ابواب رحمت

مشخصات کتاب

بسم الله الرحمن الرحیم

سرشناسه : نمازی شاهرودی، علی، 1293 - 1363.

Namazi Shahrood, Ali

عنوان و نام پديدآور : ابواب رحمت/ علی نمازی‌شاهرودی؛ تحقیق سعید کمالی؛ ویراستار محمد ربانی.

مشخصات نشر : مشهد : انتشارات ولایت، 1399.

مشخصات ظاهری : 442 ص.

فروست : مجموعه آثار؛6.

شابک : 480000 ریال‌978-622-95484-8-6 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

موضوع : اسلام -- مطالب گونه‌گون

موضوع : Islam -- Miscellanea

شناسه افزوده : کمالی، سعید، 1357-ة

رده بندی کنگره : BP11

رده بندی دیویی : 297/02

شماره کتابشناسی ملی : 7426748

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى عَلِیِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا الْمُرْتَضَى الْإِمَامِ التَّقِیِّ النَّقِیِ وَ حُجَّتِکَ عَلَى مَنْ فَوْقَ الْأَرْضِ وَ مَنْ تَحْتَ الثَّرَى الصِّدِّیقِ صَلاَةً کَثِیرَةً تَامَّةً زَاکِیَةً مُتَوَاصِلَةً مُتَوَاتِرَةً مُتَرَادِفَةً كَأَفْضَلِ مَا صَلَّيْتَ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَوْلِيَائِكَ برحمتک یا ارحم الراحمین

ابواب رحمت

علامه حاج شيخ علی نمازی شاهرودی(رحمة الله علیه)

تحقیق

سعید کمالی

نام كتاب: ابواب رحمت

مؤلف: آیت الله علامه حاج شيخ علی نمازی شاهرودی(رحمة الله علیه)

تحقيق: سعید کمالی

ويراستار: محمد ربانی

نوبت چاپ: اول (ناشر)

تاریخ چاپ: 1399ش _ 1442ق

تيراژ: 1500 نسخه

چاپخانه: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

ناشر: انتشارات ولایت

شابك: 6_8_95484_622_978

مراکز پخش:

مشهد، انتشارات ولایت، تلفن: 09151576003

مشهد، کتابفروشی طالبیان، خیابان آخوند خراسانی 1/20، جنب مسجد الزهراء(علیهاالسلام) تلفن: 38555947 _ 051

قم، خیابان معلم، انتشارات دارالتفسیر، تلفن: 7744212 _ 0251

تهران، خیابان شریعتی، روبروی ملک، خیابان شبستری، خیابان ادیبی، پلاک 26، انتشارات نبأ، تلفن: 75504683 _ 021

قیمت : 48000 تومان

بسم الله الرحمن الرحیم

<اُدْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَة>

علم و معرفت بزرگ‌ترین و بهترین نعمت الهی است که خداوند متعال آن را به بندگان صالح خویش عطا می‌فرماید و آن‌ها را در مسیر عبودیت و کمال بندگی به‌سوی خود با آن یاری می‌دهد. برترین مباهات بندگان خدا نیز، برخورداری از این نعمت گرانسنگ است. عالمان ربانی و عارفان حقیقی کسانی هستند که در راه بندگی خدا همواره پیامبران الهی و امامان معصوم _ صلوات الله علیهم اجمعین _ را چراغ راه خویش قرار داده و هیچ گاه از سلوک طریق علمی و عملی آنان احساس خستگی به خود راه نداده‌اند و از هر طریق دیگری غیر از راه امامان(علیهم السلام) دوری و بیزاری جسته‌اند.

مؤسسۀ عالم آل محمد(علیه السلام)با هدف احیای آثار چنین بزرگانی، که در طول تاریخ تشیع همواره مدافع و پشتیبان معارف اصیل وحیانی و علوم راستین اهل بیت(علیهم السلام)بوده‌اند، سامان یافته است و امید دارد با توجهات خاص حضرات معصومین(علیهم السلام)توفیق احیای آثار ارزشمند آن بزرگان را بیابد.

«اللّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَ عَلى آبائِهِ فی هذِهِ السّاعَةِ وَ فی کُلِّ ساعَةٍ وَلِیّاً وَ حافِظاً وَ قائِدا وَ ناصِراً وَ دَلیلاً وَ عَیْناً حَتّى تُسْکِنَهُ أَرْضَک طَوْعاً وَ تُمَتِّعَهُ فیها طَویلاً»

فهرست مطالب

مقدمه تحقیق. 11

مقدمه 17

تذکر به معرفت فطرى. 17

نقش پیامبران در تذکر به معرفت فطرى. 19

تذکر پیامبران به احکام عقل. 20

احکام عقل و حجیت آن. 21

تذکر به ذات مقدس صانع. 24

تذکر به حکمت خلقت. 26

اهمیت تقوا 29

تفسیر تقوا و صفت متقی. 31

باب اول: اعتقاد به ولایت امیرالمؤمنین و ائمه طاهرین(علیهم السلام)/ 35

صفات پروردگار. 37

خلقت نورانی اهل بیت(علیهم السلام)38

صفاتى چند از امام( علیه السلام )و عظمت مقام آنان. 39

نفوذ اراده پیغمبر و ائمه(علیهم السلام)در موجودات. 42

نفوذ اراده امیرالمؤمنین(علیه السلام)در موجودات. 43

نفوذ اراده حضرت مجتبى(علیه السلام)در مخلوقات. 45

نفوذ اراده سیدالشهدا(علیه السلام)در موجودات. 45

نفوذ اراده امام سجاد(علیه السلام)در خلایق. 46

نفوذ اراده امام باقر(علیه السلام) در خلایق. 48

نفوذ اراده امام صادق(علیه السلام)در ممکنات. 49

نفوذ اراده امام کاظم(علیه السلام)در مخلوقات. 50

نفوذ اراده امام رضا(علیه السلام)در مخلوقات. 51

نفوذ اراده امام جواد(علیه السلام)در ممکنات. 52

نفوذ اراده امام هادى(علیه السلام)در خلایق. 52

نفوذ اراده امام عسکرى(علیه السلام)در مقدورات. 53

72 حرف اسم اعظم نزد پیامبر و ائمه(علیهم السلام)است. 54

تمام کتب و آثار انبیا نزد ائمه(علیهم السلام)است. 55

علوم ملائکه و أنبیاء و آثار آنان نزد ائمه(علیهم السلام)جمع است. 56

علم رسول اللّه و ائمه(علیهم السلام)زیاد مى‌شود 57

قرآن کتاب مبین است. 62

امام(علیه السلام) کتاب مبین ناطق است. 65

چند روایت در احاطه علم امام 67

ولایت ائمه(علیهم السلام) 69

عرضه شدن ولایت ائمه(علیهم السلام)بر مخلوقات. 70

امام(علیه السلام) اعظم آیات الهى و اسماء حُسنى مى‌باشد 72

توسل انبیا به محمد و آل محمد(علیهم السلام) 73

توسل حضرت موسی به محمد و آل محمد(علیهم السلام)74

توسل بنی‌اسرائیل به محمد و آل محمد(علیهم السلام)75

توسل قریش به پیامبر اسلام(صلی الله علیه و اله وسلم)قبل از ظهور. 82

توسل کفار به محمد و آل محمد(علیهم السلام)82

توسل عمار. 83

بعضی دیگر از اوصاف و شؤون ائمه(علیهم السلام)84

وجوب ولایت و فوائد آن. 90

اسلام بر پنج چیز بنا شده 92

باب دوم: فلسفه و فضیلت نماز و اجزای آن / 93

فصل اول: وجوب نماز. 95

فصل دوم: حرمت تضییع نماز و استخفاف به آن. 97

فصل سوم: فضیلت و شرافت و فواید نماز. 103

فصل چهارم: فضیلت و شرافت حضور قلب در نماز. 111

فصل پنجم: فضیلت اجزای نماز. 115

فصل ششم: در آداب نماز و وصف تمام آن از اول تا آخر. 201

فصل هفتم: فضیلت تعقیب نماز. 207

تعقیبات مختصه 212

فصل هشتم: سجده شکر. 217

فصل نهم: فضیلت و ثواب نماز جماعت. 219

فصل دهم: نمازهای مستحبی در هر شب و روز هفته 223

باب سوم: انفاق / 237

فصل اول: وجوب زکات، عذاب مانع الزکات. 243

زکات فطره 246

فصل دوم: وجوب خمس.. 247

فصل سوم: حرمت حبس حقوق مردم 249

فصل چهارم: فضیلت و شرافت قرض دادن. 251

فصل پنجم: فضیلت صدقه و اقسام آن. 253

فصل ششم: صله رحم و فضیلت و ثواب آن و حرمت قطع رحم 257

فصل هفتم: فضیلت و ثواب اطعام مؤمن. 261

فصل هشتم: اعانت ضعیف.. 263

فصل نهم: فضیلت و شرافت تعلیم کارهای خیر. 265

باب چهارم: فلسفه و احکام روزه / 269

فصل اول: وجوب روزه و عذاب تارک آن. 271

فصل دوم: فضیلت و شرافت روزه ماه مبارک رمضان. 273

فصل سوم: فضیلت ماه مبارک رمضان. 275

فصل چهارم: فضیلت شب قدر و تعیین آن. 281

فصل پنجم: آداب روزه‌دار. 289

فصل ششم: در ثواب و فضیلت افطار دادن به مؤمن روزه‌دار در ماه رمضان. 293

باب پنجم: اسرار حج و مسائل آن / 295

فصل اول: وجوب حج. 297

فصل دوم: فضیلت و شرافت حج و عمره 301

فصل سوم: خلقت کعبه و حقیقت حجرالاسود و تاریخ خانه کعبه و 315

فصل چهارم: حج ملائکه و حضرت آدم و پیامبران(علیهم السلام)325

فصل پنجم: بیان کیفیت حج و مناسک آن. 329

باب ششم: توبه / 345

باب هفتم: احادیث مَنْ بَلَغْ / 357

باب هشتم: نیت کارهای خیر و آرزو کردن آن/ 361

باب نهم: صبر / 369

باب دهم:اصلاح ذاتُ البَین / 375

باب یازدهم: خوش گمانی به خدا / 379

باب دوازدهم: خوف از خدا / 385

باب سیزدهم:احسان به والدین / 391

باب چهاردهم: امر به معروف و نهی از منکر/ 403

فهرست­ها 417

فهرست آيات کریمه 419

فهرست روایات شریفه 429

فهرست منابع. 433

چکیده 444

بيان مؤسسه 447

مقدمه تحقیق

بسم الله الرحمن الرحیم

دين مجموعه­ای از اعتقادات و احكام و اخلاق می باشد كه هر كدام از اين امور مانند يک ستون برای دين هستند، كه با نبود هر يك از آن ها خلاء در دين فرد مشاهده می شود؛ بنابراین با توجه به اهميت مسائل اعتقادی که سرآمد دین میباشد،كه شارع مقدس بر پايه و استحكام اصلی آن در دين تاكيد می كند_ و بر اساس آن چه که از وجود مبارک امام صادق(علیه السلام)به ما رسیده که:

إِنَّ أَسَاسَ الدِّينِ التَّوْحِيد...؛⁽¹⁾

همانا پایه دین توحید است... .

بر آن شدیم که بگوییم چنان كه فطرت بشر بر توحيد است؛ يك انسان وارسته و معتقد، فطرتش آگاه به احكام و اخلاقياتی كه خداوند از او خواسته است، می باشد و آن چه كه شارع مقدس بيان كرده است را با فطرتش هماهنگ می­بيند، لذاست كه قلب هايی كه متوجه الله هستند همچنان كه از سكون و آرامش خاصی برخوردارند از تعبد به فروعات دين و آداب اخلاقی نيز بهره­مندند.

اين كتاب كه با نام «ابواب رحمت» مزين شده، نمونه ای از بروز دادن يك دوره فشرده از دين (اعتقادات و احكام و اخلاق) است كه پرتو رحمت الهی دربردارنده چنين شخصی كه عامل به روايات معصومين(علیهم السلام)میباشد، خواهد بود.

شرح حال مؤلف

*شرح حال مؤلف⁽¹⁾

آيت الله حاج شيخ علی نمازی شاهرودی در سال 1333 هجری قمری و در خانواده ای مذهبی و اهل علم به دنيا آمد. پدر ايشان مرحوم حاج شيخ محمد‌بن‌اسماعيل نمازی شاهرودی از علمای به‌نام شاهرود بود که اجازه اجتهاد خود را از مرحوم سيد ابوالحسن اصفهانی و مرحوم فيروزآبادی گرفته بود و تأليفات سودمندی از ايشان به يادگار مانده است.

مرحوم حاج شيخ علی نمازی که از استعداد بی‌نظير و پشتکار خستگی‌ناپذيری برخوردار بود، از کودکی نزد پدر و ديگر اساتيد آن سامان به تحصيل

سطوح همت گماشت و در نوجوانی افزون بر گذراندن سطوح عالی، حافظ قرآن نيز گشت.

ايشان پس از فراگيری سطوح مقدماتی و عالی در شاهرود، رهسپار حوزه پربرکت آن زمان خراسان در مشهد شد و از محضر عالمان بزرگ آن ديار بهره‌مند گرديد.

مهم‌ترين ويژگی تحصيلی مرحوم حاج شيخ علی نمازی، کسب فيض از محضر مرحوم آيت الله ميرزا مهدی اصفهانی در فقه، اصول و معارف بوده است. ايشان تا زمان رحلت اين استاد برجسته مدت پانزده سال کمال استفاده را از محضر وی می­نمايد و ضمن آشنايی کامل با مبانی معارفی، فقهی و اصولی ايشان به ترويج اين مبانی همت می‌گمارد.

پس از رحلت مرحوم ميرزا مهدی اصفهانی، ايشان رهسپار نجف اشرف می‌شوند تا در کنار مرقد مولايشان از عالمان آن حوزه نيز بهره‌مند شوند و پس از مدتی به مشهد بازگشته، مشغول تدريس و تبليغ معارف اهل‌بيت(علیهم السلام)می گردند. اين عالم بزرگوار همواره مورد تکريم اهل فضل بود و همت خود را صرف تدريس و تربيت طلاب و نشر معارف و حقايق ناب تشيع می‌کرد.

مرحوم علامه نمازی از حافظه قوی برخوردار و تلاش و پشتکارش ستودنی و بی نظير بود. ايشان افزون بر آشنايی با علم تاريخ،علوم غريبه، طب قديم، رياضی،

گياه‌شناسی، زبان عربی و فرانسه و حفظ کامل قرآن، توجه ويژه ای نيز به روايات و احاديث ائمۀ معصومين(علیهم السلام)داشته، به‌گونه‌ای که پنج بار مجموعه بحارالأنوار را به‌طور کامل مطالعه و بررسی کردند که حاصل اين پژوهش ده جلد کتاب ارزشمند مستدرک سفينة البحار و هشت جلد مستدرکات علم رجال الحديث گرديد. ايشان همچنین چندين بار کتب أربعه، الغدير، احقاق الحق و ساير کتب روايی را به صورت عميق مطالعه نمودند که حاصل آن ده‌ها جلد کتاب ارزشمند و ماندگار بوده است.

کتاب «ابواب رحمت»از جمله کتاب هایی است که مرحوم آیة الله علامه نمازی شاهرودی آن را در سفرهای خود نگاشته‌اند که این امر، حکایت از إشراف کامل و دقیق ایشان بر متون روایی و قرآنی دارد.

تسلط ایشان بر متون دینی به قدری قابل تحسین بوده که مرحوم آیة الله العظمی مرعشی نجفی به ایشان لقب «مجلسی زمان» را داده‌اند.

مرحوم آیة الله علامه نمازی شاهرودی در این کتاب با تمسک به آیات و روایات مطالبی را در اصول و فروع دین بیان داشته که مطالعه آن، موجب ازدیاد معرفت خوانندگان محترم و سبب انس و الفت آن ها با آیات و روایات و معارف دینی می­گردد.

یکی از علل بیگانگی افراد با معارف دینی، عدم تسلط آن ها به لغت عرب می­باشد که ترجمه روان و دقیق روایات به زبان فارسی توسط مرحوم علامه، یکی از ویژگی های مهم این کتاب تلقی شده و زمینه فهم معارف دین را برای ناآشنایان به لغت عرب به خوبی فراهم آورده است.

سرانجام در شب دوشنبه دوم ذی‌الحجه 1405 هجری قمری، مصادف با 28 مرداد 1364 هجری شمسی در مشهد ديده از جهان فرو بست و به ديدار معبود شتافت. پيکر پاک و مطهر اين عالم بزرگ باشکوه تمام تشييع و در حرم رضوی آرام گرفت.

گزارش مباحث كتاب

کتاب ابواب رحمت به خواهش جمعی از مومنین جهت یادگیری معالم دین به

نگارش در آمده است.

در مقدمه کتاب تذکر به معرفت فطری و تأثیر انبیای الهی در بروز و ظهور این معرفت و حجیت عقل و اهمیت تقوا مطرح شده و متن کتاب از 14 باب تشکیل شده است که به ترتیب از این قرار است:

باب اول: در مورد اعتقاد به ولایت ائمه اطهار(علیهم السلام)و نفوذ قاهره ایشان بر اشیاء و بودن اسم اعظم در نزد آنان و میزان علم اهل البیت(علیهم السلام)و عرضه شدن ولایتشان و وجوب تبعیت از ولایت می‌باشد.

باب دوم: پیرامون فضیلت نماز واجزای آن است که شامل ده فصل به نام های وجوب نماز، حرمت تضییع و استخفاف آن، شرافت و فوایدش، حضور قلب، فضیلت اجزایش، آداب و تعقیباتش، سجده شکر، فضیلت نماز جماعت و نمازهای مستحبی در هر شب و روز هفته می‌باشد.

باب سوم: بحث انفاق را مطرح کرده که در آن به 9 فصل اشاره می نماید: زکات، خمس، حرمت حبس حقوق مردم، فضیلت قرض دادن و صدقه، صله رحم و حرمت قطع آن، فضلیت اطعام مومن، اعانت ضعیف و شرافت تعلیم کارهای خیر.

باب چهارم: احکام روزه می‌باشد که در آن به هفت فصل اشاره شده است: وجوب روزه و عذاب تارک آن، شرافت روزه ماه مبارک رمضان وفضیلت آن ماه و شب های قدرش، آداب روزه دار، ثواب افطار دادن.

باب پنجم: در مورد اسرار حج و مسائل آن است که درپنج فصل و فصل آخر آن در دو مقصد تنظیم شده است و موضوعات آن بدین قرار است: وجوب حج، فضیلت حج و عمره، خلقت کعبه و حقیقت حجرالاسود، حج ملائکه و أنبیاء گرامی، بیان کیفیت حج و عمره و مناسک آن.

باب ششم در موضوع توبه و باب بعد آن به بررسی احادیث من بلغ، پرداخته شده و در باب هشتم نیت کارهای خیر و آرزو کردن آن مطرح گردیده و در باب نهم به موضوع صبر و در باب دهم به فضیلت اصلاح بین مردم پرداخته شده است. در

باب یازده هم خوش گمانی به خدا و باب بعد به خوف از خدا و در باب سیزده هم به موضوع احسان به والدین و در نهایت به موضوع امر به معروف و نهی از منکر پرداخته شده است.

ويژگی‌های اين تحقيق

اين کتاب سودمند در زمان حيات مؤلف چندین بار به چاپ رسیده است. و پس از ايشان نیز به اهتمام فرزند برومندشان با ویرایش و اصلاحات، چندین بار به زیور چاپ آراسته گردیده است. آن‌چه در اين چاپ مورد اهتمام بوده به اين شرح است:

_ تکميل تبويب مطالب، متناسب با محتوای آن؛

_ مدرک‌يابی تمام موارد کتاب؛

_ اضافه کردن کتاب‌نامه و نمايۀ آيات و روایات در انتهای کتاب؛

با تشکر از همه عزیزان در مؤسسه عالم آل محمد(علیهم السلام) المعارفیة، بالخصوص صدیق ارجمند جناب حجة الاسلام و المسلمین آقای شیخ مرتضی اعدادی، که زمینه انتشار این اثر گرانقدر را فراهم آورده و گام به­سزایی در جهت نشر معارف اهل بیت(علیهم السلام)برداشته‌اند.

امید که این مختصر تلاش از حقیر و آن مؤسسه محترم، ران ملخی باشد به درگاه سلیمان وجود و سلطان جود، حضرت بقیة الله الاعظم(عجل الله تعالی فرجه الشریف)

به امید نیم نگاهی

جمعه 16 فروردین 1399

سعید کمالی

مقدمه

اشاره

الحمدلله ربّ العالمین کما هو أهله. ولا إله غیره. وصلّى الله على أشرف خلقه محمّد وآله الطیبین الطاهرین المعصومین واللعنة على أعدائهم أجمعین من الآن إلى قیام یوم الدین.

تذکر به معرفت فطرى

حمد بی حد و سپاس بی عد برای خداوند یکتای بی‌همتا، همان‌طوری که سزاوار ذات قدوس اوست.

آن خداوندی که آسمان‌ها و زمین‌ها را خلق فرمود، نور و ظلمت قرار داد، خورشید و ماه و ستارگان را چراغ‌های روشن قرار داد، از آسمان آب نازل فرموده در زمین جای داد و از آن چاه‌ها و چشمه‌ها و قنات‌ها و نهرها جاری فرمود، زمین مرده را به آن آب زنده کرد و انواع گیاهان را برای منافع خلق از زمین رویانید، بر زمین تیره فرش زمردین سبز گسترانید و درختان را لباسی از برگ پوشانید، بادها را برای بهره خلق و باردار کردن درختان فرستاد، و اقسام میوه را از درختان و نباتات بیرون آورد، و در کوه‌ها معدن‌هایی که نظام دنیا بدون آن تمام نشود قرار داد، و انسان و حیوان را از زمین رویانیده، نشو و نمای آنان را از آن‌چه از زمین بیرون می‌آید، قرار داد؛ قال تعالی: <وَالله اَنْبَتَکُمْ مِنَ الاَرْضِ نَبَاتَاً>،⁽¹⁾و قال تعالی: <هُوَ اَنْشَاَکُمْ مِنَ الاَرْضِ>،⁽²⁾و قال سبحانه: <مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ>،⁽³⁾وجود نطفه انسان و حیوان را از مأکولات و مشروبات،

و بقا و نمو و ترقی آن را به آن‌ها قرار داد.

آن خدایی که خود را به خَلق خود معرفی فرمود، آیات خود را به آنان نمایاند و از عالَم ذر، معرفت خود را در قلوبشان جای داده در آن عالم ایشان را به خود متوجه کرد. آنگاه، به آنان فرمود: <اَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ>؟⁽¹⁾

همه گفتند:

«بلی». پس از آن، رسول خاتم را در آن عالم به ایشان نمایش داد و به آنان فرمود: «وَهَذَا مُحَمَّدٌ رَسُولِي»، سپس برای ایشان امیرالمؤمنین را ظاهر کرد و به آنان فرمود: «وَهَذا عَلِيٌّ اَمِیرُالمُؤمِنِینَ»، همه متوجه شدند و مشاهده کردند.⁽²⁾

پس معرفت ذات قدوس حق و اینان در قلوب ایشان ثابت و برقرار شد و آنان را بدان رنگ فرمود؛ و همین است <فِطْرَةَ اللهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیهَا>⁽³⁾و همان صِبغَةَ اللّه.⁽⁴⁾

پس چون معرفت در قلوب ثابت و برقرار هست، اگر از آنان بپرسی:

<مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالاَرْضَ>؛ کیست که آسمان‌ها و زمین را آفرید؟ <لیقُولُنَّ اللهُ>؛⁽⁵⁾

خواهند گفت: خدا آفریده است.

اگر هم در تاریکی های صحرا گرفتار شوند و یا در میان دریا دچار بادهای مخالف و موج‌های مُعانِف:(سخت) گردند، همه متوجه ذات مقدس او شوند و از او نجات خواهند و به او امیدوار شوند و از غیر، منقطع گشته به او متوسل شوند. پس چون آن ذات مقدس کریم و قادر غیر متناهی آنان را نجات دهد، شکر نکنند

و کافر شوند و منکر او گردند.⁽¹⁾

وی برای اتمام حجت مکرر، آنان را در بأساء و ضراء مبتلا سازد و ایشان را به خود متوجه و متذکر فرماید.

نقش پیامبران در تذکر به معرفت فطرى

همچنین او انبیا و رسل را برای یادآوری ذات قدوس خود فرستاد⁽²⁾و لطف فرمود که قبل از بعثت انبیا(علیهم السلام)خَلْق را به بأساء و ضراء مبتلا کرده، و خود را به آن‌ها اظهار نمود؛ و نور معرفت فطری را روشن فرموده، ظلمات حجاب غفلت ها و آمال را برطرف کرد و امیدهای به اغیار را قطع فرمود که متوجه ذات مقدس او شوند و متذکر خالق گردند تا وقتی که انبیا مبعوث شوند، محتاج به زحمت اثبات صانع نگردند؛ بلکه فقط به آن ذات مقدسی که در وقت ابتلا به او متوجه شدند و از او نجات خواستند، یادآوری کنند.

قال تعالی:

<وَمَا اَرْسَلْنا في قَرْیةٍ مِنْ نَبِيٍّ اِلّا اَخَذْنَا اَهْلَها بِالبَأسَاءِ وَالضَّراءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ>.⁽³⁾پس پیغمبران می‌فرمودند: اِتَّقُوا اللهَ.⁽⁴⁾وَاعْبُدُوا اللهَ مَا لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیرُهُ.⁽⁵⁾یعنی: آن

ذات مقدسی را که در شداید به او متوسل شدید ملاحظه کنید، از او غفلت ننمایید، نعمت او را کفران نکنید. و او را عبادت کنید. برای شما خدایی مگر آن ذات مقدس نیست. و پروردگار مشرق و مغرب و همه عالمیان و آفریننده تمام موجودات اوست. و تذکر به افعال او می‌دادند، و معجزات برای اثبات آن‌که من رسول او هستم و تمام کلمات من حق است می‌آورند، تا مردم تسلیم اوامر و نواهی آنان بشوند.

تذکر پیامبران به احکام عقل

و قرارداد وظیفه پیغمبران را که مردم را متذکر عقل و احکام آن بنمایند، و دفاین عقول⁽¹⁾

را برای مردم ظاهرنمایند، لطایف اسرار احکام عقل را برای

آنان هویدا نمایند، و آنان را ارشاد به احکام عقلیه بنمایند، پس تذکر دهند به آن ذات مقدسی که نور مقدس عقل را در قلوب روشن کرد مانند چراغ در خانه.

فرمود رسول‌اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)

آگاه باشید که مَثَل عقل در قلوب مَثَل چراغ است در خانه.⁽²⁾

همان طوری که به روشنایی چراغ تمییز می‌دهند بین اشیا در خانه، همان‌طور به نور مقدس عقل تمییز می‌دهند بین خوبی و بدی افعال و خوبی ادب و بدی بی‌ادبی، و خوبی انصاف و رحم و بدی بی‌انصافی و بی‌رحمی، و خوبی احسان و زشتی اذیت و ظلم. و عقلا را عقل ملزم نماید به تشکر منعم حقیقی و مجازی، و بفهماند به آن‌ها بدی کفران و بی‌حقوقی و ملاحظه نکردن محسن و منعم خود را.

و به عقل ظاهر می‌شود بر عاقل، هنگامی که مراجعه به خود و حقیقت خود نماید، که فرا گرفته او را نعمت­های ظاهری و باطنی و قوای جسمانی و روحانی. و

هرچه دقت او بیشتر شود، نعمت بر او بیشتر ظاهر می‌شود. و همین نظر و توجه نیز نعمتی است که هرکس موفق نمی‌شود. و واضح است که هستی این نعمت ها و بقای آن‌ها به اختیار خودش و امثال خودش نیست.

مثلاً واضح است که عقل و فهم و شعور و قوه فکریه و حافظه و حیات و قوت و قدرت در تحت اختیار خودش و دیگری نیست. همه به طبیعت خود، این‌ها را دوست دارند و زیاد شدن آن را می‌خواهند و برای آنان میسر نیست. و اگر یکی از این نعمت‌های ظاهری و باطنی از او گرفته شود، مالک برگردانیدن آن نیست. پس واضح است که این نعمت‌ها در تحت اختیار خودش نیست.

پس عقل الزام می‌کند که باید نعمت‌ها را بشناسد و سپاس منعم را به جا بیاورد. و اگر نکرد، خود را مستحق زوال نعمت کرده و خویش را در خطر عذاب انداخته. و به نور عقل دفع ضرر واجب است. و از جمله شکر منعم است که باید در تحت فرمان او باشد و وظیفه بندگی، را انجام دهد و بندگی، فحص از احکام آقا و اطاعت مولاست.

احکام عقل و حجیت آن

به نور عقل ظاهر است خوبی عقل و علم و فهم و شعور و بدی جهل و نادانی و بی‌شعوری و نافهمی. و بدی هر بدی و خوبی هر خوبی به آن روشن است. و به آن کشف شود نیکویی عدالت و رحمت و رأفت و عفت و عصمت و حمیت و غیرت و رغبت و رفقت و رقت و قناعت و طاعت و عافیت و

سلامت و عطوفت و مودت و محبت و مواسات و صداقت و امانت و شهامت و فتوت و جرأت و معرفت و نظافت و نزاکت و حکمت و برکت و سهولت و مدارا و وقار و سکونت و حفظ و محافظت و اُلفت و سخاوت و میمنت و رضایت و عزت و زهادت و عفو و کرامت و صفح و احسان و سعادت و برّ و خدمت به نوع و زینت کردن خود به راستی و درست‌کرداری و حقیقت و ادای ودیعت و امانت و صدق حدیث و حُسن معاشرت و ملاطفت و منقبت و فضیلت و دادن نعمت و رفع شدت و حسن

عبادت و بشاشت و اعانت و رشادت و سماحت و صیانت و هدایت و رزانت و مداومت بر خیر و نصرت و استقامت و رساندن بهره و منفعت و اصلاح و رفع نزاع و خصومت و دفع اذیت و ادای نصیحت و مراقبت و استکانت و صله صاحبان قرابت و تفقد حالات اهل مسکنت و ذلت.

تمامی این‌ها صفاتی است که عقل حکم می‌کند به خوبی این‌ها و بزرگواری و شرافت و رفعت صاحب این صفات و بدی کسی که این‌ها در او نباشد و دارای ضد این‌ها باشد.

و نور عقل ظاهر می‌کند بدی اضداد این صفات را که عبارت باشد از جهالت و حماقت و بلادت و ظلم و اذیت و شرارت و طمع و حرص و قساوت و غضب کردن و هتاکی کردن و انتقام کشیدن و تعدی نمودن و مکر و خدیعت و عداوت و خیانت و معصیت و دروغ گفتن و غیبت نمودن و رسوا کردن مردم و هتک حرمت و عِرض آنان نمودن و قطع رحم و عقوق والدین و نمامی کردن و خودنمایی و خودپسندی و مغرور به خود بودن و ریا و عُجب و درشتی کردن در رفتار و کردار و خِفت و شقاوت و استنکاف و کسالت و بخالت و منازعت و مجادلت و تکبر از حق و حقیقت و شماتت به مصیبت و شدت و معصیت و اسراف و غفلت و بی‌غیرتی و بی‌حَمیتی و قذارت و نکبت و کثافت و انداختن خود و غیر در شدت و زحمت و محنت و خوشحالی کردن در مصیبت و بَلیه دیگری و توبیخ و سرزنش کردن به مردم و بدی در معاشرت و تضییع حقوق دیگران و اغوا و گمراه کردن ودزدی کردن و بی‌حیایی و سماجت و لجاجت و خصومت و جدال و تکبر نمودن بر دیگران و غیر این‌ها از صفات خبیثه و اخلاق رذیله که عقل کاشف است از بدی آن‌ها و کسی که متصف به آن‌ها باشد.⁽¹⁾

انسان عاقل به نور عقل تمیز می‌دهد بین خوب و بد این‌ها.⁽²⁾و این عقل که

حجت خداست بر عاقل و پیغمبر باطنی است،⁽¹⁾

خطا نمی‌کند در احکام خود و خطا در تشخیص عاقل است.

عقل بیان می‌کند حق و باطل را، پس بر عاقل است که تبعیت از حق نماید و ترک باطل نماید و مطیع عقل باشد. پس اگر متابعت آن نمود و امتثال فرمان او را کرد و هرچه عقل حکم به خوبی آن کرد انجام داد و آن‌چه بد دانست ترک کرد، هر آینه عقل هدایت می‌کند او را به سوی پیغمبر ظاهری.⁽²⁾و به همین جهت است که حجّت بر تمام عقلای دنیا تمام است و عذری برای کسی باقی نمی‌ماند.

و به برکت اطاعت عقل، هدایت می‌کند او را خداوند متعال به سوی راه حق و عقل او را زیاد می‌کند و سعادت دنیا و آخرت را به او لطف می‌فرماید. و هرکس که مخالفت حکم عقل کرد و با آن‌که عقل بدی آن چیز را برای او ظاهر کرد، باز آن بد را انجام داد و ترک نمود کارهای خوب را که عقل کاشف خوبی آن است، خدا او را در دنیا و آخرت به جزای مخالفتش از احکام عقلیه هدایت نمی‌کند. و کسی که خداوند او را هدایت نکند پس گمراه است.

قال تعالی: <وَیَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذینَ لَا یَعْقِلُونَ>.⁽³⁾

و قال تعالی:

<اِنَّ اللهَ لَایَهْدِي القَوْمَ الظّالِمینَ>؛⁽⁴⁾

به درستی که خدا هدایت نمی‌کند ظالمین را.

و ظلم بر دو قسم است؛ ظلم به دیگران، و ظلم به خود به وارد شدن در مهلکه کفر و شرک و فسق و فجور.

قال تعالی:

<وَالله لَایَهْدِي القَوْمَ الفاسِقینَ>؛⁽¹⁾

خداوند هدایت نمی‌کند فاسقین را.

تذکر به ذات مقدس صانع

خداوند متعال به نور عقل حجت را بر بشر تمام می‌کند که:

ای عقلای دنیا، واضح است که هیچ حرکتی بدون حرکت‌دهنده و هیچ فعلی بدون فاعل و هیچ صنعتی بدون سازنده و هیچ بنایی بدون بنّا صورت وقوع نپذیرد. آیا عقل می‌پذیرد که فرش و پارچه‌ای که می‌بینی بدون بافنده و به خودی خود پیدا شود؟! و اگر مجسمه حیوان یا جماد یا شجر یا نباتی ببینید، آیا حکم می‌کنید که این‌ها به خودی خود شده است؟! اگر کسی بگوید این‌ها به خودی خود این طور شده است، حتماً می‌گویید دیوانه است؛ بلکه اگر کسی بگوید خشتی به خودی خود ساخته شده، حکم به دیوانگی او می‌نمایید.

آیا احتمال می‌دهید این طیاره که در هوا سیر می‌کند و این ماشین و دستگاه چراغ برق به خودی خود و بدون سازنده پیدا شده باشد؟ آیا چراغ خانه شما بدون روشن کننده خودش روشن می‌شود؟ آیا غذا بدون طباخ طبخ می‌شود؟ نه چنین است! هیچ چیز بدون سازنده نیست.

پس واضح است که این آسمان با عظمت و این زمین با اهمیت و این ماه و خورشید و ستاره بدون سازنده نیست.

اَفِي الله شَکٌ فاطِرِ السَّماواتِ وَالاَرْضِ؛⁽²⁾

آیا در خدا شکی هست و حال آن‌که او خلق‌کننده آسمان‌ها و زمین است؟!

حضرت امام رضا(علیه السلام) می‌فرماید:

بِصُنْعِ اللهِ یسْتَدَلُّ عَلَیهِ؛⁽¹⁾

به مصنوعات خدا استدلال مى‌شود برای اثبات ذات قدوس حق.

در روایت احتجاج، امیرالمؤمنین (علیه السلام)فرمود:

نظر کن به سوی خورشید و ماه و درخت و آب و سنگ و رفت و آمد شب و روز و جریان دریاها و زیادی آن‌ها و قله‌های بلند کوه‌ها و لغت‌ها و زبان‌های مختلف. پس وای برای کسی که انکار کند تقدیرکننده و تدبیر نماینده امور را! گمان می‌کنند که آن‌ها مثل گیاهند. مگر نیست برای آن‌ها زارعی و برای صورت‌های مختلفه آن‌ها صانعی؟! ندارند حجتی برای دعوی

خودشان. آیا می‌شود که بنا بدون بانی باشد؟ یا جنایتی واقع شود بدون جنایت‌کننده؟.⁽²⁾

و زندیق از حضرت صادق (علیه السلام) سؤال کرد: چیست دلیل بر وجود صانع عالم؟ حضرت فرمود:

وجود افعال دلالت می‌کند که صانع آن‌ها را درست نموده است. آیا نمی‌بینی که چون ببینی بنای محکمی را، علم حاصل می‌کنی که بانی او را بنا کرده و هرچند بانی را مشاهده نکرده‌ای؟!⁽³⁾

و آن حضرت به اِبن اَبِی العوجا که از مَلاحده آن زمان بود فرمود:

آیا مصنوع هستی یا غیر مصنوع؟ عرض کرد: غیر مصنوع، پس حضرت فرمود: اگر مصنوع می‌بودی چگونه بودی؟ پس جواب نداد و بیرون شد.⁽⁴⁾

حضرت(علیه السلام) واضح فرمود برای او مصنوعیت او را و اینکه بدیهی است که قدیم نیست و نبوده و بعد درست شده، و مصنوع بدون صانع نیست، و صانع باید مثل

مصنوع نباشد، و إلا مصنوع می‌شود.

و نیز آن حضرت به یکی از زنادقه فرمایشی فرمود که ملخص آن این است که:

خود را خودت ساختی یا نه؟ اگر خودت خود را ساختی، پس موجود بودی که ساختی خود را، یا معدوم. اگر موجود بودی، دیگر محتاج به ساختن نبودی. و اگر معدوم بودی، واضح است که معدوم نمی‌تواند موجودی بسازد. پس واضح است که خودت خود را نساختی بلکه دیگری تو را ساخته است که به هیچ وجه مثل تو نیست و اوست پروردگار عالمیان.⁽¹⁾

< وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ>.⁽²⁾

و حضرت امیر(علیه السلام)فرمود:

سرگین شتر و الاغ که می‌بینی، دلالت کند بر شتر و الاغ. و آثار قدم دلالت می‌کند بر این­که کسی از این راه رفته. پس چگونه آسمان با این علو و عظمت و لطافت و زمین با این کیفیت دلالت نکنند بر وجود مقدس لطیف خبیر؟!⁽³⁾

تذکر به حکمت خلقت

و عقل نیز حکم می‌کند که هیچ عاقلی کار لغو و بیهوده نمی‌کند چه رسد به دانای حکیم علی‌الاطلاق. پس ای جماعت عقلای دنیا، آیا گمان می‌کنید خداوند تعالی شما را بیهوده و لغو آفریده؟!⁽⁴⁾آیا خیال می‌کنید فقط برای خوردن و آشامیدن و پوشیدن و خوابیدن شما را به دنیا آورده؟! آیا می‌پندارید همه را برای منفعت شما ایجاد فرموده است ولی مقصودی برای خلقت شما ندارد؟! نه چنین است! شما را برای عبادت خلق کرده است. خودش فرمود:

<ما خَلَقْتُ الجِنَّ وَالانْسَ اِلّا لِیعْبُدُونِ>؛⁽¹⁾

خلق نکردم جن و اِنس را مگر برای آن‌که عبادت کنند مرا.

و در چند روایت در تفسیر برهان و بحار از ائمه دین(علیهم السلام)نقل شده که در تفسیر این آیه شریفه فرموده‌اند:

خَلَقَهُمْ لِلْعِبادَةِ؛⁽²⁾

خدا آفریده آنان را برای عبادت.

و اما معرفت را در قلوب ایشان خداوند قرار داده. باید عبادت کنند تا معرفت زیاد شود و ترقی نمایند در درجات معارف و کمالات و به اطاعت و عبادت است که قابل می‌شوند برای فیوضات و مراحم حضرت حق، و منفعت عبادت عاید به خود آنان می‌شود. چون واضح است که منزه است ذات مقدس از اینکه چیزی در او اثر نماید و کمالی و فایده‌ای به او برسد؛ چون ناقص نیست.

ذات مقدس خالق متعال از تمامی نقایص منزه است و از خلقت خلق چیزی به علم و قدرت او اضافه نمی‌شود. علم و قدرت و صفات او بعد از خلق، همان‌طوری است که قبل از خلق بوده و هیچ تغییر و تبدیل و کم و زیاد شدن در ذات مقدس او راه ندارد.

از صحف حضرت موسى کلیم(علیه السلام) نقل شده است که خداوند تبارک و تعالىمى‌فرماید:

اى بندگان، من خلق نکردم خلق را براى زیاد شدن چیزى براى خودم، یا براى دفع وحشت و تنهایى، یا براى آن‌که از آن‌ها کمکى بخواهم برای چیزى که عاجز باشم، و نه برای جلب منفعت یا دفع مضرت. و اگر جمیع خلق من از اهل آسمان‌ها، شب و روز عبادت مرا کنند، در ملک من چیزى زیاد نشود.⁽³⁾

حضرت صادق(علیه سلام)فرمود:

خلق نکرده خداوند خلق را براى جلب منفعتى از آن‌ها براى خود یا دفع ضررى از خود، بلکه خلق کرد براى آن‌که به آنان منفعت رساند و به نعیم ابدى برساند آنان را.⁽¹⁾

از احتجاج طبرسی نقل شده که امیرالمؤمنین(علیه سلام)فرمود:

اى مردم، خداوند تعالى چون خلق فرمود خلایق را، خواست که دارای آداب و کمالات و اخلاق شریفه شوند. و دانست که آنان که این‌طور نمى‌شوند مگر آن‌که بشناساند به آنان آن‌چه برای آنان نفع دارد و آن‌چه ضرر دارد. و این هم نمى‌شود مگر به امر و نهى؛ یعنى به اینکه به آن‌چه نافع است امر فرماید و از آن‌چه ضرر دارد نهى نماید. و امر و نهى تمام نشود مگر با وعد و وعید.⁽²⁾

پس واضح است عقلاً و نقلاً که خلق فرمود خلق را برای آن‌که آنان را به مقام عالی رساند. پس به لطف خود به آن‌ها نور عقل مرحمت فرمود که هادی باطنی باشد. و هادی ظاهری که پیغمبران باشند فرستاد برای ارشاد به احکام هادی باطنی (یعنی: عقل). و هادی باطنی را اساس تکمیلات و بیانات هادی ظاهری قرار داد. و علت دیگر برای فرستادن هادی ظاهری آن است که صلاح و فساد نظام را و خیر و شر و مرضیات و مبغوضات حق را به آنان بفهماند. پس هر چه صلاح و خیر و مَرْضی بود مورد امر شد و هرچه ضد آن بود مورد نهی شد. از این جهت است که مردم محتاج به پیغمبران هستند که بفهمانند به آنان آن‌چه را خدا دوست دارد و آن‌چه را که دشمن دارد تا به متابعت پیغمبران به انواع کمالات رسند و به مخالفت به اسفل سافلین روند؛ به عبادت در درجات کمالات ترقی نمایند، و به معصیت به درکات تنزل

نمایند. پس راه ترقی و سعادت دنیا و آخرت اطاعت است.

