تجلی عشق و جهاد در چکامه هاشمیات

مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی، مجید، ۱۳۵۱ -

عنوان قراردادی : الهاشمیات .شرح

عنوان و نام پدیدآور : تجلی عشق و جهاد در چکامه هاشمیات [کتاب]/ مولف مجید محمدی.

مشخصات نشر : تهران: دانشکده علوم و فنون قرآن تهران، ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری : ۴۳۲ص.

فروست : دانشکده علوم و فنون قرآن تهران؛ ۱۵.

شابک : ۲۲۰۰۰۰ ریال: 978-600-94488-7-6

یادداشت : کتابنامه : ص. [۴۲۳] - ۴۳۲ ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : کمیت بن زید، ۶۰-۱۲۶ق . الهاشمیات -- نقد و تفسیر

موضوع : شعر عربی -- قرن ۲ق. -- تاریخ و نقد

شناسه افزوده : کمیت بن زید، ۶۰-۱۲۶ق . الهاشمیات. شرح

شناسه افزوده : دانشکده علوم و فنون قرآن تهران

رده بندی کنگره : PJA۳۲۸۴ /ھ۲۰۸‌م۳ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی : ۸۹۲/۷۱۳۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۶۴۸۵۹۳

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

تجلّی عشق و جهاد در چکامه هاشمیات

تألیف:

دکتر مجید محمدی

(عضو هیأت علمی دانشگاه رازی)

تقدیم به:

پیشگاه ملکوتی

حجة بن الحسن العسکری

روحی له الفداءُ

فهرست مطالب

چکیده: 9

مقدّمه 11

زندگی‌نامه کمیت بن زید 15

هاشمیات 18

1-1. خلاصهی مضامین هاشمیه اول 23

1-2. نکات قابل توجه در این هاشمیه 24

1-3. ترجمه، شرح و تحلیل هاشمیه‌ی اول: 24

2-1. خلاصه‌ی موضوعات هاشمیه دوم: 97

2-2. موضوعات جدید این هاشمیه: 98

2-3. ترجمه شرح و تحلیل هاشمیه دوّم: 98

3-1. مهمترین موضوعات هاشمیه سوم: 206

3-2. ترجمه و شرح هاشمیه سوم: 207

4-1خلاصه‌ی موضوعات هاشمیّه چهارم: 291

4-2.ترجمه و شرح هاشمیه‌ی چهارم: 292

5-1.خلاصه‌ی موضوعات هاشمیه پنجم: 367

5-2. ترجمه و شرح هاشمیه‌ی پنجم: 367

6-1.خلاصه موضوعات هاشمیه ششم: 391

6-2. ترجمه، شرح و تحلیل هاشمیه‌ی ششم: 391

7-1. خلاصه موضوعات هاشمیه‌ی هفتم: 404

7-2. ترجمه، شرح و تحلیل هاشمیه ی هفتم: 404

8-1. مضامین هاشمیه‌ی هشتم: 410

8-2. ترجمه و شرح هاشمیه‌ی هشتم: 410

اشعار کمیت درباره زید بن علی بن حسین(ع): 420

منابع و مآخذ 423

*نسخه‌های خطی 432

چکیده

هاشمیات عنوان هشت قصیده و مجموعاً 554 بیت است که توسط کمیت بن زید اسدی(60-126ه- ق) سروده شده است. در واقع این قصاید نخستین و با اهمیت ترین اثر او به شمار می‌رود که با فاصله ای اندک در حدود بیست سال پس از شهادت امام حسین علیه السلام در فضای اختناق و بیداد امویان سروده شد و به سرعت انتشار یافت و عراق و شامات را در نوردید و آوای آن در شهر ها و مساجد پیچید تا شاعر را شهره‌ی آفاق ساخت و پایه‌های ظلم حاکمان اموی را به لرزه در آورد.

این قصاید انگیزشی نیرومند در دعوت به جهاد سیاسی- اجتماعی و شعری است، کمیت تلاش می­کند خفته­ی بی خبر از اوضاع را بیدار کند و با استناد به آیات قرآن و وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله او را بر سستی نظریه­ی امویان در باره­ی میراث آگاه نموده و به حکومت عدل علوی رهنمون سازد،حکومتی که به علم، عدالت، شجاعت و زهد آراسته است. وی در هاشمیات همه­ی عقل و علم خود را همراه با زبان رسایش که از دل بیدار و حساسش می­جوشید، در دفاع از عدل علی و عاشورای حسین علیه السلام به کار گرفته است کمیت در دفاع از حقّ اهل بیت علیهم السلام بیشترین بهره را از قرآن برده و تا حدّ زیادی از آن تأثیر پذیرفته است.

هاشمیات کمیت انبوهی از لغات و اصطلاحات عصر جاهلی و اسلامی، اقتباس ها و تضمین‌های فراوانی از قرآن و حدیث را در خود جای داده است که بر دانش سرشار کمیت و ریاستش در کشور شعر و سخن دلالت دارد. مهمترین موضوعاتی را که کمیت در هاشمیات به نظم کشیده است عبارتند از:

1- عشق و محبت، 2-حزن و اندوه، 3- شخصیت پیامبر صلی الله علیه و آله، 4- فضایل علی علیه السلام، 5- ذکر صفات اهل‌بیت علیهم السلام، 6- مسأله‌ی خلافت، 7- تحلیل حماسه‌ی عاشورا، 8- مقایسه‌ی سیاست عادلانه‌ی علویان با سیاست ظالمانه‌ی امویان، 9- تشویق مردم به جهاد و مبارزه.

مقدّمه

دوران اموی دورانی سرشار از ظلم و خفقان بود که در خصوص شیعیان علی علیه السلام و دوست داران اهل بیت علیهم السلام شدت بیشتری داشت. معاویه با آرزوی از بین بردن نام و یاد امیر المؤمنین علی علیه السلام به دشنام حضرت بر منابر، شکنجه و کشتار پیروان آن امام و عدم پذیرش شیعیان در محاکم به عنوان شاهد، فرمان داد.⁽¹⁾

این سیاست به جز دوره خلافت عمر بن عبدالعزیز تا پایان دوران حکومت بنی امیه ادامه داشت و اوج آن شهادت امام حسین علیه السلام و یاران با وفایش بود.

خون پاک آن شهیدان سبب ظهور شاعری شد که روزگار تا آن زمان همانندش را در جهاد و اخلاص و شجاعت و ظلم ستیزی ندیده بود. و این شاعر مجاهد و شیفته­ی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام کسی جز کمیت بن زید اسدی (60-126ق) نیست. نخستین و با اهمیت ترین قصاید وی موسوم به «هاشمیات» مورد توجه عالمان و ادیبان بزرگی قرار گرفته است که ما در این اثر به ترجمه، شرح و تحلیل آن­ پرداختیم.

ترجمه، شرح و تبیین اشعار شاعران مختلف از دیر باز مورد توجه شارحان و ناقدان و ادیبان بوده و می‌باشد، هاشمیات کمیت نیز از این قاعده‌ی عام مستثنی نیست امّا نکته قابل ملاحظه در شروح و آثار نوشته شده پیرامون هاشمیات این است که اهتمام عمده‌ی نویسندگان به جنبه لغوی و شرح واژگان این مجموعه ارزشمند است به طوری که شارحان و محققان همچنان که سنت و دأب ایشان است در تبیین و شرح دیوان یا مجموع اشعار یک شاعر «تک بیت» را واحد کار خود قرار داده و هیچ گونه تحلیل و

بررسی جامعی پیرامون مضامین مختلف و مرتبط موجود در آن دیوان ارائه نداده­اند. به عنوان نمونه می‌توان به شرح‌های ابوریاش القیسی، خیاط نابلسی الازهری و شرح رافعی اشاره کرد. در میان کتب نگارش یافته در خصوص تاریخ ادبیات نیز آن جا که کمیت بن زید اسدی معرفی می‌گردد به ابیاتی چند از هاشمیات و دیگر اشعار او اشاره می‌شود و عمدتاً به دلیل گرایش‌های مذهبی و ضد علوی نویسندگان آن نگاهی گذرا و غیر منصفانه به زندگی شاعر دارند بدون این که حق مطلب در مورد کمیت و هاشمیات او ادا شود، مانند کتاب الشعر والشعراء نوشته ابن قتیبه.

در میان نوشته­های فارسی نگاشته شده پیرامون کمیت نیز آن گونه که شایسته است حق شاعر و هاشمیات او ادا نشده است؛ در کتاب‌هایی مانند «شاعران شهید و حاکمان دوران آنان» نوشته‌ی حسین چوبین و «ادبیات انقلاب در شیعه» نوشته صادق آیینه وند و «کمیت اسدی؛ حدیث حریت» به قلم محمد صحتی سردرودی تنها بخش اندکی از سروده‌های شاعر مورد توجه واقع شده است؛ بررسی کامل و معرفی مضامین اصلی وارد شده در هاشمیات همچنان مورد اغفال محققان و پژوهشگران بوده است؛ چرا که همین نوشته ها نیز تنها به بیان و بررسی بخش یا بخش‌هایی از هاشمیات پرداخته اند، به عنوان نمونه آقای صحتی در صفحات 161 و 162 تنها 21 بیت و علامه امینی در کتاب ارزشمند خود، الغدیر، جلد چهارم صفحات 9 و 10، نه بیت و در صفحه 180 بیست و یک بیت و آقای آیینه وند در جلد 1 صفحات 67 و 68 تنها 10 بیت از هاشمیات را ذکر کرده اند.

لذا نگارنده سعی دارد به ترجمه هاشمیات پرداخته، و با نگاهی جامع به شرح و تحلیل مضامین اصلی این مجموعه اشعار ارزشمند بپردازد تا رسالتی را که در خصوص شاعران مدافع اهل بیت علیهم السلام بر خود احساس می‌کند تا حدّ توان به انجام رساند.

برای تحقق این مهم در گام نخست تصمیم گرفته شد که صحیح­ترین متن هاشمیات برگزیده شود، نگارنده پس از جست و جوی فراوان نتوانست دیوان کمیت را بیابد. داودسلوم گرد آورنده‌ی شعر کمیت، می‌گوید: اینکه «دیوان کمیت کجاست؟» پرسش

شگفت آوری است. آیا تعصبات قومی آن را از بین برده یا اینکه در جایی پنهان است؟ این سؤالی است که گذشت روز گار به آن پاسخ خواهد داد.⁽¹⁾

لذا با صلاحدید اساتید محترم، قدیمی ترین شرحِ هاشمیات یعنی شرح ابی ریاش به تحقیق داود سلّوم و نوری حمّودی القیسی محور کار قرار گرفت که شارح آن ابو ریاش⁽²⁾

است. با پژوهشی که نگارنده به انجام رساند روشن گردید که دیگرشارحان همانند رافعی وخیاط، شرح‌های خویش را ازهمین اثر ابو ریاش گرفته اند.

شاید بتوان گفت این اثر ناچیز که به زبان فارسی می­باشد کامل­ترین اثر در شرح هاشمیات است، زیرا:

چون مولوی، سعدی، حافظ، صائب و... که کلمات عربی را درسروده­های خویش به کار گرفته­اند مورد توجه قرار گرفته است.

لازم به ذکر است در کنار شرح ابو ریاش به منظور ضبط دقیق ابیات از شرح­هایی که ذکر آن­ها گذشت و همچنین تخمیس­های نگاشته شده بر هاشمیات همانند تخمیس شیخ سماوی و تخمیس زیوری بغدادی، سایت‌های اینترنتی، لوح­های فشرده مرتبط با موضوع، مقالات نگاشته شده در باره­ی کمیت و اشعار او بهره گیری لازم صورت پذیرفته است، باشد که نگارنده بتواند در شرح این مجموعه، مصداق این بیت کمیت باشد که می­فرماید:

مُهَذَّبَۀٌ غرّاءُ فی غِبِّ قَوْلِها غَداۀَ غدٍ تَفسِیرُ ما قالَ مُجْمِلُ⁽¹⁾

در پایان لازم می‌دانم از اساتید بزرگواری که از محضر آنها کسب فیض نمودم بویژه آقایان دکتر محمدحسن فؤادیان، دکتر غلامعباس رضایی و دکتر امیرمحمود کاشفی و همه عزیزانی که اینجانب را در نگارش اثر حاضر یاری رساندند کمال تشکر و سپاسگزاری را داشته باشم. امیدوارم این تلاش ناچیز با تمام کاستی­ها و لغزش­هایش مقبول درگاه الهی افتد و راهگشای عزیزانی باشد که قصد پژوهش و نگارش را در این زمینه دارند.

«و لله الحمد أولاً و آخراً»

پنجم رمضان المبارک 1434 قمری مقارن با بیست و سوم تیر ماه 1392 شمسی

مجید محمدی

زندگی‌نامه کمیت بن زید

زندگی‌نامه کمیت­⁽¹⁾بن ­زید

کمیت­ بن زید بن خنیس بن مجالد بن وُهیب بن عمرو بن سبیع، و گفته­ شده است: کمیت بن زید بن خنیس بن مجالد بن(ذؤیبه) بن قیس بن عمرو بن سبیع بن مالک بن سعد بن ثعلبۀ بن أسد بن خزیمۀ بن مدرکۀ بن الیاس بن مضر بن نزار⁽²⁾.دو نفر دیگر از قبیله­ی بنی­اسد به نام­های کمیت الأکبر بن ثعلبه بن نوفل، و کمیت بن معروف ماوی همنام بودند.⁽³⁾

کمیت در سال 60 ﻫ.ق از پدر و مادری فقیر دیده به جهان گشود.⁽⁴⁾وی از همان کودکی باهوش و زیرک بود؛ در کتاب«العقدالفرید» آمده است که فرزدق گفت:

«من در مسجد جامع کوفه شعر می­سرودم، در آنجا کمیت بن زید نیز حضور داشت، نیکو گوش می­کرد از حسن ­استماع او به وجد آمدم پس از او پرسیدم: شعر مرا چگونه دیدی؟ در پاسخ گفت: نیکو دیدم، سپس پرسیدم آیا دوست داری من پدر تو باشم؟ گفت: برای پدرم هیچ جانشینی را بر نمی­­­­گزینم امّا دوست دارم که

تو مادرم باشی!، پس به او گفتم ای پسر برادرم این أمر را پوشیده بدار.⁽¹⁾

کمیت بن زیدی اسدی از شاعران نامدار شیعه‌ی امامیه در روزگار امویان بود. معاذ بن مسلم هرّاء، که خود نیز شاعر و ادیب می‌باشد⁽²⁾کمیت را همراه شاعران نام آوری چون امرؤالقیس، زهیر، عبید بن الابرص، فرزدق، راعی و اخطل کبیر نام می‌برد وحتی او را از همه‌ی آنها برتر می‌داند ⁽³⁾.فرزدق هنگامی که خود شاعری پیر و با تجربه بود، آنگاه که هاشمیات را از زبان کمیت شنید، گفت: خداوند تو را پاداش نیک دهد، راست و نیکو گفته ای، به خدا تو از شاعران پیشین وپسین استادتر هستی.⁽⁴⁾

کمیت شاعری بود دانشمند، با فرهنگ، بدان سان که هیچ شاعر دیگر از معاصرانش به پایه او نمی‌رسید. حتی درباره او گفته‌اند که: در کمیت ده خصلت بود که در هیچ شاعر دیگری نبود:

«او خطیب بنی اسد، فقیه شیعه، حافظ قرآن، دارای خطی بسیار زیبا، آگاه به علم انساب و در جدل قوی دست و نخستین کسی بود که آشکارا درباره تشیع مناظره می‌کرد. نیکو تیر می‌نداخت و در بنی اسد تیر اندازی چون او نبود، سوارکار و شجاع و سخاوتمند و دیندار بود.»⁽⁵⁾

خون پاک شهیدان از کربلا تا قیام زیدِ شهید شاعری به وجود می‌آورد که دنیا نظیر او را نمی‌شناسد، نه راستگوتر از او، نه بیشتر از او در جهاد و اخلاص، و نه بزرگتر از او در جرأت و شجاعت، او شاعری است انقلابی که از انقلاب خود انتظار مال یا شهرت و مقام و منصب ندارد، هدف او جز خدا و حق، و یاری پیامبر صلی الله علیه و آله و فرزندان او چیز دیگری

نیست، مقصود او نابودی بیدادگران و فرومایگان و گسستن بندهای اسارت و شکستن زنجیر‌های گران بود این شاعر کسی جز کمیت نیست.⁽¹⁾

کمیت از فقهاء و سخنوران و شاعران، آگاه به زبان و ادبیات عرب و اخبار و انساب آن است، او شاعری است که اشعار فراوانی سروده است و توانایی سرودن قصاید طولانی و قطعه‌های کوتاه را دارد. مشهورترین قصاید او مدایح او درباره پیامبر صلی الله علیه و آله و بنی هاشم است که به هاشمیات شهرت دارند.⁽²⁾

از نیکوترین اشعار پیشینیان که در آن بین سلامت ترکیب و متانت اسلوب و بلاغت معنی گرد آمده است، شعر آن شاعر بزرگ و بی منازع عصر مروانی؛ کمیت بن زید اسدی می‌باشد. هاشمیات او برای شناخت میزان دانش و نبوغ و قوت اقتدار او کافی است.⁽³⁾

کمیت در راه دفاع از عقیده و آ رمان خویش بیست سال آوارگی کشید و سرانجام در همین راه در سال 126ه- ق به شهادت رسید.اشعار کمیت را بیشتر از آنچه به دست ما رسیده است می‌دانند و گفته اند:

از پنج هزار قصیده‌ی او تنها چند قصیده و از یکی از قصاید بلندش که 578 بیت بوده⁽⁴⁾تنها 21 بیت باقی مانده است.⁽⁵⁾

بنی امیه به شدت از انتشار هاشمیات جلوگیری نمودند. عباسیان نیز همین شیوه را در پیش گرفتند تا آنجا که گفته می‌شود ابن سکیت اهوازی (فو:244ه- ق) چون در گرد آوری اشعار کمیت بویژه هاشمیات می‌کوشید وقتی که متوکل عباسی از این امر آگاه گشت کمر به قتلش بست و دنبال بهانه ای می‌گشت تا روزی پس از پرسش از مقام

حسنین علیهما السلام و مقایسه‌ی آن دو باپسرانش که جواب صریح و کوبنده‌ی ابن سکیت را در پی داشت فرمان به قتلش داد.⁽¹⁾

هاشمیات

اشاره

هاشمیات شامل هشت قصیده و مجموعاً 554 بیت است. این قصاید انگیزشی نیرومند در دعوت به جهاد سیاسی- اجتماعی و شعری است، دعوت او از ایمانی بسیار عمیق و شور و عشقی وصف ناپذیر سرچشمه می‌گیرد.⁽²⁾

کمیت تلاش می­کند خفته­ی بی خبر از اوضاع را بیدار کند و با استناد به آیات قرآن و وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله او را بر سستی نظریه­ی امویان در باره­ی میراث آگاه نموده و به حکومت عدل علوی رهنمون سازد، حکومتی که به علم، عدالت، شجاعت و زهد آراسته است.⁽³⁾وی در هاشمیات همه­ی عقل و علم خود را همراه با زبان رسایش که از دل بیدار و حساسش می­جوشید، در دفاع از عدل علی و عاشورای حسین علیه السلام به کار گرفته است و از هر قصیده­اش محاکمه­ای ساخته که در آن، دشمنان آل­علی علیه السلام را تا قیامت رسوا نموده است.⁽⁴⁾

کمیت در دفاع از حقّ اهل بیت علیهم السلام بیشترین بهره را از قرآن برده، تا آنجا که گفته اند: وی تا حدّ زیادی از قرآن تأثّر پذیرفته است، این تأثیرپذیری در هاشمیات وی کاملاً نمایان است.⁽⁵⁾

درون مایه‌ی این قصاید مدح اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله، بر شمردن فضایل آنها، به تصویر کشیدن فجایع بنی

امیه، معرفی حکومت عدل علوی و تشویق و تحریض مردم به قیام و جهاد است. کلمه­‌ی «هاشمیات» نخستین بار در کتاب «الحیوان» نوشته­ی «جاحظ»⁽¹⁾

آمده است؛ او ضمن دفاع از تألیفات خویش در برابر کسی که آن­ها را عیب می­نماید، آورده است: «و عِبتَنِی برسائلی ­الهاشمیات» و تو مرا به نامه­های هاشمیاتم عیب نمودی.⁽²⁾

چنین به نظر می­رسد که این واژه در دوره­های بعد بر آن بخش از اشعار کمیت که به این نام می­باشد، اطلاق شده است. نخستین اثری که این نام را آورده، شرح ابوریاش قیسی(فو: 339ﻫ.ق) می­باشد که درآن چنین آمده است:

«هذه الهاشمیات لِلکمیت بن زیدالأسدی بتفسیر أبی ریاش احمد بن ابراهیم القیسی رَحِمَهماالله».⁽³⁾

پس از او مسعودی(فو: 346ﻫ.ق) در مروج الذَّهب در خصوص سرودن هاشمیات چنین آورده است:

چون کمیت به شاعری پرداخت، نخستین شعری که گفت هاشمیات بود و آن را پنهان می‌داشت. سپس به نزد «فرزدق بن غالب» آمد و گفت:

ای ابا فراس! تو بزرگ مرد مضر و شاعر آن قبیله‌ای، و من برادر زاده تو کمیت بن زید اسدی‌ام،

فرزدق گفت: راست گفتی، تو برادر زاده­ی منی. حاجتت چیست؟

گفت: بر زبانم آمده و شعری گفته‌ام که دوست دارم بر تو عرضه کنم تا اگر خوب

است مرا به نشر آن فرمان دهی و اگر بد است مرا به پنهان داشتنش واداری، و تو خود از همه به نهان داری آن بر من اولی تری.

فرزدق گفت:

اما خردت، که خوب است امیدوارم شعرت نیز به اندازه عقلت باشد، بخوان آنچه را که سروده‌ای.

کمیت خواند:

طربتُ و ما شوقاً إلی البیض أطرب

«شادمانم اما این شادی از شوق سپیدتنان نیست.»

فرزدق گفت:

«ای برادر زاده، پس به چه سرخوشی؟»

کمیت گفت:

«و لا لعباً منّی أ ذو الشیب یلعب»

به بازی نیز میلی ندارم، مگر پیرمرد سپید مو هم به بازی می‌نشیند؟

فرزدق گفت:

«آری بازی کن که اکنون وقت بازی تو است».

کمیت سرود:

«و لم یُلهِنی دارٌ و لا رسمُ منزلٍ و لم یتطرَّبنی بنانٌ مخضَّب»

خانه­ای و آثار منزلی، مرا سرگرم ننموده و انگشتان حنا گرفته، مرا شادمان نساخته است.

فرزدق پرسید:

ای برادر زاده پس چه چیز ترا به طرب می‌آورد!؟

گفت:

«و لا السانحاتُ البارحاتُ عشیّةً أَمرَّ سلیمُ القَرنِ أم مرّ أعضَبُ»

و نه پرندگان خوش یمن و بدیمنی که شبانگاه با فرخندگی یا شومی می‌گذرند (مرا به شادی ننشانده است). فرزدق گفت: «آری تطیّر مزن».

کمیت گفت:

«و لکن إلی أهل الفضائل و النُّهی و خیر بنی حوّاء و الخیرُ یُطلب»

و امّا عشق من به نیک مردان و خردمندان و بهترین فرزندان حوّاء است و خیر همواره خواستنی است. فرزدق گفت: «اینها کیانند؟»

گفت:

«إلی النفر البیض الذین بحبِّهم إلی اللَّه فیما نابنی أتقرّب»

(اشتیاق من به آن) پاکان و سپید رویانی است که به سبب دوستی و محبّت آنها در آنچه که برایم (از اذیت و آزار) پیش آید به خدا تقرّب می‌جویم.

فرزدق گفت:

وای بر تو آسوده‌ام کن. اینها کیانند؟

کمیت گفت:

بنی هاشم رهطِ النبیِّ فإنَّنی بهم و لهم أرضی مراراً و أغضبُ

خَفَضتُ لَهُم مِنِّی جَناحَی مودّةٍ إلی کنفٍ عِطفاهُ أهلٌ و مَرحَبُ

و کُنتُ لَهُم مِن هَؤلاک و هؤلا مِجَنّاً عَلَی أنِّی أُذمُّ و أُغضَبُ

و أُرمی و أرمِی بالعداوة أهلَها و إنّی لَأُوذِیَ فیِهِم و أُؤنَّبُ

(محبت من) به بنی هاشم؛ خاندان پیغمبر است که خشنودی و خشم من همواره به سبب ایشان و برای ایشان است.

در برابر ایشان فروتنم و از سر مهر پر و بال خود را به جانبی فرود آورده‌ام که هر دو سوی آن شایستگی و مهربانی است.

من سپر بلای ایشان در مقابل این و آن هستم، به همین سبب است که سرزنش می‌شوم و به من ناسزا می‌گویند.

دشمنان به من می‌تازند و من نیز به آنان و این منم که در این میان به آزار و سرزنش گرفتارم.

فرزدق گفت:

برادر زاده! شعرت را منتشر کن، آری منتشر کن که به خدا سوگند تو شاعرتر از همه گذشتگان و باز ماندگانی.⁽¹⁾

1. هاشمیّه‌ی اوّل

اشاره

این قصیده با مطلع:

«مَن لِقَلبٍ مُتَیَّمٍ مُستَهام غَیرَ ما صبوَةٍ و لا أَحلامِ»⁽¹⁾

فاعلاتن / مُتَفعلن / فالاتن

در شرح ابو ریاش و محمّد شاکر الخیّاط 103 بیت و در شرح الرّافعی و الروضة المختاره 102 بیت است.⁽²⁾

1-1. خلاصه­ی مضامین هاشمیه اول

طلب یاری برای قلب سوزان و دل رنجور خویش، امّا نه از زیبارویان و سپیدتنان، آن گونه که سبک شاعران پیشین و معاصر وی است، بلکه عشق او به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله است که برگزیدگان خدا در میان خلق اند.اما در بازمانده قصیده، یعنی از بیت چهار به بعد به موضوعات زیر می‌پردازد:

1-2. نکات قابل توجه در این هاشمیه

نوآوری در مطلع قصیده کاملا آشکار است، زیرا شاعران هم عصر وی بر «دمن» و «اطلال» محبوبه­ی سفر کرده می‌گریند اما وی از این گریه اعراض نموده و مستقیماً وارد موضوع اصلی قصیده «مدح هاشمی ها» و عشق ورزیدن به آنها می‌شود و شاید بتوان گفت، این موضوع نخستین بار است که توسط کمیت صورت می‌گیرد.

1- توصیف ناقه و سختی راه و مسیر رسیدن به محبوب را، بر خلاف سنت رایج، به آخر قصیده می‌برد.

