بقیع در بستر تاریخ ترجمه بقیع الغرقد فی دراسة شاملة

مشخصات کتاب

سرشناسه:پورامینی، محمدامین، ۱۳۴۱ -

عنوان قراردادی:بقیع الغرقد فی دراسة شاملة .فارسی

عنوان و نام پدیدآور:بقیع در بستر تاریخ (ترجمه بقیع الغرقد فی دراسة شاملة)/مولف محمدامین پورامینی؛ مترجم حسن سجادی‌پور.

مشخصات نشر:تهران: مشعر ، ۱۳۹۵.

مشخصات ظاهری:۴۶۸ ص.: مصور(بخشی رنگی)، نقشه(رنگی).

شابک:۱۷۵۰۰۰ریال: 978-964-540-553-1

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص. [۴۴۳] - ۴۶۸؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:بقیع -- تاریخ

موضوع:Baqi' -- History

موضوع:زیارتگاه‌های اسلامی -- عربستان سعودی -- مدینه

موضوع:Islamic shrines -- Saudi Arabia -- Medina

شناسه افزوده:سجادی‌پور، حسن، ۱۳۴۸ -، مترجم

رده بندی کنگره:BP۲۶۲/۷/پ۹ب۷۰۴۱ ۱۳۹۵

رده بندی دیویی:۲۹۷/۷۶۳۵

شماره کتابشناسی ملی:۳۶۶۲۱۸۷

اشاره

بقیع در بستر تاریخ (ترجمه بقیع الغرقد فی دراسة شاملة)

مولف محمدامین پورامینی

مترجم حسن سجادی‌پور.

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست

دیباچه 19

مقدمه مؤلف 21

دانستنی‌های بقیع

کاوشی در واژه بقیع 31

اماکنی به نام بقیع 33

بقیع الخیل یا بازار مدینه 33

بَقیع زبیر 43

بقیع خبخبه 45

بقیع غُراب 46

بقیع مُصلّی 46

بقیع بُطحان 48

بقیع خضمات 49

بقیع الغرقد 50

بوستان بقیع یا بقیع الغرقد

موقعیت و مساحت بقیع 51

انتخاب بقیع برای خاکسپاری مردگان 53

نخستین مدفون در بقیع 54

فضیلت بقیع 60

اهتمام مسلمانان به زیارت بقیع 62

استحباب زیارت بقیع 62

بقیع در قرن ششم هجری 66

فاجعه تخریب بقیع 67

تألیفاتی با موضوع بقیع 73

احکام فقهی درباره بقیع 76

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و بقیع

طلب آمرزش پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای اهل بقیع 81

زیارت بقیع در غروب هر پنجشنبه 85

خانه مؤمنان 86

حضور شبانه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع 86

محل ایستادن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع 86

حضور در بقیع، در شب نیمه شعبان 87

سجده پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع 88

نماز پیامبر (صلی الله علیه و آله) در بقیع 89

نماز میت در بقیع 89

نماز باران در بقیع 92

دعا در بقیع 93

زنده شدن به اذن خدا 94

بقیع، محل اعزام و بدرقه رزمندگان 94

مُهر نبوت 95

معجزه در بقیع 96

حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مراسم دفن سعد بن معاذ 97

بقیع و مسجد نبوی 98

با جبرئیل در بقیع 98

نماز بر نجاشی 99

سلام بر اصحاب کهف 101

از بقیع تا قبرستان مکه 103

اهتمام به بهداشت و تندرستی 104

علنی کردن تحریم شراب 104

سنگسار کردن ماعز بن مالک 105

درخواست حجامت در بقیع 106

همراه با گرگ در بقیع 106

نالیدن از سردرد 107

آخرین دیدار 107

سخنان پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) در بقیع 108

عترت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و بقیع

امام امیرمؤمنان (علیه السلام) و بقیع 125

حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) و بقیع 132

امام حسین (علیه السلام) و بقیع 135

امام محمد باقر (علیه السلام) و بقیع 136

امام جعفر صادق (علیه السلام) و بقیع 139

امام موسی کاظم (علیه السلام) و بقیع 140

امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و بقیع 141

صحابه و بقیع

مشاهیر مدفون در بقیع

امامان اهل بیت (علیهم السلام) 155

عباس عموی پیامبر (صلی الله علیه و آله) 155

فاطمه بنت اسد 156

دختران رسول خدا (صلی الله علیه و آله) 156

همسران پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) 159

عمه‌های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) 160

عقیل بن ابوطالب 161

عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب 161

ام‌البنین 161

مالک بن انس 161

نافع 161

ابراهیم پسر پیامبر (صلی الله علیه و آله) 161

گروهی از شهدای احد 162

شهدای واقعه حرّه 162

حلیمه سعدیه 162

ابوسعید خدری 162

محدوده جغرافیایی قبور بقیع 162

امامان بقیع (علیهم السلام)

امام صادق (علیه السلام) در نگاه چهره‌ها 187

شهادت امام صادق (علیه السلام) 206

پاسخ چند سؤال 207

فضیلت زیارت امامان بقیع (علیهم السلام)

آداب زیارت ائمه بقیع (علیهم السلام) 227

کیفیت زیارت ایشان 228

دیگر دفن‌شدگان در بقیع

34 و 35. حسین بن علی حسینی مدنی (ابن شدقم) و همسرش 260

40 و 41. امیر جوبان و فرزندش 262

اماکن موجود در بقیع

اسواف 319

حمام 319

حمام ابوقطیفه 319

خانه امام علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) 320

خانه ابن افلح 320

خانه ابوبکر 321

خانه جحشی‌ها 321

خانه زید بن ثابت 322

خانه عبیدالله بن عباس 322

خانه عثمان 322

خانه عقیل بن ابی‌طالب 322

خانه کراحی 324

خانه ضمیرة بن ابی ضمیره حمیری 324

خانه محمد بن حنفیه 324

خانه مروان 325

خانه مغیرة بن شعبه 325

خانه نافع 325

روحاء 326

حَشّ کوکب 326

الصوان 327

الصوران 327

بارگاه قبور امامان معصوم بقیع (علیهم السلام) 328

بیت‌الاحزان 331

بارگاه حلیمه سعدیه 331

بارگاه عباس 332

بارگاه مالک 332

مسجد 333

مقبره بنی‌هاشم 333

مناصع 333

منزلگاه حسین بن عبدالله ضمری 333

وقایع بقیع

نزول آیه قرآن در بقیع 335

روز بقیع 335

دریافت خبر کشته شدن کعب و ذلت یهود 336

ترک کردن خطبه نماز جمعه پیامبر (صلی الله علیه و آله) 336

تبعید مخنّث به نقیع، نه بقیع 337

بقیع الغرقد، اقامتگاهی برای مسافران 338

بقیع، محل قتل حارث بن یزید 338

تصمیم به خاکسپاری پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع 339

جست‌وجوی قبر فاطمه زهرا (علیها السلام) در بقیع 340

بقیع، مکانی برای استقرار بادیه‌نشینان در سال قحطی 340

معقل بن سنان اشجعی و بقیع 341

ملاقات با حارث بن یزید بن انسه در بقیع 341

درگیری در بقیع 341

ام‌البنین در بقیع 342

سخنان زینب دختر عقیل (زینب صغرا) در بقیع 344

بقیع و جنایات یزید 345

ندای غیبی 345

خبر تخت 346

فرار عبدالله بن ربیع به بقیع 346

نماز هشام بن عبدالملک در بقیع 346

امام صادق (علیه السلام) و ابو حمزه ثمالی 347

صفوان بن سلیم و محمد بن منکدر در بقیع 347

گفتار انس بن مالک در بقیع 348

حدیث‌خوانی یزید بن هارون در بقیع 348

داستانی شگفت 348

رؤیایی صادقه 349

نبرد آینده 350

حوادث دیگر بقیع 350

بقیع در شعر عربی

الف): مرثیه‌هایی درباره اهل‌بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) 353

ب): اشعار سروده شده درباره خود بقیع 399

تصاویر 409

کتابنامه 443

دیباچه

الحمدلله والسلام علی عباده الذین اصطفی محمد و آله الاطیبین

گروه تاریخ و سیره پژوهشکده حج و زیارت براساس وظیفه خود، می‌کوشد تا با بهره‌گیری از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، آثار فاخر و تازه‌ای را برای نیاز جامعه علمی و اسلامی به‌طور عام، و حجاج بیت‌الله الحرام و روحانیان محترم کاروان‌ها به‌طور خاص تألیف کند. از جمله آثار، ترجمه کتاب «بقیع الغرقد فی دراسة شاملة» اثر حجت‌الاسلام والمسلمین آقای محمدامین پورامینی است که همانند دانشنامه‌ای مختصر به زوایای مختلف این یادگار صدر اسلام پرداخته و با پژوهش گسترده، حوادث مرتبط با قبرستان بقیع را در چینشی نو و کارآمد به مخاطبان عرضه کرده است.

گروه تاریخ و سیره پژوهشکده حج و زیارت، ضمن تشکر و قدردانی از مؤلف محترم و از مترجم ارجمند جناب آقای حسن سجادی‌پور به‌خاطر ترجمه این اثر و نیز از آقایان مجتبی باقری و حسین طاها نیا به خاطر تصحیح ترجمه از همه صاحب‌نظران و خوانندگان عزیز تقاضا دارد تا با پیشنهادها و انتقادهای سازنده، گروه را در این مسیر یاری کنند. امید است این اثر مورد توجه خوانندگان محترم قرار گیرد.

انه ولی التوفیق

گروه تاریخ و سیره

پژوهشکده حج و زیارت

مقدمه مؤلف

الحمد لله ربّ العالمین والصلاة والسّلام علی سیّدنا ونبیّنا محمد وآله الطیبین الطاهرین المعصومین

بسیار طبیعی به نظر می‌رسد که هر ملتی به میراث تمدنی خود ببالد و آن را ارج نهد و بکوشد تا بقایای شهرها و آثار مقدس خویش را از گزند حوادث در امان دارد؛ به‌ویژه اگر این میراث کهن، در پیوند با دین و عقاید آن ملت باشد.

«بقیع غرقد» از جمله آثاری است که تاریخ را با باورهای دینی، و میراث گذشتگان را با هویت اسلامی پیوند داده است. مسلمانان در طول قرن‌ها همواره به این مکان مقدس توجه ویژه داشته، به زیارتش شتافته و بر قبور بزرگان مدفون در آن، گنبد و بارگاه‌هایی شکوهمند ساخته‌اند. آنها کوشیده‌اند تا از این مکان شریف که نمادِ علم، جهاد و فداکاری گذشتگان است، به شایستگی محافظت نمایند؛ چراکه قبور برخی امامان معصوم (علیهم السلام)، صحابه بزرگوار، اولیا و شهدای عالی‌مقام در آن قرار دارد.

از دیرباز، ساختن بارگاه بر قبور بزرگان، متداول بوده است و مسلمانان در تمامی شهرهایشان این نمادهای دینی را با نکوداشتی کامل پذیرفته‌اند؛ چراکه منعی از کتاب خدا و سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) در این باره نرسیده است؛ چنان که خداوند متعال نیز در داستان اصحاب کهف، از تصمیم مردان یکتاپرستی که قصد داشتند در غار اصحاب کهف پرستشگاهی بنا کنند، این گونه یاد می‌فرماید:(قالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلی أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً)؛

«ولی کسانی که از راز آنان آگاهی یافتند، گفتند: ما عبادتگاهی کنار [مدفن] آنها می‌سازیم». (کهف: 21)

خداوند سخن آن گروه را نقل کرده و در عین حال، آن کار را نکوهش نکرده و آنها را به شرک و بدعت متهم نساخته است.

وجود گنبد و بارگاه بر مزار بزرگان دین، به منظور بزرگداشت آنهایی است که اسوه‌های علم، پارسایی و فداکاری در راه دین‌اند. محافظت از این بناها و ارج نهادن به آنها، در واقع احترام به ساحت مقدس پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و مصداق بزرگداشت شعائر الهی است؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید:

(ذلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ) (حج: 32)

این است [مناسک حج] و هرکس شعائر الهی را بزرگ دارد، این کار نشانه تقوای دل‌ها [ی آنها] است.

آنچه بیان شد، غیر از آثار وضعی و روحی (روانی) این‌گونه مکان‌هاست. بی‌گمان، مکان تبرک‌شده به گام‌های پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)، با مکان‌های دیگر تفاوت دارد. چرا چنین نباشد؟! درحالی‌که قرآن کریم به نقل از سامری، پس از گمراه ساختن بنی‌اسرائیل، چنین می‌فرماید:(فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ) ؛ «من قسمتی از آثار [و رد پای] فرستاده [خدا، جبرئیل] را گرفتم». (طه: 96)

همچنین خداوند در بخشی از سوره یوسف می‌فرماید:(اذْهَبُوا بِقَمِیصِی هذا فَأَلْقُوهُ عَلی وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً) ؛ «[یوسف گفت:] این پیراهن مرا ببرید و بر صورت پدرم بیاندازید تا بینا شود». (یوسف: 93) و نیز می‌فرماید:(فَلَمّا أَنْ جاءَ الْبَشِیرُ أَلْقاهُ عَلی وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیراً) ؛ «اما هنگامی که بشارت‌دهنده آمد، آن [پیراهن] را بر صورت او افکند؛ ناگهان بینا شد». (یوسف: 96)

سوگمندانه باید گفت گروهی در جهان اسلام تمایل دارند تا افکار باطل خویش را که مخالف این حقیقت قرآنی است، صحیح انگارند و بر سایر مسلمانان تحمیل نمایند. این گروه، نه تنها به گفت‌وگوهای سازنده علمی تن نمی‌دهند، بلکه هیچ‌گونه توجهی به آرای دیگران ندارند و با جزم‌اندیشی تمام، دیگران را به شرک و بدعت‌گذاری متهم می‌سازند. دشمنی با بارگاه امامان معصوم (علیهم السلام) و اولیای الهی و تلاش کورکورانه برای ویرانی آنها به دلایلی سُست، بیانگر روحیه استبداد رأی است.

این عده، مسلمانان را به پرستش سنگ‌ها متهم می‌کنند و در این کار از مروان بن حکم، دشمن و تبعید شده پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و دیگر طاغیان و منحرفان از راه راست مانند حجاج بن یوسف پیروی می‌نمایند که دلالت بر کینه‌های نهفته دارد. نقل شده است:

مروان بن حکم مردی را دید که چهره بر قبر مطهر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نهاده است. با اعتراض از او پرسید: «می‌دانی چه می‌کنی»؟! نزدیک‌تر که رفت، دید او ابوایوب انصاری است. ابو ایوب پاسخ داد: «آری. می‌دانم چه می‌کنم. من به زیارت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) آمده‌ام؛ نه به دیدار سنگ و خاک». سپس ادامه داد: «پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) می‌فرمود: هرگاه شایستگان، حاکمان دین شدند برای دین سوگواری نکنید. ولی وقتی نااهلان زمام امور دین را به دست گرفتند، بر آن بگریید و نالان شوید».⁽¹⁾

مسند احمد بن حنبل، ج 5، ص 422. حاکم و ذهبی نیز این خبر را صحیح دانسته‌اند. ر. ک: المستدرک علی الصحیحین، ج 4، ص 560.

حجاج بن یوسف که در خونریزی و جنایت، شهره است، درباره گروهی از کوفیان که قصد زیارت قبر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را داشتند، چنین گفته است:

خدا نابودشان کند! آیا می‌روند تا به دور چوب‌ها و لاشه‌ای پوسیده بگردند؟!

چرا نمی‌آیند به گرد کاخ امیرمؤمنان عبدالملک طواف کنند؟ مگر نمی‌دانند جانشین شخص، بهتر از فرستاده اوست؟!⁽¹⁾

الکامل فی اللغة و للادب، ج 1، ص 180؛ النصایح الکافیة لمن یتولی معاویة، محمد بن عقیل العلوی، ص 106؛ شرح نهج البلاغه، ج 15، ص 242؛ الغدیر، ج 10، ص 51.

وای بر کسی که می‌پندارد ابو ایوب انصاری، صحابی ارجمند پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) مشرک است. ولی مروان بن حکم و حجاج، یکتاپرستند! پیداست چنین روشی، شیوه امویان و پیروان آنهاست و سلف صالح از این رفتارها به دور بوده‌اند. روشن است که گوینده این سخن نابخردانه که می‌گوید: «عصای من بهتر از محمد (صلی الله علیه و آله) است؛ زیرا با این عصا می‌توان مار و عقرب را کشت. اما محمد (صلی الله علیه و آله)، مرده‌ای بیش نیست و فایده‌ای به حال ما ندارد؛ او ناشنواست»⁽²⁾، در واقع پیرو افکار مروان و حجاج و دیگر امویانی است که بذر ستم و تکفیر را بین مسلمانان پاشیدند و با بیان اتهامات سست، به دستگیری و شکنجه و کشتار آنها پرداختند. بی‌شک، پیروی از روش سلف صالح همچون ابو ایوب انصاری سزاوارتر از پیروی از اشخاص منحرفی، همچون مروان و حجاج است.

از جمله کارهای سلف صالح، تضرع و زاری به درگاه پروردگار در جوار قبور بندگان شایسته اوست و روشن است که چنین کاری آنها را از حلقه مؤمنان و موحدان خارج نمی‌سازد؛ چرا که آنان، صاحبان قبور را بندگان خدا می‌دانستند؛ نه شریکان خداوند؛ چنان‌که قرآن کریم از بندگان شایسته خداوند چنین یاد می‌فرماید:

(بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ * لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ) (انبیاء: 26 و 27)

بلکه بندگان شایسته اویند. هیچ‌گاه در سخن بر او پیشی نمی‌گیرند و [پیوسته] به فرمان او عمل می‌کنند.

ولی با این حال، مردم را به توسل جستن به رسول مکرم (صلی الله علیه و آله) فرا می‌خواند:

(وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحِیماً) (نساء: 64)

و اگر این مخالفان، هنگامی که به خود ستم می‌کردند، به نزد تو می‌آمدند و از خدا طلب آمرزش می‌کردند و پیامبر [نیز] برای آنان استغفار می‌کرد، خدا را توبه‌پذیر مهربان می‌یافتند.

اینجا دیگر تفاوتی بین زندگی و رحلت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) وجود ندارد؛ زیرا رحلت آن حضرت به معنای تنزل ایشان از مقامات معنوی و ملکوتی نمی‌باشد و این را سلف صالح به خوبی درک می‌کردند. «مسعودی» در تاریخ خود چنین نوشته است:

زیاد بن ابیه در سال 53 هجری درگذشت. او در نامه‌ای به معاویه از تسلطش بر عراق و سیطره‌اش بر حجاز خبر می‌دهد. او در این نامه می‌نویسد: مدینه را با لشکریانم تصرف کردم. مردم مدینه از کوچک و بزرگ، شیون‌کنان به مسجد پیامبر پناه بردند و سه روز کنار قبر آن حضرت ماندند.⁽¹⁾

مروج الذهب، ج 3، ص 26.

باید پرسید آیا می‌توان این مردم را که به قبر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) پناهنده شده و به درگاه پروردگار تضرع و دعا کرده‌اند، مشرک و بدعت‌گذار در دین دانست؟ آیا بسیاری از صحابه و سلف صالح میان آنها نبوده‌اند؟

تبرک به قبور اولیای دین در فرهنگ اهل بیت (علیهم السلام) و سیره مسلمانان، به‌ویژه صحابه، دارای ریشه‌های اصیل و از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. در این‌باره روایاتی را به اختصار می‌آوریم:

از امیرمؤمنان (علیه السلام) نقل شده است که فرمود:

وقتی پیکر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در خاک آرمید، فاطمه (علیها السلام) بر سر مزارش آمد و مشتی از خاک آن را برداشت و بر چشم نهاد و گریست و چنین سرود:

ماذا علی من شم تربة احمد أن لا یشم مدی الزمان غوالیاً

صبَّت علیَّ مصائب لو أنها صبَّت علی الایام صرن لیالیاً

چه باک است بر کسی که خاک احمد را بوییده، که دیگر در تمام عمر غالیه (بوی خوش) نبوید. بر من مصیبت‌هایی فرو بارید که اگر بر روزها فرو می‌ریخت، به شب تبدیل می‌گشت.⁽¹⁾

سبل الهدی و الرشاد، ج 2، ص 337؛ التحفة، ابن‌عساکر، به نقل از العذیر، ج 5، ص 147؛ نظم درر السمطین، الزرندی الحقی، ص 180؛ وفاء الوفاء، ج 2، ص 444؛ المغنی، ابن قدامة، ج 2، ص 411؛ الشرح الکبیر، عبدالرحمان بن قدامة، ج 2، ص 430.

پیش از این، خبری را از ابو ایوب انصاری درباره تبرک به مرقد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) آوردیم. گفتنی است «حاکم» و «ذهبی» هر دو، این خبر را صحیح دانسته‌اند. سبکی نیز درباره این خبر گفته است: «در صورت صحیح بودن سند آن، دست کشیدن به دیوار قبر، کراهتی نخواهد داشت».⁽²⁾همچنین نقل شده است که «بلال» نزد قبر مطهر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمد و گریست و خود را به خاک مالید⁽³⁾و نیز «عبدالله بن عمر» دست راست خود را بر قبر آن حضرت نهاد.⁽⁴⁾در خبر دیگری آمده است:

ابن منکدر تابعی به سنگینی گوش مبتلا شده بود. ازاین‌رو نزد قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) رفت و گونه‌اش را بر آن تربت پاک نهاد و در پاسخ به اعتراض اطرافیانش

گفت: برای بیماری‌ام از قبر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) طلب بهبودی و شفا کردم.⁽¹⁾

سیر اعلام النبلاء، ج 3، ص 213.

ذهبی نیز از قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) کمک و یاری می‌جست. احمد بن حنبل، تبرک و دست کشیدن به یادگارهای نبوی، از قبیل منبر و قبر را به امید کسب ثواب، جایز شمرده است.⁽²⁾

مسلمانان، همواره در طول قرن‌ها به منبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مسجد مدینه و خاک مزار آن حضرت تبرک می‌جستند. حتی برخی از اصحاب با نگهداری تار موی آن حضرت و باقی‌مانده آب وضویش، خود را متبرک می‌ساختند. بنابراین مسلمانان همواره به آثار نبوی توجه داشته و بین زمان زندگی و رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرقی قائل نبوده‌اند؛ چنان‌که زیارت قبور اولیای الهی و نماز و نیایش به درگاه خداوند در جوار آنها، روش نیکان امت اسلامی بوده است.

حاکم نیشابوری روایت کرده است: «فاطمه (علیها السلام) دختر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)، هر جمعه به زیارت قبر عمویش حمزه می‌رفت و آنجا نماز می‌خواند و می‌گریست». حاکم، همه راویان این حدیث را افرادی موثق می‌داند و می‌گوید: «روایات زیارت اهل قبور را برای ایجاد انگیزه در این عمل و اینکه افرادی که به گناهان خود حساس‌اند بدانند که این سنتی پایدار است، بررسی کردم».⁽³⁾

ابن‌حجر عسقلانی درباره حالات «ابوبکر بن خزیمه» هنگام زیارت قبر امام علی‌بن موسی الرضا (علیه السلام) می‌نویسد:

ابوبکر محمد بن مؤمل بن حسن بن عیسی، درباره حالات ابوبکر بن خزیمه به

هنگام زیارت قبر امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) چنین نقل کرده است: در محضر امام اهل حدیث، ابوبکر بن خزیمه و همتای او ابوعلی ثقفی به همراه گروهی از استادهایمان که قصد زیارت قبر علی بن موسی الرضا (علیه السلام) را داشتند، به طوس رفتیم. در آنجا بود که از احترام و تجلیل و تواضع ابن‌خزیمه به آن بارگاه به شگفت آمدم.⁽¹⁾

تهذیب التهذیب، ابن‌حجر العسقلانی، ج 7، ص 339.

ابن‌حبان نیز درباره جلالت و جایگاه امام رضا (علیه السلام) می‌گوید:

قبر او در سناباد، بیرون از محله نوقان، زیارتگاه مشهوری است و قبر هارون‌الرشید نیز در آنجاست. بارها آنجا را زیارت کرده‌ام. زمانی که در طوس زندگی می‌کردم، هرگاه به مشکلی برمی‌خوردم، به زیارت قبر علی‌بن موسی الرضا، صلوات خدا بر او و جد او، می‌رفتم و برطرف شدن آن را از خدا می‌خواستم. سپس دعایم مستجاب می‌شد. این موضوع را بارها آزموده و نتیجه گرفته‌ام. خداوند ما را بر محبت مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندانش (علیهم السلام) بمیراند.⁽²⁾

از ابوعلی خلال، شیخ حنابله، روایت شده است که گفت: «در هیچ مشکلی به قبر موسی بن جعفر (علیه السلام) متوسل نشدم، جز آنکه خداوند آن را برایم آسان نمود».⁽³⁾همچنین زمانی که امام شافعی در بغداد بود، به زیارت قبر ابوحنیفه می‌رفت و با توسل به او، از خداوند می‌خواست تا خواسته‌اش را برآورده سازد. خطیب بغدادی از علی بن میمون نقل می‌کند که شافعی گفت:

من به [قبر] ابوحنیفه تبرک می‌جویم و هر روز به زیارتش می‌روم. اگر حاجتی

داشته باشم، دو رکعت نماز می‌گزارم و کنار قبر او به درگاه الهی دعا می‌کنم و دیری نمی‌پاید که برآورده می‌شود.⁽¹⁾

همان، ص 135.

در مصر نیز مسلمانان توجه ویژه‌ای به زیارت «مشهد الحسین (علیه السلام)» دارند. بر اساس این نقل‌ها و شواهد، چگونه می‌توان این‌گونه مسلمانان و فقیهان را بدعت‌گذار و مشرک دانست؟! همچنین حفظ و نگهداری قبور اولیای الهی و بازسازی آنها، امری شرعی و بین سلف صالح رایج بوده است. در خبری آمده است که حضرت فاطمه (علیها السلام) نزد قبر حمزه می‌رفت و آن را تعمیر و مرمت می‌نمود. ساختن گنبد نیز روی قبرهای اولیای دین، از مظاهر شرک نیست؛ وگرنه باید بسیاری از مسلمانان را مشرک بدانیم.

ذهبی در بخشی از شرح حال عباس، عموی پیامبر (صلی الله علیه و آله) آورده است: «... و امروز روی قبر او، گنبدی باشکوه قرار داد که خلفای عباسی آن را ساخته‌اند».⁽²⁾همچنین می‌نویسد: «قبر عباس در بقیع، گنبد بزرگی دارد».⁽³⁾قبور افرادی مانند مالک، نافع و حلیمه سعدیه نیز دارای گنبد بوده است.

«سمهودی»، محل دفن نفس زکیه را در شرق کوه سلع می‌داند و می‌گوید: «بر قبر او، بارگاهی بزرگ از سنگ‌های سیاه ساخته شده است».⁽⁴⁾

بنابراین آشکار است که بقیع در طول قرن‌ها همواره مورد علاقه، احترام و بزرگداشت همه مسلمانان بوده است. بی‌شک ساختن گنبد و بارگاه بر قبور امامان معصوم (علیهم السلام) و صحابه و اولیا، دلیل روشنی بر احترام و تکریم کسانی است که تاریخ

درخشان و با عظمت اسلام را به وجود آوردند و به تعبیر امام خمینی (رحمه الله)، ویرانی آن جز از سرکژاندیشی و جهالت نبوده است.⁽¹⁾

صحیفه امام، ج 18، ص 175.

پس باید این گروه، افکار انحرافی خویش را تصحیح نمایند و دست‌کم از تحمیل عقاید خود به امت اسلامی بپرهیزند و به درک و اجتهاد و اندیشه‌های آنها احترام بگزارند. ناگفته پیداست که گفت‌وگوهای علمی و سازنده در فضایی آرام و بدون تنش و به دور از تکفیر و ناسزا، کاملاً امکان‌پذیر است. بی‌تردید، دوران تحمیل عقاید به پایان رسیده است و صاحبان عقل سلیم، تسلیم جمود فکری نخواهند شد.

به هر حال، بقیع از میراث مهم اسلامی ماست. مسلمانان غیرتمند و آگاه باید آن را بشناسند و به بازسازی‌اش همت گمارند. بقیع، منار هدایت بشر و پناهگاه تربیت انسان است.

در این کتاب که ترجمه فارسی آن تحت نظارت مدیر محترم گروه تاریخ و سیره پژوهشکده حج و زیارت، جناب آقای محمدمهدی فقیه بحرالعلوم، انجام گرفته است، کوشیده‌ایم تا بعضی از زوایای موضوع بحث را روشن نماییم و خوانندگان محترم را بیش از پیش با تاریخ بقیع آشنا سازیم. خداوند همه ما را با امامان بزرگوار بقیع محشور گرداند و توفیق پیروی از آنان را در مسیر عزت و کرامت روزی‌مان فرماید.

28 صفر 1428

قم - محمدامین پورامینی

دانستنی های بقیع

کاوشی در واژه بقیع

«جوهری» می‌نویسد: «بقیع جایی است که در آن انواع درخت‌ها وجود دارد و به همین سبب گورستان مدینه را [که درختزار بوده] «بقیع الغرقد» نامیده‌اند».⁽¹⁾

صحاح اللغة، الجوهری، ماده «بقع».

بقع، قطعه‌ای از زمین است و جمع آن بقاع می‌باشد. زمین فراخ و وسیع را بقیع گویند. عده‌ای دیگر افزوده‌اند: البته در صورتی که درختانی در آنجا باشد، بقیع نامیده می‌شود. بقیع الغرقد، درختزار بوده است و پس از آنکه درختانش از بین رفته، این اسم همچنان بر آن باقی مانده است.⁽³⁾

همانند این توضیحات، در لسان العرب⁽⁴⁾و تاج العروس⁽⁵⁾نیز آمده است. ابن‌اثیر پس

از آوردن مطالب بالا می‌افزاید: «جایی را بقیع نمی‌نامند؛ مگر آنکه در آنجا درخت یا ریشه درخت باشد».⁽¹⁾

النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ابن‌الاثیر، ماده بقیع.

اما در شرح واژه «غرقد» خلیل بن احمد نوشته است: «نام درختی است که در بقیع می‌روییده و علی‌رغم از بین رفتن آن، این اسم همچنان باقی مانده است».⁽²⁾فیومی نیز در مصباح چنین گفتاری دارد.⁽³⁾فیروز آبادی نوشته است: «غرقد، درخت بزرگ یا «خارْ درخت» را گویند؛ هنگامی‌که بزرگ شود و چون در بقیع (گورستان مدینه) چنین درختی می‌روییده، به بقیع الغرقد مشهور شده است».⁽⁴⁾

در لسان العرب و تاج العروس چنین آمده است: «غرقد، درخت خارداری است که با وجود از بین رفتن آن در بقیع، این اسم همچنان بر آن باقی مانده است».⁽⁵⁾اصمعی گفته است: «آن درخت‌ها در بقیع قطع و عثمان بن مظعون در آنجا دفن گردید؛ بدین مناسبت آن مکان بقیع الغرقد نامیده شد».⁽⁶⁾

در مواهب الجلیل آمده است: «بقیع الغرقد محدوده‌ای است که گورستان مدینه در آنجا قرار دارد. این نام‌گذاری به دلیل وجود درختان غرقد در آنجا می‌باشد».⁽⁷⁾

در دائرة المعارف اسلامی آمده است: «بقیع الغرقد، نام قطعه زمینی مرتفع است که پوشیده از درختان توت می‌باشد».⁽⁸⁾

برخی گفته‌اند: بقیع الغرقد، «کفته» هم نامیده شده است. کُفْت در لغت به معنای به هم پیوستن و یک‌جا کردن است؛ زیرا در گورستان، مُرده‌ها در یک‌جا جمع شده‌اند.⁽¹⁾

الجامع لاحکام القرآن، القرطبی، ج 19، ص 161؛ غریب الحدیث، الحربی، ج 2، ص 121؛ مجمع البحرین، الطریحی، ماده «غرقد».

اماکنی به نام بقیع

اشاره

واژه بقیع از لحاظ معنای لغوی در موارد و اماکنی به‌کار رفته است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

بقیع الخیل یا بازار مدینه

یاقوت حموی به نقل از نصر آورده است:

بقیع الخیل مکانی است در مدینه، نزدیک خانه زید بن ثابت، که بیشتر شهدای جنگ احد در آنجا دفن شده‌اند. نصر گفته است: البته به گمان من آنجا بقیع الغرقد است.⁽³⁾

ابن شبه از عایشه نقل کرده است: «قبلاً به بازار مدینه بقیع الخیل می‌گفته‌اند».⁽⁴⁾در تفسیر قمی آنجا که از داوری سعد بن معاذ و رأی او به کشته شدن مردان بنی‌قریظه یاد

می‌کند آمده است: «پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به حفر گودالی در بقیع دستور داد. دیگران نوشته‌اند: پیامبر (صلی الله علیه و آله) گودالی را در بازار مدینه حفر نمود و یهودیان بنی‌قریظه کنار آن گودال، گردن زده شدند».⁽¹⁾

الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 11، ص 174، به نقل از تفسیر القمی، علی بن ابراهیم القمی، ج 2، ص 191؛ بحار الانوار، ج 20، ص 236.

از سعد بن ابی وقاص نقل شده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع الخیل در حال آماده‌سازی لشکریان یا بازدید از آنها بود که عباس بن عبدالمطلب آمد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: این عباس است، عموی پیامبرتان که بخشنده‌ترین مرد قریش و مهربان‌ترین شخص به آنهاست.⁽²⁾

از صعب بن جثامه نقل شده است: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، چرای چهارپایان در بقیع را منع نمود و فرمود: «فقط خدا و رسولش می‌توانند چهارپایان را از چریدن در یک چراگاه منع نمایند».⁽³⁾از عبدالله بن عمر نیز روایت شده است که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) چرای چهارپایان را در بقیع برای چریدن اسب‌ها منع کرد.⁽⁴⁾پرسیدم: «برای اسب‌های خودش»؟ گفت: «خیر برای اسب‌های مسلمانان».⁽⁵⁾همچنین در «طبقات المحدثین» از عبدالله بن عمر نقل شده است: «پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)، بقیع را چراگاه اسب‌های مسلمانان قرار داد».⁽⁶⁾خطیب از

عبدالملک بن نوفل بن مساحق و او نیز از پدرش نقل کرده است: «پیامبر (صلی الله علیه و آله) چرای چهارپایان در بقیع را منع فرمود و در آن زمان، هیچ نخلی در بقیع وجود نداشت».⁽¹⁾

تاریخ بغداد او مدینة السلام، الخطیب البغدادی، ج 3، ص 231.

فهیم محمود شلتوت در پاورقی کتاب «تاریخ المدینة المنوره» آورده است: «آن بقیعی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) چرای چهارپایان در آنجا را ممنوع کرد در بیست فرسخی مدینه است، ولی بقیع الغرقد، گورستان شهر مدینه است».⁽²⁾

از عمر نقل شده است که گفت: «هرکس پول تقلبی دارد به بقیع برود و با آنها لباس کهنه بخرد».⁽³⁾(که مقصود همان بقیع الخیل یا بازار مدینه است).

بیهقی روایت کرده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به بقیع رفته بود. در آنجا برای خرید برده‌ای با صاحبش به گفت‌وگو پرداخت. اما معامله نشد و حضرت از او جدا گردید. شخص دیگری رفت و او را خرید و بی‌درنگ آزادش کرد. بعد از آن، به محضر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: «آن برده را خریدم و آزاد نمودم، نظر شما چیست»؟ حضرت فرمود: «این برادر تو و آزاد شده توست».⁽⁴⁾

همچنین نقل شده است که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به بقیع رفت و در آنجا برده‌ای را دید که می‌فروشند.⁽⁵⁾ابن‌حجر از عبد بن عبید بن مراوح و او نیز از پدرش نقل کرده است:

پیامبر (صلی الله علیه و آله) وارد بقیع شد؛ درحالی‌که مردم از چپاول کالاهایشان به دست یکدیگر

در هراس بودند. پس منادی پیامبر (صلی الله علیه و آله) ندا سر داد: «الله اکبر»! من گفتم: «خیلی بلند تکبیر گفتی». سپس ندا داد: «اشهد ان لا اله الا الله» در این حال بر خود لرزیدم و گفتم: «اینها خبر مهمی دارند». منادی ادامه داد: «اشهد ان محمداً رَسُولُ اللهِ». گفتم: «حتماً پیامبری مبعوث شده است». گفت: «حَی عَلیَ الصلاة» گفتم: «فریضه‌ای نازل شده است». پس نزد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) رفتم و درباره اسلام از او پرسیدم و مسلمان شدم. او به من وضو گرفتن و نماز خواندن آموخت. آن‌گاه نماز گزارد و من نیز به او اقتدا کردم و بقیع را غرقگاه قرار داد و مرا بر آن گمارد.⁽¹⁾

الاصابة فی تمییز الصحابة، ابن‌حجر العسقلانی، ج 4، ص 347.