قال تعالی:

<قُلْ اَطیعُوا الله وَاَطیعُوا الرَّسوُلَ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّما عَلَیهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَیکمْ مَا حُمِّلْتُمْ

وَاِنْ تُطیعُوهُ تَهْتَدُوا>؛⁽¹⁾

بگو ای پیغمبر: اطاعت کنید خدا و رسول را. پس اگر اعراض کنید، پس بر عهده پیغمبر است تبلیغ رسالت و بر مردم است اطاعت و اگر اطاعت کنید شما پیغمبر را، به هدایت و سعادت مى‌رسید.

اهمیت تقوا

از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)روایت شده که فرمود:

خصلتی است که هر کس ملازم آن باشد، اطاعت نماید او را دنیا و آخرت و به بهشت رسد. عرض شد: چیست آن؟ فرمود: تقوا است.⁽²⁾

و خداوند تعالی در آیات کتاب مجید و قرآن حمید مدح تقوا و متقی را فرموده است.

پس فرمود: بهترین زاد و توشه تقوا است.⁽³⁾

و فرمود: جامه تقوا بهترین جامه‌هاست.⁽⁴⁾

و فرمود: خدا دوست دارد متقین را.⁽⁵⁾

و فرمود: کسانی که ایمان بیاورند و تقوا داشته باشند، برای ایشان است بشارت در دنیا و آخرت.⁽⁶⁾

در تفسیر برهان روایاتی نقل کرده که بشارت در دنیا وقت مرگ است که پیغمبر و امیرالمؤمنین و حضرت مجتبی و سیدالشهدا(علیه السلام) او را بشارت به بهشت دهند و جای او را در بهشت به او نمایش دهند.⁽⁷⁾

و فرموده: خدا ولی متقین است.⁽⁸⁾

و فرموده: بهشتی که متقیان را وعده داده‌اند چنان است که نهرها زیر آن جاری است و مأکولات آن همیشگی و سایه آن برقرار است. این بهشت سرانجامِ اهل تقوا و آتش جهنم سرانجامِ کافران است.⁽¹⁾

و فرمود: نجات می‌دهد خداوند کسانی را که تقوا نمایند. نرسد به آنان بدی و محزون نشوند.⁽²⁾

و فرمود: بهشت مهیا شده برای متقین.⁽³⁾

و فرمود: خداوند قبول می‌فرماید از متقین.⁽⁴⁾

و فرمود: نیست از شما کسی مگر آن‌که وارد جهنم می‌شود. هست این از امورات حتمیه مقدر شده. پس نجات می‌دهیم متقین را و ظالمین در جهنم می‌مانند.⁽⁵⁾

و فرمود: کسی که تقوا نماید، برطرف می‌کند خدا از او سیئات او را و اجر او را بزرگ فرماید.⁽⁶⁾

و فرمود: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر تقوا داشته باشید، قرار می‌دهد خداوند برای شما فرقان را (یعنی نوری که تمیز دهید به آن بین حق و باطل و خیر و شر را) و برطرف کند از شما بدیهای شما را و می‌آمرزد شما را.⁽⁷⁾

این دو آیه اخیر دلالت دارد بر این­که تقوا کفاره بدی ها می‌شود.

و فرمود: به درستی که گرامی­ترین شما نزد خدا آن کسی است که تقوای او بیشتر باشد.⁽⁸⁾

پس تقوا درجات دارد؛ هر چه بیشتر بهتر. و چون خداوند تقوا را دوست دارد و تمام سعادت دنیا و آخرت در تقوا می‌باشد، وصیت فرمود خلق خود را به تقوا، چنان‌که در قرآن مجید خبر داده است.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام)نوشت به سوی اهل مصر:

بر شما باد به تقوا و پرهیزکاری از خدا، که تقوا جامع تمام خیرات است و نیست خیری غیر تقوا.⁽²⁾

و سؤال کردند از آن حضرت که: کدام عمل افضل است؟ فرمود: تقوا.⁽³⁾

تفسیر تقوا و صفت متقی

بدان که نازل­ترین درجه تقوا آن است که بعد از اقرار و اعتقاد به وحدانیت و رسالت رسولان و تصدیق پیغمبران و افضلیت خاتم پیغمبران(علیهم السلام)اقرار کند و اعتقاد داشته باشد به ولایت امیرالمؤمنین و یازده فرزندان طیبین و طاهرین او و این­که آنان خلفای حقند و هر چه فرمودند حق است و بیزاری بجوید از دشمنان آنان. قال تعالی:

<فَمَن اَظلَمُ مِمَّنَ کَذَبَ عَلَی الله وکذَّبَ بِالصِّدقِ اِذ جاءَهُ اَلَیسَ فِي جَهَنَّم مَثوَی لِلکَافِرینَ* وَالَّذی جَآءَ بِالصِّدقِ وَصَدَّقَ بِهِ اُولئِکَ هُمُ المُتَّقُونَ...>.⁽⁴⁾

در تفسیر برهان و بحار روایاتی نقل کرده که در این آیات مراد از «صدق» ولایت است. <وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْق> رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)است که ولایت را از جانب خدا آورده است.⁽⁵⁾

پس معنی آیه شریفه به ضمیمه فرمایش امیرالمؤمنین و حضرت صادق و

حضرت کاظم(علیه السلام)این می‌شود: کیست ظالم‌تر از کسی که دروغ ببندد بر خدا و تکذیب نماید به ولایت اهل بیت عصمت و طهارت وقتی که آورد پیغمبر ولایت را از جانب خداوند؟! آیا نیست جهنم جای کافرین؟! و اما آن کسی که آورد ولایت را و آن‌که تصدیق کرد به آن، پس آنانند متقین. برای ایشان است آن‌چه بخواهند از نعمت های نزد پروردگارشان. این است جزای محسنین.

برطرف می‌کند خدا گناهان آنان را و مزد ایشان را بهتر از آن‌چه کردند به ایشان می‌دهد.

از امالی صدوق از امیرالمؤمین(علیه السلام)نقل شده که فرمود:

حبیب من رسول الله(صلی الله علیه و اله وسلم)بسیار به من می‌فرمود: یا علی، محبت تو تقوا و ایمان است.⁽¹⁾

قال تعالی:

<مَنْ جَاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ خَیرٌ مِنْها وهُمْ مِنْ فَزَعٍ یوْمَئذٍ آمِنُونَ* وَمَنْ جاءَ بَالسَّیئَةِ فَکبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النّارِ...>؛⁽²⁾

هر کس بیاورد حسنه را، پس براى او خوبى است از برکت آن حسنه و ایشان از فزع قیامت ایمنند. و کسى که بیاورد سیئه را، پس انداخته مى‌شوند در آتش جهنم.

ای عاقل منصف، فکر کن چه حسنه‌ای است که موجب خیر می‌شود و اسباب ایمنی از فزع قیامت است. باید حسنه‌ای باشد که از تمام حسنات بهتر و مهم­تر باشد. و همچنین این سیئه که در آیه آمده باید از تمام سیئات بدتر باشد. واضح است که این حسنه ولایت و محبت اهل بیت پیغمبر و ائمه دین(علیهم السلام)می‌باشد، و این سیئه عداوت ایشان است.

در تفسیر برهان از کلینی(رحم به سند خود از امام صادق از امام باقر از امیرالمؤمنین(علیه السلام)نقل کرده که در ضمن حدیثی بعد از قرائت این آیه شریفه فرمود:

حسنه معرفت ولایت و محبت ما اهل بیت است. و سیئه انکار ولایت و دشمنی با ماست.⁽³⁾

و همین حدیث را از امالی شیخ و از محمد بن عباس به دو سند⁽¹⁾

و از شیخ طبرسی نقل کرده است و هفت روایت دیگر به این مفاد نیز نقل کرده است.⁽²⁾

و در بحار⁽³⁾

متجاوز از شش روایت معتبر برای اثبات این مطلب نقل کرده است.

و درجه اعلای تقوا آن است که هرچه واجب است انجام دهد و هر چه حرام است ترک نماید. چنان‌که امام صادق(علیه السلام)اشاره به این فرموده‌اند. و از این درجه بالاتر آن‌که علاوه بر این هر چیز را که احتمال وجوب آن را می دهد انجام دهد و آن چیزی را که احتمال حرمت آن را می‌دهد ترک نماید. و از این بالاتر آن‌که علاوه بر آن مستحبات را انجام دهد و مکروهات را ترک نماید. هر چه عمل و زهد و عبادت او بیشتر، تقوای او بیشتر و عزت و قرب او بالاتر خواهد بود. و مقدم بر عمل علم به آن‌هاست. پس رتبه علم مقدم است.

و به مقتضای حدیث نبوی(صلی الله علیه و اله وسلم): «اَلدّالُّ عَلَى الخَیرِ کَفَاعِلِه»⁽⁴⁾و احادیث قضای حاجت مؤمنین، این حقیر فقیر علی بن محمد بن اسماعیل النمازی الشاهرودی، درخواست جمعی از مؤمنین را اجابت نمودم و عده‌ای از ارکان احکام دین را در چهارده باب در سلک تحریر در آوردم و آن را مسمىٰ نمودم به «ابواب رحمت». امید است که استفاده‌کنندگان این حقیر را فراموش نکنند و دعا و طلب رحمت برای حقیر بنمایند.

مشهد مقدس رضوی(علیه السلام)

علی نمازی شاهرودی

باب اول (1) : اعتقاد به ولایت امیرالمؤمنین و ائمه طاهرین(علیهم السلام)

اشاره

باب اول که اعظم تمام ابواب است و به عظمت آن چیزی نمی‌رسد، اعتقاد به ولایت امیرالمؤمنین و ائمه دین(علیهم السلام)می‌باشد بعد از ایمان به خدا و پیغمبران(علیهم السلام)و بیان این جمله به‌طور اجمال این است که اعتقاد نماید به قلب و اقرار کند به زبان بر آن‌که:

صفات پروردگار

ذات مقدس جل و علا تمام موجودات را ابداع و ایجاد کرده و هیچ شبیه و نظیر و شریک ندارد و مثل و مانند ندارد. و منزه است از صفات و حالات مخلوق. هر چه در مخلوق جاری است و مخلوق متصف به آن می‌شود، در خالق جاری نیست. و منزه است از آن‌چه غیر ذات مقدس خودش و پیغمبران و خلفای او بگویند.

علم و عقل و فهم و شعور و ادراک و فکر به عین ذات قدوس او نمی‌رسند. و هرچه این‌ها بدان رسید، معلوم و معقول و مفهوم و مدرک می‌شود و آن مخلوق است.

و خداوند تعالی خود را در عالم ذر معرفی فرموده و ثابت کرده در قلوب معرفت خود را و رنگ فرموده ارواح را به معرفت خود و خلفای خود. ولی امور دنیا آن‌ها را غافل نموده و لذا باید رفع غفلت نمود و تذکر داد.

آن ذات مقدس به هر چیزی دانا و بیناست. و برای علم و قدرت و کمالات او نهایتی نیست. و هرچه بخواهد می‌شود. و اگر به هر مخلوقی که خلق فرموده، به اندازۀ تمام آن‌چه خلق فرموده لطف فرماید، ذره‌ای از کرم و غنای او کم نشود. و چگونه کم شود و حال آن‌که اگر بخواهد مضاعف نماید تمام آن‌چه خلق فرموده به عدد کل مخلوقات، به یک اراده و خواست مضاعف می‌شود.

خدای سبحان به لطف و کرم بی‌نهایت خود، امید هرکس را که به رحمت او امیدوار باشد ناامید نمی‌کند. پس هرکس به او برسد ثوابی بر عملی پس آن عمل را به رجای آن ثواب انجام دهد، خداوند کریم آن ثواب را به او لطف می‌فرماید، هرچند آن خبر در واقع دروغ باشد.

و به لطف و کرم خود پیغمبران را فرستاد تا مردم را متذکر به ذات مقدس حق بنمایند و آنان را متوجه نعمت‌های حق نمایند تا شکر منعم را ادا نمایند، و صلاح و فساد را برای مردم واضح کنند و مردم را ارشاد به احکام عقل بنمایند و لطایف و دفاین آن را ظاهر کنند،

و رفع فتنه و فساد و نزاع از بین مردم بنمایند، و بندگان به اطاعت و تبعیت پیغمبران، درجات کمالات را سیر

کنند.

و خاتم پیغمبران محمد مصطفی(صلی الله علیه و اله وسلم)را فرستاد برای تکمیل مکارم اخلاق و تتمیم قوانین سعادت بشر. و برای او دوازده خلیفه و وصی معین فرمود که بعد از پیغمبر اکرم افضل و اشرف کل مخلوقات می‌باشند.

اینک برای زیاد شدن معرفت مؤمنین، خلاصه مستفاد از آیات و روایت متواترات را به طور اجمال عرض می‌نمایم ان‌شاء‌اللّه تعالی.

خلقت نورانی اهل بیت(علیهم السلام)

بدانید که خداوند تبارک و تعالی بود و هیچ چیزی با او نبود. و چون اراده فرمود خلق نماید، اول چیزی که ایجاد فرمود تکلم فرمود به کلمه‌ای، پس آن نوری شد و از آن، نورِ محمد(صلی الله علیه و اله وسلم)و اهل بیت و ائمه دین(علیهم السلام)را خلق فرمود. پس تکلم فرمود به کلمه‌ای دیگر، پس شد روح. پس آن را ساکن در نور کرد و جای داد در ابدان مقدسه آن‌ها، پس شدند اشباح نور و تسبیح و تقدیس و تکبیر و تحمید می‌نمودند. و هیچ‌چیز با آن‌ها نبود؛ نه آسمانی و نه زمینی و نه عرشی و نه کرسی و نه لوح و نه قلم و نه خورشید و نه ماهی و نه مَلَکی و نه خلقی غیر آن‌ها.

پس به همین‌طور مشغول عبادت بودند تا مدت‌های طولانی که مقدار آن را خدا می‌داند و قابل احصا و عد نیست در عقول ما. آن‌گاه از نور مقدس پیغمبر عرش و

کرسی را خلق فرمود. و از نور امیرالمؤمنین علیه السلام تمام ملائکه‌ی مقربین را خلق فرمود. و از نور حضرت زهرا(علیهما السلام)آسمان‌ها و زمین‌ها را خلق فرمود. و از نور حضرت مجتبی (علیه السلام)خورشید و ماه را خلق نمود. و از نور سیدالشهدا(علیه السلام)بهشت و حورالعین را خلق کرد.

و تمام اشیا به ذات خود نوری ندارند و مظلم الذات می‌باشند و به نور آن وجودات مقدسه موجودات روشن شده‌اند.

و نور مقدس آنان بود که در کوه طور به اندازه‌ای که روشنایی از سوراخ سوزن بیرون می‌شود، برای حضرت موسی تجلی کرد و کوه پراکنده شد و زمین به لرزه درآمد و حضرت موسی علیه السلام افتاد و غش کرد.

و نور مقدس آن‌ها چراغی است که خداوند در عالم مخلوقات روشن فرموده و احاطه دارد بر جمیع مخلوقات و خداوند تعالی در قرآن مجید تعبیر از آن به «سراج منیر» فرموده است.⁽¹⁾

و نور علم و عقل و فهم و شعور از نور آن‌ها اقتباس شده است. و ظهور هر چیزی به نور مقدس آنان می‌باشد. و آیات نور⁽²⁾

بیان انوار مقدسۀ آن‌هاست.

چنان‌که در روایات متواترات تصریح به آن شده است.⁽³⁾

صفاتى چند از امام(علیه السلام)و عظمت مقام آنان

به واسطه شرافت و فضیلتی که خداوند(جل و جلالة)به آن‌ها لطف فرموده است، آن‌ها را به خود نسبت داده مثل خانه کعبه که به واسطه شرافت آن، خداوند به خودش نسبت داده و فرموده: «بیت اللّه الحرام»؛ یعنی: خانه خداوند تعالی.

همان طوری که عقلاً مانعی ندارد که خاک و سنگ را خدا به آن شرافتی دهد پس به خود نسبت دهد، همچنین چشم و گوش و دست آنان را خدا شرافت دهد

و به خود نسبت دهد پس بگوید عین اللّه و اذن اللّه و ید اللّه و غیره.

پس چشم آن‌ها چشم خداوند تعالی شده است که همه خلایق گذشته و آینده نزد آن‌ها واضح و آشکار است و هیچ چیز از انظار آن‌ها غایب نیست و می‌بینند و مشاهده می‌کنند جمیع ممکنات را همان طوری که ما سکه‌ای را در کف دست خود مشاهده می‌کنیم. چنان‌که امام صادق(علیه السلام)در روایات مستفیضه کافی تصریح به آن فرموده است.⁽¹⁾

و گوش شنوای آنان گوش شنوای خداوند(جل و جلالة)شده است و اصوات خلایق و خطورات قلبیه، تمام را می‌شنوند و بر گوش آنان چیزی مخفی نیست.

و زبان آنان زبان خدا شده که گویا شده در عالم خلق که هرچه بگویند حق است و از جانب حق تعالی گویند.

و دست آنان دست خدا شده که در عالم مبسوط است به رحمت و نعمت.

و قلوب مقدسه آنان ظرف اراده و مشیت خداست که هرچه بخواهند خدا خواسته است⁽²⁾

و آیه شریفه: <وَمَا تَشاؤُونَ اِلّا اَنْ یشاءَ اللهُ>⁽³⁾مخصوص آن‌هاست واحدی با آن‌ها در این فضیلت شرکت ندارند. چنان‌که در روایات بیان آن شده است. و به هر کاری قدرت دارند. و خون آن‌ها خون خدا شده است. پس ایشانند:

عَینُ الله النّاظِرةُ في خَلْقِه، واُذْنُ الله السّامِعةُ، ولِسانُهُ النّاطِقُ فی خَلْقِهِ، ویدُ الله الباسِطَةُ عَلى خَلْقِهِ بِالرَّأفةِ وَاَلرَّحْمَةِ، وَجَنْبُ الله تَعالى وَوَجْهُ الله الباقِی الَّذی لایفْنی وَبِنُورِهِ اَضاءَ کُلّشَیءٍ، وبابُ الله الَّذی مِنْهُ یؤْتی، وَمَقاماتُهُ الَّتی لا تَعْطیلَ لَها، وَحجابُ الله الَّذینَ یحْجُبُونَ مَنْ اَرادَ الله مِنْ غَیرِ طَریقِهِمْ فَیضِلُّونَهُ عَنِ الطّریقِ، ونَفْسُ الله القائِمَةُ بِالسُّنَنِ، وثارُ الله وابْنُ ثارِهِ، وَآیاتُ الله وَبَیناتُهُ، وکتابُهُ النّاطِقُ (که همه علوم در قلوب مقدسه آنان ثبت و ضبط شده است) وفَضْلُ الله تَعَالَى ورَحْمَتُهُ وَنِعْمَتُهُ، وَحَبْلُ الله المَتینُ وصِراطُهُ المُسْتَقیمُ الَّذی مَنْ سَلَک غَیرَهُ اَضَلَّهُ الله تَعالى وَخَتَمَ عَلی قَلْبِهِ وجَعَلَ عَلى سَمْعِهِ وَبَصَرِهِ غِشاوَةً

فَلا یقْتَبسُ مِنْ نُورِ مَعارِفِ القُرْآنِ جزاءً لِطَلَبِهِ العِلْمَ والمَعْرفَةَ مِنْ غَیر البابِ الَّذی فَتَحَهُ الله لِخَلْقِهِ، وَکلِماتُ الله تَعالى وَحُرُماتُ الله وَشعائِرُ الله وجَلالُ الله وَکرامَتُهُ عَلى خَلْقِهِ، وَخُزّانُ الله فی اَرْضِهِ وسَمائِهِ وخَلْقِهِ، وحِزْبُ الله وَ بَقیةُ الله وَبَیتُ الله الحَقیقی وَکعْبَتُهُ وَقِبْلَتُهُ وَخُزّانُ عِلْمِ الله وَحَمَلَةُ عَرْشِهِ.⁽¹⁾

قال الصادق(علیه السلام)فی ضمن زیارة ابی عبداللّه الحسین (علیه السلام) المرویة فی الکافی و التهذیب و غیرهما:

اِرادَةُ الرَّبِّ فی مَقادیرِ اُمُورِهِ تَهْبِطُ اِلَیکمْ وَ تَصْدُرُ مِنْ بُیوتِکم... .⁽²⁾

و در بحارالأنوار فی حدیث المعراج قالت الملائکة لرسول للّه(صلی الله علیه و اله وسلم)

فَما اُنزِلَ مِنَ الله فَإِلَیکمْ وما صَعِدَ اِلَى الله فَمِنْ عِنْدِکم... .⁽³⁾

پس بیعت با آن‌ها بیعت با خداست. و اطاعت آن‌ها اطاعت خداست. و معصیت آنان معصیت خداست. و حکم آن‌ها حکم خداست. و زیارت آنان زیارت خداست. و محبت آنان محبت خداست. و دشمنی با آنان دشمنی با خداست. و اراده آنان اراده خداست. و مشیت آنان مشیت خداست.

و خداوند(جل و جلالة)واجب فرمود تکویناً بر تمام موجودات و مخلوقات که باید

در تحت فرمان و اراده آنان باشند.⁽⁴⁾

و این است ولایت و ریاست کلیه بر کل ممکنات. هرچه بخواهند بشود. و نمی‌خواهند مگر آن‌چه خدا بخواهد و سبقت نمی‌گیرند بر خدا به گفتار، و به امر خدا کار می‌کنند. <عِبادٌ مُکرَمُونَ * لَا یَسْبِقُونَهُ بِالقَوْلِ وَهُمْ بِاَمْرِهِ یَعْمَلُونَ>.⁽¹⁾

نفوذ اراده پیغمبر و ائمه(علیهم السلام)در موجودات

اشاره

لذا پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) اشاره فرمود:

به ماه پس شق شد؛⁽²⁾و به آن درختان خرما، پس متفرق شدند؛⁽³⁾و به سنگریزه، پس گویا شد؛⁽⁴⁾و به سوسمار، پس تکلم نمود و شهادت به رسالت داد؛⁽⁵⁾و به آن چوب، پس شمشیر شد؛⁽⁶⁾و به آن درخت، پس آمد و سجده کرد؛⁽⁷⁾و به سنگ و کلوخ و هر چه اطراف او بودند، پس شهادت به رسالت او دادند؛⁽⁸⁾

و به کوه، پس ساکن

شد؛⁽¹⁾

و به آن چوب، پس چراغ روشن شد؛⁽²⁾

و به حیوانات، پس اقرار به رسالت و اظهار حاجت نمودند؛⁽³⁾و غیر آن از معجزات آن سرور که از احصا و شمارش ما خارج است.

و تفصیل تمام آن‌چه گفتیم و بگوییم در بحار در ابواب معجزات مذکور است.

نفوذ اراده امیرالمؤمنین(علیه السلام)در موجودات

همچنین ولی اللّه علی خَلقِه امیرالمؤمنین(علیه السلام)شاره فرمود به خورشیدِ غروب کرده، پس برگشت و با او تکلم فرمود.⁽⁴⁾

و به آن خارجی فرمود: اِخْسَأ _ و این خطاب به سگ است یعنی: گم شو _ پس سر او سر سگ شد.⁽⁵⁾

و به آن ناصبی دیگر، پس سگ سیاه شد. پس اظهار ذلت کرد، رحمت او را فرا گرفت و آدم شد.⁽⁶⁾

و فرمود به آن میت دفن شده:

برخیز به اذن خدا. پس برخاست و نشست بر سر قبر. و مکرر مرده‌هایی زنده کرد.⁽⁷⁾

و کلامی به گوش زاذان فرمود، و آب دهن خود در دهان او انداخت، فوری حافظ تمام قرآن شد بعد از آن‌که هیچ قرآن را یاد نداشت مگر سوره‌ای که در نماز می‌خواند.⁽¹⁾

و دست مبارک را زد به آن درخت خشک شده که پوست آن ریخته شده بود و فرمود:

بشو به اذن خدا درخت سبز میوه دهنده. پس فوری سبز و خرم

شد و میوه داد.⁽²⁾

و اشاره به آن درخت انار خشک شده کرد، پس سبز شد و انار داد.⁽³⁾

و چوب زردی زد به فرات و فرمود:

منفجر شو. پس دوازده چشمه شد، هر چشمه­ای مثل کوهی.⁽⁴⁾

و زلزله‌ای واقع شد، پس دست مبارک را زد به زمین و آرام کرد آن را و فرمود:

ساکن شو. پس ساکن شد.⁽⁵⁾

و یک قبضه سنگریزه برداشت و اراده فرمود جواهر شد.⁽⁶⁾

و وارد شد بر رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم) و حال آن‌که مبتلا به تب شدیدی بود، پس دست مبارک بر سینه پیغمبر گذاشت و فرمود: ای اُمِّ مِلْدَم (اسم تب است) خارج شو از

بدن پیغمبر. پس خارج شد از بدن پیغمبر. پس پیغمبر حرکت کرد و فرمود: یا علی، خدا تو را فضیلت داده به خصلت­هایی که از آن جمله است که تمام دردها در فرمان تو است. پس نیست چیزی که آن را زجر و دفع کنی مگر آن‌که منزجر و مندفع شود.⁽¹⁾

و غیر آن زیاد است.

نفوذ اراده حضرت مجتبى(علیه السلام)در مخلوقات

همچنین ابو محمد الحسن المجتبی(علیه السلام)به آن مرد شامی فرمود:

برخیز ای زن! آیا حیا نمی‌کنی که بین مردها می‌نشینی؟! پس فوری زن شد و زوجه او مرد شد و مجامعت کردند فرزندی

خنثی متولد شد.⁽²⁾

و مرد دیگر از بنی امیه که جسارت و بی‌ادبی در مجلس معاویه به آن حضرت کرد، پس حضرت نفرین کرد و فوری زن شد و فَرْج او فَرْج زن شد و ریش او ریخت.⁽³⁾

و غیر آن زیاد است.

نفوذ اراده سیدالشهدا(علیه السلام)در موجودات

همچنین مولی الاولین و الآخرین ابا عبداللّه الحسین(علیه السلام) آب دهن انداخت به پیشانی حَبابه والبیه که مرض پیسی در او ظاهر شده بود، برطرف شد.⁽⁴⁾

و احیا کرد زنی را که وصیت نکرده بود، پس وصیت کرد و بعد از دنیا رفت.⁽⁵⁾

و عیادت فرمود عبداللّه بن شداد را که مبتلا به تب سختی بود، پس به ورود امام(علیه السلام) تب از او برطرف شد. پس حضرت فرمود:

قسم به خداوند که خلق نکرده خدا چیزی را مگر آن‌که امر کرده آن را که اطاعت کند ما را.⁽¹⁾

و دو زن در طفل شیرخواری نزاع می‌کردند، حضرت فرمود:

ای طفل، سخن‌گو به اذن خدا. پس به سخن آمد و عرض کرد: آقا، من بچه این و آن نیستم بلکه بچه فلان چوپان می‌باشم. پس امر فرمود سنگسار کردند آن زن را.⁽²⁾

و غیر این‌ها زیاد است.

نفوذ اراده امام سجاد(علیه السلام)در خلایق

همچنین آقا زین‌العابدین و سید‌الساجدین(علیه السلام)امر فرمود حجرالاسود را که شهادت دهد به امامت آن حضرت نزد محمد بن حنفیه، پس حجرالاسود فرمود:

ای محمد، تسلیم کن امر را به سوی پسر برادرت که او احق است از تو و اوست امام تو.⁽³⁾

فرمود امام سجاد(علیه السلام)به منجِمی:

آیا نمی‌خواهی دلالت کنم تو را بر مردی که از وقتی که بر ما وارد شدی تا حال، چهارده عالم را سیر کرده هر عالمی سه مقابل دنیا و از جای خود حرکت نکرده؟ عرض کرد: کیست؟ فرمود: من. و اگر بخواهی خبر دهم تو را به آن‌چه خورده‌ای و آن‌چه در خانه ذخیره نموده‌ای.⁽⁴⁾

و حَبابه والبیه صد و سیزده سال از عمرش گذشته بود. حضرت دعا فرمود و جوانی او برگشت و اشاره به او فرمود، حایض شد همان وقت.⁽⁵⁾

حضرت به ابو خالد کابلی فرمود:

فردا مرد ثروتمندی از شام می‌آید و دختر او دیوانه می‌باشد. به او بگو: من دختر تو را به ده هزار درهم معالجه می‌کنم. پس آمد و فردا رفت و به امر امام(علیه السلام)به گوش او گفت: ای خبیث، علی بن الحسین می‌فرماید: دور شو از این دختر. پس گفت و خوب شد.⁽¹⁾

سنگریزه را برای اُمِّ سلیم یاقوت قرمز قرار داد.⁽²⁾

ابوحمزه ثُمالی نقل می‌نماید که عبداللّه بن عمر مشرف شد خدمت امام سجاد(علیه السلام)عرض کرد: آقا، شما می‌فرمایید که یونس بن متی مبتلا به حبس شکم ماهی شد. برای توقفش در ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمود:

بلی؛ مادرت به عزایت بنشیند! پس عرض کرد: به من نمایش بده.

ابوحمزه می‌گوید: پس چشم‌های من و او را بست. پس ساعتی نگذشت امر فرمود چشم­ها را باز نمودیم و خودمان را لب دریا دیدیم و موج­ها در حرکت بود. پس احضار نمود ماهی را و عرض می‌کرد: لبیک! لبیک یا ولی اللّه! حضرت فرمود: تو کیستی؟ عرض کرد: من ماهی یونس هستم. ای آقای من،

خداوند هیچ پیغمبری از آدم تا خاتم نفرستاد مگر آن‌که ولایت شما را بر او عرضه داشت. هر کس قبول کرد، سالم ماند و خلاص شد. و هرکس توقف کرد، مبتلا شد.

از جمله یونس گفت: چگونه ولایت کسی را که ندیدم قبول نمایم؟! پس خدا به من وحی فرستاد که یونس را فرو برم. پس فرو بردم و چهل روز در شکم من ماند و ندا می‌کرد: لا اِلهَ اِلّا اَنْتَ سُبْحانَک اِنّی کنْتُ مِنَ الظّالِمین. قبول کردم ولایت علی بن ابی طالب و ائمه از فرزندان او را. پس وقتی که ایمان آورد امر کرد خدا مرا که من او را بیرون اندازم، پس بیرون انداختم.⁽³⁾

در قصه معروف مرد بلخی که تحفه‌ها و هدیه‌ها برای حضرت می‌آورد، وقتی که عیالش اظهار کرد، که شما این تحفه‌ها و هدیه‌ها را می‌برید و حضرت عوض آن به شما چیزی نمی‌دهد، وقتی که مشرف شد خدمت امام(علیه السلام) و غذا میل فرمودند، به دست امام آب ریخت میان طشت، پس ثلث آن پر شد، فرمود:

چه می‌بینی؟ عرض کرد: آب. امام فرمود: یاقوت اَحمر است. پس فرمود: آب بریز. پس آب ریخت. پس فرمود: چیست؟ عرض کرد: آب است. فرمود: این زمرد است. پس در مرتبه سوم آب ریخت، دُر سفید شد. و به امر امام(علیه السلام)آب سه جوهر گران‌بها شد. و فرمود: این‌ها را عوض تحفه‌ها و هدیه‌ها برای عیالت ببر و عذر ما را بخواه. و در آخر قصه که عیال او فوت کرد، امر فرمود عزرائیل را که روح او را برگرداند، پس برگردانید و زنده شد.⁽¹⁾

نفوذ اراده امام باقر(علیه السلام) در خلایق

همچنین حضرت امام محمد باقر(علیه السلام)پس از آن‌که آن مرد شامی وفات کرد، حضرت او را زنده کرد و بعد از زنده شدن اظهار کرد، که بعد از قبض روح من بانگ منادی را شنیدم که ندا می‌کرد: روح را برگردانید! که امام باقر(علیه السلام)امر فرموده است.⁽²⁾

و در میان صحرا که خیمه او را زدند، آمد نزد آن نخل و فرمود:

اطعام کن ما را. پس رطب قرمز و زرد از آن ریخت و میل فرمود.⁽³⁾

و دست مبارک را به چشم‌های ابوبصیر که اَعمی بود مالید، خوب و بینا شد چنان‌که همه را دید. پس امام(علیه السلام)فرمود:

اگر خواهی بینا باش و حسابت بر خدا باشد. و اگر خواهی مثل اول شوی و ثواب تو بهشت باشد. پس گفت: بهشت برای من بهتر است. پس دست

مالید، مثل اول نابینا شد.⁽¹⁾

و امام(علیه السلام)فرمود:

گمان می‌کنید ما شما را نمی‌بینیم و کلام شما را نمی‌شنویم؟! بد گمانی کردید! اگر این طور باشد برای ما فضیلتی بر مردم نخواهد بود.⁽²⁾

و نمایش دادن حضرت به جابر ملکوت زمین را و سیر دادن او را به پنج عالم.⁽³⁾

و غیر این زیاد است؛ اکتفا به همین مقدار می‌شود.

نفوذ اراده امام صادق(علیه السلام) در ممکنات

همچنین امام به حق ناطق جعفر صادق (علیه السلام) فرمود به آن نخله خاویه _ یعنی قطع شده _ :

اطعام کن ما را؛ پس رطب­های مختلف الألوان از آن ریخت و خوردند و سیر شدند.⁽⁴⁾

در حال طواف ابوبصیر عرض کرد: خدا همه این خلق را می‌آمرزد؟ فرمود: اکثر این‌ها بوزینه و خوک می‌باشند. پس دست مبارک به چشم او کشید، دید مخالفین را به صورت بوزینه و خوک. پس ترسید. پس امام(علیه السلام) دو مرتبه دست

کشید مثل اول شد.⁽⁵⁾

و با پای مبارک زد به آن گاو مرده، او را زنده کرد به اذن خداوند.⁽⁶⁾

و فرمود: بیاور کلید را. راوی می‌گوید: کلید را به حضرت دادم. پس به اراده آن حضرت شیر شد. فرمود: بگیر و نترس. پس گرفتم باز مثل اول شد.⁽⁷⁾

و به اراده حضرت آتش تنور هارون مکی را نسوزانید.⁽¹⁾

و پای مبارک را زد به زمین و اراده فرمود، پس آب موجود شد مثل برف. پس وضو گرفتند و نماز خواندند. و بعد از نماز فرمودند به راوی: ای داوود، میل به رطب داری؟ عرض کرد: بلی. و در آن محل چوب خرمایی بود پوسیده. پس دست مبارک را زد به آن، پس سبز شد و سی و دو نوع از انواع رطب داد. پس دست مبارک را زد و فرمود:

برگرد به حالت اول. پس شد آن‌چه فرمود.⁽²⁾

و معجزات حضرت زیاد است.

نفوذ اراده امام کاظم(علیه السلام)در مخلوقات

همچنین آقا موسی الکاظم(علیه السلام)با دست مبارک صورت آن زن را که به عقب سر برگشته بود برگردانید به طرف رو و اصلاح فرمود.⁽³⁾

و به امر خود ابرها را حاضر نمود و ابری که مأمور طالقان و ابر رحمت بود علی بن صالح طالقانی را بر آن نشانید و به آن امر فرمود او را به زمین طالقان برساند، به کمتر از چشم به هم زدن به طالقان رسید.⁽⁴⁾

و در مجلس هارون الرشید شخصی شعبده‌بازی کرد و بی ادبی به حضرت کرد، حضرت به صورت شیری که در دیوار بود فرمود: بگیر ای شیر دشمن خدا را. پس به اراده حضرت شیر شد و وارد مجلس شد و او را درید و خورد و اثری از او باقی نماند. پس آن حضرت به قدرت خدا که داشت هم خلق فرمود و هم روزی داد و هم عذاب فرمود.⁽⁵⁾

و مثل پدر بزرگوارش پای مبارک را به آن گاو مرده زد و او را زنده کرد. ⁽¹⁾

و در مورد دیگر الاغ مرده را به اراده خود زنده کرد.⁽²⁾

و معجزات آن حضرت زیاد است و در بحار و غیره ضبط شده است.

نفوذ اراده امام رضا (علیه السلام) در مخلوقات

همچنین آقا علی بن موسی الرضا(علیه السلام)در صحرا با جماعتی که در خدمت حضرت بودند تشنگی بر آن‌ها غالب شد، اراده ایجاد آب کرد در موضع معین، پس آب موجود شد و خوردند و سیراب شدند.⁽³⁾

محمد بن فضیل به دو مرض مبتلا بود، یکی در پهلو و یکی در پا، اشاره به پهلوی او فرمود، به اراده حضرت خوب شد. و نسبت به پا اراده نفرمود و ترغیب به صبر نمود.⁽⁴⁾

در قضیه استسقای حضرت و آمدن باران و کلمات مداحین در مدح آن حضرت، ملعونی فضیلت حضرت را انکار کرد و کلمات کفرآمیز گفت و اظهار کرد به حضرت که: اگر راست می‌گویی زنده کن این دو صورت شیر را و مسلط کن بر من. پس آن حضرت بر او غضب کرد و فرمود به آن دو صورت شیر:

بگیرید این فاجر را! و به اراده حضرت آمدند و او را ربودند و اثری از او باقی نماند.⁽⁵⁾

و این ماجرا معروف و مشهور است.

نفوذ اراده امام جواد(علیه السلام)در ممکنات

اشاره

همچنین آقا ابوجعفر الجواد(علیه السلام)وقتی که در گهواره بود محمد بن میمون نامه حضرت رضا(علیه السلام)را برای او آورد و حال آن‌که اَعمی بود، حضرت جواد(علیه السلام)

دست مبارک را بر چشم‌های او کشید، به یک اراده چشم او خوب شد.⁽¹⁾

و همچنین بادی در زانوی کنیزی واقع شده بود، حضرت از روی لباس دست به زانوی او مالیدند، خوب شد.⁽²⁾

و همچنین چشم‌های محمد بن سنان را شفا داد و حضرت رضا7 امر فرمود که مخفی نما این را. و تا مدتی که مخفی نمود خوب بود، بعد که ظاهر نمود برگشت درد.⁽³⁾

و به اراده حضرت عصای در دستش شهادت به امامت او داد.⁽⁴⁾

و غیر این‌ها زیاد است.

نفوذ اراده امام هادى(علیه السلام)در خلایق

همچنین آقا ابوالحسن علی الهادی(علیه السلام)صالح بن سعید به ایشان عرض کرد: آقا شما را اذیت کردند و جای دادند در محل فقرا. پس حضرت به یک اشاره و اراده باغ‌های خرم فرح انگیز دل ربا که در او بود حوریه‌های خوش­بو و ولدان خوش­رو مثل لؤلؤ مکنون و مرغان و آهوان خوش منظر به او ارائه داد و فرمود: هر جا باشم این‌ها با ما و نوکران مایند.⁽⁵⁾

و آن سنگ‌ریزه را در دهان خود مکید و بیرون کرد و بعد ابوهاشم جعفری به دهن گذاشت گفت: واللّه از جای خود حرکت نکردم تا به هفتاد و سه لغت سخن می گویم.⁽⁶⁾

و یک مقداری سنگ‌ریزه از زمین برداشت و اراده فرمود، طلای احمر شد و به ابوهاشم لطف فرمود.⁽¹⁾

در مجلس متوکل شعبده‌بازی نانها را ترتیب داد، به طوری که وقتی امام خواست نان بردارد، نان پرید. اهل مجلس خندیدند. پس حضرت دست مبارک را به آن صورت شیر که در پرده بود زد و فرمود:

بگیر او را! پس یک­مرتبه شیری شد، درنده و از جای جست و آن خبیث را بلعید و اثری از او باقی نماند و او دیگر دیده نشد.⁽²⁾

در مجلس متوکل پرنده‌ها از چهار طرف صدا می کردند، به طوری که مردم کلمات یکدیگر را نمی‌شنیدند. حضرت وارد شد و به اراده و تصرف امام، تمام ساکت و صامت شدند، تا آن‌که حضرت خارج شد، بعد پرنده‌ها مشغول آواز شدند.⁽³⁾

نفوذ اراده امام عسکرى(علیه السلام)در مقدورات

همچنین آقا امام حسن عسکری(علیه السلام)به یک اراده آن اسب چموش را که احدی قدرت نزدیک شدن به او را نداشت، رام و ذلیل نمود.⁽⁴⁾

احمد بن اسحاق عرض کرد: آقا، من نمی توانم به پهلوی راست بخوابم، باید به پهلوی چپ بخوابم و خیلی افسرده‌ام جهت این قسمت؛ چون خواب منافقین است. پس حضرت دست راست به پهلوی چپ او و دست چپ به پهلوی راست او سه مرتبه کشید. احمد گفت: من دیگر به پهلوی چپ نتوانستم بخوابم.⁽⁵⁾

و معجزات حضرت و همچنین معجزات آقا امام زمان ولی عصر «صلوات اللّه علیه

وعلی آبائه الطاهرین» از حد و شمارش خارج است و قدرت بر احصای آن نیست.

آری؛ این بزرگواران بر هر چیزی دانا و توانا هستند و بر آن‌ها هیچ ذره‌ای مخفی نیست.

و اصحاب آن بزرگواران که تابع صرف آن‌ها بودند، به مقامات و کرامات عالیه رسیدند؛ مانند سلمان و میثم تمار و رُشَید هَجَری و حبیب بن مظاهر اسدی و ابوحمزه ثُمالی و جابر جُعفی و امثال آن‌ها.

و در هر زمان از قبور مقدسه ائمه(علیهم السلام)معجزات و کراماتی ظاهر می‌شود که کتاب‌ها در خصوص آن‌ها نوشته شده و این مختصر گنجایش ذکر آن‌ها را ندارد.⁽¹⁾

اینک به ذکر مطالبی که اساس تمام علوم و کمالات پیغمبر و ائمه(علیهم السلام) می‌باشد می‌پردازیم.

