وحدت یا توحید؟! نگرشی بر نظریه استاد حسن زاده آملی

مقدمه

تفسیر هستی چیست، و رابطه خداوند با خلق چگونه است؟!

آیا عالم آفریده خداوند است؟! یا اینکه خود خداوند به صورت زمین و آسمان و انسان و جن و فرشته و سنگ و چوب و... پیوسته در رقص و نمود و تجلی و ظهور است؟!

در این باره دیدگاه‏های گوناگونی وجود دارد:

دیدگاه دهریان: جهان هستی، حقیقتی ازلی و ابدی است که پیوسته به صورت‏های مختلف درمی‏آید و خالق و آفریننده‏ای در کار نیست.

دیدگاه فیلسوفان: عالم، صادر (پدید آمده) از ذات خداوند است.

دیدگاه اهل عرفان (وحدت وجودیان): جهان هستی، همان حقیقت وجود خداوند است که هر لحظه به صورتی درمی‏آید و خالق و مخلوقی در کار نیست.⁽¹⁾

عقیده اهل برهان و ادیان: جهان هستی، مخلوق و آفریده خداوند متعال است، و اشیا نه پدید آمده از ذات خداوندند، و نه جلوه یا صورت یا اجزای وجود او.⁽²⁾

1) . با توجه به تناقضات شدیدی که در فرآورده‏های مکاتب فلسفی و عرفانی ما وجود دارد ارائه عقیده آنان به طور خلاصه و منسجم ناممکن است. گرچه این اختلافات تنها در ظاهر و گونه‏های تبیین عقاید آنان خلاصه می‏شود و گرنه اصول و مبانی و نتایج افکار آنان یک چیز بیش‏تر نیست. رجوع کنید به فصل "تفسیرات گوناگون وحدت وجود"؛ نیز به اسفار 1 / 128 129.

2) . بر خلاف آنچه مشهور است و اکثریت گمان می‏کنند که مکتب فلسفه، مکتب عقل و برهان است، حقیقت این است که بهترین براهین در مدرسه علوم آسمانی یافت می‏شود و اندیشه‏های بشری و فلسفی و عرفانی بر اساس تخیّلات و اوهام دور از واقع بنا نهاده شده است. این مطلب را تا حدودی در این نوشته نشان خواهیم داد وبیان مفصّل آن را به محل مناسب آن وا می‏نهیم.

پیروان نظریه وحدت وجود، برآنند که بین خالق و خلق هیچ‏گونه جدایی و غیریت و دوگانگیِ حقیقی وجود نداشته، و وجود آن دو عینا یکی است. با توجه به انتشار و توسعه روزافزون عقیده مزبور، این نوشته کوتاه به ارزیابی و ابطال اعتقاد ایشان، و اثبات و توضیح معنای تباین و جدایی ذاتی خالق و مخلوق می‏پردازد. از آنجا که سخنان وحدت وجودیان در همه جا اصل و اساس واحدی دارد این نوشته کوتاه و مختصر نوشته شد، طالبان تفصیل می‏توانند به سایر نقدهای مؤلف بر آرای ایشان رجوع نمایند.

قم، حسن میلانی

Milani_Qom@yahoo.com

فصل اول: اشیا آفریده خداوندند، یا اجزای وجودی او؟!

اشاره

پیش از آنکه گفته‏های وحدت وجودیان را مورد نقد و بررسیِ مفصل قرار دهیم، به فشرده عقیده آنان و پاسخ اجمالی آن اشاره می‏کنیم:⁽¹⁾

از عرفان" مباحث: ارکان شناخت صحیح آفریدگار و آفریدگان؛ آفرینش و خلقت، نه تطوّر و صدور؛ تباین ملاک خالقیت؛ اشتباه معرفت بشری در شناخت معنای توحید؛ اوهام پیرامون معنای وحدت خداوند؛ نقد برهان فلسفی اثبات واجب الوجود؛ شناخت مخلوقات، تنها راه شناخت خداوند؛ افسانه وجود مجرّدات و...

لازم به ذکر است که عقیده وحدت وجود یک تهاجم فرهنگی دیرینه و کهنسال است که از جانب مخالفان خاندان نبوت علیهم‏السلام و برای مقابله با فرهنگ توحیدی ایشان پای آن به درون اسلام باز شده است. ما در این نوشته تنها به بررسی جنبه‏های عقلی و برهانی و دینی مسأله پرداخته‏ایم. برای اطلاع از تاریخ حیات این نظریه در هند و آسیای شرقی و بین‏النهرین و یونان، در جهان قبل از اسلام تا زمان معاصر به تحقیقات محققین در خصوص آن مراجعه شود.

1) . برای یافتن مبانی پاسخ‏هایی که در این نوشته آمده است رجوع شود به کتاب "فراتر

در کتاب "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" به منظور تبیین دیدگاه‏های وحدت وجودیان و دفاع از آن چنین آمده است:

تعیّن بر دو قسم است:

تعیّن تقابلی، مانند: تعیّن وجود انسانی در مقابل انسان دیگر

تعیّن احاطی، مانند: احاطه و فراگیری کل نسبت به جزء

کتاب مزبور بر اساس این تقسیم، نسبتِ وجود خدا و خلق را از قسم دوم دانسته و مدعی است: همان‏طور که وجود اجزای یک چیز، خارج از کل آن‏ها نمی‏باشد، تمامی اشیای جهان هستی نیز وجودی خارج از وجود خداوند نداشته، و یکتایی خداوند چیزی جز یکتایی مجموعه اشیا نیست.

نادرستی این تقسیم کاملا روشن است زیرا:

الف) چنانچه ما موجوداتِ مختلف را به طور مستقل مورد توجه قرار دهیم، وجود هر یک از آن‏ها جدا از دیگری بوده، و در مقابل آن خواهد بود. ولی هرگاه چند فرد از همان موجودات را به عنوان مجموعه واحدی فرض کنیم، وجودِ هر یک از آن‏ها جزئی از کل آن‏ها بوده، و هیچ جزئی دارای وجود خارج از کل آن‏ها نخواهد بود. بنابراین، تقسیم مذکور صرفا بر اساس امری اعتباری بوده، و دارای ملاک واقعی نمی‏باشد،⁽¹⁾بلکه به نحوه نگاه ما به آن‏ها از حیث جزئی از کل یک مجموعه بودن یا جدا جدا بودن بستگی دارد.

ب) در این تقسیم، به طور کلی از وجود ذاتی که فراتر از داشتن جزء و کل و مقدارو عدد می‏باشد (خالق متعال)، غفلت شده است. چه اینکه این تقسیم، مخصوصِ وجود مخلوقات، و اشیای متجزی و قابل زیاده و نقصان، و دارای

1) . وحدت بر دو قسم است: الف) وحدت حقیقی، ب) وحدت اعتباری. واحد حقیقی آن است که اصلا جزء و کل ندارد، ولی واحد اعتباری به هر موجودی گفته می‏شود که ذات آن دارای اجزای مختلف است، و ما می‏توانیم مجموعه اجزای آن را واحد فرض کنیم. تصوّر وحدت حقیقی در مورد وجود مخلوقات محال است، چنانکه واحد حقیقی هم جز ذات اقدس خداوند متعال مصداقی ندارد.

جزء و کل می‏باشد، در حالی که ذات خداوند متعال اصلا دارای اجزا نبوده، و فراتر از آن است که به ویژگی‏ها و صفات و خصوصیاتِ مخلوقات خود که دارای اجزاء و قابل زیاده و نقصان می‏باشند وصف گردد. تقسیم صحیح این است که گفته شود:

موجود، بر دو قسم است:

موجود عددی و مخلوق و حادث، که دارای اجزای مختلف و متعدد می‏باشد.

موجودِ فراتر از داشتنِ جزء و کل و مقدار و عدد.

قسم اول را می‏توان به دو قسم دیگر تقسیم کرد، زیرا افرادِ آن گاهی این‏گونه با هم سنجیده می‏شوند که هر یک از آن‏ها وجودی متمایز و جدا و خارج از دیگری داشته باشند، مانند: وجود یک نفر انسان در مقابل فرد دیگر، و نیز مانند: وجود هر یک از اعضای بدن انسان در مقابل عضو دیگر؛ و دیگرگاه مجموعه‏ای از آن افراد با همدیگر مورد توجّه قرار می‏گیرند به گونه‏ای که هر یک از آن‏ها در عین اینکه وجودی جدا از دیگری دارد جزئی از کل آن مجموعه محسوب می‏گردد مانند: وجود یک نفر از افراد انسان در مقابل کل آن‏ها، و نیز مانند: وجود هر یک از اعضای انسان نسبت به کل بدنِ او.

اما در مورد قسم دوم که همان ذات اقدس خداوند است تمامی این تصورات نادرست است، زیرا او جل و علا موجودی است فراتر از داشتنِ زمان و مکان و شکل و صورت و مقدار و اجزا. وجودِ او تبارک و تعالی با وجود سایر اشیا که مخلوقاتِ اویند تباین ذاتی داشته، و تصور معنای جزء و کل و احاطه وجودی و داخل یا خارج بودن اشیا از ذات او از اساس باطل و نادرست است. درون بودن یا بیرون بودن از ویژگی‏های (ملکه و عدم) موجودی است که مخلوق و عددی و دارای اجزا و شکل و صورت باشد، و

توصیف ذات خداوند متعال به احاطه وجودی و جزء و کل و درون و برون داشتن صحیح نیست.⁽¹⁾

تقسیم بندی کامل و درست: الف: موجود دارای مقدار و اجزا مخلوق. ب: موجود بدون جزء و کلّ و مقدار و عدد و زمان و مکان (خالق).

بر این اساس روشن می‏شود تقسیمی که در کتاب مورد اشاره بیان شده است، اولا تقسیمی اعتباری و بدون ملاک واقعی بوده، به نحوه نگاه و ملاحظه ما نسبت به اشیا بستگی دارد. ثانیا تصور آن تنها در مورد قسم اول از دو قسمی که توضیح دادیم (یعنی تنها در مورد موجود حادث و دارای جزء) ممکن است، در حالی که غیریتِ وجود خدا و خلق، از جهت تباین و تفاوت ذاتیِ آن‏ها، و به این‏گونه است که مخلوق، حقیقتی قابل وجود و عدم، حادث، پذیرای زیاده و نقصان، دارای اجزا و ابعاض است؛ ولی خداوند متعال فراتر از این است که جزء و کل، مقدار، زمان، مکان، شدت و ضعف،⁽²⁾کوچکی و بزرگی و... داشته باشد.

امام جواد علیه‏السلام می‏فرمایند:

إن ما سوی الواحد متجزئ، واللّه‏ واحد أحد لا متجزئ ولا متوهم بالقلة والکثرة، وکل متجزئ أو متوهم بالقلة والکثرة، فهو مخلوق دال علی خالق له.⁽³⁾

1) . تقسیم بندی ناقص و نادرست: الف: موجوداتی که افراد آن در مقابل یکدیگرند، مانند انسانی در مقابل انسان دیگر. ب: موجوداتی که برخی در احاطه برخی دیگرند مانند وجود جزء در مقابل کل.

2) . با مراجعه به متون فلسفی و عرفانی کاملا روشن می‏شود که اعتقاد اهل فلسفه و عرفان به تفاوت داشتن افراد وجود از جهت شدّت و ضعف، هیچ تصویری جز تفاوت آن‏ها از جهت کوچکی و بزرگی‏شان نداشته، و اعتقاد به تشکیک وجود ثبوتا و اثباتا نادرست است.

3) . التوحید، 193؛ کافی، 1 / 116؛ بحارالانوار، 4 / 153.

همانا غیر از خداوند یکتا، همه چیز دارای اجزا است؛ و خداوندِ بی‏مانند نه دارای اجزا است، و نه قابل تصور به پذیرش کمی و زیادی می‏باشد. هر چیزی که دارای اجزا بوده، یا قابل تصور به پذیرش کمی و زیادی باشد مخلوق است، و دلالت بر این می‏کند که نیازمند به خالق است.

اینک به توجه به اهمیت مسأله توحید، مطلب مذکور را به طور مفصل از کتاب نام‏برده نقل کرده، و پس از آوردنِ نصوصی دیگر از اهل عرفان درباره وحدتِ وجود، به پاسخ آن اشاره می‏کنیم.

وحدت یا توحید؟!

در کتاب "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" تحت عنوان "تعیّن اطلاقی و احاطی واجب به بیان کمل اهل توحید" آمده است:

اکنون شایسته است که تعیین موعود را بر مبنای رصین و قویم وحدت شخصیه وجود به بیان کمّل اهل توحید عنوان و تقریر کنیم، تا وحدت از دیدگاه عارف با حفظ کثرت مبیّن شود، و در عین حال که "غیرتش، غیر در جهان نگذاشت"⁽¹⁾

غیرتش غیر در جهان نگذاشتلاجرم عین جمله اشیا شد

مثنوی گلشن راز

تمیّز او از غیر معلوم گردد.

تعیّن بر دو وجه متصور است یا بر سبیل تقابل، و یا بر سبیل احاطه که از آن تعبیر به احاطه شمولی نیز می‏کنند، و امرِ امتیاز از این دو وجه بدر نیست. زیرا که شی‏ء از مغایر خود ممتاز است به اینکه صفتی خاص در این شی‏ء است و صفتی دیگر مقابل آن صفت در شی‏ء مغایر آن، چون تمایز مقابلات از یکدیگر که در این تمایز، ممتازان تعدد واقعی

1) . این شعر از شبستری است که می‏گوید:

خارجی از یکدیگر دارند، چون تمایز زید از عمرو، و بقر از غنم، و حجر از شجر، و نحو آن‏ها، این وجه تمایز و تعیّن بر سبیل تقابل است.

وجه دوم که بر سبیل احاطه است چنان است که صفتی برای این متمیّز ثابت است و برای متمیّز دیگر ثابت نیست، چون تمیّز کل از آن حیث که کل است نسبت به اجزایش، و تمیّز عام از آن حیث که عام است نسبت به جزئیاتش.

امارات تمیّز در قسم اول که تمیّز تقابل بود ناچار خارج از متعیّن است، زیرا که بدیهی است آن امارات نسبت‏هایی است که از امور متقابله پدید آمده است. اما در قسم دوم ممکن نیست که امارات تمیّز، امر زائد بر متعیّن باشد، چه اینکه بدیهی است به عدم آن امر که فرض زائد بودنش شد حقیقت متعیّن منتفی می‏گردد، و به وجود او حقیقت متعیّن متحقّق می‏گردد. زیرا که حقیقت کل همانا که کلیت او به اعتبار احاطه او به اجزایش تحقق می‏یابد، و به این احاطه از اجزایش امتیاز پیدا می‏کند. و همچنین عموم عام، عموم او به اعتبار احاطه او به خصوصیات و جزئیات و جامع بودنش مر آن خصوصیات را است، و به این احاطه از خواص خود امتیاز می‏یابد، و شک نیست که هیئت مجموعیه و صور احاطیه‏ای که اشیاء راست برای آن‏ها حقیقتی ورای این خصوصیات و احدیت جمع آن‏ها نیست.

حال گوییم که تعیّن واجب تعالی از قبیل قسم دوم است زیرا که در مقابل او چیزی نیست، و او در مقابل چیزی نیست تا تمیّز تقابلی داشته باشد... خلاصه مطلب این که تمایز و تعیّن دو چیز و جدای از یکدیگر، به بودن صفاتی و خصوصیاتی در این یکی است که مقابل آن صفات در آن دیگر هم ثابت است که هر یک از این دو واجد صفاتی خاص است و به آن صفات از یکدیگر متمایزند، در این دو صورت آن دو تمایز تقابلی دارند. و ظاهر است که امارات تمیّز در این قسم خارج از متعیّن است زیرا که آن‏ها نسبت‏هایی‏اند که از امور متقابله پدید می‏آیند، به مثل چون امارت تشخّص زید از عمرو، که هر یک به صفاتی که دارا است متمیّز از دیگری است. اما تعیّن و تمیّز متمیّز محیط و شامل به مادونش، چون تمیّز کل از آن حیث است که کل است، به صفتی است که برای کل است، و از اسماء مستأثره اوست، و خارج و زائد از او نیست، بلکه به وجود او متحقق و به عدم او منتفی است. و چون هیچ جزء مفروض کل بدان حیث که کل است منحاز از کل نیست زیرا که کل نسبت به مادونش احدیت جمع دارد، لاجرم تمایز بین دو شی‏ء نیست، بلکه یک حقیقت متعیّن به تعیّن شمولی است، و نسبت حقیقة‏الحقایق با ماسوای مفروض چنین است.

و این معنی از سوره مبارکه توحید به خوبی مستفاد است که چنان نفی را سریان دارد که نام و نشانی برای ماسوی نگذاشت تا سخن از دو وجود به میان آید، و اعتناء و اعتباری به تمایز تقابلی داده شود، خواه دو وجود صنفی که از هر یک از «لَمْ یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ» مستفاد است و خواه دو وجود نوعی که از «وَلَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ».⁽¹⁾

و در رساله "إنه الحق" آمده است:

تمثیلی که به عنوان تقریب در تشکیک اهل تحقیق می‏توان گفت آب دریا و شکن‏های اوست که شکن‏ها مظاهر آبند و جز آب نیستند، و تفاوت در عظم و صغر امواج است نه در اصل ماء.⁽²⁾

رساله مذکور می‏نویسد:

هر یک از ممکنات، مظهر یک اسم از اسمای حقند، هر چند گفتن و شنیدن این سخن دشوار است ولی حقیقت این است که شیطان هم مظهر اسم "یا مضلّ" است.⁽³⁾

بلکه رساله "نور علی نور، در ذکر و ذاکر و مذکور" براساس عقیده وحدت وجود شیطان را به شکر رازقش اندر سجود!! و همه حسن و همه عشق و همه شور و همه وجد و همه مجد و همه نور و همه علم و همه شوق و همه نطق و همه ذکر و همه ذوق دانسته، می‏نویسد:

1) . "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم"، حسن‏زاده، حسن 64 66، 1379.

2) . "یازده رساله فارسی" حسن زاده، حسن رساله "انه الحق"، 277.

3) . "یازده رساله فارسی"، حسن زاده، حسن 288، به نقل از رساله شعرانی.

بقای موجودات به هویت الهیه است که در همه ساری است... لذا هر جا که این هویت است، عین حیات و علم و شعور و دیگر اسماء جمالی و جلالی است... پس این هویت ساریه که به نام وجود مساوق حق است، عین ذکر است و خود ذاکر و مذکور است...

چو یک نور است در عالی و دانیغذای جمله را این نور دانی

بر این خوان کرم از دشمن و دوستهمه مرزوق رزق رحمت اوست

ازین سفره چه شیطان و چه آدمبه اذن حق غذا گیرند با هم

چو رزق هر یکی نور وجود استبه شکر رازقش اندر سجود است

همه حسن و همه عشق و همه شورهمه وجد و همه مجد و همه نور

همه حی و همه علم و همه شوقهمه نطق و همه ذکر و همه ذوق

و چون به سرایت ذکر در جمیع عبد آگاهی یافتی بر آن باش که یکپارچه ذکر باشی، و به ذکرت ذاکر که خودت ذکر و ذاکر و مذکور خودی⁽¹⁾کجا است که خالی از نور وجود است؟ و کدام موطن است که در حیطؤ این سلطان نباشد؟ و با نور وجود حقی که غیر متناهی است، و به تعبیر دیگر وحدت شخصیؤ حقؤ حقیقیؤ این وجود است، و به عبارت دیگر بسیط الحقیقة کل الاشیاء، و به بیان مبین خود او که "الصمد" است کدام ذره‏ای را با او بینونت شیء از شی‏ء یعنی بینونت عزلی است.⁽²⁾

در "الهی نامه" آمده است:

1) . در این نوشته توجه خود را بیشتر به آنچه از کتاب "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم"نقل کردیم معطوف داشته‏ایم، و نقد سایر شواهدی را که درباره وحدت وجود نقل کردیم به محلی مناسب‏تر واگذار می‏کنیم.

2) . "نور علی نور، در ذکر و ذاکر و مذکور" حسن‏زاده، حسن 48.

صمد تویی که جز تو پری نیست، و تو همه‏ای که صمدی.⁽¹⁾

رساله "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" از ابن‏عربی نقل می‏کند:

إن الحق المنزه هو الخلق المشبه.⁽²⁾

همانا خداوندِ منزه، همان خلق تشبیه شده و دارای همانند است.

نیز اهل عرفان می‏گویند:

واجب الوجود کل الاشیاء لا یخرج عنه شیء من الاشیاء.⁽³⁾

واجب الوجود همه چیزهاست، هیچ چیز از او بیرون نیست.

و می‏گویند:

هو وجود الاشیاء کلها.⁽⁴⁾

خداوند، وجود و هستی همه چیزها می‏باشد.

و می‏گویند:

1) . "الهی نامه" حسن زاده، حسن 49.

2) . "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" حسن زاده، حسن 76.

3) . "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" حسن زاده، حسن 2 / 368.

4) . شرح اصول کافی ملاصدرا شرح حدیثِ اول از باب اول.

سبحان من أظهر الاشیاء وهو عینها.⁽¹⁾

منزه آنکه اشیا را ظاهر کرد، و خود عین آن‏ها است.

و می‏گویند:

من عرف نفسه بهذه المعرفة فقد عرف ربه، فإنه علی صورة خلقه، بل هو عین هویته وحقیقته⁽²⁾.

و می‏گویند:

... هر کس خود را این گونه بشناسد پروردگار خود را شناخته است، زیرا او به صور ت خلق خود می‏باشد، بلکه عین هویت و حقیقت خلق خود است.

و می‏گویند:

إنها [الذات الالهیة] هی الظاهرة بصورة الحمار والحیوان.⁽³⁾

تحقیقا آن [ذات الهی] به صورت خر و حیوان ظاهر است.

و می‏گویند:

1) . "فتوحات" ابن‏عربی 2 / 459.

2) . "فصوص الحکم" ابن‏عربی فص شعیبی: 286.

3) . شرح قیصری بر فصوص الحکم، 252.

غیر متناهی که صمد حق است به حیث که لا یخلو منه شی‏ء ولا یشذّ منه مثقال عشر عشر أعشار ذرة...⁽¹⁾

خلاصه مدعای وحدت وجودیان این است که: وجود "خالق و مخلوق"، مانند وجود دو شخص انسان نیست که از هم جدا باشند، و هر یک از آن دو خصوصیات فردِ دیگر را نداشته باشد؛ بلکه تفاوت وجود آفریدگار و معبود عالمیان با مخلوقات و آفریده‏های او مانند تفاوت "اجزای یک شی‏ء با کل" آن مانند نسبت بین کل دریا با تک تک امواج آن است. بنابر این حقیقت وجود خالق تبارک و تعالی چیزی جز وجودِ مجموع اشیا و خصوصیات آن‏ها نیست.

نمونه‏هایی دیگر از سخنان وحدت وجودیان

وحدت وجودیان می‏گویند:

الوجود والموجود منحصرة فی حقیقة واحدة شخصیة، لا شریک له فی الموجودیة الحقیقیة ولا ثانی له فی العین، ولیس فی دار الوجود غیره دیّار... فالعالم متوهّم ما له وجود حقیقیّ.⁽²⁾

"وجود و موجود"، منحصر به حقیقتِ شخصیِ واحدی است که در موجودیت حقیقی اصلا شریکی ندارد. و در خارج، فردِ دومی برای آن در کار نیست، و در صفحه وجود غیر از او احدی وجود ندارد... بنابراین "عالم"، خیال است و وجود واقعی ندارد.

و می‏گویند:

1) . "انه الحق" حسن زاده، حسن 46.

2) . "اسفار" ملا صدرا 2 / 292.

رجعت العلیة والافاضة إلی تطور المبدأ الاول بأطواره.⁽¹⁾

معنای "علت بودن" و افاضه خداوند به این باز می‏گردد که خودِ او به صورت‏های مختلف و گوناگون درمی‏آید.

و می‏گویند:

إن العارف من یری الحق فی کل شیء بل یراه عین کل شیء.⁽²⁾

عارف کسی است که حق را در همه چیز ببیند؛ بلکه عارف او را عین هر چیز می‏بیند.

و می‏گویند:

الحق هو المشهود، والخلق موهوم.⁽³⁾

آن چه دیده می‏شود همان حق است، و خلق وهم و خیال می‏باشد.

و می‏گویند:

(فاذا شهدْناه شهدْنا نفوسَنا) لان ذواتنا عین ذاته، لا مغایرة بینهما إلا بالتعیّن والاطلاق... و(إذا شهدَنا) أی الحق (شهِدَ نفسَه) أی ذاته التی تعیّنت وظهرت فی صورتنا.⁽⁴⁾

هنگامی که ما خداوند را شهود می‏کنیم خودمان را شهود کرده‏ایم، زیرا ذات ما عین ذات اوست، هیچ مغایرتی بین آن دو وجود ندارد جز اینکه ما متعیّنیم و او مطلق...؛ و

1) . "مشاعر" ملاصدرا 83.

2) . "فصوص الحکم" ابن‏عربی 192، الزهرا، چاپ اول، سال 1366.

3) . شرح فصوص الحکم، 244.

4) . شرح فصوص الحکم، 389.

هنگامی که او ما را شهود می‏کند، ذات خودش را که تعیّن یافته و به صورت ما درآمده و ظهور کرده است مشاهده می‏کند.

و می‏گویند:

والعارف المکمّل من رأی کل معبود مجلی للحق یعبد فیه، ولذلک سمّوه کلهم إلها مع اسمه الخاص بحجر أو شجر أو حیوان أو إنسان أو کوکب أو ملک.⁽¹⁾

عارف کامل آن است که هر معبودی را نموداری بداند که حق در آن پرستیده می‏شود، و به همین جهت است که همه ایشان آن را "اله" نامیده‏اند، گرچه نام آن یا سنگ است و یا درخت، و یا حیوان است و یا انسان، و یا ستاره است و یا فرشته.

و می‏گویند:

اگر مسلمان که قائل به توحید است و انکار بت می‏نماید بدانستی و آگاه شدی که فی‏الحقیقه بت چیست و مظهر کیست و ظاهر به صورت بت چه کسی است، بدانستی که البته دین حق در بت‏پرستی است. بت را هم حق کرده و آفریده است، و هم حق گفته که بت‏پرست باشند... و هم حق است که به صورت بت ظاهر شده است... و چون او به صورت بت متجلی و ظاهر گشته است، خوب و نکو بوده است... چون فی‏الحقیقه غیر حق موجود نیست، و هر چه هست حق است.⁽²⁾

مسلمان گر بدانستی که بت چیست بدانستی که دین در بت‏پرستی است⁽³⁾

و می‏گویند:

1) . فصوص الحکم ابن‏عربی انتشارات الزهرا، چاپ اول، 1366، 195.

2) . شرح گلشن راز لاهیجی، محمد 639 647.

3) . شرح گلشن راز لاهیجی، محمد، 641.

إن المعبود هو الحق فی أی صورة کانت، سواء کانت حسیة کالاصنام، أو خیالیة کالجن، أو عقلیة کالملائکة.⁽¹⁾

معبود در هر صورتی که باشد چه حسی مانند بت‏ها، و چه خیالی مانند جن، و چه عقلی مانند ملائکه همان حق است.

و می‏گویند:

آنان که طلب‏کار خدایید خداییدبیرون ز شمانیست شمایید شمایید

چیزی که نکردید گم از بهر چه جوییدواندر طلب گم نشده بهر چرایید

اسمید و حروفید و کلامید و کتابیدجبریل امینید و رسولان سمایید

در خانه نشینید مگردید به هر سویزیرا که شما خانه و هم خانه خدایید

ذاتید و صفاتید و گهی عرش و گهی فرشدر عین بقایید و منزه ز فنایید

خواهید ببینید رخ اندر رخ معشوقزنگار ز آیینه به صیقل بزدایید

هر رمز که مولا بسراید به حقیقتمی‏دان که بدان رمز سزایید سزایید

شمس الحق تبریز چو سلطان جهان استآن‏ها که طلب‏کار سخایید کجایید⁽²⁾

و می‏گویند:

لا قدرة ولا فعل إلا لله خاصة.⁽³⁾

هیچ قدرت و فعلی نیست مگر تنها از آن خداوند.

1) . شرح فصوص الحکم قیصری 524.

2) . دیوان شمس، غزلیات، 269، 1377، انتشارات صفی‏علی‏شاه.

3) . "نور علی نور در ذکر و ذاکر و مذکور" حسن‏زاده، حسن 94.

و می‏گویند:

کیف لا یکون اللّه‏ سبحانه کل الاشیاء، وهو صرف الوجود الغیر المتناهی شدة وغنی وتماما؟ فلو خرج عنه وجود، لم یکن محیطا به لتناهی وجوده دون ذلک الوجود! تعالی عن ذلک. بل إنکم لو دلیتم بحبل إلی الارض السفلی لهبط علی اللّه‏.⁽¹⁾

چگونه خداوند سبحان تمامی اشیا نباشد در حالی که وجود او هیچ حدی نداشته، و از جهت شدت و غنا و تمامیت، نامتناهی است؟! اگر وجودی از ذات او خارج باشد، او به آن محیط نبوده، وجودش محدود به نبودن آن چیز می‏شد! و خداوند برتر از آن است بلکه اگر شما ریسمانی را به زمین هفتم فرو فرستید باز هم بر خدا فرو خواهد افتاد.

و می‏گویند:

وحدت وجود مطلبی است عالی و راقی، کسی قدرت ادراک آن را ندارد... من نگفتم: "این سگ خداست". من گفتم: "غیر از خدا چیزی نیست" [کاملا دقت شود!]... وجود بالاصالة و حقیقة الوجود در جمیع عوالم... اوست تبارک و تعالی، و بقیه موجودات هستی ندارند و هست‏نما هستند.⁽²⁾

و می‏گویند:

معیّت حق سبحانه با بنده نه چون معیّت جسم است با جسم، بلکه چون معیّت آب است با یخ، و خشت با خاک، چون تحقیق وجود یخ و خشت کنی غیر از آب و خاک هیچ

1) . "عین الیقین" فیض کاشانی، محسن 305.

2) . "روح مجرد" حسینی تهرانی، محمدحسین 515.

نخواهی یافت، و خواهی دانست که آنچه تو او را یخ و خشت می‏خوانی توهمی و اعتباری بیش نیست، و توهم و اعتبار، عدمِ محض. اینجا بشناس که حقیقت تو چیست.⁽¹⁾

و می‏گویند:

سالک... توجه به نفس خود بنماید تا کم کم تقویت شده به وطن مقصود برسد که حتی در حین تلاوت قرآن بر او منکشف شود که قاری قرآن خداست جل جلاله... تمام افعال، در جهان خارج استناد به ذات مقدس او دارد، و می‏فهمد که فعل از او سر نمی‏زند بلکه از خداست... در این مرحله سالک جز خدا را نخواهد شناخت، بلکه خدا خود را می‏شناسد و بس [کاملا دقت شود! ]ذات، ذات مقدسِ حضرت خداوند است.⁽²⁾

سالک راه خدا از اینجا سعی می‏کند که حب و عشق محبوب را فراموش کند، تا به کلی از تغایر کثرت گذشته، قدم خود را در عالم وحدت بنهد.⁽³⁾

و می‏گویند:

معنای وحدت وجود به کلی معنای تعدد و تغایر را نفی می‏کند و در برابر وجود مقدس حضرت احدیت تمام موجودات متصوره را جزء موهومات می‏شمارد ولیس فی الدار غیره دیار.⁽⁴⁾

و می‏گویند:

1) . روجی، شمس الدین محمد: مجله معارف، ش 44.

2) . رساله "لب اللباب" حسینی تهرانی، محمدحسین 154 158.

3) . رساله "لب اللباب" (حسینی تهرانی، محمد حسین) 127.

4) . رساله "لب اللباب" حسینی تهرانی، محمدحسین 147.