هیثمی نیز روایت کرده است: «در بقیع الخیل در محضر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بودیم که عباس به آنجا آمد...».⁽²⁾از ابن‌سعد نقل شده است که عبدالرحمان بن عوف، هزار شتر، سه هزار گوسفند و صد رأس اسب را در بقیع رها کرده بود تا بچرند.⁽³⁾شیخ طوسی به سند خود از حذیفة بن یمان روایت کرده است:

زمانی که جعفر بن ابی‌طالب از حبشه بازگشت، به محضر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) که در آن زمان در خیبر حضور داشتند رسید و مقادیری مشک و عنبر و پارچه ابریشمی و زربافت را تقدیم نمود. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «اینک این پارچه را به کسی خواهم داد که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول هم او را دوست دارند». اصحاب گردن فراز کردند تا پارچه را ببینند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «علی کجاست»؟ عمار بن یاسر به سرعت رفت و علی (علیه السلام) را صدا زد. وقتی امام آمد، پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «علی! این پارچه را بگیر». علی (علیه السلام) آن را گرفت و به کناری نهاد.

وقتی به مدینه بازگشت به بقیع که بازار مدینه بود، رفت و به زرگری سفارش کرد تا آن پارچه زربافت را رشته‌رشته کند. آن‌گاه طلاهای باقی‌مانده از آن را که هزار مثقال بود، فروخت و بین مستمندان مهاجر و انصار تقسیم نمود.⁽¹⁾

امالی، الشیخ الطوسی، ص 614؛ بحارالانوار، ج 21، ص 19؛ ر. ک: دلائل الإمامة، الطبری، ص 144؛ حلیة الابرار، البحرانی، ج 2، ص 268؛ بحارالانوار، ج 37، ص 105.

نسایی به سند خود از قیس بن عرزه روایت کرده است که گفت: «ما در بقیع کالا می‌فروختیم. آن‌گاه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به بقیع آمد و به ما سمسار (خریدار و فروشنده) گفته می‌شد».⁽²⁾از ابن عمر نقل شده است که گفت:

ما در بقیع، شتر و درهم و دینار خرید و فروش می‌کردیم. در این باره از رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) سؤال کردیم. ایشان فرمودند: «اگر پس از جدا شدن از یکدیگر، معامله تمام شده باشد اشکالی ندارد».⁽³⁾

در مسند احمد نیز چنین آمده است:

زنی به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) عرض کرد: در دلم گذشت که شما و همراهانتان را به طعامی دعوت نمایم. پس کسی را به بقیع فرستادم تا برایم گوسفندی خریداری کند. اما گوسفندی نیافت. دیروز عامر بن ابی وقاص، گوسفندی را از بقیع خریده بود. کسی را به نزدش فرستادم تا برایم گوسفندی را از بقیع تهیه کند. اما پیدا نشد.⁽⁴⁾

دار قطنی از مردی انصاری نقل کرده است:

نوجوانی بیش نبودم که به همراه پدرم و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به جایی رفتیم.... پس به نزد برادرم عامر بن ابی وقاص رفتم [و او را دیدم] درحالی‌که گوسفندی را از بقیع خریده بود.⁽¹⁾

سنن الدار قطنی، ج 4، ص 190.

حاکم نیشابوری از عمر بن سعید و او هم از عمر روایت کرد که گفت: «رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) به بقیع رفت و دید در کیسه‌ای طعام می‌فروشند. مقداری از آن را بیرون آورد. اما نپسندید و فرمود: هرکس با ما [در معامله] غش کند، از ما نیست».⁽²⁾این خبر را احمد در مسند خود به نقل از ابی بردة بن دینار⁽³⁾و هیثمی به نقل از ابوموسی⁽⁴⁾البته با اندکی تفاوت آورده‌اند.

دارمی نیز روایت کرده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به بقیع رفت و فرمود: «ای گروه تاجران!» مردم کنجکاوانه به او نگریستند. حضرت ادامه داد: «در روز قیامت، تاجران در زمره بدکاران محشور می‌شوند مگر کسانی که پرهیزکار باشند و نیکی نمایند و از حرام چشم بپوشند».⁽⁵⁾

طبرانی از ابی قلابه نقل کرده است:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بانگ برآورد: «ای اهل بقیع!» و دوباره تکرار فرمود:

«ای اهل‌بقیع!» همه مردم کنجکاوانه به او نگاه کردند و صدای حضرت را شناختند. سپس فرمود: «ای اهل بقیع! خریدار و فروشنده جز با رضایت از یکدیگر جدا نشوند».⁽¹⁾

جامع البیان عن تأویل آی القرآن، الطبری، ج 5، ص 48؛ ر. ک: مصنف عبدالرزاق، ج 8، ص 51؛ السنن الکبری، ج 5، ص 271؛ الدر المنثور، ج 2، ص 144؛ کنزالعمال، ج 4، ص 90.

از ابوهریره نقل شده است: «مردی به نام ابوحمید، کاسه‌ای شیر را از بقیع برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) آورد. حضرت به او فرمود: آیا نمی‌خواهی روی آن ظرف پوششی بگذاری، حتی اگر آن پوشش یک قطعه چوب باشد که روی آن گذاشته می‌شود»؟⁽²⁾

در خبری از بلال نقل شده است که گفت:

... وقتی پیامبر (صلی الله علیه و آله) نماز گزارد، به بقیع رفتم و انگشت در گوش نهادم و فریاد زدم: «هرکس از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) طلب دارد، بیاید». مدتی بدهی‌های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را پرداختم تا جایی‌که برای آن حضرت، طلبکاری باقی نماند....⁽³⁾

عبدالرزاق نیز از ابن سیرین نقل کرده است:

عبدالرحمان بن عوف [یا زبیر] به عمر گفت: «مقداری درهم تقلبی داریم که آن را می‌دهیم و درهم اصل می‌گیریم». گفت: «چنین نکن. بلکه به بقیع برو و لباست را به درهم‌هایی بفروش. سپس با آن درهم‌ها معامله کن».⁽⁴⁾

در خبری است که امام کاظم (علیه السلام) به شخصی فرمود: «... به نزد آن زن برو که اکنون

بر در دکان علوفه‌فروش در بقیع منتظر توست». او می‌گوید: «به بقیع رفتم و همان زن را بر در آن دکان دیدم...».⁽¹⁾

الخرائج و الجرائح، قطب‌الدین الراوندی، ج 1، ص 319.

در روایتی آمده است:

عمر شنید که شخصی، کلمه «الانصار» را در آیه (وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ)2 با «حرکت ضمه (رفع)» قرائت می‌کرد. از او پرسید: «این آیه را از چه کسی آموخته‌ای»؟ گفت: «اُبی».⁽²⁾

عمر، ابی را فراخواند و ابی گفت: «این قرائت را از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آموختم؛ در زمانی که تو در بقیع گیاه دباغی می‌فروختی...».⁽³⁾

صاحب کتاب الغدیر می‌نویسد: «عمر روزگاری در بقیع، ریسمان و گیاه دباغی می‌فروخت».⁽⁴⁾

از ابویعلی و ابن‌مردویه نقل شده است:

کسی چنین قرائت کرد:(وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِیلاً)6 و در ادامه‌اش افزود: «من تاب فإن الله کان غفورا رحیما».

خبر به عمر رسید. او را احضار کرد و پرسید: «این اضافه را از کجا آورده‌ای؟!»

پاسخ داد: «از دهان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شنیدم و این در حالی بود که تو در آن زمان، کاری جُز خرید و فروش در بقیع نداشتی».⁽⁵⁾

با توجه به مطالب بیان شده، این سؤال مطرح است که آیا مراد از بقیع در این روایات، بقیع الخیل است یا بقیع الغرقد؟ در پاسخ باید گفت که در اینجا دو احتمال می‌باشد: احتمال نخست آن است که مراد، بقیع الخیل است؛ به دلیل آنکه حکم و موضوع با یکدیگر تناسب دارد. شیخ فهیم محمود شلتوت نیز این نظر را ترجیح داده است.⁽¹⁾

تاریخ المدینة المنوره، پاورقی، ج 1، ص 306.

احتمال دوم آن است که منظور، بقیع الغرقد باشد؛ زیرا از برخی اخبار استفاده می‌شود که در بقیع الغرقد، خرید و فروش هم انجام می‌شده است. این احتمال را نمی‌توان رد کرد؛ زیرا بعید نیست که بقیع الغرقد، پیش از آنکه قبرستانی عمومی باشد، یا حتی بعد از آن، محلی برای خرید و فروش بوده است. برخی از نقل‌های تاریخی نیز این احتمال را تقویت می‌نماید؛ از جمله آنکه فضل بن شاذان در ضمن خبری از عمر بن خطاب آورده است: «ابن‌عباس از او پرسید: نظرت درباره زبیر چیست؟ گفت: زبیر در بقیع الغرقد، غرق کاسبی و خرید و فروش است و در حین معامله، بر سر یک صاع⁽²⁾یا مد⁽³⁾کتک‌کاری می‌کند»!⁽⁴⁾

ابن ابی‌الحدید، از عمر بن خطاب درباره زبیر چنین نقل کرده است: «او (زبیر) تندخو و لجوج است و در بقیع بر سر یک صاع گندم، دعوا می‌کرد».⁽⁵⁾

در خبری نیز آمده است:

ابی بن کعب به عمر بن خطاب گفت: «تو در آن روز در بقیع الغرقد مشغول خرید و فروش بودی». عمر گفت: راست می‌گویی. تو یادت مانده و من فراموش کرده‌ام. شما بیکار بودید و ما مشغول بودیم! و شما شاهد بودید و ما غایب».⁽¹⁾

عین العبرة، السید احمد آل طاووس، ص 17.

در کتاب «آحاد و مثانی» نیز این روایت آمده است:

... گفت: تو را به خدا سوگند! آیا می‌دانی آذوقه مردم مدینه تمام شده و گرسنگی به آنها روآورده است؟! پس به بقیع الغرقد رفتم و در آنجا پانزده شتر با بار خوراکی دیدم و همه را خریدم.⁽²⁾

«مبارکفوری» گفته است: «پیش از آنکه بقیع الغرقد گورستان مدینه شود، بازارهایی در آنجا برپا می‌شده است».⁽³⁾البته در زمان جاهلیت و پس از آن، بازارهایی در شهر مدینه وجود داشته است؛ از جمله بازاری در «زباله» در قسمتی که یثرب خوانده می‌شد، بازاری در پُلِ محله «بنی‌قینقاع»، بازاری در «صفاصف» و «عصبه» در غرب مسجد قباء، بازاری در کوچه‌های «ابن‌حبین» که به آن «مزاحم» گفته می‌شد و بازاری دیگر که «بطحا» نام داشت.⁽⁴⁾

گفتنی است که «هیثمی» خبری را نقل کرده که در آن، عبارت «بقیع الجبل» آمده است⁽⁵⁾و پیداست که اشتباه نگارشی است و درستِ آن بقیع الخیل می‌باشد.

بَقیع زبیر

یاقوت حموی نوشته است: «بقیع زبیر در مدینه است و در آن خانه‌هایی وجود دارد».⁽¹⁾

مجمع البلدان، ج 1، ص 474؛ ر. ک: القاموس المحیط، ج 3، ص 6؛ تاج العروس، ج 20، ص 349؛ معجم الحجاز، ج 1، ص 243.

از ابوسعید خدری نقل شده است که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نماز عید قربان را در بقیع زبیر اقامه کرد.⁽²⁾ابن‌شبه گفته است: «زبیر از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) تقاضا کرد بخشی از بقیع را در اختیار او بگذارد. حضرت نیز چنان کرد و آن قسمت، بقیع زبیر نام گرفت و خانه عروة بن زبیر در آنجا بود».⁽³⁾

کلینی روایت کرده است: «... سپس از فرزندان عمرو بن مبذول که در بقیع زبیر بودند، سؤال شد».⁽⁴⁾از ابومالک نقل شده است که گفت:

عده‌ای در بقیع زبیر می‌نشستند و هنگام نماز جمعه، خرید و فروش می‌کردند و دست از کار نمی‌کشیدند تا آنکه آیه (إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللّهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ)5 نازل شد.⁽⁵⁾

از «سمهودی» نقل شده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) برای زبیر، زمینی را در مجاورت خانه‌های بنی‌غنم و ضلع شرقی خانه‌های بنی‌رزیق جدا کرد که به بقیع زبیر معروف شد. ابن شبه گفته است: خانه‌هایی که در آنجا متعلق به خاندان زبیر بود، عبارت‌اند از خانه عروة بن زبیر

[که کشتارگاه چهارپایان هم آنجا بود]، سپس در مشرق آنجا، خانه منذر بن زبیر قرار داشت و در کوچه عروه، خانه مصعب بن زبیر واقع شده بود. همچنین در آن محوطه، خانه آل عکاشه فرزند مصعب بن زبیر و نیز خانه آل‌عبدالله بن زبیر قرار داشت. بقیع آن‌قدر بزرگ بود که همه این خانه‌ها را در خود جای داده بود.⁽¹⁾

مکاتیب الرسول، ج 1، ص 352.

ابن‌سعد گفته است: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) زمینی را به عبیدة بن حارث و طفیل و دو برادرش، بین بقیع زبیر و منازل بنی‌مازن اختصاص داد».⁽²⁾

از عبدالله بن عمر نیز روایت شده است که گفت:

عمر به کشتارگاه زبیر بن عوام در بقیع می‌آمد و مدینه جز آن، کشتارگاه دام دیگری نداشت. او با خود، شلاقش را نیز می‌آورد و وقتی کسی را می‌دید که دو روز پیاپی گوشت می‌خرد، او را با تازیانه‌اش می‌زد و می‌گفت: «نمی‌توانی شکمت را دو روز جمع کنی»؟!⁽³⁾

به نظر می‌رسد مکانی که عمر بن خطاب به آنجا می‌رفته، بقیع زبیر باشد؛ هرچند به دلیل تناسب حکم و موضوع، احتمال دارد آنجا بقیع الخیل بوده است. خطیب بغدادی گفته است: «خانه طلحة بن عبدالرحمان در مدینه و کنار بقیع زبیر بوده است».⁽⁴⁾ابن‌عساکر از سکونت محمد بن منذر در بقیع زبیر یاد کرده است.⁽⁵⁾«مزی» در کتاب خود آورده است: «خانه عمر بن مصعب بن زبیر در بقیع زبیر بوده است».⁽⁶⁾

بقیع خبخبه

ابوداود در سنن خود از «بقیع خبخبه» نام برده است و خبخبه، نام درختی است که در آنجا می‌روییده است⁽¹⁾

معجم البلدان، ج 1، ص 474 و ج 2، ص 343.

از کتاب‌های طبقات و مستدرک، چنین استفاده می‌شود که بقیع خبخبه همان بقیع الغرقد است؛ زیرا از عبیدالله بن ابی‌رافع نقل شده است که پدرش گفت:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به دنبال محلی بود تا اصحاب متوفای خود را در آنجا به خاک بسپارد. پس به محلی در اطراف مدینه رفت و فرمود: «به این مکان امر شده‌ام». به آنجا بقیع الخبخبه گفته می‌شد و بیشتر گیاهانش، غرقد (خار درخت) بود.⁽⁶⁾

صالحی روایت کرده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) مسجدش را به مساحت هفتاد در شصت ذراع یا بیشتر بنا نهاد. خشت‌هایی را از خاک بقیع خبخبه ساخت و با آنها دیوار مسجد را بالا برد و به‌وسیله تخته‌های چوب اتاق‌های متعددی داخل مسجد ایجاد کرد و در وسط مسجد، فضای بزرگی ایجاد نمود.⁽¹⁾

سبل الهدی و الرشاد، الصالحی الشامی، ج 3، ص 338.

بقیع غُراب

فیومی در کتاب لغت خود (المصباح المنیر)، از آن نام برده است.⁽²⁾

بقیع مُصلّی

یاقوت حموی می‌گوید: «مصلای پیامبر (صلی الله علیه و آله) که عیدها در آنجا نماز می‌گزارده، در غرب مدینه و داخل حصار شهر بوده است. ولی بقیع الغرقد بیرون از حصار شرقی مدینه قرار داشته است».⁽³⁾

در حدیث صحیحی از معاویة بن عمار نقل شده است که گفت: «از امام باقر یا امام صادق (علیهما السلام) درباره نماز اعیاد فطر و قربان پرسیدم». پاسخ فرمود: «... گاهی پیامبر (صلی الله علیه و آله) به بقیع می‌رفت و با مردم نماز می‌گزارد...».⁽⁴⁾

ابن‌عساکر از عتبة بن عبدالله بن عمر و او از پدر و جدش این‌چنین نقل کرده است:

در روز عیدی نزد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بودم. ایشان فرمود: «بگویید بزرگ انصار نزد من آید». ابی بن کعب را فرا خواندند. فرمود: «ای ابی، به بقیع مصلی برو و دستور بده آنجا را نظافت کنند». سپس فرمود: «بروید آنجا نماز بگزارید».⁽¹⁾

تاریخ مدینة دمشق، ج 7، ص 335؛ ر. ک: تهذیب الکمال، ج 2، ص 269؛ سیر اعلام النبلاء، ج 1، ص 396.

بیهقی از براء بن عازب روایت کرده است:

روز عید قربان، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نزد ما در بقیع آمد. آن‌گاه ایستاد و دو رکعت نماز گزارد. بعد رو به ما کرد و فرمود: «امروز اولین عبادت ما به‌جای آوردن نماز است. سپس برمی‌گردیم و قربانی می‌کنیم».⁽²⁾

عبدالرزاق نیز از براء بن عازب نقل کرده است که روز عید قربان، پیامبر (صلی الله علیه و آله) به بقیع آمد. پس کمانی به ایشان داده شد و حضرت با [تکیه بر] آن خطبه خواند.⁽³⁾همچنین عبدالرزاق روایت کرده است که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بر ام‌کلثوم، خواهر سوده بنت زمعه که در مکه از دنیا رفته بود، در بقیع مصلی نماز گزارد.⁽⁴⁾

کلینی به سند خود از حلبی روایت کرده است که امام صادق (علیه السلام) فرمود:

عباس به نزد امیرمؤمنان (علیه السلام) آمد و گفت: ای علی! مردم جمع شده‌اند تا پیکر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را در بقیع مصلی دفن کنند و به یکی از ایشان می‌خواهند (برای نماز میت) اقتدا کنند. امیرمؤمنان (علیه السلام) به‌سوی آنها رفت و فرمود: ای مردم!

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) چه زنده و چه مرده، امام و پیشواست، من او را در مکانی که رحلت کرده به خاک خواهم سپرد....⁽¹⁾

الکافی، ج 1، ص 451؛ کتاب الحجة، ابواب التاریخ، ح 37.

بقیع بُطحان

حطاب رعینی می‌گوید:

بقیع بُطْحان به ضم باء و سکون طاء است. در مشارق آمده است که محققان، تلفظ بطحان را چنین روایت کرده‌اند و ما از مشایخ خود نیز این‌گونه شنیده‌ایم. برخی از واژه‌شناسان آن را بَطحان (به فتح باء و کسر طاء) خوانده‌اند. لقانی در «البارع»، ابوحاتم و البکری در «المعجم»، از این دسته‌اند. بکری گفته است: «تنها این تلفظ صحیح می‌باشد و بَطحان، نام یک وادی در مدینه است».⁽²⁾

بخاری از ابوموسی اشعری روایت کرده است: «من و همراهانم پس از بازگشت از حبشه، در بقیع بطحان منزل گزیدیم و در آن حال، پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مدینه بود».⁽³⁾ابن‌حجر درباره این روایت مالک که می‌گوید: «... آنها را به‌سوی بقیع مصلی برد»، گفته است: «در اینجا مقصود از بقیع، یا بقیع بطحان است یا بقیع الغرقد که در آنجا نماز میت می‌خوانده‌اند. اما قول اول (بقیع بطحان) درست به نظر می‌رسد و گفته شد که مصلی در بطحان بوده است».⁽⁴⁾

بقیع خضمات

نقل شده است که ابو امامه اسعد بن زراره، نخستین کسی بود که مردم مدینه را پیش از ورود پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)⁽¹⁾

مصنف ابن ابی‌شیبة، ج 8، ص 327؛ تهذیب الکمال، ج 24، ص 502.

روایت شده است که مصعب بن عمیر در بقیع الخضمات دفن شده است و بقیع، عمق زمین پر آب است که در آن، آب برای مدتی راکد می‌ماند و پس از آن، علف‌هایی در آنجا می‌روید.⁽⁵⁾به نظر نگارنده، این معنا، مناسب واژه «نقیع» است نه «بقیع». ازاین‌رو برخی نویسندگان کتاب‌های سیره، آن را نقیع خضمات دانسته‌اند نه بقیع خضمات.⁽⁶⁾

عظیم‌آبادی می‌گوید:

از ابن‌اثیر در نهایه روایت شده است که نقیع، مکانی است نزدیک مدینه که در

آن آب جمع می‌شده است. خطابی نیز در معالم گفته است: نقیع، جایی است در دل زمین که تا مدتی در آن، آب جمع می‌شود و هرگاه آب در زمین فرو رود، علف می‌روید و سخن عمر هم اشاره به آن دارد؛ آنجا که می‌گوید: نقیع، محل چرای اسب‌های مسلمانان بوده است. ولی اصحاب حدیث، آن را به غلط بقیع نقل کرده‌اند؛ درحالی‌که بقیع، قبرستانی است در مدینه.... در النهایه آمده است: «نقیع خضمات، روستایی بیرون شهر مدینه می‌باشد».⁽¹⁾

عون المعبود، ج 3، ص 281.

همچنین گفته‌اند: «نقیع، مکانی است در شرق مدینه که در آنجا گوسفند می‌فروختند». در تهذیب نیز آمده است: «نقیع، بالای وادی عقیق و حدود چهار فرسخی مدینه قرار دارد». خطابی گفته است: «کسی که نقیع را بقیع خوانده، اشتباه کرده است».⁽²⁾در ضمن، صاحب کتاب «اصلاح غلط المحدثین» می‌نویسد: «در حدیث عمر، نقیع درست است».⁽³⁾

بقیع الغرقد

از مجموع اخبار و روایات استفاده می‌شود که اطلاق کلمه بقیع، منحصر در بقیع غرقد نبوده است. بلکه استعمالات مختلف آن، ناظر به معنای لغوی آن می‌باشد که شایع نیز بوده است. اما اسم بقیع برای قبرستان معروف مدینه، پس از دفن صحابه و شهدا و به‌ویژه امامان اهل بیت (علیهم السلام)، عَلَم گردید؛ به‌طوری‌که به دلیل کثرت استعمال، بدون آوردن قرینه نیز، ذهن به همان مفهوم منصرف می‌گردد.

بوستان بقیع یا بقیع الغرقد

موقعیت و مساحت بقیع

استاد «عبدالقدوس انصاری» نوشته است:

بقیع، تنها قبرستان به‌جای مانده در مدینه، از عصر رسالت تاکنون است و ده‌هزار نفر از مردان و زنان صحابه در آن دفن شده‌اند. بقیع، قطعه زمینی مستطیل‌شکل در شرق مدینه و بیرون از حصار قدیمی شهر است که به باب الجمعه مسجدالنبی (صلی الله علیه و آله) نزدیک می‌باشد. طول آن 150 و عرضش یکصد متر است⁽¹⁾

ر. ک: مرآة الحرمین، ج 1، ص 425.

در کتاب «التاریخ الامین» آمده است:

قبرستان بقیع وسط مدینه و در مجاورت بخش شرقی حرم پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرار دارد؛ چنان‌که اگر شخصی از باب جبرئیل حرم نبوی خارج شود، بقیع مقابل او قرار دارد. بقیع، سه در دارد: یکی در شرق، دیگری در شمال و سومی در غرب.

درِ اصلی بقیع، درِ غربی آن است که همواره باز است و جنازه مردگان را از همان‌جا وارد می‌کنند. زائران قبور امامان اهل بیت (علیهم السلام) و صحابه نیز از همین در وارد می‌شوند.⁽¹⁾

التاریخ الامین، ص 356.

در کتاب بقیع الغرقد آمده است:

بقیع الغرقد بیرون از مدینه، در قسمت شرقی مسجد نبوی قرار دارد. از طرف شمال و شرق و جنوب، کشتزارهایی آن را احاطه کرده است. همچنین از طرف غرب، خانه‌ها و مدرسه‌هایی بین بقیع و مسجد نبوی فاصله انداخته است.

اکنون بقیع از جهت غرب، همجوار با صحن‌های مسجدالنبی (صلی الله علیه و آله) است و ساختمان یا تأسیساتی در این فاصله قرار ندارد.... طول و عرض بقیع، بیشتر از هشتاد در هشتاد متر نیست. بقیع العمات که در ضلع شمال غربی بقیع الغرقد قرار دارد، مساحتی حدود 3500 متر مربع دارد که در سال 1373 ه. ق به بقیع الغرقد ضمیمه گردیده است. همچنین کوچه‌هایی که بین بقیع العمات و بقیع الغرقد بوده است، با مساحتی حدود 824 مترمربع، به بقیع الغرقد اضافه شده است.⁽²⁾

در بخش شرقی بقیع الغرقد، «حش کوکب» قرار دارد که بوستانی است در حومه شهر مدینه و بیرون از بقیع.⁽³⁾البته مجموع مساحت بقیع بزرگ، بقیع العمات و حش کوکب و نیز راه‌ها و کوچه‌های بین آنها، بیش از پانزده هزار مترمربع (100 * 150) نیست.⁽⁴⁾

به عقیده نگارنده، بقیع العمات در اصل، جزء بقیع بوده و بعداً به‌طور طبیعی، کوچه‌ها

و موانعی بین آن دو به وجود آمده است و آنچه در سال 1373 ه. ق رخ داد، برداشتن موانع بود و نه پیوستن بقیع العمات به بقیع بزرگ. البته درباره حشّ کوکب، موضوع متفاوت است؛ زیرا به تصریح ابن‌اثیر، این مکان، خارج از شهر مدینه قرار داشته است.⁽¹⁾

النهایة، ج 1، ص 389.

«علامه سید جعفر بحرالعلوم» می‌نویسد:

بیشتر اصحاب پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع دفن شده‌اند. قاضی عیاض در کتاب مدارک یادآوری کرده است که ده‌هزار نفر از اصحاب در آنجا به خاک سپرده شده‌اند؛ هرچند اثری از قبور آنها بر جای نمانده است.⁽²⁾

فهیم محمود شلتوت می‌نویسد: «بنابر گفته مطری، بیشتر صحابه که در زمان پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) یا پس از رحلت آن حضرت، از دنیا رفته‌اند و نیز بزرگان اهل بیت (علیهم السلام) و تابعان، در بقیع دفن شده‌اند». همچنین وی به نقل از «مجد» می‌نویسد: «بی‌شک قبرستان بقیع، جمعیت انبوهی از بزرگان امت را در خود جای داده است».⁽³⁾قاضی عیاض نیز این روایت را در کتاب مدارک از مالک نقل کرده است.

انتخاب بقیع برای خاکسپاری مردگان

ابن‌سعد و حاکم نیشابوری به سند خود از عبیدالله بن ابی‌رافع و او نیز از پدرش روایت کرده‌اند:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در پی پافتنِ مکانی برای خاکسپاری اصحابش بود⁽⁴⁾؛ به همین منظور به اطراف مدینه رفت و جایی را در نظر گرفت. سپس فرمود: «به این

مکان امر شده‌ام». به آنجا بقیع خبخبه گفته می‌شد و بیشتر درختانش غرقد بود. نخستین کسی که در آنجا دفن شد، عثمان بن مظعون بود. پیامبرخدا (صلی الله علیه و آله) سنگی را [به عنوان نشانه] بالای قبر نهاد و فرمود: «این، قبر کسی است که پیش از ما به دیدار خدا رفته است». وقتی شخص دیگری از مهاجران پس از او از دنیا می‌رفت، اصحاب می‌پرسیدند: «یا رسول الله (صلی الله علیه و آله) او را کجا دفن کنیم»؟ حضرت می‌فرمود: «نزد عثمان بن مظعون».⁽¹⁾

الطبقات الکبری، ج 3، ص 397؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 190؛ سیر اعلام النبلاء، ج 1، ص 155؛ ر. ک: الطبقات الکبری، ج 3، ص 399؛ تاریخ الامم و الملوک، الطبری، ج 2، ص 177؛ ارواء الغلیل، ج 3، ص 213.

ابن‌شبه به سند خود از قدامة بن موسی نقل کرده است:

بقیع دارای درختان غرقد بود. وقتی عثمان بن مظعون از دنیا رفت، در آنجا به خاک سپرده شد و درختان غرقد نیز قطع گردید.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) درباره مکان خاکسپاری عثمان فرمود: اینجا روحاء است؛ [یعنی روحاء، شامل قسمتی از بقیع می‌شود که از خانه محمد بن زید تا ضلع شرقی خانه عقیل امتداد دارد] سپس حضرت فرمود: از اینجا تا آنجا (از خانه محمدبن زید تا انتهای بقیع)، روحاء است.⁽²⁾

نخستین مدفون در بقیع

درباره نخستین مدفون در بقیع، اختلاف‌نظر وجود دارد. از برخی اخبار، چنان‌که گذشت⁽³⁾، استفاده می‌شود نخستین مدفون، عثمان بن مظعون بوده است.⁽⁴⁾از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) نیز روایت شده است: «نخستین مدفون در بقیع، عثمان بن مظعون و بعد از او،

ابراهیم پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است».⁽¹⁾

مصنف ابن ابی شیبة، ج 8، ص 357؛ الطبقات الکبری، ج 1، ص 141؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 54، ص 417؛ کنزالعمال، ج 14، ص 140.

ابن‌قتیبه می‌گوید:

نخستین مسلمانی که بعد از جنگ بدر و قبل از جنگ احد در مدینه درگذشت، عثمان بن مظعون بود. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «ایشان از پیشگامان شماست؛ مرده‌هایتان را کنار او به خاک بسپارید». از آن زمان، دفن مردگان در بقیع آغاز شد.⁽³⁾

ابن ابی‌شیبه از مطلب بن عبدالله بن حنطب روایت کرده است:

عثمان بن مظعون نخستین کسی بود که به دستور رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع دفن شد. آن‌گاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) به مردی که آنجا بود، فرمود: «برو و تکه سنگی بیاور تا برای شناسایی او، روی قبرش قرار دهم. از آن زمان به بعد هر کدام از ما که از دنیا می‌رفت، او را کنار این قبر، دفن می‌کردیم».⁽⁴⁾

از این روایت، لزوم حفظ آثار مقابر و اهتمام به زیارت قبور صالحان استفاده می‌شود و نیز اینکه نباید با کوته‌اندیشی به تکه سنگی روی قبر بسنده شود؛ زیرا سنگ به منظور شناسایی صاحب قبر است و به طرق دیگری نیز می‌توان او را شناساند.

سیره متشرعه همواره چنین بوده است. در تأیید این مطلب، روایتی را از ابن‌سعد می‌آوریم که در آن، ابوبکر بن محمد بن عمرو بن حازم گفته است: «قبر عثمان بن مظعون را دیدم که روی آن چیز بلندی قرار داشت. گویا پرچمی بوده است».⁽¹⁾

الطبقات الکبری، ج 3، ص 397.

بخاری در کتاب تاریخش گفته است: «نخستین مدفون در بقیع، عثمان بن مظعون و پس از او، ابراهیم پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است».⁽²⁾ابن‌اثیر درباره عثمان بن مظعون نوشته است: «او نخستین مرد مهاجری بود که در سال دوم هجری در مدینه درگذشت». نیز گفته شده است وی 22 ماه پس از شرکت در جنگ بدر از دنیا رفته است.⁽³⁾

در کتاب «تحفة العالم» آمده است: «محل قبر ابراهیم، فرزند رسول خدا (صلی الله علیه و آله) داخل بقعه‌ای نزدیک بقیع است؛ همان‌جا که مزار عثمان بن مظعون، از بزرگان صحابه و نخستین مدفون در بقیع قرار دارد».⁽⁴⁾

اما از برخی اخبار استفاده می‌شود که نخستین مدفون در بقیع، اسعد بن زراره است. ابن‌حبان نقل می‌کند:

وقتی اسعد بن زراره بر اثر تنگی نفس از دنیا رفت، ساخت مسجدالنبی (صلی الله علیه و آله) به پایان نرسیده بود. وی نخستین مسلمانی است که در بقیع به خاک سپرده شد. در آن زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در خانه ابو ایوب انصاری ساکن بود تا آنکه کار ساخت مسجد تمام شد و مسکنی هم برای ایشان کنار مسجد ساخته شد و حضرت به آنجا منتقل گردید.⁽⁵⁾

ابن‌سعد از عبدالجبار بن عماره نقل کرده است که گفت: «نخستین مدفون در بقیع، اسعد بن زراره است». البته محمد بن عمر این دیدگاه را نظر انصار می‌داند و می‌گوید: «مهاجران، نخستین مدفون در بقیع را عثمان بن مظعون می‌دانند».⁽¹⁾

الطبقات الکبری، ج 3، ص 612؛ ر. ک: المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 186؛ الاصابة، ج 1، ص 209.

بغوی نیز اسعد بن زراره را نخستین صحابی می‌داند که پس از هجرت، از دنیا رفته است و نخستین مرده‌ای می‌باشد که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بر او نماز خوانده است.⁽³⁾ابن‌ادریس می‌گوید: «اسعد بن زراره انصاری عقبی که از طایفه خزرج می‌باشد، نخستین مدفون در بقیع است. وی از بزرگان قوم خود بود که در زمان پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از دنیا رفته است».⁽⁴⁾

همچنین ابن‌شبه از واقدی به سندش از محمد بن عبدالرحمان بن سعد بن زراره نقل کرده است: «نخستین کسی که از انصار در مدینه درگذشت، اسعد بن زراره (ابوامامه) می‌باشد که در بقیع دفن گردیده است».⁽⁵⁾

بنابراین روشن شد در اینکه اولین کسی که در بقیع دفن شد روایات مختلف است، برخی عثمان بن مظعون را آورده‌اند و برخی دیگر اسعد بن زراره را، برای رفع این تعارض، می‌توان گفت: نخستین مهاجری که در بقیع دفن شد، عثمان بن مظعون و نخستین شخص از انصار که در آنجا به خاک سپرده شد، اسعد بن زراره بوده است. در تأیید این نظر، افزون بر روایت اخیر (روایت محمد بن عبدالرحمان)، بر اساس روایت

دیگری، اسعد بن زراره پیش از فراغت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از ساخت مسجد، از دنیا رفت و در بقیع دفن گردید؛⁽¹⁾

ر. ک: سیر اعلام النبلاء، ج 3، ص 188؛ بحارالانوار، ج 19، ص 132. به نقل از المنتقی فی مولود المصطفی.

این تعارض را به این صورت نیز می‌توان برطرف نمود که بگوییم اسعد بن زراره پیش از آنکه بقیع تبدیل به قبرستانی عمومی شود، در آنجا دفن گردید. اما عثمان بن مظعون زمانی در بقیع دفن گردید که آنجا به عنوان قبرستان معین شده بود؛ زیرا همان‌گونه که گذشت، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به دنبال مکانی بود که اصحابش را در آنجا دفن نماید.⁽³⁾در واقع، با دفن عثمان بن مظعون در آنجا، خاکسپاری اموات در بقیع رسمی شد؛ چنان‌که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نیز فرمود: «این (عثمان) پیشگام شماست. از این به بعد مردگان خود را کنار او دفن کنید».⁽⁴⁾

به هر حال، قبر آن دو، در «روحاء» که مکانی وسط بقیع است، قرار دارد. ابن‌شبه از ابی‌عنسان نقل کرده است که همواره می‌شنوم قبر عثمان بن مظعون و اسعد بن زراره در روحاء است و روحاء مقبره‌ای است وسط بقیع که اطرافش راه‌ها و گذرگاه‌های متعددی وجود دارد.⁽⁵⁾

اما این نظر که ابا امامه باهلی، نخستین مدفون در بقیع است⁽⁶⁾، نادرست به نظر می‌رسد. در واقع، ابا امامه همان اسعد بن زراره است و ابو امامه باهلی، شخص دیگری

است که از او به نام صدی بن عجلان یاد شده است.⁽¹⁾

تاریخ ابن معین، ج 1، ص 109.

یاقوت حموی، محل دفن اسعد بن زراره را نه در بقیع، بلکه در یکی از روستاهای اطراف حمص می‌داند.⁽³⁾البته این سخن ضعیفی است. همچنین ادعای کسانی که کلثوم بن الهدم را نخستین مدفون در بقیع می‌دانند، نادرست است.⁽⁴⁾برخی دیگر ابوالسائب را نخستین دفن‌شده در آنجا می‌دانند.⁽⁵⁾البته باید گفت وی همان عثمان بن مظعون است.

گذشته از این، از برخی منابع استفاده می‌شود که گروهی از پیامبران الهی نیز در بقیع به خاک سپرده شده‌اند. علامه مجلسی (رحمه الله) به نقل از کتابی کهن از عالمی شیعی، دعایی را آورده است که در قسمتی از آن چنین می‌خوانیم: «سلام بر بقیع و سلام بر پیامبران و فرستادگان و صدیقان و شهدا و صالحان که در آن آرمیده‌اند».⁽⁶⁾البته با توجه به اینکه ما از آن منبع شناختی نداریم، نمی‌توانیم بر آن تکیه نماییم؛ هرچند ممکن است صحت داشته باشد؛ زیرا امکان آن وجود دارد که در گذشته نیز عده‌ای از فرستادگان الهی در آن آرمیده باشند، پیش از آنکه رسماً به عنوان قبرستان معین گردد.

