⁾

2-6 - بى توجّهى مردم به خطكشى هاى تصنّعى و مصنوعى

اين اختلافات سياسى و جناحى كه گاهى بسيار بزرگ نشان داده ميشود، به اين بزرگى نيست؛ به اين اهمّيّت نيست. مردم راه خودشان را ميروند. راه مردم، راه اسلام، راه انقلاب، راه خدا و راه امام بزرگوار است.

مردم با اين خطكشى هاى تصنّعى و مصنوعى كارى ندارند. دشمن دوست ميدارد جناحها را بيشتر به جان هم بيندازد. بنده از روى دلسوزى كامل، بارها در نماز جمعه كه مقدّس ترين مكانها است و در ساير جاها، جناحهاى سياسى را دعوت كردم؛ گفتم بياييد بنشينيد با هم صحبت كنيد، با هم مذاكره كنيد. بياييد مواردى را كه بر روى آن با هم اتفّاق نظر داريد، اصل قرار دهيد و اختلافات را براساس اينها حل كنيد. اگر بر روى اصول پافشارى كنيد، موارد جزئى اختلافى و سياسى اهمّيّتى هم ندارد. عدّه اى قبول كردند؛ عدّه اى لجاجت كردند و ميكنند. اين لجاجت چه معنا دارد؟! چرا بايد كسانى وحدت ملّت را، وحدت ملّى را، امنيّت ملّى را، منافع ملّى و مصالح اين كشور را قربانى اغراض جناحى كنند؛ كه اگر بدون نفوذ دشمن باشد، بسيار بد است و اگر با نفوذ دشمن باشد، چند برابر بدتر است؟

2-7 - ضرورت جلوگيرى از تبديل اختلاف به كدورت سياسى

من جدّاً ميخواهم اين را خواهش كنم كه همه كوشش كنند كه اختلاف نظر در تحليل، در برداشت، در تلقّى از واقعيّتها، به كدورت نينجامد، به دعوا نينجامد. خب، مثل محيطهاى علمى، دو نفر ممكن است نظرات علمىِ متفاوتى داشته باشند؛ اين لزوماً به درگيرى و مخالفت و دشمنى نخواهد انجاميد؛ خب، دو نظر است. در زمينه ى مسائل سياسى و اجتماعى هم به نظرم ميرسد كه وقتى در چارچوبها شما متّفق و متّحديد، اين جور بايد برخورد كنيد؛ نگذاريد به كدورت بينجامد. بله، ممكن است كسانى باشند كه از لحاظ اصول و مبانى با شما دشمنى كنند؛ خب آن يك مقوله ى ديگرى است، يك بحث ديگرى است؛ امّا اختلاف نظر نبايد به دعوا و كدورت و احياناً خشونت بينجامد. امام (رضوان الله عليه) البتّه نه به دانشجويان، [بلكه] مكرّراً به سياستمداران و نمايندگان و مسئولان

و فعّالان سياسى توصيه ميكردند و ميگفتند مثل مباحثه ى طلبه ها رفتار كنيد. طلبه ها در هنگام مباحثه، گاهى اوقات عليه هم عصبانى ميشوند حالا مضمون هم ميگويند به طلبه ها، ميگويند كتاب تو سر هم ميزنند! كه البتّه چنين چيزى نيست بحث ميكنند، داد ميكشند؛ كسى نگاه كند، خيال ميكند اينها ميخواهند مثلاً همديگر را تكّه پاره كنند؛ درحالى كه نه، مباحثه كه تمام ميشود، بلند ميشوند ميروند با همديگر سر سفره مى نشينند و آبگوشتشان را ميخورند، با هم حرف ميزنند، با هم دوستند، رفيقند. امام ميگفتند: سياسيّون چه در مجلس، چه در دولت، چه در حزب جمهورى اسلامى كه آن وقت ما داشتيم، يا بقيّه ى عرصه هاى سياسى اين جور با هم رفتار كنند. ممكن است اختلاف نظر هم باشد، بگومگو هم باشد، امّا نگذاريد كدورت و دشمنى به ميان بيايد.⁽¹⁾

2-8 - ضرورت تحمّل مخالف

در محيط دانشجويى، «رقابت گفتمانى» چيز خوبى است، درصورتى كه با تحمّل مخالف همراه باشد. از وجود مخالف، نبايد انسان تعجّب بكند، نبايد انسان خشمگين بشود، نبايد انسان بيمناك بشود؛ هيچ كدام از اين سه حالت در قبال مخالف، قابل قبول نيست. اگر انسان از داشتن مخالف تعجّب بكند، معناى آن اين است كه نسبت به خودش خيلى خوشبين است؛ تعجّب ميكند كه كسى با او مخالف باشد. تعجّب ندارد! خب، هر انسانى، هر فكرى، هر جهتى و جهت گيرى و جريانى، يك عدّه مخالف دارد، اين جور هم نيست كه بگوييم آن مخالفها خطا ميكنند؛ نه، نقاط ضعفى وجود دارد و آن نقاط ضعف موجب ميشود يك عدّه اى مخالفت بكنند. بنابراين وجود مخالف نبايد تعجّب ما را برانگيزد؛ همچنان كه نبايد خشم ما را برانگيزد و عصبانى بشويم كه چرا با ما مخالفند؛ نه، مخالفت

قابل فهم است، قابل قبول است. وحشت هم نبايد بكنيم؛ وحشت كردن از وجود مخالف، نشان دهنده ى اين است كه انسان به استحكام موضع خودش خاطرجمع نيست و اطمينان ندارد؛ نه، منطقى داريم، پايه هاى اين منطق را محكم ميكنيم، مستحكم ميكنيم، وارد ميدان رقابت گفتمانى ميشويم و بحث ميكنيم؛ روحيّه ى دانشجو بايد چنين چيزى باشد. بنابراين محيطهاى دانشجويى با همين نشاطى كه بحمدالله امروز دارند، ادامه ى كار خواهند داد؛ يكديگر را هم تحمّل كنند، با همديگر حرف بزنند، با هم بحث بكنند، مبانى را محكم كنند؛ اساس كار را هم در زمينه ى عملى، تقوا قرار بدهند و در زمينه ى فكرى، حدّومرز اسلامى و شناخت دشمن و شناخت شيوه هاى دشمنى كه از سوى دشمن به كار ميرود.⁽¹⁾

3 - معيارهاى وحدت سياسى

3-1 - اصول اساسى نظام اسلامى

همه را دعوت ميكنم به وحدت كلمه بر اساس اصول اساسى نظام اسلامى؛ بر اساس بيّنات قانون اساسى؛ بر اساس اسلام؛ براساس راه امام؛ بر اساس منافع مردم؛ بر اساس ستيزه با هركسى كه با اين ملّت ستيزه گرى ميكند. اين خطّ روشنى است كه همه ى خيرخواهان و دلسوزان و افراد صادق ميتوانند بر اساس آن جمع شوند.⁽²⁾

3-2 - خطّ امام

واقعاً به خطّ امام برگرديم. دو گروهند، باشند امّا چرا با هم تعارض ميكنند؟ مگر نميشود نقاط مشترك را هم در قبال نقاط محلّ افتراق مورد

توجّه قرار داد؟ چه اشكالى دارد جمعهايى كه با هم معارضند، جمعهاى روحانى، جمعهاى دانشجويى، جمعهايى كه در مجلس يا جاهاى ديگر هستند هر چند وقت يك بار با همديگر بنشينند، آن نقاط مشترك فى مابين خودشان را به زبان بياورند؟ شما مگر در چند چيز با هم اختلاف داريد؟ مگر نقاط اختلاف، از نقاط اتّفاق و وحدت نظر قوى تر و مهم تر است؟ چه كسى چنين چيزى را گفته است؟ چه كسى ميتواند اين حرف را ادّعا بكند؟⁽¹⁾

3-3 - قانون اساسى

ضابطه، مقدّم بر هر مصلحت انديشى

معيار عبارت است از مقرّرات و قانون. سلائق نبايد دخالت كند. گرايش سياسى، گرايش گروهى، گرايش جناحى نبايد دخالت كند. سفارش و توصيه نبايد دخالت كند. معيار بايستى بين خود و خدا، همان معيار قانونى باشد؛ هم در مسئله ى نظارتها، هم در مسئله ى قبول يا ردّ قوانين مجلس. فقط بايد معيار را معيار قانون قرار داد. مرّ قانون بايد رعايت شود. گاهى ممكن است انسان به نظرش برسد كه اگر اينجا بر طبق قانون عمل كنيم، مصلحت نباشد. در همان جا رعايت قانون از رعايت آن مصلحت بالاتر و لازم تر است؛ چون اگر چنانچه بنا شد كه با نظر اشخاص و افراد و مصلحت انديشىِ اين وآن، معيارها و ضابطه ها به هم بخورد، ديگر ضابطه اى باقى نخواهد ماند؛ يك روز يك كسى يك جور مصلحت ميداند، يك روزِ ديگر كس ديگرى جور ديگرى ممكن است مصلحت بداند، يا در يك روز دو نفر دو جور مصلحت بدانند؛ لذا ديگر قانونى باقى نميماند، ضابطه اى باقى نميماند. ضابطه مقدّم است بر هر مصلحت انديشى، بر هر نگاه و ديد و بينش. البتّه در نگاه فقهى يا استنباط حقوقى در شوراى نگهبان ممكن است تغييراتى پيش بيايد؛ اين ايرادى ندارد؛ براى هر مجتهدى تبدّل رأى

پيش مى آيد. امروز از دليل، يك چيز ميفهمد؛ يك روز ديگر ممكن است به همان دليل نگاه كند، چيز ديگرى بفهمد؛ اين اشكالى ندارد. تبدّل رأى شوراى نگهبان در موارد گوناگون، عيب نيست؛ منتها همين تبدّل رأى هم بايِستى منطبق باشد بر ضوابط و قوانين و منضبط باشد.⁽¹⁾

قانون، مبنا و معيار در نظام سياسى اسلام

الان به شما برادران مسئول، اعم از نظّار و هيئت اجرايى عرض ميكنم كه مواظب باشيد، كارتان سر سوزنى از معيار قانونى تخطّى نكند. نظرات و سلائق شخصى را كنار بگذاريد. اينكه كسى به خاطرِ تشخيصى كه از دين و انقلاب و اسلام و رهبرى و ملّت و دولت دارد، يك نفر را تقويت كند، يك نفر را رد كند، يك نفر را تضعيف كند، يكى را يك خرده جلو بكشد، يكى را يك خرده عقب بزند، خلاف ضابطه است. غير از قانونى كه تصويب شده و به دست شما داده اند، تا طبق آن عمل كنيد، هر چيزى را كه شما معيار دانستيد، بدانيد معيار و ضابطه نيست. ضابطه، همين است كه در دست شما است. طبق همين ضابطه، دقيق، بدون رعايت حبّ و بغض، بدون رعايت خطّوخطوط و بدون رعايت جهات سياسى عمل كنيد.

من بارها عرض كرده ام كه دين و اسلام و انقلاب، همان چيزى است كه امروز در قالب قوانين مجلس شوراى اسلامى تصويب شده است و از تأييد بزرگان و فقهاى محترم شوراى نگهبان، يا بعضى از مراكز مثل مجمع تشخيص مصلحت و غيره گذشته باشد. انقلاب، يعنى قوانينى كه از اينجاها خارج شده باشد. اگر انقلاب در خلال مادّه و قانون و آئين نامه و مقرّرات، مجسّم و متجسّد نباشد، يك چيز خيالى و بى ضابطه خواهد شد كه هركسى هرطور دلش خواست، آن را تفسير خواهد كرد. اين طور نيست. دين و شرع و اسلام، همان چيزى است كه مبادى اسلامى آن را قانون

كرده اند و به شما داده اند.

البتّه اين حرف مربوط به عامّه ى مردم است؛ ولى مواردى هم هست كه مثلاً قانونى براى يك قاضى مطرح ميشود كه خلاف شرع است و از سابق مانده و دست كارى هم نشده است. اين قاضى هم، عالم و فقيه است و ميبيند كه اين قانون خلاف شرع است. در اينجا بايد برخلاف آن قانون عمل بكند. چنين مواردى، استثنايى است. آن چيزى كه در اختيار عموم و حتّى خواصّ مردم است و در مسائل عمومى و مشترك و جامع، ملاك عمل ميباشد، همان چيزى است كه تصويب شده است. شما بر طبق اين بايد عمل كنيد. بگذاريد دشمنان و بدخواهان نتوانند درباره ى انتخاباتى به اين اهمّيّت و عظمت، كمترين حرفى بگويند.

حديث است كه «رحم الله امرءً عمل عملاً فاحكمه» ⁽¹⁾: خدا آن انسانى را رحمت كند كه كارى محكم و سنجيده و كامل و درست انجام بدهد. درستى كار براى يك خيّاط و يك كفّاش و يك آهنگر و يك صنعتگر، طورى است؛ براى يك عمل كننده ى به قانون و ضابطه ى ادارى، طور ديگرى است. به هرحال، هر دو محكم كارى است.⁽²⁾

قانونِ بد بهتر از بى قانونى

من نه وكيل مدافع شمايم، نه وكيل مدافع آنها؛ اين هم معلوم باشد من وكيل مدافع قانونم و در درجه ى اوّل قانون اساسى. من معتقدم بايد به قانون عمل كرد؛ چه به نفع ما باشد، چه به ضرر ما. خيلى از قوانينى كه در مجلس تصويب ميشود، ممكن است مورد قبول شما نباشد؛ خيلى از مصوّبات دولت ممكن است مورد قبول شما و من نباشد؛ امّا به همان چيزى هم كه قبول نداريم، بايد عمل كنيم؛ و اين منطق دارد. منطق اين است كه

قانونِ بد بهتر از بى قانونى و نقض قانون است. اينكه ما قانون را هرجا طبق ميل ما از آب درمى آيد، قبول داشته باشيم؛ هرجا نتيجه اش طبق ميل ما از آب درنمى آيد، قبول نداشته باشيم، منطقى نيست. من معتقدم قانون بايد ملاك باشد؛ امّا اينكه در اين مجموعه ى مورد تنازع، چه كسى قانون را رعايت كرده، چه كسى قانون را شكسته، بين شما و آنها محلّ اختلاف است.⁽¹⁾

رقابت قانونى نه لجوجانه

اگر در مجلس نمايندگان مؤمن، بااخلاص و توانمند حضور داشته باشند، مجلس خيلى از گره ها را ميتواند باز كند. مهم ترين موضوعى كه بنده توقّع و اهتمامِ به آن دارم، انتخابات است. البتّه انتخابات، ميدان رقابت است و افراد بايستى با هم رقابت كنند؛ رقابت سالم. هركس كه به اين نظام معتقد و پايبند است، ميتواند وارد ميدان انتخابات شود. كسانى كه اين نظام و قانون اساسى را قبول ندارند، آمدنشان به مجلس خطا است و خودشان هم بايِستى بدانند كه از نظر اين ملّت آمدن آنها به مجلس خطا است. معلوم است كسانى كه اين قانون اساسى و اين ملّت و كارها و شعارها و راه و اهدافش را قبول ندارند، نبايد به مجلس بيايند؛ امّا آن كسانى كه نظام، اسلام، قانون اساسى و امام را قبول دارند، بايد به ميدان رقابت بيايند؛ منتها رقابت سالم و نه رقابت لجوجانه و عنادآميز. اين جناحها و خطوط و احزاب هم از نظر بنده اعتبارى ندارند. بعضى خودشان كه كشمكش ميكنند هيچ، سعى ميكنند كه رهبرى و دستگاه هاى نظام را هم وانمود كنند كه در دعواهاى جناحى و خطّىِ اينها واردند! اين مطلب درست نيست. بنده حزب و شخصيّت نمى شناسم؛ بنده اين را مى شناسم كه كسى كه مى آيد به مجلس، بايد باتقوا باشد. اوّلين شرط تقوا است: «إِنَّ

أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اَللّٰهِ أَتْقٰاكُمْ »⁽¹⁾. ديگر اينكه بايد طرف دار محرومين باشد؛ بداند كه در كشور محروميّت هست و سعى و همّت او باشد كه رفع محروميّت كند. بايد ضدّ فساد هم باشد و با فساد مالى و اقتصادى به شدّت و بِجِد، از بُن دندان و نه به لفظ، مخالف باشد، تا با فساد مبارزه كند. البتّه توانمند، با اخلاص و عالِم هم باشد. صلاحيّت بر اساس اين مسائل است و مسئولان دستگاه هاى مختلف، چه وزارت كشور، چه شوراى نگهبان و چه دستگاه هايى كه در زيرمجموعه ى اين مراكز مشغول فعّاليّت هستند بايد معيارشان را قانون قرار دهند؛ زيرا در قانون اين مسائل پيش بينى شده است. اگر قانون به طور دقيق و غير جانبدارانه از يك جناح و يك گروه و يك حزب رعايت شود، همين چيزى كه ما ميخواهيم، تحقّق پيدا خواهد كرد. دستگاه هاى دولتى مراقب باشند كه نقش داور را ايفا كنند. در يك بازى ورزشى داور نقش مشخّصى دارد. اگر هر يك از دو تيمى كه با هم مسابقه ميدهند، پيروز شوند، درحقيقت داورى كه خوب داورى كرده، پيروز شده است؛ امّا اگر داور رفت سراغ يكى از دو تيم، رفت سراغ اين جناح يا آن خط، چه آن تيم پيروز شود، چه شكست بخورد، داور شكست خورده است. دستگاه هاى دولتى نقش داورى خود را حفظ كنند و مراقب باشند گرايش به اين حزب و آن حزب و اين جناح و آن خط پيدا نكنند. قانون را مخلصاً، خالصاً رعايت كنند؛ همه چيز درست خواهد بود؛ مردم هم قدرت انتخاب پيدا ميكنند. البتّه كسانى كه به عنوان نامزد انتخابات به مردم معرّفى ميشوند، معنايش اين است كه اينها صلاحيّت دارند و اين معرّفى، امضاى صلاحيّت اينها است. دستگاه ها بايِستى مراقب باشند كه اين امضا بيهوده، خلاف و دروغ نباشد. اين دروغ گفتن به مردم است؛ هم رد كردنِ آدم صالح، هم پذيرفتنِ آدم ناصالح؛ هر دو بد و هر دو خلاف است.⁽²⁾

3-4 - ضرورت كاهش فاصله بين گروه هاى خودى و افزايش فاصله با دشمن

ممكن است بعضى نقاطِ اختلاف نظر، درباره ى مسائل سياسى و غيره بين اشخاص باشد، باشد؛ اختلاف نظر داشتن، حتّى در مسائل دينى، گاهى موجب دعوا نيست. شما به فقهاى اسلام نگاه كنيد؛ يك فقيه در مسئله اى رأيى دارد، فقيه ديگر صددرصد رأيش مخالف اوست؛ امّا پشت سر هم نماز ميخوانند؛ به هم اقتدا ميكنند؛ يكديگر را عادل ميدانند؛ در مسائل، اين گونه بايد حركت كرد. اگر هواى نفس نباشد، اگر خودخواهى نباشد، اگر مصلحتِ قبيله گرايى نباشد؛ مصلحت كشور، مصلحت نظام، آينده هاى بلندمدّت، مورد نظر باشد، اين جنجالها و اين مناقشه ها چيزى نيست كه دو گروه را، دو نفر را، دو انسان انقلابى را به جان هم بيندازد. من الان هم عرض ميكنم كه گروه هاى خودى، فاصله ى بين خودشان را كم كنند. گروه هاى خودى، به همان معنايى كه در نماز جمعه ى قبل معنا كردم؛ يعنى كسانى كه اسلام را قبول دارند؛ حكومت اسلامى را قبول دارند؛ اين مرد بزرگ را كه نشانه هاى او بحمدالله در ميان ما بوفور مشاهده ميشود قبول دارند؛ راه و خطّ او را قبول دارند. با اين معنا، اين گروه ها اگر نماينده ى مردم باشند، نماينده ى اكثريّت قاطع مردمند؛ اگر نماينده ى مردم هم نباشند، بايد بدانند كه اكثريّت قاطع مردم در اين راه حركت ميكنند. ممكن است در گوشه وكنار، يك گروه از زخم خورده هاى انقلاب، وابسته هاى به دشمن و ضعيف النّفسهاى استحاله شده باشند كه اينها را قبول نداشته باشند. اين گروه هاى خودى، خطوط و فاصله هاى بين خودشان را كم و ضعيف كنند؛ فاصله ها بين خودشان كه كم شد، فاصله ى با غريبه ها آشكار ميشود؛ همان كه امام در وصيّتنامه و در بيانيّه ى خود فرمود كه نگذاريد غريبه ها بر سرنوشت اين كشور تأثير بگذارند. تأثيرگذارى غريبه فقط اين نيست كه بيايد مقامى را متصدّى شود و به عهده گيرد؛ گاهى غريبه از راه هاى ديگرى اعمال نفوذ ميكند. خودى ها نبايد اجازه دهند. بايد به هم نزديك شوند تا فاصله ى غريبه ها با آنها آشكار شود. آن كسانى كه اصل اسلام و

حكومت اسلامى را قبول ندارند - البتّه اينكه ميگوييم اصل اسلام را قبول ندارند، به عنوان يك مذهب نميگوييم؛ خيلى از اقليّتهاى دينى در كشور ما هستند كه اسلام را قبول ندارند، امّا راه ملّت ايران را قبول دارند و با ملّت همراهند - شاخصهاى انقلاب و شاخصهاى خطّ امام را قبول ندارند، اصلاً منكرند و منتظرند از بيرونِ اين مرزها كسى بيايد و زمام امور كشور را دردست گيرد، منتظرند بيگانه بيايد، منتظرند اوضاع قبل از انقلاب تكرار شود، اينها غريبه اند. هرچه شما خودى ها با هم نزديك تر و مهربان تر باشيد، غريبه ها از شما فاصله ى بيشترى خواهند گرفت.⁽¹⁾

3-5 - تنازل، لازمه ى اتّحاد و نزديك شدن به هم

اشاره

جناحهاى مختلف بنشينند با يكديگر همفكرى و تبادل نظر و كار مشترك كنند و به هم نزديك شوند؛ مگر نميشود؟ اتّحاد و نزديك شدن به هم، تنازل لازم دارد. نميشود كه ما همان جاى خودمان بايستيم، ديگرى هم همان جاى خودش بايستد و بعد بگوييم كه به يكديگر نزديك بشويم. نزديكى به اين است كه يك قدم شما برداريد، يك قدم هم او بردارد.⁽²⁾

اختلافات واقعى، كمتر از تظاهر به اختلاف

به نظر من، اختلافات واقعى، كمتر از تظاهر به اختلاف است؛ اين هم خودش نكته اى است. اختلاف و شكاف و جدايى واقعى بين برادران، بمراتب كمتر از آن چيزى است كه بر زبان مى آورند. من نميدانم اين حالت مبالغه گويى ما در حرف زدنها و در اظهارات، چرا متوقّف نميشود؟ طورى حرف ميزنند كه آن خوش خيالهاى بيچاره اى كه در بيرون نشسته اند، خيال ميكنند كه همين فردا اينها به هم ميپرند و عليه يكديگر اسلحه برميدارند! حرفها اين قدر تند است.⁽³⁾

توهّم در اختلاف

بعضى از بگومگوها، بعضى از خدشه هايى كه در كار يكديگر ميكنيم، كاملاً قابل خط خوردن از صفحه ى همكارى ها است؛ اينجور نيست كه يك چيزِ اساسى و اصولى باشد؛ غالباً توهّمات است.⁽¹⁾

4 - جناح بندى واقعى: خطّ انقلاب و خطّ دشمنان انقلاب

اشاره

دو خط بيشتر نيست: يك خط، خطّ انقلاب و طرف داران انقلاب و امام است؛ يك خط هم، خطّ دشمنان اين انقلاب است. الان از جناحهاى مختلف، از غربىِ غربى، تا شرقىِ شرقىِ سابق - كه حالا همه يكى شده اند - كسانى هستند كه وابستگى هاى گوناگون گروهى و باندى و حزبى و تشكيلاتى به جاهاى مختلف داشتند؛ امّا امروز همه زير اين خيمه ى ننگين جمع شده اند، تا با تمام ابزارها و روشهاى مختلف، با جمهورى اسلامى مخالفت كنند!⁽²⁾

در جبهه ى فرهنگى و سياسى و اقتصادى، عدّه اى از دشمنان اسلام و اين نظام، دور هم جمع شده اند. اين، يك خط است. خطّ دوستان انقلاب، دوستان امام و دوستداران اين راه - چه كسانى كه سابقه دارند و چه كسانى كه ندارند - نيز يك خط است. من نميخواهم بين آنهايى كه سوابق دارند، با آنهايى كه ندارند، فاصله قائل بشوم. اگر كسى هم سوابق دارد، بالاخره براى خدا و در راه اوست. اين جوانانى كه هيچ سابقه ى مبارزاتى هم نداشتند، كسانى بودند كه در انقلاب آمدند. در آن دورانى كه ماها خيال ميكرديم كارى ميكنيم، اينها بچّه بودند، ولى آمدند و از ماها ميدانها جلو رفتند و ما به گرد و خاك آنها هم نميرسيم. بنابراين، آنهايى كه مؤمن به اين نظامند و

با ايمان كار ميكنند، در يك خطّ ديگر قرار ميگيرند. در هرجا كه هستيد، در هر تشكيلاتى كه كار ميكنيد و هر سليقه اى كه داريد، جزو اين جناحيد؛ يادتان نرود. هر مسلك سياسى و به تعبير رايج هر خطّ سياسى اى كه داريد، جزو اين جناحيد؛ اين را هميشه به ياد داشته باشيد.⁽¹⁾

4-1 - تقسيمات دروغين چپ و راست

خارجى ها، هم به اين مسائل دامن ميزنند و هم به دروغ، مردم ايران را تقسيم ميكنند. تقسيماتى كه خارجى ها از مردم ميكنند، اغلب خلاف واقع و دروغ است. عدّه اى «راست»، عدّه اى «چپ»، عدّه اى «سنّتى»، عدّه اى «مدرن»... اينها همه اش حرفهاى بى ربط و مزخرفى است كه خارجى ها القا ميكنند. البتّه يك عدّه آدمهاى ساده هم در داخل، بدشان نمى آيد كه بگويند ما جزو فلان دسته هستيم؛ خيال ميكنند كه اين يك افتخار است. نه آقا! جزو ملّت ايران باشيد. جزو توده ى انقلابى مردم باشيد. جزو اين جماعت و ملّت دين باور باشيد. اسمهاى چپ و راست و قديم و جديد و امثال اينها، افسانه است. اينها واقعيّت ندارد. به دليل اينكه هيچ كدام از اين گروه هايى هم كه آنها ذكر ميكنند، هيچ تفكّر مدوّنى ارائه نكرده اند. دسته بندى گروه ها با ارائه ى تفكّرِ مدوّن امكان پذير ميشود. در شرايط فعلى، گروه هاى موجود چه تفكّر مدوّنى دارند كه ادّعا شود اين با آن، اين تفاوت را دارد؛ كه اين مدرن است، اين نميدانم چپ است، اين راست است؟ اينها حرفهاى بى معنى است. حرفهاى بى ربطى است كه خارجى ها و تبليغات بيگانه عنوان ميكنند. بله؛ يك جريان ضدّ انقلابى و ضدّ دينى وجود دارد. يك ليبراليسم ادّعايى و وابسته در كشور ما هست؛ نه اينكه نباشد. كسانى هستند كه در دوران تسلّط رژيم فاسد و ستمگر

گذشته، به ساز آن رژيم رقصيدند، با آن همكارى كردند، دست اطاعت و غلامى به آن دادند و آن اوضاع را تحمّل كردند و دم نزدند؛ نويسنده بودند، شاعر بودند، هنرمند بودند، مطبوعاتچى بودند... هرچه بودند [فرقى نميكند.] بعد كه نظام جمهورى اسلامى بر سرِ كار آمد و آزادى معقولى به همه داده شد و مردم توانستند آزادانه افكارشان را بگويند و حرفهايشان را به زبان بياورند و بنويسند، اينها براى جمهورى اسلامى شير شدند! حالا هم در مطبوعات وابسته اى كه پولهايش از آن طرف مرز مى آيد و خطّ كلّى اش هم به احتمال زياد از آن طرف مرز داده ميشود، جمهورى اسلامى را متّهم ميكنند و به بعضى از اختلافات جزئى سليقه اى دامن ميزنند و به شعار دادن پوچ ميپردازند. اينها هستند. از اينها بايستى به شدّت پرهيز كرد. امّا متنِ ملّت، متنِ خوبى است. متنِ ملّت، متنِ متديّنى است. اميدواريم خداى متعال تفضّل فرمايد، اينجا هم مردم هدايت شوند همچنان كه تاكنون هدايت شده اند و آنچه را كه وظيفه ى آنها است متوجّه شوند.⁽¹⁾

4-2 - لزوم حفظ يكپارچگى خانواده ى انقلاب

مسائل جزئى، اختلافى، اهمّيّتى ندارد. بگومگوهايى كه اين گروه با آن گروه، اين آدم با آن آدم دارد، اينها اهمّيّت ندارند. اينها چيزهاى جزئى است. خانواده ى انقلاب بايد يكپارچگى خودش را حفظ كند.⁽²⁾

در موارد اختلاف سليقه، بالاخره هر طرف بايِستى يك مقدارى كوتاه بيايد تا بتوانند مسائل را جمع كنند. با دولت بايستى همراهى بشود. اختلاف سليقه نبايد موجب بشود كه دولت اصول گراى معتقد به مبانى انقلاب و به شدّت در حال تحرّك و خدمت و زحمت كشى، تضعيف بشود.⁽³⁾

اختلاف سياسى مانعى ندارد؛ اختلاف نظر مانعى ندارد؛ مبارزات انتخاباتى به شكل سالم، مانعى ندارد؛ امّا خراب كردن يكديگر، خراب كردن چهره ى كشور، خراب كردن ذهن مردم و چهره ى مسئولين دلسوز، اشكال دارد. ايجاد سؤال و ابهام در ذهن مردم، اشكال دارد.⁽¹⁾

5 - جناح بندى منفى

5-1 - تفرقه و تنازع بين جناحها

مواظب باشيد، درحالى كه ما دنياى اسلام را به وحدت دعوت ميكنيم، دشمن نتواند در ميان صفوف خود جمهورى اسلامى، اختلاف و تفرقه ايجاد كند. شرط پيروزى ها اين است كه جناحهاى مختلف در جمهورى اسلامى، احترام هم را حفظ كنند و با هم باشند. در جمهورى اسلامى، انتخاب، انتخاب اصلح است؛ نه رقابت انتخاباتى. اين دعواها و رقابتها، متعلّق به دموكراسى هاى غربى است كه از خدا و دين، هيچ چيزى به مشامشان نرسيده است.

كارهايى كه بعضى ها انجام ميدهند، باب جمهورى اسلامى نيست. در اينجا ممشا، ممشاى اسلامى است و انتخاب، انتخاب اصلح. مردم بايد با چشم باز و با بصيرت وارد بشوند و آدمهايى را كه اطمينان پيدا ميكنند، انتخاب كنند. گيرم كه زيد و عمرو در اين جمع نباشند؛ اين نبايد موجب تعارض بشود.⁽²⁾

گروه ها و جريانهاى سياسى با هم كنار بيايند و با هم كار كنند. بدبينى، تهمت، اهانت به يكديگر و قهر از يكديگر نداشته باشند. حالا ميگويند كه اختلاف مذاق سياسى داريم! بنده خيلى نميدانم كه آنها واقعاً چقدر با هم اختلاف مبنايى سياسى دارند. به فرض اگر در زمينه هاى اقتصادى و

سياسى با هم اختلافى دارند اگر اختلافشان، فقط اختلاف عاطفى نيست خيلى خوب؛ در دايره ى آن اختلافات با هم رقابت كنند؛ حرفى نيست؛ امّا اين رقابتها را به خصومت، به دشمنى و به كينه ورزى در مقابل هم نكشانند. ببينيد كه دشمن اينجا ايستاده است؛ ببينيد كه دشمن منتظر فرصت است؛ ببينيد كه روى جنگ جناحها با يكديگر محاسبه ميكند.⁽¹⁾

5-2 - آثار منفى تنازع سياسى

1-2-5 - سلب اعتماد مردم

اگر مردم اهل اصطلاح باشند، الان اجماع مركّب بر فسق همه است؛ چون طرفين مُجمعند! اينها ميگويند آنها بدند، آنها هم ميگويند اينها بدند و قول ثالثى نيز وجود ندارد! اين چطور برخورد كردن با قضايا است؟ اعتماد مردم را به اصل نظام از دست ميدهيم. نگوييد مردم به نظام بى اعتماد نميشوند. اين نظامى كه ده سال، يازده سال كسى مثل امام بالاى سرش بود و آن شلّاق كوبنده ى فرمايشهاى آن بزرگوار بر سر و شانه ى همه ى ما فرود مى آمد به حجم فرمايشهاى امام نگاه كنيد؛ من گمان نميكنم كه در هيچ موضوعى به قدر موضوع اختلافات، ايشان مطلب فرموده باشند، درعينِحال ماها اصلاح نشديم. آيا اين نشان نميدهد كه بنيان كار خراب است؟ اگر ادامه بدهيد، اين استنتاج را شما براى مردم درست ميكنيد و ديگر نميروند نقاط مثبتى را كه در اين بين هست، پيدا كنند و روى آن تأمّل نمايند؛ خواهند گفت كه معلوم ميشود اشكالى در اصل كار هست!⁽²⁾

2-2-5 - سوء استفاده ى دشمن

آقايانى كه سردمداران خطوط سياسى و گرايشهاى سياسى هستيد!