2- نوآوری در شعر عباسی (شوریدن بر اطلال و دمن)، آن گونه که نزد ابو نواس و بشار می‌بینیم، شاید الهامی باشد که از کمیت گرفته اند.

1-3. ترجمه، شرح و تحلیل هاشمیه‌ی اول:

1- مَن لِقَلبٍ مُتَیَّمٍ مُستَهامِ *** غَیرِ مَا صبوَةٍ و لا أَحلامِ

2- طارِقاتٍ وَلَا ادِّ کَارِ غَوانٍ *** واضِحاتِ الخُدُودِ کَالآرامِ

3- بَل هَوایَ الَّذی أَجِنُّ وأُبدِی *** لِبَنی هاشِمٍ فُرُوعِ الأَنامِ

مفردات

مُتَیّم: مشتاق و دردمند، رام و منقاد.

مُستَهام: سرگشته وآشفته، از جای رفته و رنجور از عشق، قلبٌ مستهامٌ: دل شیفته و سرگشته از عشق.

صَبوة: شوق، اشتیاق.

أَحلامِ: ج حلم (بر وزن عنق و قفل): چیزی است که در خواب دیده شود، در اقرب المواردآمده است: حلم غالباً در خواب پریشان و قبیح بکار می­رود چنانکه رؤیا در خوابِ خوب، «بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ». ⁽¹⁾

طارقات: ج طارقة و طارق: به شب آینده، کوبنده­ی در، به کسی که شبانه به خانه­ی دیگری می­رود طارق می‌گویند زیرا به کوبیدن در نیازمند است.

الادِّ کار: بیاد آوردن چیزی پس از فراموشی آن است. اصل آن إذتکار است از إذتکَرَ که قلب و إدغام در آن صورت گرفته است.

الغَوانی: زیبا رویان، ج غانیة: زنی را گویند که به سبب زیبایی از آرایش بی نیاز است.

خُدُود: ج خَدّ: رخسار، رخساره؛ واضحات­ الخدود: زنان ِرخساره درخشان.

ألآرام: آهوان سپید، ج رئم: آهوی سفید خالص.

الهوی:، عشق، خواهش دل؛ شاعر گفته است:

هوای تو را زان گزیدم ز عالم که پاکیزه­تر از سرشک هوایی⁽²⁾

فروعُ الأنام: بلند پایه ترین مردمان، فروع ج فَرع: شاخه، بالاترین قسمت‌های درخت را فرع می‌گویند.

أَجِنُّ: مخفی می‌کنم؛ أُبدِی: آشکار می‌نمایم.

ترجمه ابیات:

چه کسی به فریاد دلِ دردمند و سرگشته می‌رسد که (سرگشتگی و درد وی) از شور و شوق جوانی و خیالاتی که شبانگاهان (به سراغ آدمی) می­آیند، نیست. و از یاد زیبا رویانِ رخساره درخشان که (در زیبایی) چون آهوان سپیدند نیز نمی­باشد. بلکه آن عشقی که پنهان می­دارم و آشکار می­نمایم فقط به بنی هاشم است که بلند پایه­ترین مردمانند.

شرح ابیات:

کمیت از نوع دوم است.آری کمیت در هاشمیات عشق می‌ورزد امّا عشق او به آن محبوبی است که خداوند در قرآن خویش بدان أمر نموده است: «قُل لا اَسئَلُکم عَلَیه أجراً إلاّ المَوَدَّه فِی القُربَی».⁽³⁾

4- لِلقریبینَ مِن نَدیً والبعیدی

نَ مِنَ الجَورِ فِی عُریَ الأَحکامِ

مفردات:

النّدی: کرم و بخشش.

العُری: ج عروة: دستگیره، در اصل لغت دسته کوزه وامثال آن را گویند که محکم باشد و زود از جا کنده نشود.

الأحکام: ج حکم: هر امر محکم، فرمان.

ترجمه‌ی بیت:

(عشق من) به کسانی است که به بخشندگی نزدیک، و از جور دوراند، در حالی که چنگ­زنندگان­ به دستگیره­های استوارند (که آن را گسستن نیست).

شرح بیت:

«فِی عُریَ الأَحکامِ» متعلق به محذوف (مُستَمسِکِینَ) و حال برای بنی هاشم در بیت سوم است، و مراد از آن ایمان به آفریدگار یکتا و تسلیم محض در برابر اوامر و نواهی او است، این عبارت اقتباس معنوی از آیات کریمه‌ی زیر است:

{فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ فقد استَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی لاَ انْفِصامَ لَها}.⁽¹⁾

{وَ مَنْ یُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اللَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی}.⁽²⁾

5- والمُصیبینَ بابَ ما أَخطَأً النَّا سُ وَ مُرسِی قَواعِدِ الإسلَامِ

مفردات:

المصیبونَ: ج مصیب: درستکار، درست گوینده،

مُرسِی: استوار کننده. اسم فاعل از مصدر ارساء: استوار کردن؛ «والجِبالَ ارساها».⁽¹⁾

قواعد الإسلام: ستون­های اسلام، بنیادهای اسلام؛ مراد از آن اوامر و نواهی اسلام است.

ترجمه‌ی بیت:

عشق من به آن کسانی است که چون مردمان به خطا روند، آن ها به هدف رسیدگان و استوار کنندگان ستون­های اسلام اند.

6- والحماة الکُفاةِ فِی الحَربِ إن لَف- -فَ ضِرامٌ وَقُودَهُ بِضِرامِ

مفردات:

الحُماۀ: ج حامی: پشتیبان، حمایت کننده به عنایت و کرم.

الکُفاۀ: ج کافی: بسنده و بی نیاز کننده، کاردان، پسندیده کار.

لَفَّ شَیئاً بِالشَّیءِ: چیزی را به چیز دیگر وصل کرد، متصل کرد، بند زد.

ألضِّرام: آتشگیره، هیزمِ افروخته، هیزم نرم و باریک بدان آتش افروزند.

إن لَفَّ ضِرامٌ وقودَه بِضِرام: اگر شعله ای هیزمِ افروخته­ی خویش را به شعله­ی دیگر متصل نماید.

ترجمه‌ی بیت:

(عشق خالصانه­ی من) به پشتیبانان و کفایت کنندگانِ در جنگ است آنگاه که آتش جنگ به سختی شعله ور شود.

شرح بیت:

«إن لفّ ضِرامٌ وَقُودَهُ بِضِرام» کنایه از شعله‌ور شدن آتش جنگ و شدید شدن آن است.

7- والغیوثِ الذّین إن أمحَلَ النَّا سُ فَمأوی حَواضِنِ الایتامِ

مفردات:

الغُیوث: ج الغیث: باران، سبزی وخرمی

أمحل الناسُ: مردم به قحطی گرفتار آمدند، المحل: خشکسالی وقحطی

حواضِن الأیتام: مادران یتیمان، پناه یتیمان

ترجمه‌ی بیت:

و آن گاه که مردم گرفتار قحطی و خشک سالی شوند، ایشان‌اند که باران رحمت و پناه­گاه بیوه زنان و یتیمان اند.

شرح بیت:

8- وَالوُلاةِ الکُفاةِِ لِلأمِر إن طَر -رَقَ یَتناً بِمُجهَضٍ أو تَمام

مفردات:

الولاة: ج والی: سرپرست.

الکُفاةِ: ج کافی: شایسته؛ الوُلاةِ الکُفاة: سرپرستان شایسته، فرمانروایان لایق.

الأمر: حاکم شدن، فرمانروایی؛ أمر علینا أمراً: حاکم و فرمانروا شد بر ما.

الیَتنُ: تولد واژگونه، پاهای نوزاد قبل از سر و دستش خارج شوند.

طَرَّقت المرأةُُ: هر گاه به هنگام زایمان مقداری از نوزاد خارج شده دوباره داخل رفته و خروج آن آسان نباشد.

المُجهَض: نوزاد نارس

تمام: نوزاد رسیده، نوزاد کامل

ترجمه‌ی بیت:

و هرگاه اوضاع، دشوار شود وامر، مشکل گردد، ایشان­اند که سرپرستان شایسته­ی فرمانروایی­اند.

شرح بیت:

«طَرََّقَ یَتناً بِمُجهَضٍ أو تَمام» کنایه از سختی و دشواری است؛ شاعر کار بسیار سخت ولاینحل را به زایمان لا علاج تشبیه نموده است، یعنی اهل بیت علیهم السلام زایمان لاعلاج را نیز حل می‌کنند.

9-وَالأُساةِِ الشُّفاةِِ لِلدّاء ذی الرِّی -بَةِ وَالمُدرِکِینَ بِالأوغَامِ

مفردات:

الأساة: ج آسی: پزشک معالج؛ أساالجُرحَ یأسوا أسواً: زخم را مداوا کرد.

ألداءُ ذو الرِّیبةِ: بیماری لاعلاج، درد بی درمان.

الأوغَام: ج وَغم: کینه، انتقام.

أسا بینهم أسواً: میان آن ها را آشتی داد.

ترجمه‌ی بیت:

(و عشق من به آن) پزشکانِ شفا دهنده­ی دردِ بی درمان، و کسانی است که انتقام ستم دیدگان را می‌گیرند.

10- والرَّوایا التَّی بِها یَحملُ النَّا سُ وُسُوقَ المُطبَّعاتِ العِظام ِ

مفردات:

الرَّوایا: ج راویة: اشتر یا ستوری که مشک و آب را حمل کند.

الوُسوق: ج الوَسق: بار.

المُطبّعات: ج المُطَبَّعَةُ: پر شده، مملو؛ نَهرٌ مُطَبَّع: رود لبریز از آب؛ طَبَّعتُ الإناءَ: ظرف را پر نمودم؛ وُسُوقُ اَلمُطَبَّعاتِ العِظامِ: بارهای سنگین و بزرگ.

ترجمه‌ی بیت:

و آن سرورانی است که مردم بارسنگین مشکلات خویش را به وسیله­ی آن ها حمل می‌کنند.

شرح بیت:

1)«الرَّوایا» استعاره از بزرگان قوم است؛ شاعر بزرگان قوم که مشکلات قوم از جمله خون بهای مقتولان را به دوش می­کشند به شترانی که مشک‌های آب را حمل می‌نمایند تشبیه نموده است.

11- وَالبُحورالتی بِها تُکشفُ الحِر رَ ةُ والداءُ مِن غَلیل ِ الأوامِ

12- لِکَثیرین طَیِّبِینَ مِنَ النّ اسِ و بَرِّینَ صادِقینَ کِرَامِ

مفردات:

الحِرَّة: عطش، تشنگی

الغلة والغلیل: شدت تشنگی، آتش درون

الأََُوام: سوز تشنگی

ترجمه‌ی بیت:

11- و آن دریاهایی که تنها به وسیله­ی آن ها سوز تشنگی و عطش شدید برطرف می‌گردد.

12- (عشق من) به آن مردم پر خیر و پاکیزه است؛ آن ها که نیکوکاران، راست گویان و گرامیان اند.

شرح بیت:

می­باشد.

گر چه «صادقین» دارای مفهوم وسیعی است، ولی از روایات بسیاری استفاده می‌شود که منظور از آن در این آیه تنها امامان معصوم علیهم السلام هستند؛ سلیم بن قیس هلالی آورده است که روزی امیر مؤمنان علیه السلام با جمعی از مسلمانان گفتگو داشت، فرمود: شما را به خدا سوگند می‌دهم آیا می‌دانید هنگامی که خدا {یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ} را نازل کرد سلمان پرسید: ای رسول خدا آیا خطاب آیه به همه­ی مؤمنان است یا گروه خاصی از آنان؟

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ماموران به این دستور، همه­ی مؤمنانند و امّا عنوان «صادقین» مخصوص برادرم علی علیه السلام و اوصیای بعد از او تا روز قیامت است. هنگامی که علی علیه السلام این سؤال را پرسید، حاضران گفتند آری این سخن را از پیامبر ص شنیدیم⁽⁴⁾.

13- واضِحِی أوجُهٍ کَریمی جُدودٍ واسِطی نِسبةٍ لِهَامٍ فَهَامِ

مفردات:

الواضح: آشکار، واضحی أوجُهٍ: گشاده رویان

واسطی نسبةٍ: واسطه‌های نسبت، حلقه‌های پیوند.

هامٌ: ج هامة: قسمت بالای سر؛ هامَةُ الرَّجُلِ: أعلی الرَّأسِ مِنهُ: بالاترین قسمت سرش؛ هوَ مِن هامِ القَومِ: من اشرافِهِم: او از بزرگان قوم است.

هامَةُ القَومِ: بزرگ قوم، رییس قوم.

ترجمه‌ی بیت:

آن گشاده رویان و دارندگانِ نسب‌های والا که واسطه­ی نسبت بزرگانی به بزرگان اند.

شرح بیت:

«واسِطی نِسبةٍ لِهامٍ فَهامِ» کنایه از بنی هاشم است که نسل به نسل از بزرگواران هستند.

14- لِلذُّری فَالذُّری مِنَ الحَسَبِ الثَّا قِبِ بَینَ القمقام ِ فالقمقام ِ

مفردات:

الذُّری: ج ذِروة: بالای هر چیزی، قله

الحَسَبَ: شرف، بزرگواری

الثاقِب: درخشان، نورانی، ثَقَبتِ النّارُ: آتش روشنی داد، نورداد

القَمْقام: آقای بزرگوار، کسی که یک سر و گردن بلندتر از دیگران است.

ترجمه‌ی بیت:

(عشق من) از میان سلسه­ی بزرگواران به آن قله­های بلند و درخشانِ شرف و بزرگواری است.

شرح بیت:

15- راجحی الوَزن کامِلی العَدل فی السِّی- -رَةِ طَبَّینَ بِالأمورِ العِظامِ

مفردات:

راجح الوزن: سنگین، باوقار

طَبِّین:، ماهران، خبرگان ج الطَّب: خبره و ماهر در علم خویش؛ گفته می‌شود: ما أطَبَّ فُلاناً: ما أحذَقَهُ بِالامورِ: فلانی در کارها چقدر ماهر است!

ترجمه‌ی بیت:

به آن‌هایی (به هنگام سنجش نیکی‌ها) وزنشان سنگین­تر، درمنش و رفتار عدالتشان کامل­تر و در انجام کارهای بزرگ ماهر­تر و خبره­تر­اند.

16- فَضَلوا النّاس فی الحدیث حدیثاً

وَ قَدِیماً فی أوَّلِ القُدَّام

مفردات:

الحَدیث: کلام، سخن

حَدیثاً: جدیداً، حال، حاضر،

قَدیما: قدیمی، گذشته

القّدام: ج القادم: پیشتاز، پیشرو

ترجمه‌ی بیت:

همان‌هایی که در سخنوری (چه در عصر حاضر و چه دوران گذشته) بر مردمان برتری دارند و ایشان­اند که نخستین پیشتازان آنند.

شرح بیت:

«وَ إِنَّا لَأُمَرَاءُ الْکَلَامِ وَ فِینَا تَنَشَّبَتْ عُرُوقُهُ وَ عَلَیْنَا تَهَدَّلَتْ غُصُونُه».⁽¹⁾

3). بین «حدیث» و «قدیم» صنعت طباق وجود دارد.

17- مُستفِیدِینَ مُتلفِین مَواهِی بَ مَطَاعِیمَ غَیرَ ما أبرام ِ

مفردات:

مُستَفِیدین: ج­ مستفید: استفاده کننده؛ علامه دهخدا به نقل از تاریخ جهانگشا آورده است:

«بر زبانِ قلم به سمع مستفیدان رسانیده آید».⁽¹⁾

مُتلِفین: نابود کنندگان، هلاک کنندگان، هزینه کنندگان.

مَواهیب: ج موهوب: چیز بخشیده شده؛ هر چیزی که بدون عوض به کسی هبه کنند و به تملک در آورند.

مَطاعیم: ج مطعام: بسیار طعام دهندگان

أبرام: ج بَرَم: زُفت، تنگ چشم؛ کسی که در شادی جمع شرکت نمی‌کند، آن که هدیه می­گیرد و هدیه نمی­دهد. و حکیم ابوالقاسم فردوسی چه نیکو سروده است:

توانگر که تا شد دلش تنگ و زفت به زیر زمین بهتر او را نهفت

نباید که باشد جهاندار زفت دل زفت با خاک تیره­ست جفت⁽²⁾

ترجمه‌ی بیت:

آن‌هایی که پذیرندگان و بخشندگان هدیه­ها و بسیار اطعام کنندگانند بی آن که خسیس و تنگ چشم باشند.

شرح بیت:

18- مُسعِفیِنَ مُفضِلیِن َ مَسامِی حَ مَراجِیحَ فِی الخَمِیسِ اللُّهامِ

مفردات:

مُسعِفینَ: یاری رسانان، یاری کنندگان

مَسامیح: ج مِسماح: جوانمرد و خوش خوی و ملاطف، اسم مبالغه از سَمِحَ- سَمحاً می­باشد.

مُفضِلین: ج مفضل: نیکویی کننده، فضل کننده؛ مولانا می‌فرماید:

صبوری کن، مکن تیزی ز شمس الدین تبریزی

بَشرخُسبی مَلََک خیزی که او شاهی است بس مفضل⁽¹⁾

مَراجیح: بردبارها، شکیبایان، مفرد از لفظ خود ندارد؛ قومٌ مَراجیح: دانشمندان و حکیمان.

الخَمِیس: سپاه، لشکر؛ از آن جهت آن را خمیس گویند که پنج رکن دارد: مقدمه، قلب، میمنه، میسره و ساقه.

اللُّهام: لشکری که هرچه بیند، نیست کند، کسی که هرچیزی را با حرص می­بلعد، لشکر- تمام.

ترجمه‌ی بیت:

(دوستی و محبت من) از آنِ یاری رسانان، نیکی کنندگان، بسیار بخشندگان و شکیبایان در میانِ لشکری است که همه چیز را فرو می‌بلعد. (لشکری که با حرص شدید ویران می‌کند).

شرح بیت:

لشکری که به جایی حمله می­کند، معمولاً حرص شدید بر ویران کردن و غارت دارد. اما هاشمی­ها در میان چنین لشکری کاملاً متفاوت عمل نموده، بخشنده و مهربانند و از چپاول و غارت بر کنار.

19- وَ مَدارِیکَ لِلذُّحُولِ مَتَارِی

کَ وَإن أُحفِظُوا لِعُورِ الکَلامِ

مفردات:

مَداریک: ج مِدراک: بسیار درک کننده، نیک دریابنده.

مَتاریک: ج مِتراک: بسیار ترک کننده، نیک در گذرنده.

الذُّحُول: ج ذَحل: کین خواستن، کشنده را بازکشتن؛ یقال: طَلَبَ بِذَحلِهِ: طلبِ پاداشِ گناهی که بر او رفته، کرد.

أَحفِظَ: به خشم آورده شده است؛ ألحَفِیظَة: خشم و غضب.

عُورِ الکلام: سخن زشت؛ العور: ج عَوراء: زشت؛ أَعرِض عَنِ ألعَوراءِ وَ لا تَسمَعها: از سخن زشت روی بگردان و آن را گوش مده.⁽¹⁾

ترجمه‌ی بیت:

آن­هایی که ­دریابنده­ی کین خواهی­ها­، و نیک­درگذرنده از آنند، هر چند که با سخن زشت به خشم و غضب آیند.

شرح بیت:

کانَ عَفُوًّا قَدیراً» ⁽¹⁾

متاریک از عَفُوًّا، و مداریک از قَدیراً گرفته شده است.

20- لا حُباهُم تُحَلُّ ِلْمَنْطِق الشَّغْ

بِ وَ لا لِلِّطامِ یَوْمَ اللِّطامِ

مفردات:

الحُبی: ج حبوة: لباسی که زانو و پشت را با آن می­بندند.

الإحتباء: حَبوة بستن و دو زانو نشستن، پشت و ساق در هم کشیده نشستن؛ الإحتباءُ حِیطَانُ العَرَبِ: احتباء دیوار عرب است؛ عرب هر گاه خواهد تکیه نماید چنین کند.

الشَّغَب: غوغا و شور، آواز بلند و هنگامه؛ فردوسی سروده است:

چو بگذشت یک پاس از تیره شب بیاسود طایر ز بانگ و شغب⁽²⁾

أللِّطام: طپانچه زدن یکدیگررا. سیلی زدن، چک زدن؛ یَوْمَ اللِّطامِ: روزسیلی زدن یکدیگر را.

ناصرخسرو می­گوید:

با آبروی تشنه بمانی از آب جوی به چون ز بهرآب زنی با خران لطام ⁽³⁾

ترجمه‌ی بیت:

نه متانت آن­ها با غوغا و هنگامه از هم گسسته می‌شود و نه در روز جنگ به سبب دشنام از دست می­رود.

شرح بیت:

21- أَبْطَحِیِّیْنَ أَرْیَحِیِّیْنَ کَالْأَنْجُمِ

ذَاتِ الرُّجُومِ وَ الْأَعْلَامِ

مفردات:

الأبطحی: منسوب به أبطَح و بَطحاء: بستر فراخ رودخانه، رود فراخ که در او سنگ ریزه باشد، وادی مکه­ی معظمه و گاهی از بطحاء، مکه معظمه مراد باشد؛ ناصر خسرو گوید:

از طاعت بر شد به­ قاب قوسین پیغمبر ما از زمین بطحا⁽¹⁾

قریش البطاح: قسمت هموار سرزمین مکه که قریش و بنی هاشم و بنی أمیّه در آنجا ساکن بودند.

أریَحِیِّینَ: ج أریَحیّ: سخی، کریمی که از بخشش شاد می­گردد.

ألرجوم: ج رَجم: ستاره­ها که با آن رانده شوند شیاطین؛ «وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّیاطین» ⁽²⁾

مولوی می­فرماید:

گفت پیغمبر که اصحابی نجوم رهروان را شمع و شیطان را رجوم⁽³⁾

الأعلام: ج العَلَم: پرچم، کوه.

ترجمه‌ی بیت:

عشق من به آن ساکنان بخش هموار مکه و آن سخاوتمندانی است که همانند ستارگان شهاب دار و دارندگان پرچم های هدایت­­اند.

شرح بیت:

این بیت دارای صنعت طباق است: «ألأنجُمُ ذاتُ الرُّجومِ» و «ألأعلام»؛ ذات الرجوم شیطان­ها را می­راند و أعلام هدایت یافتگان را فرا می­خواند.

22- غالِبِییّن هاشمییّنَ فِی العِلمِ

رَبَوْا مِن عَطِیَّةِ العَلَّامِ

مفردات:

غالبیین: منسوب به غالب بن فهر.

ربوا: بزرگ شدند، رشد کردند.

عطیة العلام: بخشش خدای بسیار دانا.

ترجمه‌ی بیت:

آنان غالبی ها و هاشمی هایی هستند که به فضل خدای بسیار دانا، در علم و دانش بزرگ شدند و رشد نمودند.

شرح بیت:

غالب بن فهر بن مالک نام هشتمین نیای حضرت رسول صلی الله علیه و آله است وی پدر کعب و کعب پدر مرّه است و مرّه پدر کلاب و کلاب پدر قصی و قصی پدر عبد مناف و عبد مناف پدر هاشم و هاشم پدر عبدالمطلب نخستین نیای پیامبر است.⁽¹⁾

23- وَ مُصَفَّیْنَ فِی المَنَاصِبِ مَحْضِینَ

خِضَمِّینَ کالقُروُم السَّوامِ

مفردات:

المصفَّی: مبرّا، پاکیزه، ویژه کرده، برگزیده؛ «وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی»⁽¹⁾

المَحض: هر چیز خالص، بی آلایش.

الخِضمُّ: مهترِ بردبارِ بسیار کریم و منحصر به ­فرد نسبت به مردم؛ بحرٌ خِضَم: دریای عظیم.

القروم: ج القَرم: اشتر گرامی که نه او را می­بندند و نه بار بر وی حمل می­کنند و به منظور جفت­گیری از آن نگهداری می­کنند و یا برای کشتن، او را نگهداری می­کنند.

السَّوام: ج سامی: والا، ارجمند، بلند مرتبه، صاحب سُمُو، القرومُ السَّوامِ: شترانِ گرامیِ بلند.

ترجمه‌ی بیت:

و همان­هایی که برگزیدگان بی آلایش در منصب­ها و مهتران بردبار بسیار بخشنده­اند همانند نفیس‌ترین اموال که گلچین می­شوند.

شرح بیت:

«القُروُم السَّوامِ: شترانِ گرامیِ بلند» کنایه از نفیس‌ترین اموال است.

24- وَ إذَا الحَربُ أَوْ مَضَتْ بِسَنَا الحَرْ

بِ وَ سَارَ الْهُمامُ نَحْوَ الهُمامِ

25- وَ رأَیْتَ الشَّریحَ یَحْنِنَّ وَ

النَّبْعَ بِمَکْسُورَة الظُّهارِ اللُّؤَامِ

26- فَهُمُ الْأُسدُ فی الْوَغَی لَا اللَّواتی

بین خِیسِ الْعَرِینِ وَ الْآجَامِ

27- أُسْدُحَرْبٍ غُیُوثُ جَدْبٍ

بَهالیلُ مَقاوِیلُ غَیْرَ ما أفدامِ

مفردات:

أَومضت: أبرقت: برق زند، سوسو کند.

السَّنا: الضَّوء: نور، پرتو.

الهمام: دلاور، سلحشور، شجاع.

الشریح: کمان.

یحننَّ: می نالد، ناله شوق سرمی دهد، از حنَّ یحنُّ که نون تأکید ثقیله به آن متصل شده است.

الظُّهار: مرغوبترین پَر، اللُّؤام: یکدست، هماهنگ، المکسورة: شکسته.

النَّبْع: درختی است که از آن تیر کمان سازند، پر مرغ.

الوغی: الحرب: جنگ.

الخِیس: جایگاه درندگان.

العَرِین: لانه شیر، الآجام: ج أجمة: جنگلی که در آن شیرها زندگی می‌کنند، بیشه شیران.

الغُیُوث: ج الغیث: باران فراوان - ج دیگر آن أغیاث.

الجَدب: بایر، خشک و لم یزرع، خشکی، بی حاصلی.

بهالیل: ج بُهلوُل: الضَحوک: بسیار خندان.

مقاویل: ج مقوَل و مِقوال: نیکو سخن، خوش بیان و گشاده زبان، سخنور.

غیر ما أفدام: غیر الکنان، خوش بیانان، أفدام: ج فَدم: الکن، سست گفتار.

ترجمه‌ی بیت:

24- و آنگاه که پرتو جنگ سو سو نماید و دلاور به سوی حریف خود گام بردارد.

25- و هنگامی که ببینی کمان ها و تیرها با مرغوبترین پرهای شکسته­ی یکدست و هماهنگ ناله سر دهند.

26- پس (در همچنین موقعیتی) تنها آنان، شیران میدان نبردند، نه آن شیرانی که در بیشه­ها و جنگل­ها به سر می برند.