پس از خاکسپاری ابراهیم پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع، مردم نیز مردگان خود را در آنجا دفن کردند. ابوسلمة بن عبدالرحمان از پدرش نقل کرده است:

وقتی ابراهیم پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رحلت کرد، حضرت دستور داد که او را کنار عثمان بن مظعون به خاک بسپارند. از آن پس، مردم به دفن اموات خود در بقیع علاقه‌مند شدند و درختان آنجا را بریدند و هر قبیله‌ای، قسمتی را به مردگان خود اختصاص داد⁽¹⁾

تاریخ المدینة المنوره، ج 1، ص 121.

بر این اساس، نادرستی ادعای موقوفه بودن بقیع معلوم می‌شود؛ زیرا وقف، فرع بر ملکیت می‌باشد و ملکیت درباره بقیع منتفی است. از این‌رو اصل، بر مباح بودن زمین بقیع است و به دلیل شواهد محکم تاریخی و روایی، ادعای وقفی بودن آن نادرست و مردود می‌باشد. افزون بر اینکه اهل بیت (علیهم السلام) در خانه عقیل دفن شده‌اند و کاری که گروهی از سلفیان در ویرانی بارگاه آن امامان انجام دادند، در واقع تصرف عُدوانی در ملک غیر بوده است. برخی نویسندگان در توصیف بقیع، زمین آن را همواره سُست و شوره‌زار دانسته‌اند.⁽³⁾

فضیلت بقیع

بی‌شک مکان‌های مقدس، ویژگی‌هایی دارد که آنها را بر سایر مکان‌ها برتری می‌بخشد. بقیع الغرقد نیز دارای فضیلت ویژه‌ای است و این به برکت گام نهادن پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم (علیهم السلام) در آنجا و نیز خاکسپاری چهار نفر از امامان اهل‌بیت (علیهم السلام)، اولیا، صالحان و شهدا در آن مکان شریف می‌باشد. در اینجا روایاتی را درباره فضیلت بقیع نقل می‌کنیم:

جعفر بن محمد بن قولویه به سند خود از ابوحجر اسلمی روایت کرده است که

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «... هرکه در حرم مکه یا مدینه از دنیا رود، از محاسبه اعمال معاف و مهاجر إلی الله محسوب می‌شود و در روز قیامت با اصحاب بدر محشور می‌گردد».⁽¹⁾

کامل الزیارات، ابوالقاسم جعفر بن محمد بن قولویه القمی، ص 44، ح 14.

در تفسیر ابوالفتوح رازی نیز از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که فرمود: «خداوند در روز قیامت دستور می‌دهد [تا فرشتگان] از اطراف قبرستان حجون⁽²⁾و بقیع بگیرند، و [دفن‌شدگان در] آنها را به داخل بهشت ببرند».⁽³⁾همچنین از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) روایت شده است که فرمود: «هرگاه مردم در روز قیامت محشور شوند، من در زمره اهل بقیع برانگیخته خواهم شد».⁽⁴⁾همچنین از آن حضرت روایت شده است: «آن‌گاه که صدای صیحه [قیامت] را بشنوم، به سوی بقیع می‌روم و با اهل آن محشور می‌شوم».⁽⁵⁾

ام‌قیس می‌گوید:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) مرا از یکی از راه‌های مدینه به بقیع الغرقد برد. سپس فرمود: «ای ام‌قیس»! عرض کردم: «لبیک ای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)»! فرمود: «این قبرستان را می‌بینی»؟ عرض کردم: «آری ای فرستاده خدا»! فرمود: «در روز قیامت هفتاد هزار نفر از اینجا با چهره‌هایی مانند ماه شب چهارده برانگیخته و بدون حساب وارد بهشت می‌شوند».⁽⁶⁾

اهتمام مسلمانان به زیارت بقیع

مسلمانان همواره در دوران‌های مختلف تاریخی، به زیارت بقیع اهتمام داشته و علما نیز مردم را به این کار تشویق نموده‌اند. بی‌شک مهم‌ترین انگیزه آنها در این عمل، پیروی از سنت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بوده است؛ زیرا آن حضرت همواره به زیارت بقیع می‌رفت و می‌فرمود: «السلام علیکم دار قوم مؤمنین و إنا إن شاء الله بکم لاحقون»؛⁽¹⁾

الغدیر، ج 5، ص 178.

استحباب زیارت بقیع

پس از خاکسپاری امامان معصوم (علیهم السلام) در بقیع، زیارت آن مکان شریف، ارزش ویژه‌ای یافت؛ به‌طوری که فقیهان بزرگ به استحباب مؤکد آن فتوا داده‌اند.⁽²⁾البته زیارت ابراهیم فرزند پیامبر (صلی الله علیه و آله)، عبدالله بن جعفر، فاطمه بنت اسد و دیگر صحابه و تابعان و صالحان مدفون در آنجا نیز مستحب می‌باشد.

در اینجا نام برخی از فقیهانی را می‌آوریم که در این‌باره فتوا داده‌اند: قاضی ابن براج⁽³⁾، فاضل آبی⁽⁴⁾، محقق حلی⁽⁵⁾، یحیی بن سعید⁽⁶⁾، علامه حلی⁽⁷⁾، ابن‌فهد حلی⁽⁸⁾،

ابن‌طی فقعانی⁽¹⁾

الدرالمنضود، ص 91.

صاحب جواهر می‌نویسد: «زیارت امامان معصومی که در بقیع آرمیده‌اند، به‌طور اجماعی، یا به ضرورت مذهب یا به ضرورت دین، مستحب می‌باشد. در این‌باره نصوص متواتری نیز رسیده است».⁽¹²⁾

آیت الله سید احمد خوانساری می‌گوید: «استحباب زیارت امامان بقیع، از ضروریات مذهب است و در این‌باره نصوص متواتری نیز وجود دارد».⁽¹³⁾

در میان علمای اهل سنت نیز ابومحمد عبدالکریم بن عطاءالله مالکی (متوفای 612 ه. ق) در کتاب مناسک خود آورده است:

زمانی که حج و عمره را مطابق احکام شرعی به‌جای آوردی، باید به مسجد

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در مدینه بروی و بر آن حضرت و دو قبر همجوارش سلام کنی و دعا بنمایی. آن‌گاه برای زیارت قبور صحابه و تابعان به بقیع بروی.⁽¹⁾

الغدیر، ج 5، ص 110.

محمد بن شربینی گفته است: «زیارت بقیع، سنت و مستحب است».⁽²⁾بهوتی⁽³⁾و دیگران⁽⁴⁾نیز چنین دیدگاهی دارند. «بکری دمیاطی» هم معتقد است زیارت بقیع در هر روز، مستحب می‌باشد.⁽⁵⁾از فاکهی نیز نقل شده است: «زائر هر روز پس از زیارت مرقد مطهر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به بقیع برود و این عمل در روز جمعه، استحباب بیشتری دارد».⁽⁶⁾نووی گفته است:

مستحب است زائر، هر روز و به‌ویژه روز جمعه به بقیع برود... و قبرهای مطهر آنجا مانند قبر ابراهیم فرزند رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، عثمان، عباس، حسن بن علی، علی بن الحسین، محمد بن علی، جعفر بن محمد و دیگران و سرانجام صفیه عمه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را زیارت کند.⁽⁷⁾

غزالی در إحیاء العلوم گفته است: «هر روز، زیارت بقیع مستحب می‌باشد». فاخوری نیز برای روز جمعه استحباب ویژه‌ای قائل است.⁽⁸⁾صالحی شامی می‌نویسد: مستحب است هر روز به‌ویژه روز جمعه پس از سلام بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و زیارت آن حضرت، به

بقیع برود و آنجا را زیارت نماید.⁽¹⁾

سبل الهدی و الرشاد، ج 12، ص 400.

از ابن الحاج نیز نقل شده است که قصد زائر از زیارت بقیع، باید پیروی از سنت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) باشد. از این عمل پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌توان دریافت که این زیارت، مستحب بوده و در دین به آن عمل شده است. از این‌رو جایگاه و اهمیت آن نزد علمای اسلامی آشکار است.⁽²⁾

صالحی شامی معتقد است که زیارت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) چیزی جز بزرگداشت مقام و منزلت آن حضرت و تبرک جستن از ایشان نیست و ما با سلام دادن به آن حضرت و دعا در جوار قبر ایشان و در محضر فرشتگان، خود را در معرض نسیم رحمت الهی قرار می‌دهیم. گاهی زیارت به منظور یادآوری آخرت است که امری مستحب می‌باشد؛ چنان‌که در حدیث آمده است: «قبرها را زیارت کنید؛ زیرا این کار شما را به یاد آخرت می‌اندازد».⁽³⁾گاهی هم به منظور دعا برای اهل قبور می‌باشد؛ همان‌طور که در زیارت اهل بقیع وارد شده است. گاهی نیز با هدف تبرک جستن از اهل قبور بندگان صالح صورت می‌پذیرد.⁽⁴⁾

بنابراین استحباب زیارت بقیع به دلیل‌های زیر اثبات‌پذیر است:

بقیع در قرن ششم هجری

ابن‌جبیر، جهانگرد معروف قرن ششم، پس از بازدید از بقیع، مشاهدات خود را به نگارش درآورده است که خلاصه‌ای از آن را در اینجا می‌آوریم:

بقیع الغرقد در بخش شرقی مدینه قرار دارد و راه آن از دروازه مشهور به «باب البقیع» می‌گذرد. وقتی از طریق آن باب خارج می‌شوی، اول چیزی که در سمت چپ مشاهده می‌کنی، قبر صفیه عمه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و مادر زبیربن عوام خواهد بود. روبه‌روی قبر صفیه، قبر مالک بن انس واقع شده است که گنبد کوچکی هم دارد و روبه‌روی آن، مزار فرزند ارجمند پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) ابراهیم قرار دارد که دارای گنبد سپیدی است. در طرف راست آن، قبر عبدالرحمان فرزرند عمر بن خطاب، معروف به ابی‌شحمه قرار دارد که پدرش او را حد زد و به دنبال آن بیمار شد و مُرد. روبه‌روی آن، قبرهای عقیل بن ابی‌طالب و عبدالله بن جعفر (ذوالجناحین) واقع شده است. مقابل این قبور، مقبره همسران پیامبر (صلی الله علیه و آله) است و پس از آن مقبره‌ای کوچک قرار دارد که سه تن از فرزندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) در آن دفن شده‌اند. سپس به قبر عباس عموی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و حسن بن علی (علیه السلام) می‌رسی که گنبد و بارگاه بلند و محکمی دارد. این مقبره طرف راست دروازه بقیع واقع شده است. قبر حسن بن علی (علیه السلام) پایین پای عباس قرار دارد و هر دو قبر، بزرگ است و مقداری از سطح زمین برآمدگی دارد و روی آن را تخته سنگ‌هایی، با زیبایی و مهارت تمام به‌وسیله صفحات زردرنگِ مرصع‌شده، پوشانده است. این سنگ‌ها به‌وسیله میخ‌هایی که همانند ستاره می‌درخشد، بسیار زیبا و چشم‌نواز نصب شده است. قبر ابراهیم پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نیز به این شکل است. نزدیک بارگاه عباس، خانه‌ای قرار دارد منسوب به فاطمه دختر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) که به آن بیت‌الاحزان می‌گویند.⁽¹⁾

دائرة المعارف الاسلامیه الشیعیة، ج 8، ص 265.

ابن‌بطوطه، جهانگرد معروف نیز 150 سال پس از ابن‌جبیر به بقیع رفته و همانند او به توصیف قبرها، گنبدها و ضریح‌های موجود در آن مکان پرداخته است.⁽¹⁾

رحلة ابن بطوطه، ص 138.

فاجعه تخریب بقیع

در گذشته، گنبد و بارگاه‌های ساخته شده روی قبور بزرگان بقیع، شکوهی خاص به آن بخشیده بود؛ چنان‌که هرکس آنجا را دیده، زبان به تعریف گشوده است. ابن‌جبیر قبر مطهر امام حسن (علیه السلام) و عباس بن عبدالمطلب را چنین توصیف می‌کند:

هر دو قبر، مقداری از سطح زمین برآمدگی دارد و روی آن را تخته سنگ‌هایی، با زیبایی و مهارت تمام به‌وسیله صفحات زرد رنگ مرصع‌شده، پوشانده است. این سنگ‌ها به‌وسیله میخ‌هایی که همانند ستاره می‌درخشد، بسیار زیبا و چشم‌نواز نصب شده است.

ابن بطوطه، قبر مطهر امام حسن (علیه السلام) را چنین توصف می‌کند: «بر قبر حسن بن علی (علیه السلام) گنبد و بارگاهی مرتفع، زیبا و استوار بنا گردیده است».⁽²⁾از سمهودی نقل شده است که بر آن قبور، گنبدی برافراشته در آسمان قرار دارد. ابن‌نجار گفته است: «آن بقعه، بزرگ و مرتفع و قدیمی است و دو در دارد که هر روز یکی از آن دو باز می‌شود».⁽³⁾

جهانگردی به نام «ریچارد پورتون» که از بقیع بازدید کرده، چنین می‌نویسد:

... پیش از ترک بقیع، کنار گنبد و بارگاه عباسی⁽⁴⁾که از بقیه بارگاه‌ها بزرگ‌تر و زیباتر بود، توقف کردیم... در قسمت شرقی، قبرهای حسن بن علی،

نوه پیامبر، علی بن الحسین و فرزندش محمدباقر و نیز جعفر صادق (علیهم السلام) که همگی از نسل پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌باشند، قرار دارد. اینان در همان بارگاهی که عباس دفن گردیده، در خاک آرمیده‌اند.⁽¹⁾

دائرة العمارف الاسلامیه الشیعیه، ج 8، ص 273.

دریغا که کژاندیشان و متحجران وهابی در هشتم شوال 1344 ه. ق قبور خاندان پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و شخصیت‌های بزرگ اسلامی را در بقیع ویران نمودند و با این کار، عواطف و احساسات میلیون‌ها مسلمان را در سراسر جهان جریحه‌دار ساختند. آنان با زور و اجبار و به ضرب گلوله و آتش، نظر خود را عملی ساختند.

آنها در حالی به این کار دست زدند که خود در نگهداری از لوازم شخصی برجای مانده از پادشاهان سعودی مانند وسایل منزل، اتومبیل، شمشیر و اسلحه و حتی تخت‌خواب ایشان اهتمام ویژه دارند؛ برای مثال، مبلغ دوازده میلیون ریال سعودی برای نگهداری از قلعه‌ای در منطقه درعیه هزینه نمودند.⁽²⁾

اینان به بهانه دفاع از توحید و جنگ با مظاهر شرک و بدعت، بسیاری از آثار تاریخی اسلام را که بخشی از هویت مسلمانان بوده، از بین برده و نابود کرده‌اند؛ از آن جمله است:

خانه امام زین العابدین (علیه السلام)، خانه امام صادق (علیه السلام)⁽³⁾، بیت الاحزان حضرت زهرا (علیها السلام)، مشربه ام‌ابراهیم، قبر اسماعیل پسر امام صادق (علیه السلام)، قبر نفس زکیه⁽⁴⁾، قبر عبدالله پدر گرامی رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، مسجد فاطمه (علیها السلام)⁽⁵⁾، خانه خدیجه (محل ولادت حضرت

زهرا (علیها السلام))، گنبد و بارگاه ابن‌عباس در طائف، گنبد و بارگاه حوّا در جده، گنبد و بارگاه عبدالمطلب، ابوطالب و خدیجه، گنبد و بارگاه آمنه (مادر پیامبر (صلی الله علیه و آله))، همسران پیامبر (صلی الله علیه و آله)، عثمان بن عفان⁽¹⁾

در جایی دیده نشده که قبر عثمان بن عفان دارای گنبد و بارگاه بوده باشد؛ شاید مؤلف محترم با عثمان مظعون اشتباه کرده است.

همچنین گنبد و بارگاه حمزه سید الشهدا (علیه السلام) و دیگر شهدای احد⁽²⁾، اثر خوابگاه شتر پیامبر (صلی الله علیه و آله)، قبور شهدا در منطقه بدر، محل تاریخی «عریش» که برای پیامبرخدا (صلی الله علیه و آله) برپا شد⁽³⁾، مسجد فاطمه بنت الحسین (علیه السلام)⁽⁴⁾، خانه ارقم بن ارقم⁽⁵⁾، خانه ابوایوب انصاری⁽⁶⁾، مسجد فضیخ⁽⁷⁾، و قبر علی بن جعفر صادق (علیه السلام) در منطقه عریض.

اکنون بیم آن می‌رود این کج‌اندیشان، پا را فراتر نهاده، تپه رماه در منطقه احد و مسجد بیعت در منا را نیز با خاک یکسان نمایند. همچنین آنان محل ولادت پیامبر را در نزدیکی مسجدالحرام، تغییر کاربری دادند و فعلاً تابلوی کتابخانه را به آن زده‌اند، بیم آن می‌رود که این محل مهم تاریخی را نیز به بهانه گسترش مسجدالحرام از بین ببرند.

«بورکهارت»، ویرانه‌های بقیع را پس از حمله وهابی‌ها دیده و از وضعیت اسف‌انگیز آنجا گزارش داده است.⁽⁸⁾سیدحسن امین می‌نویسد:

وهابی‌ها بی‌حرمتی به بقیع را باب کردند. قبل از آنها، قرن‌ها به بقیع به دیده احترام نگریسته می‌شد و هر از چند گاهی هم به بازسازی آن اقدام می‌گردید. اما پس از ظهور نکبت‌بار فرقه وهابیت در آغاز قرن نوزدهم میلادی، قبور و مشاهد مشرفه ویران شد و شهیدان و صالحان و مردگان مورد توهین قرار گرفتند و سایر مسلمانان را نیز به نحو بی‌سابقه‌ای با تکفیر و جنگ وکشتار مورد تعرض قرار دادند.⁽¹⁾

همان، ج 8، ص 271.

این جریان‌های تندروی فکری موجب پدید آمدن اندیشه‌های تکفیری و تروریسم جهانی شد؛ به‌طوری‌که نام و یاد اسلام و مسلمانان را ناپسند کرد و سبب شد تا با مسلمانان در موسم حج و عمره بدرفتاری کنند.

به دنبال تخریب بقیع، علما و مسلمانان کشورهای قفقاز، آسیای میانه، ایران، ترکیه، عراق، افغانستان، چین و هند، در نامه‌ها و بیانیه‌های بی‌شمار خود، این عمل را محکوم کردند.⁽²⁾عبدالله بن حسن پاشا (نویسنده مصری) در این باره چنین نوشت:

این فاجعه کوبنده و دلخراش که در بقیع رخ داد، دل‌های مؤمنان را از جا کند و ستون‌های اسلام را به لرزه درآورد و عقول مردم را متحیر ساخت. این طوفان سهمگین، در خانه‌هایی وزید که خداوند رخصت داده که ارجمندش دارند و نامش در آنجا برده شود.⁽³⁾گنبد و بارگاهِ امامت، ویران شد و ضریح‌های تقدس و کرامت، منکوب گردید و محل نزول وحی و مطاف جبرئیل و میکائیل مورد تاخت و تاز قرار گرفت.⁽⁴⁾

مرحوم آیت‌الله سید صدرالدین صدر در این‌باره چنین سرود:

به جانم سوگند فاجعه بقیع، کودک شیرخواره را پیر می‌سازد و اگر ما از خواب غفلت بیدار نشویم، آغاز مصائب بزرگ‌تری خواهد بود. آیا مسلمانی هست که به‌خاطر خدا، حق پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله) را مراعات و ادا نماید؟!⁽¹⁾

موسوعة طبقات الفقهاء، ج 14، ص 757.

لعمری إن فاجعة البقیعیشیب لهو لها فرد الرضیع

وسوف تکون فاتحة الرزایاإذا لم نصح من هذا الهجوع

فهل من مسلم لله یرعیحقوق نبیّه الهادی الشفیع

دولت وقت ایران و نیز مجلس شورای ملی در برابر این فاجعه موضع‌گیری نمود.⁽²⁾علما و فقهایی همچون سید ابوالحسن اصفهانی، شیخ محمد خالصی و به‌ویژه شهید سید حسن مدرس و دیگر علمای نجف اشرف آن را با قاطعیت محکوم کردند. مرحوم مدرس به اعتبار اینکه عالمی فقیه، شجاع و دارای بصیرت بود و از طرفی، نماینده مردم در مجلس ملی نیز بود، در گرفتن مواضع صریح سیاسی و ملی مربوط به این مسئله سهم بسزایی داشت.⁽³⁾

جد نگارنده، مرحوم آیت‌الله شیخ محمدرضا طبسی نجفی نقل کرده است:

مرجع بزرگ، حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی در حال تدریس بود که خبر تأسف‌بار ویران کردن مزار امامان بقیع (علیهم السلام) به ایشان رسید. وی گریان و نالان درس را تعطیل نمود و با تعطیل شدن بازار قم، مردم در تظاهراتی اعتراض‌آمیز شرکت کردند، گرچه برخی آن را گونه دیگر تفسیر کردند.

به دنبال تصمیم کنگره جهانی اسلام که در شهر کراچی پاکستان برگزار گردید، شیخ محمدحسین آل کاشف‌الغطاء، سید امین الحسینی مفتی فلسطین و سید محمدتقی طالقانی نماینده آیت‌الله بروجردی، با سعود بن عبدالعزیز دیدار و درباره لزوم بازسازی قبور أئمه بقیع مذاکره نمودند.⁽¹⁾

دائرة المعارف تشیع، ج 3، ص 384.

از جمله فقها و علمایی که به موضوع لزوم بازسازی مزار امامان بقیع با اهتمامی خاص دنبال کردند، می‌توان از حضرات مراجع بزرگ شیعه سید حسین طباطبایی قمی⁽²⁾، سید محسن حکیم⁽³⁾، امام خمینی⁽⁴⁾، و عالمان شیعیه: سید هبة‌الدین شهرستانی⁽⁵⁾، شیخ حسن سعید⁽⁶⁾و سید حسن شیرازی⁽⁷⁾نام برد. امام خمینی از تبعیدگاهش در عراق، طی نامه‌ای به حاکمان سعودی، لزوم بازسازی بقیع را به آنها یادآور شد.⁽⁸⁾

همچنین فقهای معاصر به لزوم تلاش برای بازسازی مراقد بقیع فتوا دادند و برخی از عالمان ما به نگارش کتاب پرداختند؛ از جمله سید عبدالرزاق موسوی آل مقرم که کتاب «ثامن شوال» را در شرح حوادث روز هشتم شوال 1344 ه. ق نوشت و در آن

به فتوای «ابن بلیهد» درباره تخریب بقیع، پاسخ گفت و تاریخ وهابیت را بررسی نمود.⁽¹⁾

الذریعة الی تصانیف الشیعة، الطهرانی، ج 17، ص 271.

به آنکه فتوای تخریب قبور امامان بقیع (علیهم السلام) را صادر کرد، بگو در قیامت به آتش افکنده خواهد شد. آیا دانستی چه جایی را ویران نمودی؟ آنجا که زیارتگاهِ همیشگی فرشتگان است.⁽²⁾

قل للذی أفتی بهدم قبورهمأن سوف تصلی فی القیامة نارا

أعملت أیّ المراقد هدمتهاهی للملائک لا تزال مزارا

بی‌تردید بر همه مسلمانان لازم است تا همواره این عمل فجیع را محکوم نمایند و به بازسازی بنای قبور مطهر امامان به بهترین شکل ممکن اقدام نمایند.

تألیفاتی با موضوع بقیع

گروهی از محققان و نویسندگان به نگارش کتاب‌ها درباره بقیع پرداختند که در اینجا فهرستی از آنها را به اختصار می‌آوریم:

معجم ما کتب فی الحج و الزیارة و المعالم المشرفه فی الحجاز، ص 180.

2) (2) الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج 17، ص 271.

3) (3) همان، ج 24، ص 35.

4) (4) معجم ما کتب فی الحج و الزیارة و المعالم المشرفة فی الحجاز، ص 144.

5) (5) الاعلام، ج 1، ص 99.

6) (6) معجم ما کتب فی الحج و الزیارة و المعالم المشرفة فی الحجاز، ص 177؛ ر. ک: الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج 25، ص 201؛ معجم ما کتب عن الرسول و اهل البیت، ج 9، ص 502.

7) (7) موسوعة مؤلفی الامامیه، ج 2، ص 109؛ ر. ک: الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج 15، ص 94؛ معجم ما کتب فی الحج و الزیارة و المعالم المشرفة فی الحجاز، ص 214.

اعیان الشیعة، ج 4، ص 256؛ معجم ما کتب فی الحج و الزیارة، ص 171؛ ر. ک: معجم المؤلفین العراقیین، ج 3، ص 124؛ معجم ما کتب عن الرسول و اهل البیت، ج 9، ص 493.

2) (2) فهرس التراث، ج 2، ص 387.

3) (3) دائرة المعارف تشیع، ج 3، ص 385.

4) (4) موسوعة مؤلفی الامامیة، ج 1، ص 459.

معجم ما کتب فی الحج و الزیارة و المعالم المشرفة فی الحجاز، ص 231.

2) (2) همان، ص 97.

3) (3) همان، ص 274.

4) (4) تذکرة الفقهاء، ج 1، ص 53 (چاپ قدیم). ر. ک: مستند الشیعة، ج 3، ص 284.

شهید اول نیز همین سخن را گفته است که گردآوردن خویشان در یک مقبره، مستحب است؛ زیرا پیامبر (صلی الله علیه و آله) هنگام دفن عثمان بن مظعون فرمود: «هریک از خویشان او را که مردند، در کنار او خاک کنید». این کار، زیارت آنها را آسان‌تر می‌کند.⁽¹⁾

الذکری، ص 65.

نراقی نیز همین نظر را دارد.⁽²⁾

علامه حلی می‌گوید:

خاکسپاری در قبرستان موجب می‌شود ضرر کمتری به وارثان مُرده برسد و قبرستان به خانه‌های آخرت شبیه‌تر است و خیر و رحمت بیشتری به مُرده می‌رسد. از این‌رو پیامبر (صلی الله علیه و آله) اصحاب را در بقیع به خاک می‌سپرد.⁽³⁾

شهید اول نیز همین عقیده را دارد⁽⁴⁾و نراقی هم با استناد به دستور امام رضا (علیه السلام) به حفر قبر برای یونس بن یعقوب در بقیع، با علامه حلی هم‌رأی است.⁽⁵⁾

مرحوم صاحب جواهر می‌نویسد:

زیارت قبور به پیروی از روش حضرت فاطمه (علیها السلام) مستحب مؤکد است. زیارت قبور در غروب روز پنج‌شنبه به پیروی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) چنین است؛ زیرا پیامبر (صلی الله علیه و آله) هر غروب پنج‌شنبه به همراه گروهی از اصحاب به بقیع می‌رفت و سه بار می‌فرمود: «السلام علیکم یا أهل الدیار».⁽¹⁾

جواهر الکلام، ج 4، ص 321؛ ر. ک: فتح الباری، ج 11، ص 4.

در برخی روایات آمده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) چنین عمل می‌کرد.⁽²⁾

در «مواهب الجلیل» آمده است: سؤال: «آیا کشت و کار در بقیع بعد از گذشت چهل سال از دفن آخرین مُرده و استفاده از خاک آن برای ساخت‌وساز جایز است»؟ پاسخ: «موقوفه را نمی‌توان به ملکیت درآورد».⁽³⁾

در خبری آمده است: «امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) دستور فرمود به مدت چهل روز یا چهل ماه [تردید از راوی است]⁽⁵⁾، بر قبر یونس بن یعقوب آب بپاشند».⁽⁶⁾علامه

مجلسی نیز گفته است: آب پاشیدن روی قبر به مدت چهل روز یا چهل ماه، خلاف مشهور است و کسی را ندیده‌اند که معتقد به آن باشد؛ هرچند عمل به آن در مدت چهل روز، بی‌اشکال است.⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 79، ص 27.

به نظر نگارنده آنچه در روایت نمازگزاردن پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر پیکر نجاشی (پادشاه حبشه) آمده، در واقع دعای حضرت در حق اوست؛ نه نمازی که بر اموات خوانده می‌شود. به هرحال، احتمالات دیگری نیز وجود دارد که در فصل «پیامبر (صلی الله علیه و آله) و بقیع» خواهیم آورد.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و بقیع

طلب آمرزش پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای اهل بقیع

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) همواره بر مزار اموات مسلمانان و شهدای بقیع حاضر می‌شد و برای آنها استغفار می‌نمود.⁽¹⁾

فیض القدیر، ج 5، ص 71.

حاکم از «ابومویهبه» خادم ایشان نقل می‌کند:

نیمه‌شبی آن حضرت صدایم زد و فرمود: «ای ابومویهبه! حرکت کن برای طلب آمرزش؛ به من امر شده است به بقیع بروم و برای اهل آن، طلب آمرزش نمایم». همراه ایشان به راه افتادم و وقتی به آنجا رسیدیم، فرمود: «سلام بر شما ای اهل بقیع! خدا شما را از چه مصائبی نجات داد! خوشا به حالتان که رفتید و راحت شدید؛ زیرا فتنه‌ها همچون پاره‌های شب ظلمانی روی آورده‌اند».

سپس فرمود: «ای ابومویهبه! خداوند مرا بین به‌دست آوردن گنج‌های زمین و زندگی جاودان در دنیا و سرانجام رفتن به بهشت، و دیدار پروردگارم مخیر

نموده است». عرض کردم: «پدر و مادرم فدای شما! کلید گنج‌های زمین و زندگی جاودان و سرانجام رفتن به بهشت را اختیار نمایید». فرمود: «هرگز ای ابومویهبه! بلکه من دیدار پروردگارم را برگزیده‌ام». آن‌گاه برای اهل بقیع آمرزش طلبید و بازگشت. روز بعد آثار بیماری در بدن مبارکش آشکار گردید و بر اثر همین بیماری رحلت کرد.⁽¹⁾

المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 55 و نیز ر. ک: المعجم الکبیر، ج 22، ص 347؛ الطبقات الکبری، ج 2، ص 204؛ التاریخ الکبیر، ج 9، ص 73؛ الآحاد و المثانی، ج 1، ص 343؛ سنن الدارمی، ج 1، ص 36؛ تاریخ الامم و الملوک، ج 2، ص 432؛ مسند احمد، ج 3، ص 488؛ تاریخ بغداد، ج 8، ص 217؛ السیرة النبویة، ابن‌هشام، ج 4، ص 1057؛ البدایة و النهایة، ج 5، ص 243؛ شرح نهج البلاغه، ج 13، ص 27؛ ترکة النبی، ص 51؛ کنز العمال، ج 12، ص 262.

در تاریخ دمشق آمده است که ابومویهبه گفت: «پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع، دستان خویش را به دعا بلند کرد و مدتی طولانی برای اهل بقیع طلب آمرزش نمود».⁽²⁾شبیه این روایت را هیثمی نیز نقل کرده است. ابن‌کثیر پس از نقل خبر ابومویهبه، آورده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) خطاب به اهل بقیع فرمود: «وضعیت شما بهتر از بعضی مردم است. فتنه‌ها همچون پاره‌های شب ظلمانی رو آورده‌اند و پایانش سخت‌تر از آغاز آن است. ولی شما در آسایش و آرامش هستید».⁽³⁾

ابن ابی‌شیبه نیز از ابومویهبه نقل کرده است: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) مأمور شد تا به بقیع برود و بر اهل آن درود و سلام بفرستد.⁽⁴⁾

از عایشه روایت شده است: شبی پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای دعا و طلب آمرزش برای اهل بقیع به آنجا رفت و مدتی روی پا ایستاد؛ سپس سه بار دستانش را برای دعا به آسمان بلند

کرد. آن‌گاه بازگشت و فرمود: «جبرئیل به نزدم آمد و گفت: پروردگارت امر کرده به بقیع بروی و برای اهل آن طلب آمرزش نمایی».⁽¹⁾

المجموع، ج 3، ص 508؛ ر. ک: مصنف عبدالرزاق، ج 3، ص 570؛ صحیح مسلم، ج 3، ص 64؛ سنن النسائی، ج 7، ص 74.

در مسند اسحاق ابن راهویه نیز به نقل از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) آمده است: «من مأمور شده‌ام به بقیع بیایم و بر خفتگان در آن، سلام و درود فرستم⁽²⁾و دعا نمایم».⁽³⁾

احمد بن حنبل از عایشه روایت کرده است:

شبی پیامبر (صلی الله علیه و آله) از خانه خارج شد. کنیز خود، بریره را به دنبال او فرستادم تا ببینم به کجا می‌رود. بریره گفت: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به بقیع الغرقد رفت و ایستاد و سپس دستانش را رو به آسمان بالا آورد و مدتی بعد بازگشت. صبح که شد، از آن حضرت پرسیدم: «دیشب کجا رفتید»؟ فرمود: «به بقیع رفتم تا بر اهلش، درود و سلام بفرستم».⁽⁴⁾

اما سیوطی، به نقل از عایشه چنین آورده است:

حسادت شدیدی مرا فرا گرفت. گمان کردم پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای رفتن نزد همسران دیگرش از خانه خارج شده است. در نتیجه من هم به جست‌وجوی او از خانه بیرون آمدم... وقتی به بقیع رسیدم، او را آنجا دیدم که داشت برای مردان و زنان مؤمن و نیز شهیدان دعا می‌کرد.⁽⁵⁾

نسایی در خبری آورده است:

عایشه از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پرسید: «چگونه به اهل بقیع سلام کنم»؟ فرمود: «چنین بگو:

سلام بر شما مؤمنان و مسلمانانی که در این دیار ساکن هستید. خداوند گذشتگان و آیندگان ما را رحمت فرماید و ما نیز إن‌شاء الله به شما خواهیم پیوست».⁽¹⁾

سنن النسایی، ج 4، ص 91 و نیز ر. ک: مصنف عبدالرزاق، ج 3، ص 570؛ صحیح ابن‌حبان، ج 16، ص 382؛ کتاب الدعاء، الطبرانی، ص 374؛ مسند احمد، ج 6، ص 221؛ السنن الکبری، ج 4، ص 79؛ مجمع الزوائد، ج 3، ص 60.

طبرانی به اسناد خویش از بشیر بن خصاصیه نقل کرده است:

نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع رفتم و شنیدم که می‌گفت: «السلام علی اهل الدیار من المؤمنین». سپس رفت و بر یک بلندی قرار گرفت. عرض کردم: «ای رسول‌خدا! تنها هستم و از خویشان و قبیله‌ام دور افتاده‌ام». فرمود: «ای بشیر! چرا خدا را سپاس نمی‌گویی که از میان قوم ربیعه، تنها تو را برگزید و به اسلام رهنمون ساخت؛ قومی که خیال می‌کنند اگر نباشند، زمین و هر آنچه در آن است زیرورو می‌شود».⁽²⁾

همچنین از بشیر بن خصاصیه نقل شده است که گفت:

نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رفتم. ایشان مرا به اسلام دعوت کرد... آن‌گاه پرسید: «نامت چیست»؟ گفتم: «نذیر». فرمود: «خیر. بلکه تو بشیر هستی». پس از آن مرا کنار اهل صفه جای داد. هر وقت هدیه‌ای برای آن حضرت می‌آمد، ما را نیز از آن بهره‌مند می‌ساخت و اگر صدقه‌ای به او می‌دادند، همه آن را به ما می‌بخشید. شبی آن حضرت از منزل خارج شد. من هم به دنبالش راه افتادم تا به بقیع رسید. در آنجا فرمود: «سلام بر شما ای قوم مؤمن! ما به شما خواهیم پیوست. ما از خداییم و به سوی او باز خواهیم گشت. شما به خیر بسیاری رسیده‌اید و از شر همیشگی عبور کرده و نجات یافته‌اید». آن‌گاه به سوی من بازگشت و فرمود: «کیستی»؟ عرض کردم: «بشیر هستم». فرمود: «آیا خشنود نیستی از اینکه

پروردگار، گوش و قلب و چشم تو را از میان همه افراد قبیله‌ات (ربیعه) به اسلام هدایت کرد؛ همان قبیله‌ای که گمان دارد اگر نباشد، زمین ساکنان خود را زیرورو می‌کند»؟ عرض کردم: «آری ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله)». پس فرمود: «چرا به دنبالم راه افتادی»؟ عرض کردم: «ترسیدم برایتان اتفاقی بیفتد یا حیوانی به شما حمله کند».⁽¹⁾

کنز العمال، ج 13، ص 299 و نیز ر. ک: تاریخ مدینة دمشق، ج 10، صص 305 و 310.

طبرانی از ابوهریره نقل کرده است که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از قبرستانی که گفته می‌شود بقیع بوده است، عبور کرد و فرمود: «سلام بر شما ساکنان مسلمان این قبرستان! ما به دنبال شماییم و به شما خواهیم پیوست».⁽²⁾

زیارت بقیع در غروب هر پنجشنبه

صفوان جمال از حضرت امام صادق (علیه السلام) روایت کرده است: «رسول خدا (صلی الله علیه و آله) همواره در شامگاه هر پنجشنبه همراه گروهی از اصحاب خود به بقیع می‌رفت».⁽³⁾مرحوم صاحب جواهر نوشته است:

زیارت قبور به پیروی از فاطمه زهرا (علیها السلام)، مستحب مؤکد می‌باشد و زمان این زیارت در شامگاه پنجشنبه به پیروی از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) مستحب است؛ زیرا آن حضرت همواره در شامگاه هر پنجشنبه به همراه گروهی از اصحاب خود به بقیع می‌رفت و سه بار می‌فرمود: «سلام بر شما ای ساکنان بقیع...».⁽⁴⁾

خانه مؤمنان

ابن‌ماجه از عایشه نقل کرده است:

دنبال پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) می‌گشتم. او را در بقیع یافتم که چنین زمزمه می‌کرد: «سلام بر شما ای ساکنان در خانه مؤمنان! شما بر ما پیشی گرفتید و ما به شما خواهیم پیوست. بار الها! ما را از پاداش آنها محروم نفرما و پس از آنان دچار فتنه مساز»!⁽¹⁾

سنن ابن ماجة، ج 1، ص 493 و نیز ر. ک: الطبقات الکبری، ج 2، ص 203؛ مسند احمد، ج 6، ص 71.