حالا برسيد به اين حرفى كه ما ميگوييم شما خودى ها وقتى سر قضاياى بيهوده اين طور با هم درگير ميشويد، دشمن سوءاستفاده ميكند؛ بفرماييد، اين يك نمونه؛ ديديد دشمن چطور استفاده كرد! ديديد دشمن چگونه نيش خود را زد! اين مسائل را كنار بگذاريد. البتّه ما اصرار نداريم كه همه يك طور فكر كنند؛ امّا براى كار سياسى و درگيرى سياسى، حدّى قائل شويد و خطّ قرمزى بگذاريد. بى حساب وكتاب با هم مبارزه نكنيد كه آن قدر مشغول شويد كه به دشمن اجازه دهيد اين طور بيايد و داخلِ اين ميدانها بشود. سرِ اين قضيّه ى قانون مطبوعات و سرِ قضاياى گوناگون ديگر، چه جنجال و چه دعوايى به راه افتاد! همه اش مسائل خطّوخطوط! براى چه؟ براى اينكه قانونى در مجلس تصويب ميشود! من به يك جريان سياسى خاص اشاره نميكنم؛ خطاب من به همه است. براى من، آن خطّ و اين خطّ و هر خطّ سياسى و سليقه ى سياسى ديگر، تفاوت نميكند. براى من، مناط و ملاك، راه خدا و راه امام و راه اسلام و حفظ كشور و رعايت مصالح مردم و حفظ آينده كشور مطرح است. براى من فرقى نميكند كه فلان كس متعلّق به خطّ «الف» است، فلان كس متعلّق به خطّ «ب» است. من به همه عرض ميكنم؛ شما هم هشيار باشيد.⁽¹⁾

نمايندگان مجلس شوراى اسلامى، از تريبون مجلس كه چنين تريبونى، جزو افتخارات جمهورى اسلامى است، مستقيم حرف ميزنند و هر هفته چندين ساعت صدايشان از راديو پخش ميشود و همه ى مردم خودى و غريبه ميتوانند راديو را باز كنند و بشنوند. وقتى دشمنان ما پاى اين راديو نشستند و گوش كردند كه قطعاً هم مى نشينند و بيش از همه، منتظر حرفهاى شماها در نطق پيش از دستور هستند و ديدند كه حرف غليظ مسئله دارى از دهان شما خارج شد، قطعاً خوشحال ميشوند. نميگويند كه

اين فرد، جزو اين جناح يا آن جناح است؛ كارى كه به خير و شرّ دو جناح ندارند و اصلاً جناح نميفهمند. آنان فقط به يك جناح قائلند؛ خودشان را هم در يك جناح ديگر ميدانند.⁽¹⁾

در مقابل آنان، يك جناح وجود دارد كه آن، جناح معتقد به اسلام و امام و اهداف اسلامى و نظام جمهورى اسلامى است. آنان هر دو جناح را هم جزو اين جناح ميدانند. لذا هر كدام كه حرفى بزنيد، بدون اينكه ملاحظه كنند شما از چه جناحى هستيد، خوشحال ميشوند و ميگويند كه در صف دشمن - آنان شما را دشمن ميدانند؛ درست هم هست - زمزمه ى اختلاف به گوش ميرسد؛ «ففى ذلك سرور عدوّك» ⁽²⁾.⁽³⁾

3-2-5 - منازعه ى در درون، موجب جرى شدن دشمن

در سرتاسر كشور، امروز ما احتياج داريم به اتّحاد و يكپارچگى. بهانه هاى اختلاف زياد است. گاهى در يك قضيّه اى سليقه ى يك نفر، دو نفر با هم يكسان نيست؛ اين نبايد بهانه ى اختلاف بشود. گاهى در كسى يك گرايشى هست، در ديگرى نيست؛ اين نبايد مايه ى اختلاف بشود. آرا، نظرات، همه محترمند. اختلاف در درون، منازعه ى در درون، موجب فشل ميشود. قرآن به ما تعليم ميدهد: «وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ »⁽⁴⁾. اگر منازعه كنيم، سر مسائل گوناگون مسائل سياسى، مسائل اقتصادى، مسائل شخصيّتى دست به يقه شويم، دشمن ما جرى ميشود. يك مقدار از جرئتى كه دشمن در سالهاى گذشته پيدا كرد، به خاطرِ اختلافات بود. اميرالمؤمنين (عليه السّلام)

به ما درس ميدهد؛ ميفرمايد: «ليس من طلب الحقّ فاخطأه كمن طلب الباطل فأصابه» ⁽¹⁾. مخالفين دو جورند. يك مخالفى است كه دنبال حق است، او هم دنبال جمهورى اسلامى است، او هم دنبال انقلاب است، او هم دنبال دين و خدا است، منتها راه را اشتباه كرده؛ با اين نبايد دشمنى كرد؛ اين فرق دارد با كسى كه در جهت غير نظام اسلامى، با هدف معاندانه ى عليه نظام اسلامى حركت ميكند. دلها را به هم نرم كنيد، برخوردها را نسبت به يكديگر مهربانانه تر كنيد.⁽²⁾

4-2-5 - ناراحتى دوستان

از طرف ديگر، دلهاى دوستان واقعى شما مجروح ميشود. مردم در تاكسى و خانه و مغازه، راديوها را باز ميكنند؛ وقتى ديدند كه در آنجا يك نفر ايستاده و به نحوى با طرف مقابلش حرف ميزند كه گويى با آمريكا، با دشمن خونى خودش حرف ميزند و گويى پشت اين دروازه ها، دشمن با همه ى وجود نايستاده است، قلبشان مجروح ميشود. خدا ميداند در اين تلفنهايى كه به اينجا ميشود و براى من مى آورند، يا كسانى از مردم معمولى و ائمّه ى جمعه كه به من مراجعه ميكنند، راجع به همين مسئله اظهار نگرانى ميكنند. در اين چند سال، از جمله در همين يكى، دو سال اخير، در اين خصوص بارها به من گفته اند. هركس هم كه ميگويد، آدم جواب ندارد. يكى از آن حرفهايى كه برايش هيچ جوابى نداريم، همين است. مراقب باشيد كه حريمها را نشكنيد.⁽³⁾

5-2-5 - ممانعت از پيشرفت و حلّ مشكلات

من هميشه هشدار داده ام كه منازعات سياسى نميگذارد مسئولان كار كنند. آن مسئولى كه سرگرم «آرى» يا «نه» هاى حزبى و گروهى و جناحى و سياسى است، فرصت ندارد وقت خود را صرف امور مردم كند. البتّه ما پيشرفتهاى فراوانى داشته ايم. من مخالفم كه كسى پيشرفت دولتهاى متوالى جمهورى اسلامى را از اوّل انقلاب تا امروز نديده بگيرد و تحقير كند. خودكوچك بينى، درست مثل خودبزرگ بينى، يك بيمارى ملّى است.⁽¹⁾

مردم از دعواهاى سياسى و اختلافات سياسى خسته اند؛ مردم اين چيزها را دوست نميدارند. در كشور كارهاى زيادى هست كه بايد انجام بگيرد؛ كارهاى زيادى هم انجام گرفته است. مشكلات فراوانى وجود دارد كه بايد برطرف شود؛ گره هايى هست كه بايد باز شود. در كشور بايد فساد ريشه كن شود؛ تبعيض نباشد؛ به طبقه ى مستضعف و محروم بخصوص مستضعفينِ بى دست و پا به طور ويژه توجّه شود؛ اينها وظايف اسلامى ما است؛ وظايفى است كه قانون اساسى بر دوش همه ى مسئولان كشور گذاشته است؛ هيچ كس نميتواند خود را از اين كارها بركنار بدارد. دعواهاى لفظى، شعارهاى لفّاظى گونه، اسم از مفاهيم مبهم و بى سروته آوردن، مشكل مردم را حل نميكند؛ مردم احتياج دارند به اينكه در ميدان عمل و كار، با لجنهايى كه نميگذارد اين درياچه ى مصفّا طراوت لازم را داشته باشد، مبارزه شود. كسى كه سر كار مى آيد هركس باشد، هر شعارى داده باشد، هر حرفى در مقام ادّعا به مردم زده باشد، اوّلين وظيفه اش اين است كه براى گره گشايى مشكلات مردم آستين همّت بالا بزند؛ همكاران خودش را از كسانى كه مؤمن به حقّ مردم و مؤمن به كارايى نظام جمهورى اسلامى هستند، انتخاب كند؛ وارد ميدان عمل شود و براى مردم كار كند.⁽²⁾

فصل پنجم مسئله ى مخالفان در نظام اسلامى

1 - واقعيّت وجود تعارض و اختلاف

اشاره

اين درون نظام و برون نظام، يك مفاهيم تبليغاتى و شعارهاى پوچ نيست؛ تابلوى صرف نيست؛ يك شاخصهايى دارد، مبناهاى عقيدتى دارد، مبناهاى علمى دارد. تا حالا اين جور بوده، ان شاءالله بعد از اين هم همين جور باشد.⁽¹⁾

از اوّل انقلاب تا امروز، در جريان انقلاب و جريان اصيل اين مردم انشعابهايى به وجود آمده، تعارضهايى به وجود آمده است. بعضى از اين تعارضها و انشعابها خسارت زا هم بوده است؛ بعضى هم نه، با هشيارى مردم، با آگاهى و مسئوليّت پذيرى عناصر فعّال در اين جريانها، حل شده است؛ براى انقلاب و براى كشور بارى درست نكرده است.⁽²⁾

تنوّع در اختلاف نظرها و انشعابها

اين اختلاف نظرها و انشعابهايى كه پيدا ميشود، همه يك جور نيست. بعضى انشعابها ناشى از اختلاف در مبانى و در عقايد است؛ بعضى از

اينها بحث عقايد و معتقدات نيست؛ بحث منافع است، دعوا بر سر منافع است؛ بعضى از اين اختلافها هيچ كدام از اينها نيست؛ مسئله ى سلائق است، اختلاف ديدگاه و اختلاف سليقه در اجراى اصول است؛ در چارچوب اصول و مبانى، در روشها اختلاف به وجود مى آيد؛ لذا اينها يك جور نيستند.⁽¹⁾

2 - روش برخورد امام (رضوان الله عليه) با اختلافات

از اوّل انقلاب در بين همين گروه هايى كه در دوران پيش از انقلاب و در حوادث سالهاى مبارزات، همه در كنار هم بوديم، اختلافهايى به وجود آمد. امام (رضوان الله عليه) با همه ى اين اختلافات يك جور برخورد نكرد. همين طور كه در روش اميرالمؤمنين عرض كرديم، روش امام (رضوان الله عليه) هم همين جور بود؛ يعنى اوّل با مدارا، با نصيحت؛ ليكن آن وقتى كه اقتضا كرد، برخورد كرد. يك گروه مربوط به دولت موقّت بودند و مشكلات آنها بود، يك گروه آن كسانى بودند كه عليه لايحه ى قصاص آن حركت را انجام دادند، يك گروه حتّى كار را به ترور و درگيرى هاى خيابانى كشيدند؛ با هر كدام از اينها امام به يك نحوى برخورد كرد. در سطوح بالاى حكومت هم بود؛ نخست وزير بود، رئيس جمهور بود، حتّى بعدها در اواخر عمر امام (رضوان الله عليه) در سطوح بالاتر از رئيس جمهور هم بود. امام با كسانى كه احساس كردند نميشود با اينها بيش از آن مدارا كرد، برخورد كردند. همه هم سوابق انقلابى داشتند، سوابق مذهبى داشتند، خيلى شان هم در سطوح بالا بودند؛ ليكن خوب، اين جور شد ديگر؛ اين انشعابها پيش آمد. بعضى واقعاً با امام درافتادند؛ بعضى نه، اختلاف نظرى هم بود، امّا به درگيرى و دعوا و انشعاب و انشقاق نينجاميد. بعضى با امام درافتادند و مداراى امام را نديده گرفتند. امام به همين گروهك منافقين كه خواسته بودند بيايند با ايشان ملاقات كنند،

پيغام دادند كه اگر شما به حق عمل كنيد، من مى آيم سراغ شما؛ اگر دست از اين كارهاى خلاف برداريد، خود من مى آيم سراغ شما. يعنى امام تا اين حد با اينها مدارا كردند و حرف زدند. خوب، وقتى احساس خطر شد؛ بخصوص آن وقتى كه مسئله، مسئله ى رسوخ دادن مبانى غلط در كالبد نظام و انقلاب است، اين ديگر مثل سمِّ مهلك است. آن وقت امام رعايت نكردند، مدارا نكردند؛ برخورد كردند. اين در مورد آن چيزهايى است كه در اختلافات بنيانى است.

حالا همانهايى هم كه اختلاف بر سر منافع دارند، گاهى رنگ عقيدتى و مبنايى به آن ميدهند. هر كدام از اينها باشد يا آنهايى كه اختلاف در مبانى و عقايد است، يا آنهايى كه اختلاف بر سر منافع است آنجايى كه به درگيرى با نظام و درگيرى با انقلاب و پشت كردن به مبانى انقلاب باشد، آن وقت حالت دشمن را پيدا ميكنند.⁽¹⁾

3 - روش برخورد نظام با گروه هاى مختلف

3-1 - روش برخورد نظام با دگرانديشان

اشاره

عدّه اى از ورشكستگان سياسى و مطرودان امام و انقلاب هستند كه از اينكه خيال كنند بحرانى براى جمهورى اسلامى پيش آمده، خوشحال ميشوند: «إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ »⁽²⁾هر خيرى به شما برسد، آنها بدشان مى آيد. اگر شرّى به شما برسد «يفرحوا بها»؛ خوشحال ميشوند. آنها از احتمال اينكه ممكن است شرّى براى نظام جمهورى اسلامى پيش آيد، خوشحال ميشوند و خوشحالى خودشان را هم بروز ميدهند. گفت: «وقاحت به شادى گشوده دهن!». اين عدّه كسانى هستند كه تا بالاى سرشان زير بار منّت جمهورى اسلامى و مردم انقلابى و مسلمان است و جمهورى اسلامى و اين مردم

به اينها آزادى داد و اينها را از محنتهاى سنگين و شديد رهانيد؛ امّا اينها نسبت به امام، انقلاب و مردم قدرناشناسى كردند؛ نمك خوردند و نمكدان شكستند و الان دلشان را به اين خوش ميكنند كه آمريكا ايران را تهديد كند! اينها كسانى هستند كه هر بهانه و تهديدى كه آمريكايى ها و صهيونيستها عليه جمهورى اسلامى مطرح و عَلَم كنند، از پيش خوشحال ميشوند؛ فردا هم كه حقوق بشر عليه جمهورى اسلامى مطرح شود، خوشحالى ميكنند. اين عدّه كسى نيستند و نكند كه مراكز سياسى دنيا و بخصوص اروپا را فريب دهند! اينها در نظام جمهورى اسلامى ورشكستگانِ به تقصيرند؛ كسانى هستند كه با مردم قهرند، مردم هم با اينها قهرند و نسبت به اينها بى اعتماد. البتّه نظام جمهورى اسلامى تا وقتى از اينها شرارتى نبيند، كارى به كارشان ندارد؛ برخلاف آنچه تبليغ ميكنند كه ما چون طور ديگرى فكر ميكنيم، با ما برخورد ميكنند! اين عدّه اسم محترمانه اى براى خودشان درست كرده اند به نام «دگرانديش». بنده يك وقت گفتم دگرانديش تعبيرِ غلطى است؛ زيرا در جامعه اسلامى اين همه دگرانديش هست و دگرانديشى به معنى دشمنى نيست. جمهورى اسلامى هيچ وقت با دگرانديش برخورد نميكند. در بين جمعى كه الان اينجا تشريف داريد، برادران مسلمان غير شيعه و غير مسلمان هم هستند كه همه هم اعضاى نظام اسلامى اند و براى آن كار ميكنند. بحث عناد و مخالفت و شرارت است كه جمهورى اسلامى با اينها مقابله ميكند. البتّه اگر كسى عناد و شرارت كرد، جمهورى اسلامى بدون هيچ ترديد و ملاحظه به آن شخص ضربه ميزند.⁽¹⁾

3-1-1 - مداراى نظام با دگرانديشان غير شرور

كسى عقيده اى مخالف داشته باشد، كارى به كار نظام نداشته باشد، نظام با او كارى ندارد. بعضى رايج كرده اند: «دگرانديشان». نظام

با دگرانديشان چگونه رفتار ميكند؟ نظام با دگرانديشان كارى ندارد. اين همه دگرانديش هست. دگرانديش سياسى كه بالاتر از دگرانديش دينى نيست. خوب، ما اقلّيّتهاى دينى داريم كه دگرانديشند، در مجلس شوراى اسلامى هم عضو دارند، در مناصب مختلف هم حضور دارند. بنابراين بحث دگرانديشى نيست؛ بحث مخالفت است، بحث معارضه است، بحث ضربه زدن است، در مقابل نظام و در مقابل انقلاب شمشير كشيدن است. آنكه نظام با او برخورد ميكند، اين است. امّا اگر اختلاف، اختلاف در سلائق است، در روشها است، نه، اين اختلافات مضر نيست؛ نافع هم هست.⁽¹⁾

اشكالى ندارد كه مسئولان كشور، متولّيان امور كشور منتقدينى داشته باشند كه ضعفهاى آنها را به خود آنها نشان بدهند. وقتى انسان در مقام رقابت قرار بگيرد، مقابل منتقد قرار بگيرد، بهتر كار ميكند. اين جور نيست كه وجود منتقدين و كسانى كه اين روش را قبول ندارند، آن روش را قبول دارند، براى نظام ضررى داشته باشد؛ منتها بايد در چارچوب نظام باشد؛ اين اشكالى ندارد، اين مخالفت هيچ مخالفت مضرّى نيست؛ نظام هم مطلقاً با يك چنين مخالفتى برخورد نميكند. البتّه انتقاد بايد در چارچوب اصول باشد. اصول انقلاب هم مشخّص است كه چيست. اصول انقلاب امور سليقه اى نيست كه هر كه از يك گوشه اى دربيايد، سنگ اصول را به سينه بزند؛ بعد كه سراغ اين اصول ميرويم، مى بينيم بيگانه ى از انقلاب است. اصول انقلاب، اسلام است؛ قانون اساسى است؛ رهنمودهاى امام است؛ وصيّتنامه ى امام است؛ سياستهاى كلّى نظام است كه در قانون اساسى معيّن شده است كه اين سياستهاى كلّى بايِست تدوين بشود. در اين چارچوب، اختلاف نظر، اختلاف ممشا، اختلاف سليقه عيب نيست، كه حسن است؛ مضر نيست، كه مفيد و نافع است. اين يك مطلب است كه

در ميدان معارضات اين چنينى، نظام با هيچ كس برخورد نميكند. آنجايى كه افراد در چارچوب اصول رفتار كنند، دنبال خشونت نروند، درصدد بر هم زدن امنيّت جامعه نباشند، آسايش جامعه را نخواهند به هم بزنند - از اين كارهاى خلافى كه انجام ميگيرد؛ دروغ پراكنى و شايعه - نظام هيچگونه مسئله اى ندارد. مخالفينى هستند، نظراتى دارند، نظرات خودشان را بيان ميكنند؛ نظام برخورد نميكند. بناى نظام در اينجا، جذب حدّاكثرى و دفع حدّاقلى است. اين، روش نظام است؛ اين را همه توجّه بكنند. آن كسانى هم كه نظر مخالف دارند، نظرات مخالف با نظرات رسمى دارند، در اين چارچوب ميتوانند خودشان را مقايسه كنند.⁽¹⁾

3-2 - روش برخورد با گروه هاى برانداز

3-2-1 - هر حركت به قصد براندازى، شروع به محاربه

جمهورى اسلامى و مسئولان آن بعد از اين نه حق دارند و نه تصميم دارند كه در مقابل كسانى كه ميخواهند با شعار آزادى عليه منافع مردم، عليه خود آزادى و عليه سرنوشت اين ملّت اقدام و حركت كنند، مماشات كنند. در محافلِ خودشان نشستند و گفتند ما ميخواهيم براندازى قانونى كنيم! چيز عجيبى است! ما چيزى به اسم براندازى قانونى نمى شناسيم. هر حركت و تلاشى كه به قصد براندازى صورت گيرد، شروع به محاربه است. حكم محارب هم در اسلام معلوم است. ما كه اين همه دشمن و معاند داريم و اين گونه در دنيا محاصره ى اقتصادى و تبليغاتى شده ايم، بايد بيشتر به فكر باشيم.⁽²⁾

3-2-2 - نداشتن حقِّ معارضه و مبارزه با نظام

البتّه كسى كه دشمن نظام است، اين طور نيست كه نميتواند در اين نظام زندگى كند؛ نه. مخالفان اسلام ميتوانند در اين نظام زندگى كنند؛ كسانى هم كه اسلام را اصلاً قبول ندارند، ميتوانند در اين نظام زندگى كنند. اسلام نگفته كه هر كس در ظلِّ نظام اسلامى زندگى ميكند، بايد معتقد به اسلام و مبانى اسلام باشد؛ نه. زندگى كنند و از حقوق شهروندى و امنيّت هم برخوردار باشند. اگر دزدى درِ خانه يك غير مسلمان را بشكند و برود دزدى كند، آن دزد را هم مجازات ميكنند. در مجموع، بين كسانى كه به نظام معتقدند و كسانى كه مخالف نظامند، در حقوق شهروندى تفاوتى نيست. ميتوانند زندگى كنند؛ امّا حقِّ معارضه و مبارزه با نظام را ندارند. حقِّ تيشه برداشتن و زدن به ريشه ى نظام را ندارند. در اينجا نظام بايد جلوى آنها را بگيرد. حال ما بنشينيم بحث كنيم كه معناى براندازى چيست؟ آيا فلان مرحله جزو براندازى هست يا نه؟ كلمه ى براندازى كه از آسمان نازل نشده است. كسى كه با نظام معارضه ميكند، بايد در اين معارضه به او كمك نكرد و جلوى او را گرفت و اگر عمل او مصداق يكى از عناوين جرائم قانونى است، او را مجازات كرد. همه بايد در اين معنا متّفق باشند. آن گاه ما بياييم با كسانى كه نظام را قبول ندارند و عازم بر معارضه با نظامند، روزبه روز مرزهاى خود را كمرنگ كنيم و دائماً با خودى ها به جان هم بيفتيم! اين درست نيست. معناى اين بحث خودى و غير خودى را كه ما دوسه سال پيش مطرح كرديم و عدّه اى را هم نگران كرد، همين است. معناى غير خودى اين نيست كه او نبايد در اين كشور زندگى كند؛ نه. غير خودى هم زندگى كند؛ منتها معلوم شود كه او با نظام ميانه اى ندارد؛ براى اينكه او در مواردى منشأ اثر خواهد بود. مرز حفظ شود، حرف او تكرار نشود، كار او مورد تأييد قرار نگيرد. اين اساسِ قضيّه است. جالب اينجا است، خيلى از كسانى كه گله ميكنند كه چرا گفتيد خودى و غير خودى،

خودشان مسئولان نظام و مردم مؤمن را خودى نميدانند غير خودى ميدانند و به آنها اعتماد نميكنند! عملاً خودِ آنها عامل به تقسيم افراد به خودى و غير خودى اند! ميگويند چرا به مردم ميفهمانيد كه ما غير خودى هستيم!⁽¹⁾

3-2-3 - نظام مجبور به مقابله با معارضان به مبانى

اگر كسى با مبانى نظام معارضه كند، با امنيّت مردم مخالفت كند، نظام مجبور است در مقابل او بايستد. ما درباره ى افرادى كه به آنها اهانت ميشود، تهمت زده ميشود، ميگوييم اينها حقّ دفاع دارند؛ خوب، نظام هم همين جور است؛ نظام هم حقّ دفاع از خودش را دارد. اين خطا است كه كسى خيال كند چون نظام حاكميّت است و قدرت سياسى است، نبايد دفاع كند؛ بى دفاع بماند؛ [اگر] در مقابلش هرگونه مخالفتى، معارضه اى، قانون شكنى اى، مرزشكنى اى انجام بگيرد، بايد عكس العمل نشان ندهد؛ اين درست نيست؛ هيچ جاى دنيا هم چنين نيست. در اختلافات گوناگونى كه در بين احزاب دنيا وجود دارد در همين كشورهايى كه خودشان را پيشرو دموكراسى ميدانند هيچ كدام از اين احزاب متعارض و متخالف، با اصول و مبانى آن نظام مخالفت نميكنند؛ وَالّا از نظر مردم مردود هستند. دستگاه هايى دارند؛ دستگاه هاى رعايت قانون اساسى و دادگاه قانون اساسى - شبيه شوراى نگهبان خودمان - كه اينها را رد ميكنند. اين جور نيست كه قبول كنند يك نفرى بيايد در يك نظامى عليه مبانى آن نظام مبارزه كند، معارضه كند، آن وقت نظام در مقابل او ساكت و آرام بنشيند. به كمتر از آن هم گاهى ديده ميشود كه در همين نظامهاى اروپايى برخوردهاى خشن و تندى ميكنند؛ چيزهايى كه جزو اصول هم محسوب نميشود. بنابراين برخورد با نظام، برخورد با مبانى نظام، ايستادگى و شمشير كشيدن روى نظام، جواب تند دارد؛ امّا نظر مخالف داشتن، نظر متفاوت داشتن،

آن وقتى كه با اين اشكالات همراه نباشد، تهمت و شايعه افكنى و دروغ و از اين چيزها نباشد، نه، نظام هيچگونه برخوردى نخواهد كرد. شيوه ى نظام اين نبوده، امروز هم نيست و ان شاءالله در آينده هم نخواهد بود.⁽¹⁾

3-2-4 - ضرورت ايستادگى در مقابل اغواگران

يكى از مهم ترين خدمات انقلاب اسلامى، احياى عقلانيّت صحيح در كشور بود. اينكه شما جوان دانشجو مى آييد مسائل منطقه را تحليل ميكنيد، با نگاه موشكافانه مسائل را مى بينيد، دشمن را معرّفى ميكنيد، حوادث منطقه را تحليل ميكنيد و مى ايستيد، نشان دهنده ى حيات عقلانى يك كشور است؛ اين را انقلاب به ما داد. امروز بعضى ها باز دلشان ميخواهد برگردند به همان شكل سابق. همان جريانهاى غرب زده، جريانهايى كه عاشق غربند، ملّت را تحقير ميكنند، داشته ها را تحقير ميكنند، فرهنگ و هويّت ملّى را تحقير ميكنند به نفع مسلّطين غربى؛ دلشان ميخواهد كه همانها دوباره بيايند و براى امور كشور، فرهنگ كشور، جهت گيرى كشور، شاخص معيّن كنند و معرّفى كنند. اين عدّه اى كه امروز در خارج از كشور، در زير پرچم همين دشمنان خونى ملّت ايران دارند عليه جمهورى اسلامى كار ميكنند، همين كسانى هستند كه واقعاً دنبال اين هستند كه همان غفلتِ محاسباتى، همان اغواى شيطانى كه نسبت به عقلانيّت اين كشور در يك دوره اى وجود داشت، مجدّداً حاكم بشود. در مقابل اينها بايد ايستاد.⁽²⁾

4 - موافقان و مخالفان خارجى نظام اسلامى

عدّه اى نگاه ميكنند به دشمنى ها، دلشان را از دست ميدهند؛

زهره شان آب ميشود از اينكه مى بينند دهانهاى از خشم گشوده، عليه جمهورى اسلامى بدگويى ميكنند، حرف ميزنند. خب، همه ى نظامهاى عالم، همه ى حكومتهاى عالم دشمنانى دارند و دوستانى؛ امروز هم اين جور است، در طول تاريخ هم اين جور بوده. هيچ حكومتى را شما پيدا نميكنيد كه همه ى مردم در داخل آن حكومت و خارج آن حكومت با او خوب باشند يا همه با او بد باشند؛ نه، يك عدّه اى موافق دارند، يك عدّه اى مخالف. حكومت پيغمبر هم همين جور بود، حكومت اميرالمؤمنين هم همين جور بود، حكومت معاويه و يزيد هم همين جور بود؛ يك عدّه اى موافق [بودند،] يك عدّه اى مخالف. جمهورى اسلامى هم همين جور است؛ يك عدّه اى موافقش هستند، يك عدّه مخالفش هستند؛ منتها مسئله اين است كه ببينيم موافقين يك حكومت چه كسانيند، مخالفين اين حكومت چه كسانى اند؛ اين شاخص است.

يك حكومتى هست كه هرچه غارتگر بين المللى است، با او مخالف است؛ هرچه زورگوى بين المللى است، با او مخالف است؛ هر دولت داراى سابقه ى سياه استعمارگرى با او مخالف است؛ هر سرمايه دار صهيونيست خبيثى با او مخالف است. خب اين مخالفتها مايه ى افتخار است؛ اينها كه نبايد كسى را بترساند. موافقينش چه كسانيند؟ ملّتهاى مؤمن در سرتاسر دنيا موافق با او هستند؛ ملّتهاى مسلمان، غير ايرانى؛ در آفريقا، در كشورهاى آفريقاى شمالى، در نقاط مسلمان نشين آفريقا، در آسيا، تا اندونزى، تا مالزى، در كشورهاى عربى، غير عربى، در اروپا، جماعتهاى مسلمان، ملّتهاى مسلمان، دوستدار او هستند، هوادار او هستند.

در مسابقه ى فوتبال چند سال قبل، تيم ايرانى بر تيم مقابلش پيروز شد. توى قهوه خانه هاى يكى از كشورهاى شمال آفريقا جوانها نشسته بودند، گلزن ايرانى كه گل ميزد، اينها كف ميزدند. يكى به آنها گفت شما كه كشور خودتان نيست، چه كار داريد به اينكه بازيكن ايرانى مثلاً يك گل زد توى

دروازه ى طرف مقابلش، كه او هم دشمن شما نيست. ميگفتند پيروزى ايران، پيروزى ما است؛ حتّى در ميدان فوتبال! اينها قيمت دارد.

در بلواهاى بعد از انتخابات، مسلمانان كشورهاى مختلف اسلامى نگران بودند؛ پيغام ميدادند به آشنايان خودشان در اينجا، كه در ايران چه خبر است؟ اينها ميگفتند ناراحت نباشيد، نترسيد، جمهورى اسلامى قوى تر از اين حرفها است. يك حكومتِ اين جورى است؛ دشمنانش آنهايند، دوستانش اينهايند. همه ى بدها و شمرهاى عالم با او دشمنند، همه ى مظلومان با او موافقند؛ ملّت فلسطين طرف دار او است، ملّتهاى عربىِ مقاوم طرف دار او هستند. بله، دولت آمريكا هم مخالفش است، دولت انگليس هم كه خباثت دويست ساله در ايران دارد - سابقه ى خباثت انگليسى ها در ايران، دويست ساله است - با او مخالف است. اين مخالفتها كسى را به وحشت نمى اندازد. امّا يك دولتى بعكس است؛ طرف دارش عبارتند از دزدها و غارتگرها و مستكبرين و زورگويان عالم، مخالفينش عبارتند از ملّت خودش يا ملّتهاى مؤمن و ملّتهاى مظلوم؛ اين مايه ى ننگ است. جمهورى اسلامى تا امروز مخالفينى داشته است از آن قبيل مخالفين؛ دزدهاى عالم، غارتگرهاى عالم، مستكبرين عالم؛ اينهايند كه با جمهورى اسلامى مخالفند؛ اينهايند كه در مجامع جهانى سعى ميكنند با جمهورى اسلامى مقابله و مخالفت كنند؛ امّا آحاد مردم، توده هاى مردم، دولتهاى مستقل، سياستمداران منفكّ از آن قدرتها، ملّتهاى مظلوم، موافق با جمهورى اسلاميند. به خاطرِ ترس از اينگونه مخالفتها، نبايد چهره ى تسليم به دشمن نشان داد. به هرحال نسل جوان ما بايِستى هشيار باشد.⁽¹⁾

بخش چهارم رفتار و سلوك سياسى كارگزاران نظام اسلامى

اشاره

مقدّمه

غرض ورزى، بى اعتنايى و كج فهمى بسيارى از پژوهندگان و نويسندگان نسبت به حيات سياسى امامان

على رغم هزاران كتاب كوچك و بزرگ و قديم و جديد درباره ى زندگى ائمّه، امروز همچنان غبارى از ابهام و اجمال، بخش عظيمى از زندگى اين بزرگواران را فراگرفته و حيات سياسى برجسته ترين چهره هاى خاندان نبوّت كه دو قرن و نيم از حسّاس ترين دورانهاى تاريخ اسلام را در برميگيرد با غرض ورزى يا بى اعتنايى و يا كج فهمى بسيارى از پژوهندگان و نويسندگان روبرو شده است، اين است كه ما از يك تاريخچه ى مدوّن و مضبوط درباره ى زندگى پرحادثه و پرماجراى آن پيشوايان تهى دستيم.⁽¹⁾

تأسيس نظام عادلانه ى اسلامى، بزرگ ترين هدف مبارزه ى ائمّه

مهم ترين چيزى كه در زندگى ائمّه به طور شايسته مورد توجّه قرار نگرفته، عنصر «مبارزه ى حادّ سياسى» است. از آغاز نيمه ى دوّم قرن اوّل هجرى كه خلافت اسلامى به طور آشكار با پيرايه هاى سلطنت آميخته شد و امامت اسلامى به حكومت جابرانه ى پادشاهى بدل گشت، ائمّه ى اهل بيت (عليهم السّلام) مبارزه ى سياسى خود را به شيوه اى متناسب با اوضاع و

شرايط، شدّت بخشيدند. بزرگ ترين هدف اين مبارزه تشكيل نظام اسلامى و تأسيس حكومتى بر پايه ى امامت بود. بى شك تبيين و تفسير دين با ديدگاه مخصوص اهل بيت وحى و رفع تحريفها و كج فهمى ها از معارف اسلامى و احكام دينى نيز هدف مهمّى براى جهاد اهل بيت به حساب مى آمد. امّا طبق قرائن حتمى، جهاد اهل بيت به اين هدفها محدود نميشد و بزرگ ترين هدف آن، چيزى جز تشكيل حكومت علوى و تأسيس نظام عادلانه ى اسلامى نبود. بيشترين دشوارى هاى زندگى مرارت بار و پر از ايثار ائمّه و ياران آنان به خاطرِ داشتن اين هدف بود و ائمّه از دوران امام سجّاد و بعد از حادثه ى عاشورا به زمينه سازى درازمدّت براى اين مقصود پرداختند. در تمام دوران 140 ساله ى ميان حادثه ى عاشورا و ولايت عهدى امام هشتم، جريان وابسته به امامان اهل بيت، يعنى شيعيان، هميشه بزرگ ترين و خطرناك ترين دشمن دستگاه هاى خلافت به حساب مى آمد. در اين مدّت بارها زمينه هاى آماده اى پيش آمد و مبارزات تشيّع كه بايد آن را نهضت علوى نام داد، به پيروزى هاى بزرگى نزديك گرديد، امّا هر بار موانعى بر سر راه پيروزى نهايى پديد مى آمد و غالباً بزرگ ترين ضربه از ناحيه ى تهاجم بر محور و مركز اصلى اين نهضت، يعنى شخص امام در هر زمان و به زندان افكندن يا به شهادت رساندن آن حضرت وارد ميگشت و هنگامى كه نوبت به امام بعد ميرسيد، اختناق و فشار و سخت گيرى به حدّى بود كه براى آماده كردن زمينه به زمان طولانى ديگرى نياز بود.⁽¹⁾

فصل اوّل سلوك سياسى رسول اكرم (صلّى الله عليه وآله)

1 - ضرورت مطالعه ى زندگى رسول اكرم

صرف اينكه بنشينيم، بگوييم آيه هايى نازل شد و جبرئيلى آمد و پيغمبر مبعوث به رسالت شد و خوشحال بشويم كه چه كسى ايمان آورد و چه كسى ايمان نياورد، مسئله اى را حل نميكند. مسئله اين است كه ما بايد از اين حادثه كه مادرِ همه ى حوادث دوران حيات مبارك پيغمبر است، درس بگيريم. همه ى اين 23 سال درس است.