72 حرف اسم اعظم نزد پیامبر و ائمه ما(علیهم السلام)است

اسم اعظم خداوند عزوجل هفتاد و سه حرف است. و چنان‌که امام باقر و امام صادق(علیهم السلام)در روایات کثیره فرموده‌اند:

نزد حضرت آدم(علیه السلام)بیست و پنج حرف بود.

نزد حضرت نوح(علیه السلام) بیست و پنج حرف بود. و در بعضی روایات پانزده حرف فرمودند.

نزد حضرت ابراهیم(علیه السلام)هشت حرف بود.

نزد حضرت موسی(علیه السلام)چهار حرف بود.

نزد آصف بن برخیا وصی حضرت سلیمان7 یک حرف بود که به آن زمین را شکافت و تخت بلقیس را به یک چشم به هم زدن از شهر سبا برای حضرت سلیمان(علیه السلام)حاضر کرد و بعد زمین را مثل اول نمود.

نزد حضرت عیسی(علیه السلام)دو حرف بود که به آن دو حرف مرده‌ها را زنده می‌کرد، و

پیس و کور مادرزاد را شفا می‌داد، و از گل صورت مرغ درست می‌کرد و می‌دمید مرغ می‌شد و می‌پرید. و بقیه معجزاتش به این دو حرف بود.

نزد پیغمبر ما(صلی الله علیه واله وسلم) هفتاد و دو حرف از آن می‌باشد. و یک حرف نزد خدا مخفى است.

و تمام آن‌چه پیغمبر می‌داند نزد ائمۀ اثنا عشر(علیهم السلام)می‌باشد. و آنانند وارث پیغمبران.⁽¹⁾

تمام کتب و آثار انبیا نزد ائمه(علیهم السلام)است

تمام کتاب‌هایی که از آسمان بر پیغمبران نازل شده و تمام علوم و آثار انبیاء صحف آدم(علیه السلام)و ادریس(علیه السلام)و ابراهیم(علیه السلام)، و تورات موسی(علیه السلام)، و انجیل عیسی(علیه السلام)، و زبور داود(علیه السلام)و عصای موسی(علیه السلام)، و آن سنگی که عصا را به آن می‌زد و دوازده چشمه ظاهر می‌شد، و تابوت بنی اسرائیل، و پیرهن یوسف(علیه السلام)، و انگشتر سلیمان(علیه السلام)و غیر آن هر چه داشتند تمام نزد پیغمبر ما(صلی الله علیه واله وسلم)جمع و تمام نزد ائمه(علیهم السلام)می‌باشد.

در کتاب شریف کافی باب آن‌که ائمه(علیهم السلام)وارث علم پیغمبر و جمیع انبیا و

اوصیا می‌باشند، هفت روایت که دلیل بر این است نقل می‌فرماید.⁽¹⁾

از جمله از ابوبصیر از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:

به درستی که خدای(عزوجل) عطا نفرموده، پیغمبران را چیزی مگر آن‌که آن را به محمد(صلی الله علیه واله وسلم) عطا فرموده، و فرمود: به تحقیق که عطا کرده شده محمد(صلی الله علیه واله وسلم)جمیع آن‌چه به پیغمبران داده شده. و نزد ماست صحفی که خدا فرموده؛ صحف ابراهیم و موسی... .⁽²⁾

علوم ملائکه و أنبیاء و آثار آنان نزد ائمه(علیهم السلام)جمع است

برای خداوند(عزوعجل)دو علم است؛ یک علم مخزون و مکنون که احدی نمی‌داند آن را مگر ذات مقدس، و علمی دیگر که به ملائکه مقربین و أنبیاء و مرسلین تعلیم فرموده و ائمه(علیهم السلام)تمام آن را می‌دانند.⁽³⁾

در کتاب کافی به سند خود از ابوبصیر از امام صادق7 نقل کرده که فرمود:

به­درستی­که برای خدای(عزوعجل)دو علم است. یکی علمی است مکنون و مخزون که احدی نمی‌داند آن را مگر خودش جل و علا. و از او می‌باشد بدا. و علمی است که تعلیم فرموده به ملائکه و انبیا و مرسلین، پس ما می‌دانیم آن را.⁽⁴⁾

و در باب آن‌که ائمه(علیهم السلام)می‌دانند جمیع علومی که به ملائکه و انبیا رسیده، چهار روایت نقل کرده که دلیل بر این است.⁽¹⁾

و در بصائر به سند خود از جعفر بن بشیر از امام جواد(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

برای خداوند دو علم است؛ علمی است مبذول، و علمی است مکنون. پس اما مبذول، پس نیست چیزی که می‌دانند آن را ملائکه و رسولان مگر آن‌که ما می‌دانیم آن را. و اما مکنون پس آن نزد خداوند است... .⁽²⁾

علم رسول اللّه و ائمه(علیهم السلام)زیاد مى‌شود

پیغمبر و ائمه(علیهم السلام)شب و روز علم آن‌ها زیاد می‌شود و برای آن‌ها حادث می‌شود علم هایی که نمی‌دانستند؛ خصوص شب و روز جمعه. هرچه به امام وقت تعلیم می‌شود، اول به پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)و امام قبل تعلیم می‌شود، بعد به امام متأخر. خلاصه روز به روز و ساعت به ساعت در ترقی و ازدیاد هستند.

قال تعالی:

Pوَقُلْ رَبِّ زِدْنی عِلْماً...O؛⁽³⁾

بگو ای پیغمبر: ای پروردگار من، زیاد کن علم مرا.

در کتاب کافی⁽⁴⁾در باب آن‌که اگر علم ائمه(علیهم السلام)زیاد نشود، هر آینه علم را تمام خواهند نمود، چهار روایت نقل فرموده از امام باقر و امام صادق(علیهم السلام)که فرمودند:

لولا اَنّا نَزْدادُ لَأَنْفَذْنا؛

اگر در ما زیاد نشود، هر آینه تمام می‌کردیم.

زراره خدمت امام باقر(علیه السلام)عرض کرد: چیزی به شما زیاد می شود که

پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نمی‌داند؟ فرمود:

وقت زیاد شدن عرضه می‌شود به پیغمبر پس به ائمه‌ای که قبل از ما بودند، بعد به ما می‌رسد.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام)فرمود:

خارج نمی‌شود چیزی از نزد خداوند تعالی تا آن‌که ابتدا می‌شود به پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)پس به امیرالمؤمنین(علیه السلام)پس به امام بعد از امام، تا آن‌که امام آخر اعلم از امام قبل نشود.⁽²⁾

در کافی در باب دیگر که علم ائمه(علیهم السلام)شب‌های جمعه زیاد می‌شود، سه روایت نقل کرده که: شب‌های جمعه ارواح طیبه طاهره پیغمبر و ائمه(علیهم السلام)به عرش می‌روند و طواف می‌کنند هفت مرتبه و نزد هر قائمه از قائمه‌های عرش دو رکعت نماز می‌خوانند، پس برمی‌گردند با علمی زیاد شده. و اگر این نبود علم را تمام می‌کردند.⁽³⁾

و از مطالب گذشته که از مسلمات روایات متواترات می‌باشد و شک و شبهه‌ای در او نیست و هر یک شاهد و مؤید دیگری است، استفاده می‌شود که:

پیغمبر ما(صلی الله علیه و اله وسلم)و خلفای او ائمه هادین مهدیین(علیهم السلام)داناترین کل مخلوقات آسمانی و زمینی و تواناترین کل موجودات می‌باشند. و تمام کمالات در علم و

قدرت جمع است و این هر دو صفت در آن‌ها به نحو اتم و اکمل و اوفی می‌باشد. و در مخلوق خلقی نیست، هرکس و هرچه باشد، مگر آن‌که به درجه آن‌ها نمی‌رسد، بلکه علم جمیع خلایق به علم آن‌ها مثل نسبت قطره است به دریا؛ همان‌طوری که آن ملک به خضر پیغمبر(علیه السلام)فرمود.⁽¹⁾

پس ایشانند اعلم کل مخلوقات و افضل و اشرف کل موجودات. و هیچ چیز بر آن‌ها مخفی نیست. و واجب است اطاعت آن‌ها بر کل ممکنات. و تمام موجودات رعیت آن‌ها می‌باشند و خداوند آن‌ها را ریاست داده بر تمام مخلوقات.

و خداوند اجلّ است که ریاست تامه و خلافت عامه به کسی بدهد و حالات افراد رعیت را بر آن‌ها مخفی گذارد⁽²⁾و لغات آن‌ها را به او نفهماند. لذا در روایات زیادی وارد شده که ملکوت آسمان‌ها و زمین‌ها بر آن‌ها عرضه داشته شده و عالمند به آن‌چه گذشته و آن‌چه بیاید تا روز قیامت⁽³⁾

و تمام لغات افراد بشر⁽⁴⁾

و حیوانات را می‌دانند و هیچ صوتی بر آن‌ها مخفی نیست.⁽⁵⁾

و ایشانند خزانه علم خداوند و حَمَله عرش پروردگار.⁽⁶⁾و نزد آن‌ها کتاب‌هایی

می‌باشد که در آن اسامی پادشاهان روی زمین تا آخر دنیا می‌باشد.⁽¹⁾

و اسامی اهل بهشت و جهنم را می‌دانند. و هرکس را می‌دانند که اهل ایمان است یا اهل کفر⁽²⁾

و مقدرات او چیست و کی می‌میرد و بعداً چه می‌کند.⁽³⁾

و شهدای خداوند تعالی می‌باشند بر خلق خداوند جل‌جلاله.⁽⁴⁾و ارکان خلق اند و علامت‌های حق و حقیقت و میزان عدالت و سعادتند. و اهل ذکرند که خداوند در قرآن امر به سؤال از آن‌ها فرموده که فرمود:<فَاسْأَلُوا اَهْلَ الذِّکرِاِنْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَموُنَ>⁽⁵⁾.⁽⁶⁾

و آن‌هایند ملجأ و پناه گاه کل مخلوقات⁽⁷⁾

و صاحبان شب قدر که ملائکه و روح بر آن‌ها نازل می‌شوند.⁽⁸⁾و ایشانند صاحبان انوار الهی.

و تمام این‌ها که به عرض خوانندگان رساندم، مفاد روایات متواترات است.

علم همه‌چیز در امام(علیه السلام)احصا شده است؛ قال تعالی: <وَکُلّ شَیءٍ اَحْصَیناهُ في اِمَامٍ مُبینٍ>.⁽¹⁾

و پیغمبر در روز غدیر در آن خطبه مفصله فرمود:

ای جماعت‌های مردم، هیچ علمی نیست مگر آن‌که خداوند(عزوعجل)احصا کرده آن را در من. و هر علمی که من عالم شدم، احصا و ضبط کردم من آن را در متقین از اولاد امیرالمؤمنین(علیه السلام). و هیچ علمی نیست مگر آن‌که تعلیم کردم علی(علیه السلام)را. و اوست امام مبین.⁽²⁾

و در روایت معانی‌الاخبار از امام باقر(علیه السلام)از پدرش از جدش(علیه السلام)نقل است که فرمود: وقتی که این آیه نازل شد، ابوبکر و عمر حرکت کردند و عرض کردند: یا رسول اللّه، آن تورات است؟ فرمود:

نه. عرض کردند: انجیل است؟امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمود: نه. عرض کردند: قرآن است؟امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمود: نه. پس ظاهر شد، پس فرمود رسول اللّه: این است آن امامی که احصا کرده خداوند(عزوعجل)در

او علم هر چیزی را.⁽³⁾

و در کتاب تفسیر قمی⁽⁴⁾از ابن عباس نقل کرده از مولا که فرمود:

منم واللّه امام مبین؛ بیان می‌کنم حق را از باطل... .⁽⁵⁾

قرآن کتاب مبین است

قرآن شریف کتاب مبین صامت است و در آن علوم گذشته و آینده جمع است. و عالم به آن، امام7 می‌باشد.⁽¹⁾و توضیح این اجمال این است:

خدای تعالی در سوره زخرف فرمود:

Pحَم * وَالکِتابِ المُبینِ* اِنّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبیاً لَعَلَّکمْ تَعْقِلُونَ* وَاِنَّهُ فی اُمِّ الکتابِ لَدَینا لَعَلی حَکیمُO؛⁽²⁾

«حم» اسمی است از اسامی پیغمبر ما محمد(صلی الله علیه و اله وسلم).⁽³⁾

یعنی: قسم به کتاب مبین، به درستی که ما قرار دادیم آن را قرآن عربی. امید است که شما بفهمید.

و برحسب روایات وارده در تفسیر برهان مراد از «علی» در آیه شریفه امیرالمؤمنین (ع) است که اوست حکیم.⁽⁴⁾

از این آیه شریفه استفاده می‌شود که کتاب مبین همین قرآن شریف عربی است.

در سوره یوسف فرمود:

Pالر تِلْک آیاتُ الکتابِ المُبینِ* اِنّا اَنْزَلْناهُ قُرآناً عَرَبِیاً لَعَلَّکمْ تَعْقِلُونَO؛⁽⁵⁾

این است آیات کتاب مبین. به درستی که ما نازل کردیم آن را قرآن عربی شاید شما تعقل کنید.

و ظاهر این آیه هم دلیل است که همین آیات قرآن، آیات کتاب مبین است که

نازل شده به لغت عرب.

و برای توضیح همین مطلب فرموده در سوره حِجر:

<الر تِلْکَ آیاتُ الکتابِ وَقُرْآنٍ مُبینٍ>؛⁽¹⁾

و این است آیات کتاب و قرآن مبین. یعنی واضح کننده حق و باطل.

و در سوره شعرا و قصص فرموده:

<تِلْک آیاتُ الکتابِ المُبینِ>.⁽²⁾

و در سوره نمل فرموده:

<طس تِلْکَ آیاتُ القُرْآنِ وَکتابٍ مُبینٍ>؛⁽³⁾

این است آیات قرآن و کتاب مبین.

و در سوره لقمان فرموده:

Pالم* تِلْک آیاتُ الکتابِ الحَکیمِ* هُدیً وَرَحْمَةً لَلْمُحْسِنینَ>؛⁽⁴⁾

این است آیات کتاب حکیم که محکم است و بطلان و انقطاع برای آن نیست، هدایت و رحمت است برای محسنین. یعنی خوبی کنندگان.

و در سوره دخان فرمود:

<حم* وَالکتابِ المُبینِ* اِنّا اَنْزَلْناهُ فی لَیلَةٍ مُبارَکةٍ>؛⁽⁵⁾

1_3.

حم* قسم به کتاب مبین که ما نازل کردیم آن را در شب مبارک* یعنی شب قدر.

چنان­که در آیه دیگر فرمود: <اِنّا اَنْزَلْناهُ فی لَیلَةِ القَدرِ>.⁽⁶⁾

و در سوره مائده فرمود:

<قَدْ جائَکُمْ مِنَ اللهِ نُورٌ وَکتابٌ مُبینٌ* یهْدی بِهِ الله مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ

السَّلامِ وَیخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ اِلَی النُّورِ بِاِذْنِهِ وَیهْدیهِمْ اِلَی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ>؛⁽¹⁾

به تحقیق آمد شما را نور و کتاب مبین _ یعنی قرآن شریف _ هدایت می‌کند خداوند به وسیله آن هر کس را که تابع رضای حق شود به سوی راه­های سلام _ یعنی سلامت دنیا و آخرت و فیض بهشت _ و بیرون می‌کند آنان را از ظلمات جهل و گمراهی به سوی نور علم و هدایت به اذن خودش. و هدایت می‌کند خدا آن ها را به سوی صراط مستقیم.

پس از مجموع این آیات استفاده می‌شود که کتاب مبین همین قرآن عربی است که قرائت و تلاوت می­شود.

و در مقام معرفی آن، ذات قدوس حق در سوره نحل می­فرماید:

<وَنَزَّلْنا عَلَیکَ الکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیءٍ>؛⁽²⁾

و نازل کردیم بر تو کتاب را که بیان هر چیزی در آن هست.

و در سوره انعام می‌فرماید:

<مَا فَرَّطْنا فِي الکِتابِ مِنْ شَيءٍ>؛⁽³⁾

تفریط نکردیم در کتاب چیزی را.

یعنی چیزی را نگذاشتیم که ذکر نکرده باشیم آن را در کتاب بلکه تمام را ذکر کردیم.

و حق تعالی در سوره یونس می‌فرماید:

<وَمَا یعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي‌الاَرْضِ وَلَا فِي السَّماءِ وَلَا اَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَلَا اَکبَرَ اِلّا في کِتَابٍ مُبینٍ>؛⁽⁴⁾

پنهان نمی‌شود، از پروردگار تو چیزی که به اندازه سنگینی ذره‌ای باشد در زمین و نه در آسمان و نیست کوچک­تر از این و نه بزرگ­تر مگر آن­که در کتاب مبین ضبط است.

و می‌فرماید:

<وَمَا مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالاَرْضِ اِلّا فِي کِتَابٍ مُبینٍ>؛⁽¹⁾

و نیست چیز غایبی در آسمان و زمین مگر آن که در کتاب مبین ضبط است.

و در سوره انعام می‌فرماید:

<وَلَا حَبَّةٍ فی ظُلُماتِ الاَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا یَابِسٍ اِلّا فِي کِتَابٍ مُبینٍ>­؛⁽²⁾

و نیست دانه‌ای در تاریکی‌های زمین و نه چیز تری و نه خشکی مگر آن­که در کتاب مبین بیان شده و مضبوط است.

و در سوره سباء می‌فرماید:

<عَالِمِ الغَیبِ لایعْزُبُ عَنْهُ مِثْقال ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلَا فِي الاَرْضِ وَلَا اَصْغَرُ مِنْ ذلِکَ وَلَا اَکبَرُ اِلّا في کِتَابٍ مُبینٍ>؛⁽³⁾

خدا عالم غیب است. و پنهان نمی‌شود از او چیزی که به قدر سنگینی ذره‌ای باشد در آسمان­ها و نه در زمین. و نیست کوچک­تر از این و نه بزرگ تر مگر آن که در کتاب مبین ضبط می‌باشد.

و در سوره هود می‌فرماید:

<وَمَا مِنْ دابَّةٍ فِي الاَرْضِ إلّا عَلَی الله رِزْقُها وَیعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها کُلُّ في کِتَابٍ مُبینٍ>.⁽⁴⁾

از این آیات استفاده می‌شود علم مقدار کل مخلوقات و کیفیت آن ها و آثار و احوال آن­ها تمام در کتاب مبین صامت که همین قرآن است محفوظ و مضبوط است. و علم آن نزد امام(علیه السلام)که کتاب مبین ناطق و امام مبین است می‌باشد.

امام(علیه السلام)کتاب مبین ناطق است

از ضروریات مذهب شیعه است که تمام علوم قرآن نزد وجود مقدس امام(علیه السلام)هست

و ائمه(علیهم السلام)می‌باشند راسخین در علم که تأویل قرآن را می‌دانند⁽¹⁾و مراد به <مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الکِتَابِ> امام است.⁽²⁾

قال تعالی: <قُلْ کَفَی بِالله شَهیداً بَیني وَبَینَکُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الکِتابِ>.⁽³⁾

و همچنین در ج26، ص160، ح6؛ ، ص170، ح36(باب12 از ابواب علوهم از کتاب الإمامة)؛و ص194، ح1 و ص197، ح8(باب 15از ابواب علومهم از کتاب الإمامة) و ج39، ص91، ح5(باب 75 از ابواب فضائله... از کتاب تاریخ أمیرالمؤمنین(علیه السلام))و ج40، ص146، ذیل حدیث53(باب 93از ابواب کرائم خصائله... از کتاب تاریخ أمیر المؤمنین(علیه السلام))و ص212، ح 12(باب 95 از ابواب کرائم خصائله... از کتاب تاریخ أمیر المؤمنین(علیه السلام))، و غیره نقل کرده که از حد تواتر بیشتر است بلکه داخل در ضروریات مذهب شیعه است.

در تفسیر قمی به سند خود از ابوبصیر از امام صادق(علیه السلام)در ذیل آیه شریفه: <ذلِکَ الکِتابُ لَارَیبَ فیهِ هدی لِلْمَتَّقینَ> نقل کرده که حضرت فرمود:

کتاب علی(علیه السلام)است. شکی در او نیست. بیان است برای شیعیان ما. ⁽⁴⁾

در بحار از تفسیر حضرت عسکری(علیه السلام)همین مفاد را نقل کرده است.⁽⁵⁾

در بحار از کتاب شریف کافی به سند خود از یعقوب بن جعفر نقل کرده که گفت: من بودم خدمت امام کاظم(علیه السلام)که مردی نصرانی آمد و سؤالاتی کرد. از جمله سؤال کرد: آقا خبر ده مرا از آیه: <حم* وَالکِتابِ المُبینِ * اِنّا اَنْزَلْناهُ فی لَیلَةٍ مُبارَکةٍ>. تفسیر آن در باطن چیست؟ حضرت فرمود: اما «حم» پس محمد(صلی الله علیه واله وسلم)است. تا آن که

فرمود: و اما «کتاب مبین» پس امیرالمؤمنین(علیه السلام)است ... . ⁽¹⁾

و در تفسیر برهان⁽²⁾

و کتاب شریف کافی⁽³⁾در باب مولد آقا موسی بن جعفر(علیهم السلام)از همین راوی از آقا موسی بن جعفر(علیهم السلام)این حدیث را نقل کرده است.

چند روایت در احاطه علم امام

اکنون از باب تیمن چند روایت که ان شاء اللّه تعالی شاهد و دلیل مطالب گذشته است ذکر می‌کنیم.

روایت اول: در کافی، به سند حسن یا صحیح از عبدالاعلی بن اَعْین نقل کرده که گفت: شنیدم از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

منم فرزند رسول خدا. و من می‌دانم کتاب خدا را. و در آن است پیدایش خلق و آن‌چه شونده است تا روز قیامت. و در آن است خبرهای آسمان و زمین و بهشت و جهنم و آن‌چه شده و آن‌چه خواهد شد. می‌دانم تمام این ها را مثل آن که نظر به کف دست خود می کنم. به درستی که خدا می‌فرماید: <فیهِ تِبْیانُ کُلِّ شَیءٍ>. یعنی: در کتاب است بیان هر چیزی.⁽⁴⁾

روایت دوم: در کافی، در باب ان که ائمه(علیهم السلام)می‌دانند آن‌چه شده و آن‌چه می‌شود و چیزی بر آن­ها مخفی نیست، شش روایت برای این مدعا ذکر نموده که از جمله: جماعتی خدمت حضرت صادق(علیه السلام)بودند و شنیدند که فرمود: من می‌دانم آن‌چه در اسمان ها می‌باشد و آن‌چه در زمین و آن‌چه در بهشت و آن‌چه در جهنم است و آن‌چه شده و آن چه خواهد شد. پس مقدار زمانی صبر فرمود و چون دید این بزرگ آمد بر شنوندگان، فرمود: همه این ها را از کتاب خدا می‌دانم. به درستی که خدا

می‌فرماید: <فیهِ تِبْیانُ کُلّ شَیء>.⁽¹⁾

نظیر این دو روایت چند روایت دیگر در کافی و در بحار می‌باشد.

روایت سوم: در بحار، در باب آن که محجوب نیست از ائمه(علیهم السلام)علم آسمان و زمین و بهشت و آتش و آن که عرضه داشته شده بر آن ها ملکوت آسمان ها و زمین ها و می دانند آن‌چه شده و آن‌چه خواهد شد تا روز قیامت، بیش از بیست روایت متضمن و دلیل عنوان باب از بصائر و غیره نقل فرموده.⁽²⁾

از جمله از مفضل نقل کرده که گفت: داخل شدم بر امام صادق(علیه السلام)، فرمود:

ای مفضل، آیا می‌شناسی محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین(علیهم السلام)را به کنه معرفت آنان؟

مفضل گفت: عرض کردم: ای آقای من، چیست کنه معرفت آنان؟ فرمود: ای مفضل، هر کس عارف به کنه معرفت آنان باشد هست مؤمن در مقام اعلی.

عرض کردم: بیان فرمایید. حضرت فرمود: بدانی که آنان می‌دانند آن‌چه را خدا خلق فرموده و ایجاد کرده. و ایشانند کلمه تقوا و خزینه‌دار آسمان ها و زمین ها و کوه ها و رمل ها و دریاها و نهرها و چشمه‌ها. و ساقط نمی‌شود برگی از درخت ها مگر آن که می‌دانند. و نیست دانه‌ای در تاریکی های زمین و نه تر و خشکی مگر آن که در کتاب مبین است و آنان می‌دانند تمام آن ها را.

پس مفضل گفت: عرض کردم: آقا، دانستم و قبول کردم و ایمان آوردم. فرمود: بلی ای مفضل، ای مکرم، ای طیب، خوشا به حال تو و کسانی که دارای این عقاید باشند.⁽³⁾

و احادیث متواتر دیگر بر این مضمون می‌باشد و به همین قدر اکتفا می‌شود.

ولایت ائمه(علیهم السلام)

این است معنی ولایت که ملزم شدند کل مخلوقات از جانب خداوند(عزوعجل)که تحت فرمان آنان باشند به هر طور و به هر کیفیت که بخواهند بشوند. و نمی‌خواهند مگر آن‌چه را خدا بخواهد و قلوب مقدسه آن ها محل اراده و مشیت خداوند تعالی است.

و آیه شریفه: <وَمَا تَشاؤُونَ اِلّا اَنْ یَشاءَ الله>⁽¹⁾مخصوص به ذوات مقدسه ائمه(علیهم السلام)می‌باشد. چنان که روایات در تفسیرش وارد شده.⁽²⁾

و آن­ها هستند مقصود از آیه شریفه:

<عِبادٌ مُکرَمُونَ * لَایَسْبِقُونَهُ بِالقَوْلِ وَهُمْ بِاَمْرِهِ یَعْمَلُونَ>؛⁽³⁾

بندگان مکرم خدا که سبقت نمی‌گیرند بر خدا به گفتار، و به امر او رفتار می‌کنند.

و محبت آنان را خدا واجب کرده مثل محبت خود.⁽⁴⁾

و آنان را اولی به تصرف در امور مخلوقات و افراد انسان قرار داده از خودشان. رسول اللّه(صلی الله علیه واله وسلم)در حدیث متفق علیه بین فریقین فرمود:

اَلَسْتُ اَوْلی بِکُمْ مِنْ اَنْفُسِکمْ؟ قالُوا: بلی. قال (صلی الله علیه واله وسلم)مَنْ کنْتُ مَوْلاهُ فَعَلی مَوْلاهُ... .⁽⁵⁾

و آنان هستند متصرف در همه مخلوقات به اذن پروردگار⁽⁶⁾و همه برای خاطر آنان

خلق شده‌اند.⁽¹⁾و بهشت که از نور آن­ها است⁽²⁾خانه عیش و زندگانی خودشان و شیعیان و دوستان آنان قرار داده شده است. و جهنم محبس دشمنان آنان می‌باشد.⁽³⁾

عرضه شدن ولایت ائمه(علیهم السلام)بر مخلوقات

ولایت آنان عرضه شد بر مخلوقات در روز غدیر. هرچه و هر کس قبول کرد، خوب و طیب شد. و هر کس و هرچه قبول نکرد، پست و ردی و خبیث شد.

قال تعالی: <إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ...> ⁽⁴⁾و در روایات زیاد وارد شده که مراد از این «امانت» ولایت است که عرضه داشته شد بر آسمان‌ها و زمین‌ها و کوه‌ها و سایر چیزها. ملخص و ملفق

روایات متواترات که بعداً به موارد آن‌ها اشاره می‌شود آن است که:

اول آسمانی که قبول کرد آسمان هفتم بود. پس زینت داد خداوند(عزوعجل)او را به عرض و کرسی. سپس آسمان چهارم بود و او را مزین کرد به بیت المعمور. سپس آسمان دنیا بود و آن را مزین کرد به ستاره‌ها.

و عرضه داشته شد بر زمین‌ها. پس سبقت گرفت زمین مکه، پس آن را مزین فرمود به کعبه مشرفه. سپس زمین مدینه بود، پس مزین فرمود آن را به قبر محمد

مصطفی(صلی الله علیه واله وسلم). سپس کوفه بود که زینت داد آن را به قبر امیرالمؤمنین(علیه السلام). سپس زمین شام بود، پس آن را مزین فرمود به بیت‌المقدس. و هر زمینی که قبول کرد، طیب شد و گیاه و ثمرات آن شیرین و خوش گوار و آبش زلال شد. و هر زمینی که قبول نکرد، شوره‌زار و بد و گیاه و آب آن تلخ شد.

و عرضه داشته شد بر کوه‌ها. اول کوهی که اقرار کرد سه کوه بود: کوه عقیق، و کوه فیروزه و کوه یاقوت. سپس سبقت گرفتند کوه‌های دیگر و معدن طلا نقره و غیره شدند. و آن‌چه قبول نکرد، دارای چیزی نشد. و اول این سه کوه عقیق بود که اقرار کرد به وحدانیت ذات مقدس حق و نبوت رسول اللّه(صلی الله علیه واله وسلم)و وصایت و امامت امیرالمؤمنین(علیه السلام)و یازده فرزندان طیبین و طاهرین او و برای شیعیان و دوستان آنان به بهشت.

و عرضه داشته شد بر آب‌ها. آن آبی که قبول کرد، شیرین و خوش‌گوار شد. و آن‌چه قبول نکرد، تلخ و شور شد.

و عرضه داشته شد بر گیاه‌ها، آن‌چه قبول کرد شیرین و خوب شد و آن‌چه قبول نکرد تلخ شد. و عرضه داشته شد بر پرنده‌ها، آن‌چه قبول کرد، فصیح و خوش‌آواز شد. و آن‌چه قبول نکرد، بد شد. و اول پرنده‌ای که قبول کرد، بازهای سفید و قنبره‌ها که در فارسی چکاوک گویند بود. و اول پرنده‌ای که انکار کرد بوم بود که جغد باشد و برای این مبتلا شد که روز نمی‌تواند ظاهر شود برای آن‌که پرنده‌ها با آن دشمنند. و دیگر عنقا بود که غایب شد در دریاها. و هردو را به سبب انکار ولایت خداوند لعنت کرده است.

و عرضه داشته شد بر حبوب. اول دانه‌های که اقرار کرد برنج بود که اقرار کرد به وحدانیت حق و رسالت رسول اللّه(صلی الله علیه واله وسلم)و وصایت و امامت امیرالمومنین(علیه السلام)و برای موحدین این امت به بهشت.

و عرضه داشته شد بر میوه‌ها، آن‌چه قبول کرد، شیرین و خوشمزه شد. و آن‌چه قبول نکرد، تلخ و ترش و دارای کرم و بدمزه شد.

و عرضه داشته شد بر بنی‌اسرائیل. آن کسانی که قبول نکردند، مسخ شدند. خلاصه بر تمام مخلوقات عرضه داشته شد، آن‌چه قبول کرد صاحب امتیاز و

شرافت شد، و آن‌چه قبول نکرد بد شد.⁽¹⁾

امام(علیه السلام)اعظم آیات الهى و اسماء حُسنى مى‌باشد

از آن‌چه گذشت ظاهر شد که وجود مقدسه آن‌ها اعظم آیات تکوینی الاهی است و اعظم اسماء الاهی هستند. و از آنان شریفتر و بهتر و بالاتر اسمی برای خدا نیست. پس آنانند اسماء اللّه الحسنی. قال تعالی:

<وَ لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِهَا>.⁽²⁾

برای خداست اسماء حسنی. پس بخوانید خدا را به آن اَسماء.

در تفسیر برهان از کافی به سند خود از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده. که فرمود در این آیه:

ما هستیم واللّه اسما حُسنی که خدا از احدی چیزی را مگر به قبول نمی‌کند معرفت ما.⁽³⁾

یعنی چیزی از احدی که دارای معرفت ما نباشد قبول نیست. و نیز روایت دیگر مثل این نقل فرموده است.

از شیخ مفید در اختصاص به سند خود از امام باقر(علیه السلام)از جابر انصاری از پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)در ضمن حدیثی نقل کرده است که فرمود:

ای جابر، اگر می خواهی دعا کنی پس مستجاب شود، پس بخوان خدا را به

اسماء آنان که محبوب ترین اسماء است نزد خداوند.⁽¹⁾

یعنی اسم پیغمبر محمد(صلی الله علیه واله وسلم)و امیرالمؤمنین علی و فاطمه و حسن و حسین(علیهم السلام)، به قرینه اول روایت.

از کتاب بشارة‌المصطفی از ابوحمزه ثُمالی از امام باقر(علیه السلام)نقل است که فرمود:

هرکس بخواند خدا را به سبب ما و به واسطه ما، رستگار می‌شود. و اگر بخواند به غیر ما، هلاک شده و طلب هلاکت نموده.⁽²⁾

توسل انبیا به محمد و آل محمد(علیهم السلام)

لذا حضرت آدم(علیه السلام)متوسل شد به محمد و آل محمد و به حق آنان خدا را قسم داد تا توبه‌اش قبول شد. و همین بود کلماتی که حضرت آدم(علیه السلام)تلقی کرد از جانب پروردگارش.⁽³⁾

چنان­که در روایات زیادی که در تفسیر برهان در ذیل آیه شریفه: <فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبّهِ کلِماتٍ>⁽⁴⁾نقل فرمود، تصریح شده است.

نوح پیغمبر(علیه السلام)در میان کشتی وقتی که ترسید از غرق شدن، خدا را به حق محمد و آل محمد خواند و نجات خواست، خداوند او را نجات داد.

و حضرت ابراهیم(علیه السلام)وقتی که میان آتش او را انداختند، سؤال کرد از خدا به حق محمد و آل محمد و نجات خواست، خداوند او را نجات داد. ⁽⁵⁾

حضرت یعقوب(علیه السلام)متوسل شد، جبرئیل بر او نازل شد عرض کرد: آیا تعلیم نکنم به تو دعایی که خدا چشم تو را شفا دهد و یوسف و ابن‌یامین را به تو برگرداند؟

فرمود: بلی. عرض کرد: بگو آن دعایی که پدرت آدم خواند و توبه‌اش قبول شد و نوح گفت و از غرق شدن نجات یافت و ابراهیم(علیه السلام)گفت و آتش بر او سرد و سلامت شد. حضرت یعقوب فرمود: چیست؟ عرض کرد: بگو، پروردگار من سؤال می‌کنم از تو به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین که یوسف و ابن یامین را به من برگردانی و چشم مرا شفا دهی. پس گفت و فرج رسید و چشم او خوب شد.⁽¹⁾

حضرت یوسف(علیه السلام)در زندان عرض کرد:

خدایا، من از تو سؤال می‌کنم به حق محمد و اهل بیت او که به من فرج دهی. پس گفت و فرج او رسید.⁽²⁾

توسل حضرت موسی به محمد و آل محمد(علیهم السلام)

حضرت موسی (علیه السلام)وقتی که عصا را انداخت و از او ترسید گفت: خدایا، سؤال می‌کنم از تو به حق محمد و آل محمد که مرا ایمن بگردان. پس خدا فرمود: <لَا تَخَفْ اِنَّکَ اَنْتَ الاَعْلَى>.⁽³⁾یعنی: نترس تویی اعلی.

وقتی که عصا را زد به دریا، خداوند را خواند به حق آنان، پس خدا دریا را شکافت و آن را خشک نمود برای عبور بنی‌اسرائیل.

و وقتی که بنی‌اسرائیل گفتند: ایمان نمی‌آوریم تا آن‌که خدا را ببینیم، صاعقه آنان را گرفت و سوزانید. حضرت موسی(علیه السلام)به باقی فرمود: آیا شما قبول می‌کنید و اگر نه ملحق به آنان می‌شوید؟ گفتند: ما نمی‌دانیم این صاعقه آنان را برای چه سوزانیده. پس از پروردگارت سؤال کن به حق محمد و آل محمد که اینان را زنده کند تا ما از آن‌ها سؤال کنیم که برای چه صاعقه آن‌ها را سوزانید. پس دعا کرد به همین دعا و زنده شدند. پس سؤال کردند از آن‌ها. پس جواب دادند: علت صاعقه برای تأبی و توقف

ما بود از اعتقاد به نبوت محمد(صلی الله علیه واله وسلم)و اعتقاد به امامت علی(علیه السلام)و هر آینه به تحقیق دیدیم بعد از مرگ که در ممالک پروردگار و آسمان‌ها و حجاب ها و عرش و کرسی و بهشت­ها و جهنم، کسی نافذ تر نیست فرمان او از فرمان محمد و آل محمد و اعظم از حیث سلطنت و ریاست. وقتی که ما را به آتش بردند، محمد و علی ملائکه آتش را ندا کردند: اینان را عذاب نکنید که می‌خواهند زنده شوند به برکت ما.⁽¹⁾

توسل بنی‌اسرائیل به محمد و آل محمد(علیهم السلام)

وقتی که فرعون فرزندان بنی‌اسرائیل را می‌کشت و زنده می‌گذاشت زن های آنان را و کارهای سخت به آنان واگذار می‌کرد، خدا وحی فرستاد به موسی: بگو به بنی‌اسرائیل که در ابتدای هر عملی صلوات بر محمد و آل محمد بفرستند تا آن‌که کار بر آنان آسان شود و آنان که فراموش می‌کردند، از بام به زمین می‌افتادند و یا به تعب و مشقت می‌رسیدند، چون متذکر شدند بر خود بخوانند این ذکر صلوات را _ یا کس دیگر بر آنان بخواند اگر نمی‌توانند خودشان بخوانند _ پس می‌خواندند و خوب می‌شدند.

و بعضی از زنان بنی‌اسرائیل بچه خود را می‌بردند در صحرا یا غار کوهی می گذاشتند و ده مرتبه صلوات بر او می خواندند، پس خدا ملکی

می‌فرستاد که او را تربیت کند _ و از یک انگشت او شیر و از انگشت دیگر غذا بیرون می‌شد _ تا آن که بزرگ می‌شد. و آنانی که به این دستور عمل می‌کردند و سالم می ماندند بیشتر بودند از آنانی که کشته شدند.

و زنان بنی‌اسرائیل را به کنیزی می‌گرفتند. پس بنی‌اسرائیل به سوی موسی(علیه السلام)ضجه می کردند و می‌گفتند: اینان دختران و خواهران ما را می‌گیرند و زنا می‌کنند. پس امر شد که زنان وقتی که مردی از فرعونیان را می‌دیدند، بر خودشان بخوانند ذکر شریف صلوات را. پس می‌خواندند و شر آنان برطرف می‌شد به برکت صلوات.

(بقیه روایات در مورد صلوات در باب دوم بیاید ان شاء اللّه تعالی). ⁽²⁾

و وقتی که موسی(علیه السلام)با بنی‌اسرائیل رسیدند به دریا و وقت غرق شدن فرعون و تابعین او رسید، وحی فرستاد خداوند(عزوعجل)به سوی موسی: بگو برای بنی‌اسرائیل تجدید کنند اقرار به وحدانیت مرا و اعتقاد نمایند به رسالت آقای خلق من و تجدید کنند ولایت امیرالمؤمنین علی و آل طیبین او را و بگویند: خدایا، به جاه و جلالت آنان ما را از روی آب بگذران، تا آب دریا مثل زمین شود.

پس حضرت موسی به آنان فرمود، ولی قبول نکردند. و اما کالب بن یوحنا اطاعت کرد و به دستور عمل نمود و رفت با اسب خود بر روی دریا. پس آب دریا مثل زمین شد و او رفت آن طرف دریا و برگشت و فرمود: ای بنی اسرائیل، اطاعت کنید موسی را؛ که نیست این دعا مگر مفتاح درهای بهشت و اسباب بستن درهای جهنم و نازل کننده روزی ها و جلب‌کننده است برای بندگان خدا رضایت حق تعالی را. پس قبول نکردند و گفتند: نمی‌رویم مگر بر زمین. پس خدا وحی فرستاد به سوی موسی: بزن عصا را به دریا و بگو: خدایا، به جاه محمد و آل طیبین او که دریا را برای ما بشکافی. پس عمل کرد و شکافته شد. حضرت موسی فرمود: وارد شوید. گفتند: زمین گل است می‌ترسیم میان آن فرو رویم. پس خدا فرمود: بگو ای موسی: خدایا، به جاه محمد و آل طیبین او که خشک نما زمین را. پس گفت و خشک شد.

حضرت موسی(علیه السلام)فرمود: داخل شوید عرض کردند ما دوازده قبیله می‌باشیم. در تقدم و تأخر خوف فتنه و فساد داریم. پس امر فرمود خدا موسی را که: عصا را دوازده مرتبه بزن به دوازده موضع دریا و بگو: خدایا، به جاه محمد و آل طیبین او که دوازده محل درست شود. پس گفت و کرد و شد.

باز گفتند: طوری شود که هر یک از ما در حال عبور دیگری را ببینیم و از حال یکدیگر خبردار باشیم. پس خدا وحی فرستاد به موسی که: عصا را به آب های اطراف بزن و بگو: خدایا، به جاه محمد و آل طیبین او که طاق وسیع قرار بدهی برای این آب ها که یکدیگر را ببینند. پس گفت و شد و عبور کردند. بعد فرعونیان وارد شدند و تمام غرق شدند. ⁽¹⁾

و وقتی که در صحرای تیه بنی اسرائیل تشنه شدند و گریه و ضجه کردند، حضرت موسی عرض کرد: الهی به حق محمد سید أنبیاء و به حق علی سید اوصیا و به حق فاطمه سیده زنان و به حق حسن سید أولیاء و به حق حسین افضل شهدا و به حق عترت و خلفای آن­ها آقایان خوبان و پاکیزگان دنیا، که بندگان خود را سیراب نمایی. پس خدا وحی فرستاد: ای موسی، بزن عصای خود را به سنگ. پس زد و دوازده چشمه جاری شد. آشامیدند و سیراب شدند.⁽¹⁾

و وقتی که بنی اسرائیل گوساله پرست شدند و حضرت موسی(علیه السلام)از مناجات برگشت، به قدرت پروردگار گوساله گویا شد و گفت: ای موسی، مخذول نشدند اینان به عبادت من مگر برای تهاون و استخفاف به صلوات بر محمد و آل طیبین او و انکار ولایت اهل بیت پیغمبر و نبوت رسول اللّه و وصایت وصی او. ⁽²⁾

و حضرت موسی به آنان فرمود: باید توبه کنید و آن هایی که گوساله را عبادت نکردند بکشند آنان را که عبادت کردند. وقتی که توبه کردند و کشته شدند، آمرزیده می‌شوند و جای آنان بهشت می‌باشد. پس تسلیم شدند برای کشته شدن. پس کشندگان گفتند: مصیبت ما بزرگ تر است که به دست خودمان پدران و مادران و فرزندان و برادران و خویشان خود را به قتل رسانیم.