همچنین احمد از عایشه نقل می‌کند:

در شبی که نوبت او بود، یک‌سوم شب که می‌گذشت، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از منزل خارج می‌شد و به سوی بقیع می‌رفت و در آنجا می‌فرمود: «سلام بر شما ای مسکن گزیدگان در خانه مؤمنان! اگر خدا بخواهد ما به شما خواهیم پیوست».⁽²⁾

حضور شبانه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع

از روایتی که عایشه نقل می‌کند، معلوم می‌شود رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در آخر شب، به بقیع می‌رفته و برای آنان طلب مغفرت می‌کرده است.⁽³⁾

محل ایستادن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع

از «خالد بن عوسجه» روایت شده است که گفت:

شبی در بقیع، کنار خانه عقیل بن ابی‌طالب ایستاده بودم که جعفر بن محمد (علیهما السلام)

از آنجا عبور کرد و فرمود: «می‌دانی کجا ایستاده‌ای»؟ و خود در پاسخ فرمود: «پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) شبانگاه به اینجا می‌آمد و از خداوند برای ساکنان بقیع طلب آمرزش می‌کرد».⁽¹⁾

ر. ک: وفاء الوفا، ج 3، ص 890؛ دائرة المعارف الاسلامیة الشیعیة، السید حسن الامین، ج 8، ص 264.

از این خبر معلوم می‌شود که در واقع پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) کنار مقبره کنونی ائمه اهل‌البیت (علیهم السلام) در بقیع، به دعا می‌ایستاده است؛ چون آن چهار امام معصوم (علیهم السلام) در خانه عقیل به خاک سپرده شده‌اند.

حضور در بقیع، در شب نیمه شعبان

از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) روایت شده است:

شب نیمه شعبان، خواب بودم که جبرئیل (علیه السلام) نزدم آمد و گفت: «ای محمد! آیا در این شب به خواب رفته‌ای»؟! گفتم: «امشب، چه شبی است»؟ گفت: «شب نیمه شعبان. بپا خیز ای محمد»! و خودش مرا بلند کرد و به بقیع برد. سپس گفت: «سرت را بالا بگیر که در این شب، درهای آسمان باز می‌شود؛ درهای رحمت، رضوان، مغفرت، فضل، توبه، نعمت، جود و احسان. خداوند در این شب به تعداد موی گوسفندان، بندگانش را از آتش دوزخ آزاد می‌کند».⁽²⁾

ابن‌ماجه از عایشه نقل کرده است:

شبی پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در خانه نیافتم. پس به جست‌وجویش پرداختم و او را در بقیع در حالی یافتم که سر به آسمان بلند کرده بود. مرا که دید گفت: «ای عایشه! از چه ترسیدی؟ ترسیدی بلایی بر سر من بیاید»؟! گفتم: «از این جهت نترسیدم. بلکه ترسیدم به سراغ همسر دیگرت بروی». پس پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)

فرمود: «خداوند متعال در نیمه شعبان به آسمان دنیا نزول می‌کند و به تعداد موی گوسفندان قبیله بنی‌کلب مردم را می‌آمرزد».⁽¹⁾

سنن ابن‌ماجه، ج 1، ص 444 و نیز ر. ک: سنن ترمذی، ج 2، ص 121؛ مصنف ابن ابی شیبه، ج 7، ص 139؛ مسند احمد، ج 6، ص 238؛ مسند اسحاق بن راهویه، ج 2، ص 326؛ معجم احادیث الامام المهدی، ج 2، ص 269.

مقصود از نزول پروردگار، همان نزول رحمت ویژه در آن شب مبارک است و اینکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) سر به آسمان بلند کرده بود، بر این مطلب دلالت دارد که ایشان در حال دعا و مناجات با خدای خویش بوده است.

در خبر دیگری از عایشه به نقل از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) آمده است:

جبرئیل نزد من آمد و گفت: «امشب، شب نیمه شعبان است و خداوند امشب به تعداد موی گوسفندان بنی‌کلب بندگانش را از آتش دوزخ نجات می‌دهد. ولی خداوند در این شب به مشرک، کینه‌جو، ترک‌کننده صله رحم، عاق والدین و شراب‌خوار نظر رحمت نمی‌کند».⁽²⁾

زمخشری در کتاب الفائق می‌نویسد: «ام‌سلمه به دنبال پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) رفت و او را در بقیع یافت».⁽³⁾

سجده پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع

ذهبی از عایشه روایت کرده است:

حبیبم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در شب نیمه شعبان به بستر خویش رفت. سپس برخاست و وضویی ساخت و به سرعت از خانه خارج شد. به دنبال او رفتم و در بقیع

یافتمش؛ درحالی‌که به سجده افتاده بود و می‌گفت: «سجد لک خیالی و سوادی»؛ «ظاهر و باطنم به تو سجده آورد».⁽¹⁾

میزان الاعتدال، ج 4، ص 65؛ لسان المیزان، ج 5، ص 426.

ابن‌عساکر روایت کرده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به بقیع رفت و در آنجا به هنگام سجده گفت: «بار الها! از عقاب تو به عفو تو و از خشمت به خشنودی‌ات و از خودت به خودت پناه می‌برم. من نمی‌توانم تو را ثنا گویم؛ تو همان‌گونه‌ای که خودت را ثنا گفته‌ای». پس در آن نیمه شب، جبرئیل بر او نازل شد و گفت: «ای محمد! سر به آسمان بلند کن». پیامبر (صلی الله علیه و آله) چنان کرد و ناگاه درهای رحمت الهی باز گردید. بر هر دری، فرشته‌ای بود که ندا می‌داد: «خوشا به حال آن کس که در این شب به عبادت بپردازد». بر در دیگری، فرشته‌ای صدا می‌کرد: «خوشا به حال آن کس که در این شب به سجده رود». بر در دیگری، فرشته‌ای دیگر ندا می‌کرد: «خوشا به حال آن کس که در این شب به رکوع رود...».⁽²⁾

نماز پیامبر (صلی الله علیه و آله) در بقیع

ابن‌حجر از محمد بن هیصم از پدرش و از جدش نقل می‌کند که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به میانه بقیع رفت و در آنجا نماز گزارد.⁽³⁾

نماز میت در بقیع

ابن‌ماجه از یزید بن ثابت نقل می‌کند:

به همراه پیامبر (صلی الله علیه و آله) به بقیع رفتیم. در آنجا قبر تازه‌ای را دیدیم. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) پرسید: «قبر چه کسی است»؟ گفتند: «فلان زن». حضرت او را شناخت و فرمود: «چرا برای تشییع‌اش مرا خبر نکردید»؟ گفتند: «شما روزه‌دار بودید و در خواب نیم‌روزی. دوست نداشتیم شما اذیت شوید». حضرت فرمود: «تا هنگامی که زنده‌ام و بین شمایم چنین کاری نکنید. حتماً مرا از مرگ و تشییع جنازه مسلمانان آگاه سازید؛ چون نماز و دعای من، رحمت الهی را بر آنها نازل می‌کند». آن‌گاه بر سر قبر آن زن رفت و ما پشت سر او صف بستیم و حضرت با چهار بار تکبیر بر او نماز خواند.⁽¹⁾

سنن ابن ماجة، ج 1، ص 489 و نیز ر. ک: مصنف ابن ابی شیبة، ج 3، صص 161 و 239؛ مسند ابی یعلی، ج 2، ص 236؛ المعجم الکبیر، ج 22، ص 239؛ صحیح ابن‌حبان، ج 7، صص 356 و 360؛ مسند احمد، ج 4، ص 388؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 15، ص 390؛ الآحاد و المثانی، ج 4، ص 27؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 591؛ السنن الکبری، ج 4، ص 48؛ اسد الغابة، ج 5، ص 105؛ نصب الرایة، ج 2، ص 315؛ الدرالمنثور، ج 3، ص 275؛ موارد الظمان، ص 193؛ سبل الهدی و الرشاد، ج 8، ص 372.

ابوامامة بن سهل بن حنیف گفته است:

زن تهیدستی بیرون از مدینه (العوالی) بیمار شد. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) احوال او را از اصحاب می‌پرسید و می‌فرمود: «اگر آن زن از دنیا رفت، به خاکش نسپارید تا من بر او نماز بگزارم». زن تهیدست از دنیا رفت و پاسی از شب گذشته بود که او را به مدینه آوردند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در خواب بود و اصحاب راضی نشدند که ایشان را بیدار کنند. بنابراین خود بر او نماز گزاردند و در بقیع الغرقد به خاک سپردند. صبح که شد آنها نزد رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) آمدند. ایشان حال آن زن را جویا شد. گفتند: «ای پیامبرخدا (صلی الله علیه و آله) نزد شما آمدیم. اما خواب بودید و چون دوست نداشتیم بیدارتان کنیم، خودمان پیکر او را به خاک سپردیم». پیامبر (صلی الله علیه و آله)

بی‌درنگ فرمود: «راه بیفتید». سپس همراه اصحاب رفت تا به قبر آن زن رسید. آن‌گاه به نماز ایستاد و مردم نیز پشت سر او به نماز ایستادند.⁽¹⁾

سنن النسائی، ج 4، ص 69؛ السنن الکبری، ج 1، ص 639؛ موارد الظمآن، ص 193؛ سبل الهدی و الرشاد، ج 7، ص 154 و ج 8، ص 371.

عبدالرزاق از قاسم بن محمد نقل کرده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از بقیع می‌گذشت. قبر تازه‌ای را دید و از اصحاب درباره آن سؤال کرد. گفتند: قبر زنی به نام سویدا از طایفه بنی‌غنم است. دیشب از دنیا رفت و دفن شد. آن‌گاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر او نماز گزارد.⁽²⁾

عبدالرزاق از محمد بن زهیر نیز نقل کرده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) غلام سیاهی را دید که در بقیع مرده‌ای را برداشته بود، فرمود: «او کیست»؟ گفتند: «(این میت) غلام فلان کس است». پرسید: «چگونه آدمی بود»؟ گفتند: «خبیث‌ترین و دزدترین و بدترین آدم‌ها». فرمود: «اربابش را صدا کنید». پس درباره غلام از او پرسید. او نیز همان حرف‌ها را تکرار کرد. حضرت از حاضران پرسید: «نماز می‌خواند»؟ گفتند: «آری». پرسید: «آیا به یکتایی خداوند و رسالت من گواهی می‌داد»؟ گفتند: «آری». پس فرمود: «سوگند به آن‌که جانم در دست اوست! نزدیک است که فرشتگان بین من و او فاصله بیندازند». پس آهنگری را طلبید تا غل و زنجیر از او برگیرد و دستور داد غسلش دهند. سپس از مال خود بر او کفن پوشاند و بر وی نماز گزارد.⁽³⁾

نماز باران در بقیع

متقی هندی از ابن‌عباس نقل کرده است:

در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) قحطی شد و آن حضرت از مدینه به بقیع رفت؛ درحالی‌که عمامه‌ای سیاه بر سر داشت که یک طرف آن روی سینه و طرف دیگرش بر دوش ایشان بود. سپس بر کمانی عربی تکیه داد. آن‌گاه رو به قبله ایستاد و تکبیر گفت و به همراه اصحاب دو رکعت نماز گزارد؛ در رکعت اول، سوره تکویر و در رکعت دوم، سوره ضحی را با صدای بلند قرائت فرمود. آن‌گاه برخلاف معمول، ردایش را برعکس پوشید و بعد از حمد و ثنای الهی دست به آسمان بلند کرد و فرمود: «پروردگارا! شهرهایمان از بین رفته، زمین‌هایمان تیره و غبارآلود گشته و چارپایانمان سرگردان و پریشان‌اند. ای خدایی که برکات را از جایگاهش فرو می‌فرستی و رحمت را از معادنش با ابرهای باران‌زا می‌گستری! تو آمرزنده گناهانی. پس گناهان ما را ببخش و توبه ما را از گناهان و لغزش‌های بزرگمان بپذیر. بارالها! از عرش خودت بر ما بارانی فراوان بفرست؛ آن‌گونه که ما را سود بخشد، نه زیان و گیاهان را برویاند و برکات را زیاد نماید. خدایا! تو خود در کتابت فرمودی: «و ما هر چیز زنده‌ای را از آب آفریدیم».⁽¹⁾

انبیاء: 30.

خداوندا! پیران قدخمیده و کودکان شیرخوار را مشمول رحمت خود قرار ده. خدایا! بر توان و نیروی ما بیفزای و ما را محروم و ناامید برمگردان که تو بی‌تردید شنونده دعا هستی. به حق رحمتت ای مهربان‌ترین مهربانان!». دعای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به پایان نرسیده بود که آسمان، بارانِ رحمت خود را فرو بارید و مردم سراسیمه زیر باران به منازل خود بازگشتند.⁽¹⁾

کنز العمال، ج 8، ص 436.

زمخشری نیز روایت کرده است که در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) قحطی شد. آن حضرت به بقیع رفت و با اصحابش دو رکعت نماز گزارد. آن‌گاه ردایش را وارونه پوشید و دست به آسمان بلند کرد و گفت:

بارالها! شهرهای ما از بین رفته و زمین‌هایمان تیره و غبارآلود شده است و چهارپایان، سرگردان و پریشان شده‌اند. خدایا! به دام‌های تشنه، چارپایان گرسنه و کودکان لاغر و رنجور ما رحم کن.⁽²⁾

دعا در بقیع

بخاری از عبیدالله بن ابی‌رافع روایت کرده است که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نیمه شبی به همراه ابورافع به بقیع رفت و در آنجا به دعا و مناجات پرداخت.⁽³⁾

صالحی در بیان مکان‌های استجابت دعا و نیز جاهایی که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در آنجا دست به دعا برداشته است، می‌گوید: «دعا کنار استوانه مخلقه و کنار منبر رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) و مسجد فتح و در محل خانه عقیل در بقیع به اجابت می‌رسد».⁽⁴⁾

از این بیان معلوم می‌شود که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در جوار مرقد کنونی چهار امام معصوم (علیهم السلام) که در محل خانه عقیل به خاک سپرده شده‌اند، به دعا و مناجات می‌پرداخته است.

زنده شدن به اذن خدا

جمیل بن دراج از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده است که حضرت فرمود:

هرگاه خداوند بخواهد مردم را از قبرها برانگیزاند، چهل روز از آسمان باران می‌فرستد و به دنبال آن، اعضای بدن آنها گرد هم آید و بر آنها گوشت بروید. سپس فرمود: جبرئیل نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمد و او را به بقیع برد. به کنار قبری رسیدند. جبرئیل صاحب قبر را صدا زد و گفت: «به اذن خدا برخیز». پس مردی با موی سپید، درحالی‌که از سر و صورتش گرد و غبار می‌زدود، بیرون آمد و گفت: «الحمدلله و الله اکبر». جبرئیل گفت: «به اذن خدا باز گرد». آن‌گاه کنار قبر دیگری رفت و گفت: «به اذن خدا برخیز». پس مردی سیاه چهره از آن بیرون آمد؛ درحالی‌که می‌گفت: «واحسرتا، واویلا». جبرئیل به او گفت: «به اذن خدا به جایگاهت بازگرد». سپس فرمود: «ای محمد! مردم این چنین در روز قیامت محشور می‌شوند؛ مؤمنان آن‌گونه سخن می‌گویند و دسته دیگر این‌گونه که دیدی».⁽¹⁾

تفسیر القمی، ج 2، ص 253؛ تفسیر الصافی، الفیض الکاشانی، ج 4، ص 330؛ تفسیر نور الثقلین، الحویزی، ج 4، صص 8 و 503؛ میزان الحکمة، ج 3، ص 216.

بقیع، محل اعزام و بدرقه رزمندگان

احمد و ابویعلی از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) همراه گروهی از رزمندگان اسلام که عازم جنگ با کعب بن اشرف بودند تا بقیع رفت و هنگام بدرقه

آنان فرمود: «به نام خدا عازم شوید. خداوندا! آنان را یاری فرما».⁽¹⁾

ر. ک: المعجم الکبیر، ج 11، ص 177؛ مسند احمد، ج 1، ص 266؛ کتاب الدعاء، ص 330؛ تاریخ الامم و الملوک (الطبری)، ج 2، ص 180؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 2، ص 98؛ عیون الاثر، ج 1، ص 394؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 55، ص 272؛ السیرة النبویة، ابن هشام، ج 2، ص 578؛ مجمع الزوائد، ج 6، ص 196؛ البدایة‌و النهایة، ج 4، ص 9؛ السیرة النبویة، ابن کثیر، ج 3، ص 13؛ تاریخ ابن خلدون، ج 2، ص 22؛ فتح‌الباری، ج 7، ص 260؛ سبل الهدی و الرشاد، ج 6، صص 5 و 27؛ نیل الاوطار، ج 8، ص 61؛ ارواء الغلیل، ج 5، ص 14؛ الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 6، ص 39.

شوکانی می‌نویسد: «از این حدیث استفاده می‌شود که بدرقه رزمندگان و رفع نیازهایشان کار شایسته‌ای است؛ چون جهاد از برترین عبادت‌ها و مشارکت در مقدمات جهاد از بهترین مشارکت‌هاست».⁽²⁾

علامه مجلسی نیز روایت کرده است: «پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نزد اصحابش آمد و آنها را [از خطر دشمن] باخبر کرد. به دنبال آن، اصحاب مسلح شدند و پیامبر (صلی الله علیه و آله) تا بقیع آنان را بدرقه نمود و برایشان دعا فرمود».⁽³⁾

شیبانی نوشته است:

اصحاب شبانگاه نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمدند و به ایشان درباره نقشه دشمن خبر دادند. سپس حضرت همراه آنان تا بقیع رفت و فرمود: «با نام و یاری خدا حرکت کنید». آن‌گاه دعایشان فرمود و آن شب، مهتابی بود....⁽⁴⁾

مُهر نبوت

طبرانی و ابونعیم اصفهانی در قضیه جست‌وجوی سلمان فارسی از نشانه‌های پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله) روایت کرده‌اند:

سلمان گفت:... آن‌گاه نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع رفتم که پس از پایان تشییع جنازه مردی از انصار، در آنجا نشسته بود. سلام کردم. سپس پشت سر ایشان قرار گرفتم تا مهر نبوت را بر شانه ایشان ببینم. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دریافت که من به دنبال چه هستم. پس ردا از روی شانه‌اش برگرفت. نگاهم که به آن مهر افتاد آن را شناختم. پس بی‌درنگ خود را به رویش افکندم و آن را بوسیدم.⁽¹⁾

المعجم الکبیر، ج 6، ص 225 و نیز ر. ک: الطبقات الکبری، ج 4، ص 79؛ السیرة النبویة، ابن هشام، ج 1، ص 144؛ دلائل النبوة، ص 42؛ مسند احمد، ج 5، ص 443؛ کتاب الثقات، ج 1، ص 255؛ عیون الاثر، ج 1، ص 90؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 335؛ البدایة و النهایة، ج 2، ص 383؛ السیرة النبویة، ابن‌کثیر، ج 1، ص 301؛ الدرجات الرفیعة، السید علی خان المدنی، ص 200؛ سبل الهدی و الرشاد، ج 10، ص 249؛ الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 4، ص 162.

معجزه در بقیع

انس بن مالک می‌گوید:

همراه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پیاده می‌رفتیم تا به بقیع رسیدیم. درخت خشک و بی‌برگی آنجا بود. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) زیر آن نشست. در آن حال، درخت برگ داد و به ثمر نشست و بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) سایه انداخت. حضرت تبسمی کرد و فرمود: «ای انس! برو و به علی بگو نزد من آید».

به سرعت به خانه فاطمه (علیها السلام) رفتم. علی (علیه السلام) مشغول خوردن غذا بود. به او گفتم: «دعوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را اجابت کن». گفت: «چه چیزی است»؟ گفتم: «خدا و رسولش داناترند». آن‌گاه علی (علیه السلام) با عجله به راه افتاد. وقتی به نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رسید، آن حضرت او را در آغوش کشید و کنار خودش جای داد.

آن دو با یکدیگر صحبت می‌کردند و لبخند می‌زدند و دیدم که چهره علی (علیه السلام) می‌درخشد. ناگهان دیدم جامی زرین که با یاقوت و جواهر آراسته شده بود، در

برابرشان قرار گرفت. جام، چهار گوشه داشت که بر گوشه اول نوشته شده بود: لا اله الا الله، محمد رسول الله و بر گوشه دوم: لا اله الا الله محمد رسول الله علی بن ابی‌طالب ولی الله و سیفه علی الناکثین و القاسطین و المارقین و بر گوشه سوم: لا اله الّا الله محمد رسول الله ایدتُه بعلی بن ابی‌طالب و بر گوشه چهارم نوشته شده بود: نجی المعتقدون لدین الله الموالون لاهل بیت رسول الله.

جام پر از خرما و انگور تازه بود؛ درحالی‌که فصل خرما و انگور نبود. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از آن میوه‌ها خورد و به علی (علیه السلام) نیز داد. وقتی سیر شدند. آن جام زرین نیز به آسمان برگشت.⁽¹⁾

بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، الطبری الامامی، ص 138؛ الجواهر السنیة، الحر العاملی، ص 274؛ مدینة المعاجز، ج 1، ص 393؛ بحارالانوار، ج 39، ص 128.

در خبری آمده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به علی (علیه السلام) فرمود:

ای اباالحسن! گروهی از منافقان امتم، به اعجاز سوره نجم قانع نشده‌اند و می‌گویند: ای کاش محمد (صلی الله علیه و آله) به خورشید دستور دهد تا نام علی (علیه السلام) را صدا زند. پس تو ای علی! فردا صبح هنگام طلوع آفتاب بیا تا با هم به بقیع برویم....⁽²⁾

حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مراسم دفن سعد بن معاذ

ابن‌سعد از عبدالرحمان بن جابر و او نیز از پدرش نقل کرده است:

زمانی که سعد بن معاذ را داخل قبر گذاشتند، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) که ایستاده بود، رنگ چهره‌اش تغییر کرد و سه بار فرمود: «سبحان الله». مردم نیز تکرار کردند؛ تا آنجا که بقیع به لرزه در آمد. آن‌گاه سه بار تکبیر گفت. مردم نیز تکرار کردند.

بار دیگر، بقیع با صدای الله اکبر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) لرزید. از ایشان پرسیدند: «علت

تغییر رنگ چهره و گفتن سبحان الله چه بود»؟ فرمود: «قبر، چنان به سعد فشار آورد و او را درهم فشرد که اگر کسی از آن خلاص شود، سعد هم رها می‌گردد. ولی بعد از آن در کار سعد گشایشی حاصل شد و نجات پیدا کرد».⁽¹⁾

الطبقات الکبری، ج 3، ص 432؛ سیر اعلام النبلاء، ج 1، ص 290.

روایت شده است که علت فشار قبر سعد، بداخلاقی‌اش با خانواده بوده است.⁽²⁾خداوند ما را از فشار قبر رهایی بخشد.

بقیع و مسجد نبوی

صالحی نقل می‌کند:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)، مسجدش را با مساحت هفتاد در شصت ذراع یا بیشتر بنا نمود و در ساخت آن از خشت‌های بقیع الخبخبه نیز استفاده کرد و داخل آن را با تخته‌های چوب به صورت اتاق‌هایی تفکیک نمود و وسط آن، محوطه‌ای باز قرار داد.⁽³⁾

در صورتی که بقیع الخبخبه را همان بقیع الغرقد بدانیم، همانگونه که از کتاب طبقات ابن سعد و مستدرک حاکم استفاده می‌شود⁽⁴⁾، این نکته در بحث ما نمی‌گنجد.

با جبرئیل در بقیع

از عایشه روایت شده است که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به جبرئیل گفت: «دوست دارم تو را در چهره واقعی‌ات ببینم». جبرئیل عرض کرد: «وعده ما شب هنگام، در فلان مکانِ بقیع الغرقد باشد».⁽⁵⁾

نماز بر نجاشی

⁽¹⁾

ابن‌ماجه از ابوهریره نقل کرده است که روزی پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «نجاشی (پادشاه حبشه) از دنیا رفت». سپس حضرت همراه اصحاب به بقیع رفت. در آنجا ما پشت سر ایشان به نماز ایستادیم و آن حضرت چهار تکبیر گفت.⁽²⁾

در روایت دیگری «ابوداوود طیالسی» از ابوهریره روایت کرده است:

ما نزد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بودیم که گفت: «برادر شما نجاشی از دنیا رفت. پس بلند شوید و بر او نماز بگزارید». آن‌گاه برخاست و به بقیع رفت. ما نیز به دنبالش حرکت کردیم، سپس جلو ایستاد و ما پشت سر او صف بستیم....⁽³⁾

در تفسیر مجمع البیان، ذیل آیه:(وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ)4 آمده است:

گفته شده این آیه درباره نجاشی، پادشاه حبشه نازل گردیده است. نام او «أصحمه» است که معنای آن به عربی «عطیّه» می‌باشد. وقتی از دنیا رفت، جبرئیل خبر مرگ او را همان روز به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) رساند. آن حضرت به اصحاب فرمود: «بروید و برای برادرتان که در سرزمینی دیگر رحلت کرده، نماز گزارید». پرسیدند: «او کیست»؟ فرمود: «نجاشی». آن‌گاه به بقیع رفتند و

در آنجا مکاشفه‌ای صورت گرفت و پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) پیکر نجاشی را روی تختش در حبشه مشاهده فرمود و بر او نماز گزارد. منافقان گفتند: «او را بنگرید که بر کافری نصرانی که هرگز او را ندیده و معتقد به دین او نیست، نماز می‌گزارد». در اینجا بود که آیه مزبور نازل شد.⁽¹⁾

مجمع البیان، ج 2، ص 916 و نیز ر. ک: تفسیر جوامع الجامع، ج 1، ص 365؛ میزان الحکمة، ج 4، ص 3424.

به نظر می‌رسد منظور از نماز در این روایت، یکی از معانی زیر باشد:

نماز بر میت غایب، جایز نیست. ابوحنیفه نیز چنین نظری دارد. اما شافعی آن را جایز شمرده است. استدلال ما آن است که اقامه نماز بر میت غایب، نیاز به دلیل شرعی دارد؛ در حالی که چنین دلیلی وجود ندارد و نماز پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر نجاشی به معنای دعا برای اوست و دعا را عرب صلاة گوید.⁽²⁾

مرده است، نماز بگزاریم»؟ در اینجا بود که آیه مذکور نازل گردید⁽¹⁾

(وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ خاشِعِینَ لِلّهِ لا یَشْتَرُونَ بِآیاتِ اللّهِ ثَمَناً قَلِیلاً أُولئِکَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ) (آل عمران: 199)

«و از اهل کتاب کسانی هستند که به خدا و آنچه بر شما نازل شده و آنچه بر خودشان نازل گردیده، ایمان دارند. در برابر [فرمان] خدا خاشع‌اند و آیات خدا را به بهای ناچیزی نمی‌فروشند. پاداش آنان نزد پروردگارشان است. خداوند سریع الحساب است».

نگارنده، احتمال نخست را ترجیح می‌دهد؛ زیرا در خبری از محمد بن مسلم یا زراره آمده است که گفت: «نمازی که پس از خاکسپاری میت خوانده می‌شود، در واقع دعاست». آن‌گاه سؤال کردم: «پس مگر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بر نجاشی نماز نگزارد»؟ امام پاسخ داد: «خیر. بلکه برای او دعا کرد».⁽³⁾

این حدیث نزد بسیاری از فقها، حسن⁽⁴⁾یا صحیح⁽⁵⁾است؛ جز آیت‌الله خویی که آن را ضعیف⁽⁶⁾می‌داند.

سلام بر اصحاب کهف

علامه مجلسی از جابر نقل کرده است:

امام باقر (علیه السلام) فرمود: شبی پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نماز گزارد و سپس رو به بقیع کرد و

ابوبکر، عمر، عثمان و علی (علیه السلام) را فراخواند و فرمود: «نزد اصحاب کهف بروید و سلام مرا به آنها برسانید. ابتدا تو ای ابوبکر مقدم شو؛ زیرا مسن‌تر هستی. سپس تو ای عمر و آن‌گاه تو ای عثمان و علی (علیه السلام) نیز پس از شما. پس اگر به سلام یکی از شما پاسخ دادند که هیچ؛ وگرنه تو ای علی جلو بیفت.

آن‌گاه به باد فرمان داد تا آنها را با خود ببرد و جلوی درِ غار بر زمین بگذارد... ابوبکر پیش‌قدم شد و سلام کرد. اما پاسخی نشنید و بازگشت. پس عمر جلو رفت و سلام کرد. اما به او نیز پاسخی ندادند. عثمان نیز چنین کرد.

ولی پاسخی نشنید.

آن‌گاه علی (علیه السلام) پیش رفت و گفت: «سلام و رحمت و برکات خداوند بر شما ای ساکنان غار که به پروردگارتان ایمان آوردید و بر هدایتتان افزوده شد و دل‌هایتان استوار گشت. من فرستاده پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به سوی شمایم». پاسخ دادند: «پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و فرستاده‌اش خوش آمدند. سلام و رحمت و برکات خداوند بر تو ای وصی رسول خدا».

امام علی (علیه السلام) سؤال کرد: چگونه دانستید که من وصی پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) هستم؟ پاسخ دادند: «در گوش ما خوانده شده است که جز با پیامبران یا اوصیای آنان سخن نگوییم. اینک بگو حال رسول خدا (صلی الله علیه و آله) چگونه است»؟ و سؤال‌های زیادی کردند. سپس گفتند: «به همراهانت بگو که ما جز با انبیا یا اوصیای آنها سخن نمی‌گوییم». امام (علیه السلام) رو به آن سه نفر کرد و گفت: «شنیدید چه گفتند»؟ پاسخ دادند: «آری». فرمود: «پس بر این موضوع گواه باشید».⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 31، ص 624 و نیز ر. ک: قصص الانبیاء، الراوندی، ص 254.

از بقیع تا قبرستان مکه

در کتاب «الدرجات الرفیعه» از انس بن مالک روایت شده است:

روزی ابوذر به مسجدالنبی (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: شب گذشته خواب بسیار عجیبی دیدم. پرسیدند چه دیدی؟ گفت: دیشب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را دیدم که از خانه خارج شد و دست علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) را گرفت و به سوی بقیع رفتند. من هم به دنبال آنها رفتم تا به گورستان مکه رسیدیم. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به کنار مزار پدرش، عبدالله رفت و دو رکعت نماز گزارد. آن‌گاه قبر شکافت و «عبدالله» را دیدم که آنجا نشسته و می‌گوید: «من به وحدانیت خدای متعال و عبودیت و رسالت محمد گواهی می‌دهم».

پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «ای پدر، ولی تو کیست»؟ پاسخ داد: «ای پسرم! ولی کیست»؟ فرمود: «او، علی (علیه السلام) است». پس عبدالله گفت: «به راستی که علی (علیه السلام)، ولی من است». پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «ای پدر! به باغی که بودی بازگرد».

سپس حضرت به نزد قبر مادرش آمنه رفت و همان اعمالی را که نزد مزار پدرش انجام داد، به‌جا آورد و قبر شکافته شد و دیدند که آمنه به یکتایی پروردگار و رسالت حضرت (صلی الله علیه و آله) گواهی می‌دهد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «ای مادر، ولی تو کیست»؟ پاسخ داد: «ای پسرم! ولایت چیست»؟ فرمود: «او، همین علی بن ابی‌طالب است». سپس آمنه به ولایت علی (علیه السلام) هم شهادت داد. آن‌گاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: مادر! به مسکن و باغی که در آن بودی؛ بازگرد». مردم که این سخن را از ابوذر شنیدند، او را تکذیب کردند و به پیامبر (صلی الله علیه و آله) گفتند: «ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) امروز بر شما دروغی بسته شد!».

حضرت فرمود: «توسط چه کسی»؟ گفتند: «جندب (ابوذر) درباره شما چنین و

چنان گفت». حضرت فرمود: «آسمان بر کسی سایه نیفکند و کسی بر زمین گام ننهاد که راستگوتر از ابوذر باشد».⁽¹⁾

الدرجات الرفیعة، ص 236.

اهتمام به بهداشت و تندرستی

از ابوسعید خدری روایت شده است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از بقیع عبور می‌کرد که یک ظرف درباز را نزد ایشان آوردند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«ألا خَمّرتَه ولو بعود تقعده علیه؟»⁽²⁾؛ «آیا نمی‌خواهی پوششی روی آن ظرف بگذاری؛ حتی اگر آن پوشش یک قطعه چوب باشد که روی آن گذاشته می‌شود».⁽³⁾

جابر بن عبدالله نیز روایت می‌کند که ابوحمید انصاری یک ظرف شیر را نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آورد. آن حضرت (صلی الله علیه و آله) آن روز در بقیع بود و فرمود

: «ألا خَمّرتَه ولو أن تعرض علیه عودا؟»؛⁽⁴⁾«آیا نمی‌خواهی پوششی روی آن ظرف بگذاری؛ حتی اگر آن پوشش یک قطعه چوب باشد که روی آن گذاشته می‌شود؟».

علنی کردن تحریم شراب

طبرانی به نقل از «ثابت بن زید الخولانی» روایت می‌کند که وی به مدینه آمد. در آنجا ابن عباس را دید و از حکم شراب سؤال کرد. ابن عباس گفت: حکم آن را به تو خواهم گفت. من در مسجد نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بودم. ایشان در آن هنگام جامه‌اش را به خود پیچده و نشسته بود. سپس بلند شد و فرمود:

«من کان عنده من الخمر شیء فلیؤذنی به»؛

«هر کسی حتی مقدار کمی هم شراب دارد، من را از آن باخبر کند». مردم نزد آن حضرت می‌آمدند و یکی از آنان می‌گفت: من یک مشک شراب دارم. دیگری می‌گفت: من یک مشک شراب دارم. دیگری می‌گفت: من یک زقاق یا خیک⁽¹⁾

خیک پوستی است که در آن شراب نگهداری می‌شد. (مترجم).

«اجمعوه ببقیع کذا وکذا، ثم آذنونی»؛ «آنها را یکجا در بقیع به این ترتیب جمع کنید. سپس به من خبر دهید». آنان براساس دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله) عمل کردند. سپس ایشان را مطلع⁽²⁾ساختند.⁽³⁾

سنگسار کردن ماعز بن مالک

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) حکم رجم ماعز بن مالک را صادر کرد. ماعز مرتکب زنا شده بود و چند بار بر زنای خویش نزد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) اقرار نمود. از ابوسعید خدری درباره داستان ماعز روایت شده است:

رسول خدا به ما دستور فرمود تا ماعز را سنگسار کنیم. او را به بقیع بردیم. نه او را با طناب بستیم و نه برایش گودال کندیم. ماعز را با استخوان و کلوخ و سفال می‌زدیم. ماعز هنگامی که احساس درد کرد، پا به فرار گذاشت. ما او را تعقیب کردیم تا اینکه در «حره»⁽⁴⁾به او رسیدیم. در آنجا ایستاد و ما با سنگ‌های موجود در حره او را زدیم تا اینکه از دنیا رفت.⁽⁵⁾

درخواست حجامت در بقیع

ابوداوود و نسائی از طریق سلسه اسناد خود از شداد بن اوس روایت کرده‌اند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع نزد مردی آمد و از ایشان درخواست حجامت نمود. آن حضرت درحالی‌که دست من را گرفته بود فرمود:

«أفطر الحاجم و المحجوم»؛ «حجامت‌کننده و حجامت‌شونده، روزه خود را با حجامت، افطار و باطل می‌کنند».⁽¹⁾

المجموع، ج 6، ص 349 و نیز ر. ک: سنن ابن ماجه، ج 1، ص 537؛ سنن ابی‌داوود، ج 1، ص 531؛ سنن الدارمی، ج 2، ص 15؛ مصنف ابن ابی‌شیبه، ج 2، ص 466؛ المعجم الکبیر، ج 7، ص 277؛ المعجم الاوسط، ج 8، ص 200؛ مسند الشامیین، ج 2، صص 48، 150 و 371 و ج 4، ص 346؛ صحیح ابن خزیمه، ج 3، ص 226؛ صحیح ابن حبان، ج 8، ص 304؛ مسند احمد، ج 4، صص 122 و 125 و ج 5، صص 280، 282 و 283؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 1، صص 427 و 428؛ السنن الکبری، ج 4، صص 265 و 266؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 54، ص 412؛ احکام القرآن، ج 1، ص 236؛ ذیل تاریخ بغداد، ابن نجار البغدادی، ج 2، ص 155؛ المنتقی من السنن المسنده، ص 105؛ سبل السلام، ج 2، ص 158؛ نصب الرایه، ج 3، ص 43؛ موارد الظمآن، ص 226؛ اللمع فی اسباب ورود الحدیث، ص 51؛ کنز العمال، ج 8، صص 602 و 603.