من يك وقت به بعضى دوستان گفتم زندگى پيغمبر را ميلى مترى بايد مطالعه كرد. هر لحظه ى اين زندگى يك حادثه است؛ يك درس است؛ يك جلوه ى عظيم انسانى است؛ تمام اين 23 سال همين جور است. جوانهاى ما بروند تاريخ زندگى پيغمبر را از منابع محكم و مستند بخوانند و ببينند چه اتّفاقى افتاده است. اگر شما مى بينيد امّتى به اين عظمت به وجود آمد كه امروز هم بهترين حرفها، بهترين راه ها، بزرگ ترين درسها، شفابخش ترين داروها براى بشريّت در همين مجموعه ى امّت اسلامى است، اين جور به وجود آمد، گسترش پيدا كرد و ريشه دار شد. وَالّا صرف اينكه حق با ما باشد، ما پيش نميرويم؛ حقِّ همراه با ايستادگى [كار را پيش ميبرد.] اميرالمؤمنين - بارها من اين جمله را از آن بزرگوار نقل كردم - در جنگ صفّين فرمود: «لا

يحمل هذا العلم الّا اهل البصر و الصّبر» ⁽¹⁾. اين پرچم را كسانى ميتوانند بلند كنند كه اوّلاً بصيرت داشته باشند، بفهمند قضيّه چيست، هدف چيست؛ ثانياً صبر داشته باشند. صبر يعنى همين استقامت، ايستادگى، پابرجايى. اين را ما بايد از بعثت درس بگيريم.⁽²⁾

2 - صحنه هاى زندگى پيامبر اعظم

2-1 - صحنه ى اوّل: صحنه ى دعوت و جهاد

صحنه ى اوّل از زندگى پيامبر، صحنه ى دعوت و جهاد بود. كار مهمّ پيامبر خدا، دعوت به حق و حقيقت و جهاد در راه اين دعوت بود. در مقابل دنياى ظلمانى زمان خود، پيامبر اكرم دچار تشويش نشد. چه آن روزى كه در مكّه تنها بود، يا جمع كوچكى از مسلمين او را احاطه كرده بودند و در مقابلش سران متكبّر عرب، صناديد⁽³⁾قريش و گردنكشان، با اخلاقهاى خشن و با دستهاى قدرتمند قرار گرفته بودند و يا عامّه ى مردمى كه از معرفت نصيبى نبرده بودند، وحشت نكرد؛ سخن حقّ خود را گفت، تكرار كرد، تبيين كرد، روشن كرد، اهانتها را تحمّل كرد، سختى ها و رنجها را به جان خريد، تا توانست جمع كثيرى را مسلمان كند؛ و چه آن وقتى كه حكومت اسلامى تشكيل داد و خود در موضع رئيس اين حكومت، قدرت را به دست گرفت. آن روز هم دشمنان و معارضان گوناگونى در مقابل پيامبر بودند؛ چه گروه هاى مسلّح عرب، وحشى هايى كه در بيابانهاى حجاز و يمامه، همه جا پراكنده بودند و دعوت اسلام بايد آنها را اصلاح ميكرد و آنها مقاومت ميكردند و چه پادشاهان بزرگ دنياى آن روز، دو ابرقدرت آن روز عالم؛ يعنى ايران و امپراتورى روم كه پيامبر نامه ها نوشت، مجادله ها

كرد، سخنها گفت، لشكركشى ها كرد، سختى ها كشيد، در محاصره ى اقتصادى افتاد و كار به جايى رسيد كه مردم مدينه گاهى دو روز و سه روز، نان براى خوردن پيدا نميكردند. تهديدهاى فراوان از همه طرف پيامبر را احاطه كرد. بعضى از مردم نگران ميشدند، بعضى متزلزل ميشدند، بعضى نق ميزدند، بعضى پيامبر را به ملايمت و سازش تشويق ميكردند؛ امّا پيامبر در اين صحنه ى دعوت و جهاد، يك لحظه دچار سستى نشد و با قدرت، جامعه ى اسلامى را پيش برد، تا به اوج عزّت و قدرت رساند؛ و همان نظام و جامعه بود كه به بركت ايستادگى پيامبر در ميدانهاى نبرد و دعوت، در سالهاى بعد توانست به قدرت اوّل دنيا تبديل شود.⁽¹⁾

2-2 - صحنه ى دوّم: رفتار با مردم

صحنه ى دوّم از زندگى پيامبر، رفتار آن حضرت با مردم بود. هرگز خُلق وخوى مردمى و محبّت و رفق به مردم و سعى در استقرار عدالت در ميان مردم را فراموش نكرد؛ مانند خود مردم و متن مردم زندگى كرد؛ با آنها نشست وبرخاست كرد؛ با غلامان و طبقات پايين جامعه، دوستى و رفاقت كرد؛ با آنها غذا ميخورد؛ با آنها مى نشست؛ با آنها محبّت و مدارا ميكرد؛ قدرت، او را عوض نكرد؛ ثروت ملّى، او را تغيير نداد؛ رفتار او در دوران سختى و در دورانى كه سختى برطرف شده بود، فرقى نكرد؛ در همه حال با مردم و از مردم بود؛ رفقِ به مردم ميكرد و براى مردم عدالت ميخواست.

در جنگ خندق، وقتى كه مسلمين در مدينه از همه طرف تقريباً محاصره بودند و غذا به مدينه نمى آمد و آذوقه ى مردم تمام شده بود، به طورى كه گاهى دو روز، سه روز كسى غذا گيرش نمى آمد كه بخورد، در همان حال پيامبر اكرم خودش در خندق كندن در برابر دشمن، با مردم مشاركت ميكرد و مانند مردم گرسنگى ميكشيد.

در روايت دارد، فاطمه ى زهرا (سلام الله عليها) كه براى حسن و حسين كه كودكان خردسالى بودند، مقدارى آرد دست و پا كرده بود و نان مختصرى پخته بود، دلش نيامد كه پدر خود را گرسنه بگذارد. تكّه اى از آن نانى كه براى بچه ها پخته بود، براى پدرش برد. پيامبر فرمود: دخترم! از كجا آورده اى؟ گفت: مال بچه ها است. پيامبر لقمه اى در دهانشان گذاشتند و خوردند. طبق روايت - كه گمان ميكنم سند روايت هم سند معتبرى است - پيامبر فرمود: من سه روز است كه هيچ چيز نخورده ام! بنابراين، او مثل خود مردم و در كنار مردم بود و با آنها رفق و مدارا ميكرد؛ چه در اين حالت، و چه در دورانى كه سختى ها برطرف شده بود، مكّه فتح شده بود، دشمنان منكوب شده بودند و همه سر جاى خود نشسته بودند.

بعد از فتح طائف، غنايم زيادى به دست پيامبر رسيد و او آنها را بين مسلمين تقسيم ميكرد. عدّه اى از مسلمانان ايمانهاى راسخ داشتند، كه آنها كنار بودند؛ عدّه اى هم از اين تازه مسلمانان و قبايل اطراف مكّه و طائف بودند كه بر سر پيامبر ريختند و غنيمت خواستند؛ پيامبر را اذيّت كردند، محاصره كردند؛ پيامبر ميداد، ميگرفتند؛ امّا باز ميخواستند! كار به جايى رسيد كه عباى روى دوش پيامبر هم به دست اين عربهاى تازه مسلمانِ ناهموار و خشن افتاد! اينجا هم كه در اوج عزّت و قدرت بود، پيامبر باز با مردم با همان رفق، با همان مدارا و با همان خوشرويى رفتار كرد؛ با خوش اخلاقى و خوش خلقى صدايش را بلند كرد و گفت: «ايّها النّاس ردّوا علىّ بردى» ⁽¹⁾اى مردم! عبايم را به من برگردانيد! اين، وضع معاشرت پيامبر با مردم بود.

پيامبر با غلامان نشست وبرخاست ميكرد و با آنها غذا ميخورد. او بر روى زمين نشسته بود و با عدّه اى از مردمان فقير غذا ميخورد. زن بيابان نشينى عبور كرد و با تعجّب پرسيد: يا رسول الله! تو مثل بندگان غذا ميخورى!

پيامبر تبسّمى كردند و فرمودند: «ويحك اىّ عبدٍ اعبد منّى» ⁽¹⁾از من بنده تر كيست؟

او لباس ساده ميپوشيد. هر غذايى كه در مقابل او بود و فراهم ميشد، ميخورد؛ غذاى خاصّى نميخواست؛ غذايى را به عنوان نامطلوب رد نميكرد. در همه ى تاريخ بشريّت، اين خلقيّات بى نظير است. در عين معاشرت، او در كمال نظافت و طهارت ظاهرى و معنوى بود، كه عبدالله بن عمر گفت: «ما رأيت احداً اجود و لا انجد و لا اشجع و لا اوضأ من رسول الله»⁽²⁾از او بخشنده تر و يارى كننده تر و شجاع تر و درخشان تر كسى را نديدم. اين، رفتار پيامبر با مردم بود؛ معاشرت انسانى، معاشرت حَسَن، معاشرت مانند خود مردم، بدون تكبّر، بدون جبروت. با اينكه پيامبر هيبت الهى و طبيعى داشت و در حضور او مردم دست و پاى خودشان را گم ميكردند، امّا او با مردم ملاطفت و خوش اخلاقى ميكرد. وقتى در جمعى نشسته بود، شناخته نميشد كه او پيامبر و فرمانده و بزرگ اين جمعيّت است. مديريّت اجتماعى و نظامى او در حدّ اعلى بود و به همه كار سر ميكشيد. البتّه جامعه، جامعه ى كوچكى بود؛ مدينه بود و اطراف مدينه، و بعد هم مكّه و يكى، دو شهر ديگر؛ امّا به كار مردم اهتمام داشت و منظّم و مرتّب بود. در آن جامعه ى بدوى، مديريّت و دفتر و حساب و محاسبه و تشويق و تنبيه را در ميان مردم باب كرد. اين هم زندگى معاشرتى پيامبر بود كه بايد براى همه ى ما هم براى مسئولان كشور، هم براى آحاد مردم اسوه و الگو باشد.⁽³⁾

2-3 - صحنه ى سوّم، ذكر و عبادت الهى

و بالاخره صحنه ى سوّم از زندگى پيامبر، ذكر و عبادت الهى آن حضرت بود. پيامبر با آن مقام و با آن شأن و عظمت، از عبادت خود غافل نميشد؛

نيمه ى شب ميگريست و دعا و استغفار ميكرد. امّسلمه يك شب ديد پيامبر نيست؛ رفت ديد مشغول دعا كردن است و اشك ميريزد و استغفار ميكند و عرض ميكند: «اللّهمّ فلا تكلنى إلى نفسى طرفة عينٍ» ⁽¹⁾. امّسلمه گريه اش گرفت. پيامبر از گريه ى او برگشت و گفت: اينجا چه ميكنى؟ عرض كرد: يا رسول الله! تو كه خداى متعال اين قدر عزيزت ميدارد و گناهانت را آمرزيده است «لِيَغْفِرَ لَكَ اَللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ مٰا تَأَخَّرَ »⁽²⁾چرا گريه ميكنى و ميگويى خدايا ما را به خودمان وانگذار؟ فرمود: «وما يؤمننى» ؛ اگر از خدا غافل بشوم، چه چيزى من را نگه خواهد داشت؟⁽³⁾اين براى ما درس است. در روز عزّت، در روز ذلّت، در روز سختى، در روز راحتى، در روزى كه دشمن انسان را محاصره كرده است، در روزى كه دشمن با همه ى عظمت، خودش را بر چشم و وجود انسان تحميل ميكند، و در همه ى حالات خدا را به ياد داشتن، خدا را فراموش نكردن، به خدا تكيه كردن، از خدا خواستن؛ اين، آن درس بزرگ پيامبر به ما است.⁽⁴⁾

3 - شاخصهاى نظام حكومتى پيامبر

اشاره

نظامى كه پيغمبر ساخت، شاخصهاى گوناگونى دارد كه در بين آنها هفت شاخص از همه مهم تر و برجسته تر است:

3-1 - ايمان و معنويّت

شاخص اوّل، ايمان و معنويّت است. انگيزه و موتور پيشبرنده ى حقيقى در نظام نبوى، ايمانى است كه از سرچشمه ى دل و فكر مردم ميجوشد و دست و بازو و پا و وجود آنها را در جهت صحيح به حركت در مى آورد.

پس شاخص اوّل، دميدن و تقويت روح ايمان و معنويّت و دادن اعتقاد و انديشه ى درست به افراد است، كه پيغمبر اين را از مكّه شروع كرد و در مدينه پرچمش را با قدرت بالا برد.⁽¹⁾

عبوديّت كامل و بى شريك در مقابل پروردگار؛ يعنى عبوديّت خدا در كار و عمل فردى، از عبوديّت در نماز كه بايد قصد قربت داشته باشد، تا عبوديّت در ساخت جامعه، در نظام حكومت، نظام زندگى مردم و مناسبات اجتماعى ميان مردم بر مبناى عبوديّت خدا.⁽²⁾

3-2 - قسط و عدل

شاخص دوّم، قسط و عدل است. اساس كار بر عدالت و قسط و رساندن هر حقّى به حق دار بدون هيچ ملاحظه است.⁽³⁾

خطّ اصلى دوّم، عدالت مطلق و بى اغماض بود. عدالت در قضاوت، عدالت در برخوردارى هاى عمومى و نه خصوصىِ امكاناتى كه متعلّق به همه ى مردم است و بايد بين آنها با عدالت تقسيم شود، عدالت در اجراى حدود الهى، عدالت در مناصب و مسئوليّت دهى و مسئوليّت پذيرى. البتّه عدالت، غير از مساوات است؛ اشتباه نشود. گاهى مساوات، ظلم است. عدالت، يعنى هر چيزى را به جاىِ خود گذاشتن و به هركسى حقّ او را دادن. آن عدل مطلق و بى اغماض بود. در زمان پيامبر، هيچ كس در جامعه ى اسلامى از چارچوب عدالت خارج نبود.⁽⁴⁾

3-3 - علم و معرفت

شاخص سوّم، علم و معرفت است. در نظام نبوى، پايه ى همه چيز، دانستن و شناختن و آگاهى و بيدارى است. كسى را كوركورانه به سمتى حركت نميدهند؛ مردم را با آگاهى و معرفت و قدرتِ تشخيص، به نيروى فعّال، نه نيروى منفعل بدل ميكنند.⁽¹⁾

معرفت شفّاف و بى ابهام؛ معرفت نسبت به دين، معرفت نسبت به احكام، معرفت نسبت به جامعه، معرفت نسبت به تكليف، معرفت نسبت به خدا، معرفت نسبت به پيامبر، معرفت نسبت به طبيعت. همين معرفت بود كه به علم و علم اندوزى منتهى شد و جامعه ى اسلامى را در قرن چهارم هجرى به اوج تمدّن علمى رساند. پيامبر نميگذاشت ابهام باشد.⁽²⁾

3-4 - صفا، اخوّت و عشق و عاطفه

شاخص چهارم، صفا و اخوّت است. در نظام نبوى، درگيرى هاى برخاسته از انگيزه هاى خرافى، شخصى، سودطلبى و منفعت طلبى مبغوض است و با آن مبارزه ميشود. فضا، فضاى صميميّت و اخوّت و برادرى و همدلى است.⁽³⁾

اين هم از خصوصيّات اصلى جامعه اسلامى است؛ عشق به خدا، عشق خدا به مردم؛ محبّت، عشق، محبّت به همسر، محبّت به فرزند، كه مستحبّ است فرزند را ببوسى؛ مستحّب است كه به فرزند محبّت كنى؛ مستحبّ است كه به همسرت عشق بورزى و محبّت كنى؛ مستحبّ است كه به برادران مسلمان محبّت كنى و محبّت داشته باشى؛ محبّت به پيامبر، محبّت به اهل بيت.⁽⁴⁾

3-5 - صلاح اخلاقى و رفتارى

شاخص پنجم، صلاح اخلاقى و رفتارى است. انسانها را تزكيه و از مفاسد و رذائل اخلاقى، پيراسته و پاك ميكند؛ انسانِ بااخلاق و مزكّى ميسازد؛ «وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْحِكْمَةَ »⁽¹⁾. تزكيه، يكى از آن پايه هاى اصلى است؛ يعنى پيغمبر روى يكايك افراد، كار تربيتى و انسان سازى ميكرد.⁽²⁾

3-6 - اقتدار و عزّت

شاخص ششم، اقتدار و عزّت است. جامعه و نظام نبوى، توسرى خور، وابسته، دنباله رو و دست حاجت به سوى اين وآن درازكن نيست؛ عزيز و مقتدر و تصميم گير است؛ صلاح خود را كه شناخت، براى تأمين آن تلاش ميكند و كار خود را پيش ميبرد.⁽³⁾

3-7 - كار، حركت و پيشرفتِ دائمى

اشاره

شاخص هفتم، كار و حركت و پيشرفتِ دائمى است. توقّف در نظام نبوى وجود ندارد؛ به طور مرتّب، حركت، كار و پيشرفت است. اتّفاق نمى افتد كه يك زمان بگويند: ديگر تمام شد؛ حال بنشينيم استراحت كنيم! اين وجود ندارد. البتّه اين كار، كارِ لذّت آور و شادى بخشى است؛ كار خستگى آور و كسل كننده و ملول كننده و به تعب آورنده اى نيست؛ كارى است كه به انسان نشاط و نيرو و شوق ميدهد.⁽⁴⁾

پايه گذارى نمونه ى يك نظام كامل براى ابد در مدينه

پيغمبر وارد مدينه شد تا اين نظام را سرِ پا و كامل كند و آن را براى ابد

در تاريخ، به عنوان نمونه بگذارد تا هركسى در هرجاى تاريخ از بعد از زمان خودش تا قيامت توانست، مثل آن را به وجود آورد و در دلها شوق ايجاد كند تا انسانها به سوى چنان جامعه اى بروند. البتّه ايجاد چنين نظامى، به پايه هاى اعتقادى و انسانى احتياج دارد. اوّل بايد عقايد و انديشه هاى صحيحى وجود داشته باشد تا اين نظام بر پايه ى آن افكار بنا شود. پيغمبر اين انديشه ها و افكار را در قالب كلمه ى توحيد و عزّت انسان و بقيّه ى معارف اسلامى در دوران سيزده سال مكّه تبيين كرده بود؛ بعد هم در مدينه و در تمام آنات و لحظات تا دم مرگ، دائماً اين افكار و اين معارف بلند را كه پايه هاى اين نظامند به اين وآن تفهيم كرد و تعليم داد. دوّم، پايه ها و ستونهاى انسانى لازم است تا اين بنا بر دوش آنها قرار گيرد، چون نظام اسلامى قائم به فرد نيست، پيغمبر بسيارى از اين ستونها را هم در مكّه به وجود آورده و آماده كرده بود. يك عدّه، صحابه ى بزرگوار پيغمبر بودند با اختلاف مرتبه اى كه داشتند، اينها معلول و محصول تلاش و مجاهدت دوران سخت سيزده ساله ى مكّه بودند. يك عدّه هم كسانى بودند كه قبل از هجرت پيغمبر، در يثرب با پيام پيغمبر به وجود آمده بودند؛ از قبيل سعدبن معاذها و ابى ايّوب ها و ديگران. بعد هم كه پيغمبر آمد، از لحظه ى ورود، انسان سازى را شروع كرد و روزبه روز مديران لايق، انسانهاى بزرگ، شجاع، باگذشت، باايمان، قوى و بامعرفت به عنوان ستونهاى مستحكم اين بناى شامخ و رفيع، وارد مدينه شدند. هجرت پيغمبر به مدينه كه قبل از ورود پيامبر به اين شهر، يثرب ناميده ميشد و بعد از آمدن آن حضرت، مدينة النّبى نام گرفت، مثل نسيم خوش بهارى بود كه در فضاى اين شهر پيچيد و همه احساس كردند كأنّه گشايشى به وجود آمده است؛ لذا دلها متوجّه و بيدار شد. وقتى كه مردم شنيدند پيغمبر وارد قُبا شده است - قُبا نزديك مدينه است و آن حضرت پانزده روز در آنجا ماند - شوق ديدن ايشان روزبه روز در دل مردم مدينه بيشتر ميشد. بعضى از مردم به قُبا ميرفتند و

پيغمبر را زيارت ميكردند و برميگشتند؛ عدّه اى هم در مدينه منتظر بودند تا ايشان بيايد. بعد كه پيغمبر وارد مدينه شد، اين شوق و اين نسيم لطيف و ملايم، به طوفانى در دلهاى مردم تبديل شد و دلها را عوض كرد. ناگهان احساس كردند كه عقايد و عواطف و وابستگى هاى قبايلى و تعصّبات آنها، در چهره و رفتار و سخن اين مرد محو شده است و با دروازه ى جديدى به سوى حقايق عالم آفرينش و معارف اخلاقى آشنا شده اند. همين طوفان بود كه اوّل در دلها انقلاب ايجاد كرد؛ بعد به اطراف مدينه گسترش پيدا كرد؛ سپس دژ طبيعى مكّه را تسخير كرد و سرانجام به راه هاى دور قدم گذاشت و تا اعماق دو امپراتورى و كشور بزرگِ آن روز پيش رفت؛ و هرجا رفت، دلها را تكان داد و در درون انسانها انقلاب به وجود آورد. مسلمانان در صدر اسلام، ايران و روم را با نيروى ايمان فتح كردند. ملّتهاى مورد هجوم هم به مجرّدى كه اينها را ميديدند، در دلهايشان نيز اين ايمان به وجود مى آمد. شمشير براى اين بود كه مانعها و سركرده هاى زر و زورمدار را از سر راه بردارد؛ وَالّا توده ى مردم، همه جا همان طوفان را دريافت كرده بودند و دو امپراتورى عظيم در آن روزگار يعنى روم و ايران تا اعماقِ خودشان جزو نظام و كشور اسلامى شده بودند. همه ى اينها چهل سال طول كشيد؛ ده سالش در زمان پيغمبر بود؛ سى سال هم بعد از پيغمبر.⁽¹⁾

4 - مراحل و شيوه ى تدبير پيامبر اعظم در امور سياسى

اشاره

بعد، تدبير و سياست اداره ى آن نظام را طرّاحى كرد. وقتى انسان نگاه ميكند و ميبيند قدم به قدم، مدبّرانه و هوشيارانه پيش رفته است، ميفهمد كه پشت سر آن عزم و تصميم قوى و قاطع، چه انديشه و فكر و محاسبه ى دقيقى قرار گرفته است كه على الظّاهر جز با وحى الهى ممكن نيست. امروز هم كسانى كه بخواهند اوضاع آن ده سال را قدم به قدم دنبال كنند، چيزى

نميفهمند. اگر انسان هر واقعه اى را جداگانه حساب كند، چيزى ملتفت نميشود؛ بايد نگاه كند و ببيند ترتيب كار چگونه است؛ چطور همه ى اين كارها مدبّرانه، هوشيارانه و با محاسبه ى صحيح انجام گرفته است.⁽¹⁾

4-1 - قدم اوّل، ايجاد وحدت

اوّل، ايجاد وحدت است. همه ى مردم مدينه كه مسلمان نشدند؛ اكثراً مسلمان شدند و تعداد بسيار كمى هم نامسلمان ماندند. علاوه ى بر اينها، سه قبيله ى مهمّ يهودى، قبيله ى بنى قينقاع، قبيله ى بنى النضير و قبيله ى بنى قريظه در مدينه ساكن بودند؛ يعنى در قلعه هاى اختصاصىِ خودشان كه تقريباً به مدينه چسبيده بود، زندگى ميكردند. آمدنِ اينها به مدينه به صد سال، دويست سال قبل از آن برميگشت و اينكه چرا آمده بودند، خودش داستان طولانى و مفصّلى دارد. در زمانى كه پيغمبر اكرم وارد مدينه شد، خصوصيّت اين يهودى ها در دو، سه چيز بود: يكى اين بود كه ثروت اصلىِ مدينه، بهترين مزارع كشاورزى، بهترين تجارتهاى سودده و سودبخش ترين صنايع ساخت طلاآلات و امثال اين چيزها در اختيارشان بود. بيشتر مردم مدينه در موارد نياز به اينها مراجعه ميكردند؛ پول قرض ميگرفتند و ربا ميپرداختند؛ يعنى از لحاظ مالى، ريش همه در دست يهودى ها بود. دوّم اينكه بر مردم مدينه برترى فرهنگى داشتند. چون اهل كتاب بودند و با معارف گوناگون، معارف دينى و مسائلى كه از ذهن نيمه وحشى هاى مدينه، بسيار دور بود، آشنا بودند؛ لذا تسلّط فكرى داشتند. در واقع اگر بخواهيم به زبان امروز صحبت كنيم، يهودى ها در مدينه يك طبقه ى روشنفكر محسوب ميشدند؛ لذا مردم آنجا را تحميق و تحقير و مسخره ميكردند. البتّه آنجايى كه خطرى متوجّه شان ميشد و لازم بود، كوچكى هم ميكردند؛ ليكن به طور طبيعى اينها برتر بودند. خصوصيّت

سوّم اين بود كه با جاهاى دوردست هم ارتباط داشتند؛ يعنى محدود به فضاى مدينه نبودند. يهودى ها واقعيّتى در مدينه بودند؛ بنابراين پيغمبر بايد حساب اينها را ميكرد. پيغمبر اكرم يك ميثاقِ دست جمعىِ عمومى ايجاد كرد. وقتى آن حضرت وارد مدينه شد، بدون اينكه هيچ قراردادى باشد، بدون اينكه چيزى از مردم بخواهد و بدون اينكه مردم در اين باره مذاكره اى كرده باشند، روشن شد كه رهبرىِ اين جامعه متعلّق به اين مرد است؛ يعنى شخصيّت و عظمت نبوى به طور طبيعى همه را در مقابل او خاضع كرد؛ معلوم شد كه او رهبر است و آنچه ميگويد، بايد همه بر محورش حركت و اقدام كنند. پيغمبر ميثاقى نوشت كه مورد قبول همه قرار گرفت. اين ميثاق درباره ى تعامل اجتماعى، معاملات، منازعات، ديه، روابط پيغمبر با مخالفان، با يهودى ها و با غير مسلمان ها بود. همه ى اينها نوشته و ثبت شد؛ مفصّل هم هست؛ شايد دو سه صفحه ى كتابهاى بزرگ تواريخ قديمى را گرفته است.⁽¹⁾

4-2 - قدم دوّم، ايجاد اخوّت

اقدام بعدىِ بسيار مهم، ايجاد اخوّت بود. اشرافيگرى و تعصّبهاى خرافى و غرور قبيله اى و جدايى قشرهاى گوناگون مردم از يكديگر، مهم ترين بلاى جوامع متعصّب و جاهلى آن روز عرب بود. پيغمبر با ايجاد اخوّت، اينها را زير پاى خودش له كرد. بين فلان رئيس قبيله با فلان آدم بسيار پايين و متوسّط، اخوّت ايجاد كرد. گفت شما دو نفر با هم برادريد؛ آنها هم با كمال ميل اين برادرى را قبول كردند. اشراف و بزرگان را در كنار بردگانِ مسلمان شده و آزادى يافته قرار داد و با اين كار، همه ى موانع وحدت اجتماعى را از بين برد. وقتى ميخواستند براى مسجد، مؤذّن انتخاب كنند، خوش صداها و خوش قيافه ها زياد بودند، معاريف و شخصيّتهاى

برجسته متعدّد بودند؛ امّا از ميان همه ى اينها بلال حبشى را انتخاب كرد. نه زيبايى، نه صوت و نه شرف خانوادگى و پدر و مادرى مطرح بود؛ فقط اسلام و ايمان، مجاهدت در راه خدا و نشان دادن فداكارى در اين راه ملاك بود. ببينيد چطور ارزشها را در عمل مشخّص كرد. بيش از آنچه كه حرف او بخواهد در دلها اثر بگذارد، عمل و سيره و ممشاى او در دلها اثر گذاشت.⁽¹⁾

براى آنكه اين كار به سامان برسد، سه مرحله وجود داشت: مرحله ى اوّل، شالوده ريزى نظام بود كه با اين كارها انجام گرفت. مرحله ى دوّم، حراست از اين نظام بود. موجود زنده ى رو به رشد و نموّى كه همه ى صاحبان قدرت اگر او را بشناسند، از او احساس خطر ميكنند، قهراً دشمن دارد. اگر پيغمبر نتواند در مقابل دشمن، هوشيارانه از اين مولود طبيعىِ مبارك حراست كند، اين نظام از بين خواهد رفت و همه ى زحماتش بى حاصل خواهد بود؛ لذا بايد حراست كند. مرحله ى سوّم، عبارت از تكميل و سازندگى بنا است. شالوده ريزى كافى نيست؛ شالوده ريزى، قدم اوّل است. اين سه كار در عرض هم انجام ميگيرد. شالوده ريزى در درجه ى اوّل است؛ امّا در همين شالوده ريزى هم ملاحظه ى دشمنان شده است و بعد از اين هم حراست ادامه پيدا خواهد كرد. در همين شالوده ريزى، به بناى اشخاص و بنيانهاى اجتماعى نيز توجّه شده است و بعد از اين هم ادامه پيدا خواهد كرد.⁽²⁾

5 - سيره ى پيامبر در برخورد با پنج دشمن اصلى

5-1 - دشمن اوّل، قبايل نيمه وحشى اطراف مدينه

يك دشمن، كوچك و كم اهمّيّت است؛ امّا درعينِحال نبايد از او غافل ماند. يك وقت ممكن است يك خطر بزرگ به وجود آورد. او كدام است؟ قبايل نيمه وحشى اطراف مدينه. به فاصله ى ده فرسخ، پانزده

فرسخ، بيست فرسخ از مدينه، قبايل نيمه وحشى اى وجود دارند كه تمام زندگى آنها عبارت از جنگ و خونريزى و غارت و به جان هم افتادن و از همديگر قاپيدن است. پيغمبر اگر بخواهد در مدينه نظام اجتماعىِ سالم و مطمئن و آرامى به وجود آورد، بايد حساب اينها را بكند. پيغمبر فكر اينها را كرد. در هر كدام از آنها اگر نشانه ى صلاح و هدايت بود، با آنها پيمان بست؛ اوّل هم نگفت كه حتماً بياييد مسلمان شويد؛ نه، كافر و مشرك هم بودند؛ امّا با اينها پيمان بست تا تعرّض نكنند. پيغمبر بر عهد و پيمانِ خودش، بسيار پا فشارى ميكرد و پايدار بود؛ كه اين را هم عرض خواهم كرد. آنهايى را كه شرير بودند و قابل اعتماد نبودند، پيغمبر علاج كرد و خودش سراغ آنها رفت. اين سريه هايى كه شنيده ايد پيغمبر پنجاه نفر را سراغ فلان قبيله فرستاد، بيست نفر را سراغ فلان قبيله، مربوط به اينها است؛ كسانى كه خوى و طبيعت آنها آرام پذير و هدايت پذير و صلاح پذير نيست و جز با خونريزى و استفاده ى از قدرت نميتوانند زندگى كنند. لذا پيغمبر سراغ آنها رفت و آنها را منكوب كرد و سر جاى خودشان نشاند.⁽¹⁾

5-2 - دشمن دوّم، اشرافِ متكبّرِ قدرتمندِ متنفّذ مكّه

دشمن دوّم، مكّه است كه يك مركزيّت است. درست است كه در مكّه حكومتِ به معناى رايج خودش وجود نداشت؛ امّا يك گروه اشرافِ متكبّرِ قدرتمندِ متنفّذ با هم بر مكّه حكومت ميكردند. اينها با هم اختلاف داشتند، امّا در مقابل اين مولود جديد، با يكديگر همدست بودند. پيغمبر ميدانست خطر عمده از ناحيه ى آنها است؛ همين طور هم در عمل اتّفاق افتاد. پيغمبر احساس كرد اگر بنشيند تا آنها سراغش بيايند، يقيناً آنها فرصت خواهند يافت؛ لذا سراغ آنها رفت؛ منتها به طرف مكّه حركت نكرد. راه كاروانىِ آنها از نزديكى مدينه عبور ميكرد؛ پيغمبر تعرّض خودش را به

آنها شروع كرد، كه جنگ بدر، مهم ترينِ اين تعرّضها در اوّلِ كار بود. پيغمبر تعرّض را شروع كرد؛ آنها هم با تعصّب و پيگيرى و لجاجت به جنگ آن حضرت آمدند. تقريباً چهار، پنج سال وضع اين گونه بود؛ يعنى پيغمبر آنها را به حال خودشان رها نميكرد؛ آنها هم اميدوار بودند كه بتوانند اين مولود جديد يعنى نظام اسلامى را كه از آن احساس خطر ميكردند، ريشه كن كنند. جنگ اُحد و جنگهاى متعدّد ديگرى كه اتّفاق افتاد، در همين زمينه بود.