سالک از هر چه در قید تعیّن آید اعراض نماید و نفی همه کند، و علی‏الدوام متوجه ذات حق باشد تا... ببیند که همه عالم خودِ اوست و همه با وی قائمند، و جسمانیات و روحانیات بالکل مظاهر اویند و او را در هر جا به نوعی تجلی و ظهور است.⁽¹⁾

و می‏گویند:

ما عدمهاییم و هستی‏ها نماتو وجود مطلقی، هستیِ ما⁽²⁾

و می‏گویند:

جملة المحسوسات عدم وهباء.⁽³⁾

تمامی محسوسات، هیچ و پوچند.

نادرستی سخنان فوق روشن و آشکار است، اینک به برخی از اشکالات آن به طور خلاصه اشاره می‏کنیم، سپس به توضیح هر یک از آن‏ها می‏پردازیم:

خلاصه اشکالات:

1. تقسیم موجودات، به دو قسم مذکور یعنی دو قسم "تقابلی" و "احاطی"، به گونه‏ای که در یک قسم، افراد در مقابل هم و خارج از یکدیگر باشند، و در

1) . شرح گلشن راز لاهیجی، محمد 158.

2) . مولوی.

3) . "روح مجرد" حسینی تهرانی، محمدحسین 448.

قسم دیگر یکی داخل در وجود دیگری باشد تقسیمی ناقص⁽¹⁾و بدون ملاک واقعی⁽²⁾

است، و خداوند متعال که آفریننده همه چیز است، در هیچ‏یک از اقسام فوق داخل نمی‏شود.

اگر رابطه "خدا و خلق" مانند رابطه "جزء و کل" باشد لازم می‏آید که خداوند دارای زمان و مکان و حرکت و سکون و دگرگونی و جسمیت و... باشد؛ و چنین اعتقادی، با احکام ضروری و بدیهی عقل و وحی مخالف است.

سوره مبارک توحید، نه تنها دلالتی بر اثبات عقیده "وحدت وجود" و "یکی بودن خالق و خلق" ندارد، بلکه این سوره روشن‏ترین دلیل بر بطلان اعتقاد به "وحدت وجود"، و بهترین بیان برای اثبات "تباین ذاتی خالق و خلق" می‏باشد.

اگر نسبت وجود "خدا و خلق" مانند نسبت "جزء و کل" باشد، هیچ نشانی از واقعیت اصول و فروع دین در میان نمی‏ماند، و همه آن‏ها پوچ و بی‏معنی خواهد بود.

بنابر عقیده فوق لازم می‏آید که وجود خداوند، نیازمند و محتاج و وابسته به وجود مخلوقات خود باشد، و بطلان این عقیده نیازی به توضیح ندارد.

1) . زیرا چنانکه گفتیم تقسیم کامل و درست این است که گفته شود: موجود، دارای دو سنخ و حقیقت است، یکی موجودِ دارای زمان و مکان و جزء و کل، و دیگری موجودِ فراتر از داشتنِ زمان و مکان و جزء و کل. از این دو قسم تنها قسم اول است که بر اساس اعتبارات مختلف، به وصفِ تعینِ تقابلی خارج بودن از یکدیگر مانند "زید و عمرو"، و "گاو و گوسفند"، و "سنگ و درخت" یا تعینِ احاطی و شمولی (شمول و احاطه یکی بر دیگری مانند احاطه و شمول کل نسبت به اجزای خود) متصف می‏شود؛ ولی قسم دوم (موجودِ فراتر از داشتن زمان و مکان و اجزا)، موضوعا و ثبوتا از این تقسیم‏بندی خارج است.

2) . زیرا چنانکه بیان داشتیم هر جزء از اجزای وجود در واقع خارج از دیگری است، و وصفِ "احاطه" و "شمول"، تنها به نحوه نگاه ما به آن‏ها، و اعتبارِ "وحدت" و "کلیت" برای مقدارِ معینی از آن‏ها موضوعیت پیدا می‏کند.

تمامی بزرگان مکتب که در مقام فتوی و اظهار نظر در باره یکی بودنِ خالق و خلق برآمده‏اند، این عقیده را باطل و مخالف با مکتب وحی دانسته‏اند.

خودِ وحدت وجودیان، در بیان عقیده خویش دچار تناقض‏گویی‏های فراوان بوده، و در موارد بی‏شمار به بطلان آن صریحا اعتراف کرده‏اند.

این بود خلاصه اشکالات، اینک به توضیح آن‏ها در حدی که شایسته این مختصر باشد می‏پردازیم.

توضیح اشکالات:

اشکال اول:

"موجود"، دارای دو مصداقِ حقیقی و واقعی است که این دو مصداق، دو سنخ کاملا مغایر با هم می‏باشند. این دو سنخ عبارتند از:

الف) موجودِ دارای مقدار و اجزا، پذیرای زیاده و نقصان، قابل تعدد و تکرر و تکثر. این سنخ از موجودات چیزهایی هستند که ذاتا قابل "شناخت و ادراک" و "وجود و عدم" و "هستی و نیستی" می‏باشند.

ب) موجودِ متعالی و فراتر از قابلیتِ داشتنِ اجزا، ابعاض، زمان، مکان، شکل، شبح، مقدار، مثل و مانند. این موجود ذاتا قابل شناخت و معرفت نبوده؛ تنها بر اساس برهان عقلی وجود آن قابل اثبات است، و از راه وجود مخلوقات، به وجودِ آن پی برده می‏شود.

دو وجهی که به عنوان اقسام تعیّن در کتاب "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" به آن اشاره شده است (یعنی: 1. تعیّن به گونه "تقابل و جدا بودنِ افراد از یکدیگر"، 2. تعیّن به نحو "احاطه و داخل بودنِ یکی در دیگری")، تصور آن تنها در مورد مصادیقِ سنخ اول از موجوداتی ممکن است که بیان داشتیم، (و آن‏ها همان موجوداتی هستند که تصور جزء و کل، صفت و موصوف، کوچکی و بزرگی، مقدار و شکل، داخل بودن و خارج بودن و... نسبت به آن‏ها ممکن است).

اما تباین ذات "خالق و مخلوق" بر وجه دیگری است (و آن تباین ذاتیِ "موجود دارای جزء و کل"، با "موجود فراتر از داشتن جزء و کل" می‏باشد) که در تقسیم‏بندی کتاب مذکور از وجود چنین حقیقتی کاملا غفلت شده است. با اندک تأملی روشن می‏شود که قابلیتِ اتصاف به داشتن "جزء و کل"⁽¹⁾،

متفرّع بر مقداری و متجزی بودن شی‏ء است، و خداوند متعال که آفریننده و خالق تمامی اشیا و صفات آنهاست، و همه چیز را بدونِ سابقه وجودی آن‏ها (لا من شی‏ء) ایجاد فرموده است هرگز عینِ وجود آن‏ها نبوده، و به صفات و خصوصیات آن‏ها که ویژگی‏های موجودات مقداری و متجزی می‏باشد متصف نمی‏گردد.

نیز باید توجه داشت که "داخل بودن" و "خارج بودن"، دو وصف نقیض هم نیست که از خارج نبودن ذات خداوند از اشیا، دخول آن‏ها در ذات او لازم آید؛ بلکه مانند "ملکه و عدم"، ویژگیِ موضوعی خاص (ذات مخلوق و دارای اجزا) می‏باشد، و هیچ‏یک از دو طرفِ آن (دخول و خروج) به موضوعی که شأنیت اتصاف به آن ویژگی را نداشته، دارای اجزا نباشد ، نسبت داده نمی‏شود.⁽²⁾

بنابراین جدا بودنِ وجود خالق متعال از اشیای دیگر، نه به نحو تقابل وجود "زید و عمرو" و "گاو و گوسفند" و "سنگ و درخت" است، و نه به نحو جدا

1) . وحدت وجودیان گاهی از آوردنِ عنوان "جزء و کل" در تبیین عقیده خود اِبا دارند، اما چنانکه در مواردی که نشان داده‏ایم به تبیین عقیده وحدتِ وجود بر اساس واقعیت جزء و کل تصریح شده است، و شواهد فراوان دیگرِ آن را نیز در جای خود بیان داشته‏ایم، هر کس اندک تأملی در عقیده وحدت وجود داشته باشد به روشنی می‏یابد که برای تبیین این عقیده هیچ چاره‏ای جز التزام به عنوان جزء و کل در مورد خالق و خلق نخواهد داشت.

2) . روشن است همانطور که خارج بودن امارات تمیّز و خصوصیات فردی دو شی‏ء از همدیگر، آیتِ مقداری و متجزی بودنِ آن‏هاست و دلالت بر مخلوق بودنِ آن‏ها می‏کند، داخل بودنِ امارات مذکور نیز چه بر وجه عموم باشد و چه بر وجه احاطه آیت مقداری و متجزی و مخلوق بودنِ شی‏ء است، و اگر خداوند متعال چنان باشد تنها مخلوقی خواهد بود که نام واجب الوجود بر آن نهاده شده است.

بودنِ "جزء و کل"، و "عام و خصوصیات"؛ بلکه این دو نوع تقابل، از صفات و خصوصیاتِ مخلوقات و موجودات قابل زیاده و نقصان و دارای اجزا بوده، و خداوند متعال که دارای زمان و مکان و اجزا نیست ذاتا قابل اتصاف به آن‏ها نیست، و موضوعا از این تقسیم‏بندی خارج می‏باشد.

حقیقتی که دارای "مقدار و اجزا" باشد، "قابل زیاده و نقصان در وجود" نیز هست، و "پذیرش زیاده و نقصان در وجود" معنایی جز "هست و نیست شدن" نداشته آیتِ امکان و نشانه مخلوقیت است.

آشکار است ملاکِ مخلوقیت و امکان، چنانکه در فرد فردِ اشیای دارای "جزء و کل" موجود است، در مورد مجموع آن‏ها هم موجود می‏باشد، و اگر معنای وحدت و یگانکی خداوند متعال همان وحدت و یکی‏بودنِ مجموعه اشیا باشد، در مورد مجموع اشیا نیز جای این سؤال باقی می‏ماند که آیا هیئت مجموعی که به روشنی دارای ملاک مخلوقیت و امکان بوده، و محال است که ازلی و غیر مخلوق باشد آفریده کیست؟!

و البته در این صورت چنانچه مصداق "موجود"، منحصر به همان "هیئت مجموعی" و "صور احاطی" و "احدیت جمع مذکور" دانسته شود، با توجه به اینکه وجودِ مخلوق بدون خالق محال است، لازم می‏آید که یا خودِ مخلوقات آفریننده و پدید آورنده خویش باشند، و یا اینکه مجموعه موجودات به طور ازلی و به خودی خود وجود داشته باشند، و البته در هر دو صورت هیچ سخنی از وجود آفریدگار متعال در میان نخواهد بود، و وجود خالق و آفریننده جهان و جهانیان آشکارا نفی شده است!!

اهل عرفان بر این پندارند که: هر چیزی به تنهایی محدود به حدی است، و مجموعه اشیا به طور نامحدود و نامتناهی وجود خداوند را تشکیل می‏دهند.

پاسخ این اندیشه نادرست این است که: وصف به "تناهی و عدم تناهی"، مانند "ملکه و عدم" خاصیتِ شی‏ء دارای جزء و کل و مقدار، و ویژگی موجودِ دارای قابلیت زیاده و نقصان است، و خداوند متعال مباین با چنین موجودی

بوده، ذاتا قابل اتصاف به "تناهی و عدم تناهی" نمی‏باشد. در جای خود بیان شده است بلکه به طور بدیهی معلوم می‏باشد که تناهی و عدم تناهی هیچ معنایی غیر از کوچکی و بزرگی و کمتری و بیشتری ندارد. گذشته از اینکه حقیقتی که ذاتا مقداری و قابل زیاده و نقصان است، در هر حدی که موجود شود باز هم محدود خواهد بود، و هرگز نامتناهی نمی‏شود. (البته اعتقاد به موجود نامتناهی‏ای که هم "جزء و کل" نداشته، ذاتا قابل زیاده و نقصان نباشد، و هم همه چیزها کل الاشیاء بوده، هیچ چیزی از ذاتِ او خارج نباشد به خودیِ خود متناقض است).

بر آستان وحی

در اینجا به نصوصی چند از علوم آسمان اشاره می‏کنیم، تا با تأمل در آن‏ها کاملا معلوم شود که وحدت خداوند متعال "وحدت حقیقی" می‏باشد نه "وحدت اعتباری و مجموعی"، و وجود او دارای اجزا و زمان و مکان و اوصافِ مخلوقاتِ او نیست؛ و در نتیجه کاملا آشکار آید که "برهان و وحی" در بیان "تباین وجود خالق و خلق" و "نفی وحدت وجود" هم‏صدا بوده، و اشیا را آفریده‏های حقیقی خداوند متعال معرفی می‏نمایند، نه اجزای تشکیل دهنده وجود او؛ و خداوند متعال را آفریننده همه چیز می‏دانند نه مجموعه همه چیزها!!

رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم می‏فرمایند:

اللّه‏ واحد وأحدی المعنی، والانسان واحد ثنوی المعنی، جسم، وعرض، وبدن، وروح.⁽¹⁾

خداوند هم در اسم و هم در معنا واحد است، ولی انسان تنها در اسم واحد است و در معنا دوگانگی دارد. جسم است و عرض، و بدن است و روح.

1) . کفایة‏الاثر، 11؛ بحارالانوار، 3 / 303.

امیرالمؤمنین علیه‏السلام می‏فرمایند:

لیس بذی کبر امتدت به النهایات فکبرته تجسیما، ولا بذی عظم تناهت به الغایات فعظمته تجسیدا، بل کبر شأنا وعظم سلطانا.⁽¹⁾

بزرگی او این‏گونه نیست که جوانب مختلف، وجودِ او را به اطراف کشانده باشند و گرنه تو او را تنها جسمی بزرگ انگاشته‏ای؛ و عظمت او چنان نیست که همه اطراف به او پایان یافته باشند و گرنه در این صورت تو او را تنها جسدی بزرگ پنداشته‏ای؛ بلکه او دارای بزرگی شأن و عظمت سلطنت است.

و می‏فرمایند:

... الذی لما شبهه العادلون بالخلق المبعض المحدود فی صفاته، ذی الاقطار والنواحی المختلفة فی طبقاته وکان عز وجل الموجود بنفسه لا بأداته انتفی أن یکون قدروه حق قدره.⁽²⁾

... همان خداوندی که هنگامی که ستمگران او را به خلقی که دارای اجزا وصفاتِ محدود، و دارای مکان و مراتب مختلف می‏باشد تشبیه کردند، در حالی که او عز و جل موجود به نفس خویش است نه به ادات و اجزای وجودی معلوم شد او را آن‏چنان که باید نشناخته‏اند.

و می‏فرمایند:

1) . نهج البلاغه، خطبه 185؛ بحارالانوار، 4 / 261.

2) . بحارالانوار، 4 / 277؛ التوحید، 55.

هو الذی لم یتفاوت فی ذاته، ولم یتبعض بتجزئة العدد فی کماله.⁽¹⁾

او آن است که در ذاتش اجزای گوناگون وجود ندارد، و کمالش تجزیه عددی و شمارشی نمی‏پذیرد.

و می‏فرمایند:

ومن جزأه فقد جهله.⁽²⁾

و هر کس دارای اجزایش بداند او را نشناخته است.

و می‏فرمایند:

ومن جزأه فقد وصفه، ومن وصفه فقد ألحد فیه.⁽³⁾

و هر کس او را دارای اجزا بداند موصوفش دانسته، و هر کس او را وصف کند نسبت به او الحاد ورزیده است.

و می‏فرمایند:

تعالی الملک الجبار أن یوصف بمقدار.⁽⁴⁾

فراتر است خداوندِ پادشاه قدرتمند از اینکه به مقدار وصف شود.

1) . کافی، 8 / 18؛ التوحید، 73؛ بحارالانوار، 4 / 221.

2) . نهج البلاغه، خطبه اول.

3) . التوحید، 34 ؛ عیون الاخبار، 149 / 1 ؛ تحف العقول، 161 ؛ بحارالانوار، 4 / 229.

4) . امالی طوسی قدس سره، 220؛ مناقب، 2 / 258؛ بحارالانوار، 10 / 56.

و می‏فرمایند:

ما تصور فهو بخلافه.⁽¹⁾

هر چه در تصور آید، خداوند بر خلاف آن است.

و می‏فرمایند:

ولا تناله التجزئة والتبعیض.⁽²⁾

جزء داشتن و قسمت پذیرفتن را به ذات او راه نیست.

و می‏فرمایند:

مبائن لجمیع ما أحدث فی الصفات.⁽³⁾

با چگونگی‏های تمامی آفریده‏های خود مباین است.

و می‏فرمایند:

إنه عز وجل أحدی المعنی، یعنی به أنه لا ینقسم فی وجود، ولا عقل، ولا وهم. کذلک ربنا عز وجل.⁽⁴⁾

1) . بحارالانوار، 4 / 253؛ احتجاج، 1 / 198.

2) . بحارالانوار، 4 / 319؛ نهج البلاغه، خطبه 85.

3) . التوحید، 69؛ عیون اخبار الرضا 7، 1 / 121؛ بحارالانوار، 4 / 222.

4) . التوحید، 83 ؛ خصال، 2 / 1 ؛ معانی‏الاخبار، 5 ؛ بحارالانوار، 3 / 206.

خداوند عز و جل حقیقتی یگانه است، یعنی نه در وجود، نه در عقل، نه در وهم انقسام نپذیرد. چنین است پروردگار ما عز و جل.

امام رضا علیه‏السلام می‏فرمایند:

کیف یجری علیه ما هو أجراه، أو یعود فیه ما هو أبداه؟!⁽¹⁾

چگونه بر او جریان یابد آنچه خودش آن را جاری نموده، یا به او باز گردد آنچه که او آن را آفریده است؟!

امام جواد علیه‏السلام می‏فرمایند:

إن ما سوی الواحد متجزئ، واللّه‏ واحد أحد لا متجزئ ولا متوهم بالقلة والکثرة، وکل متجزئ أو متوهم بالقلة والکثرة فهو مخلوق دال علی خالق له.⁽²⁾

همانا جز خداوند یگانه همه چیز دارای اجزا است، و خداوند یکتا نه دارای اجزا، و نه قابل فرض پذیرش کمی و زیادی می‏باشد. هر چیزی که دارای اجزا بوده، یا قابل تصور به پذیرش کمی و زیادی باشد مخلوق است و دلالت بر این می‏کند که او را خالقی می‏باشد.

و می‏فرمایند:

جل وعز عن أداة خلقه وسمات بریته وتعالی عن ذلک علوا کبیرا.⁽³⁾

1) . التوحید، 38، باب التوحید ونفی التشبیه.

2) . التوحید، 193؛ کافی، 1 / 116؛ بحارالانوار، 4 / 153.

3) . بحارالانوار، 4 / 154؛ کافی، 1 / 117؛ التوحید، 194.

بسی والاتر است از داشتن اجزا و نشانه‏های خلقش.

امام رضا علیه‏السلام می‏فرمایند:

کل ما فی الخلق لا یوجد فی خالقه، وکل ما یمکن فیه یمتنع فی صانعه... إذا لتفاوتت ذاته ولتجزأ کنهه...⁽¹⁾

هر چه در مخلوق باشد در خالقش پیدا نمی‏شود، و هر چه در خلق ممکن باشد در آفریننده‏اش ممتنع است...، و گر نه وجود او دارای اجزای متفاوت می‏شد.

امام صادق علیه‏السلام می‏فرمایند:

إن اللّه‏ تبارک وتعالی خلو من خلقه وخلقه خلو منه، وکل ما وقع علیه اسم شیء ما خلا اللّه‏ عز وجل فهو مخلوق، واللّه‏ خالق کل شیء، تبارک الذی لیس کمثله شیء.⁽²⁾

همانا خداوند - تبارک و تعالی - جدا از خلقش، و خلقش جدا از او می‏باشند، و هر چیزی که نام شی‏ء بر آن توان نهاد مخلوق است مگر خداوند عز و جل. و خداوند آفریننده همه چیز است، بس والاست آنکه هیچ چیز مانند او نیست.

امام کاظم علیه‏السلام می‏فرمایند:

هو القدیم وما سواه محدث، تعالی عن صفات المخلوقین علوا کبیرا.⁽³⁾

1) . بحارالانوار، 4 / 230؛ التوحید، 40.

2) . بحارالانوار، 4 / 149؛ التوحید، 105؛ کافی، 1 / 83.

3) . التوحید، 76؛ بحارالانوار، 4 / 296.

تنها او ازلی است، و جز او همه اشیا حادث و مخلوقند، فراتر است از داشتن صفات مخلوقات، و همانندی با آن‏ها فراتری بزرگی.

امام رضا علیه‏السلام می‏فرمایند:

هو اللطیف الخبیر السمیع البصیر الواحد الاحد الصمد الذی لم یلد ولم یولد ولم یکن له کفوا أحد، منشیء الاشیاء، ومجسّم الاجسام، ومصور الصور، لو کان کما یقولون لم یعرف الخالق من المخلوق، ولا المنشیء من المنشأ، لکنه المنشیء فرق بین من جسّمه وصوّره وأنشأه، إذ کان لا یشبهه شیء، ولا یشبه هو شیئا.⁽¹⁾

اوست خداوند غیر قابل شناخت آگاه شنوای بینای یکتای یگانه بی‏مانندی که هیچ چیز از او صادر نشده، و او خود نیز از چیزی پدید نیامده، و هیچ چیزی مانند او نیست. آفریننده اشیا، و خالق اجسام، و پدید آورنده صور است. اگر چنان بود که ایشان می‏پندارند خالق و مخلوق و آفریننده و آفریده شده تفاوتی نداشتند، در حالی که او آفریننده و خالق است. فرق است بین او و اجسام و صوری که او آن‏ها را آفریده است، زیرا هیچ چیزی مانند او نیست، و او نیز مانند هیچ چیزی نمی‏باشد.

و نیز می‏فرمایند:

ما سوی اللّه‏ فعل اللّه‏... وهی کلها محدثة مربوبة، أحدثها من لیس کمثله شیء هدی لقوم یعقلون، فمن زعم أنهن لم یزلن معه فقد أظهر أن اللّه‏ لیس بأول قدیم ولا واحد... قالت النصاری فی المسیح: إن روحه جزء منه ویرجع فیه، وکذلک قالت المجوس فی النار والشمس: إنهما جزء منه وترجع فیه. تعالی ربنا أن یکون متجزیا أو مختلفا، وإنما یختلف ویأتلف المتجزئ، لان کل متجزئ متوهم، والقلة والکثرة

1) . التوحید، 185؛ عیون اخبارالرضا 7، 1 / 127؛ بحارالانوار، 4 / 173.

مخلوقة دال‏علی خالق خلقها... قد کان ولا خلق وهو کما کان إذ لا خلق. لم ینتقل مع المنتقلین... إن الاشیاء کلها باب واحد هی فعله... ویحک، کیف تجترئ أن تصف ربک بالتغیر من حال إلی حال وأنه یجری علیه ما یجری علی المخلوقین؟! سبحانه، لم یزُل مع الزائلین، ولم یتغیر مع المتغیرین.⁽¹⁾

جز خداوند متعال، همه اشیا فعل و خلق و آفریده او هستند... و همه آن‏ها حادث و تحت تدبیر می‏باشند، آن‏ها را آن کسی که هیچ همانندی ندارد ایجاد فرموده است تا راهنما و هدایتی باشد برای کسانی که تعقل و اندیشه می‏کنند. پس هر کس گمان کند که اشیا ازلی‏اند خداوند را قدیم یکتا ندانسته است... مسیحیان درباره عیسی می‏گویند که روح او جزء خداست و به وجود او باز می‏گردد، مجوسیان نیز بر آنند که آتش و خورشید جزء خداوندند و به او باز می‏گردند. والاتر است پروردگار ما از اینکه متجزی یا دگرگون باشد. همانا تنها چیزی دارای ذات ناهمگون یا همگون است که دارای جزء باشد، زیرا هر موجودِ دارای جزئی، قابل تصور و توهم است. کمی و زیادی، مخلوق بوده و دلالت می‏کند بر اینکه خالقی آن را پدید آورده است...

خداوند وجود داشت و هیچ خلقی نبود. هم اکنون نیز او همان‏گونه است که هیچ خلقی وجود نداشت⁽²⁾و با خلقِ دارای انتقال و دگرگونیِ خود، متغیر و دگرگون نشده است... همه اشیا از یک بابند و آن این است که همه فعل پروردگارند... وای بر تو، آیا چگونه جسارت می‏ورزی که پروردگار خود را موصوف به تغیر از حالی به حال دیگر بدانی، و آنچه را که بر مخلوقات بار می‏شود بر او بار کنی؟! منزه است او، نه با موجوداتِ قابل زوال دگرگونی می‏پذیرد، و نه با مخلوقات متغیر، تغییر پذیر است.

1) . الاحتجاج، 405 - 408؛ بحارالانوار، 10 / 344.

2) . اشاره به اینکه هم اکنون نیز که خداوند اشیا را آفریده است، ذات او نسبت به مخلوقاتش متصف به اقتران، معیت، دخول، خروج، قرب، بعد و... نشده است، و هیچ‏گونه ربط و پیوند ذاتی بین او و مخلوقاتش وجود نداشته، فرض هرگونه تغیر و تحولی در ذات او محال می‏باشد.

اشکال دوم:

اگر خصوصیاتِ اشیا و مخلوقات، در وجود خداوند هم موجود باشد، لازم می‏آید خداوند دارای زمان، مکان، حرکت، سکون، انتقال، تغیر، دگرگونی، حدوث، زوال، جسمیت، صورت و شکل باشد، و چنین عقیده‏ای بر خلاف براهین مسلم و نصوص قطعی، بلکه خلاف ضرورت دین می‏باشد.

گاهی اهل فلسفه و عرفان در این مورد، ظاهرِ عبارت را تغییر داده، می‏گویند: تمامی صفات و خصوصیاتِ کائنات به نحو اعلی و اتم (به گونه‏ای برتر و کامل‏تر)، در ذات خداوند وجود دارد.

باید توجه داشت منظور آنان از این سخن این است که همه اشیا دارای محدودیت می‏باشند ولی چون خداوند موجودی نامتناهی است، وجود او عینِ همین اشیا و اجزا و صفات و خصوصیات آن‏ها می‏باشد اما به طور نامتناهی نه به طور محدود و متناهی.

بنابر این روشن است با این تغییر عبارت مشکل حل نمی‏شود و باز هم براساس عقیده ایشان لازم می‏آید وجود خداوند دارای بی‏نهایت اجزای مقداری باشد که دارای زمان و مکان و دگرگونی بوده و هر لحظه به صورتی درمی‏آیند. از همین‏جاست که اهل عرفان می‏گویند:

هر لحظه به شکلی بت عیار برآمد.

و نیز می‏گویند:

بی‏زارم از آن کهنه خدایی که تو داریهر لحظه مرا تازه خدای دگر استی⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علیه‏السلام می‏فرمایند:

1) . هزار و یک نکته حسن‏زاده، حسن 33.

حارت الاوهام أن یکیّف المکیّف للاشیاء، ومن لم یزل بلا زمان ولا مکان، ولا یزول باختلاف الازمان.⁽¹⁾

اوهام متحیرند که آفریننده کیفیات اشیا را چگونه بدانند، و کسی را که پیوسته بدون زمان و مکان بوده و به گذشت زمان‏ها دگرگونی ندارد، چسان تصور کنند.

و می‏فرمایند:

من شبّه اللّه‏ بخلقه فهو مشرک، إن اللّه‏ تبارک وتعالی لا یشبه شیئا ولا یشبهه شیء، وکل ما وقع فی الوهم فهو بخلافه.⁽²⁾

هر کس خداوند را مانند خلق داند مشرک است، خداوند تعالی به چیزی شباهت ندارد و چیزی مانند او نیست، هر چه در تصور آید او بر خلاف آن است.

و می‏فرمایند:

ما اختلف علیه دهر فیختلف منه الحال.⁽³⁾

زمان بر او جاری نمی‏شود که او را حالاتی دگرگون باشد.

امام صادق علیه‏السلام می‏فرمایند:

1) . بحارالانوار، 4 / 293، از التوحید.

2) . التوحید، 80 ؛ بحارالانوار، 3 / 299.

3) . نهج‏البلاغه، 124؛ التوحید، 48؛ بحارالانوار، 4 / 274.

إن اللّه‏ تبارک وتعالی لا یوصف بزمان ولا مکان، ولا حرکة ولا انتقال ولا سکون، بل هو خالق الزمان والمکان والحرکة والسکون، تعالی عما یقول الظالمون علوا کبیرا.⁽¹⁾

همانا خداوند متعال به داشتنِ زمان، مکان، حرکت، انتقال و سکون وصف نمی‏گردد، بلکه او خالق زمان و مکان و حرکت و سکون است، از آنچه متجاوزان می‏گویند والاتر است والاتری بزرگی.

و می‏فرمایند:

إن الکائن فی مکان محتاج إلی المکان، والاحتیاج من صفات الحدث لا من صفات القدیم.⁽²⁾

هر چیزی که در مکان موجود باشد نیازمند به مکان است، و نیازمندی از صفات خلق است نه از صفات خداوند.

و می‏فرمایند:

التوحید أن لا تجوز علی ربک ما جاز علیک.⁽³⁾

توحید آن است که آنچه بر تو روا باشد بر پروردگارت روا ندانی.

و می‏فرمایند:

1) . بحارالانوار، 3 / 330 از التوحید.

2) . التوحید، 178؛ بحارالانوار، 3 / 327.

3) . التوحید، 80 ؛ بحارالانوار، 4 / 264.

من زعم أن للّه‏ جوارح کجوارح المخلوقین فهو کافر باللّه‏، فلا تقبلوا شهادته، ولا تأکلوا ذبیحته، تعالی اللّه‏ عما یصفه المشبهون بصفة المخلوقین.⁽¹⁾

هر کس گمان کند خداوند را اجزایی مانند اجزای مخلوقات باشد کافر است، پس شهادتش را نپذیرید و ذبیحه‏اش را نخورید. خداوند فراتر است از آنچه که اهل تشبیه او به خلقش می‏گویند.

امام کاظم علیه‏السلام می‏فرمایند:

إن اللّه‏ تبارک وتعالی أجل وأعظم من أن یحد بید أو رجل أو حرکة أو سکون، أو یوصف بطول أو قصر أو...⁽²⁾

همانا خداوند تبارک و تعالی والاتر از آن است که به داشتن دست، یا پا، یا حرکت، یا سکون شناخته شود. و یا اینکه به بلندی و کوتاهی و... متصف گردد.

و می‏فرمایند:

أی فحش أو خناء أعظم من قول من یصف خالق الاشیاء بجسم، أو بصورة، أو بخلقة، أو بتحدید وأعضاء، تعالی اللّه‏ عن ذلک علوا کبیرا.⁽³⁾

چه فحش و ناسزایی بالاتر از سخن کسانی است که خالق اشیا را به داشتنِ جسم یا صورت یا دگرگونی یا اندازه و اعضا وصف می‏کنند؟ خداوند فراتر از آن است فراتری بزرگی.

1) . بحارالانوار، 3 / 287، 288، از کفایة‏الاثر.

2) . التوحید، 75 ؛ بحارالانوار، 3 / 300.

3) . التوحید، 99؛ بحارالانوار، 3 / 303 از التوحید.

امام صادق علیه‏السلام می‏فرمایند:

هو شیء بخلاف الاشیاء.⁽¹⁾

خداوند چیزی است بر خلاف تمامی چیزها.