همراه با گرگ در بقیع

از «حمزه بن اسید» روایت شده است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به همراه جنازه مردی از انصار، به سمت بقیع حرکت کرد. ناگهان گرگی را در مسیر راه مشاهده کردند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«هذا جاء یستفرضوا فافرضوا له»؛ «این گرگ آمده است تا سهمش را معیّن نمایید. پس سهمش را تعیین کنید». اصحاب خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) عرض کردند: «ما از اموال

خود چیزی را به آن گرگ نمی‌دهیم». آن حضرت فرمود:

«من کل سائمة شاة فی کل عام»؛ «هر چهارپایی که از مزروعات طبیعی و تکوینی و خدادادی استفاده کند، سالیانه به مقدار یک گوسفند زکات به آن تعلق می‌گیرد».

اصحاب خدمت ایشان عرض کردند: «این مقدار زیاد است». راوی می‌گوید: پیامبر (صلی الله علیه و آله) به آن گرگ اشاره کرد و فرمود: «در این صورت آن گرگ چهارپایان شما را می‌رباید». سپس آن گرگ از آنجا رفت. بیهقی این حدیث را روایت کرده است.⁽¹⁾

البدایة و النهایة، ج 6، ص 161 و نیز ر. ک: الاصابه، ج 2، ص 105.

نالیدن از سردرد

عایشه می‌گوید:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از بقیع بازگشت و به خانه آمد. من از سردرد می‌نالیدم. فرمود: «من هم سخت سردرد دارم». سپس فرمود: «چه می‌شد اگر قبل از من می‌مردی؛ خودم بر می‌خاستم و تو را کفن می‌کردم و بر تو نماز می‌خواندم و به خاک می‌سپردمت».⁽²⁾

آخرین دیدار

ابن ابی‌الحدید می‌نویسد:

در اواخر صفر سال یازده هجری، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بیمار شد و در همان ایام دستور آماده باش به لشکر اسامه را صادر فرمود و آنها را به «بلقاء» گسیل داشت؛ همان جایی که زید و جعفر بن ابی‌طالب در جنگ با رومیان شهید شدند. شب که شد فرمود: «به من امر شده است که برای اهل بقیع طلب آمرزش کنم». بنابراین

شبانه به بقیع رفت و خطاب به اموات فرمود: «سلام بر شما ای اهل بقیع! شما آسوده‌خاطر از مردم این زمانه هستید؛ زیرا فتنه‌ها همچون پاره‌های شب تاریک رو کرده است». آن‌گاه مدتی طولانی برای اهل بقیع طلب آمرزش نمود. سپس به اصحابش فرمود: «جبرئیل هر سال یک‌بار، کل قرآن را بر من عرضه می‌کرد. ولی امسال دو بار عرضه کرده و این نشانه رسیدن اجل من است».⁽¹⁾

شرح نهج البلاغه، ج 10، ص 183 و نیز ر. ک: السیرة‌النبویة، ابن هشام، ج 4، ص 1056؛ عیون الاثر، ج 2، ص 429؛ البدایة و النهایة، ج 5، ص 243.

طبرسی روایت کرده است:

در روز یکشنبه‌ای که چند روز از ماه صفر باقی مانده بود، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) دست علی (علیه السلام) را گرفت و درحالی‌که گروهی از اصحابش در پی آنها بودند، رو به بقیع کرد و به آنجا رفت.... سپس فرمود: «ای علی! میان به‌دست آوردن گنج‌های دنیا و ماندگاری در آن و رفتن به بهشت مخیر شدم.

اما من دیدار پروردگارم و بهشت را برگزیدم. هرگاه از دنیا رفتم، غسلم بده و کفن بپوشان...». آن‌گاه به خانه بازگشت و پس از سه روز بیماری، رحلت فرمود....⁽²⁾

سخنان پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) در بقیع

فرات کوفی از ابوذر نقل کرده است که گفت:

با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع بودم. آن حضرت فرمود: سوگند به آن‌که جانم در

دست اوست، میان شما مردی است که با مردم بر سر تأویل قرآن خواهد جنگید؛ هم‌چنان‌که من با مشرکان بر سر تنزیل قرآن جنگیدم. آنها به زبان، گواهی به وحدانیت خداوند می‌دهند. ولی بیشترشان به خدا ایمان نمی‌آورند و برای او شریک قائل می‌شوند.

این جنگ و کشتار بر مردم سنگین می‌آید و به علی (علیه السلام) طعنه خواهند زد و هم‌چنان‌که موسی (علیه السلام) درباره سوراخ نمودن کشتی، قتل نوجوان و ساختن دیوار اعتراض کرد، مردم نیز به علی (علیه السلام) اعتراض می‌کنند؛ درحالی‌که آن کارها مورد رضای خداوند بود. ولی موسی درباره انجام دادن آنها ناخرسند بود.⁽¹⁾

تفسیر فرات الکوفی، ص 200 و نیز ر. ک: کشف الغمة، الاربلی، ج 1، ص 112؛ بحار الانوار، ج 32، ص 296؛ کنزالعمال، ج 13، ص 106؛ المناقب، الخوارزمی، ص 88.

ابان بن عثمان از امام صادق (علیه السلام) نقل می‌کند که فرمود:

روزی پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع بود. علی (علیه السلام) نزد آن حضرت رفت و سلام کرد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او فرمود: بنشین! و او را سمت راست خود نشاند. سپس جعفر بن ابی‌طالب از راه رسید و بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) سلام نمود. حضرت او را در سمت چپ خود نشاند. آن‌گاه عباس آمد و سلام کرد و حضرت او را مقابل خود نشاند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) رو به علی (علیه السلام) کرد و فرمود: «ای علی! آیا به تو مژده‌ای بدهم؟ آیا به تو خبری بدهم»؟ عرض کرد: «آری ای رسول خدا». فرمود: «جبرئیل لحظاتی پیش نزد من آمد و خبر داد آن قائمی که در آخرالزمان قیام می‌کند و زمین را از عدل آکنده می‌سازد، همان‌طور که از ستم پُر شده باشد، از نسل تو و از فرزندان

حسین (علیه السلام) است». پس علی (علیه السلام) عرض کرد: «ای رسول خدا! هیچ خیری از سوی خداوند به ما نمی‌رسد؛ مگر آنکه به دست شما [و از طریق شما] ست...».⁽¹⁾

بحار الانوار، ج 51، ص 76؛ مجمع الاحادیث الامام المهدی، ج 1، ص 195.

شیخ منتجب‌الدین به اسناد خود از حسن بن الحسن از پدرش حسن بن علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) روایت کرده است که فرمود:

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در بقیع بود که جعفر بن ابی‌طالب بر آن حضرت گذشت. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «بیا کنار برادرت علی بایست و نماز بگزار». سپس خود حضرت جلو رفت و آن دو، پشت سرش نماز گزاردند. وقتی حضرت از نماز فارغ شد، به آن دو رو کرد و فرمود: «ای جعفر! اینک جبرئیل از طرف خدای بزرگ خبر آورد که پروردگار به تو در بهشت دو بال بافته‌شده می‌دهد».

در این هنگام علی (علیه السلام) عرض کرد: «پدر و مادرم فدایت باد ای رسول خدا! این برای برادرم جعفر است؛ برای من چه»؟ فرمود: «خوشا به حال تو ای علی! خداوند کسانی را آفریده است که تا روز قیامت برای تو استغفار می‌کنند». علی (علیه السلام) عرض کرد: «پدر و مادرم به فدایت، آنها کیستند»؟ فرمود: «مؤمنانی که چنین دعا می‌کنند:(رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونا بِالْإِیمانِ) .⁽²⁾آیا کسی پیش از تو ایمان آورده است؟ ای علی! روز قیامت دوازده هزار فرشته به سویت می‌شتابند و تو را با خود به پیشگاه الهی می‌برند. خداوند عزوجل می‌فرماید: «از من بخواه ای علی! به ذاتم سوگند امروز هزار خواسته تو را برآورده خواهم ساخت». عرض کرد: «ای رسول خدا! آیا از فرزندان و

اهل بیتم شروع کنم»؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «آنها در آن روز به تو نیازی ندارند. ولی از دوستداران و شیعیانت آغاز کن». همچنین فرمود: «به خدا سوگند! اگر کسی روزها را روزه بگیرد و شب‌ها را به عبادت سر کند و عمرش را در جهاد در راه خدا، سوار بر اسب‌ها بگذراند، آن‌گاه درحالی‌که کینه تو و اهل بیت تو را در دل داشته باشد و به ملاقات خدا برود، خداوند او را با صورت در آتش دوزخ خواهد افکند».⁽¹⁾

الاربعون حدیثاً، الشیخ منتجب الدین الرازی، ص 30.

حاکم حسکانی از سلمة بن اکوع نقل کرده است که گفت:

روزی پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و علی (علیه السلام) در بقیع بودند که هنگام نماز شد. جعفر بن ابی‌طالب از آنجا می‌گذشت. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «ای جعفر! بیا کنار برادرت به نماز بایست». پس آن‌گاه هر سه نماز گزاردند. بعد از نماز، پیامبر (صلی الله علیه و آله) رو به جعفر کرد و فرمود: «ای جعفر! اینک جبرئیل امین از جانب پروردگار جهانیان خبر آورد که خداوند برای تو [در بهشت] دو بال سبز مزین به زبرجد و یاقوت پدید می‌آورد که هر کجا خواستی، پرواز کنی». علی (علیه السلام) عرض کرد: «ای پیامبر خدا! این [مژده] برای جعفر بود؛ برای من چه»؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «ای علی! آیا نمی‌دانی که خداوند مردمی از امت مرا آفریده است که تا روز قیامت برای تو استغفار می‌کنند»؟ علی (علیه السلام) عرض کرد: «آنها چه کسانی‌اند»؟ فرمود: «خداوند در قرآن می‌فرماید:(وَ الَّذِینَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونا بِالْإِیمانِ...) .⁽²⁾ای علی! آیا کسی در ایمان، بر تو پیشی گرفته است»؟⁽³⁾

ابوبصیر از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بر بالای قبر رقیه ایستاد و درحالی‌که اشک‌هایش جاری بود، صورت خود را به طرف آسمان بلند کرد و فرمود: «خدایا از فشار قبر رقیه به خاطر من درگذر». خداوند نیز خواسته پیامبر (صلی الله علیه و آله) را اجابت فرمود و آن‌گاه حضرت رو به مردم کرد و گفت: «من به یاد درد و رنج‌هایی که رقیه کشیده بود، افتادم و دلم برایش سوخت. از این‌رو از خداوند خواستم که به خاطر من فشار قبر او را ببخشد».⁽¹⁾

الکافی، ج 3، ص 236.

مرحوم کلینی از ابوبصیر روایت کرده است که حضرت امام صادق (علیه السلام) فرمود:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در تشییع جنازه سعد بن معاذ شرکت کرد؛ درحالی‌که هفتاد هزار فرشته وی را تشییع می‌کردند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) سر به آسمان بلند کرد و فرمود: «آیا کسی مثل سعد هم فشار قبر دارد»؟ راوی می‌گوید عرض کردم: «ما گمان می‌کردیم چون شاید رعایت طهارت را نمی‌کرد، فشار قبر دارد». فرمود: «پناه بر خدا! او به سبب بداخلاقی‌اش در منزل و خانواده، دچار فشار قبر شد». در این هنگام، مادر سعد از گوشه‌ای صدا زد: «ای سعد! بهشت، گوارایت باد»! اما پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «آرام باش ای مادر سعد! و از طرف پروردگار چنین با قاطعیت سخن مگوی».⁽²⁾

ابن‌عساکر نوشته است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از فتنه‌ای قریب‌الوقوع یاد کرد. پس از آن، راوی می‌گوید که به بقیع رفتم و ابوبکر، عمر، عثمان، علی (علیه السلام)، طلحه و زبیر را نزد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) دیدم. عرض کردم: «ای رسول خدا! شنیده‌ام که شما از فتنه‌ای خبر داده‌اید». فرمود: «آری. حال شما چگونه است زمانی که دو گروه به نبرد بپردازند؛ درحالی‌که دین آنها و نماز و حجشان یکی است»؟ ابوبکر گفت: «ای رسول خدا! من آن زمان را درک خواهم کرد»؟ فرمود: «خیر». گفت: «الله اکبر». عمر هم همان سؤال را کرد و وقتی پاسخ منفی پیامبر را شنید، گفت: «الحمدلله». عثمان پرسید: «ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! من آن زمان را درک خواهم کرد»؟ حضرت فرمود: «آری و مردم به خاطر تو [یا به بهانه تو] به این فتنه دچار می‌شوند»! علی (علیه السلام) عرض کرد: «ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! من آن را درک خواهم کرد»؟ فرمود: «آری. تو فرماندهی سپاه را به‌عهده خواهی داشت».⁽¹⁾

تاریخ مدینة دمشق، ج 42، ص 450.

صفوان جمال از امام صادق (علیه السلام) چنین نقل کرده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) هر پنجشنبه به همراه جمع زیادی از اصحاب به بقیع می‌رفت و سه بار می‌فرمود: «السلام علیکم اهل الدیار» و سه بار نیز می‌فرمود: «رحمکم الله». آن‌گاه رو به اصحاب می‌کرد و می‌فرمود: «آنها بهتر از شما هستند». پرسیدند: «چرا ای رسول خدا؟! آنها ایمان آوردند؛ ما هم ایمان آوردیم. آنها جهاد کردند؛ ما هم جهاد کردیم». حضرت فرمود: «آنها ایمان آوردند و آن را با ظلم

نیامیختند و بر همان عهد، جان باختند و من بر این موضوع گواهی می‌دهم. اما شما بعد از من باقی خواهید ماند و نمی‌دانم چه کار خواهید کرد».⁽¹⁾

کامل الزیارات، ص 529؛ بحارالانوار، ج 99، ص 296؛ الحدائق الناضرة، ج 4، ص 171؛ مستند الشیعه، ج 3، ص 320؛ تفصیل وسائل الشیعه، ج 3، ص 224؛ جواهر الکلام، ج 4، ص 321؛ مستدرک سفینة البحار ج 8، ص 370.

عبدالرزاق از ابن‌جریح نقل می‌کند:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) همراه گروه زیادی از اصحاب به بقیع رفت و فرمود: «سلام بر شما ای ساکنان قبرها! کاش می‌دانستید خداوند شما را از چه حوادثی که بعد از شما خواهد آمد، رهایی بخشیده است». سپس رو به اصحاب کرد که عده‌ای از بزرگان صحابه هم در بین آنان حضور داشتند و فرمود: «شما بهترید یا آنها»؟ پاسخ دادند: «امیدواریم که بهتر از ما نباشند. ما نیز همانند آنان هجرت کردیم و...». حضرت فرمود: «آنها با ایمان درگذشتند و من بر آن گواهی می‌دهم. اما نمی‌دانم که شما پس از من چه کار خواهید کرد».⁽²⁾

حاکم نیشابوری از ام‌قیس نقل می‌کند:

با پیامبر (صلی الله علیه و آله) به بقیع رفتم. در آنجا به من فرمود: «ای ام‌قیس!» گفتم: «لبیک ای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)». فرمود: «این قبرستان را می‌بینی»؟ عرض کردم: «آری ای پیامبر خدا». فرمود: «در روز قیامت از این قبرستان (بقیع) هفتاد هزار نفر برخواهند خاست؛ درحالی‌که چهره آنها مانند ماه شب چهارده می‌درخشد و بدون حساب وارد بهشت می‌شوند».⁽³⁾

احمد بن حنبل از ابی‌السلیل نقل می‌کند:

مردی در جمع ما در قبرستان بقیع ایستاد و گفت: پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را در بقیع دیدم که می‌فرمود: «هرکس صدقه‌ای بدهد، من به نفع او در روز قیامت شهادت خواهم داد». در آن حال قصد کردم که مقداری از عمامه‌ام را جدا کنم و صدقه بدهم. اما بخل به سراغم آمد و عمامه را بستم و منصرف شدم. سپس مردی را در بقیع دیدم که همانند او را در سیاهی چهره و کوتاهی قد و زشتی صورت ندیده بودم. ولی او شتری داشت که زیباتر از آن را در بقیع ندیده بودم. آن مرد نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) رفت و شترش را به عنوان صدقه به حضرت داد. در آن حال، شخصی به طعنه گفت: «این مرد، آن شتر را صدقه داد! به خدا سوگند! شترش بهتر از خود اوست». حضرت سخن او را شنید و فرمود: «دروغ گفتی. بلکه او از تو بهتر است».⁽¹⁾

تفسیر القرآن العظیم، ج 2، ص 389؛ مسند احمد، ج 5، ص 34؛ الدر المنثور، ج 3، ص 264؛ جامع البیان، ج 10، ص 250؛ مجمع الزوائد، ج 3، ص 120.

ترمذی از ابو عبدالرحمان سلمی نقل می‌کند که علی (علیه السلام) فرمود:

برای تشییع جنازه‌ای به بقیع رفته بودیم. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) آمد و نشست. ما هم نزد ایشان نشستیم. حضرت چوبی کوچک در دست داشت که با آن روی زمین خط می‌کشید. پس سر به‌سوی آسمان بلند کرد و فرمود: «هیچ‌کس چاره‌ای مگر آن

سرنوشتی که خداوند برای او مشخص کرده است، ندارد». مردم گفتند: «ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! پس چاره‌ای جز تکیه بر این سرنوشت نیست؛ هرکس مقدر شده باشد که اهل سعادت باشد، برای سعادت عمل می‌کند و هرکس تقدیرش شقاوت باشد، جز برای آن کاری نمی‌کند!». حضرت فرمود: «خیر. بلکه باید اهل عمل باشید. هرکس با عملش می‌تواند سعادتمند شود یا از اهل شقاوت باشد». سپس این آیات را تلاوت فرمود:(فَأَمّا مَنْ أَعْطی وَ اتَّقی * وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْری * وَ أَمّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنی * وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنی * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْری) . (لیل: 1-5)

اما آن کس که [در راه خدا] انفاق کند و پرهیزکاری پیش گیرد و جزای نیک [الهی] را تصدیق کند، ما او را در مسیر آسانی قرار می دهیم. اما کسی که بخل ورزد و [از این راه] بی‌نیازی طلبد و پاداش نیک را انکار کند، او را در مسیر دشواری قرار می‌دهیم.

ترمذی این حدیث را حسن و صحیح دانسته است.⁽¹⁾

سنن الترمذی، ج 5، ص 111 و نیز ر. ک: صحیح البخاری، ج 2، ص 99 و ج 6، صص 84 و 85؛ صحیح مسلم، ج 8، ص 46؛ سنن ابی داود، ج 2، ص 411؛ مصنف عبد الرزاق، ج 11، ص 115؛ مسند ابی یعلی، ج 1، ص 437؛ مسند احمد، ج 1، صص 129 و 132؛ تفسیر الثعالبی، ج 5، ص 559؛ جامع البیان، ج 30، ص 281؛ تفسیر القرآن العظیم، ج 4، ص 554؛ الجامع الاحکام القرآن، ج 20، ص 83؛ علل الدار قطنی، ج 4، ص 160؛ غریب الحدیث، ج 1، ص 307؛ فتح الباری، ج 8، ص 554؛ کتاب السنة، ص 75؛ ریاض الصالحین، ص 429؛ کنز العمال، ج 1، ص 342.

زمخشری روایت کرده است:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به بقیع آمد و در دستش چوبدستی بود. پس نشست و با آن روی زمین خط می‌کشید. آن‌گاه سر بلند کرد و فرمود: «هیچ‌کس نیست جز آنکه جایگاهش در بهشت و دوزخ معلوم شده است».⁽²⁾

همانگونه که در حدیث پیشین معلوم شد سرنوشت سعادتمندی و یا بدبختی انسان بستگی به نوع عملکرد و اختیار او دارد.

حاکم از انس بن مالک نقل کرده است:

زمانی پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و بلال در بقیع قدم می‌زدند. حضرت به او فرمود: «ای بلال! آنچه را من می‌شنوم، تو هم می‌شنوی»؟ عرض کرد: «نه به خدا سوگند! ای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نمی‌شنوم». فرمود: «نمی‌شنوی که اهل قبور در حال عذاب هستند»⁽¹⁾

. المستدرک علی الصحیحن، ج 1، ص 40 و نیز ر. ک: مسند احمد، ج 3، ص 259؛ اثبات عذاب القبر، بیهقی، ص 75؛ کنز العمال، ج 15، صص 485 و 741.

حاکم این حدیث را صحیح دانسته است.⁽²⁾

ابورافع نیز گفته است:

با پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به بقیع رفتم. ایشان به من فرمود: «آیا می‌شنوی آنچه من می‌شنوم»؟ عرض کردم: «خیر ای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)». فرمود: «این فلان بن فلان است که در قبر به علت سرقت پارچه کوچکی در جنگ خیبر عذاب می‌شود...».⁽³⁾

طبرانی در خبری آورده است:

زمانی که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از بقیع می‌گذشت، به دو قبر که صاحبانش تازه دفن

شده بودند، برخورد کرد. حضرت ایستاد و پرسید: «این دو نفر کیستند»؟ گفتند: «ای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)، فلانی و فلانی». فرمود: «اکنون در حال عذاب‌اند». پرسیدند: «به چه علت»؟ فرمود: «یکی سخن‌چین بوده و دیگری نیز از نجاست بول، خود را تطهیر نمی‌کرد».⁽¹⁾

المعجم الکبیر، ج 25، ص 181؛ مجمع الزوائد، ج 3، ص 56.

طبری از ابوامامه نقل کرده است:

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به بقیع آمد و بالای سر دو قبر جدید ایستاد و پرسید: «آیا این قبر فلانی و فلانی است»؟ پاسخ دادند: «آری ای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)». ایشان فرمود: «الآن فلانی را نشانده‌اند و می‌زنند». سپس فرمود: «سوگند به آن که جانم در دست اوست! الآن چنان ضربه‌ای بر او زده شد که تمام اعضای بدنش قطعه قطعه شد و قبرش پر از آتش شد و آن‌چنان فریادی زد که من و همه خلایق، غیر از جن و انس، آن را شنیدیم. اگر دل‌هایتان چراگاه شیطان نبود و زیاده سخن نمی‌گفتید، به‌طور حتم آنچه را من می‌شنوم، می‌شنیدید». آن‌گاه مکرر فرمود: «اکنون آن دیگری را زدند. اکنون آن دیگری را زدند». پرسیدند: «ای رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله)! گناه آن دو چه بوده است»؟ فرمود: «یکی از آنها محل بول خود را تطهیر نمی‌کرد و آن دیگری نیز همواره گوشت مردم را می‌خورد (غیبت می‌کرد)».⁽²⁾

بیهقی از عبدالله بن حنطب نقل کرده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) سوار بر استر سفیدش از قبرستان بقیع می‌گذشت. ناگهان استر رمید و چند نفر از مسلمانان از جا جستند تا لگامش را بگیرند. ولی

رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «رهایش کنید. او صدای عذاب شدن سعد بن زراره را از قبرش شنید». سعد مردی منافق بود.⁽¹⁾

اثبات عذاب القبر، ص 57.

ابن ابی‌شیبه و دیگران روایت کرده‌اند:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع بود که کسی صدا زد: «ای ابوالقاسم! حضرت به سوی او برگشت». مرد گفت: «ای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)! منظورم شما نبودید». حضرت فرمود: «اسم مرا بر خود بگذارید. اما کنیه‌ام را مگذارید».⁽²⁾

از ابورافع روایت شده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) شبانگاه به بقیع رفت و به دعا و مناجات پرداخت. آن‌گاه که در راه بازگشت از کنار قبری عبور کرد، فرمود: «آه، آه، آه!» عرض کردم: «ای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) پدر و مادرم به فدایت! جز من کسی با شما نیست. آیا از من اظهار رنجش و شکایت کردید»؟ فرمود: «خیر. بلکه از صاحب این قبر ناراحت و ناخشنود شدم که وقتی درباره [نبوت] من از او سؤال شد، شک و تردید داشت».⁽³⁾

هیثمی از علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) روایت می‌کند که فرمود:

در محضر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع نشسته بودم. هوا بارانی بود. در آن هنگام، زنی سوار بر درازگوش از آنجا می‌گذشت. اما پای حیوان به چاله‌ای غلتید و زن را به زمین انداخت. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بلافاصله چهره خود را برگرداند تا او را نبیند. کسانی که آنجا حضور داشتند، عرض کردند: «ای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)، او در زیر جامه‌اش شلوار پوشیده است». آن‌گاه حضرت برای چنین زنانی از امتش، طلب آمرزش کرد و فرمود: «ای مردم! زیر جامه‌های خود، شلوار بپوشید؛ زیرا شلوار از بهترین لباس‌های شماست و زنان خود را با این کار به هنگام خروج از منزل، مصون دارید».⁽¹⁾

مجمع الزوائد، ج 5، ص 122؛ کنز العمال، ج 15، ص 463؛ فیض القدیر، ج 1، ص 144؛ میزان الحکمة، ج 1، ص 530.

بخاری از ابوذر نقل کرده است که گفت:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به سوی بقیع می‌رفت و من هم در پی او می‌رفتم. حضرت میانه راه، برگشت و مرا دید و گفت: «ای ابوذر!» عرض کردم: «لبیک ای رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) من فدای شما شوم». فرمود: «بی‌تردید ثروتمندان در روز قیامت، فقیر خواهند بود؛ مگر کسانی که در راه حق، چنین و چنان گویند». عرض کردم: «خدا و پیامبرش آگاه‌ترند». حضرت همان جمله را سه بار تکرار فرمود. سپس کسی با ما مواجه شد. پس از آن پیامبر (صلی الله علیه و آله) مرا خواند. من نیز او را اجابت کردم. سپس به دره‌ای رسیدیم و حضرت از من جدا شد. گمان کردم کاری دارد. رفتم و کناری نشستم. چون مدتی طول کشید، نگران شدم. آن‌گاه صدایش را شنیدم که گویا با

مردی آهسته سخن می‌گفت. سپس دیدم که به تنهایی باز می‌گردد. پرسیدم: «ای پیغمبر خدا! با چه کسی صحبت می‌کردی»؟ فرمود: «شنیدی»؟ عرض کردم: «آری». فرمود: «او جبرئیل بود و مرا مژده می‌داد هرکس از امت تو بدون شرک ورزیدن به خدای تعالی از دنیا برود، وارد بهشت خواهد شد...».⁽¹⁾

الادب المفرد، البخاری، ص 173 و نیز ر. ک: صحیح ابن حبان، ج 1، ص 432.

متقی هندی از ابورافع روایت کرده است:

همراه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از خانه‌اش خارج شدیم و به بقیع رفتیم. در آنجا حضرت (صلی الله علیه و آله) عطسه‌ای زد و مدت زیادی درنگ کرد. عرض کردم: «پدر و مادرم به فدایت! چیزی گفتید که نفهمیدم». فرمود: «آری جبرئیل به من خبر داد هنگامی که عطسه کردی، بگو: «الحمدلله ککرمه و الحمدلله کعز جلاله». سپس فرمود: «خداوند می‌فرماید: بنده‌ام راست گفت. بنده‌ام راست گفت؛ او را آمرزیدم».⁽²⁾

«زیلعی» ماجرایی را از ابن‌مسعود نقل می‌کند که او گفت:

در مسجد بودم. شب بود و می‌خواستم استراحتی کنم. کسی به سراغم آمد که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) با تو کار دارد. نزد حضرت رفتم. ایشان درحالی‌که شاخه نخلی در دست داشت، از منزل خارج شد و فرمود: «بیا تا برویم». رفتیم تا به بقیع رسیدیم. حضرت با چوبی که در دست داشت، خطی روی زمین کشید و فرمود: «اینجا بنشین و جایی نرو تا من برگردم». سپس راه افتاد و رفت و من با چشم دنبالش می‌کردم تا آنجا که دیگر او را ندیدم. ناگاه توده‌ای عظیم از گرد و

خاک هوا را تیره کرد. ترسیدم و با خودم گفتم که این نقشه قبیله هوازن بود تا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را به قتل برساند. خواستم به خانه‌های مردم مدینه بروم و کمک بخواهم اما یادم آمد که پیامبر (صلی الله علیه و آله) سفارش کرد جایی نروم. در آن حال شنیدم که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) با عصایش آنها را می‌راند و می‌گوید: «بنشینید». آنها نیز نشستند تا اینکه سپیده صبح که دمید، آنها هم رفتند.⁽¹⁾

نصب الرایه، ج 1، ص 215 و نیز ر. ک: تفسیر القرآن العظیم، ج 4، ص 182؛ سبل الهدی و الرشاد، ج 6، ص 433.

ابویعلی و هیثمی از ابوهریره نقل کرده‌اند که گفت:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در بقیع زنی را دید که خود را روی قبری افکنده و گریه می‌کند. به او فرمود: «ای بنده خدا! تقوا پیشه کن و شکیبا باش». زن گفت: «ای بنده خدا! من مادری داغ‌دیده‌ام». حضرت فرمود: «ای بنده خدا! تقوا پیشه کن و شکیبا باش». زن پاسخ داد: «ای بنده خدا! اگر مصیبت دیده بودی مرا معذور می‌داشتی». حضرت دوباره فرمود: «ای بنده خدا! تقوا پیشه کن و شکیبا باش». زن گفت: «ای بنده خدا! سخنت را شنیدم. از من در گذر».

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) رفت. سپس یکی از اصحاب نزد آن زن رفت و گفت: «آن مرد به تو چه گفت»؟ زن پاسخ داد: «چنین و چنان گفت». پرسید: «او را شناختی»؟ گفت: «خیر». مرد گفت: «او پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بود». زن بلافاصله از جایش برخاست و به سرعت به دنبال حضرت شتافت؛ درحالی‌که تکرار می‌کرد: «صبر می‌کنم. صبر می‌کنم. ای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)!». سپس حضرت دو بار به او فرمود: «هنگام مصیبت، صبر و شکیبایی شایسته‌تر است».⁽²⁾

حاکم از ابورافع نقل کرده است:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) پس از اقامه نماز عصر، عازم محله بنی‌عبداشهل شد و با آنها به گفت‌وگو پرداخت تا نزدیک مغرب شد. آن‌گاه با عجله به راه افتاد تا به نماز مغرب برسد. من با ایشان بودم که از بقیع گذشتیم. در آنجا بود که فرمود: «وای بر تو، وای بر تو». این جمله، بر من سنگین آمد. گمان کردم با من است. از سرعتم کاستم. فرمود: «چه شد؟ راه بیا!». عرض کردم: «اتفاقی افتاده است»؟ فرمود: «چه اتفاقی»؟ گفتم: «گویا از من رنجیده خاطر شدید». فرمود: «خیر. [روی سخنم با صاحب آن قبر بود]. زمانی صاحب آن قبر را به فلان قبیله فرستادم ولی از آنها لباسی دزدید و الآن هم لباسی آتشین همانند آن لباس، به تن اوست».⁽¹⁾

ر. ک: سنن النسایی، ج 2، ص 115؛ المعجم الکبیر، ج 1، ص 323؛ مسند احمد، ج 6، ص 392؛ السنن الکبری، ج 1، ص 300؛ صحیح ابن خزیمه، ج 4، ص 52؛ تفسیر القرآن العظیم، ج 1، ص 431؛ تهذیب الکمال، ج 23، ص 235.

در خبر دیگری آمده است که حضرت فرمود: «صاحب این قبر را برای کاری به‌سوی قبیله بنی‌فلان فرستادم. اما پارچه گران‌قیمتی را دزدید و اینک به من نشان دادند که آن لباس آتشین به تن اوست».⁽²⁾

حاکم از ابوهریره نقل کرده است که گفت: «در همین بقیع از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) شنیدم که می‌فرمود: خورنده شکرگزار همچون روزه‌دار شکیباست».⁽³⁾

از ابن‌عباس روایت شده است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به بقیع آمد و مردی را دید که شمشیر معامله می‌کند. حضرت به او فرمود: «آهن را گران نفروشید که آن مایه کثرت و برکت است».

همچنین حضرت مردی را دید که گوسفند معامله می‌کند. حضرت به او فرمود: «شیر را گران نفروشید چرا که آن روزی مردم است».⁽¹⁾

الکامل، ج 6، ص 117.

عطا نقل می‌کند:

عایشه درباره عسقلان از من سؤال کرد. من به او گفتم «چرا می‌پرسی»؟ گفت: «شبی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نزد من بود. پاسی از شب که گذشت به قبرستان بقیع رفت. حسادت وجودم را فرا گرفت و به دنبال او رفتم». حضرت فرمود: «ای عایشه! در شرق و غرب عالم، نزد خداوند چیزی گرامی‌تر از آنچه دیدم نیست؛ مگر قبرستان عسقلان». گفتم: «قبرستان عسقلان چیست»؟ فرمود: «کاروانسرایی قدیمی برای مسلمانان است. خداوند روز قیامت، هفتاد هزار شهید از آن مبعوث خواهد کرد که هرکدام برای خانواده خود شفاعت می‌کنند».⁽²⁾

عترت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و بقیع

امام امیرمؤمنان (علیه السلام) و بقیع

از ابن‌عباس روایت شده است که گفت:

در شبی مهتابی بعد از نماز عشاء علی (علیه السلام) دستم را گرفت و به بقیع برد. در آنجا گفت: «ای عبدالله [قرآن] بخوان». پس خواندم:(بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ) . آن‌گاه تا طلوع فجر درباره اسرار باء بسم الله با من سخن گفت.⁽¹⁾

ینابیع المودة لذوی القربی، القندوزی، ج 1، ص 214 و ج 3، ص 211؛ مستدرک سفینة البحار، ج 1، ص 269؛ تفسیر القرآن الکریم، السید مصطفی الخمینی، ج 1، ص 154.

ابن‌شبه از عبدالله بن زبیر چنین نقل کرده است:

روزی با پدرم به بقیع می‌رفتم که صدای کسی را شنیدم که پدرم را از پشت سر چنین صدا می‌زد: «ای اباعبدالله!» نگاه کردم. دیدم علی (علیه السلام) است. من به کناری رفتم. پدرم به من گفت: «بی‌مادر! او ابوالحسن است!». علی (علیه السلام) آمد و گفت: «نمی‌بینی که عثمان به چه روزی افتاده است»؟!⁽²⁾

«شاذان بن جبرئیل قمی» از ابوذر غفاری نقل کرده است که گفت:

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به علی (علیه السلام) فرمود: «فردا هنگام طلوع آفتاب به بقیع برو و بر یک بلندی بایست. زمانی که آفتاب طلوع کرد، بر او سلام کن؛ چراکه خداوند تعالی به او دستور داده است تا پاسخت را بدهد. فردا صبح امیرمؤمنان (علیه السلام) همراه ابوبکر، عمر و گروهی از مهاجران و انصار به بقیع رفت. آن‌گاه بر یک بلندی قرار گرفت و وقتی آفتاب طلوع کرد، گفت: «سلام بر تو ای آفریده جدید و فرمانبردار خداوند». در جواب، صدایی را از آسمان شنیدند که چنین پاسخش داد: «السلام علیک یا اول یا آخر یا ظاهر یا باطن یا من هو بکل شیءٍ علیم».

همراهان امام، چون سخن آفتاب را شنیدند، بی‌هوش شدند و پس از ساعتی که به هوش آمدند، امیرمؤمنان (علیه السلام) را آنجا نیافتند. سپس نزد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) آمدند و گفتند: «ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! ما می‌گوییم علی (علیه السلام) نیز انسانی همانند ماست ولی آفتاب او را به آنچه که خداوند درباره خودش می‌گوید مورد خطاب قرار داد». پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «چه شنیدید»؟ گفتند: شنیدیم که آفتاب می‌گفت: سلام بر تو ای «اول». حضرت فرمود: «راست گفته است؛ زیرا علی (علیه السلام) نخستین کسی است که به من ایمان آورد». گفتند: شنیدیم که می‌گفت سلام بر تو ای «آخر». حضرت فرمود: «راست گفته است؛ زیرا او آخرین کسی است که عهد مرا به‌جا می‌آورد، غسلم می‌دهد، کفنم می‌کند و درون قبرم می‌گذارد». گفتند: شنیدیم که آفتاب می‌گفت ای «ظاهر». حضرت فرمود: «راست گفته است؛ زیرا علی (علیه السلام) کسی است که علم مرا ظاهر و آشکار خواهد ساخت». گفتند: شنیدیم که می‌گفت ای «باطن». حضرت فرمود: «راست گفته است؛ زیرا او کسی است که تمامی سرّ مرا نهان کرده

است». سرانجام گفتند: شنیدیم که خورشید می‌گفت: «یا من هو بکل شیء علیم». حضرت نیز فرمود: «راست گفته است؛ زیرا علی (علیه السلام) داناترین کس به حلال و حرام و مستحبات و واجبات و امثال آنهاست». جماعت برخاستند که بروند؛ درحالی‌که به یکدیگر می‌گفتند: «محمد (صلی الله علیه و آله) ما را در مطلبی پیچیده و نامفهوم انداخت». آن‌گاه از مسجد بیرون رفتند.

در این‌باره، «ابومحمد العونی» چنین سروده است:

امام من با خورشید سخن گفته است. به نور آن مراجعه کن

آیا هم‌صحبت با خورشید میان این قوم همانندی دارد؟!⁽¹⁾

الفضائل، ص 69؛ عیون المعجزات، ص 5؛ الهدایة الکبری، ص 188؛ مدینة المهاجر، ج 1، ص 219؛ بحار الانوار، ج 35، صص 277 و 278 و ج 41، ص 180.

إمامی کلیم الشمس راجع نورهافهل لکلیم الشمس فی القوم من مثل

امیرمؤمنان (علیه السلام) به وصیت حضرت زهرا (علیها السلام) درباره دفن شبانه و پنهانی او بدون خبر دادن به دیگران، عمل نمود. همچنین روایت شده است که آن حضرت محل قبر را از دیده‌ها پنهان کرد و چهل قبر مشابه را در بقیع پدید آورد.⁽²⁾

همچنین در خبر طبری آمده است:

وقتی مسلمانان از رحلت فاطمه (علیها السلام) آگاه شدند، به بقیع آمدند. ولی در آنجا چهل قبر تازه یافتند و تشخیص قبر آن بانو مشکل گردید. از این‌رو ضجه و فریاد زدند و یکدیگر را سرزنش کردند و گفتند: «پیامبر شما بین شما جز یک دختر به‌جا نگذاشت؛ حال او از دنیا رفته و در خاک آرمیده است، اما شما در تشییع و

نماز او شرکت نکردید و محل قبرش را هم نمی‌دانید».

پس بزرگان آنها گفتند: «عده‌ای از زنان مسلمان را بیاورید نبش قبر کنند تا آن بانو را بیابیم و بر او نماز بگزاریم و قبرش را زیارت نماییم». خبر به امیرمؤمنان (علیه السلام) رسید. آن حضرت درحالی‌که از خشم، چشمانش سرخ شده و رگ گردنش بر آمده بود و لباس زردی را که هنگام جنگ بر تن می‌کرد، پوشیده بود، شمشیر به دست، وارد بقیع شد. آن‌گاه کسی را نزد مردم فرستاد تا هشدار دهد. او به مردم گفت: این علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) است که به بقیع آمده و به خدا سوگند یاد کرده است که اگر سنگی از این قبرها جابه‌جا شود، روی شما شمشیر خواهد کشید.⁽¹⁾

بحار الانوار، ج 43، ص 171 و ج 30، ص 350 و ج 31، ص 593 و ج 43، ص 212؛ بیت الاحزان، ص 185.

روایت شده است که به علی (علیه السلام) گفته شد: «چرا مجاورت قبر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را رها کرده و همسایه بقیع شده‌ای»؟ فرمود: «آنها را همسایه‌هایی صادق یافتم که مانع بدی می‌شوند و آخرت را یادآوری می‌نمایند».⁽²⁾

در خبری آمده است که به مردم مدینه گفته شد: «امشب به بقیع بروید تا امر شگفت‌آوری را از علی (علیه السلام) ببینید». حذیفة بن یمان می‌گوید:

مردم از عصر در بقیع تجمع کردند تا آنکه شب شد. سپس امیرمؤمنان (علیه السلام) با ذوالفقارش⁽³⁾به آنجا آمد و فرمود: «به دنبالم بیایید». مردم هم به دنبال او رفتند

تا به دو شعله آتش که جدا از یکدیگر بودند، رسیدند. حضرت وارد آتش کوچک‌تر شد. حذیفه می‌گوید: «صدای هولناکی را همچون صدای رعد و برق شنیدم. پس حضرت آن را به آتش بزرگ‌تر برگرداند و داخل آن شد...».⁽¹⁾

نوادر المعجزات، الطبری الامامی، ص 43؛ الروضة فی المعجزات و الفضائل، ص 153؛ الفضائل، شاذان بن جبرئیل القمی، ص 161؛ بحار الانوار، ج 39، ص 188.

ابن میثم بحرانی به نقل از حسین بن عبدالرحمن تمار روایت می‌کند:

از مجلس برخی از فقها بر می‌گشتم که از کنار سلیم شاذکونی⁽²⁾عبور کردم. سلیم گفت: از کجا آمده‌ای؟ گفتم از مجلس فلان عالم. پس گفت: از چه سخن می‌گفت؟ گفتم: درباره برخی از کرامت‌های علی. در ادامه گفت: به خدا قسم برای تو از موضوع مهمی سخن خواهم گفت که آن را از یک شخص قریشی، به نقل از یک قریشی دیگر شنیده‌ام.

در زمان خلافت عمر بن خطاب، زمین‌لرزه‌ای بقیع را فرا گرفت؛ چنان‌که مردم مدینه از ترس، شیون و فریاد سر دادند. زمین‌لرزه، روز به روز بیشتر می‌شد تا به دیوارهای مدینه رسید. عمر گفت: «نزد ابوالحسن علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) بروید و چاره‌جویی نمایید». علی (علیه السلام) در پاسخ فرمود: «یکصد نفر از اصحاب پیامبرخدا (صلی الله علیه و آله) را جمع کنید». حضرت، سپس ده نفر از آنها را برگزید و راهی بقیع نمود. دیگر در مدینه کسی نماند؛ حتی دختران هم به بقیع رفتند. وقتی علی (علیه السلام) به وسط بقیع رسید، پای خود را بر زمین کوبید و سه بار گفت: «تو را

چه شده است»؟! پس زمین از لرزش افتاد و حضرت فرمود: «حبیبم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) راست می‌گفت. او مرا از این ماجرا و اجتماع مردم در این روز آگاه کرده بود».⁽¹⁾

شرح مئة کلمه، ص 259 و نیز ر. ک: الناقب فی المناقب، ابن حمزة الطوسی، ص 273.

در روایتی دیگر چنین آمده است:

در عهد عمر بن خطاب، بقیع را زمین‌لرزه‌ای فراگرفت. مردم مدینه به هراس افتادند و ناله و شیون کردند. عمر و اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دست به دعا برداشتند. اما بر شدت زمین‌لرزه افزوده شد تا جایی که به دیوارهای مدینه رسید.

مردم تصمیم گرفتند تا شهر را ترک کنند. در این هنگام، عمر، علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) را خواست و به او گفت: «ای ابوالحسن! وضعیت بقیع و زمین‌لرزه‌اش را نمی‌بینی که چطور به دیوارهای شهر (مدینه) رسیده است و مردم قصد کوچیدن از آن را دارند»؟!

علی (علیه السلام) فرمود: «یکصد نفر از اصحاب پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را که در بدر حاضر بوده‌اند، بیاورید». سپس از میان آنها ده نفر را برگزید و پشت سر خود قرار داد. نود نفر دیگر را هم پشت سر آن ده نفر قرار داد. کسی در مدینه باقی نماند؛ جز آنکه به بقیع آمد. پس علی (علیه السلام)، ابوذر، سلمان، مقداد و عمار را خواست و به آنها گفت: «جلوی من حرکت کنید». وقتی به وسط بقیع رسید، مردم دورش حلقه زده بودند. سپس با پای خود ضربه‌ای به زمین زد و سه بار فرمود: «تو را چه شده است»؟!

بلافاصله زمین از لرزش افتاد. آن‌گاه فرمود: «خدا و پیامبرش راست گفتند. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) مرا از این حادثه و این روز و این ساعت و نیز گرد آمدن مردم

خبر داده بود. خداوند عزوجل در کتاب خود می‌فرماید: (إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها * وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها * وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها)1 ». آن‌گاه بازگشت و مردم نیز همراه او بازگشتند.⁽¹⁾

کلینی به اسناد خود از «عیسی شلقان» روایت کرده است که امام صادق (علیه السلام) فرمود:

امیرمؤمنان (علیه السلام) دایی‌هایی در قبیله بنی‌مخزوم داشت. روزی جوانی از آنها نزد حضرت آمد و عرض کرد: «ای دایی! برادرم از دنیا رفته و مرا در اندوهی جانکاه فرو برده است». حضرت فرمود: «مشتاق دیدارش هستی»؟ عرض کرد: «آری». فرمود: «قبر او را نشانم بده». حضرت درحالی‌که جامه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را بر تن داشت، به بقیع آمد. لبانش زمزمه‌ای داشت. به کنار قبر که رسید، با پایش به آن زد و صاحب قبر، درحالی‌که به زبان فارسی سخن می‌گفت، بیرون آمد. حضرت فرمود: «مگر تو وقتی از دنیا رفتی، عرب نبودی»؟! گفت: «آری. ولی ما به سنت و روش فلان و فلان بودیم و وقتی مُردیم زبانمان تغییر کرد».⁽²⁾

در بقیع، تخته سنگ بزرگی قرار داشت. امیرمؤمنان (علیه السلام) به امام حسن (علیه السلام) امر فرمود که به کنار آن سنگ برود و چوب‌دستی پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را بر آن بزند تا از دل آن، یکصد شتر

سرخ‌موی بیرون آید و وعده پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) را به عربی بادیه‌نشین عملی کند و شتران را به او بدهد. امام حسن (علیه السلام) چنان کرد و شتری از شکاف آن تخته سنگ بزرگ پیدا شد و در پی آن، باقی شترها هم بیرون آمدند. سپس شکاف تخته سنگ به هم آمد.⁽¹⁾

مستدرک سفینة البحار، ج 6، ص 211؛ ر. ک: بحار الانوار، ج 41، ص 201.

حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) و بقیع

شیخ صدوق پس از نقل متن زیارت امامان معصوم مدفون در بقیع می‌نویسد: در مسجدی که در بقیع است، هشت رکعت نماز بگزار⁽²⁾و بعد از حمد، هر سوره‌ای را خواستی بخوان. گفته شده است آن مسجد در محلی بنا شده که حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) در آنجا نماز گزارده است.⁽³⁾

کلینی روایت کرده است:

وقتی رقیه دختر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از دنیا رفت، حضرت خطاب به او فرمود: «به گذشتگان صالح ما، عثمان بن مظعون و یارانش ملحق شو». فاطمه زهرا (علیها السلام) کنار قبر رقیه می‌گریست و قطرات اشکش روی قبر او می‌چکید.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) درحالی‌که ایستاده بود، دعا کرد. سپس فرمود: «چون از ناتوانی او باخبرم، از خداوند خواستم او را از فشار قبر نجات دهد».⁽⁴⁾

پس از وقایع تلخ و دردناکی که در حق فاطمه زهرا (علیها السلام) صورت گرفت، آن بانو به نزد سید مظلومان امام علی (علیه السلام) شکایت برد و فرمود: «چه کوتاه است دوران زندگی من میان این مردم! به خدا سوگند! نه شب و نه روز، ساکت نخواهم ماند تا وقتی به پدرم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ملحق شوم. امام علی (علیه السلام) فرمود: «ای دختر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) هرگونه صلاح می‌دانی عمل کن».

سپس امام علی (علیه السلام) برای او خانه‌ای در بقیع، به نام «بیت‌الاحزان» ساخت. هر صبح حضرت زهرا (علیها السلام) به آنجا می‌رفت، حسنین (علیهما السلام) جلوتر راه می‌افتادند و او گریان وارد بقیع می‌شد و تا شب می‌گریست. آن وقت امام علی (علیه السلام) نزد آنها می‌رفت و با یکدیگر به منزل بازمی‌گشتند.⁽¹⁾

بحار الانوار، ج 43، ص 177؛ اللمعة البیضاء فی شرح خطبة الزهرا، محمدعلی قراچه‌داغی تبریزی، ص 858؛ مجمع النورین و ملتقی البحرین، المرندی، ص 141؛ بیت الاحزان، ص 165.

ابن‌جبیر، گردشگر معروف قرن ششم، در سفرنامه‌اش می‌نویسد:

کنار مزار عباس در قبرستان بقیع، خانه‌ای منسوب به فاطمه (علیها السلام)، دختر پیامبرخدا (صلی الله علیه و آله) قرار دارد که به بیت‌الاحزان معروف است. گفته می‌شود فاطمه (علیها السلام) به آنجا پناه می‌برده و از غم رحلت پدر ارجمندش می‌گریسته است.⁽²⁾

شایسته است آن خانه را خانه اسرار فاطمه (علیها السلام) بنامیم؛ خانه‌ای که تا زمان به حاکمیت رسیدن وهابیان در حجاز، برپا بود و به سبب نادانی و کج‌فهمی آنان تخریب گشت.

علامه سید عبدالحسین شرف‌الدین می‌نویسد:

در اینجا توجه صاحب‌نظران را به این بحث جلب می‌کنیم که علت دوری گزیدن

حضرت زهرا (علیها السلام) از شهر مدینه به هنگام عزاداری بر پدرش چه بود؟! چرا ایشان همراه حسنین (علیهما السلام) و عده‌ای از بانوان به بقیع می‌رفت و زیر سایه درخت اراکه، در غم رحلت پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) گریه و زاری می‌نمود؟ حتی پس از آنکه درخت را بریدند، علی (علیه السلام) برای ایشان اتاقی ساخت تا برای نوحه‌سرایی به آنجا رود.

گفتنی است این اتاق که «بیت‌الاحزان» خوانده می‌شد، همانند سایر مشاهد مشرفه در دوره‌های مختلف تاریخی زیارت می‌شد؛ تا آنکه در سال 1344 ه. ق وهابیان آن را خراب کردند. اینجانب (شرف‌الدین) در سفر حج سال 1339 ه. ق برای زیارت ائمه بقیع (علیهم السلام) به مدینه رفتم و این خانه را نیز زیارت کردم.⁽¹⁾

النص و الاجتهاد، تحقیق: ابومجتبی، ص 302.

صاحب الذریعه می‌نویسد: «بیت الاحزان را به دلیل مجاورت با مزار ائمه‌شیعه (علیهم السلام) تخریب کردند؛ زیرا گاهی همسایه به سبب جرمی که همسایه‌اش مرتکب شده، مجازات می‌شود»!⁽²⁾

در کتاب بقیع الغرقد نیز آمده است: «به فاصله کمی از بارگاه ائمه بقیع (علیهم السلام) بارگاهی است که در محل بیت‌الاحزان ساخته شده است؛ همان مکانی که حضرت زهرا (علیها السلام) به آنجا می‌رفت و در غم رحلت پدر بزرگوارش می‌گریست».⁽³⁾

در بعضی کتب تاریخی برای بیان نشانی برخی قبرها نوشته شده است: «قبر فلانی در زیر ناودان، پشت دیواری که ائمه بقیع (علیهم السلام) در آن دفن شده‌اند و روبه‌روی بیت الاحزان حضرت زهرا (علیها السلام) قرار دارد».⁽⁴⁾

امام حسین (علیه السلام) و بقیع

ابن‌کثیر از اسحاق بن ابراهیم روایت کرده است: حسین (علیه السلام) به زیارت قبور شهدا در بقیع رفت و چنین سرود:⁽¹⁾

نادیت سکان القبور فأسکتواوأجابنی عن صمتهم ترب الحصا

قالت أتدری ما فعلت بساکنیمزقت لحمهم و خرقت الکسا

وحشوت أعینهم تراباً بعدما کانت تأذی بالیسیر من القذی

أما العظام فإننی مزقتهاحتی تباینت المفاصل والشوا

قطعت ذا زاد من هذا کذافترکتها رمماً یطوف بها البلا

ساکنان قبرها را صدا زدم. ولی آنها خاموش بودند و به جایشان خاک و ریگ‌ها پاسخ دادند؛ گفتند: آیا می‌دانی با ساکنانم چه کردم؟ گوشت بدنشان را تکه‌تکه و لباس‌هایشان را پاره و چشمانشان را پر از خاک کردم؛ درحالی‌که پیش از این، با اندکی خاشاک، آزار می‌دیدند. اما استخوان‌هایشان را متلاشی کردم تا مفاصل و گوشت از هم جدا شد. آنها را پوسیده و فرسوده و درحالی‌که بلاها اطرافشان را گرفته بود، رها ساختم.⁽²⁾

طبرسی نقل کرده است:

زمانی که عثمان به خلافت رسید، ابوسفیان که ناتوان و نابینا شده بود، دست حسین بن علی (علیه السلام) را گرفت و گفت: «ای برادرزاده! مرا به بقیع ببر». وقتی به

وسط قبرستان رسید، بلند فریاد زد: «ای اهل قبور! شما بر سر چیزی (خلافت) با ما جنگیدید که اکنون در چنگ ماست و اینک پیکر شما پوسیده است».

در این هنگام امام حسین (علیه السلام) به او گفت: «خداوند چهره‌ات را زشت گرداند»! سپس به سرعت دست او را رها کرد و بازگشت. اگر نعمان بن بشیر به فریادش نمی‌رسید و او را به شهر بازنمی‌گرداند، جان داده بود.⁽¹⁾

الاحتجاج، ج 1، ص 409؛ بحار الانوار، ج 44، ص 78.

امام محمد باقر (علیه السلام) و بقیع

از قاسم بن محمد بن ابی‌بکر نقل شده است:

در بقیع، نوجوانی را دیدم با چهره‌ای زیباتر از خورشید تابان که کنار قبر حسن بن علی و علی بن حسین (علیهما السلام) نشسته بود و سوزناک می‌گریست. گفتم: «ای نوجوان! چه شده که در این قبرستان خلوت گزیده‌ای»؟ در جواب، شعری خواند: «بچه، کسی است که عقل بچگانه‌ای دارد، نه آن که سن کمی دارد. سرزنش بر صاحب عقلی است که هنوز بزرگ نشده است».

گفتم: «در کودکی خداوند به تو چیزی نشان داده است که حرف‌های بزرگی می‌زنی»! گفت: «وقتی خداوند حکمت را نزد بنده‌ای به امانت می‌سپارد، حکیمان او را به سبب سن کمش، کوچک نمی‌شمارند». این نوجوان نوری الهی و شکوهی معنوی داشت. گفتم: «پدرم به فدایت! تاکنون سخنی بدین استواری نشنیده بودم. بی‌شک تو از خاندان اهل حکمت هستی. تو کیستی»؟ پاسخ داد: «از بدبختی‌های اهل دنیا، شناخت اندک آنان از فرزندان انبیاست. من محمد بن

علی بن حسین (علیهم السلام) هستم و این قبر پدر من است».

سپس چنین سرود: «کدامین مونس است که از همجواری با او مأنوس‌تر باشد و با از دست دادن او چه وحشتی است که سراغ انسان نیاید».⁽¹⁾

القاب الرسول و عترته، ص 58.

این خبر را ابن‌عساکر نیز با تفاوتی در متن آن، از قیس بن نعمان نقل کرده است.⁽²⁾

کلینی به سند خویش از عمرو بن ابی المقدام روایت کرده است که گفت:

همراه امام محمد باقر (علیه السلام) از بقیع می‌گذشتیم. ایشان بر سر مزاری ایستاد و چنین فرمود: «بارالها! بر غربتش رحم کن. تنهایی‌اش را برطرف ساز و پریشان‌حالی‌اش را چاره نما. او را به واسطه رحمتت، از رحمت غیرخودت بی‌نیاز کن و او را به موالیان و دوستانش ملحق ساز».⁽³⁾شیخ طوسی پس از نقل این روایت می‌افزاید: «آن‌گاه امام (علیه السلام) سوره قدر را هفت مرتبه تلاوت فرمود».⁽⁴⁾

ابن‌حمزه طوسی از ابی‌عیینه روایت کرده است:

مردی نزد امام باقر (علیه السلام) آمد و گفت: من از اهل شام هستم و به خدا سوگند! همواره دوستدار و پیرو شما اهل بیت بوده‌ام. اما پدرم که خداوند رحمتش نکند،

پیرو بنی‌امیه بود و آنها را بر شما برتری می‌داد، بدین علت من از او خشمگین بودم. او ثروت فراوانی داشت و غیر از من فرزند دیگری هم نداشت، خانه‌ای در رمله داشت که به تنهایی در آن می‌زیست، هنگامی که از دنیا رفت، همه جا را جست‌وجو کردم. اما چیزی از اموالش را نیافتم. تردید ندارم که آنها را جایی پنهان کرده است و از من پنهان ساخته است، خدا از او راضی نگردد.

امام (علیه السلام) فرمود: «آیا دوست داری او را ببینی و جای اموال را بپرسی»؟ پاسخ داد: «آری. خیلی محتاج و فقیرم». امام (علیه السلام) مطلبی را بر پوست نازک و سفیدی نوشت و مُهر خود را بر آن زد و فرمود: «امشب این نوشته را به بقیع ببر. وقتی به وسط بقیع رسیدی، صدا بزن: یا ذرجان. پس مردی عمامه به سر، به نزدت خواهد آمد. نامه را به او بده و بگو: من فرستاده محمد بن علی‌بن حسین (علیهم السلام) هستم و آنچه را می‌خواهی از او بپرس».

مرد شامی نامه را گرفت و رفت. راوی (ابوعیینه) می‌گوید: فردا به‌طور عمد به خانه امام (علیه السلام) رفتم تا از حال آن مرد باخبر شوم. وقتی رسیدم، مرد شامی را به انتظار بر در خانه امام (علیه السلام) دیدم. هر دو وارد شدیم. مرد خطاب به امام (علیه السلام) گفت: «الله اعلم حیث یجعل رسالته»؛ «خداوند آگاه‌تر است که رسالت خویش را در کجا قرار دهد». دیشب نامه‌ات را بردم تا به میانه بقیع رسیدم. پس صدا زدم: یا ذرجان! بلافاصله مردی عمامه به سر آمد و گفت: «من ذرجان هستم! خواسته‌ات چیست»؟ گفتم: من فرستاده محمد بن علی‌بن حسین (علیهم السلام) هستم و این هم نامه اوست. گفت: «خوش آمدی ای فرستاده حجت خداوند بر مردمان».

آن‌گاه نامه را گرفت و خواند و سپس گفت: «دوست داری پدرت را ببینی»؟ گفتم: آری. «گفت: پس همین جا بایست تا برگردم. پدرت در ضنجان است». اندکی بعد بازگشت و با خود مردی سیاه‌چهره را که ریسمانی سیاه بر گردن داشت،

آورد و گفت: «این پدر توست. اما آتش، چهره‌اش را تغییر داده و وارد دوزخ شده و از آب ناگوار و سوزانش خورده و به عذاب دردناکی دچار شده است».

پرسیدم: «تو پدر من هستی»؟! پاسخ داد: «آری». گفتم: «چرا چهره‌ات عوض شده است»؟! گفت: «من دوستدار و پیرو بنی‌امیه بودم و آنها را برتر از اهل بیت پیامبر خدا می‌دانستم. بدین علت به عذاب الهی گرفتار شدم و چون تو دوستدار اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بودی، از تو خشمگین بودم و تو و خانواده‌ات را از ثروتم محروم ساختم. اما امروز از این کار پشیمانم. پس به خانه‌ام برو و زیر درخت زیتون را حفر کن. 150 هزار سکه در آنجا مخفی است. پنجاه هزار آن را به محمدبن علی (علیه السلام) بپرداز و باقی مال را خودت بردار». مرد شامی ادامه داد: «اکنون به شام می‌روم تا پول‌ها را بیاورم».

ابوعیینه می‌گوید: «یک سال بعد به امام (علیه السلام) عرض کردم که آن مرد شامی چه کرد»؟ فرمود: «پنجاه هزار سکه به من داد و من هم با آن، قرضم را ادا کردم و قطعه زمینی را خریدم و به خویشان نیازمندم کمک کردم. آن میتِ پشیمان، از این کارش سود خواهد برد؛ چون مرا خوشحال کرد و با من دوستی ورزید».⁽¹⁾

الثاقب فی المناقب، ص 370؛ مدینة المعاجز، ج 5، ص 136؛ بحار الانوار، ج 46، صص 245 و 267؛ مستدرک سفینة البحار، ج 3، ص 267.

امام جعفر صادق (علیه السلام) و بقیع

لعنت خداوند بر مغیره

شیخ طوسی از حسین بن ابی‌العلاء روایت کرده است که از امام صادق (علیه السلام) درباره مغیرة بن سعید پرسیدم و عرض کردم که او را در بقیع دیده‌ام و همراهش شخصی بود

که معتقد به تناسخ ارواح بود. امام (علیه السلام) مغیره را لعنت کرد و فرمود: «سوگند یاد کرده‌ام که هیچ‌گاه به او اجازه ملاقات ندهم».⁽¹⁾

اختیار معرفة الرجال، ج 2، ص 493؛ معجم رجال الحدیث، السید ابو القاسم الخوئی، ج 19، ص 301.

نمازی می‌نویسد: «مغیرة بن سعید، خبیث و ملعون است که بر امام باقر (علیه السلام) دروغ می‌بست. از این‌رو امام‌صادق (علیه السلام) وی را لعنت نمود». روایات مستفیضی که بیش از ده روایت می‌باشد و کشی و دیگران آن را نقل کرده‌اند، این موضوع را تأیید می‌نماید.⁽²⁾

امام موسی کاظم (علیه السلام) و بقیع

ماجرای علی بن یقطین

محمد بن علی صوفی روایت کرده است:

ابراهیم جمال تقاضای دیدار ابوالحسن علی بن یقطین، وزیر دولت عباسیان را داشت. اما او نپذیرفت و راهش نداد. همان سال علی بن یقطین عازم حج شد و پس از انجام دادن مناسک، به قصد زیارت امام موسی بن جعفر (علیه السلام) به مدینه و خانه آن حضرت رفت. اما امام (علیه السلام) او را نپذیرفت و راهش نداد.

روز دوم به محضر امام شرفیاب شد و پرسید: «آقای من! گناهم چه بود»؟! فرمود: «تو را راه ندادم؛ چون برادرت ابراهیم جمّال را راه ندادی. خداوند حج تو را نمی‌پذیرد؛ مگر آنکه ابراهیم جمّال تو را ببخشد». عرض کردم: «آقا و مولای من، اکنون ابراهیم جمال را از کجا پیدا کنم؟! او در کوفه و من در مدینه‌ام». امام فرمود: «شب که شد، تنهایی به بقیع برو و کسی از همراهانت را باخبر نکن. آنجا شتری با جهاز منتظر توست. سوارش شو».

علی بن یقطین می‌گوید: شبانه به بقیع رفتم و سوار شتر شدم. لحظه‌ای نگذشت که [آن شتر] مرا به درِ خانه ابراهیم جمّال در کوفه رسانید. کوبه در را زدم و گفتم: «علی بن یقطین هستم». ابراهیم جمّال از داخل خانه گفت: «علی بن یقطین جلوی منزل من چه می‌کند»؟! گفتم: «ای مرد! مشکل بزرگی دارم. تو را سوگند می‌دهم که راهم دهی». وقتی داخل شدم، گفتم: «ای ابراهیم! مولایم مرا نمی‌پذیرد؛ مگر آنکه تو مرا ببخشی». ابراهیم پاسخ داد: «خداوند تو را ببخشد».

علی بن یقطین، او را سوگند داد که پایش را بر گونه او بگذارد. اما ابراهیم نپذیرفت. دوباره که سوگندش داد، پذیرفت و علی بن یقطین درحالی‌که سر بر خاک گذاشته بود، چنین زمزمه کرد: «خدایا تو شاهد باش». سپس علی بن یقطین سوار بر شتر به مدینه بازگشت و مقابل در خانه امام موسی بن جعفر (علیه السلام) پیاده شد و آن حضرت او را پذیرفت.⁽¹⁾

بحار الانوار، ج 48، ص 85.

امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و بقیع

خاکسپاری یونس بن یعقوب

از عیاشی روایت شده است:

هنگامی که یونس بن یعقوب در مدینه از دنیا رفت، امام رضا (علیه السلام) حنوط و کفن و هر آنچه را لازم داشت، برایش فرستاد و به غلامان و نزدیکان خود و پدر و جد بزرگوارش امر فرمود تا در تشییع او شرکت نمایند و افزود: «یونس بن یعقوب، از بنده‌های جعفر بن محمد (علیه السلام) و ساکن عراق بوده است. برایش در بقیع، قبری آماده کنید و اگر مردم مدینه گفتند او عراقی است و اجازه

نمی‌دهیم در بقیع دفن شود، شما هم بگویید که او از غلام‌های جعفربن محمد (علیه السلام) است و در عراق زندگی می‌کرده است. اگر مانع دفن او شوید، ما نیز اجازه نخواهیم داد نزدیکان شما در بقیع دفن شوند».

امام رضا (علیه السلام)، شاگردش محمد بن حباب را که از رجال کوفه بود، فرستاد تا بر یونس بن یعقوب نماز بگزارد. آن‌گاه در بقیع دفن گردید.⁽¹⁾

ر. ک: اختیار معرفة الرجال، ج 2، ص 683؛ بحار الانوار، ج 66، ص 298 و ج 79، ص 26؛ الحدائق الناضرة، ج 4، ص 150؛ خاتمة المستدرک، ج 5، ص 394؛ سماء المقال فی علم الرجال، الکلباسی، ج 2، ص 238؛ معجم رجال الحدیث، ج 21، ص 240.

محمد بن ولید می‌گوید:

پس از خاکسپاری یونس، کنار قبرش نشسته بودم که متولی قبرستان مرا دید و پرسید: «صاحب این قبر کیست؟ چون ابوالحسن علی بن موسی (علیه السلام) به من سفارش کرده است که بر این قبر، چهل ماه (یا چهل روز) آب بپاشم».⁽²⁾

صحابه و بقیع

1. سلمان فارسی و بقیع

بوسیدن مهر نبوت در بقیع

طبرانی و ابونعیم اصفهانی، ماجرای جست‌وجوی سلمان فارسی از نشانه‌های خاتم پیامبران، حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) را این گونه از زبان خود سلمان نقل می‌کنند:

تا اینکه سلمان می‌گوید: روزی به نزد آن حضرت که در قبرستان بقیع به تشییع جنازه یکی از اصحاب خود رفته بود، آمدم. آن حضرت میان اصحاب خود نشسته بود. من جلو رفتم و خدمت ایشان سلام کردم. سپس پشت سرش قرار گرفتم تا قسمت بالای پشتش را ببینم تا شاید بتوانم مهر نبوت را میان دو شانه آن حضرت مشاهده کنم. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هنگامی که من را دید، متوجه رفتار من شد و به مقصودم پی برد که دنبال نشانه‌هایی‌ام که آن شخص برای من توصیف کرده بود. سپس ردای خویش را کنار زد و چشم من به مهر نبوت ایشان افتاد و آن را شناختم. خود را روی شانه‌های آن حضرت انداختم و آنها را بوسیدم.

2. ابوبکر و بقیع

بیتوته شبانه ابوبکر در بقیع

روایت شده است وقتی فاطمه زهرا (علیها السلام) در بستر بیماری بود، ابوبکر و عمر برای عیادت به خانه او رفتند و اجازه ورود خواستند. اما ایشان اجازه ورود نداد. ابوبکر که وضعیت را این‌گونه دید، با خداوند عهد بست که زیر هیچ سقفی نرود تا اینکه رضایت فاطمه (علیها السلام) را به‌دست آورد. پس شبی را در بقیع به صبح آورد. عمر به نزد علی (علیه السلام) رفت و گفت: ابوبکر، پیرمرد نازک‌دلی است. او یار غار پیامبر (صلی الله علیه و آله) و از اصحاب اوست. بارها به خانه فاطمه (علیها السلام) رفته‌ایم تا اجازه ورود بگیریم، اما...».⁽¹⁾

اللمعة البیضاء، ص 873؛ مجمع النورین، ص 143.

در اینجا باید به رسم عرب، این ضرب‌المثل را به کار ببریم: «بالصیّف ضیّعت اللّبن».⁽²⁾

ابوبکر و آتش زدنِ «فجائه اسلمی» در بقیع

ابن‌کثیر نوشته است:

ابوبکر، فجائه اسلمی را که نامش «ایاس بن عبدالله» بود، در بقیع آتش زد. سبب چنین کاری آن بود که فجائه نزد ابوبکر آمد و ابوبکر که گمان می‌کرد، او اسلام آورده، از او تقاضا کرد تا لشکری را برای جنگ با گروهی از مرتدان آماده و اعزام نماید. فجائه چنان کرد. اما در آن کارزار، مسلمان و مرتد برایش تفاوتی نداشت؛ هرکسی را می‌دید، می‌کشت و اموالش را غنیمت می‌گرفت. وقتی ابوبکر از این موضوع باخبر شد، لشکری را فرستاد تا او را بازگرداند. پس از دستگیری، ابوبکر او را به بقیع فرستاد و دستور داد او را دست‌بسته در آتش بیفکنند و بسوزانند.⁽³⁾

در تاریخ یعقوبی نیز چنین آمده است:

فجائه به ابوبکر گفت: «ای خلیفه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)، من اسلام آورده‌ام». ابوبکر نیز او را مسلح کرد. ولی فجائه به راهزنی پرداخت. ابوبکر در نامه‌ای به طریفة بن حاجزه نوشت: «دشمن خدا، فجائه، از نزد من رفته و به راهزنی مشغول شده و راه‌ها را ناامن کرده است. به سوی او برو و دستگیرش نما».

طریفه چنین کرد و پس از جنگ با یاران فجائة، به او رسید. فجائه گفت: «من مسلمانم و به من دروغ بسته‌اند». طریفه پاسخ داد: «اگر راست می‌گویی، تسلیم شو تا نزد ابوبکر برویم و او تو را بیازماید»! فجائه پذیرفت. وقتی نزد ابوبکر رسیدند، بلافاصله او را به بقیع فرستاد و در آتش افکند. همچنین ابوبکر، مردی دیگر را از بنی‌اسد به نام شجاع بن ورقاء آتش زد....⁽¹⁾

تاریخ الیعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، ج 2، ص 134.

به عقیده نگارنده، اگر به فرض مجازات او کشته شدن باشد، دیگر نیازی به آتش زدن او نبود و می‌توانست به گونه‌ای دیگر او را بکشد، چه بسیار کارهای ناپسند و خشونت‌آمیزی که نام و چهره اسلام و مسلمانان را زشت و وارونه نشان می‌دهد. گفته شده است که ابوبکر در پایان عمرش و در حال بیماری گفته است:

بر هیچ‌کاری افسوس نمی‌خورم؛ جز سه چیز که ای کاش انجامشان نمی‌دادم:... ای کاش (به خانه فاطمه (علیها السلام) یورش نمی‌بردم و) درِ خانه فاطمه (علیها السلام) را نمی‌گشودم و آن را رها می‌کردم؛ اگر چه در آن خانه بر روی جنگ بسته شده بود و ای کاش فجائه اسلمی را آتش نمی‌زدم و او را به‌طور معمول می‌کشتم و یا او را آزاد می‌کردم....⁽²⁾و⁽³⁾

3. عمر بن خطاب و بقیع

جانشین واقعی پیامبر (صلی الله علیه و آله)

یعقوبی از ابن‌عباس نقل کرده است که گفت:

پاسی از شب گذشته بود که عمر بن خطاب در خانه‌ام را زد و گفت: «بیا برای محافظت از مدینه و اطراف آن گشتی بزنیم». پذیرفتم و به راه افتادیم. عمر پا برهنه بود و تازیانه‌اش را بر دوش انداخته بود. به بقیع رسیدیم. آنجا روی زمین دراز کشید و پیوسته با دست، به کف پایش می‌زد و آه می‌کشید.

گفتم: «ای امیرمؤمنان! قضیه چیست؟ چه چیزی شما را به اینجا کشاند؟» گفت: «فرمان خدا، ای ابن‌عباس»! گفتم: «بگویم در دلت چه می‌گذرد»؟ گفت: «هرچه می‌خواهی بگو که تو خوب سخن می‌گویی». گفتم: «به خلافت و جانشین پس از خودت فکر می‌کردی»! گفت: «درست گفتی»! گفتم: «نظرت درباره عبدالرحمان بن عوف چیست»؟ گفت: «او فرد بخیلی است و خلافت شایسته انسانی بخشنده و در عین حال، به دور از اسراف است». گفتم: «سعد بن ابی‌وقاص چطور»؟ گفت: «مؤمن ضعیفی است»! گفتم: «طلحة بن عبدالله»؟ گفت: «او به دنبال ستایش دیگران و زندگی مرفه است. اگر هم انفاقی می‌کند برای آن است که به مال دیگری برسد و او بسیار خودپسند است». گفتم: «زبیر بن عوام چه؟ او که جنگاور اسلام است». گفت: «او یک روز انسان است، یک روز شیطان. او صبح تا ظهر مشغول چانه‌زدن و تجارت است تا جایی‌که نماز [جماعت] او از دست می‌رود». گفتم: «عثمان بن عفان چطور»؟ گفت: «او اگر به خلافت برسد،

فرزند ابی‌معیط و بنی‌امیه را بر دوش مردم سوار می‌کند و اموال بیت‌المال را به آنها می‌بخشد. به خدا سوگند! او اگر خلیفه شود، چنین خواهد کرد و وقتی چنین شد، مردم عرب بر او هجوم خواهند آورد و در خانه‌اش او را خواهند کشت». عمر لحظاتی سکوت کرد و سپس گفت: «ادامه بده ابن‌عباس. آیا فکر می‌کنی رفیقتان علی ((علیه السلام)) جایگاهی دارد»؟! گفتم: «آیا علی سزاوار نیست؟! با آن همه فضل و دانش و سابقه در اسلام و خویشاوندی‌اش با پیامبر»؟! گفت: «به خدا سوگند! همان‌طور است که می‌گویی. اگر او خلیفه شود، مردم را به راهی روشن آورد. اما چند ویژگی دارد: اهل شوخی است، خودرأی است و با مردم قاطع است؛ گذشته از اینکه سن او کم است»! گفتم: «ای امیرمؤمنان! چرا در جنگ خندق که به نبرد با عمرو بن عبدود رفت، نگفتید کم سن و سال است؟! درحالی‌که در آنجا پهلوانان جا زدند و پیشکسوتان از او عقب ماندند! و چرا در جنگ بدر زمانی که همسالان او مخفی می‌شدند، این سخن را نگفتید وکسی در اسلام آوردن بر او سبقت نگرفت؛ آن‌گاه که مردم عرب و قریش حق شما را ادا می‌کرد (سخت با شما مبارزه می‌کرد)»! گفت: «حق با توست. ولی آیا می‌خواهی مثل همان روزی که پدرت (عباس) و علی نزد ابوبکر رفتند با من نیز این‌گونه رفتار کنی»؟! ابن‌عباس می‌گوید: «مایل نبودم او را عصبانی کنم. پس سکوت کردم». عمر گفت: «به خدا قسم ای ابن‌عباس! پسرعمویت علی (علیه السلام) از همه مردم به خلافت شایسته‌تر است. ولی قریش تحمل او را ندارد؛ زیرا اگر به خلافت برسد، آنها را بر مدار حق اداره می‌کند و فرقی قائل نمی‌شود. پس هرگاه چنین کند، بیعت او را خواهند شکست و با او نبرد خواهند کرد».⁽¹⁾

تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 158؛ مواقف الشیعة، ج 2، ص 328؛ من حیاة الخلیفة عمر بن خطاب، عبدالرحمان احمد البکری، ص 303؛ شرح نهج البلاغه، ج 6، ص 326.

ابن ابی‌الحدید از ابن‌عباس نقل کرده است که گفت:

با علی (علیه السلام) جلوی خانه‌اش نشسته بودیم. عمر از آنجا عبور کرد و بر علی (علیه السلام) سلام کرد. علی (علیه السلام) از او پرسید: «کجا می‌روی»؟ گفت: «بقیع». پرسید: «همراه نمی‌خواهی»؟ گفت: «آری». پس علی (علیه السلام) به من گفت: «با او برو». برخاستم و با او رفتم. عمر دستم را در دست گرفت و انگشتانش را میان انگشتان دستم برد. اندکی رفتیم تا به پشت بقیع رسیدیم. گفت: «ای ابن‌عباس! به خدا سوگند! دوستت (علی (علیه السلام)) به جانشینی بعد از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) سزاوارتر از هرکسی بود. ولی ما به دو دلیل بر او ترسیدیم». ابن‌عباس می‌گوید: سخن عمر به جایی رسید که چاره‌ای جز سؤال نداشتم. بنابراین گفتم: «به کدام دلیل ای امیرمؤمنان»؟ پاسخ داد: «بر او از جوانی و علاقه‌اش به فرزندان عبدالمطلب ترسیدیم».⁽¹⁾

شرح نهج البلاغه، ج 6، ص 50 و نیز ر. ک: مواقف الشیعة، ج 1، ص 148.

به عقیده نگارنده، این سخن عمر اقرار او بر شایستگی حضرت علی (علیه السلام) در زمینه جانشینی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است. عذر تراشی او نیز پذیرفته نیست؛ چراکه پیامبرخدا (صلی الله علیه و آله) در نامه‌ای که به «عتاب بن اسید» نوشت، فرمود: «کسی که سن بیشتری دارد، برتر نیست. بلکه شخص برتر، بزرگ‌تر است».⁽²⁾همچنین خود امام‌علی (علیه السلام) فرمود:

ما در جنگ‌ها، کنار پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) با پدران، فرزندان، برادران و عموهایمان می‌جنگیدیم و این کار، جز بر ایمان و تسلیم ما و صبر در برابر سختی‌ها و ناگواری‌ها و جدیت در نبرد با دشمن، نمی‌افزود.⁽³⁾

آرزوی عمر

ابن ابی‌الحدید روایت کرده است:

عمر بن خطاب همراه گروهی از اصحابش پیاده به بقیع می‌رفتند. به آنها گفت: «هرکس آرزوی خود را بگوید». هریک آرزویی را بیان کردند. نوبت خودش که شد، گفت: «دوست داشتم کسی را مثل عمیر بن سعد داشتم تا در کارهای مسلمانان از او کمک می‌گرفتم».⁽¹⁾

شرح نهج البلاغه، ج 12، ص 116 و نیز ر. ک: المعجم الکبیر، ج 17، ص 53؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 46، ص 491؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 384.

گفتنی است عمر بن خطاب، عمیر بن سعد را والی حمص کرده بود. او در سن 64 سالگی در جنگ قادسیه کشته شد.⁽²⁾گفته‌اند که او از دوستداران معاویه بوده است.⁽³⁾

خبرهای عمر برای اهل بقیع

ابن ابی‌الدنیا از محمد بن جبیر نقل می‌کند که روزی عمر بن خطاب از بقیع عبور کرد و گفت: «سلام بر شما ای اهل قبور! خبرهایی که نزد ماست، این است که زنان شما ازدواج کردند. در خانه‌هایتان، دیگران ساکن شدند و ثروت شما تقسیم گردید...».⁽⁴⁾

البته در خور توجه است که «متقی هندی» به نقل از ابومحمد حسن بن محمد الخلال در کتاب «النادمین» نقل می‌کند:

امام علی (علیه السلام) خطاب به اهل قبور فرمود: سلام بر شما ای پشیمانان! در خانه‌هایتان، دیگران ساکن شدند و اموالتان هم تقسیم گردید و زنانتان نیز

ازدواج کردند. اینها خبرهایی بود که ما داشتیم. شما هم از خبرهایتان به ما بگویید. آن‌گاه امام (علیه السلام) رو کرد به همراهان و فرمود: اگر اجازه سخن گفتن داشتند، بی‌تردید می‌گفتند:(وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی)1 .⁽¹⁾

دعای عمر در بقیع

عبدالرزاق از سعید بن عاص نقل کرده است:

شبی عمر را دنبال کردم، دیدم به بقیع رفت و نماز گزارد. آن‌گاه دستانش را بالا برد و به دعا پرداخت. شنیدم می‌گفت: «خدایا سنم بالا رفته و ضعیف شده‌ام. از پراکنده شدن مردم بیم دارم. پس مرا از این دنیا ببر؛ درحالی‌که نه ناتوان باشم و نه سرزنش شده». راوی می‌گوید: او تا صبح همین جملات را بر زبان داشت.⁽²⁾

همراه با مطلّب بن حنطب

از عبدالاعلی بن عبدالله روایت شده است: «با عمر در بقیع نشسته بودم. مطلب ابن حنطب آمد و من برخاستم که به او جا بدهم. ولی او در جایی دیگر نشست».⁽³⁾

سیاست خلیفه

ابن‌سعد در طبقات آورده است:

عمر، فرزندش را فراخواند و گفت: پسرم! کسی را نزد عایشه فرستادم تا اجازه

دفن مرا کنار دو برادرم (پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و ابوبکر) بگیرد. او هم اجازه داده است. ولی من نگرانم شاید او ملاحظه مقام مرا کرده باشد. بنابراین از تو می‌خواهم وقتی از دنیا رفتم، غسلم دهی و کفن نمایی و جنازه‌ام را بر در خانه عایشه ببری و بگویی: «این عمر بن خطاب است که اذن ورود می‌خواهد». اگر اجازه داد، مرا آنجا دفن کن؛ وگرنه در بقیع به خاک بسپار.

ابن‌عمر می‌گوید: «وقتی پدرم مرد، او را تا در منزل عایشه تشییع کردیم و او اجازه ورود داد و گفت: با سلام و سلامتی وارد شوید»!⁽¹⁾

الطبقات الکبری، ج 3، ص 363 و نیز ر. ک: کتاب الثقات، ج 2، ص 240؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 44، ص 446.

حاکم نیشابوری این موضوع را چنین روایت کرده است:

زمانی که عمر بن خطاب مجروح گردید، به فرزندش عبدالله گفت: «به نزد عایشه برو و سلام مرا برسان و بگو عمر می‌گوید: اگر به شما ضرری نمی‌زند و جای شما تنگ نمی‌شود، علاقه دارم کنار دوستم دفن شوم و اگر برای تو مشکلی ایجاد می‌کند، در همین بقیع دفن می‌شوم که به جان خودم سوگند! اصحاب پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و همسران او که بهتر از من بودند، در آنجا آرمیده‌اند». وقتی پیغام عمر به عایشه رسید، گفت: «هیچ مانعی وجود ندارد».⁽²⁾عمر هم گفت: «پس مرا کنار پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و ابوبکر به خاک بسپارید».⁽³⁾

به عقیده نگارنده در اینجا دو نکته وجود دارد:

دفن شد، ناچار چادر بر سر کرده‌ام!⁽¹⁾

مسند ابی یعلی، ج 8، ص 371، ش 4962.

ابن‌عباس در ماجرای ممانعت عایشه از به خاکسپاری امام حسن (علیه السلام) در خانه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به او گفت: «واویلا! روزی بر استر سوار (در ماجرای تدفین امام‌حسن (علیه السلام)) و روزی هم بر شتر سوار شدی (در جنگ جمل). تو می‌خواهی نور خدا را خاموش کنی و با اولیای خدا بجنگی...».⁽³⁾

4. عبیدالله بن عمر و بقیع

ابن‌حبان در ماجرای کشته شدن عمر بن خطاب می‌نویسد:

ابولؤلؤ به سوی بقیع رفت و بین راه، دوازده نفر را زخمی کرد. عبیدالله بن عمر او را تعقیب کرد و در بقیع او را دید که همراه هرمزان و جفینه که مسیحی بود، مشغول گفت‌وگو بودند. در این میان خنجر دو سری از آنان بر زمین افتاد. عبیدالله هر سه نفر را کشت.

پس از این ماجرا، بین سعد بن ابی‌وقاص و عبیدالله بر سر کشته شدن جفینه، همچنین بین علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) و عبیدالله بر سر کشته شدن هرمزان، مجادله

لفظی شد⁽¹⁾

نصب الرایة، ج 6، ص 334.

5. عثمان و بقیع

از کتاب عمدة القاری نقل شده است: عثمان دستور داد تا اجساد قبرهای کنار مسجدالنبی (صلی الله علیه و آله) را به محل قبرستان بقیع بیاورند. آن‌گاه گفت: «با این کار، مسجد نبوی را گسترش دهید».⁽³⁾

6. عبدالله بن زبیر و بقیع

ذهبی و ابن‌عساکر در ماجرای دزدی در مدینه نوشته‌اند که عبدالله بن زبیر گفت: «مرا فرمانده خود کنید. ما نیز پذیرفتیم و به بقیع رفتیم و آن دزد را کشتیم».⁽⁴⁾

7. ابوهریره و بقیع

راوی می‌گوید:

با ابوهریره در بقیع بودم که شنیدم می‌گوید: «من داناترین مردم به حقیقت شفاعت محمد (صلی الله علیه و آله) در روز قیامت هستم». فوری مردم دور او را گرفتند و پرسیدند: «آن چیست؟ خدا تو را رحمت کند». گفت: پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌گوید: «بارالها بیامرز هر مسلمانی را که به دیدار تو می‌آید، درحالی‌که به من ایمان دارد و به تو شرک نمی‌ورزد».⁽⁵⁾

8. عبدالله بن جعفر و بقیع

حاکم نیشابوری به سند خودش از «ابن ابی‌الزناد» و او از پدرش نقل می‌کند:

با عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب در بقیع نشسته بودیم. گروهی جنازه‌ای را بر دوش تشییع می‌کردند. عبدالله از حرکت آهسته تشییع‌کنندگان تعجب کرد و رو کرد به ما و گفت: «وضع مردم عوض شده است؛ پیش از این، مرده‌ها را به سرعت تشییع می‌کردند و حتی اگر بین کسانی هم گفت‌وگویی می‌شد به آنها می‌گفتند از خدا بترسید و آهسته حرکت نکنید».⁽¹⁾

المستدرک علی الصحیحین، ج 1، ص 355 و نیز ر. ک: تاریخ مدینة دمشق، ج 28، ص 46؛ شرح معانی الآثار، ج 1، ص 477؛ کنز العمال، ج 15، ص 724.

مشاهیر مدفون در بقیع

اشاره

زائران بقیع هم‌اکنون در آن مکان شریف، قبوری را می‌یابند که همواره در طول تاریخ زیارتگاه مسلمانان مشتاق بوده است. در اینجا به‌طور خلاصه، از صاحبان این قبرها یاد می‌کنیم:

امامان اهل بیت (علیهم السلام)

امامان اهل بیت (علیهم السلام) که عبارت‌اند از:

در فصل آتی درباره این بزرگواران به تفصیل سخن خواهیم گفت.

عباس عموی پیامبر (صلی الله علیه و آله)

علامه حلی در کتاب خویش، چگونگی زیارت و نیز وداع با او را آن‌طور که در نقل‌های روایی آمده، ذکر می‌کند.⁽¹⁾

منتهی المطلب، ج 2، ص 893.

فاطمه بنت اسد

فاطمه بنت اسد، مادر ارجمند امام علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) می‌باشد. علامه مجلسی برای او زیارتی را نقل کرده است.⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 97، ص 218؛ کلمة التقوی، ج 3، ص 516.

از سمهودی نقل شده است که قبر او در مکان مسجدی قرار دارد که امروز به آن «قبر فاطمه» می‌گویند.⁽²⁾

علامه سید جعفر مرتضی می‌نویسد:

فاطمه بنت اسد در بقیع مدفون است و امام حسن (علیه السلام) نزد او دفن گردیده است. شیخ مفید و دیگران نیز بر این مطلب تصریح کرده‌اند. اما ابوالفرج گفته است: «وی در روحاء (وسط بقیع) روبه‌روی حمام ابی‌قطیفه به خاک سپرده شده است». ولی ما به فرض درست بودن این سخن، توجیهی برای دفن او در آنجا نیافتیم. البته امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) به مکان قبر مادربزرگ خویش آگاه‌ترند.⁽³⁾

دختران رسول خدا (صلی الله علیه و آله)

در اینکه آیا رقیه، ام‌کلثوم و زینب،⁽¹⁾

ر. ک: الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 2، ص 129.

ابوالقاسم کوفی (متوفای 352 ه. ق) گفته است:

رقیه و زینب که همسران عثمان بودند، دختران پیامبر (صلی الله علیه و آله) یا فرزندان خدیجه نبودند و این شبهه که فرزندان پیامبرند، برای کسانی که از علم انساب شناخت کمی دارند، پیش آمده است.⁽³⁾

او همچنین گفته است:

درباره رقیه و زینب، روایت صحیحی از امامان اهل بیت (علیهم السلام) رسیده است بدین مضمون که خدیجه دختر خویلد، از طرف مادرش، خواهری به نام «هاله» داشت. مردی از بنی‌مخزوم با مادر او ازدواج کرده بود و هاله از آن مرد بود. پدر هاله که از دنیا رفت، مردی از بنی‌تمیم که نامش ابوهند بود با مادر هاله ازدواج کرد. حاصل این ازدواج، پسری به نام هند و دو دختر شد. ابوهند از دنیا رفت. پسرش بزرگ شده بود و دو دخترش کوچک بودند. در آن زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) با خدیجه ازدواج کرد. هاله، خواهر خدیجه، فقیر بود. ولی خدیجه ثروت فراوانی داشت. هند پسر بزرگ هاله، به بادیه و نزد اقوام و عشیره‌اش رفت. اما دو دختر کوچک نزد مادرشان هاله ماندند. از این‌رو خدیجه، هاله و دو دخترش را نزد خود برد و سرپرستی آنان را بر عهده گرفت.

گفتنی است هاله که واسطه ازدواج رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و خدیجه بود، کمی بعد از این ازدواج، از دنیا رفت و زینب و رقیه زیر نظر خدیجه و پیامبر (صلی الله علیه و آله) تربیت شدند. از آنجا که در سنت عرب جاهلی، هرکسی بچه یتیمی را بزرگ می‌کرد، آن یتیم به او منسوب می‌شد، بدین ترتیب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نیز پدر دو دختر ابوهند شناخته شد.⁽¹⁾

کتاب الاستغاثه، صص 80-82.

کراجکی (متوفای 449 ه. ق) گفته است:

دیدگاه‌ها درباره رقیه و زینب، همسران عثمان بن عفان مختلف است. برخی معتقدند آنها ربیبه‌های پیامبر (صلی الله علیه و آله) هستند و آن دو، دختران خدیجه از همسری غیر از پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌باشند. برخی دیگر معتقدند آن دو، دختران خواهر مادری خدیجه‌اند و خدیجه وقتی خواهرش از دنیا رفت، آن دو را سرپرستی کرد و پرورش داد. گفته شده است نام پدر آن دو هاله بوده است. اما برخی دیگر معتقدند آن دو، دختران پیامبرند.⁽²⁾

ابن شهر آشوب نوشته است: «در دو کتاب «الانوار» و «البدع» آمده است که رقیه و زینب، دختران هاله (خواهر خدیجه) بوده‌اند».⁽³⁾شیخ آل‌یاسین نیز نوشته است: «قول مشهور آن است که زینب، رقیه و ام‌کلثوم، دختران پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) هستند. ولی بررسی‌های تاریخی این سخن را تأیید نمی‌کند؛ چون آنها دختران خدیجه از همسر اولش می‌باشند».⁽⁴⁾اما علامه سید جعفر مرتضی این مطلب را نمی‌پذیرد و می‌گوید: «پژوهش‌ها بر این نکته تأکید دارد که آنها ربیبه‌های پیامبر (صلی الله علیه و آله) و خدیجه می‌باشند؛ نه

دختران پیامبر یا دختران خدیجه».⁽¹⁾

الصحیح من سیرة‌النبی الاعظم، ج 5، ص 273.

آنچه از تاریخ به‌دست می‌آید این است که رقیه و ام‌کلثوم همسران عثمان و زینب همسر ابوالعاص بوده‌اند.⁽²⁾از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است که عثمان بن عفان با ام‌کلثوم ازدواج کرد. ولی او قبل از زفاف از دنیا رفت و وقتی مسلمانان عازم جنگ بدر شدند، پیامبر (صلی الله علیه و آله) رقیه را به عقد او در آورد.⁽³⁾خبری نزدیک به این مضمون، در «قرب الاسناد»⁽⁴⁾آمده و در کلام ابن‌سعد⁽⁵⁾و ابن‌حجر⁽⁶⁾و دیگران نیز به آن تصریح شده است. با این بیان معلوم می شود که آنچه نسبت به ازدواج عثمان با زینب مطرح شده است صحیح به نظر نمی‌رسد. همانگونه که از نقل ابوالقاسم کوفی⁽⁷⁾و شیخ مفید⁽⁸⁾بر می‌آید و محقق شوشتری⁽⁹⁾نیز بر این مطلب تأکید کرده است.

همسران پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)

الطبقات الکبری، ج 8، ص 130؛ المنتخب من ذیل المذیل، ص 89؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 3، ص 240؛ الاصابه، ج 8، ص 146؛ السیرة النبویة، ج 4، صص 605 و 606؛ البدایة و النهایه، ج 5، صص 327 و 328؛ الجامع لاحکام القرآن، ج 14، ص 166؛ الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 11، ص 220.

2) (2) الطبقات الکبری، ج 8، صص 109 و 113؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 4، ص 24؛ اسد الغابه، ج 5، ص 465؛ عون المعبود 8، ص 338؛ البدایة و النهایه، ج 4، ص 169 و ج 7، ص 119؛ السیرة النبویة، ج 3، ص 284؛ حاشیة إعانة الطالبین، ج 3، ص 313.

3) (3) عیون الاثر، ج 2، ص 385؛ الطبقات الکبری، ج 8، ص 115؛ المنتخب من ذیل المذیل، ص 102؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 3، ص 206؛ الجامع لاحکام القرآن، ج 14، ص 166؛ سبل الهدی و الرشاد، ج 11، ص 206؛ الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 7، ص 61.

4) (4) الطبقات الکبری، ج 8، ص 129؛ مسند ابن راهویه، ج 4، ص 33؛ المنتخب من ذیل المذیل، ص 102؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 4، صص 29 و 50؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 3، ص 223؛ تحفة الاحوذی، ج 10، ص 267؛ سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 237.

5) (5) المعجم الکبیر، ج 23، صص 17 و 29؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 4، ص 4 و 6؛ مسند اسحاق بن راهویه، ج 2، صص 33 و 42؛ مسند عایشه، السجستانی، ص 90؛ شرح نهج البلاغه، ج 9، ص 191.

6) (6) المستدرک علی الصحیحین، ج 4، صص 39 و 40؛ البدایة و النهایه، ج 7، ص 85؛ السیرة النبویة، ج 4، ص 603.

7) (7) الجامع لاحکام القرآن، ج 14، ص 166؛ اعیان الشیعه، ج 7، ص 390.

عقیل بن ابوطالب

او برادر امام علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) می‌باشد و بیست سال از ایشان بزرگ‌تر بوده است. عقیل به انساب عرب آگاهی داشته است، قبر او در بقیع معروف و مشهور است.

عبدالله بن جعفر بن ابی طالب

عبدالله پسر جعفر طیار و همسر زینب کبرا، دختر امام علی (علیه السلام) است. شهید اول نوشته است: «در بقیع، قبر ابراهیم پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و عبدالله بن جعفر نیز زیارت می‌شود».⁽¹⁾

الدروس الشرعیه، ج 2، ص 20.

ام البنین

او فاطمه کلابیه، همسر امام علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) و مادر قمر بنی‌هاشم، حضرت عباس بن علی (علیه السلام) است.

مالک بن انس

وی فقیه اهل مدینه و یکی از پیشوایان مذاهب چهارگانه و صاحب کتاب «الموطأ» است.

نافع

در هویت او که آیا همان قاری مشهور است یا شخص دیگر، اختلاف‌نظر وجود دارد. سخاوی گفته است: «وی یا همان قاری مشهور است یا خادم پسر عمر بن خطاب».⁽²⁾

ابراهیم پسر پیامبر (صلی الله علیه و آله)

مادر او، ماریه قبطیه است. وی در کودکی از دنیا رفت و پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مرگ او بسیار غمگین شد.

گروهی از شهدای احد

تعدادی از شهدای جنگ احد به شهر مدینه منتقل شدند و در بقیع دفن گردیدند.

شهدای واقعه حرّه

این شهدا، گروهی از مسلمانان‌اند که در سال 62 ه. ق در زمان حکمرانی یزید بن معاویه به شهادت رسیدند. شیخ مرتضی انصاری می‌نویسد: «چیزی واضح‌تر و مشهورتر از کفر یزید نیست».⁽¹⁾

کتاب الطهاره، ج 2، ص 358.

حلیمه سعدیه

او مادر رضاعی پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌باشد که در کودکی به او شیر داده است.

ابوسعید خدری

وی از اصحاب پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) است.

محدوده جغرافیایی قبور بقیع

با آنکه ده‌ها هزار نفر از صحابه، تابعان، عالمان، صالحان، شهیدان، مؤمنان و مسلمانان دیگر در بقیع دفن شده‌اند، اما متاسفانه باید گفت تنها اندکی از آنان شناسایی شده‌اند.

هرچند پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) با قرار دادن سنگی به عنوان علامت بر قبر عثمان بن مظعون، وظیفه مسلمانان را در حفظ محل قبرها مشخص نمود، اما وهابیان تمامی آثار و علامت‌های قبور بقیع را ویران کردند. با این اوصاف، می‌توان در بقیع، قبوری را مشاهده کرد که برای مردم مدینه، نسل در نسل و برای پژوهشگران، به‌طور متواتر، آشنا و آشکار است. مانند قبور چهار امام معصوم (علیهم السلام) و نیز قبرهای دختران پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)،

همسران و عمه‌های ایشان و قبر فرزند پیامبر (صلی الله علیه و آله) و دیگران که ما محدوده آنها را بیان می‌کنیم. در اینجا به ترتیب، اسامی قبرهایی را که زائر به هنگام ورود از در غربی بقیع (مقابل مسجد نبوی) به آنها می‌رسد، می‌آوریم:

پس از ورود از درِ اصلی بقیع، در امتداد جنوب به سمت راست، قبور امامان اهل‌بیت (علیهم السلام) قرار دارد:

الف) قبر امام حسن مجتبی (علیه السلام)؛

ب) قبر امام زین العابدین (علیه السلام)؛

ج) قبر امام محمد باقر (علیه السلام)؛

د) قبر امام جعفر صادق (علیه السلام).⁽¹⁾

المصدر، ج 4، ص 31.

روبه‌روی در اصلی بقیع، حدود سی متر جلوتر، قبر دختران پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرار دارد.

در قسمت شمالی قبر دختران پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله)، یعنی درست در سمت چپ شخصی که مقابل قبر دختران پیامبر (صلی الله علیه و آله) ایستاده و در فاصله حدود هشت متری از آن، قبر همسران پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرار دارد.

در فاصله حدود پنج متری شمال قبر همسران پیامبر (صلی الله علیه و آله)، قبر این دو بزرگوار قرار دارد.

در جهت شرقی قبر عقیل بن ابی‌طالب و حدود ده متر دورتر، آنجا که راهروهای سیمانی جدیدالاحداث به یکدیگر می‌رسد، دو قبر وجود دارد: نخست: قبر مالک بن انس، امام مذهب مالکی؛ دوم: قبر نافع که همان شیخ القرّاء معروف است یا شخص دیگری است.

در بیست متری شرق قبر مالک، قبر ابراهیم پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) قرار دارد و احتمالاً قبر عثمان بن مظعون نیز آنجا باشد؛ زیرا پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) هنگام تعیین محل دفن ابراهیم، فرمود: او را به پیشینیان نیکوکارش (عثمان بن مظعون) ملحق کنید.

در فاصله حدود 75 متری قبر ابراهیم، قبور شهدای احد و واقعه حره قرار دارد. اکنون قبر آنها که با سنگ ساخته شده، به شکل مستطیل و در ارتفاع حداکثر یک متری قرار گرفته است.

اسماعیل در سن بیست سالگی و در زمان حیات پدر بزرگوارش (133 ه. ق) از دنیا رفته است. این مطلب را از «عمدة الطالب» به نقل از «ابوالقاسم بن جذاع» که از نسب‌شناسان مصری است آوردیم.⁽¹⁾

اعیان الشیعه، ج 3، ص 316.

قبر او اینک خارج از بقیع می‌باشد و خیابانی بین قبر او و بقیع، فاصله انداخته

است. شاید پیش از آنکه این خیابان احداث شود، قبر او داخل بقیع بوده است. وهابی‌ها در جریان تخریب مشاهد بقیع، گنبد و بارگاه باشکوهی را که بر قبر اسماعیل بود، ویران کردند.⁽¹⁾

منتخب التواریخ، محمدهاشم الخراسانی، ص 102.

شیخ مدنی گفته است: «قبر او بین حرم نبوی و بقیع واقع شده بود و من آن قبر را پیش از ویرانی دیده بودم».⁽²⁾گفته می‌شود آن قبر در ضلع جنوب غربی بقیع و خارج از آن بود و خیابانی به عرض پانزده متر، بین قبر و بقیع جدایی انداخته و با دیواری به ارتفاع سه متر احاطه شده بود. ساختمان «الشر شوره» یعنی همان ساختمان «مصلحة الموتی» در قسمت شرقی این قبر قرار دارد و البته در زمان توسعه شهری اخیر، جسد به داخل محوطه کنونی بقیع منتقل شده است.⁽³⁾نگارنده از برخی مردم شنیده است که اسماعیل پس از انتقال جسد اسماعیل به درون بقیع آن را در شرق قبور شهدای حره دفن کردند، و در آغاز علامتی داشت، اما بعدها وهابی‌ها چنان‌که شیوه آنهاست، هرگونه علامت و اثری از آن را از بین بردند.

گفته می‌شود قبر وی، شمال شرقی قبر عثمان بن عفان، یعنی شمال شرقی «حش کوکب» قرار دارد. معروف است که حش کوکب در ضلع شمالی قبر عثمان است.

سمت چپ درِ اصلی بقیع، در فاصله چهل متری به طرف شمال، چسبیده به دیوار بقیع، قبرهای صفیه و عاتکه، دختران عبدالمطلب و نیز قبر ام‌البنین همسر امام‌علی (علیه السلام) قرار دارد.

قبر او در شمال شرق بقیع و در راهی که به حره شرقی می‌رسد، واقع شده است.

قبر این صحابی، حدود پنجاه متری ضلع شمالی قبر عثمان بن عفان قرار دارد.

عثمان ابتدا در حش کوکب که خارج از بقیع بود، دفن گردید. اما معاویه آنجا را ملحق به بقیع کرد و اینک قبر او در 135 متری شمال شرقی قبور شهدای حره واقع شده است.⁽¹⁾

اندازه‌ها و فواصل قبور را از کتاب بقیع الغرقد نقل کرده‌ایم. ر. ک: صص 59-86.

ابن‌کثیر گفته است:

معاویه به قبر عثمان توجه خاص داشت و از این‌رو دیوار بین قبر او و بقیع را از میان برداشت. به مردم نیز دستور داد تا مرده‌های خود را اطراف او دفن کنند تا قبر او به قبور مسلمانان متصل شود.⁽²⁾

امامان بقیع (علیهم السلام)

1. امام حسن مجتبی (علیه السلام)

ابومحمد,⁽¹⁾

المقنعه، ص 464.

قرار دارد.⁽¹⁾

الارشاد، ج 2، ص 19؛ تاج الموالید، ص 27؛ مناقب آل ابی‌طالب، ج 3، ص 192؛ عمدة الطالب، ص 65؛ بحارالانوار، ج 44، صص 157 و 158؛ الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 7، ص 67.

«ابن‌عنبه» گفته است: «روز هفتم ولادتش، فاطمه (علیها السلام) او را در پارچه‌ای از حریر بهشتی که هدیه جبرئیل برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود، پیچید و نزد ایشان آورد. آن حضرت او را حسن نامید و گوسفندی برایش عقیقه کرد».⁽⁴⁾

فضیل بن مرزوق از عدی بن ثابت و او نیز از براء نقل کرده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره حسن (علیه السلام) فرمود: «خداوندا! من او را دوست دارم. تو نیز او را و دوستدارانش را دوست بدار». ترمذی این حدیث را صحیح دانسته است.⁽⁵⁾

همچنین در حدیث دیگری که ترمذی آن را صحیح دانسته، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرموده است: «حسن و حسین (علیهما السلام)، سرور جوانان اهل بهشت‌اند».⁽⁶⁾پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در حق او و برادرش امام‌حسین (علیه السلام) فرمود: «هرکه آن دو را دوست بدارد، مرا دوست داشته است و هرکه آن دو را خشمگین سازد؛ مرا خشمگین ساخته است».⁽⁷⁾همچنین پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«خداوندا من آن دو را دوست دارم، تو نیز آنها را دوست داشته باش».⁽¹⁾

فضائل الصحابه، ص 24.

نووی نوشته است: «مناقب او در صحیح بخاری و مسلم و دیگر منابع، فراوان و مشهور است».⁽²⁾ابن‌حجر عسقلانی گفته است: «فضایل او به شمار نیاید و ما در کتاب «الروضة الندیة» خلاصه‌ای از آن را آورده‌ایم».⁽³⁾

کلینی به سند خود از محمدبن مسلم نقل کرده است که شنیدم امام باقر (علیه السلام) می‌فرمود:

زمانی که رحلت حسن بن علی (علیه السلام) نزدیک شد، به حسین بن علی (علیه السلام) فرمود: «برادرم! تو را وصیت می‌کنم که بعد از وفاتم، مرا غسل و کفن نما و به‌سوی [قبر مطهر] رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ببر تا عهدم را با او تازه سازم. آن‌گاه مرا نزد [قبر] مادرم ببر. بعد مرا برگردان و در بقیع به خاک بسپار...».⁽⁴⁾

شیخ مفید نیز گفته است که «عبدالله بن ابراهیم» از «زیاد مخارقی» نقل کرده است:

وقتی وفات حسن بن علی (علیه السلام) فرا رسید، حسین بن علی (علیه السلام) را فرا خواند و فرمود: «ای برادر! اینک از تو جدا می‌شوم و به پروردگارم می‌پیوندم. به من سم نوشانده‌اند و اینک پاره‌های جگرم در طشت افتاده است. کسی را که به من سم نوشانده، می‌شناسم. در پیشگاه الهی از او شکایت خواهم کرد. پس به حقی که بر تو دارم، سوگندت می‌دهم که سخنی نگویی و منتظر چیزی باش که خداوند درباره من پیش می‌آورد. پس وقتی از دنیا رفتم، غسلم بده و کفنم کن و بر تابوتی بگذار و به‌سوی قبر جدم رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) ببر تا با او تجدید عهد نمایم.

پس مرا به سوی قبر جده‌ام فاطمه بنت اسد ببر و در آنجا دفن نما.

ای پسر مادرم! به زودی متوجه خواهی شد که مردم گمان می‌کنند تو می‌خواهی مرا نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دفن نمایی. از این‌رو سعی می‌کنند تو را از این کار باز دارند. ولی تو را به خدا سوگند می‌دهم که اجازه ندهی در این ماجرا خونی ریخته شود».⁽¹⁾

الارشاد، ج 2، ص 17؛ اعلام الوری، ج 1، ص 422 و نیز. ک: دلائل الامامة، صص 160-162؛ الهدایة الکبری، ص 186.

پس معلوم می‌شود که امام حسن مجتبی (علیه السلام) طبق وصیتش، در بقیع دفن شد⁽²⁾؛ چون می‌دانست که در غیر این صورت، چه اتفاق دردناکی خواهد افتاد⁽³⁾و چه کینه‌های پنهانی از افراد شرور، آشکار خواهد شد.⁽⁴⁾بدین‌سان ضعف سخن ابن‌کثیر⁽⁵⁾و دیگران⁽⁶⁾معلوم می‌شود که گفته‌اند حسن بن علی (علیه السلام) از حسین بن علی (علیه السلام) پیمان ستاند تا کنار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دفن گردد.

«محمد بن همام اسکافی» در «منتخب الانوار» آورده است:

زمانی که وفات حسن بن علی (علیه السلام) فرا رسید، برادرش حسین بن علی (علیه السلام) را خواست و گفت: ای برادرم! وقتی از دنیا رفتم و کارهایم را انجام دادی و تابوتم را مهیا ساختی، مرا به‌سوی قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ببر. اگر مانع تو نشدند،

همان‌جا مرا به خاک بسپار و اگر ممانعت کردند، سوگندت می‌دهم به پروردگار و به حق جدم پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مادرم که کلمه‌ای نگویی و مرا به بقیع برگردان و به خاک بسپار.⁽¹⁾

منتخب الانوار، ص 61.

ولی خبری را که پیش از این از کلینی و شیخ مفید نقل کردیم و بر طبق آن بردن پیکر مطهر امام مجتبی (علیه السلام) فقط برای تجدید عهد با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و مادرشان فاطمه زهرا بوده است و دفن در بقیع مورد وصیت بوده است. خبری قابل اعتماد است. همچنین شیخ مفید گفته است:

وقتی حسن بن علی (علیه السلام) از دنیا رفت، حسین بن علی (علیه السلام) غسل و کفنش نمود و بر تابوتی نهاد و به راه افتاد. مروان و یاران اموی‌اش تردید نداشتند که امام حسین (علیه السلام) برادرش را کنار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دفن می‌کند. بنابراین آماده مقابله شدند و هنگامی که حسین بن علی (علیه السلام) برای تجدید عهد به قبر جدش رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) نزدیک شد، در برابرشان ایستادند... نزدیک بود فتنه‌ای⁽²⁾

محمد بن همام کاتب اسکافی در منتخب الانوار، ص 61 روایت کرده است: «وقتی حسن بن علی (علیه السلام) از دنیا رفت، حسین بن علی (علیه السلام) او را تا قبر جدش به دوش کشید. مغیرة بن شعبه نزد عایشه آمد و گفت: حسن بن علی (علیه السلام) از دنیا رفت و حسین هم او را به طرف قبر جدش برده است؛ حال اگر او را در آنجا دفن نماید نام و یاد پدرت و عمر تا روز قیامت از میان می‌رود. عایشه پرسید: چه کنم؟ مغیره پاسخ داد: سوار قاطر من بشو و از دفن او در آنجا جلوگیری کن. عایشه چنین کرد و نزد قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) رفت. در آنجا با تشییع‌کنندگان مواجه شد و از دفن حسن‌بن علی (علیه السلام) کنار قبر پیامبر مکرم، ممانعت کرد. مردانی از بنی‌هاشم شمشیر کشیدند و گفتند او باید کنار جدش دفن شود. نزاع بالا گرفت که حسین (علیه السلام) فرمود: شما را به خدا سوگند می‌دهم ساکت باشید؛ چون برادرم به من وصیت کرده است. جماعت ساکت شدند و حسین بن علی (علیه السلام) جسد را بازگردانید و در بقیع دفن کرد».

مغیرة بن شعبه کسی است که امام حسن (علیه السلام) به او فرمود: «ای مغیره تو دشمن خدایی و قرآن را به گوشه‌ای انداخته‌ای و تکذیب‌کننده پیامبر اویی؛ تو زناکاری هستی که رجم تو واجب است و عادلان و پارسایان علیه تو شاهدند. پس رجم تو را به تأخیر انداختند و حق را با باطل عقب راندند. خدا برای تو عذابی دردناک و خواری و ذلت در زندگی دنیا را فراهم ساخته است و البته عذاب آخرت خوارکننده‌تر است. تو همانی که فاطمه دختر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را زدی و او را به خونریزی انداختی و فرزندش را سقط کردی و سخن پیامبر (صلی الله علیه و آله) را پایمال کردی؛ در حالی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او گفته بود: «فاطمه، تو سرور بانوان اهل بهشتی». به خدا سوگند! سرنوشت تو ای مغیره آتش است». ر. ک: الاحتجاج، ج 2، ص 40؛ بحار الانوار، ج 44، ص 83؛ مستدرکات علم الرجال، ج 7، ص 470.

بنی‌هاشم و بنی‌امیه برپا شود.⁽¹⁾

ر. ک: بشارة المصطفی، ص 418؛ امالی، الطوسی، ص 160؛ کتاب الفتن، ص 91؛ الجوهره، ص 32؛ کتاب الثقات، ج 3، ص 68؛ سیر اعلام النبلاء، ج 3، ص 279؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 13، صص 289، 290، 293؛ البدایة و النهایه، ج 8، ص 48؛ اعلام الوری، ج 1، ص 415؛ کشف الغمه، ج 2، ص 209. در کتاب الجوهره، ص 32 آمده است: «... نزاع بالا گرفت تا آنجا که بنی‌هاشم به همراه امام حسین (علیه السلام) و بنی‌امیه به همراه مروان سلاح برگرفتند. ولی سرانجام کار به آرامش کشید و ابوهریره که میان آنها بود گفت: به خدا سوگند! این ظلم است که نگذارند حسن (علیه السلام) در کنار جدش دفن شود». همچنین در کتاب الفتن، ص 91 نوشته شده است: «ابوحازم گفت: ابوهریره چنین گفت: به نظر تو اگر فرزند موسی پیامبر (علیه السلام) وصیت کرده بود که با پدرش دفن شود، و مانع آن می‌شدند، آیا در این صورت به او ظلم نکرده بودند؟ گفتم: آری. گفت: این فرزند رسول خداست که نمی‌گذارند او کنار پدرش دفن گردد».

امام حسین (علیه السلام) نیز فرمود:

به خدا سوگند! اگر نبود عهد حسن (علیه السلام) با من که خونی ریخته نشود، در آن

صورت می‌دانستید که چگونه شمشیرهای خداوند علیه شما به کار می‌افتاد. شما پیمان را نقض کرده و شرطهای ما را نادیده انگاشته‌اید.

سرانجام امام حسن (علیه السلام) در بقیع و در جوار فاطمه بنت اسد به خاک سپرده شد.⁽¹⁾

الارشاد، ج 2، صص 18 و 19؛ بحارالانوار، ج 44، ص 154.

خدا مروان را بکشد که گفت: «به خدا سوگند! نمی‌گذارم پسر ابوتراب کنار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دفن شود؛ حال آنکه عثمان در بقیع دفن شده است». به او گفتم: مروان! تقوا داشته باش و درباره علی جز به خیر حرفی مزن. قسم می‌خورم که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در آن روز (جنگ خیبر) گفت: «من پرچم را به دست کسی می‌دهم که خدا و رسولش او را دوست دارند و اهل فرار از میدان جنگ نیست».⁽⁴⁾گواهی می‌دهم که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) درباره حسن (علیه السلام) فرمود: «خدایا من دوستش دارم و دوستانش را نیز دوست دارم».⁽⁵⁾

مخفی نماند که مروان بن حکم در آن وقت حاکم مدینه بود⁽⁶⁾و یا عزل شده بود و این کار را برای خشنودی معاویه⁽⁷⁾و ریاست‌طلبی⁽⁸⁾انجام داد.

امام حسن (علیه السلام) با دسیسه معاویه و با هدف هموار کردن راه خلافت فرزندش یزید، مسموم شد و به شهادت رسید. ابو علی محمد بن همام اسکافی می‌نویسد:

[حسن بن علی (علیه السلام)] در سال پنجاه هجری، پس از گذشت ده سال از حکومت معاویه به شهادت رسید. این واقعه با دسیسه معاویه و به دست جعده دختر اشعث، همسر حسن بن علی (علیه السلام) صورت گرفت. معاویه برای این کار، یک زمین کشاورزی بسیار وسیع و نیز ده هزار دینار به او بخشید. در روایتی آمده است که به آن حضرت براده طلا خورانده شد که بر اثر آن، پاره‌های جگرش بیرون ریخت. امام حسن (علیه السلام) فرمود: «به من دو بار سم نوشانده‌اند و این بار سوم است». آن حضرت در قبرستان بقیع، در شهر مدینه دفن گردید.⁽¹⁾

منتخب الانوار، ص 60.

ابن‌حبان گفته است: «حسن بن علی بن ابی‌طالب (علیه السلام)... فرزند فاطمه زهرا (علیها السلام)، شبیه‌ترین مردم به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود. کنیه او ابومحمد است و بر اثر سمی که به او خورانده شد، جگرش پاره پاره گشت».⁽²⁾ابن‌عساکر از ابوسلیمان بن زبر روایت کرده است: «حسن بن علی (علیه السلام) در سال 49 ه. ق وفات کرد. به او سم نوشاندند و پاره‌های جگرش بیرون ریخت...».⁽³⁾

ابن شهراشوب نوشته است: «معاویه به جعده، دختر محمد اشعث کندی که دختر ام‌فروه (خواهر ابوبکر) نیز بود، ده هزار دینار و ده قطعه زمین اطراف سوراء و کوفه بخشید تا آنکه حسن بن علی (علیه السلام) را مسموم کند».⁽⁴⁾

در کشف الغمه آمده است:

وقتی معاویه می‌خواست برای یزید بیعت بگیرد، به جعده دختر اشعث بن قیس پیغام فرستاد که حسن بن علی (علیه السلام) را مسموم کند. پس یکصد هزار درهم برای او فرستاد و قول داد که او را به عقد پسرش یزید درآورد. جعده نیز سم را به او نوشانید.⁽¹⁾

ر. ک: التنبیه و الاشراف، المسعودی، ص 260؛ رجال الطوسی، ص 35؛ سبل الهدی و الرشاد، ج 11، ص 64؛ عمدة الطالب، ص 67.

در خبری آمده است: «قائم پس از علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) فرزندش حسن (علیه السلام) سیدجوانان و زینت جوانمردان می‌باشد. آن حضرت بر اثر سم وفات نمود و در مکانی پاک معروف به بقیع در مدینه به خاک سپرده شد».⁽³⁾

حاکم نیشابوری از ثعلبة بن ابی‌مالک نقل کرده است: «ما در روز وفات حسن بن علی (علیه السلام) حاضر بودیم و هنگامی که در بقیع به خاک سپرده شد، جمعیت بسیاری به‌طور فشرده در آنجا حضور داشت».⁽⁴⁾

نعیم بن حماد گفته است: «در روز دفن حسن بن علی (علیه السلام) کسی از بنی‌امیه جز خالد بن ولید بن عقبه حضور نداشت. او بنی‌هاشم را به خدا و قرابتش به پیامبر (صلی الله علیه و آله) سوگند داد تا به او راه دادند».⁽¹⁾

کتاب الفتن، ص 91.

ذهبی از «مساور سعدی» نقل کرده است: «در روز وفات حسن بن علی (علیه السلام)، ابوهریره را دیدم که در مسجدالنبی ایستاده بود و گریه می‌کرد و با صدای بلند می‌گفت: ای مردم! امروز محبوب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از دنیا رفت. پس گریه کنید».⁽²⁾

همچنین مساور روایت کرده است که مردم در تشییع حسن بن علی (علیه السلام) حاضر شدند تا جایی که از ازدحام جمعیت، جای خالی در بقیع نبود.⁽³⁾مردان و زنان تا هفت روز بر او گریه کردند. زنان بنی‌هاشم یک ماه بر او نوحه‌سرایی نمودند و تا یک سال عزادار او بودند.⁽⁴⁾

در روایتی چنین آمده است:

و اما حسن (علیه السلام)، فرزند و پسر من است. او از من است؛ روشنی چشمم، نور قلبم، میوه دلم و سرور جوانان اهل بهشت است. او حجت خدای تعالی بر امامان می‌باشد. فرمان او، فرمان من است و سخن او سخن من. هرکس پیروی‌اش کند، از من است و هرکس نافرمانی‌اش نماید، از من نیست. بعد از من چه ظلم‌هایی که بر او می‌رود تا سرانجام مظلومانه با سم کشته شود. در آن هنگام، فرشتگان الهی و حتی پرندگان آسمان و ماهیان دریا نیز بر او خواهند گریست.

پس هرکس بر او گریه کند، نابینا نمی‌شود در آن روزی که چشم‌ها نابینا می‌شوند و هرکس برای او غمگین شود، در آن روزی که دل‌ها غمگین است، دل او غمگین نخواهد شد و هرکه او را در بقیع زیارت کند، پایش بر صراط نلغزد در آن روزی که پاها بر آن می‌لغزد.⁽¹⁾

الفضائل، شاذان بن جبرئیل القمی، ص 10.

در کامل الزیارات آمده است:

محمد بن علی ابن حنفیه الحنفیه نزد قبر حسن بن علی (علیه السلام) می‌رفت و می‌گفت: «سلام بر تو ای باقی‌مانده مؤمنان و فرزند اولین مسلمان! و چرا چنین نگویم درحالی‌که تو زاده خانه هدایت هستی و هم‌پیمان تقوا و چهارمین از اهل کسا. دستان رحمت به تو غذا داده است. در دامان اسلام پرورش یافته و با شیر ایمان رشد و پرورش یافته‌ای. ازاین‌رو زندگی پاک و مرگی پاک داشتی. دل‌ها در فراق تو غمگین است. خداوند تو را رحمت نماید». آن‌گاه رو کرد به امام حسین (علیه السلام) و گفت: «ای ابا عبدالله الحسین، سلام و درود بر ابامحمد (حسن‌بن علی)».⁽²⁾

سخن را در اینجا با نقل فرازی از یکی از زیارت‌های جامعه به پایان می‌رسانیم:

«السلام علی الامام المعصوم و السبط المظلوم و المضطهد المسموم بدر النجوم و المودع بالبقیع ذی الشرف الرفیع السید الزکی و المهذّب التقی ابی محمد الحسن بن علی (علیه السلام)».⁽³⁾

سلام و درورد بر آن امام معصوم و نوه مظلوم پیامبر (صلی الله علیه و آله)، و آن امام ستمدیده و مسموم شده، که همانند قرص ماه شب چهارده در میان ستارگان می‌درخشد، و در

خاک پاک بقیع آرمیده است و از جایگاه والایی برخوردار است. همان سید و سرور پاک و آن امام خوش‌اخلاق و بی‌عیب و نقص، ابومحمد حسن بن علی (علیهما السلام).

2. امام علی بن الحسین زین العابدین (علیه السلام)

از جمله لقب‌های آن امام، زکی، زین‌العابدین، ذوالثفنات و امین می‌باشد.⁽¹⁾

کشف الغمه، ج 2، ص 317.

همچنین گفته شده است: «وی ام‌ولد و نام او غزاله است».⁽⁸⁾برخی نقل کرده‌اند: «نام مادر آن امام، بره دختر نوشجان است».⁽⁹⁾وفات ایشان در مدینه، در روز شنبه، دوازده شب مانده به پایان محرم⁽¹⁰⁾سال 95⁽¹¹⁾یا 94 هجری بوده است.⁽¹²⁾ایشان در آن زمان 57 سال

داشته است.⁽¹⁾

تهذیب الاحکام، ج 6، ص 77؛ تحریر الاحکام، ج 2، ص 122.

ذهبی، آن حضرت را چنین توصیف کرده است: «علی بن الحسین فرزند امام علی بن ابی‌طالب (علیه السلام)، آقا، پیشوا و زینت عبادت‌کنندگان است. او هاشمی، علوی و مدنی است».⁽⁶⁾

از ابن‌تیمیه با همه آن تعصب و دشمنی‌اش، نقل شده است: «علی بن الحسین (علیه السلام) زینت عبادت‌کنندگان و روشنی چشم اسلام است؛ زیرا او در عبادت، زهد، ورع و والایی اخلاق برجسته می‌باشد».⁽⁷⁾

زهری گفته است: «بیشترین همنشینی من با علی بن الحسین (علیه السلام) بود و من کسی را فقیه‌تر از او ندیدم».⁽⁸⁾همچنین گفته است: «هیچ فرد قریشی را برتر از علی بن

الحسین (علیه السلام) ندیدم».⁽¹⁾

الجوهرة فی نسب امام علی و آله، ص 51؛ مناقب اهل البیت، المولی حیدر الشیروانی، ص 255.

ابن‌سعد از «عبدالله بن ابی سلیمان» روایت کرده است:

هنگامی که علی بن الحسین (علیه السلام) نمازش را شروع می‌کرد، لرزش بدن او را فرا می‌گرفت. وقتی از علت آن پرسیدند، گفت: «شما چه می‌دانید که من در پیشگاه چه کسی ایستاده‌ام و با چه کسی مناجات می‌کنم».⁽³⁾

شیخ مفید از زرارة بن اعین روایت کرده است که سائلی در دل شب می‌گفت: «کجایند زاهدان در دنیا و مشتاقان به آخرت»؟! پس ندا دهنده‌ای از سمت بقیع ندا سر داد به گونه‌ای که صدایش شنیده می‌شد، اما قیافه‌اش قابل رؤیت نبود و می‌گفت: «علی‌بن الحسین (علیه السلام) چنین است».⁽⁴⁾

ذهبی از مالک نقل کرده است: «علی‌بن الحسین (علیه السلام) لباس احرام به تن کرد و پس از گفتن لبیک، بی‌هوش گردید و از ناقه‌اش فرو افتاد و سر او شکست... و به سبب عبادت‌های بسیار، به او زین‌العابدین می‌گفتند».⁽⁵⁾

«سفیان بن عیینه» نقل کرده است:

زمانی که علی بن الحسین (علیه السلام) برای حج احرام بست و سوار مرکبش شد، رنگ

رخساره‌اش زرد گردید و لرزشی در او افتاد و نتوانست لبیک بگوید. به او گفتند: «چرا لبیک نمی‌گویی»؟ گفت: «می‌ترسم بگویم لبیک و به من پاسخ دهند: لا لبیک...». پس وقتی که لبیک گفت، بی‌هوش گردید و از مرکبش به زمین افتاد و همواره تا پایان مراسم حج، حالش چنین بود.⁽¹⁾

تاریخ مدینة دمشق، ج 41، ص 378؛ تهذیب اکمال، ج 20، ص 390؛ سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 392؛ تهذیب التهذیب، ج 7، ص 269.

امام علی بن الحسین (علیه السلام) به دسیسه ولید بن عبدالملک بن مروان مسموم و شهید گردید.⁽²⁾ایشان در سال 95 هجری و در سن 57 سالگی در بقیع و کنار عمویش امام حسن مجتبی (علیه السلام) به خاک سپرده شد.⁽³⁾سال‌ها پیش از وفات آن حضرت، در روایتی به محل خاکسپاری ایشان چنین اشاره شده بود: «او در سرزمین طیبه (مدینه) و در جایی که به بقیع معروف است، به خاک سپرده خواهد شد».⁽⁴⁾

ابن‌سعد و سبط ابن الجوزی گفته‌اند: ایشان در سال 94 هجری رحلت کرد؛⁽⁵⁾سالی که به سال فقها معروف شد؛ چون فقیهان زیادی در آن سال مردند.⁽⁶⁾علی بن الحسین (علیه السلام) سرور فقها بود و در ابتدای این سال از دنیا رفت.⁽⁷⁾از حسین بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب (علیهم السلام) روایت شده است که گفت: «پدرم در سال 94 از دنیا رفت و ما در

بقیع بر او نماز خواندیم».⁽¹⁾

الطبقات الکبری، ج 5، ص 221؛ تاریخ مدینة دمشق، ج 41، ص 414؛ تهذیب الکمال، ج 20، ص 404؛ کشف الغمه، ج 2، ص 295.

3. امام محمّد باقر (علیه السلام)

آن حضرت، فرزند امام زین‌العابدین (علیه السلام) و شکافنده علم دین و علم اولین و آخرین است.⁽³⁾او امام پرهیزکاران و پنجمین امام شیعیان و حجت خدا بر اهل زمین بود. کنیه‌اش ابوجعفر و در سال 57 هجری در مدینه از مادری که کنیه‌اش ام‌عبدالله بود به دنیا آمد؛⁽⁴⁾او که نامش فاطمه بود،⁽⁵⁾دختر امام حسن بن علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) می‌باشد. در واقع محمد بن علی، اولین هاشمی است که از پدر و مادری هاشمی و علوی به دنیا آمده است⁽⁶⁾؛ یعنی او نخستین فرزند حاصل از ازدواج فرزندان امام حسن و امام‌حسین (علیهما السلام) می‌باشد.⁽⁷⁾

از القاب او باقرالعلوم، شاکر و هادی است.⁽⁸⁾دانش او گسترده و بردباری‌اش بسیار

بود.⁽¹⁾

المجدی فی الانصاب، ص 94.

ذهبی نیز گفته است:

ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن علی (علیه السلام)، علوی، فاطمی و مدنی است.... او بین علم و عمل، بزرگی و شرف و وثوق و وزانت، جمع کرد و شایسته خلافت بود. او یکی از امامان دوازده‌گانه شیعه امامیه و مورد تعظیم و احترام آنهاست. آنها وی را معصوم و آشنای کامل به دین می‌دانند... لقبش باقرالعلوم است که دانش‌ها را شکافته اصل و نهان آنها را می‌داند.⁽⁵⁾

قطب‌الدین راوندی نوشته است:

محمد بن علی (علیه السلام) پس از پدرانش، در علم دین و سنت و علوم قرآن و سایر دانش‌ها سرآمد مردمان بوده است. صحابه، بزرگان تابعان و فقها، علوم دین را از او روایت کرده‌اند و او در فضل و دانش، ضرب‌المثل بود.⁽¹⁾

الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 892.

زبیدی نیز گفته است:

او به سبب تبحر و توانایی‌اش در علم به باقر ملقب شده است. او علم را شکافته، ریشه‌اش را شناخته و فروعش را یافته و به دست آورده است.... پیامبر (صلی الله علیه و آله) به جابر بن عبدالله انصاری فرمود: تو پس از من زنده خواهی ماند و یکی از نوادگان مرا از نسل حسین (علیه السلام) ملاقات خواهی کرد. نام او محمد است، وی علم را می‌شکافد. هرگاه او را دیدی، سلام مرا به او برسان.⁽²⁾

ابن‌حجر می‌گوید: محمد بن علی (علیه السلام)، لقب باقر گرفته؛ زیرا علم را توسعه داده است.⁽³⁾

شیخ مفید از جابر نقل کرده است:

به ابوجعفر محمد بن علی (علیه السلام) عرض کردم: «شما به من حدیثی گفتید؛ سندش را نیز بگویید». حضرت فرمود: «آن را پدرم از جدم و او هم از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و او هم از جبرئیل (علیه السلام) و او نیز از خدای عزوجل برایم نقل نموده است و آنچه من به تو می‌گویم، با این اسناد است».⁽⁴⁾

راوندی نیز این روایت را با تفاوت اندکی نقل کرده است.⁽⁵⁾در مسند ابی‌حنیفه آمده است که شخصی گفت: «من هیچ مسئله‌ای را از جابر جعفی نپرسیدم، جز آنکه در پاسخ

آن، حدیثی می‌آورد و در آغاز آن می‌گفت: «مرا [محمد بن علی] وصی اوصیا و وارث علم پیامبران، چنین روایت کرد».⁽¹⁾

المناقب، ج 4، ص 180.

محمد بن مسلم گفته است: «من در محضر محمد بن علی (علیه السلام) سی هزار حدیث آموختم». همچنین گروهی از صحابه و بزرگان تابعان و فقهای مسلمانان از او حدیث نقل کرده‌اند؛ صحابه‌ای مانند جابر بن عبدالله انصاری و تابعانی همچون جابر بن یزید جعفی و کیسان سختانی صوفی و فقیهانی نظیر ابن‌مبارک، زهری، اوزاعی، ابوحنیفه، مالک، شافعی و زیاد بن منذر نهدی.⁽³⁾

در «حلیة الاولیاء» نقل شده که عبدالله بن عطاء مکی گفته است: «ما علما را نزد کسی همچون ابوجعفر (علیه السلام) کوچک ندیدیم. من حکم بن عیینه را با آن جاه و جلال و سن و سال دیدم که نزد او همانند کودکی بود که در محضر معلم درس می‌آموزد».⁽⁴⁾

از جابر بن عبدالله انصاری روایت شده است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «به زودی مردی از نسل مرا که همنام من و اخلاقش همچو من است، خواهی دید. او علم را خواهد شکافت».⁽⁵⁾

ابن‌عنبه درباره آن حضرت گفته است: «بردباری او بسیار و قدر و منزلتش معروف‌تر از آن است که به زبان آید».⁽⁶⁾کلینی نیز از ابوبصیر نقل کرده است که حضرت صادق (علیه السلام) فرمود:

مردی اطراف مدینه زندگی می‌کرده است. شبی در خواب می‌بیند که به او می‌گویند: «برو و بر ابوجعفر (علیه السلام) نماز بگزار؛ چون ملائکه او را در بقیع غسل می‌دهند». فردا آن مرد به مدینه می‌رود و می‌بیند ابوجعفر (علیه السلام) از دنیا رفته است.⁽¹⁾

الکافی، ج 8، ص 183؛ مدینة المعاجز، ج 5، ص 61؛ بحار الانوار، ج 46، ص 218 و ج 58، ص 183.

امام باقر (علیه السلام) در سال 114 ه. ق رحلت فرمود و در بقیع به خاک سپرده شد.⁽²⁾آن حضرت همانند پدرش با سم به شهادت رسید.⁽³⁾ابن‌بابویه گفته است: «امام باقر (علیه السلام) را ابراهیم بن ولید بن یزید مسموم ساخت».⁽⁴⁾در کافی آمده است: «آن حضرت کنار قبر پدرش علی بن الحسین (علیه السلام) در بقیع به خاک سپرده شد».⁽⁵⁾

4. امام جعفر صادق (علیه السلام)

اشاره

⁽⁶⁾ القاب آن حضرت، صادق، امام، عادل، صابر، فاضل و طاهر⁽⁷⁾است و کنیه‌اش ابوعبدالله می‌باشد. در روز دوشنبه، هفده ربیع الاول سال 83 ه. ق در مدینه دیده به جهان گشود⁽⁸⁾و در سن 65 سالگی، در ماه شوال 148 ه. ق، در مدینه رحلت نمود. مادر او فاطمه، معروف به ام‌فروه،⁽⁹⁾دختر قاسم بن محمد بن ابی‌بکر می‌باشد. مرقد آن امام در بقیع،⁽¹⁰⁾

کنار قبر پدر، و اجداد گرامی‌اش واقع شده است. در اخبار آمده است که این چهار امام در جوار مادربزرگ ارجمندشان، فاطمه بنت اسدبن هاشم بن عبدمناف دفن شده‌اند.⁽¹⁾

ر. ک: الکافی، ج 1، ص 472؛ تهذیب الاحکام، ج 6، ص 78؛ الارشاد، ج 2، ص 179؛ تحریر الاحکام، ج 2، ص 123؛ منتهی المطلب، ج 2، ص 893؛ بحار الانوار، ج 47، صص 1، 3، 5 و 6.

در روایتی نیز آمده است: «پیشوای پس از او (امام باقر (علیه السلام))، امام صادق (علیه السلام) می‌باشد. او راستگو و در گفتار، حکیم است و آشکارکننده معجزه‌ها و چراغ امت است. وی در مدینه رحلت کرده و مزارش در بقیع است».⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام)، حجت خدا در زمین بود و زبان از بیان همه ابعاد شخصیتی او ناتوان است. ابن‌داود حلی چه زیبا گفته است: «کتاب‌ها گنجایش ذکر مناقب او را ندارد و ادب اقتضا می‌کند که در توصیف او لب فرو بندیم و خاموش بمانیم».⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام) در نگاه چهره ها

ما در اینجا، گفتارهای واقع‌بینانه برخی از دانشمندان را درباره حضرت امام‌صادق (علیه السلام) می‌آوریم تا با این امام شیعیان بیشتر آشنا شویم:

زید بن علی بن الحسین (شهادت 120 ه. ق)

ایشان می‌گوید:

در هر زمانی، مردی از ما اهل بیت (علیهم السلام)، مردم را به‌سوی خدا فرا می‌خواند و هم‌اکنون حجت زمان ما، پسر برادرم جعفر بن محمد (علیه السلام) است. هرکس از وی پیروی کند، گمراه نمی‌شود و هرکه با او مخالفت نماید، هدایت نمی‌شود.⁽⁴⁾

ابن ابی‌لیلی (متوفای 148 ه. ق)

وی می‌گوید:

نوح بن دراج از ابن ابی‌لیلی پرسید: «آیا سخنی گفته‌ای یا قضاوتی کرده‌ای که بعدها به سبب سخن شخص دیگری، از آن برگشته باشی»؟ پاسخ داد: «خیر؛ مگر یک نفر» پرسید: «چه کسی»؟ گفت: «جعفر بن محمد (علیه السلام)».⁽¹⁾

تهذیب الاحکام، ج 6، ص 292؛ المناقب، ج 4، ص 249؛ بحار الانوار، ج 47، ص 29.

ابوحنیفه (متوفای 150 ه. ق)

وی می‌گوید: «من فقیه‌تر از جعفر بن محمد (علیه السلام) ندیده‌ام».⁽²⁾ذهبی نیز از حسن بن زیاد نقل کرده است:

از ابوحنیفه پرسیدند: «چه کسی را فقیه‌تر یافتی»؟ پاسخ داد که من کسی را فقیه‌تر از جعفر بن محمد (علیه السلام) ندیدم؛ زیرا روزی که منصور، خلیفه عباسی، او را به «حیره» فرا خواند، به من گفت: «ای ابوحنیفه! مردم بسیار شیفته جعفر بن محمد شده‌اند. تعدادی سؤال مشکل آماده کن (تا ابهت او را بشکنیم). من چهل سؤال مشکل آماده کردم و نزد منصور رفتم. جعفر (علیه السلام)، طرف راست او نشسته بود. وقتی آن دو را دیدم، بیش از منصور، هیبت و عظمت جعفر (علیه السلام) مرا گرفت. سلام کردم و از منصور رخصت خواستم و نشستم. منصور رو به جعفر (علیه السلام) کرد و گفت: «ای اباعبدالله او را می‌شناسی»؟ پاسخ داد: «آری. او ابوحنیفه است و

پیش از این نزد ما آمده است». منصور گفت: «ای ابوحنیفه سؤالات خود را با اباعبدالله مطرح کن». پس من شروع به سؤال کردم. او در پاسخ هر مسئله‌ای می‌گفت: نظر شما این‌گونه است و نظر علمای اهل مدینه آن‌گونه. ولی نظر ما این است؛ گاهی نظرش موافق ما بود، گاهی موافق علمای مدینه و گاهی نیز با هر دوی ما مخالف بود. تا آنکه تمام چهل مسئله را پرسیدم و هیچ‌یک را بدون پاسخ رها نکرد. آن‌گاه ابوحنیفه گفت: «آیا چنین روایت نشده است که عالم‌ترین مردم، داناترین آنها به اختلاف نظرهاست».⁽¹⁾

سیر اعلام النبلاء، ج 6، ص 257.

همچنین از او نقل شده است که گفت: «اگر نبود آن دو سالی که محضر جعفر بن محمد (علیه السلام) شاگردی کردم، به یقین هلاک شده بودم».⁽²⁾

سفیان ثوری (متوفای 161 ه. ق)

او درباره امام صادق (علیه السلام) گفته است: «خدا داناتر است که رسالتش را در کجا قرار دهد».⁽³⁾

مالک بن انس (متوفای 179 ه. ق)

وی می‌گوید:

چشمی ندیده، گوشی نشنیده و بر قلب بشری نگذشته است کسی از نظر علم، عبادت و تقوا از جعفر بن محمد (علیه السلام) بالاتر باشد.⁽⁴⁾مدتی که به محضرش

رفت‌وآمد می‌کردم، او را جز در این سه حال ندیدم: یا نمازگزار یا روزه‌دار یا تلاوت‌کننده قرآن بود و ندیدم جز در حال طهارت سخنی بگوید.⁽¹⁾

تهذیب التهذیب، ج 2، ص 89.

جابر بن حیان⁽²⁾(متوفای 200 ه. ق)

وی می‌گوید:⁽³⁾«اگر علم و دانش آقایم (امام صادق (علیه السلام)) که درود خدا بر او باد، نبود، هرگز به یک حرف از این علوم دست پیدا نمی‌کردم».⁽⁴⁾

عمرو بن ابی‌المقدام

وی می‌گوید: «وقتی جعفر بن محمد (علیه السلام) را دیدم دانستم که او از نسل پیامبران است».⁽⁵⁾

محمد بن ادریس شافعی⁽⁶⁾(متوفای 204 ه. ق)

اسحاق بن راهویه می‌گوید: «از شافعی پرسیدم جعفر بن محمد (علیه السلام)، نزد تو چگونه است»؟ پاسخ داد: «ثقه و مورد اعتماد».⁽⁷⁾

ابوحاتم رازی (متوفای 277 ه. ق)

وی از پدرش نقل کرده است: «جعفر بن محمد (علیه السلام)، مورد وثوق است و نباید درباره او جست‌وجو و کنجکاوی نمود».⁽¹⁾

الجرح و التعدیل، ج 2، ص 487؛ تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 166؛ تاریخ الإسلام، ص 89؛ تهذیب التهذیب، ج 2، ص 88؛ الوافی بالوفیات، ج 11، ص 177.

جاحظ (متوفای 250 یا 255 ه. ق)

او می‌گوید: «جعفر بن محمد (علیه السلام) کسی است که فقه و دانش او، دنیا را پر کرده است».⁽²⁾

ابوزرعه (متوفای 264 یا 281 ه. ق)

عبدالرحمان می‌گوید:

شنیدم که از ابوزرعه درباره جعفر [صادق (علیه السلام)] و پدرش و سهیل بن ابی‌صالح و پدرش و علاء و پدرش سؤال شد که حدیث کدام‌یک صحیح‌تر است؟ پاسخ داد: «جعفر (علیه السلام) با دیگران قابل مقایسه نیست». منظور او این بود که جعفر (علیه السلام) از همه ابعاد از آنها بالاتر است.⁽³⁾

ابن‌الواضح، نویسنده مشهور دوره عباسی (متوفای بعد از 292 ه. ق)

ابن‌الواضح معروف به یعقوبی، درباره اباعبدالله جعفر بن محمد (علیه السلام) نوشته است: «او برترین مردم و آگاه‌ترین آنها به دین خدا بود و راویان، روایت‌های خود را از او شنیده‌اند. آنان هنگام نقل روایت می‌گفتند: «عالم» به ما چنین روایت کرد».⁽⁴⁾

ابوحاتم محمد بن حبان (متوفای 354 ه. ق)

وی می‌گوید: «جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) از لحاظ فقاهت، دانش و فضل از بزرگان اهل بیت است. کنیه‌اش ابوعبدالله می‌باشد و از پدرش روایت کرده است».⁽¹⁾

کتاب الثقات، ج 6، ص 131.

ابن عدی (متوفای 365 ه. ق)

وی می‌گوید: «از جعفر (علیه السلام) روایت‌ها و نسخه‌هایی باقی مانده است و همچنان‌که یحیی بن معین گفته است، او مورد وثوق می‌باشد».⁽²⁾

حاکم نیشابوری (متوفای 405 ه. ق)

وی می‌گوید: «صحیح‌ترین طریق روایت، روایاتی است که از جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب (علیهم السلام) از پدر، از پدربزرگ، از علی (علیه السلام) نقل شده باشد. البته در صورتی که روایت‌کننده از جعفر (علیه السلام)، مورد وثوق باشد».⁽³⁾

عبدالله بن اسعد بن علی یافعی یمانی

وی که در حرمین شریفین اقامت گزیده بود، می‌گوید: «جعفر صادق (علیه السلام)، علمی گسترده داشت و بسیار بردبار بود و فضایل و آثار وی بی‌شمار است».⁽⁴⁾

ابوعبدالرحمان سلمی نیشابوری (متوفای 412 ه. ق)

وی می‌گوید:

جعفر صادق (علیه السلام) بر تمام معاصران خود از اهل بیت، برتری داشت. او علمی جوشان داشت و به دنیا، بسیار بی‌رغبت بود. از خواسته‌های نفس به‌طور کامل پرهیز می‌نمود و مؤدب به گفتار حکیمانه بود.⁽¹⁾

همان، ص 160.

شیخ مفید (متوفای 413 ه. ق)

وی می‌گوید: «دلایل روشنی بر امامت آن حضرت وجود داشت؛ به اندازه‌ای که دل‌ها را چیره او می‌کرد و مخالفان از شبهه‌افکنی درباره آن گنگ و ناتوان بودند».⁽²⁾

ابونعیم اصفهانی (متوفای 430 ه. ق)

وی می‌گوید: «امام ناطق و پیشوای سابق، جعفر صادق (علیه السلام)، اهل عبادت و خشیت به درگاه پروردگار بود. او عزلت و خشوع را برگزید و از ریاست‌طلبی و جمع کردن مال نهی می‌نمود».⁽³⁾

ابونعیم فهرستی از پیشوایان و بزرگان حدیث را که از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت نقل کرده‌اند، آورده است؛ افرادی همچون مالک بن انس، شعبة بن حجاج، سفیان ثوری، ابن‌جریح، عبدالله بن عمرو، روح بن قاسم، سفیان بن عیینه، سلیمان بن بلال، اسماعیل بن جعفر، حاتم بن اسماعیل، عبدالعزیز بن مختار، وهب بن خالد، ابراهیم‌بن طهمان، مالک، شافعی، حسن بن صالح، ابو ایوب سجستانی، عمرو بن دینار و احمد بن حنبل.⁽⁴⁾

مقدسی معروف به ابن قیسرانی شیبانی (متوفای 507 ه. ق)

وی می‌گوید: «جعفر بن محمد صادق (علیه السلام)... از بزرگان اهل بیت بود».⁽⁵⁾

شهرستانی (متوفای 548 ه. ق)

وی می‌گوید: «جعفر بن محمد (علیه السلام) علمی جوشان در مسائل دینی داشت و به دنیا بسیار بی‌رغبت بود و پرهیز کامل از خواسته‌های نفس داشت و به‌طور کامل مؤدب به گفتار حکیمانه بود».⁽¹⁾

الملل و النحل، ج 1، ص 147.

سمعانی (متوفای 562 ه. ق)

وی می‌گوید: «جعفر بن محمد (علیه السلام) را به علت صداقت در گفتارش صادق گفته‌اند».⁽²⁾

ابن شهراشوب (متوفای 588 ه. ق)

وی می‌گوید:

علومی که از او نقل شده، از هیچ شخص دیگری نقل نشده است. عالمان حدیث، نام چهار هزار نفر از راویان مورد وثوق را که با توجه به اختلاف در آراء، از وی نقل حدیث کرده‌اند، جمع‌آوری نموده‌اند. «ابن‌عقده» در کتاب «الرجال»، از آن راویان نام برده است.⁽³⁾

ابن جوزی (متوفای 597 ه. ق)

او می‌گوید: «اباعبدالله جعفر بن محمد (علیه السلام)... عالم، زاهد و عابد بود».⁽⁴⁾

کمال الدین محمد بن طلحه شافعی (متوفای 652 ه. ق)

وی می‌گوید:

جعفر بن محمد (علیه السلام) از بزرگان اهل بیت و از سادات آنهاست. او دارای دانش

فراوان، عبادت بسیار، ذکر پیاپی و زهدی آشکار بود. وی قرآن زیاد تلاوت می‌نمود و در معانی آن بسیار تأمل می‌کرد و از اقیانوس قرآن، جواهرش را استخراج و عجایبش را استنتاج می‌نمود.

او اوقات شبانه‌روزش را به انواع طاعات الهی تقسیم کرده بود تا به محاسبه نفس خود بپردازد. دیدن او یاد آخرت را در دل زنده می‌ساخت و شنیدن سخنش باعث بی‌رغبتی به دنیا می‌گردید و پیروی از هدایت او، انسان را به بهشت رهنمون می‌کرد. نور چهره‌اش گواهی می‌داد که او از نسل پیامبر (صلی الله علیه و آله) است و پاکی رفتارش شهادت می‌داد که او از فرزندان خاندان رسالت است. بزرگانی همچون یحیی بن سعید انصاری، ابن‌جریح، مالک بن انس، ثوری، ابن‌عیینه، ابوحنیفه، شعبه، ایوب سجستانی و دیگران از او حدیث نقل کرده‌اند و از محضر ایشان کسب فیض نموده و گفته‌اند که شاگردی آنان نزد جعفر بن محمد (علیه السلام)، به آنها شرافت و فضیلت بخشیده است.

البته مناقب و اوصاف جعفر بن محمد (علیه السلام) به شمارش نیاید و فهم‌های بیدار و بینا در بزرگی او سرگشته‌اند؛ تا آنجا که بر اثر تقوا، علوم فراوانی به او داده شده است؛ به‌طوری که بسیاری از احکامی را که نمی‌توان به علل و اسباب آنها دست یافت یا دانش‌هایی را که نمی‌توان به حکم آنها احاطه یافت، به جعفر بن محمد (علیه السلام) نسبت می‌دهند.