آخرين جنگى كه آنها سراغ پيغمبر آمدند، جنگ خندق يكى از آن جنگهاى بسيار مهم بود. همه ى نيرويشان را جمع كردند و از ديگران هم كمك گرفتند و گفتند ميرويم پيغمبر و دويست نفر، سيصد نفر، پانصد نفر از ياران نزديك او را قتل عام ميكنيم؛ مدينه را هم غارت ميكنيم و آسوده برمى گرديم؛ ديگر هيچ اثرى از اينها نخواهد ماند. قبل از آنكه اينها به مدينه برسند، پيغمبر اكرم از قضايا مطّلع شد و آن خندق معروف را كَند. يك طرف مدينه قابل نفوذ بود؛ لذا در آنجا خندقى تقريباً به عرض چهل متر كَندند. ماه رمضان بود. طبق بعضى از روايات، هوا بسيار سرد بود؛ آن سال بارندگى هم نشده بود و مردم درآمدى نداشتند؛ لذا مشكلات فراوانى وجود داشت. سخت تر از همه، پيغمبر كار كرد. در كندن خندق، هرجا ديد كسى خسته شده و گير كرده و نميتواند پيش برود، پيغمبر ميرفت كلنگ را از او ميگرفت و بنا ميكرد به كار كردن؛ يعنى فقط با دستور حضور نداشت؛ با تنِ خود در وسط جمعيّت حضور داشت. كفّار، مقابل خندق آمدند، امّا ديدند نميتوانند؛ لذا شكسته و مفتضح و مأيوس و ناكام مجبور شدند برگردند. پيغمبر فرمود تمام شد؛ اين آخرين حمله ى قريش مكّه به ما است. از حالا ديگر نوبت ما است؛ ما به طرف مكّه و به سراغ آنها ميرويم.

سال بعد از آن، پيغمبر گفت ما ميخواهيم به زيارت عمره بياييم. ماجراى حديبيه كه يكى از ماجراهاى بسيار پُرمغز و پُرمعنا است در اين زمان اتّفاق افتاد. پيغمبر به قصد عمره به طرف مكّه حركت كرد. آنها ديدند

در ماه حرام كه ماه جنگ نيست - و آنها هم به ماه حرام احترام ميگذاشتند - پيغمبر به طرف مكّه مى آيد. چه كار كنند؟ راه را باز بگذارند بيايد؟ با اين موفّقيّت، چه كار خواهند كرد و چطور ميتوانند در مقابل او بايستند؟ آيا در ماه حرام بروند با او جنگ كنند؟ چگونه جنگ كنند؟ بالاخره تصميم گرفتند و گفتند ميرويم و نميگذاريم او به مكّه بيايد؛ و اگر بهانه اى پيدا كرديم، قتل عامشان ميكنيم. پيغمبر با عالى ترين تدبير، كارى كرد كه آنها نشستند و با او قرارداد امضا كردند تا برگردد؛ امّا سال بعد بيايد و عمره به جا آورد و در سرتاسر منطقه هم براى تبليغات پيغمبر فضا باز باشد. اسمش صلح است؛ امّا خداى متعال در قرآن ميفرمايد: «إِنّٰا فَتَحْنٰا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً »⁽¹⁾ما براى تو فتح مبينى ايجاد كرديم. اگر كسانى به مَراجع صحيح و محكم تاريخ، مراجعه كنند، خواهند ديد كه ماجراى حديبيه چقدر عجيب است. سال بعد پيغمبر به عمره رفت و على رغم آنها، شوكت آن بزرگوار روزبه روز زياد شد. سال بعدش يعنى سال هشتم كه كفّار نقض عهد كرده بودند، پيغمبر رفت و مكّه را فتح كرد، كه فتحى عظيم و حاكى از تسلّط و اقتدار آن حضرت بود. بنابراين پيغمبر با اين دشمن هم مدبّرانه، قدرتمندانه، با صبر و حوصله، بدون دستپاچگى و بدون حتّى يك قدم عقب نشينى برخورد كرد و روزبه روز و لحظه به لحظه به طرف جلو پيش رفت.⁽²⁾

5-3 - دشمن سوّم، يهودى ها

دشمن سوّم، يهودى ها بودند؛ يعنى بيگانگانِ نامطمئنّى كه على العجاله حاضر شدند با پيغمبر در مدينه زندگى كنند؛ امّا دست از موذيگرى و اخلالگرى و تخريب برنميداشتند. اگر نگاه كنيد، بخش مهمّى از سوره ى بقره و بعضى از سوره هاى ديگر قرآن مربوط به برخورد و مبارزه ى فرهنگى

پيغمبر با يهود است. گفتيم كه چون اينها فرهنگى بودند؛ آگاهى هايى داشتند؛ روى ذهنهاى مردم ضعيف الايمان اثرِ زياد ميگذاشتند؛ توطئه ميكردند؛ مردم را نااميد ميكردند و به جان هم مى انداختند. اينها دشمن سازمان يافته اى بودند. پيغمبر تا آنجايى كه ميتوانست، با اينها مدارا كرد؛ امّا بعد كه ديد اينها مدارابردار نيستند، مجازاتشان كرد. پيغمبر، بيخود و بدون مقدّمه هم سراغ اينها نرفت؛ هر كدام از اين سه قبيله عملى انجام دادند و پيغمبر بر طبق آن عمل، آنها را مجازات كرد. اوّل، بنى قينقاع بودند كه به پيغمبر خيانت كردند؛ پيغمبر سراغشان رفت و فرمود بايد از آنجا برويد؛ اينها را كوچ داد و از آن منطقه بيرون كرد و تمام امكاناتشان براى مسلمانها ماند. دسته ى دوّم، بنى نضير بودند. اينها هم خيانت كردند كه داستان خيانتهايشان مهم است، لذا پيغمبر فرمود مقدارى از وسايلتان را برداريد و برويد؛ اينها هم مجبور شدند و رفتند. دسته ى سوّم بنى قريظه بودند كه پيغمبر امان و اجازه شان داد تا بمانند؛ اينها را بيرون نكرد؛ با اينها پيمان بست تا در جنگ خندق نگذارند دشمن از طرف محلّاتشان وارد مدينه شود؛ امّا اينها ناجوانمردى كردند و با دشمن پيمان بستند تا در كنار آنها به پيغمبر حمله كنند! يعنى نه فقط به پيمانشان با پيغمبر پايدار نماندند، بلكه در آن حالى كه پيغمبر يك قسمت مدينه را كه قابل نفوذ بود خندق حفر كرده بود و محلّات اينها در طرف ديگرى بود كه بايد مانع از اين ميشدند كه دشمن از آنجا بيايد، اينها رفتند با دشمن مذاكره و گفتگو كردند تا دشمن و آنها مشتركاً از آنجا وارد مدينه شوند و از پشت به پيغمبر خنجر بزنند! پيغمبر در اثناى توطئه ى اينها، ماجرا را فهميد. محاصره ى مدينه، قريب يك ماه طول كشيده بود؛ در اواسط اين يك ماه بود كه اينها اين خيانت را كردند. پيغمبر مطّلع شد كه اينها چنين تصميمى گرفته اند. با يك تدبير بسيار هوشيارانه، كارى كرد كه بين اينها و قريش به هم خورد كه ماجرايش را در تاريخ نوشته اند. كارى كرد كه اطمينان اينها و قريش

از همديگر سلب شد. يكى از آن حيله هاى جنگىِ سياسىِ بسيار زيباى پيغمبر همين جا بود؛ يعنى اينها را على العجاله متوقّف كرد تا نتوانند لطمه بزنند. بعد كه قريش و همپيمانانشان شكست خوردند و از خندق جدا شدند و به طرف مكّه رفتند، پيغمبر به مدينه برگشت. همان روزى كه برگشت، نماز ظهر را خواند و فرمود نماز عصر را جلوى قلعه هاى بنى قريظه ميخوانيم؛ راه بيفتيم به آنجا برويم؛ يعنى حتّى يك شب هم معطّل نكرد؛ رفت و آنها را محاصره كرد. بيست وپنج روز بين اينها محاصره و درگيرى بود؛ بعد پيغمبر همه ى مردان جنگى اينها را به قتل رساند؛ چون خيانتشان بزرگ تر بود و قابل اصلاح نبودند. پيغمبر با اينها اين گونه برخورد كرد؛ يعنى دشمنىِ يهود را عمدتاً در قضيّه ى بنى قريظه، قبلش در قضيّه ى بنى نضير، بعدش در قضيّه ى يهوديان خيبر اين گونه با تدبير و قدرت و پيگيرى و همراه با اخلاق والاى انسانى از سر مسلمانها رفع كرد. در هيچ كدام از اين قضايا، پيغمبر نقض عهد نكرد؛ حتّى دشمنان اسلام هم اين را قبول دارند كه پيغمبر در اين قضايا هيچ نقض عهدى نكرد؛ آنها بودند كه نقض عهد كردند.⁽¹⁾

5-4 - دشمن چهارم، منافقين

دشمن چهارم، منافقين بودند. منافقين در داخل مردم بودند؛ كسانى كه به زبان ايمان آورده بودند، امّا در باطن ايمان نداشتند؛ مردمان پست، معاند، تنگ نظر و آماده ى همكارى با دشمن، منتها سازمان نيافته. فرق اينها با يهود اين بود. پيغمبر با دشمن سازمان يافته اى كه آماده و منتظر حمله است تا ضربه بزند، مثل برخورد با يهود رفتار ميكند و به آنها امان نميدهد؛ امّا دشمنى را كه سازمان يافته نيست و لجاجتها و دشمنى ها و خباثتهاى فردى دارد و بى ايمان است، تحمّل ميكند. عبدالله بن اُبَى، يكى

از دشمن ترين دشمنان پيغمبر بود. تقريباً تا سال آخر زندگى پيغمبر، اين شخص زنده بود؛ امّا پيغمبر با او رفتار بدى نكرد. درعينِحال كه همه ميدانستند او منافق است؛ ولى با او مماشات كرد؛ مثل بقيّه ى مسلمانها با او رفتار كرد؛ سهمش را از بيت المال داد، امنيّتش را حفظ كرد، حرمتش را رعايت كرد. با اينكه آنها اين همه بدجنسى و خباثت ميكردند؛ كه باز در سوره ى بقره، فصلى مربوط به همين منافقين است. وقتى كه جمعى از اين منافقين كارهاى سازمان يافته كردند، پيغمبر به سراغشان رفت. در قضيّه ى مسجد ضرار، اينها رفتند مركزى درست كردند؛ با خارج از نظام اسلامى يعنى با كسى كه در منطقه ى روم بود؛ مثل ابوعامر راهب ارتباط برقرار كردند و مقدّمه سازى كردند تا از روم عليه پيغمبر لشكر بكشند. در اينجا پيغمبر به سراغ آنها رفت و مسجدى را كه ساخته بودند، ويران كرد و سوزاند. فرمود اين مسجد، مسجد نيست؛ اينجا محلّ توطئه عليه مسجد و عليه نام خدا و عليه مردم است. يا آنجايى كه يك دسته از همين منافقين، كفر خودشان را ظاهر كردند و از مدينه رفتند و در جايى لشكرى درست كردند؛ پيغمبر با اينها مبارزه كرد و فرمود اگر نزديك بيايند، به سراغشان ميرويم و با آنها ميجنگيم؛ با اينكه منافقين در داخل مدينه هم بودند و پيغمبر با آنها كارى نداشت. بنابراين با دسته ى سوّم، برخورد سازمان يافته ى قاطع؛ امّا با دسته ى چهارم، برخورد همراه با ملايمت داشت؛ چون اينها سازمان يافته نبودند و خطرشان، خطر فردى بود. پيغمبر با رفتار خود، غالباً هم اينها را شرمنده ميكرد.⁽¹⁾

5-5 - دشمن پنجم، دشمن درون

و امّا دشمن پنجم. دشمن پنجم عبارت بود از دشمنى كه در درون هر يك از افراد مسلمان و مؤمن وجود داشت. خطرناك تر از همه ى دشمنها

هم همين است. اين دشمن در درون ما هم وجود دارد: تمايلات نفسانى، خودخواهى ها، ميل به انحراف، ميل به گمراهى و لغزشهايى كه زمينه ى آن را خود انسان فراهم ميكند. پيغمبر با اين دشمن هم سخت مبارزه كرد؛ منتها مبارزه ى با اين دشمن، به وسيله ى شمشير نيست؛ به وسيله ى تربيت و تزكيه و تعليم و هشدار دادن است. لذا وقتى كه مردم با آن همه زحمت از جنگ برگشتند، پيغمبر فرمود شما از جهاد كوچك تر برگشتيد، حالا مشغول جهاد بزرگ تر شويد. عجب! يا رسول الله! جهاد بزرگ تر چيست؟ ما اين جهاد با اين عظمت و با اين زحمت را انجام داديم؛ مگر بزرگ تر از اين هم جهادى وجود دارد؟ فرمود بله، جهاد با نفس خودتان. اگر قرآن ميفرمايد: «اَلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ »⁽¹⁾، اينها منافقين نيستند؛ البتّه عدّه اى از منافقين هم جزو «الّذين فى قلوبهم مرض» اند، امّا هركسى كه «الّذين فى قلوبهم مرض» است؛ يعنى در دل، بيمارى دارد جزو منافقين نيست؛ گاهى مؤمن است، امّا در دلش مرض هست. اين مرض يعنى چه؟ يعنى ضعفهاى اخلاقى، شخصيّتى، هوسرانى و ميل به خودخواهى هاى گوناگون؛ كه اگر جلويش را نگيرى و خودت با آنها مبارزه نكنى، ايمان را از تو خواهد گرفت و تو را از درون پوك خواهد كرد. وقتى ايمان را از تو گرفت، دل تو بى ايمان و ظاهر تو باايمان است؛ آن وقت اسم چنين كسى منافق است. اگر خداى نكرده دل من و شما از ايمان تهى شد، درحالى كه ظاهرمان، ظاهرِ ايمانى است؛ پايبندى ها و دلبستگى هاى اعتقادى و ايمانى را از دست داديم، امّا زبان ما همچنان همان حرفهاى ايمانى را ميزند كه قبلاً ميزد؛ اين ميشود نفاق؛ اين هم خطرناك است. قرآن ميفرمايد: «ثُمَّ كٰانَ عٰاقِبَةَ اَلَّذِينَ أَسٰاؤُا اَلسُّواىٰ أَنْ كَذَّبُوا بِآيٰاتِ اَللّٰهِ »⁽²⁾آن كسانى كه كار بد كردند، بدترين نصيبشان خواهد شد. آن بدترين چيست؟ تكذيب آيات الهى. در جاى ديگر ميفرمايد: آن كسانى كه

به اين وظيفه ى بزرگ انفاق در راه خدا عمل نكردند، «فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلىٰ يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اَللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا كٰانُوا يَكْذِبُونَ »⁽¹⁾چون با خدا خلف وعده كردند، در دلشان نفاق به وجود آمد. خطر بزرگ براى جامعه ى اسلامى اين است؛ هرجا هم كه شما در تاريخ مى بينيد جامعه ى اسلامى منحرف شده، از اينجا منحرف شده است. ممكن است دشمن خارجى بيايد، سركوب كند، شكست دهد و تارومار كند؛ امّا نميتواند نابود كند، بالاخره ايمان ميماند و در جايى سر بلند ميكند و سبز ميشود. امّا آنجايى كه اين لشكرِ دشمن درونى به انسان حمله كرد و درون انسان را تهى و خالى نمود، راه منحرف خواهد شد. هرجا انحراف وجود دارد، منشأش اين است. پيغمبر با اين دشمن هم مبارزه كرد.⁽²⁾

5-6 - الگوى رفتارى پيامبر در برخورد با دوست و دشمن

پيغمبر در رفتار خود مدبّرانه عمل كرد و سرعت عمل داشت. نگذاشت در هيچ قضيّه اى وقت بگذرد. قناعت و طهارت شخصى داشت و هيچ نقطه ى ضعفى در وجود مباركش نبود. او معصوم و پاكيزه بود؛ اين خودش مهم ترين عامل در اثرگذارى است. ما بايد ياد بگيريم؛ مقدار زيادى از اين حرفها را بايد به بنده بگويند؛ من بايد ياد بگيرم؛ مسئولان بايد ياد بگيرند. اثرگذارى با عمل، بمراتب فراگيرتر و عميق تر است از اثرگذارى با زبان. او قاطعيّت و صراحت داشت. پيغمبر هيچ وقت دو پهلو حرف نزد. البتّه وقتى با دشمن مواجه ميشد، كار سياسىِ دقيق ميكرد و دشمن را به اشتباه مى انداخت. در موارد فراوانى، پيغمبر دشمن را غافلگير كرده است؛ چه از لحاظ نظامى، چه از لحاظ سياسى؛ امّا با مؤمنين و مردم خود، هميشه

صريح، شفّاف و روشن حرف ميزد و سياسى كارى نميكرد و در موارد لازم نرمش نشان ميداد؛ مثل قضيّه ى عبدالله بن اُبَى كه ماجراهاى مفصّلى دارد. او هرگز عهد و پيمان خودش را با مردم و با گروه هايى كه با آنها عهد و پيمان بسته بود حتّى با دشمنانش، حتّى با كفّار مكّه نشكست. پيغمبر عهد و پيمان خود را با آنها نقض نكرد؛ آنها نقض كردند، پيغمبر پاسخ قاطع داد. هرگز پيمان خودش را با كسى نقض نكرد؛ لذا همه ميدانستند كه وقتى با اين شخص قرارداد بستند، به قرارداد او ميشود اعتماد كرد. از سوى ديگر، پيغمبر تضرّع خودش را از دست نداد و ارتباط خود را با خدا روزبه روز محكم تر كرد. در وسط ميدان جنگ، همان وقتى كه نيروهاى خودش را مرتّب ميكرد، تشويق و تحريض ميكرد، خودش دست به سلاح ميبرد و فرماندهىِ قاطع ميكرد، يا آنها را تعليم ميداد كه چه كار كنند، روى زانو مى افتاد و دستش را پيش خداى متعال بلند ميكرد و جلوى مردم بنا ميكرد به اشك ريختن و با خدا حرف زدن: پروردگارا! تو به ما كمك كن؛ پروردگارا! تو از ما پشتيبانى كن؛ پروردگارا! تو خودت دشمنانت را دفع كن. نه دعاى او موجب ميشد كه نيرويش را به كار نگيرد؛ نه به كار گرفتن نيرو، موجب ميشد كه از توسّل و تضرّع و ارتباط با خدا غافل بماند؛ به هر دو توجّه داشت. او هرگز در مقابل دشمن عنود دچار ترديد و ترس نشد. اميرالمؤمنين كه مظهر شجاعت است ميگويد هروقت در جنگها شرايط سخت ميشد و به تعبير امروز ما كم مى آورديم، به پيغمبر پناه ميبرديم. هروقت كسى در جاهاى سخت، احساس ضعف ميكرد، به پيغمبر پناه ميبرد. او ده سال حكومت كرد؛ امّا اگر بخواهيم عملى را كه در اين ده سال انجام گرفته، به يك مجموعه ى پُركار بدهيم تا آن را انجام دهند، در طىّ صد سال هم نميتوانند آن همه كار و تلاش و خدمت را انجام دهند. اگر ما كارهاى امروزمان را با آنچه كه پيغمبر انجام داد، مقايسه كنيم، آنگاه ميفهميم كه پيغمبر چه

كرده است. اداره ى آن حكومت و ايجاد آن جامعه و ايجاد آن الگو، يكى از معجزات پيغمبر است. مردم ده سال با او شب و روز زندگى كردند؛ به خانه اش رفتند و او به خانه شان آمد؛ در مسجد با هم بودند؛ در راه با هم رفتند؛ با هم مسافرت كردند؛ با هم خوابيدند؛ با هم گرسنگى كشيدند؛ با هم شادى كردند. محيط زندگى پيغمبر، محيط شادى هم بود؛ با افراد شوخى ميكرد، مسابقه ميگذاشت و خودش هم در آن شركت ميكرد. آن مردمى كه ده سال با او زندگى كردند، روزبه روز محبّت پيغمبر و اعتقاد به او در دلهايشان عميق تر شد. وقتى در فتح مكّه، ابوسفيان مخفيانه و با حمايت عبّاس عموى پيغمبر به اردوگاه آن حضرت آمد تا امان بگيرد، صبح ديد كه پيغمبر وضو ميگيرد و مردم اطراف آن حضرت جمع شده اند تا قطرات آبى را كه از صورت و دست ايشان ميچكد، از يكديگر بربايند! گفت: من كسرى و قيصر، اين پادشاهان بزرگ و مقتدر دنيا را ديده ام؛ امّا چنين عزّتى را در آنها نديده ام. آرى؛ عزّت معنوى، عزّت واقعى است؛ «وَ لِلّٰهِ اَلْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ »⁽¹⁾مؤمنين هم اگر آن راه را بروند، عزّت دارند. در مثل چنين روزهايى روز بيست وهشتم صفر اين نور آسمانى، اين انسان والا و اين پدر مهربان از ميان مردم رفت و آنها را غمگين و داغدار كرد. روز رحلت پيغمبر و قبل از آن، روزهاى بيمارى آن حضرت، روزهاى سختى براى مدينه بود؛ بويژه با آن خصوصيّاتى كه اندكى قبل از رحلت پيغمبر پيش آمد. پيغمبر به مسجد آمد و روى منبر نشست و فرمود: هركس به گردن من حقّى دارد، آن حق را از من بگيرد. مردم شروع به گريه كردند و گفتند يا رسول الله! ما به گردن تو حق داشته باشيم! فرمود رسوايى پيش خدا سخت تر از رسوايى پيش شما است؛ اگر به گردن من حقّى داريد، اگر از من طلبى

داريد، بياييد و بگيريد تا به روز قيامت نيفتد. ببينيد چه اخلاقى! كيست كه دارد اين حرف را ميزند؟ آن انسان والايى كه جبرئيل به مصاحبت با او افتخار ميكند؛ امّا درعينِحال با مردم شوخى نميكند؛ جدّى ميگويد تا مبادا در جايى به وسيله ى او، ندانسته حقّى از كسى ضايع شده باشد. پيغمبر اين مطلب را دو بار، سه بار تكرار كرد. البتّه در تاريخ ماجراهايى را آورده اند كه من خيلى نميدانم كدامش و چقدرش دقيق است؛ امّا آن مطلبى كه غالباً نقل كرده اند، اين است كه يك نفر بلند شد و عرض كرد: يا رسول الله! من به گردن تو حقّى دارم. تو يك وقت با ناقه از پهلوِ من عبور ميكردى؛ من هم سوار بودم، تو هم سوار بودى. ناقه ى من نزديك تو آمد و تو با عصا، هى كردى؛ ولى عصا به شكم من خورد و من اين را از تو طلبكارم! پيغمبر پيرهنش را بالا زد و گفت همين حالا بيا قصاص كن؛ نگذار به قيامت بيفتد. مردم حيرت زده نگاه ميكردند و ميگفتند آيا اين مرد واقعاً ميخواهد قصاص كند؟ آيا دلش خواهد آمد؟ ديدند پيغمبر كسى را فرستاد تا از خانه، همان چوبدستى را بياورند. بعد فرمود: بيا بگير و با همين چوب به شكم من بزن. آن مرد جلو آمد. مردم، همه مبهوت، متحيّر و شرمنده از اينكه نكند اين مرد بخواهد اين كار را بكند؛ امّا يك وقت ديدند او روى پاى پيغمبر افتاد و بنا كرد شكم پيغمبر را بوسيدن. گفت: يا رسول الله! من با مسّ بدن تو خودم را از آتش دوزخ نجات ميدهم!⁽¹⁾

6 - اخلاق حكومتى پيامبر

6-1 - عادل و باتدبير

آن حضرت عادل و باتدبير بود. كسى كه تاريخ ورود پيامبر به مدينه را بخواند آن جنگهاى قبيله اى، آن حمله كردن ها، آن كشاندن دشمن از مكّه به وسط بيابانها، آن ضربات متوالى، آن برخورد با دشمن عنود، چنان تدبير

قوى و حكمت آميز و همه جانبه اى در خلال اين تاريخ مشاهده ميكند كه حيرت آور است و مجال نيست كه من بخواهم آن را بيان كنم.⁽¹⁾

6-2 - حافظ و نگهدارنده ى ضابطه و قانون

او حافظ و نگهدارنده ى ضابطه و قانون بود و نميگذاشت قانون، چه توسّط خودش و چه توسّط ديگران نقض شود. خودش هم محكوم قوانين بود. آيات قرآن هم بر اين نكته ناطق است. برطبق همان قوانينى كه مردم بايد عمل ميكردند، خود آن بزرگوار هم دقيقاً و به شدّت عمل ميكرد و اجازه نميداد تخلّفى بشود. وقتى كه در جنگ بنى قريظه مردهاى آن طرف را گرفتند؛ خائنهايشان را به قتل رساندند و بقيّه را اسير كردند و اموال و ثروت بنى قريظه را آوردند، چند نفر از امّهات مؤمنين كه يكى جناب امّ‌المؤمنين زينب بنت جحش است، يكى امّ‌المؤمنين عايشه است، يكى امّ‌المؤمنين حفصه است، به پيامبر عرض كردند: يا رسول الله! اين همه طلا و اين همه ثروت از يهود آمده، يك مقدار هم به ما بدهيد. امّا پيامبر اكرم با اينكه زنها مورد علاقه اش بودند؛ به آنها محبّت داشت و نسبت به آنها بسيار خوش رفتار بود، حاضر نشد به خواسته شان عمل كند. اگر پيامبر ميخواست از آن ثروتها به همسران خود بدهد، مسلمانان هم حرفى نداشتند؛ ليكن او حاضر نشد. بعد كه زياد اصرار كردند، پيامبر با آنها حالت كناره گيرى به خود گرفت و يك ماه از زنان خودش دورى كرد كه از او چنان توقّعى كردند. بعد آيات شريفه ى سوره ى احزاب نازل شد: «يٰا نِسٰاءَ اَلنَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ اَلنِّسٰاءِ »⁽²⁾، «يٰا أَيُّهَا اَلنَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اَلْحَيٰاةَ اَلدُّنْيٰا وَ زِينَتَهٰا فَتَعٰالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَ أُسَرِّحْكُنَّ سَرٰاحاً جَمِيلاً وَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اَلدّٰارَ اَلْآخِرَةَ فَإِنَّ اَللّٰهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنٰاتِ مِنْكُنَّ

أَجْراً عَظِيماً ً»⁽¹⁾. پيامبر فرمود: اگر ميخواهيد با من زندگى كنيد، زندگى زاهدانه است و تخطّى از قانون ممكن نيست.⁽²⁾

6-3 - عهدنگهدار

از ديگر خلقيّات حكومتى او اين بود كه عهد نگهدار بود. هيچ وقت عهد شكنى نكرد. قريش با او عهد شكنى كردند، امّا او نكرد. يهود بارها عهدشكنى كردند، او نكرد.⁽³⁾

6-4 - رازدار

او همچنين رازدار بود. وقتى براى فتح مكّه حركت ميكرد، هيچ كس نفهميد پيامبر كجا ميخواهد برود. همه ى لشكر را بسيج كرد و گفت بيرون برويم. گفتند كجا، گفت بعد معلوم خواهد شد. به هيچ كس اجازه نداد كه بفهمد او به سمت مكّه ميرود. كارى كرد كه تا نزديك مكّه، قريش هنوز خبر نداشتند كه پيامبر به مكّه مى آيد!⁽⁴⁾

6-5 - توجّه كننده به تفاوتهاى دشمنان

دشمنان را يكسان نميدانست. اين از نكات مهمّ زندگى پيامبر است. بعضى از دشمنان، دشمنانى بودند كه دشمنيشان عميق بود؛ امّا پيامبر اگر ميديد خطر عمده اى ندارند، كارى به كارشان نداشت و نسبت به آنها

آسان گير بود. بعضى دشمنان هم بودند كه خطر داشتند، امّا پيامبر آنها را مراقبت ميكرد و زير نظر داشت؛ مثل عبدالله بن اُبَى. عبدالله بن اُبَى منافق درجه ى يك، عليه پيامبر توطئه هم ميكرد؛ ليكن پيامبر فقط او را زير نظر داشت، كارى به كار او نداشت و تا اواخر عمرِ پيامبر هم بود. اندكى قبل از وفات پيامبر، عبدالله بن اُبَى از دنيا رفت؛ امّا پيامبر او را تحمّل ميكرد. اينها دشمنانى بودند كه از ناحيه ى آنها حكومت و نظام اسلامى و جامعه ى اسلامى مورد تهديد جدّى واقع نميشد. امّا پيامبر با دشمنانى كه از ناحيه ى آنها خطر وجود داشت، به شدّت سخت گير بود. همان آدم مهربان، همان آدم دل رحم، همان آدم پرگذشت و با اغماض، دستور داد كه خائنان بنى قريظه را كه چند صد نفر ميشدند در يك روز به قتل رساندند و بنى نضير و بنى قينقاع را بيرون راندند و خيبر را فتح كردند؛ چون اينها دشمنان خطرناكى بودند. پيامبر با آنها اوّلِ ورود به مكّه كمال مهربانى را به خرج داده بود؛ امّا اينها در مقابل خيانت كردند و از پشت خنجر زدند و توطئه و تهديد كردند. پيامبر عبدالله بن اُبى را تحمّل ميكرد؛ يهودى داخل مدينه را تحمّل ميكرد؛ قرشى پناه آورنده ى به او يا بى آزار را تحمّل ميكرد. وقتى مكّه را فتح كرد، چون ديگر خطرى از ناحيه ى آنها نبود، حتّى امثال ابى سفيان و بعضى از بزرگان ديگر را نوازش هم كرد؛ امّا اين دشمن غدّار خطرناك غير قابل اطمينان را به شدّت سركوب كرد. اينها اخلاق حكومتى آن بزرگوار است. در مقابل وسوسه هاى دشمن، هوشيار؛ در مقابل مؤمنين، خاكسار؛ در مقابل دستور خدا، مطيع محض و عبد به معناى واقعى؛ در مقابل مصالح مسلمانان، بى تاب براى اقدام و انجام. اين، خلاصه اى از شخصيّت آن بزرگوار است.⁽¹⁾

7 - تدبير پيامبر براى حكومت بعد از خود

مسئله ى غدير و تعيين اميرالمؤمنين (عليه السّلام) به عنوان ولىّ‌امر امّت اسلامى از سوى پيامبر مكرّم اسلام (صلّى الله عليه وآله وسلّم) يك حادثه ى بسيار بزرگ و پُرمعنا است؛ درحقيقت دخالت نبىّ مكرّم در امر مديريّت جامعه است. معناى اين حركت كه در روز هجدهم ذى الحجّه سال دهم هجرت اتّفاق افتاد، اين است كه اسلام به مسئله ى مديريّت جامعه به چشم اهمّيّت نگاه ميكند. اين طور نيست كه امر مديريّت در نظام اسلامى و جامعه ى اسلامى، رها و بى اعتنا باشد. علّت هم اين است كه مديريّت يك جامعه، جزو اثرگذارترين مسائل جامعه است. تعيين اميرالمؤمنين هم كه مظهر تقوا و علم و شجاعت و فداكارى و عدل در ميان صحابه ى پيغمبر است ابعاد اين مديريّت را روشن ميكند. معلوم ميشود آنچه از نظر اسلام در باب مديريّت جامعه اهمّيّت دارد، اينها است. كسانى كه اميرالمؤمنين را به جانشينىِ بلافصل هم قبول ندارند، در علم و زهد و تقوا و شجاعت آن بزرگوار و در فداكارى او براى حق و عدل، ترديد ندارند؛ اين موردِ اتّفاق همه ى مسلمين و همه ى كسانى است كه اميرالمؤمنين (عليه السّلام) را مى شناسند. اين نشان ميدهد كه جامعه ى اسلامى از نظر اسلام و پيغمبر، چه نوع مديريّت و زمامدارى و حكومتى را بايد به عنوان هدفِ مطلوب دنبال كند.