پس خدا وحی فرستاد: ای موسی، این برای این است که اینان از آنان دوری و با آنان دشمنی نکردند. بگو به آنان که بخوانند خدا را به محمد و آل طیبین او تا آسان شود. گفتند و آسان شد و کشتند جماعت کثیری از آنان را. پس الهام شدند و گفتند بعضی به بعضی دیگر: آیا خدا قرار نداده توسل به محمد و آل طیبین او را امری که ناامید نمی‌شود به آن درخواستی و امیدی؟! و همچنین توسل می‌جستند انبیا و مرسلین، پس چرا ما متوسل نشویم به محمد و آل محمد؟!

پس اجتماع کردند و ضجه کردند و عرض کردند:

یا رَبَّنا بِجاهِ مُحَمَّدِ الاَکرَمِ وَبِجاهِ عَلَی الاَفْضَلِ الاَعْظَمِ وَبِجَاهِ فاطِمَةَ ذِی الفَضْلِ وَالعِصْمَةِ وبِجاهِ الحَسَنِ وَالحُسَینِ سِبْطَی سَیدِ المُرْسَلینَ وَسَیدَي شَبابِ اَهْلِ الجِنانِ اَجْمَعینَ وَبِجَاهِ الذرِّیةِ الطَّیبَةِ الطّاهِرَةِ مِنْ آلِ طَه وَیَس، گناهان ما را بیامرز و از لغزش ما بگذر و حکم قتل را از ما برطرف گردان.

پس ندا شد به حضرت موسی که از قتل دست بردارند که سؤال کردند از من بعضی از آنان به دعایی و قسم دادند مرا به قسمی که اگر کسانی گوساله پرستیدند از من سؤال می‌کردند که آنان را توفیق دهم و نگه داری کنم که گوساله نپرستند هر آینه می‌کردم، و اگر شیطان قسم می داد مرا که به آن هدایت کنم او را، هر آینه هدایت می کردم او را، و اگر نمرود یا فرعون قسم می‌دادند مرا به آن، هر آینه نجات می‌دادم آنان را. پس قتل از آنان برطرف شد و حسرت می‌خوردند که چرا ما این دعا را نکردیم که خدا ما را از فتنه نگه بدارد.⁽¹⁾

و وقتی در بنی اسرائیل قتلی واقع شد و آمدند نزد حضرت موسی(علیه السلام)که بیان فرماید کشنده را، خدا وحی فرستاد: ای موسی، اجابت فرما سؤال آنان را و از من درخواست کن تا بیان فرمایم قاتل را تا خود قاتل قصاص شود و غیر او سالم بماند از تهمت و غرامت؛ که من اراده دارم به این کار توسعه دهم روزی مردی از خوبان امت تو را که دین و عمل او صلوات بر محمد و آل طیبین او و تفضیل محمد و علی است بر کل خلایق. و در این قضیه او را غنی می‌گردانم و بعضی از ثواب های او را در دنیا به او بدهم.

پس حضرت موسی درخواست کرد. پس خدا وحی فرستاد که: بفرما که خدا امر می‌فرماید که شما گاوی بکشید. گفتند: آیا با ما سخریه می‌کنی؟ فرمود: پناه می‌برم از اینکه باشم از جاهلان. عرض کردند: از پروردگار خود سؤال فرما که بیان فرماید صفت آن گاو را. پس خدا وحی فرستاد که: آن گاو نه بزرگ و نه کوچک و وسط است بین این دو حد. عرض کردند: سؤال کن که رنگ آن چیست. وحی شد که: آن گاوی

است زرد خوش‌رنگ فرح‌بخش. عرض کردند: سؤال کن که بیان فرماید خصوصیات آن را. پس خداوند تعالی وحی فرمود:ای موسی، بگو که آن گاوی است کار نکرده و آب نکشیده و سالم است از تمام عیوب و رنگ دیگر ندارد. و این گاو فقط به نزد جوانی بود که در خواب پیغمبر و امیرالمؤمنین و ائمه(علیهم السلام)را دیده بود و به او فرموده بودند که: چون دوست ما بودی و فضیلت می‌دادی ما را بر خلایق، می‌خواهیم بعض ثواب تو را در دنیا به تو بدهیم. وقتی که آمدند برای خریدن گاو نفروش مگر به امر مادرت که خدا تلقین می‌کند او را چیزی که غنی شوی تو و اعقاب تو پس از خواب بیدار شد و خوشحال گشت.

پس آمدند برای خریدن گاو. مادر او مضاعف کرد قیمت گاو را تا آن‌که گفت: به اندازه پُری پوست گاو بزرگ طلا بدهید. قبول کردند و خریدند و کشتند و قطعه‌ای از دم گاو را گرفتند و آن قطعه را به آن مقتول زدند و گفتند: خدایا، به جاه محمد و آل طیبین او که این کشته شده را زنده کن و او را گویا فرما که خبر دهد از کشنده خود. پس زنده شد به سلامت تام و تمام و گفت:

ای موسی، ای پیغمبر خدا، دو پسر عموی من حسد بردند مرا جهت دختر عموی من، پس مرا کشتند و سر این محل انداختند که دیه مرا بگیرند.

پس حضرت موسی آن دو نفر قاتل را گرفت و کشت. و قبل از زنده شدن هرچه می‌زدند زنده نمی‌شد. حضرت موسی فرمود: اول پول گاو را بدهید. پس دادند و بعد زدند، و زنده شد. بعضی از بنی اسرائیل به حضرت موسی عرض کردند، در مقابل آن کشته شده که زنده شده بود: نمی‌دانیم کدام یک عجیب‌تر است؛ زنده شدن این کشته شده و اِخبار کردنش از قاتل خود یا غنی کردن خدا این جوان را به این مال زیاد!

پس خدا وحی فرستاد به سوی موسی: بگو برای بنی اسرائیل: هر کس میل دارد که زندگانی او در دنیا خوب شود و در بهشت محل او عظیم شود و هم ندیم پیغمبر و آل او شود، پس به جا بیاورد همان کاری که این جوان کرد؛ و آن این بود که شنید از حضرت موسی ذکر محمد و آل طیبین او را و بر آنان صلوات می‌فرستاد و آنان را بر جمیع خلایق از جن و انس و ملائک فضیلت می‌داد. پس به این جهت این مال را به او رسانیدم برای

آن که متنعم به نعمات شود و احسان به اهلش بنماید و با دشمنان مدارا نماید.

آن جوان عرض کرد: ای پیغمبر خدا، چگونه نگه داری کنم این مال را و خودم را از شر دشمنان و حسودان؟ حضرت موسی(علیه السلام)فرمود: بخوان به آن مال ها صلوات بر پیغمبر و آل طیبین او را؛ که آن خدایی که به برکت صلوات این مال را به تو عطا فرمود، این مال را به برکت همین صلوات حفظ خواهد فرمود. پس می‌گفت آن جوان و مالش از شر دزدان و حسودان محفوظ ماند.

و آن مرد کشته شده گفت: خدایا، من از تو سؤال می‌کنم به آن سؤالی که این جوان کرد از توسل و صلواتش بر پیغمبر و آل طیبین او که مرا در دنیا باقی‌گذاری و از نعمت های دنیا بهره‌ور گردانی و دشمنان و حسودان را از من دور فرمایی و روزی فراوان خوبی به من لطف فرمایی.

پس خدا وحی فرستاد به موسی(علیه السلام)که: این کشته شده شصت سال عمر کرد و هفتاد سال دیگر به او عمر می‌دهم با بدن صحیح تا از نعمت ما بهره‌ور گردد و با دختر عموی خود ازدواج کند. و ای موسی، اگر این جوان قاتل مثل آن جوان متوسل می‌شد به محمد و آل طیبین او، او را از حسد نگه داری می‌نمودم. و اگر با توبه از من سؤال می‌کرد و متوسل می‌شد، من او را رسوا نمی‌کردم. و اگر بعد از رسوا شدن از من سؤال می‌کرد، و متوسل به محمد و آل طیبین او می‌شد، من کار او را از نظرها می‌بردم که مردم فراموش کنند.

پس مردم ضجه کردند به سوی موسی که: این قبیله فقیر شد به واسطه این پول زیاد که از آنان گرفته شده. پس دعا کن که خدا بر ما وسعت دهد. پس حضرت موسی(علیه السلام)فرمود: وای بر شما! چقدر کور است قلب های شما! آیا نشنیدید دعای آن جوان و دعای آن شخص کشته شده را؟! شما هم مثل آنان دعا کنید و متوسل شوید به محمد و آل طیبین او.

پس دعا کردند و گفتند: خدایا، به سوی تو ملتجی شدیم و به فضل و کرم

تو اعتماد کردیم. پس فقر و احتیاج را از ما برطرف گردان به جاه محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و طیبین از آل او.

پس خدا وحی فرستاد به سوی موسی که: بزرگان آنان بروند به فلان خرابه و از

آن‌جا گنجی که ده هزار هزار دینار دارد استخراج کنند و از هر کس هر چه گرفتند رد کنند و باقی را تقسیم کنند. این برای خاطر توسل آنان بوده.⁽¹⁾

و در بحار از امیرالمؤمنین(علیه السلام)نقل کرده است که فرمود: خداوند تعالی به سبب ما آهن را برای داود(علیه السلام)نرم کرد.⁽²⁾

و سلیمان بن داود سؤال کرد از خدا به سبب ما اهل بیت که عالم به نطق پرندگان شد. ⁽³⁾

در تفسیر آیه شریفه در سورۀ بقره: Pوَلَمّا جاءَهُمْ کِتابٌ مِن عِنْدِالله مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَکَانُوا مِنْ قَبْلُ یسْتَفْتِحُونَ عَلَی‌الَّذینَ کَفَرُواO…؛⁽⁴⁾

در تفسیر عسکری(علیه السلام) توسل یهود را در ده سال قبل از ظهور محمد(صلی الله علیه و اله وسلم)بیان کرده که دچار طایفه اسد و غَطَفان شدند و به رسم همیشگی دعا کردند و سؤال کردند به حق محمد و آل طیبین او خدا آنان را بر دشمنان غالب کرد.

و همچنین وقتی که دشمنان آب را بر روی آنان بستند و تشنگی بر آنان سخت شد، دعا کردند و گفتند: خدایا به جاه محمد و آل طیبین او که بر ما آب نازل گردان. پس باران فراوانی نازل شد و سیراب شدند.

و از عجایب قضایا قضیه اصحاب رقیم بود. و آنان سه نفر بودند که در غار کوهی قرار گرفتند، یک مرتبه سنگ بزرگی افتاد مقابل آن غار و مسدود شد.

پس متوسل شدند و خدا را به جاه محمد و آ‌ل طیبین او قسم دادند، پس سنگ برطرف شد. و تفصیل این قضایا در تفسیر عسکری(علیه السلام)،⁽⁵⁾و در بحار،⁽⁶⁾و در تفسیر برهان⁽⁷⁾مذکور است.

توسل قریش به پیامبر اسلام(صلی الله علیه و اله وسلم)قبل از ظهور

یکی از اجداد پیغمبر عبدالمطلب بود که اسم او شیبة‌الحمد بود. عمویش مطلب شیبه را آورد در مکه معظمه و اظهار نکرد که این شبیه پسر برادر من است و گفت این بنده من است، لذا معروف شد به عبدالمطلب.

وقتی که وارد حرم شدند، بین دو چشم شیبه که عبدالمطلب باشد، نوری ظاهر بود. قریش به او متبرک می‌شدند. هر زمان مصیبت بر آنان وارد می‌شد، یا بلیه‌ای به آنان متوجه می‌شد، یا قحطی بر آنان نازل می‌شد، توسل می‌جستند به نور مقدس پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)و خدا آن بلیه و شدت را از آنان برطرف می‌کرد.

و عجیب‌ترین قضیه‌ای که برای آنان پیش آمد، قضیه اصحاب فیل بود که عبدالمطلب با جماعتی دعا کردند و گفتند: خدایا، به برکت این نوری که به ما بخشیده‌ای، ما را از این هم و غم نجات ده و دشمن ما را دفع نما. پس به برکت آن نور مقدس تمام اصحاب فیل هلاک شدند و آن مرغان بر سر آنان دانه‌ای انداختند که آن دانه از مغز سر داخل می‌شد و از دُبُر آنان خارج می‌شد.⁽¹⁾

و راجع به این موضوع سوره‌ای در قرآن نازل شده است.⁽²⁾

توسل کفار به محمد و آل محمد(علیهم السلام)

در بحار مذکور است که: در مکه کفار عرض کردند به پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)که هُبَل _ که بت آنان بود_ ما را شفا می‌دهد و مرض و دردها و بدبختی ما را برطرف می‌کند. پیغمبر فرمود: دروغ گفتید. خدا شفا می‌دهد. عرض کردند: اگر پروردگاری داری که غیر او پروردگاری نیست، پس سؤال کن از او که ما را مبتلا سازد به این دردها و بعد ما از هبل سؤال می‌کنیم که ما را شفا دهد.

پس جبرئیل نازل شد و عرض کرد: شما بر یک عده از آنان نفرین کن و علی(علیه السلام)بر عده‌ای دیگر. پس پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)بر بیست نفر از آنان نفرین کرد و امیرالمومنین(علیه السلام)

بر ده نفر. از جای خود حرکت نکردند تا آن که مبتلا به بَرَص و فلج و جذام و لقوه و نابینایی شدند.

پس ایشان را آوردند نزد هبل و دعا کردند که هبل شفایشان دهد. ناگهان هبل به صدای بلیغ آنان را ندا کرد: ای دشمنان خدا، چه قدرتی برای من می‌باشد؟! قسم به آن خدایی که محمد(صلی الله علیه و اله وسلم)را به حق فرستاده و او را افضل انبیا و مرسلین قرار داده، اگر نفرین کند پیغمبر بر من، هر آینه اجزای من چنان متلاشی و متفرق می‌شود که اثری از من باقی نماند.

وقتی که شنیدند ضجه کردند به سوی پیغبمر(صلی الله علیه و اله وسلم). پیغمبر فرمود: بیست نفر نزد من بیایند و ده نفر را نزد علی(علیه السلام)ببرید. آنان را آوردند. پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود به آن بیست نفر: چشم­های خود را بر هم گذارید و بگویید: خدایا، به جاه آن کسی که ما را به جاه او مبتلا کردی، ما را عافیت ده، به حق محمد و

علی و طیبین از آل آنان. و همچنین حضرت امیر به آن ده نفر فرمود. پس گفتند و فوری خوب شدند. و آن سی نفر ایمان آوردند با بعضی از اهالی آنان. ⁽¹⁾

توسل عمار

در بحار قضیه محاجه عمار با یهود را نقل فرموده از تفسیر حضرت عسکری(علیه السلام)که: آمدند یهود نزد پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)و عرض کردند: ای محمد، این عمار ادعا می کند که اگر امر فرمایی او را، آسمان را به زمین و زمین را به آسمان می‌برد. اگر راست می‌گویی، پس بگو این سنگی که این جا افتاده است که دویست نفر نمی‌توانند آن را حرکت دهند، عمار حرکت دهد.

پس فرمود رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم): ای عمار، اطاعت مرا اعتقاد کن و بگو:

اللّهم بجاه محمد و آله الطیبین، قوّت ده مرا بر حمل این سنگ، تا خدا آسان کند بر تو همان‌طوری که بر کالب بن یوحنا آسان کرد عبور از دریا را به سبب توسلش به ما. پس گفت و سنگ را بلند کرد در بالای سر خود و عرض کرد:

پدر و مادرم فدای تو باد یا رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)این سبک تر است نزد من از خلالی که به دست خود نگه دارم... .⁽¹⁾

و در بحار از صدوق در چند کتابش از امام باقر(علیه السلام)نقل فرموده که فرمود:

بنده‌ای هفتاد خریف در میان آتش جهنم می‌ماند. و هر خریفی هفتاد سال است. پس خدا را قسم می‌دهد به محمد و اهل بیت او که مرا رحم فرما. پس جبرئیل را خدا می‌فرستد و او را بیرون می کند از آتش. پس خدا فرماید: قسم به عزت خود، اگر سؤال نمی کردی مرا به حق محمد و اهل بیت او، هر آینه طولانی می‌شد مکث تو در آتش. لکن حتم کردم بر خودم که سؤال نکند مرا بنده‌ای به حق محمد و اهل بیت او مگر آن که او را بیامرزم. و من حال تو را آمرزیدم. ⁽²⁾

و غیر از این زیاد است. و همین مقدار کافی است.

بعضی دیگر از اوصاف و شؤون ائمه(علیهم السلام)

واضح و آشکارا باشد که امام(علیه السلام)که دارای صفات و کمالات گذشته است،

منحصر است به همان دوازده نفر که آنان را خدا و پیغمبرش معین فرموده‌اند و مصلح حقیقی عالم بشریت و رافع فتنه و فساد و تکمیل کننده خلق می‌باشند. و غیر آنان رافع ظلمات جهالات و ضلالات نیستند چون که کامل نیستند. و نقص و جهل غیر آنان واضح است.

احتیاج خلایق به ائمه(علیهم السلام)واضح است. و محتاج نبودن امامان به دیگران نیز واضح است. چون احدی نقل نکرده است که ائمه در مشکلی عاجز بمانند و مراجعه به اغیار نمایند. پس اینان هادی الی الحق می‌باشند. <اَفَمَنْ یَهْدِي اِلَی الحَقِّ اَحَقُّ اَنْ یُتَّبَعَ اَمْ مَنْ لایَهِدِّي اِلّا اَنْ یُهْدَی>.⁽³⁾

لذا در هر زمانی باید حجتی از جانب خدا باشد. و مردم چون علم غیب و واقعیت مردم و عاقبت کار را نمی دانند، نمی توانند امام و حجت معین کنند. چون ممکن است مصلحی که معین می‌کنند، مفسد باشد. و لذا باید عالم به غیب تصریح نماید و امام قبل امام بعد را معین بفرماید.⁽¹⁾

و مردم معذور نیستند در ترک معرفت و ولایت. و هر کس بمیرد و امام را نشناسد، مرده است به مردن زمان جاهلیت.⁽²⁾

و اگر یکی از دوازده امام(علیه السلام)را انکار نماید، گویا تمام آنان را انکار کرده و مثل آن کسی است که تمام پیغمبران را قبول کرده و پیغمبر خاتم(صلی الله علیه و اله وسلم)را قبول نکرده. ⁽³⁾

و مردم راه حق را پیدا نمی‌کنند و به معرفت خدا نمی‌رسند مگر به توسط پیغمبر ما(صلی الله علیه و اله وسلم)و ائمه(علیهم السلام)و وسیله بین خالق و مخلوق آنان می‌باشند. ⁽⁴⁾

و در حدیث متفق علیه بین عامه و خاصه، پیغمبر آنان را قرین قرآن قرار داده و امر به تمسک به قرآن و عترت با هم نموده و فرموده: از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا بر من سرِ

حوض کوثر وارد شوند. و مادامی که مردم متمسک به هر دو شوند، گمراه نمی‌شوند. ⁽¹⁾

مرحوم علامه مجلسی در بحارالأنوار، ج23، ص104 بابی منعقد نموده‌اند به نام (باب هفتم: فضائل أهل البیت(علیهم السلام)والنص علیهم، جملة من خبر الثقلین والسفینة وباب حطة وغیرها).

و از این خبر استفاده می‌شود که عترت و قرآن باقی هستند تا روز قیامت. و این اِخبار به غیب است که حضرت فرموده و از معجزات باقیه است که می‌بینیم تا حال بوده و خواهد بود.

و آنان را خداوند کشتی نجات قرار داده مثل کشتی نوح(علیه السلام). هر کس وارد نشود، در هلاکت و ضلالت غرق می‌شود و ظلمات جهالت و ضلالت بر او احاطه می‌کند.⁽²⁾

و آنان را اهل ذکر و عالم به قرآن قرار داده و واجب کرده که مردم از آنان سؤال کنند و جواب بر آنان واجب نیست.⁽³⁾چون­که خدا آنان را برگزیده و انتخاب فرموده و آنان را حامل علم خود و حامل عرش و دانای به تمام نکات و مطالب قرآن قرار داده.⁽⁴⁾

و محبت آنان را اجر و مزد رسالت پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)قرار داده.⁽⁵⁾و آنان را پدر مهربان این امت قرار داده.⁽⁶⁾

و خداوند پادشاهی عظیمی به آنان لطف فرموده. چون اطاعت آنان را بر

مخلوقات تکویناً واجب نموده. ⁽¹⁾

و آنان هستند انوار خدایی در عالم ممکنات و چراغی‌اند که خدا آنان را روشن فرموده در مخلوقات و به نور آنان تمام خلایق روشنند و یکدیگر را می‌فهمند. و به نور آنان مخلوقات ادراک موجودات را می‌کنند. و نور عقل پرتوی است از نور آنان.

و خداوند اشاره به انوار آنان فرموده و آیات نور را در شأن نور آنان فرستاده⁽²⁾و آنان را خانه علم و کمال و نور قرار داده. و بلند فرموده مقامات آنان را و آنان را شهدای خلق قرار داده.⁽³⁾

و در باطن قرآن از ولایت آنان تعبیر فرموده، به ایمان و اسلام و یُسْر و بِرّ و تقوا و قرب و صدق و صلاح و حسنه و حُسنی و نعمت و فضل و رحمت و علامت و هدایت و سِلْم و سلامت و معروف و عدل و احسان و قسط و میزان و صلاة و زکات و حج و صیام. و تمام آیات خیر و مدح درباره آنان و شیعیانشان است.

و از دشمنان و مخالفین آنان تعبیر فرموده به: کفار و مشرکین و جِبْت و طاغوت و لات و عزی و اصنام و فجار و اشرار و اصحاب شمال و سیئه و عسر و شر و ضلالت و کذب و فساد و نقمت و غوایت و ضلالت و سخط و عقوبت و شجره خباثت و شرارت و امام ضلالت و هادی به سوی آتش جهنم و رساننده به درکات جحیم و شقاوت و فسق و عصیان و فحشا و منکر و بغی و عدوان. بلکه تمام آیات مذمت و قبح و شرارت درباره آنان است.

و از معرفت آنان تعبیر به حکمت فرموده.⁽⁴⁾

پس فرمود: <وَ مَنْ یؤْتَی الحِکمَةَ فَقَدْ اُوتِيَ خَیراً کَثیراً>.⁽⁵⁾

از آنان در قرآن شریف تعبیر فرموده به: راسخون در علم و آیاتُ اللّه تعالی و بَیناتُه و کتابُ اللّه تعالی و اولی الامر و شهداءُ عَلَی الناسِ و مؤمنون و ابرار و متقون و سابقون و مقربون و سبیل مقیم و صراط مستقیم و مُتَوَسمون و صادقون و صدیقون و شهدا و صالحون و نجوم و علامات و حَبْلُ اللّه المتین و العروةُ الوثقَی الّتی لَاانْفِصامَ لَها و صافّون و مُسَبِّحون والسَّفَرَةُالکرامُ البَرَرَة و اهل رضوان و درجات و بحر و لؤلؤ و مرجان و ماء مَعین و بِئْرٌ معطّلةٌ عنِ استفادةِالناس و قصر مَشید محکم مشرف بر کل مخلوقات و سحاب و رحمت و ظل ممدود و فاکهه کثیره وسَبْعُ المَثانی و اولی النُّهی و اولوالالباب و عبادالرحمن و شجره طیبه که می‌دهد میوه و بهره خود را همیشه به اذن پروردگار و هدی و هادون و خیرُ أئمةٍ اُخْرِجَت لِلناسِ و خلفاء اللّه و متقین که در آخر سلطنت ظاهری با آن­هاست. قال تعالی: <وَالعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقینَ>. و مستضعفین که خدا اراده فرموده که آنان متمکن در زمین بشوند و امامان و پیشوایان خلق باشند و دشمنان آنان را برگرداند تا عذاب دنیا را بچشند و قصاص ظلم ها را بنمایند و کلمات‌اللّه تعالی و حُرُماتُ اللّه تعالی.

و ایشانند مرحومین در قرآن و ایام و شُهور دوازده‌گانه و اهل اَعراف که داخل بهشت نمی‌شود مگر کسانی که آنان را بشناسند. و مردم را در قیامت نگه می‌دارند و از ولایت آنان سؤال می‌کنند.⁽¹⁾

پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)و أمیرالمؤمنین(علیه السلام)هستند که در قیامت خطاب می‌شود به آنان:

<القِیَا فِي جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنیدٍ>؛⁽²⁾

بیاندازید شما دو نفر در جهنم هر کفار عنید را.⁽³⁾

پس دوستان را به بهشت و دشمنان را به جهنم می‌فرستند. و به همین نحو قسمت می‌کنند اهل بهشت و جهنم را.

صورت حضرت امیر(علیه السلام)در عرش و آسمان ها می‌باشد و ملائکه او را زیارت می‌کنند. هفتاد هزار ملک همیشه طلب مغفرت می‌کنند برای دوستان ائمه(علیهم السلام).⁽¹⁾

از اعظم واجبات محبت و قبول ولایت آن هاست.⁽²⁾و تمام نمی‌شود این مگر با دشمنی با دشمنان آنان و دشمنی با دوست دشمن آنان.⁽³⁾

ثواب محبت آنان در روایات متواترات بیان شده و همچنین ذم عداوت با آنان و این‌که دشمن نمی‌دارد آنان را مگر منافق.⁽⁴⁾

دشمنی با آنان سبب خلود در جهنم أبدالآباداست.⁽⁵⁾و ولایت آنان امان است از آتش⁽⁶⁾و دوستی با آنان علامت حلال‌زادگی است. و دشمنی آنان علامت حرام‌زادگی است.⁽⁷⁾

دوست و ولی ایشان می‌یابد بهره محبت آنان را در وقت مرگ و در قبر و وقت بیرون شدن از قبر و وقت حساب و نزد میزان و نزد حوض و نزد صراط و نزد تطایر نامه اعمال که در این اوقات از فزع و سختی ها و ترس ها و تاریکی ها و عذاب و رسوایی ایمن خواهد شد.⁽¹⁾و وقت مرگ چهارده معصوم(علیهم السلام)نزد او حاضر می‌شوند و او را بشارت به بهشت و ایمنی و نعمت می‌دهند.⁽²⁾

و هریک از شیعیان و دوستان آنان که بمیرد، شهید مرده است.⁽³⁾

چنان‌که در روایات بیان شده⁽⁴⁾و استدلال فرمودند به آیه شریفه: <وَالَّذینَ آمَنُوا بِالله وَ رُسُلِهِ اُولئِکَ هُمُ‌الصِّدّیقُونَ والشُّهِداءُ عِنْدَ رَبِّهِم>.⁽⁵⁾

وجوب ولایت و فوائد آن

به حسب عد‌ه‌اى از روایات متواترات که در بحار⁽⁶⁾

از کتب معتبره نقل فرموده است: عمل هیچ عمل‌کننده و عبادت هیچ عابدی را خدا قبول نمی‌کند مگر با ولایت امیرالمؤمنین و ائمه(علیهم السلام)

و بدون ولایت اعمال باطل و عاطل است <کَرِمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرّیحُ فی یوْمٍ عَاصِفٍ>⁽⁷⁾

و <کَسَرابٍ بِقیعةٍ یحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتّی اِذا جاءَهُ لَمْ یجِدْهُ شَیئاً>.⁽¹⁾

قال تعالی: <وَقَدِمْنا اِلی ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعْلناهُ هَباءً مَنْثُوراً>⁽²⁾که تفسیر شده اعمال مخالفین است که هباءً منثورا می‌شود.⁽³⁾

و به آنان تفسیر شده در روایات <وُجُوهٌ یوْمَئِذٍ خاشَعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ تَصْلی ناراً حامِیةً>؛⁽⁴⁾یعنی: صورت هایی در دنیا خاضع و خاشع می‌باشند عمل‌کننده‌اند به عبادات در ظاهر اما ناصب می‌باشند.⁽⁵⁾

و بر حضرت امیر(علیه السلام)اشخاصی را مقدم می‌دانند. اینان وارد می‌شوند در آتش سوزنده و آمرزش خدا بر ایشان نیست. چون خدا فرموده: <وَاِنّی لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَاَمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدی>؛⁽⁶⁾

و به درستی که من آمرزنده هستم کسی را که توبه کند (از کفر و شرک) و ایمان بیاورد (به خدا و پیغمبر) و عمل صالح نماید پس راه پیدا کند و هدایت یابد (به سوی ولایت).

چنان‌که در روایات کثیره بیان شده است و اگر بنده‌ای عبادت کند خدا را مابین رکن و مقام هزار سال بلکه تمام عمر دنیا و بمیرد بدون ولایت خداوند او را به رو در آتش جهنم افکند چنان­که در روایات متواتره وارده از پیغمبر و ائمه(علیهم السلام)تصریح به این شده است. ⁽⁷⁾

اسلام بر پنج چیز بنا شده

به حسب روایات بسیار اسلام بنا شده بر پنج چیز: نماز و زکات و حج و صوم و ولایتِ امیرالمؤمنین و ائمه دین(علیهم السلام). و در آن چهارتای اول رخصتی در بعضی اوقات واقع شده، لکن در ولایت هیچ رخصتی در هیچ وقت داده نشده است. و روایات زیادی به این مضمون در وسائل و مستدرک و بحار می‌باشد.⁽¹⁾

از آن جمله در کافی به سند صحیح از زراره از امام باقر(علیه السلام)است که فرمود:

بنا شده اسلام بر پنج چیز: نماز و زکات و حج و روزه و ولایت. زراره عرض کرد: آقا، کدام یک از این پنج چیز بهتر است؟ فرمود: ولایت افضل است. برای این که ولایت مفتاح است و امام که صاحب ولایت است راهنما و دلیل است بر تمام آن ها. پس بعد از آن نماز است. چون پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)فرمود: نماز عمود دین است. و بعد از آن زکات که قرین نماز است (یعنی در آیات قرآن با هم ذکر شده) پس حج و بعد روزه. _ تا آن­که فرمود:_ اگر مردی شب ها در حال قیام نماز باشد و روزها روزه بگیرد و جمیع مالش را صدقه دهد و جمیع روزگار را حج کند و ولایت ولی اللّه را نشناسد و اعمال او به دلالت ولی خدا نباشد، حقی به ثواب ندارد و از اهل ایمان نیست... .⁽²⁾

بدان­که: به حسب آیات و روایات دین تمام پیغمبران دین اسلام بوده است و دینی برای خدا غیر دین اسلام نبوده است. و این پنج چیز در تمام شرایع پیغمبران بوده است، ولی خصوصیات آن فرق دارد.

باب دوم (2) : فلسفه و فضیلت نماز و اجزای آن

اشاره

باب دوم از ابواب رحمت نماز است که هزاران باب از آن منفتح می‌شود.

بدان­که: بعد از معرفت خداوند تبارک و تعالی و اقرار به انبیا و مرسلین و اوصیا(علیهم السلام)عملی و عبادتی بالاتر و شریف تر از نماز نیست. و در این جا چند فصل است:

فصل اول 1 : وجوب نماز

بدان­که وجوب نماز از ضروریات دین است و منکر آن _ با التفات به آن که ضروری است _ کافر می‌باشد و مرتد و نجس است. و اما تارک آن بدون انکار کافر است، لکن نجس نیست.

و در روایات زیاد به تارک صلاة کافر گفته شده است و معروف بین اصحاب و روات بوده. لذا سؤال می‌کردند از امام صادق(علیه السلام): آقا، شما چرا می‌فرمایید تارک نماز کافر است و لکن شراب خوار و زنا کننده و دزد را کافر نمی‌دانید؟ و فرق آن چیست؟ فرمود:

زنا کننده برای خاطر شهوت زنا می‌کند. و همچنین شراب‌خوار و دزد برای تحصیل مال دزدی می‌کند. اما تارک نماز برای شهوت و لذت نیست، بلکه نیست مگر استخفاف و بی‌اعتنایی به فرمان خدا و اهمیت ندادن به آن. و این سبب کفر است.⁽¹⁾

فصل دوم 2 : حرمت تضییع نماز و استخفاف به آن

قال تعالی: <فَوَیلٌ لِلْمُصَلِّینَ الّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ>.⁽¹⁾

ویل در لغت یعنی: وای. لکن در مقدمه تفسیر برهان (مرآة الانوار) در لغت «ویل» نقل فرموده از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)که فرمود:

ویل وادیی است در جهنم که کافر ساقط می‌شود در آن چهل خریف... .⁽²⁾

و در روایت دیگر خریف را هفتاد سال معین کرده‌اند؛⁽³⁾چنان­که گذشت.

در تفسیر قمی در سوره مطففین از امام باقر(علیه السلام)نقل شده است که در ضمن حدیثی فرمود: ویل چاهی است در جهنم. ⁽⁴⁾

و بالجمله خدا در این آیه فرمود: ویل برای نماز خوانندگان؛ آنان که ضایع کننده هستند نماز را.

و تفسیر «ساهون» به تضییع کنندگان نماز در روایت کافی و تهذیب از آقا موسی

بن جعفر(علیهم السلام)بیان شده است. ⁽¹⁾

و قال تعالی:

<فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ اَضاعُوا الصَّلاة واتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ یلْقَوْنَ غَیاً>؛⁽²⁾

پس بیاید بعد از آن ها جماعتی که ضایع کنند نماز را و تبعیت نمایند از شهوات. اینان وارد غَی می‌شوند. یعنی در گمراهی و خسارت واقع می‌شوند، یا آن­که از راه بهشت دور می‌شوند.

در بحار از کتاب کنز جامع الفوائد نقل کرده به سند خود از آقا موسی بن جعفر(علیهم السلام)که فرمود در تفسیر این آیه شریفه:

غَی کوهی است از مس که دور می‌زند در وسط جهنم.⁽³⁾

پس ضایع کننده نماز و تابع شهوات وارد در آن کوه می‌شود.

در وسائل از صدوق در عیون به سند خود از حضرت رضا(علیه السلام)از پدر بزرگوارش(علیه السلام)نقل کرده که رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود:

وقتی که روز قیامت شود، بنده را احضار می‌کنند. اول چیزی که از او سؤال می‌کنند نماز است. اگر تام و تمام نماز را انجام داده بود که خوب است؛ و اگر نه، او را در آتش می‌اندازند. ⁽⁴⁾

و نقل فرمود امام(علیه السلام)از رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمودند:

نماز را ضایع نکنید؛ که هرکس نماز خود را ضایع کند، محشور شود با قارون و هامان و ثابت است بر خدا که او را با منافقین قرار دهد. پس ویل برای کسی

که بر نماز خود محافظت نکند و طریقه پیغمبرش را انجام ندهد. ⁽¹⁾

در کتاب کافی به سند صحیح از زراره از امام باقر(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)در مسجد نشسته بود. ناگاه مردی داخل شد در مسجد و مشغول نماز شد، پس رکوع و سجود را تمام انجام نداد و عجله کرد. پس پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود: منقار زد مثل منقار زدن کلاغ به زمین. اگر این‌طور نماز بخواند و بمیرد، بر غیر دین من می‌میرد. ⁽²⁾

و نیز از عبداللّه بن میمون قداح نقل کرده از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

روزی امیرالمؤمنین(علیه السلام)دیدند مردی را که مثل منقار زدن مرغ سر را به زمین برای سجده می‌گذارد و فوری حرکت می‌دهد. فرمود: چند وقت است این طور نماز می‌خوانی؟ عرض کرد: از فلان وقت است. حضرت فرمود: مثل تو نزد خدا مثل کلاغ است آن وقتی که منقار به زمین می‌زند. اگر این طور باشی و بمیری، بر غیر ملت ابی القاسم محمد(صلی الله علیه و اله وسلم)خواهی مرد. ⁽³⁾

در کتاب شریف کافی به سند صحیح از زراره از امام باقر7 است که فرمود:

نماز را سبک و کوچک نشمارید؛ که پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)در وقت وفات فرمود: نیست از من کسی که استخفاف کند به نماز خود. و نیست از من کسی که شراب بخورد. و واللّه وارد نمی‌شود بر من سرِ حوض کوثر.⁽⁴⁾

و همچنین در کافی به سند صحیح از آقا موسی بن جعفر(علیهم السلام)نقل کرده که فرمود:

چون که وقت وفات پدرم امام صادق(علیه السلام)رسید، فرمود به من: ای فرزند من، به کسی که استخفاف کند به نماز شفاعت ما نمی‌رسد. ⁽¹⁾

و به مضمون این دو روایت، روایات دیگر در وسائل و غیره نقل کرده است. ⁽²⁾

و در کافی و تهذیب⁽³⁾

به سند صحیح از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

واللّه از عمر شخص پنجاه سال می‌گذرد و خدا از او یک نماز قبول نکرده است. پس این چقدر سخت است! اگر همسایه و یا رفیقت این طور برای تو نماز بخواند، قبول نمی‌کنی آن را برای استخفافش به آن. به درستی که خدا قبول نمی‌کند مگر خوب را. پس چگونه قبول کند آن‌چه به آن استخفاف می‌شود؟!⁽⁴⁾

در کافی و تهذیب به سند خودشان از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده‌اند که رسول اللّه (صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود:

شیطان همیشه از مؤمن ترسان است، اما تا مادامی که محافظت بر نمازهای پنج گانه بنماید. پس وقتی که ضایع کرد آن ها را، جرأت بر او می‌کند و او را داخل گناهان بزرگ می‌کند.⁽⁵⁾

در بحار و مستدرک از سید ابن طاووس در کتاب فلاح‌السائل از فاطمه زهرا سیده زنان عالم و علی ابیها و بعلها و بنیها نقل کرده که سؤال کرد از پدر بزرگوارش

رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم): چه چیز می‌باشد برای آن کسی که سبک شمارد و استخفاف نماید به نماز خود؟ پس پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود:

ای فاطمه، هر کس استخفاف کند به نماز از مردان و زنان، خداوند تعالی او را مبتلا فرماید به پانزده چیز؛ شش در دنیا، و سه در وقت مرگ، و سه در میان قبر، و سه در روز قیامت.

اما آن شش که در دنیا مبتلا شود: اول آن که برکت از عمر او برداشته می‌شود. و همچنین برکت از روزی او برداشته خواهد شد. و محو می‌کند خدا سیمای خوبان را از صورت او. و هر عملی که انجام دهد، اجر و ثواب برای او نخواهد بود. و دعای او به سوی آسمان بلند نشود. و ششم آن­که: نیست برای او بهره‌ای در دعای خوبان.

و اما آن سه که در وقت مرگ مبتلا شود: اول آن­که: می‌میرد ذلیل و خوار. دوم آن­که: می‌میرد گرسنه. سوم آن­که: می‌میرد تشنه که اگر تمام نهرهای دنیا را به خوراک او دهند سیراب نشود.

و اما آن سه که در قبر مبتلا شود، پس اول آن که: خدا موکل می‌نماید به او ملکی که او را در قبر از جای برکند و در قَلَق و اضطراب اندازد. و دوم: قبر بر او تنگ می‌شود. و سوم: قبر او تاریک خواهد شد.

واما آن سه که در قیامت مبتلا شود: اول آن­که: خدا بر او موکل می‌کند ملکی را که او را به رو بر زمین کشد و خلایق بر او نظر می کنند. و دوم آن­که: حساب او سخت شود. و سوم آن که: خدای تعالی نظر لطف به او نفرماید و پاکیزه نکند او را. و برای او است عذاب دردناک.⁽¹⁾

و از این روایات شدت حرمت تضییع نماز و استخفاف به آن معلوم شد.

و علامه متبحر کامل حاج شیخ جعفر شوشتری در منهج‌الرشاد فرموده:

بدان که: سبک شمردن نماز بر چند قسم است:

اول آن که: آن را چیزی نداند. و این باعث کفر است.

دوم آن که: آن را ترک کند.

سوم آن که: مسائل آن را درست نکند و در فکر صحت و بطلان آن نباشد.

چهارم آن که: در بند وقت آن نباشد.

و پنجم آن که: نماز قضا به ذمه او باشد و در صدد به جا آوردن آن ها نباشد و سال به سال تأخیر بیندازد تا آن که قدری از عمر او بگذرد و هنوز در ذمه او باشد. و ظاهر این است که بر فرض قول به اینک قضا موسع است، توسعه آن به این مقدار نیست که به حد تهاون و سهل‌انگاری برسد. انتهی

فصل سوم 3

فضیلت و شرافت و فواید نماز

قال تعالی: <اَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَی النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّیلِ اِنَّ الحَسَناتِ یذْهِبْنَ السَّیئات>؛⁽¹⁾

اقامه کن نماز را دو طرف روز و در وقت شب به درستی که حسنات می‌بَرند و برطرف می‌کنند گناهان را.

در تفسیر برهان در ذیل آیه شریفه روایاتی نقل کرده از کافی و غیر آن که مفاد آن‌ها این است که این نمازهای پنج گانه یومیه حسنات می‌باشند که برطرف می‌کنند و پاک می‌کنند گناهان ما بین نمازها را. یعنی نماز ظهر مثلاً کفاره گناهان از صبح تا ظهر است، و نماز عصر کفاره گناهان ما بین ظهر و عصر، و نماز مغرب کفاره گناهان ما بین عصر و مغرب است، و هکذا. و این نمازها به منزله نهر جاری است بر درِ خانه شخص.