27- آنان شیران رزم، باران­های خشک سالی، چهره­های خندان، وسخنوران فصیح و آگاهند.

شرح بیت:

28- لا مَهاذِیرَ فی النّدِی مکاثِیرَ

وَ لا مُصْمَتِینَ بِالْإِفْحَامِ

مفردات:

مهاذیر: ج مهذار: بسیار یاوه گو، هذیان گوی، بسیار بیهوده گوی.

النّدیّ: مکان گرد آمدن، مجلس، محفل اُنس.

مکاثیر: ج مکثار، پرگو، پرحرف.

مصمتین: ساکت شدگان؛ اسم مفعول صَمَتَ از باب افعال می­باشد.

الإفحام: ساکت کردن، خاموش کردن(کسی را با دلیل و برهان) زبان بند کردن.

ترجمه­ی بیت:

آنان، نه یاوه گویان محافل­اند و نه پرگویان و نه خموشانی که با نهیبِ «ساکت شوید» لب از سخن فرو بسته باشند.

شرح بیت:

«وَ لا مُصْمَتِینَ بِالْإِفْحَامِ» کنایه از این است که بیهوده و بیش از مقدار لازم حرف نمی‌زنند تا نیازی باشد کسی به آن­ها بگوید: خاموش شوید!

29- سادَةٌ ذادَةٌ عَنِ الخُرَّدِ البِیضِ

إِذَا الیَوْمُ صارَ کالْأیّامِ

30- ومغاییرُ عندهنَّ مَغاویر

مَساعِیرُ لَیلَة الإلْجامِ

مفردات:

سادة: ج سائد: آقا و سرور.

ذَادة: ج ذائد: مدافع، حمایت کننده، کسی که از اهل و عیال خود دفاع می کند.

الخرّد: ج خریدة: دوشیزه، دختر پاکدامن، مروارید یگانه.

الأیّام: روزگاران جنگ های مشهور اعراب.

المغاییر: ج مغیار: بسیار با غیرت.

المغاویر: ج مغوار: جنگجو، دلاور.

مساعیر: ج مسعار: برانگیزاننده­ی آتش جنگ.

الإلجام: لگام کردن اسب برای جنگ، لیلة الإلجام: شب جنگ؛ شب نبرد.

ترجمه ابیات:

29- آنگاه که یک روز (در سختی) چون روزگاران طولانی گردد، آن­ها سروران، حامیان دوشیزگانِ پاکدامن و زیبارویند.

30- و در نزد آن دوشیزگان، بسیار غیور و در شب نبرد، دلاوران و آتش افروزانند.

شرح بیت:

31- لا مَعازِیلَ فِی الحُروُبِ تَنابِیلَ

وَ لا رَائِمِین بَوَّ اهْتِضامِ

مفردات:

معازیل: ج مِعزال: بی سلاح.

تنابیل: ج تِنبال: کوتاهی کننده، سستی کننده.

رائمین: ج رائم: شیفته، عاشق.

البوّ: پوست بچه شتری که مرده یا ذبح شده باشد، از کاه پر می­کنند و کنار مادر

گذارند تا مادرش به هنگام دوشیدن شیر بدهد.

الإهتزام: خواری، ذلت

نه در جنگ ها بی سلاحند و نه سستی کنندگانند و نه شیفتگان محبّتی هستند که به­دنبال آن ذلت و خواری باشد.

32- وَ هُمُ الْآخِذوُنَ مِنْ ثِقَةِ الْأَمْرِ

بِتَقْوَاهُمُ عُرَیً لا انْفِصَامِ

33- وَ المُصیبُونَ و المُجِیبونَ لِلدَّعْوَه

وَ المُحرِزُونَ خَصْلَ التََّرامِی

34- و مُحِلُّونَ مُحْرِمُونَ مُقِرّونَ

لِحِلِّ قَرارِهِ و حَرامِ

مفردات:

العُری: ج عروة: دستگیره.

من ثقة الأمر: با اطمینان.

الآخذ: گیرنده، چنگ زننده.

المصیب: راستگو، مردی که قول و فعل و رای او صواب باشد، درستکار.

الدعوة: منظور دعوت رسول خدا صلی الله علیه و آله است

المُحرز: بدست آورده، احراز کننده؛ اسم فاعل از باب افعال است.

الخَصل: به هدف زدن در تیر اندازی گفته می شود: رمی فأخصل و أصاب خَصلَهُ و أَحرَزَ خَصلَهُ: مسابقه را برد.

مُحِلّون و مُحرِمون: از احرام خارج شوندگان و محرم شدگان در حج.

مُقرون: ج مقر: تصدیق کننده.

قرار: دستور، حکم.

ترجمه­ی ابیات:

32- تنها آنانند که با اطمینانِ به تقوایشان، چنگ زنندگان به دستگیره­هایی هستند که گسستنی نیست.

33- وآنها درست کاران واجابت کنندگان دعوت رسول الله صلی الله علیه و آله وبرندگان مسابقه دین داری اند.

34- تنها آنان حجّاج واقعی و تصدیق کنندگان حکم حلال و حرام اویند.

شرح بیت:

35- ساسةٌ لا کَمَن یَرَی رِعْیَةَ النّا

سِ سواءً و رِعْیَةَ الأنْعامِ

مفردات:

ساسة: ج سائس: سیاستمدار، فرمانروا، حکمران.

لا کمن یری النّاس: منظور بنی أمیه است.

ترجمه­ی بیت:

حکمرانان واقعی آنانند، نه کسانی که سرپرستی مردم را با سرپرستی گوسفندان یکسان می بینند.

شرح بیت:

«ساسةٌ» خبرِ مبتدای محذوف «هم» می­باشد.

36- لا کَعَبْدِ الملیکِ أو کَوَلیدٍ

أو سُلَیمانَ بَعْدُ أو کَهِشامِ

ترجمه‌ی بیت:

نه همانند عبدالملک، ولید، سلیمان و پس از آنان، هشام.

شرح بیت:

هشام، خلیفه مروانی است که کمیت در عصر او می­زیست، سلیمان، ولید و عبدالملک نیز خلفای پیش از اویند.⁽¹⁾

37- رأیُهُ فِیهِمُ کَرَأْی ذَوِی الثُّل-

-لَةِ فِی الثَّائِجاتِ جُنْحَ الظَّلامِ

38- جَزُّ ذِی الصُّوفِ وَ انْتِقاءٌ

لِذی المُخّةِ نَعْقاً و دَعْدَعاً بِالبِهَامِ

مفردات:

رأیه: اندیشه او، مراد هشام بن عبدالملک است.

الثّلة: گروه، دسته، گله.

الثائج: بانگ زننده، ثاجت الغنم ثواجاً: گوسفندان داد و فریاد کردند.

جنح الظّلام: زمان تاریکی، هنگامی که تاریکی به زمین میل نماید، الجنوح: روی آوردن.

الجزّ: بریدن، قطع کردن، چیدن (به خصوص پشم گوسفند).

الإنتقاء: برگزیدن، انتخاب کردن.

المخّ و المخّة: ناب و برگزیده از هر چیز.

ذی المخّة: منظور گوسفندان فربه وچاق است.

النّعق: قار قار کردن (کلاغ)، بع­­بع کردن (گوسفند)، بانگ کردن غراب.

الدَّعدع و الدَّعدعة: راندن چهارپایان، عقب زدن، دفع کردن.

ترجمه‌ی بیت:

37- اندیشه­ی او در حکمرانی بر مردم، همانند اندیشه صاحبان گله­های بانگ زننده در تاریکی شب است.

38- و همانند زمان چیدن پشم گوسفندان و انتخاب گوسفندان چاق برای ذبح و به عقب راندن سایر چهارپایان، در حالی­که بانگ­شان بلند است.

شرح بیت:

39- مَنْ یَمُتْ لایَمُتْ فقیداً وَ إنْ یَحْ

یَا فَلا ذو إِلٍّ ولا ذو ذِمامِ

مفردات:

الفقید: از دست رفته ای که یاد نیکی از خود بجای می گذارد.

ألْإلّ: پیمان، عهد.

الذِّمام: حق، چیزی که به گردن انسان است.

ترجمه‌ی بیت:

هرکس که از آن­ها بمیرد، نیکی از خود به جای نمی­گذارد و اگر زنده باشد عهد و پیمان و حق را رعایت نمی­نماید.

40- فَهُم الأَقربونَ مِن کلّ خَیْرٍ

وهُم الأبْعَدُون من کُلِّ ذامِ

مفردات:

الذام: عیب، نقص؛ شاعری گفته است: «وَقَد لا تَعدمُ الحَسناءُ ذامَا» ⁽¹⁾

در مثل آمده است: «لکل حسناء ذام» ⁽²⁾

ترجمه‌ی بیت:

پس منحصراً آن ها (اهل‌بیت) نزدیکترین انسان ها به خیر و نیکی و دورترین مردمان از عیب و نقص اند.

شرح بیت:

41- و هُمُ الْأَرْأَفُونَ بِالنَّاس فِی الرَّأْ

فَةِ و الأحْلَمُونَ فی الأَحْلامِ

مفردات:

الرأفة: مهربانی شدید، بسیار مهربانی؛ «الله رؤوفٌ بالعباد» ⁽¹⁾

ترجمه‌ی بیت:

و در مهربانی(دلسوزی) به مردم تنها ایشانند که کاملترین­اند، و در میان صبوران نیز بردبارترین­اند.

شرح بیت:

این بیت دارای اسلوب حصر است زیرا خبر معرفه به ال می­باشد: «هُمُ الأرأفون»

42- بَسَطُوا أَیْدِیَ النَّوال و کَفُّوا

أَیْدِیَ البَغْی عَنْهُمُ و العُرامِ

مفردات:

النّوال: بخشش

العُرام: جهل، نادانی، رَجُلٌ عارِمٌ: مرد جاهل، مرد نادان

ترجمه‌ی بیت:

دست­های بخشش و جود را گشوده و دست­های ظلم و نادانی را از مردم باز داشته‌اند.

شرح بیت:

«هم» در «عنهم» به «الناس» در بیت چهل و یکم باز می­گردد.

43- أَخَذُوا القَصْدَ فَاسْتَقامُوا عَلَیه

حِینَ مَالَت زَوامِلُ الآثامِ

مفردات:

القصد: راه راست؛ کلمه «قصد»- بطوری که راغب و غیر او گفته‌اند- به معنای استقامت راه است، یعنی راه آن طور مستقیم باشد که عارف برای رسیدن به هدف، قیوم و مسلط باشد.⁽¹⁾

زَوَامِل: ج الزِّمل: بار پشت، نیم جوال از هر چیزی.

زَوامل الآثام: بار گناهان.

ترجمه‌ی بیت:

آنگاه که بار گناهان (به سبب سنگینی بر پشت گناهکاران کج گشت) آنان راه راست را برگزیدند و بر آن استوار ماندند.

شرح بیت:

{إِنَّ الَّذینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ}⁽²⁾

44- عِیرَاتُ الفَعالِ و الحَسَبِ العَوْ

دِ الیهم مَحْطُوطَةُ الأَعکَامِ

مفردات:

عِیرات: ج عیر: مرکبی که آذوقه (توشه) را با آن حمل کنند.

الفَعال: کرم و جوانمردی، کردار نیکو، درخیریا شرّ هر دو استعمال کنند. شاعری گفته است:

آن را که ندانی نسب و نسبت و حالش وی را نبود هیچ گواهی به فعالش⁽¹⁾

العود: القدیم، قدیمی، ریشه دار.

الحسب: خویشاوندی پدر، گوهر نیک، شرف ثابت در پدران.

المحطوطة: پایین آورده شده، فرود آمده، سقوط کرده.

الْأعْکام: ج عِکم، : عِدل، همتا، معادل، محطوطة الأعکام: بی همتا.

ترجمه‌ی بیت:

(ایشان) حاملانِ کردار نیک و شرف ثابتِ پدران خویش­اند و همتا ندارند.

شرح بیت:

45- أُسْرَةُ الصّادقِ الحدِیثِ أبی القا

سم فَرْعِ القُدامِسِ القُدّام

مفردات:

أسرة: خانواده.

أبوالقاسم: کنیه­ی پیامبر عظیم الشأن اسلام است.

الصادق الحدیث: راستگو، کسی­که از روی هوی و هوس سخن نمی گوید: مراد از آن پیامبر أعظم است.

القدامِس: ج قُدموس: آقای شریف و بزرگوار، پادشاه بزرگ؛ فَرْعِ القُدامِسِ: سرآمد بزرگواران.

القدّام: پیشرو، پیشتاز، سرآمد مردم در شرف.

الفَرع: قسمت بالای هر چیزی است که جدا گردد از اصل آن چیز مانند شاخ درخت.

ترجمه‌ی بیت:

(آنها) خاندان آن پیامبر راست گفتار ابوالقاسم محمداند صلی الله علیه و آله که سر آمد مردمان در شرف و بزرگواری است.

شرح بیت:

46- خَیْرُ حَیٍّ و مَیِّتٍ مِن بنی آ

دَمَ طَرّاً مَأْمُومِهِمْ وَ الْإِمامِ

مفردات:

طراً: همه، همگی

ترجمه‌ی بیت:

(او) بهترین زندگان و مردگان از تمامی فرزندان آدم علیه السلام است هم پیروان و هم پیشوایان آنان.

شرح بیت:

47- کانَ مَیْتاً جَنازَةً خَیْرَ مَیْتٍ

غَیَّبَتْهُ مَقابِرُ الأقوَامِ

48- وجَنِیناً ومُرضَعاً سَاکِنَ المَهْ

-دِ وَ بَعْدَ الرَّضاعِ عِند الفِطامِ

مفردات:

میت: مرده؛ مَیت و مَیِّت یکسان­اند. شاعر بین آن دو را در این بیت جمع نموده است.

شاعری بین آن دو را در این بیت جمع نموده است:

لَیسَ مَن ماتَ فَاستَراحَ بِمَیتٍ إنَّمَا المَیتُ میِّتُ الاحیاءِ⁽¹⁾

ترجمه‌ی بیت:

او بهترین مرده­ای بود که قبرهای قبایل او را پنهان نمودند.

بهترین جنین، بهترین شیرخوار ساکن در گهواره و بهترین طفل پس از شیرخوارگی و به هنگام از شیر گرفتن است.

شرح بیت:

جنیناً معطوف بر میتً در بیت چهل و هفت است که خبر کانَ می­باشد.

49- خَیْرُ مُسْتَرْضَعٍ و خَیْرُ فَطِیمٍ

و جنینٍ أُقِرَّ فِی الأرْحامِ

مفردات:

فَطیم: کودک از شیر بازشده، فطیم به معنی مفطوم است همانند جریح به معنی مجروح.

جنین: بچه در شکم مادر، مولوی سروده است:

گر بریزد خونم آن روح الامین جرعه جرعه خون خورم همچون جنین⁽¹⁾

ترجمه‌ی بیت:

(او) بهترین شیرخوار و بهترین از شیر گرفته شده وبهترین جنینی است که دررحم ها استقرار یافته است.

50- و غُلاماً و ناشئاً ثمّ کهلاً

خَیْرَ کَهْلِ و ناشئٍ و غُلامِ

مفردات:

ناشئ: نوجوان، دختر یا پسری که از حد صغر گذشته وارد عهد شباب شده باشند: غلام ناشی و جاریة ناشی.

کهل: مرد میانه سال، گویند که مرد تا شانزده سال حدث است و از شانزده تاسی ودو، شاب و از سی ودو تا پنجاه کهل، سپس آن شیخ. ج: کهول، کهلون، کهال، کهلان. سعدی می­گوید:

کهل گشتی و همچنان طفلی شیخ بودی و همچنان شابی⁽¹⁾

ترجمه‌ی بیت:

و به هنگام کودکی وجوانی و سپس پیری، بهترین جوان و بهترین پسربچگان است.

شرح بیت:

غلاماً معطوف بر مرضعاً در بیت چهل و هشتم است.

51- أَنْقَذَ اللهُ شِلْوَنا مِنْ شَفَی النَّا

رِ بِهِ نِعْمةً مِنَ المِنْعامِ

الشِّلو: نعش، جسد، ج آن أشْلاء: پاره های تن.

الشَّفی: لبه، لب، آستانه.

المِنعام: بسیار بخشنده­ی نعمت، منظور ذات مقدس باری تعالی است.

ترجمه‌ی بیت:

خداوند بدن ما را به سبب پیامبر صلی الله علیه و آله از پرتگاه آتش نجات داد در حالی­که نعمتی از جانب خداوند رحمان است.

شرح بیت:

مصراع نخست بیت، اقتباس از این آیه­ی کریمه است:

«وَ کُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها».⁽²⁾

52- لَو فَدیَ الحَیُّ مَیتاً قُلْتُ نَفْسی

و بَنِیَّ الفِدا لِتلکَ العِظامِ

مفردات:

عِظام: ج عَظم: استخوان.

ترجمه­ی بیت:

اگر می شد که زنده فدای مرده گردد، می گفتم: خودم و پسرانم فدای آن استخوان‌ها باد.

شرح بیت:

«تِلکَ العِظام» کنایه از پیکر مطهر پیامبر صلی الله علیه و آله است.

53- طَیِّبُ الأصْلِ طَیِّبُ العُودِفِی البِنْ

-یَةِ و الفَرْعِ یَثْرِبِیٌّ تَهامِی

مفردات:

العود: چوب، چوبی است که دودش بوی خوش دارد.

ألْبِنْیَة: ساخت، ترکیب، هیأت، ریخت.

ترجمه:

او چون درختی است که تنه و شاخه‌های آن پاکیزه و مطهر است، وی در اصل و فرع یثربیِ تهامی است.

شرح بیت:

آن؛ یثرب بن قانیه از نژاد سام بن نوح نامیده­اند. بعضی گویند یثرب نام یک ناحیه و مدینه جزو آن می­باشد و برخی بر آنند که یثرب نام ناحیه­ای در مدینه است. گویند حضرت رسول صلی الله علیه و آله از این نام اکراه داشت از این رو این بلد را طیبه و طابه نامند.⁽¹⁾

تهامه: سرزمین‌های هموار ساحلی است که شمالاً از شبه جزیره­ی سینا تا نواحی یمن جنوبی امتداد دارد. مکه، نجران، جده، صنعا در این مواضع واقع است.⁽²⁾

54- أبْطَحِیٌّ بِمَکَّةَ اسْتَثْقَبَ اللَّ

-هُ ضِیاءَ العَمَا بِهِ و الظَّلامِ

مفردات:

إستثقب: روشن کرد، برافروخت

أبْطَحِیٌّ: منسوب به أبطَح: سرزمین صاف و هموار. مراد از آن سرزمین مکه است

ترجمه:

او اهل سرزمین هموار (مکه) می‌باشد که خداوند در مکه به نور او جهالت و نادانی را از مردم بازداشت.

شرح بیت:

«العَما و الظلام» استعاره از گمراهی و ضلالت است.

55- و إلی یَثْرِبَ التَّحوُّلُ عَنها لِمَقامٍ مِنْ غَیْرِ دارِ مُقامِ

56- هِجْرَةٌ حُوِّلَت إلی الْأَوْسِ وَ الْخَزْ -رَجِ أهلِ الفَسِیلِ و الآطامِ

مفردات:

التحوّل: کوچ کردن.

مَقام: اقامت کردن، سکنی گزیدن.

مُقام: مکان اقامت گزیدن.

الفَسیل: ج الفسیلة: درخت خرمای کوچک.

الآطام: ج أَطُم: دژ بنا شده با سنگ.

حُوِّلَ: تغییر داده شد.

ترجمه­ی ا بیات:

55- و از آنجا به سوی مدینه کوچ کرد برای اقامت گزیدن در خانه­ای که محل اقامت وی نبوده است.

56- هجرتی بود بسوی قبایل اوس و خزرج؛ صاحبان درخت های خرمای کوچک و دژهای بنا شده از سنگ.

شرح ابیات:

57- غَیْرَ دنیا مُحالفاً و اسْمَ صِدْقٍ

باقِیاً مَجْدُهُ بَقاءَ السِّلام

مفردات:

غیر دنیا محالفاً: به زینت­های دنیا فریفته نشد تا بدان­ها میل نماید.

الحلف: پیمان، عهد.

السِّلام: ج السُّلمة: سنگ سخت.

در حالی که با امور غیر دنیوی و صداقت و راستی پیمان بست، شرف و بزرگواری اش همچون سنگ‌های سخت پایدار و جاودانه خواهد ماند.

شرح بیت:

«غَیرَ» مفعول­به مقدم برای «مُحالِفاً» می­باشد، «باقیاً» حال است و «مَجدُهُ» فاعل آن می­باشد و ذوالحال آن «أبی قاسم» از بیت 45 می‌باشد. «بَقاءَ» مفعول مطلق نوعی است.

58- ذو الجَناحَیْنِ وابْنُ هالَةَ مِنْهم

أسَدُ اللهِ و الکَمِیُّ المحامِی

مفردات:

ذوالجَنَاحَینِ: صاحب دو بال

ابن هالة: حمزة بن عبدالمطلب عموی پیامبر صلی الله علیه و آله که نام مادرش هاله دختر أهیب بن عبد مناف بن زهره است.

الکَمِیّ: شجاع.

المحامِی: حمایت کننده.

ترجمه­ی بیت:

جعفر طیّار، حمزه سیّد الشهداء و علی علیهم السلام شیر خدا، آن دلاور و حمایت کننده از دین خدا، از آن­ها است.

شرح بیت:

درفش لشکر اسلام را همچنان با دو بازوی خویش برافراشته داشت پیغمبراکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «لقد ابدله اللّه بیدیه جناحین یطیر بهما فی الجنة فسمی الطیار».⁽¹⁾

59- لَا ابْنُ عَمٍّ یُری کَهذا

و لَا عَمُّ کَهَذاکَ سَیِّدُ الْأَعْمامِ

مفردات:

ابن­عم: مقصود جعفر بن ابی­طالب است.

ولاعم: منظور حمزة بن عبدالمطلب می­باشد.

ترجمه­ی بیت:

هرگز پسر عمویی چون جعفر و عمویی چون حمزه سید الشهداء که سرور و آقای عموهاست یافت نمی شود.

60- وَالْوَصِیُّ الَّذی أَمالَ التَّجوبیُّ

بِهِ عَرْشَ أُمَّةٍ لِانْهِدامِ

مفردات:

الوصیّ: از اضداد است، هم به معنای وصیت کننده و هم بمعنای وصیت شده، مراد در این جا وصیت شده می­باشد که همان امیرالمؤمنین علی علیه السلام است، جانشین.

التَّجوبیُّ: منسوب به تجوب قبیله­ای از حمیر که ابن ملجم از آن قبیله است.

العَرْش: سریر الملک: تخت پادشاهی.

ترجمه­ی بیت:

و جانشینی که آن مرد تجوبی (ابن ملجم)با به شهادت ­رساندش تخت پادشاهی امّت اسلام را به سوی نابودی سوق داد.

شرح بیت:

«الْوَصِیُّ» معطوف بر «ذوالجناحین» از بیت پنجاه­وهشتم است.

61- کانَ أَهْلَ العَفافِ و المَجْدِ و الخَیْ-

رِ و نَقْضِ الْأُمورِ و الإبْرامِ

مفردات:

نقضُ الأمورِ: شکافتن امور، حلاجی کردن کارها.

الإبرام: محکم بستن، محکم گردانیدن، درست انجام دادن.

ترجمه­ی بیت:

آن جانشینی که پاکدامن، بزرگوار، نیکوکار و اداره کننده امور به نیکوترین وجه بود.

شرح بیت:

62- والوَصِیَّ الولیَّ و الفارسَ المُعلَمَ

تَحْتَ العَجاجِ غَیْرَ الکَهامِ⁽¹⁾

مفردات:

الوصی: لقب علی بن ابی طالب است؛ فردوسی می­فرماید:

منم بنده اهل‌بیت نبی ستاینده­ی خاک پای وصیّ⁽¹⁾

الولیّ: یعنی جانشین رسول خدا صلی الله علیه و آله ؛ فردوسی سروده است:

سر انجمن بُد ز یاران علی که خواندش پیمبر علیّ ولیّ⁽²⁾

المُعلَم: نشاندار، مشخص، کسی که در جنگ، جایش با علامت معلوم است (با رشادت و توانمندیی که به خرج می دهد گویی خبر می دهد در کجای میدان جنگ است). المُعلِم: آگاه کننده.

العجاج: غبار، گرد و خاک.

الکهام: مرد ضعیف، سست، ناتوان؛ الکهامة: کندی، ضعف، سستی، رخوت.

غیر الکهام: توانمند، قوی.

ترجمه­ی بیت:

و وصیّ و ولیّ پیامبر صلی الله علیه و آله و جنگجویی دلاور و توانمند در میدان نبرد است.

شرح بیت:

63- کَمْ لَهُ ثمَّ کَمْ لَهُ مِنْ قَتِیلٍ

وصَرِیعٍٍ تَحْتَ السَّنابِکِ دامِی

مفردات:

قتیل: کشته شده، مقتول؛ فعیل به معنای مفعول است. همانند جریح به معنای مجروح.

دامی: آلوده به خون، خونین.

صریع: بر زمین افتاده، کشته؛ فعیل به معنای مفعول است، صریعٌ دامٍ: کشته­ی آغشته به خون.

سنابک: ج سُنبُک: پیشِ سمّ ستور، سرِ سم، سم.

ترجمه­ی بیت:

کشته شدگان و افتادگانِ خون آلود به زیر سمّ اسبان توسط او، چه بسیار و چقدر فراوانند.

شرح بیت:

64- و خَمیسٍ یَلفُّهُ بِخَمِیسٍ

و فِئامٍ حَواه بَعْدَ فِئَامِ

مفردات:

خمیس: لشکر انبوه.

فِئام: توده، گروه، دسته، جماعت مردم، این جمع برای غیر انسان به کار برده نمی‌شود.

لفَّه: آن را درهم پیچید، طومار کرد، لوله کرد.

حَواه: گردآوری کرد آن را، جمع کرد، در تصرف خود درآورد.

ترجمه­ی بیت:

چه بسیار طومار لشکر انبوهی را با لشکر انبوه دیگر در هم پیچید و چه بسیار جماعاتی را پس از جماعات دیگر گرد آورد.

شرح بیت:

این بیت اشاره به رشادت­ها و دلاوری­های حضرت علی علیه السلام در دفاع از اسلام دارد، که بسیاری از سپاهیان دشمن با تیغ وی طعم مرگ و شکست را چشیدند.

65- و عَمِیدٍ مُتَوَّجٍ حَلَّ عَنْه

عُقَدَ التَّاجِ بالصَّنیع الحُسامِ

مفردات:

العمید: سرور و تکیه گاه قوم که در حوایج خود به او رجوع کنند.