مشكل جوامع بشرى هم در مهم ترين مقاطع، در همين نقطه بوده است؛ يعنى جوامع بشرى هرگاه از زمامداران باتدبير و باتقوا و پرهيزكار و شجاع برخوردار بوده اند، توانسته اند قدمهايى جلو بروند. آن وقتى كه جوامع دچار مديرانى شدند كه براى آنها پرهيزكارى و پاكدامنى معنا نداشت، ترجيح منافع مردم بر منافع خودشان مطرح نبود، ترس از خدا و محاسبه ى الهى برايشان مطرح نبود، انسانهاى ضعيف، انسانهاى دلبسته ى به منافع و شهوات شخصى [بودند،] مشكلات برايشان به وجود آمد؛ چه مشكلات مادّى و چه مشكلات اخلاقى و معنوى. اينكه مى بينيد ملل اسلامى

و كشورهاى اسلامى در برهه اى از تاريخ، مقهور قدرتهاى ظالم و متجاوز شدند، علّت همين بود. اگر آن روزى كه استعمار و لشكركشى ها و كشورگشايى هاى غربى در مناطق اسلامى شروع شد، زمامداران مسلمان از دين، از پاكدامنى، از غيرت و از شجاعت برخوردار بودند، قضيّه اين طور نميشد. اگر پايبند به شهوات و پايبند به تسلّط خودشان بر مقام و قدرتِ چند روزه نبودند، موضوع اين طور نميشد. ضعف مسلمانان و جوامع اسلامى، اغلب ناشى شده است از ضعف مديران جوامع و زمامداران آنها؛ البتّه هر دو روى هم اثر ميگذارند. مديريّتهاى ناتوان و نااهل، نظام اخلاقى و سياسى را در جامعه سست ميكنند و انسانها را به ضعف ميكشانند؛ آن وقت در چنين جامعه اى به طور طبيعى باز زمامداران از انسانهاى نااهل تر و ضعيف تر رنج ميبرند و مبتلاى به آنها ميشوند.⁽¹⁾

فصل دوّم سلوك سياسى اميرالمؤمنين (عليه السّلام)

1 - على (عليه السّلام) الگوى تامّ و تمام

اشاره

آنچه درباره ى آن بزرگوار هرگز فراموش نشدنى است، عبارت است از برجستگى هاى عملى و رفتارى اى كه در حكومت كوتاه اميرالمؤمنين در آن قلمرو وسيع اسلامى ظاهر شد و در تاريخ ماند. مقامات معنوى و خصوصيّات رفتارىِ شخصىِ بى نظير آن بزرگوار به جاىِ خود، كه اگر به كتابها مراجعه كنيد، فصول زيادى را در بيان برجستگى هاى اميرالمؤمنين خواهيد ديد؛ علم او، تقواى او، شجاعت او، سبقت او به اسلام، زهد او و امثال اينها، كه واقعاً از حدّ شمارش معمولى بالاتر است و همه ى اينها هم عظيم و شگفت آور است و هر كدام مثل خورشيد تابناكى ميدرخشد، امّا به گمان من آنچه از همه بالاتر است، سيره ى آن بزرگوار در حكومت است. جاى امتحانِ اساسى اينجا است. قدرت در قبضه ى اختيار اميرالمؤمنين باشد؛ آن هم در آن رقعه ى⁽¹⁾عظيم حكومت. اين رفتارِ به شدّت بى نظير و شگفت آور، بايد الگوى ما باشد. اينكه همه ى كسانى كه اميرالمؤمنين را در حدّ اين رفتار حكومتى مى شناسند، از كوتاهى دوران حكومت آن بزرگوار تأسّف ميخورند، به خاطرِ اين است كه اگر اين روش در سالهاى متمادى

ادامه پيدا ميكرد، شايد مسير تاريخِ عالم عوض ميشد. اگر اين الگو ادامه پيدا ميكرد و چند سالى در اختيار مردم قرار ميگرفت، شايد سرنوشت بشريّت عوض ميشد و اين قدرتهاى متّكى بر فساد و پول و شهوت و زورگويى و بى انصافى كه در طول تاريخ در دنيا مشاهده شده و سرنوشت بشر را به تاريكى و سياهى رقم زده اند به وجود نمى آمدند. در حال حاضر اين الگو در مقابل ما است. آنچه كه بيش از همه مورد توجّه و نظرم هست، اين است كه ما امروز در نظام جمهورى اسلامى بايد خود را به اين الگو نزديك كنيم. اگر اين گونه شد، جامعه ى ايرانى ما و بر اثر آن، سرتاسر دنياى اسلام و همه ى بشريّت، از حكومت ما منتفع خواهد شد. بايد همه ى سعى و تلاش ما اين باشد كه خود را به آن الگوها نزديك كنيم.⁽¹⁾

يك دسته ى ديگر از خصوصيّات اميرالمؤمنين است كه او را به عنوان يك الگو و يك نمونه در مدّ نظر همه ى انسانهاى تاريخ نگه ميدارد كه اينها براى پيروى كردن است. الگو يك وسيله و معيار و ميزانى است براى اينكه آن كارى كه انسان ميخواهد انجام دهد، با آن الگو تطبيق داده شود. اين الگو ديگر مخصوص جمعى خاص نيست؛ حتّى مخصوص مسلمانان هم نيست. اينكه مى بينيد چهره ى اميرالمؤمنين، اين قدر در تاريخ جذّاب است، به خاطرِ همين خصوصيّات است. لذا كسى كه دين اسلام را هم قبول ندارد يا امامت آن بزرگوار را هم تصديق نكرده است، او هم در مقابل عظمت اين خصوصيّات، در وجود خود احساس تعظيم ميكند و خواه ناخواه زبان به ستايش او ميگشايد. بنابراين، اين خصوصيّات براى همه الگو است و ما كه امروز يك حكومت اسلامى داريم و يك حكومت علوى را ادّعا ميكنيم، اين الگو براى ما از همه حتمى تر و فورى تر و غير قابل اغماض تر است. ما بايد ببينيم در اين نقطه ى عالم كه پرچم ولايت علوى را بلند كرديم، حرفمان چيست و چه ميخواهيم به بشريّت عرضه كنيم. آن چارچوبى را كه

ما براى سعادت بشر تعيين ميكنيم و سرِ دست ميگيريم و نشان ميدهيم، چيست؟ اميرالمؤمنين اينجا برترين الگو است. نميشود فقط به زبان گفت «اميرالمؤمنين، على» و اظهار عشق و علاقه كرد؛ امّا در عمل با رفتار او و با درسى كه با زبان و در عملِ خود به ما داده است، مخالفت كرد. بنده و امثال بنده كه كارگزاران حكومتيم وظيفه مان سنگين تر است؛ چون ما بايد عمل كنيم و از آن راهى كه او رفته است برويم. ممكن است بعضى بگويند: شما كجا، اميرالمؤمنين كجا؟ قدرت او، توانايى او، ايمان او، صبر او، آن استخوان بندى مستحكم روحى او كجا، شما كجا؟ اين حرف البتّه درست است. ما هيچ كداممان قابل مقايسه با او نيستيم. نميشود گفت او بهتر است، او بالاتر است و ما پايين تريم؛ نه، اصلاً اين مقايسه غلط است. او در اوج فلك است و ما در خاك تيره، دور خودمان ميچرخيم. فاصله ها خيلى زياد است؛ امّا جهت گيرى را ميشود انتخاب كرد؛ يعنى ما بايد خودمان را به آن سمت و به آن هدفى كه او نشان ميداد، نزديك كنيم؛ هركسى به قدرِ توان خود؛ هركسى برحسبِ اقتضاى زمان خود، چون راه همان راه و هدف همان هدف است. اين نكته ى بسيار مهمّى است.

شايد در طول دوازده، سيزده قرن، در همين دنياى اسلام، حكومتهايى سرِ كار آمدند كه اسم پيغمبر اكرم را با عظمت مى آوردند و خودشان را خليفه ى پيغمبر ميدانستند. اگر كسى ميگفت شما خليفه ى پيغمبر نيستيد، حاضر بودند حتّى او را به قتل برسانند. ميگفتند ما خليفه ى پيغمبريم. از خلفاى بنى اميّه بگيريد تا خلفاى بنى عبّاس كه حدود پانصد، ششصد سال حكومت كردند، تا خلفاى فاطمى در مصر و شمال آفريقا؛ بعد هم خلفاى عثمانى كه تا همين جنگ بين الملل اوّل در آسياى صغير يعنى تركيه ى فعلى حكومت ميكردند و مركز حكومتشان آنجا بود و همه ى اين كشورهاى عربى هم تقريباً تحت حكومت آنها بودند، همگى خود را خليفه ى پيغمبر ميخواندند. بعضى از آنها از اين هم قدم بالاتر

ميگذاشتند و ميگفتند خليفة الله: ما خليفه ى خداييم؛ جانشين خداييم! اين اسمشان بود؛ امّا عملشان چه بود؟ عملشان، عمل به همان رسوم حكومتهاى پادشاهىِ ستمگرانه اى بود كه قبل از آنها هم در دنيا بود؛ در زمان آنها هم در نقاط ديگر دنيا بود؛ بعد از آنها هم تا امروز در همه جاى دنيا چنين حكومتهايى بوده است. اسم، خلافت پيغمبر بود، امّا رسم و عمل و رفتار، چيز ديگرى بود. اينها چه كسانى هستند؟ اسم مناسب اينها چيست؟ منافق؛ يعنى كسى كه ادّعاى چيزى را ميكند، وعده ى چيزى را ميدهد، پرچم چيزى را بلند ميكند؛ امّا در رفتار خود، در عمل خود و در راه خود، ملتزم و پايبند به آن چيز نيست. يك چيز ديگر، يك راه ديگر و يك عمل ديگر بر رفتار و گفتار او حاكم است؛ اين ميشود منافق. ما ميخواهيم اين طور باشيم؟ آيا ما ميخواهيم پرچم ولايت علوى و حكومت علوى و پيروى اميرالمؤمنين را بلند كنيم، امّا حكومت خود را با مكتبهايى كه با راه على، با فكر على و با منطق اميرالمؤمنين صددرصد مخالفند، تطبيق دهيم؟ حالا بعضى صددرصد، بعضى نود درصد، بعضى هشتاد درصد، مخالفند و اساس كارشان اساس ديگرى است. لذا ما بيش از همه بايد پايبند به آن باشيم كه الگوى علوى را بشناسيم و آن را ملاك قرار دهيم. الگوى علوى در حكومت چيست؟ شاخصه هايى دارد كه اين شاخصه ها بايِستى رعايت شود. مردم هم بايد به ما نگاه كنند، ببينند اگر شاخصه هاى حكومت علوى را رعايت ميكنيم - حالا به قدرِ توانايى خودمان - آن وقت قبول كنند كه ما حكومتى در راه على هستيم. اگر ديدند ما آن شاخصه ها را رعايت نميكنيم يا عكس آنها عمل ميكنيم - بحث اين نيست كه قدرت ما كمتر از على است و اراده ى دنبال كردن آن راه را نداريم - آن وقت گفتار ما و ادّعاى ما را قبول نكنند و بگويند نه، اين حكومت علوى نيست؛ اين حكومتِ ولايت اميرالمؤمنين نيست. ملاك اينها است. اينها را بايِستى

مورد توجّه قرار داد.⁽¹⁾

وقتى ما نام اميرالمؤمنين را گرامى ميداريم، بايد براى عمل كردنمان باشد. ما نميتوانيم مرتّب به مردم بگوييم شما مثل اميرالمؤمنين عمل كنيد. ما كه امروز در نظام جمهورى اسلامى مسئوليم، بيشترين مسئوليّت را داريم و بيشترين تكليف بر دوشمان سنگينى ميكند. اميدوارم مسئولان جمهورى اسلامى مثل اميرالمؤمنين اين توفيق را پيدا كنند و دنبال آن راه، به خطّ و نشانِ اشاره ى سرانگشت آن بزرگوار حركت كنند. البتّه اميرالمؤمنين در اين راه، بسيار سختى تحمّل كرد. امروز، روز شهادت آن بزرگوار است. شايد در دوران حيات آن بزرگوار، شكايتهاى اصلى او را كسى از زبان مباركش نشنيد. البتّه اميرالمؤمنين بارها در منبر از مردم شِكوه و آنها را ملامت ميكرد؛ امّا شكايتهاى اميرالمؤمنين فقط اين نبود كه به مردم بگويد چرا در ميدان جهاد حاضر نميشويد؟ دل اميرالمؤمنين پُر از درد بود. اميرالمؤمنين در دعاى معروف كميل كه انشاى آن حضرت است، خطاب به پروردگار عالم مطالبى را عرض ميكند: «الهى و سيّدى و مولاى و مالك رقّى». از جمله، اين خطاب به گوش و ذهن من، بسيار حسّاس كننده آمد: «يا من اليه شكوت احوالى»؛ اى كسى كه من شكايتهاى خود را به او ميكنم. او به خدا شكايت ميكرد؛ دل آن حضرت پُر از درد بود. نگرانى اميرالمؤمنين، هم وضعيّت جامعه و مردم بود؛ هم وضعيّت مسير دين و جهت گيرى دينى در نظام اسلامىِ تازه پاى آن روز بود و هم احساس مسئوليّت سنگين خودِ او. البتّه اميرالمؤمنين يك هزارم از اين مسئوليّت را نيز كم نگذاشت.⁽²⁾

بزرگ ترين خطر براى نظام و حكومتى مثل نظام و حكومت ما كه با نام اسلام به وجود آمده، اين است كه ما فراموش كنيم الگوى حكومت ما، اميرالمؤمنين است؛ به الگوهاى رايج دنيا و تاريخ نگاه كنيم و خود را با

آنها مقايسه كنيم؛ به روش حكومتهاى منحرفى كه در طول تاريخ روزبه روز به بشريّت ضربه زدند، نگاه كنيم كه اگر يك جنبه از زندگى انسان را رونقى بخشيدند، جنبه ى ديگرى را دچار ضايعات جبران ناشدنى كردند. همّت جمهورى اسلامى بايد اين باشد كه خود را به آن الگويى كه در غدير معرّفى شد و در دوران پنج ساله ى حكومت اميرالمؤمنين، نمونه ى آن نشان داده شد، نزديك كند. اگر دقّت كنيد، مى بينيد جنگهاى اميرالمؤمنين در اين مدّتِ كوتاه، همه در راه جلوگيرى از تبديل امامت و ولايت اسلامى به آن شكلهاى منحرف است؛ تبديل امامت به سلطنت؛ تبديل حكومت معرفت به حكومت جهالت؛ تبديل حكومت مبتنى بر ناديده گرفتن منافع شخصى به حكومتى كه در رأس آن كسانى باشند كه بيش از همه چيز، به منافع شخصى خود و جمع كردن مال و منال دنيوى مى انديشند.⁽¹⁾

امروز در جمهورى اسلامى اگر بخواهيم سعادت اين كشور تأمين شود و مردم عزيز ايران با تواناييهايى كه خداى متعال در جوهر اين كشور و اين ملّت قرار داده، به تمنّيات و آرزوهاى مشروع خود برسند، بايد همان خط را دنبال كنيم و دين و دنياى خود را از روى آن حكومت، الگو بگيريم: سياست ناآلوده ى به اغراض و اميال و شهوات؛ سياست الهام گرفته از دين و اخلاق؛ سياستى كه در شكل دهى آن، منافع عمومى ملّت بر منافع شخصى و گروهى و قومى و منافع بيگانگانى كه همه ى دنيا را براى خود ميخواهند، ترجيح پيدا كند؛ سياستى كه در آن، دنيا و زندگى و معيشت مردم، در كنار عزّت، اقتدار ملّى، آبروى جهانى، فرهنگ متعالى، پيشرفت علمى، معنويّت، فضيلت، دين و اخلاق تأمين شود. ما امروز اين را لازم داريم و اين به وسيله ى حاكمان و زمامدارانى تأمين ميشود كه با ميل و انتخاب و خواست و عاطفه ى جوشان و بر طبق عقيده ى مردم بر مسند مسئوليّت نشسته اند و كارها را دنبال ميكنند. اين ميشود نمونه ى كامل.

اگر ما در جمهورى اسلامى اين خط و اين راه را دنبال كنيم كه به توفيق الهى، اين كار، هم عملى است، هم نمونه ها و تجربه ى آن را در طول اين 23 سال، مسئولان كشور به دست آورده اند و هم مورد علاقه ى مردم است، آن گاه خدا راضى ميشود؛ مردم اعتماد بيشترى پيدا ميكنند و اقتدار نظام دنبال ميشود.⁽¹⁾

ما امروز اگر جمهورى اسلامى هستيم، اگر حكومت علوى هستيم، بايد اينها را رعايت كنيم. شما مردم هم اينها را بايد از ما بخواهيد. اقامه ى دين خدا را بايد بخواهيد. اينكه ما نگاه كنيم ببينيم شرق و غرب در مفاهيم حكومتى و مفاهيم سياسى حرفشان چيست، آنها چه ميگويند، ما هم سعى كنيم خودمان را آن طور تطبيق دهيم، اين مثل همان خلافت عثمانى ها است، مثل خلافت بنى اميّه و بنى عبّاس است. آنها هم اسمشان خليفه ى پيغمبر بود؛ اسمشان حاكم اسلامى بود؛ امّا رسم و عملشان حكومت كسرى و قيصر و حكومت پادشاهان بود. همان طور كه آنها عمل ميكردند، اينها هم همان طور عمل ميكردند. اسممان حكومت علوى و حكومت اسلامى باشد، بعد برويم سراغ سرمايه دارى غرب، سراغ حكومتى كه سرمايه داران و كمپانى داران و زشت روترين ظالمان و ستمگران عالم آن را اداره ميكنند! اين درست است؟ اين همان نفاق خواهد شد. پرچمى را با يك نامى بلند كنيم، آن وقت در زير اين پرچم سراغ چيزهاى ديگر برويم؟ امروز در نظام اسلامى، همه ى كارگزاران حكومت، از پايين تا بالا؛ از رهبرى كه خدمتگزار همه است از رئيس جمهور، از وزرا، از مسئولين قضائى، از نمايندگان مجلس و از مديران گوناگونى كه در اكناف كشور هستند، بايد همّتشان اين باشد كه دين خدا را اقامه كنند، عدالت را احيا كنند، تبعيض در اجراى مقرّرات را از ميان بردارند، بيشترين توجّهشان به طبقه ى محروم و مستضعف و فقير باشد همچنان كه اميرالمؤمنين بود،

شعار تقوا را شعار شخصى و عمومى خودشان قرار دهند؛ اين وظيفه ى ما است. اينكه دنيا اين طور حكومت را مى پسندد يا نمى پسندد، اين براى ما معيار و ملاك نيست. جهت، اين است، سمت وسو، اين است. البتّه زمانه روزبه روز پيچيده تر ميشود؛ ارتباطات انسانى روزبه روز دشوارتر و پيچيده تر ميشود؛ اِعمال عدالت و اقامه ى حق كار آسانى نيست؛ امّا هدف اين است و اين است كه مردم را خوشبخت ميكند؛ اين است كه سعادت مردم را تأمين ميكند؛ اين است كه فقر و تبعيض را از بين ميبرد؛ اين است كه ريشه ى فساد را در جامعه ميكَند. وَالّا اگر اين نباشد، حكومتهاى جائرِ دنيا دم از حقوق بشر ميزنند ولى زشت ترين كارها را عليه حقوق بشر انجام ميدهند. عراق را به جرم اينكه سلاح شيميايى مصرف كرده است، مورد تهاجم قرار ميدهند؛ درحالى كه سلاح شيميايى را خودشان به او دادند! خودشان او را تشويق كردند! آن وقت كه او سلاح شيميايى مصرف كرد، چشم را روى هم گذاشتند! اينها عادلند؟ اينها طرف دار حقوق بشرند؟ اينها از انسانيّت چيزى سرشان ميشود؟ به نام مبارزه با ترور، ميخواهند دنيا را به آتش بكشند. زشت ترين و فجيع ترين نوع ترور، امروز در اراضى مقدّس فلسطين جارى است؛ نه فقط اخم نميكنند بلكه تشويق هم ميكنند؛ از آن دفاع ميكنند؛ آن را لازم ميدانند! اينها حكومتهايى هستند كه انسان از اينها تقليد كند؟... راه درست براى كسى كه پيرو اميرالمؤمنين است، اين است كه شاخصه هاى حكومت علوى را در نظر داشته باشد، همان اندازه اى كه ميتواند و قدرت دارد. طبق آنچه كه سازوكارهاى جهانى اقتضا ميكند دوران صنعت و صنعتهاى پيچيده و روشهاى فوق مدرن صنعتى و مانند اينها اقتضائاتى دارد، اينها را رعايت كند تا آن جهت گيرى يك سر سوزن منحرف نشود. اين ميشود يك انسان والا؛ ميشود يك حاكم علوى. چنين جامعه اى قدرتمند ميشود؛ چنين جامعه اى پولادين ميشود؛ جامعه اى كه مردمش راست بگويند و از مسئولانشان راست بشنوند؛ آنچه

را كه وعده ميدهند، آنچه را كه ميگويند، آنچه را كه به عنوان پرچم بلند ميكنند، همان را عمل ميكنند و «لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ »⁽¹⁾نباشند. اين، آن روش درست است و اين به بركت اميرالمؤمنين ممكن است.⁽²⁾

آنچه كه مهم است و امروز براى ما از معرفت و آگاهى ها مهم تر است، عبارت است از نزديك شدن عملى به اميرالمؤمنين (عليه السّلام)؛ زيرا او اسوه است. شناختن على كافى نيست؛ شناختن بايد مقدّمه ى نزديك شدن به جايگاه اميرالمؤمنين باشد. اگر حكومتى خير و صلاح مردم را ميطلبد، بايد عليّبن ابى طالب (عليه السّلام) را اسوه و الگوى خود قرار دهد. اينجا است كه انسانها احساس خواهند كرد كه سعادت در زندگى آنها حضور دارد. هم امروز اين طور است و هم در آينده ى تاريخ، هميشه همين گونه خواهد بود. اگر جامعه اى در انتظار سعادت است، راه عملى آن است كه حكومتها، زندگى و حكومت اميرالمؤمنين را اسوه قرار دهند و به آن سمت حركت كنند. حرف و عملِ رياكارانه ى حكومتهاى غربى كه امروز تبليغات دنيا در دست آنها است نميتواند انسانها را سعادتمند كند و جامعه را از طعم واقعى عدالت شيرين كام نمايد.⁽³⁾

اميرالمؤمنين (عليه السّلام)، هم خطاب به مسئولان مطالبى را فرموده است و هم خطاب به آحاد مردم. آنچه كه خطاب به آحاد مردم است، عمدتاً خطاب به مسئولان هم هست؛ امّا آنچه كه خطاب به مسئولان است، فقط خطاب به خود آنها است؛ كه اين در نامه هاى اميرالمؤمنين - چه نامه ى معروف آن حضرت به مالك اشتر، چه بقيّه ى نامه هايى كه به استانداران و كارگزاران نظامِ خودشان مينوشتند - منعكس است.⁽⁴⁾

حكومت اميرالمؤمنين در زمينه ى اقامه ى عدل، حمايت از مظلوم،

مواجهه ى با ظالم و طرف دارى از حق در همه ى شرايط، الگويى است كه بايد از آن تبعيّت شود. اين كهنگى بردار هم نيست و در همه ى شرايط گوناگون علمى و اجتماعى دنيا، ميتواند براى خوشبختى و سعادت انسانها الگو باشد. ما نميخواهيم از روش ادارى آن دوره تقليد كنيم و بگوييم اينها مشمول تحوّل زمانى است و مثلاً روزبه روز روشهاى نويى مى آيد. ما ميخواهيم از جهت گيرى آن حكومت كه تا ابد زنده است، تبعيّت كنيم. دفاع از مظلوم، هميشه يك نقطه ى درخشان است. كنار نيامدن با ظالم، رشوه نپذيرفتن از زورمند و زرمند و پا فشردن بر حقيقت، ارزشهايى است كه هيچ وقت در دنيا كهنه نميشود. در شرايط و اوضاع و احوال گوناگون، اين خصوصيّات هميشه باارزش است. ما اينها را بايد دنبال كنيم؛ اصول اينها است. اينكه ميگوييم حكومت اصول گرا، يعنى پيرو و پايبند به چنين ارزشهاى ماندگارى كه هرگز كهنگى پذير نيست. اتّفاقاً زورگوها و قلدرهاى دنيا از همين پايبندى ناراحتند. آنها هم از همين خشمگين ميشوند كه چرا حكومت اسلامى در ايران طرف دار مظلومان فلسطين يا طرف دار ملّت افغانستان است يا با فلان دولت قلدر و ظالم در دنيا سازش نميكند. اينكه شما مى بينيد بنيادگرايى و اصول گرايى مثل يك دشنام، در دست و دهان دشمنان اين ملّت ميچرخد، به خاطرِ همين است. اين اصول، همان چيزهايى است كه قلدرها و زورگوهاى دنيا از آن متضرّر ميشوند و با آن مخالفند. آن روز با اميرالمؤمنين هم بر سر همين چيزها جنگيدند. تلاش ما به عنوان حكومت بايد اين باشد.⁽¹⁾

البتّه ممكن است كسى بپرسد چرا اينها را با مردم در ميان ميگذاريد؛ برويد بخشنامه كنيد تا مسئولان حكومت رفتارشان را اين گونه كنند؛ يا برويد مسئولان را نصيحت كنيد. اوّلاً همه يا اغلب اين چيزها بخشنامه اى و دستورى نيست. اينها مسائلى است كه با ايمان و باور و دلبسته بودن به

يك حقيقت و با عزم و اراده ى پولادينِ ناشى از ايمان تحقّق پذير است. البتّه آن چيزهايى كه بخشنامه اى است، بخشنامه ميكنيم؛ آن چيزهايى كه دستورى است، به مسئولان دستور هم ميدهيم؛ امّا دستور و بخشنامه، حل كننده ى همه چيز نيست. به مسئولان نصيحت هم ميكنيم، امّا اين هم كافى نيست. اين حقايق بايد در جامعه به صورت عرف درآيد و مطالبات جامعه را تشكيل دهد. در نظام جمهورى اسلامى، مردم بايد از مسئولانشان مقابله ى با ظلم و ظالم و مفسده را بخواهند. بايد معيارشان براى پذيرش يك حاكم و يك مسئولِ بالا و والاى نظام، اين چيزها باشد: مبارزه ى با ظلم، كنار نيامدن با ظالم، تسليم نشدن در مقابل زورگويى، حفظ حرمت انسان و انسانيّت، سعى در احقاق حق، در همه ى قالبها و شكلها و ميدانهايش. بنابراين من اينها را در محضر عامِّ مردم مطرح ميكنم؛ كمااينكه اميرالمؤمنين نيز همين بيانات را خطاب به مردم گفته است. نامه هاى آن بزرگوار اگرچه خطاب به اشخاص است، امّا همه مطّلع ميشدند. خطبه ها هم كه در مقابل چشم مردم مطرح ميشد.⁽¹⁾

حكومت علوى؛ الگوى جمهورى اسلامى

اميرالمؤمنين در شخصيّت خود، مظهر خصوصيّاتى است كه امروز اگر ما مردم و مسئولان اين خصوصيّات را در رفتار و گفتارِ خودمان منعكس كنيم، جامعه ى اسلامى مان اوج و اعتلا پيدا خواهد كرد. راه تعالى و پيشرفت و اصلاح دنيا و آخرت يك ملّت، يك راه پيمودنى است. در مقابل انسان مؤمن و معتقد به خدا و به رسالت انسان، بن بست وجود ندارد. يك ملّت ميتواند همه ى مشكلات و همه ى سنگِ راه ها و خارِ راه ها در طريق كمال را از جلوى پاى خود بردارد؛ به شرط آنكه خصوصيّاتى را كه براى اين حركت عظيم و همه جانبه لازم است، در خود به وجود آورد؛ و اميرالمؤمنين

مظهر اين خصوصيّات بود. اميرالمؤمنين، هم مظهر تقوا و امانت و هم داراى صدق و صراحت بود. آن بزرگوار با اينكه يك سياستمدار و رئيس دنياى اسلام بود و تدبير امور يك جمعيّت عظيمِ چند ده ميليونى آن زمان، با نبود وسايل امروزى براى ارتباط، بر دوش او بود و جامعه و امّت اسلامى را اداره ميكرد، امّا سياستمدارى على موجب اين نميشد كه از جادّه ى صداقت و صراحت كنار رود. على، صادق و صريح بود؛ آنچه ميگفت، به آن معتقد بود و براى او راهنماى عمل بود. براى اين است كه كلمه كلمه ى گفتار اميرالمؤمنين در طول تاريخ مثل نورافكنى براى زبدگان و نخبگان فكرى عالم درخشيده است.

انقلاب اسلامى بر اساس الگو قرار دادن همين شخصيّتِ همه جانبه ى كامل به وجود آمد. آنهايى كه خواستند از انقلابهاى گذشته و از بعضى حوادث كشورهاى ديگر براى انقلاب اسلامى شبيه سازى كنند، به اين نكته توجّه نكردند. انقلاب اسلامى الگو و نمونه ى خود را از اميرالمؤمنين گرفت و نظام جمهورى اسلامى به وجود آمد. امام بزرگوار ما كه يك شاگرد و رهرو مكتب اميرالمؤمنين (عليه السّلام) بودند، در رفتار و گفتار خود، همين توصيه ها را ميكردند. اگر نگاه كنيد، در تعاليم امام بزرگوار، جابه جا شاخصهاى علوى را مشاهده ميكنيد. به خاطرِ همين بوده است كه دشمنان، نقطه ى مقابل راه امام را هدف فعّاليّت خودشان قرار داده اند. تبليغات دشمنان انقلاب و نظام جمهورى اسلامى كه دشمنان ملّت ايرانند، هدف خود را همين قرار داده اند كه نقطه ى مقابلِ راهى را كه امام بزرگوار با شاخصهاى معيّن ترسيم كرده بودند، در ميان مردم ترويج كنند. البتّه متن ملّت عزيز ما، تسليم فشار تبليغاتى دشمن نشده و نخواهد شد؛ امّا كسانى كه خودشان اشتباه كردند، در بين ما هستند. اينها راه غلطى رفتند و بعضى از مجموعه ها را هم با خودشان به راه غلط كشاندند. امام به ملّت ما ياد دادند كه بايد مسئولان در فكر ضعفا و پابرهنه ها باشند و به نيازهاى مردم

توجّه كنند. آنها در تبليغات و در تهاجم فرهنگى خود، توجّه به خواست قدرتهاى استكبارى را ملاك قرار دادند؛ ببينند آمريكا از چه چيزى بدش مى آيد، از آن پرهيز كنند؛ ببينند قلدران و زورگويان عالم به چه چيزى تمايل دارند، به طرف آن حركت كنند. اين نقطه ى مقابل تعاليم جمهورى اسلامى است كه در گفتار امام بزرگوار ما تجلّى ميكرد. امام به ما ياد دادند كه هرچه فرياد داريد بر سر آمريكا بكشيد؛ امّا عدّه اى فريادهاى خود را بر سر خودى ها كشيدند؛ به ديگران هم ياد ميدهند كه بر سر همديگر فرياد بكشند! امام در وصيّتنامه و در تعليمات دوران حيات بابركت خود تكرار ميكردند كه از غريبه ها و نامحرمها و نفوذى ها برحذر باشيد. مراقب باشيد تا كسانى كه با اين انقلاب و اين نظام و اين اسلام و با منافع مردم هيچ ميانه ى خوبى ندارند، در اركان تصميم گيرى كشور نفوذ نكنند. مسئله ى غريبه ها و نااهلها و نامحرمها را اوّل امام مطرح كردند. اينها در مقابلِ آن جهت و آن خطِّ روشن، ميگويند از دوستان و از خودى ها برحذر باشيد و پرهيز كنيد. اينها را با نامهاى گوناگون و چپ و راست مطرح ميكنند. اگر شما هر كدام از اين راديوهاى بيگانه را باز كنيد، در هر يك از برنامه هايشان، حدّاقل چند بار اسم جناح محافظه كار و نوگرا را مطرح ميكنند؛ تعبيراتى كه ملّت ايران و علاقه مندان به انقلاب و مؤمنان و وفاداران به مصالح عمومى اين ملّت و اين كشور را به جبهه هاى مختلفى تقسيم ميكند. امام ميگفتند ايرانِ يكپارچه، ملّتِ متّحد و همزبان؛ امّا عدّه اى سعى ميكنند طبق خواست و ميل و صلاحديد دشمنان اين ملّت، جهات غير عمومى را قوميّتها و مذاهب و دسته دسته كردن مردم و بازى با الفاظى از قبيل حزب و امثال آن را در ميان مردم رايج كنند و يكپارچگى مردم و آن وحدتى را كه ميتواند ايران اسلامى را از لابلاى طوفانها عبور دهد، به هر شكلى دچار انشقاق و پراكندگى كنند.