پس همان طوری که اگر این شخص شبانه‌روزی پنج مرتبه میان آب بدن خود را بشوید کثافتی بر او باقی نمی ماند، همچنین این نماز کثافت گناه را پاک می‌کند. ⁽²⁾

در کافی به سند صحیح از معاویة بن وهب است که گفت: سؤال کردم از امام صادق(علیه السلام): افضل چیزی که بندگان به سبب آن مقرب درگاه الاهی می‌شوند

چیست؟ فرمود امام(علیه السلام):

نمی‌دانم چیزی را که بعد از معرفت افضل باشد از این نمازها.آیا نمی‌بینی که بنده صالح عیسی(علیه السلام)فرمود: <وَ اَوْصاني بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ مادُمْتُ حَیاً>⁽¹⁾؟! یعنی: وصیت کرد مرا خداوند به نماز و زکات مادامی که زنده باشم.⁽²⁾

و به سند صحیح دیگر از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:

محبوب ترین اعمال نزد خدای(عزوعجل)نماز است. و این نماز وصیت آخر انبیاست....⁽³⁾

و در روایت دیگر فرمود امام صادق(علیه السلام):

وقتی که بنده مشغول نماز شود، رحمت بر او نازل شود از طرف آسمان و ملائکه اطراف او را می‌گیرند و ملکی او را ندا می‌کند: اگر بداند این نمازگزار چه ثواب ها در نماز برای او هست، منصرف از نماز نمی‌شود.⁽⁴⁾

و در روایت دیگر امام باقر(علیه السلام)فرمود که رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمودند:

وقتی که قیام کند بنده مؤمن در نماز، نظر لطف فرماید خدا به او تا آن که تمام کند و رحمت او را فراگیرد از بالای سرش تا افق آسمان و نیز ملائکه اطراف او را بگیرند تا افق آسمان و خدا ملکی به او موکل گرداند که بگوید به او: ای نمازگزار، اگر بدانی چه کسی به تو نظر دارد و با که مناجات می‌کنی، التفات به غیر نمی‌کنی و از جای خود دور نمی‌شوی. ⁽⁵⁾

و در روایت دیگر امام صادق(علیه السلام)فرمود که رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمودند:

مَثَل نماز مَثَل عمود خیمه است. وقتی که عمود برپا وثابت باشد، نفع دارد

طناب و میخ ها و پرده‌ها. و اما وقتی که شکست عمود، نفع ندارد طناب و میخ و پرده.⁽¹⁾

و در روایت صحیح دیگر فرمود امام صادق(علیه السلام):

هر کس خداوند از او یک نماز قبول فرماید، عذاب نکند او را. و هر کس یک حسنه از او قبول فرماید، عذاب نکند او را. ⁽²⁾

و در روایت دیگر فرمود امام صادق(علیه السلام):

کسی که دو رکعت نماز بخواند و بداند آن‌چه را در نماز می‌گوید، منصرف شود از نماز و حال آن که بین او و خدا گناهی باقی نباشد.⁽³⁾

تمام این روایات را از کافی نقل کردم. و نیز در کافی و تهذیب از ابوبصیر از امام صادق(علیه السلام)نقل است که فرمود:

یک نماز واجب بهتر است از بیست حج. و یک حج بهتر است از خانه‌ای مملو از طلا که در راه خدا صدقه دهد تا تمام شود.⁽⁴⁾

در تهذیب از یونس بن یعقوب نقل کرده که گفت: شنیدم از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

حج بهتر است از دنیا و آن‌چه در دنیاست. و نماز واجب افضل است از هزار حج.⁽⁵⁾

حقیر گوید: این اختلاف شاید جهت اختلاف نمازها و نمازگزارها باشد.

صدوق در من لایحضره الفقیه نقل فرموده است از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

اطاعت خدا خدمت خداست در زمین. و نیست چیزی از خدمت خدا که معادل نماز باشد.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام)فرمود:

اول چیزی که به حساب بنده رسیدگی می‌شود نماز است. اگر قبول شود، سایر اعمال قبول می‌شود. و اگر رد شود، سایراعمال نیز رد می‌شود.⁽²⁾

در بحار از کتاب علل صدوق از امیرالمؤمنین(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

وقتی که انسان در نماز باشد، جسد او و لباسهایش و هر چیزی که اطراف اوست تسبیح می‌گوید.⁽³⁾

در وسائل از کتاب مجالس شیخ طوسی از زریق نقل کرده که گفت: عرض کردم خدمت امام صادق(علیه السلام): کدام یک از اعمال افضل است بعد از معرفت؟ فرمود:

چیزی نیست بعد از معرفت که معادل نماز باشد. و نیست بعد از معرفت و نماز چیزی مثل زکات. و نیست بعد از این ها چیزی مثل روزه. و نیست بعد از این ها مانند حج. و راهنمای احکام این ها معرفت ماست. و خاتمه آن نیز معرفت ماست. و نیست بعد این ها مثل احسان به برادران دینی و مواسات آن ها به دادن درهم و دینار.

تا آن‌که فرمود: ندیدم چیزی را که زودتر باعث غنا و ثروت شود و دفع فقر کند مثل مداومت حج. و نماز واجب معادل است نزد خدا با هزار حج و عمره خوب قبول شده. و هر آینه حج نزد خدا بهتر است از خانه مملو از طلا، _ نه بلکه از پُری دنیا طلا و نقره _ که انفاق کند آن را در راه خداوند تعالی... .⁽⁴⁾

در مستدرک از شهید ثانی در کتاب اسرارالصلاة از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده که فرمود:

وقتی که بنده مشغول نماز شود و میل و قلب او به سوی خدا باشد، منصرف شود از نماز مثل روزی که از مادر متولد شده است.⁽¹⁾

و همچنین از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده که فرمود:

هر وقت بنده مشغول نماز شود، شیطان می‌آید نزد او می‌گوید: یاد کن کارهای دنیا را. و او را متوجه دنیا می‌کند تا آن که قلب او پراکنده شود و شک بنماید.⁽²⁾

صدوق در کتاب خصال فرمود: در نماز بیست و نه خصلت است. پس به سند خود نقل کرده از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)که در جواب سؤال از نماز فرمود:

نماز از شرایع دین است. و در آن است رضایت و خشنودی پروردگار. و آن است طریقه انبیا. و برای نمازگزار است محبت ملائکه. و هدایت. و ایمان. و نور معرفت. و برکت در روزی. و راحتی بدن است. و باعث کراهت و دوری شیطان است. و اسلحه هست بر کافر.

و اجابت دعاست. و باعث قبولی اعمال است. و زاد و توشه است برای مؤمن از منزل دنیا به سوی سفر آخرت. و شفیع است بین او و بین ملک الموت. و اُنس است برای او در قبر. و به منزله فرش است برای پهلوی او در قبر. و جواب است برای منکر و نکیر.

و می‌باشد نماز بنده در روز قیامت وقت حشر تاجی بر سر او، و نوری بر صورت او، و لباسی بر بدن او، و پرده‌ای بین او و بین آتش جهنم، و حجتی بین او و بین پروردگار، و نجاتی برای بدن او از آتش، و جواز عبور بر صراط که بگذرد. و کلید است برای رفتن به بهشت. و مهریه‌های حورالعین است. و نماز قیمت بهشت است. و به نماز می‌رسد بنده به درجات عالی. برای این که نماز تسبیح است. و تهلیل و تحمید و تکبیر و تمجید و تقدیس حق تعالی و گفتار و دعاست.⁽³⁾

بدان که: نماز عبادت پروردگار است و باید خالص برای خدا باشد و احدی را با خدا شریک نکند. و چون خدای تعالی می‌فرماید: من از همه شرکا غنی‌ترم. اگر با کسی در جزئی شریک شدم، هیچ نمی‌خواهم و تمام را واگذار به شریک می‌کنم. و این مفاد در روایات مستفیضه نقل شده است.قال تعالی:

<فَمَنْ کَانَ یَرْجُو لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَلَایُشْرِکُ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ اَحَداً>؛⁽¹⁾

یعنی: کسی که امید لقای پروردگار را دارد، باید عمل صالح کند و احدی را شریک در عبادت پروردگار نگرداند.

و در چند روایت است که امام(علیه السلام)فرمود:

کسی که عمل کند برای غیر خدا، خدا او را واگذار می‌کند به آن غیر در روز قیامت و می‌فرماید: اجر خود را از او بگیر. ⁽²⁾

در کتاب محاسن برقی از امام باقر(علیه السلام)نقل است که فرمود:

اگر بنده‌ای عمل کند برای رضای خدا و برای آخرت و داخل کند در آن رضایت احدی از مردم را، خواهد بود مشرک. ⁽³⁾

و از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

کسی که عمل کند برای مردم، ثواب او بر عهده مردم است.⁽⁴⁾

و فرمود:

ریا شرک است.⁽⁵⁾

و فرمود: خدا می‌فرماید:

کسی که عمل کند برای من و برای غیر من، پس آن عمل برای غیر خواهد بود.⁽¹⁾

و رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود:

دوری کنید از ریا، که آن شرک است. و خوانده می‌شود ریا کننده در روز قیامت به چهار اسم: ای فاجر، ای کافر، ای غادر، ای خاسر، عمل تو محو شده و اجر تو باطل شده. برای تو امروز خلاصی نیست. اجر خود را طلب کن از آن کس که برای او عمل را انجام دادی.⁽²⁾

و غیر این روایات زیاد است و در وسائل و مستدرک نقل کرده‌اند.⁽³⁾

و از این روایات استفاده می‌شود که ریا مفسد عبادت است، چه در اجزای واجبه باشد یا در اجزای مستحبه، یا در اوصاف نماز، در ابتدا باشد یا در اثنا باشد.

فصل چهارم 4

فضیلت و شرافت حضور قلب در نماز

بدان که: حضور قلب روح نماز است و نماز به منزله جسد است. اگر این حضور قلب در تمام نماز بود، پس تمامش قبول می‌شود. و اگر نه، همان مقداری که حضور قلب داشته قبول می‌شود. بسا می‌شود نصف آن قبول می‌شود، و گاه ثلث آن، و گاه می‌شود ربع آن، و همچنین.

و معنی اقبال قلب و حضور آن است که: قلب خود را حاضر در نماز کند و بفهمد چه می‌گوید. و متذکر عظمت و جلال حق شود به طوری که حاصل شود در قلب او هیبت از خداوند. و به ملاحظه آن که او مقصر است، حالت حیا و خوف برای او دست دهد و رجا به ملاحظه توسعه رحمت پروردگار.

و برای اقبال و حضور قلب مراتب و درجات است. اعلای درجات آن بود که برای امیرالمؤمنین(علیه السلام)بود که تیر را از پای یا بدن او بیرون کردند احساس نکرد.⁽¹⁾

و سزاوار است که نمازگزار خاشع و خاضع باشد و اعضا و جوارح او ساکن و مثل ساق درخت باشد که حرکت نکند از اجزای بدن او چیزی مگر آن‌چه باد حرکت دهد؛ و به جای سجده نظر کند؛ و با وقار و سکینه نماز بخواند؛ و نماز بخواند مثل کسی که نماز را وداع می کند و تجدید توبه و استغفار کند؛ و از ریا و عُجب و خودپسندی و سایر محرمات اجتناب کند؛ و حبس حقوق برادران نکند تا آن که نماز او قبول شود. و حبس حقوق علاوه بر آن که مانع قبولی نماز می‌شود، سبب حبس او در قیامت به مدت

پانصد سال می‌شود. چنان که در فصل سوم از باب سوم بیاید ان شاء اللّه تعالی.

در روایت علل و عیون از فضل بن شاذان از حضرت رضا(علیه السلام)آمده که در مقام بیان علت و حکمت نماز فرمودند:

در نماز اقرار به ربوبیت حق است و برای مردم صلاح است. برای این که در آن است اقرار به وحدانیت و نبودن شریک برای خداوند؛ و ایستادن در مقابل حق تعالی با حالت ذلت و استکانت و خضوع؛و اعتراف و طلب عفو از لغزش و گناهان گذشته؛ و نهادن صورت بر زمین هر روز و شب، برای این که بنده متذکر خدا باشد و فراموش نکند و خاشع و ترسان باشد و طلب زیادتی نعمت کند در دین و دنیای خود با آن­که در نماز ترک فساد است. و این نماز در هر روز و شب تکرار شده، برای آن که بنده خالق و مدبر خود را فراموش نکند؛ که اگر فراموش کرد، طاغی و یاغی می‌شود علاوه بر آن که یاد خالق سبب ترک معصیت و مانع از فساد است. ⁽¹⁾

و در مقام بیان عدد رکعات فرمود:

اصل نماز یک رکعت بوده چون خدا می‌دانست که بندگان ادا نمی‌کنند این یک رکعت را با آداب و وظایف آن و آن را تام و کامل با حضور قلب انجام نمی‌دهند، لذا یک رکعت دیگر به آن اضافه کرده که تکمیل کند نقص در رکعت اول را، پس دو رکعت واجب فرمود. پس پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)چون دانست که بندگان این دو رکعت را به طور تام و تمام و به کمال انجام نمی‌دهد، به نماز ظهر و عصر و عشاء دو رکعت ضمیمه کرد که چهار رکعت تمام شود. و در نماز مغرب برای آسانی بر مردم، یک رکعت اضافه کرد. چون وقت مغرب کارهای مردم زیاد است. و در نماز صبح اضافه نکرد چون قلب ها در آن وقت خالی است از فکرهای دنیا و حضور قلب او در آن وقت از سایر نمازها بیشتر می‌باشد. ⁽²⁾

از ثواب‌الاعمال و مجالس مفید به سند صحیح از ابراهیم کرخی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که فرمود در ضمن حدیثی:

من دوست دارم برای مرد مؤمن شما وقتی که مشغول نماز می‌شود به قلب خود متوجه خدا شود و مشغول نکند قلب خود را به امر دنیا. پس هیچ مؤمنی نیست که اقبال کند در نمازش به سوی خدای تعالی، مگر آن­که خدا هم به او اقبال فرماید ودل­های مؤمنین را به سوی محبت او بگرداند با محبت خدا او را.⁽¹⁾

از محاسن به سند صحیح از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که فرمود:

هر کس نماز بخواند و اقبال نماید به نماز خود و با خود خیالات دیگر نکند در بین نماز و غافل نباشد در نماز، خداوند تعالی به او اقبال فرماید به مقدار آن‌چه او اقبال در نماز داشته. بسا می‌شود نصف آن قبول شود. یا ثلث یا ربع یا خمس آن. و به نماز نافله امر شده برای آن­که نقص نماز واجب کامل شود.⁽²⁾

از خصال صدوق از امام باقر(علیه السلام)نقل شده که فرمود در ضمن حدیثی:

نماز بنده قبول نمی‌شود مگر مقدار آن‌چه اقبال داشته به قلب خود به نماز. مردی عرض کرد: ما هلاک شدیم. فرمود امام(علیه السلام): نه، خدا این را به نافله‌ها تمام می‌کند.⁽³⁾

از محاسن از امام کاظم(علیه السلام)نقل شده که فرمود به علی بن یقطین:

امر کن اصحابت را که زبان های خود را، از گفتار بد نگه دارند و خصومت در دین را ترک کنند و در عبادت خدا جدیت کنند و وقتی که مشغول نماز می‌شوند، پس نماز خود را خوب بخوانند و رکوع و سجود را تمام کنند و قلب

خود را به کارهای دنیا مشغول نکنند؛ که من شنیده‌ام از پدرم امام صادق(علیه السلام)که ملک الموت از مؤمنین در وقت­های نماز واجب خبر می‌گیرد.⁽¹⁾

در کافی و تهذیب از امام باقر و امام صادق(علیهم السلام)است که فرمودند:

برای تو است از نمازت همان مقداری که اقبال به قلب داشتی.پس اگر در تمام نماز غفلت داشت و قلب او مشغول به چیزهای دیگر بود، پیچیده می‌شود این نماز و به صورت صاحبش زده می‌شود. ⁽²⁾

از ثواب الاعمال از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که فرمود:

هر کس دو رکعت نماز بخواند و بداند آن‌چه را می‌گوید در نماز، منصرف شود از نماز و حال آن که نباشد بین او و بین خداوند گناهی و تمام آمرزیده شود. ⁽³⁾

از جامع بزنطی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که فرمود:

وقتی که مشغول نماز می‌شوی، پس خاشع شو در نماز و با خود خیالات دیگر نکن اگر می توانی، و خاضع شو به گردن خود. ⁽⁴⁾

از لب‌اللباب از پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)نقل شده که فرمود:

خدا نماز آن کسی را که قلب خود را با بدنش در نماز حاضر نکند قبول نمی‌کند.⁽⁵⁾

و تمام این روایات با روایات بسیار دیگر که به مضمون این ها می‌باشد، در وسائل و مستدرک و بحار موجود است.

فصل پنجم 5

فضیلت اجزای نماز

اشاره

این فصل درباره فضلیت اجزای نماز است تا فضیلت نماز و اهمیت آن واضح شود و آن­که افضل است از هزار حج و عمره قبول شده، چنان که گذشت.

اهمیت طهارت و حکمت و اهمیت و ثواب وضو

بدان که: طهارت شرط صحت نماز است و بدون آن نماز باطل است، چه عمداً و چه سهواً و چه جهلاً باشد. و آن ابتدای نماز است.

در وسائل از مشایخ ثلاثه از امام صادق(علیه السلام)نقل است که فرمود:

نماز سه ثلث است: یک ثلث طهارت، یک ثلث رکوع و یک ثلث سجود.⁽¹⁾

از عیون و علل از حضرت رضا(علیه السلام)نقل است که در مقام بیان علت و حکمت وضو فرمود:

وضو برای این است که بنده طاهر باشد وقتی که قیام می‌کند به انجام نماز و مناجات با پروردگار، و مطیع باشد او را در آن‌چه امر فرموده، و پاک و پاکیزه باشد از کثافات و نجاسات، و دفع شود کسالت و نعاس از او، و تزکیه شود قلب او برای قیام در محضر مقدس پروردگار. و این وضو واجب است برای

نمازی که رکوع و سجود دارد، نه آن‌چه رکوع و سجود ندارد مثل نماز میت.⁽¹⁾

از امام صادق(علیه السلام)نقل است که فرمود:

آیا نمی‌ترسد آن کسی که بدون وضو نماز می‌خواند که زمین او را فرو برد؟!⁽²⁾

در کتاب محاسن از صَفْوان جمال از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:

مردی را در میان قبر نشانیدند و به او گفتند: صد تازیانه از عذاب می خواهیم به تو بزنیم. گفت: من طاقت ندارم. کم کردند تا آن که رسید به یکی. گفت: طاقت ندارم. گفتند: چاره‌ای نیست. گفت: برای چه عمل می‌زنید؟ گفتند: برای این که یک روز بدون وضو نماز خواندی و بر ضعیفی گذشتی و او را یاری نکردی. پس یک تازیانه به او زدند، پس قبر او مملو از آتش شد.⁽³⁾

در کتاب کافی باب نوادر کتاب طهارت از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:

وضو شرط ایمان است.⁽⁴⁾

در کتاب جعفریات از آن حضرت نقل است که فرمود:

وضو نصف ایمان است.⁽⁵⁾

و در مکاتبه حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام)به سوی محمدبن ابی بکر فرمود:

بدان که وضو نصف ایمان است.⁽¹⁾

در کتاب کافی از سَماعه است که گفت: فرمود آقا موسی بن جعفر(علیهم السلام):

هر کس برای نماز مغرب وضو بگیرد ، وضوی او کفاره گناهان واقع شده در آن روزش است غیر از کبائر. و هرکس وضو بگیرد برای صبح، هست وضوی او کفاره گناهان شبش غیر از کبائر.⁽²⁾

در کافی و کتاب من لایحضر از امام باقر(علیه السلام)از پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و اله وسلم)است که به آن مرد ثقفی فرمود:

آمدی که سؤال کنی از وضو و نمازت چه ثواب دارد. اما وضویت، پس وقتی که دست خود را به آب زدی و «بسم اللّه الرحمن الرحیم»گفتی، گناهانی که به دست کردی آمرزیده می‌شود. و وقتی که صورت را شستی، گناهانی که به چشم و دهان کردی بخشیده می‌شود. و وقتی که دست ها را شستی، گناهانی که به دست ها انجام دادی آمرزیده می‌شود. و وقتی که سر و پاها را مسح کشیدی، آن گناهانی که به قدم کردی و به سوی آن رفتی پراکنده می‌شود... .⁽³⁾

در کتاب من لایحضر و تهذیب نقل کرده از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

هر کس یاد کند اسم خدا را بر وضویش، گویا غسل کرده است.⁽⁴⁾

و روایت شده که:

هر کس وضو بگیرد و یاد کند اسم خدای تعالی را، جمیع جسدش پاک شود. و وضو تا وضوی دیگر کفاره گناهان مابین دو وضوست. و اگر اسم خدا را نبرد، پاک نشود از جسدش مگر آن‌چه آب به آن رسیده است.⁽¹⁾

در کتاب وسائل در روایتِ آمدنِ یهودی و سؤالاتش از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)از علت وضو و غیر آن، عرض کرد: ای محمد(صلی الله علیه و اله وسلم)جزا و ثواب وضو گیرنده چیست؟ فرمود:

اول که دست به آب می‌زند، شیطان از او دور می‌شود. و وقتی که مضمضه کند، خداوند نورانی کند قلب و زبان او را به حکمت. و وقتی که استنشاق کند، ایمن می کند او را خدا از آتش و روزی می‌کند به او بوی بهشت را. و وقتی که صورت خود را بشوید، خداوند روی او را سفید گرداند در روزی که روهایی سفید و روهایی سیاه شود. و وقتی که دست ها را بشوید، خداوند حرام کند بر او غل های آتش را. و وقتی که مسح سر کشد، گناهانش را خدا دفع فرماید. و وقتی که قدم را مسح کند، خدا او را بر صراط بگذراند روزی که قدم­ها می‌لغزد.⁽²⁾

در تفسیر امام عسکری(علیه السلام)است که فرمود: رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمودند:

وقتی که بنده وضو می‌گیرد و صورت خود را می‌شوید، گناهان صورت او ریخته می‌شود. و وقتی که دست ها را می‌شوید، گناهان دست ها ریخته می‌شود. و وقتی که مسح سر بکشد گناهان سرش بریزد. و وقتی که پاها را مسح نماید یا بشوید جهت تقیه، گناهان پاها می‌ریزد.

و اگر بگوید در اول وضو: بسم اللّه الرحمن الرحیم، تمام اعضای او از گناه پاک شود.

و اگر در آخر وضو یا غسل بگوید: سُبْحانَک اللّهمَّ وَ بِحَمْدِک. اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلّا اَنْتَ. اَسْتَغْفِرُک وَاَتُوبُ اِلَیک. واَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُک وَرَسُولُک. وَاَشْهَدُ اَنَّ

عَلیاً وَلیک وَخَلیفَتُک بَعْدَ نَبِیک وَاَنَّ اَوْلیاءَهُ خُلَفاؤُک وَاَوْصیاءَهُ اَوْصیاؤُک، گناهان او ریخته می‌شود مانندی که برگ‌ها از درخت­ها می‌ریزد. و خلق فرماید خدا به عدد هر قطره از قطرات وضویش یا غسلش ملکی که تسبیح کند خدا را و تقدیس کند و تهلیل و تکبیر گوید و صلوات بر محمد و آل طیبین او بفرستد و ثواب این ها برای وضو گیرنده می‌باشد... .⁽¹⁾

کیفیت وضوی امیرالمؤمنین(علیه السلام)

شیخ صدوق در کتاب شریف من لایحضره الفقیه نقل کرده از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

یک روز امیرالمؤمنین(علیه السلام)نشسته بود با فرزندش محمد ابن الحنفیه فرمود: ای محمد، ظرف آبی حاضر کن برای وضوی نماز. پس محمد آب را حاضر کرد.

پس مقداری آب به دست راست گرفت و بر دست چپ ریخت پس فرمود: «بِسْمِ اللهِ وَبِاللهِ. وَالحَمْدُللّه الَّذی جَعَلَ الماءَ طَهُوراً وَلَمْ یجْعَلْهُ نَجِساً».

پس استنجا کرد و فرمود:«اللّهمَّ حَصِّنْ فَرْجی وَاَعِفَّهُ. وَاسْتُرْعَوْرَتِی. وحَرِّمْنی عَلَی النّار».

پس مضمضه کرد و فرمود: «اللّهمَّ لَقَّنی حُجَّتی یوْمَ القاک وَاَطْلِقْ لِسانی بِذِکرِک وَشُکرِک».

پس استنشاق فرمود و گفت: «اللّهمَّ لاتُحَرِّمْ عَلَیَّ ریحَ الجَنَّةِ وَاجْعَلْنی مِمَّنْ یشُمُّ رِیحَها ورَوْحَها وَطِیبَها».

پس صورت مبارک را شست و فرمود: «اللّهمَّ بَیِّضْ وَجْهِی یَوْمَ تَسْوَدُّ فِیهِ الوُجُوهُ. وَلاتُسَوِّدْ وَجْهی یوْمَ تَبْیضُّ فیهِ الوُجُوهُ».

پس دست راست را شست و فرمود: «اللّهمَّ اَعْطِنی کِتابِی بِیمینِی وَالخُلْدَ فِی الجِنانِ بِیَسارِی وَحاسِبْنی حِساباً یَسیراً».

پس دست چپ را شست و فرمود: «اللّهمَّ لَاتُعْطِنی کِتابِی بِشِمالِی وَلَا تَجْعَلها مَغْلُولَةً اِلی عُنُقی. وَاَعُوذُبِک رَبّی مِنْ مُقَطَّعاتِ النّیران».

پس مسح سر کشید و فرمود:«اللّهمَّ غَشِّنی بِرَحْمَتِک وَ بَرَکاتِک وَ عَفْوِک».

پس مسح پا کشید و فرمود: «اللّهمَّ ثَبَّتْنی عَلَی الصِّراطِ یَوْمَ تَزِلُّ فِیهِ الاَقْدامُ وَاجْعَلْ سَعْیِی فِیمَا یُرْضِیکَ عَنِّی یَاذَا الجَلالِ وَالاِکرام».

پس سر بلند کرد و فرمود: ای محمد، هرکس مثل من وضو بگیرد و بگوید مثل آن‌چه من گفتم، خلق فرماید خدای تعالی از هر قطره ملکی که تسبیح و تقدیس و تکبیر گوید، پس بنویسد

خداوند ثواب این را برای او تا روز قیامت.⁽¹⁾

در کتاب فقه‌الرضا فرمود:

هر مؤمنی که بخواند در بین وضویش <إِنَّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ> را، از گناهان خارج شود مانند روزی که از مادر متولد شده است.⁽²⁾

در کتاب مستدرک از جامع الاخبار نقل کرده از امام باقر(علیه السلام)که فرمود:

هر کس عقب وضو آیة الکرسی را یک مرتبه بخواند، خدا به او ثواب چهل سال عطا فرماید ، و چهل درجه برای او بلند گرداند، و چهل حوریه به او تزویج فرماید.⁽³⁾

از لب اللباب است که فرمود آن حضرت(صلی الله علیه و اله وسلم):

هر کس قبل از وضو هفت مرتبه «لا اله الا اللّه» بگوید، به او در بهشت هفت مقابل دنیا عطا می‌شود.⁽⁴⁾

و در خبر است:

وقتی که با طهارت شود بنده، خارج کند خداوند از او هر نجاست و خباثت را. و هر کس وضو بگیرد پس وضو را خوب انجام دهد، خارج شود از گناهان مثل

روزی که از مادر متولد شده است.⁽¹⁾

تمام این روایات را در کتاب مستدرک و وسائل و بحار با روایات دیگر که به مفاد و مضمون این هاست نقل کرده اند.

و در هر سه کتاب چند روایت از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده اند که مضمون

آن ها این است:

چشم را وقت وضو گرفتن باز کنید که آب به آن برسد. امید است که آتش جهنم را نبیند.⁽²⁾

در هر سه کتاب روایاتی ذکر کرده‌اند که مضمون آن ها این است:

هرکس با وضو بخوابد، فراش او مثل مسجد خواهد بود و گویا تمام شب را به عبادت اِحیا کرده است.⁽³⁾

از کتاب دعوات قطب راوندی از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل شده است که:

هر کس با وضو بخوابد، اگر در آن شب بمیرد، شهید مرده است.⁽⁴⁾

از کتاب امالی مفید و مجالس ابن الشیخ از اَنَس از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل شده که در ضمن حدیثی فرمود:

ای اَنَس، طهور را زیاد کن؛ که خدا عمرت را زیاد می‌کند. و اگر می‌توانی شب و روز با طهارت باش؛ که اگر با طهارت مردی، شهید خواهی بود.⁽⁵⁾

وجوب و ثواب غسل جنابت

اما غسل جنابت، پس وجوب آن از ضروریات است. و علت شستن تمام بدن آن است که منی از جمیع بدن خارج می شود چنان‌که پیغمبر و حضرت رضا(علیهم السلام)فرموده‌اند.⁽¹⁾

در کتاب امالی صدوق در روایتِ آمدن یهودی خدمت پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)و

سؤالاتش عرض کرد: ثواب آ ن کسی که غسل کند از حلال چیست؟ پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود:

مؤمن وقتی مجامعت کند با عیالش، هفتاد هزار ملک بال‌های خود را باز می‌کنند و رحمت بر او نازل شود. و وقتی که غسل کند، بنا کند خداوند برای او به هر قطره خانه‌ای در بهشت... .⁽²⁾

پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)در روایت مفصلی فرمود:

دیدم مردی از امت خودم را که مهیا شده برای او عذاب قبر، پس وضوی او آمد و مانع شد. و دیدم مردی از امت خودم را، و پیغمبران حلقه حلقه جمع بودند، نزد هر حلقه آمد ممنوع شد، پس غسل جنابت او آمد دست او را گرفت و پهلوی من نشانید.⁽³⁾

از لب‌اللباب نقل شده که پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود:

هر کس از حیض یا جنابت غسل کند، عطا کند خدا به او به هر قطره چشمه‌ای در بهشت و به عدد هر مویی که بر سرش و جسدش می‌باشد قصری در بهشت وسیع تر از هفتاد مقابل دنیا نه چشمی دیده و نه گوشی شنیده و نه خطور کرده به قلب بشری.⁽⁴⁾

این روایات را در کتاب وسائل و مستدرک و بحار نقل کرده‌اند.

تفسیر لفظ مقدس اللّه

اما فضیلت اجزای نماز، بدان که: لفظ مقدس «اللّه» اسم جلاله ذات مقدس حق می‌باشد و اسماء دیگر اسم صفت می‌باشد. و معنی لفظ الله آن که آن ذات مقدس مستجمع جمیع کمالات است و همه خلایق در حقیقت و کنه ذات او متحیرند.⁽¹⁾

عقل و فهم و شعور و ادراک و فکر و تمام قوای ظاهری و باطنی عاجزند که به قوه خود آن ذات قدوس را ادراک کنند، بلکه ذات مقدس خودش را درعالم ذر معرفی فرموده و خود را به آنان نمایش داده و فرموده: <اَلَسْتُ بِرَبِّکمْ قالُوا بَلَی>⁽²⁾و معرفت را در قلوب آن­ها ثابت فرموده⁽³⁾و نفوس را رنگ به معرفت خود فرموده.⁽⁴⁾

و پیغمبران را برای تذکر و رفع غفلت فرستاده. و برای تزکیه قلوب از اوساخ موهومات ارسال رسل فرموده. و خودش آنان را مبتلا به بأساء و ضراء نموده تا آن که امیدها از غیر حق منقطع شود و معرفت فطری ظاهر شود.

و راه زیاد شدن معرفت و سیر در درجات را نماز قرار داده. فرمود:

الصَّلاةُ مِعْراجُ المُؤْمِنِ وَقُرْبانُ کُلِّ تَقي.⁽⁵⁾

و مردم را موظف فرموده که در نماز تسبیح و تنزیه و تکبیر و تمجید کنند و از غیر خدا اعراض کنند و موانع را برطرف کنند تا خدا به آن­ها نظر لطف فرماید و رحمت بر آن ها فرستد و معرفت آن ها را زیاد فرماید و در درجات کمال و عرفان آنان را سیر دهد.

شیخ صدوق از حضرت عسکری(علیه السلام)نقل کرده که در تفسیر آیه شریفه عظیمه: <بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ> و کلمه مقدسه «اللّه» فرموده:

هُوَ الله الَّذي یتَالَّهُ اِلَیهِ عِنْدَ الحَوائِجِ وَالشَّدائِدِ کُلُّ مَخْلُوقٍ عِنْدَ انْقِطاعِ الرَّجاءِ عَنْ کلِّ مَنْ هُوَ دُونَهُ وَتَقَطُّعِ الاَسْبِابِ مِنْ جَمیعِ مَنْ سِواهُ. تَقُولُ: بِسمِ اللهِ. اَی: اَسْتَعینُ عَلی اُموری کُلِّهَا بِالله الَّذی لاتَحِقُّ العِبادَةُ اِلّا لَهُ... ؛ ⁽¹⁾

یعنی: اوست الله، یعنی آن ذات مقدسی که تمام مخلوقات وقت حاجت و شدت به سوی او پناه می‌برند آن وقتی که امیدها از تمام مخلوقات قطع شده و اسباب نجات از جیمع ما سوی منقطع گردیده. می‌گویی: بسم الله. یعنی استعانت می‌خواهم برای انجام تمام کارها به آن ذات قدوسی که سزاوارنیست عبادت مگر برای او؛ فریادرس است وقتی که از او خواهند؛ و اجابت کننده است وقتی که او را بخوانند و به او ملتجی و پناهنده شوند.

تاآن­که فرمود: مردی حرکت کرد خدمت مولا امیرالمؤمنین(علیه السلام)عرض کرد:یا امیرالمؤمنین اِخبار فرما مرا از «بسم اللّه الرحمن الرحیم»؛ چیست معنی آن؟ فرمود:

قول تو «اللّه» اعظم اسمی است از اسماء الهی. و اوست اسمی که سزاوار نیست احدی به او نامیده شود غیر آن ذات مقدس.

آن مرد عرض کرد: تفسیرش چیست؟ حضرت فرمود: اللّه اوست که نزد حاجت و شدت هر مخلوقی رو به او می‌آورد، وقتی که امیدها و اسباب از غیر او منقطع شود... .⁽²⁾

در کتاب بحار چند روایت نقل نموده از امام باقر و امام صادق(علیهم السلام)که مفاد آن ها این است:

هر کس ده مرتبه «یا اللّه» بگوید، خطاب می‌رسد: لبیک ای بنده من؛ حاجت خود را بخواه.

و اگر «یا رب» ده مرتبه بگوید، پروردگار گوید: لبیک؛ حاجت را سؤال کن.

و همچنین اگر گفت: «یا اللّه یا ربّی»مکرر تا ان که نفس قطع شود، پروردگار فرماید: سؤال کن حاجت خود را.

و اگر بگوید: یا ربِّ، یا ربِّ سه مرتبه، ندا می‌شود: سؤال کن حاجت خود را.

و اگر بگوید: یا رب یا رب تا آن­که نفس قطع شود، گفته می‌شود به او: لبیک؛ حاجت تو چیست؟

و اگر بگوید: «یا ربی یا اللّه» تا آن که نفس قطع شود، اجابت شود و گفته می‌شود به او: لبیک؛ حاجت تو چیست؟

تمام این‌ها صریح کلام امام(علیه السلام)بود و در بحار مذکور است.⁽¹⁾

و گفته‌اند: کلمه اللّه اسم اعظم است برای چند وجه:

اول آن‌که: هر حرفی از آن بردارند، معنی ثابت و برقرار است.

دوم آن‌که: مشهورترین اسماء است.

سوم آن‌که: مقدمه است بر سایر اسماء.

چهارم آن‌که: در کلمه توحید و شهادتین مذکور است.

پنجم آن‌که: از همه اسماء بیشتر است در قرآن؛ که گفته‌اند در 2807 موضع در قرآن مجید ذکر شده است.

ششم آن‌که: در کلام حضرت امیر علیه السلام که در اول صفحه قبل ذکر شد اشاره به این شده. هفتم آن‌که: در کلمه مقدسه: «اللّه اکبر» ایماء⁽²⁾به این می‌باشد. بلکه تسبیحات اربعه مؤید همین است که ذکر عظمت آن بزودی بیاید ان شاء اللّه تعالی.

هشتم آن‌که: صفت واقع نمی‌شود، به خلاف سایر اسماء که صفات اسم و دلالت بر صفت خاص می‌کند، به خلاف لفظ مقدس اللّه که دلالت بر ذات می‌کند.

نهم آن‌که: خداوند در قرآن مجید از ذات مقدس خود خبر می‌دهد به علم و قدرت و ربوبیتِ و سایر صفات و غالباً به لفظ الله تعبیر می‌فرماید. فرموده: <اِنّي اَنَا الله رَبُّ

العالَمینَ>؛⁽¹⁾<وَاِنّي اَنَا اللهُ لَا اِلهَ اِلّا اَنَا فَاعْبُدْني>؛⁽²⁾<الحَمْدُ لله رَبِّ العالَمِینَ>؛⁽³⁾<وَالله عَلَی کُلِّ شَيءٍ شَهیدٌ>؛⁽⁴⁾<اِنَّ اللهَ عَلَی کُلِّ شَيءٍ قَدیرٌ>؛⁽⁵⁾<وَالله مِنْ وَرائِهِمْ مُحیطٌ>؛⁽⁶⁾<اِنَّ الله غَفُورٌ رَحیمٌ>؛⁽⁷⁾<اِنَّ اللهَ عَزیزٌ حَکیمٌ>؛⁽⁸⁾<اِنَّ اللهَ غَنيٌّ حَمیدٌ>؛⁽⁹⁾<وَالله ذُو فَضْلٍ عَظیمٍ>⁽¹⁰⁾<اِنَّ الله کانَ عَلیَّاً کَبِیرَاً>⁽¹¹⁾<قُلِ اللهُ خالِقُ کُلِّ شَيءٍ>؛⁽¹²⁾و هکذا.

و اگر سایر آیات راجع به این موضوع را خواهی که تدبر کنی تا عظمت و جلالت اسم مقدس الله و رب بر تو ظاهر شود، پس مراجعه کن به کتاب بحار و غیر آن زیاد است.⁽¹³⁾و ملاحظه کن اخبار فضیلت تسبیحات اربعه رابه حالت جمعی یا انفرادی و ان شاء اللّه تعالی ذکر خواهیم کرد.

بیان عظمت اسم مقدس رب

اما اسم مقدس «رب» بعد از اسم مبارک اللّه، مقدم است بر سایر اسماء.

قال تعالی: <الحَمْدُ لله رَبِّ العالَمَینَ>؛⁽¹⁴⁾<وَذلِکُمُ الله رَبُّکُمْ>؛⁽¹⁵⁾<وَتَبارَکَ الله رَبُّ العَالَمینَ>؛⁽¹⁶⁾و هکذا در موارد دیگر.

قال تعالی: <تَبارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِي الجَلالِ وَالاِکرَامِ>؛⁽¹⁾<وَسَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الاَعْلَی>.⁽²⁾

و نزد جمعی اسم مقدس رب اسم اعظم است زیرا که:

جملات دعائیه قرآنیه از انبیا و غیر هم مُصَدر به اسم شریف «ربنا» یا کلمه «رب» شده. و نقل شده که جملات دعای مصدر به «رَبّنا» در 31 محل ذکر شده.

و حق تعالی نیز اسناد دعوت و استجابت را به این لفظ داده فرموده است: <اُدْعُوا رَبَّکُمْ>؛⁽³⁾و قال: <فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ>.⁽⁴⁾

پس در دعاهای حضرت آدم و حوا نقل فرموده: <قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا اَنْفُسَنَا>.⁽⁵⁾

و در دعاهای نوح است: <رَبِّ انْصُرْنی بِما کذَّبُونِ>؛⁽⁶⁾<فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِر>⁽⁷⁾و <رَبِّ اَنْزِلْنی مُنْزَلاً مُبارَکاَ>⁽⁸⁾و <رَبِّ اِنَّ ابْني مِنْ اَهْلي>.⁽⁹⁾و غیر این ها زیاد است. و در دعای هود: <رَبِّ انْصُرْني بِمَا کذَّبُونِ>.⁽¹⁰⁾

و در دعای ابراهیم خلیل: <رَبِّ هَبْ لِي حُکماً وَالحِقْني بِالصّالِحینَ>⁽¹¹⁾و <رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَینِ لَکَ... رَبَّنا وَابْعَثْ فِیهِم>.⁽¹²⁾و غیر این­ها زیاد است و در آیاتی که دعای آن حضرت را نقل کرده به کلمه رب یا ربنا بوده است.

و در دعای لوط: <رَبِّ نَجِّني وَاَهْلی مِمّا یَعْمَلُونَ>؛⁽¹³⁾<رَبِّ انْصُرْني عَلَی القَوْمِ المُفْسِدینَ>.⁽¹⁴⁾

و در دعای شعیب: <رَبَّنَا افْتَحْ بَینَنا وَبَینَ قَوْمِنا بِالحَقِّ>.⁽¹⁾

و در دعای موسی: <رَبِّ اِنّي ظَلَمْتُ نَفْسي رَبِّ بِمَا اَنْعَمْتَ عَلَيَّ>⁽²⁾و <رَبِّ نَجِّني>؛⁽³⁾<رَبَّنا اِنَّکَ آتَیتَ فِرْعَوْنَ... رَبَّنَا اطْمِسْ>؛⁽⁴⁾<رَبِّ اشْرَحْ لي صَدْري>؛⁽⁵⁾

و غیر این­ها که مقتضی احصا نیست.

و در دعای سلیمان: <رَبِّ اغْفِرْلي وَهَبْ لي مُلْکاً>؛⁽⁶⁾<رَبَّ اَوْزِعْني اَنْ اَشْکرَ...>.⁽⁷⁾

و در دعای زکریا: <رَبِّ هَبْ لی مِنْ لَدُنْکَ ذُرّیةً طَیبَةً>؛⁽⁸⁾

<رَبِّ اَنّی یَکُونُ لي غُلامٌ>؛⁽⁹⁾<رَبِّ اجْعَلْ لی آیةً>.⁽¹⁰⁾و در دعای عیسی: <قالَ عیسی ابْنُ مَرْیمَ اللّهمَّ رَبَّنا اَنْزِلْ عَلَینَا مائِدَةً مِنَ السَّماء>.⁽¹¹⁾

و در دعای حواریین: <رَبَّنا آمَنّا بِما اَنْزَلْتَ>.⁽¹²⁾

و در دعای اصحاب کهف: <رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً>.⁽¹³⁾

و در دعای پیغمبر ما(صلی الله علیه و اله وسلم): <رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا اِنْ نَسینا اَوْ اَخْطَأْنا>.⁽¹⁴⁾

و غیر ذلک از حد احصا خارج است.

تفسیر اسم مقدس رحمن

اما اسم مقدس «رحمن» پس لفظ خاص است _ یعنی این اسم مخصوص خداوند

است _ و معنی عام؛ یعنی دلالت دارد بر رحمت واسعه حق که در دنیا شامل مؤمن و کافر است. به خلاف رحیم که لفظ عام است و معنی خاص؛ یعنی رحمت کننده مؤمنین است در آخرت.

و از موارد استعمال در قرآن، عظمت اسم مقدس رحمن نیز استفاده می‌شود. مثل قوله تعالی: <قُلِ ادْعُوا الله اَوِ ادْعُوا الرّحْمنَ>.⁽¹⁾و قوله: <عِبادُ الرَّحْمن>.⁽²⁾و قوله: <وَاِذا قیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ>.⁽³⁾و غیر این­ها از آیات سوره مریم و سوره فرقان.