امام رضا علیه‏السلام می‏فرمایند:

إنه جسّم الاجسام وهو لیس بجسم، ولا صورة، لم یتجزأ، ولم یتناه، ولم یتزاید، ولم یتناقص، مبرّأ من ذات ما رکّب فی ذات من جسّمه وهو اللطیف الخبیر... منشئ الاشیاء... لو کان کما تقول المشبهة لم یعرف الخالق من المخلوق.⁽²⁾

خداوند همه اجسام را آفریده، و خود او نه جسم است و نه دارای صورت می‏باشد. او جزء نداشته، دارای مقدار نیست، و کمی و زیادی نمی‏پذیرد، از آنچه در ذات اجسام ترکیب نموده است منزه می‏باشد، و او غیر قابلِ شناختِ آگاه... و آفریننده همه چیز است. اگر چنان باشد که اهل تشبیه می‏گویند بین خالق و مخلوق تفاوتی نمی‏ماند، و آن دو از همدیگر بازشناخته نمی‏شدند.

و می‏فرمایند:

إنما اختلف الناس فی هذا الباب حتی تاهوا وتحیروا وطلبوا الخلاص من الظلمة بالظلمة فی وصفهم اللّه‏ بصفة أنفسهم، فازدادوا من الحق بعدا، ولو وصفوا اللّه‏ عز وجل بصفاته، ووصفوا المخلوقین بصفاتهم لقالوا بالفهم والیقین ولما اختلفوا.⁽³⁾

1) . کافی، 83 / 1 ؛ التوحید، 104؛ بحارالانوار، 3 / 258.

2) . التوحید، 60 ؛ بحارالانوار، 4 / 290.

3) . بحارالانوار، 10 / 316، از التوحید و عیون‏الاخبار.

همانا مردمان در این باب اختلاف کردند تا آنجا که حیران و سرگردان شدند، آنان خواستند به وسیله نادانی، از نادانی و جهالت رهایی یابند که خداوند را دارای صفات خودشان پنداشتند، و در نتیجه بر دوری خود از خداوند افزودند؛ اگر ایشان خداوند را به صفات خودش، و مخلوقات را هم به صفات خود آن‏ها وصف می‏کردند، به فهم و یقین می‏رسیدند و به اختلاف نمی‏افتادند.

امیرالمؤمنین علیه‏السلام می‏فرمایند:

إن من شبه ربنا الجلیل بتباین أعضاء خلقه، وبتلاحم أحقاق مفاصلهم المحتجبة بتدبیر حکمته، إنه لم یعقد غیب ضمیره علی معرفته ولم یشاهد قلبه بأنه لا ند له، وکأنه لم یسمع بتبری التابعین عن المتبوعین وهم یقولون: «تَاللّهِ إِنْ کُنّا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ * إِذ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ العالَمِینَ»عدل به، والعادل به کافر بما نزلت به محکمات آیاته، ونطقت به شواهد حجج بیناته.⁽¹⁾

هر کس که پروردگار بزرگوار ما را دارای اعضای متباین مخلوقات، و اتصالات مفاصل پوشیده تحت تدبیر خالق آن‏ها بداند، نهانِ دلش بر معرفت خداوند پیوند نخورده، و به قلب خویش مشاهده نکرده است که خداوند را مانندی نیست. گویا به گوش او نرسیده است که [در هنگامه قیامت] دنباله‏روان از پیشوایان بیزاری می‏جویند و می‏گویند: "به خدا سوگند ما در ضلالت آشکاری سر می‏کردیم که شما را با پروردگار عالمیان یکی می‏دانستیم". پس هر کس پروردگار ما را با چیزی مساوی بداند او را مانند غیرِ او دانسته، و کسی که او را همانند غیر او داند در مقابل آنچه که آیات روشن قرآن بر طبق آن نازل آمده، و شواهد روشنِ حججِ خداوند گویای آن است کافر شده است.

و می‏فرمایند:

1) . بحارالانوار، 4 / 276، 277، از التوحید.

اتقوا أن تمثلوا بالرب الذی لا مثل له، أو تشبهوه من خلقه... أو تنعتوه بنعوت المخلوقین. فإن لمن فعل ذلک نارا.⁽¹⁾

بپرهیزید از اینکه برای خداوندی که هیچ مانندی ندارد مثالی در نظر آورید، یا او را به خلقش تشبیه کنید... یا او را دارای صفات خلق بدانید که سزای هر کس چنان کند آتش خواهد بود.

امام صادق علیه‏السلام می‏فرمایند:

إذا کان الخالق فی صورة المخلوق فبما یستدل علی أن أحدهما خالق لصاحبه؟!⁽²⁾

اگر خداوند به صورت خلق باشد، به چه دلیلی یکی از آن دو خالق و آفریننده دیگری خواهد بود؟!

و می‏فرمایند:

ویحک کیف تجترئ أن تصف ربک بالتغیر من حال إلی حال، وأنه یجری علیه ما یجری علی المخلوقین؟!⁽³⁾

وای بر تو! چگونه جسارت می‏ورزی که پروردگار خویش را به داشتن دگرگونی و انتقال احوال وصف کنی، و آنچه را که بر مخلوقات جاری می‏باشد بر او جاری بدانی؟!

امام کاظم علیه‏السلام می‏فرمایند:

1) . بحارالانوار، 3 / 298، از روضة‏الواعظین.

2) . بحارالانوار، 10 / 177، از احتجاج.

3) . احتجاج، 2 / 407 ؛ بحارالانوار، 347 / 10.

تاهت هنالک عقولهم، واستخفت حلومهم، فضربوا له الامثال،... وجعلوه یزول ویحول، فتاهوا فی بحر عمیق لا یدرون ما غوره، ولا یدرکون کمیة بعده.⁽¹⁾

عقل‏هایشان در آن جا حیران درمانده شد، پس برای او مثال‏ها انگاشتند... و او را دارای تغیر و دگرگونی پنداشتند، لذا در گردابی غرق شدند که عمق آن را نمی‏فهمند و از وسعت آن خبر ندارند.

اگر کسی بگوید: آیا اهل فلسفه و عرفان در مقابل اشکال به این روشنی (لزوم دارای اجزا بودن خداوند) چه پاسخی می‏دهند؟ می‏گوییم: عقیده "وحدت وجود" در اصل از عقاید هندوان و یونانیان قدیم و منکران وجود آفریدگار متعال گرفته شده است که البته در افکار و اندیشه‏های این افراد به هیچ عنوان اعتقاد به خلقت و آ فرینش جایگاهی نداشته است لذا ایشان در واقع اصلا مشکلِ تطبیقِ این عقیده بر یکتاپرستی نداشته‏اند، ولی آنان که از طرفی متمسک به ذیل عقاید اهل ادیان بوده و از طرفی دیگر مبانی و أصول افکار فلسفی و عرفانی را پذیرفته و مجبورند عقیده وحدت وجود را بر عقیده خداپرستان تطبیق کنند، هیچ راهی جز این نیافته‏اند که مثلا بگویند: "هنگامی که ما به تک تک موج‏های دریا نگاه کنیم، آن‏ها را متعدد می‏بینیم، ولی دریا در حقیقت یکی بیش نیست، همین‏طور وقتی هم که به هر یک از اجزای وجود به تنهایی نگاه کنیم آن‏ها را محدود و متعدد و غیرِ هم می‏پنداریم، ولی با صرف نظر از این محدودیت‏ها یک موجود بیش‏تر در کار نیست، و آن همان ذات خداوند است که هر لحظه به شکلی در می‏آید و مانند دریایی متلاطم و مواج پیوسته به صورت امواج مختلف و گوناگون در تجلی و ظهور است".⁽²⁾و از آن جا که این عقیده پیوسته درپرده الفاظ و اشعار گوناگون، و مثال‏ها و تعبیرات فریبا آراسته و

1) . بحارالانوار، 3 / 296، از تفسیر قمی.

2) . که جهان موج‏های این دریاستموج و دریا یکی است غیر کجاست!

ارائه می‏شود برخی افراد به تناقض و تباین آن با بدیهیات عقلی و نقلی متوجه نشده، و به سوی آن کشانده می‏شوند.

اشکال سوم:

سوره مبارک توحید، هیچ دلالتی بر نفی وجود ما سوای خداوند ندارد. این سوره دلالت بر این دارد که از خداوند چیزی ولادت نیافته، و جدا نشده است، خودِ او هم از چیزی دیگر متولد نشده، و هیچ موجودی مانندِ او نمی‏باشد. از این سوره به هیچ عنوان نمی‏توان استفاده کرد که موجود منحصر به یکی بوده، و دارای دو مصداق حقیقی و واقعی که یکی خالق باشد و دیگری مخلوق نیست. نفی‏هایی هم که در آیات آن وارد شده وضوحا به این معنی است که:

«لَمْ یَلِدْ»: هیچ چیزی از ذات خداوند متعال پدید نیامده است. بدیهی است پدید آمدن یک چیز از چیز دیگر، فرعِ بر مقداری و متجزی و قابل انقسام بودنِ هر دوی آن‏هاست، و از آنجا که ذات باری تعالی جزء و مقدار و قابلیت انقسام ندارد محال است که تولد و صدور و ترشحِ وجود مخلوقات از وجود متعالی او قابل تصور باشد.

«وَلَمْ یُولَدْ»: و خداوند متعال از چیزی تولد نیافته و از شیئی دیگر پدید نیامده است. چه اینکه پدید آمدنِ شیئی از شی‏ء دیگر نیز فرع بر متجزی و مخلوق و قابل زیاده و نقصان بودنِ هر دوی آن‏ها است، و این‏ها همه آیت مخلوقیت شی‏ء است چنانکه امام صادق علیه‏السلاممی‏فرمایند:

لا یلیق بالذی هو خالق کل شیء إلا أن یکون مبائنا لکل شیء، متعالیا عن کل شیء، سبحانه وتعالی.⁽¹⁾

آفریننده همه اشیا را نمی‏سزد مگر اینکه بر خلاف همه چیز، و والاتر از وجود همه آن‏ها باشد؛ او منزه است و متعالی.

1) . بحارالانوار، 3 / 147.

«وَلَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ»: و هیچ چیز همانند او نیست. زیرا داشتن مثل، مانند، شکل، صورت، نظیر، دوم و سوم و... فرع بر این است که شی‏ء دارای صورت و مقدار بوده، و پذیرای زیاده و نقصان باشد، و خداوند متعال بر خلافِ آن می‏باشد. اوصافِ بیان شده، به طور کلی نتیجه این است که خداوند متعال "صمد" است، یعنی اندرون (= جوف) ندارد، و "تودار" نیست که بتوان او را متصف به دخول امتزاجی، یا خروج به معنای کنار رفتن و فاصله گرفتن از اشیا دانست، یا اینکه ذات او را مساوی با کل اشیا انگاشته، و وجود او را پر یا خالی یا محیط به ماسوای او دانست. امام حسین علیه‏السلاممی‏فرمایند:

إنه سبحانه قد فسر الصمد فقال: «اللّهُ أَحَدٌ * اللّهُ الصَّمَدُ»... ثم فسره فقال: «لَم یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ * وَلَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ». «لَمْ یَلِدْ»: لم یخرج منه شیء کثیف... ولا شیء لطیف... تعالی أن یخرج منه شیء، وأن یتولد منه شیء کثیف أو لطیف، «وَلَمْ یُولَدْ»: لم یتولد من شیء ولم یخرج من شیء... لا بل هو اللّه‏ الصمد الذی لا من شیء ولا فی شیء ولا علی شیء، مبدع الاشیاء وخالقها، ومنشیٔالاشیاء بقدرته.

خودِ خداوند سبحانه صمد را تفسیر فرموده و گفته است: «اللّهُ الصَّمَدُ»، و آن را بیان نموده که: «لَمْ یَلِدْ * وَلَمْ یُولَدْ * وَلَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ» «لَمْ یَلِدْ»، یعنی: هیچ چیز غلیظ یا لطیفی از او پدید نیامده است، فراتر است از اینکه چیزی غلیظ یا لطیف از او خارج گردد. «وَلَمْ یُولَدْ»، یعنی: او از چیزی تولد نیافته و خارج نگشته است... هرگز، بلکه او خداوند صمدی است که نه از چیزی است و نه در چیزی، و نه بر چیزی؛ او ابداع کننده همه چیز و آفریننده آن‏ها است، و همه اشیا را به قدرت خود ایجاد فرموده است.

امام رضا علیه‏السلام به ابن قرّه مسیحی می‏فرمایند:

ما تقول فی المسیح؟ قال: یا سیدی، إنه من اللّه‏. فقال وما ترید بقولک "من"، و"من" علی أربعة أوجه لا خامس لها؟ أترید بقولک "من"، کالبعض من الکل فیکون مبعضا؟! أو کالخل من الخمر، فیکون علی سبیل الاستحالة؟! أو کالولد من الوالد فیکون علی سبیل المناکحة؟! أو کالصنعة من الصانع، فیکون علی سبیل الخالق من المخلوق؟ أو عندک وجه آخر فتعرّفناه؟ فانقطع.⁽¹⁾

در باره مسیح چه عقیده‏ای داری؟ گفت: مولای من، او را از خدا می‏دانم. فرمودند: منظورت از کلمه "از" چیست؟ زیرا "از" چهار معنی دارد که پنجمی برای آن‏ها نیست. آیا منظورت از کلمه "از" مانند معنای "جزء از کل" است که در نتیجه خداوند دارای اجزا باشد؟! یا مانند "سرکه از شراب" است که لازم آید خداوند دارای تغیر و دگرگونی باشد؟! یا مانند "فرزند از پدر" است، که از راه مناکحت باشد؟! یا مانند "صنعت و فعل" از صانع و فاعل را می‏گویی که بر گونه "خالق و مخلوق" باشد؟ یا وجه پنجمی داری که به ما نشان دهی؟! پس در جواب فرو ماند.

بنابراین سوره توحید دلیلی روشن و بیانی زیبا و ساده و روان و گویا بر تباین ذاتیِ خالق و مخلوق است، نه دلیل بر اثبات وحدت و عینیت مصداقی، و مانند "جزء و کل" یا "موج و دریا" بودن آن دو!

اشکال چهارم:

مخلوقات خداوند متعال، چیزهایی‏اند که او تبارک و تعالی همه آن‏ها را بدون سابقه وجودیِ آن‏ها آفریده است. نه اینکه العیاذ باللّه‏ ذات خود را در معرض تجزیه و تجلی و ظهور و... قرار داده و وجود و هستی خود را به نمایش در آورده باشد، و چنانچه نسبت وجود اشیا با خالق متعال، مانند نسبت "جزء و کل" و "عام و جزئیات" بوده، ودر حقیقتِ ذات خود دو موجود مبائن (یکی خالق ازلی و دیگری مخلوق حادث "لا من شی‏ء") نباشند، در واقع

1) . مناقب، 351 / 4 ؛ بحارالانوار، 10 / 349.

همه اصول و فروع دین پوچ و بی‏معنی انگاشته شده، و تکلیف و عبادت و جزا و پاداش و بهشت و دوزخ و... را معنایی نخواهد ماند. اگر وجود مخلوقات، عین وجود خداوند یا جزء او یا صورت و جلوه هستیِ او باشند، جا دارد سؤال شود:

آیا معبودِ حقیقیِ مخلوقات، وجودِ خودِ آن‏ها می‏باشد؟!⁽¹⁾

ابن‏عربی در فص ابراهیمی از کتاب فصوص الحکم می‏گوید: فیحمدنی و أحمده، ویعبدنی وأعبده: او مرا حمد می‏کند و من او را، و او مرا عبادت می‏کند و من او را.

و نیز ابن‏عربی می‏گوید: إنی کنت فی أوقات فی حال غیبتی أشاهد ذاتی فی النور الأعم والتجلی الأعظم... أشاهدها بین یدیه راکعة و ساجدة و أنا أعلم أنی ذلک الراکع والساجد... وکنت أتعجب من ذلک، وأعلم أن ذلک لیس غیری ولا هو أنا. "فتوحات مکیه"، 1 / 325: من زمانی در حال بی‏خودی، ذات خویش را در نور فراگیر و تجلی اعظم مشاهده می‏کردم... آن را در پیشگاه نور در حال رکوع و سجود می‏دیدم، در حالی که می‏دانستم من همان رکوع و سجود کننده هستم... و از آن تعجب می‏کردم و می‏دانستم که آن نه غیر من است و نه من!!

رساله "نور علی نور، در ذکر و ذاکر و مذکور" می‏نویسد: و چون به سرایت ذکر در جمیع عبد آگاهی یافتی بر آن باش که یکپارچه ذکر باشی، و به ذکرت ذاکر که خودت ذکر و ذاکر و مذکور خودی. "نور علی نور" (حسن‏زاده، حسن) 48.

آیا معنای آفرینش و خلقت، امری موهوم و خیالی است؟!

آیا خداوند اجزای وجود خودش را مورد تکلیف قرار داده، و امر و نهی می‏فرماید؟!

آیا خداوند جل و علا، خودش را به بهشت می‏برد و از نعمت‏هایش بهره‏ور می‏سازد؟!

1) . رساله "لقاء اللّه‏" می‏نویسد: فهو العابد باعتبار تعینه وتقیده بصورة العبد الذی هو شأن من شؤونه الذاتیة، وهو المعبود باعتبار إطلاقه. "هشت رساله عربی"، رساله "لقاء اللّه‏" حسن زاده، حسن 93. به نقل از صائن الدین علی ترکه اصفهانی: خداوند از جهت تعین خود به صورت بنده‏ای که شأنی از شؤون ذاتی او می‏باشد عابد است، و از جهت اطلاق وجود خود معبود می‏باشد.

آیا آفریدگار متعال، خودش را به دوزخ می‏برد و در آتش انتقام خویش می‏سوزاند؟!

آیا شیطانی که به خداوند کفر ورزیده، و بندگان را به گمراهی می‏کشاند، یکی از صورت‏های وجود همان خداوندی است که خود او، او را لعنت فرموده، و عذاب خواهد کرد؟!⁽¹⁾

آیا مؤمنانی که به وجود خداوند ازلی و ابدی ایمان دارند و خود را آفریده او می‏دانند و او را عبادت می‏کنند، با ملحدانی که جهان را موجودی ازلی و ابدی و متجلی به جلوه‏های گوناگون می‏دانند، یکی هستند؟! یا اینکه حتی اهل ایمان بر ضلالت، و اهل کفر بر هدایتند؟!⁽²⁾

گر بدانستی که بت چیستبدانستی که دین در بت پرستی است

شبستری

و آیا...

خداوند تعالی می‏فرماید:

«ما خَلَقْنا السَّمواتِ وَالارْضَ وَما بَیْنَهُما إِلا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمّیً وَالَّذِینَ کَفَرُوا عَمّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ * قُلْ أَرَأَیْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ أَرُونِی ما ذا خَلَقُوا مِنَ الارْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّمواتِ ائْتُونِی بِکِتابٍ مِنْ قَبْلِ هذا أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْم إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ».⁽³⁾

«خَلَقَ السَّمواتِ وَالارْضَ بِالحَقِّ».⁽⁴⁾

«أَوَلَمْ یَنْظُرُوا فِی مَلَکُوتِ السَّمواتِ وَالارضِ وَما خَلَقَ اللّهُ مِنْ شَیءٍ وَأَنْ عَسی أَنْ یَکُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَیِ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ».⁽⁵⁾

1) . از اهل عرفان نقل کردیم: "حقیقت این است که شیطان هم مظهر اسم یا مضلّ است".

2) . اهل عرفان گویند:مسلمان

3) . احقاف، 3 4.

4) . انعام، 73.

5) . أعراف، 185.

«ما خَلَقَ اللّهُ ذ لِکَ إِلا بِالحَقِّ یُفَصِّلُ الایاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ».⁽¹⁾

«أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ خَلَقَ السَّمواتِ وَالارضَ بِالحَقِّ».⁽²⁾

«أَوَلَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّهَ الَّذِی خَلَقَ السَّمواتِ وَالارضَ قادِرٌ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلا لا رَیْبَ فِیهِ فأَبَی الظّالِمُونَ إِلا کُفُوراً».⁽³⁾

«وَلِلّهِ مُلْکُ السَّمواتِ وَالارضِ وَاللّهُ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ * إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمواتِ وَالارضِ وَاخْتِلافِ اللَّیْلِ وَالنَّهارِ لایاتٍ لاولِی الالْبابِ * الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّهَ قِیاماً وَقُعُوداً وَعَلی جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمواتِ وَالارضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلا سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النّارِ».⁽⁴⁾

«وَما خَلَقْنا السَّماءَ وَالارْضَ وَما بَیْنَهُما باطِلا ذ لِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النّارِ».⁽⁵⁾

امام صادق علیه‏السلام می‏فرمایند:

قد خلفوا ورائهم منهاج الدین... وزعموا... أن مدبر هذا العالم فی صورة المخلوقین... وأنه لا جنة ولا نار... فاستقبح مقالتهم کل الفرق، ولعنهم کل الامم... فکذب مقالتهم التوراة، ولعنهم الفرقان، وزعموا مع ذلک أن إلههم ینتقل من قالب إلی قالب... فإذا کان الخالق فی صورة المخلوق، فبما یستدل علی أن أحدهما خالق لصاحبه؟!... فطورا تخالهم نصاری فی أشیاء وطورا دهریة.⁽⁶⁾

1) . یونس، 5.

2) . ابراهیم، 19.

3) . اسرا، 99.

4) . آل عمران، 189 191.

5) . ص، 27.

6) . بحارالانوار، 10 / 176، 177، از احتجاج.

راه و روش دین را پشت سر انداخته،... و گمان کرده‏اند... مدبر این جهان در صورت مخلوقات است... و بهشت و دوزخی در کار نیست... پس هر فرقه‏ای عقیده آنان را قبیح شمرده، و همه امت‏ها ایشان را لعنت کرده‏اند... تورات سخن ایشان را باطل دانسته، و قرآن ایشان را لعنت کرده است، با وجود این چنان پنداشته‏اند که معبودشان از قالبی به قالب دیگر درمی‏آید... اگر خالق در شکل و صورت مخلوق است، به چه دلیلی می‏توان استدلال کرد که یکی از آن دو خالق دیگری است؟!... گاهی ایشان را چون نصرانیان می‏یابی و دیگر گاه از دهری‏مسلکان.

اشکال پنجم:

چنانچه نسبت وجود خداوند با مخلوقات به گونه‏ای باشد که از فرضِ عدم و از بین رفتن آن‏ها، انعدام و نیستی وجود خداوند لازم آید، و با وجود آن‏ها وجود خالق متعال متعین و متحقق باشد، لازم می‏آید خداوند تعالی در وجود و بقای خویش نیازمند به مخلوقات و آفریده‏های خود باشد، و بطلان این عقیده نیازی به توضیح ندارد. خداوند متعال می‏فرماید:

«إِنْ یَشَأْ یُذهِبْکُمْ وَیَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ * وَما ذ لِکَ عَلی اللّهِ بِعَزِیزٍ».⁽¹⁾

«وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ غَنِیٌ حَمِیدٌ».⁽²⁾

«وَمَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ العالَمِینَ».⁽³⁾

«قالُوا اتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الغَنِیُ لَهُ ما فِی السَّمواتِ وَما فِی الارضِ إِنْ عِنْدَکُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا أَتَقُولُونَ عَلی اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ * قُلْ إِنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ

1) . فاطر، 16 17.

2) . بقره، 267.

3) . آل عمران، 97.

عَلی اللّهِ الکَذِبَ لا یُفْلِحُونَ * مَتاعٌ فِی الدَّنْیا ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِیقُهُمُ العَذابَ الشَّدِیدَ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ».⁽¹⁾

«یا أَیُّها النّاسُ أَنْتُمُ الفُقَراءُ إِلی اللّهِ وَاللّهُ هُوَ الغَنِیُ الحَمِیدُ».⁽²⁾

«یَزِیدُ فِی الخَلْقِ ما یَشاءُ إِنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ».⁽³⁾

«إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ».⁽⁴⁾

«أَفَمَنْ یَخْلُقُ کَمَنْ لا یَخْلُقُ أَفَلا تَذَکَّرُونَ».⁽⁵⁾

«هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الارضِ جَمِیعاً».⁽⁶⁾

«أَوَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّهَ الَّذِی خَلَقَ السَّمواتِ وَالارضَ قادِرٌ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلا لا رَیْبَ فِیهِ فأَبَی الظّالِمُونَ إِلا کُفُوراً».⁽⁷⁾

(یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَاللّهُ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ».⁽⁸⁾

«أَفَعَیِینا بِالخَلْقِ الاوَّلِ بَلْ هُمْ فِی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِیدٍ».⁽⁹⁾

«أَوَ لَمْ یَرَوْ أَنَّ اللّهَ الَّذِی خَلَقَ السَّمواتِ وَالارْضَ وَلَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ المَوْتی بَلی إِنَّهُ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ».⁽¹⁰⁾

1) . یونس، 86 70.

2) . فاطر، 15.

3) . فاطر، 1.

4) . یس، 82.

5) . نحل، 17.

6) . بقره، 29.

7) . إسراء، 99.

8) . آل عمران، 47.

9) . روم، 27.

10) . ق، 15.

امیرالمؤمنین علیه‏السلام می‏فرمایند:

الحمد للّه‏ الذی لا یبلغ مدحته القائلون... متوحد إذ لا سکن یستأنس به ولا یستوحش لفقده، أنشأ الخلق إنشاءا وابتدأه ابتداءا.⁽¹⁾

ستایش خداوندی را که گویندگان مدح او نتوانند... یگانه بود آن هنگام که هیچ چیز نبود که به آن انس گرفته، یا از نبودنِ آن وحشتی داشته باشد، و او همه چیز را ایجاد فرمود.

امام صادق علیه‏السلام می‏فرمایند:

الاحتیاج من صفات الحدث لا من صفات القدیم.⁽²⁾

احتیاج از صفات حدوث است نه صفات خداوندی که ازلی است.

و می‏فرمایند:

لما صعد موسی علیه‏السلام إلی الطور فنادی ربه عز وجل، قال: یا رب أرنی خزائنک، فقال: یا موسی، إنما خزائنی إذا أردت شیئا أن أقول له: "کن، فیکون".⁽³⁾

هنگامی که موسی علیه‏السلام بر کوه طور بالا رفت و با پروردگار خود به سخن پرداخت، عرضه داشت: پروردگارا، خزائن خود را به من بنمایان. خداوند فرمود: ای موسی، همانا خزائن من این است که هر چه را بخواهم همینکه بگویم: "باش"، می‏باشد.

1) . نهج البلاغة، خطبه 1؛ بحارالانوار، 4 / 247.

2) . التوحید، 178؛ بحارالانوار، 3 / 327.

3) . التوحید، 133.

امام رضا علیه‏السلام می‏فرمایند:

أما الواحد، فلم یزل واحدا کائنا لا شیء معه بلا حدود ولا أعراض ولا یزال کذلک، ثم خلق خلقا مبتدعا مختلفا بأعراض وحدود مختلفة... لا لحاجة کانت منه إلی ذلک، إنه لو کان خلق ما خلق لحاجة، لم یخلق إلا من یستعین به علی حاجته، ولکان ینبغی أن یخلق أضعاف ما خلق، لان الاعوان کلما کثروا کان صاحبهم أقوی. والحاجة یا عمران، لا یسعها لانه لم یحدث من الخلق شیئا إلا حدثت فیه حاجة أخری، ولذلک أقول: لم یخلق الخلق لحاجة.⁽¹⁾

خداوند یگانه، ازلا یکتا و بدون حدود و اعراض بود و هیچ چیزی با او وجود نداشت. سپس خلقی دارای اعراض و حدود مختلف و گوناگون ابداع فرمود... نه به جهت نیازی که به آن‏ها داشت، اگر قرار بود مخلوقات را به خاطر نیاز خود بیافریند جز کسانی را که به وجود آن‏ها در رفع نیاز خود بکوشد نمی‏آفرید، و سزاوار بود که چندین برابر آنچه آفریده است بیافریند، زیرا کمک‏کاران هر چه بیشتر باشند صاحب آن‏ها نیرومندتر خواهد بود. ای عمران، نیازمندی پایان ندارد، زیرا هیچ چیزی خلق نمی‏شود مگر اینکه موجب پیدایش حاجت تازه‏ای می‏شود، به همین جهت است که می‏گویم خلق را برای رفع نیاز خویش نیافریده است.

اشکال ششم:

مرزداران حریم مکتب وحی و بزرگان دین، پیوسته به بطلان عقیده وحدت وجود تصریح داشته، و در این باره کتاب‏ها نوشته‏اند، و تمامی عالمان بزرگ که در پیوند با فقه و دینند، و لو اینکه در مقامی به تشریح و تبیین عقیده وحدت وجود پرداخته باشند، اما هر گاه در مقام فتوی و اظهار نظر برآمده‏اند متفقا به "مخلوقیت حقیقی ماسوی اللّه‏"، و بطلان اعتقاد به "عینیت و یکی‏بودن وجود خالق و خلق" تصریح کرده‏اند. بنابراین، کسانی که خیال می‏کنند عقیده "وحدت وجود" معجزه شگفت و شگفتی‏فزای فکر و اندیشه

1) . التوحید، 430 431.

است، و فهم آن تنها اختصاص به کسانی دارد که آن را پذیرفته‏اند، باید متوجه باشند که به چه کسانی نسبت نفهمی و جهالت می‏دهند. و عقیده‏ای را که از فرآورده‏های افکار خوداندیشانِ به دور از تعالیم و براهین قاطع معلمان آسمانی در هند و یونان باستان است، و با هزاران توجیه و تأویل نادرست شواهدی از متشابهات دینی بر آن اقامه می‏شود به ستاره‏های آسمان می‏آویزند.

اگر این عقیده تا این حد غیر قابل فهم است، از کجا می‏توان دانست آنان که آن را پذیرفته‏اند از نفهمیدن آن نبوده است؟!! گویا شرط فهمیدن این عقیده پذیرفتن آن است که هر کس آن را بپذیرد حتما آن را فهمیده است!! و هر کس زیر بار آن نرود حتما آن را نفهمیده است!!

با کمترین تأمل در سخنان وحدت وجودیان همه می‏بینند که فهم مدعای آنان بسیار ساده است، ولی از آنجا که احدی گمان نمی‏کند کسی تا این حد منکر امور بدیهی شود که وجود همه اشیای حادث و مخلوق و محسوس را وهم و خیال دانسته، ذات خداوند را متغیر به صورت‏های گوناگون انگاشته، و عبادت هر بتی را عبادت خداوند بشمارد، برخی دچار تأثیر تبلیغات و تلقینات پی در پی اهل فلسفه و عرفان شده، و خیال می‏کنند واقعا گرهی در فهم این مسلک ضد عقل و دین نهفته است، که جز با فرار از عقل و برهان و تسلیم شدن در مقابل پیران و مشایخ عرفان، و پناه‏بردن به انزوای چله‏نشینی‏های وهم‏انگیز ایشان، بدان نمی‏توان رسید؛ ولی با تأمل و مراجعه بیشتر روشن می‏شود واقعا کسانی پیدا شده‏اند که این ناشدنی را شدنی دانسته، و بر خلاف حکم بدیهی عقل و وحی، وجودِ "خالق و مخلوق" را مانند "دریا و امواج" آن یکی شمرده، و غیریت اشیا با خالق خویش را وهم و خیال، و یا کثرت از جهت مرتبه و ظهور انگاشته، و حقیقت وجود "خالق و خلق" را عینا یکی دانسته‏اند!!

اشکال هفتم:

بطلان اعتقاد به وحدت وجود آن‏قدر واضح و آشکار است که حتی خود اهل عرفان بارها مجبور شده‏اند به بطلان آن اعتراف کنند و اعتقاد به

آن را بر خلاف عقل و شرع، و موجب نفیِ علیتِ خداوند و معلولیتِ ممکنات، بلکه نفیِ اصلِ وجود مخلوقات بدانند. چنانکه خودِ رساله "لقاء اللّه‏" می‏نویسد:

إعلم أن البحث عن وحدة الوجود تارة یتوهم أن الوجود شخص واحد منحصر بفرد هو الواجب بالذات، ولیس لمفهوم الوجود مصداق آخر، وغیره من الموجودات کالسماء والارض والنبات والحیوان والنفس والعقل خیالات ذلک الفرد، أی لیس سوی ذلک الفرد شیء، وهذه الموجودات لیست أشیاء أخری غیره کماء البحر وأمواجه، حیث إن تلک الامواج المختلفة فی الکبر والصغر لیست إلا ماء البحر، إلا أن اختلاف الامواج وکثرتها یوهم أنها موجودات بحیالها غیر الماء.

فهذا التوهم مخالف لکثیر من القواعد العقلیة الحکمیة الرصینة المبانی، لانه یوجب نفی علیة الحق ومعلولیة الممکنات حقیقة، وعدم افتقار الممکنات رأسا، بل یوجب نفیها أصلا. بالجملة إن مفاسدها کثیرة عقلا وشرعا، ولم یتفوه به أحد من الحکماء المتألهین والعرفاء الشامخین، ونسبته إلیهم اختلاق کبیر وإفک عظیم. علی أن الاثار المختلفة المتنوعة المشهورة من أنواع الموجودات حسا وعیانا ترد هذا الوهم وتبطله، وتنادی بأعلی صوتها أنها مولود من فطانة بتراء.⁽¹⁾

بدان که بحث "وحدت وجود" گاهی چنین به نظر می‏آورد که "وجود"، شخصی واحد و منحصر به فرد⁽²⁾

در همان کتاب آمده است: طبیعت واجبه‏ای که کمل اهل التوحید قائلند یعنی واحد به وحدت حقه حقیقیه ذاتیه و آن هم وحدت شخصیه ذات مظاهر. "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" حسن زاده، حسن 72.

رساله "انه الحق" می‏نویسد: تشکیک بر مبنای اهل تحقیق که وجود را واحد شخصی یعنی صمد حق می‏داند... "یازده

رساله فارسی"، "إنه الحق" 277.

و می‏نویسد: نیتجه بحث اینکه کسانی که قائل به واحد شخصی بودنِ وجود نیستند یعنی آن را صمد حق و حقیقت واحده ذات مظاهر نمی‏دانند و می‏گویند واجب الوجود انیت محضه است، از آنان سؤال می‏شود که اولا موضوع مسأله واجب الوجود انیت محضه است محرر شود که از این موضوع اعنی واجب الوجود چه اراده می‏کنند که آن را انیت محضه می‏دانند.

"هزار و یک نکته" می‏نویسد: و چون علی التحقیق، وجود حقیقت واحده به وحدت شخصیه ذات مظاهر است، پس هو الأول والآخر والظاهر والباطن، پس هر چه که دمبدم به ظهور رسد شأن اوست...

بی‏زارم از آن کهنه خدایی که تو داریهر لحظه مرا تازه خدای دگرستی

هزار و یک نکته حسن زاده، حسن 32 33.

و می‏نویسد: مبنای توحید عرفانی وحدت شخصی وجود است. (206).

و از ملاصدرا نقل کردیم: إن الوجود حقیقة واحدة هی عین الحق.

همانا وجود، حقیقت واحدی است و آن عین حق می‏باشد.

نیز از او نقل کردیم که: الوجود والموجود، منحصرة فی حقیقة واحدة شخصیة، لا شریک له فی الموجودیة الحقیقیة، ولا ثانی له فی العین، ولیس فی دار الوجود غیره دیار... فالعالم متوهم ما له وجود حقیقی. "اسفار" (ملاصدرا)، 2 / 292: "وجود و موجود"، منحصر به حقیقتِ شخصیِ واحدی است که در موجودیت حقیقی اصلا شریکی ندارد. و در خارج، فردِ دومی برای آن در کار نیست، و در صفحه وجود غیر از او احدی وجود ندارد... بنابراین "عالم"، خیال است و وجود واقعی ندارد.

است که همان واجب بالذات می‏باشد، و مفهوم وجود مصداق دیگری

1) . "هشت رساله عربی"، رساله "لقاء اللّه‏" حسن زاده، حسن 15.

2) . از کتاب "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" نقل کردیم: اکنون شایسته است که تعیّن موعود را بر مبنای رصین و قویم وحدت شخصیه وجود به بیان کمّل اهل توحید عنوان و تقریر کنیم.

ندارد، و موجوداتِ دیگر مانند آسمان و زمین و گیاه و حیوان و نفس و عقل⁽¹⁾، خیالاتِ⁽²⁾

کل ما فی الکون وهم أو خیالأو عکوس فی المرایا أو ظلال

هر چه در صفحه وجود است یا وهم و خیال است و یا عکس‏های آیینه‏ای و یا سایه‏ها می‏باشد.

همان فرد می‏باشند، یعنی غیر از خودِ آن فرد هیچ چیزی وجود نداشته⁽³⁾

و نیز: غیرتش غیر در جهان نگذاشت.

و نیز: هیچ جزء مفروض کل، بدان حیث که کل است منحاز از کل نیست و نسبة حقیقة الحقایق با ماسوای مفروض چنین است.

و نیز درباره معنای سوره توحید نقل شد که: چنان نفی را سریان داد که نام و نشانی برای ما سوی نگذاشت تا سخن از دو وجود در میان آید.

در همان کتاب آمده است: غیر به معنی مقابل، عدم محض و لا شی‏ء صرف است... "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" حسن زاده، حسن 72.

"الهی نامه" می‏نویسد:

الهی، همه گویند: "خدا کو؟"، حسن گوید: "جز خدا کو؟"

الهی از من برهان توحید خواهند و من دلیل تکثیر.

الهی از حسن پرسند توحید یعنی چه، حسن گوید تکثیر یعنی چه.

الهی دو وجود ندارد، و یکی را قرب و بعد نبود.

الهی از گفتن: "من" و "تو" شرم دارم، أنت أنت.

"وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" می‏نویسد: إعلم أنه لا وجود ولا موجود سواه وکل ما یطلق علیه اسم السوی فهو من شؤونه الذاتیة، واطلاق السوی علیه من الجهل والغیلانغمارهم فی الإعتبارات والأمور الاعتباریة وغفلتهم عن الحقیقة وأطوارها. صفحه 72، به نقل از سید احمد کربلایی: هیچ وجود و موجودی جز او وجود ندارد، و هر چیزی که نامِ غیر بر آن اطلاق می‏شود از شؤون ذاتی خود او می‏باشد، و نام غیرْ بر آن گذاشتن از نادانی و گمراهی است، زیرا ایشان در خیالات و امور اعتباری غرق شده‏اند و از حقیقت و دگرگونی‏های آن غافل مانده‏اند.

1) . تعلیقات "کشف المراد" می‏نویسد: ما قالوه من أن العقل یعقل ذاته... فلیس عقلا مبائنا وموجودا متمایزا عن فاعله سبحانه. "تعلیقات کشف المراد" حسن زاده، حسن 507: اینکه می‏گویند عقل خودش را می‏داند،... عقلی جدا و موجودی متمایز از فاعل خویش سبحانه نمی‏باشد.

2) . اسفار می‏نویسد:

3) . از کتاب "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" نقل کردیم: در مقابل او [واجب] چیزی نیست تا تمیز تقابلی داشته باشد.

این موجودات، چیزهای دیگری که غیر آن باشد نیستند، مانند آب دریا و امواج آن⁽¹⁾

"الهی نامه" می‏نویسد: الهی نهر بحر نگردد ولی تواند با وی بپیوندد و جدولی از او گردد.

الهی موج از دریا خیزد و با وی آمیزد و در وی گریزد و از وی ناگزیر است.

که آن امواجِ کوچک یا بزرگ جز آب دریا چیزی نیستند، ولی اختلاف و فراوانی امواج چنین به نظر می‏آورد که آن‏ها موجوداتی جدا از آب می‏باشند.

1) . از رساله "إنه الحق" نقل کردیم: تمثیلی که به عنوان تقریب در تشکیک اهل تحقیق توان گفت آب دریا و شکن‏های اوست که شکن‏ها مظاهر آبند و جز آب نیستند و تفاوت در عظم و صغر امواج است نه در اصل ماء.

این اندیشه، با قواعد عقلی محکم و مبانی استوار بی‏شماری مخالف است، زیرا موجب می‏شود که نه خداوند علت حقیقی باشد، و نه ممکنات معلول واقعی باشند⁽¹⁾

ملاصدرا می‏نویسد: ما وصفناه أولا إن فی الوجود علة و معلولا... قد آل آخر الأمر... إلی کون العلة منهما أمرا حقیقیا والمعلول جهة من جهاته، ورجعت علیة المسمی بالعلة وتأثیره للمعلول إلی تطوره وتحیثه بحیثیة. "اسفار"،

2 / 301: اینکه ما در ابتدای امر گفتیم در صحنه وجود علت و معلول هست... در آخر کار بدانجا کشانده شد که از میان آن دو، تنها علتْ امری حقیقی است و معلول فقط جهتی از جهات آن می‏باشد، و علیت و تأثیر آن چیزی که آن را علت نام نهادیم به معنای دگرگونی خودِ آن بازگشت.

در رساله "لقاء اللّه‏" از قیصری نقل شده است: وإیجاده للأشیاء اختفاؤه فیها مع إظهاره إیاها، وإعدامه لها فی القیامة الکبری ظهوره بوحدته وقهره إیاها بإزالة تعیناتها وسماتها وجعلها متلاشیة... وفی الصغری تحوله من عالم الشهادة إلی عالم الغیب، أو من صورة إلی صورة فی عالم واحد. صفحه 222: ایجاد و آفرینش خداوند نسبت به اشیا این است که خدا خودش در آن‏ها مخفی شده و آن‏ها را آشکار کرده است، و معنای از بین بردن آن‏ها در قیامت بزرگ این است که در آن هنگام به وحدت خود ظاهر شده و تعینات و نشانه‏های آن‏ها را از بین می‏برد و آن‏ها را متلاشی می‏کند... و در قیامت کوچک به این معنا است که از عالم ظاهر به عالم غیب متحول می‏شود، یا اینکه در یک عالم از صورتی به صورتی دیگر درمی‏آید.

، و سبب می‏شود که ممکناتْ نیازمند به غیر نبوده، بلکه اصلا وجود نداشته باشند.⁽²⁾

"الهی نامه" می‏نویسد: الهی تا حال تو را پنهان می‏پنداشتم، حال جز تو را پنهان می‏دانم.

الهی شکرت که دی دلیل بر اثبات خالق طلب می‏کردم، و امروز دلیل بر اثبات خلق می‏خواهم.

الهی شکرت که دیده جهان بین ندارم، هو الاّول والآخر والظاهر والباطن.

از ملاصدرا نقل کردیم:

لیس للماهیات والأعیان الإمکانیة وجود حقیقیّ... الممکنات باطلة الذوات هالکة الماهیات أزلاً وأبدا والموجود هو ذات الحقّ دائما وسرمدا... فإذن لا موجود إلاّ اللّه‏.

"لقاء اللّه‏" می‏نویسد:

آنچه پنهان و آشکار بودجز که مجلای یار و مظهر نیست

نیست جز او ز دار و من فی الدارنی که همسنگ او و همسر نیست

قائل و قیل و قولی و قالاجز که اطوار قول مصدر نیست

زین مثل آنچه بایدش گفتنگفتم و بیش از این میسر نیست

( صفحه 5 ). و می‏نویسد: إنّ ذلک النور لم یترک مکانا لغیره حتّی یوجد شیء مؤلّف منه ومن غیره، بل کلّ شیء لیس إلاّ ذلک النور فقط، وحدودها أعدام ذهنیة اعتباریة.

غیرتش غیر در جهان نگذاشتلا جرم عین جمله اشیا شد

آن نور، هیچ مکانی برای غیر خودش باقی نگذاشته است که چیزی مرکّب از آن و غیر آن یافت شود، بلکه هیچ چیزی نیست مگر اینکه خودِ همان نور می‏باشد، و حدود اشیا عدم‏های ذهنی و پنداری‏اند. همان، 35 - 36.

رساله "لقاء اللّه‏" در ضمن مثال گفت و گوی ماهیان برای ادراک حقیقت معنای دریا نقل می‏کند: البحر الذی أنتم تطلبونه و تریدون التوجّه إلیه هو معکم وأنتم معه، وهو محیط بکم وأنتم محاطون به، والمحیط لا ینفکّ عن المحاط به، والبحر عبارة عن الّذی أنتم فیه، فأینما توجّهتم فی الجهات فهو البحر ولیس غیر البحر عند کم شیء، فالبحر معکم وأنتم مع البحر، وأنتم فی البحر والبحر فیکم [کاملاً دقّت شود!]... إنّ البحر والماء شیء واحد فی الحقیقة ولیس بینهما مغایرة أصلاً [باز هم دقّت شود]، فالماء اسم للبحر بحسب الحقیقة والوجود، والبحر اسم له بحسب الکمالات والخصوصیات والإنبساط والانتشار علی المظاهر کلّها.

سپس درباره خداوند، از زبان کسانی که آنان را اولیا و عرفا می‏شمارد چنین می‏آورد:

إنّ الحقّ الّذی تسألون عنه وتطلبونه... هو مع کلّ شیء وهو عین کلّ شیء، بل هو کلّ شیء وکلّ شیء به قائم وبدونه زائل، ولیس لغیره وجود أصلاً، لا ذهنا ولا خارجا [کاملاً دقت شود!]. صفحه 37 38 .

خلاصه اینکه

1) . "تعلیقات کشف المراد" می‏نویسد: إن التمایز بین الحق سبحانه وبین الخلق لیس تمایزا تقابلیا، بل التمیز هو تمیز المحیط عن المحاط بالتعین الإحاطی والشمول الإطلاقیّ... وهذا الإطلاق الحقیقیّ الإحاطیّ حائز للجمیع ولا یشذّ عن حیطته شیء... وکون العلة والمعلول علی النحو المعهود المتعارف فی الأذهان السافلة لیس علی ما ینبغی بعز جلاله وعظموته سبحانه وتعالی. "تعلیقات کشف المراد" حسن زاده، حسن 502: جدایی حق سبحانه و خلق او به این گونه نیست که در مقابل هم باشند، بلکه به این گونه است که یکی دیگری را به نحو شمول و اطلاق در بردارد... و این اطلاقِ احاطه‏ای به گونه‏ای است که همه چیز را در بر گرفته و هیچ چیزی از دایره وجود آن خارج نیست... و شناختی که از علت و معلول به نحو معهود و متعارف در اذهان سطح پایین وجود دارد، سزاوار عزت و عظمت خداوند سبحانه و تعالی نیست.

2) . "ممدّالهمم" می‏نویسد: چون به دقت بنگری آنچه در دار وجود است وجوب است و بحث در امکان برای سرگرمی است. ممد الهمم حسن زاده، حسن، 107.

مفاسدِ این عقیده از جهت عقل و شرع فراوان بوده، هیچ‏یک از فلاسفه خداشناس و عارفان بزرگ مقام آن را بر زبان نیاورده‏اند، و نسبت دادن این عقیده به آنان دروغی بزرگ و تهمتی عظیم است.

گذشته از اینکه آثار مختلف و گوناگونی که از انواع موجودات به طور محسوس و آشکار دیده می‏شود، موجب بطلان و رد این عقیده شده، و به ندای بلند فریاد برمی‏آورد که چنین اندیشه‏ای از کوتاه‏فکری سرچشمه گرفته است.

عقیده‏ای که در اینجا به بطلان آن اعتراف شده است، همان چیزی است که وحدت وجودیان و از جمله خودِ مؤلف رساله "لقاء اللّه‏" آن هم در همین کتاب "لقاء اللّه‏" آن را با عین همین عباراتی که در این‏جا آن را باطل و خلاف دین و عقل می‏دانند در سر تا پای نوشته‏ها و سخنان خویش بیان می‏دارند، و ما نمونه مختصری از آن عبارات را علاوه بر آنچه در متن آوردیم در پانوشت مطالب نیز نشان داده‏ایم.

کتاب مورد اشاره شواهدی از کلام ملاصدرا⁽¹⁾نیز می‏آورد⁽²⁾

تا به کمک آن ثابت کند ملاصدرا هم وحدت وجود به معنای فوق (عدمی و اعتباری و اوهام بودنِ وجودِ ممکنات) را صریحا باطل دانسته، و نسبت دادنِ آن به اهل تصوف و عرفان را از نفهمی و جهالت شمرده است. در حالی که اهل تحقیق به طور آشکار می‏یابند خود ملاصدرا همین عقیده را دارد، و آن را به بزرگانِ اهل عرفان هم نسبت می‏دهد.

رساله "لقاء اللّه‏" از ملاصدرا نقل می‏کند:

1) . رجوع شود به اسفار ملاصدرا 2 / 318.

2) . صفحه 16.

کتاب مورد اشاره شواهدی از کلام ملاصدرا⁽¹⁾نیز می‏آورد⁽²⁾

رساله "لقاء اللّه‏" از ملاصدرا نقل می‏کند:

1) . رجوع شود به اسفار ملاصدرا 2 / 318.

2) . صفحه 16.

إن بعض الجهلة من المتصوفین المقلدین الذین لم یحصلوا طریق العلماء العرفاء، ولم یبلغوا مقام العرفان، توهموا لضعف عقولهم ووهن عقیدتهم وغلبة سلطان الوهم علی نفوسهم، أن لا تحقق بالفعل للذات الاحدیة المنعوتة بألسنة العرفاء بمقام الاحدیة وغیب الهویة وغیب الغیوب مجردة عن المظاهر والمجالی، بل المتحقق هو عالم الصورة وقواها الروحانیة والحسیة، واللّه‏ هو الظاهر المجموع لا بدونه وحقیقة الانسان الکبیر والکتاب المبین الذی هذا الانسان الصغیر أنموذج ونسخة مختصرة عنه.

وذلک القول کفر فضیح وزندقة صرفة، لا یتفوه به من له أدنی مرتبة من العلم، ونسبة هذا الامر إلی أکابر الصوفیة ورؤسائهم افتراء محض وإفک عظیم، یتحاشی عنها أسرارهم وضمائرهم، ولا یبعد أن یکون سبب ظن الجهلة بهؤلاء الاکابر إطلاق الوجود تارة علی ذات الحق، وتارة علی المطلق الشامل، وتارة علی المعنی العام العقلی، فانهم کثیرا ما یطلقون الوجود علی المعنی الظلی الکونی، فیحملونه علی مراتب التعینات والوجودات الخاصة، فیجری علیه أحکامها.⁽¹⁾

برخی از کسانی که ادعای تصوف دارند ولی نادان و کورند و روش عالمان عارف را به دست نیاورده و به مقام عرفان نرسیده‏اند، از روی ضعف عقول و سستی عقیده و غلبه پادشاه وهم بر نفوس خویش، گمان کرده‏اند: ذات احدیت که در زبان اهل عرفان موصوف به مقام احدیت و نهانی هویت و نهانی در نهان است دارای وجودِ فعلیِ بر کنار از مظهرها و جلوه‏ها نبوده، و آنچه که متحقق است همان عالم صورت‏ها و قوای روحانی وحسیِ آن می‏باشد، و خداوند همان مجموعه ظاهر است و جز آن وجودی ندارد، و او همان حقیقتِ انسان کبیر⁽²⁾

علی نور، در ذکر و ذاکر و مذکور" 48.

و کتاب "لقاء اللّه‏" از قیصری نقل می‏کند: ومرتبة الإنسان الکامل عبارة عن جمع جمیع المراتب الإلهیة والکونیة من العقول والنفوس الکلیة والجزئیة، ومراتب الطبیعة إلی آخر تنزلات الوجود ویسمی بالمرتبة العمائیة أیضا، فهی مضاهیة للمرتبة الإلهیة، ولا فرق بینهما إلاّ بالربوبیّة والمربوبیّة لذلک صار خلیفة اللّه‏. صفحه / 89: مرتبه انسان کامل عبارت از جمع جمیع مراتب الهی وجودی است، از عقول و نفوس کلی و جزئی گرفته تا مراتب طبیعت و تا آخرین تنزلات وجود که با عنوان مرتبه عمائی نیز نامیده می‏شود. پس آن همسنگ مرتبه الهی است و بین آن دو هیچ فرقی نیست مگر به ربوبیت و مربوبیت، به همین جهت است که خلیفة اللّه‏ شده است.

البته چنانچه کسی پیدا شود که زیر بار پذیرش ادعاهای متناقض نرفته و اجتماع نقیضین را محال بداند، جا دارد از قیصری سؤال کند: با وجود شواهدی که از کلام خود او و ابن‏عربی در مورد یکی بودن خالق و مخلوق و رب و مربوب آوردیم، ادعای تفاوت و فرق بین ربوبیت و مربوبیت را بر چه اساسی ارائه می‏دهد؟! رساله "لقاء اللّه‏" همین سخن قیصری را به عنوان وجه پنجمی برای تفسیر وحدت وجود شمرده و آن را عالی‏تر و شامخ‏تر و دقیق‏تر

و شریف‏تر از چهار تفسیر قبلی می‏داند... گذشته از اینکه بطلان سخن قیصری و تناقض و مخالفت آن با عقل و برهان و دین آشکار است، جای این سؤال هست که چطور می‏توان این تفسیر را عالی‏تر و دقیق‏تر و شامخ‏تر و شریف‏تر از چهار تفسیری دانست که دست کم یکی از آن‏ها بنابر تصریح خود مؤلف رساله "لقاء اللّه‏" دارای مفاسد فراوان عقلی و شرعی بوده، و مخالف با قواعد برهانی محکم است و به اعترافِ خود ایشان موجب نفی خالقیت خداوند و مخلوقیت ممکنات، بلکه موجب نفی اصل وجود ممکنات می‏گردد؟!

و کتاب مبینی است که این انسان کوچک، نمونه و نسخه مختصری از آن می‏باشد.

1) . صفحه 55.

2) . کتاب "نور علی نور، در ذکر و ذاکر و مذکور" می‏نویسد: و چون به سرایت ذکر در جمیع عبد آگاهی یافتی بر آن باش که یکپارچه ذکر باشی، و به ذکرت ذاکر که خودت ذکر و ذاکر و مذکور خودی. "نور

این گفتار کفر رسوا و زندقه صرف است، کسی که دارای پست‏ترین مرتبه علم باشد دهان خود را به آن آلوده نمی‏کند، و نسبت دادنِ این امر به بزرگان و رؤسای صوفیان افترای محض و تهمت بزرگی است که باطن وجود ایشان از آن برکنار است.

بعید نیست که سبب این گمان نادانان درباره بزرگان این باشد که اطلاق وجود گاهی بر ذات حق می‏شود، و گاهی بر مطلقی که شامل همه چیز است، و گاهی دیگر بر معنای عام عقلی؛ زیرا ایشان بسیار می‏شود که وجود را بر معنای سایه‏ایِ وجودی اطلاق کرده، پس آن را بر مراتب تعینات و وجودات مخصوص حمل می‏کنند، لذا احکام آن‏ها بر آن جاری می‏شود.

شما بار دیگر به نصوصی که از اهل عرفان و فلسفه درباره وحدت وجود نقل کردیم رجوع کنید تا کاملا ببینید که بیان این تفصیلات جز کوششی برای گم کردن اصل مطلب و پنهان کردن آن در میان انبوه الفاظ و تعبیرات و تقسیماتِ اعتباری و غیر واقعی هیچ چیز دیگری نیست، و تجلی واقعیتِ عقیده ایشان در ضمن نصوص صریح خودشان، واضح‏تر از آن است که ممکن باشد با این عبارت‏پردازی‏ها چهره واقعیِ آن را بپوشانند.

اینجاست که باید پرسید: انسان چرا باید سخنانی بگوید که پس از آن مجبور باشد عینا آن‏ها را کفر و زندقه و الحاد و باطل و نادرست بشمارد، و اعتقاد به آن را از جهالت و نادانی و دوری از علم و دانش بداند، و از انتساب به آن وحشت داشته باشد؟! آیا این بزرگ‏متفکر و متعمق در ذات خداوند که راسخان در علم و معادن علم الهی علیهم‏السلام از ورود در آن حذر می‏کنند، و نتیجه آن را الحاد و زندقه می‏دانند از یاد برده است که اعتقاد به هر نوع دوئیت حقیقی در وجود، به هر نحوی که باشد به هیچ عنوان با مبانی تفکر وحدت وجودیان نمی‏سازد و بر تمامی عقاید ایشان خط بطلان می‏کشد؟!

بهترین دلیل بر اینکه نسبت مذکور به تمامی اکابر عرفان و تصوف عین واقعیتِ است نه تهمت و افترا همین پاسخی است که ملاصدرا به عنوان دفاع از عقاید صوفیان ارائه می‏دهد زیرا بدیهی است تفاوت "مطلق و مقید" و "عام و خاص" امری اعتباری بوده، و محال است که "مطلق" یا "عام"، وجودی جدا از مقیدات و مصادیق خاص خود داشته باشند. "ابن‏عربی" صریحا می‏گوید:

إن الاشیاء لم تفارق خزائنها، وخزائن الاشیاء لم تفارق عندیة الحق تعالی، وعندیة الحق تعالی لم تفارق ذات الحق تعالی، فمن شهد واحدة من هذه الامور الثلاثة فقد شهد المجموع، وما فی الکون أحدیة إلا أحدیة المجموع.⁽¹⁾

1) . کتاب المعرفة، 36.

اشیا، از خزائن خود جدا نشده‏اند، و خزائن اشیا نزد حق تعالی بودن را وانگذاشته‏اند. و نزد حق تعالی بودن، از ذات حق تعالی مفارقت نجسته است. پس هر کس یکی از این امور سه گانه را مشاهده کند، هر سه را مشاهده کرده است. و در صحنه وجودْ هیچ احدیتی جز احدیت مجموع وجود ندارد.

و می‏گوید:

کل ذلک من عین واحدة لا، بل هو العین الواحدة، وهو العیون الکثیرة.⁽¹⁾

همه آن‏ها از یک عین است، نه، بلکه او خودش عین واحد است، و او خودش عیون کثیر است.

و "قیصری" در شرح آن گوید:

أی کل ذلک الوجود الخلقی، صادر من الذات الواحدة، ثم أضرب عنه لانه مشعر بالمغایرة، فقال: بل ذلک الوجود الخلقی هو عین تلک العین الواحدة الظاهرة فی مراتب متعددة، وذلک العین الواحدة التی هی الوجود المطلق، هی العیون الکثیرة باعتبار المظاهر المتکثرة. کما قال:

سبحان من أظهر ناسوتهسر سنا لاهوته الثاقب

ثم بدا فی خلقه ظاهرافی صورة الاکل والشارب

فانظر ما ذا تری.⁽²⁾یعنی: همه آن وجودهای خلقی، صادر از همان ذات واحد است، و چون از این سخن بوی مغایرت می‏آید، از آن برگشته و می‏گوید: بلکه آن وجود خَلقی، عینِ همان واحدی است که در مراتب متعدد ظاهر است. و آن ذات واحدی که همان وجود مطلق است به اعتبار مظاهر فراوانش، خودِ همان عیون کثیر و فراوان می‏باشد.

1) . رساله "لقاء اللّه‏" حسن زاده، حسن 78.

2) . رساله "لقاء اللّه‏" حسن زاده، حسن 78 79.

فصل دوم: تفسیرات گوناگون وحدت وجود!!

اشاره

تفسیرات گوناگون وحدت وجود!!

وحدت وجودیان هنگامی که با سیل انتقادات اهل دین و برهان مواجه می‏شوند، برای فرار از اشکالات منتقدین می‏گویند:

وحدت وجود معانی گوناگونی دارد که بعضی از آن‏ها باطل است و بعضی دیگر صحیح می‏باشد!!

اما کمترین تأمل نشان می‏دهد حقیقتِ معنای وحدت وجود یک چیز بیشتر نیست، و آن همین است که:

آنچه موجود است حقیقتی واحد است که نه آغازی دارد، نه انجامی؛ و نه ابتدایی دارد، نه انتهایی؛ و نه خالقی دارد، نه آفریننده‏ای؛ بلکه همین حقیقت واحد هر لحظه به صورتی درمی‏آید و هر آن به شکلی در تجلی و ظهور است.

ارائه تفسیرهای مختلف برای وحدت وجود امری کاملا صوری و ظاهری است نه درونی و محتوایی، و این کار تنها برای سرپوش گذاشتن بر مخالفت آشکار عقیده وحدت وجود با عقل و شرع به میدان آمده است. وحدت وجودیان همان معنای واحدی را که گفتیم با تعبیرات مختلف و مثال‏های گوناگون بیان می‏دارند، گاهی مثال "موج و دریا" می‏آورند، دیگرگاه "نفس و قوای آن" یا "آینه و عکس‏های متعدد" را شاهد قرار می‏دهند، گاهی به "عدد و نور و مراتب آن دو" مثال می‏زنند؛ ایشان گاهی اشیا را "اجزای ذات خدا" (یعنی همان وجود بی سر و ته) می‏گویند، و گاهی آن‏ها را "مراتب وجود او"

می‏شمارند، و دیگرگاه همه چیز را "حصه‏های وجودی⁽¹⁾

"نور علی نور" می‏نویسد: هر یک از کلمات وجودی جدولی از بحر وجود است که آن بحر ملکوت اوست... این انتساب کلمات نوری موجودات به وجود حقیقی که حق سبحانه است همان است که کمل اهل توحید فرموده‏اند: "هویة کل شیء فی الحقیقة شعاع هویته": [در واقع حقیقت ذات هر چیزی، شعاعی از حقیقت ذات خداست] و از این شعاع تعبیر به "رب شیء"، و "سر و حصؤ وجودی او" نیز می‏شود. این حدیث صادقی است سلام اللّه‏ تعالی علیه: "یفصل نورنا من نور ربنا کشعاع الشمس من الشمس": [نور ما از پروردگارمان جدا می‏شود مانند نور خورشید از خورشید]... پس تعبیر به شعاع ناصّ است که اشیاء به تمامتشان از علم به عین نازل نشده‏اند، بلکه نازل شده‏اند در حالی که متصل به اصل خودشانند. "نور

علی نور در ذکر و ذاکر و مذکور" حسن‏زاده، حسن 77. البته بر اهل تحقیق روشن است که روایت مورد استناد ایشان دارای هیچ‏گونه اعتبار علمی نمی‏باشد.

وی" می‏دانند؛ آن‏گاه برخی غافل از اینکه اصل مطلب یک چیز بیشتر نیست، و اختلافاتی که در این مورد ارائه می‏شود، تنها در تعبیرات و مثال‏ها و وجوه اعتباری و غیر واقعی است هر مثالی را مسلکی می‏پندارند و هر تعبیری را مذهبی به شمار می‏آورند!! در حالی که خود مؤلف رساله "لقاء اللّه‏" معترفند که جز "وجوب" هیچ چیز دیگری در کار نبوده، و بحث در "امکان" تنها برای سرگرمی است!!⁽²⁾

"شرح

اسفار" می‏نویسد: عدم الممکن من حیث وجوده ممتنع بامتناع عدم قیومه.

نیز: بل وجوده (الممکن) واجب بوجود الواجب. "شرح اسفار" (حسن‏زاده، حسن) 1 / 113. نیز رجوع کنید به اسفار 1 / 128 129.

به هر حال در رساله "لقاء اللّه‏" نیز معانی متعددی برای وحدت وجود ارائه شده است، ولی در آنجا هم اولا هیچ اختلاف واقعی و حقیقی‏ای بین معانی مختلف وحدت وجود، نشان داده نشده است. ثانیا در تقسیم‏بندی ارائه شده در

1) . ملاصدرا می‏گوید: والحق أن الموجود بما هو موجود کلی والوجودات أفراد له وحصص لحقیقة الوجود... وهذا عجیب لا یعرفه إلا الراسخون فی العلم. اسفار، 1 / 257.

2) . چون به دقت بنگری آنچه در دار وجود است وجوب است و بحث در امکان برای سرگرمی است. "ممد الهمم در شرح فصوص الحکم" حسن زاده، حسن 107.

آنجا عین همان عقیده‏ای باطل دانسته شده است که وحدت وجودیان و حتی خودِ مؤلف رساله "لقاء اللّه‏"، و بلکه خود ملاصدرا در جاهای دیگر آن را قبول کرده‏اند. رساله "لقاء اللّه‏" در این مورد وحدت وجود را به چهار معنی تفسیر می‏کند که عبارتند از:

تفسیر اول:

اولین تفسیر عقیده "وحدت وجود" این است که گفته شود:

وجود، واحد شخصی بوده، و وجودِ بقیه اشیا مانند دریا و امواج آن چیزی جز صورت‏های مختلف همان حقیقت واحد نیست.

و ما بیان داشتیم که این تفسیر عینا همان چیزی است که وحدت وجودی‏ها⁽¹⁾به آن معتقد بوده، و خود ایشان هم به بطلان آن معترفند.

1) . تذکر این نکته ضرورت دارد که از جهت اصول و مبانی، هیچ تفاوتی بین نحله‏های مختلف فلسفی و عرفانی وجود ندارد، مکتب "مشاء" و "اشراق" و "حکمت متعالیه" و "عرفان هندی" و "بودایی" و "یونانی" و "ابن‏عربی" و... همه یک چیز می‏گویند، جز اینکه برخی از آنان تا نیمه راه آمده، به نتایج صریح مبانی و اصول خویش ملتزم نشده‏اند، ولی برخی دیگر مانند "ملاصدرا" و "ابن‏عربی" کاملا جسورانه و بی‏باک، تا آخرِ راه را رفته، وجود عالم را وهم و خیال انگاشته، و همه چیز را عین ذات خداوند دانسته‏اند!! بدیهی است هر کس زیر بار اعتقاد به معنای واقعی "خلقت و آفرینش الهی" نرود، و نپذیرد که خداوند متعال اشیا را بدون سابقه وجودی آن‏ها لا من شی‏ء، آفریده است، (که البته تمامی اهل فلسفه و عرفان این چنینند)، برای فرار از التزام به "وحدت شخصی وجود" هیچ راهی نداشته، باید "ذات خدا و خلق" را عینا یک چیز دانسته، و تعدد و تغایر آن‏ها را صرفا امری اعتباری و غیر واقعی مانند تفاوت بین "کل و اجزای آن" یا "دریا و امواج آن" بشمارد. آنگاه شگفت اینکه چه بسیار متفکرین ناپخته‏ای که عمر گران‏بهای خود و دیگران را در جست و جوی تفاوت‏های مشرب‏های مختلف فلسفی و عرفانی (مانند تفاوت بین قائلین به "صدور" یا "تشکیک" یا "حصص" و "وحدت وجود" یا "وحدت وجود و موجود")، مشغول می‏دارند!!

تفسیر دوم:

تفسیر دوم این است که گفته شود:

وجود، یک سنخ و یک حقیقت بیشتر نیست که همان سنخ واحد، دارای مراتب مختلف بوده، فراترین مرتبه آن خدا است، و بقیه مراتب، در سنخِ اصلِ حقیقتِ وجود با خداوند متحد می‏باشند، و تفاوتشان تنها در این است که ضعیف‏ترند، و درجه آن‏ها از حیث وجود و شؤون آن کمتر است.

در رساله مزبور این عقیده صحیح و موافق با عقل و شرع دانسته شده، و تفاوت آن با تفسیر اول در این جهت بیان شده است که گفته‏اند: در این تفسیر، "وجودْ" حقیقتی دارای مراتب می‏باشد، ولی در تفسیر اول حقیقتِ وجودْ واحد شخصی و بدون مراتب است.

با اندک تأملی واضح است که بین این تفسیر و تفسیر اول هیچ تفاوت واقعی و حقیقی‏ای وجود نداشته، و بطلان این عقیده نیز واضح‏تر از آن است که نیازی به توضیح داشته باشد. این تفسیر حتی در نظر خود مؤلف رساله "لقاء اللّه‏" نادرست و غیر قابل تصور می‏باشد و به نظر ایشان باید این عقیده به عقیده کسانی برگردانده شود که وجود را "واحد شخصی" و بدون مراتب می‏دانند⁽¹⁾

نیز رساله مزبور می‏نویسد: این‏قدر در رد قول به تشکیک وجود برای اهل استبصار کافی است، و کسی که خداوند چشم بصیرت او را منور گردانید، و آنچه را که گفته شد فهمید و در آن امعان نظر کرد، از رفع شبهه‏های وهمیه و معارضات باطله عاجز نیست. رجوع شود به رساله "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم"، فصل "نفی تشکیک وجود به اصطلاح اهل نظر"، و فصل "أیضا تزییف تشکیک وجود به اصطلاح اهل نظر"، و فصل "تمیز تشکیک عارف و حکیم".

که

1) . در رساله مورد اشاره آمده است: "خلاصه اینکه به رأی مشاء، تشکیک در حقایق متباینه موجودات است؛ ولی به نظر صاحب اسفار در حقیقت واحده ذات مراتب؛ و در مشهد عارف، در حقیقت واحده ذات مظاهر که آن را فائل و آفل می‏داند".

آنان همان اهل عرفانند و عقیده ایشان همان چیزی است که در تفسیر اول بیان شد، و از جانب خود ایشان به بطلان آن صریحا اعتراف گردید.⁽¹⁾

1 / 71.

تفسیر سوم:

تفسیر سوم این است که گفته شود:

وجود، هم واحد است و هم کثیر و فراوان!! زیرا "وحدت" آن‏قدر وسعت دارد که شامل همه کثرت‏های واقعی می‏باشد و تمامی ماسوای خود را در احاطه خود دارد.

بطلان این تفسیر نیز نیازی به توضیح ندارد چه اینکه روشن است مراد از وحدت در این تفسیر به یکی از این معانی خواهد بود:

الف) "وحدت حقیقی" یعنی اینکه: ذات خداوند چیزی است بر خلاف تمامی چیزهای دیگر، که همه آن‏ها دارای اجزا (که کثرت واقعی است) بوده، و در تغیر و تبدل به صورت‏های مختلف می‏باشند.

ب) "وحدت اعتباری" یعنی اینکه: تمامی اشیا روی هم، به گونه‏ای غیرمحدود و نامتناهی مجموعه واحدی را تشکیل می‏دهند.

ج) "وحدت اطلاقی" یعنی اینکه: اگر ما خصوصیات اشیای مختلف را در نظر نگیریم، و وجود را به نحو مطلق و بدون هر گونه قید و خصوصیتی در نظر داشته باشیم، این معنای مطلق یکی بیشتر نبوده و تعدد آن محال است.

1) . ملاصدرا صریحا اعتراف می‏کند که اعتقاد به دارای مراتب بودنِ وجود، چیزی است که فلسفه آن را فقط در مقام بحث و تعلیم عنوان می‏کند و گرنه حقیقتِ آن چیزی نیست که با عقیده وحدت وجود و موجود صوفیان و عارفان منافی باشد، او می‏گوید: ومما یجب أن یعلم أن إثباتنا لمراتب الوجودات المتکثرة، ومواضعتنا فی مراتب البحث والتعلیم علی تعددها وتکثرها، لا ینافی ما نحن بصدده من ذی قبل إن شاء اللّه‏ من وحدة الوجود والموجود ذاتا وحقیقة، کما هو مذهب الأولیاء والعرفاء من عظماء الکشف والیقین. اسفار،

در صورت اول، وجودِ تناقضِ واقع در تفسیر مزبور بر اساس بدیهی‏ترین اصول ریاضی و منطقی واضح است، چه اینکه محال است "وحدت حقیقی" و "کثرتِ حقیقی" در یک مورد جمع شوند، بلکه در هر موردی ناچار باید یکی از آن دو را اعتباری دانست.⁽¹⁾

صورت دوم هیچ ربطی به اعتقاد اهل دین و برهان ندارد، و با عقیده هر انسان دهری و ملحدی موافق است.

صورت سوم⁽²⁾

صرفا امری عقلی بوده، دارای وجود واقعی و عینی نیست، در حالی که خداوند متعال موجودی واقعی، و دارای وحدت حقیقی است، نه یک موجود ذهنی یا اعتبار عقلی که اصلا وجود عینی و واقعی نداشته باشد.⁽³⁾

بنابراین

باید در مسئله "وحدت" یا تسلیم عقیده اهل برهان و ادیان شد، و یا اینکه باید پذیرفت خدای واقعیِ وحدت وجودیان، غیر از مجموعه جهان متغیر و متبدل هیچ چیز دیگری نیست. در رساله "لقاء اللّه‏" نیز صریحا اعتراف شده است که کسی که وجود مطلق را متحد با سایر اشیا یا عین وجود آن‏ها بداند، چه به تکثر ممکنات قائل باشد و چه نباشد، در هر دو صورت چون به

1) . با اینکه وجود کثرت در طبیعت و واقعیت، امری قطعی و غیر قابل انکار است و در رساله لقاء اللّه‏ نیز صریحا به این حقیقت اعتراف شده است، اما اهل عرفان در این مورد هم بر خلاف حکم بدیهی عقل و برهان، کثرت اشیا و مخلوقات را که امری واقعی و محسوس می‏باشد امری اعتباری دانسته‏اند، و وحدتِ اشیا را که بدون تردید امری اعتباری است و از فرضِ وحدت برای مجموعه اشیایی که واقعا متکثرند صورت می‏یابد، امری واقعی و حقیقی می‏شمارند!!.

2) . چه مقید به شرط اطلاق باشد مطلق قِسمی و چه نباشد (مطلق مَقسمی).

3) . علاوه بر اینکه بین این تفسیر با تفسیر اول، هیچ تفاوت اساسی وجود ندارد، زیرا اگر اختلاف بین دریا و امواج آن امری اعتباری و پوچ باشد، تفاوت بین یک حقیقت و ظهورات آن نیز صرفا اعتباری و پوچ خواهد بود، و اگر اختلاف بین ظهورات یک شی‏ء با اصل وجود آن، بتواند مناط کثرت واقعی باشد، باید پذیرفت امواج مختلف دریا هم که در تفسیر اول گفته شد موجب تعدد و تکثر واقعی آن خواهند بود.

وجود خالق و فاعلی خارج از آن‏ها اعتقاد ندارد، عقیده‏اش باطل و دارای تناقض است. کتاب مذکور از "میرزا محمدرضا قمشه‏ای" نقل می‏کند:

ذهبت طائفة من المتصوفه إلی أن الوجود حقیقة واحدة لا تکثر فیها ولا تشأن لها، وما یری من الممکنات المکثرة أمور موهومة باطلة الذوات کثانی ما یراه الاحول. وهذا زندقة وجحود ونفی له تعالی لان نفی الممکنات یستلزم نفی فاعلیته تعالی... وذهبت طائفة أخری منهم إلی أن الممکنات موجودة مکثرة ولا جاعل ولا فاعل لها خارجا، والوجود المطلق متحد بها بل هو عینها، وهذا إبطال لها وتعطیل لها فی وجودها، فإنه حینئذ لا معطی لوجودها، لان المفروض أن لا واجب خارجا عنها، والشیء لا یعطی نفسها، ولا یوصف الممکن بالوجوب الذاتی... ویظهر من هذا البیان أن کلا القولین یشتمل علی التناقض.⁽¹⁾

گروهی از صوفیان بر این عقیده‏اند که وجودْ حقیقتی واحد است که دارای تکثر و تشأن نیست، و ممکناتِ فراوانی که دیده می‏شوند اموری خیالی می‏باشند، و مانند دومین چیزی که شخص دوبین می‏بیند⁽²⁾

هر چیز جز او که آید اندر نظرتنقش دومین چشم احول باشد

یعنی من حیث أنها تری ذواتا مستقلة منفصلة. "حاشیه اسفار"، 1 / 304: همانا اکثر مثال‏هایی که خدائیان می‏زنند عکس و سایه و پژواک و دومین چیزی است که به چشم دوبین می‏آید، مانند گفته عارف:

هر چیز جز او که آید اندر نظرتنقش دومین چشم احول باشد

یعنی از این جهت که آن‏ها را چیزهایی مستقل و جدا می‏بیند.

ذاتشان باطل است. این عقیده زندقه، و انکار و نفی وجود خداوند است، زیرا نفی وجود ممکناتْ مستلزم نفی فاعلیت⁽³⁾

و آفریدگاری خداوند

1) . رساله "لقاء اللّه‏" حسن زاده، حسن 27 28.

2) . ملاهادی سبزواری می‏گوید: إن أکثر تمثیلات المتألهین، العکس، والظل، والصدی، وثانی ما یراه الأحول کقول العارف:

3) . هزار و یک نکته می‏نویسد: آخوند ملاصدرا طاب ثراه در اول گرچه توحید خاص را تعقل نفرموده، ولی در بحث علت و معلول که در ضیق خناق افتاده اعتراف به مطلب قوم اعنی عارفین باللّه‏ فی الحقیقه نموده که علیت نیست فی الحقیقة مگر تنزل علت به مرتبه نازله و الآن حصص الحق را بر زبان آورده. "هزار و یک نکته" حسن زاده، حسن 118، به نقل از سید احمد کربلایی.

تعالی است... گروهی دیگر از ایشان چنین معتقدند که ممکنات متعددند و خالق و فاعلی خارج از خود آن‏ها وجود ندارد، و وجود مطلق با وجود آن‏ها متحد، بلکه عین⁽¹⁾

30: اینکه خداوند خودش را این‏گونه وصف کرده است که بی‏نیاز از عالمیان است، فقط برای کسانی است که خیال می‏کنند خداوند عین عالم نیست.

نیز: العالم صورة الحق تعالی، والحق تعالی هویة العالم وروحه. "کتاب المعرفة"

90: عالم صورت حق تعالی است، و حق تعالی خودِ عالم و روح عالم است.

ملاصدرا می‏گوید: کل ما ندرکه فهو وجود الحق فی أعیان الممکنات. "اسفار" 2 / 294: هر چه ادراک می‏کنیم همان وجود حق در اعیان و اشخاص ممکنات است.

و می‏گوید: لیس فی دار الوجود غیره دیار، و کل ما یترائی فی عالم الوجود أنه غیر الواجب المعبود فإنما هو... فی الحقیقة عین ذاته. "اسفار"، 2 / 292: در صفحه وجود، جز او هیچ کس نیست، و هر چه در عالم وجود، غیر از واجب معبود جلوه می‏کند... در حقیقت عین ذات خداوند است.

ابن‏عربی می‏گوید: إن العارف من یری الحق فی کل شیء؛ بل یراه عین کل شیء. "فصوص الحکم، فص هارونی": خداشناس کسی است که حق را در هر چیز، بلکه عین همه چیزها ببیند.

خود آن‏ها است.

این عقیده نیز وجود ممکنات را نفی کرده و باطل دانسته است، زیرا فرض این است که خدایی خارج از آن‏ها وجود ندارد، و حال اینکه هیچ چیزی ممکن نیست آفریننده خودش باشد، و ممکن الوجود نمی‏شود دارای وجوب ذاتی باشد... و از این بیان روشن می‏شود که هر دو عقیده دارای تناقض است.

آری، اعتقاد به "خلقت" و "آفرینش الهی" و اینکه خداوند تعالی اشیا را بدون مایه و سابقه وجودی آن‏ها آفریده است، هرگز با مبانی فلسفی و عرفانی که همه چیز را پدید آمده از ذات خداوند، و یا صورت‏های گوناگون هستی او

1) . ابن‏عربی می‏گوید: إعلم أن وصف الحق تعالی نفسه بالغنی عن العالمین، انما هو لمن توهم أن اللّه‏ تعالی لیس عین العالم. "کتاب المعرفة"،

می‏پندارد سازگار نیست؛ و اهل فلسفه و عرفان و تصوف تا هنگامی که به حدوث حقیقی و مخلوقیت واقعی اشیا اقرار نکنند، دائما دچار تناقضات خواهند ماند.

تفسیر چهارم:

تفسیر چهارمی که در کتاب "لقاء اللّه‏" برای وحدت وجود ارائه شده است این است که گفته شود:

خداوند، ممکنات مختلف و متعدد را ایجاد کرده است و آن‏ها مانند کلامی که دلالت بر وجود متکلم می‏کند با وجود خود، علم و حیات و قدرت و اراده خداوند را ظاهر می‏سازند، و مانند عکس‏های متعددی که دلالت بر وجود یک شخص می‏کنند و خود آن شخص در آن عکس‏ها موجود نیست، ذات خداوند هم در وجود مخلوقات نمی‏باشد، ولی کسی که غرق در دیدن عکس‏ها می‏شود از فرط عشق به صاحب عکس‏ها، التفاتی به عکس‏ها ندارد و تنها به صاحب عکس‏ها توجه دارد.

این تفسیر با صرف نظر از تذکراتی که پیرامون آن لازم است⁽¹⁾ با مبانی عقیدتی اهل فلسفه و عرفان در تضاد کامل است، و اصلا معلوم نیست به چه

1) . از کنار تفسیر چهارم با مسامحه فراوان گذشته‏ایم و البته چنانکه تذکر دادیم اگر این عقیده درست باشد، درستی آن به خودی خود دلیلی روشن بر بطلان نظریه وحدت وجود خواهد بود، و عنوان کردن آن در ضمن تفسیرات عقیده وحدت وجود ناشی از بی‏توجهی به مبانی فلسفی و عرفانی درباره وحدت وجود است. به هر حال با صرف نظر از نقد و بیان اشکالات این تفسیر، باید دانست که تحصیل این دیدگاه در مسأله توحید، گرچه ظاهری فریبنده و دل‏ربا دارد، اما تفسیر آن در نگاه وحدت وجودیان با تفسیر آن از نگاه الهیین تباین کلی داشته، و اساس ضلالت‏های سلوکی عارفان، و رسیدن ایشان به خود خداانگاری از همین نقطه شروع می‏شود. سالک سیر عرفانی گرچه به ظاهر مدعی رفع انانیت از وجود خویش است، اما واقع امر این است که او از وجود خویش تنها رفع انانیت مخلوقی می‏کند، و در مقابل، انانیت الهی و ربوبی را برای خود ثابت و مسلم می‏داند؛ و به جای اینکه بدی‏ها را از خویشتن دانسته، و خوبی‏ها را از فضل و رحمت پروردگار خود بداند، به طور مطلق از وجود و فعل خویش چشم پوشیده، و هر وجود و فعلی را از آن خداوند متعال می‏داند. بیان مفصل این مطلب و نقد و بررسی اشتباهات آشکار سیر و سلوک عرفانی، و بیان تقابل و تضاد آن با مبانی مکتب عقل و وحی در "هدف" و "ابزار" و "نتیجه"، نیازمند کتابی مستقل است.

ملاک و معیاری چنین تفسیری را که به صراحت مناقض با عقیده "وحدت وجود"، و "یکی بودن ذات خالق با مخلوقات" است "وحدت وجود" نامیده، و آن را از تفاسیر عقیده "وحدت وجود خالق و مخلوق" شمرده‏اند؟!

ذکر کردن این تفسیر در ضمن تفاسیر وحدت وجود، به این نتیجه می‏انجامد که برخی خیال کنند ممکن است "وحدت وجود" معنای صحیح و قابل قبولی هم داشته باشد، لذا به آن روی آورده و خدای ناخواسته برای ابد از سعادت ایمان و اعتقاد به توحید و وجود آفریدگار جهان و جهانیان محروم بمانند.

رساله "لقاء اللّه‏" از میان چهار تفسیر فوق، تفسیر دوم و سوم و چهارم را صحیح دانسته، و تفسیر اول را باطل می‏داند. ولی چنانکه توضیح دادیم معلوم شد تفسیر اول اصل عقیده وحدت وجودیان می‏باشد که در موارد فراوان آن را با عین همان عباراتی که به بطلان آن معترفند بیان داشته‏اند. تفسیر دوم و سوم نیز به تفسیر اول برمی‏گردد و هیچ اختلاف واقعی و حقیقی‏ای بین آن‏ها وجود ندارد. و تفسیر چهارم اصلا ربطی به عقیده وحدت وجود ندارد، چه اینکه عقیده وحدت وجود می‏گوید: خالق و مخلوق و عکس و پرده و نقاش و نقاشی و عاشق و معشوق و ظاهر و مظهر و دلیل و مدلول و بیننده و دیده و دیده شده و آیینه و... همه یک چیزند و غیر از خدا اصلا چیزی وجود ندارد که بخواهد از وجود خودش غافل شود یا نشود:

غیرتش غیر در جهان نگذاشتلاجرم عین جمله اشیا شد!

همه از وهم توست این صورت غیرکه نقطه دایره است در سرعت سیر

بنابر این، تفسیر چهارم در حقیقت نقض عقیده وحدت وجود است نه تفسیر آن.

فصل سوم: اشراقات و الهامات فلسفی و عرفانی!!

اشاره

اشراقات و الهامات فلسفی و عرفانی!!

از آنجا که ادعاهای اصحاب مسلک‏های معرفت بشری غالبا با مقتضای عقل و برهان موافق نمی‏باشد پیوسته به مذمت عقل و استدلال پرداخته، و ادعاهای خویش را به کشف و شهود مستند می‏سازند. جالب‏تر اینکه ایشان دارای عقایدی مخالف با یکدیگر نیز بوده، و ادعاهای ضد و نقیض، و مخالف با ضروریات عقل و دین نیز ارائه می‏دهند. مثلا "ابن‏عربی" بر این پندار است که:

• شخص او دارای مقام "ختم ولایت" بوده، از تمامی انبیا و اولیا بالاتر می‏باشد!⁽¹⁾

و آنچه را که خاتم انبیا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم و سایر پیامبران به واسطه ملک از خداوند دریافت داشته‏اند، او بدون واسطه از خداوند استفاده نموده است!⁽²⁾

1) . شرح قیصری، 108 112؛ شرح خواجه محمد پارسا، 75 81.

2) . فصوص‏الحکم، فص شیثی، 111، طبع بیدار.

• ابوبکر، عمر و عثمان و عمر ابن عبدالعزیز و متوکل دارای مقام خلافت ظاهری و باطنی بوده‏اند!⁽¹⁾

*در شهود وی مقام ابوبکر و عمر و عثمان از امیرالمؤمنین علیه‏السلام برتر بوده است!!⁽²⁾

• پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم احدی را به عنوان خلیفه خود تعیین نفرموده است.⁽³⁾

حضرت ابوطالب علیه‏السلام کافر از دنیا رفته است.⁽⁴⁾

•

شیعیان اهل‏بیت علیهم‏السلام گمراه و گمراه‏کننده و گول‏خورده شیطان بوده، و دشمنی ایشان با دشمنان اهل‏بیت علیهم‏السلام از خدعه‏های شیطان در مورد ایشان می‏باشد.⁽⁵⁾

•

در کشف و شهود، حقیقت شیعیان مانند خوک دیده می‏شود!⁽⁶⁾

محقق خوانساری قدس‏سره در باره ابن عربی می‏فرماید:

من العرفاء بالباطل والمین والمتصوّفة الذین خسروا فی الدارین، وهم... ومحی الدین العربی الاشبیلی الاندلسی الذی هو فی الحقیقة ماحی الدین ومجانب طریقة الملیین ومدعی

1) . فتوحات، 2 / 6.

2) . فتوحات مکیه، 3.

3) . فصوص‏الحکم، 393.

4) . فصوص الحکم، 296.

5) . رجوع کنید به اثناعشریه، 177.

6) . فتوحات مکیه، 2 / 8.

الافضلیة علی خاتم النبیین، و[أنه] ختم الولایة به من بین المهدیین، وأن الفضیلة للاولیاء علی الانبیاء، وأنه أخذ المعارف والاحکام من اللّه‏ بمثل الایحاء...⁽¹⁾

یکی از عرفای باطل‏سرای نادرست اعتقاد و صوفیانی که خسران دنیا و آخرت گریبانشان را گرفته... محی الدین عربی اشبیلی آندلسی است. او در حقیقت "ماحی الدین" (از میان برنده دین) و فرار کننده از راه و روش و آیین اهل ادیان بوده و مدعی برتری بر خاتم النبیین صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلماست و خود را در بین تمامی هدایت یافتگان دارای مقام برتر ختم ولایت دانسته و می‏گوید که اولیای مانند خود وی از تمامی پیامبران بالاترند! و نیز مدعی است که او معارف و احکام را به مانند وحی از خود خداوند دریافت داشته است.

و نیز می‏فرماید:

أخذ فی جملة مصنفاته من کل قریب وبعید، ونقله من کل قدیم وجدید ، سوی أهل بیت العصمة والطهارة وخزنة العلم والحکمة ، مثل شیخهم الغزالی والشیخ عبد القادر الجیلانی ومجد الدین البغدادی وأقرانهم المجدّین فی إثبات ولایة الجهلة بآداب الدین وحملة أوزار السفلة والمشعبدین ، ولذا سماه بعض مشایخ عرفائنا المتأخرین ب: "ممیت الدین"، وبعضهم ب: "ماحی الدین".

در تمامی نوشته‏های خود مطالب را از هر کس و ناکس و تازه و کهنه‏ای مانند پیرشان غزالی، و شیخ عبد القادر جیلانی، ومجد الدین بغدادی و امثال آنان که تمام سعی و کوششان در راه اثبات ولایت جاهلان به آداب دین و گنهکاران پست و اهل سحر و جادو و شعبده است نقل کرده ولی از اهل بیت عصمت و طهارت و خزاین علم و حکمت نقل نمی‏کند، به همین جهت برخی از اساتید اهل معرفت ما او را "ممیت الدین" (کشنده دین)، و دیگری "ماحی الدین" (محو کننده دین) نامیده‏اند.

1) .روضات الجنات، 3 / 113.

سپس در ردّ کسانی که کلمات کفر او مانند "وحدت خالق و مخلوق" و "عبادت خدا نامیدن بت‏پرستی" را تأویل کرده‏اند می‏فرماید:

لو کان الامر کذلک لما بقی علی وجه الارض کافر ولا هالک، ولا جاز إظهار البراءة من أحد من أهل الممالک فی شیء من المسالک وهذا مما لا یقوله أحد من الملیین، فکیف بمن کان من أتباع النبیین ومسافری العلیین.⁽¹⁾

اگر چنین چیزی درست باشد دیگر کافر و هلاکی بر روی زمین یافت نخواهد شد! و اظهار برائت از اهل ممالک در هیچ‏یک از اعتقادات جایز نخواهد بود! و این مطلبی است که اهل هیچ آیینی آن را نمی‏پذیرد تا چه برسد به کسی که از پیروان انبیا و رهروان راه مکتب وحی و علوم آسمان باشد.

عین الحیاة می‏نویسد:

محی الدین... می‏گوید: جمعی از اولیاء اللّه‏ هستند که رافضیان (شیعیان و پیروان اهل بیت علیهم‏السلام) را به صورت خوک می‏بینند.

و می‏گوید: به معراج که رفتم مرتبه علی را از مرتبه ابوبکر و عمر و عثمان پست‏تر دیدم و ابوبکر را در عرش دیدم چون برگشتم به علی گفتم چون بود که در دنیا دعوی می‏کردی که من از آن‏ها بهترم؟! الحال دیدم مرتبه تو را که از همه پست‏تری!⁽²⁾

"غزالی" نیز چنانکه مرحوم شیخ حر عاملی قدس‏سره اشاره نموده است⁽³⁾مدعی است که:

1) . روضات الجنات، 8 / 60 61.

2) . عین الحیاة، 623.

3) . رجوع کنید به اثناعشریة، 164 168.

•

پس از مجاهدات عظیم و ریاضات فراوان و رسیدن به مقام شهود، برایش کشف شده است که مقام ابوبکر از امیرالمؤمنین علیه‏السلام بسی برتر است!

•

ظلم و کفر و شرک مستند به خداوند است.

•

لعن یزید و حجاج جایز نیست.

•

مذهب شیعیان و رجوع ایشان به معصومین علیهم‏السلام باطل است.

•

اعتقاد به امام غایب عقیده‏ای مسخره‏آمیز است.

•

درباره شیعیان اهل بیت علیهم‏السلام پیوسته می‏گوید: "قالت الروافض خذلهم اللّه‏!"

•

شیطان را سید الساجدین می‏داند.

•

غنا را جایز می‏شمارد.

•

حضرت ابراهیم خلیل اللّه‏ علیه‏السلام را مرتکب خطای فاحش، و پیرو شیطان می‏داند.

•

شیعیان اهل‏بیت علیهم‏السلام را کافر می‏داند.

"ابن‏عربی" می‏گوید:

رأیت الحق فیالنوم مرتین وهو یقول لی: انصح عبادی.⁽¹⁾

حق را دو بار در خواب دیدم که به من می‏گفت: بندگان مرا به سوی خیر راه بنمای!!

بزرگ صوفیان "غزالی" هم می‏گوید که خدا را در خواب دیده است و برای اینکه یقین کند آیا واقعا خدا را دیده است یا شیطان را، از خود او پرسیده است که: آیا تو شیطان هستی که با من سخن می‏گویی؟ ولی آن کس گفته است: نه،

1) . فتوحات مکیة، 1 / 334، سطر 19.

من خدایم؛ و او از همین جا فهمیده است که واقعا خدا را در خواب دیده است نه شیطان را!!⁽¹⁾

ادعاهای عارفان و خودباختگی دیگران!

فلسفه‏خوانان غالبا فریفته این مطلب شده‏اند که می‏بینند اهل فلسفه و عرفان مدعی‏اند مطالب خود را بر اساس اشراق حقایق و شهود واقعیات به دست آورده‏اند. ایشان از این نکته غافلند که اولیای فلسفه و عرفان هر گاه در اقامه دلیل برای اثبات مدعای خویش عاجز و درمانده می‏شوند با همین ادعاهای بزرگ اذهان مخاطبان را آن‏چنان به تصرف درمی‏آورند که دیگر ایشان هرگز حتی سؤال نمی‏کنند: اگر این سخنان، الهاماتِ عرشی و تأییدات ربانی است، و اگر مثلا ادعاهای "ملاصدرا" در این مورد قابل پذیرفتن است، چرا خود او عین همین ادعاها را از "شیخ اشراق" و سایر مدعیان کشف و شهود و اشراق نمی‏پذیرد، و به نقد و ابطال اشراقات و الهامات ادعایی آنان می‏پردازد؟! مگر نه این است که "شیخ اشراق" هم از امثال خود عقب نیفتاده، و در مقدمه "حکمة الاشراق" مدعی است:

حقایق و مطالب آن، نخست از راه فکر و اندیشه به دست نیامده است و بلکه حصول آن‏ها به امری دیگر بود. نهایت پس از یافت آن‏ها جویای برهان شدم، بدان‏سان که هر گاه مثلا از آن براهین حاصله قطع نظر نمایم، هیچ مشککی نتواند مرا در مسائل آن به شک اندازد.⁽²⁾

چنانکه "ملاصدرا" هم در مقدمه "اسفار" مدعی است:

1) . رجوع کنید به الغدیر، 11 / 159.

2) . حکمة الاشراق سهروردی، شهاب الدین 18، ترجمه سجادی، جعفر.

اشتعلت نفسی لطول المجاهدات اشتعالا نوریا، والتهب قلبی لکثرة الریاضات التهابا قویا، ففاضت علیها أنوار الملکوت... ولحقتها الاضواء الاحدیة وتدارکتها الالطاف الالهیة،... وانکشف لی رموز لم تکن منکشفة هذا الانکشاف من البرهان، بل کل ما علمته من قبل بالبرهان عاینته مع زواید بالشهود والعیان من الاسرار إلالهیة والحقایق الربانیة والودائع اللاهوتیة... فألهمنی اللّه‏ الافاضة مما شربنا جرعة للعطاش الطالبین.

در اثر مجاهدات طولانی، نفسم اشتعالی نوری یافت. و در اثر کثرت ریاضات، قلبم حرارتی قوی پیدا کرد. پس انوار ملکوت بر آن تابیدن گرفت... و پرتوهای احدیت به آن پیوند خورد، و الطاف الهی آن را دریافت... و رموزی برای من منکشف شد که در اثر برهان چنین انکشافی را نداشت، بلکه تمامی اسرار الهی و حقایق ربانی و ودایع لاهوتی را که از پیش با برهان دانسته بودم، با زوائدی بر آن به شهود و عیان مشاهده کردم... پس خداوند به من الهام کرد که جرعه‏ای از آنچه نوشیده‏ام بر جویندگان تشنه افاضه کنم.

کاملا روشن است که این ادعاها هیچ اساسی ندارد لذا چنانکه گفتیم خود این مدعیان، چنین سخنانی را از یکدیگر نمی‏پذیرند، و افکار و ادعاها و نوشته‏های همدیگر را نقد و ابطال می‏کنند. ولی برخی دیگر این ادعاها را باور کرده، بدون اینکه ذره‏ای قابلیت دفاع عقلانی در اندیشه‏های فیلسوفان و عارفان بیابند، سخنانی را که ایشان به نفع خودشان گفته‏اند پذیرفته، و نخبگان عرصه علم و تحقیق و برهان و استدلال و عقلانیت، عالمان فهیم و بیدار بزرگ را به نفهمی و جهالت نسبت می‏دهند!

آری، بدیهی است بدون تمسک به این ادعاهای بزرگ و اثرات تخدیری آن، هرگز نمی‏توان اعتقاداتی را که در تضاد و تقابل مستقیم با احکام روشن عقل و وحی است به دیگران تحویل داد؛ لذا می‏بینیم کسانی که ندای ملکوتی قرآن کریم: «قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ»را پاسخ گفته‏اند، خود را نیازمند این ادعاها ندیده، هرگز روش صادقانه علم و تحقیق را رها نکرده‏اند، و به شعارهای فریبنده و راهکارهای تخدیرکننده و دور از عقل و برهان درویشانه و صوفیانه پناه نبرده‏اند.

آیا ما واقعا به چه می‏اندیشیم و انتظار چه می‏بریم؟! آیا پیوسته صلاح را در این می‏دانیم که این سخنان مسکوت بماند و هیچ‏کس دم برنیاورد تا مسائل اصولی‏ترمان حل شود، و شخصیت بزرگانمان لکه‏دار نشود؟! آیا کدام بزرگی بزرگ‏تر از اسلاممان، قرآنمان، پیامبرمان، امامانمان، معارفمان، توحیدمان، و امامت و ولایتمان؟! و کدام شخصیتی فراتر از هشام‏ها و مفضل‏ها و محمد بن مسلم‏ها و یونس بن عبدالرحمان‏ها و فضل بن شاذان‏ها و سید مرتضی‏ها و شیخ طوسی‏ها و شیخ مفیدها و محقق طوسی‏ها و علامه حلی‏ها و فاضل مقدادها وعلامه مجلسی‏ها و اکثریت قریب به اتفاق فقهای‏مان که سر تا پا توحید بودند و دشمن آشکار و خستگی‏ناپذیر فلسفه و عرفان و تصوف و وحدت وجود و جبر و تشبیه و...؟!

آیا پس از بر باد رفتن اصل توحیدمان در مقابل "وحدت وجود"، و نیز اصل ولایت پیامبران و امامانمان در مقابل "انسان کاملِ" اهل عرفان و تصوف که خود بحثی جدا و کامل می‏طلبد دیگر چه چیزی برای ما و اسلام ما خواهد ماند که این دو فدای آن‏ها شوند؟! کجاست آن امیرالمؤمنینی که شمشیرش دو دم دارد، و دم توحیدش پیش‏تر است تا آن دم دیگر؟! همو که در بحبوحه نبرد پیام می‏دهد:⁽¹⁾

در هنگامه جنگ جمل مردی از اعراب از امیرالمؤمنین علیه‏السلامپرسید: آیا شما خداوند را واحد می‏دانید؟ پس مردم از هر طرف به او هجوم آوردند که مگر پریشانی و مشغولیت امیرالمؤمنین علیه‏السلام را نمی‏بینی؟ امیرالمؤمنین علیه‏السلام فرمودند: وایش گذارید چه اینکه ما برای همان چیزی می‏جنگیم که این عرب در جست‏وجوی آن است.

اول توحید، پس از آن جهاد و حکومت! آن‏هم حکومت حق محض، و عدالت مطلق.

شگفتا! گویا وی می‏پندارد خداوند متعال پس از شهادت هزاران نبی و وصی در راه اعلای کلمه توحید و یکتاپرستی و مبارزه با شرک و الحاد، و پس از

1) . ... إن أعرابیا قام یوم الجمل إلی امیر المؤمنین علیه‏السلام فقال: یا امیر المؤمنین، أتقول: إن اللّه‏ واحد؟ قال: فحمل الناس علیه وقالوا: یا أعرابی، أما تری ما فیه امیر المؤمنین من تقسم القلب؟ فقال امیر المؤمنین علیه‏السلام: دعوه، فإن ما یریده الأعرابی هو الذی نریده من القوم. التوحید، 83؛ حضال 1/2؛ معانی‏الاخبار، 5.

گذشت شش قرن از رسالت خاتم پیامبران و تکمیل دین مقدس خویش به خون و زندان و شکنجه و اسارت و رنج و کرب و بلا و ابتلای جگرگوشه‏های او، از ارائه توحید خویش پشیمان شده و او (ابن‏عربی) را برای دعوت انسان‏ها به "وحدت وجود"، و "خودخدابینی"، و "پذیرش ولایتِ شیاطینِ انس در کسوتِ انسان کامل"، و "پیوند زدن شرک و توحید"، و "آشتی میان کفر و دین و عقل و جهل"، و "وحدت ادیان و فرهنگ‏ها"، به سوی جهانیان ارسال داشته است!! او در ابتدای کتاب "فصوص الحکم" می‏گوید:

إنی رأیت رسول اللّه‏ صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم فی مبشرة أریتها فیالعشر الاخر من محرم... وبیده صلی اللّه‏ علیه[وآله] وسلم کتاب، فقال لی: "هذا کتاب فصوص الحکم، خذه واخرج به إلی الناس ینتفعون به"، فقلت: السمع والطاعة لله ولرسوله وأولی الامر منا کما أمرنا، فحققت الامنیة وأخلصت النیة وجردت القصد والهمة إلی إبراز هذا الکتاب کما حده لی رسول اللّه‏ صلی اللّه‏ علیه [وآله] وسلم من غیر زیادة ولا نقصان[!!]... فما ألقی إلا ما یُلقی إلی، ولا أنزل فی هذا المسطور إلا ما ینزل به علی، ولست بنبیٍّ رسول، ولکنی وارث، ولاخرتی حارث.

فمن اللّه‏ فاسمعواوإلی اللّه‏ فارجعوا

فإذا ما سمعتم ماأتیت به فعوا

ثم بالفهم فصّلوامجمل القول واجمعوا

ثم منّوا به علیطالبیه لا تمنعوا

هذه الرحمة التیوسعتکم فوسّعوا

رسول خدا صلی اللّه‏ علیه [وآله] وسلم را در اواخر محرم در خواب دیدم... در دست آن حضرت صلی اللّه‏ علیه [وآله] وسلم کتابی بود، به من گفت: "این کتاب فصوص‏الحکم است"، آن را بگیر و برای مردمان ببر تا از آن بهره‏ور شوند. گفتم: خدای و رسول و صاحبان امر خویش را چنانکه به ما فرمان داده‏اند شنوا و مطیعم.

پس از آن آسایش یافتم و نیتم را خالص کردم و همانطور که رسول خدا صلی اللّه‏ علیه [وآله] و سلم برایم بیان داشت، بر ابراز این کتاب بدون کم و زیاد[!] همت گماشتم.

اینک جز آنچه را که به من القا می‏کند القا نمی‏کنم، و در این نوشته جز آنچه را که بر من نازل می‏شود نازل نمی‏دارم [!]، من پیغمبر نیستم ولی وارث و کشت‏کننده برای آخرت خویش می‏باشم.

پس از خدا بشنوید، و به سوی او باز گردید، و چون آنچه را گفتم شنیدید پس آن را حفظ کنید، سپس کلام مجمل را مفصلا بفهمید و بعد از آن بر دیگران منت بگذارید و ایشان را از آن محروم نکنید. این رحمتی است که شما را دریافته است پس به آن تن دردهید.

کیست که بپرسد: اگر او واقعا خود را مأمور عالم غیب می‏داند و معتقد است تنها چیزهایی را که از طرف خداوند! بر وی نازل! شده، برای دیگران آورده است، و دیگران باید آن‏ها را با منت! بپذیرند، دیگر این مطلب با ادعای پیامبری چه تفاوتی دارد؟!⁽¹⁾

مولوی هم می‏گوید:

پس به هر دوری ولیی قائم استتا قیامت آزمایش دائم است

پس امام حی قائم آن ولی استخواه از نسل عمر خواه از علی است

مهدی و هادی وی است ای راه جوهم نهان و هم نشسته پیش رو

او چو نور است و خرد جبریل اووان ولی کم از او قندیل او

از پس هر پرده قومی را مقامصف صف‏اند این پرده‏هاشان تا امام

مثنوی تصحیح استعلامی، محمد دفتر دوم، 818.

شگفت‏تر از همه اینکه "ابن‏عربی" به این ادعاهای بزرگ هم قانع نشده، بر این است که مقام ولایت و عرفان بالاتر از مقام نبوت است، لذا صاحب مقام ولایت و عرفان می‏تواند خارج از تشریع سخن بگوید. رجوع کنید به فصوص الحکم (شرح ابن ترکه) 1 / 559.

و آیا تنها برای ساکت کردن معترضان نیست که

1) . اهل عرفان با تغییر دادن اسامی و دگرگون کردن تعبیرات، برای اولیای خود نبوتی به نام "نبوت مقامی" و "نبوت عامه" ساخته‏اند و در این باره می‏گویند: "نبو"ت مقامی" را در اصطلاح خاصه اعنی اهل ولایت، "نبوت عامه" می‏گویند، و گاهی به "نبوت تعریف" در مقابل "نبوت تشریع" نیز تعبیر می‏کنند... در "نبوت عامه" انباء و اخبار معارف الهیه است، یعنی ولی در مقام فنای فی اللّه‏ بر حقائق و معارف الهیه اطلاع می‏یابد، و چون از آن گلشن راز باز آمد، از آن حقائق انباء یعنی اخبار می‏کند و اطلاع می‏دهد. چون این معنی برای اولیاء است و اختصاص به نبی و رسول تشریعی ندارد، در لسان اهل ولایت به "نبوت عامه" و دیگر اسمای یاد شده تعبیر می‏گردد. "نور علی نور در ذکر و ذاکر و مذکور" حسن زاده، حسن 96.

می‏گوید: من پیغمبر نیستم؟! عجیب‏تر اینکه آن دیگران هم، حرف‏هایی را که حتی از پیامبران نمی‏توان پذیرفت از او می‏پذیرند!!

خداوند متعال می‏فرماید:

«إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ * وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِیلا ما تُؤْمِنُونَ * وَلا بِقَوْلِ کاهِنٍ قَلِیلا ما تَذَکَّرُونَ * تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ العالَمِینَ * وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الاقاوِیلِ * لاخَذنا مِنْهُ بِالَیمِینِ * ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الوَتِینَ * فَما مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِینَ».⁽¹⁾

«فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الکِتابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللّهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلا فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَوَیْلٌ لَهُمْ مِما یَکْسِبُونَ».⁽²⁾

«أَمْ عِنْدَهُمُ الغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ * أَمْ یُرِیدُونَ کَیْداً فَالَّذِینَ کَفَرُوا هُمُ المَکِیدُونَ».⁽³⁾

«وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلی اللّهِ کَذِباً أُولئِک یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَیَقُولُ الاشْهادُ هؤُ لاءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللّهِ عَلی الظّالِمِینَ * الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ وَیَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالاخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ».⁽⁴⁾

«أَمْ یَقُولُونَ ا فْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرامِی وَأَنَا بَرِیءٌ مِمّا تُجْرِمُونَ».⁽⁵⁾

1) . الحاقه، 40 - 47.

2) . بقره، 79.

3) . طور، 41 - 42.

4) . هود، 18 - 19.

5) . هود، 35.

«وَإِذ قالَ اللّه‏ یا عِیسی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّاسِ اتَّخِذُونِی وَأُمِّیَ إِلهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّه‏ قالَ سُبْحانَک ما یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ ما لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ ما فینَفْسِی وَلا أَعْلَمُ ما فینَفْسِکَ إِنَّک أَنْتَ عَلامُ الغُیُوبِ * ما قُلْتُ لَهُمْ إِلا ما أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ رَبِّی وَرَبَّکُمْ وَکُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً ما دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّا تَوَفَّیْتَنِی 0کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَأَنْتَ عَلی کُلِّ شَیءٍ شَهِیدٌ * إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُکَ وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنْتَ العَزِیزُ الحَکِیمُ».⁽¹⁾

به راستی آیا این همه تناقضات روشن و مغالطات آشکار که در سخنان معتقدین به وحدت خالق و مخلوق موجود است، و این همه نقد و اشکال‏هایی که ایشان بر یکدیگر دارند، گویای این است که پناه بر خدا خداوند و مأموران عالم غیب بر خطا و اشتباه و دارای عقاید متناقض و گوناگون!! می‏باشند، یا اینکه نشان‏گر این است که الهام‏گران به ایشان کسانی دیگرند، و این اسیران گرداب تفکر در امر شناخت ذاتِ غیر قابل شناخت خداوند، دستخوش امواج خیالات خویش و الهامات آن موجوداتِ ناشناخته می‏باشند.

قرآن کریم می‏فرماید:

«وَإِنَّ الشَّیاطِینَ لَیُوحُونَ إِلی أَوْلِیائِهِمْ».⁽²⁾

«هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلی مَنْ تَنَزَّلُ الشَّیاطِینُ * تَنَزَّلُ عَلی کُلِّ أَفّاکٍ أَثِیمٍ».⁽³⁾

1) . مائده، 116 - 118.

2) . انعام، 121.

3) . شعراء، 221 - 222.

امام صادق علیه‏السلام در باره فردی که مدعی ارتباط با عالم غیب⁽¹⁾

اثناعشریه، تحفة‏الاخیار، و...

و فرارفتن به سوی خداوند بوده است فرمودند:

إن رسول اللّه‏ صلی اللّه‏ علیه وآله قال: إن إبلیس اتخذ عرشا فی ما بین السماء والارض، واتخذ زبانیة کعدد الملائکة. فإذا دعا رجلا فأجابه ووطئ عقبه وتخطت إلیه الاقدام ترائی له إبلیس ورفع إلیه.⁽²⁾

رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم فرمودند: همانا شیطان در بین زمین و آسمان تخت سلطنتی برنهاده و به عدد ملائکه یارانی برگزیده است، پس چون کسی را به سوی خویش دعوت کند و آن کس او را پاسخ گفته و مردمان پیرو او گردند، بر او تجلی می‏کند و او را به سوی عرشِ خویش بالا می‏برد.

و امیرالمؤمنین علیه‏السلام می‏فرمایند:

من ترک الاخذ عمن أمر اللّه‏ عز وجل بطاعته، قیّض اللّه‏ له شیطانا فهو له قرین.⁽³⁾

هر کس آموختن از معصومانی را که خداوند به طاعت ایشان فرمان داده است واگذارد، خداوند شیطانی را بر او خواهد گماشت که پیوسته همراه او باشد.

امام باقر علیه‏السلام می‏فرمایند:

1) . برای آگاهی از انحرافات سردمداران و پایه‏گذاران تصوف و عرفان، و اینکه تمامی ایشان از مخالفین مکتب اهل‏بیت علیهم‏السلام می‏باشند، رجوع کنید به کتاب‏های: سفینة‏البحار، مستدرک سفینة‏البحار،

2) . اختیار معرفة‏الرجال، 2 / 592، بحارالانوار، 25 / 282.

3) . خصال، 2 / 429، حدیث اربعمأه.

لیس من یوم ولا لیلة إلا وجمیع الجن والشیطان تزور أئمة الضلال... فأتوه بالافک والکذب حتی یصبح فیقول: رأیت کذا وکذا.⁽¹⁾

هیچ شب و روزی نیست مگر اینکه تمامی جنیان و شیاطین، امامان گمراهی و ضلالت را دیدار کرده... برای ایشان سخنان ناروا و دروغ می‏آورند. لذا آن امام ضلالت هر روز می‏گوید که چنین و چنان شهود کرده‏ام.

و می‏فرمایند:

إن إبلیس سلط شیطانا یقال له: المتکون، یأتی الناس فی أی صورة شاء، إن شاء فی صورة صغیرة، وإن شاء فی صورة کبیرة.⁽²⁾

همانا ابلیس، شیطانی به نام متکوّن (شکل‏پذیر) را سلطنت داده است که به هر صورتی بخواهد - چه کوچک و چه بزرگ - بر مردمان ظاهر می‏گردد.

و امیرالمؤمنین علیه‏السلام به "حسن بصری" که ادعای کشف و شهود نداهای غیبی⁽³⁾

را داشت فرمودند:

أتدری من ذلک المنادی؟ قال: لا، قال علیه السلام: ذاک أخوک إبلیس.⁽⁴⁾

1) . بحارالانوار، 25 / 82؛ 63 / 184 - 276 از کافی.

2) . بحارالانوار، 25 / 281 از رجال کشی.

3) . در برخی داستان‏های مربوط به کسانی که خبرهای غیبی می‏داده‏اند و کارهای عجیب و غریب از ایشان سر می‏زده است ذکر شده است که ایشان با شیاطین و جنیان پیمان بسته‏اند که عبادت خداوند را ترک کرده و تابع آنان باشند تا اینکه ایشان هم در عوض به آنان کمک کرده و برایشان خبرهای غیبی بیاورند. رجوع کنید به اثناعشریه شیخ حر عاملی 85؛ قصص العلما (تنکابنی) 38 - 39.

4) . احتجاج، 1 / 171.

آیا می‏دانی که آن ندا دهنده چه کسی بود؟ گفت: نه، امام علیه‏السلامفرمودند: او برادرت شیطان بود.

ابراهیم کرخی می‏گوید:

قلت للصادق جعفر بن محمد علیهماالسلام: إن رجلا رأی ربه عز وجل فی منامه فما یکون ذلک؟ فقال: ذلک رجل لا دین له، إن اللّه‏ تبارک وتعالی لا یری فیالیقظة، ولا فیالمنام، ولا فیالدنیا، ولا فی الاخرة.⁽¹⁾

به امام صادق علیه‏السلام گفتم: شخصی پروردگار خویش را در خواب خود دیده است، این چگونه قضیه‏ای است؟! فرمودند: آن مرد، شخصی است که دین ندارد، خداوند تبارک و تعالی نه در بیداری دیده می‏شود و نه در خواب، و نه در دنیا و نه در آخرت.

پیداست که هرگز خضوع و خشوع و عبادت و اشک و آه و گریه و... دلیل بر حقانیت کسی نیست و باید در این مورد عقاید اشخاص را مورد ملاحظه قرار داد که آیا موافق مذهب حق و عدل می‏باشد یا نه. امام کاظم علیه‏السلام می‏فرمایند:

قال رسول اللّه‏ صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم: من عمل فی بدعة خلاه الشیطان والعبادة وألقی علیه الخشوع والبکاء.⁽²⁾

رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم فرمودند: هر کس عملش بر اساس بدعت باشد شیطان مانع عبادت او نشده، او را به خشوع و گریه وا می‏دارد.

1) . بحارالانوار، 4 / 32، از امالی صدوق "قدس سره".

2) . بحارالأنوار، 69 / 216.

و امیرالمؤمنین علیه‏السلام می‏فرمایند:

یا کمیل، لا تغترّ بأقوام یصلّون فیطیلون، ویصومون فیداومون، ویتصدّقون فیحسبون أنّهم موفّقون، یا کمیل، أقسم باللّه‏ لسمعت رسول اللّه‏ صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم یقول: إن الشیطان إذا حمل قوما علی الفواحش مثل الزنا وشرب الخمر والربا وما أشبه ذلک من الخنا والمآثم، حبّب إلیهم العبادة الشدیدة والخشوع والرکوع والخضوع والسجود، ثم حملهم علی ولایة الائمة الذین یدعون إلی النار ویوم القیامة لا ینصرون.⁽¹⁾

ای کمیل، هرگز گول کسانی را مخور که نمازهای طولانی به جای می‏آورند و صدقه داده خیال می‏کنند که توفیق الهی شامل حال آن‏هاست! کمیل، به خدا سوگند می‏خورم از رسول خدا شنیدم که می‏فرمودند: هر گاه شیطان گروهی را به کارهای زشت مانند زنا و شراب و ربا و گناهان دیگر مانند آن‏ها بکشاند عبادت شدید و خشوع و رکوع و خضوع را هم محبوب آن‏ها می‏سازد، سپس آن‏ها را به پذیرش ولایت غیر معصومین که به سوی آتش می‏کشانند و روز قیامت یاری نمی‏شوند می‏کشاند.

امام صادق علیه‏السلام می‏فرمایند:

لا یغرنّک بکاؤهم، إنما التقوی فی القلب.⁽²⁾

گول گریه و اشک‏های آنان را مخور همانا تقوا در قلب است.

ریشه‏های عقیده وحدت وجود

1) . بحار الأنوار، 74 / 274؛ بشارة المصطفی، 28؛ المستدرک، 4 / 95.

2) . مشکاة الأنوار، 44؛ بحار الأنوار، 67 / 286؛ مستدرک، 11 / 265.

اولین کسی که عالم را جوهر واحد و آن را عین صانع دانسته است اکسیوفان یونانی (فیلسوف سال شش‏صد قبل از میلاد مسیح) بوده و شاگردش برمانیدس نیز از وی پیروی کرده است.

برمانیدس تلمیذ اکسیوفان (متولد 634 قبل از میلاد) می‏گوید:

عاقل جز به وجود واحدی که همو کل وجود و وجود کل است اعتقاد ندارد.⁽¹⁾

مؤسس عرفان در مسیحیت فلوتین (متولد 204 میلادی) می‏گوید:

خدا مجموعه اشیاست و هیچ‏یک از آن‏ها به تنهایی نیست. موجودات جوشش و ترشح ذات اویند.⁽²⁾باید برای رسیدن به این مطلب از عقل و حس گذشته و به کشف و شهود متوسل شد.⁽³⁾

و از عقاید عرفای هند است که:

ذات مقدس حق به هر صورتی در می‏آید... ⁽⁴⁾و بر او لازم است که از اطلاق در آمده در هر نوعی از مخلوقات ظهور کند... و از هر ذرّة تا خورشید همه ذات حقند.⁽⁵⁾

آسمان‏ها و زمین‏ها و موجودات عالم و تعیّنهای آن از هر رنگ و هر گونه شکل، سراسر ظهور هستی مطلق و جلوه "برهم" است... و وحدت و یگانگی اوست که به رنگ

1) . سیر حکمت در اروپا، 1 / 15.

2) . سیر حکمت در اروپا، 1 / 86.

3) . سیر حکمت در اروپا، 1 / 86.

4) . ناسخ التواریخ، 4 / 186، مجلد هبوط.

5) .ناسخ التواریخ، 4 / 182، مجلد هبوط.

کثرت و دویی و دوگانگی ظاهر می‏شود. این منی و تویی، و این "از من" و آن "از او" هم از "برهم" است، و گوینده این عبارت که "این منم" نیز ذات "برهم" و نور غیب است ، و غیر ذات او را در تمام مراتب وجود و ظهور بود و نمود نیست.⁽¹⁾

و از عقاید ایران قدیم و زرتشت است که:

عالم وجود خارجی نداشته، همه چیز حق است⁽²⁾و جز وجود خدا همه وهم است و خیال.⁽³⁾

1) . رجوع شود به "جوک باسشت"، 211 213؛ "تنبیه الغافلین"، 33 42.

2) . ناسخ التواریخ، 3 / 237، مجلد هبوط.

3) . ناسخ التواریخ، 3 / 238، مجلد هبوط.

فصل چهارم: نظرات برخی بزرگان در مورد وحدت وجود

نظرات برخی بزرگان در مورد وحدت وجود

در اینجا به نقل نظرات و سخنان برخی بزرگان⁽¹⁾در مورد "وحدت وجود" می‏پردازیم:

"علامه حلی" ؛ در "کتاب کشف‏الحق و نهج‏الصدق" می‏فرماید:

1) . رجوع کنید به "تنزیه المعبود فی الرد علی وحدة الوجود" علی احمدی، سید قاسم.

البحث الخامس فی أنه تعالی لا یتحد بغیره: الضرورة قاضیة ببطلان الاتحاد، فإنه لا یعقل صیرورة الشیئین شیئا واحدا، وخالف فی ذلک جماعة من الصوفیة من الجمهور، فحکموا بأنه تعالی یتحد بأبدان العارفین، حتی تمادی بعضهم وقال: "إنه تعالی نفس الوجود، وکل موجود فهو اللّه‏ تعالی" وهذا عین الکفر والالحاد. الحمد للّه‏ الذی فضلنا باتباع أهل البیت دون الاهواء المضلة.⁽¹⁾

بحث پنجمین در این مورد است که "خداوند با غیر خود متحد نمی‏شود". بطلان اتحاد مطلبی ضروری و قطعی است چه اینکه اصلا معقول نیست که دو چیز با هم متحد و یکی شوند. عده‏ای از صوفیان سنی مذهب در این مطلب با ما مخالفند و می‏گویند خداوند با بدن‏های عارفان یکی می‏شود. حتی بعضی از ایشان فراتر رفته و گفته است: "خداوند نفس وجود است، و هر موجودی همان خداست". و این مطلب عین کفر و الحاد است. و حمد مر خدایی را که ما را به پیروی از اهل‏بیت علیهم‏السلام نه پیروی از نظرات گمراه کننده فضیلت و برتری بخشید.

علامه "مجلسی" می‏فرمایند:

برخی دیگر از صوفیه اهل سنت و متکلمین ایشان و اکثر نصارا به حلول خدا قائل شده‏اند و صوفیه حلولیه در جمیع چیزها، و خداوند عالمیان نصارا را در اکثر قرآن به این سبب لعن کرده است، و ایشان را به کفر یاد نموده که به خدا چنین نسبتی می‏دهند. و جمعی دیگر از صوفیه اهل سنت که از حلول گریخته‏اند به امری قبیح‏تر و شنیع‏تر قائل شده‏اند که آن اتحاد است و می‏گویند که "خدا با همه چیز متحد است، بلکه همه چیز اوست که به صورت‏های مختلف برآمده، گاه به صورت زید ظهور می‏کند و گاه به صورت عمرو، و گاه

1) . کشف الحق نهج الصدق، 57.

به صورت سگ و گربه، و گاه به صورت قاذورات، چنانچه دریا موج می‏زند و صورت‏های بسیار از آن ظاهر می‏شود، به غیر دریا چیز دیگری نیست.

که جهان موج‏های این دریاستموج و دریا یکی است غیر کجاست

و ماهیات ممکنه امور اعتباریه است که عارض ذات واجب الوجود است"، و در جمیع کتب و اشعار خود تصریح به امثال این کفرها و مزخرفات نموده‏اند، و جمعی از کفار و ملاحده هند نیز به عینه همین اعتقاد را دارند، و کتاب "جوک" که براهمه ایشان نوشته‏اند، و در عقائد فاسده خود مشتمل بر همین مزخرفات است، و لهذا جمعی از این عصر که مشرب تصوف دارند، آن کتاب را نهایت احترام می‏دارند، و از کتاب‏های شیعه بیشتر اعتبار می‏کنند، و از کتب عقاید شیعه شمرده‏اند که باید آن را همه کس داشته باشد. و برخی از شیعیان بیچاره را گمان این است که ایشان اهل حقند و بهترین عالمیان هستند، و به نادانی سخنان ایشان را می‏خوانند و کافر می‏شوند. گمان ایشان این است که هر که صوفی است البته آن مذهب حق است و آنچه گفته است از جانب خدا گفته است، و نمی‏دانند که چون کفر و باطل عالم را فرا گرفته بود، و اهل حق همیشه منکوب و مخذول بودند اهل هر صنفی اکثر ایشان تابع باطل بودند، و از فرق اهل سنت بودند، و پاره‏ای از ایشان در لباس تصوف بودند و پاره‏ای در لباس علما. و همچنانکه اکثر علمایی که کتابهای ایشان در میان است کافر و گمراه کننده عالم بودند، و قلیلی از ایشان که تابع اهل بیت صلوات اللّه‏ علیهم بودند بر مذهب حق ماندند.⁽¹⁾

و می‏فرمایند:

إنهم [أی الصوفیة] لعنهم اللّه‏ لا یقنعون بتلک البدع، بل یحرفون أصول الدین ویقولون ب··· "وحدة الوجود"، والمعنی المشهور فی هذا الزمان المسموع من مشایخهم کفر باللّه‏ العظیم.⁽²⁾

1) . عین الحیات، تحقیق: رجایی، مهدی، 1 / 90 91.

2) . الاعتقادات، 18.

اینان [یعنی صوفیه] که خداوند لعنتشان کند به این بدعت‏ها قانع نشده بلکه اصل دین را تحریف نموده و قائل به "وحدت وجود" شده‏اند. و آن معنایی که در این زمان از بزرگان ایشان مسموع و مشهور است کفر می‏باشد.

و در کتاب "مرآة العقول" می‏فرمایند:

وزاد المتأخرون عن زمانه صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم علی البدعة فی المأکل والمشرب کثیرا من العقائد الباطلة کاتحاد الوجود وسقوط العبادات والجبر وغیرها، وأثبتوا لمشایخهم من الکرامات ما کاد یربو علی المعجزات، وقبایح أقوالهم وأفعالهم وعقایدهم أظهر من أن یخفی علی عاقل، أعاذ اللّه‏ المؤمنین من فتنتهم وشرهم فإنهم أعدی الفرق للایمان وأهله.⁽¹⁾

کسانی که بعد از پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم آمدند بدعت‏هایی در مورد خوردنی‏ها و آشامیدنی‏ها و بسیاری از عقاید باطل درست کردند، مانند "اتحاد وجود" و "سقوط عبادات" و "جبر" و غیر اینها. و برای مشایخ و بزرگانشان کراماتی قائل شدند که نزدیک است از معجزات انبیا فراتر رود! سخنان و کارها و عقاید زشت اینان آشکارتر از آن است که بر شخص عاقل پوشیده بماند. خداوند مؤمنین را از فتنه‏های اینان در امان نگاه دارد که ایشان بدترین گروه‏ها و دشمن‏ترین افراد بر علیه ایمان و مؤمنین می‏باشند.

مرحوم علامه خویی مؤلف کتاب "منهاج البراعه در شرح نهج البلاغه" بعد از نقل مطالبی⁽²⁾

ولما شاهد القوم منه ذلک المکر أنکروا علیه وأجابوه بما هو أعظم مکرا وأکبر من مکره، فقالوا: لا تترکوا آلهتکم إلی غیرها؛ لأن فی ترکها ترک عبادة الحق بقدر ما ظهر فیها، وقصر عبادته فی سائر المجالی وهو جهل وغفلة؛ لأن للحق فی کل معبود وجها یعرفها العارفون سواء أکان ذلک المعبود فی صورة صنم أو حجر أو بقر أو جن أو ملک أو غیرها. رجوع شود به شرح قیصری بر فصوص الحکم، فص نوحی 136 142، طبع قم، بیدار.

از "ابن‏عربی" و "قیصری" می‏فرمایند:

1) . مرآة العقول، 4 / 368.

2) . خلاصه‏ای از سخن ابن عربی و شارح قیصری در فص نوحی این است: إن قوم نوح فی عبادتهم للأصنام کانوا محقین؛ لکونها مظاهر الحق کما أن العابدین لها کذلک؛ لأنهم أیضا کانوا مظهر الحق وکان الحق معهم بل هو عینهم، وکان نوح أیضا یعلم أنهم علی الحق إلاّ أنّه أراد علی وجه المکر والخدیعة أن یصرفهم عن عبادتها إلی عبادته، وإنما کان هذا مکرا منه علیه‏السلام؛ لأنه کان یقول لهم ما لم یکن معتقدا به، ویموه خلاف ما أضمره واعتقده؛ إذ کان عالما وعلی بصیرة من ربه بأن الأصنام مظاهر الحق وعبادتها عبادته، إلا أنه علیه‏السلام أراد أن یخلصهم من القیود حتی لا یقصروا عبادتهم فیها فقط بل یعبدوه فی کل معنی وصورة.

هذا محصل کلام هذین الرجسیین النجسین النحسین، وکم لهما فی الکتاب المذکور من هذا النمط والاسلوب، فلینظر المؤمن الکیس البصر إلی أنهما کیف موّها الباطل بصورة الحق وأولا کلام اللّه‏ تعالی بآرائهم الفاسدة وأحلامهم الکاسده علی طبق عقایدهم الباطلة، وقد قال النبی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم المختار: من فسّر القرآن برأیه فلیتبوّء مقعده من النار.

ولعمری أنهما ومن حذا حذوهما حزب الشیطان وأولیاء عبدة الطاغوت والاوثان، ولم یکن غرضهما إلا تکذیب الانبیاء والرسل وما جاؤوا به من البینات والبرهان، وهدم أساس الاسلام والایمان، وإبطال جمیع الشرایع والادیان، وترویج عبادة الاصنام، وجعل کلمة الکفر العیا، وخفض کلمة الرحمن.

أقسم باللّه‏ الکریم وإنه لقسم لو تعلمون عظیم أنهم المصداق الحقیقی لقول أمیر المؤمنین علیه‏السلام: اتخذوا الشیطان لامرهم ملاکا، واتخذهم له أشراکا، فباض وفرخ فی صدورهم، ودبّ ودرج فی حجورهم، فنظر بأعینهم ونطق بألسنتهم، فرکب بهم الذلل، وزین لهم الخطل، فعل من شرّکه الشیطان فی سلطانه ونطق بالباطل علی لسانه.⁽¹⁾

ومع ذلک فالعجب کل العجب أنهم یزعمون أنهم الموحدون العارفون الکملون وأن غیرهم لمحجوبون وبالحق جاهلون، بل یترقی بعضهم ویدعی الولایة القطبیة، ویطغی آخرون فیدعون لانفسهم الالوهیة والربوبیة، ویزعمون أن ربهم تجلی فیهم وظهر فی صورهم المنحوسة. فیقول ابن‏عربی فی فتوحاته: إن اللّه‏ تجلی لی مرارا وقال: انصح عبادی.

ویقول البسطامی: "سبحانی ما أعظم شأنی" و"لا إله الا أنا"، ویقول "الحلاج": لیس فی جبتی سوی اللّه‏"، ویقول: "أنا الحق" و"أنا اللّه‏"، وبعضهم یبلغ الغایة ویجاوز النهایة فیقول

1) . شرح نهج البلاغة ابن أبی الحدید، 1 / 228.

ویهجر ویتکلم تکلم المجنون الذی لا یشعر، فیخاطب الرب عز وجل والعیاذ باللّه‏ مخاطبة الموالی للبعید وهو قطبهم أبو یزید. وقد نقل عنه "القیصری" فی "شرح الفص النوحی" أنه قال فی مناجاته عند تجلی الحق له: "ملکی أعظم من ملکک لکونک لی وأنا لک، فأنا ملکک وأنت ملکی، وأنت العظیم الاعظم وملکی أعظم من ملکک وهو أنا!

فلینظر العاقل مهملات هذا الجاهل، ثم لینظر إلی سوء أدبه وقبح خطابه ومناجاته حیث لم یرفع یده عن الانانیة فعبر بلفظ أنا وأنت غیر مرة فی مثل هذا المقام الذی هو مقام الفناء والتجلی علی زعمهم، وکیف یجتمع ذلک مع قولهم السائر: "بینی وبینک إنی ینازعنی، فارفع بلطفک إنی من البین"! وإنما أطنبنا الکلام تنبیها علی ضلالة هذه الجهلة الذین زعموا أنهم من أهل الکشف والشهود والیقین والموحدین المخلصین مع أنهم من الضالین المکذبین للانبیاء والمرسلین، وتعالی اللّه‏ عما یقول الظالمون والملحدون علوا کبیرا.⁽¹⁾

این خلاصه کلام این دو پلید نجس و نحس بود، این دو نفر در آن کتاب از این‏گونه سخنان بسیار گفته‏اند، و انسان مؤمن و تیزبین باید تأمل و دقت نماید که چگونه این دو نفر باطل را به صورت حق جلوه داده، و کلام خداوند را با نظرات و خیالات پوچ و فاسد خویش بر طبق عقاید باطل خود برگردانده‏اند، در حالی که پیامبر بزرگوار این چنین فرموده‏اند که "هر کس قرآن را بر اساس رأی و نظر و دل‏خواه خود تفسیر نماید جایگاه و نشیمن‏گاه خویش را در دوزخ آماده نموده است.

به جان خودم قسم می‏خورم که این دو نفر و پیروان آن‏ها حزب و گروه شیطان و دوستان و همراهان بت‏پرستان و بندگان طاغوتند؛ هدف و مقصود ایشان جز تکذیب پیامبران و بینات و برهان‏های رسولان الهی، و از بین بردن پایه و اساس اسلام و ایمان، و باطل نمودن تمام شرایع و ادیان آسمانی، و رواج دادن بت پرستی، و بالا بردن سخنان کفر، و پایین کشیدن کلمه خداوند هیچ چیز دیگری نبوده است.

به خدا قسم و این قسمی بس بزرگ است اگر بفهمید این‏ها مصداق واقعی کلام امیرالمؤمنین علیه‏السلام هستند که می‏فرمایند: آن‏ها شیطان را ملاک کارهای خود قرار داده‏اند، و شیطان هم آن‏ها را دام خویش قرار داده است، در سینه‏های آن‏ها تخم‏گذاری کرده، و جوجه آورده است، و در دامان آن‏ها جنبیده و از آن بالا رفته است، چشم و زبان آن‏ها را در تصرف آورده، و با زبان ایشان سخن گفته است. ایشان را به گمراهی‏ها

1) . منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، 13 / 176 177.

و لغزش‏ها کشانده، و گناهان بزرگ را در نظرشان زیبا جلوه داده است. کار ایشان مانند کسی است که شیطان او را در کار خود شریک کرده، و باطل را بر زبان ایشان جاری نموده است.

با تمام این‏ها تعجب در این است که ایشان گمان می‏کنند که خودشان موحد و عارف کاملند و دیگران در پرده مانده و حق را نشناخته‏اند! برخی از ایشان بالاتر رفته و ادعای ولایت قطبیه نموده‏اند، و برخی نیز ادعای الوهیت و ربوبیت کرده‏اند و گمان دارند که خدایشان در ایشان تجلی نموده، و در شکل و شمایل منحوس آنان ظاهر شده است! "ابن‏عربی" در فتوحاتش می‏گوید: "خداوند بارها برای من تجلی نمود و به من گفت بندگان مرا نصیحت کن"!

و بایزید بسطامی می‏گوید: "منزهم من! چقدر والامرتبه هستم! و معبودی جز من نیست". و حلاج می‏گوید: "در جبّه و لباس من جز خدا نیست!" و می‏گوید: "من حقم، و من خدایم!" و بعضی از اینان کار را به انتها رسانده و پا را از حد فراتر نهاده، می‏گوید و می‏بافد و می‏لافد و مانند دیوانه‏ای نادان و بی‏شعور که نمی‏فهمد چه می‏گوید با خدا خطاب می‏کند مانند خطاب کردن مولا با بنده‏اش، و این شخص کسی نیست جز "ابویزید" که "قیصری" در "شرح فص نوحی" از او نقل می‏کند که در مناجاتش به هنگام تجلی خدا بر او [!] گفته است: "ملک من از ملک تو بزرگتر است! چون تو از آن منی، و من از آن تویم، پس من ملک توام، و تو ملک منی، و تو عظیم‏تر و بزرگتری، پس ملک من از ملک تو که خود من می‏باشم بزرگتر است"!

انسان عاقل باید در مهملات و کلمات بی‏معنای این نادان اندیشه نماید، و به بی‏ادبی و زشتی خطاب و مناجات او نظر نماید که چسان دست از انیت و خودبینی خویش برنداشته و بارها در این چنین مقامی که به نظر ایشان مقام فنا و تجلی است لفظ "من" و "تو" را رها نکرده، و آن را ورد زبان ساخته است.

آیا چطور می‏توان بین این سخنان با سخنانی که پیوسته بر سر زبان این‏هاست جمع نمود که می‏گویند: "بین من و تو انّیت و خودیت من است که به نزاع برخواسته است، پس تو به لطف خود انیت من را از میان بردار".

ما در اینجا به این جهت سخن را بسط دادیم که گمراهی این نادانان که گمان دارند از اهل کشف و شهود و یقین‏اند و خود را موحد و مخلص می‏دانند با آنکه از گمراهان و تکذیب کنندگان پیامبران و رسولانند روشن شود. و خداوند از آنچه

ظالمان و ملحدان می‏گویند والاتر است.

"قاضی سعید قمی" می‏نویسد:

القول بأن المبدأ هو الوجود بلا شرط و"أمره" هو الوجود بشرط لا أو بالعکس، والمعلول هو الوجود بشرط شیء، وکذا القول بأن المبدأ هو الوجود الشخصی المتشخص بذاته الواقع فی أعلی درجات التشکیک المشتمل علی جمیع المراتب السافلة، وبالجملة: فالقول بکون المعلول عین العلة بالذات، وغیره بالاعتبارات السلبیة، وکذا القول بالجزئیة سواء کانت من طرف العلة أو المعلول، أو القول بالاصلیة والفرعیة، والقول بالسنخیة أو الترشح أو العروض سواء کان الاخیر من جهة العلة أو المعلول، والقول بالکمون والبروز وما یضاهی ذلک، علی حد الشرک والکفر.

وکل ذلک تولد معنوی وتناسل حقیقی وموجب لتهوّد القائل به ومستلزم لتنصّر الذاهب إلیه حیث قالت الیهود: «عزَیرٌ ابنُ اللّه‏»والنصاری: «المَسِیحُ ابنُ اللّه‏».⁽¹⁾

این سخن که "مبدأ عالم وجود بلا شرط است، و أمر آن وجود بشرط لا یا بر عکس آن است"، و اینکه: "معلول وجود بشرط شی‏ء است"، و نیز این گفتار که "مبدأ، وجود شخصی متشخص به ذات است که در بالاترین درجات تشکیک که مشتمل بر تمام مراتب پایین‏تر است می‏باشد"، و خلاصه این سخن که "معلول بالذات عین علت است، و به اعتبارات سلبی غیر آن می‏باشد"، و همین طور اعتقاد به جزئیت خواه از طرف علت و خواه از طرف معلول یا اعتقاد به اصلی بودن و فرعی بودن، و اعتقاد به سنخیت یا ترشح یا عروض خواه این آخری از جهت علت باشد یا معلول و اعتقاد به کمون و بروز، و اعتقادات دیگری شبیه به آن‏ها، تمام این‏ها در حد شرک و کفر به خداوند است.

تمام آن‏ها تولد معنوی از خداوند محسوب می‏شود و تناسل حقیقی بوده، موجب یهودی شدن معتقدین به آن می‏باشد، نیز مستلزم نصرانی شدن او می‏گردد، چرا که یهود گفته‏اند: "عزیر زاده الله است"، و نصاری گفته‏اند: "مسیح فرزند خدا است".

1) . شرح توحید صدوق؛، 2 / 66.

مرحوم شیخ حسن قدس‏سره فرزند "شیخ علی بن عبدالعالی کرکی" ؛ در کتاب "عمدة المقال فی کفر أهل الضلال" می‏گوید:

والصوفیة جوزوا اتحاده تعالی وحلوله فی أبدان العارفین حتی تمادی بعضهم وقال: "إنه سبحانه نفس الوجود وکل موجود فهو اللّه‏ تعالی"، والذین یمیلون إلی طریقتهم الباطلة یتعصبون لهم ویسمونهم الاولیاء، ولعمری أنهم رؤوس الکفرة الفجرة، وعظماء الزنادقة والملاحدة وکان من رؤوس هذه الطائفة الضالة المضلة "الحسین بن منصور الحلاج" و"أبو یزید البسطامی".⁽¹⁾

صوفیه اتحاد با خداوند و حلول او در بدن عارفان را جایز دانسته‏اند، حتی برخی از ایشان فراتر رفته و گفته‏اند: "خدای سبحان نفس وجود است، و هر موجودی خداست." و کسانی که به طریقه باطل ایشان تمایل دارند تعصب ورزیده و ایشان را اولیای خدا می‏نامند. به جان خودم سوگند که ایشان بزرگ‏ترین کافران و فاجران، و عظیم‏ترین زندیقان و ملحدانند و از رؤسای این گروه گمراه و گمراه کننده "حسین ابن منصور حلاج" و "ابو یزید بسطامی" می‏باشد.

مرحوم شیخ حر عاملی قدس‏سره می‏فرماید:

إن بطلان هذا الاعتقاد [أی وحدة الوجود و...] من ضروریات مذهب الشعیة الامامیة، لم یذهب إلیه أحد منهم بل صرحوا بإنکاره، وأجمعوا علی فساده، وشنعوا علی من قال به، فکل من قال به خرج عن مذهب الشیعة، فلا تصح دعوی التشیع من القائل به، وهو کاف لنا فی هذا المقام.⁽²⁾

بطلان این عقیده (یعنی وحدت وجود و...) از ضروریات مذهب شیعه امامیه است، احدی از ایشان آن را نپذیرفته است، بلکه صریحا آن را انکار نموده، و بر فساد این عقیده اجماع دارند، و هر کس را که قائل به این حرف‏ها شده است را مردود دانسته‏اند. بنابراین

1) . به نقل شیخ حر عاملی علیهم‏السلام در کتاب اثناعشریة، 51.

2) . اثناعشریة، 59.

هر کس که قائل به این سخنان شود از مذهب شیعه خارج شده است، و ادعای تشیع کردن برای کسی که قائل به این حرف باشد درست نیست، و در این مورد همین مقدار برای ما کافی است.

شیخ "علاءالدوله سمنانی" با آنکه به شدت و به گونه‏ای غلوآمیز به "ابن‏عربی" معتقد است به سخن ابن‏عربی که می‏گوید: "سبحان من أظهر الاشیاء وهو عینها: منزه است آنکه اشیا را ظاهر کرد در حالی که خود او عین آن‏هاست" حاشیه می‏زند و می‏گوید:

إن اللّه‏ لا یستحیی من الحق، أیها الشیخ لو سمعت من أحد أنه یقول: "فضلة الشیخ عین وجود الشیخ"، لا تسامحه ألبتة بل تغضب علیه، فکیف یسوغ لک أن تنسب هذا الهذیان إلی الملک الدیان، تب إلی اللّه‏ توبة نصوحا لتنجو من هذه الورطة الوعرة التی یستنکف منها الدهریون والطبیعیون والیونانیون، والسلام علی من اتبع الهدی.⁽¹⁾

خداوند از حق حیا ندارد، ای شیخ! اگر از کسی بشنوی که بگوید: "فضله و مدفوع شیخ عین خود شیخ است" مسلما با او مسامحه نمی‏کردی بلکه بر او خشمناک می‏شدی، پس چطور اجازه داری که این یاوه را به مالک دیان عالم نسبت دهی؟! به سوی خدا توبه کن توبه‏ای نصوح تا از این ورطه وحشتناک که دهری‏ها و طبیعی‏ها و یونانی‏ها نیز از آن ابا دارند نجات یابی. و سلام بر هر کس که پیرو راه هدایت باشد.

علامه فقیه مرحوم "شیخ جعفر کاشف‏الغطاء" قدس‏سره می‏فرماید:

الکفر أقسام: الاول: ما یستحل به المال وتسبی به النساء والاطفال، وهو کفر الانکار والجحود والعناد والشک..

1) . روضات الجنات، 8 / 55.

القسم الثانی: ما یحکم فیه بجواز القتل، ونجاسة السؤر، وحرمة الذبایح والنکاح من أهل الاسلام، دون السبی والاسر وإباحة المال، وهو کفر من دخل الاسلام وخرج منه بارتداد عن الاسلام، ویزید الفطری منه فی الرجال بإجراء أحکام الموتی، أو کفر نعمة من غیر شبهة، أو هتک حرمة، أو سب لاحد المعصومین:، أو بغض لهم:... أو وحدة‏الوجود، أو الموجود علی الحقیقة منهما، أو الحلول أو الاتحاد، أو التشبیه، أو الجمسیة...⁽¹⁾

کفر اقسامی دارد: اول کفری که به سبب آن احترام اموال از بین می‏رود و زن و فرزند آن شخص کافر را می‏توان اسیر نمود. این کفر، کفر انکار و جحود و دشمنی و شک در خداوند است. قسم دوم کفری است که در مورد آن به جواز قتل و کشتن آن شخص، و نجس بودن نیم‏خورده او، و حرام بودن حیوانی که ذبح نماید و حرمت ازدواج با او حکم می‏شود، و این در مورد اهل اسلام است که اسیر کردن خانواده و تصرف در اموال او جایز نیست، و این در مورد کسی است که داخل در دین اسلام شود و پس از آن مرتد شده از اسلام بیرون رود. در مورد کافر فطری از این دو قسم، که مرد باشد این حکم نیز اضافه می‏شود که حکم مردگان را پیدا می‏کند.

یا نعمتی را با آنکه شبهه‏ای در مورد آن ندارد کفران نماید، یا حرمتی را هتک کند، یا یکی از معصومین: را دشنام دهد، یا با ایشان دشمنی داشته باشد... یا معتقد به "وحدت وجود" شود یا قائل به "وحدت وجود و موجود" گردد با همان معنای حقیقی که این دو دارند" یا قائل به "حلول" و یا "اتحاد" شود، یا قائل به تشبیه و جسمیت خداوند باشد.

نیز محقق فقیه و ماهر شیخ جعفر کاشف الغطا قدس‏سره می‏فرماید:

الکافر قسمان أولهما: الکافر بالذات وهو کافر باللّه‏ تعالی أو نبیه... القسم الثانی ما یترتب علیه الکفر بطریق الاستلزام کإنکار بعض الضروریات الاسلامیة والمتواترات عن سید البریة کالقول بالجبر والتفویض والارجاء والوعید وقدم العالم وقدم المجردات والتجسیم والتشبیه بالحقیقة والحلول والاتحاد ووحدة الوجود أو الموجود أو الاتحاد الخ.⁽²⁾

1) . کشف الغطا، 359.

2) . کشف الغطا، 173.

کافر دو قسم است: یکی کافر بالذات که آن منکر خداوند یا منکر پیامبر اوست ... دوم کافری است که از راه ملازمه کافر خواهد بود مانند انکار بعضی از ضروریات اسلامی و اخبار متواتری که به طور یقینی از سید عالم پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم است مانند اعتقاد به "جبر"، "تفویض"، "ارجاء"، "وعید"، "قدم عالم"، "قدم مجردات"، "جسمیت خداوند"، "تشبیه واقعی"، "حلول"، "اتحاد" و "وحدت وجود یا موجود" یا "اتحاد"...

مرحوم علامه بهبهانی قدس‏سره بعد از نقل کلام قائل به وحدت موجود، و تمثیل به آن به موج و دریا می‏فرماید:

لا شک أن هذا الاعتقاد کفر وإلحاد وزندقة ومخالف لضروری الدین.⁽¹⁾

بدون تردید این اعتقاد کفر و الحاد و زندقه و مخالف ضروریات دین است.

در جای دیگری می‏گوید:

لا یخفی أن کفرهم أظهر وأعظم من کفر إبلیس عند أرباب البصیرة لانهم ینکرون المغایرة والمباینة بین الخالق والمخلوق، وبطلان هذا القول من الضروریات والبدیهیات عند جمیع المذاهب والملل.⁽²⁾

روشن است که کفر اینها نزد افراد آگاه آشکارتر از کفر ابلیس است. زیرا اینها منکر مغایرت و جدایی خالق و مخلوقند، و بطلان این مطلب در نزد تمام مذاهب و ملل از مطالب ضروری و بدیهی است.

"فیاض" (لاهیجی) در "شوارق الالهام" می‏گوید:

1) . خیراتیه، 2 / 57.

2) . خیراتیه، 2 / 5 58.

قد اشتهر من مشایخ الصوفیة القول ب···

"وحدة الوجود" وأن الوجودات بل الموجودات لیس بمتکثرة فی الحقیقة بل هنا موجود واحد قد تعددت شؤونه وتکثرت أطواره، ولما کان ذلک بحسب الظاهر وبالمعنی المتبادر مخالفا لما یحکم به بدیهة العقل من تکثر الموجودات بالحقیقة لا بمجرد الاعتبار تصدی کثیر من المحققین لتوجیه مذهبهم ثم نقل بعض کلماتهم فی توجیه مذهبهم إلی أن قال: ولکن عندی فیه أنظار کثیرة یجب أن أشیر إلی بعضها...⁽¹⁾

این عقیده از مشایخ صوفیه مشهور است که ایشان قائلند به "وحدت وجود"، و اینکه وجودات بلکه تمام موجودات در حقیقت تکثری ندارند، بلکه تنها موجود واحدی است که شؤون او متعدد شده و اطوار وجودی آن متکثر گردیده است. و چون این مطلب بحسب ظاهر، و با همان معنای اولی و متبادری که دارد مخالف با حکم بدیهی عقلی است چرا که عقل می‏گوید: موجودات به طور حقیقی متکثرند، نه اینکه تکثر آن‏ها صرف اعتبار باشد بسیاری از محقیقن در صدد توجیه مذهب آنان برآمده‏اند. [سپس به نقل برخی از سخنان ایشان در توجیه مذهب این گروه پرداخته است تا اینکه می‏گوید:] "اما من در این مطالب اشکالات فراوانی دارم که باید به بعضی از آن‏ها اشاره نمایم...

مرحوم سید محمدکاظم یزدی قدس‏سره در "عروة‏الوثقی" می‏فرماید:

القائلون بوحدة الوجود من الصوفیة إذا التزموا بأحکام الاسلام فالاقوی عدم نجاستهم إلا مع العلم بالتزامهم بلوازم مذاهبهم من المفاسد.⁽²⁾

صوفیان وحدت وجودی در صورت التزام به احکام اسلام بنابر اقوی نجس نیستند مگر آنکه به لوازم فاسد مذهب خود ملتزم باشند.

1) . شوارق الالهام، 1 / 41.

2) . عروة الوثقی، 1 / 145، مسأله 199.

جمع کثیری از فقهاء و أعلام در حواشی خود بر عروة‏الوثقی این فتوای ایشان را تبعیت فرموده، ومطلب ایشان را تأیید نموده، بر آن تعلیقی نزده‏اند، مانند:

مرحوم سید علی بهبهانی قدس‏سره.⁽¹⁾

مرحوم سید محمدهادی میلانی قدس‏سره.⁽²⁾

مرحوم شیخ محمدحسین آل کاشف الغطاء قدس‏سره.⁽³⁾

مرحوم سید ابراهیم حسینی اصطهباناتی شیرازی قدس‏سره.⁽⁴⁾

مرحوم سید محمود حسینی شاهرودی قدس‏سره.⁽⁵⁾

مرحوم سید محسن طباطبایی حکیم قدس‏سره.⁽⁶⁾

مرحوم شیخ عبداللّه‏ غروی مامقانی قدس‏سره.⁽⁷⁾

مرحوم سید محمد حجت کوه کمره‏ای قدس‏سره.⁽⁸⁾

مرحوم حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی قدس‏سره.⁽⁹⁾

1) . تعلیقات علی العروة الوثقی، 5، مطبعه علمیه قم، 1390.

2) . حاشیة علی العروة الوثقی، 16، مطبعه خراسان، مشهد.

3) . حواشی و تعلیقات علی العروة الوثقی، 12، مطبعه مرتضویه، نجف.

4) . حواشی عروة الوثقی، 7 8، مطبعة العلمیة، نجف اشرف.

5) . حاشیة العروة الوثقی، 14، جزء اول، طبع دوم، مطبعة القضاء، نجف.

6) . حاشیة علی العروة الوثقی، 10، مطبعة العلمیة، نجف، 1373.

7) . رساله وسیلة التقی فی حواشی العروة الوثقی، 7، مطبعة المرتضویة.

8) . حواشی العروة الوثقی، 8، چاپ سوم، چاپخانه قم، 1366 ه.

9) . حاشیه عروة الوثقی، 7، إسلامیة، تهران، 1366 ه ق.

مرحوم سید ابوالحسن الموسوی اصفهانی قدس‏سره.⁽¹⁾

مرحوم حاج آقا حسین طباطبایی القمی قدس‏سره.⁽²⁾

مرحوم سید یونس اردبیلی الموسوی قدس‏سره.⁽³⁾

مرحوم شیخ علی فرزند مرحوم صاحب جواهر قدس‏سره.⁽⁴⁾

مرحوم شیخ عبدالکریم حائری یزدی قدس‏سره.⁽⁵⁾

مرحوم سید ابوالقاسم خویی قدس‏سره.⁽⁶⁾

و نیز اعلام معاصرین که بر عروة‏الوثقی حاشیه نوشته‏اند، مانند:

مرحوم سید أحمد خوانساری، و مرحوم سید محمدرضا گلپایگانی، و مرحوم سید شهاب‏الدین مرعشی نجفی، و مرحوم سید ابوالحسن رفیعی رحمهم‏الله، و...

مرحوم "سید محسن حکیم" قدس‏سره در "مستمسک" می‏فرماید:

وأما القائلون بوحدة الوجود من الصوفیه فقد ذکرهم جماعة منهم السبزواری فی تعلیقته علی الاسفار: قال: والقائلون بالتوحید إما أن یقول بکثرة الوجود والموجود جمیعا مع التکلم بکلمة التوحید لسانا واعتقادا بها إجمالا وأکثر الناس فی هذا المقام. وإما أن یقول بوحدة الوجود والموجود جمیعا وهو مذهب بعض الصوفیة، وإما یقول بوحدة وکثرة الموجود وهو

1) . حواشی عروة الوثقی، 5، مطبعة العلمیة، نجف اشرف، 1355 ه.

2) . حواشی عروة الوثقی، 9، مطبعة المرتضویة، نجف اشرف، 1356.

3) . حواشی عروة الوثقی، 5، چاپ طوس، مشهد، 1377.

4) . حواشی عروة الوثقی، 22، مطبعة المظفری بمبئی، 1339، چاپ شده با عروة الوثقی.

5) . تعلیقه بر غایة القصوی فی ترجمة العروة الوثقی، 6، چاپ اخوان کتابچی، 1349.

6) . التعلیقة علی العروة الوثقی، 9، چاپ دوم، مطبعة الآداب، نجف، 1380 ه؛ تعلیقة علی العروة، چاپ پنجم، 13 14، چاپخانه نمونه، قم، 1401.

المنسوب إلی أذواق المتألهین. وعکسه باطل. وإما أن یقول بوحدة الوجود والموجود فی عین کثرتهما وهو مذهب المصنف والعرفاء الشامخین. والاول: توحید عامی، والثالث توحید خاصی، والثانی توحید خاص الخاص، والرابع توحید أخص الخواص. أقول: حسن الظن بهؤلاء القائلین بالتوحید الخاص والحمل علی الصحة المأمور به شرعا یوجبان حمل هذه الاقوال علی خلاف ظواهرها وإلا فکیف یصح علی هذه الاقوال وجود الخالق والمخلوق والامر والمأمور والراحم والمرحوم؟! وما توفیقی إلا باللّه‏ علیه توکلت وإلیه أنیب.⁽¹⁾

برخی در باره صوفیانِ معتقد به "وحدت وجود" سخن گفته‏اند، از جمله "سبزواری" در تعلیقه‏ای که بر "اسفار" نوشته است می‏گوید: قائلین به توحید یا قائل به کثرت وجود و موجودند در حالی که کلمه توحید را به زبان می‏رانند و اجمالا به آن معتقدند که اکثر مردم این‏گونه‏اند و یا آنکه قائل به وحدت وجود و موجود هر دو هستند و این مذهب برخی از صوفیان است و یا قائل به وحدت و کثرت موجودند که این را به ذوق متألهین منسوب می‏دانند و عکس این (یعنی وحدت وجود و کثرت موجود) باطل است. و یا قائل به وحدت وجود و موجود در عین کثرت آن هستند، و این مذهب مصنف و نیز عرفای بلند مرتبه است.

اولی توحید عوام، سومی توحید خواص، دومی توحید خواص از خواص، و چهارمی توحید اخص‏الخواص است.

من [مرحوم سید محسن حکیم] می‏گویم: حسن ظن و خوش گمانی به این گروه قائلین به توحید خاص، و حمل به صحت فعل مسلم که در شرع ما را به آن امر نموده‏اند موجب می‏شود که ما این اقوال را بر خلاف ظاهرش حمل کرده و معنی نماییم، وگرنه بنابراین اقوال چگونه ممکن است که بگوییم: "خالق و مخلوق" و "آمر و مأمور" و "راحم و مرحوم" وجود دارد؟! و ما توفیقی الا باللّه‏ علیه توکلت وإلیه أنیب.

شیخ "عبدالنبی عراقی" در کتاب "معالم‏الزلفی" می‏فرماید:

1) . مستمسک العروة الوثقی، 1 / 391.

إن "وحدة الوجود" یطلق علی أنحاء وقد ذکر الحاج السبزواری أنها تطلق علی أربعة أوجه وجعل بعضها توحید العوام وبعضها توحید الخواص وبعضها توحید خاص الخاص وبعضها توحید أخص الخواص.

فیا لیت شعری إذا کان الامر کما یزعمون فمن العابد ومن المعبود؟ ومن الخالق ومن المخلوق؟ ومن الامر ومن المأمور؟ ومن الناهی ومن المنتهی؟ ومن الراحم ومن المرحوم؟ ومن المثاب ومن المعاقب؟ ومن المعذِب ومن المعذَب؟ ومن الواجب ومن الممکن؟ إلی غیر ذلک من الکفریات التی أنکرها الشرایع برمتهم وخلاف ضرورة کل الشرایع. مع أنهم (أی الصوفیة) طرا قائلین بوحدة الوجود ومعناه: "أن فی الخارج لیس إلا وجود واحد وهو عین الاشیاء"، ویلزم أن یکون المبدأ عز اسمه عین الحیوانات النجسة، وعین القاذورات وهکذا، تعالی اللّه‏ عما یصف الظالمون، ألا لعنة اللّه‏ علی الظالمین. إلی غیر ذلک من لوازم المسألة فخذلهم اللّه‏ فأنی یؤفکون، فما قدروا اللّه‏ حق قدره. فسیعلم الذین ظلموا أی منقلب ینقلبون.

ولذا قال الشیخ قدس‏سره فی طهارته فی أمثال المقام بعین العبارة: "إن السیرة المستمرة من الاصحاب قده فی تکفیر الحکماء المنکرین لبعض الضروریات ولو لا یرجع إلی إنکار النبی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم". فلا ریب فی کفر القائل ونجاسته ولو إذا التزموا بأحکام الاسلام إذ ثبوت الکفر فی أصول الدین من العقائد الخبیثة الملعونة، والاعتقاد بها والالتزام بها والاذعان لا یفید الالتزام بأحکام الاسلام لو أراد بها الفروع، ولو أراد بها الاصول فهما ضدان أو متناقضان کیف یمکن الالتزام وهل الخلف إلا ذلک.

فالاقوی أن القائل بها خارج عن ربقة الاسلام، ورجس ونجس، وقول الماتن (أی صاحب العروة) من ذهابه إلی عدم نجاستهم فرض فرضه لا وجود له فی الخارج فکأنه قده أراد التستر مع وضوع المسألة ولذا قال: إلا مع العلم بالتزامهم بلوازم مذاهبهم الفاسدة.⁽¹⁾

وحدت وجود به گونه‏های مختلفی مطرح می‏شود، حاجی سبزواری می‏گوید که وحدت وجود به چهار وجه اطلاق می‏شود، بعضی از این وجوه را توحید مردم عوام، و برخی را توحید خواص، و بعضی را توحید خاص الخاص، و بعضی را توحید اخص الخواص، قرار داده است. کاش می‏دانستم که اگر مطلب این طور است که اینها گمان کرده‏اند پس عابد کیست و معبود کیست؟ و خالق کیست و مخلوق کدام است؟ و آمر

1) . المعالم الزلفی فی شرح العروة الوثقی، 1 / 357.

کیست و مأمور کدامین است؟ و نهی کننده کیست و فرمان‏بر نهی که خواهد بود؟ رحم کننده کیست و مرحوم کیست؟ آنکه ثواب می‏برد و آنکه عقاب می‏شود کیست؟ آنکه عذاب می‏کند و آنکه معذب می‏شود کیست؟ واجب کیست و ممکن کیست؟ و از این قبیل کفریاتی که تمام ادیان اینها را منکرند و بر خلاف ضرورت تمام مذاهب می‏باشد.

با اینکه این‏ها همگی معتقد به وحدت وجود هستند و معنای وحدت وجود این است که در واقع جز وجود واحدی که عین تمام اشیا است چیز دیگری نیست. و لازمه این سخن آن است که خداوند عین حیوانات نجس باشد و عین قاذورات و پلیدی‏ها و کثافات گردد و از این قبیل لوازم باطل دیگری غیر آنچه برشمردیم. خداوند از آنچه ظالمان به او نسبت می‏دهند برتر و والاتر است، ای که لعنت خدا بر ظالمان باد، خدا آن‏ها را مخذول و خوار گرداند که چه یاوه‏ها می‏بافند. خداوند را آن طور که باید نشناختند، و به زودی ستمکاران خواهند دانست که سرانجامشان به کجا خواهد کشید!

و از همین روست که شیخ در باب طهارت، در مبحثی مانند این مبحث می‏فرماید: "سیره و روش همیشگی اصحاب امامیه این بوده است که حکمایی را که منکر برخی ضروریات دینی می‏شدند کافر می‏دانستند حتی اگر موجب انکار نبوت پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم نمی‏شد.

بنابراین شکی در کفر و نجاست کسی که معتقد به این گونه مطالب شود حتی اگر ملتزم به احکام اسلام هم باشد نیست. زیرا با وجود کفر در اصول دین، و اعتقاد به عقایدی این چنین پلید، و التزام و اذعان به این گونه مطالب، دیگر ملتزم شدن به احکام اسلامی فائده‏ای نخواهد داشت، تازه این در صورتی است که منظور از احکام اسلام همان فروع فقهی باشد، ولی در صورتی که منظور از احکام اسلامی اصول دین باشد دیگر این عقاید با یکدیگر متضاد و متناقض خواهند بود، و آیا اصولا تناقض چیزی جز این است؟!

بنابراین قائل به این سخن از محدوده اسلام خارج و نجس و پلید خواهد بود، و سخن نویسنده متن کتاب با این که قائل به نجاست این‏ها شده است فرضی است که وجود خارجی ندارد و گویا ایشان بنا بر پرده‏پوشی داشته است چرا که مسأله واضح و روشن است، و از همین روست که می‏گوید: "مگر در صورتی که بدانیم به لوازم فاسدی که بر عقیده‏شان مترتب است ملتزم شوند".

مرحوم خویی قدس‏سره می‏فرمایند:

القائل بوحدة الوجود إن أراد... من وحدة الوجود ما یقابل الاول وهو: أن یقول بوحدة الوجود والموجود حقیقة، وأنه لیس هناک فی الحقیقة إلا موجود واحد، ولکن له تطورات متکثرة واعتبارات مختلفة لانه فی الخالق خالق، وفی المخلوق مخلوق، کما أنه فی السماء سماء، وفی الارض أرض وهکذا، وهذا هو الذی یقال له توحید خاص الخاص... وحکی عن بعضهم أنه قال: "لیس فی جبتی سوی اللّه‏"... فإن العاقل کیف یصدر منه هذا الکلام، وکیف یلتزم بوحدة الخالق ومخلوقه ویدعی اختلافهما بحسب الاعتبار؟! کیف کان فلا إشکال فی أن الالتزام بذلک کفر صریح وزندقه ظاهرة لانه إنکار للواجب والنبی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم حیث لا امتیاز للخالق عن المخلوق حینئذ إلا بالاعتبار وهکذا النبی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم وأبو جهل مثلا متحدان فی الحقیقة علی هذا الاساس وانما یختلفان بحسب الاعتبار.⁽¹⁾

قائل به وحدت وجود اگر منظور وی آن چیزی است که... در مقابل اولی است و آن این است که بگوید: "وجود و موجود حقیقتا یک چیزند، و در حقیقت در عالم چیزی جز یک وجود واحد موجود نیست اما این حقیقت تطورات و اعتبارات مختلفی دارد، به گونه‏ای که در خالق، خالق است؛ و در مخلوق، مخلوق؛ همان طور که در آسمان، آسمان است؛ و در زمین، زمین، و از این قبیل. و این همان است که به آن توحید خاص الخاص می‏گویند... و از برخی از اینان نقل شده است که می‏گفته: "در لباس من چیزی جز خدا وجود ندارد!"... آیا انسان عاقل چطور چنین سخنی از او سر می‏زند؟! و چطور ادعای یگانگی بین آفریدگار و آفریده او می‏نماید و می‏گوید که اختلاف آن دو اعتباری است؟!

به هر حال ملتزم شدن به این مطلب کفر صریح و زندقه آشکاری است چرا که آن انکار خداوند و پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم است، چرا که در این صورت تمایزی بین خالق و مخلوق نیست مگر به اعتبار، و همین طور بنابراین اصل مثلا پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم و أبوجهل در حقیقت یکی خواهند بود، و تنها به حسب اعتبار تفاوت خواهند داشت...

1) . التنقیح، 3 / 81 82.

مرحوم "سید سبزواری" قدس‏سره در "مهذب الاحکام" می‏گوید:

أما القائلون بوحدة الوجود... منها: الوحدة فی عین الکثرة أو وحدة الوجود وکثرة الموجود. ولا ریب فی أن اللّه‏ تبارک وتعالی منزه عن هذه التصورات ولکن الظاهر عدم رجوعهما إلی إنکار الضروری. ومنها: الوحدة الواقعیة الشخصیة بأن یکون اللّه‏ تبارک وتعالی عین الکل والکل عینه تعالی... لا ریب فی أنه إنکار للضروری.⁽¹⁾

اما قائلین به وحدت وجود... یکی از صورت‏های آن "وحدت در عین کثرت، یا وحدت وجود و کثرت موجودات" بی‏شک خداوند متعال از این تصورات منزه است، أما ظاهرا این دو سخن به انکار ضروریات منجر نمی‏شود. و دیگری "وحدت واقعی شخصی" است، یعنی اینکه: "خداوند واقعا عین همه چیز، و اشیا نیز عین وجود خداوند باشند" هیچ شکی نیست که این عقیده انکار ضروری است.

در کتاب "هدایة الامة إلی معارف الائمة" بعد از باطل نمودن عقیده وحدت وجود آمده است:

وبعد ذا التفصیل فی إبطالهالیس مجال الریب فی ضلالها

واتضح الحقُّ لمن تقبلهُمن یضلل اللّه‏ فلا هادی له

فاشهد بکفر القول إن لم تشهدبکفر بعض من تراه الاوحدی

فقل بأن القول کفر وردیوشُبّهَ الحق علی مَن اهتدی

والحق عن تعصُّب لا تدعافإنه أحقُّ أن یُتَّبَعا

لا تکتُمِ العلمَ ولا الشهادةفی حجةٍ ولو علی جرادة

بعد از این مطالب مفصلی که در رد آن عقیده بیان کردیم دیگر شکی نمی‏ماند که آن ضلالت و گمراهی است. و حقیقت برای حقیقت‏جو واضح شد، و کسی را هم که خداوند گمراه نماید و هدایت نکند هدایتگر دیگری نخواهد داشت. پس گواهی بده به اینکه وحدت وجود سخنی کفر است، و اگر برخی از قائلین به آن را یگانه دهر می‏پنداری و از

1) . مهذب الأحکام، 1 / 388.

این جهت به کفر او گواهی نمی‏دهی پس بگو: "این عقیده ایشان کفر و گمراهی است و حقیقت بر هدایت‏جویان مشتبه شده است".

هرگز حق را از روی تعصب وامگذار که حقیقت سزاوارتر است به اینکه متابعت شود. علم و شهادت را در مورد هیچ حجتی حتی در مورد ملخ کتمان نکن.

و در شرح این اشعار عربی آمده است:

وبعد ذا التفصیل فی إبطالها أی إبطال مقالة وحدة الوجود، لیس مجال الریب فی ضلالها، ولعمری! إن ظهور کفرها أظهر من کفر إبلیس، واتضح الحق لمن تقبله ولم ینکل عنه، ولکن من یضلل اللّه‏ فلا هادی له، فاشهد بکفر القول خاصة، إن لم تشهد بکفر بعض من تراه الاوحدی، تعللا بأن کفر القول لا یستلزم کفر القائل.

وهذه وصیة منی لمن ظهر لدیه الحق، بأن لا یستنکف عن الحکم بکفر هذه المقالة: فإن کثیرا ممن عرف الحق، وعرف کفرها، یتزلزل فی الحکم بکفرها صریحا، وذلک لانهم یرون کثیرا ممن یذعنون بتشیعهم، وهم الاوحدیون فی العلوم والفنون، قد ابتلوا بهذه الفتنة، ویعظم علیهم تکفیر هؤلاء، فیستنکفون عن الحکم الصریح، مخافة أن ینقض علیهم بأمثالهم، أو یشملهم، فکانوا قد استخفوا بإجلالهم وفیهم من یتأبی عن الشهادة تعصبا، وذلک أخزی، فیفرق بین الشیعة وغیر الشیعة «تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزی».⁽¹⁾

وقد تکلفت للاولین سبیلا للتخلص عن هذه الوسوسة فقلت: فإن لم تشهد بکفر القائل، فقلت: فقل: بأن القول فی نفسه، کفر وردی، ولکن شبه الحق علی من اهتدی، فإن الحدود تدرء بالشبهات. ومع ذلک لی فیه نظر، فإن شبهة الکفر لیس کسائر الشبهات مما یعذر صاحبها.

وأما المتعصبون، فقد أنذرتهم بقولی: والحق عن تعصب لا تدعا، فإنه أحق أن یتبعا بأن یراعی حقه، یعنی أن الحق أولی بالرعایة فی إظهاره وإعلانه ممن یدخل فی أهل الحق، فیستر علیه بإسراره وکتمانه، فان فی کتمان الحق ضرر عظیم وفساد کبیر، وإظهاره أیضا، وإن کان یلازم الضرر، إلا أنّه أهون، لانّ ضرره شخصی، وضرر الکتمان نوعی، لما فیه من أغراء

1) . النجم: 22.

العوام بالجهل وشیوع الفتنة، ومع ذلک مخالف لنص القرآن، کما أشرت إلیه بقولی: لا تکتم العلم ولا الشهادة فی حجة ولو علی جرادة، أی ولو کان العلم والشهادة فی أمر جرادة، قال اللّه‏ تعالی:

«إِنّ الذِینَ یَکتُمُونَ مَا أَنزَلنَا منَ البیِّناتِ وَالهُدی مِنْ بعدِ مَا بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الکِتابِ أولئِک یَلعَنُهمُ اللّه‏ُ ویَلعَنُهمُ الّلاعِنونَ».⁽¹⁾

«لا تَلبِسُوا الحقَّ بِالباطِلِ وَتَکتُمُوا الحَقَّ وَأَنتُم تَعلَمُونَ».⁽²⁾

«وَأَقِیمُوا الشَّهادة للّه‏».⁽³⁾

«وَلا تَکتُمُوا الشَهادَةَ وَمَن یَکتُمْهَا فَاِءنَّهُ آثمٌ قَلبُهُ».⁽⁴⁾

«وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّه‏ وَمَا اللّه‏ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ».⁽⁵⁾

«یَا أَیُهَا الّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّامِینَ بِالقِسطِ شُهَدَاءَ للّه‏ وَلَو عَلی أَنفُسِکُم أوِ الوالِدَینِ وَالاقرَبِینَ».⁽⁶⁾

بعد از بیان این تفصیلات در مورد بطلان وحدت وجود شکی در گمراهانه بودن آن نیست، و قسم به جان خودم که کفر بودنِ آن از کفر ابلیس آشکارتر بوده، و حقیقت برای کسی که آن را بپذیرد و از آن روی برنگرداند آشکار است. ولی آن را که خداوند هدایت نکند هدایتگری ندارد. پس اگر شهادت به کفر آن بزرگان نمی‏دهی شهادت بده به اینکه عقیده آنان گمراهانه است، چرا که کفر بودنِ سخن ملازم با کافر بودن گوینده آن نیست.

و وصیت من به کسانی که حق را شناختند این است که از حکم به کفر بودن این سخن ابایی نداشته باشند چرا که اکثر کسانی که حق را می‏شناسند و کفر بودن این عقیده را درک می‏کنند در حکم به کفر بودن این سخن متزلزل می‏شوند، و این از آن جهت است

1) . بقره، 155.

2) . بقره، 40.

3) . طلاق، 2.

4) . بقره، 248.

5) . بقره، 135.

6) . هدایة الأمة إلی معارف الائمة علیهم‏السلام خراسانی، محمد جواد 511 512.

که می‏بینند بسیاری از کسانی که اینان اذعان به تشیع ایشان دارند و آنان در علوم و فنون مختلف یگانه‏اند به این فتنه مبتلا شده‏اند، و تکفیر آنان بر این‏ها سنگین می‏آید، لذا از اینکه صریحا حکم به کفر بودن این سخن نمایند ابا می‏ورزند، از ترس آنکه مبادا کسی بگوید پس در مورد این اشخاصی که قائل به این سخن شده‏اند چه می‏گویید؛ یا از این جهت که مبادا حکم به کفر شامل این چنین اشخاصی هم بشود و از عظمت این اشخاص بکاهد! و برخی هم از روی تعصب از حکم به کفر ابا می‏ورزند و این دیگر خوار کننده‏تر است. و کسی که در حکم به کفر بین شیعه و غیر شیعه تفاوت می‏گذارد تقسیم و حکمش ظالمانه است.

من برای گروه اول راه چاره‏ای در مورد وسوسه‏اش یافته‏ام و آن اینکه به او می‏گویم: اگر حاضر نیستی شهادت بر کفر قائل وحدت وجود بدهی لااقل بگو که این عقیده ایشان (وحدت وجود) کفر و ضلالت است، ولی در عین حال حقیقت بر برخی هدایت جویان پوشیده مانده است، حدود شرعی هم که با وجود شبهات جاری نمی‏شود، در عین حال من در این راه حل و چاره‏جویی نیز اشکالی دارم و آن اینست که شبهه کفر مانند سایر شبهات نیست که اگر کسی مبتلا به آن شد معذور باشد.

و اما آن‏هایی که تعصب می‏ورزند ایشان را با این سخن پند داده‏ام که گفته‏ام: حقیقت نباید به خاطر تعصب کنار گذاشته شود، چرا که حق و حقیقت سزاوارتر است به اینکه پیروی شده و حقش مراعات گردد، یعنی حق اولی است به اینکه اظهار و اعلام شود. اینان نسبت به کسی که منتسب به حق است مراعات می‏کنند ولی بر خود حق پرده‏پوشی و کتمان می‏نمایند! مسلما کتمان حقیقت ضرری بزرگ داشته، و فساد زیادی در بر دارد، و اظهار حق و حقیقت گرچه ضرر دارد ولی ضررش کمتر و سبکتر است، زیرا ضرر آن شخصی و فردی و اندک است، ولی ضرر کتمان حق همگان را فرا می‏گیرد، چرا که مردم را به نادانی می‏اندازد، و فتنه را دامن می‏زند. علاوه بر این مخالف با نص قرآن است همچنانکه به این مطلب اشاره کرده و گفته‏ام که دانش و شهادت را در مورد هیچ حجتی کتمان مکن حتی در مورد ملخی. خداوند می‏فرماید: کسانی که دلائل آشکار و راهنمایی‏هایی را که فرو فرستادیم و برای مردم در قران بیان کردیم پنهان می‏کنند خداوند و لعنت کنندگان لعنتشان می‏کنند.

و می‏فرماید: حق را به باطل مپوشانید و با علم و آگاهی کتمان حقیقت مکنید. و شهادت را برای خداوند بپا دارید.

و می‏فرماید: شهادت را پنهان مکنید هر کس آن را پنهان نماید قلب و دلش در خطا و اشتباه است.

و می‏فرماید: چه کسی ظالم‏تر از آنکه شهادتی را که از خداوند در نزد اوست پنهان کند؟ خداوند از آنچه می‏کنید غافل نیست.

و می‏فرماید: ای کسانی که ایمان آورده‏اید عدالت را به پا دارید، و برای خدا شهادت دهید، اگر چه بر ضرر خودتان یا پدر و مادرتان یا خویشان و نزدیکانتان باشد.

مرحوم "نجفی مرعشی" قدس‏سره در تعلیقات "احقاق الحق" می‏فرمایند:

عندی أن مصیبة الصوفیة علی الاسلام من أعظم المصائب، تهدمت بها أرکانه، وانثلمت بنیانه، وظهر لی بعد الفحص الاکید والتجول فی مضامیر کلماتهم والوقوف علی ما فی خبایا مطالبهم والعثور علی مخبیاتهم بعد الاجتماع برؤساء فرقهم أن الداء سری إلی الدین من رهبة النصاری فتلقاه جمع من العامة کالحسن البصری والشبلی ومعروف وطاووس والزهری وجنید ونحوهم، ثم سری منهم إلی الشیعة حتی رقی شأنهم، وعلت رایتهم بحیث ما أبقوا حجرا علی حجر من أساس الدین، اوّلوا نصوص الکتاب والسنة، وخالفوا الاحکام الفطریة العقلیة، والتزموا بوحدة الوجود بل الموجود، وأخذ الوجهة فی العبادة والمداومة علی الاوراد المشحونة بالکفر والاباطیل التی لفقتها رؤساؤهم، والتزامهم بما یسمونه بالذکر الخفی القلبی، شارعا من یمین القلب، خاتما بیساره، معبرا عنه بالسفر من الحق إلی الخلق تارة، والتنزل من القوس الصعودی إلی النزولی اُخری، وبالعکس معبرا عنه بالسفر من الخلق إلی الحق، والعروج من القوس النزولی إلی الصعودی اُخری، فیا للّه‏ من هذه الطامات...⁽¹⁾

حقیقت این است که به نظر من مصیبت صوفیه بر اسلام از بزرگترین مصیبت‏ها بوده است که ارکان اسلام را منهدم کرده، و در بنیان اسلام رخنه ایجاد نموده است، و پس از جستجوی زیاد و گشت و گذار در مضامین کلمات و سخنان ایشان و واقف شدن بر گوشه و کنار مطالبشان، و آگاهی پیدا کردن بر اسرارشان پس از ملاقات با رؤسای فرقه‏های مختلف ایشان برای من روشن شد که این درد و مرض از رهبانیت مسیحیت به

1) . تعلیقات احقاق الحق، 1 / 183 185.

دین ما سرایت کرده است، و این رهبانیت را گروهی از اهل سنت مانند "حسن بصری" و "شبلی" و "معروف" و "طاووس" و "زهری" و "جنید" و امثال ایشان از مسیحیت گرفتند، و سپس از آنان به شیعه سرایت نمود، تا اینکه بالاخره کارشان بالا گرفت، و پرچمشان به اهتزاز درآمد، به طوری که از اساس دین ما هیچ سنگی را بر روی سنگ دیگر باقی نگذاشتند. مطالب صریح کتاب و سنت را تحریف کردند، با احکام فطری و عقلی به مخالفت برخاستند، و به وحدت وجود، بلکه بالاتر از آن به وحدت موجود قائل شدند.

ایشان به عبادات و اوراد و اذکار خاصی شروع کردند که آکنده از کفر و چیزهای باطل بود، و رؤسای آن‏ها آن را به هم بافته بودند، وملتزم شدند به چیزی که آن را ذکر خفی قلبی می‏نامند، از طرف راست قلب شروع می‏کنند و به طرف چپ ختم می‏کنند، گاهی از آن به "سفر از حق به خلق"، و گاهی به "تنزل از قوس صعودی به نزولی"، و گاهی بر عکس از آن با عنوان "سفر از خلق به حق" و "عروج از قوس نزول به صعود" تعبیر می‏کنند، پس پناه بر خدا از این سخنان دور از عقل!

به هر حال اعتقاد به یکی بودن حقیقت وجود خالق و مخلوق و تعدد اعتباری و غیر حقیقی آن دو مطلبی است که بر خلاف حکم صریح عقل و برهان می‏باشد و هر کسی بدون تأمل بطلان آن را به طور بدیهی می‏یابد. آیات و روایاتی که بر بطلان آن‏ها دلالت می‏کند نیز قابل احصا نیست. می‏توانید نمونه آن‏ها را در هر صفحه کتاب مقدس خداوند، و تمامی کتب توحیدی مانند: نهج البلاغه، صحیفه سجادیه، اصول کافی، توحید صدوق، بحارالانوار،عیون أخبارالرضا علیه‏السلام و... ببینید. فهرست برخی از عناوین آن‏ها چنین است:

1 . ذات خداوند دارای اجزا نیست، و هر کس خداوند را دارای جزء بداند او را نشناخته است.

2 . خالق و خلق شبیه هم نیستند، و هر کس خداوند را همانند خلق بداند مشرک است.

3 . انکار وجودِ خلق، سوفسطایی‏گری است و حتی شیطان هم از چنین اعتقادی ابا دارد.⁽¹⁾

و امام رضا علیه‏السلام در تفسیر آیه «وَ مَن کانَ فی هَذِهِ أَعْمَی فَهُوَ فی الاَخِرَة أَعْمَی وَ أَضلُّ سبِیلاً»می‏فرمایند: یعنی أعمی عن الحقایق الموجودة. بحارالانوار، 10 / 316؛ التوحید، 437؛ عیون الاخبار، 174 / 1.

4 . اعتقاد به اینکه: "جز موجوداتی که پیوسته در تطور و تغیر و دگرگونی و تجلی و ظهور می‏باشند، موجود دیگری که خالق و آفریننده و ایجاد کننده اشیا باشد در کار نیست"، عقیده دهریان می‏باشد.

5 . هیچ چیزی از ذات خداوند پدید نمی‏آید.

6 . ذات خداوند متعال بر خلاف همه اشیا می‏باشد.

7 . خالق و مخلوق، دو موجود مباینند.

8 . جز خداوند متعال، همه اشیا مخلوق و حادثند؛ و خداوند، موجودی ازلی و ابدی می‏باشد.

9 . خداوند تعالی، قادر مطلق است و می‏تواند چندین برابر آنچه آفریده است خلق کند، و یا اینکه تمامی آنچه را که آفریده است نابود و معدوم فرماید.

10 . زمان و مکان، مخلوق خداوند است و بر ذات او جل و علا جریان نمی‏یابد.

11 . خداوند متعال دارای صفات و خصوصیات مخلوقات نمی‏باشد.

12 . هر چیزی که شناخته شود مخلوق است، و خالق متعال غیرِ آن چیز می‏باشد.

13 . خداوند متعال، فاعل مختار است نه مجبور.

1) . امام صادق علیه‏السلام در باره شیطان می‏فرمایند: إن هذا العدو الذی ذکرت... قد أقر مع معصیته لربه بربوبیته... بحارالانوار، 10 / 108: همانا این دشمنی که می‏گویی با وجود نافرمانی خود در مقابل پروردگار خویش، به خداوندی او اقرار دارد.

14 . مرگ و قیامت و جزا و بهشت و جهنم حق است.

15 . انسان‏ها مکلف به انجام تکالیف الهی می‏باشند.

16 . انسان‏ها در انجام افعال خود مجبور نیستند، و افعال و گناهان خود را خودشان انجام می‏دهند نه خداوند.

17 . اهل ایمان با اهل کفر و الحاد یکی نیستند، و بت‏پرستان با خداپرستان تفاوت دارند.

18 . جهنم و عذاب و عقاب و انتقام الهی همه و همه اموری واقعی بوده و البته خداوند نه از خودش انتقام می‏گیرد، و نه خودش را می‏سوزاند، و نه اجزا یا مراتب یا اشکال و صور مختلف ذات خود را...

برخی مخالفان ملاصدرا

شماری از بزرگانی که با عقاید و اندیشه‏های ملاصدرا و تابعان و هم‏فکران او مخالفت ورزیده‏اند:⁽¹⁾

1 . محمد ابراهیم بن صدرالدین محمد شیرازی (فرزند ملاصدرا).

2 . ملا مراد بن علی خان تفرشی.

3 . شمس‏الدین محمد بن نعمة‏اللّه‏ گیلانی (ملاشمسا).

4 . ملا عبدالرزاق لاهیجی قمی ملقب به فیاض.

5 . ملا محمد بن علی رضا استرآبادی.

6 . ملا محمد باقر بن محمد مؤمن سبزواری.

7 . میرزا حسن بن ملا عبدالرزاق لاهیجی قمی.

1) . رجوع کنید به: "وجود العالم بعد العدم عند الامامیه" و "تنزیه المعبود فی الرد علی وحدة الوجود" علی احمدی، سید قاسم؛ مقاله "خرده‏گیران بر حکمت متعالیه و منتقدان صدرالمتألهین (مکارم، هادی) مجله حوزه، 93.

8 . ملا محمد ملقب به جمال رضوی.

9 . ملا محمد صادق اردستانی.

10 . ملا محمد نعیم بن محمد تقی طالقانی (ملانعیما).

11 . سید حسن تفریشی.

12 . میرزا حسن کرمانشاهی.

13 . آقا بزرگ شهیدی.

14 . شیخ فضل اللّه‏ زنجانی.

15 . آقا ضیاء الدین درّی اصفهانی.

16 . مولی رجب علی تبریزی.

17 . مولی محمد رفیع پیرزاده زاهدی.

18 . قاضی سعید قمی.

19 . میرزا محمد حسین طبیب قمی.

20 . شیخ علی خان ترکمانی اصفهانی قمی.

21 . مولی محمد شفیع اصفهانی.

22 . میر سید محمد یوسف طالقانی قزوینی.

23 . ملا حسن لنبانی دیلمانی گیلانی اصفهانی.

24 . حکیم ملا عباس مولوی.

25 . ملا میر محمد اسماعیل خاتون آبادی.

26 . ملا فریدون شیرازی.

27 . ملا عبداللّه‏ یزدی.

28 . لطف علی بیک افشار.

29 . میر قوام الدین رازی تهرانی اصفهانی.

30 . ملا محمد تنکابنی گیلانی (فاضل سرابی).

31 . آقا جمال خوانساری (جمال المحققین).

32 . حاج ملا اسماعیل بروجردی حائری.

33 . شیخ عبدالرحیم حائری.

34 . حاج ملا علی بن میرزا خلیل طبیب تهرانی.

35 . حاج شیخ علی حائری مازندرانی.

36 . علامه شیخ محمد صالح مازندرانی سمنانی.

37 . سید محمد میر لوحی سبزواری.

38 . مولی محمد صالح مازندرانی.

39 . مولی محمد طاهر قمی.

40 . عبدالعظیم بن حسین بیدگلی کاشانی.

41 . شیخ علی بن محمد عاملی اصفهانی مشهدی.

42 . علامه محمد باقر بن محمد تقی مجلسی.

43 . ملا فضلاللّه‏ بن محمد شریف کاشانی.

44 . ملا محمد سعید لاهیجی گیلانی.

45 . میرمحمد نصیر بن محمد معصوم بارفروشی.

46 . مولی علی بن حسین کربلایی.

47 . سید محمد طباطبایی اصفهانی بروجردی.

48 . ملا اسماعیل مازندرانی خواجویی.

49 . شیخ یوسف بن احمد بحرانی.

50 . ملا فتح علی بن حسن علی.

51 . سید محمد علی طباطبایی شیرازی.

52 . میرزا ابوالقاسم قمی (میرزای قمی).

53 . شیخ محمد بن عبدعلی آل عبدالجبار قطیفی.

54 . میرزا محمد بن سلیمان تنکابنی.

55 . آخوند ملا فیض اللّه‏ دربندی شیروانی مجتهد.

56 . آقا میرزا محمد هاشم چهار سوقی خوانساری.

57 . شیخ محمد قاسم اردوبادی بن محمد تقی.

58 . ملا عبدالعزیز بن احمد مقدس شیروانی.

59 . مولوی اعجاز حسن حاجی امروهی.

60 . میرزا علی اکبر بن محسن اردبیلی.

61 . علامه محقق فقیه شیخ جعفر کاشف الغطاء.

62 . شیخ محمد حسن نجفی صاحب جواهر.

63 . شیخ اعظم انصاری.

64 . علامه شیخ علی سمنانی.

65 . شیخ محمد تقی آملی.

66 . سید احمد خوانساری.

67 . علامه خویی مؤلف "منهاج البراعه".

68 . شیخ حر عاملی.

69 . سید یونس اردبیلی موسوی.

70 . شیخ علی فرزند مرحوم صاحب جواهر.

71 . سید اسماعیل طبرسی نوری.

72 . سید عبداللّه‏ شبر.

73 . علامه سید علی بهبهانی.

74 . سید محمد کاظم یزدی.

75 . سید ابراهیم اصطهباناتی (میرزا آقا شیرازی).

76 . میرزا محمد حسین نائینی.

77 . حاج شیخ محمد جواد خراسانی نجفی.

78 . سید محمود حسینی شاهرودی.

79 . سید محسن طباطبایی حکیم.

80 . شیخ عبداللّه‏ غروی مامقانی.

81 . سید محمد حجت کوه کمره‏ای.

82 . حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی.

83 . سید ابوالحسن الموسوی اصفهانی.

84 . حاج آقا حسین طباطبایی قمی.

85 . سید ابوالحسن رفیعی.

86 . شیخ عبد النبی عراقی.

87 . شیخ عبد الکریم حائری یزدی.

88 . سید محمد رضا گلپایگانی.

89 . سید شهاب الدین مرعشی نجفی.

90 . سید ابوالقاسم موسوی خویی قدس‏سرهم.

سلام بر سپیده علم و معرفت

در فجر ظهور نور

در صبح نزدیک

ألیس الصبح بقریب؟

السلام علی الدین المأثور والکتاب المسطور

السلام علی بقیة اللّه‏ فی بلاده وحجته علی عباده

المنتهی إلیه مواریث الانبیاء

ولدیه موجود آثار الاصفیاء...

مشخصات کتاب

اشاره

فهرست

مقدمه

فصل اول: اشیا آفریده خداوندند، یا اجزای وجودی او؟!

اشاره

وحدت یا توحید؟!

نمونه‏هایی دیگر از سخنان وحدت وجودیان

خلاصه اشکالات:

توضیح اشکالات:

اشکال اول:

بر آستان وحی

اشکال دوم:

اشکال سوم:

اشکال چهارم:

اشکال پنجم:

اشکال ششم:

اشکال هفتم:

فصل دوم: تفسیرات گوناگون وحدت وجود!!

اشاره

تفسیرات گوناگون وحدت وجود!!

تفسیر اول:

تفسیر دوم:

تفسیر سوم:

فصل سوم: اشراقات و الهامات فلسفی و عرفانی!!

اشاره

اشراقات و الهامات فلسفی و عرفانی!!

ادعاهای عارفان و خودباختگی دیگران!

فصل چهارم: نظرات برخی بزرگان در مورد وحدت وجود

نظرات برخی بزرگان در مورد وحدت وجود

برخی مخالفان ملاصدرا