المُتوَّج: تاج دار

الصَّنِیع: کار نیک، ساخته و پرداخته

الحُسام: شمشیر برّان

ترجمه­ی بیت:

چه بسیار تاجدارانی که با شمشیر برّان خود، پادشاهی را از آنها سلب نمود.

شرح بیت:

66- قَتَلُوا یَوْمَ ذَاکَ إذْ قَتلوهُ

حَکَماً لَا کَغَابِِِِرِ الحُکَّام

مفردات:

کَغَابِِِِرِ الحُکَّام: همانند حاکمان باقی مانده، غابر: باقی و پاینده؛ در قرآن کریم آمده است: {فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کانَتْ مِنَ الْغابِرینَ}⁽¹⁾

غَبَرتُ فی مَوْضِعِ کَذَا حَوْلاً: یعنی در فلان مکان یک­سال باقی ماندم.

ترجمه­ی بیت:

آنروز که او را کشتند حاکمی را کشتند که همانند حاکمان بعدی نبود. (در علم و عدالت و تقوای الهی و... از حاکمان بعدی برتر و والا تر بود).

شرح بیت:

شاعر در این بیت به مقایسه­ی حکومت حضرت علی علیه السلام با حاکمان اموی می­پردازد و او را حاکمی می­داند که همانند او نخواهد آمد.

67- رَاعِیاً کانَ مُسجِحاً فَفَقَدْنَا

هُ و فَقْدُ المُسِیمِ هَلْکُ السَّوَامِ

مفردات:

الراعی: چوپان، در اینجا به معنای حاکم وفرمانروا است.

المُسجِحَ: نرم خوی، با گذشت، مدارا کننده؛ اسم فاعل از سجح در باب افعال است؛ فلانٌ ذو خُلقٍ سجیحٍ: فلانی دارای اخلاقی نرم است.

المُسِیم: چوپان.

السَّوام: گله ای که به چرا می رود.

ترجمه­ی بیت:

فرمانروای نرم خو و باگذشتی بود.پس او را از دست دادیم و از دست رفتن چوپان، هلاک گله را به­دنبال دارد.

شرح بیت:

«راعیاً» خبر مقدم کان و «مسحجاً» صفت آن می­باشد.

68- نالَنَا فَقْدُهُ و نَالَ سِوَانا

بِاجْتِداعٍ مِن الأُنُوفِ اصطِلَامِ

مفردات:

جَدَعَ أنْفَه و اجْتَدَعَه: بینی­اش را برید.

الاصطلام: ریشه کن کردن، از بیخ و بن برآوردن.

فَقْدُهُ: از دست دادن او.

ترجمه‌ی بیت:

مصیبت فقدانش که به­ ما رسید، همه را کاملاً خوار و زبون نمود.

شرح بیت:

69- و أَشَتَّت بِنا مصادُر شَتّی

بَعْدَ نَهْجِ السَّبیل ذِی الْآرَام

مفردات:

أشَتَّت بِنا: ما را پراکنده ساخت.

مَصادر شتَّی: راههای گوناگون در بازگشت از آب (آبشخور)، در این جا مراد حاکمان گوناگون است.

الآرام: ج أَرِم و إِرَم: اثر، نشان؛ سنگی که در بیابان نصب کنند تا به آن هدایت شوند.

النهج: راه روشن، راه آشکار.

ترجمه­ی بیت:

پس از آن روش­های متفاوت هر یک از حاکمان، ما را متفرق ساخت.

شرح بیت:

70- جَرَّدَ السَّیفَ تارَتَیْنِ مِنَ الدَّه

-رِ عَلی حِینِ دِرَّةٍ مِنْ صَرامِ

71- فی مُریِدینَ مَخْطِئینَ هُدیَ الل

-ه ِو مُستَقْسِمِینَ بِالْأَزلامِ

مفردات:

أَلدِّرَّة: زیاد بودن شیر و جاری شدن آن.

صَرامِ: جنگ.

مُسْتَقْسِم: قسمت خواهنده، سهم خواه.

الأَزْلام: ج الزّلَم، تیری که رویش پر نصب نشده؛ الأزلام: نوعی قرعه کشی در جاهلیت بوده است.

مُسْتَقْسِمِینَ بِالإَزْلامِ: سهم خواهان به­ واسطه­ی قرعه کشی، قسمت خواهندگان به وسیله­ی قرعه کشی.

ترجمه­ی ابیات:

70- آنگاه که آتش جنگ به شدت شعله­ور بود، او(امام علی علیه السلام )، در طول عمرش، دو بار شمشیر کشید.

71- یک­بار بر روی خوارج و بار دیگر بر روی مشرکان.

شرح بیت:

توضیح این­که یک­بار قبل از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله با مشرکان و بار دیگر در زمان حکومت خود با منافقان و خوارج جنگید.

{قُلْ إِنَّ هُدَی اللَّهِ هُوَ الْهُدی وَ أُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمینَ}⁽²⁾

72- وَ وَصیُّ الوَصیِّ ذِی الخُطَّةِ الفَص

-لِ و مُردی الخُصُومِ یَوْمَ الخِصامِ

مفردات:

وَصیُّ الوَصیِّ: مراد حسن بن علی علیه السلام است.

الخُطَّة: خوی، صفت، خصلت.

الخُطَّة الفَصْلُ: خوی جدا کننده­ی حق از باطل.

مُردی: هلاک کننده، اسم فاعل از رَدِیَ در باب افعال است.

خُصُوم: ج خصم: دشمن، بدخواه، ستیزنده.

ترجمه­ی بیت:

وجانشین و وصیّ پیامبر صلی الله علیه و آله ؛ کسی که دارای خوی جداکنندگی حق از باطل و کسی­که­ در روز نبرد هلاک کننده­ی دشمنان بود.

شرح بیت:

نکته­ی­ قابل توجه در هاشمیات، تکرار می­باشد که هدف آن تقریر موضوع در ذهن مخاطب است، کمیت موضوعی که برای مخاطبش آشکار بوده، امّا آن را به فراموشی سپرده است، همواره تکرار می­کند، مانند کلمه وصیّ در ابیات شصتم، شصت ­و دوم و هفتاد و دوم از این هاشمیه، و نیز می­تواند تعریض به حاکمانی باشد که حق خلافت و جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله را غصب نموده­اند.

73- و قَتِیلٌ بِالطَّفِّ غُودِرَ مِنْهُ

بَیْنَ غَوْغاءِ أَمَّةٍ و طَغامِ

مفردات:

قتیل: کشته؛ قتیل به معنای مقتول است و مراد از آن حسین بن علی علیه السلام است.

الطَّفِّ: سرزمینی است از نواحی کوفه در طریق دشت که قتل­گاه حسین علیه السلام در آن بوده است.⁽¹⁾

غادره: او را رها کرد.

غودِرَ: مجهول غَادَرَ بوده: رها کرده شد.

غوغاء: مردم سفله و شتابندگان به بدی.

طَغام: اراذل، أوباش، مردمان پست، نا کس و فرومایه از مردم.

ترجمه­ی بیت:

و کشته­ی کربلا در میان ناکسان و فرومایگان از امت پیامبر صلی الله علیه و آله، تنها و بی­کس رها شد.

74- تَرْکَبُ الطَّیْرُ کَالْمَجاسِدِ مِنْهُ

مَعَ هابٍ مِنَ التُرَّابِ هَیامِ

مفردات:

طَّیْرُ: مرغان، ج طائر، همانند راکب رَکب و صاحب صَحب.⁽¹⁾

المجاسد: ج مجسد، جامه­ی رنگ شده به زعفران، در اینجا منظور لباس­های آغشته به خون امام حسین علیه السلام است.

الجِساد: زعفران.

هابٍ (الهابی): غبارساطع، غبار بلند برآمده، گرد و خاک برخاسته.

هَیام: ریگ روان و پیوسته ریزان، شن ریزه­ای که همیشه متحرک است و باد آن را به این طرف آن طرف می‌برد، شن ریزه سرگردان.

ترجمه­ی بیت:

پرندگان به همراه گرد و غبار سرگردان، بر لباس­های آغشته به خون او، فرود می‌آیند.

شرح بیت:

شاعر می­خواهد بگوید: غم شهادت امام حسین علیه السلام علاوه بر مردمان به سایر موجودات عالم هستی نیز سرایت نموده است به گونه­ای که پرندگان و گرد و غبار نیز در این مصیبت شریک­اند؛ آن­ها خود را به لباس­های آغشته به خون آن حضرت رسانده، ضمن عزاداری، به آن خون پاک ومطهر تبرّک می­جویند و خود را به آن آغشته می‌سازند.

75- و تُطِیلُ المرَزَّءاتُ المَقَالِی

تُ عَلَیْهِ القُعُودَ بَعْدَ القِیَامِ

76- یَتَعَرَّفْنَ حُرَّ وَجْهٍ عَلَیْهِ

عُقْبَةُ السَّرْوِ ظاهِراً وَالوَسَامِ

مفردات:

المُرَزَّءات: ج المُرَزَّأة: زن فرزند از دست داده.

مَقالیت: ج مِقْلات: زنی که هیچ فرزندی برای او باقی نمانده است.

تَعَرَّفَ الشَّیْءَ: طلب و جستجو کرد تا آنکه آن را بشناخت.

حُرَّ الوَجْهِ: رخساره، حُرّ: برگزیده هرچیز و بهترین آن، جوانمرد، کریم.

عُقْبة: سیما، علامت.

السَّرْو: شرف، جوانمردی.عُقْبَةُ السَّرْوِ: سیمای جوانمردی، علامت شرف.

الوَسام: حُسن، نیکوئی.

ترجمه­ی ابیات:

75- زنان مصیبت دیده و فرزند از دست داده، نشست و برخاست را بر آن پیکر پاک، طولانی می سازند(کنایه از این که مدتی طولانی برای او عزاداری می‌کنند).

76- می­خواهند رخساره­ای را که سیمای جوانمردی و نیکویی بر او آشکار است بشناسند.

شرح بیت:

77- قَتَلَ الأَدْعِیاءُ إِذْ قَتَلُوهُ

أکرمَ الشّاربینَ صَوْبَ الغَمامِ

مفردات:

أَدْعِیاء: ج دَعِیّ: زنا زاده، فرزند خوانده.

صَوْب: باران.

الغمام: ابر.

ترجمه­ی بیت:

زنازادگان با به شهادت رساندن او، بهترین بندگان خدا را شهید کردند.

شرح بیت:

2)مراد از ادعیاء افرادی نظیر عبید الله بن زیاد است که معاویه پدر وی (زیاد بن ابیه) را برادر خود خواند؛ مادر زیاد کنیزکی بود به نام سمیه از آنِ حارث بن کلده، این کنیزک به رسم برخی خانواده‌های جاهلی مایه­ی درآمد صاحب خود به شمار می­رفت. سپس حارث او را به غلام رومی خود عبید به زنی داد و زیاد از او زاده شد. مردم گاه زیاد را به نام عبید و گاه به نام مادرش سمیه می­خواندند. معاویه پس از آن که به پایمردی مغیرة بن شعبه، زیاد را به خدمت خود در آورد، برای این که دلی از او به دست آورد گفت: زیاد فرزند ابو سفیان و برادر من است! سپس مجلسی فراهم ساخت و گواهانی طلبید تا بگویند ابوسفیان با سمیه نزدیکی کرده و زیاد فرزند او است، ابومریم سلولی برخاست و گفت: من در طائف می‌فروش بودم. روزی ابوسفیان از سفر باز می‌گشت، نزد من آمد و چون از خوردنی و نوشیدنی فارغ شد، گفت: ابو مریم! می­توانی برای من زنی روسپی بیاوری؟ من نیز سمیه را برای او آوردم. در این جا ابو مریم سلولی

در وصف سمیه از زبان ابوسفیان جمله­ای گفت که زیاد برآشفت و گفت: تو را برای گواهی دادن خواسته­اند یا دشنام دادن؟ وی در پاسخ گفت: من آن چه حق است می­گویم و معاویه گواهی او را پذیرفت.⁽¹⁾

78- وَ سَمِیُّ النَبِیِّ بِالشِّعْبِ ذی الخَیْ

فِ طَرِیدُ المُحِلِّ بالإِحرامِ

مفردات:

سَمِیّ النَّبِی: هم­نام پیامبر صلی الله علیه و آله، مراد محمد بن حنفیه فرزند امام علی علیه السلام است.

الخَیْف: نام ناحیه­ای در منی نزدیکی مکه.

المُحِلّ: حلال کننده آنچه که حلال نیست، مراد عبدالله بن زبیر است.

طرید: طرد شده، مطرود، فعیل بمعنای مفعول است.

ترجمه­ی بیت:

وهم­نام پیامبر (محمد بن حنفیه) که در دره­ی خیف مورد تعقیب عبدالله بن زبیر قرار گرفت.

شرح بیت:

مراد از هم­نام پیامبر صلی الله علیه و آله، محمد بن حنفیه است که پیامبر ولادت او را به علی علیه السلام خبر داد و به او چنین فرمود: فرزندی برای تو متولد خواهد شد که نام و کنیه­ی مرا دارد

و منظور از المُحل بالإحرام عبد الله بن زبیر است که از محمد حنفیه و عبدالله بن عباس خواست تا با او بیعت نمایند، امّا آن ­دو امتناع نمودند و او آن­ها را مورد تعقیب قرار داد و حرمت حرم امن الهی را نگه نداشت.⁽¹⁾

79- و أَبُوالفَضْلِ إنَّ ذِکْرَهُم الحُلْ

وَ بِفِیَّ الشِّفاءُ لِلْأَسْقامِ

مفردات:

أبو الفضل: مقصود عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر صلی الله علیه و آله است.

بِفِیَّ: در دهانم.

أَسْقامِ: ج سُقم و سَقم: بیماری.

ترجمه­ی بیت:

و أبو الفضل عباس بن عبد المطلب که یاد شیرین­شان در دهانم شفای بیماری­ها است.

شرح بیت:

منظور از ابوالفضل، عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر صلی الله علیه و آله است. از بزرگان قریش در عصر جاهلیت و اسلام بودو جدّ خلفای عباسی است. قبل از هجرت رسول صلی الله علیه و آله در خفا ایمان آورد و در مکه بماند و اخبار مشرکان را به پیغمبر گزارش می‌داد سپس به مدینه مهاجرت کرد و در واقعه­ی حنین و فتح مکه شرکت داشت. وی به سال 32 ه-.ق در زمان خلافت عثمان در گذشت و در بقیع مدفون گردید.⁽²⁾

80- فِیهُمُ کُنْتُ لِلْبَعیدِ ابْنَ عَمٍّ

واتَّهَمَتُ القُرِیبَ أَیَّ اتِّهامِ

ترجمه­ی بیت:

پس به سبب ایشان، خویشاوندان بیگانگان گشتم، و به شدت، خویشان و نزدیکانم را متهم ساختم.

شرح بیت:

شاعر می‌خواهد بگوید که مهر و محبت آن­ها معیار دوستی و خویشاوندی من است، آنهایی که هیچ نسبتی با من ندارند به سبب محبت آن­ها دوست و خویشاوند من­اند و آنهایی که با من پیوند خونی داشته امّا محبت ایشان را به­دل ندارند از نظر من به شدت متّهم­اند و خویشاوند من نیستند.

81- صَدَقَ النّاسَ فی حُنَینٍ بِضَرْبٍ

شابَ مِنه مَفارِقُ القَمقَامِ

مفردات:

شاب: موی سپید گشت، از شابَ یشیبُ شیباً.

مفارق: ج مفرق: فرق سر، میانه سر، محل جداکردگی موی­ها از هم.

ضَرْبٍ: زدن، در اینجا مقصود نبرد و جنگیدن است.

القمقام: آقا، پیشوا.

ترجمه­ی بیت:

عباس عموی پیامبر در جنگ حنین با نبردی که دلاوران را به ترس و وحشت افکند، صداقت خویش (در دین داری) را به مردم نشان داد.

شرح بیت:

{فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً یَجْعَلُ الْوِلْدانَ شیباً}.⁽¹⁾

82- و تَنَاوَلْتُ مَنْ تَنَاوَلَ بِالغِی

بَةِ أَعْراضَهم و قَلَّ اکْتِتامِی

مفردات:

تَنَاوَلْتُ: متعرض شدم، سرزنش نمودم

الأعراض: ج عِرض: آبرو، شخصیت، خود، ناموس

إکتتام: کتمان کردن، مخفی نمودن.

ترجمه­ی بیت:

در برابر کسانی ­که با غیبت نمودن به شخصیّت آنها تعرض کردند، به دفاع برخاستم، آن­ها را سرزنش کردم و در این خصوص پنهان کاری­ام اندک گشت.

83 - و رَأَیْتُ الشَّریفَ فِی أَعْیُنِ القَوْ مِ وضیعاً وقَلَّ مِنهُ احْتِشامِی

84- مُعْلِناً لِلْمُعالنینَ مُسِرّاً لِلمُسِرِّینَ غَیْرَ دَحْضِ المَقامِ

85- مُبدِیاً صَفْحَتِی عَلَی المَرْقَبِ المُعْ- -لَمِ بِالله قُوَّتِی و اعتصامی

مفردات:

القَوم: کنایه از حاکمان زمان شاعر است.

الوَضِیع: حقیر، پست، بی مقدار.

إحتشم و تَحَشَّمَ عن فلان: در برابر او شرم نمود، دچار شرم شد، الإحتشام: شرم داشتن.

ألدَّحْض: لغزیدن، ردّ، إبطال.

المَقام: ایستادن، مصدر میمی از قام یَقُوم.

الصَّفَحة: چهره، روی.

مُبدیاً: آشکار کننده، اسم فاعل از أبْدی: آشکار کرد.

أَلْمُعْلَم: مشخص، معلوم، نشاندار، نقش دار و مخطط؛ شاعری گفته است:

خورشید اهل دین به بقای تو روشن است دیبای آفرین به ثنای تو مُعلَم است.⁽¹⁾

المَرْقب: جای دیدن بر بلندی، در این جا مراد دیدبان است.

ترجمه­ی ابیات:

83- آنان که در نظر حاکمان بزرگ بودند، در نظرم کوچک و بی مقدار شدند و حیا ورزیدنم از آنان، اندک گشت.

84- محبتم را بر آنانکه محبت اهل­بیت را آشکار می نمایند إظهار نموده، از کتمان کنندگان پنهان می دارم، بدون آنکه در مقاومت در این مسیر بلغزم.

85- با حاکمان زمانه آشکارا به مبارزه بر می­خیزم و تنها بر خدا توکل دارم.

شرح بیت:

86- ما أُبالِی إذَا حَفِظْتُ أبَا القا

سِم فِیهِم مَلامَة اللُّوّامِ

مفردات:

ما أُبالِی: باکی ندارم، پروایی ندارم.

اللَّوّام: بسیار نکوهنده، بسیار نکوهش کننده، اسم مبالغه از لام یَلوم می­باشد.

ترجمه­ی بیت:

من چون دوستی ابوالقاسم محمد صلی الله علیه و آله را حفظ نمایم از نکوهش بسیار نکوهنده پروایی ندارم.

شرح بیت:

«فیهم» متعلق به «ما أُبالی» می‌باشد.

87- لا أبالی و لَنْ أُبالِیَ فِیهم

أَبداً رَغْمَ سَاخطِینَ رِغامِ

مفردات:

رَغْمَ: بر خلاف میل، علی رغم، به عمد بر خلاف میل کسی رِغام: ج راغِم: بی میل، ناراضی مانند کریم که جمع آن کِرام است. رَغام: خاک، ریگ آمیخته به خاک.

سَاخطِینَ: برآشفتگان، خشمگینان

ترجمه­ی بیت:

من بر خلاف میل ناراضیان خشمگین، هرگز از سرزنش شدن به ­سبب محبت اهل‌بیت علیهم السلام پروایی نداشته و ندارم.

88- فَهُم شِیعتِی و قِسمی مِن الأُمَّ

-ةِ حَسْبی مِن سائِرِ الأقْسامِ

مفردات:

شِیعه: گروه، گروه هم دل، گروه یاران.

قِسم: بهره و نصیب، سهم؛ سعدی فرموده است:

خدا از چنان بنده خرسند نیست که راضی به قسم خداوند نیست⁽¹⁾

حَسْبی: مراکفایت می کند، برای من کافیست. الله حَسبِی وکَفَی: بسنده وکافی است مرا خدا

ترجمه‌ی بیت:

پس آن­ها یاران همدل ونصیب من از امت پیغمبراند که مرا از سایر سهم‌ها بی­نیاز می‌سازند.

شرح بیت:

شیعه در اصطلاح کسانی را گویند که علی بن ابی­طالب علیه السلام پسر عم و داماد پیغمبر صلی الله علیه و آله را پس از او خلیفه می­دانند و عمل آنان که در سقیفه­ی بنی ساعده گرد آمدند و ابو بکر بن ابی قحافه را به خلافت پیغمبر برگزیدند، تصویب نمی­کنند.⁽¹⁾

{وَ إِنَّ مِنْ شیعَتِهِ لَإِبْراهیم}⁽²⁾

89- إن أَمُتْ لا أَمُتْ و نَفْسِیَ نَفْسَا

نِ من الشَّکِّ فی عمیً أو تَعامِی

ترجمه‌ی بیت:

اگر (بر این باور) بمیرم در شک و نادانی نمرده­ام.

شرح بیت:

90- عادلاً غَیْرَهم مِنَ النّاس طُرّاً

بِهِم لاهَمَامِ بی لاهَمَامِ

مفردات:

عادلاً: رویگردان، اسم فاعل از عَدَلَ عن الشی‌ء یَعْدِلُ عَدْلًا و عُدولًا: حاد، و عن الطریق: جار، و عَدَلَ إِلیه عُدُولًا: رجع.

هَمامِ: مبنی بر کسر مانند قَطامِ، اسم فعل است. لاهَمامِ بی: آن راانجام نمی دهم، قصد نمی­کنم.

طُرّاً: جمیعاً، همگی.

ترجمه‌ی بیت:

از همه مردم جز (اهل­بیت) روی گردانم و هرگز جانشینی را برای آن ها قصد نمی‌کنم.

شرح بیت:

إِن أَمُتْ لا أَمُتْ، و نَفْسِیَ نَفْسا ن‌من الشَّکِّ فی عمیً أو تَعامِی

عادلاً غَیْرَهم مِنَ النّاس طُرّاً بِهِم لاهَمَامِ بی لاهَمَامِ⁽¹⁾

91- لَمْ أَبِعْ دِینیَ المُساوِمَ بِالْوَکْ

-سِ و لامُغْلِیاً مِنَ السُّوَّامِ

مفردات:

المساوم: چانه زننده؛ آنکه متاعی را زیاده از آنچه دیگری خریده است می­خرد.

ساوم بالسّلعة: کالا را به مزایده گذاشت.

الوکس: ضرر، زیان.

المُغلِی: افراط کننده، بالا برنده (قیمت).

السُّوَّام: ج ساوِم (سائم): فروشنده.

ترجمه‌ی بیت:

من هرگز دینم را با ضرر به چانه زن و بالا برنده­ی قیمت، نخواهم فروخت.

شرح بیت:

این بیت تعریض به دین به دنیا فروشان است؛ معاویه بن ابی سفیان به پسر ولید بن مغیره که در رأس جماعتی برای بیعت با یزید نزد معاویه به شام رفته بود، گفت: پدرت دین اینان را به چند خریده است؟⁽¹⁾

92- أَخْلَصَ اللهُ لی هَوایَ فَما أُغْرِ

قُ نزعاً و لاتَطِیش سِهامِی

مفردات:

أَغْرَقَ فِی النَّزْعِ: در کشیدن زیاده روی کرد، آن را بطور کامل و تمام کشید؛ وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذا هِیَ بَیْضاءُ لِلنَّاظِرینَ.⁽²⁾

طاشَ السَّهمُ عن الغرض: تیر به هدف نخورد

السّهام: تیرها ج: سهم

ترجمه‌ی بیت:

خداوند عشق مرا به اهل­بیت خالص گردانیده است. بنابر این در کشیدن زه کمان زیاده روی نکرده و تیرهایم به خطا نمی رود. (دراین عشق و محبتی که به اهل بیت علیهم السلام دارم اشتباه نمی‌کنم)

شرح بیت:

93- وَ لِهَت نَفْسِیَ الطَّروبُ إِلَیْهم

وَ لَهاً حالَ دونَ طَعْمِ الطعامِ

مفردات:

وَلِهَتْ: شیفته گشت.

الطَّروب: بسیار طرب، شادمان، آنکه پیوسته شاد بود.

طَرِبَ: به وجد آمد، از شادی در پوست خود نگنجید.

حالَ -ُ: مانع شد.

ترجمه‌ی بیت:

جانِ به­غایت شادمانم، چنان شیفته­ی آن­ها است که مانع لذت بردن من از طعام گشته است.

94- لَیْتَ شِعری هَلْ ثُمَّ هَلْ آتِیَنْهُم

أَمْ یَحُولَنَّ دُونَ ذاک حِمامِی

مفردات:

الحمام: مرگ.

لیت شعری: ای کاش می دانستم.

ترجمه‌ی بیت:

ای کاش می دانستم آیا به حضور آن­ها شرفیاب می­شوم، یا اینکه مرگم مانع ملاقاتم با آنان می­شود؟

شرح بیت:

95- إنْ تُشَیِّع بِیَ المُذَکَّرَةُ الوَجْ

-ناءُ تَنْفِی لُغَامَها بَلُغامِ

مفردات:

تَشییع: سرعتِ در راه رفتن، سریع رفتن، شَیَّعَ به: به سرعت او را حرکت داد.

المُذَکَّرة: شتر ماده­ای که به درشتی نر باشد.

الوَجْناء: گونه درشت.

اللُّغام: کفِ دهان.

ترجمه­ی­ بیت:

چه خوب بود اگر ناقه­­ام که به هیبت شتری نر است، با نفس زدن‌های ممتدش، مرا سریعتر به مقصد می­رساند.

شرح بیت:

کمیت وصف ناقه را بر خلاف دأب و سنت معاصران خویش به آخر قصیده آورده است، و این امر اشتیاق فراوان شاعر به ممدوحان خود را می­رساند که حاضر نیست ذکر و یاد کسی یا چیزی را بر ذکر و یاد آن­ها مقدم نماید.

96- عَنْتَرِیسٌ شِمِلَّةٌ ذاتُ لَوْثٍ

هَوْ جَلٌ مَیْلَعٌ کَتُومُ البُغامِ

مفردات:

عَنْتَرِیس: ماده شتر استوار خلقت بسیار گوشت، ناقه فربه، محکم و قوی.

شِمَلَّةٌ: تندرو.

اللَّوْث: قوت، نیرو، ذات لوث: قوی، زورمند، توانا.

هَوْجَلٌ: سریع، جلد و شتاب کننده، شتابنده.

مَیْلَعٌ: تندرو، شتر ماده­ی تیزرو.

کَتُومُ: بسیار کتمان کننده، اسم مبالغه از کتم.

البُغام: بانگ شتر.

ترجمه‌ی بیت:

ناقه ام؛ تنومند، تندرو، قوی و شتابنده است و نهیبش را به شدت در سینه پنهان می‌سازد

شرح بیت:

«عنتریس» خبر برای مبتدای محذوف «هی» است که ­به «المذکرة» در بیت نود و پنجم باز می­گردد.

97- تَصِلُ السُّهْبَ بِالسُّهُوبِ إِلَیْهِم

وَصْلَ خَرْقاءَ رِمَّةً فِی رِمامِ

98- فِی حَراجِیحَ کَالْحَنِیّ مَجَاهِی

-ضَ یَخِدْنَ الوَجِیفَ وَخْدَ النَّعَامِ

مفردات:

السَّهْب: دشت پهناور

ألْخَرْقاء: زنی غیر خبره (ناشی) که کارش را به نیکوئی انجام نمی دهد

الخُرْق: نادانی و مدارا نکردن

الرِمَّة: حبل رمم، رسن کهنه و پوسیده، گویند ذوالرمة را از این جهت ذوالرمة گفتند که بیماری مخملک گرفت پس رسن کهنه­ای را به گردن او بستند.⁽¹⁾

حَراجِیح: ج حُرجوح: شتر بلند قد و میان باریک.

الحَنِیّ: ج حَنِیَّة: کمان.

مَجاهیض: ج مِجْهاض: شتری که بچه را ناقص بدنیا می آورد، ناقه­ای که عادتش بچه افکندن است.

یَخِدنَ: می شتابند، به سرعت می دوند، الوخد: گام فراخ نهاده رفتن، پوییدن شتر، شتافتن شتر.

الوجیف: نوعی از رفتن شتر که سریع است، تپیدن و ناآرام گشتن، مضطرب و پریشان شدن. وَجَفَ البعیرُ و الفرس یَجِف وَجْفاً و وَجِیفاً: أَسْرع، قال تعالی: قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ⁽¹⁾

أی: مضطربة

ترجمه­ی­ بیت:

97- ناقه­ام برای رسیدن به آن­ها دشت­های پهناور را به­هم می­دوزد همانند زنی ناوارد که تکه ریسمانی را به دیگر تکه­ها وصل می­نماید.

98- در میان شتران بلند قامتِ کمر باریک که عادت بچه­افکنی دارند و مانند شترمرغ می‌شتابند.

شرح بیت:

99- رَدَّهُنَّ الکَلالُ حُدْباً حَدابِیْ

-ﺮَ و حَدُّ الإِکَامِ بَعْدَ الإِکَامِ

مفردات:

الکلال: خستگی و ضعف.

الحُدْب: ج الحَدباء: شتری که به سبب لاغری استخوان پشتش ظاهر گشته است.

الحَدابیر: ج حِدبار و حِدبیر: لاغر.

الحَدّ: تندی، تیزی.

الإکام: ج الأَکَمَة: تپه، الإِکَامِ بَعْدَ الإِکَامِ: تپه ها از پی تپه ها.

ترجمه‌ی بیت:

خستگی، ضعف و تیزی تپه های فروان، آن ها را لاغر و استخوان­های پشتشان را آشکار ساخته است.

شرح بیت:

«رَدَّهُنَّ الکَلالُ» جمله وصفیه؛ صفت برای مراجیح در بیت نود و هشتم می‌باشد.

100- یَکْتَنِفْنَ الجَهیضَ ذَا الرَّمَقِ المُعْ

-ﺠَلِ بَعْدَ الحَنینِ بِالإرزَامِ

101- منکرات بِأَنْفُسٍ عارِفاتٍ

بِعُیونٍ هَوامِعِ التَّسْجامِ

مفردات:

یَکْتَنِفْنَ: در بر می­گیرند، محافظت می کنند.

الجهیض: نوزادی که مادرش قبل از تمام شدن مدت حمل آن را سقط کرده است.

الرَّمق: نیمه جان.

الإرزام: ناله ای که شتر از گلو سر داده بدون آنکه دهانش را باز نماید و این ناله را به هنگام محبت به بچه ای سر می دهد.

منکرات: انکار کنندگان (مراد شترهایی است که بچه­های ناقص به­دنیا آمده­ی خویش را انکار می کنند).

عارفات: دانندگان، شناسندگان.

هَمَعَتِ العَیْنُ: چشم اشک ریخت، دموعٌ هوامِعُ: اشکهای ریزان.

سَجَمَ الدَّمْعَ: اشک جاری شد.

التَّسجام: جاری شدن پی در پی اشک از چشم، سیل اشک از چشم.

ترجمه‌ی بیت:

100- (آن ناقه­ها) کره­ی ناقص به دنیا آمده را که اندک رمقی دارد، پس از ناله­ی شوق(از به دنیا آمدنش) با ناله­ی غم (از دست رفتنش) در بر می­گیرند.

101- فرزندان خویش را به علت اینکه ناقص به دنیا آمده اند، با جان هایشان انکار می کنند، امّا با چشمانی که لبریز از اشک است آن ها را می شناسند.

شرح بیت:

102- ما أُبالی إذَا تَحِنُّ إِلَیْهم

نَقَبَ الخُفِّ وَ اعْتِراقَ السَّنَامِ

103- یَقْضِ زَورٌ هُناک حَقَّ مَزورِی

-نَ و یَحْبُ السَّلامَ أَهْلُ السَّلامِ

مفردات:

بالیَ یُبالِی: أهمیت داد.

حَنَّ یَحِنُّ: مشتاق شد، ناله شوق سر داد.

النَّقَب: نازک شدن سم، پاره شدن کفش، در اینجا مراد نازک شدن سم است.

نَقِبَ البَعِیرُ: سمهای شتر نازک شد.

الخُفِّ: سم، ج آن: أَخْفاف.

عَرَق العَظْمَ و اعْتَرَقَه: تمام گوشت­های استخوان را خورد، اعتراق: باز کردن گوشت از استخوان، اعتراق السنامِ: آب شدن کوهان.

یَقض: بجا آوَرَد، ادا نماید، یَقضِ مجزوم شده چون در جواب نفی «ما أُبالی» آمده است.

زَورٌ: زیارت کننده، برای مفرد و مثنی و جمع و مذکر و مؤنث بکار می رود بنابراین گفته می شود: رجلٌ زَورٌ ورجلان و رجالٌ و امرأةٌ و نساءٌ زورٌ همانند صَوْمٌ و عَدْلٌ.

مَزورین: زیارت شدگان.

یَحْبُ: هدیه کند، ببخشد، معطوف بر یَقْضِ بوده بنابر این مجزوم می­باشد، از: حَبا یَحبُو.

ترجمه‌ی ابیات:

102- از آنجا که ناقه­ام مشتاق آن­هاست دیگر نازک شدن سُم و ذوب شدن کوهان (در اثر فشار و سختی راه) برایم اهمیّتی ندارد.

103- تا زیارت کننده بتواند حق زیارت شوندگان را به جا آورده و سلام کننده، سلام را هدیه نماید.

شرح بیت:

2. هاشمیه‌ی دوّم

اشاره

این هاشمیه با مطلع:

«طَرِبْتُ و مَا شوقاً إِلیَ البِیضِ أَطْرَبُ وَ لَا لَعِباً مِنّی أ ذوالشَّیْبِ یَلْعَبُ»⁽¹⁾

در شرح ابوریاش و الخیاط 140 بیت و در شرح الرّافعی و الصّالح 138 بیت است.⁽²⁾

2-1. خلاصه‌ی موضوعات هاشمیه دوم:

2-2. موضوعات جدید این هاشمیه:

این هاشمیه ضمن تکرار وتاکید موضوعات هاشمیه­ی نخست، موضوع خلافت را مورد بررسی کامل قرار داده و براهینی بر این موضوع اقامه می‌نماید و از برخی از هاشمی­ها نام می‌برد که در هاشمیه­ی اوّل ذکری از آنها نرفته بود مانند عبدالله و فضل فرزندان عباس بن عبدالمطلب.

2-3. ترجمه شرح و تحلیل هاشمیه دوّم:

1- طَرِبْتُ و مَا شوقاً إِلیَ البِیضِ أَطْرَبُ

وَ

لَا لَعِباً مِنّی أ ذو الشَّیْبِ یَلْعَبُ

مفردات:

طَرِبَ: به وجد آمد، شاد گشت

البِیض: سیم تنان، زنان زیبا روی ج بَیْضاء

ألشَّیْب: موی سپید

ترجمه­ی بیت:

شادمانم امّا این شادیم از شوق سیم تنان نیست، و از بازی نیز نمی‌باشد؟ آیا پیر مو سپید بازی می‌کند؟

شرح بیت:

«قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمی وَ الْبَصیرُ» ⁽¹⁾

2- وَ لَمْ یُلْهِنی دارٌ و لارَسْمُ منزلٍ

و لَمْ یَتَطَرَّبْنِی بَنانٌ مُخَضَّبُ

مفردات:

الرّسم: آثار خانه، آثار به جا مانده از کوچ قبیله.

طَرَّبَهُ: او را به وجد آورد، او را به شادی نشاند.

بَنان: ج بنانة: سر انگشت؛ «بَلی قادِرینَ عَلی أَنْ نُسَوِّیَ بَنانَهُ».⁽³⁾

المُخَضَّب: خضاب شده، رنگ از حنا گرفته، اسم مفعول از خَضَبَ در باب تفعیل است.

ترجمه­ی بیت:

خانه و آثار آن، مرا سرگرم ننموده و انگشتان حنا گرفته، مرا شادمان نساخته است.

شرح بیت:

بین کلمات دار و رسم و منزل، مراعات نظیر وجود دارد.

3- وَ لا أَنَا مِمَّن یَزْجُرُ الطَّیْرُ هَمَّهُ

أَصاحَ غُرابٌ أمْ تعرَّضَ ثَعْلَبُ

4- ولا السَّانحاتُ البارحاتُ عَشِیَّةً

أَمَرَّ سَلِیمُ القَرْنِ أمْ مَرَّ أَعْضَبُ

مفردات:

الزَّجْرُ: منع کردن، نهی کردن

الطّیر: آنچه که سبب شومی باشد، آنچه بدان فال بد زنند؛ طائِر در آیه­ی «قالوا طائرکم معَکُم».⁽¹⁾

صاحَ: بانگ برآورد.

تَعَرَّض: به سمت چپ و راست رفت.

السَّانِح: پرنده یا حیوانی که به سمت راست می رود و عرب به آن فال نیک می زند.

البارح: پرنده یا حیوانی که به سمت چپ می رود و به آن فال بد می زنند.

سَلیمَ القَرْنِ: درست شاخ، حیوانی که شاخش سالم است وبدان فال نیک زده می شود، خوش یمن.

أَعْضَب: شاخ شکسته، حیوان شاخ شکسته که به آن فال بد زده می شود، بد یُمن.

ترجمه­ی ابیات:

3- و من از کسانی نیستم که فال بد زدن، مانع اراده­ی او گردد، خواه کلاغی بانگ برآورد یا اینکه روباهی کجروی نماید.

4- و نه پرندگان خوش یمن و بدیمنی که شبانگاه با فرخندگی یا شومی بر من می‌گذرند (مانع تصمیم و اراده‌ی او نمی‌شوند).

شرح ابیات:

«تَطَیَّرُ» فال بد زدن است؛ در بین قوم عرب و حتی غیر عرب مرسوم است که به بعضی چیزها فال بد می­زنند مثلاً اگر کلاغ بانگ برآورد یا صبح از خانه بیرون رود و چشمش به سگ افتد، فال بد می­زند. چه بسا از انجام کار یا تصمیمی که گرفته منصرف می­شود و مقابل آن تفأل است که فال نیک زدن؛ در حدیث است که پیامبر صلی الله علیه و آله تفاءل را دوست می­داشت و از تَطَیُّر کراهت داشت: «کانَ یُحبُِّ الفَألَ وَ یَکرَهُ الطَّیَرة» ⁽²⁾.

5- و لکن إلی أَهْل الفضائلِ و النُّهَی

و خَیرِ بَنی حَوَّاءَ و الخَیْرُ یُطْلَبُ

مفردات:

النُّهَی: ج نُهْیة: عقل و خرد. «کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهی».⁽¹⁾

ترجمه­ی بیت:

امّا عشق من به نیک مردان و خردمندان و بهترین فرزندان حوّاء است و خیر همواره خواستنی است.

6- إلی النَّفَر البیضِ الَّذین بِحُبِّهم

إلی اللهِ فیما نابنی أتقرَّبُ

مفردات:

النفّر: گروه مردم از سه تا ده؛ الرَّهط: گروه ده نفر و بیشتر؛ العُصْبَة: گروه ده تا چهل نفری.

البِیض: ج أبیض: سفید، پاک؛ النفرالبیض: گروه پاک؛ در اینجا یعنی پاکی از گناه و اشتباه و مراد از آن اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام است.

نابَ -ُ نوباً و نوبةً فلاناً أمرٌ: مطلب یا گرفتاری برای فلانی پیش آمد.

ترجمه­ی بیت:

(اشتیاق من به آن) پاکان و سپید رویانی است که به سبب دوستی و محبّت آنها در آنچه که برایم (از اذیت و آزار) پیش آید به خدا تقرّب می‌جویم.

7- بنی هاشمٍ رَهْطِ النَّبِیِّ فَإنَّنِی

بِهم و لَهُم أَرضَی مِراراً و أَغْضَبُ

مفردات:

هاشم: خُرد کننده نان خشک؛ لقب عمرو بن عبد مناف است؛ او نخستین کسی بود که در قحط سالی برای اهل مکه ترید درست کرد.⁽¹⁾

الرَّهط: خاندان، قوم و قبیله­ی مرد که در آن زن نباشد و کمتر از ده نفر باشد.

مِراراً: بارها، همواره.

ترجمه­ی­ بیت:

محبت من به بنی هاشم؛ خاندان پیغمبر است که خشنودی و خشم من پیوسته به سبب ایشان و برای ایشان است.

شرح بیت:

8- خَفَضْتُ لَهُم مِنِّی جَناحَی مَودَّةٍ

إلَی کَنَفٍ عِطْفاه أَهْلٌ و مَرْحَبُ

مفردات:

خَفَضْتُ: فرود آوردم

الجناح: بال؛ جَنَاحَی در اصل جَنَاحَینِ بوده که نون آن به سبب اضافه حذف شده است.

الکَنَف: سمت، سو، جهت، ناحیه، پناه، جانب؛ فی کَنَفِ فُلانٍ: در پناه فلان شخص.

العِطف: کنار، کناره هر چیز، جانب، پهلو (بدن)، ج آن: أعطاف.

الأَهْل: شایسته، سزاوار، دارای صلاحیّت.

المَرْحَب: فراخی، گشایش، جا داری (مصدر میمی از رَحَُِبَ می باشد).

ترجمه­ی بیت:

در برابر ایشان فروتنم؛ دو بال دوستی و محبت را به جانبی فرود آورده­ام که هر دو جانب آن شایستگی و فراخی است.

شرح بیت:

9- و کُنْتُ لَهُم مِن هَؤُلاک و هؤُلاءِ

مِجَنّاً عَلَی أَنِّی أُذَمُّ وأُقْصَبُ

مفردات:

المِجَنّ: سپر.

أُقْصَبُ: مورد ناسزاگویی واقع می شوم.

قَصَبَهُ: به او بد گفت، به او ناسزا گفت، عیب جویی کرد.

ألْقَصْب: قطع، بریدن، ناسزاگویی را از آن رو قصب گویند که باعث قطع پیوند دوستی و خویشاوندی می گردد.

قَصَبَ اللَّحم: گوشت را برید؛ قصَّاب: بسیار بُرنده (گوشت)، بسیار قطعه کننده.

ترجمه­ی بیت:

من سپر بلای ایشان در مقابل این و آن هستم، به همین سبب است که سرزنش می‌شوم و به من ناسزا می‌گویند.

شرح­ بیت:

«وکُنْتُ لَهُم مِن هَؤُلاک و هَؤُلا مِجَنّاً» کنایه از دفاع و جانب داری است، «هؤلاک و هؤلاء» کنایه از دشمنان اهل بیت است.

10- و أُرمی و أَرْمِی بِالعَداوَةِ أَهْلَها

و إنِّی لَأُوُذِی فِیهِمُ و أُؤَنَّبُ

مفردات:

أُرْمَی بِالعَداوَةِ: مورد دشمنی واقع می شوم؛ الرَّمی: عیب کردن و ناروا گفتن و متهم ساختن کسی را؛ رَماه بِفاحِشةٍ: او را دشنام داد.

أُوذی: أذیت می شوم، آزار می بینم.

أُؤَنَّبُ: توبیخ می شوم.

أَنَّبَهُ: او را به سختی سرزنش کرد، توبیخ کرد، زشتی­های او را بیان کرد.

ترجمه­ی­ بیت:

با من دشمنی می ورزند و من نیز با آن ها به دشمنی بر می خیزم و این منم که در راه دوستی و محبّت آن ها آزار می‌بینم و سرزنش می‌شوم.

شرح بیت:

«ها» در أهلها به «العَداوَة» باز می­گردد.

11- فَمَا ساءَنِی قَوْلُ أمْرِیءٍ ذِی عَدَاوَةٍ

بِعَوْراءَ فِیهِمْ یَجْتَدِینی فَیَجْدُبُ

مفردات:

ألعَوْراء: سخن زشت، ناسزا؛ اصل معنای «عوراء» زن یک چشم است اما مجازاً به معنای زشت استعمال می­شود.

إجْتَدی یَجْتَدِی: طلب عطا و بخشش نمود.

الجَداء: عطا، بخشش.

جَدَبَ یَجْدُبُ: عیب جویی نمود؛ قال ذو الرمة:

فَیا لَکَ مِنْ خَدٍّ أَسِیلٍ و مَنْطِقٍ رَخِیمٍ و مِنْ خَلْقٍ تَعَلَّلَ جادِبُه⁽¹⁾.

شرح بیت:

بدم نمی‌آید از سخن زشتی که دشمن آن دو گروه در باره­ی آن­ها می­گوید پس از آنها عیب­جویی نموده و از من درخواست پاداش می­نماید.

12- فَقُل لِلَّذی فی ظِلِّ عَمْیاءَ جَوْنَةٍ

یَرَی الجَوْرَ عدلاً أیْنَ لا أیْنَ تَذْهَبُ

مفر­­دات:

العَمْیاء: کور، مقصود از آن در اینجا جهالت و نادانی است، أَوْ أَصْبِرَ عَلَی طَخْیَةٍ عَمْیَاءَ.⁽¹⁾

جَونة: تاریکی شدیدی که شخص در آن راه به جایی نمی برد.

ترجمه­ بیت:

به آنکه در سایه­ی سیاه جهالت، جور را عدل می بیند بگو کجا می‌روی؟

شرح بیت:

13- بِأَیِّ کِتابٍ أَمْ بِأَیَّةِ سُنَّةٍ

تَری حُبَّهُم عاراً عَلَیَّ و تَحْسَبُ

مفردات:

حَسِبَ: پنداشت، گمان برد.

ترجمه­ی بیت:

به استناد کدامین کتاب یا کدامین سنت است که دوستی آن­ها را بر من ننگ می‌شماری؟

شرح بیت:

شاعر می­خواهد با این بیت خویش مخاطبش را به قرآن و سنت ارجاع دهد و به عبارتی دیگر می­خواهد بگوید: اگر من اهل بیت را دوست دارم به استناد قرآن و سنت است که در جای جای آن ها حبّ اهل بیت علیهم السلام فرض و واجب شده است.

14- أَ أَسْلَمُ مَا تَأْتِی به مِن عَداوةٍ

و بُغْضٍ لهم لا جَیْرِ بَلْ هُوَ أَشْجَبُ

مفردات:

أسلم: سالم تر،درست تر، نیکو تر.

جَیْرِ: مسلماً، حتماً، واقعاً؛ جَیر در «جَیرِ لا آتِیکَ» قسم است و به معنای حقاً می‌باشد.⁽¹⁾أشْجَب: هلاک کننده تر، نابود کننده تر

شَجَبَهُ: او را هلاک کرد، نابود کرد.

ترجمه­ی بیت:

آیا کینه ای که در حق آن ها روا می داری نیکوتر است؟ مسلماً خیر، بلکه آن (بغض و کینه) نابود کننده تر است.

شرح بیت:

15- سَتُقْرَعُ مِنْها سِنُّ خَزْیانَ نادمٍ

إذَا الیَوْمُ ضَمَّ النَّاکِثِینَ العَصَبْصَبُ

مفردات:

قَرَعَ یَقْرَعُ: می‌کوبد.

خَزْیان: شرمسار، خجل، شرمنده.

ضَمَّ: جمع کرد، گرد آورد.

نَکَثَ الحَبْلَ: تاب رسن و ریسمان را باز کرد، النَکث: تاب باز گردیدن از رسن، نَکَثَ العَهْدَ یَنْکُثُ نَکْثاً: پیمان را شکست.

ناکِثین: پیمان شکنان، أَ لا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ.⁽¹⁾

ألْعَصَبْصَب: سخت، شدید: یومٌ عَصَبصب: روز سختِ گرم.

ترجمه­ی بیت:

دندان شخص شرمسارِ پشیمانِ (از دشمنی با اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله ) بهم کوبیده خواهد شد، آنگاه که روز سخت قیامت پیمان شکنان را گرد آورد.

شرح بیت:

16- فَمَالِیَ إلاّ آلَ أحْمَدَ شِیعَةٌ

و مالِیَ إلاّ مَشْعَبَ الحَقِّ مَشْعَبُ

مفردات:

آل: گروه خویشان، خاندان؛ سعدی قریب به مضمون همین بیت می­فرماید:

سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی عشق محمد بس است و آل محمد⁽²⁾

المَشْعَب: راه، مَشْعَبَ الحَقِّ: راه حق، راهی که حق را از باطل جدا سازد. مذهب؛ شَعَبَ: ذَهَبَ.

الشِّیعَة: کسانی هستند که انسان با آنها توانا و نیرومند می‌شود و دیگران هم از او منتشر و گسترده می‌شوند؛ أَصلُ الشِّیعة الفِرقة من الناس، و یقع علی الواحد و الاثنین و الجمع و المذکر و المؤنث بلفظ واحد و معنی واحد، و قد غلَب هذا الاسم علی من یَتَوالی عَلِیًّا و اهل‌بیته، رضوان الله علیهم أَجمعین، حتی صار لهم اسماً خاصّاً.⁽¹⁾

ترجمه­ی­بیت­:

من یارانی جز خاندان احمد صلی الله علیه و آله و مذهبی جز مذهب حق ندارم.

شرح بیت:

بسیاری از نحویان نظیر ابن هشام در کتاب قطر النَّدی و بلُّ الصَّدی در باب استثناء این بیت کمیت را به عنوان شاهد آورده اند.⁽²⁾

17- و مَنْ غَیْرَهُمْ أَرْضَی لِنَفْسِیَ شِیعَةً

و مَنْ بَعْدَهُم لا مَنْ أُجِلُّ و أَرْجَبُ

مفردات:

رَجَبَهُ: او را بزرگ شمرد، و ماه رجب از این جهت رجب شده است که آن را بزرگ می­شمردند و جنگ در آن را ترک می نمودند

ترجمه­ی بیت:

غیر از آن ها، چه کسانی را به عنوان یاور خویش برگزینم و پس از آن ها چه کسی را بزرگ و با هیبت شمارم.

شرح بیت:

18- أُرِیبُ رِجالاً مِنْهُمُ و تَرِیبُنِی

خَلائِقُ مِمَّا أَحْدَثُو هُنَّ أَرْیَبُ

مفردات:

رَیب: ناخوش آمدن کار کسی، مر دیگری را و در شک افکندن.

رَابَهُ یَرِیبُ و أرَابَ یُرِیبُ: او را به شک و شبهه افکند، کاری کرد که او را خوش نیامد.

خلائق: ج خلیقة: طبیعت، خوی.

أَحْدَثَ حَدثاً: امری را سبب شد (بخصوص عمل زشتی را)، حادثه ای را موجب شد.

ترجمه­ی بیت:

من مردانی از آن ها را ناخوش می­دارم و از ایشان در تردیدم؛ رفتاری که از آن­ها سر می­زند، شک بر انگیزتر است.

شرح بیت:

«هُنَّ» در «أَحْدَثُو هُنَّ» به «خلائق» باز می­گردد.

19- إلَیْکم ذَوی آلِ النّبِیِّ تَطَلَّعَتْ

نَوازِع مِنْ قَلْبی ظِماءٌ وألْبُبُ

مفردات:

تَطَلَّعَ: گردن کشید، مشرف شد، چشم دوخت، آرزو داشت، مشتاق بود.

نَوازع: ج نَازعة: گرایش، میل، شور، اشتیاق.

ظِماء: ج ظامِئ: تشنه.

ألبُبُ: ج لُبّ: عقل.

ترجمه­ی بیت:

[ای اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله ]، اشتیاق شدید برخاسته از قلبم و عقلهایم تنها به سوی شما گردن کشیده است.

20- فَإنِّی عَنِ الْأَمْرِ الَّذِی تَکْرَهُونَهُ

بِقَولی و فِعْلی ما اسْتَطَعْتُ لَأَجْنَبُ

مفردات:

الأجْنَب: کناره گیری کننده تر، دوری گزیننده تر، اجتناب کننده تر.

ترجمه­ی بیت:

پس بی شک من با گفتار و کردارم از امری که شما آن را ناپسند شمارید تا آنجا که بتوانم دوری کننده­ترینم.

شرح بیت:

این بیت دارای اسلوب قصر از نوع تقدیم ما حَقُّهُ التأخیر است؛ «إلیکُم» متعلق به «تطلَّعَت» می­باشد که برای آن مقدّم شده است.

21- یُشِیرُونُ بِالأَیْدِی إلَیَّ و قَوْلُهم

أَلا خَابَ هذَا و المُشِیرونَ أَخْیَبُ

مفردات:

خابَ: زیان دید، ناکام شد، بی بهره شد، أخیب : نومید تر، خائب تر؛ «وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنید».⁽¹⁾

ترجمه­ی بیت:

(دشمنان اهل‌بیت) با دستان خویش به من اشاره نموده و می گویند: این شخص (به سبب محبت اهل‌بیت) زیان دید درحالی که آن ها خود زیانکار ترین ­هستند.

شرح بیت:

بیت دارای صنعت «ردُّ العجز علی الصَّدر است» : یُشیرونَ و المُشیرون.

22- فَطائِفَةٌ قَد أَکْفَرَتْنِی بِحُبّکُم

و طائفَةٌ قَالُوا مُسِیءٌ و مُذْنِبُ

مفردات:

فَطائِفَةٌ قَد أَکْفَرَتْنِی: منظور حروریه است که محبت علی و اهل‌بیت را کفر می‌دانند.⁽²⁾

طائفة: مراد مرجئة است که تقدیم مفضول بر فاضل را جایز می‌دانند.⁽³⁾

مُسیء: بد رفتار، دارای رفتار ناشایست.

أساءَ إلَیْه: با او بد رفتاری کرد، نسبت به او رفتار ناشایستی داشت.

ترجمه­ی بیت:

جماعتی مرابه سبب محبت شماکافر دانستند وگروهی دیگرگفتند: اوبدرفتار وگنهکار است.

شرح بیت:

و کار این گناهکاران را به خدا ارجاء (واگذار) می­کنند، مرجئة نامیده شده اند. مکتب اعتقادی مرجئه برای امویان که از ارتکاب معاصی بزرگ پرهیزی نداشتند، پناهگاه خوبی بود، بدین جهت امویان از مرجئه پشتیبانی می­کردند.⁽³⁾

23- فَما ساءَنِی تَکفیرُ هاتیکُ مِنهُمُ

ولا عَیْبَ هاتیکَ الَّتی هِیَ أَعْیَبُ

مفردات:

ساءهُ: او را آزرد، رنجاند، غمگین کرد، دلگیرکرد

ترجمه­ی بیت:

نه تکفیر این گروه (حروریه) ناراحتم می­سازد، و نه عیبجوئی آن گروه (مرجئة) خود معیوب ترند.

24- یَعِیبُونَنِی مِن خُبْثِهِمْ و ضَلَالِهِمْ

عَلَی حُبِّکُم بَلْ یَسْخَرُونَ و أَعْجَبُ

مفردات:

خَبُثَ -ُ خُبثاً و خِباثَةً: بد بود، پلید شد، فاسد گشت.

ترجمه­ی ­بیت­:

از پلیدی و گمراهی شان، محبت و دوستی شما را بر من عیب می دانند بلکه مرا به تمسخر می گیرند و من (از این اعمال آن ها) درشگفتم.

شرح بیت:

«بَلْ یَسْخَرُونَ» اقتباس از «بَلْ عَجِبْتَ وَ یَسْخَرُونَ».⁽¹⁾

25- و قالوا ترابیٌّ هواه و رَأْیُه

بِذالک فیهِمُ أدعی و أُلَقَّبُ

ترجمه­ی بیت:

و گفتند عقیده­ی او، ابوترابی است و در میان آن‌ها به این لقب مشهورم وبه آن خوانده می‌شوم.

شرح بیت:

«ترابیٌّ» اسمی است که دشمنان اهل‌بیت آن را بر دوستداران علی علیه السلام اطلاق می‌کردند و این اسم از کنیه آن حضرت «أبو تراب» گرفته شده است و این کنیه‌ای است

که پیامبر صلی الله علیه و آله آنگاه که خاک را از پشت آنحضرت تکاند به وی فرمود: «قُمْ یا أبا تُراب» و این صفت مدحی است برای آن حضرت که بنی أمیه به خاطر حسادتشان آن را صفت ذمّ برای علی علیه السلام قرار دادند. عبایة بن ربعی گوید: به عبد اللَّه بن عباس گفتم: چرا رسول خدا صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را به ابو تراب مکنّی فرمودند، گفت برای اینکه او صاحب زمین می‌باشد و در روی زمین بعد از رسول خدا حجت پروردگار است، بقاء و سکون زمین به خاطر او می‌باشد.⁽¹⁾سعید سمان نقل کرد از حضرت صادق علیه السّلام در تفسیر آیه­ی: «یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ یَداه وَ یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً» ⁽²⁾

فرمود: یعنی روزی که هر کس توجه می‌کند به آنچه پیش فرستاده و کافر می‌گوید ای کاش علوی بودم و ابو تراب را دوست می­داشتم.⁽³⁾

26- عَلی تِلکَ إِجْرِیَّایَ فِیکُم ضَرِیبَتی

و لَو جَمَعُوا طُرّاً عَلیَّ و أَجْلَبُوا

مفردات:

اَلإجْرِیّاء: عادت، خلق و خوی.

الضریبة: سرشت، خوی، عادت.

أجْلَبُوا: جمع شدند، فراهم آمدند، الإجْلاب: یاری، کمک، فراهم آمدن.المُجْلِب: یار، یاور.

طُرّاً: همگی.

ترجمه­ی بیت:

خلق و خوی من فقط به ترابی بودن است. اشتیاق من به شما (اهل بیت علیهم السلام ) است، هرچند که همه فراهم آیند و بر من هجوم آورند.

شرح بیت:

27- و أَحْمِلُ أحْقادَ الْأَقارِبِ فیکُمُ

و یُنْصَبُ لی فی الأبْعَدِینَ فَأَنْصَبُ

مفردات:

أحمل: تحمل می کنم، به دوش می کشم.

الْأبعَدین: دورترها، بیگانگان.

نَصَبَ لِفُلانٍ: با فلانی دشمنی کرد.

ترجمه­ی بیت:

من کینه­ی خویشانم را در راه محبت شما تحمل می نمایم. بیگانگان در این خصوص با من دشمنی نموده و من نیز با آن ها به دشمنی بر می خیزم.

شرح بیت:

این بیت اقتباس معنوی از بخش نخست این حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله در شأن علی و فاطمه و حسن و حسین (عیلهم السّلام) است که فرمود: أنا حَربٌ لِمَن حارَبَکُم و سِلمٌ لِمَن سالَمَکُم.⁽¹⁾

28- بِخاتَمِکُم غَصْباً تَجُوزُ أُمُورُهُم

فَلَمْ أَرَ غَصْباً مِثْلَهُ یَتَغَصَّبُ

مفردات:

خاتَمِکم: خاتِم شما (بنی هاشم) (مراد خاتم پیغمبران حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله که از بنی هاشم است).

الخاتَم: مُهری که به پایان نامه می زنند، مراد در اینجا مُهر انگشتری خلافت و جانشینی پیامبر است که از اهل‌بیت غصب شده است.

تَغَصَّبَ الشَّیْءَ: چیزی را به ناحق از کسی گرفت.

ترجمه­ی بیت:

کارهای آن­ها با انگشتری غصب شده­ی خلافتِ شما جایز می­شود. و من هیچ غصب شده ای را ندیدم بدین گونه به ناحق غصب شده باشد.

شرح بیت:

29- وَجَدْنا لَکُمْ فِی آلِ حامیمَ آیةً

تَأَوَّلَهَا مِنّا تَقِیٌّ و مُعْرِبُ

مفردات:

لَکُم: برای شما بنی هاشم.

آل حامیم: سوره هایی که با «حم» در شروع می شوند، و آن هفت سوره است: المؤمن، فصلت، شوری، زخرف، جاثیه، احقاف؛ به آن­ها ذوات حامیم نیز می­گویند.⁽¹⁾

و سیوطی در المزهر می­گوید: حوامیم جمع حامیم از کلام عرب نیست، بلکه کلام کودکان است که گویند: تعلَّمنا الحوامیم؛ از ابن مسعود روایت شده: «آل حامیمَ دیباج القرآن».⁽²⁾

تَأَوَّلَ الکَلامِ: سخن را تأویل کرد، تفسیر کرد.

المُعْرِب: آشکار کننده، بیان کننده.

ترجمه­ی بیت:

درحوامیم سبعه، درشأن شماآیه­ای یافتیم که پرهیزگار وبیان­کننده ازما آنرا تفسیر نموده است.

شرح بیت:

30- و فی غَیْرِها آیاً و آیاً تَتابَعَتْ

لَکُم نَصَبٌ فِیها لِذِیِ الشَّکِّ مُنْصِبُ

مفردات:

الآی: ج آیه.

النَّصَب: نشانی، «نصب الشی‌ء: وضعه وضعا ثابتا».

المُنْصِب: خسته کننده، به رنج اندازنده، رنج آور.

ترجمه­ی بیت:

و در غیر آل حامیم، آیات فراوانی در شأن شما نازل شده است که شک کننده­ی در حق شما را به رنج و مشقت می اندازد.

شرح بیت:

می خواهد بگوید در قرآن آیاتی وجود دارد که شخص متردد در تأویل و تفسیر آن ها به زحمت افتاده و خسته می گردد و کسی را نمی یابد که این آیات را در شأن آن ها تأویل و تفسیر نماید، نظیر آیه تطهیر: «إنّما یریدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عنکم الرِّجْسَ أَهْلَ البیتِ و یُطَهِّرَکُم تطهیراً» ⁽²⁾

و یا آیه خمس: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ

لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینِ وَ ابْنِ السَّبیل» ⁽¹⁾

و یا آیه: «وآتِ ذا القُربی حَقَّه» ⁽²⁾

31- بِحَقّکُمُ أَمْسَتْ قُریشٌ تَقُودُنَا

و بالفَذِّ مِنها و الرَّدیفَیْنِ نُرْکَبُ

مفردات:

قریش: در اینجا مراد بنی امیه است.

تَقُودُنا: بر ما رهبری می کنند، بر ما حکومت می کنند.

الفَذّ: تنها، یگانه، در اینجا منظور معاویه بن ابو سفیان است.

ردیف: کسی که بر یک اسب پسِ سوار نشیند، در اینجا مراد حاکمی است که پس از حاکم دیگر زمام امور را در دست می­گیرد.

الرَّدِیفَیْنِ: دو در پی آینده، منظور جانشینان معاویه است: یزید بن معاویة و معاویة بن یزید.⁽³⁾

رَکِبَ (الذَّنْبَ): سوار بر گناه شد، مرتکب گناه شد، مرتکب جنایت شد.

نُرْکَبُ: در حق ما جنایت می شود، مورد اذیّت و آزار واقع می شویم.

ترجمه­ی بیت:

به واسطه­ی حق غصب شده­ی شماست که بنی امیه بر ما حکومت می کنند و به وسیله معاویه و دو جانشین وی است که مورد اذیّت و آزار واقع می شویم.

32- إِذَا اتَّضَعُونَا کارِهین لِبَیْعَةٍ

أَنَاخُوا لِأُخْری و الأَزِمَّةُ تُجْذَبُ

33- رُدَافی عَلَیْنَا لَم یُسِیمُوا رَعِیَّةً

و هَمُّهُم أنْ یَمْتَروها فَیَحْلُبُوا

34- لِیَنتتِجوها فِتنَةً بَعدَ فِتنةٍ

فَیَفتَصِلوا أَفلَاءَها ثُمَّ یَربُبُوا

مفردات:

إتَّضَعَ البَعِیرَ: سر شتر را پائین آورد تا پا بر گردن آن نهاده و سوارش شود.

إتَّضَعُونَا: به زور بر ما سوار شدند، کنایه از اینکه به زور بر ما حکومت کردند.

أَنَاخُوا: شتر را خواباند تا بر آن سوار شود.

الأَزِمَّة: ج زِمام: افسار.

تُجْذَبُ: کشیده می‌شود.

الرُّدافی: ج ردیف: نشیننده سپس سوار؛ گفته می­شود: و جَاؤوا رُدَافَی : یَتبَعُ بعضُهُم بَعضاً: پی درپی آمدند.

أسَامَ الماشیةَ یُسیمُ إسامةً: چهار پایان را به چرا برد، رعایت حال آن ها را نمود.

لَم یُسِیمُوا رَعیَّةً: مراعات حال رعیّت را نمی نمایند.

مَرَی الناقَة مَرْیاً و امتری: پستان شتر را مالید تا شیر جاری شود.

لِیَنتتِجوها: تا از او بچه بدنیا آورند، انتاج: زاییدن و بچه آوردن، اُنتِجَتِ النَّاقَةُ: زایید آن ماده شتر و بچه آورد.

أفلاء: ج فِلو: کرّه­ی اسب.

یَربُبُوا: ارباب شوند، مالک گردند، رَبَّ الشی‌ءَ یرَُبُّ: دارنده آن چیز شد، آن چیز را گردآوری کرد. به جای «یَربُبُوا» در شروح رافعی و خیاط «یرکبوا» آمده است. ⁽¹⁾

ترجمه­ی ابیات:

32- هر گاه به اجبار از ما بیعتی گرفتند، ما را به بیعت دیگری مجبور ساخته و این روند ادامه می‌یابد.

33- آنها در دشمنی با من، پشیتیبان یکدیگرند. مراعات حال رعیّت را ننموده و سعی شان این است که مردم را بدوشند (أموال و حقوق آن ها را به غارت ببرند).

شرح بیت:

35- أَقَارِبُنَا الأَدْنَوْنَ مِنْهُم لِعَلَّةٍ

وَ سَاسَتُنَا منهم ضِباعٌ و أذْؤُبُ

مفردات:

الأَدْنَوْنَ: ج الأدنی: نزدیکتر.

العَلَّة: هَوُو، هم شوی.

ضِباعٌ: ج ضَبْع و ضَبُع: کفتار.

أَذْؤُب: ج ذئب: گرگ.

ترجمه­ی بیت:

شرح بیت:

«سَاسَتُنَا ضِباعٌ و أذْؤُبُ» تشبیه بلیغ است، می­خواهد بگوید رفتار حاکمان اموی با رعیّت همانند رفتار کفتارها و گرگ­ها با گله­ی گوسفندان است.

36- لَنا قائدٌ مِنْهم عنیفٌ و سَائِقٌ

یُقَحِّمُنَا تِلْک الجَراثِیمَ مُتْعِبُ

مفردات:

ألقائد: خلیفه، پیشوا، جمع آن قَواد

العَنِیف: خشن، بی رحم

السَّائق: آن که از عقب حیوان را براند، سوق دهنده؛ در این جا مراد حاکم و کارگزار است، جمع آن : سائقون، سوّاق و ساقه، «وَ جَاءَتْ کلُّ نَفْسٍ مَّعَهَا سَائقٌ وَ شهَِیدٌ».⁽¹⁾

قَحَّمَ: تحمیل کرد.

ألْجَراثیم: ج جُرثوم و جُرثومة: مکان بلند که از خاک و گِل جمع شده باشد، در اینجا مراد کارهای سخت و طاقت فرسا که حاکمان اموی بر مردم تحمیل می­کردند.

المُتْعِب: به رنج اندازنده، اذیت کننده، مانده گرداننده، کسی که مانده و خسته می­گرداند.

ترجمه­ی بیت:

پیشوایی خشن و بی رحم از آن ها بر ما حکومت می کند و کارگزار به رنج اندازنده­ی آن ها کارهای سخت و طاقت فرسا بر ما تحمیل می نماید.

شرح بیت:

37- و قالُوا وَرِثناهَا أَبَانَا و أُمَّنَا

وَ ما وَرَّثَتْهُم ذاکَ أُمٌّ و لا أَبُ

مفردات:

وَرَّثَ الرَّجُلَ مالاً: مالی را برای آن مرد به ارث گذاشت.

وَرِثناها: «ها» در آن به معنی خلافت است.

ترجمه­ی بیت:

(خلفای اموی) گویند: خلافت پیامبر را از پدر و مادرمان به ارث برده­ایم در حالی که هیچ پدر و مادری، آن را برایشان به ارث نگذاشته است.

شرح بیت:

38- یَرَوْنَ لَهُمْ فضلاً علی النّاس واجباً

سفاهاً و حَقُّ الهاشِمِیین أَوْجَبُ⁽¹⁾

مفردات:

الفَضْل: نیکی، احسان، بخشش، زیادی، برتری.

سَفُهَ -ُ سَفاهَةًٌ و سَفاهاً: جاهل شد، سفیه بود.

ترجمه­ی بیت:

به سبب نادانی، ادّعای حق واجب بر مردم دارند حال آنکه حق هاشمی ها برتر و واجب تر است.

شرح بیت:

39- و لکن مواریثُ ابنِ آمِنَةَ الَّذی

بِه دانَ شَرقِیٌّ لَکُم و مُغَرِّبُ

مفردات:

مواریث: ج میراث.

دانَ: إطاعت کرد، مطیع گشت.

الشَّرقِیّ: کسیکه در شرق زندگی می کند.

المُغَرِّب: کسیکه در غرب زندگی می کند.

ترجمه­ی بیت:

بلکه آن خلافت، میراث پسر آمنه [پیامبر صلی الله علیه و آله ] است که به واسطه­­ی او شرق و غرب عالم فرمانبردار شما گشت.

شرح بیت:

مراد از «ابن آمنه» پیامبر گرامی اسلام است. آمنه علیها السلام دختر وهب بن عبد مناف بن زهره و همسر عبدالله بن عبدالمطلب پدر رسول الله صلی الله علیه و آله که جز عبدالله همسر دیگری نداشته است.⁽¹⁾

40- فِدیً لَکَ مَوْروثاً أَبی و أَبو أَبی

و نَفْسِی و نَفْسِی بَعْدُ بِالنّاس أَطْیَبُ

مفردات:

بَعْدُ: هنوز

ترجمه­ی بیت:

(ای پیامبر) پدر و جدّم به صورت موروثی و جانم فدای تو باد. در حالی که جان من بعد از این فدا شدن در میان مردمان، پاکترین است.

شرح بیت:

41- بِکَ اجْتَمَعَتْ أَنْسابُنا بعد فُرقَةٍ

فَنَحْنُ بَنُو الإسْلامِ نُدعَی و نُنْسَبُ

مفردات:

الفُرْقَةُ: تفرقه، جدایی.

نُدعی: خوانده می شویم.

نُنْسَبُ: انتساب داده می شویم.

ترجمه­ی بیت:

رابطه نسبی ما پس از جدایی، به وسیله تو جمع گشت بنابر این ما فرزندان اسلام خوانده می شویم و انتساب ما به آن است.

شرح بیت:

این بیت دارای تقدیم ما حقه التأخیر است: «بِکَ» بر عامل خود «إجتِمَعت» مقدَّم شده است.

42- حَیاتُک کانَتْ مَجْدَنَا و سَناءَنا

و مَوْتُک جَدْعٌ لِلْعَرانینِ مُوعِبُ

مفردات:

المَجْد: شکوه، بزرگواری.

السَّناء: رفعت، بلندی.

الجَدْعُ: بریدن بینی.

العرانین: ج عرنین: ابتدای بینی از بالا که دارای برجستگی است.

ألمُوعِبُ: از ریشه بر کننده. أَوْعَبَهُ: آن را ریشه کن کرد، جَدعٌ لِلعَرانین مُوعِبٌ: بینی را از بیخ بریدن؛ جَدَعَهُ الله جَدعاً مُوعِباً : ببرد خدای بینی او را بریدگی از بیخ.

ترجمه­ی بیت:

زندگی تو سبب بزرگواری و رفعت ما بود و مرگ تو باعث ذلّت و خواری کامل ما گشت.

شرح بیت:

«جَدعٌ للعرانین مُوعِبٌ» کنایه از خوار و ذلیل شدنی کامل و تمام است.

43- وَ أنْتَ أمینُ اللهِ فِی النّاسِ کُلِّهمْ

عَلَیْنَا وفِیما احْتَازَ شرقٌ ومَغْرِبُ

مفرد­ات:

حازَه: و احْتَازَه: مالک شد، صاحب شد، تصرف نمود.

ترجمه­ی بیت:

از تمامی مردمان در شرق و غرب عالم، تنها تو امین خدا بر مایی.

44- وَ تُسْتَخْلَفُ الأمْواتُ غَیْرَک کُلُّهُم

وَ نُعْتَبُ لَو کُنّا عَلَی الحَقِّ نُعْتَبُ

مفردات:

إسْتَخْلَفَ فُلاناً: فلانی را برای جانشینی انتخاب کرد، او را به جانشینی برگزید، استخلاف: خلیفه کردن کسی را به جای خود.

عتب علیه عتبا من بابی ضرب و قتل و معتبا أیضا: لامه فی تسخّط: او را با غضب شرزنش کرد، به سختی ملامت نمود.

ترجمه­ی بیت:

برای تمامی مردگان جانشین بر گزیده می­شود و ما (از اینکه می­گوییم تو جانشین بر گزیده ای) سرزنش می شویم، ای کاش بر حقّ سرزنش ­می­شدیم.

شرح بیت:

وصیت ننموده ای!» و در مصراع دوّم از زبان خود و قائلان به ولایت علی علیه السلام سخن می‌گوید که مورد سرزنش واقع می شوند از اینکه می گویند: «پیامبر جانشینی خویش را وصیت نموده است».

45- و بُورِکْتَ مَوْلوداً و بُورِکْتَ ناشئاً وبُورِکْتَ عِنْدَ الشَّیْبِ إذ أَنْتَ أَشْیَبُ

مفردات:

بُورِکْتَ: مبارک گشتی؛ فَلَمَّا جاءَها نُودِیَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَها.⁽²⁾

النّاشیء: نوجوان، دختر یا پسری که از حد کودکی گذشته، وارد عهد شباب شده باشد.

الشَّیب: پیری، سپیدی موی سر، الأشْیب: پیرتر.

ترجمه­ی بیت:

ای رسول خدا، تو در در نوزادی­ مبارک بوده­ای، در نوجوانی مبارک بوده­ای و به هنگام پیری آنگاه که از همه پیرتری مبارک بوده ای.

شرح بیت:

این بیت دارای صنعت تکرار برای تقریر معنی در ذهن مخاطب است: «بورکت».

46- وَ بُورِک قَبرٌ أَنْتَ فیه و بُورِکَتْ

به و لَهُ أَهْلٌ لِذَلِک یَثْرِبُ

مفردات:

الأهل: شایستگی، لیاقت.

ترجمه­ی بیت:

قبری که تو در آن آرام گرفته ای مبارک است و یثرب به سبب آن (قبر) مبارک گشت، در حالی که آن قبر این شایستگی را دارد.

شرح بیت:

«ه» در«لَهُ» به قبرباز می­گردد، «یَثرِبُ» نائب فاعل «بُورِکَت»، واودر «ولَهُ اهلٌ» حالیه می­باشد.

47- لَقَدْ غَیَّبُوا بِرّاً و صِدقاً و نائلاً

عَشِیَّةَ واراکَ الصَّفیحُ المُنَصَّبُ

مفردات:

النّائل: بخشش، هدیه، عطیه.

واراکَ: تو را در برگرفت، تو را مخفی کرد.

الصَّفِیحُ: ج صفیحة: سنگ پهن، مراد سنگ قبر است.

المُنَصَّب: منصوب، نصب شده.

ترجمه­ی بیت:

شبانگاهانی که سنگ نصب شده روی مقبره ات تو را در برگرفت، آن ها در حقیقت نیکی و راستی و بخشش را پنهان نمودند.

شرح بیت:

مراد از «براً، صدقاً و نائلاً» وجود مقدس پیامبر صلی الله علیه و آله است.

48- یَقُولُونَ لَمْ یُورثْ و لَوْلا تُراثُه

لَقَد شَرِکَتْ فیه بَکیلٌ و أَرْحَبُ

49- وَ عَکٌّ و لَخْمٌ و السَّکُونُ و حِمْیَرٌ

و کِندَةُ و الحَیّانِ بَکرٌ و تَغْلِبُ

50- و لَانْتَشَلَتْ عِضْوَیْنِ مِنها یُحابِرُ

و کانَ لِعَبْدِ القیسِ عِضوٌ مُؤَرَّبُ

51- وَ لَانتَقَلَتْ مِنْ خِنْدِفٍ فِی سِواهُم

و لَاقْتَدَحَتْ قَیسٌ بِهَا ثُمَّ أَثْقَبُوا

مفردات:

بکیل: نام قبیله­ای از همدان از فرزندان بکیل بن جشم بن خیران بن نوف بن همدان که از قدمای جاهلیان در یَمَن است.⁽¹⁾

أرحَب: نام قبیله­ی بزرگی از همدان، به نام أرحب بن مُرَّة بن دُعام بن مالک بن معاویة بن صعب بن دومان بن بکیل بن جُشَم بن خَیران بن نوف بن همدان.⁽²⁾

عَک: قبیله­ای از کَهلان که فرزندان عَک بن عُدثان بن عبدالله بن أزد می­باشند.⁽³⁾

لَخم: لخم بن الحارث بن مَرّة بن کهلان جدی جاهلی که مؤسس آل لخم (لخمیون) است. پسران وی امارت حیره داشتند بازماندگان ایشان که «آل عباد» یا «بنو عباد» نامیده می­شوند، حکمران اشبیلیه بوده اند.⁽⁴⁾

السَّکون: قبیله ای از یمن، حمیر: قبیله ای یمنی است از فرزندان حمیر بن سبا، کنده: اسم قبیله ای است از یمن.⁽¹⁾

بکر: قبیله ای است منسوب به بکر بن وائل، و تغلب: قبیله ای منسوب به تغلب بن وائل می‌باشند.

الإنتشال: گرفتن، برداشتن، در اصل بیرون آوردن گوشت از دیگ به وسیله میله­ای سر کج که ویژه این کار است.

العِضو: بهره، نصیب، سهم.

مُؤَرَّب: تامّ، کامل، عِضوٌ مُؤَرَّبٌ: تامٌ لَم یُکَسَّر: بهره ای کامل که تکه تکه نشده باشد.

تَأریبُ الشیءِ: توفیره: کامل گردانیدن چیزی.

یُحابِر: اسم قبیله ای است از فرزندان یحابر بن مالک بن مالک بن اُدَد بن زید و مراد نامیده شد زیرا نخستین کسی بود که در یمن به شورش بر خاست. در خیاط و رافعی یحابر به فتح یاد ضبط شده است.⁽²⁾

خِندف: قبیله ای است به نام مادرشان؛ خندف دختر حلوان بن عمران بن الحاف بن قضاعه بن مالک، زن الیاس بن مضر که فرزندان الیاس به نام این زن مشهورند.⁽³⁾

إقْتَدَحَ: آتش را برافروخت.

قَیس: نام قبیله ای است ازیمن.

أثْقَبَ ناراً: آتش را برافروخت.

ترجمه­ی بیت:

48- (بنی امیه) گویند که از پیامبر ارث برده نمی­شود! اگر خلافت میراث پیامبر نیست پس باید حتماً قبایل بکیل و أرحب هم در آن سهیم باشند.

49- و همچنین قبایل عکّ، لخم، سکون، حمیر، کنده و دو قبیله بکر و تغلب نیز (در أمر خلافت شریک اند.)

50- و هر آینه قبیله یُحابر، دو سهم از آن می گرفت و برای قبیله­ی عبد القیس هم سهم کاملی از آن بود.

51- و از قبیله خندف به دیگران منتقل می شد و قیس، به ادّعای آن برای خویش، آتش جنگ را شعله ور می ساخت. سپس دیگر قبایل آن آتش را دامن می زدند.

شرح بیت:

52- و ما کانَت الأنْصارُ فیها أَذِلَّةً

وَ لا غُیَّباً عَنْها إذَا النَّاس غُیَّبُ

مفردات:

أذلَّة: ج ذلیل: خوار، بی مقدار؛ «جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً». ⁽¹⁾

غُیَّب: ج غائب: غایب، پنهان.

ترجمه­ی بیت:

(اگر بحث میراث و بر حق بودن اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله نبود)، انصار خوار و بی مقدار نبودند، آن هنگام که همه مردم غائب بودند از طلب آن برای خویش غائب نمی شدند.

شرح بیت:

53- هُم شَهِدوا بدراً و خَیْبرَ بَعدَها

و یَوْمَ حُنَیْنٍ و الدِّماءُ تَصَبَّبُ

مفردات:

شَهِدوا: شاهد بودند، حضور داشتند.

تَصَبَّبُ: در اصل تَتَصَبّبُ می باشد که یک تاء آن افتاده است.

تَصَبَّبَ الدَّمُ یتصبَّبُ: خون ریخت.

ترجمه­ی بیت:

در حالی­که خون­ها روان و ریزان بود آن ها بودند که شاهد جنگ­های بدر، خیبر و حنین بودند.

شرح بیت:

54- وَ هُمْ رَئِمُوها غَیْر ظَأْرٍ و أَشْبَلُوا

عَلَیْها بأطرافِ القَنَا و تَحَدَّبُوا

مفردات:

رَئِمَ -َ ه: بسیار به او عشق ورزید، با احترام او را پذیرفت، به او انس گرفت.

ألظَّأْر: اجبار، به اصرار و إکراه چیزی را کسی خواستن.

ظَأَرَه عَلَی الأمْرِ: او را بر آن کار فریفت، به اصرار آن را از او خواست.

أشْبَلُوا: دلسوزی کردند، مهربانی نمودند.

بِأطرافِ القَنا: با نوک سرنیزه ها.

تَحَدَّبُوا: پشتیبانی کردند، یکدیگر را یاری نمودند.

ترجمه­ی بیت:

ایشان بدون اکراه دعوت اسلام را پذیرفتند و نسبت به آن مهربانی نموده، با سرنیزه‌ها در دفاع از آن یکدیگر را یاری نمودند.

55- فَإن هِیَ لَمْ تَصْلُحْ لِحَیٍّ سِواهُمُ

فَإنَّ ذَوِی القُربی أَحَقُّ و أَقْرَبُ

مفردات:

الحَی: قبیلهَ :

هی: مراد از ان خلافت است.

مراد از «هم» در «سِواهم» قریش است.

ترجمه­ی بیت:

و اگر خلافت برای قبیله ای جز قریش شایسته نیست، پس خویشاوندان پیامبر صلی الله علیه و آله بر این أمر شایسته تر و نزدیکترند.

شرح بیت:

این بیت می­تواند تعریض به گفته­ی ابوبکر در سقیفه­ی بنی ساعده باشد که گفت: «پیشوایان از قریش اند» حال شاعر می­گوید اگر موضوع خویشاوندی باشد و جز قریشی کسی نمی­تواند خلیفه­ی پیامبر صلی الله علیه و آله باشد پس علی علیه السلام از همه شایسته تر است؛ زیرا هم داماد و هم پسر عموی پیامبر می­باشد و هم اینکه آن حضرت صلی الله علیه و آله در مواقف گوناگون وی را به جانشینی خود برگزید.

56- و إلاّ فَقُولُوا غَیْرَها تَتَعَرَّفُوا

نَواصِیهَا تَردِی بِنا وَهْیَ شُزَّبُ

مفردات:

نَواصیها: پیشانی آنها، مراد پیشانی اسب ها.

رَدَِیَ الفَرَسُ: اسب به سرعت رفت، تَردِی بِنا: به سرعت ما را می برند. از ردیان و رَدی:

یک شیوه از راه رفتن است میان رفتن و دویدن.

شُزَّب: ج شازِب: میان باریک هر چند که لاغر نباشد.

غیرها: «ها» در آن اشاره به این گفته دارد: «الأئمَّةُ مِن قُریشٍ» ⁽¹⁾پیشوا یان از قریش هستند که ابوبکر آن را در سقیفه بنی ساعده بیان کرد.

تَتَعَرَّفُوا: می شناسید، در اینجا یعنی روبرو خواهید شد.

ترجمه­ی بیت:

و اگر جز این است پس (به جای این جمله «پیشوایان از غیر قریش­اند» ) چیز دیگری را بگویید که در آن صورت با اسبهایی میان باریک روبرو خواهید شد که ما را حرکت می دهند.

شرح بیت:

57- عَلامَ إذاً زارَ الزُّبَیْرَ و نافعاً

بِغارَتِنَا بَعْدَ المَقانِبِ مِقْنَبُ

مفردات:

عَلامَ: چرا، برای چه.

الزّبیر: مراد از آن زبیر بن ماحوز شاری تمیمی از خوارج بود که علیه حکومت اموی قیام کرد و در سال 68ه- کشته شد.⁽²⁾

نافعاً: منظور نافع بن الأزرق خارجی است.پیروان وی به أزارقه مشهوراند در سال 65 ه- در اهواز به دست سپاهیان مهلب کشته شد و پس از او عبید الله بن الماحوز تمیمی بر خوارج امیر گردید.⁽¹⁾

الغارة: تهاجم، حمله.

المقانب: ج المِقْنب: دسته سواره نظام، لشکری بین هزار تا پنجاه هزار باشد.

ترجمه­ی بیت:

اگر این گونه نیست که من می گویم پس چرا زبیر و نافع با هجوم لشکریان انبوه(ما) روبرو شدند؟

شرح بیت:

«الزُّبیر» مفعول به مقدم و «مِقنَبُ» فاعل مؤخرِ «زار» می‌باشد.

58- و شاطَ عَلی أَرْماحِنَا بِادِّعائهَا

و تَحوِیلِها عَنْکُم شبیبٌ و قَعْنَبُ

مفردات:

شاط یَشیط: هلاک شد، خونش هدر رفت.

التّحویل: گرداندن، تغییر دادن.

«شبیب» و«قَعْنب» نام دو تن از خوارج است که به ادّعای خلافت خروج کردند و در سال 76ه- کشته شدند.⁽²⁾

ترجمه بیت:

و شبیب وقعنب به سبب ادّعای خلافت وگرداندن آن از شما با شمشیرهایمان هلاک گشتند.

شرح بیت:

مراد از «ها» در «باِدّعائها» خلافت و «کم» در «عنکم» بنی امیه می‌باشد.

59- نُقَتِّلُهُم جِیلاً فَجِیلاً نَراهُمُ

شَعائرَ قُربانٍ بِهم یَُتقَرَّبُ

مفردات:

الجیل: قوم، ملت، طایفه، نژاد.

شعائر: ج شعیره: عبادت، قربانی، در اینجا منظور قربانیان چاق و فربهی است که به خانه­ی کعبه تقدیم می نمودند. وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَکُمْ فیها خَیْرٌ.⁽¹⁾

ترجمه­ی بیت:

گروه گروه از ایشان به قتل می رسانیم و آنان را چونان قربانیانی می دانیم که با (کشتن) آن ها به خدا تقرّب می جوییم.

60- لَعَلَّ عزیزاً آمِناً سَوْفَ یُبْتَلی

و ذا سَلْبٍ مِنْهُمْ أَنِیقٍ سَیُسْلَبُ

61- إذَا أَنْتَجُوا الحَرْبَ العَوانَ حُوارَها

و حَنَّ شَرِیجٌ بِالمَنَایا و تَنْضُبُ

مفردات:

العزیز: شریف و بزرگوار، با عزت؛ شاعری سروده است:

کشان کشان همی آورد هر کسی سوی او مبارزان و عزیزان آن سپه را خوار⁽²⁾

آمن: بی بیم، بی خوف، ایمن. ج: آمنین؛ أُدخلوها بسلامٍ آمِنین.⁽¹⁾

یُبتَلی: مبتلا می­شود، گرفتار می­شود، فردوسی می­فرماید:

رهاند خرد مرد را از بلا مبادا کسی در بلا مبتلا⁽²⁾

ذا سَلْبٍ: دارای پوشش، السَّلْب: مطلق جامه، پوشش.

أنیق: آراسته، پیراسته، خوش لباس.

نَتَجَ و أنتَجَ الناقَةَ و مثلها: بچه را از شیر و آن چه بدان ماند گرفت.

الحربُ العوان: جنگ سخت، جنگ خونین، جنگی که در آن یک بار پس از دیگری قتال رخ داده باشد.

الحُوار: کره شتر به وقت زاییدن، بچه شتر قبل از آنکه از شیر گرفته شود.

حَنَّّ: مشتاق شد، ناله شوق سر داد، حنین: ناله ای که از سر شوق باشد. أنین: ناله ای که در اثر درد باشد.

ألشَّریح: کمان، چوبی که برای ساختن کمان دو نیم کنند به هر نیمه آن شریح گفته می‌شود

التَّنْضُب: تیر، در اصل درختی که از آن تیرهای کمان را می سازند.

ترجمه­ی ابیات:

60- چه بسا (شخص) بزرگوار و ایمنی که گرفتار آید و چه بسا (شخص) خوش پوش و نیکو جامه­ای که جامه از تن وی ربوده شود.

61- آنگاه که آتش جنگ سخت را شعله ور سازند و تیر و کمان برای مرگ ها ناله­ی شوق سر دهند.

شرح ابیات:

60- الف) شاعر می خواهد بگوید چون صاحب حق را نشناختند و اداره امور امت را به جانشینان واقعی پیامبر واگذار نکردند دچار درگیری و هرج و مرج شدند و امنیت عمومی سلب گردید و آن­هایی که در امن و امان بودند از شرّ آن برکنار نماندند.

ب) «سوف یُبتلی» خبر لَعلَّ می­باشد، «أنیقٍ» صفت «سَلبٍ» است.

61- الف) بیت دارای استعاره مکنیه مطلقه است: جنگ را به ناقه تشبیه کرده سپس ناقه را حذف و از لوازم آن «أنتجوا» را ذکر کرده است؛ حُوار از ملائمات مشبه به و شریج و تنضب از ملائمات مشبه است.

ب) «شَریج» و «تنضُب» مجاز مرسل به اعتبار ما کان می­باشند زیرا شَریج چوبی است که از آن کمان سازند و تنضُب هم درختی حجازی است که از آن نیز تیر و کمان می‌سازند.

ج) این بیت دارای صنعت تشخیص است: شَریج و تَنضُب را به انسانی تشبیه نموده است که ناله­ی شوق سر می­دهند.

د) «اذا انتَجوا» کنایه از شدت دادن جنگ و شعله ور نمودن آتش آن است.

ه) «الحَربَ» مفعول به اوّل و «حُوارَ» مفعولٌ­به دوّم «أنتجوا» می­باشند.

62- فَیا لَکَ أَمْراً قَدْ أُشِتَّتْ أُمُورهُ

و دنیا أَری أَسْبابَها تَتَقَضَّبُ

مفردات:

أمر: مراد از آن خلافت پیامبر صلی الله علیه و آله و حکومت بر مسلمانان است که به دست نا اهلان افتاده است.

یا لَک أمراً: ای شگفتا ازأمری که... (اسلوب تعجب است).

شَتَّت و أُشتَّتْ: متفرق گشت، گسسته شد.

تَقَضَّبَ السَّببُ: رشته بریده شد، رسن پاره گشت.

ترجمه­ی­بیت­:

ای شگفتا از أمری که رشته هایش از هم گسسته، و دنیایی که می­بینم رشته­هایش پاره می‌گردد.

شرح بیت:

63- یَرُوضُونَ دینَ اللهِ صَعْباً مُحَرَّماً

بأَفْواهِهِمْ و الرّائضُ الدینِ أصْعَبُ

مفردات:

راضَ المُهْرَ: کره اسب را رام کرد، الرَّائض: رام کننده، تعلیم دهنده، پرورش دهنده‌ی(اسب).

الصَّعبُ المُحَرَّمُ: شتر چموشی که سواری نمی دهد، در مثل آمده است : «یَرکَبُ الصَّعبَ من لا ذَلولَ له» بر مرکب چموش سوار می­شود آن کس که مرکب رام نیابد.

ترجمه­ی بیت:

دین خدا را با کلام خویش رام خود می سازند آنگونه که اسب های چموش و سرکش را مطیع می سازندوآن که دین را رام خویش می سازد برای بازگشت به دین بسیارسرکش است.

شرح بیت:

64- إذَا شَرعُوا یَوْماً عَلَی الغَیِّ فِتْنَةً

طَرِیقُهُمُ فَیِها عَنِ الحَقِّ أَنْکَبُ

مفردات:

شَرَعُوا: آشکار کنند، هویدا کنند.

نَکَبَ عَنِ الحَقِّ: از حق منحرف شد، کنار رفت.

أَنْکَب، نَکْباء ج آن نُکْب: منحرف، دور شده.

ترجمه­ی بیت:

چناچه روزی به سبب گمراهی فتنه­ای به پا کنند مسیر آن ها در آن بر خلاف حق است.

شرح بیت:

65- رَضُوا بِخلافِ المُهْتَدِین و فِیهُمُ

مُخَبَّأَةٌ أُخْری تُصانُ و تُحْجَبُ

مفردات:

المهتدین: هدایت یافته، راه برده، ره یافته، در اینجا منظور رسول خدا و اهل‌بیت اویند. مولوی فرماید:

سوره­ی رحمن بخوان ای مبتدی تا شوی بر سر پریان مهتدی⁽¹⁾

خِلاف: مصدر دیگر باب مفاعله بمعنای مخالفت نمودن.

المُخَبَّأة: گمراهی پنهان، گمراهی که آن را مخفی می دارند.

تُصانُ: محفوظ است، حفظ کرده می شود.

تُحْجَبُ: مخفی است، پنهان داشته می شود.

ترجمه­ی بیت:

آن ها به مخالفت خود با اهل بیت علیهم السلام خشنود گشتند در حالی­ که نزد آن ها گمراهی دیگری وجود دارد که آن را حفظ نموده و پوشیده می­دارند.

شرح بیت:

أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ».⁽¹⁾در

کتاب احتجاج طبرسی آمده است که امام محمد باقر علیه السلام از پدران خویش از رسول صلی الله علیه و آله خدا روایت فرمودند آنان که در این آیه خداوند آن ها را توصیف نموده، کسانی هستند که ولایت و رهبری علی صلی الله علیه و آله و فرزندان او را پذیرفته، آن را با ولا­یت و رهبری دیگران آمیخته نسازند.⁽²⁾

حجاج بن یوسف در سخنان خود مقام عبدالملک را بالاتر از پیغمبر می شمرد و می گفت : مردم! آیا فرستاده‌ی شما نزد شما گرامی تر است یا خلیفه­ی شما؟ پیغمبر فرستاده ی خدا بود و عبدالملک خلیفه­ی اوست.⁽⁴⁾

66- وإنْ زَوَّجوا أَمْرَیْنِ جَوْراً و بِدْعَةً

أَناخُوا لِأُخْری ذاتِ وَدْقَینِ تُخْطَبُ

مفردات:

زَوَّجَ أمْرَیْن: بین دو أمر را جمع کرد، بین دو چیز را گرد آورد.

أَناخ الإِبِلَ: شتر را به زانو خواباند، اقامت گزید. (در اینجا یعنی زمینه را فراهم ساخت)

الوَدْق: باران تند، باران که پیاپی می‌بارد.

ذات وَدْقَیْن: به جنگ سخت ذات ودقین گفته می شود و در اصل به ابری می گویند که دارای دو باران باشد و جنگ شدید به آن تشبیه می شود.

تُخْطَبُ: خواسته می­شود، طلب کرده می شود.

ترجمه­ی بیت:

و اگر آنها دو امر ستم و بدعت را با هم جمع می‌کنند در اصل زمینه­ی بدعت بزرگتری را فراهم می نمایند که به دنبال آن هستند.

شرح بیت:

67- أَلَجُّوا و لَجُّوا فِی بِعَادٍ و بِغْضَةٍ

فَقَدْ نَشِبُوا فی حَبْلِ غَیٍّ و أنْشَبُوا

مفردات:

لَجُّوا: لجاجت به خرج دادند، ستیزه کردند؛ «بَلْ لَجُّوا فی عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ»⁽²⁾

أَلَجُّوا: به لجاجت وادار نمودند، به پافشاری وادار کردند.

درمثل آمده: ألّلج شؤمٌ، مولوی می‌فرماید:

چَه رها کن رو به ایوان کروم کم ستیز اینجا بدان کاللجّ شوم⁽¹⁾

البِعاد: مصدر دیگر باب مفاعله است به معنای دور شدن و دور کردن است.

بِغْضَةٍ: دشمنی سخت.

نَشِبَ: آویزان شد، پیوست.

أَنْشَبَ: آویزان کرد.

ترجمه­ی بیت:

آن­ها بر دوری و دشمنی سخت با اهل‌بیت لجاجت ورزیدند و دیگران را نیز به لجاجت واداشتند پس خود گمراه شده و (همراهانشان را نیز) گمراه نمودند.

شرح بیت:

با توجه به قرینه­ی نشِبوا و أنشَبُوا، «ألجُّوا» با «لَجُّوا» درست تر به نظر می‌رسد.

68- تَفَرَّقَتِ الدُّنیا بِهِم و تَعَرَّضَتْ

لَهُمْ بِالنِّطافِ الآجِناتِ فَأُشْرِبُوا

مفردات:

تَعَرَّض له: متعرض او شد، به او روی آورد.

النّطاف: ج نطفه: آب مرد، آب پشت؛ نُطافَة: آب اندک که در ته دلو و مشک باقی بماند.

الآجنات: ج الآجِن: تغییر کرده، بگردیده، ماءٌآجنٌ: آب رنگ و طعم بگردانیده، آب بگشته.

أُشْرِبُواَ: نوشانیده شدند، أُشْرِبَ حُبّاً: غرق در عشق شد، سخت عاشق گشت؛ بیضاوی درتفسیر«وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ» گفته است: تَدَاخَلَهُم حُبُّه و رَسَخَ فی قلوبِهم صُورَتُه، لِفرطِ شَغَفِهِم بِهِ.⁽¹⁾

ترجمه­ی بیت:

دنیا آنها را پراکنده ساخت و با اندیشه‌های باطل و هوا و هوس‌های فاسد به ایشان روی آورد و با وجودشان سرشته شد.

شرح بیت:

«النِطّافُ الآجنات» استعاره از اندیشه‌های باطل و هوی و هوس‌های فاسد است.⁽²⁾

69- حَنانَیْک رَبَّ النّاسِ مِنْ أَن یَغُرَّنی

کَما غَرَّهُم شُرْبُ الحَیاةِ المُنَضِّبُ

مفردات:

یَغُرَّنی: مرا فریب دهد؛ غرّه یغرّ غَرّاً و غِرَّةً و غُروُراً: او را فریب داد و غذای باطل خورانید.

شُرب: آب را با جرعه نوشیدن، و به ضم و به کسر دو اسم مصدرند، مولوی فرماید:

ترک این شرب ار بگویی یک دو روز تر کنی اندر شراب خلد پوز⁽¹⁾

حَنانیک: رحمت تو را خواهانم، به رحمت تو پناه می برم، مفعول مطلق برای فعل محذوف بوده و بر تکثیر دلالت می نماید یعنی تَحَنَّن عَلیَّ بَعْد تَحَنُّن: پیوسته بر من رحمت آور.

المُنَضِّبُ: فرو رونده، نَضَّبَ الماءُ: آب در زمین فرو رفت.

الشربُ المنضِّب: آب فرو شونده در زمین.

ترجمه­ی بیت:

ای پروردگار مردمان پیوسته به رحمت تو پناه آورم از اینکه زندگانی فانی دنیا مرا بفریبد آنگونه که آن ها (دشمنان اهل‌بیت) را فریفت.

شرح بیت:

70- إذَا قِیلَ هذَا الحَقُّ لامَیل دُونَه

فَأنْقاضُهُمْ فِی الغَیِّ حَسْری و لُغَّبُ

مفردات:

حَسْری: ج حَسیر: درمانده، وامانده، مانده ورنجه شده؛ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسیرٌ.⁽¹⁾

ألْأنقاض: ج نِقض: شتر لاغر شتری که از رفتن وامانده.

لُغَّب: ج لاغب: سست وضعیف، سخت فرو مانده.

لَغَبَ -َ -ُ لَغْباً و لُغُوباً: به شدت خسته شد، به شدت کوفته شد.

ترجمه­ی بیت:

آن ­زمان که گفته شود هیچ میل و رغبتی به دنبال این حقّ نیست پس شترهای در راه مانده آن ها در مسیر گمراهی عاجز و به شدت خسته گشته است.

شرح بیت:

71- وَ إِنْ عَرَضَتْ دُونَ الضَّلالَةِ حَوْمَةٌ

أَخَاضُوا إلَیْهَا طائِعینَ و أوثَبُوا

مفردات:

عَرَضَتْ: ظاهر شود، پیش آید، العَرض: پیدا شدن و آشکار گردیدن در حالی که دوام نیابد.

دُونَ الضَّلالَةِ: پیرامون گمراهی، نزدیک گمراهی.

حَوْمَةٌ: جماعت زیاد، گروه انبوه حَوْمَةُ القِتال أو البَحْرِ أَوِ الرَّمْلِ: قسمت عمده جنگ یا دریا یا شن.

أَخَاضَ إِخَاضَةً الفرسَ: اسب را به آب درآورد،- القومُ الماءَ: آن قوم ستوران خود را به آب درآوردند. در اینجا یعنی از گمراهی و باطل متابعت نمودند: وَ خُضْتُمْ کَالَّذی خاضُوا أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ.⁽¹⁾

أَوْثَبَهُ: او را به جهیدن واداشت.

وَثَبَ یَثِبُ وُثُوباً: برجست، جهید و برخاست.

ترجمه­ی بیت:

اگر انبوهی از ضلالت و گمراهی پیش آید ایشان در حالی که فرمان بردار هستند در آن وارد و دیگران را نیز وادار به جهیدن در آن می‌کنند.

شرح بیت:

72- وَ قَدْ دَرَسُوا القُرآنَ وافْتَلَجُوا به

فَکُلُّهُمْ راضٍ بِهِ مُتَحَزِّبُ

مفردات:

دَرَسوا: خوانند،آموختند،حفظ کردند.

إفْتَلَجَ به: بدان دست یافت، بر آن چیره شد.

الفَلْج و الفُلج و الفُلْجَة: چیره شدن، دست یافتن، پیروزی.

المُتَحَزِّب: گرد آمده وگروه گروه شده، تََحَزُّب: گرد آمدن و گروه گروه شدن.

ترجمه­ی بیت:

قرآن را آموختند و بر مضامین آن دست یافتند، پس همگی به زعم خویش به آن خشنود و گروه گروه شدند.

شرح بیت:

مصراع دوم این بیت اقتباس از این کریمه است:«مِنَ الَّذینَ فَرَّقُوا دینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً کُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُون».⁽¹⁾

73- فَمِنْ أَیْنَ أو أنَّی و کَیْفَ ضلالُهم

هدیً و الهَوی شَتَّی بِهِم مُتَشَعِّبُ

مفردات:

شَتَّی بِهم: آن ها را پراکنده ساخته است.

مُتَشَعِّب: پراکنده، متفرق.

التًشًعٌّب: التفرّق و الانشعاب: پراکنده و گروه گروه شدن.

ترجمه­ی بیت:

پس از کجا و کی و چگونه گمراهی ایشان هدایت می‌باشد؟ در حالی­که هوی و هوس آن ها را متفرّق و پراکنده نموده است.

شرح بیت:

«و» در «و الهَوی شَتَّی بِهِم مُتَشَعِّبُ» حالیه، «الهوی» مبتدا، «شتّی بهم» خبر اول و «متشعّب» خبر دوم آن می‌باشد.

74- فَیا مُوقِداً ناراً لِغَیْرِک ضَوْءُها

و یا حاطِباً فی غَیْرِ حَبْلِکَ تَحْطِبُ

75- ألَمْ تَرَنی من حُبِّ آلِ محمدٍ

أَرُوحُ و أغْدُو خائفاً أَتَرَقَّبُ

مفردات:

المُوقِد: برافروزنده، روشن کننده؛ اسم فاعل از «وقد» در باب افعال است.

الحاطب: هیزم شکن، جمع کننده هیزم، هیمه چین.

حَطَبَ -ِ حَطْباً: هیزم جمع کرد، هیمه گرد آورد.

حَطَبَ فی حَبلِهم: یاری داد آن قوم را.

راحَ یَروحُ: شبانه رفت و آمد کرد، اروح و اغدو: شبانگاهان و سحرگاهان سفر می‌کنم.

غَدا یَغْدو: بامدادان حرکت کرد.

اَتَرَقَّبُ: انتظار می‌کشد.

ترجمه ابیات:

74- ای برافروزنده­ی آتشی که نور آن برای دیگری است و ای گردآورنده­­ی هیزمی که برای ریسمان دیگران هیزم جمع می کنی.

75- آیا ندیدی که من از دوستی آل محمد صلی الله علیه و آله شبانگاهان و سحرگاهان سفر می کنم و انتظار می­کشم؟

شرح بیت:

ألم تَر أنِّی مُذ ثَلاثینَ حِجةً اَروح وَ اَغدوُ دائمَ الحَسَراتِ⁽²⁾

76- کَأَنِّیَ جانٍ مُحْدِثٌ و کَأَنَّما

بِهِم یُتَّقی مِنْ خَشْیَةِ العُرِّ أجْرَبُ

مفردات:

جانٍ (الجانی): جنایتکار.

المُحْدِث: بدعت گذار، اتقی فلان بکذا: آن را سپر خویش قرار دارد.

یُتَّقی: إتَّقَی فلاناً إتِّقَاءً: از فلانی بر حذر شد و ترسید، از او کناره‌گیری کرد «إتَّقَیْنَا بِهِ»:

برای محافظت خود او را پیشاپیش همه همچون سپری در برابر دشمن قرار دادیم و حمله‌ور شدیم.

العُرِّ: گری و جرب، بیماری است که از آن پشم گوسپند و شتر بر افتد.

الأَجْرَب: گر، جَرَب دار، دارای بیماری خارش، مونث: جَرباء، جمع: جُرب، جَربَی، أجَارِب.

ترجمه­ی بیت:

گویی من جنایتکاری بدعت گذارم و از من به (سبب دوستی و محبت) ایشان چنان دوری و پرهیز می کنند که گویی از ترس گر شدن از شخص مبتلا به گری اجتناب می شود.

شرح بیت:

77- عَلی أیِّ جُرْمٍ أمْ بِأَیَّةِ سِیرَةٍ

أُعَنَّفُ فی تَقرِیِظِهم و أُؤَنَّبُ

مفردات:

عَنَّفَهُ: او را سرزنش نمود.

التقریظ: مدح شخص زنده؛ قَرَّضَ فُلاناً: فلانی را مدح کرد.

التَّأنیب: توبیخ، سرزنش.

أُعَنَّفُ: سرزنس می‌شوم.