تکبیرات نماز

اما تکبیر که یاد کردن ذات مقدس حق است به بزرگی و عظمت به لفظ «اللّه اَکبر» یعنی: خدا بزرگ تر است از این که احدی بتواند او را توصیف و تعریف کند. چون که عقل و فهم و شعور و فکر به او راه ندارد.

در کتاب خصال صدوق از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمود:

تکبیرات پنج نماز نود و پنج است که از جمله تکبیر قنوت است. ⁽⁴⁾

در هر یک از نمازهای چهار رکعتی بیست و یک تکبیر است. و نماز مغرب شانزده تکبیر. و نماز صبح یازده تکبیر است. جمع این ها نود تکبیر است. و پنج تکبیر برای قنوت است، تمام نود و پنج تکبیر می‌شود. و همین شرح تکبیرات در کافی و غیر آن نقل شده است.⁽⁵⁾و واجب فقط پنج تکبیر می‌باشد.

و دست بلند کردن در حال تکبیر نماز، زینت نماز و عبودیت است؛ چنان که در روایات است. ⁽⁶⁾

فضیلت تکبیر

شیخ صدوق در ثواب‌الاعمال و شیخ کلینی نقل کرده‌اند از رِبْعی از فُضَیل: گفت شنیدم او را که فرمود:

زیاد کنید تهلیل و تکبیر را؛ که نیست چیزی محبوب تر به سوی خدااز تکبیر و تهلیل.⁽¹⁾

و صدوق از ابو حمزه ثُمالی نقل کرده که گفت: شنیدم از امام سجاد(علیه السلام)که فرمود:

هر کس تکبیر کند خدا را وقت شام صد مرتبه مثل آن کسی هست که صد بنده آزاد کرده است. ⁽²⁾

برقی در کتاب محاسن نقل کرده از امام صادق(علیه السلام)که فرمود پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم):

هر کس فرود آید در صحرایی پس بگوید: «لا اله الّا اللّه واللّه أکبر»، خدا پر می‌کند آن صحرا را از حسنات، بزرگ باشد یا کوچک. ⁽³⁾

بدان که: آن‌چه ما در فضیلت اجزای نماز از صدوق نقل کنیم، پس از ثواب‌الاعمال می باشد. و آن‌چه از برقی نقل کنیم، پس آن در کتاب محاسن می‌باشد. و آن‌چه از مجلسی نقل کنیم، پس در کتاب بحار است.

و به حسب کلام پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)که خواهد آمد ان شاء اللّه، تکبیر اعلی کلمات است و محبوب ترین آن هاست نزد خداوند تبارک و تعالی.⁽⁴⁾

و ان شاء اللّه روایات دیگر در ضمن روایات فضیلت تسبیحات اربعه بیاید.

فضیلت و عظمت «لا إله إلّا اللّه»

صدوق نقل کرده از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)که فرمود:

خداوند(عزوعجل)به حضرت موسی بن عمران فرمود: ای موسی، اگر آسمان ها و عمارت کنندگان آن­ها (یعنی ملائکه) و زمین های هفت گانه در کفه میزانی باشد و «لا اله الّا اللّه» در کفه دیگر، هر آینه «لا اله الّا اللّه» برتری نماید بر آن‌ها.⁽¹⁾

و همچنین نقل کرده از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)که:

هر کس بمیرد و شهادت به «لا اله الّا اللّه» دهد، داخل بهشت شود.⁽²⁾

و همچنین از امام باقر(علیه السلام)از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده است که فرمود:

مرده‌های خود را «لا اله الّا اللّه» تلقین کنید؛ که گناهان را منهدم می‌کند. عرض کردند: یا رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)کسی که در حال صحت بگوید؟ فرمود: این منهدم کننده تر است. به درستی که «لا اله الّا اللّه» انس است برای مؤمن در حال حیات و وقت مرگ و وقت خارج شدن از قبر. ⁽³⁾

و همچنین از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده که فرمود:

ثمن و قیمت بهشت «لا اله الّا اللّه» می‌باشد. ⁽⁴⁾

و همچنین از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده که فرمود:

هر که «لا اله الّا اللّه» بگوید، برای او درختی در بهشت از یاقوت قرمز کاشته می‌شود... .⁽⁵⁾

و همچنین ابوحمزه ثُمالی گفت: شنیدم از امام باقر(علیه السلام)که فرمود:

نیست چیزی که عظیم‌تر باشد ثواب او از شهادت به «لا اله الّا اللّه» برای آن­که معادل خدا چیزی نیست و اَحدی با او شریک نیست. ⁽⁶⁾

و همچنین پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود: قول مؤمن:

«لا اله الّا اللّه». محو می‌کند گناهان او را که در صحیفه اعمالش می‌باشد.⁽¹⁾

از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:

هر کس بگوید: «لا اله الّا اللّه» مخلصاً، داخل بهشت شود. و اخلاص آن این است که مانع شود او را از محرمات.

و همین مضمون را از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نیز نقل کرده است.⁽²⁾

در روایت از امام صادق(علیه السلام)و پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده که:

هر کس «لا اله الّا اللّه» بگوید و صدای خود را بلند کند و بکشد صوت خود را در تمام این کلام شریف، گناهان او بریزد مثل آن که برگ از درخت می‌ریزد. ⁽³⁾

و روایت دیگر از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده که مفاد آن این است:

شهادت «لا اله الّا اللّه» از امیرالمؤمنین(علیه السلام)و شیعیان او قبول است.⁽⁴⁾

جناب برقی به سند خود از ابان بن تَغْلِب از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

ای ابان، وقتی که رفتی کوفه پس روایت کن این حدیث را: هر کس شهادت دهد به این که نیست الهی مگر ذات مقدس اللّه(جل وجلاله)از روی اخلاص، ثابت شود برای او بهشت. ابان عرض کرد:آقا،از هر صنفی نزد من می‌آیند. برای همه مردم این حدیث را نقل کنم؟ حضرت فرمود: بلی ای ابان، به همه بگو چون روز قیامت شود و اولین و آخرین جمع شوند، گرفته می‌شود از آن­ها کلمه مقدسه «لا اله الّا اللّه» مگر از کسانی که بر امر ولایت ما باشند.

و همین حدیث را در کافی هم نقل کرده است. ⁽⁵⁾

در کتاب وسائل از حضرت رضا(علیه السلام)و از پدران بزرگوارش از رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم) نقل کرده که فرمود:

«اشهد ان لا إله إلّا اللّه» کلمه‌ای است عظیم و کریم نزد خدا. هر کس از روی اخلاص بگوید، مستوجب بهشت شود. و اگر از روی دروغ بگوید، در دنیا جان و مال او محفوظ است و بازگشت او به سوی آتش خواهد بود.⁽¹⁾

تمام این روایات در کتاب وسائل و مستدرک و بحار با روایات زیاد دیگرکه به مضمون این هاست با ثواب‌های دیگر نقل کرده.⁽²⁾و فرموده‌اند در همین روایات که: بهترین عبادات «لا اله الّا اللّه» می‌باشد.⁽³⁾و هیچ گفتاری مثل «لا اله الّا اللّه» نیست.⁽⁴⁾

پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود:

هیچ ذکری افضل از «لا اله الّا اللّه» نیست. و هیچ دعایی افضل از استغفار نیست.⁽⁵⁾

و فرمود:

هر کس بگوید: «لا اله الّا اللّه وحده لا شریک له» پس برای اوست بهشت. ⁽⁶⁾

و نقل فرموده حضرت رضا(علیه السلام)از پدرانش از رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)که فرمود:

خدا می‌فرماید: کلمه «لا اله الّا اللّه» حصن من است. هر کس از روی اخلاص و عقیده قلب بگوید، داخل شده در حصن من. و هر که داخل حصن من شود، ایمن است از عذاب من.⁽¹⁾

و در بعضی روایات فرمود: بِشَرْطِها وَشُرُوطِها؛ واَنَا مِنْ شُرُوطِها. ⁽²⁾

حقیر گوید: شاید مراد از «شرطها» قبول رسالت پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)باشد، و

مراد از «شروط» قبول امامت و خلافت دوازده امام(علیهم السلام)می‌باشد.

پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود: افضل کلام «لا اله الّا اللّه» است؛ و افضل دعا «الحمدللّه» است.⁽³⁾و غیر این ها که در کتاب مستدرک نقل کرده‌ام،⁽⁴⁾و مقداری در ثواب تسبیحات اربعه بیاید ان شاء اللّه.

فضیلت حمد پروردگار

تحمید یعنی حمد و ستایش ذات مقدس حق کردن به کلمه «الحمدللّه» مثلاً. معنی «الحمدللّه ربّ العالمین» یعنی اقرار و اعتراف کردن به اینکه جمیع خوبیها در کل مخلوقات ملک خداست و هر کس هر چه خوبی دارد خدا به او داده و خدا اولی است به آن خوبی از خود آن کس. و «رب العالمین» یعنی: مالک و آفریننده و نگهدار تمام عالمیان.

قال تعالی: <وَلَئِنْ شَکَرْتُمْ لَاَزیدَنَّکُمْ>؛⁽⁵⁾

اگر شکر کنید، هر آینه زیاد می‌کنم نعمت شما را.

صدوق نقل کرده از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

هر کس بگوید وقت صبح «الحمد للّه ربّ العالمین» چهار مرتبه، پس ادا کرده شکر نعمت­های روز را. و اگر شب بگوید، شکر شب را ادا کرده است.

و همین حدیث را در کافی نیز نقل کرده است.⁽¹⁾

در کتاب کافی از محمد بن مروان نقل کرده که گفت: عرض کردم خدمت امام صادق(علیه السلام): کدام عمل محبوب­تر است نزد خدای تعالی؟ فرمود:

این­که خدا را حمد کنی.⁽²⁾

در کافی نیز از مفضل نقل کرده که گفت: عرض کردم خدمت امام صادق(علیه السلام): تعلیم فرما مرا دعای جامعی. فرمود:

حمد کن خدا را؛ که هر کس نماز می‌خواند دعا می‌کند حمد کننده را و می‌گوید: «سَمِعَ اللّه لِمَنْ حَمِدَه».⁽³⁾

صدوق از زید شحام نقل کرده از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

کسی که بگوید: «الحَمْدُللّه کما هُوَ اَهْلُه» مشغول می‌کند نویسندگان آسمان را. عرض کرد: چگونه؟ حضرت فرمود: می‌گویند: خدایا، ما غیب نمی دانیم. (یعنی مقدار اهلیت خدا را برای حمد نمی‌دانند.) خدا می‌فرماید: همان طور که گفته بنویسید و ثواب او بر من است.⁽⁴⁾

در تفسیر برهان از کلینی از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

استر پدرم مفقود شد. پس فرمود: اگر رد کند خدا استر مرا، هر آینه حمد

می‌کنم خدا را به حمدهایی که بپسندد آن را. زمانی نگذشت که استر را آوردند. پس سر بلند کرد و فرمود: الحمدللّه. و چیز دیگر نفرمود. پس فرمود چیزی از حمد باقی نگذاشتم. جیمع انواع حمد را برای خدای تعالی قرار دادم و تمام داخل این است. ⁽¹⁾

صدوق از هیثم نقل کرده که گفت: شنیدم از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

هیچ نعمتی خدا به بنده‌اش نداده، هر چه باشد، پس حمد کند خدا را، مگر آن که حمد او افضل و اعظم و اوزن خواهد بود از آن نعمت.⁽²⁾

از امام صادق(علیه السلام)نقل است که فرمود:

طعام خورنده شکر کننده برای اوست مثل اجر روزه‌دار محتسب. و صحیح و سالم شکر کننده برای اوست مثل اجرمریض صبر کننده.⁽³⁾

از امالی شیخ از پیغمبر صلی الله علیه وآله نقل است که فرمود:

«لا اله الّا اللّه» نصف میزان اعمال است. و «الحمدللّه» مملو می کند آن را.⁽⁴⁾

و از خصال از امام صادق(علیه السلام)نقل است که فرمود:

شکر هر نعمتی، هر چند بزرگ باشد، این است که حمد کنی خدا را.⁽⁵⁾

در کتاب مستدرک از حضرت رضا(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

کسی که حمد کند خدا را بر نعمتی، پس شکر کرده او را. و حمد او افضل است.

از آن نعمت.⁽¹⁾

از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده که فرمود:

اگر خدا عطا فرماید به بنده‌ای تمام دنیا را، پس بگوید بنده: «الحمدللّه» پس این «الحمدللّه» از آن‌چه داده شده افضل است.⁽²⁾

و فرمود:

قول بنده: «الحمدللّه» سنگین‌تر است در میزان اعمال از هفت آسمان و هفت زمین.⁽³⁾

در کتاب وسائل و مستدرک متجاوز از شصت روایت در مدح تحمید و شکر و فضیلت آن نقل کرده. و در بحار متجاوز از چهل روایت نقل کرده. برای رعایت اختصار ترک شد.

فضیلت تسبیح و تنزیه خداوند از آن‌چه لایق به او نیست

اما تسبیح، پس در آیات قرآن زیاد ترغیب شده و بیان شده که تمام اشیا تسبیح خداوند تبارک و تعالی می‌گویند. و معنی «سُبْحانَ اللّه» تنزیه خداوند است از آن‌چه لایق به او نیست.یعنی: خداوند منزه و مبراست از هرچه کفار و مشرکین و ظالمین بگویند. و در پنج نماز در رکوع و سجود 153 تسبیح است هر رکعتی نُه عدد.

از کتاب توحید و معانی‌الاخبار نقل شده که سؤال کردند از امیرالمؤمنین(علیه السلام): تفسیر «سبحان اللّه» چیست؟ فرمود:

تعظیم جلال خدای(جل وجلالة)است. و تنزیه خداست از هرچه هر مشرکی بگوید. پس وقتی که آن را بنده بگوید، تمام ملائکه بر او صلوات می‌فرستند. یعنی طلب رحمت می‌کنند از خدا برای او.⁽⁴⁾

جناب برقی نقل کرده از امام باقر(علیه السلام)که فرمود رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم):

وقتی که بنده بگوید: «سبحان اللّه» خدا را تنزیه کرده و حق است بر خدا که او را یاری فرماید.⁽¹⁾

و نیز از ابوبصیر نقل کرده که گفت:

شنیدم او را (یعنی امام باقر یا صادق(علیه السلام)) که می‌فرمود: رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمودند: کسی که بگوید: «سبحان اللّه» بدون تعجب، خداوند خلق فرماید از کلام او پرنده سبزی که در سایه عرش جای گیرد و تسبیح کند و نوشته شود ثواب آن برای او تا روز قیامت.⁽²⁾

و در مستدرک و بحار از عُدة الداعی نقل کرده که در ضمن حدیثی حضرت سلیمان(علیه السلام)فرمود:

یک ذکر تسبیح که خدا قبول فرماید، بهتر است تمام آن‌چه به آل داود داده شده است.

و در حدیث دیگر فرمود:

این ثواب برای این است که ثواب تسبیح باقی می ماند و ملک سلیمان فانی می‌شود.⁽³⁾

و در حدیث دیگر در بحار فرمود:

یک تسبیح در نامه عمل مؤمن، بهتر است از آن‌چه به سلیمان داده شده. برای این که تسبیح باقی است و آن فانی است.⁽⁴⁾

و نقل کرده از کتاب قصص‌الانبیا و تفسیر قمی که:

ملکی از آسمان ندا کرد که: ثواب یک تسبیح اعظم است از آن‌چه دیدید.⁽¹⁾

صدوق به سند صحیح نقل کرده از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

کسی که بگوید: «سبحان اللّه و بحمده سبحان اللّه العظیم و بحمده» خدا برای او سه هزار حسنه بنویسد ، و از او سه هزار گناه محو کند، و برای او سه هزار درجه بلند کند، و از آن کلام پرنده ای در بهشت خلق فرماید که خدا را تسبیح کند و ثواب تسبیح او برای گوینده این کلام باشد.⁽²⁾

در کتاب وسائل و بحار از معانی الاخبار به سند خود نقل کرده از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)که فرمود:

کسی که بگوید: «سبحان اللّه و بحمده» خدا برای او هزار هزار حسنه بنویسد، و از او هزار هزار گناه محو کند، و برای او هزار هزار درجه بلند کند. و اگر زیادتر گوید، خداوند حسنات او را زیادتر کند. و کسی که خدا را استغفار کند، او را بیامرزد. ⁽³⁾

در کتاب مستدرک از سید ابن طاووس در کتاب فلاح‌السائل از ربیع بن محمد المسلی در کتاب اصل خود به اسنادش از محمد بن طلحه از امام صادق علیه السلام نقل کرده که فرموده:

کسی که بگوید: «سبحان اللّه و بحمده سبحان اللّه العظیم» بدون تعجب، خدا از او هزار گناه محو کند، و برای او هزار حسنه ثابت کند، و برای او هزار شفاعت بنویسد، و برای او هزار درجه بلند کند، و خدا از این کلمه پرنده سفیدی خلق فرماید که بپرد و بگوید: «سبحان اللّه وبحمده سبحان اللّه العظیم» تا روز قیامت و نوشته شود برای گوینده این کلام.⁽⁴⁾

و روایات دیگر در بحار و وسائل و مستدرک در فضیلت تسبیح نقل کرده اند، برای رعایت اختصار ترک شد.

فضیلت و شرافت تسبیحات اربعه

تسبیحات اربعه یعنی: سبحان اللّه. والحمدللّه. و لا اله الّا اللّه. و اللّه اکبر.

قال تعالی: Pوَالباقیاتُ الصّالِحاتُ خَیرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَخَیرٌ اَمَلاًO؛⁽¹⁾

باقیات صالحات نزد پروردگارت از حیث ثواب و بهره بهتر است.

در روایات مبارکات «باقیات صالحات» تفسیر شده به تسبیحات اربعه.

در کافی به سند صحیح از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که در ضمن حدیثی فرمود:

رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمودند: کسی که صد مرتبه تکبیر بگوید، هست افضل از صد بنده آزاد کردن. کسی که تسبیح بگوید صد مرتبه، هست افضل از بردن صد بُدْنه (شتر یا گاو) به سوی قربانی مکه. و کسی که حمد کند خدا را صد مرتبه، هست افضل از صد اسب در راه خدا فرستادن. و کسی که صد مرتبه «لا اله الّا اللّه» بگوید، افضل تمام مردم است از حیث عمل در آن روز مگر کسی که زیادتر بگوید.⁽²⁾

و نیز در کتاب کافی به سند خود از امام باقر(علیه السلام)نقل کرده که در ضمن حدیثی فرمود: رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمودند به مردی:

وقت صبح و شام بگو: «سبحان اللّه و الحمدللّه و لا اله الّا اللّه و اللّه اکبر» که به هر تسبیحی که بگویی ده درخت در بهشت از انواع میوه برای تو هست. و این کلمات «باقیات صالحات» است.⁽³⁾

و در کافی به سند خود از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده است که فرمود: امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمودند:

تسبیح نصف میزان است. و «الحمدللّه» میزان را پر می‌کند. و «اللّه اکبر» ما بین آسمان و زمین را پر می‌کند.

و این روایت را در مستدرک از جعفریات و غیره نقل کرده است.⁽¹⁾

در کافی به سند خود از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده است که فرمود:

ثمن و قیمت بهشت «لا اله الّا اللّه و اللّه اکبر» است. ⁽²⁾

در کتاب امالی صدوق به سند خود از امام حسن مجتبی(علیه السلام)نقل کرده در روایت سؤالات یهودی از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)که عرض کرد یهودی: یا محمد(صلی الله علیه و اله وسلم)خبر ده مرا از آن کلماتی که اختیار کرد خداوند آن ها را برای حضرت ابراهیم(علیه السلام)وقتی که بنا کرد خانه کعبه را. پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)فرمود:

آن کلمات «سبحان اللّه و الحمدللّه و لا اله الّا اللّه و اللّه اکبر» است. یهودی عرض کرد: تفسیر آن چیست؟ پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود:خداوند عزوجل دانست که اولاد آدم دروغ می‌بندند بر خدا، پس فرمود: «سبحان اللّه». یعنی مبرّا و منزه می باشم از آن‌چه می‌گویند.

و اما «الحمدللّه» پس خدا دانست که بندگان ادا نمی‌کنند شکر نعمت های او را، پس حمد فرمود خودش را قبل از آن که حمد کنند او را. و آن است اول کلام. اگر این کلمه نبود، خدا نعمتی به کسی نمی داد.

و اما «لا اله الّا اللّه» پس اقرار به وحدانیت است. قبول نمی‌کند خدا اعمال را مگر به برکت این کلمه. و آن است کلمه تقوا. سنگین می‌کند خدا به این کلمه

میزان اعمال را در روز قیامت.

و اما «اللّه اکبر» پس این اعلی کلمات است و محبوب ترین کلمات است به سوی خداوند. یعنی: نیست چیزی بزرگ تر از خدا. و افتتاح نمی‌شود نماز مگر به این کلمه، برای کرامت و بزرگواری این کلمه نزد خدا. و آن است اسم اکرم خدا.

یهودی عرض کرد: راست فرمودی ای محمد(صلی الله علیه و اله وسلم). ثواب این کلمات چیست؟ فرمود:وقتی که بنده بگوید: «سبحان اللّه» تسبیح کند با او آن‌چه دون عرش است و عطا می‌شود به گوینده آن ده مقابل آن ها.

و وقتی که بگوید: «الحمدللّه» خدا انعام می‌فرماید به او نعمت های دنیا را در حالی که متصل باشد به نعمت های آخرت. و این کلمه‌ای است که اهل بهشت می‌گویند وقتی که داخل بهشت شوند.و اما «لا اله الّا اللّه» پس بهشت ثواب اوست... .⁽¹⁾

از کتاب امالی و ثواب‌الاعمال روایتی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که آن حضرت از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل فرمود که:

برای گوینده هر کلمه از این چهار کلمه یک درخت در بهشت می باشد.⁽²⁾

از کتاب تفسیر قمی به دو سند صحیح و امالی شیخ به سند دیگر از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که فرمود:

پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)وقت معراج به بهشت وارد شدند، دیدند ملائکه مشغول بنایی می‌باشند، گاهی می‌ایستند. پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود:

چرا توقف می‌کنید؟ عرض کردند: تا آن که مخارج ما برسد. فرمود: مخارج شما چیست؟ عرض کردند: مخارج ما گفتار مؤمن است در دنیا: «سبحان اللّه و الحمدللّه و لا اله الّا اللّه و اللّه اکبر». چون بگوید، مشغول شویم. و چون نگوید،

ما متوقف می‌شویم. ⁽¹⁾

از کتاب ثواب‌الاعمال روایتی نقل شده از امام صادق(علیه السلام)از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)که فرمود:

سپری برای آتش جهنم تهیه کنید به گفتن «سبحان اللّه و الحمدللّه و لا اله الّا اللّه و اللّه اکبر».⁽²⁾

عظمت و شرافت و ثواب شهادتین

بدان که: شهادت به وحدانیت حق جل و علا و شهادت به رسالت رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)دو رکنی است برای اسلام و ایمان که بدون این کلمه شخص از کفر و شرک خارج نشود و داخل در سعادت ایمان نمی‌شود. و به آن دو از نجاست و خباثت و عداوت حق و رجاسَت و لعنت و نکبت کفر و شرک پاک و پاکیزه می‌شود.

و این دو اول طریق است به درجات سعادت و نیل به کمالات دنیا و آخرت اگر این شهادت از روی اخلاص و حقیقت باشد، باعث نجات و سعادت دنیا و آخرت است. و اگر از روی نفاق و تدلیس باشد، باعث راحتی دنیا و پاکی بدن او و محفوظ بودن جال و مال او و امثال این می‌شود.

در کتاب کافی از امام باقر(علیه السلام)است که فرمود:

کسی که بگوید: «أشهد أن لا اله الّا اللّه وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمدّاً عبده و رسوله» بنویسد خدا برای او هزار حسنه.⁽³⁾

صدوق از امام صادق(علیه السلام)از امام باقر(علیه السلام)نقل نموده که فرمود:

کسی که فقط شهادت بدهد به «لا اله الّا اللّه» نوشته شود برای او ده حسنه. پس

اگر شهادت به رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)داد، نوشته شود برای او دو هزار هزار حسنه.⁽¹⁾

صدوق به سند خود از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده که فرمود در تفسیر آیه: <وَمَا کُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ>: خداوند ندا فرمود:

ای امت محمد(صلی الله علیه و اله وسلم)رحمت من سبقت گرفته بر غضب من عطا کردم شما را قبل از آن­که از من سؤال کنید. و آمرزیدم شما را قبل از آن­که استغفار کنید. هر کس از شما ملاقات کند مرا و شهادت دهد این­که نیست خدایی مگر من و این­که محمد بنده من و رسول من است، داخل می‌کنم او را در بهشت به رحمت خود.⁽²⁾

در کتاب مستدرک از امالی مفید ثانی⁽³⁾به سند خود از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده که فرمود:

قسم به آن کسی که جان من به ید قدرت اوست، نمی‌گوید «أشهد أن لا اله الّا اللّه و أنّ محمّداً عبدُهُ وَ رَسولُهُ» را احدی مگر آن که خدا بدن او را بر آتش حرام می‌کند.⁽⁴⁾

صدوق در کتاب ثواب‌الاعمال به سند صحیح از فُضَیل بن یسار از امام باقر(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

ده خصلت است که هر کس خدا را ملاقات کند و آن ها را دارا باشد، داخل بهشت شود: شهادت به لا اله الّا اللّه، و این­که محمد رسول اللّه است، و اقرار به آن‌چه پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)فرموده و آورده از جانب خدا، و انجام نماز، و دادن زکات،

و روزه ماه رمضان، و حج خانه خدا، و ولایت اولیاء اللّه، و بیزاری از دشمنان خدا، و اجتناب از هر مُسِکری. ⁽¹⁾

روایات زیاد در بیان ثواب اقرار و شهادت به وحدانیت در بحار مذکور است. ⁽²⁾

و امیرالمؤمنین(علیه السلام)در خطبه وسیله که در بحار از تحف‌العقول نقل کرده می‌فرماید:

«أشهد أن لا اله الّا اللّه وحده لاشریک له و أشهد أنّ محمّداً عبده و رسوله» دو شهادتی است که رفیع و عالی می‌کند قول را و مضاعف می کند عمل را. سبک است میزان حسناتی که نباشد این دو شهادت در آن. و سنگین است اگر باشد در آن. و به این دو است فوز و سعادت به رفتن بهشت و نجات از آتش و جواز عبور از صراط. و به شهادت داخل بهشت می‌شوید... .⁽³⁾

در بحار از احتجاج طبرسی روایت کرده که قاسم بن معاویه گفت: عرض کردم خدمت امام صادق(علیه السلام): این مردم نقل می‌کنند که در شب معراج پیغمبر صلی الله علیه وآله دید بر عرش نوشته شده: لا اله الّا اللّه، محمد رسول اللّه، أبوبکر الصدیق. حضرت فرمود:

سبحان اللّه! تغییر دادند تمام شریعت حتی این را؟! عرض کردم. بلی پس امام فرمود: به درستی که خدای(جل و جلالة)وقتی که عرش را خلق کرد، نوشت بر قائمه‌های عرش: لا اله الّا اللّه، محمد رسول اللّه، علی أمیرالمؤمنین.

و وقتی که آب را خلق فرمود، نوشت در مجرای آب: لا اله الّا اللّه، محمد رسول اللّه، علی أمیرالمؤمنین.

و وقتی که خلق کرد کرسی را، نوشت بر قائمه‌های آن: لا اله الّا اللّه، محمد رسول اللّه، علی أمیرالمؤمنین.

و زمانی که لوح را خلق فرمود، نوشت در آن: لا اله الّا اللّه، محمد رسول اللّه، علی أمیرالمؤمنین.

و وقتی که اسرافیل را خلق کرد، نوشت بر جبهه او: لا اله الّا اللّه، محمد رسول اللّه، علی أمیرالمؤمنین.

تا آن­که فرمود _ بعد از بیان آن­که همین کلمات شریفه بر بال جبرئیل و اکناف آسمان­ها

و اَطباق زمین و سر کوه ها و بر خورشید و ماه نوشته شده _ :

پس وقتی که کسی بگوید: «لا اله الّا اللّه محمد رسول اللّه» پس باید بگوید: «علی أمیرالمؤمنین ولی اللّه».⁽¹⁾

فضیلت و ثواب صلوات

بدانکه: روایات زیاد فوق حد تواتر در فضیلت و شرافت و عظمت ثواب صلوات وارد شده. و در وسائل و مستدرک متجاوز از 110 روایت نقل کرده.⁽²⁾و ما تیمناً و تبرکاً چند روایت ذکر می‌کنیم:

در کتاب کافی به سند خود از ابوبصیر از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:

وقتی که ذکر شود پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)پس زیاد صلوات بر او فرستید؛ که هر کس یک مرتبه صلوات فرستد، خدای تعالی هزار صلوات در هزار صف از ملائکه بر او فرستد و هیچ­چیز از مخلوقات باقی نماند مگر آن­که بر این بنده صلوات می‌فرستند برای صلوات خدا و ملائکه بر او. پس کسی که رغبت در این نکند، پس او جاهل است و مغرور و خدا و پیغمبر و اهل بیت از او بیزارند.⁽³⁾

و همین روایت را صدوق نقل کرده.⁽¹⁾و معنی صلوات خدا وملائکه بیاید ان شاء اللّه تعالی.

شیخ کلینی به سند صحیح از محمد بن مسلم از امام باقر یا صادق(علیهم السلام)نقل کرده است که فرمود:

نیست در میزان اعمال چیزی سنگین‌تر از صلوات بر محمد و آل محمد _صلوات اللّه علیهم اجمعین. و به درستی که اعمال در میزان گذاشته می‌شود پس سبک می‌باشد، پس صلوات را می‌گذارند پس سنگین می‌شود.⁽²⁾

صدوق از امام باقر(علیه السلام)از پدرانش از رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده که فرمود:

من روز قیامت نزد میزان اعمال می‌باشم. پس کسی که سنگین شود سیئات او بر حسناتش، می‌آورم صلواتی که او برمن فرستاده و به سبب آن حسنات او را سنگین می کنم.⁽³⁾

در بحار از کتاب عیون و امالی صدوق از امام رضا(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

کسی که قدرت ندارد بر چیزی که کفاره گناهان او شود، پس زیاد کند صلوات بر محمد و آلش را؛ که این، گناهان را منهدم می کند.

و فرمود:

صلوات نزد خدا با تسبیح و تهلیل و تکبیر معادل است.⁽⁴⁾

از کتاب علل به سند خود از حضرت امام علی نقی(علیه السلام)نقل کرده که:

خدا ابراهیم را برای کثرت صلوات او بر محمد و آل محمد(علیهم السلام)خلیل خودگرفت.⁽⁵⁾

از کتاب معانی الاخبار از ابو حمزه نقل شده که گفت: سؤال کردم از امام

صادق(علیه السلام)از کلام خدا: <اِنّ اللهَ وَمَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبيّ>. فرمود:

صلوات خدا، فرستادن رحمت است. و از ملائکه، تزکیه است. و از مردم، دعا می‌باشد.

راوی عرض کرد: چگونه صلوات فرستیم؟ فرمود: بگویید:

صَلَواتُ اللهِ وَصَلَواتُ مَلائِکَتِهِ وَ اَنْبیائِهِ وَرُسُلِهِ وَجَمیعِ خَلْقِهِ عَلی مُحَمَّدٍ وآل مُحَمَّدٍ. وَالسَّلامُ عَلَیهِ وَعَلَیهِمْ وَرَحَمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ.

راوی عرض کرد: ثواب آن چیست؟ فرمود:

واللّه از گناهان خارج شود مثل روزی که از مادر متولد شده است.⁽¹⁾

تمام این روایات را در وسائل نقل کرده و در باب اول ذیل مطلب هفتم روایاتی در فضیلت صلوات گذشت.

فضیلت اذان و اقامه و مقام مؤذن

بدان­که: در روایات مستفیضه وارد شده که:

هر کس با اذان و اقامه نماز بخواند، دو صف از ملائکه پشت سر او نماز بخوانند، و اگر با اقامه تنها نماز بخواند، یک صف نماز بخوانند.⁽²⁾

حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام)در روایتی فرمود:

دو طرف صف دیده نشود.⁽³⁾

و در بعضی از روایات دیگر فرمودند:

حد صف بین مشرق و مغرب است.⁽⁴⁾

مفضل سؤال کرد از امام صادق(علیه السلام): چقدر است مقدار صف؟ فرمود:

اقل آن مابین مشرق و مغرب است.و اکثر آن مابین آسمان و زمین می‌باشد.⁽⁵⁾

تمام این روایات را در وسائل نقل کرده است.

صدوق در کتاب شریف من لایحضره الفقیه نقل کرده است که در حدیث مناهی پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)فرمود:

کسی که اذان بگوید محض رضای پروردگار و اجر خود را از خدا خواهد، عطا فرماید خدای(عزوعجل)به او ثواب چهل هزار شهید و چهل هزار صدیق، و داخل می‌شود به شفاعت او چهل هزار گناه­کار از امت من در بهشت. آگاه باشید! وقتی که مؤذن می‌گوید: «أشهد أن لا إله إلّا اللّه» صلوات فرستد بر او هفتاد هزار ملک و استغفار کنند برای او، و هست در روز قیامت در سایه عرش تا آن که حساب خلایق تمام شود. و می‌نویسد ثواب قول مؤذن را که می‌گوید: «أشهد أنّ محمّداً رسول اللّه» چهل هزار ملک... .

و در بحار این روایت را از مجالس صدوق نیز نقل کرده است.⁽¹⁾

و فرمود رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم):

برای مؤذن است در مابین اذان و اقامه مثل اجر شهید آغشته به خون در راه خدا.⁽²⁾

و همین روایت را در کتاب تهذیب مسنداً نقل کرده است.⁽³⁾

در تهذیب به سند صحیح از معاویة بن وهب از امام صادق(علیه السلام)از رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)نقل کرده که فرمودند:

کسی که در بلدی از بلاد مسلمین یک سال اذان بگوید، برای او بهشت واجب شود.

و همین روایت را صدوق در کتاب ثواب الاعمال به سند صحیح و در من لایحضره الفقیه مرسلاً نقل فرموده است.⁽⁴⁾

و در هر سه کتاب از امام باقر(علیه السلام)است که فرمود:

کسی که اذان بگوید هفت سال برای رضایت خدا، می‌آید روز قیامت و حال آن که گناهی بر او نباشد.⁽¹⁾

در تهذیب و غیر تهذیب از ثقة الاسلام کلینی به سند خود از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که فرمود:

آمرزیده می‌شود برای مؤذن به اندازه مد و کشش صوتش. و هر چیزی که بشنود اذان او را، شهادت می‌دهد برای او.⁽²⁾

در کتاب من لایحضره الفقیه روایت مفصلی از بِلال از پیغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم)در فضیلت اذان نقل کرده است که از جمله بلال گفت: شنیدم از رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم):

هرکس در راه خدا اذان یک نماز را بگوید از روی ایمان و طلب اجر و ثواب خدا و تقرباً الی الله تعالی، خدا گناهان گذشته او را بیامرزد، و منت نهد بر او که او را در باقیمانده عمر نگه داری کند، و بین او و بین شهدا در بهشت جمع کند.⁽³⁾

در روایت علل فضل بن شاذان از حضرت رضا(علیه السلام)است که در بیان علت اذان فرمود:

جهت آن­که ابتدا شده در اذان به تکبیر و ختم شده به تهلیل، این است که خدای(عزوعجل)اراده فرموده که ابتدا و ختم شود به ذکر او و اسم او. و اسم مقدس اللّه در اول تکبیر است و در لا اله الّا اللّه آخر می‌باشد... .⁽⁴⁾

بدان­که: در جواز ترک اذان خلاف و اشکالی نیست و روایات صریحه بر آن وارد شده است. و اما اقامه باید مردان ترک نکنند آن را بنا بر احتیاط وجوبی. چون روایت

معتبری که ظاهر یا صریح باشد در جواز ترک اقامه نقل نشده است مگر روایت دعائم که دلالت آن بر جواز ترک اذان و اقامه واضح است لکن از حیث سند معتبر نیست. و باقی روایاتِ راجعه به اقامه همه اثبات آن را می‌کند. و خدشات آن کسانی که قائل به استحباب اقامه هستند در ادله وجوب، مورد اشکال و تأمل می‌باشد. پس حجتی تمام نشده برای ما در جواز ترک اقامه.

و اما زنان، پس روایات صریحه بر جواز ترک آنان اذان و اقامه را وارد شده است.⁽¹⁾

و اذان و اقامه در غیر نمازهای یومیه مشروع نیست.

تأویل تکبیرات و افعال نماز

مجلسی در بحار فرموده: یافتم به خط شیخ محمد بن علی الجبعی که نقل فرمود از خط شهید «قدس اللّه روحهما» فرمود شهید: روایت کرده جابربن عبداللّه انصاری از امیرالمؤمنین(علیه السلام)که در مقام بیان تأویل نماز فرمود:

تأویل تکبیر اول نماز این که خطور بدهی در قلب: خدا بزرگ تر است از این که توصیف شود به صفت قیام و قعود.

واما تأویل تکبیر دوم: بزرگ تر است از این که توصیف شود به حرکت یا سکون.

ودر تکبیر سوم: بزرگ تر است از این که توصیف شود به جسمیت یا تشبیه شود به چیزی و ادراک شود به قیاسی.

ودر تکبیر چهارم: بزرگ تر است از این که آن‌چه عارض مخلوق شود عارض بر او شود یا مرضی بر او وارد شود.

ودر پنجم: بزرگ­تر است از آنکه توصیف شود به جوهر یا عرض، یا حلول کند خدا در چیزی یا چیزی در او حلول کند.

و در ششم: بزرگ تر است از آن که محل صفات و حالات مخلوق واقع شود. و منزه است از زوال و انتقال و تغیر از حالی به حالی شدن و کم و زیاد شدن.

و در هفتم: بزرگ تر است از آن که حواس ظاهره و باطنه او را ادراک نماید.

و تأویل کشیدن گردن در حال رکوع آن که خطور در قلب دهی: خدایا، ایمان آوردم به تو هر چند گردن مرا بزنند.

و تأویل سر برداشتن از رکوع وقتی که بگویی: «سَمِعَ اللّه لِمَنْ حَمِده الحَمْدُ للّه رَبِّ العالَمین» آن است که یعنی: اجابت کند خدا کسانی را که حمد خدا می‌کنند و تمام حمد برای خدای پروردگار عالمیان است آن خدایی که من نبودم. پس مرا ایجاد کرد.

و تأویل سجده اول آن که در حال سجده خطور به قلب دهی که: من از زمین خلق شده‌ام.

و تأویل سر برداشتن از سجده اول آن که: خدایا، مرا از زمین بیرون کردی.

و تأویل سجده دوم آن که: خدایا، مرا به زمین برمی‌گردانی.

و سر برداشتن از سجده دوم یعنی: خدایا، مرا باز از قبر بیرون می‌آوری برای روز قیامت.

و تأویل نشستن آن که خطور دهی به قلب خود: خدایا، من اقامه کردم حق را و می راندم باطل را.

و تأویل تشهد تجدید ایمان و اسلام است. و اما «السلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته» ترحمی است از جانب خدای متعال و معنای او آن که امان است برای شما از عذاب روز قیامت.

پس فرمود امیرالمؤمنین(علیه السلام): کسی که این تأویلات را که بیان کردم نداند، نماز او ناقص است.⁽¹⁾

عظمت و اهمیت «بسم اللّه الرحمن الرحیم»

بدان­که: آیه شریفه: «بسم اللّه الرحمن الرحیم» اعظم آیات قرآن است؛ چنان که

امام صادق(علیه السلام)در روایت خالد بن مختار فرموده و آقا ابوالحسن الکاظم(علیه السلام)در روایت

سلیمان جعفری فرموده است. ⁽¹⁾

و نیز اکرم آیاتِ قرآن می‌باشد؛ چنان که امام باقر(علیه السلام)در روایت ابوحمزه و در روایت محمد بن الفضل الاَزْدی تصریح فرموده است. و این روایات را در کتاب مستدرک و بحار و تفسیر برهان از تفسیر عیاشی و غیره نقل فرموده‌اند.⁽²⁾

و نیز افضل آیات سوره حمد است؛ چنان‌که امام صادق(علیه السلام)در روایت صحیحه تهذیب و در روایت سعد بن عمرالجلاب تصریح فرموده است.⁽³⁾

در تهذیب به سند حسن از عبداللّه بن یحیی الکاهلی از امام صادق(علیه السلام)از امام باقر(علیه السلام)است که فرمود:

«بسم اللّه الرحمن الرحیم» نزدیک تر است به سوی اسم اعظم از ناظر چشم به سوی سفیدی آن. ⁽⁴⁾

در کتاب تفسیر برهان از صدوق به سند صحیح از امام رضا(علیه السلام)نقل کرده است که فرمود:

«بسم اللّه الرحمن الرحیم» نزدیک‌تر است به سوی اسم اعظم از سیاهی چشم به سفیدی آن.

این روایت را به سند دیگر در تفسیر برهان و کتاب وسائل و بحار نقل کرده‌اند. و در کتاب بحار به سند دیگر از امام عسکری(علیه السلام)نقل کرده است.⁽⁵⁾

در کتاب کافی به سند خود از فرات بن احنف از امام باقر(علیه السلام)نقل کرده است که فرموده:

اول هر کتابی که از آسمان نازل شده «بسم اللّه الرحمن الرحیم» بوده است.

و وقتی که «بسم اللّه الرحمن الرحیم» گفتی، پس باک نیست که استعاذه نکنی.

و وقتی که بخوانی «بسم اللّه الرحمن الرحیم» را، می‌پوشاند تو را در آن‌چه بین آسمان و زمین است.⁽¹⁾

مجلسی فرموده:

یعنی می‌پوشاند تو را از عذاب خدا، یا عیب هایت را از ملائکه یا از مردم و جن نیز.⁽²⁾

در کتاب تفسیر امام حسن عسکری(علیه السلام)مذکور است که امام صادق(علیه السلام)فرمودند:

بسا می‌شود بعضی شیعیان ما ترک کند در ابتدای کارهای خودشان «بسم اللّه الرحمن الرحیم» را، پس خدا او را به بلیه‌ای مبتلا فرماید برای آن­که متنبه فرماید او را بر شکرگزاری خدا و ثناگویی خدای عزوجل و محو کند از او عیب و عار این نقص را که ترک بسم اللّه نموده است.