جمهورى اسلامى، همان الگوى اميرالمؤمنين، الگوى ايمان، تقوا،

پاكدامنى، توجّه به ضعفا و خواست طبقات محروم جامعه و توجّه به مصالح عمومى ملّت را مورد توجّه قرار داد. بديهى است كه عدّه اى با چنين نظام و حكومت و كشورى كه باج نميدهد، تسليم دشمنِ مداخله گر نميشود، فرش قرمز در مقابل پاى چپاولگران پهن نميكند، مصالح كشور را به بيگانگان نميسپارد و مى ايستد و از حقِّ خود دفاع ميكند، مخالف و دشمن ميشوند.⁽¹⁾

2 - وضعيّت بد امّت اسلامى در زمان حكومت على (عليه السّلام)

آن روزى كه اميرالمؤمنين (عليه السّلام) در جامعه ى اسلامىِ آن روز بر سر كار آمد، وضع امّت مسلمان با آن روزى كه پيغمبر اكرم از دنيا رفت، تفاوت زيادى كرده بود. اين 25 سال فاصله ى بين رحلت پيغمبر اكرم و آمدن اميرالمؤمنين بر سر كار، حوادث زيادى اتّفاق افتاده بود كه اين حوادث بر روى ذهن و فكر و اخلاق و عمل جامعه ى اسلامى اثر گذاشته بود و بعد، اين نظام و اين جامعه را اميرالمؤمنين تحويل گرفت... اين بليّه در دنياى اسلام و در دورانى كه اميرالمؤمنين بر سركار آمد، وجود داشت كه موجب شده بود حقّ صريح، يعنى كسى مثل عليّبن ابى طالب (عليه السّلام) مورد خدشه و مناقشه قرار بگيرد؛ كسانى مقام او، معنويّت او، سابقه ى او، صلاحيّتهاى بى نظير او را براى مديريّت جامعه ى اسلامى نديده بگيرند و با او معارضه و مبارزه كنند. اين، بر اثر دنياطلبى بود. راز انحرافى كه آن روز اميرالمؤمنين در مقابل خود ملاحظه ميكرد و نهج البلاغه پر است از بيان اين انحرافها، عبارت بود از دنياطلبى. شما امروز به دنيا نگاه كنيد، همين را مشاهده ميكنيد. وقتى عناصر دنياطلب، فرصت طلب، متجاوز، زمام كارها را در سطح عالم در دست گرفتند، همان ميشود كه ملاحظه ميكنيد. اوّلاً به حقوق انسانها ظلم ميشود؛ ثانياً حق و سهم آحاد بشر از اين

سفره ى عظيم طبيعت الهى و موهبت الهى نديده گرفته ميشود؛ ثالثاً همين دنياطلبان براى اينكه به مقاصد خودشان برسند، در جامعه فتنه ايجاد ميكنند؛ جنگها، تبليغات دروغين، سياست بازى هاى ناجوانمردانه؛ اينها ناشى از همين دنياطلبى ها است. در محيط فتنه - محيط فتنه به معناى محيط غبارآلود است و وقتى فتنه در جامعه اى به وجود آمد، فضاى ذهنى مردم مثل محيطِ غبارآلود و مه آلود است كه گاهى انسان نميتواند دو مترى خودش را هم ببيند يك چنين وضعى به وجود مى آيد. در يك چنين وضعيّتى است كه - خيلى ها اشتباه ميكنند، بصيرتشان را از دست ميدهند. تعصّبهاى بيخود، عصبيّتهاى جاهلى در چنين فضايى رشد پيدا ميكند. آن وقت مى بينيد محورْ دنياطلبانند، امّا يك عدّه كسانى كه اهل دنيا هم نيستند، به خاطرِ فتنه در جهت هدفهاى آنها حركت ميكنند؛ وضع دنيا اين جور ميشود. بنابراين «الدنيا رأس كلّ خطيئةٍ» ⁽¹⁾. حبّ دنيا، دل بستن به دنيا، در رأس همه ى خطايا و همه ى گناهان است. اميرالمؤمنين به اين نكته توجّه ميدهد. اين برنامه ى تربيت اخلاقى اميرالمؤمنين است.⁽²⁾

3 - خصوصيّات سلوك سياسى علوى

3-1 - پايبندىِ كامل به دين خدا و اصرار بر اقامه ى دين الهى

اوّل، پايبندىِ كامل به دين خدا و اصرار بر اقامه ى دين الهى. اين شاخصه ى اوّل است. هر حكومتى كه اساس كارش بر اقامه ى دين خدا نباشد، علوى نيست. در وسط جنگ، آنهايى كه در دوران دفاع هشت ساله، در ميدان بودند ميفهمند من چه ميگويم در آن بحبوحه ى رزم كه هر رزمنده و هر سربازى همّتش اين است ببيند چطور ميتواند حمله كند و چطور ميتواند از خودش دفاع نمايد، يك نفر نزد اميرالمؤمنين آمد و مسئله اى

راجع به توحيد پرسيد. گفت در «قُلْ هُوَ اَللّٰهُ أَحَدٌ »⁽¹⁾اين كلمه ى «احد» يعنى چه؟ حالا اين يك مسئله ى اصلى هم نيست. از اصل وجود خدا سؤال نكرد؛ يك مسئله ى فرعى را سؤال كرد. دوروبرى هاى اميرالمؤمنين آمدند جلو كه مرد حسابى، حالا وقت اين سؤالها است؟ حضرت فرمود: «نه؛ بگذاريد جوابش را بدهم. ما براى همين ميجنگيم». يعنى جنگِ اميرالمؤمنين، سياستِ اميرالمؤمنين، جبهه بندىِ اميرالمؤمنين، خون دلهاى اميرالمؤمنين و همه ى خطوط اصلى اى كه در حكومت خود انتخاب ميكند، براى اين است كه دين خدا اقامه شود. اين يك شاخصه است. اگر در نظام اسلامى و در جمهورى اسلامى كه به نام حكومت علوى خود را معرّفى ميكند، اقامه ى دين خدا هدف نباشد؛ مردم به دين خدا عمل بكنند يا نكنند؛ اعتقاد داشته باشند يا نداشته باشند؛ اقامه ى حقّ الهى بشود يا نشود و بگوييم به ما چه ربطى دارد، اگر اين طور باشد، اين حكومت علوى نيست. اقامه ى دين الهى، اوّلين شاخصه است و اين مادرِ همه ى خصوصيّات ديگرِ زندگى اميرالمؤمنين و حكومت اميرالمؤمنين است. عدالت او هم ناشى از اين است. مردم سالارى و رعايت مردم در زندگى اميرالمؤمنين هم مربوط به همين است.⁽²⁾

3-2 - عدالت مطلق

اشاره

خصوصيّت دوّم و شاخصه ى دوّمِ حكومت اميرالمؤمنين عدالت است؛ عدالتِ مطلق. يعنى هيچ مصلحت شخصى و هيچ سياست مربوط به شخص خود را بر عدالت مقدّم نميكند. «أتأمرونّى أن أطلب النّصر بالجور لا والله» ⁽³⁾من حاضر نيستم پيروزى را از راه ظلم به دست آورم.

ببينيد چقدر اين تابلو، تابلوى درخشانى است؛ چه پرچم بلندى است. به شما ميگويند ممكن است در اين ميدان سياست، در اين ميدان مسابقه ى علمى، در اين ميدان انتخابات، در اين ميدان جنگ، پيروز شويد؛ امّا متوقّف به اين است كه اين ظلم را انجام دهيد. كدام را انتخاب ميكنيد؟ اميرالمؤمنين ميگويد من اين پيروزى را نميخواهم. من شكست بخورم عيبى ندارد، امّا ظلم نميكنم. همه ى اين حرفهايى كه راجع به اميرالمؤمنين درباره ى عدالت شنيده ايد، محورش همين عدالت طلبى مطلقِ اميرالمؤمنين است. عدالت براى همه و عدالت در همه ى شئون؛ يعنى عدالت اقتصادى، عدالت سياسى، عدالت اجتماعى و عدالت اخلاقى. اين يكى ديگر از معيارهاى حكومت اميرالمؤمنين است. ظلم را تحمّلِ نميكند؛ خودش هم به ظلم تسليم نميشود، ولو مصالحش از دست برود. يكى از ظلمهاى بزرگ، تبعيض است؛ چه تبعيضِ در اجراى احكام، چه تبعيضِ در اجراى مقرّرات. اينها به هيچ وجه براى اميرالمؤمنين قابل قبول نيست. يك نفر از طرف داران پروپا قرص او كه تبليغاتچىِ بسيار ماهرى است و دائماً به نفع او تبليغاتِ حق ميكند، مرتكب عمل خلافى ميشود و اميرالمؤمنين حدّ الهى را بر او جارى ميكند. طرف دار مذكور كه چنين انتظارى ندارد، ميگويد: يا اميرالمؤمنين! منى كه اين قدر طرف دار شمايم؟ منى كه اين قدر از شما دفاع ميكنم؟ حضرت ميفرمايد: بله، حُكمِ خدا است. آن طرف دارى اى كه از ما ميكنى، ان شاءالله قبول باشد، خيلى هم متشكّر؛ امّا حكم خدا اين است. حدّ خدا را برايش جارى كرد؛ او هم گفت: خيلى خوب؛ حال كه اين طور است، سراغ دربار معاويه ميروم كه قدر مرا ميدانند! و رفت.⁽¹⁾

عدالت، برجسته ترين نمودار در سيره ى اميرالمؤمنين

مدارا نكردن با ظالم، همدلىِ با مظلوم و كمك براى گرفتن حقّ مظلوم از ظالم، چيزهايى است كه در زندگى اميرالمؤمنين، در كلمات اميرالمؤمنين و در خطب نهج البلاغه، بوضوح در صدها نقطه، قابل ملاحظه است. به اين جملات پربار اميرالمؤمنين توجّه بفرماييد: « والله لأن ابيت على حسك السّعدان مسهّداً أو أجرّ فى الأغلال مصفّداً احبّ الىّ من أن القى الله... ظالماً لبعض العباد و غاصباً لشئٍ من الحطام» ⁽¹⁾ببينيد! نمودار و پيشانى حكومت اميرالمؤمنين اين است؛ يعنى اگر در سخت ترين شرايط زندگى قرار بگيرم، ممكن نيست كه من اندك ظلمى به احدى از خلايق انجام بدهم و براى خودم حطام دنيا را جمع آورى كنم؛ براى خودم ذخائر دنيوى را طلب بكنم.

دنيا در چشم و نظر اميرالمؤمنين به معناى آنچه كه انسان براى خود از بهره هاى زندگى قائل است بكلّى مردود و متروك است.⁽²⁾خطاب به دنيا ميگويد «غرّى غيرى»؛ اى لذّتها! اى زيبايى هاى زندگى مادّى! برو ديگرى را فريب بده؛ على را نميتوانى فريب بدهى. اين شعار اميرالمؤمنين است.

امروز در نظام اسلامى، نظامى كه به اسم اسلام در اين كشور تشكيل شده است، اهمّيّت چه چيزى از همه بيشتر و حسّاسيّت نسبت به آن لازم تر است؟ عدالت. يعنى اگر اميرالمؤمنين (عليه السّلام) در زمان ما و در اين جامعه و در ميان اين مردم كه اين جور عشق خودشان را نسبت به آن بزرگوار ابراز ميكنند حضور ميداشت، چه چيزى را بيشتر از همه چيز دنبال ميكرد؟ يقيناً عدالت... اميرالمؤمنين از عمّال خود هم مطالبه ى عدالت ميكرد؛ با اينكه آنها در حدّ اميرالمؤمنين نبودند. پس تكليف اجراى عدالت بر دوش ما هم هست؛ بايد دنبال بكنيم. اين چيزى است كه مردم بايد بخواهند؛ بايد فرهنگ عمومىِ ملّت ما بشود. مردم ما بايد بيشترين چيزى را كه

ميخواهند، عدالت و انصاف باشد؛ هم در امور داخل كشور، هم در مسائل جهانى.⁽¹⁾

عدالت، بارزترين نقطه در زندگى جمعى و حكومتى اميرالمؤمنين

در زندگى جمعى و حكومتى اميرالمؤمنين، نقطه ى بارزتر از همه چيز «عدالت» است. همچنان كه در عمل فردى اميرالمؤمنين نقطه ى بارز تقوا است، در عمل حكومتى و سياسى و شأن خلافت اميرالمؤمنين، بارزترين نقطه، عدالت است. اين براى ما كه خود را پيرو اميرالمؤمنين ميدانيم، نقطه ى بسيار با اهمّيّتى است. ملاحظه ى عدالت، اجر نهادن به عدالت و عمل كردن به آنچه مقتضاى عدالت است، وظيفه ى ما است و بايد شاخصه ى نظام اسلامى به حساب آيد. همه چيز تحت الشّعاع عدالت قرار ميگيرد؛ اين منطق اميرالمؤمنين (عليه السّلام) است.

اگر به زندگى اميرالمؤمنين و حوادث دورانِ تقريباً پنج ساله ى حكومت آن حضرت نگاه كنيم، مى بينيم عمده ى آنچه براى آن بزرگوار در اين مدّت به عنوان مشكل پيش آمد، ناشى از عدالت خواهى ايشان بود. اين نشان ميدهد كه مسئله ى عدالت چقدر سخت است. عدالت خواهى و دنبال عدالت رفتن، به زبان آسان است؛ امّا در عمل آن قدر با موانع گوناگون مواجه ميشود كه دشوارترين كار هر حكومت و نظامى اين است كه عدالت را در جامعه تأمين كند. عدالت فقط عدالت اقتصادى نيست؛ عدالت در همه ى امور و شئون زندگى بسيار دشوار است. اين همان چيزى است كه اميرالمؤمنين با آن قدرت ملكوتى و شأن الهى، آن را وجهه ى همّت خود قرار داد و دنبال كرد. لذا اميرالمؤمنين در اين عبارت معروف فرموده است: «والله لأن أبيت على حسك السّعدان مسهّداً أو أجرّ فى الأغلال مصفّداً أحبّ إلىّ من

أن ألقى الله و رسوله يوم القيامة ظالماً لبعض العباد و غاصباً لشىءٍ من الحطام» ⁽¹⁾يعنى از خلافت كنار آمدن كه هيچ؛ اگر مرا به غل و زنجير بكِشند و روى خارهاى مغيلان هم با تن عريان بكِشانند، حاضر نيستم حتّى به يك نفر از بندگان خدا ظلم كنم. به خاطرِ همين منطق، اميرالمؤمنين همه ى مشكلات دوران خلافت خود را لمس كرد و با آنها مواجه شد؛ چون عدالت او بود كه آن دشمنها و دشمنى ها را عليه او به وجود مى آورد. اميرالمؤمنين ايستادگى كرد و به خاطرِ مواجهه ى با مشكلات و حلّ آنها حاضر نشد از عدالت دست بردارد؛ اين شد درس.

پنج سال حكومت اميرالمؤمنين، دوران بسيار كوتاهى در تاريخ اسلام است؛ امّا آنچه به اين دوران كوتاه اهمّيّت ميدهد، اين است كه اميرالمؤمنين عملاً عدالت را نشان داد؛ مثل سرمشقى كه بالاى صفحه مينويسند و متعلّم بايد مثل آن را در صفحه تكرار كند. اميرالمؤمنين اين سرمشق را نوشت كه اگر به خاطرِ عدالت خواهى، اين همه مشكل براى حاكم اسلامى به وجود آيد - كه در طول نزديك پنج سال نگذاشتند اميرالمؤمنين بدون دغدغه به اداره ى كشور و مسائل آن بينديشد؛ سه جنگ را با مشكلات و دنباله هاى گوناگون بر او تحميل كردند - بايد تسليم نشد. تسليم نشد، يعنى چه؟ يعنى از راه عدالت عقب نشينى نكرد؛ اين شد درس.⁽²⁾

3-2-1 - ابعاد عدالت علوى

عدالت شخصى در حدّ اعلى

مفاهيم گوناگونى كه شُعب مختلف عدالت دارد، در وجود اميرالمؤمنين درهم تنيده است. اميرالمؤمنين مظهر عدل الهى هم هست. عدل به آن معنايى كه ما جزو اصول دين ميدانيم، اقتضا ميكرد كه خداوند متعال

شخصيّتى مثل اميرالمؤمنين را براى رهبرى و هدايت مردم انتخاب كند؛ و اين كار را خداى متعال كرد. وجود اميرالمؤمنين، شخصيّت او، تربيت او، اوج مقام او، و بعد نصب او به خلافت، اينها مظهر عدل الهى است؛ امّا در وجود خود او، عدالت به معناى انسانىِ آن هم به طور كامل متجلّى است. عدالت انسانى در دو قلمرو فردى و اجتماعى، خود را نشان ميدهد: عدالت يك انسان در قلمرو فردى او، و عدالت يك انسان در زمينه ى حكومت و فرمانروايى او، كه به آن عدالت اجتماعى ميگوييم. هر دوى اينها در زندگى اميرالمؤمنين برجسته است. اينها را ما بايد به قصد عمل كردن بدانيم؛ بخصوص كسانى كه در جامعه مسئوليّتهايى بر دوش دارند و در قلمرو حكومت، صاحب شأنى هستند.

در اميرالمؤمنين عدالت شخصى در حدّ اعلى بود؛ همان چيزى كه از آن به تقوا تعبير ميكنيم. همين تقوا است كه در عمل سياسى او، در عمل نظامى او، در تقسيم بيت المال توسّط او، در استفاده ى او از بهره هاى زندگى، در هزينه كردن بيت المال مسلمين، در قضاوت او و در همه ى شئونِ او خودش را نشان ميدهد. در واقع در هر انسانى، عدالت شخصى و نفسانى او، پشتوانه ى عدالت جمعى و منطقه ى تأثير عدالت در زندگى اجتماعى است. نميشود كسى در درون خود و در عمل شخصىِ خود تقوا نداشته باشد، دچار هواى نفس و اسير شيطان باشد، امّا ادّعا كند كه ميتواند در جامعه عدالت را اجرا كند. چنين چيزى ممكن نيست. هركس كه بخواهد در محيط زندگى مردم منشأ عدالت شود، اوّل بايد در درونِ خود تقواى الهى را رعايت كند. تقوا به همان معنايى كه در ابتداى خطبه عرض كردم، يعنى مراقبت براى خطا نكردن. البتّه معناى اين حرف آن نيست كه انسان خطا نخواهد كرد؛ خير. بالاخره هر انسانِ غير معصومى دچار خطا ميشود؛ امّا اين مراقبت، يك صراط مستقيم و يك راه نجات است و از غرق شدن انسان جلوگيرى ميكند و به انسان قدرت ميبخشد. انسانى كه مراقب

خود نيست و در عمل و كلام و زندگى شخصىِ خود دچار بى عدالتى و بى تقوايى است، نميتواند در محيط جامعه منشأ عدالت اجتماعى باشد. اينجا است كه اميرالمؤمنين (عليه السّلام) درس هميشگى خودش را به همه ى كسانى كه در امور سياسى جامعه ى خود نقشى دارند، بيان كرده است: «من نصب نفسه للنّاس إماماً فليبدأ بتعليم نفسه قبل تعليم غيره» ⁽¹⁾هركس كه خود را در معرض رياست، امامت و پيشوايىِ جامعه ميگذارد، در هر محدوده اى اوّل بايد شروع به تأديب و تربيت خود كند؛ بعد شروع به تربيت مردم كند. يعنى اوّل خودش را اصلاح كند، بعد به سراغ ديگران برود. ميفرمايد: «وليكن تأديبه بسيرته قبل تأديبه بلسانه» ⁽²⁾اگر ميخواهد ديگران را تربيت كند، بايد با سيره و روش و رفتارِ خود تربيت كند؛ نه فقط با زبان خود. به زبان، بسيار چيزها ميشود گفت؛ امّا آن چيزى كه ميتواند انسانها را به راه خدا هدايت كند، سيره و عمل كسى است كه در محدوده اى - چه در آفاق يك جامعه و چه در محدوده هاى كوچك تر - او را به عنوان پيشوا و معلّم و كسى كه مردم بنا است از او پيروى كنند، منصوب كنند. بعد ميفرمايد: «ومعلّم نفسه و مؤدّبها احقّ بالاجلال من معلّم النّاس و مؤدّبهم» ⁽³⁾كسى كه خود را تعليم ميدهد و تأديب ميكند، بيشتر مستحقِّ اجلال و تكريم است، از آن كسى كه ميخواهد ديگران را تأديب كند، درحالى كه خودش را تأديب نكرده است. اين، منطق و درس اميرالمؤمنين است. حكومت، فقط فرمانروايى نيست. حكومت، نفوذ در دلها و مقبوليّت در ذهنها است. كسى كه در چنين موقعيّتى قرار ميگيرد يا خود را قرار ميدهد، اوّل بايد در درونِ خود بصورت دائمى مشغول تأديب باشد؛ خود را هدايت كند، به خود تذكّر دهد و خود را موعظه نمايد.⁽⁴⁾

دورى از هواوهوس، اوّلين قدم يك مسئول در راه عدالت

اميرالمؤمنين درباره ى كسى كه سزاوار امارت بر مردم يا به دست گرفتن بخشى از كارهاى مردم است - كه البتّه اين از موضع رياست يك كشور شروع ميشود و تا مديريّتهاى پايين تر و كوچك تر ادامه پيدا ميكند، اميرالمؤمنين اين توصيه ها را براى فرمانداران و استانداران خود ميفرمودند؛ امّا براى قاضى يك شهر و مسئول يك بخش و مدير گوشه اى از گوشه هاى اين دستگاه عريض و طويل هم صادق بود، - ميفرمايند: «فكان أوّل عدله نفى الهوى عن نفسه» ⁽¹⁾اوّلين قدم او در راه عدالت اين است كه هواوهوس را از خودش دور كند. «يصف الحقّ و يعمل به» ⁽²⁾حق را بر زبان جارى و توصيف كند و نيز به آن عمل نمايد. به همين خاطر است كه در اسلام، قدرت با اخلاق پيوسته است و قدرت عارى از اخلاق، يك قدرت ظالمانه و غاصبانه است. روشهايى كه براى كسب قدرت و حفظ آن به كار گرفته ميشود، بايد روشهاى اخلاقى باشد. در اسلام، كسب قدرت به هر قيمتى، وجود ندارد. اين طور نيست كه كسى يا جمعى حق داشته باشند به هر روش و وسيله اى متشبّث شوند، براى اينكه قدرت را به دست آورند همان گونه كه امروز در بسيارى از مناطق دنيا رايج است نه، قدرتى كه از اين راه به دست آيد و يا حفظ شود، قدرتِ نامشروع و ظالمانه است.

در اسلام، روشها بسيار مهمّند؛ روشها مثل ارزشها هستند. در اسلام همچنان كه ارزشها بسيار اهمّيّت دارند، روشها هم اهمّيّت دارند و ارزشها بايد در روشها هم خودشان را نشان دهند. امروز اگر ميخواهيم حكومت ما به معناى حقيقى كلمه اسلامى باشد، بدون ملاحظه بايد در همين راه حركت كنيم. مسئولان بخشهاى مختلف، قواى سه گانه، مديران ميانى، همه وهمه بايد سعى شان اين باشد كه براى كارها و پيشبرد اهدافشان، از

روش سالم و اخلاقى استفاده كنند. استفاده از اين روش ممكن است در جايى ناكامى ها و دردسرهايى را هم به لحاظ كسب قدرت به وجود آورد؛ امّا درعينِحال اين متعيّن است كه از نظر اسلام و از نظر اميرالمؤمنين، تشبّث به روشهاى غير اخلاقى به هيچ وجه صحيح نيست. راه على اين است و ما بايد اين گونه حركت كنيم. اين مطالبى كه عرض كردم، در زمينه ى عدالت در قلمرو مسائل شخصى عليّبن ابى طالب (عليه السّلام) بود.⁽¹⁾

نسخه ى كامل اسلام در تأمين عدالت اجتماعى

و امّا عدالت على (عليه السّلام) در قلمرو جامعه؛ يعنى تأمين عدالت اجتماعى. در اينجا اميرالمؤمنين نسخه ى كامل اسلام است. حكومت اميرالمؤمنين (عليه السّلام) يك حكومت صددرصد اسلامى است، نه 99 درصد يا 99/99 درصد؛ نه. صددرصد يك حكومت اسلامى است. تا آنجايى كه به اميرالمؤمنين و دامنه ى اختيار و قلمرو قدرت او ارتباط پيدا ميكند، يك لحظه حركت و تصميم غير اسلامى در او نيست؛ يعنى عدالت مطلق. البتّه در مناطق گوناگونى از حكومت اميرالمؤمنين كاملاً ممكن بود و اتّفاق هم افتاد كه كارهاى غير عادلانه اى انجام گيرد؛ امّا اميرالمؤمنين به عنوان يك فرد مسئول، هرجا كه با چنين چيزى مواجه شد، احساس تكليف كرد. نامه ها و هشدارها و خطبه هاى جانسوز و جنگهاى اميرالمؤمنين، همه در راه اجراى اين عدالت بود.⁽²⁾

تكليف مشابه در شرايط امروز

امروز تكليف ما نيز همين است. من نميخواهم اين گمان حتّى در ذهنها به وجود آيد كه ممكن است انسانهايى مثل ما، يا حتّى بالاتر از ما،

بتوانند شبيه اميرالمؤمنين شوند؛ نه. اميرالمؤمنين يك مثال اعلى و يك نمونه ى ناب است. اين نمونه براى آن است كه همه به آن سمت حركت كنند؛ وَالّا اميرالمؤمنين قابل تشبيه نيست و هيچ كس را نميشود به او تشبيه كرد. اين بزرگوارانى كه خداى متعال آنها را انتخاب كرد و به آنها عصمت بخشيد - چه انبياى عظام الهى و چه ائمّه ى اطهار (عليهم السّلام) - ستارگان آسمان بشريّت و مُلك و ملكوتند. اينها كسانى نيستند كه افراد عادى امثال ما با نفسهاى حقير و ظرفيّتهاى كوچك بتوانند آن گونه حركت كنند يا به آنجا برسند؛ امّا آنها راهنمايند. انسان، با ستاره، راه را پيدا ميكند. بنابراين ما بايد در آن سمت حركت كنيم. امروز وظيفه ى ما اين است. امروز در نظام جمهورى اسلامى هيچ كس حق ندارد بگويد چون ما نميتوانيم مثل اميرالمؤمنين عمل كنيم، پس تكليفى نداريم؛ نه. بين آنچه كه ما ميتوانيم عمل كنيم و آنجا كه اميرالمؤمنين بود، مراتب بسيارى فاصله است. ما هرچه ميتوانيم، بايد اين مراتب را طى كنيم و پيش برويم.

عدالت بايد واقعيّتِ خودش را در جامعه نشان دهد؛ و اين ممكن است؛ كمااينكه انقلاب اسلامى و نظام جمهورى اسلامى بخشهايى از عدالت را كه در دوره اى اجراى آن در ايران جزو محالات شمرده ميشد، محقّق كرد. يك روز بود كه در كشور ما امكان دستيابى به مراكز سياسى براى كسانى كه وابسته ى به آمريكا نبودند، قبل از آن وابسته ى به انگليس نبودند، وابسته ى به قدرتهاى فاسد نبودند، وابسته ى به آن دربار فاسد نبودند، جزو محالات بود. مردم عادى كاره اى نبودند. كسى به ذهنش هم خطور نميكرد كه بتواند بدون اين آلودگى ها و وابستگى ها، در مجموعه ى فلك سياست و قدرت در اين كشور تأثيرى بگذارد؛ امّا امروز همه ى آحاد اين كشور مى بينند كه اگر بخواهند و اگر شرايط لازم را در خودشان فراهم كنند، به بالاترين مقامات سياسى اين نظام نايل ميشوند. يك روز بود كه در اين كشور عدالت اجتماعى براى كسى قابل تصوّر نبود؛ امّا امروز بخشى

از آن محقّق شده است. پس ما ميتوانيم. با همّت مردم، ميشود كارهاى زيادى كرد.

مسئولان بايد همّت كنند تا بتوانند اين عدالتِ مورد نظر اسلام را در همه ى ابعاد در ابعاد قضائى، در ابعاد اقتصادى، در تقسيم منابع ثروت ملّى و فرصتهاى گوناگون و در همه ى چيزهايى كه در كشور براى انسانها اهمّيّت دارد اجرا كنند. در هزينه ى بيت المال، در استفاده ى شخصى، در عزل و نصب و در همه ى كارهايى كه يك مسئول در قواى سه گانه، چه در قوّه ى مجريّه، چه در قوّه ى قضائيه و چه در قوّه ى مقنّنه ميتواند انجام دهد، بايد هدف، اجراى عدالت؛ و روش، روشِ عادلانه باشد. اگر اين طور شد كه در هر بخشى از بخشهاى اين كشور و اين نظام به تحقّق عدالت همّت گماشته شد و كسانى دنبالش را گرفتند و عدالت در دسترس بود و مردم طعم آن را چشيدند - در همه ى بخشهاى زندگى بايد سعى كنيم اثرى از بى عدالتى نماند - آن روز است كه جمهورى اسلامى خواهد توانست به همه ى مردم دنيا و به همه ى امّتهاى اسلامى، به عنوان الگوى حقيقى اسلام، خودش را نشان دهد.

امروز كشورهاى مسلمان، مجذوب حاكميّت اسلامند و آن روزى كه تحقّق واقعى حاكميّت اسلام را ببينند، اين جاذبه ده برابر خواهد شد. يعنى ببينند حدود الهى در جامعه اى رعايت ميشود؛ ببينند حقوق مردم در يك جامعه به طور كامل رعايت ميشود؛ ببينند هيچ كس به خاطرِ برخوردارى هاى گوناگون، ديگران را در دامان بى عدالتى و ظلم نمى اندازد؛ ببينند هيچ كس به خاطرِ شخصيّت و مقام، از اجراى عدالت حقيقى و واقعى در حقّ او بركنار نميماند؛ ببينند تخلّف از همه كس جرم است؛ ببينند به همه ى آحاد مردم به خاطرِ شأن انسانى و برادرىِ اسلامى، يكسان نگاه ميشود. اگر ما اين طور عمل كرديم، اين امانت الهى را كه در دست ما است، پاسدارى كرده ايم؛ امّا اگر اين گونه عمل نكنيم، آن گاه اميرالمؤمنين قضاوت سختى دارد: «اعلم

يا رفاعة أنّ هذه الإمارة أمانةٌ» ؛ اميرالمؤمنين ميفرمايد: اين رياست و مديريّتى كه در اختيار من و شما است، يك امانت است؛ «فمن جعلها خيانةً» ؛ هركس اين را به خيانت تبديل كند و به هواوهوس آلوده نمايد و در خدمت مطامع شخصى و وسيله ى اجراى مقاصد غير الهى و غير عادلانه ى خود قرار دهد، «لعنة الله إلى يوم القيامة» ⁽¹⁾تا روز قيامت لعنت خدا بر او خواهد بود.⁽²⁾

برخورد قاطع على (عليه السّلام) با دشمنان عدالت

امروز ما مدّعىِ پيروى از اميرالمؤمنين هستيم. البتّه عليّبن ابى طالب مخصوص شيعه نيست؛ دنياى اسلام براى على شأن و عظمت قائل است و او را امام خود ميداند. تفاوتى كه وجود دارد، اين است كه در مقام تطبيق با گفتار و كردار ديگران، ما هر فعل و ترك آن بزرگوار را به خاطرِ عصمتش براى خود حجّت ميدانيم. اين خصوصيّت شيعه است. بنابراين ما به عنوان شيعه بايد اين درس را به ياد داشته باشيم كه عدالت، قابل اغماض و قابل معامله نيست و هيچ يك از مصالح گوناگون - نه مصالح فردى و نه مصالح حكومت و كشور اسلامى - نميتواند با عدالت معامله شود. اميرالمؤمنين به خاطرِ عدالت، اين مشكلات را متحمّل شد و عقب نشينى نكرد.⁽³⁾

برخورد با قاسطين، ناكثين و مارقين

سه گروه با اميرالمؤمنين مواجه شدند: گروه قاسطين؛ يعنى بنى اميّه و اهل شام. اينها اهل عملِ به ظلم و روش ظالمانه بودند؛ كارشان هم با اميرالمؤمنين به شدّت ظالمانه بود. گروه ديگر ناكثين، بيعت شكنان بودند؛ يعنى همرزمان و دوستان قديمى اميرالمؤمنين كه طاقت عدالت او را نياوردند و با او درافتادند؛ كسانى كه على را مى شناختند و به او اعتقاد داشتند. بعضى از آنها حتّى در روى كارآمدن اميرالمؤمنين هم نقش داشتند و با او بيعت كرده بودند؛ امّا طاقت عدالت اميرالمؤمنين را

نياوردند و با او درافتادند؛ چون ديدند آن حضرت به آشنايى و سابقه و رفاقت توجّهى نميكند. يك گروه هم مارقين بودند؛ يعنى آن جمعيّت افراطى و متعصّب در نظرات خود؛ بدون اينكه اعتقاد دينى آنها ريشه ى معرفتىِ درستى داشته باشد.

به اشتباه، مارقين را افراد مقدّس مآب مينامند. مسئله ى مقدّس مآبى نيست، در بين اصحاب اميرالمؤمنين كسانى بودند كه از آنها خيلى مقدّس تر بودند؛ مسئله اين است كه كسانى تفكّر و ديدى دارند كه با ظواهر دين هم سازگار است، امّا ريشه ى معرفتى ندارد و عميق نيست. اينها شناخت ندارند تا بتوانند در موارد اشتباه، خود را از انحراف نجات دهند. يك جا آن قدر تند مى ايستند كه ميگويند چون قرآن سرِ نيزه است، نبايد به آن تيراندازى كرد؛ زيرا قرآن مقدّس است. در جنگ صفّين بمجرّد اينكه با حيله ى شامى ها قرآنها سرِ نيزه شد، چون احساس شكست كرده بودند، مجبور شدند قرآنها را سر نيزه كنند، اينها آن قدر نسبت به قرآن متعصّب و علاقه مند و افراطى شدند كه از اميرالمؤمنين كه قرآن ناطق بود، براى قرآن اهمّيّت بيشترى قائل شدند. آمدند به اميرالمؤمنين فشار آوردند و گفتند اينها اهل قرآنند، برادر مسلمانند؛ با اينها نبايد بجنگى! با تهديد، اميرالمؤمنين را وادار كردند جنگ را نيمه كاره رها كند. همينها بعد از آنكه فهميدند فريب خورده اند و سرشان كلاه رفته است، از آن طرف آن قدر دچار تفريط شدند كه گفتند همه ى ما كافر شده ايم و على هم كافر شده است؛ لذا بايد توبه و استغفار كند! اين افراد به خاطرِ اينكه ريشه ى معرفتى و اعتقادىِ درستى ندارند، براحتى 180 درجه مسير انحراف را طى ميكنند. اگر بخواهيد نمونه ى اين قضيّه را در انقلاب ما پيدا كنيد، منافقين هستند؛ همينهايى

كه اوّلِ انقلاب در مبارزه با آمريكا امام را هم قبول نداشتند، بعد رفتند زير دامن آمريكا مخفى شدند و از آمريكا پول گرفتند و به صدّام پناهنده شدند! وقتى ريشه ى معرفتى نباشد؛ غرور ناشى از نادانى به يافته هاى ذهنى خود باشد و تمسّك به ظواهر دين هم وجود داشته باشد، نتيجه ى اين ميشود؛ مارقين.

امّا از همه ى اينها خطرناك تر براى اميرالمؤمنين، قاسطين بودند؛ كسانى كه اهل بناى ظالمانه ى در حكومت بودند؛ اصلاً مبناى علوى و اسلامى را در حكومت قبول نداشتند؛ خود على و بيعت مردم با على را هم قبول نميكردند و زير بار او نميرفتند؛ به رفتار عادلانه و تقسيمِ به قسط و عمل به عدل هم مطلقاً اعتقادى نداشتند؛ چون اگر ميخواستند به عدالت ميدان بدهند و اسم عدالت را بياورند، اوّل گريبان خودشان گرفته ميشد. براى اينكه با عدالت علوى مبارزه كنند، آمدند به احترامِ به صحابه و اصل شورا متمسّك شدند. اين مطلب خيلى مهمّى است. براى اينكه اصل عدالت را بكوبند و ارزش عدالت را كه محور حكومت اميرالمؤمنين بود، از يادها ببرند، آمدند ارزش اسلامى ديگرى را كه البتّه اهمّيّت آن بمراتب كمتر از ارزش عدالت است، در مقابل اميرالمؤمنين عَلَم كردند. قصد آنها حمايت از آراى صحابه يا از خود صحابه يا از شوراى صحابه نبود. اميرالمؤمنين در نامه اى همين معنا را به نحوى به معاويه مينويسد و ميگويد تو ميخواهى بين مهاجرين و انصار قضاوت كنى؟ تو ميخواهى به ما ياد بدهى؟ شما تازه مسلمانان ميخواهيد اسلام را به عليّبن ابى طالب كه وجودش آميخته ى با اسلام و ساخته ى دست اسلام است، ياد بدهيد؟! بنابراين آنها با عدالت علوى مخالف بودند و به آن اعتقادى نداشتند.⁽¹⁾

3-3 - تقوا

يكى ديگر از خصوصيّات و شاخصه هاى حكومت اميرالمؤمنين تقوا است. ببينيد؛ اينها هر كدام يك پرچم است، هر كدام يك علامت است. تقوا يعنى چه؟ يعنى آن شدّت مراقبتى كه انسان در اعمال شخصى خود از راه حق هيچ تخطّى نكند؛ اين معنى تقوا است. يعنى كاملاً مراقب خود باشد. در دست زدن به پول مراقبت كند؛ در دست زدن به آبروى انسانها مراقبت كند؛ در گزينشها مراقبت كند؛ در طرد كردن ها مراقبت كند؛ در حرف زدن مراقبت كند كه برخلاف حق سخنى نگويد؛ يعنى شدّت مراقبت. شما نهج البلاغه را نگاه كنيد، پُر است از اين مطالب. حالا متأسّفانه در بين بعضى ها معمول شده كه هر غلطى ميخواهند بكنند، به اسم اينكه اميرالمؤمنين اين گونه بود و اميرالمؤمنين اين طور عمل ميكرد، انجام ميدهند. به چه دليل؟ از كجا؟ اميرالمؤمنين در نهج البلاغه است. اميرالمؤمنين در روايات فراوانى است كه از آن بزرگوار و اولاد طاهرينش باقى مانده است. كو اين چيزهايى كه بعضى ميگويند على اين طور بود، على آن طور بود؟ نخير؛ على آن است كه در نهج البلاغه است. شما نهج البلاغه را از اوّل تا آخر نگاه كنيد! سرتاپاى نهج البلاغه تحريضِ‌⁽¹⁾بر تقوا است؛ دعوت به تقوا و پرهيزكارى است. تا انسان پرهيزكار نباشد، نميتواند اقامه ى دين خدا كند. آلوده دامانى، بد دردى است. آلوده بودنِ دل انسان به گناه، نميگذارد انسان حقيقت را درك كند، چه برسد به اينكه دنبال حقيقت حركت كند. تقوا يكى از شاخصه هاى حكومت اميرالمؤمنين، برخاسته از اراده ى مردم و خواست مردم است. «تغلّب» - يعنى از راه غلبه و زور بر مردم حاكم شدن - در منطق اميرالمؤمنين نيست. با اينكه خود را برحق ميدانست، امّا كنار نشست، تا وقتى مردم آمدند، اصرار كردند، ابرام كردند، شايد گريه كردند، التماس كردند كه آقا شما بيا زمام امور ما را در دست

بگير. آن وقت آمد و زمام امور مردم را در دست گرفت. خودش گفت كه اگر مردم نيامده بودند؛ اگر مردم اصرار نميكردند، اگر اين طلب جدّى مردم نبود، من علاقه اى به اين كار نداشتم. قدرت در دست گرفتن و اعمال اقتدار، براى اميرالمؤمنين جاذبه اى ندارد. قدرت طلبى براى كسانى جاذبه دارد كه ميخواهند خواهشهاى نفسانى و هواهاى نفسانى خودشان را ارضا كنند، نه براى اميرالمؤمنين. او دنبال تكليف شرعى است؛ دنبال اقامه ى حقّ است. مردم، قدرت را به او سپردند، او هم قدرت را گرفت و بعد با اقتدار، آن قدرت را نگه داشت. آنجايى هم كه كسانى با قدرت اسلامى او، با حكومت اسلامى او معارضه كردند، هيچ مجامله و ملاحظه اى نكرد. صحابه ى پيغمبرند، باشند! موجّهينند، باشند! سابقه ى جهاد در راه اسلام دارند، داشته باشند! با حكومت حق معارضه و مقابله كرده اند و بايد در مقابلشان با اقتدار ايستاد؛ و ايستاد! اين سه جنگ اميرالمؤمنين از اين قبيل بود. اينها شاخصه ى يك حكومت صحيح است.⁽¹⁾

3-4 - ايجاد وحدت

وحدت امّت اسلامى براى اميرالمؤمنين مهم بود. استقرار عدالت در ميان امّت اسلامى هم براى اميرالمؤمنين مهم بود. حق طلبى آن بزرگوار در هر دو جا خود را نشان ميدهد؛ هم در آنجايى كه در پى عدالت، دشوارترين آزمونهاى زندگى خود را تحمّل ميكند؛ آن سختى ها را، آن مجاهدتهاى دشوار را، آن جنگهايى را كه بر آن بزرگوار تحميل شد، آن سه جنگ دوران كوتاه حكومت، اينها را تحمّل ميكند؛ چون دنبال عدالت است. حق را در اينجا با قاطعيّت تعقيب ميكند، هم در آنجايى كه اميرالمؤمنين به خاطرِ خدا، به خاطرِ مصالح اسلام، به خاطرِ وحدت مسلمانان، از حقّى كه براى خود او مسلّم است، چشم پوشى ميكند و در مقام معارضه برنمى آيد؛ اسلام

را، مسلمانان را، جامعه ى اسلامى را، وحدت اسلامى را پاس ميدارد.

«أمسكت يدى حتّى رأيت راجعة النّاس قد رجعت عن الإسلام يدعون إلى محق دين محمّدٍ (صلى الله عليه وآله)» ⁽¹⁾يعنى آن وقتى كه ديدم مسئله ى اسلام مطرح است، مصالح اسلامى، مصالح جامعه ى اسلامى مطرح است، در آنجا ديگر سكوت را جايز ندانستم، آمدم وسط ميدان براى ايجاد وحدت. مال دوران اوّلِ پس از رحلت پيغمبر و آن دوران محنت اميرالمؤمنين است؛ آنجا هم حق را با قاطعيّت دنبال ميكند. حق، در اينجا وحدت است. اينها براى ما درس است. جامعه ى اسلامى در تمام ادوار مختلف از ناحيه ى بى عدالتى ضربه خورده است؛ و از ناحيه پراكندگى و نفاق و جدايى افراد از يكديگر و مقابل يكديگر ايستادن، ضربه خورده است. از اين چيزها دنياى اسلام ضربه خورده. هرچه شما به تاريخ اسلام مراجعه كنيد بخصوص در قرون اخير، اين معنا را روشن تر مى بينيد. دنياى اسلام نيازمند اتّحاد است. اميرالمؤمنين مايه ى وحدت دنياى اسلام بايد باشد. دشمنان اسلام ميخواهند بين طوائف مسلمان به وسيله ى اميرالمؤمنين كه خود وسيله ى وحدت و اتّحاد است، اختلاف ايجاد كنند. اينها را بايد دنياى اسلام بگوش باشد.⁽²⁾

3-5 - ابعاد سياست ورزى اميرالمؤمنين (عليه السّلام)

سلوك سياسى اميرالمؤمنين، آميخته با سلوك معنوى و اخلاقى

سلوك سياسى اميرالمؤمنين از سلوك معنوى و اخلاقى او جدا نيست؛ سياست اميرالمؤمنين هم آميخته ى با معنويّت است، آميخته ى اخلاق است، اصلاً منشأگرفته ى از معنويّت على و اخلاق اوست. سياست اگر از اخلاق سرچشمه بگيرد، از معنويّت سيراب بشود، براى مردمى كه مواجه با آن سياستند، وسيله ى كمال است، راه بهشت است؛ امّا اگر سياست از

اخلاق جدا شد، از معنويّت جدا شد، آن وقت سياست ورزى ميشود يك وسيله اى براى كسب قدرت، به هر قيمت؛ براى كسب ثروت، براى پيش بردن كار خود در دنيا. اين سياست ميشود آفت؛ براى خود سياست ورز هم آفت است، براى مردمى هم كه در عرصه ى زندگى آنها اين سياست ورزيده ميشود هم آفت است. اميرالمؤمنين اين حكومتى را كه در آن سه جنگِ مفصّل نظامى با هزارها كشته اتّفاق افتاد، شما در نهج البلاغه نگاه كنيد، با تعبيراتى معرّفى ميكند كه نشاندهنده ى تحقير او نسبت به اين حكومت است. يك وقت او را در خطاب به ابن عباس از بند كفش كهنه ى وصله زده ى خود بى ارزش تر معرّفى ميكند. يك جا درباره ى همين حكومت ميفرمايد: «لألفيتم دنياكم هذه أزهد عندى من عفطة عنزٍ» ⁽¹⁾آن رطوبتى كه از عطسه ى يك بزغاله حاصل ميشود چقدر ارزش رطوبتى و حياتى دارد؟ هيچ. ميفرمايد: اين حكومت، اين قدرت، نشستن بر اين اريكه براى على، از اين كمتر و كم اهمّيّت تر است. يك جا در همان خطبه براى اينكه چرا اين حكومت را قبول كرد، استدلال ميكند: «لو لا حضور الحاضر و قيام الحجّة بوجود النّاصر» ؛ ديدم مردم آمدند، اصرار ميكنند، نصرت خودشان را عرضه ميكنند، قبول كردم. باز در مقام استدلال: «ما أخذ الله على العلماء ألّا يقارّوا على كظّة ظالمٍ و لا سغب مظلومٍ» ⁽²⁾ميفرمايد: خداى متعال بر عالمان، بر دانايان عالم، تكليف معيّن كرده است كه بر سيرى ظالم و تهيدستى و گرسنگى مظلوم صبر نكنند، تحمّل نكنند. اينها است چيزهايى كه اميرالمؤمنين را به سمت حكومت ميكشاند، يا در مقابل كسانى كه عليه او بغى⁽³⁾ميكنند، به مقاومت، به ايستادگى، به حتّى جنگ نظامى ميكشاند؛ وَالّا حكومت براى اميرالمؤمنين ارزشى ندارد⁽⁴⁾.

3-5-1 - دورى از مكر و فريب

در اين سياست ورزى، اميرالمؤمنين يكى از خصوصيّاتش اين است: از مكر و فريب دور است. در يك جمله اى از حضرت نقل شده كه: «لولا التّقى لكنت أدهى العرب» ⁽¹⁾اگر تقوا دست و پاى مرا نمى بست، از همه ى آحاد و مكّاران عرب، مكر و حيله را بهتر بلد بودم. يك جاى ديگر در مقام مقايسه ى معاويه با خودش، چون معاويه به دَهاء⁽²⁾و مكر در حكومت معروف بود، به حسب آنچه كه نقل شده، فرمود: «والله ما معاوية بأدهى منّى» ⁽³⁾معاويه از من زرنگ تر نيست. منتها على چه كند؟ وقتى بناى بر رعايت تقوا و رعايت اخلاق دارد، دست و زبانش بسته است. روش اميرالمؤمنين اين است. تقوا كه نبود، دست و زبان انسان باز است، ميتواند همه چيز بگويد، خلاف واقع ميتواند بگويد، تهمت ميتواند بزند، دروغ به مردم ميتواند بگويد، نقض تعهّدات ميتواند بكند، دلبستگى به دشمنانِ صراط مستقيم ميتواند پيدا كند. وقتى تقوا نبود، اين جور است. اميرالمؤمنين ميفرمايد: من سياست را با تقوا انتخاب كردم، با تقوا اختيار كردم؛ اين است كه در روش اميرالمؤمنين، مكّارى و حيله گرى و كارهاى كثيف و اين چيزها وجود ندارد؛ پاكيزه است.

يكى از خطرهاى جدايى دين از سياست كه عدّه اى آن را هميشه در دنياى اسلام ترويج ميكردند، در كشور ما هم بود، امروز هم متأسّفانه بعضى، نغمه هايى را در جدايى دين از سياست بلند ميكنند. همين است كه وقتى سياست از دين جدا شد، از اخلاق جدا خواهد شد، از معنويّت جدا خواهد شد. در نظامهاى سكولار و بى رابطه ى با دين، اخلاق در اغلب

نزديك به همه ى موارد، از بين رفته است. حالا يك وقت استثنائاً در جايى يك عمل اخلاقى ديده بشود، اين ممكن است؛ استثناء است. وقتى دين از سياست جدا شد، سياست ميشود غير اخلاقى، مبنى بر همه ى محاسبات مادّى و نفع طلبانه. سلوك سياسى اميرالمؤمنين بر پايه ى معنويّت است و از سلوك معنوى او جدا نيست.⁽¹⁾

3-5-2 - مدارا با مخالفان و دشمنان

تا حدّ ممكن با مخالفان خودش، حتّى با دشمنان خودش مدارا كرد. اينكه مى بينيد اميرالمؤمنين سه جنگ را در دوران حدود پنج سالِ حكومت خود مجبور شد و تحمّل كرد، بعد از اين بود كه همه ى مداراهاى لازم انجام گرفته بود. اميرالمؤمنين كسى نبود كه بدون رعايت مداراهاى لازم با مخالفان، اوّل دست به شمشير ببرد. حالا چند جمله از اميرالمؤمنين را بشنويد:

يك جا در اوّل خلافت، يك عدّه اى آمدند دور اميرالمؤمنين، اشاره ميكردند به بعضى كه آقا! تكليف اينها را يكسره كن. اصرار ميكردند. اميرالمؤمنين در جواب، اينها را نصيحت به صبر كرد و از جمله ى چيزهايى كه فرمود، اين بود: اين نظرى كه شما داريد، يك نظر است. «فرقة ترى ما ترون» ؛ يك عدّه همين نظر شما را قبول دارند. «و فرقة ترى ما لا ترون»؛ يك عدّه حرفى را قبول دارند كه شما معتقد به او نيستيد، او را قبول نداريد. «وفرقة لا ترى هذا و لا ذاك» ؛ يك عدّه اى هم نه آن طرفى و نه آن طرفى، يك نظر سوّمى دارند. «فاصبروا»؛ صبر كنيد تا اميرالمؤمنين با حكمت، كار خود را انجام بدهد. «حتّى... تؤخذ الحقوق مسمحة» ؛ بگذاريد با سماح، با ملاطفت، با ملايمت، حقّ ذى حق را بگيريم، احقاق حق بكنيم. «واذا لم اجد بدّا فاخر

الدّواء الكىّ» ⁽¹⁾تا ميتوانيم با تسامح، با سماح، با خوش رفتارى، حق را به حق دار برگردانيم، احقاق حق بكنيم. اگر ديديم چاره اى نماند، زير بار حق نميروند، آن وقت «اخر الدّواء الكىّ». اين يك مثل معروف عربى است؛ «اخر الدّواء الكىّ»؛ يعنى آخرين چاره را ديگر با قاطعيّت انجام ميدهيم. تا آنجايى كه ممكن است، با دارو و مرهم گذارى عمل ميكنيم براى اينكه اين زخم را علاج كنيم و شفا بدهيم؛ مرهم ميگذاريم؛ وقتى نشد، آخر كار داغ ميكنيم؛ چاره اى نيست.

در جنگ صفّين قبل از آنكه جنگ شروع بشود، يك عدّه اى همين طور پا به زمين ميكوبيدند كه اميرالمؤمنين چرا حمله نميكنى؟ اصرار ميكردند كه حمله كن. اميرالمؤمنين فرمود: «فوالله ما دفعت الحرب يوماً إلّا و أنا أطمع أن تلحق بى طائفةٌ فتهتدى بى» ⁽²⁾يعنى من دنبال جنگ نيستم، دنبال هدايتم؛ يك روز هم كه درگيرى و برخورد را عقب مى اندازم، براى اين است كه شايد يك عدّه اى دل به حقيقت بدهند، به راه صراط مستقيم بيايند. وقتى كه مأيوس شديم، ديديم نه، كسى نمى آيد، آن وقت شمشير را ميكشيم و جنگ را شروع ميكنيم.

درباره ى اهل جمل، در قضيّه ى جنگ جمل كه يكى از آزمايشهاى بسيار دشوار اميرالمؤمنين بود، فرمود: «انّ هؤلاء قد تمالئوا على سخطة إمارتى» ؛ اينها جمع شدند، دست به يكى كردند براى اينكه نسبت به اين حكومتى

كه به اميرالمؤمنين رسيده است، خشم خود را آشكار كنند. «و سأصبر»؛ فرمود: من صبر خواهم كرد؛ امّا تا كِى؟ «ما لم أخف على جماعتكم» ⁽¹⁾آن وقتى كه ببينم حركت اينها دارد بين شما مسلمانها شكاف ايجاد ميكند، اختلاف ايجاد ميكند، برادران را در مقابل هم قرار ميدهد، آن وقت وارد عمل خواهم شد و فتنه را علاج خواهم كرد؛ تا آن وقتى كه ممكن است، صبر ميكنم و با نصيحت رفتار ميكنم.⁽²⁾

3-5-3 - گفتگوى مستدل با دشمنان و مخالفان خود

يكى از خصوصيّات اميرالمؤمنين در ممشاى سياسى اش اين بود كه با دشمنان خود و مخالفان خود با استدلال حرف ميزد و استدلال ميكرد. در نامه هايى كه حتّى به معاويه نوشته است، با اينكه دشمنى بين معاويه و اميرالمؤمنين شديد بود، درعينِحال او نامه مينوشت، اهانت ميكرد، حرفهاى خلاف ميگفت، استدلال ميكرد بر اينكه روش تو غلط است. با طلحه و زبير كه آمدند با اميرالمؤمنين بيعت كردند اينها به عنوانى كه ميخواهيم عمره برويم، از مدينه خارج شدند، رفتند به طرف مكّه. اميرالمؤمنين مراقب بود، از اوّل هم گفت كه اينها قصدشان عمره نيست. رفتند و كارهايى كردند؛ حالا تفاصيلش زياد است. حضرت اين جور ميفرمايد: «لقد نقمتما يسيراً و أرجأتما كثيراً» ⁽³⁾شما يك چيز كوچك را وسيله و مايه ى اختلاف قرار داديد، اين همه نقاط مثبت را نديده گرفتيد؛ دم از دشمنى ميزنيد، دم از مخالفت ميزنيد. با اينها متواضعانه اميرالمؤمنين حرف ميزند، توضيح ميدهد؛ ميگويد: من دنبال دشمن نميگردم. اين مدارا را دارد. امّا آن وقتى كه اين مدارا اثر نكند، آن وقت جاى قاطعيّت

علوى است؛ آنجايى است كه اميرالمؤمنين نشان ميدهد كه با كسانى مثل خوارج، آن جور رفتار ميكند كه خودش فرمود: «انا فقأت عين الفتنة» ⁽¹⁾چشم فتنه را من در آوردم. و كسى ديگر غير از على نميتوانست به گفته ى خود آن بزرگوار در نهج البلاغه اين كار را بكند.⁽²⁾

3-5-4 - پرهيز از توسّل به ظلم، دروغ و كارهاى ظالمانه براى پيروز شدن

يكى از خصوصيّات سياست ورزى اميرالمؤمنين اين بود كه براى پيروز شدن، به ظلم و به دروغ و به كارهاى ظالمانه متوسّل نميشد. يك عدّه اى در اوائل حكومت اميرالمؤمنين آمدند كه آقا شما اين افرادى كه در جامعه هستند، اين متنفّذين، يك مقدارى ملاحظه ى اينها را بكن و سهم بيشترى از بيت المال به اينها بده، مخالفت اينها را موجب نشو و دلهايشان را جلب كن! فرمود: «أتأمرونّى أن أطلب النّصر بالجورِ» ؛ شما ميخواهيد من پيروزى را به وسيله ى ظلم براى خودم دست و پا كنم؟ «والله لا أطور به ما سمر سميرٌ و ما أمّ نجمٌ فى السّماء نجماً» ⁽³⁾امكان ندارد اميرالمؤمنين با ظلم، با راه غلط و خطا، با شيوه هاى غير اسلامى دوست براى خودش درست كند.⁽⁴⁾

3-5-5 - ممانعت از تملّق و چاپلوسى در برابر او

يكى از خصوصيّات اميرالمؤمنين در سلوك سياسى اش اين بود كه از مردم جدّاً نه به صورت تعارف، درخواست ميكند كه با او متملّقانه حرف نزنند، چاپلوسى نكنند، تصنّع در برخورد با او به خرج ندهند. در وسط يكى از خطبه هاى اميرالمؤمنين كه يكى از آن خطبه هاى بليغ و عجيب اميرالمؤمنين است، يك نفرى بلند شد، شروع كرد تعريف و تمجيد از

اميرالمؤمنين؛ از سخن و از مطالب آن حضرت بنا كرد تمجيد كردن و ثنا كردن بر اميرالمؤمنين. حرفهاى او كه تمام شد، حضرت رو كرد به او، تقريباً به همان اندازه اى كه صحبت كرده بود، آنچه كه انسان در نهج البلاغه و در آن مقدارى كه سيّد رضى انتخاب كرده، ميبيند در نصيحت اين مرد صحبت كرد كه با من اين جورى حرف نزنيد. از جمله، همين عبارت معروف است: «فلا تكلّمونى بما تكلّم به الجبابرة» ؛ آنجورى كه با پادشاهان، با جبّاران حرف ميزنند، با من حرف نزنيد. «ولا تتحفّظوا منّى بما يتحفّظ به عند أهل البادرة» ؛ آن جورى كه ملاحظه ميكنند كه مبادا بدش بيايد، مبادا موجبِ ناخرسندى يا ناخوشايندى فلان جبّار بشود حرفهايى را نميزنند، ملاحظاتى را ميكنند، جلوى من اين ملاحظات را نكنيد. «لا تخالطونى بالمصانعة ولا تظنّوا بى استثقالاً فى حقٍّ قيل لى» ⁽¹⁾خيال نكنيد كه اگر حرف حقّى را به من گفتيد، على از حرف حقّ شما دلگير خواهد شد. براى او سنگين خواهد آمد؛ اين جور نيست. اين هم يكى از خصوصيّات سياست اميرالمؤمنين است.⁽²⁾

3-5-6 - رفتار متفاوت با مخالفان و معارضان

يكى از خصوصيّات ديگر اين بزرگوار هم اين است كه رفتارش با مخالفان و معارضان يك جور نيست؛ همه را به يك چوب نميراند. اميرالمؤمنين فرق ميگذارد بين افرادى و جريانهايى، با افرادى و جريانهاى ديگرى. درباره ى خوارج البتّه در مقابل انحراف و انحطاط و توسّل به ظواهر دينى بدون اعتقاد، على ايستاد؛ هم در مقابل معاويه ايستاد، آن وقتى كه قرآنها را سر نيزه كردند، اميرالمؤمنين فرمود: والله اين مكر است، اين خدعه است، اين فريب است؛ اينها به قرآن اعتقادى ندارند؛ هم در آن وقتى كه خوارج با آن

ظواهر دينى، با آن صوت حزين قرآن خوانى در مقابل حضرت قرار گرفتند، حضرت ايستاد. يعنى آنجايى كه كسانى بخواهند با ظواهر دينى كار بكنند و پيش بروند، اميرالمؤمنين مى ايستاد؛ حالا چه معاويه بود، چه خوارج بود؛ تفاوتى نميكرد. امّا درعينِحال يك جور با اينها برخورد نميكرد. ايستادگى بود، امّا نصيحت اميرالمؤمنين و رفتار خود او هميشه اين بود. لذا فرمود «لا تقاتلوا الخوارج بعدى» ؛ بعد از من با خوارج نجنگيد؛ جنگ با خوارج نكنيد؛ «فليس من طلب الحقّ فاخطأه كمن طلب الباطل فأدركه» ⁽¹⁾آن كسى كه دنبال حق هست، منتها اشتباه ميكند دنبال حق است؛ از روى جهالت، از روى قشريگرى خطا ميكند، اشتباه ميكند، او مثل كسى نيست كه دنبال باطل ميرود و به باطل ميرسد؛ اينها يك جور نيستند.⁽²⁾

3-5-7 - صدق و صراحت

اميرالمؤمنين، هم مظهر تقوا و امانت و هم داراى صدق و صراحت بود. آن بزرگوار با اينكه يك سياستمدار و رئيس دنياى اسلام بود و تدبير امور يك جمعيّت عظيمِ چند ده ميليونى آن زمان، با نبود وسايل امروزى براى ارتباط، بر دوش او بود و جامعه و امّت اسلامى را اداره ميكرد، امّا سياستمدارىِ على موجب اين نميشد كه از جادّه ى صداقت و صراحت كنار رود. على، صادق و صريح بود؛ آنچه ميگفت، به آن معتقد بود و براى او راهنماى عمل بود. براى اين است كه كلمه كلمه ى گفتار اميرالمؤمنين در طول تاريخ، مثل نورافكنى براى زبدگان و نخبگان فكرى عالم درخشيده است.⁽³⁾

3-5-8 - توجّه به ضعفا و قدرت و قاطعيّت در مقابل زورگويان

اميرالمؤمنين نام مردم را مى آورد، امّا به معناى حقيقى كلمه طرف دار مردم و ضعفا بود. توجّه به ضعفا، قدرت و قاطعيّت در مقابل زورگويان و ناحق طلبان و بهره مندى كم از منابع اموال عمومى، خصوصيّات ديگر اميرالمؤمنين است. هركس كه بيت المال مسلمين را مِلك خود به حساب مى آوَرَد يا به زبان بگويد و يا اگر نميگويد، در عمل اين طور وانمود كند كه ما اين قدرها حق داريم و با بيت المال مثل اموال شخصى خود رفتار كند يا بخورد يا ببخشد يا در راه اغراض شخصى از آن استفاده كند، نميتواند دنباله روِ على به حساب آيد. رفتار علوى در همه ى اين ابعاد، وظيفه ى ما است؛ كارِ زياد، بهره مندىِ كم. اميرالمؤمنين، هم در آن زمانى كه وظيفه ى حكومت بر دوش او بود و هم در آن زمانى كه انزوا و كنار بودن از حكومت را بر او تحميل كرده بودند، وسط ميدان بود و كار ميكرد. هيچ وقت على نرفت در خانه بنشيند و با مردم و جامعه و كشور قهر كند. اين خصوصيّتِ اميرالمؤمنين نيست.⁽¹⁾

3-5-9 - اخلاص و ارتباط با خدا

خصوصيّت ديگر آن بزرگوار، ارتباط با خدا است. البتّه زبان انسانهاى كوچك و قاصرى مثل من بسيار نارساتر از اين است كه حتّى بتواند تفوّه⁽²⁾كند و كليّاتى از عبادت آن بزرگوار را بيان نمايد. وقتى امام سجّاد كه زَين عابدين است، در مقابل عبادت اميرالمؤمنين به شگفتى وادار شود، امثال ما اصلاً بايد سخنى بر زبان نياوريم.⁽³⁾

اگر حاكمان و صاحب منصبان اسلامى بخواهند اين وظايف را انجام دهند، به يك نقطه ى ديگر احتياج دارند و آن، اخلاص و براى خدا كار

كردن و با خدا رابطه ى خود را نگه داشتن است. مسئله ى مسئول امور و صاحبِ منصب در نظام اسلامى، فقط مواجهه ى با مردم نيست؛ اگر با خدا متّصل نباشد، كارِ براى مردم و خدمت براى آنها، يعنى همان مسئوليّت اصلى اى كه دارد، لنگ خواهد ماند. پشتوانه ى اين مأموريّت و مسئوليّت، همين ارتباط با مردم است؛ لذا باز اميرالمؤمنين طبق روايت نهج البلاغه در همين نامه به مالك اشتر ميفرمايد: «واجعل لنفسك فيما بينك و بين الله أفضل تلك المواقيت» ؛ اوقات خودت را كه براى كارهاى گوناگون صرف ميكنى، بهترين و بانشاطترينش را بگذار براى خلوت بين خودت و خدا؛ يعنى حالت ارتباط با خدا و انابه ى به او و تضرّع را براى اوقات خستگى و كسالت نگذار. بعد ميفرمايد: «وإن كانت كلّها لله» ؛ اگرچه وقتى كه تو صاحب منصب در حكومت اسلامى هستى، همه ى كارهايت متعلّق به خدا است، به شرطى كه «اذا صلحت فيها النّيّة و سلمت منها الرّعيّة» ⁽¹⁾نيّتت خالص باشد و كارى كه مردم را بيازارد، از تو سر نزند، امّا درعينِحال در بين تمام اين تلاشهايى كه همه اش هم عبادت است، وقتى را بگذار براى اينكه بين خودت و خدا خلوت كنى. اين چهره ى صاحبان مناصب در نظام اسلامى و در قاموس اميرالمؤمنين است.⁽²⁾

3-5-10 - بسيج نيروها در راه حق و در برابر ناحق

بسيج نيروها در راه حق و در برابر ناحق، خصوصيّت ديگر اميرالمؤمنين است. نگويند چرا مردم را نسبت به استكبار و مظالم آن و عوامل و ايادى دشمنان خدا حسّاس و بسيج ميكنيد. اميرالمؤمنين هم اين خصوصيّت را داشت. ما هم بايد مانند اميرالمؤمنين، همه ى نيروها و همه ى دلها و همه ى تنها و همه ى توانها را در مقابل ناحق و در راه حق بسيج كنيم. هم

بايد خودمان آماده باشيم، هم بايد دلها و جانهاى آماده و جوانهاى نورانى را كه امروز جامعه ى ما به وجود جوانانى را كه دلهايشان پاك است، داراى نشاط و طراوت است، در راه خدا و در راه حقيقت و در راه تلاش مخلصانه كه در اين دوران، ايران اسلامى به آن نيازمند است، بسيج كنيم.⁽¹⁾

3-5-11 - مبارزه با مقدّس مآبى هاى متحجّرانه و بى مبنا

مبارزه با مقدّس مآبى هاى متحجّرانه و بى مبنا هم يكى ديگر از خصوصيّات اميرالمؤمنين است. همان اميرالمؤمنينِ عابدِ پارساى ذاكر خداوند كه نخلستانهاى كوفه انعكاس فرياد دعا و تضرّع او را تا ابد در سينه ى خود حفظ كرده اند، با كسانى كه با تنسّك و تعبّدِ متحجّرانه و بى مبنا ميخواستند شخصيّت فردىِ خودشان را به رخ مردم بكشند و اگر اخلاص هم داشتند، ابعاد گوناگون شخصيّت خود و ديگران را معطّل گذاشته بودند، مقابله كرد. اميرالمؤمنين انسانى است كه مُرّ حقيقت را بيان ميكرد، چه به مذاق جناحهاى مختلف خوش بيايد يا نيايد، چه به مذاق كسانى كه ميخواهند به ظواهر بچسبند و باطن را رها كنند، خوش بيايد يا نيايد، چه به مذاق كسانى كه ميخواهند با سلائق شخصىِ خودشان دين خدا را تعبير و تفسير كنند، خوش بيايد يا نيايد. همه ى اينها در زمان اميرالمؤمنين بودند. اينها شخصيّتهاى مشخّصى هستند كه در تاريخ نمونه دارند؛ در زمان اميرالمؤمنين هم نمونه داشتند. اسلام اميرالمؤمنين، اسلامى است كه در آن، ذكر و شور و حال و طراوت و حركت و سازندگى و جهاد و فداكارى و ايثار هست. امروز كه ما نمونه هايى از آن انسانهاى جورواجور را مى بينيم، وظيفه پيدا ميكنيم.⁽²⁾

3-5-12 - ساده زيستى

اشاره

اميرالمؤمنين ميفرمايد: من آماده ام كه سخت ترين شرايط زندگى را براى خودم به وجود آورم؛ امّا خدا را درحالى كه به يكى از بندگان او ظلم كرده ام، ملاقات نكنم؛ «والله لأن أبيت على حسك السّعدان مسهّداً أو أجرّ فى الأغلال مصفّداً أحبّ إلىّ» ؛ اگر مرا با بدن برهنه بر روى خارها بيندازند، يا با زنجيرهاى گران، دست و پايم را ببندند و روى زمين بكشانند، اين شكنجه ى جسمانى براى من قابل قبول تر و محبوب تر است از اينكه «ألقى الله و رسوله يوم القيامة ظالماً لبعض العباد و غاصباً لشىءٍ من الحطام» ⁽¹⁾خدا را در حالى ملاقات كنم كه به يك نفر ظلم كرده ام، يا مال دنيا را براى خود جمع كرده ام.⁽²⁾

پرهيز دادن مسئولان از مقايسه ى خود با اشراف

آن حضرت در جايى ديگر از نهج البلاغه ميفرمايد: «إنّ الله تعالى فرض على أئمّة العدل أن يقدّروا أنفسهم بضعفة النّاس» ⁽³⁾يعنى صاحبان مناصب در نظام حق، حق ندارند خودشان را با اعيان و اشراف مقايسه كنند و بگويند چون اشراف و اعيان اين گونه خانه و زندگى دارند و اين طور گذران ميكنند، پس ما هم كه صاحب اين منصب و اين مسئوليّت در جمهورى اسلامى يا در نظام اسلامى و حاكميّت اسلامى هستيم، سعى كنيم مثل آنها زندگى كنيم؛ يا اينكه چون رؤسا و مسئولان و وزراى كشورهاى ديگر در نظامهاى غير الهى و غير حق اين طور زندگى ميكنند، اين طور خوشگذرانى ميكنند و اين گونه از امكانات مادّى استفاده ميكنند، ما هم بايستى همان طور زندگى كنيم؛ نه. حق ندارند زندگيشان را با اعيان و اشراف و متمكّنان و يا با منحرفان اندازه گيرى كنند. پس با چه كسانى بايد زندگىِ خودشان را اندازه بگيرند؟ «العدل أن يقدّروا أنفسهم بضعفة النّاس» ؛ با مردم معمولى، آن

هم ضعيفها و پايين ترهايشان. در اين عبارت، اين تعبير نيست كه مثل آنها زندگى كن ممكن است هركسى نتواند آن گونه زندگى را بر خودش تنگ بگيرد، امّا اين هست كه خودت را با او اندازه بگير و با او مقايسه كن؛ نه با اعيان و اشراف و با فلان پولدار و فلان سرمايه دار. مسئول و صاحب يك منصب در نظام اسلامى و نظام حق، نبايد طورى زندگى كند كه باب اعيان و اشراف و متمكّنان و برخورداران جامعه، يا مسئولان كشورهاى غير اسلامى است. اين فرهنگ غلطى است كه هركس در مسئوليّتهاى دولتى به مقام و مسئوليّتى رسيد، بايد فلان طور خانه، يا فلان طور وسيله ى رفت و آمد، يا فلان طور امكانات زندگى داشته باشد؛ نه، دستور اميرالمؤمنين اين نيست؛ فقط مربوط به آن زمان هم نيست؛ مربوط به همه ى زمانها است. آن زمان هم اين گونه نبود كه همه ى مردم فقير باشند. فتوحات اسلامى شده بود؛ در كشور اسلامى ثروتهايى وجود داشت و ثروتمندان و تجّارى بودند كه از راه حرام يا حلال - فعلاً كارى نداريم - زندگى هايشان، زندگى هاى برخوردارانه بود. اميرالمؤمنين در همين زمان ميفرمايد نبايد زندگى شما، زندگى برخوردارانه باشد؛ اين مربوط به مسئولان و صاحبان مناصب در نظام اسلامى است كه بايد خودشان را با مردمِ ضعيف بسنجند، نه با برخورداران جامعه.⁽¹⁾

لزوم دورى مسئولان اسلامى از اسراف و تجمّل

آن حضرت در نامه ى ديگرى به اشعث بن قيس ميفرمايد: «وإنّ عملك ليس لك بطعمةٍ و لكنّه فى عنقك أمانةٌ» ⁽²⁾يعنى اين مسئوليّت و منصبى كه در نظام اسلامى دارى، طعمه و سرمايه و كاسبى نيست؛ اشتباه نشود، مسئوليّت در نظام اسلامى، بارى بر دوش انسان است كه بايد آن را به خاطرِ هدف و نيّتى تحمّل كند. برداشت صحيح از دولت اسلامى و مسئوليّت

اسلامى اين است.

مسئولان اسلامى نبايد در رفتار و عملِ خودشان مسرفانه و متجمّلانه زندگى كنند. بالاتر از آن، نبايد طورى زندگى كنند كه روش اسراف آميز و تجمّل آميز به يك فرهنگ تبديل شود. اين هم نقطه ى بعدى است كه اهمّيّتش از اوّلى بيشتر است، يا لااقل كمتر نيست. فرض بفرماييد اگر به وسيله ى يك نفر در سطح عالى و در ميان صاحبان مناصب حكومت اسلامى، كيفيّت آرايش محلّ زندگى و محلّ كار، كيفيّت زندگى خانوادگى، چگونگى ازدواج فرزندان، مهريّه ها و جهيزيّه ها و از اين قبيل، به شكل غير اسلامى آن، به معناى مسرفانه انجام گيرد، اين به فرهنگ تبديل ميشود، به اين معنا كه بقيّه نگاه ميكنند و ياد ميگيرند؛ مهريّه ها بالا ميرود، ازدواجها مشكل ميشود، زندگى سخت ميشود و همين رفتار بتدريج آثارش در طول مدّتى كوتاه يا بلند، در متن جامعه منعكس ميگردد. بنابراين مهم ترين مطلب اصلى اميرالمؤمنين در باب حكومت اين است: حاكم نبايد حكومت را براى خود وسيله ى اعاشه⁽¹⁾و زندگى و كسب درآمد و اندوختن ثروت قرار دهد، بلكه بايد آن را يك مسئوليّت بداند. بارى است بر دوش او؛ بايد همه ى همّت خود را بگذارد كه اين بار را به منزل برساند.⁽²⁾

نمونه هايى از سيره ى علوى در ساده زيستى

در اوائل حكومت، اميرالمؤمنين بين همه ى آحاد مردم در اعطاى بيت المال تساوى برقرار كرد؛ چون قبل از اميرالمؤمنين تقريباً بيست سالى بود كه در اسلام رسم شده بود بعضى اشخاص را به خاطرِ سبقت در اسلام و مهاجر و انصار بودن و... بر بعضى ديگر ترجيح دهند. پولى را كه در بيت المال جمع ميشد كه از غنايمِ جنگها و يا شايد از زكوات بود وقتى

تقسيم ميكردند، به صورت سرانه به اشخاص ميدادند. رسم مالىِ آن روزگار اين گونه بود؛ مثل رسوم ادارات دولتىِ جهان امروز نبود. در آن زمان رسم شده بود كه به بعضى بيشتر بدهند. اميرالمؤمنين آمد و گفت نه؛ هركس متديّن تر و مؤمن تر است، اجرش با خدا است. هركس توانايى بيشترى دارد، در زندگى تلاش ميكند و اگر دنبال مال است، مال كسب ميكند؛ امّا من بيت المال را بالسّويه تقسيم ميكنم. بعضى اشخاص آمدند نصيحت كردند و گفتند يا اميرالمؤمنين! اين كار، شما را شكست ميدهد و عدّه اى را وادار ميكند در مقابل شما بايستند. حضرت چنين فرمود: «أتأمرونّى أن أطلب النّصر بالجور فيمن ولّيت عليه؟! والله لا أطور به ما سمر سميرٌ و ما أمّ نجمٌ فى السّماء نجماً» ⁽¹⁾شما از من ميخواهيد كه در حوزه ى حكومتِ خود، پيروزى را با ظلم به دست آورم؟! آرى؛ من پيروز خواهم شد و عدّه اى مخالفت نميكنند؛ ولى من اين پيروزى را نميخواهم. اگر بنا است به خاطرِ ظلم و جور از اميرالمؤمنين طرف دارى شود، اميرالمؤمنين آن را نميخواهد. فرمود: «والله ما اطور به ما سمر سمير» ؛ من هرگز چنين كارى را نخواهم كرد.

در جاى ديگر، در آن نامه ى معروف به عثمان بن حنيف ميفرمايد: «الا و انّ لكلّ مأمومٍ اماماً يقتدى به و يستضىء بنور علمه» ؛ هر مأمومى امامى دارد كه بايد از دانش او استفاده و از نور او استضائه كند و به او اقتدا و از او پيروى نمايد. بعد فرمود: «الا و انّ امامكم قد اكتفى من دنياه بطمريه و من طعمه بقرصيه» ⁽²⁾. اميرالمؤمنين خوراك و لباس خود را كه شبيه فقيرترين مردم آن روزگار بود، مطرح فرمود و گفت: من كه امام شما هستم، اين گونه زندگى ميكنم. به عثمان بن حنيف فرمود: شما نميتوانيد مثل من زندگى كنيد؛ يعنى اين توقّع هم وجود ندارد؛ «ولكن اعينونى بورعٍ و اجتهادٍ» ؛ امّا از گناه پرهيز كنيد و در راه رسيدن به اينجا تلاش نماييد. اين همان مطلبى است كه

امروز اميرالمؤمنين به ما هم ميگويد. از آنچه خلاف و گناه و نامشروع است، بپرهيزيد و تلاش هم بورزيد خود را نزديك كنيد؛ هرچه رسيديد و هرچه توانستيد.⁽¹⁾

3-5-13 - تركيب سه خصلت اقتدار، مظلوميّت و پيروزى

در شخصيّت و زندگى و شهادت اين بزرگوار، سه عنصر كه ظاهراً با يكديگر چندان هم سازگارى ندارند، جمع شده است. اين سه عنصر عبارت است از: اقتدار، مظلوميّت و پيروزى.

«اقتدار» آن حضرت، عبارت است از قدرت او در اراده ى پولادينش، در عزم راسخش، در اداره ى مشكل ترين عرصه هاى نظامى، در هدايت ذهنها و فكرها به سوى عالى ترين مفاهيم اسلامى و انسانى، تربيت انسانهاى بزرگ از قبيل مالك اشتر و عمّار و ابن عبّاس و محمّدبن ابى بكر و ديگران و ايجاد يك جريان در تاريخ بشرى. مظهر اقتدار آن بزرگوار، اقتدار منطق، اقتدار فكر و سياست، اقتدار حكومت و اقتدار بازوى شجاع بود. هيچ ضعفى از هيچ طرف، در شخصيّت اميرالمؤمنين (عليه السّلام) نيست. درعينِحال يكى از مظلوم ترين چهره هاى تاريخ است و مظلوميّت در همه ى بخشهاى زندگيش وجود داشت. در دوران نوجوانى، مظلوم واقع شد. در دوران جوانى بعد از پيامبر مظلوم واقع شد. در دوران كهولت و خلافت، مظلوم واقع شد. بعد از شهادت هم تا سالهاى متمادى بر سر منبرها از او بدگويى كردند و به او نسبتهاى دروغ دادند. شهادت او هم مظلومانه است.

در همه ى آثار اسلامى، ما دو نفر را داريم كه از آنها به «ثارالله» تعبير شده است. در فارسى، ما يك معادل درست و كامل براى اصطلاح عربى «ثار» نداريم. وقتى كسى از خانواده اى از روى ظلم به قتل ميرسد، خانواده ى مقتول صاحب اين خون است. اين را «ثار» ميگويند و آن خانواده حق دارد

خونخواهى كند. اينكه ميگويند خون خدا، تعبير خيلى نارسا و ناقصى از «ثار» است و درست مراد را نميفهماند. «ثار»، يعنى حقّ خونخواهى. اگر كسى «ثار» يك خانواده است، يعنى اين خانواده حق دارد درباره ى او خونخواهى كند. در تاريخ اسلام از دو نفر اسم آورده شده است كه صاحب خون اينها و كسى كه حقِّ خونخواهى اينها را دارد، خدا است. اين دو نفر يكى امام حسين است و يكى هم پدرش اميرالمؤمنين؛ «يا ثارالله و ابن ثاره» ⁽¹⁾. پدرش اميرالمؤمنين هم حقّ خونخواهى اش متعلّق به خدا است.⁽²⁾

3-6 - دشمنان على (عليه السّلام) وروش برخورد با آنان

3-6-1 - قاسطين (ستمگران)

قاسطين، يعنى ستمگران. مادّه ى «قسط» وقتى كه به صورت مجرّد استعمال ميشود قَسَط يقسِط، يعنى جار يجور، ظَلَم يظلِم به معناى ظلم كردن است. وقتى با ثلاثى مزيد و در باب افعال آورده ميشود، اقسط يقسط يعنى عدل و انصاف. بنابراين، اگر «قسط» در باب افعال به كار رود، به معناى عدل است؛ امّا وقتى كه قَسَط يقسِط گفته شود، ضدّ آن است، يعنى ظلم و جور. قاسطين از اين ماده است. قاسطين، يعنى ستمگران. اميرالمؤمنين اسم اينها را ستمگر گذاشت. اينها چه كسانى بودند؟ اينها مجموعه اى از كسانى بودند كه اسلام را به صورت ظاهرى و مصلحتى قبول كرده بودند و حكومت علوى را از اساس قبول نداشتند. هر كارى هم اميرالمؤمنين با اينها ميكرد، فايده نداشت. البتّه اين حكومت، گرد محور بنى اميّه و معاوية بن ابى سفيان كه حاكم و استاندار شام بود، گرد آمده بودند؛ بارزترين شخصيّتشان هم خودِ جناب معاويه، بعد هم مروان حكم و وليدبن عقبه است. اينها يك جبهه اند و حاضر نبودند كه با على كنار بيايند و با

اميرالمؤمنين بسازند. درست است كه مغيرة بن شعبه و عبدالله بن عبّاس و ديگران در اوّلِ حكومت اميرالمؤمنين گفتند: «يا اميرالمؤمنين! اينها را چند صباحى نگه دار» امّا حضرت قبول نكرد. آنها حمل كردند بر اينكه حضرت بى سياستى كرد؛ ليكن نه، آنها خودشان غافل بودند؛ قضاياى بعدى اين را نشان داد. اميرالمؤمنين هر كار هم كه ميكرد، معاويه با او نميساخت. اين تفكّر، تفكّرى نبود كه حكومتى مثل حكومت علوى را قبول كند؛ هرچند قبلى ها، بعضى ها را تحمّل كردند.

از وقتى كه معاويه مسلمان شده بود تا آن روزى كه ميخواست با اميرالمؤمنين بجنگد، كمتر از سى سال گذشته بود. او و اطرافيانش سالها در شام حكومت كرده بودند، نفوذى پيدا كرده بودند، پايگاهى پيدا كرده بودند؛ ديگر آن روزهاى اوّل نبود كه تا يك كلمه بگويند، به آنها بگويند كه شما تازه مسلمانيد، چه ميگوييد؛ جايى باز كرده بودند. بنابراين، اينها جريانى بودند كه اساساً حكومت علوى را قبول نداشتند و ميخواستند حكومت طور ديگرى باشد و دست خودشان باشد؛ كه بعد هم اين را نشان دادند و دنياى اسلام تجربه ى حكومت اينها را چشيد. يعنى همان معاويه اى كه در زمان رقابت با اميرالمؤمنين، آن طور به بعضى از اصحاب روى خوش نشان ميداد و محبّت ميكرد، بعداً در حكومتش، برخوردهاى خشن از خود نشان داد، تا به زمان يزيد و حادثه ى كربلا رسيد؛ بعد هم به زمان مروان و عبدالملك و حجّاج بن يوسف ثقفى و يوسف بن عمرثقفى رسيد؛ كه يكى از ميوه هاى آن حكومت است. يعنى اين حكومتهايى كه تاريخ از ذكر جرائمشان به خود ميلرزد، مثل حكومت حجّاج، همان حكومتهايى هستند كه معاويه بنيانگذارى كرد و بر سر چنين چيزى با اميرالمؤمنين جنگيد. از اوّل معلوم بود كه آنها چه چيزى را دنبال ميكنند و ميخواهند؛ يعنى يك حكومت دنيايى محض، با محور قراردادن خودپرستى ها و خودى ها؛ همان چيزهايى كه در حكومت بنى اميّه همه

مشاهده كردند. البتّه بنده در اينجا هيچ بحث عقيدتى و كلامى ندارم. اين چيزهايى كه عرض ميكنم، متن تاريخ است. تاريخ شيعه هم نيست؛ اينها تاريخ «ابن اثير» و تاريخ «ابن قُتَيبه» و امثال اينها است كه من متنهايش را دارم و يادداشت شده و محفوظ هم هست. اينها حرفهايى است كه جزو مسلّمات است؛ بحث اختلافات فكرى شيعه و سنّى نيست.⁽¹⁾

3-6-2 - ناكثين (بيعت شكنان)

جبهه ى دوّمى كه با اميرالمؤمنين جنگيد، جبهه ى ناكثين بود. ناكثين، يعنى شكنندگان و در اينجا يعنى شكنندگان بيعت. اينها اوّل با اميرالمؤمنين بيعت كردند، ولى بعد بيعت را شكستند. اينها مسلمان بودند و برخلاف گروه اوّل، خودى بودند؛ منتها خودى هايى كه حكومت عليّبن ابى طالب را تا آنجايى قبول داشتند كه براى آنها سهم قابل قبولى در آن حكومت وجود داشته باشد؛ با آنها مشورت شود، به آنها مسئوليّت داده شود، به آنها حكومت داده شود، به اموالى كه در اختيارشان است، ثروتهاى باد آورده تعرّضى نشود؛ نگويند از كجا آورده ايد! در سال گذشته در همين ايام، من در يكى از خطبه هاى نماز جمعه متنى را خواندم و عرض كردم كه وقتى بعضى از اينها از دنيا رفتند، چقدر ثروت باقى گذاشتند! اين گروه، اميرالمؤمنين را قبول ميكردند؛ نه اينكه قبول نكنند، منتها شرطش اين بود كه با اين چيزها كارى نداشته باشد و نگويد كه چرا اين اموال را آوردى، چرا گرفتى، چرا ميخورى، چرا ميبرى؛ اين حرفها ديگر در كار نباشد! لذا اوّل هم آمدند و اكثرشان بيعت كردند. البتّه بعضى هم بيعت نكردند. جناب سعدبن ابى وقّاص از همان اوّل هم بيعت نكرد، بعضى هاى ديگر از همان اوّل بيعت نكردند؛ ليكن جناب طلحه، جناب زبير، بزرگان اصحاب و ديگران و ديگران با اميرالمؤمنين بيعت نمودند و تسليم شدند

و قبول كردند؛ منتها سه، چهار ماه كه گذشت، ديدند نه، با اين حكومت نميشود ساخت؛ زيرا اين حكومت، حكومتى است كه دوست و آشنا نمى شناسد؛ براى خود حقّى قائل نيست؛ براى خانواده ى خود حقّى قائل نيست؛ براى كسانى كه سبقت در اسلام دارند، حقّى قائل نيست هرچند خودش به اسلام از همه سابق تر است، ملاحظه اى در اجراى احكام الهى ندارد. اينها را كه ديدند، ديدند نه، با اين آدم نميشود ساخت؛ لذا جدا شدند و رفتند و جنگ جمل به راه افتاد كه واقعاً فتنه اى بود. امّ‌المؤمنين عايشه را هم با خودشان همراه كردند. چقدر در اين جنگ كشته شدند. البتّه اميرالمؤمنين پيروز شد و قضايا را صاف كرد. اين هم جبهه ى دوّم بود كه مدّتى آن بزرگوار را مشغول كردند.⁽¹⁾

3-6-3 - مارقين (دين گريزان)

اشاره

جبهه ى سوّم، جبهه ى مارقين بود. مارق، يعنى گريزان. در تسميه ى اينها به مارق، اين گونه گفته اند كه اينها آن چنان از دين گريزان بودند كه يك تير از كمان گريزان ميشود! وقتى شما تير را در چلّه ى كمان ميگذاريد و پرتاب ميكنيد، چطور آن تير ميگريزد، عبور ميكند و دور ميشود! اينها همين گونه از دين دور شدند. البتّه اينها متمسّك به ظواهر دين هم بودند و اسم دين را هم مى آوردند. اينها همان خوارج بودند؛ گروهى كه مبناى كار خود را بر فهمها و دركهاى انحرافى كه چيز خطرناكى است، قرار داده بودند. دين را از عليّبن ابى طالب كه مفسّر قرآن و عالم به علم كتاب بود ياد نميگرفتند؛ امّا گروه شدنشان، متشكّل شدنشان و به اصطلاح امروز، گروهك تشكيل دادنشان سياست لازم داشت. اين سياست از جاى ديگرى هدايت ميشد. نكته ى مهم اينجا است كه اين گروهكى كه اعضاى آن تا كلمه اى ميگفتى، يك آيه ى قرآن برايت ميخواندند؛ در وسط نماز جماعت

اميرالمؤمنين مى آمدند و آيه اى را ميخواندند كه تعريضى به اميرالمؤمنين داشته باشد؛ پاى منبر اميرالمؤمنين بلند ميشدند آيه اى ميخواندند كه تعريضى داشته باشد؛ شعارشان «لا حكم الّا لله» ⁽¹⁾بود؛ يعنى ما حكومت شما را قبول نداريم، ما اهل حكومت الله هستيم؛ اين آدمهايى كه ظواهر كارشان اين گونه بود، سازماندهى و تشكّل سياسى شان، با هدايت و رايزنى بزرگان دستگاه قاسطين و بزرگان شام يعنى عمروعاص و معاويه انجام ميگرفت! اينها با آنها ارتباط داشتند. اشعث بن قيس، آن گونه كه قرائن زيادى بر آن دلالت ميكند، فرد ناخالصى بود. يك عدّه مردمان بيچاره ى ضعيف از لحاظ فكرى هم دنبال اينها راه افتادند و حركت كردند. بنابراين، گروه سوّمى كه اميرالمؤمنين با آنها مواجه شد و البتّه بر آنها هم پيروز گرديد، مارقين بودند. در جنگ نهروان ضربه ى قاطعى به اينها زد؛ منتها اينها در جامعه بودند كه بالاخره هم حضورشان به شهادت آن بزرگوار منتهى شد... بعضى خوارج را به خشكِمقدّسها تشبيه ميكنند؛ نه. بحث سرِ «خشكِمقدّس» و «مقدّس مآب» نيست. مقدّس مآب كه در كنارى نشسته است و براى خودش نماز و دعا ميخواند. اينكه معناى خوارج نيست. خوارج آن عنصرى است كه شورش طلبى ميكند؛ بحران ايجاد ميكند، وارد ميدان ميشود، بحث جنگ با على دارد و با على ميجنگد؛ منتها مبناى كار غلط است؛ جنگ غلط است؛ ابزار غلط است؛ هدف باطل است. اين سه گروه بودند كه اميرالمؤمنين با اينها مواجه بود.⁽²⁾

تفاوت عمده ى دوران حكومت اميرالمؤمنين و دوران حكومت پيامبر اكرم

تفاوت عمده ى اميرالمؤمنين در دوران حكومت خود با پيامبر اكرم در دوران حكومت و حيات مباركش، اين بود كه در زمان پيامبر، صفوفِ

مشخّص وجود داشت: صف ايمان و كفر. منافقين ميماندند كه دائماً آيات قرآن، افراد را از منافقين كه در داخل جامعه بودند بر حذر ميداشت؛ انگشت اشاره را به سوى آنها دراز ميكرد؛ مؤمنين را در مقابل آنها تقويت ميكرد؛ روحيّه ى آنها را تضعيف ميكرد؛ يعنى در نظام اسلامى در زمان پيامبر، همه چيز آشكار بود. صفوف مشخّص در مقابل هم بودند: يك نفر طرف دار كفر و طاغوت و جاهليّت بود؛ يك نفر هم طرف دار ايمان و اسلام و توحيد و معنويّت. البتّه آنجا هم همه گونه مردمى بودند، آن زمان هم همه گونه آدمى بود، ليكن صفوف مشخّص بود. در زمان اميرالمؤمنين، اشكال كار اين بود كه صفوف، مشخّص نبود؛ به خاطرِ اينكه همان گروه دوّم يعنى «ناكثين» چهره هاى موجّهى بودند. هركسى در مقابله با شخصيّتى مثل جناب زبير، يا جناب طلحه، دچار ترديد ميشد. اين زبير كسى بود كه در زمان پيامبر، جزو شخصيّتها و برجسته ها و پسر عمّه ى پيامبر و نزديك به آن حضرت بود. حتّى بعد از دوران پيامبر هم جزو كسانى بود كه براى دفاع از اميرالمؤمنين، به سقيفه اعتراض كرد. بله؛ «حكم مستورى و مستى همه بر عاقبت است»! خدا عاقبت همه مان را به خير كند. گاهى اوقات دنياطلبى، اوضاع گوناگون و جلوه هاى دنيا، آن چنان اثرهايى ميگذارد، آن چنان تغييرهايى در برخى از شخصيّتها به وجود مى آورد كه انسان نسبت به خواص هم گاهى اوقات دچار اشكال ميشود؛ چه برسد براى مردم عامى. بنابراين، آن روز واقعاً سخت بود. آنهايى كه دوروبَرِ اميرالمؤمنين بودند و ايستادند و جنگيدند، خيلى بصيرت به خرج دادند. بنده بارها از اميرالمؤمنين نقل كرده ام كه فرمود: «لا يحمل هذا العلم إلّا أهل البصر و الصّبر» ⁽¹⁾. در درجه ى اوّل، بصيرت لازم است. معلوم است كه با وجود چنين درگيرى هايى، مشكلات اميرالمؤمنين چگونه بود. يا آن كج رفتارهايى كه با تكيه بر ادّعاى اسلام، با اميرالمؤمنين ميجنگيدند و حرفهاى غلط ميزدند.

در صدر اسلام، افكار غلط خيلى مطرح ميشد؛ امّا آيه ى قرآن نازل ميشد و صريحاً آن افكار را رد ميكرد؛ چه در دوران مكّه و چه در دوران مدينه. شما ببينيد سوره ى بقره كه يك سوره ى مدنى است، وقتى انسان نگاه ميكند، ميبيند عمدتاً شرح چالشها و درگيرى هاى گوناگون پيامبر با منافقين و با يهود است؛ به جزئيّات هم ميپردازد؛ حتّى روشهايى كه يهود مدينه در آن روز براى اذيّت روانى پيامبر به كار ميبردند، آنها را هم در قرآن ذكر ميكند؛ «لاٰ تَقُولُوا رٰاعِنٰا »⁽¹⁾و از اين قبيل. و باز سوره ى مباركه ى اعراف كه سوره اى مكّى است، فصل مشبعى⁽²⁾را ذكر ميكند و با خرافات ميجنگد. اين مسئله ى حرام و حلال كردن گوشتها و انواع گوشتها كه اينها را نسبت به محرّمات واقعى، محرّمات دروغين و محرّمات پوچ تلقّى ميكردند: «قُلْ إِنَّمٰا حَرَّمَ رَبِّيَ اَلْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ »⁽³⁾. حرام اينها است، نه آنهايى كه شما رفتيد «سائبه» و «بحيره» و فلان و فلان را براى خودتان حرام درست كرديد. قرآن با اين گونه افكار صريحاً مبارزه ميكرد؛ امّا در زمان اميرالمؤمنين، همان مخالفان هم از قرآن استفاده ميكردند؛ همانها هم از آيات قرآن بهره ميبردند. لذا كار اميرالمؤمنين بمراتب از اين جهت دشوارتر بود. اميرالمؤمنين دوران حكومت كوتاه خود را با اين سختى ها گذراند.

در مقابل اينها، جبهه ى خودِ على است؛ يك جبهه ى حقيقتاً قوى. كسانى مثل عمّار، مثل مالك اشتر، مثل عبدالله بن عبّاس، مثل محمّدبن ابى بكر، مثل ميثم تمّار، مثل حُجربن عدى بودند؛ شخصيّتهاى مؤمن و بصير و آگاهى كه در هدايت افكار مردم چقدر نقش داشتند! يكى از بخشهاى زيباى دوران اميرالمؤمنين، البتّه زيبا از جهت تلاش هنرمندانه ى اين بزرگان؛ امّا درعينِحال تلخ از جهت رنجها و شكنجه هايى كه اينها

كشيدند، اين منظره ى حركت اينها به كوفه و بصره است. وقتى كه طلحه و زبير و امثال اينها آمدند صف آرايى كردند و بصره را گرفتند و سراغ كوفه رفتند، حضرت، امام حسن و بعضى از اصحاب را فرستاد. مذاكراتى كه آنها با مردم كردند، حرفهايى كه آنها در مسجد گفتند، محاجّه هايى كه آنها كردند، يكى از آن بخشهاى پرهيجان و زيبا و پرمغز تاريخ صدر اسلام است. لذا شما مى بينيد كه عمده ى تهاجمهاى دشمنان اميرالمؤمنين هم متوجّه همينها بود. عليه مالك اشتر، بيشترين توطئه ها بود؛ عليه عمّارياسر، بيشترين توطئه ها بود؛ عليه محمّدبن ابى بكر، توطئه بود. عليه همه ى آن كسانى كه از اوّل كار در ماجراى اميرالمؤمنين امتحانى داده بودند و نشان داده بودند كه چه ايمانهاى مستحكم و استوار و چه بصيرتى دارند، از طرف دشمنان، انواع و اقسامِ سهام تهمت پرتاب ميگرديد و به جان آنها سوءقصد ميشد و لذا اغلبشان هم شهيد ميشدند. عمّار در جنگ شهيد شد؛ ليكن محمّدبن ابى بكر با حيله ى شامى ها به شهادت رسيد. مالك اشتر با حيله ى شامى ها شهيد شد. بعضى ديگر هم ماندند، امّا بعدها به نحو شديدى به شهادت رسيدند. اين وضع زندگى و حكومت اميرالمؤمنين است. اگر بخواهيم جمع بندى كنيم، اين گونه بايد عرض كنيم كه دوران اين حكومت، دوران يك حكومت مقتدرانه و درعينِحال مظلومانه و پيروز بود. يعنى هم در زمان خود توانست دشمنان را به زانو درآورد، هم بعد از شهادت مظلومانه اش، در طول تاريخ توانست مثل مشعلى بر فراز تاريخ باشد. البتّه خون دل هاى اميرالمؤمنين در اين مدّت، جزو پرمحنت ترين حوادث و ماجراهاى تاريخ است.⁽¹⁾

فصل سوّم سلوك سياسى امام حسن (عليه السّلام)

1 - تغيير شرايط نهضت اسلامى پيش از امام حسن (عليه السّلام)

دوران امام مجتبى (عليه السّلام) و حادثه ى صلح آن بزرگوار با معاويّه، يا آن چيزى كه به نام صلح ناميده شد، حادثه ى سرنوشت ساز و بى نظيرى در كلّ روند انقلاب اسلامىِ صدر اوّل بود. ديگر ما نظير اين حادثه را نداشتيم.... انقلاب اسلام، يعنى تفكّر اسلام و امانتى كه خداى متعال به نام اسلام براى مردم فرستاد، در دوره ى اوّل، يك نهضت و يك حركت بود و در قالب يك مبارزه و يك نهضت عظيم انقلابى، خودش را نشان داد و آن در هنگامى بود كه رسول خدا (صلّى الله عليه وآله)، اين فكر را در مكّه اعلام كردند و دشمنان تفكّر توحيد و اسلام، در مقابل آن صف آرايى نمودند؛ براى اينكه نگذارند اين فكر پيش برود. پيامبر، با نيرو گرفتن از عناصر مؤمن، اين نهضت را سازماندهى كرد و يك مبارزه ى بسيار هوشمندانه و قوى و پيشرو را در مكّه به وجود آورد. اين نهضت و مبارزه، سيزده سال طول كشيد. اين، دوره ى اوّل بود.

بعد از سيزده سال، با تعليمات پيامبر، با شعارهايى كه داد، با سازماندهى اى كه كرد، با فداكارى اى كه شد، با مجموع عواملى كه وجود

داشت، اين تفكّر، يك حكومت و يك نظام شد و به يك نظام سياسى و نظام زندگى يك امّت تبديل گرديد و آن هنگامى بود كه رسول خدا (صلّى الله عليه وآله) به مدينه تشريف آوردند و آنجا را پايگاه خودشان قرار دادند و حكومت اسلامى را در آنجا گستراندند و اسلام از شكل يك نهضت، به شكل يك حكومت تبديل شد. اين، دوره ى دوّم بود.

اين روند، در ده سالى كه نبىّ اكرم (صلّى الله عليه وآله) حيات داشتند و بعد از ايشان، در دوران خلفاى چهارگانه و سپس تا زمان امام مجتبى (عليه الصّلاة والسّلام) و خلافت آن بزرگوار كه تقريباً شش ماه طول كشيد، ادامه پيدا كرد و اسلام به شكل حكومت، ظاهر شد. همه چيز، شكل يك نظام اجتماعى را هم داشت؛ يعنى حكومت و ارتش و كار سياسى و كار فرهنگى و كار قضائى و تنظيم روابط اقتصادى مردم را هم داشت و قابل بود كه گسترش پيدا كند و اگر به همان شكل پيش ميرفت، تمام روى زمين را هم ميگرفت؛ يعنى اسلام نشان داد كه اين قابليّت را هم دارد.

در دوران امام حسن (عليه السّلام)، جريان مخالفى آن چنان رشد كرد كه توانست به صورت يك مانع ظاهر بشود. البتّه اين جريان مخالف، در زمان امام مجتبى (عليه السّلام) به وجود نيامده بود؛ سالها قبل به وجود آمده بود. اگر كسى بخواهد قدرى دور از ملاحظات اعتقادى و صرفاً متّكى به شواهد تاريخى حرف بزند، شايد بتواند ادّعا كند كه اين جريان، حتّى در دوران اسلام به وجود نيامده بود؛ بلكه ادامه اى بود از آنچه كه در دوران نهضت پيامبر، يعنى دوران مكّه وجود داشت.

بعد از آنكه خلافت در زمان عثمان كه از بنى اميّه بود به دست اين قوم رسيد، ابوسفيان كه در آن وقت، نابينا هم شده بود با دوستانش دور هم نشسته بودند. پرسيد: چه كسانى در جلسه هستند؟ پاسخ شنيد كه فلانى و فلانى و فلانى. وقتى كه خاطرجمع شد همه خودى هستند و

آدم بيگانه اى در جلسه نيست، به آنها خطاب كرد و گفت: «تلقّفوها تلقّف الكرة» ⁽¹⁾. يعنى مثل توپ، حكومت را به هم پاس بدهيد و نگذاريد از دست شما خارج بشود! اين قضيّه را تواريخ سنّى و شيعه نقل كرده اند. اينها مسائل اعتقادى نيست و ما اصلاً از ديدگاه اعتقادى بحث نميكنيم؛ يعنى من خوش ندارم كه مسائل را از آن ديدگاه بررسى كنم؛ بلكه فقط جنبه ى تاريخى آن را مطرح ميكنم. البتّه ابوسفيان در آن وقت، مسلمان بود و اسلام آورده بود؛ منتها اسلامِ بعد از فتح يا مشرف به فتح. اسلامِ دوران غربت و ضعف نبود، اسلامِ بعد از قدرتِ اسلام بود. اين جريان، در زمان امام حسن مجتبى (عليه السّلام) به اوج قدرت خودش رسيد و همان جريانى بود كه به شكل معاوية بن ابى سفيان، در مقابل امام حسن مجتبى (عليه السّلام) ظاهر شد. اين جريان، معارضه را شروع كرد؛ راه را بر حكومت اسلامى، يعنى اسلام به شكل حكومت بريد و قطع كرد و مشكلاتى فراهم نمود؛ تا آنجايى كه عملاً مانع از پيشرَوى آن جريان حكومت اسلامى شد.⁽²⁾