ترجمه­ی بیت:

به کدامین گناه یا به کدامین روشی است که به سبب مدح آن ها سرزنش و توبیخ می شوم. (آیا افراد ظالم و ستمگری را مدح نموده ام که اینگونه مورد توبیخ و سرزنش واقع می شوم)

شرح بیت:

78- أُناس بِهم عَزَّتْ قُریشٌ فَأصْبَحُوا

و فِیهِم خِباء المَکْرُماتِ المُطَنَّبُ

مفردات:

عَزَّتْ: عزیز گشت، عزّت یافت.

أصْبَحوا: شدند، رفتند.

المُطَنَّب: کشیده شده با طناب، محکم شده با طناب.ألطُّنب: طناب خیمه ج: أطناب و طُِنَبَة.

الخِباء: خیمه، چادر.

ترجمه­ی بیت:

(بنی هاشم) مردمانی هستند که قریش به وسیله­ی آن ها عزّت یافتند و درگذشتند درحالی که همواره بزرگوار بودند.

شرح بیت:

انّ السّماحة والمروءةَ والندی فی قبّةٍ ضُرِبَت عَلَی ابنِ الحَشرَجِ⁽¹⁾

79- مصَّفَوْنَ فِی الأحسابِ مَحضُونَ نَجْرُهم

هُم المَحْضُ مِنَّا والصَّرِیحُ المُهَذَّبُ

مفردات:

المُصَفَّی: پاک، برگزیده.

الأحساب: ج حَسب: اصل و تبار والا، نژاد ارجمند.

الصَّرِیح: خالص، بی غش.

المَحْض: خالص.

ألنَّجْر: اصل، تبار، نژاد.

ترجمه­ی بیت:

اجدادشان برگزیده، تبارشان خالص و تنها ایشانند که پاکان و خالصان و تهذیب شدگان از میان ما هستند.

شرح بیت:

80- خِضَمُّونَ أشرافٌ لَهامیمُ سادةٌ

مَطاعِیمُ أیْسارٌ إذَا النّاسُ أجْدَبُوا

مفردات:

خِضَمُّون: ج الخِضمُّ: آقا، سرور، مهترِ بردبارِ بسیار عطا و خاص است به مردمان؛ بحرٌ خِضَم: دریای عظیم.

أشراف: ج شریف: بزرگوار.

أیْسار: ج یَسَر: آسان گیر، کریم، بخشنده.

لَهامیم: ج لُهْموم: آقا، سرور.

مَطاعیم: ج مِطعام: بسیار اطعام دهنده.

أَجْدَبُوا: به قحطی افتادند، گرفتار قحطی شدند.

ترجمه­ی بیت:

آن ها سرورانی شریف، آقایانی بزرگوار و بسیار اطعام کنندگان و کریمانند آنگاه که مردم به قحطی گرفتار آیند.

شرح بیت:

ایجاز حذف دارد، مسند الیه محذوف است تقدیر: هُم خِضَمُّون.

81- إذَا مَا المراضِیعُ الخِماصُ تَأَوَّهَت

مِنَ البَرْد إذْ مِثْلانِ سَعْدٌ و عَقْرَبُ

مفردات:

المراضِیعُ: ج مُرْضِعْ شیر دهنده.

الخِماص: ج خمیص، گرسنگان.

تَأوَّه: ناله سر داد، آه کشید.

سَعْدٌ: ستاره نیکبختی.

عقرب: ستاره بد فرجامی، ستاره نحوست.

مِثلان سَعْدٌ و عَقْرَبُ: دو ستاره سعد و نحس یکی گردند.

ترجمه­ی بیت:

آنگاه که روزگار سخت و دشوار گردد و مادران شیردهِ گرسنه از سرما ناله سردهند.

شرح بیت:

82- وحارَدتِ النُّکْدُ الجِلادُ و لَمْ یَکُنْ

لِعُقْبَةِ قِدْر المُسْتَعِیرینَ مُعْقِبُ

مفردات:

حارَدَت: کم شیر شد.

النُّکْدُ: جمع نَکْداء: شتر کره مرده ای که شیرش فراوان است.

الجلاد: ج جَلْدَة: سرسخت، مقاوم، شتر چابک و نیرومند.

العُقْبَة: مقداری غذا که عاریه گیرنده­ی ظرف به عاریه دهنده می دهد، غذایی که در دیگ عاریتی به هنگام عودت می­گذارند.

مُعقِب: پاداش نیک دهنده. أعْقَبَهُ: به او پاداش نیکو داد.

مستعیر: عاریت گیرنده، قرض گیرنده.

ترجمه­ی بیت:

و آن زمان که شتران پرشیرِ مقاوم (به سبب سختی روزگار) کم شیر شوند و عاریه گیرندگان از سپاسگزاری دریغ نمایند.

شرح بیت:

«ولَمْ یَکُنْ لِعُقْبَةِ قِدْر المُسْتَعِیرینَ مُعْقِبُ» کنایه ازعدم سپاسگذاری به سبب فقر و ناداری است.

83- و باتَ وَلِیدُ الحَیِّ طَیَّانَ ساغِباً

و کَاعِبُهم ذاتُ العِفاوَةِ أَسْغَبُ

مفردات:

وَلیدُ الحَیِّ: بچه­ی قبیله، طفل.

طَیّان: گرسنه.

باتَ یَبِیتُ بَیْتاً و بَیَاتاً و بَیْتُوتَةً و مَبیتاً و مَبَاتاً فی المکان: شب را در آن جای بسر برد، شب را به صبح آورد.

الکَاعِب: زنی که پستانش برآمده است، نارپستان.

العِفاوَة: نخیتین غذایی که از دیگ برداشته و برای فرد مورد علاقه می برند.

ذات العِفاوَة: دارای غذای مخصوص (مقوّی).

السّاغِب: گرسنه.

ترجمه­ی ­بیت­:

و آنگاه که کودک قبیله، شب را، گرسنه، به صبح آورَد و زن پستان برآمده­ی در ناز و نعمت پرورده، گرسنه تر باشد.

شرح بیت:

84- إذَا نَشَأَتْ مِنْهم بِأَرضٍ سَحابَةٌ

فَلَا النَّبْتُ مَحْظورٌ وَ لَا البَرْقُ خُلَّبُ

مفردات:

نَشَأَتْ: بوجود آمد، پدیدار گشت.

البرقُ الخُلَّبُ: برق بی باران، به کسی که وعده می دهد و وفا نمی نماید گفته می‌شود: إنّما أنْت کَبَرْقٍ خُلَّبٍ.

المَحْظور: ممنوع، محروم.

ترجمه­ی بیت:

آنگاه که ابری از (کَرَم) این خاندان بر سرزمینی پدیدار گردد نه گیاه محروم ماند و نه برق بدون باران بدرخشد.

شرح بیت:

85- إِذَا ادْلَمَّسَتْ ظَلْماءُأَمْرَیْنِ حِنْدِسٌ

فَبَدرٌ لَهُم فِیها مُضِیءٌ و کَوْکَبُ

مفردات:

إدْلَمَّسَ اللَّیْلُ: تاریکی شب شدید گشت.

ألْحِندس: تاریکی، شب بسیار تاریک.

ترجمه­ی بیت:

چون ابهام و تاریکی دو أمر بسیار شدید گردد ماه و ستاره روشنگر در آن أمر از آنِ ایشان است.

شرح بیت:

86- و إنْ هاجَ نَبْتُ العِلْم فی النّاسِ لَمْ تَزَلْ

لهم تَلْعَةٌ خَضْراءُ مِنْهُم مِذْنَبُ

مفردات:

هاجَ النَبْت: گیاه خشک و زرد گردید، قوله تعالی: «ثُمّ یَهیجُ فتراه مصفرّاً».⁽¹⁾

نَبْتُ العِلْم: جوانه علم، رشد علم، رویش علم.

اَلتَّلْعَة: جویبار، سیل رو، تپه سیل رو.

المِذْنَب: سیل روِ بینِ دو تپه، جویباری که بین دوتپه واقع شده و سیل از آن جاری است.

ترجمه­ی بیت:

و اگر جوانه های دانش در میان مردم خشک و زرد گردد جویبار سبز و خرّم و سیل روِ آن برای مردمان، همواره از آنِ اهل‌بیتاست.

شرح بیت:

دارای اسلوب قصر است از نوع تقدیم ما حَقُّه التَّأخیر: «لَهُم» خبر «لم تَزَل» بر اسم آن «تَلعۀٌ» مقدم شده است.

87- لَهُم رُتَبٌ فَضْلٌ عَلَی النّاس کُلِّهِم

فَضائلُ یَسْتَعلِی بِهَا المُتَرتِّبُ

مفردات:

الرُّتَب: ج رتبه: منزلت، مقام.

المُتَرتّب: فضیلت خواه، خواهانِ منزلت.

یَسْتَعْلِی: بالا می‌رود.

ترجمه­ی بیت:

برای آن ها منزلت ها و مقام هایی است که بر همه مردم برتری دارند و به سبب فضایل آن هاست که فضیلت خواهان (طی طریق می کنند) و بالا می روند.

شرح بیت:

ها در «بها» به «رُتَبٌ» باز می‌گردد.

88- مَسامِیحُ مِنهم قائلون و فاعِلُ

و سَبّاقُ غایاتٍ إلی الخَیْرِ مُسْهِبُ

مفردات:

مَسامیح: ج مِسْمَح: بسیار بخشنده، کریم.

سَبّاق: بسیار سبقت گیرنده.

غایات: ج غایة: نهایت، پایان، هدف.

المُسْهِب: سریع، پرسرعت، شتابان، أسْهَبَ الفَرَسُ: تاخت او شدت یافت و سبقت گرفت.

ترجمه­ی بیت:

بسیار بخشندگان و سخنوران از ایشان می‌باشند و عمل کننده و سبقت گیرنده‌ی شتابان به سوی نهایت ها و خیر و نیکی نیز از آن هاست.

شرح بیت:

89- أولاک نَبِیُّ اللهِ مِنْهُم و جَعْفَرٌ

و حَمْزَةُ لَیْثُ الفَیْلَقَیْنِ المُجَرَّبُ

مفردات:

الفَیْلق: لشکر، سپاه.

أللَّیْث: شیر.

المُجَرَّب: کارآزموده.

لَیْثُ الفَیْلَقَین: شیر دو لشکر.

ترجمه­ی بیت:

آن ها کسانی هستند که پیامبرخدا صلی الله علیه و آله از آن هاست، و جعفر وحمزه آن شیر کارآزموده‌ی دو لشکر از ایشان است.

شرح بیت:

3)«اولاک» به مسامیح در بیت 88 باز می‌گردد.

90- هُمُ ما هُمُ وِتْراً و شَفْعاً لِقَوْمِهِم

لِفُقْدانِهم ما یُعْذَرُ المُتَحَوِّبُ

مفردات:

المُتَحَوِّب: گریان، التَّحوب: گریه، ناله.

الوتر: منظور پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله اسلام است.

الشَّفع: مراد جعفر بن ابی طالب و حمزة بن عبد المطلب است که در بیت قبل از آن‌ها یاد نموده است.

ترجمه­ی بیت:

ایشان، ایشان چه هستند؟! در حالی که تاک و جفت قومشان می باشند و ناله سر دهنده در فقدان آن ها بی عذر و بهانه نیست.

شرح بیت:

91- قَتِیلُ التَّجُوبیّ الَّذی اسْتَوْأَرتْ بِهِ

یُساقُ بِهِ سَوقاً عنیفاً و یُجْنَبُ

مفردات:

قتیلُ التَّجُوبی: کشته شده به دست تجوبی، مراد علی بن أبی طالب علیه السلام است، قتیل به معنی مقتول است.

تَجُوب: قبیله ای از حمیر که ابن ملجم مرادی از آن قبیله است.

إسْتَوْأَرَتْ: منفور گشت، به وحشت افتاد، رمید.

یُجْنَبُ: دور کرده می شود، دور می گردد.

ترجمه­ی بیت:

آن کشته به تیغ ابن ملجم تجوبی از آنهاست که قبیله­ی تجوب از او منفور گشت در حالی که (خود او) با خشونت به سوی آتش سوق داده شده و از رحمت خدا دور می‌گردد.

شرح بیت:

92- مَحاسِنُ مِنْ دُنیا و دینٍ کَأَنَّما

بِهَا حَلَّقَتْ بِالْأَمْسِ عَنْقاءُ مُغْرِبُ

مفردات:

حَلَّقَ: در ارتفاع بلند پرواز کرد. حلَّق النجمُ إِذا ارتفع، و تَحْلِیقُ الطائرِ ارتفاعه فی طَیَرانه

المُغْرِب: رونده به شهرهای دوردست، از أغْرَبَ: به شهرهای دور رفت.

ترجمه­ی بیت:

تمام خوبی­های دنیا و دین از آنِ علی علیه السلام است (زمانی که خوبی­ها در جامعه آنچنان کم گردد که) گویی سیمرغ پرواز کننده به دوردست ها آن ها را قبلاً به سرزمین های دور برده است.

شرح بیت:

این بیت دارای ایجاز حذف است؛ «محاسن» مبتدا، خبرِ آن محذوف و تقدیر چنین است: «له محاسن من دنیا و دین»

93- لَنِعْمَ طبیبُ الدّاءِ مِنْ أمْرِ أَمَّةٍ

تَواکَلَها ذُوالطِّبِّ و المُتَطبِّبُ

مفردات:

تَواکَلَ الأمر: کار را به یکدیگر واگذار نمودند.

ذوالطّب: پزشک.

المُتَطَبِّب: کسی که بدنبال علم پزشکی است، شاگرد پزشک.

ترجمه­ی بیت:

چه نیکو پزشکی است برای رسیدگی به درد امّتی که پزشک و شاگردش آن را به یکدیگر واگذارند.

شرح بیت:

«لَنِعمَ» در شروح رافعی وخیاط به صورت «فَنِعمَ» ضبط شده است.⁽¹⁾

94- و نِعْمَ وَلِیُّ الأمرِ بَعْدَ وَلِیّهِ

و مُنْتَجَعُ التَّقْوی و نِعْمَ المُؤدِّبُ

مفردات:

المُنْتَجَع: سرچشمه، مصدر، چراگاه، در مثل آمده است: مَن أجدَبَ إنتَجَعَ: هر کسی به قحطی گرفتار آید دنبال چراگاه می‌گردد.

نَجَع القوم الکَلأ و انْتَجَعَ: مردم بدنبال چراگاه گشتند.

الامر: مراد از امر، ولایت و رهبری جامعه مسلمانان است.

المُؤدِّبُ: معلم.

ترجمه­ی بیت:

چه نیکو ولیّ أمری پس از [رسول خدا صلی الله علیه و آله ] و سرچشمه­ی تقوی و بهترین معلم است.

شرح بیت:

95- سَقَی جُرَعَ الموتِ ابنَ عُثمانَ بَعْدَما

تَعاوَرَهَا مِنهُ ولیدٌ و مَرْحَبُ

مفردات:

الجُرَع: جرعه ها، ج جرعة.

ابن عثمان: طلحة بن ابی طلحة بن عبد العزّی بن عثمان پرچمدار مشرکان درجنگ أحد بود.⁽¹⁾

ولید: وَلید بن عتبة بن ربیعة که حضرت علی علیه السلام او را در جنگ بدر به قتل رساند.⁽²⁾

مرحب: پهلوان یهودی که در جنگ خیبر به دست حضرت علی علیه السلام به قتل رسید.⁽³⁾

تعاوَرَ القَوْمُ الشَّیءَ: قوم به نوبت از آن چیز استفاده نمودند، دست بدست کردند، در اینجا مراد این است که نوبت به نوبت(جام مرگ) نوشیدند.

ترجمه­ی بیت:

جرعه های مرگ را به پسر عثمان نوشاند پس از آنکه ولید بن عتبه و مرحب یهودی نوبت به نوبت آن را از دست او نوشیدند.

شرح بیت:

96- و شَیْبَةَ قَدْ أَثْوی بِبَدْرٍ یَنوشُه

غُدافٌ مِنَ الشُّهْبِ القَشاعِمِ أَهْدَبُ

مفردات:

شیبة: شیبة بن ربیعة که علی علیه السلام و حمزه در جنگ بدر او را به قتل رساندند.⁽¹⁾

أثوی: اقامت گزید، باقی ماند.

یَنوشُه: فرا می‌گیرد او را، بر او دست می‌یابد، النَّوش: کسی را گرفتن و بر سر و ریش وی آویختن.

ناشَ یَنُوشُ: دست یافت، تناول کرد؛ «وَ قالُوا آمَنَّا بِهِ وَ أَنَّی لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَکانٍ بَعیدٍ».⁽²⁾

غُداف: کرکس سیاه، نوعی کلاغ سیاه.

الشُهْب: ج الأشهب: هر چیزی که رنگش سیاه و سفید باشد، خاکستری رنگ.

القَشاعِم: ج القَشْعم: بزرگ.

الأهدب: دارای پَرِ پُرپشت، دارای پربلند.

ترجمه­ی بیت:

و (جرعه­ی مرگ را) به شیبه نوشاند که جنازه اش در بدر باقی ماند و کرکس های خاکستری و درشت اندام با پرهای پرپشت و بلند او را فرا می‌گیرند.

شرح بیت:

«شَیبة» معطوف بر «ابن عثمان» از بیت 95 می‌باشد.

97- لَهُ عُوَّدٌ لارَأفَةً یَکْتَنِفنَهُ

وَ لاشَفَقاً مِنْها خَوامِعُ تَعْتُبُ

مفردات:

عُوَّد: ج عائد: ملاقات کننده، عیادت کننده.

الخَوامِعُ: ج خامع: کفتار.

خَمَعَ: لنگید، از این جهت به کفتارها خوامع می گویند که به هنگام راه رفتن گویی می لنگند.

تَعْتُبُ: بر سه پای راه می‌روند، خمیده می‌روند مانند آنکه لَنگ باشند.

عَتَبَ –ِ عتباً: ستور بر سه پای راه رفت.

ترجمه­ی بیت:

او (شیبه) عیادت کنندگانی دارد که وی را از روی مهربانی و دلسوزی در بر نمی‌گیرند برخی از آن ها کفتارهایی هستند که بر سه پا راه می‌روند.

شرح بیت:

98- لَهُ سُتْرَتا بَسْطٍ فَکَفٌّ بِهذهِ

یَکُفُّ و بالأخْری العَوالی تُخَضَّبُ

مفردات:

له: «ه» در آن به قتیل در بیت 91 باز می‌گردد که مراد از آن علی بن ابی طالب علیه السلام است.

السُّترة: سپر، سُترَتا در اصل «سترتان» می‌باشد که نون آن به سبب اضافه حذف شده است.

العوالی: نیزه، ج عالیه.

کَفَّ یکفّ: مانع شد، بازداشت.

تُخَضَّبُ: خضاب می گردد، آغشته (به خون) می شود.

بسط: فعل به معنای فعیل است: پهن، گسترده.

ترجمه­ی بیت:

او دو سپر پهن دارد که با دستی یکی از آن ها را گرفته و دشمن را باز می‌دارد و با دست دیگرش نیزه ها به خون آغشته می شوند.

شرح بیت:

99- و فی حَسَنٍ کانَتْ مَصادِقُ لِاسْمِهِ

رِئابٌ لِصَدْعَیْهِ المُهَیمِنُ یَرْأَبُ

مفردات:

رِئاب: اصلاح و آشتی دادن.

حسن: مراد حسن بن علی بن ابی طالب است.

رَأَبَ -َ الصَّدع و الاناء: شکاف یا ظرف را پیوند زد، اصلاح نمود.

الصدع: فرقه و گروه از هر چیزی.

مهیمن: ایمن کننده از خوف، آنکه ایمن کند دیگری را از ترس و بیم، «السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ».⁽¹⁾

مصادق: ج مصداق: گواه، راستی، شاهد، گواهی.

ترجمه­ی بیت:

و در حسن علیه السلام مصادیق واقعی برای نامش و آشتی برای دو گروه از امت اسلام بود، (آری) ایمن کننده از خوف اصلاح می‌کند و آشتی می‌دهد.

شرح بیت:

100- و حَزمٌ و جُودٌ فی عفافٍ و نائلٍ

إلی مَنْصِبٍ ما مِثْلَه کانَ مَنْصِبُ

مفردات:

نائل: دست یابنده، نائل شده، از ناَل یَنالُ نَیلاً و نائلاً: رسید، نائل شد، دست یافت.

مَنْصِب: رتبه و عهدی که از جانب پادشاه به کسی مرحمت می‌گردد.

حزمٌ: هشیاری، دور اندیشی، فردوسی سراید:

زپایت که افکند و جایت که جست کجا آن همه حزم و رای درست⁽²⁾

ترجمه­ی بیت:

او دوراندیش و بخشنده­ا­ی

پاکدامن است و به مرتبه­ای رسیده که همپای او نیست.

شرح بیت:

مقام به امام حسن علیه السلام رسید بنابر این در آن موقعیت هیچ کس جز امام حسن علیه السلام مقام ولایت امر را دارا نبوده است.

101- وَ مِنْ أکْبَرِ الأحداثِ کانَتْ مُصیبَةً

عَلَیْنا قتیلُ الأَدعیاءِ المُلَحَّبُ

مفردات:

الادعیاء: ج الدَّعی: پسرخوانده، کسی که نسبش مشکوک است، زنا زاده، در اینجا مراد عبیدالله بن زیاد است که فرزند زیاد بن ابیه است.⁽¹⁾

قتیل: کشته شد، در اینجا منظور امام حسین علیه السلام است.

المُلَحَّب: قطعه قطعه شده، پاره پاره شده با شمشیرها، لَحَّبَ الشَّیءَ: آنچیز را قطعه قطعه کرد.

ترجمه­ی بیت:

و از بزرگترین حوادث که مصیبتی بزرگ بر ما بود (شهادت) آن شهید پاره پاره بدست زنازادگان است.

شرح بیت:

«مصیبةً» خبر مقدم «کان»، و اسم آن «قتیلٌ» می­باشد، «کانت» به سبب تأنیث «مصیبة» مؤنث آمده است. (شاید بتوان این تأنیث را به سبب مجاورت دانست) در شروح رافعی و خیاط «مصیبةٌ» به رفع آمده است. در این صورت «مُصِیبَةٌ» اسم کانت، «علینا» خبر آن و «قتیلٌ» مبتدای موخر و «مِن اکبرِ الاحداثِ» خبر مقدم «قتیلٌ» می‌باشد.

102- قتیلٌ بِجَنْبِ الطَّفِّ مِنْ آلِ هاشمٍ

فیالک لحماً لَیْسَ عَنْه مُذَبِّبُ

مفردات:

لحماً: در اینجا منظور بدن پاره پاره امام حسین علیه السلام است.

ذَبَّ عنه و ذَبَّبَ: از او دفاع کرد، مُذَبِّبٌ: مدافع اسم فاعل از ذَبَّ در باب تفعیل است.

بجنب الطف: مراد کنار سرزمین طف (کربلا) است که به فرات منتهی می شود.⁽¹⁾

المُذَبِّب: مدافع.

ترجمه­ی بیت:

کشته ای از خاندان هاشم برکناره سرزمین طفّ، شگفتا از آن بدن پاره پاره که هیچ مدافعی برای آن نیست.

شرح بیت:

قتیلٌ بدل از قتیلُ در بیت 101 می‌باشد.

103- و مُنْعَفِر الخَدَّیْنِ مِنْ آل هاشم

أَلا حَبَّذَا ذاکَ الجبینُ المترَّبُ

مفردات:

المُنعفر: آلوده به خاک، خاک آلود.

ترجمه­ی بیت:

و آن گونه های آلوده به خاک از آل هاشم، هان چه نیکو پیشانی آلوده بخاکی است.

شرح بیت:

بین مُنعَفِر و مترَبُ و خَدَّینِ و جُبَین مراعات نظیر وجود دارد.

104- قتیلٌ کَأَنَّ الوُلَّهَ النُّکْدَ حَوْلَهُ

یَطُفْنَ بِهِ شُمَّ العَرانینِ رَبْرَبُ

مفردات:

الوُلَّه: ج والِه: حیران، محزون، سرگردان، سرگشته.

النُّکْد: ج نَکُود: فرزند از دست داده.

طافَ یَطُوفُ طَوْفاً و طَوَافاً و طَوَفَاناً [طوف] بالمکان و حولَهُ: به دور آن مکان طواف کرد.

شمّ العرانین: برجسته بینی ها، کریمان، بزرگان، نیک صورتان،شُمّ جمع اَشَمّ و عرانین جمع عِرنِین است.

الرَّبرب: گله­ی گاوهای وحشی، گله­ی آهوان.

ترجمه­ی بیت:

شهیدی که سرگشتگان فرزند از دست داده درحالی که بزرگوارانه برگِرد او (به رسم عزا) می‌گردند، گویا گله­ی آهوانند.

شرح بیت:

«رَبرَبُ» خبر «کَأنَّ» می‌باشد، «حوله» ظرف مکان و متعلق به یَطُفنَ و «شُمَّ العرانین» حال است.

105- وَ لَنْ أَعْزِلَ

العَبّاسَ صِنوَ نَبِیِّنا

و صِنْوانُه مِمَّنْ أَعُدُّ و أَنْدُبُ

106- وَ لا ابْنَیْهِ

عَبْدِاللهِ و الفَضْلِ إنَّنِی

جَنِیبٌ بِحُبِّ الهاشِمِیین مُصْحِبُ

107- وَلاصاحِبَ الخَیْفِ الطَّریدَ

مُحمدّاً

و لَوْ أَکْثرَ الإیعادُ لی و التَّرهُّبُ

مفردات:

الصِّنو: همزاد، برادر پدری و مادری، پسر، عمو؛ صنو: در حقیقت تنه­ی درخت را گویند که با تنه­ی دیگر از یک بیخ باشد.

عباس: مراد عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر صلی الله علیه و آله است.

أَعُدُّ: برمی شمارم.

أَنْدُبُ: یاد می کنم، ذکر می نمایم، گریه می کنم، مویه می کنم.

الجنیب: نزدیک، مطیع، فرمانبردار.

المُصْحِب: همراه، مصاحب.

صاحِبَ الخیف: مراد محمد بن حنفیة فرزند علی بن ابی­طالب علیه السلام است که به هنگام بیعت خواستن عبدالله بن زبیر از وی به خیف منی رفت.کیسانیه، فرقه ای از شیعه، وی را امام دانند و گویند او تا گاه ظهور در شعب رضوی پنهان است و مختار نیز مردمان را به سوی او می خواند.⁽¹⁾

الطَّرید: رانده شد، مطرود.

الإیعاد: تهدید، أوعَدَهُ: او را تهدید کرد.

التَّرَهُّب: تخویف، ترساندن.

ترجمه­ی بیت:

105- و هرگز از یاد عباس، عموی پیامبرمان کناره نمی‌گیرم ­و عموهای او از جمله کسانی هستند که بر می‌شمارم و به یاد آنها مویه می‌کنم.