پس امام بیان فرمود قضیه عبداللّه بن یحیی که در محضر مقدس حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام)روی کرسی نشست و چون «بسم اللّه الرحمن الرحیم» نگفت، از کرسی به زمین افتاد و سر او شکست و خون جاری شد. حضرت فرمود:

آیا نمی‌دانی که رسول اللّه(صلی الله علیه و اله وسلم)حدیث فرمود مرا از جانب خدای(عزوجل)که: هر امری که اسم خدای در آن ذکر نشود، ابتر است. یعنی عاقبت خیر ندارد.

عبداللّه بن یحیی عرض کرد:بلی _ پدر و مادرم فدای تو باد _ دیگر ترک بسم اللّه نمی کنم. حضرت فرمود: در این هنگام بهره و سعادت خواهی دید.

عرض کرد: یا امیرالمؤمنین(علیه السلام)، چیست تفسیر «بسم اللّه الرحمن الرحیم»؟ حضرت فرمود:

بنده در وقت قرائت قرآن یا هر کاری که می‌خواهد انجام دهد بگوید: «بسم اللّه الرحمن الرحیم» یعنی: به برکت این اسم این کار را انجام می‌دهم. و هر

امری که ابتدای آن «بسم اللّه الرحمن الرحیم» باشد، آن مبارک است. ⁽¹⁾

تا آن که فرمود: خدای(عزوعجل)می‌فرماید:

ای بندگان من که محتاج به رحمت من می باشید، من در هر حال و در هر وقت احتیاج و ذلت عبودیت را لازمه ذات شما قرار دادم. پس به سوی من پناهنده شوید در هر کاری که وارد می‌شوید. و امید تمامی آن را دارید؛ که من اگر اراده کنم که بخششی به شما نمایم، کسی قدرت منع آن ندارد، و اگر اراده کنم که منع کنم شما را، کسی قدرت ندارد غیر من بر عطای به شما. پس بگویید در ابتدای هر کاری کوچک یا بزرگ «بسم اللّه الرحمن الرحیم».

تا آن که فرمود: رسول اللّه(صلی الله علیه واله وسلم)فرمودند:

هر کس او را کاری محزون کند، پس بگوید: «بسم اللّه الرحمن الرحیم» از روی اخلاص و اقبال و توجه قلب به سوی این کلام شریف، از یکی از دو کار خالی نیست؛ یا به حاجت دنیای خود می‌رسد، یا ذخیره می‌شود برای او در آخرت نزد ذات مقدس حق. و آن‌چه نزد خداست بهتر و باقی تر است برای مؤمنین.⁽²⁾

و امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمود:

«بسم اللّه الرحمن الرحیم» آیه‌ای است از فاتحة الکتاب. و آن هفت آیه است. تمام آن «بسم اللّه الرحمن الرحیم» است.

شنیدم از پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)که فرمود: ذات مقدس حق فرمود: ای محمد <وَلَقَدْ آتَیناک سَبْعاً مِنَ المَثانی وَالقُرْآنَ العَظِیم>.⁽³⁾یعنی: «ما لطف کردیم به تو سبع‌المثانی را _ که سوره حمد است _ و قرآن عظیم را.» پس خدا بر من منت نهاد به این سوره شریفه و آن را معادل قرآن قرار داده. و فاتحة الکتاب اعظم و اشرف گنج های عرش است.

و خدا مخصوص کرد به آن محمد(صلی الله علیه واله وسلم)را و مشرف کرد خدا او را به آن، و اَحدی با او شریک نیست مگر حضرت سلیمان که «بسم اللّه الرحمن الرحیم» را خدا فقط به او داد.

پس کسی که بخواند آن را در حالی که معتقد باشد به ولایت محمد و آل طیبین او و منقاد باشد برای امر آنان و تصدیق کننده باشد به ظاهر و باطن آنان، خدا عطا فرماید به او به هر حرفی از آن حسنه‌ای که هر حسنه افضل باشد از دنیا و آن‌چه در دنیاست. و هرکس استماع کند آن را، به اندازه ثلث ثواب خواننده به او داده شود.⁽¹⁾

حقیر گوید: شاید مراد این باشد که به حضرت سلیمان لفظ «بسم اللّه الرحمن الرحیم» داده شده و مراد از روایت فرات که گذشت آن باشد که معنی «بسم اللّه ...» در اول هر کتابی به لسان قومی که کتاب بر آن­ها نازل می‌شده بوده است.

برقی در کتاب محاسن به سند صحیح از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده است که در ضمن حدیثی فرمود:

کسی که وضو بگیرد و اسم خدا را نبرد، شیطان در وضوی او شرکت دارد. و وقتی که غذا بخورد، یا آب بیاشامد، یا لباسی بپوشد، یا هر کار دیگری بکند، سزاوار است که اسم خدا را بر آن ببرد. اگر نکرد، شیطان در آن شرکت می‌کند.⁽²⁾

و همین روایت را جعفر بن محمد بن شریح در کتاب خود از حمیدبن شعیب از جابرجعفی از امام باقر یا صادق(علیه السلام)نقل کرده است.⁽³⁾

در کتاب جامع الاخبار از ابن مسعود از پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)نقل کرده که فرمود:

کسی

که بخواند «بسم اللّه الرحمن الرحیم» را، بنویسید خدا برای او چهار هزار حسنه،

و محو فرماید از او چهار هزار گناه، و بلند کند خدا برای او چهار هزار درجه.⁽¹⁾

و روایت کرده است از پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)که فرمود:

کسی که بخواند «بسم اللّه الرحمن الرحیم» را، خدا برای او در بهشت هفتاد هزار قصر یاقوت قرمز بنا کند، در هر قصری هفتاد هزار خانه از لؤلؤ سفید، در هر خانه هفتاد هزار تخت از زبر جد سبز، بالای هر تختی هفتاد هزار فرش از سندس و استبرق و بر او حوریه‌ای است. و برای این حوریه هفتاد هزار گیسوست آراسته شده به در و یاقوت و نوشته شده بر رخسار راست او: «محمد رسول اللّه» و بر رخسار چپ:«علیٌّ ولی اللّه» و بر پیشانی: «الحسن» و بر زنخدان: «الحسین» و بر دو لب او: «بسم اللّه الرحمن الرحیم».

راوی عرض کرد: یا رسول اللّه، برای کیست این کرامت؟ فرمود:

برای کسی‌است که به حرمت و تعظیم بگوید: «بسم اللّه الرحمن الرحیم».⁽²⁾

محدث قمی در الکنی والألقاب و صاحب روضات الجنات نقل کرده‌اند که:

سبب توبه بِشْر حافی آن بود که در بین راه قطعه‌ای یافت که در آن نوشته بود: «بسم اللّه الرحمن الرحیم» و قدم های مردم در راه بر آن واقع شده بود. این قطعه را گرفت و تمیز کرد و چند درهم عطر خرید پس قطعه ورقه را خوشبو نمود و در شکاف دیوار قرار داد. پس در خواب دید گوینده‌ای می‌گوید: ای بشر، اسم مرا خوشبو کردی و پاک نمودی، من تو را طیب و پاکیزه قرار می‌دهم در دنیا و آخرت. پس صبح که شد توبه کرد. ⁽³⁾

در کتاب تفسیر حضرت عسکری(علیه السلام)در ذیل آیه شریفه: <لَیسَ البِرُّ...>، امام(علیه السلام)فرمود:

به درستی که خدا فضیلت داد محمد(صلی الله علیه واله وسلم)را به فاتحة الکتاب بر جمیع پیغمبران که به احدی از پیغمبران این فضیلت را نداده مگر حضرت سلیمان که فقط به او

«بسم اللّه الرحمن الرحیم»را لطف فرموده. پس وقتی که سلیمان این آیه شریفه را خواند، عرض کرد: ای پروردگار من، چقدر کلمات شریفه‌ای است! به درستی که از جمیع ممالکی که به من بخشیدی نزد من عزیزتر و بهتر است. خداوند فرمود: چگونه این طور نباشد و حال آن که نیست مردی یا زنی که مرا نام نهد به این نام ها و این آیه شریفه را بر زبان جاری کند مگر آن که ثابت می کنم برای او هزار مقابل ثواب کسی که هزار مقابل ممالک تو را صدقه بدهد. ای سلیمان، این آیه هفت یک سوره حمد است که می‌بخشم به محمد(صلی الله علیه واله وسلم)سید تمام پیغمبران... .⁽¹⁾

عظمت و فضیلت و ثواب سوره مبارکه حمد

عظمت سوره مبارکه حمد از اخبار گذشته استفاده می‌شود. چون که آن را به ازای قرآن و معادل قرآن و اشرف گنج های عرش قرار داده است.

صدوق در من لایحضر از فضل بن شاذان از امام رضا(علیه السلام)نقل کرده که در روایتِ بیان علل احکام فرمود:

ابتدا شده در نماز به سوره حمد، برای آن که در قرآن مجید و سایر کلام نیست کلامی که جمع شده باشد در او جوامع خیر و حکمت الاهیه مانند سوره مبارکه حمد... .⁽²⁾

صدوق در کتاب ثواب‌الاعمال از علی بن ابی حمزه بَطائنی نقل کرده است که گفت: امام صادق(علیه السلام)فرمود:

اسم اعظم خدا در سوره مبارکه حمد جدا جدا شده.

و همین روایت در کتاب مستدرک از سید ابن طاووس به سند دیگر و در کتاب تفسیر برهان و بحار نقل شده است.⁽³⁾

در کتاب کافی به سند صحیح از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که فرمود:

اگر بخوانم حمد را بر میتی هفتاد مرتبه پس زنده شود، عجب نیست.⁽¹⁾

و به سند دیگر از امام باقر(علیه السلام)است که فرمود:

هر مریضی که الحمد او را خوب نکند، هیچ چیز دیگر او را خوب نمی‌کند.

و به سند دیگر نیز این روایت نقل شده است.⁽²⁾

در تفسیر برهان از عیاشی از پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)نقل کرده است که فرمود به جابر بن عبداللّه:

آیا نمی‌خواهی تعلیم کنم تو را افضل سوره‌ای که خدا در قرآن نازل فرموده است؟ عرض کرد: بلی، پس او را سوره حمد تعلیم کرد و فرمود: آن از هر دردی شفا هست مگر مرگ.⁽³⁾

از کتاب امالی شیخ از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده است که فرمود:

کسی که به او علتی و مرضی برسد، پس حمد را در گریبانش هفت مرتبه بخواند. اگر خوب نشد، هفتاد مرتبه بخواند. که من برای او عافیت را ضامن هستم.⁽⁴⁾

از کتاب مناقب ابن شهر آشوب نقل شده که یکی از دو دست هِشام بن عَدی الهَمْدانی در جنگ صفین جدا شد. پس امیرالمؤمنین(علیه السلام)دست او را گرفت و بر محل خودش گذاشت و چیزی خواند، خوب شد. عرض کرد: یا امیرالمؤمنین، چه خواندی؟ حضرت فرمود: سوره حمد. چون که فهمید در نظرش کوچک آمد، دست او از محل افتاد دیگر حضرت به او اعتنا نفرمود. ⁽⁵⁾

از کتاب طب‌الائمه از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که فرمود:

هر وقت به پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)کسالتی یا چشم زخمی یا درد سری عارض می‌شد، دست مبارک خود را باز می‌کرد و سوره حمد و معوذتین (سوره قل أعوذ برب الناس و قل أعوذ برب الفلق) می‌خواند، پس دست خود را به صورت می‌کشید، درد و کسالت برطرف می‌شد.⁽¹⁾

از طب‌الائمه از امام باقر(علیه السلام)است که فرمود:

هر کس سوره مبارکه حمد و قل هو اللّه احد او را خوب نکند،پس هیچ چیز او را خوب نمی‌کند. و هر مرضی به این دو سوره شریفه دفع می‌شود.⁽²⁾

از امام صادق(علیه السلام)است که به یکی از دوستان که مبتلا به تب شدید بود فرمود:

سر خود را در میان گریبان پیرهن داخل کن و اذان و اقامه بگو و هفت مرتبه سوره حمد را بخوان، پس عمل کرد، فوری خوب شد.⁽³⁾

و از امام(علیه السلام)نقل شده که فرمود:

حمد را بر دردی هفتاد مرتبه نخواندم مگر آن که ساکن شد، و اگر بخواهید تجربه کنید، لکن شک نکنید.⁽⁴⁾

شیخ طبرسی در کتاب مکارم‌الاخلاق از پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)نقل کرده که فرمود:

برای هر دردی هفت مرتبه حمد خواندن شفاست، و اگر صد مرتبه بخواند و روح از جسد خارج شده باشد، خداوند روح او را برمی‌گرداند. ⁽⁵⁾

در بحار از پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)است که فرمود:

کسی که فاتحة‌الکتاب را بخواند، خدا به او به عدد تمام آیات که نازل فرموده، ثواب عطا می‌فرماید.⁽⁶⁾

در حدیث سؤالات یهودی از پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)همین مفاد را پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)در جواب یهودی فرموده است.⁽¹⁾

و در حدیث دیگر فرمود:

کسی که فاتحة‌الکتاب را قرائت کند، اجرش مثل آن کسی که دو ثلث قرآن را تلاوت کرده می باشد. و مثل آن است که بر هر مرد و زن مؤمنی تصدق کرده.

و در حدیث دیگر رسول اللّه(صلی الله علیه واله وسلم)فرمود:

قسم به آن کسی که جان من به ید قدرت اوست، خدا نازل نکرده در تورات و انجیل و زبور و قرآن مثل این سوره شریفه. و آن است اُمّ‌القرآن و سبع المثانی... .⁽²⁾

و این دو روایت اخیر را شیخ طبرسی در تفسیر مجمع‌البیان نیز ذکر فرموده است. و روایات گذشته را در کتاب وسائل و مستدرک نقل کرده اند.⁽³⁾

در بحار از دعوات راوندی نقل کرده از امیرالمؤمنین از پیغمبر(علیهم السلام)که فرمود:

جبرئیل نازل شد و گفت: یا محمد(صلی الله علیه واله وسلم)به درستی که خدای تعالی بر تو هیچ سوره‌ای از قرآن نازل نکرده مگر آن­که در آن حرف «فا» می‌باشد _ و هر فایی از آفت است _ مگر سوره حمد که «فا» در آن نیست.⁽⁴⁾

از کتاب تفسیر عیاشی از امام صادق(علیه السلام)نقل است که فرمود:

شیطان چهار مرتبه به صدای بلند گریه کرد: اول آن روزی که خدا او را لعنت کرد، و آن روزی که به زمین آمد، و آن روزی که پیغمبر صلی الله علیه وآله مبعوث شد، و دیگر آن روزی که اُمّ‌الکتاب _ یعنی سوره حمد _ نازل شد.⁽⁵⁾

در کتاب مستدرک از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

قرائت حمد برای هر دردی شفاست مگر مرگ.⁽¹⁾

و از ابو سلیمان نقل کرده که گفت:

در جنگی خدمت پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)بودیم. مردی بیهوش افتاد. یکی از اصحاب سوره فاتحة‌الکتاب را در گوش او خواند، حرکت کرد و خوب شد. پس این را خدمت پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)عرض کردیم. پس فرمود: این سوره اُمّ القرآن است. و آن است شفا از هر دردی.⁽²⁾

در اول تفسیر برهان از مولا امیرالمؤمنین(علیه السلام)نقل کرده که عبداللّه بن عباس خدمت حضرت برای تفسیر قرآن مشرف شد. حضرت او را برای شب وعده داد. پس در شب حاضر شد. حضرت فرمود:

اول قرآن چیست؟ عرض کرد: فاتحة‌الکتاب. حضرت فرمود: اول فاتحه چیست؟ عرض کرد: بسم اللّه. حضرت فرمود: اول «بسم اللّه» چیست؟ عرض کرد: بسم. باز فرمود: اول بسم چیست؟ عرض کرد: با. پس حضرت شروع فرمود در تکلم در «با» تا آخر شب. وقتی که نزدیک صبح شد فرمود: اگر شب ادامه می‌داشت، ما نیز در کلام خود ادامه می‌دادیم.⁽³⁾

و در حدیث دیگر فرمود:

اگر بخواهیم سنگین می‌کنم بار هفتاد شتر را در تفسیر فاتحة‌الکتاب.⁽⁴⁾

یعنی از بیانات من کتاب‌ها در تفسیر فاتحة‌الکتاب نوشته شود که اگر بر هفتاد شتر بار شود سنگین شود.

اسامی سوره مبارکه حمد

از آن‌چه ذکر کردیم، اسامی سوره حمد فهمیده می‌شود:

اول: فاتحة‌الکتاب.

دوم: سوره حمد، چون حمد و ستایش در آن است.

سوم: اُمّ‌الکتاب؛ یعنی اصل الکتاب، اصل کتاب که گویا کتاب از آن حاصل شده است. مثل آن­که زمین­ها چون از زمین کعبه توسعه یافته، اسم زمین مکه اُمّ‌القری شده است.

پس اُمّ‌الکتاب اصل کتاب است. چون مطالب قرآن به نحو اجمال در آن جمع است. برای آن­که مطالب قرآن یا راجع به وحدانیت و ربوبیت و صفات پروردگار است و یا راجع به عبودیت و بیان طریق مستقیم است و این­که سالکین آن در نعمت و راحت و الطاف پروردگارند، و آن طریقه معصومین می‌باشد که خطا و گناهی نمی‌کنند که غضب و عذاب شامل آن ها شود، و از راه حق خارج نمی‌شوند که داخل اهل ضلال شوند. و یا مطالبش راجع به قصص انبیا و حالات آن­هاست. و یا راجع به کفار و مشرکین است که تمام این مطالب به نحو اجمال در سوره حمد است.

چهارم: اُمّ القرآن، به همان مناسبتی که در اُمّ‌الکتاب بیان کردیم.

پنجم: سوره شفا، چون برای همه دردها شفاست.

ششم: سبع‌المثانی، سبع یعنی هفت، چون هفت آیه است، و مثانی است زیرا در رکعت اول و دوم نماز تکرار می شود.

تفسیر سوره مبارکه حمد

تفسیر سوره مبارکه حمد به نحو اختصار این است.

شیخ ثقه جلیل و فاضل نبیل علی بن ابراهیم قمی در تفسیر خود به شش سند معتبر نقل فرموده از امام باقر و امام صادق و امام رضا(علیهم السلام)که فرمودند در تفسیر آیه شریفه:

<بسم اللّه>: «با» بهاء خداست (یعنی اشاره است به حسن و جمال و عظمت ذات مقدس.) و «سین» سناء خداست (یعنی اشاره است به رفعت و علو

پروردگار جل جلاله) و «میم» ملک خداست (یعنی اشاره است به پادشاهی و سلطنت ذات پاک احدیت) و «اللّه» برای اِلاه تمام موجودات اسم است. «رحمن» است به جمیع خلق در دنیا (یعنی مؤمن و کافر در دنیا مشمول نعمت­های خداوندند) و «رحیم» است به مؤمنین فقط (یعنی بعد از مرگ رحمت ذات مقدس مخصوص مؤمنین است).⁽¹⁾

و همین روایت از کافی و غیر آن نیز نقل شده است. و همچنین شیخ صدوق از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده است.⁽²⁾

<الحمدللّه>؛ یعنی: تمام حمد و ستایش و ثنا وخوبی که در عالم مخلوقات و موجودات می‌باشد ملک و مخصوص ذات مقدس حق است. و هر خوبی که نزد هر مخلوقی می‌باشد همه از ناحیه ذات پاک او و از اثر لطف و مرحمت اوست. و هرگز موجودی مالک نعمتی نخواهد شد مگر به تملیک و بخشش او. و هر حسن و کمال نعمتی که نزد ممکنات است همه از طرف اوست. و حدوث و بقا و محل آن همه به خواست و اراده اوست. لَاخَیرَ و لَا نِعْمَةَ اِلّا مِنَ اللّه تَعَالی، وَلَا حَولَ وَلَا قُوَّةَ اِلّا بِاللّه تَعَالی، مَا شَاءَ اللّه، لَا یَأْتي بِالخَیرِ اِلّا اللّه، ولَا یَصْرِفُ السُّوءَ اِلّا اللّه، وکُلُّ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّه تَعَالی.

<رب العالمین>؛ یعنی: خالق و مالک و صاحب و پرودگار تمام عالمیان است که همه به خواست و اراده او ایجاد شده‌اند و با بقای او باقی‌اند. و هیچ موجودی نمی تواند آنی و کمتر از آن خود را نگه­داری کند مگر به خواست و اراده و نگه­داری او. لا اله الّا هو الحی القیوم.

و مناسب است در این جا بیان مختصری کنیم از «عالَمین» _ بحول اللّه تعالی و قوته _ و ابتدا نماییم به روایاتی که ثقه جلیل و محدث نبیل شیخ‌القمیین و سید المحدثین عظیم القدر والمنزلة محمد بن الحسن الصفار که از بزرگواران اصحاب حضرت عسکری(علیه السلام)بود.

در کتاب شریف بصائر به سند خود از امام سجاد(علیه السلام)نقل کرده که به منجمی فرمود:

آیا دلالت کنم تو را بر کسی که از اول زمانی که بر ما وارد شدی تا حال چهارده عالم را سیر کرده و هر عالمی سه مقابل دنیاست و از جای خود حرکت نکرده؟ عرض کرد: کیست؟ فرمود: من. و اگر بخواهی خبر دهم تو را به آن‌چه خوردی و آن‌چه ذخیره کردی. ⁽¹⁾

و این خبر را در بحار از کتاب اختصاص شیخ مفید و بصائر نقل کرده است.⁽²⁾

و نیز در بصائر از حضرت ابوالحسن(علیه السلام)در ضمن حدیثی نقل کرده که فرمود:

برای خدا هفتاد هزار عالَم است که از عدد انس و جن بیشترند... .⁽³⁾

شیخ صدوق در کتاب خصال نقل کرده از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

برای خدای(جل وجلالة)دوازده هزار عالَم است. و هر عالَمی از هفت آسمان و هفت زمین بزرگ تر است. هر عالمی خیال می‌کنند که غیر خودشان عالم دیگر نیست، و حجت خدا بر آن ها من هستم.⁽⁴⁾

و این خبر را در بحار از کتاب خصال و کتاب منتخب البصائر به دو سند از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده است. ⁽⁵⁾

در آخر کتاب خصال نقل کرده از امام باقر(علیه السلام)که در ضمن حدیثی فرمود:

خیال می‌کنی که خدا همین یک عالَم را خلق کرده و بشری غیر از شما خلق نکرده است؟ نه چنین است! بلکه هزار هزار عالَم و هزار هزار آدم خلق فرموده است...

و این خبر را در بحار از کتاب توحید و خصال نقل کرده است.⁽¹⁾

و غیر این روایات زیاد است که در تفسیر برهان در ذیل آیه شریفه و در بحار مذکور است.⁽²⁾

<الرَّحْمن>؛ یعنی: بسیار رحم و مهربانی کننده است بر جمیع مخلوقات⁽³⁾در دنیا بر مؤمن و کافر که همه را مشمول رحمت و نعمت و الطاف خود قرار می‌دهد، هر چند معصیت او نمایند و منکر او گردند، و به واسطه کفر و شرک، نعمت را از آنان قطع نمی‌کند.

<الرَّحیم>؛ یعنی: لطف کننده و مهربان است به مؤمنین⁽⁴⁾که احکام و تکالیف آنان را سهل و آسان قرار داده و تکلیف شاق به آنان نکرده است.

در تفسیر امام عسکری(علیه السلام)نقل کرده از امیرالمؤمنین(علیه السلام)که فرمود:

خدا رحمت را آفرید و آن را صد قسمت قرار داد، یک قسمت آن را در تمام خلق تقسیم فرموده و به هریک هرچه خواسته لطف فرموده. و به این رحمت است که انسان و حیوان یکدیگر را رحم می‌کنند. و قیامتی که شود این قسمت را با آن 99 قسمت دیگر برای خود جمع کرده و رحم می‌فرماید به آن مؤمنین را.⁽⁵⁾

<مالِک یوْمِ الدّینِ>؛ مالک یعنی: صاحب اختیار روز جزاست که آن روز قیامت و حساب خلایق است؛ هر وقت بخواهد قیامت را اقامه می‌کند و خلایق را محشور می‌فرماید و بین آنان به آن‌چه بخواهد حکومت می‌فرماید. و در ضمن اقرار است به

روز قیامت و حساب و مجازات اعمال.

و امام سجاد و امام صادق(علیهم السلام)قرائت این آیه شریفه را مکرر می‌فرمودند.⁽¹⁾

<ایَّاکَ نَعْبُدُ>؛ یعنی: خدایا، تو را عبادت می‌کنیم و اَحدی را با تو شریک نمی‌کنیم. و این اقرار به خلوص نیت است در عبادت و رغبت و تقرب است به سوی خدای تعالی.

<وَ اِیَّاکَ نَسْتَعینُ>؛ یعنی: خدایا، از ذات مقدس تو استعانت می‌جوییم که ما را اعانت فرمایی بر اطاعت و بندگی خودت تا آن که ادای عبادت و انجام وظیفه کنیم به همان کیفیت که خواستی و ما را توفیق اجتناب از محرمات لطف فرمایی و از شر شیطان انسی و جنی و گمراهان و موذیان و ظالمان نگه داری فرمایی. و این شاهد است بر آن­که امورات به ید قدرت حق است و تفویض به خلق نشده است.

<اِهْدِنَا الصِّراطَ المُسْتَقیمَ>؛ یعنی: هدایت و ارشاد فرما ما را به راه مستقیم و آن به آن نور هدایت را در قلب ما روشن فرما؛ که اگر یک آن نور ندهد خاموش است و در ضلالت و تاریکی واقع خواهیم شد. مثل آن که اگر یک آن قوت و قدرت و حیات ندهد، مرگ به ما خواهد رسید. و این درخواست است که در جمیع امور ما را موفق به طریق مستقیم فرما.

در تفسیر برهان از شیخ صدوق به سند خود از مفضل نقل کرده که گفت: سؤال کردم از امام صادق(علیه السلام)از تفسیر «صراط». فرمود:

آن طریق است به سوی معرفت خدا. و آن دو صراط است؛ یکی در دنیا، و دیگری در آخرت. اما آن­که در دنیاست، پس آن امام واجب‌الاطاعه است که هر کس او را بشناسد و اقتدا به او نماید، عبور کند بر صراطی که در آخرت بر جِسْر جهنم است. و اگر امام را نشناخت، قدم او از صراط قیامت بلغزد و در آتش جهنم واقع شود.⁽²⁾

و در روایات زیاد تفسیر شده «صراط مستقیم» بر وجود مقدس امام(علیه السلام).⁽¹⁾و امام صادق(علیه السلام)این آیه شریفه را زیاد تکرار می‌فرمود.⁽²⁾

<صِراطَ الَّذینَ اَنْعَمْتَ عَلَیهِمْ>؛ یعنی: راه آن کسانی که نعمت دادی به آنان، و مراد نعمت های ظاهری نیست. چون کفار و مشرکین نیز در نعمت­های ظاهری شرکت دارند. بلکه مراد نعمت­های باطنی است که نعمت هدایت و معرفت خدا و پیغمبران است. و آن، صراط انبیا و ائمه(علیهم السلام)می‌باشد.

<غَیرِ المَغْضُوبِ عَلَیهِمْ وَلَا الضّالّینَ>؛ یعنی: نه راه کسانی که مورد غضب می‌باشند و نه راه گمراهان، و آنان کسانی هستند که در غیر طریق پیغمبران و ائمه(علیهم السلام)وارد می‌شوند و از طریق مستقیم منحرفند.

فضیلت و شرافت و ثواب تلاوت قرآن

در وسائل به سند صحیح از امام صادق(علیه السلام)در وصیت رسول اللّه(صلی الله علیه واله وسلم)به امیرالمؤمنین(علیه السلام)است که فرمود:

بر تو باد به تلاوت قرآن بر هر حالت که هستی. ⁽³⁾

شیخ کلینی و صدوق نقل کرده‌اند از امام باقر(علیه السلام)که فرمود:

کسی که در نماز ایستاده قرائت قرآن کند، خدا برای او به هر حرفی صد حسنه بنویسد و اگر در نماز نشسته بخواند، به هر حرفی پنجاه حسنه و اگر در غیر نماز بخواند، به هر حرفی ده حسنه برای او نوشته شود.⁽⁴⁾

جناب کلینی نقل کرده از سید الشهدا(علیه السلام)که فرمود:

کسی که یک آیه از کتاب خدا را در نماز ایستاده بخواند، خدا برای او به هر حرفی صد حسنه بنویسد و اگر در غیر نماز بخواند، به هر حرفی ده حسنه و اگر استماع قرآن کرد، به هر حرفی یک حسنه برای او نوشته شود... .⁽¹⁾

شیخ کلینی نقل فرموده از امام سجاد(علیه السلام)و از امام صادق(علیه السلام)که فرمودند:

کسی که حرفی از کتاب خدا را بدون آن که قرائت کند گوش بدهد، خدا برای او حسنه‌ای بنویسد و از او گناهی محو فرماید و برای او درجه‌ای بلند فرماید، و اگر یک حرف ظاهری (یعنی از حفظ یاد بگیرد بدون تعلم خط) از او یاد گرفت، بنویسد خدا برای او ده حسنه، و محو کند از او ده گناه، و بلند کند برای او ده درجه. بعد فرمودند: نمی‌گویم به هر آیه ولکن به هر حرفی «با، یا، تا» و مثل آن­ها.

و فرمودند:

کسی که یک حرف در نماز نشسته بخواند، خدا برای او پنجاه حسنه بنویسد، و از او پنجاه گناه محو فرماید، و بلند فرماید برای او پنجاه درجه و اگر در نماز ایستاده بخواند، خدا برای او به هر حرفی صد حسنه بنویسد، و از او صد گناه محو فرماید، و برای او صد درجه بلند نماید... .⁽²⁾

و مفاد این روایات را کسان دیگر نیز نقل کرده‌اند. و در کتاب وافی نقل شده است. ⁽³⁾

و به حسب روایات مستفیضه نظر کردن به قرآن شریف عبادت است⁽⁴⁾

و وضو گرفتن برای قرائت قرآن مستحب است.⁽¹⁾

در کتاب وسائل و بحار از عُدةالداعی نقل کرده‌اند که فرمود معصوم(علیه السلام):

برای قاری قرآن به هر حرفی در نماز ایستاده، صد حسنه است؛ و در نماز نشسته، پنجاه حسنه؛ و با وضو و طهارت در غیر نماز، بیست و پنج حسنه؛ و بدون طهارت، ده حسنه. آگاه باشید! نمی‌گویم «المر» یک حرف است، بلکه برای الف ده حسنه، و برای لام ده حسنه، و برای میم ده حسنه... .⁽²⁾

فضیلت و ثواب قرائت سورۀ شریفۀ «قل هو اللّه أحد»

فضیلت و ثواب قرائت سورۀ شریفۀ «قل هو اللّه أحد» پس زیادتر از آن است که بتوان احصا کرد. در تفسیر برهان و در کتاب وسائل و مستدرک و بحار و کتاب وافی روایات زیاد در ابواب متفرق در مدح و عظمت و فضیلت و شرافت این سوره شریفه نقل کرده‌اند.

از آن جمله روایات زیادی است که مفاد آن ها این است: کسی که یک مرتبه سوره قل هو اللّه را بخواند، گویا ثلث قرآن را خوانده است. و اگر دو مرتبه بخواند، گویا دو ثلث قرآن را خوانده. و اگر سه مرتبه بخواند، مثل آن است که تمام قرآن را خوانده است. ⁽³⁾

از کتاب توحید صدوق به سند خود از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که فرمود:

کسی که «قل هو اللّه أحد» را یک مرتبه بخواند، گویا ثلث قرآن و ثلث تورات و ثلث انجیل و ثلث زبور را قرائت کرده است.⁽⁴⁾

کلینی در کتاب کافی به سند خود از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

پدرم امام باقر(علیه السلام)می‌فرمود:

«قل هو اللّه أحد» ثلث قرآن است. و «قل یا أیهاالکافرون» ربع قرآن است.⁽⁵⁾

حقیر گوید: گذشت که سوره حمد دو ثلث قرآن است.⁽¹⁾و بیاید روایت صدوق از امام رضا(علیه السلام)از پدرانش که رسول اللّه(صلی الله علیه واله وسلم)فرمودند:

کسی که اذا زلزلت را چهار مرتبه بخواند، مثل کسی است که تمام قرآن را خوانده.⁽²⁾

شیخ کلینی در کافی به سند خود از مفضل نقل کرده است که گفت: امام صادق(علیه السلام)فرمود:

ای مفضل،خود را از شر مردم نگه داری کن به برکت آیه شریفه «بسم اللّه الرحمن الرحیم» و به برکت «قل هو اللّه أحد». بخوان آن را از طرف راست و چپ و پیش رو و عقب سر و از بالای سر و پایین پا. و وقتی که داخل شدی بر سلطان جابری، بخوان این را سه مرتبه در وقتی که نظر می‌کنی به سوی او، و دست چپ را ببند و باز نکن تا از نزد او خارج شوی.⁽³⁾

و همچنین شیخ کلینی در کافی به سند خود نقل کرده است از امام باقر(علیه السلام)که فرمود:

کسی که «قل هو اللّه أحد» را یک مرتبه بخواند، برکت بر او نازل شود. و اگر دو مرتبه بخواند، برکت بر او و اهل او نازل شود. و اگر سه مرتبه بخواند، برکت بر او و اهل او و همسایه‌هایش نازل می‌شود. و اگر دوازده مرتبه بخواند، بنا کند خدا برای او دوازده قصر در بهشت. و اگر صد مرتبه بخواند، آمرزیده شود گناهان 25 ساله او غیر از گناهان راجع به خونریزی و اموال مردم. و اگر چهارصد مرتبه بخواند، برای اوست ثواب چهارصد شهید که در راه خدا خون آنان ریخته شده است... .⁽⁴⁾

و همچنین شیخ کلینی در کافی و صدوق در ثواب‌الاعمال از امام صادق(علیه السلام)

نقل کرده‌اند که رسول اللّه(صلی الله علیه واله وسلم)فرمود:

بعد از موت سعد بن مُعاذ هفتاد هزار ملک آمدند _ و از آنان بود جبرئیل _ و بر سعد نماز خواندند. گفتم: ای جبرئیل، به چه چیز سعد مستحق شد که شما بر او نماز بخوانید؟ عرض کرد: به قرائتش «قل هو اللّه أحد» را ایستاده و نشسته و سواره و پیاده و در حال رفتن به جایی و برگشتن از جایی.⁽¹⁾

و شیخ کلینی به سند خود از امام صادق(علیه السلام)از رسول اللّه(صلی الله علیه و اله و سلم)نقل کرده است که فرمود:

کسی که در وقت خواب صد مرتبه «قل هو اللّه أحد» را بخواند، گناهان پنجاه ساله او آمرزیده شود.

و این روایت به چند سند در کتاب وسائل و مستدرک نقل شده است.⁽²⁾

در کتاب ثواب‌الاعمال از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده است که فرمود:

وقتی که شخص در محل خواب خود جای می‌گیرد و یازده مرتبه«قل هو اللّه أحد»را بخواند، محفوظ شود خانه او و خانه‌های اطرافش.⁽³⁾

در کتاب مستدرک از شیخ کفعمی در جنة الأمان الواقیه از خاتم‌الانبیا(صلی الله علیه و اله و سلم)نقل است که فرمود:

کسی که قل هو اللّه و معوذتین را سه مرتبه وقت خواب بخواند، مثل کسی است که قرائت قرآن کرده و برای اوست به هر آیه از قرآن ثواب پیغمبری از پیغمبران، و از گناهان خارج شود مثل روزی که از مادر متولد شده. و اگر در آن شب یا روز بمیرد، شهید مرده است.⁽⁴⁾

و بعضی روایات دیگر بیاید.

تفسیر و تأویل سورۀ شریفۀ «قل هو اللّه أحد»

تفسیر و تأویل این سوره شریفه به نحو اختصار این است:

«قل»، یعنی: بگو ای محمد(صلی الله علیه و اله و سلم)«هو»، یعنی: اوست خدای یگانه. کلمه «هو» اشاره است به آن ذات مقدسی که غایب است از حواس ظاهره و باطنه. و آن مرکب است از دو حرف: «ها» و «واو». ها تنبیه است به ثبوت ذات مقدس و آن نفی تعطیل است. و واو اشاره به غایب از حواس است و آن نفی تشبیه است.⁽¹⁾و به این کلمه شریفه واضح شد که نفی و تعطیل کفر است و تشبیه شرک است. پس آن ذات مقدس ثابت است و قوای ظاهری و باطنی به ذات مقدس او راه ندارد، و هر محسوسی و معلومی و معقولی و مفهومی و مُدْرکی مخلوق است، و ذات مقدس محاط علم و عقل و فهم و شعور و ادراک نمی‌شود.

«اللّه اَحَدٌ»، یعنی: خدا یکی است. امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمود:

اللّه معنای او معبودی است که خلق به او پناهنده می‌شوند و در او متحیرند، و اوست مستور از ادراک چشم ها، و محجوب است از اوهام و خطرات قلبیه.⁽²⁾

و امام باقر(علیه السلام)فرمود:

معنای اللّه آن معبودی است که خلق از درک کردن ماهیت او و از احاطه کردن به کیفیت او عاجزند.⁽³⁾

احد است، احدی المعنی است، احدی الصفات است، فرد است در تمام صفات هیچ مثل و مانند و نظیر و شبیه ندارد.⁽⁴⁾

<اللّه الصَّمَدُ>، یعنی: ذات مقدس اللّه(جل و جلالة) صمد است. یعنی غنی بالذات است و همه به او محتاجند و از او حاجت می‌خواهند و رفع احتیاجات تمام خلایق از

او به اوست. و صمد است که برای آقایی و بزرگواری عظمت و مجد او نهایت نیست، دائم و باقی است، زوال و فنا برای او نیست.

و امام باقر(علیه السلام)فرمود:

«الصمد» پنج حرف است. الف دلیل بر إنیت و حقیقت ذات قدوس حق که غایب است از ادراک حواس، و لام دلیل است بر الوهیت ذات مقدس؛

و این الف و لام مستورند و به زبان ها ظاهر نمی‌شوند و به گوش شنیده نمی‌شوند. (یعنی وقتی که بگویی: «اللّه الصمد» الف و لام الصمد نه به زبان جاری است و نه به گوش شنیده می‌شود) و لکن در نوشتن ظاهر می‌شوند. و این دلیل است بر آن­که ذات مقدس جل و علا به لطافت بی‌نهایت خود مخفی است و به حواس ادراک نمی‌شود و بزرگ­تر است از آن که توصیف شود به زبان گویندگان و واقع شود در گوش شنوندگان. برای آن که تفسیر الله آن است که خلق متحیرند از ادراک ماهیت و حقیقت او و حواس و اوهام به او راه ندارد. چون اوست ابداع کننده اوهام و خلق کننده حواس. و ظهور این الف و لام در نوشتن دلیل است بر آن که ذات مقدس حق ربوبیت و الوهیت خود ظاهر کرد در ابداع مخلوقات و در ترکیب ارواح لطیفه در اجساد کثیفه. پس وقتی که بنده به خود نظر کند، روح خود را نمی‌بیند، چنان­که لام «الصمد» واضح نمی‌شود و به زبان و گوش جاری نمی‌شود و داخل در حواس نمی‌شود و چون نظر به کتابت کند، ظاهر شود لام. و همچنین وقتی که بنده تفکر کند در حقیقت باری تعالی و کیفیت او متحیر شود و فکر او احاطه نکند و به تصور او در نیاید، برای آن­که ذات مقدس حق خالق صور و اوهام است. و وقتی که نظر کند به سوی خلق خدا و آن چه خدا ایجاد فرموده و ثابت کرده و نوشته در اوراق تکوینات، ثابت شود برای او ذات مقدس که اوست خالق و صانع این موجودات و ترکیب کننده ارواح در اجساد.

و اما صاد، پس دلیل است بر آن که ذات مقدس خدا صادق است و قول و کلام او صدق است، و دعوت کرده بندگان خود را به سوی تبعیت صدق، و

وعده داده به صدق محل صدق را که بهشت باشد.

و اما میم، پس دلیل است بر ملک و پادشاهی ذات قدوس که همیشه بوده و خواهد بود و زوال و فنا و تغییر و تبدیل برای او نیست.

و اما دال، پس دلیل است بر دوام مالک او و آن که ذات مقدس دائم است و متعالی است از کون و زوال، و اوست مکون و درست کننده کائنات، و به خواست و اِراده اوست حدوث و بقای تمام کائنات.

پس امام باقر(علیه السلام)فرمود:

اگر می‌یافتم کسانی که متحمل علم بودند، هر آینه منتشر می‌کردم توحید و اسلام و ایمان و دین و شرایع را از «الصمد». و چگونه بیابم و حال آن­که جدم امیرالمؤمنین(علیه السلام)نیافت... .⁽¹⁾

<لَمْ یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ>، یعنی: از او متولد نشده چیزی، نه عُزَیر چنان­که نصاری گفتند، و نه خورشید و ماه و ستارگان چنان­که مجوس گفتند، و نه ملائکه چنان که مشرکین گفتند، و نه خلق. منزه است از آن که چیزی از او خارج شود و ذات مقدس از چیزی خارج شود. نه از چیزی موجود شده و نه موجودات را از چیزی آفریده. تَعالَی اللّه عَمّا یقولُ الظّالمونَ عُلُوّاً کبیراً.

اهل بصره نوشتند خدمت سید الشهدا ابی عبداللّه الحسین(علیه السلام)و سؤال کردند از تفسیر کلمه مقدسه «الصمد». پس حضرت مرقوم فرمودند:

بسم اللّه الرّحمن الرحیم وارد نشوید در تفسیر قرآن بدون علم، و جدال نکنید در قرآن، و تکلم نکنید در آن بدون علم؛ که شنیدم از جدم رسول اللّه(صلی الله علیه و اله و سلم)فرمودند: کسی که تکلم کند در قرآن بدون علم، پس جای او در جهنم خواهد شد.

و بدرستی که خدای سبحانه و تعالی تفسیر کرده صمد را، فرموده:

«اللّه اَحَدُ اللّه الصَّمَدُ». سپس تفسیر آن را فرموده:

«لَمْ یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ وَلَمْ یَکنْ لَه کُفُواً اَحَدٌ». خارج نشده از او چیزی کثیف مثل

بچه و سایر اجسام که از اجسام مخلوقه خارج می‌شود، و نه چیز لطیفی مثل نفس.

و بر او واقع نمی‌شود، چُرت و خواب و خطورات و هم و غم و حزن و بهجت و خنده و گریه و ترس و امیدواری و خستگی و گرسنگی و سیری.

متعالی و منزه است از آن که حالات و صفات مخلوق بر او عارض شود و از او چیزی خارج شود.

«وَ لَمْ یُولَد»، و ذات مقدس نیز از چیزی متولد نشده و از چیزی خارج و حاصل نشده همان طوری که اشیای کثیفه از عناصر خود خارج می‌شوند، مثل آن‌که چیزی از چیزی خارج می‌شود، و حیوان و گیاه از زمین خارج می‌شود، و آب از چشمه و میوه از درخت بیرون می‌شود؛ و نه مانند خارج شدن اشیای لطیفه از مرکز خود، مثل بینایی از چشم، وشنیدن از گوش، و بوییدن از بینی، و چشیدن از دهن، و کلام از زبان، و معرفت و تمیز دادن خیر و شر از قلب، و آتش از سنگ. منزه و مبراست از آن‌که از چیزی خارج شود، بلکه اوست صمد که نه از چیزی خارج شده و نه در چیزی هست و نه بر چیزی قرار گرفته. ایجاد کننده خلق کننده و انشاء کننده تمام موجودات است به قدرت خود... .

«وَ لَمْ یکنْ لَهُ کفُواً اَحَدٌ» یعنی: و نیست برای او مثل و مانند و هیچ چیز شبیه و نظیر او نیست.⁽¹⁾

فضیلت و شرافت و ثواب سور‌ه مبارکه قدر

در کتاب وافی و تفسیر برهان و وسائل و مستدرک در ابواب متعدده روایات زیاد مشتمل بر ثواب‌های عظیم و اجرهای جزیل برای سوره قدر نقل کرده‌اند.⁽²⁾از جمله آن ها شیخ کلینی در کافی و صدوق در ثواب‌الاعمال از امام باقر(علیه السلام)نقل کرده‌اند که فرمود:

کسی که اِنّا أنزلنا را به صدای بلند بخواند، مثل کسی خواهد بود که شمشیر خود را آشکار کشیده در راه خدا. و اگر آهسته بخواند، مثل کسی خواهد بود که به خون خود آغشته شده است در راه خدا. و اگر ده مرتبه بخواند، هزار گناه او آمرزیده شود.⁽¹⁾

شیخ صدوق در کتاب ثواب‌الاعمال بعد از این روایت نقل کرده از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

کسی که اِنّا أنزلنا را در واجبی از واجبات خدایی بخواند، منادی ندا کند:

ای بنده خدا، گناهان گذشته تو آمرزیده شد. پس عمل را از سر بگیر.⁽²⁾

شیخ طبرسی از پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)نقل کرده است که فرمود:

کسی که سوره قدر را بخواند، عطا شود به او مثل اجر کسی که ماه رمضان را روزه گرفته و احیا کرده شب قدر را. و همین خبر را راوندی و غیره نقل کرده‌اند.⁽³⁾

شیخ صدوق نقل کرده از اسماعیل بن سهل گفت:

نوشتم خدمت آقا امام جواد(علیه السلام). تعلیم فرما مرا چیزی را که چون انجام دهم با شما باشم در دنیا و آخرت. پس آقا نوشت به خط مبارک خود. _ که می‌شناختم خط آن حضرت را _ : زیاد کن تلاوت اِنّا أنزلنا را و لب خود را تازه کن به استغفار.⁽⁴⁾

فضیلت و ثواب سوره جحد

به حسب عده‌ای از روایات، این سوره معادل ربع قرآن است.⁽⁵⁾

شیخ کلینی در کافی نقل کرده از امام صادق(علیه السلام)فرمود:

کسی که وقت خواب قل یا أیها الکافرون و قل هو اللّه را بخواند،نوشته شود برای او برات بیزاری از شرک.⁽¹⁾

و شیخ صدوق در ثواب‌الاعمال نقل کرده از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

کسی که «قل یا أیها الکافرون« و «قل هو اللّه» را در فریضه‌ای از فرایض بخواند، خدا او و پدر و مادرش و اولاد او را بیامرزد. و اگر شقی باشد، اسم او از اشقیا محو شود و ثابت شود در دیوان سُعدا. و خدا او را با سعادت زنده بدارد و بمیراند و مبعوث کند او را مثل شهید.⁽²⁾

قنوت

از اجزای نماز قنوت است که در تمام نمازها در رکعت دوم بعد از قرائت و قبل از رکوع مستحب موکد است. و در قنوت ذکر و دعا و ثنای حق وارد شده و مخیر است که سه مرتبه «بسم اللّه الرحمن الرحیم» بگوید، یا سه مرتبه «سبحان اللّه» یا پنج مرتبه «سبحان اللّه»، یا صلوات یا دعای بر مؤمنین و مؤمنات به گفتن: «اللّهمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنینَ وَ المُؤْمِنات»، یا هرچه از دعا و ثنا بر زبان جاری شود.

و اما فضیلت و ثواب «سبحان اللّه» و «بسم اللّه» و صلوات گذشت.

فضیلت و ثواب دعا کردن برای مؤمنین

اما دعا کردن؛ پس آیات و روایات در مدح و شرافت دعا از حد احصا خارج است. چند روایت از کتاب وسائل نقل می‌کنیم و اکتفا می‌کنیم به ذکر عین کلام امام(علیه السلام)فرمودند:

دعا افضل عبادات⁽³⁾و احب اعمال است نزد پروردگار عالم.⁽⁴⁾

دعا رد می‌کند قضا و قدر الهی را.⁽⁵⁾

دعا مفتاح هر رحمت است، و باعث برآوردن حاجات است.⁽¹⁾

دعا مخ عبادات است.هیچ مؤمنی نیست که دعا کند مگر آن که مستجاب شود برای او؛ یا در دنیا به مقصد می‌رسد، یا تأخیر انداخته می‌شود برای آخرت او، یا کفاره گناهان او می‌شود.⁽²⁾

دعا سلاح مؤمن و عمود دین و نور آسمان ها و زمین می‌باشد.⁽³⁾

اگر وقت بلیه‌ای شخص دعا کرد، مدت بلیه کوتاه خواهد بود. و اگر دعاء نکرد، طولانی می‌شود.⁽⁴⁾

و دعا است که شفا هست از هر دردی. ⁽⁵⁾

خدا دوست دارد تضرع در دعا را. و آن، دست به دعا بلند کردن است.⁽⁶⁾

همچنین الحاح (اصرار) در دعا محبوب و مطلوب است.⁽⁷⁾

و کسی که الحاح کند، به حاجت خود خواهد رسید.⁽⁸⁾

اگر اول و آخر دعا صلوات فرستاد، به مقصد می رسد. چون خدا اجل و اکرم است از این­که اول و آخر را مستجاب و وسط را رد کند.⁽⁹⁾

اگر ده مرتبه «یا اللّه»⁽¹⁰⁾بگوید، یا ده مرتبه «یا ربّ»⁽¹¹⁾یا مکرر «یا اللّه یا ربّ یا اللّه یا

ربّ» بگوید تا آن­که نفس قطع شود⁽¹⁾،یا آن­که مکرر «یا ربّ یا اللّه یا ربّ یا اللّه» بگوید تا نفس قطع شود،⁽²⁾یا آن­که هفت مرتبه «یا أرحم الراحمین» بگوید،⁽³⁾یا آن­که در حال سجده سه مرتبه بگوید: «یا اللّه یا رباه یا سیداه»⁽⁴⁾خداوند تعالی می‌فرماید: حاجت خود را بخواه.

توسل به محمد و آل محمد(علیهم السلام)در دعا مطلوب و مرغوب و باعث قبولی است. و در این خصوص روایات زیاد ذکر شده که بعضی از آن در مطلب هفتم گذشت.⁽⁵⁾

اگر کسی برای برادران دینی دعا کند، ملکی برای او دعا می کند و می‌گوید: خدا به تو دو مقابل آن بدهد.⁽⁶⁾

آقا موسی بن جعفر(علیهم السلام)فرمود:

کسی که در غیاب برای برادر دینی دعا کند، ندا کرده می‌شود از عرش که: برای تو باد صد هزار مقابل آن چه درخواست کردی برای برادر دینی خود.⁽⁷⁾

در مقصد دوم از مناسک حج در عرفات روایت مفصلی مربوط به این مطلب خواهد آمد ان شاء اللّه.

از تفسیر علی بن ابراهیم قمی به سند خود نقل است که: عرض کرد راوی خدمت امام صادق(علیه السلام)که:

من مشغول می‌کنم خود را به دعا برای برادران دینی و برای کسانی که دارای ولایت شما هستند، فرمود:

خدای تبارک و تعالی مستجاب می‌کند دعای غایب را برای مؤمنین و مومنات

و برای کسانی که اهل مودت و محبت ما هستند، و خداوند تعالی به عدد هر مؤمنی که از اول زمان حضرت آدم(علیه السلام)تا روز قیامت بیاید، حسنه‌ای برای او ثبت کند... .⁽¹⁾

شیخ کلینی در کتاب کافی به سند خود نقل کرده است از امام صادق(علیه السلام)که فرمود رسول اللّه(صلی الله علیه و اله و سلم):

هیچ مؤمنی نیست که دعا کند برای مؤمنین و مؤمنات، مگر آن که برمی‌گرداند خدا بر او مثل آن چه دعا کرده برای آنان و خواسته جهت آنان از جانب هر مرد مؤمن و زن مؤمنه که گذشته از اول روزگار تا روز قیامت. و بسا می‌شود که در روز قیامت امر می‌شود که بنده گناه­کار را به رو انداخته بکشانند او را طرف آتش جهنم، پس مؤمنین و مؤمنات می‌گویند: ای پروردگار ما، این شخص دعا می‌کرده برای ما، پس ما را شفیع او گردان. پس نجات می‌یابد به برکت شفاعت آن­ها.⁽²⁾

و همین مضمون را شیخ صدوق در کتاب ثواب الاعمال به سند دیگر نقل کرده است.⁽³⁾

شیخ صدوق در ثواب‌الاعمال به سند صحیح از صفوان از آقا موسی الکاظم(علیه السلام)نقل کرده است که فرمود:

کسی که دعا کند برای برادران از مؤمنین و مؤمنات و مسلمین و مسلمات، خدا موکل فرماید از جانب هر مؤمنی ملکی را که برای او دعا کند.⁽⁴⁾

و به همین سند صحیح از حضرت رضا(علیه السلام)نقل است که فرمود:

هیچ مؤمنی نیست که دعا کند برای مؤمنین و مؤمنات و مسلمین و مسلمات

زنده‌ها و مرده‌های آنان را، مگر آن­که بنویسد خدا برای او به عدد هر مرد مؤمن و زن مؤمنه حسنه‌ای از زمان آدم تا روز قیامت.⁽¹⁾

و به سند دیگر از امام صادق(علیه السلام)نقل است که فرمود:

کسی که هر روز 25 مرتبه بگوید: «اللّهمّ اغْفِرْ لِلْمُؤمِنینَ وَالمُؤمِناتِ وَالمُسْلِمینَ وَالمُسْلِماتِ»._ یعنی: خدایا، بیامرز مؤمنین و مؤمنات و مسلمین و مسلمات را _ بنویسد خدا برای او به عدد هر مؤمنی که گذشته و آن­که باقی مانده تا روز قیامت حسنه‌ای، و از او گناهی محو فرماید، و برای او درجه‌ای بلند فرماید.⁽²⁾

و همین روایات را با روایات دیگر که به مضمون این هاست در کتاب وسائل و مستدرک و بحار نقل کرده‌اند.⁽³⁾

از این روایات استفاده می‌شود عظمت و فضیلت جمله مقدسه «سَمِعَ اللّه لِمَنْ حَمِدَهُ». برای این که این کلمه دعاست برای تمام کسانی که حمد خدا می کنند که آنان تمام مؤمنین و مؤمنات و مسلمین و مسلمات هستند. پس در این کلمه دعا کرده به همه آن­ها می‌گوید: «سَمِعَ اللّه لِمَنْ حَمِدَهُ». یعنی: اجابت فرماید خداوند تعالی کسانی را که حمد او می‌کنند. چنان که در اوایل همین باب گذشت.

عظمت و فضیلت رکوع و سجود

اما رکوع و سجود، پس در ابتدای فصل پنجم از همین باب کلام امام صادق(علیه السلام)گذشت که فرمود: نماز سه ثلث است؛ یکی طهور (که وضو و غسل و تیمم است)، و یکی رکوع، و دیگری سجود.⁽⁴⁾و این کمال اهمیت به رکوع و سجود است که نماز با این عظمت و اهمیت سه قسمت شده است و این سه قسمت اعظم و اهم تمام

اجزای نماز است چنان­که گویا تمام نماز همین سه جزء شده است. بلکه طهور نیز مقدمه این دو است و نمازی که رکوع و سجود ندارد، طهور نیز برای آن لازم نیست. مثل نماز میت که چون رکوع و سجود ندارد، طهور برای آن واجب نیست. چنان که امام هشتم(علیه السلام)در روایت علل اشاره به این فرموده است.⁽¹⁾

و خداوند تبارک و تعالی رکوع و سجود را در قرآن مجید امر فرموده و واجب کرده. فرمود در سوره حج:

<یَا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا ارْکعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّکُمْ>؛⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، رکوع و سجود و عبادت کنید پروردگار خود را... .

شیخ طوسی در تهذیب به سند موثق از سَماعه نقل کرده است که گفت: سؤال کردم از امام(علیه السلام)(امام صادق یا امام کاظم(علیه السلام)) از رکوع و سجود: آیا در قرآن نازل شده؟ فرمود:

بلی، خدای(عزوعجل)فرمود: <یا اَیهَا الَّذینَ آمَنُوا ارْکعُوا وَ اسْجُدُوا>. عرض کردم: حد رکوع و سجود چیست؟ فرمود اما آن چه در رکوع کفایت می‌کند، پس سه تسبیح است. می‌گویی:سبحان‌اللّه، سبحان اللّه، سبحان‌اللّه، و کسی که می‌تواند، پس طولانی رکوع کند رکوع و سجود را آن چه می‌تواند و مشغول شود در تسبیح و تحمید و تمجید و دعا و تضرع؛ که نزدیکترین حالات بنده به ذات مقدس پروردگار، آن وقتی است که در سجده باشد... .⁽³⁾

در کتاب کافی به سند صحیح از زراره نقل کرده است که گفت: شنیدم از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

سه چیز است که سبب زیاد شدن عمر و باقی ماندن نعمت ها است برای بنده. عرض کرد: چیست؟ فرمود: طول دادن رکوع و سجود در نماز، و طول

دادن نشستن بر سر سفره طعام وقتی که اطعام می‌کند... .⁽¹⁾

در کافی به سند خود از سعید بن جناح نقل است که گفت:

بودم خدمت ابو جعفر(علیه السلام)(یعنی امام جواد(علیه السلام)به قرینه راوی) در منزل آن حضرت در مدینه، پس ابتدا فرمود: هرکس رکوع خود را تام و تمام نماید، از وحشت قبر ایمن باشد.⁽²⁾

و همین روایت را صدوق در کتاب ثواب‌الاعمال نقل فرموده است.⁽³⁾

فقیه کامل ابن ادریس در آخر کتاب سرائر نقل کرده از کتاب شریف ثقه جلیل حسن بن محبوب که از اصحاب حضرت رضا(علیه السلام)بود از حارث بن الاحول از بُرَید عِجْلی که گفت: عرض کردم خدمت حضرت باقر(علیه السلام): در نماز کثرت قرائت افضل است یا طول دادن رکوع و سجود؟ امام علیه السلام فرمود:

طول دادن رکوع و سجود در نماز افضل است. مگر نشنیدی که خدا در قرآن می‌فرماید: «فَاقْرَؤُوا ما تَیسَّرَ مِنْهُ»؟ یعنی: قرائت کنید آن‌چه میسر شد از قرآن. و فرمود: «اَقیمُوا

الصَّلاةَ». یعنی: به پا بدارید نماز را. امام(علیه السلام) فرمود: قصد کرده خداوند از اقامه نماز طول دادن رکوع و سجود را. راوی عرض کرد: کثرت قرائت افضل است یا کثرت دعا؟ فرمود: کثرت دعا افضل است... . ⁽⁴⁾

و همین حدیث را در کتاب مستدرک از سید ابن طاووس نقل کرده است.⁽⁵⁾

و مستحب است صلوات بر پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)در حال قیام و رکوع و سجود.

در کتاب کافی از امام باقر(علیه السلام)نقل است که فرمود:

کسی که بگوید در حال رکوع و سجود و قیام: «صلّی اللّه عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّد» بنویسد خدا برای او مثل ثواب رکوع و سجود و قیام.⁽⁶⁾

در کافی از عبداللّه بن سلیمان است که گفت: سؤال کردم از امام صادق(علیه السلام): شخص در نماز واجب یاد می‌کند پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)را در حال رکوع و سجود پس صلوات می‌فرستد در آن حالت. فرمود:

خوب است. صلوات بر پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)مثل تکبیر و تسبیح است. و ده حسنه است. هیجده ملک بر هم سرعت می‌گیرند که آن را به رسول اللّه برسانند. ⁽¹⁾

و در اوایل همین باب روایاتی در مورد عجله کردن در رکوع و سجود و تمام نکردن آن آمد و گذشت که:

اگر این‌طور نماز بخواند و بمیرد، بر غیر دین پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)خواهد مرد، چنان که پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)و امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمودند.⁽²⁾

و به حسب روایات در هریک از رکوع و سجود سه مرتبه «سبحان‌اللّه» کافی است.⁽³⁾یا آن‌که در رکوع یک مرتبه «سبحان ربّی العظیم وبحمده» و در سجده یک مرتبه «سبحان ربّی الأعلی وبحمده» بگوید کفایت می‌کند.⁽⁴⁾و اگر سه مرتبه بگوید افضل است. و هفت مرتبه، بالاتر و بهتر است.⁽⁵⁾

شیخ کلینی به سند موثق و شیخ طوسی به سند صحیح نقل کرده‌اند از ابان بن تَغْلِب که گفت: وارد شدم بر امام صادق(علیه السلام) و آن حضرت نماز می‌خواندند.پس شمردم در رکوع و سجود حضرت شصت مرتبه تسبیح فرمودند.⁽⁶⁾

و در روایت دیگر در نماز عصر با جماعت سی و سه مرتبه یا سی و چهار مرتبه

تسبیح را تکرار فرمودند.⁽¹⁾

از کتاب مصباح‌الشریعه که منسوب است به امام صادق(علیه السلام)فرمودند:

رکوع نمی‌کند برای خدا بنده‌ای از روی حقیقت و اخلاص، مگر آن که ذات مقدس حق جل و علا او را به نور بهاء خود مزین فرماید، و در سایه کبریایی خود او را جای دهد، و لباس برگزیده‌های خود را به او بپوشاند.

و رکوع در مرتبه اول واقع شده است و سجود در مرتبه دوم. پس اگر مرتبه اول را خوب انجام داد، صلاحیت دارد برای دوم. و رکوع اظهار ادب است. و در سجود قرب حق است. کسی که خوب ادای ادب نکند، صلاحیت مقام قرب را ندارد.

پس رکوع کن رکوع خاشع برای خدا در حالتی که ذلیل به قلب خود بوده و ترسان در تحت سلطنت پروردگار و کوچکی کننده به جوارح و محزون باشی از آن­که فوت شود از تو ثواب و بهره رکوع کنندگان.⁽²⁾

و فرمود:

خسارت نکرده واللّه و زیان بر او وارد نشده آن کسی‌که انجام دهد حقیقت سجود را، هرچند یک مرتبه باشد در تمام مدت عمر. و رستگار و سعادتمند نیست آن کسی‌که خلوت کند با پروردگار خودش در حال سجود مثل خدعه کننده که بدن حاضر باشد و قلب غافل و لاهی باشد از آن­چه خدا مهیا فرموده برای سجده کننده از انس در عاجل یعنی: (مأنوس شدن با خدا در دنیا) و راحتی در آخرت. و دور نخواهد شد هرگز از مقام قرب پروردگار کسی که خوب انجام دهد عمل تقرب خود را در سجود. و نزدیک به مقام قرب نخواهد شد آن کسی‌که بد انجام دهد آداب سجود را و تضییع کند حرمت آن را به آن­که قلب خود را متوجه غیرخدا کند در حال سجودش.

پس سجده کن سجود شخص متواضع ذلیل که می‌داند خلق شده از خاک که زیر قدم­های مردم است و مرکب شده از منی نجس که پلید است نزد همه

و ایجاد شده بعد از آن که نبوده.

و خداوند تعالی قرار داده معنی سجود را سبب تقرب به سوی ذات مقدس خود به قلب و سر و پنهانی و روح. پس کسی‌که به مقام قرب حق نزدیک شود، از غیر خدا دور می‌شود. آیا نمی‌بینی که سجود در ظاهر مخفی شدن از خلق است و حالتی است که تمام نمی‌شود مگر آن­که پنهان از خلق شود و محجوب شود از تمام آن­چه چشم آن را می‌بیند؟ همچنین خدا اراده کرده که در باطن و قلب از خلق دور شود و متوجه به غیرخدا نشود.

پس کسی که در نماز قلب او متوجه چیزی غیر از خدا باشد، پس قلب او نزد آن چیز بوده و نزدیک به اوست و از حقیقت آنچه خدا آن را اراده فرموده و در نمازش از او خواسته است دور شده، و نیز از ساحت قدس رب‌العزه دور گردیده.ذات اقدسش در قرآن شریف می‌فرماید:

<مَا جَعَلَ‌اللهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَینِ في جَوْفِهِ>؛⁽¹⁾

خدا برای احدی دو قلب در جوف او قرار نداده.

کنایه از آن که دو قلب ندارد که یک قلب متوجه خدا و یک قلب متوجه غیرخدا شود. به هریک که توجه کرد، از دیگری دور می‌شود.

و رسول اللّه صلی الله علیه وآله فرمود که: خداوند(عزوعجل)می‌فرماید:

هرگاه مطلع شدم بر قلب بنده‌ای که اخلاص دارد در اطاعت من و طلب می‌کند رضایت و خشنودی مرا، خودم اصلاح می‌کنم آن قلب را و تربیت و تکمیل می‌کنم آن را. و اما کسی که در نمازش به غیر من مشغول شود، به خودش استهزا می‌کند و اسم او در دیوان خاسرین و زیان­کاران نوشته می‌شود.⁽²⁾

در کتاب وسائل روایات زیاد در مدح و شرافت سجود و فضیلت طول دادن آن از پیغمبر و ائمه(علیهم السلام)نقل کرده.⁽³⁾

از آن جمله از پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)روایت کرده که فرمود:

سجود را طول بدهید. زیرا هیچ عملی شدیدتر نیست بر شیطان از این که ببیند پسر آدم را که سجده می‌کند. چون که شیطان مأمور به سجده شد و اطاعت نکرد، اما فرزند آدم مأمور شد و اطاعت کرد.⁽¹⁾

و همین مضمون را امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمود در روایت اربعمائة یعنی آن روایتی که مشتمل بر چهارصد مطلب راجع به دین و دنیا و آخرت است.⁽²⁾

شخصی برای پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)خدمتی انجام داد، حضرت فرمود:

حاجت تو چیست بخواه، عرض کرد: بهشت می‌خواهم، حضرت فرمود: قبول کردم؛ لکن اعانت کن ما را به طول دادن سجود.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام)و امام هشتم(علیه السلام)فرمودند:

نزدیک ترین حالات بنده به مقام مقدس قرب حق تعالی آن وقتی می‌باشد که مشغول سجده شده باشد.⁽⁴⁾

آقا سید سجاد(علیه السلام)در صحرا سجده کرد و هزار مرتبه فرمود:

لا اِلهَ اله حَقّاً، لا اِلهَ اِلّا الله تَعَبُّداً وَرِقّاً، لا اِلهَ اِلّا اِلَه اِیماناً وَصِدْقاً.⁽⁵⁾

حضرت صادق(علیه السلام)نزد درخت خرمایی وضو گرفته و رکوع و سجود فرمودند و در سجده پانصد مرتبه تسبیح فرموده، بعد دعا کردند.⁽⁶⁾

امام صادق(علیه السلام)از پدرانش از رسول اللّه(صلی الله علیه و اله و سلم)نقل کرده که فرمود:

هر که یک سجده کند، خدا یک گناه از او محو فرماید و یک درجه برای او بلند فرماید.⁽¹⁾

تمام شد آن چه از کتاب وسائل نقل نمودیم.

و امّا اخبار منقوله در کتاب مستدرک:

از کتاب امالی شیخ صدوق از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

مردی آمد خدمت رسول اللّه(صلی الله علیه و اله و سلم)عرض کرد: یا رسول اللّه، گناهان من زیاد شده و عمل من ضعیف است. رسول اللّه(صلی الله علیه و اله و سلم)فرمود: زیاد سجده کن؛ که سجود گناهان را می‌ریزد چنان که باد برگ های درخت را می‌ریزد.⁽²⁾

از کتاب علل نقل است که راوی عرض کرد خدمت امام صادق(علیه السلام): برای چه ذات قدوس حق حضرت ابراهیم را خلیل خود گرفت؟ آن بزرگوار فرمود:

برای کثرت سجود او بر زمین بود.⁽³⁾

از کتاب دعوات قطب راوندی از امام صادق(علیه السلام)نقل است که فرمود:

سجود منت های عبادت بنی آدم است.⁽⁴⁾

حقیر گوید: یعنی نهایت درجات عبادت سجود است که از او بالاتر و شریف تر نیست.از کتاب اعلام‌الدین از امیرالمؤمنین(علیه السلام)نقل است که فرمود:

مردی آمد خدمت خاتم‌الانبیا(صلی الله علیه و اله و سلم)عرض کرد: عملی را به من تعلیم فرما که چون انجام دهم خدا و مخلوق مرا دوست بدارند. و مال من زیاد شود و بدنم صحیح باشد و عمرم طولانی شود و خدا محشور فرماید مرا با شما.

حضرت فرمود: شش چیز خواستی که محتاج است به شش عمل و باید انجام دهی تا به مقصد برسی. اگر خواهی خدا تو را دوست بدارد، از خدا بترس و پرهیزکاری کن. و اگر خواهی مردم تو را دوست بدارند، پس احسان کن به ایشان و اعتنا به اموال آنان نکن. و اگر می‌خواهی مال تو زیاد شود، پس تزکیه کن آن را. و اگر می‌خواهی بدنت صحیح باشد، پس صدقه زیاد بده. و اگر خواهی عمرت طولانی شود، پس صله رحم کن. و اگر می‌خواهی با من محشور شوی، پس طولانی کن سجده را در مقابل خدای یگانه.⁽¹⁾

از کتاب لب اللباب از پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)نقل است که فرمود:

زمینی که مؤمن بر آن سجده می کند، روشنایی می‌دهد به سوی آسمان⁽²⁾

مستدرك سفینة البحار، ج4، ص473 لغت «سجد»:

روی مُعاویة بن عمار قالَ: كانَ لأَبی عَبْدِ الله خَریطَةُ دیباجٍ صَفْراء فِیها تُرْبَةُ أبی عَبْدِ الله(علیه السلام)، فَكانَ إذا حَضَرَتِ الصَّلاة صَبَّهُ عَلی سَجَّادَتِهِ وسَجَدَ عَلَیهِ ثُمَّ قالَ: السّجُودُ عَلی تُرْبَةِ الحسین(علیه السلام)یخْرِقُ الحُجُبَ السَّبْعِ؛

معاویة بن عمار می‌گوید: امام صادق(علیه السلام)بسته پارچه طلایی رنگی داشتند كه داخل آن خاك تربت امام حسین(علیه السلام)بود. هرگاه می خواستند نماز به جا آورند آن را روی سجاده باز می‌كردند؛ بر آن سجده می كردند. و فرمود: سجده بر تربت امام حسین(علیه السلام)می‌گذرد از حجاب‌های هفت­گانه.

مرحوم مجلسی در بحارالأنوار، ج85، ص153 می‌فرماید: جمله «خرق الحجب» كنایه است از قبولی نماز و بالا رفتن آن به سوی آسمان. (حسن نمازی)

فضیلت استغفار

یکی از اجزای مستحبه نماز استغفار بعد از تسبیحات اربعه و بین دو سجده است به گفتن «اَسْتَغْفِرُ اللّه رَبّي وَاَتُوبُ اِلَیه».⁽⁴⁾

بدان که: آیات و روایات مبارکات در مدح و فضیلت استغفار زیاد است و در کتاب وسائل و مستدرک و بحار نقل کرده اند.⁽¹⁾

از آن جمله شیخ کلینی از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که رسول اللّه(صلی الله علیه و اله و سلم)فرمود: بهترین دعاها استغفار است.⁽²⁾

و امیرالمؤمنین(علیه السلام)تعبیر فرمودند از استغفار به «مِمْحاة».⁽³⁾یعنی: آلت محو که گناهان را محو می کند. یا مراد آن است که زیاد محو می‌کند گناهان را.

از جعفریات به سندش از امیرالمؤمنین(علیه السلام)نقل است که فرمود:

رسول اللّه(صلی الله علیه و اله و سلم)فرمودند: برای هر دردی دوایی است. و دوای گناهان استغفار است که آن مِمْحاة است. و صدوق همین خبر را نقل کرده.⁽⁴⁾

از کتاب دعوات راوندی از پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)نقل است که فرمود:

ابواب بلیات را به استغفار دفع کنید.⁽⁵⁾

و فرمود:

استغفار را در خانه‌ها و مجالس و سر سفره طعام و در بازارها و راه‌ها، هرجا باشید، زیاد کنید. چرا که نمی‌دانید مغفرت خدا کی نازل می‌شود.⁽⁶⁾

معنای ذکرِ هنگام قیام

یکی از اجزای نماز گفتن «بِحَوْلِ اللّهِ وَقُوَّتِهِ اَقُومُ واَقْعُدُ» است در وقت قیام. یعنی: به

حول و قوه خدا می‌ایستم و می‌نشینم. و این، اقرار و اعتراف است که شخص به حول و قوتی که خدا داده کارها را انجام می‌دهد و افعال از بندگان صادر است و حول و قوه از خدا است. و این، تبری و بیزاری جستن است از قدریه.⁽¹⁾

و قدریه در روایات بر جبریه⁽²⁾و مفوضه⁽³⁾هر دو اطلاق شده است.

نقل شده که: شخصی در مقابل منصور دوانیقی به امام صادق(علیه السلام)دروغ بست و قسم خورد. حضرت فرمود:

این طور قسم یاد کن. بگو: از حول و قوه خدا بری باشم و متمسک به حول و قوه خودم باشم اگر دروغ بگویم.

به امر امام(علیه السلام)این طور قسم یاد کرد و هنوز کلام او تمام نشده بود که افتاد و مرد. و چون خدا حول و قوه به او نداد سَقَط شد.⁽⁴⁾

فضیلت تشهد و صلوات

اما تشهد و صلوات، فضیلت و شرافت آن گذشت. و در این جا اکتفا می‌کنیم به نقل چند حدیث:

از کتاب مصباح‌الشریعة که منسوب است به امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:

تشهد ثنا و ستایش ذات مقدس حق است. پس بنده خدا باش در پنهانی و برای خدا در اعضا و جوارح و افعال خاضع باش، چنان که در گفتار و ادعا بنده خدایی (یعنی در گفتار و کردار بنده خدا باش).و وصل کن راستی زبان را به صفا و راستی پنهان؛ که خدا تو را بنده قرار داده است و امر فرموده که بندگی کنی به قلب و زبان و اعضا و جوارح... .⁽⁵⁾

از کتاب شریف تفسیر امام عسکری(علیه السلام)است که فرمود:

وقتی که نماز خوانده برای تشهد اول و دوم بنشیند، خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: ای ملائکه من، بنده من خدمت و عبادت مرا تمام کرد و نشست که مرا ثنا گوید و به محمد نبی و پیغمبر من صلوات فرستد. هر آینه من ثنا گویم بر او در ملکوت آسمان ها و زمین، و هر آینه صلوات می‌فرستم بر روح او در میان ارواح... .⁽¹⁾

در کتاب وسائل از شیخ صدوق به سند صحیح از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

صلوات بر پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)باعث تمامی نماز است. و نمازی نیست برای شخص وقتی که صلوات بر پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)را ترک کند.⁽²⁾

از شیخ طوسی به سند صحیح از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که فرمود:

تمامی روزه به دادن زکات است (زکات فطره)؛ چنانکه صلوات بر پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)سبب تمامی نماز است. کسی که روزه بگیرد و زکات را عمداً ندهد، روزه‌ای برای او نیست. و همچنین کسی که نماز بخواند و عمداً صلوات را ترک کند، پس نمازی برای او نیست... . ⁽³⁾

حقیقت و فضیلت سلام

قال تعالی: <فَاِذا دَخَلْتُمْ بُیوتاً فَسَلِّمُوا عَلی اَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ الله مُبارَکَةً طَیِّبَةً>؛⁽⁴⁾

وقتی که داخل خانه شدید پس سلام کنید بر خودتان (به این که شما بر اهل خانه سلام کنید و اهل خانه که جواب سلام شما را دادند، چون شما سبب سلام ایشان شدید، پس بر خودتان سلام کردید). این سلام تحیتی است از جانب خدا مبارک (یعنی با برکت) و طیب (یعنی باعث پاکیزگی شما است).

پس به حسب این آیه شریفه با روایات وارده در تفسیر برهان⁽¹⁾، سلام تحیت است از جانب خدا که مبارک و طیب است. پس وقتی که سلام کردی بر کسی، یعنی تحیت مبارک و طیب از جانب خدا بر تو باد. و این مصداق دعاست برای غیر.

و شاهد دیگری برای این که سلام تحیت است کلام خداوند تبارک و تعالی که فرمود:

«دَعْواهُمْ فیها سُبْحانَکَ اللّهمَّ وَتَحِیَّتُهُمْ فیهَا سَلامٌ»؛⁽²⁾یعنی: گفتار مؤمنین در بهشت «سُبْحانَک اللّهمَّ» می باشد و تحیت آن­ها در آن­جا سلام است.

در کتاب بحار و وسائل از کتاب علل شیخ صدوق نقل کرده‌اند که:

خداوند به آدم(علیه السلام)فرمود: برو نزد این جماعت ملائکه و بگو:

السّلام علیکم ورحمة اللّه وبرکاته. پس سلام کرد بر آنان. پس ملائکه عرض کردند: وعلیک السلام ورحمة اللّه وبرکاته. وقتی که برگشت، ذات مقدس حق فرمود: این سلام تحیت تو و تحیت اولاد تو است بعد از تو تا روز قیامت.⁽³⁾

و مضمون این خبر را در کتاب مستدرک از کتاب تحفة‌الاخوان از ابوبصیر از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده است.⁽⁴⁾

در مستدرک از تفسیر ابوالفتوح رازی از پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)نقل کرده که فرمود:

سلام تحیت است برای ملت ما، و امان است برای ذمه ما.⁽⁵⁾

از کتاب تحفة‌الاخوان از پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)نقل شده که فرمود:

سلام در میان قومی افشا نشود مگر آن که از عذاب ایمن شوند. پس اگر شما آن را انجام دهید، داخل بهشت شوید.⁽⁶⁾

از کتاب روضة‌الواعظین از پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)نقل است که فرمود:

سلام از اسماء اللّه است. پس افشا کنید بین خودتان؛ که مرد مسلمان وقتی که مرور می‌کند بر جماعتی و بر آنان سلام می‌کند، اگر آنان رد سلام نکردند، رد می‌کند بر سلام کننده آن کسی که بهتر و پاکیزه‌تر است از آنان.⁽¹⁾

و در چند روایت وارد شده که سلام مستحب و جواب آن واجب است.⁽²⁾

در کتاب وسائل از شیخ کلینی از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده است که فرمود:

کسی که بگوید: «السلام علیکم» ده حسنه به او داده شود. و کسی که بگوید: «سلام علیکم و رحمة اللّه» بیست حسنه برای او می‌باشد. و اگر گفت: «سلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته» پس سی حسنه برای او می‌باشد.⁽³⁾

و چند روایت در کتاب مستدرک به این مضمون نقل کرده است.⁽⁴⁾و دربعضی از آن روایات تصریح شده که ثواب جواب دهنده سلام نیز همین‌طور است.⁽⁵⁾

از تفسیر ابوالفتوح رازی از رسول اللّه(صلی الله علیه و اله و سلم)نقل کرده است که فرمود:

بین سلام کننده و جواب دهنده صد حسنه است. 99 حسنه برای سلام کننده، و یکی برای جواب دهنده سلام می‌باشد.⁽⁶⁾

از کتاب محاسن از امیرالمؤمنین(علیه السلام)نقل شده که فرمود:

برای سلام هفتاد حسنه است. 69 عدد آن برای ابتدا کننده به سلام، و یکی برای جواب دهنده است.⁽⁷⁾

در کتاب وسائل از کتاب کشف الغُمه از کتاب دلائل عبداللّه بن جعفر حِمْیری از اسحاق ابن عمار از امام صادق(علیه السلام)است که در ضمن حدیثی فرمود:

مؤمن که مرور می کند بر مؤمنین و بر آنان سلام می‌کند، پس ملائکه رد می‌کنند و می‌گویند: سلام علیکم و رحمة اللّه وبرکاته أبداً.⁽¹⁾

در کتاب قرب الاسناد از هارون بن مسلم از مَسْعَدة بن صدقه از امام صادق از امام باقر(علیهم السلام)از پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)نقل است که فرمود:

کسی که از میان مجلس حرکت می کند، رفقایش را وداع کند به سلام، پس اگر آنان داخل در کار خیری شدند، شریک آنان خواهد بود، و اگر در باطل وارد شدند، باکی بر او نیست.⁽²⁾

در کتاب وسائل از شیخ طوسی در کتاب مجالس خود به سندش از جابر از امام باقر(علیه السلام)نقل کرده است که فرمود:

ملکی از خداوند تعالی سؤال کرد که خدا به او قوه شنیدن تمام کلمات بندگان را عطا فرماید، پس خداوند به او عطا فرمود. پس نیست احدی از مؤمنین که بگوید: «صلّی اللّه علی محمد وآله وسلّم» مگر آن­که آن ملک می‌گوید: «وعلیک السلام»و عرض می‌کند خدمت پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)یا رسول اللّه، فلانی بر تو سلام رسانیده پس رسول اللّه(صلی الله علیه و اله و سلم)می‌فرماید: و بر او باد سلام.⁽³⁾

در کتاب وسائل هشت روایت از کتاب کافی و تهذیب و غیره نقل کرده که:

سلام بر پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)از راه دور به پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)می‌رسد.⁽⁴⁾

در کتاب مستدرک ده روایت نقل کرده است که صلوات و سلام از هر جا باشد، به پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)می‌رسد.⁽¹⁾و همچنین نسبت به ائمه دین(علیهم السلام)روایات زیاد نقل کرده‌اند که سلام از دور به آنان می‌رسد.⁽²⁾و این از جمله واضحات معارف حقه است.

پس وقتی که می‌گوید: «السّلامُ علیک أیها النبی و رحمة اللّه و برکاته».⁽³⁾

پس به می‌رسد و جواب سلام می‌دهد، و ملک هم بر او سلام می کند. و وقتی پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)که می‌گوید: «السّلامُ علینا و علی عباداللّه الصالحین».⁽⁴⁾

پس سلام کرده بر جمیع مؤمنین و مؤمنات که صالحان و خوبانند.

و وقتی که بگوید: «السّلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته».⁽⁵⁾

پس اگر امام جماعت باشد، در قلب خود خطور می‌دهد که سلام و تحیت باد بر دو ملک که بر او موکلند و بر مأمومین. و مأموم خطور می‌دهد: سلام بر دو ملک و امام و مأمومین راست و چپ باد. و منفرد، خطور می‌دهد: سلام بر دو ملک باد.

و در «السّلام علینا و علی عباد اللّه الصالحین». خطور می‌دهد: سلام بر ما و بر پیغمبران و ائمه(علیهم السلام)و ملائکه و سایر خوبان از بندگان خداوند تعالی. ⁽⁶⁾

شیخ صدوق در کتاب شریف من لایحضر نقل کرده که: مردی عرض کرد به امیرالمؤمنین(علیه السلام): چیست معنای بلند کردن پای راست و گذاشتن پای چپ بر زمین در حال تشهد؟ حضرت فرمود:

تأویلش این است که: خدایا، بمیران باطل را و به پا دار حق را. عرض کرد:

چیست معنای قول امام جماعت: «السلام علیکم»؟ فرمود: امام از جانب خدای تعالی ترجمه می‌کند به اهل جماعت می‌گوید: امان و سلامتی برای شما باد در روز قیامت از عذاب خدا.⁽¹⁾

در کتاب بحار و وسائل از کتاب علل شیخ صدوق به سند خود از مفضل نقل کرده است که گفت:سؤال کردم از امام صادق(علیه السلام)از علت سلام نماز، تا آن که گفت: عرض کردم خدمت امام(علیه السلام): برای چه سلام ختم نماز و تحلیل آن (یعنی حلال شدن مبطلات نماز) شده است؟ فرمود:

برای آن­که سلام تحیت ملکین است، و در انجام دادن نماز با حدود مقرره و رکوع و سجود و سلام، سلامتی بنده است از آتش، و در قبولی نماز قبولی سایر اعمال حاصل است. و وقتی که نماز سالم شد، جمیع اعمال سالم است، و اگر سالم نشد و رد شد، تمام اعمال رد می‌شود⁽²⁾

در شب معراج خداوند بخشنده تخت و تاج، بیننده قعر بحر عجاج (كف دریای خروشان) صدائی خلق فرمود شبیه به صدای علی(علیه السلام)آن بحر علم مواج؛ السلام علیك أیها النبی ورحمة الله وبركاته و پیغمبر(صلی الله علیه و اله و سلم)جواب دادند: السلام علینا وعلی عبادالله الصالحین و ندا رسید: السلام علیكم ورحمة الله وبركاته. پس به این نحو سنت شد در آخر نماز». حسن نمازی

تفصیل نوافل مرتبه

بدان­که:نماز واجب هفده رکعت است. و نافله آن 34 رکعت است. جمعاً 51 رکعت نماز شمرده شده است.⁽⁴⁾

و تفصیل نوافل مرتبه این است: