قرآن و علوم انسانی

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور: قرآن و علوم انسانی/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مؤسسه پژوهش‌های قرآنی المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی‌اصفهانی.

مشخصات نشر: قم: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، 1391 ش.

مشخصات ظاهری: 480 ص.

فروست: پرسش‌های قرآنی جوانان؛ [ج.] 8.

شابک: دوره: 3-88-2534-964-978؛ ج 8:5-84-2534-964-978

قیمت: 74000 ریال.

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: قرآن - پرسش‌ها و پاسخ‌ها موضوع: بهداشت روانی - جنبه‌های قرآنی.

شناسه افزوده: رضایی اصفهانی، محمدعلی، 1341، ناظر - شناسه افزوده: مؤسسه پژوهش‌های قرآنی المهدی.

رده‌بندی کنگره: 1391 ج. 4 8 پ/ 65/2 BP

رده‌بندی دیویی: 297/1076

شماره کتابشناسی ملی: 2740217

مؤسسه پژوهش‌های قرآنی المهدی (عج)

مراکز پخش:

اشاره

به محضر مقدس امام محمد باقر علیه السلام

و همه جوانان حقیقت جو!

از همه پرسشگران که زمینه‌ساز این اثر شدند و نیز از پژوهشگران مؤسسه فرهنگی پژوهش‌های قرآنی‌المهدی (عج) به ویژه

حجت‌الاسلام و المسلمین حسن صادقی و نعمت‌الله صباغی

که یاور ما بودند، تشکر می‌کنیم.

فهرست مطالب

درآمد 13

فصل اول: کلیات بهداشت روان

بهداشت روان چیست؟ 17

شفا بخشی قرآن 22

عوامل فشار روانی و راه‌کارهای قرآنی 36

اول: راه‌کارهای معرفتی 38

تأثیر اعتقاد به معاد و بهداشت روان 44

دوم: راه‌کارهای رفتاری 47

یاد خدا 47

دعا 48

نماز 49

نقش روزه در بهداشت روان 52

نقش حجاب در بهداشت روان 54

سوم: راهکارهای عاطفی 57

چهارم: راهکارهای اجتماعی 59

فصل دوم: نقش اعتقادات در بهداشت روان

نقش اعتقاد به نبوت و امامت در بهداشت روانی انسان چیست؟ 69

نقش اعتقاد به خدا در بهداشت روان 76

توکّل بر خدا 87

تسلیم و رضا 97

یاد خدا 107

دعا 118

فصل سوم: نقش روابط خانوادگی و اجتماعی در بهداشت روان

نقش صله‌رحم و روابط خویشاوندی که در قرآن تاکیدشده در بهداشت روان انسان چیست؟ 125

نقش پدر و مادر در تأمین بهداشت روانی خانواده چیست؟ 139

انجام وظایف اسلامی نسبت به پدر و مادر چه نقشی در بهداشت روانی دارد؟ 152

عوامل بهبوددهنده روابط اجتماعی و تأثیر آن در بهداشت روانی 157

1 - رفتارهای مناسب 158

چگونه به افراد احترام بگذاریم؟ 167

آثار هدیه 175

آثار خوش‌رویی 177

2 - صفات مناسب اخلاقی 185

درمان تندخویی 201

آثار خوش‌گمانی و حسن ظن: 205

آیا تشکیل خانواده در تأمین بهداشت روانی انسان مؤثر است؟ 211

نقش مهریه در بهداشت روان 223

فصل چهارم: نقش اقتصاد در بهداشت روان

نقش ثروت در بهداشت روانی انسان چیست؟ 229

راه‌کارهای اسلام برای مواجهه با فقر و از بین بردن اثرات روانی ناشی از آن چیست؟ 237

فصل پنجم: مدیریت

مبانی و اهداف مدیریت از دیدگاه قرآن و علم مدیریت چیست؟ 245

قرآن‌کریم برای انتخاب و گزینش مدیران چه راهکارهایی دارد و علم مدیریت چه می‌گوید؟ 257

اینجا پرسشی مطرح می‌شود که آیا ملاک اصلی و مهم، حال کنونی فرد است یا سوابق او؟ 265

پیشینه علم مدیریت و به ویژه مدیریت اسلامی چیست و تاکنون چه کتاب‌هایی در موضوع مدیریت اسلامی تألیف شده است؟ 271

اصول و مبانی مدیریت از نظر قرآن چیست؟ آیا ممکن است اصول مدیریت با هم در تزاحم باشند؟ 279

از منظر قرآن، مدیریت خانواده با کیست؟ 283

فصل ششم: جامعه‌شناسی

آیات جامعه شناختی قرآن کدام است؟ 291

عوامل جامعه‌شناختی و روانشناختی دین‌گریزی و کم‌توجهی برخی جوانان به دین در اجتماع از منظر قرآن و حدیث چیست؟ 362

ملاک‌ها و معیارها و شاخص‌های عدالت اجتماعی از منظر قرآن و علم چیست؟ 380

آیه‌هایی از قرآن‌کریم در مورد «برابری انسان‌ها» و «رعایت حقوق یکدیگر» و «رعایت عدالت» معرفی کنید. 389

فصل هفتم: روان‌شناسی

آیا انسان دارای دو نفس یا روح است و رابطة آن‌ها در بدن با خواب چگونه است؟ 399

آیا در تحلیل روان‌شناسانه و قرآنی واژه رحم در قرآن، می‌توان گفت بین وجود رحم مادر و محبت او به فرزندش رابطه‌ای وجود دارد؟ 401

خداوند در قرآن می‌فرماید: (کل نفس ذائقة الموت) آیا نفس می‌میرد یا روح؟ اصولاً نفس چه رابطه‌ای با روح و روان دارد؟ 403

فصل هشتم: فراروان‌شناسی

نظر قرآن و روایات در مورد عوامل فراموشی و راه‌های تقویت حافظه و یادگیری چیست؟ 409

حقیقت خواب از منظر قرآن و علم چیست؟ 417

علت‌خواب در وجود انسان چیست و چرا انسان به خواب نیاز دارد؟ 420

جن و ویژگی‌های آن‌ها چیست؟ و آیا ما را نگهداری می‌کنند؟ یا می‌توانند در ما نفوذ نمایند؟ وظیفه آن‌ها چیست؟ و آیا ممکن است انسان آن‌ها را به تسخیر خود درآورد؟ 427

خوارق عادات حضرت سلیمان را از منظر قرآن بررسی کنید و بفرمایید از نظر علوم تجربی چگونه توجیه پذیر است؟ 436

فصل نهم: اقتصاد

مقصود از رزق در قرآن‌کریم چیست؟ و آیا مقصود فقط رزق مادی است؟ 445

اگر براساس آیه 96 اعراف «تقوا و ایمان» موجب افزایش برکات است، چرا مسلمانان فقیر و عقب افتاده‌اند و غربی‌ها پیشرفته و مرفه‌اند؟ 449

عدالت به چه معناست و چه ارتباطی با امنیت دارد؟ 453

برکت در قرآن به چه عنوان آمده است؟ و معنای اشاره‌ای، تفسیری و تحت اللفظی آن چیست و چه چیزهایی شامل برکت می‌شود؟ 460

فهرست منابع 467

درآمد

قرآن‌کریم نوری همواره تابان است که بر اندیشه بشر تابید و راه انسان‌ها را روشن ساخت، این کتاب منبع عظیم معرفتی و سفره‌ای الهی است⁽¹⁾که می‌تواند نسل‌های بشر را از زلال معرفت خویش سیراب سازد؛ و مقام دانش و دانشمندان را ارج می‌نهد و عالمان و جاهلان را مساوی نمی‌داند⁽²⁾، بلکه با اشارات متعدد به مباحث علوم‌تربیتی، کیهان‌شناسی، زیست‌شناسی، رویان‌شناسی و روح و روان انسان بلکه با اشاره به مسائل فرا روانشناسی، حسّ کنجکاوی و پرسشگری انسان را تحریک می‌کند و زمینه رشد علوم را فراهم می‌سازد⁽³⁾.

پرسش کلید دانش است⁽⁴⁾و ذهن پرسشگر ارجمند است و وظیفه دانشمندان، دریافت پاسخ از منابعِ قرآن، حدیث، عقل و علوم تجربی و ارائه آن به تشنگان حقیقت است. از این رو جمعی از پژوهشگران حوزه و دانشگاه گردهم آمده و با تأسیس «واحد پاسخ به پرسش‌های تخصصی قرآن و علم» و ارسال پرسشنامه به دانشگاه‌های مختلف، به گردآوری پرسش‌ها و ارائه پاسخ پرداخته‌اند، که حاصل تلاش این عزیزان در این مجموعه گردآوری شده است.

بنده که از آغاز با این عزیزان همراهی داشته‌ام، شاهد تلاش علمیِ همراه با تعهد آن‌ها بوده‌ام، که در حد توان کوشیده‌اند پاسخ‌های مناسب و متین ارائه نمایند. البته برخی پرسش‌ها نیز از طریق شنوندگان محترم رادیو معارف دریافت شده و در برنامه پرسش و پاسخ قرآنی آن‌جا پاسخ داده‌ایم که به این مجموعه اضافه شده است.

امیدوارم خدای متعال این خدمت علمی و قرآنی را از همه ما بپذیرد و در پرتو قرآن و اهل بیت علیهم السلام پاداش نیک عطا فرماید!

در ضمن از خوانندگان محترم درخواست داریم که ما را از راهنمایی و پیشنهادات و انتقادات خویش محروم نفرمایند⁽¹⁾.

با سپاس

دکتر محمدعلی رضایی‌اصفهانی

قم - 1389/9/17 ش

فصل اول: کلیات بهداشت روان

اشاره

*پرسش:

بهداشت روان چیست و قرآن کریم برای تأمین بهداشت روان چه راهکارهایی را ارائه می دهد؟

*پاسخ:

درآمد

«فشار روانی» را «بیماری تمدن جدید» نام نهاده‌اند از این‌رو راهکارهای مقابله با آن و تأمین بهداشت روانی انسان معاصر، اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است، به طوری که عصر حاضر را برخی روان‌شناسان، عصر اضطراب نام نهاده‌اند⁽¹⁾و⁽²⁾و اضطراب هسته مرکزی بسیاری از بیماری‌های روانی تلقی می‌شود.

ما در این نوشتار بر آن نیستیم که «بهداشت روانی» را به عنوان یک علم مورد بررسی و کاوش قرار دهیم بلکه تحقیقات میان رشته‌ای در مورد ارتباط آموزه‌های قرآن و علم را گزارش و بررسی می‌کنیم و نتایج آن‌ها و زمینه‌های جدید را برای پژوهش معرفی می‌کنیم.

بهداشت روانی

در مورد بهداشت روانی تعریف‌های متعددی شده که به دو مورد اشاره می‌کنیم:

فشار روانی

فشار روانی یا استرس، نقطه مقابل بهداشت روانی است که برای آن تعریف‌های متعددی ارائه شده است:

«اصطلاح تنیدگی یا استرس از کلمه لاتین « Stpingene » به معنای در آغوش گرفتن، فشردن و بازگشودن مشتق شده است؛ یعنی رفتارهایی که با احساسات متضاد همراهند، برای مثال می‌توان کسی را در آغوش گرفت و با اختناق روبه‌رو ساخت. به این ترتیب اصطلاح «درماندگی و استیصال» نیز از این کلمه مشتق شده است⁽³⁾.

استرس دارای تعریفی که مورد قبول برای همگان باشد نیست ولی برخی صاحب‌نظران آن را این‌گونه تعریف کرده‌اند:

نشانه‌های فشار روانی

بخشی از آشکارترین بازتاب‌های فشار روانی در رفتار و احساسات عبارتند از:

پیشینه

در حوزه علمی مسلمانان بهداشت روانی، از دیرباز مورد توجه بوده است، سرچشمه‌های این مبحث را می‌توان در آیات قرآن و احادیث اهل‌بیت علیهم السلام پیدا کرد.

شفابخشی قرآن و راه‌کارهایی که برای مقابله با فشارهای روانی و تأمین بهداشت روانی انسان بیان کرده مورد توجه بسیاری از پژوهشگران بهداشت روانی قرار گرفته است⁽¹⁾و حکایت شده: هنگامی که در محضر پیامبر صلی الله علیه وآله شخصی را دیوانه شمردند، حضرت فرمود: «این مرد بیمار است، نه دیوانه، دیوانه کسی است که تکبر ورزد»⁽²⁾.

یعنی پیامبراکرم صلی الله علیه وآله در عصری که پیکر دیوانگان را پناهگاه شیطان و ارواح خبیثه و جن می‌دانستند و انواع شکنجه را بر این دردمندان روا می‌داشتند آن‌ها را بیمار خواند و مرز بیماری‌های روانی را از خرافات جدا ساخت. و در حدیثی از امام علی علیه السلام حکایت شده که: «آگاه باشید که از جمله بلاها فقر است و بیماری بدن از فقر شدیدتر است و بیماری دل از بیماری بدن شدیدتر است»⁽³⁾. پس پزشکان مسلمان که علوم پزشکی را از مکتب بقراط و جالینوس وام گرفته بودند، با توجه به آموزه‌های قرآن و سنّت، به بهداشت روانی انسان توجه کردند.

از جمله علی بن ربن طبری (192-247 ق) از نخستین کسانی است که کتاب «فردوس الحکمة» را در هفت جلد تألیف کرد و مهم‌ترین مسائل پزشکی و بهداشت روانی را در آن توضیح داد⁽⁴⁾.

سپس محمد بن زکریای رازی (251-313 ق) «طب النفوس یا طب روحانی» را نوشت که در شمار کهن‌ترین آثار بهداشت روانی جای دارد.

این نگارش‌ها با فراز و نشیب‌هایی ادامه یافته است و در عصر ما در قالب پایان‌نامه‌ها، مجلات و مقالات علمی و انتشار نتایج تحقیقات تجربی و همایش‌های علمی تبلور یافته است⁽⁵⁾.

روان‌شناسان غربی نیز در عصر حاضر پژوهش‌های وسیعی در مورد رابطه مذهب با بهداشت روانی انجام داده‌اند و به نتایج مثبتی رسیده‌اند، از جمله:

عبادت و انجام اعمال دینی، یک سپر ایمنی در مقابل بیماری‌ها بوجود می‌آورد، مضافاً بررسی‌ها نشان داده که دینداران عمر طولانی‌تری دارند، سیستم دفاعی بدن آن‌ها قوی‌تر است، کم‌تر از غیرمذهبی‌ها در بیمارستان‌ها بستری می‌شوند، و در انجام فعالیت‌های فیزیکی پایدار هستند. (پت کوری، 1376)؛

دعا، نیایش و بازشناسی دوباره خود، بیشترین نقش را در درمان دارد. (کاپلان، مارکز، مارک، 1997)؛

و نیز در بررسی‌هایی که در مورد خودکشی صورت گرفته است⁽¹⁾، به این نتیجه رسیدند که اعتقادات مذهبی کمک خوبی برای تعدیل و بر طرف کردن این مشکل بوده است⁽²⁾.

قدرت محافظتی مذهب⁽¹⁾که ابتدا توسط دورکسیم⁽²⁾در 1951 م مطرح شد⁽³⁾، در بررسی‌های مختلف مورد تأیید قرار گرفت⁽⁴⁾.

شفا بخشی قرآن

(وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لا یَزِیدُ الظّالِمِینَ إِلاّ خَساراً)5 ؛ «و از قرآن، آن‌چه را که آن درمان و رحمتی برای مؤمنان است، فرو می‌فرستیم؛ و [لی] ستمکاران را، جز زیان نمی‌افزاید.»

در آیات متعددی از قرآن با عنوان «شفاء» یاد شده است و گاهی قرآن را شفا دهنده دل‌ها معرفی می‌کند⁽⁵⁾و دیگر بار آن را مایه هدایت و شفا بخشی می‌داند⁽⁶⁾.

واژه «شفاء» در لغت به معنای نقطه آخر چیزی که مشرف به نابودی یا نجات باشد و شفای از بیماری به معنای عافیت یافتن و نجات از بیماری است. و مقصود از «شفای قرآن» نجات از انحطاط و سقوط مادی یا معنوی است که به وسیله هدایت انجام می‌پذیرد⁽⁷⁾.

شفا در اصطلاح در مقابل بیماری‌ها و عیب‌ها و نقص‌ها به کار می‌رود، بنابراین نخستین کاری که قرآن در وجود انسان انجام می‌دهد، پاکسازی درون انسان‌ها از انواع بیماری‌های فکری و اخلاقی و اجتماعی است. سپس

رحمت الهی شامل حال انسان می‌شود و فضایل انسانی و اخلاق الهی در وجود او جوانه می‌زند. آری، شفا اشاره به «پاکسازی» و رحمت اشاره به «بازسازی» انسان است.

برخی مفسران در مورد شفابخشی قرآن می‌نویسند:

«بدون شک بیماری‌های روحی و اخلاقی انسان شباهت زیادی به بیماری‌های جسمی او دارد. هردو کشنده است، هردو نیاز به طبیب و درمان و پرهیز دارد. هر دو گاهی سبب سرایت به دیگران می‌شود... چه تشبیه جالب و پر معنا و پر مایه‌ای؟ آری، قرآن نسخه‌ای حیات‌بخش است برای آن‌ها که می‌خواهند با جهل، کبر، غرور، حسد و نفاق به مبارزه برخیزند. قرآن نسخه شفابخشی است برای برطرف ساختن ضعف‌ها و زبونی‌ها و ترس‌های بی‌دلیل، اختلافات و پراکندگی‌ها، برای آن‌ها که از بیماری عشق به دنیا، وابستگی به مادیات و تسلیم بی‌قید و شرط در برابر شهوات رنج می‌برند. قرآن نسخه شفا بخش جهانی است که آتش جنگ در هر سوی آن افروخته است و در زیر بار مسابقه تسلیحاتی کمرش خم شده است»⁽¹⁾.

علامه طباطبایی رحمه الله می‌نویسند:

«قرآن شفاست⁽²⁾و شفا از مرض است پس معلوم می‌شود که دل‌ها بیماری‌هایی دارد که قرآن شفای آن‌هاست، پس انسان صحت روحی و معنوی دارد، همانطور که صحت جسمی ظاهری دارد و هر کدام بیماری و داروی خاص دارند و در دل‌های برخی مؤمنان بیماری است (البته این غیر از کفر و نفاق است) که ثبات دل و استقامت نفس را به وسیله شک و تردید مختل می‌کند که موجب اضطراب و تزلزل درونی و میل به باطل و پیروی هوای نفس می‌شود. و قرآن بوسیله دلایل قاطع و برهان‌های روشن انواع شک و شبهه را از عقاید برطرف می‌کند و بوسیله موعظه و عبرت‌ها،

بیماری‌های دل‌ها را شفا می‌دهد، پس قرآن این‌گونه شفای مؤمنان است و رحمت بودن قرآن به آن است که نقص‌ها را کامل می‌کند و نیازها را برآورده می‌کند. چون که قرآن با نور علم و یقین دل‌ها را نورانی می‌کند بعد از آن‌که، جهل و نابینایی دل‌ها را برطرف می‌نماید»⁽¹⁾.

شفا بخشی قرآن از دیدگاه امام علی علیه السلام

از امیرالمؤمنین علیه السلام حکایت شده که: «از قرآن برای بیماری‌های خود شفا بخواهید و برای حل مشکلاتتان از آن یاری بطلبید، چراکه در آن درمان بزرگ‌ترین دردهاست، درد کفر و نفاق و گمراهی و ضلالت»⁽²⁾.

و نیز در کلام دیگری از ایشان حکایت شده که:

«قرآن داروی شفابخشی است که هیچ بیماری از آن بر نمی‌خیزد»⁽³⁾.

آری، داروهای شیمیایی که دردهای جسمانی را درمان می‌کند معمولاً آثار نامطلوبی بر ارگان‌های بدن می‌گذارد، اما قرآن هیچ اثر نامطلوبی بر جان و فکر و روح انسان ندارد.

گستره شفابخشی قرآن

باران که در لطافت طبعش ملال نیست در باغ لاله روید و در شوره‌زار خس

قرآن‌کریم قطره‌های خالص باران رحمت الهی است که بر همگان می‌بارد، قرآن هم‌چون غذای نیروبخش است که اگر یک دانشمند بخورد برای تعلیم و تربیت و دانش‌افزایی نیرو می‌گیرد و اگر به یک ستمگر بدهی، برای بیدادگری بیشتر از آن سود می‌برد، در حالی‌که غذا یکسان است اما تفاوت در افراد و زمینه‌های فکری و درونی آن‌هاست⁽⁴⁾.

افرادی که خمیر مایه وجودشان بر اثر کفر، ظلم و نفاق به شکل دیگری درآمده است، هر جا نور حق را می‌بینند به ستیز با آن بر می‌خیزند و این مقابله و ستیز با حق، بر پلیدی و گمراهی و زیانکاری آن‌ها می‌افزاید و روح طغیان و سرکشی را در آن‌ها تقویت می‌کند. پس قرآن مایه هدایت گمراهان است اما هدایت کسانی که در جستجوی حق هستند و با همین انگیزه به سراغ قرآن می‌آیند، نه افراد متعصب و لجوج که با دیدی منفی به سراغ قرآن می‌آیند، که مسلماً از آن بهره‌ای نخواهند برد⁽¹⁾.

آری، قرآن مایه هدایت همه مردم است⁽²⁾، ولی کسانی از آن بهره می‌برند که خود نگهدار باشند و حق ستیزی نکنند یعنی حداقل تقوا را داشته باشند⁽³⁾، البته اگر کسی بدان ایمان آورد و نیکوکار باشد⁽⁴⁾به مراحل عالی هدایت قرآن دست می‌یابد. ولی اگر ناپاک و آلوده باشد از دسترسی به حقایق قرآن محروم می‌شود⁽⁵⁾بلکه بخاطر حق‌ستیزی و ستمکاری بر گمراهی و زیانکاری خود می‌افزاید⁽⁶⁾.

شفا بخشی تاریخی قرآن

یکی از شواهد شفا بخشی قرآن، مطالعات تاریخی است، یعنی مطالعه و مقایسه‌ی عرب جاهلی قبل از نزول قرآن، با تربیت‌شدگان مکتب قرآن و پیامبر صلی الله علیه وآله تحولی عظیم را ثابت می‌کند و شفابخشی قرآن را در تاریخ جلوه‌گر می‌کند.

عرب قبل از ظهور اسلام، گرفتار جهل، خونخواری و انواع بیماری‌های روانی، اخلاقی و اجتماعی بودند، اما با نسخه شفابخش قرآن، نه تنها درمان یافتند، بلکه آنچنان نیرومند شدند که ابر قدرت‌های جبار جهان را به زانو در آوردند.

هنوز دویست سال از پیاده شدن نسبی تعالیم قرآن سپری نشده بود که جامعه‌ای متمدن بوجود آوردند و به وحدت در تفکر و وحدت عملی جامع دست پیدا کردند، تفرقه‌ها و غارتگری‌ها جای خود را به حاکمیت قانون داد؛ کسانی که به همدیگر رحم نمی‌کردند و غرق در رباخواری بودند، به ایثار و انفاق و وام دادن روی آوردند. زنانی که برده‌وار زندگی می‌کردند و زنده به گور می‌شدند، نجات یافتند و در ارث پدر و مادر خود شریک شدند و حتی در امور اجتماعی دخالت می‌کردند؛ افراد ترسو به شیران روز و عابدان شب تبدیل شدند.

مردم جزیرة‌العرب که تعداد انگشت شماری با سواد داشتند، به علم و دانش روی آوردند و کتاب‌های فراوان نوشتند و تا قرن‌ها پیشتاز و محور علمی جهان شدند. البته مسلمانان در علوم مختلف پیشرفت کردند، برای مثال:

مسلمانان چنان در علوم پزشکی رشد کردند که تاریخ علم نگاران غرب نوشتند: «یکی از پادشاهان اروپا (منطقه باستیل) هنگامی که بیمار شد برای معالجه به نزد دشمنان خود (یعنی مسلمانان) به شهر قرطبه آمد»⁽¹⁾.

در کشورهای اسلامی بیمارستان‌های متعدد و پیشرفته بنا نهاده شد به طوری که از هشتاد بیمارستان در کشورهای اسلامی نام برده شده است⁽²⁾و اولین مدرسه پزشکی را در اروپا (سالیدین ایتالیا) مسلمانان ایجاد کردند⁽³⁾و در شهرهای بزرگ برای مراقبت از بیماران روانی، تیمارستان‌ها ساختند.

بیمارستان کبیر منصوری (684 ق) در مصر ساخته شد، که بزرگ‌ترین بیمارستان قرون وسطی بود و شامل بخش‌های مختلف داروخانه، تجربه‌خانه، بخش سرپایی، مطبخ، حمام، کتابخانه و یک مسجد و سالن مطالعه بود، در این بیمارستان پیشرفته بیمارانی که به بی‌خوابی مبتلا می‌شدند، به قصه گویان حرفه‌ای گوش می‌دادند و هنگامی که یک بیمار فقیر معالجه می‌شد، مبلغی از طرف بیمارستان به او می‌دادند که در مدت استراحت احتیاج به کار کردن نداشته باشد⁽¹⁾.

برخی نویسندگان این تحول شگرف اجتماعی، اخلاقی و علمی مسلمانان را یکی از ابعاد اعجاز قرآن نامیده‌اند⁽²⁾که تبدیل جامعه فقیر و جاهل و خرافی به جامعه‌ای متمدن و دانش دوست و مرفه تبدیل کرد، که این کار بزرگ، در این مدت کوتاه تاریخی جز با شفابخشی اعجازآمیز قرآن ممکن نبود.

قرآن چه بیماری‌هایی را شفا می‌دهد؟

جامعه بشری گرفتار دردهای فکری، روحی، اخلاقی، روانی و جسمی می‌شود، از این رو نیاز به دارو و درمان‌های متنوع دارد، قرآن کریم نسخه‌ای الهی است که بسیاری از دردها را معرفی کرده و داروها و راهکارهای درمان آن‌ها را مشخص می‌سازد. از این‌رو می‌توان گفت که قرآن درمان دردهای زیر است:

الف: بیماری‌های فکری و عقیدتی

امام علی علیه السلام این دردها را بزرگ‌ترین دردهای بشریت معرفی می‌کند⁽³⁾. چرا که موجب انحراف کلی در زندگی بشر شده و سرمایه عمر و تلاش او و سعادت جاودانی انسان را به نابودی می‌کشاند.

قرآن‌کریم در آیات متعدد با کفر و گمراهی به مبارزه برخاسته و بشریت را به هدایت و توحید فرا می‌خواند⁽¹⁾و آن را هدف پیامبران الهی می‌شمارد⁽²⁾؛ البته پژوهش‌های تجربی روان‌شناختی نیز تأثیر ایمان در سلامت روانی انسان را تأیید می‌کند که در بخش بعدی به آن‌ها اشاره می‌کنیم.

ب: بیماری‌های اجتماعی

موارد فوق مهم‌ترین بیماری‌های اجتماعی بشر در طول تاریخ بوده است و هنوز هم میلیون‌ها انسان از این بیماری‌ها رنج می‌کشند و تحت فشار اجتماعی هستند. قرآن کریم برای این بیماری‌ها راه‌کارهای مناسب معرفی کرده، و جامعه بشری را به امور زیر رهنمون شده است:

جهل و ناآگاهی نوعی کمبود و نقصان فردی است که جامعه را زبون و بیمار می‌کند و زمینه تسلط خرافات، استعمار و استثمار را فراهم می‌سازد. قرآن‌کریم با دعوت به علم عملاً با این بیماری فردی و اجتماعی مبارزه کرده است.

در قرآن‌کریم بیش از هفتصد بار ماده «علم» به شکل‌های گوناگون به کار رفته و جایگاه دانشمندان را والا می‌شمارد (یَرْفَعِ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ

وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ)1 و افراد دانا و نادان را مساوی نمی‌داند، (هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ)2 تشویق قرآن به دانش‌افزایی موجب شد که جامعه عرب جاهلی که کم‌تر از بیست نفر با سواد داشت⁽¹⁾در کم‌تر از دو قرن به جامعه‌ای متمدن تبدیل شود که گوی سبقت را از ملت‌های دیگر برباید⁽²⁾.

ستمکاری به خویشتن و دیگران نوعی بیماری است.

قرآن‌کریم انسان‌ها را به دادگستری فرا می‌خواند⁽³⁾، (اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی)6 ، عدالت را به تقوا نزدیک‌تر می‌داند و مکرر ستمکاران را سرزنش و تهدید می‌کند⁽⁴⁾، راه توبه را به سوی ستمکاران می‌گشاید⁽⁵⁾و از تمایل و تکیه به ستمکاران برحذر می‌دارد⁽⁶⁾.

در اسلام عدالت شرط گواهی‌دادن، داوری‌کردن، امام جماعت، رهبری امت و موارد دیگر⁽⁷⁾قرار داده شده است تا افراد جامعه اسلامی به سوی عادل شدن حرکت کنند و از ستمکاری فاصله گیرند و جامعه‌ای سالم و عادلانه داشته باشند و بهداشت روانی آن‌ها در اجتماع تأمین گردد.

بیماری فقر یکی از عوامل فشار اقتصادی و روانی بر مردم و زمینه ساز فساد اجتماعی و فردی است.

قرآن‌کریم از راه‌های مختلف به رفع فقر اقدام کرده است از جمله:

از طریق وضع مالیات بردرآمد (خمس، زکات و...)⁽¹⁾و توزیع عادلانه اموال عمومی (انفال و...)⁽²⁾و تشویق به بخشش و نیکوکاری⁽³⁾و ممنوعیت رشوه‌خواری⁽⁴⁾و رباخواری⁽⁵⁾و مانند آن‌ها، جامعه اسلامی را به سوی تعدیل ثروت و رفع فقر رهنمون شده است، تا محیط جامعه سالم و فشارهای اقتصادی و روانی از مردم برطرف شود.

4 و 5. سفارش به امانت‌داری و رعایت عهد و پیمان

خیانت در امانت و پیمان‌شکنی نوعی بیماری اجتماعی است که موجب بی‌اعتمادی مردم نسبت به همدیگر می‌گردد. به همین جهت قرآن با آن برخورد کرده و مردم را به امانت‌داری و رعایت عهد و پیمان فراخوانده است. (وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلاً)6 و⁽⁶⁾تا اعتماد عمومی به وجود آید و سلامت مردم در روابط اجتماعی تأمین گردد.

در صورتی که اختلافات اجتماعی از اندازه معقول و طبیعی آن فراتر

رود، موجب تفرقه و پراکندگی جامعه می‌شود که نوعی بیماری اجتماعی است که جامعه را به آشوب یا سستی می‌کشاند. قرآن‌کریم به این بلای اجتماعی توجه کرده و تفرقه را ممنوع اعلام داشته و همگان را به وحدت فرا خوانده است؛ (وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا)1 و کشمکش‌های اجتماعی را موجب سستی خوانده است (وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا)2 تا جامعه اسلامی به سامان برسد و از عوارض این بیماری مصون بماند.

جنگ و ستیز یکی از بلاهای اجتماعی است که در طول تاریخ بشریت را آزار داده و می‌دهد، و موجب خونریزی‌ها، خرابی‌ها و مشکلات فراوان شده است. قرآن کریم انسان‌ها را به صلح فرا می‌خواند⁽¹⁾، (إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها)4 ؛ تا بشریت از این بلای اجتماعی مصون بماند. البته در موارد ضروری دفاع از خود و جامعه جایز است و این مطلبی طبیعی است و جهاد اسلامی نیز در همین راستاست یعنی برای دفاع از انسان‌ها و در جهت رفع موانع صلح و حق برنامه‌ریزی می‌شود.

فساد فردی و اجتماعی، بیماری خطرناکی است که پایه‌های ساختمان جامعه را سست می‌کند تا آن را به سقوط بکشاند، اما قرآن‌کریم با دستورات پیشگیرانه از این بلای اجتماعی جلوگیری کرده است⁽²⁾.

(وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)6 ؛ «و باید از میان شما، گروهی (مردم را) به

سوی نیکی دعوت کنند، و به [کار] پسندیده فرمان دهند و از [کار] ناپسند منع کنند. و تنها آنان رستگارند».

نهی از منکر نوعی مبارزه با فساد است همانطور که قوانین جزایی اسلام همین نقش را دارد. یعنی به سالم‌سازی محیط می‌پردازد و امر به معروف جامعه را در راستای اهداف عالی رشد می‌دهد، و سلامت آن را تداوم می‌بخشد. آری، قرآن اعلام می‌کند که خدا فساد را دوست ندارد⁽¹⁾و جزای فسادگران را مرگ می‌داند⁽²⁾، تا جامعه‌ای سالم و محیطی مساعد برای رشد و بالندگی شخصیت انسان فراهم سازد.

آزار بانوان و پایمال کردن حقوق آنان سابقه‌ای طولانی در تاریخ بشر دارد⁽³⁾، در عرب جاهلی نیز به زنان ارث نمی‌دادند، بلکه گاهی زنان را بعنوان ارث تقسیم می‌کردند⁽⁴⁾و دختران را زنده به گور می‌کردند⁽⁵⁾.

و هنوز هم آزار و حریم‌شکنی نسبت به زنان در جهان بصورت‌های دیگر ادامه دارد. اما قرآن کریم با وضع قوانین مختلف از حقوق آنان دفاع کرد، با زنده به گور کردن دختران مخالفت کرد: (وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ)6 ؛ «و هنگامی که از دختر زنده به گور شده پرسیده شود: به کدامین پیامد (گناه) کشته شد؟!» و حق ارث برای آنان قرارداد و حق مهریه و هزینه زندگی آنان را به رسمیت شناخت⁽⁶⁾.

آری، قرآن با زن‌ستیزی مبارزه نمود و جایگاه و منزلت و کرامت برای زن مسلمان قرار داد و جامعه اسلامی را از این بیماری‌ها دور ساخت⁽¹⁾.

البته تحقیقات تجربی و روان‌شناختی نیز تأثیر بسیاری از موارد فوق را در بهداشت روانی انسان تأیید می‌کند که در بخش بعدی به آن‌ها اشاره می‌کنیم.

ج: بیماری‌های اخلاقی، روحی و روانی: هم‌چون:

بیماری‌های فوق همیشه روح و روان انسان را در معرض خطر قرار داده و می‌دهد، و در طول تاریخ پیامدهای منفی در زندگی بشر بر جای گذاشته و فشارهای روانی بر انسان وارد نموده و گاهی زندگی را تلخ و رنج‌آور کرده است و بهداشت روانی انسان را در معرض خطر قرار داده است.

قرآن‌کریم با این بیماری‌ها برخورد نموده و به راه پیشگیری و درمان آن‌ها اشاره کرده است. از این‌رو قرآن‌کریم انحرافات اخلاقی فوق را سرزنش و به موارد زیر فرا می‌خواند:

نفاق یعنی دو چهره بودن و دو شخصیت از خود نشان دادن، که نوعی بیماری روانی است و قرآن‌کریم به این بیماری توجه کرده و منافقان را سرزنش نموده⁽²⁾و به اخلاص سفارش کرده و افراد مخلص را ستایش نموده است. (قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ) ؛ «بگو: من مأمورم که

خدا را پرستش کنم در حالی که دینم را برای او خالص کرده باشم.»⁽¹⁾که در سایه اخلاص سلامت و بهداشت روانی انسان تأمین می‌شود.

ترس بی‌مورد نوعی بیماری روانی است و قرآن کریم مردم را دعوت می‌کند که از دیگران نهراسند⁽²⁾بلکه با فراهم آوردن امکانات دشمنان خدا را به هراس افکنند⁽³⁾، ولی از نافرمانی خدا بهراسند که البته این ترس از نافرمانی و گناهکاری خویش و عدالت خداست.

نگرانی، اضطراب و استرس عامل اساسی بیماری‌های روانی است که زندگی و بهداشت روانی انسان را تهدید می‌کند. قرآن‌کریم به مسأله آرامش و امنیت انسان توجه کرده و راهکارهای آن را در ذکر خدا (أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ)4 و... نشان داده⁽⁴⁾و وعده آن را به مؤمنان داده است⁽⁵⁾.

(وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنّاسِ وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ)7 ؛ «و از مردم (با تکبّر) رخ برمَتاب؛ و در زمین با سرمستی و تکبّر راه مرو، [چرا] که خدا هیچ متکبّر خیال پردازِ فخر فروشی را دوست ندارد! و در راه رفتنت، مُعتدل باش؛ و صدایت را فروکاه؛ [چرا] که مسلماً ناپسندترین صداها، صدای الاغ‌هاست!»

تکبر بی‌جا، نوعی بیماری اخلاقی و روانی است که قرآن آن را سرزنش کرده⁽¹⁾و در مقابل فروتنی را تشویق کرده است⁽²⁾تا انسان‌ها از این بیماری اخلاقی و روانی نجات یابند و بهداشت اخلاقی و روانی آنان تأمین شود.

استفاده از دنیا و مواهب الهی نیکوست اما دلبستگی به دنیا و آن را هدف نهایی خود قرار دادن زیبنده نیست، از این رو قرآن کریم دلبستگی انسان را به دنیا می‌کاهد و او را به ایثار، انفاق و... تشویق می‌کند⁽³⁾، تا بیماری دنیا پرستی در جان او ریشه نکند که مادی‌گری بی‌حد و مرز از عوامل بیماری‌های روانی است⁽⁴⁾.

ازدواج و بهره‌وری مشروع از همسر نیکوست اما شهوت‌پرستی و زیاده‌روی در امور شهوانی پیامدهای منفی در زندگی و روح و جسم انسان دارد؛ از این‌رو قرآن‌کریم انسان را به ازدواج و اعتدال در امور تشویق می‌کند⁽⁵⁾. تا گرفتار این بیماری‌ها نشود.

(وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ وَ الصّالِحِینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ)6 ؛ «و افراد بی‌همسرتان، و شایستگان از بندگانتان، و کنیزانتان را به ازدواج (یکدیگر) در آورید؛ اگر نیازمند باشند، خدا از بخشش خود آنان را توانگر می‌سازد؛ و خدا گشایشگری داناست».

تذکر: قرآن‌کریم⁽¹⁾استفاده حلال و معقول و معتدل از دنیا و نعمت‌های آن و نیز لذت بردن از همسر حلال را ممنوع نمی‌سازد⁽²⁾؛ بلکه دلبستگی نامحدود به این امور و افراط در آن‌ها ناپسند است. البته تحقیقات روان‌شناسان نیز در این زمینه با آموزه‌های قرآن همگون است که در بخش بعدی به برخی آن‌ها اشاره می‌کنیم.

عوامل فشار روانی و راه کارهای قرآنی تأمین بهداشت روانی

اشاره

شناخت همه عوامل مؤثر در فشارهای روانی و راهکارهای تأمین بهداشت روانی، از حوصله این نوشتار خارج است، بنابراین در این‌جا برخی از مهم‌ترین عوامل فشار روانی و راهکارهای تأمین بهداشت روانی را بر می‌شماریم.

الف: عوامل فشار روانی

الف: خستگی؛ ب: ناخوشی؛ ج: استرس زایمان؛ د: بیماری مزمن.

الف: موقعیت شغلی؛ ب: منزلت اجتماعی؛ ج: پیشرفت حرفه‌ای.

الف: طلاق؛ ب: سوگ همسر؛ ج: سوگ فرزند؛ د: تأمین خانوادگی (مسائل اقتصادی معیشت)

الف: آلودگی صوتی (سر و صدا)؛ ب: آلودگی هوا؛ ج: قوانین و مقررات غیرقابل انعطاف؛ د: مهاجرت (تغییر محیط فرهنگی)

الف: فشارهای روانی سیاست‌مداران (عطش‌قدرت، فشارکاری و...)؛

ب: رابطه سلطه‌گر و سلطه‌پذیر (احساس نابرابری)؛ ج: جنگ روانی (شایعه پراکنی و...)؛ د: بحران‌های سیاسی و اقتصادی.

الف: تیپ B و افراد پرشتاب و کند شتاب)؛ ب: شخصیت بدبین؛ ج: وسواس و وسوسه.

الف: یادآوری خاطرات تلخ (حافظه عاطفی - نفس لوامّه)؛ ب: احساس گناه؛ ج: حسادت؛ د: تهمت‌های ناروا.

الف: خلأ وجودی؛ ب: احساس تنهایی و طردشدگی؛ ج: نداشتن پشتیبان و تکیه‌گاه؛ د: خرافات و تصورات باطل.

الف: فشار مسئولیت و تکلیف؛ ب: ترس از مرگ⁽¹⁾.

ب: راهکارهای تأمین بهداشت روانی

قرآن شفاست ولی این شفا به دو صورت تبلور پیدا می‌کند:

اول: گاهی قرآن از بیماری‌های روحی، روانی، اخلاقی و اجتماعی جلوگیری می‌کند و بدین وسیله بهداشت روانی انسان را تأمین می‌کند. برای مثال برای سالم‌سازی محیط به «امر به معروف» سفارش می‌کند. و یا با سفارش به «توکّل» و «ذکر» از احساس تنهایی انسان جلوگیری می‌کند. یعنی با پیشگیری اولیه از بروز فشارهای روانی جلوگیری می‌کند.

دوم: گاهی قرآن به درمان بیماری‌ها می‌پردازد، یعنی هنگامی که جامعه‌ای گرفتار فساد و گناه شد، «نهی از منکر» را پیشنهاد می‌کند، و یا «توبه» را برای گناه‌کاران توصیه می‌کند. یعنی با پیشگیری ثانویه از بدتر شدن بیمار جلوگیری می‌کند و با پیگشیری درجه سوم از عوارض زودرس و دیرس بیماری می‌کاهد. یعنی شخص گناهکار پس از توبه، پاک شده و به دامن اجتماع باز می‌گردد و به زندگی عادی خود می‌پردازد.

تقسیم بندی راه کارها

اشاره

راه‌کارهای تأمین بهداشت روانی در آیات قرآن‌کریم زیاد است، بنابراین ما به مهم‌ترین آن‌ها می‌پردازیم⁽¹⁾و راه‌کارهای بهداشت روانی در قرآن را به چهار دسته کلی تقسیم می‌کنیم:

اول: راه کارهای معرفتی برای تأمین بهداشت روانی

اشاره

مقصود روش‌های شناختی برای مقابله با فشار روانی است که به دیدگاه و اعتقاد فرد نسبت به هستی، آغاز و انتهای جهان، زندگی و معنای آن می‌پردازد و تأثیر آن را در افزایش یا کاهش فشارهای روانی و تأمین بهداشت روانی او مورد ارزیابی قرار می‌دهد.

1. وحدت شخصیت انسان و رابطه آن با توحید قرآنی

قرآن‌کریم انسان را به توحید و وحدت معبود فرا می‌خواند⁽²⁾و او را از دوگانگی در شخصیت و دو چهره‌گی (= نفاق) باز می‌دارد⁽³⁾و از این راه

وحدت روان و بهداشت روانی انسان را تأمین می‌کند. برخی صاحب‌نظران در این مورد می‌فرمایند: «پژوهش‌ها در منابع و مجموعه آثار در سلامت روان نشان می‌دهد که اساسی‌ترین و مهم‌ترین مساله در شخصیت سالم، وحدت روان و تعهد مذهبی است، وحدت روان با سیستم ارزشی که بتواند به حیات معنا و هدف بدهد مرتبط است. در بین سیستم‌های ارزشی، مذهب بالاترین قابلیت برای ایجاد وحدت شخصیت را داراست.

اساس و مبنای مذهب اسلام بر وحدت و توحید می‌باشد، وحدت شخصیت و یگانگی روان انسان، مظهر و نماینده بارز توحید ذات مقدس خالق است...»⁽¹⁾.

2. نقش ایمان در بهداشت روانی

(الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ)2 ؛ «کسانی که ایمان آوردند و ایمانشان را به ستمِ (شرک) نیامیختند، امنیت تنها برای آن‌هاست، و آنان ره یافتگانند».

این آیه را از شاخص‌ترین آیات مربوط به آرامش روانی دانسته‌اند⁽²⁾که در آن امنیت، آرامش، بهداشت روانی و هدایت را از آثار ایمان برمی‌شمارد. آری، وقتی ترس شدید بر جان انسان پنجه می‌افکند و خود را تنها احساس می‌کند، تنها عاملی که می‌تواند با این احساس مقابله کند، ایمان به خداست، چرا که مؤمن احساس می‌کند خدا با اوست و از تنهایی و ترس نجات می‌یابد.

قرآن‌کریم انسان‌ها را به ایمان فرامی‌خواند، چراکه ایمان موجب آرامش روانی انسان می‌گردد، پژوهش‌های متعددی نقش ایمان مذهبی را در بهداشت روانی پی‌گیری کرده است از جمله:

الف: تأثیر ایمان در مشکلات بزرگ زندگی بشر

آیة اللَّه سبحانی ایمان را در بهداشت روانی مؤثر می‌داند و با اشاره به آمار زیاد خودکشی در افراد غیرمذهبی می‌نویسند:

«مردان بزرگ در سایه ایمان به خدا و به آن‌چه که خدا مقرر نموده و صلاح انسان در آن است در مقابل مشکلات کوه‌آسا ایستاده و خم به ابرو نمی‌آورند و می‌گویند (إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ)1 و⁽¹⁾.

ب: ایمان مذهبی به عنوان یکی از عوامل کاهش دهنده شدت و دوره سوگ:

برخی صاحب‌نظران پس از یادآوری اینکه واکنش سوگ ناشی از داغدیدگی، واکنشی طبیعی است که عوامل متعددی در شدت و طول مدت آن اثر دارد، می‌گویند:

«تحقیقات زیادی نشان داده‌اند که داشتن تفکر و عملکرد مذهبی به طور محسوس موجب کاهش شدت درد فقدان و دوره آن می‌شود. که این تأثیر از طریق مکانیسم‌های چندی صورت می‌گیرد، مثل: اعتقاد، ایمان، توکّل به خداوند « Trust of God » (أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ)3 داشتن صبر، تسلیم رضای خداوند، تسلیم نظام الهی، پناه بردن به خدا در هنگام مصیبت‌ها (إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ)4 و⁽²⁾

ج: رابطه میزان اعتقادات مذهبی بیماران با اضطراب قبل از عمل جراحی:

در سال 1376 تا 1377 پژوهشی از نوع مطالعه توصیفی - مقطعی انجام گرفت. این پژوهش توسط چهار نفر از پزشکان و روانپزشکان در بیمارستان الزهرا علیها السلام اصفهان بر روی 148 نفر بیمار منتظر عمل جراحی، که به صورت تصادفی انتخاب شده بودند، صورت گرفت.

نتیجه این پژوهش نشان داد که اضطراب در افراد با اعتقاد مذهبی قوی، از گروه دارای اعتقاد مذهبی ضعیف کم‌تر بود و بین اضطراب و اعتقاد مذهبی رابطه معکوس وجود دارد. و رابطه معناداری بین اعتقاد مذهبی و اضطراب قبل از عمل جراحی وجود دارد. (0/05 P > . )

و در پایان این پژوهش یادآوری شده که: یافته‌های مطالعه حاضر، تکمیل کننده و تأیید کننده مطالعه قبلی در زمینه جایگاه و تأثیر مذهب در بهداشت روانی و سلامت روحی و جسمی است⁽¹⁾.

د: رابطه بین باورهای دینی و بروز استرس در افراد:

در پژوهش دیگری که در ارزیابی 91 دانشجوی دختر و پسر دانشکده‌های مختلف دانشگاه شهید بهشتی تهران، انجام شد، به این نتیجه رسیدند که بین اعتقادات مذهبی و سطح اقتصادی آزمودنی‌های پژوهش و استرس تفاوت معنادار وجود داشته که مبین اثر اعتقادات و باورهای مذهبی در چالش‌های اقتصادی و استرس ناشی از آن می‌باشد⁽²⁾.

3. دمیدن روح امید و ممنوعیت یأس و ناامیدی در قرآن و تأثیر آن در کاهش افسردگی

(وَ لا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکافِرُونَ)3 ؛ «و از [گشایش و] رحمت خدا ناامید نشوید؛ [چرا] که جز گروه کافران، (کسی) از رحمت خدا ناامید نمی‌شود».

در این آیه ناامیدی را ممنوع و کاری کفرآمیز تلقی کرده است، از این رو «یأس از رحمت الهی» از گناهان کبیره به شمار می‌آید، یعنی قرآن می‌خواهد که مسلمانان به رحمت الهی امیدوار باشند و به دام افسردگی و یأس نغلطند.

آری، مسلمانان جهان را بن‌بست مشکلات نمی‌بینند و در سخت‌ترین حالات نور امیدی در ورای حوادث می‌بینند و در دل بر خدا تکیه می‌کنند و به رحمت او امیدوارند. از این رو با آرامش زندگی می‌کنند و مشکلات را بهتر تحمل می‌نمایند.

«نتایج (یک آزمون) نشان داد بیمارانی که باورهای مذهبی قوی‌تر داشتند، و اعمال مذهبی را انجام می‌دادند، نسبت به گروه دیگر کم‌تر افسردگی داشتند؛ هم‌چنین دانستن خداوند به عنوان منشأ قدرت و آرامش و انجام فرایض دینی به صورت معناداری با درجه پایین افسردگی در هنگام ترخیص از بیمارستان، ارتباط داشته است»⁽¹⁾.

4. تأثیر هدف‌مندی و معناداری زندگی در بهداشت روانی

انسان در زندگی نیازمند هدف و معناست، انسان بی‌هدف که زندگی را بی‌معنا می‌داند در برابر مشکلات روحی و جسمی مقاومت خود را از دست می‌دهد، به زودی از پای در می‌آید، گاهی به بن بست می‌رسد و خودکشی می‌کند. اما انسانی که در پرتو آموزه‌های وحی الهی پرورش یافته است، جهان آفرینش را عبث و بیهوده و بی‌هدف نمی‌داند (ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلاّ بِالْحَقِّ)2 همانطور که زندگی انسان را بی‌هدف و بی‌معنا نمی‌بیند⁽²⁾، بلکه می‌داند که جهان مبدأ و منتهی و هدفی دارد (إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ)4 و⁽³⁾و آن خدای بزرگ است از این‌رو در راه او و به سوی او تلاش می‌کند تا به ملاقات او برسد⁽⁴⁾و برای رسیدن به این هدف و در ره عشق هر جام بلایی را می‌نوشد و تحمل می‌کند.

گاهی از معناجویی و معناداری زندگی انسان و هدفمندی آن با عنوان «حس انسجام» یاد می‌شود، حس انسجام نظریه‌ای وجودی است که «آنتونوفسکی»⁽¹⁾در سال 1987 ابداع کرد، نظریه او برخاسته از پژوهش‌های مربوط به بازماندگان اردوگاه‌های کار اجباری بود، این افراد به رغم تجارب وحشتناک فشارزا توانستند از نظر جسمی و روانی سالم بمانند⁽²⁾.

«ویکتور فرانکل» نیز بررسی‌هایی در مورد اردوگاه‌های کار اجباری انجام داده و یافته‌های خود را براساس نقل قولی از فیلسوف آلمانی نیچه (1844-1900 م) چنین خلاصه کرده است: «آن‌که «چرایی» دارد، می‌تواند «هر چگونه‌ای» را تحمل کند.» فرانکل دریافت، کسانی که توانستند از آن اردوگاه‌ها نجات پیدا کنند، در یک هدف عمومی با هم سهیم بودند. آنان چیزی داشتند که به خاطر آن زندگی کنند⁽³⁾.

آری، جهان‌بینی الهی چنین هدف و معنایی را برای پیروانش به ارمغان می‌آورد، انسان مؤمن که به خدا و تدبیر جهان ایمان دارد حوادث را هدفمند و توجیه‌پذیر می‌یابد، بر خدا تکیه می‌کند و در برابر مشکلات مقاومت می‌نماید و کم‌تر دچار فشار روانی و یأس می‌شود از اینرو بهداشت روانی او تأمین می‌شود⁽⁴⁾.

5. اصل قضا و قدر و تصادفی نبودن رویدادها (توحید افعالی)

از منظر قرآن، امور جهان تصادفی نیست و تحت نظارت خدا انجام می‌پذیرد⁽⁵⁾، فرد مسلمان در عین اینکه خود را مجبور و غیرمسئول نمی‌داند، توحید افعالی را می‌پذیرد و خدا را سرچشمه هر حرکت و تأثیر، و پرورش

دهنده همه موجودات می‌داند. براساس این بینش همه نیکی‌ها و مصیبت‌ها با تقدیر الهی انجام شده است و می‌دانند که خدا براساس حکمت و مصلحت کارها را سامان داده است و خوبی انسان‌ها را می‌خواهد و مشکلات برای امتحان و رشد آن‌هاست⁽¹⁾.

(أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ)2 ؛ «آیا مردم پنداشتند، همین که بگویند: «ایمان آوردیم.» رها می‌شوند در حالی که آنان آزمایش نمی‌شوند؟! و بیقین کسانی را که پیش از آنان بودند آزمودیم، و حتماً خدا کسانی را که راست گفته‌اند معلوم می‌دارد (و شناخته می‌شوند،) و البتّه دروغگویان را (نیز) معلوم می‌دارد.»

بنابراین مؤمنان کارهای خود را به اراده و خواست خدا ارجاع می‌دهند⁽²⁾و هرگاه تصمیم گرفتند بر خدا توکّل می‌کنند⁽³⁾و از شکست نمی‌هراسند و ناراحت نمی‌شوند و به قضا و قدر الهی راضی هستند و اگر مصیبتی برایشان پیدا شد تحمل می‌کنند و می‌گویند: ما از خداییم و به سوی خدا باز می‌گردیم⁽⁴⁾.

از این‌رو بهداشت روانی آنان تأمین می‌شود. بنابراین اعتقاد به قضا و قدر الهی را یکی از راهکارهای مقابله با فشار روانی دانسته‌اند⁽⁵⁾و در برابر عدم درک فلسفه شدائد و مصائب را از مهم‌ترین عوامل بیماری‌های روانی دانسته‌اند⁽⁶⁾.

6. تأثیر اعتقاد به معاد و نگاه مثبت به مرگ در بهداشت روانی

قرآن‌کریم مرگ را به عنوان «توّفی» گرفتن کامل (جان و روح) انسان

توسط فرشتگان معرفی می‌کند⁽¹⁾، یعنی مرگ نابودی نیست بلکه دروازه ورود انسان از یک جهان به جهان دیگر است، بر اساس این بینش مرگ برای مؤمنان آسودگی خاطر و راحتی از مشکلات دنیا، را به دنبال دارد، زیرا با مرگ به ملاقات خدا می‌رسند⁽²⁾. از این‌رو مؤمنان با خاطری آسوده و امید به پروردگار به کارهای نیک روی می‌آوردند⁽³⁾و از مرگ نمی‌هراسند. و می‌گویند: (هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاّ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ)4 ؛ «آیا جز یکی از دو نیکی (پیروزی یا شهادت و رسیدن به ملاقات الهی و بهشت) در انتظار ماست». آری، یکی از محوری‌ترین راه‌کارهای مقابله با فشار روانی در قرآن، ایجاد دید مثبت نسبت به مرگ است⁽⁴⁾. برخی نویسندگان در این مورد می‌نویسند: «چند عامل نقش مهم‌تری (در بیماری‌های روانی) ایفا می‌کنند:

اعتقاد به معاد آثار سوء این عوامل را خنثی نموده نقشی اساسی در پیشگیری از بروز بیماری‌های روانی دارد»⁽⁵⁾.

و برخی دیگر نوشته‌اند: اعتقاد به وجود حیات پس از مرگ برای انسان‌ها، نقش بسیار مهمی در مقابله با ناملایمات ناشی از مرگ و داغ دیدگی دارد⁽⁶⁾و برخی دیگر از صاحب‌نظران برآنند که اعتقاد به معاد، انسان را از ناامیدی که یکی از علائم محوری افسردگی است مصون می‌دارد و ذهنیت او را به ورای جهان مادی هدایت می‌کند که در پرتو نور خداوند خود را می‌یابد و به عدل و فضل خداوندی امیدوار است⁽⁷⁾.

7. رابطه توکّل با بهداشت روانی

در آیات زیادی از قرآن از «توکّل» یاد شده است و انسان‌ها را به توکّل بر خدا فراخوانده است⁽¹⁾. (وَ عَلَی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ)2 ؛ «و افراد با ایمان باید فقط بر خدا توکّل کنند».

البته توکّل به معنای آماده‌سازی مقدمات کار و تلاش کامل سپس تکیه و اعتماد بر قدرت بی‌کران الهی است نه به معنای رها کردن کارها⁽²⁾، کسی که بر خدا تکیه می‌کند، احساس می‌کند که پشتیبان و تکیه‌گاهی قدرتمند و همیشه زنده و همراه دارد، از این رو احساس ترس، اضطراب، ناامیدی، ناراحتی و تنهایی نمی‌کند یا این حالات کم‌تر برای او روی می‌دهد و در برابر مشکلات مقاومت می‌نماید، آری، توکّل بر خدا از فشارهای روانی می‌کاهد و بهداشت روانی انسان را تأمین می‌کند.

البته هر اندازه توحید افعالی و اعتقادات مذهبی انسان افزایش یابد بر توکّل او اضافه می‌شود و در نتیجه میزان بهداشت روانی او زیاد می‌شود.

اینکه بینی مرده و افسرده‌ای زان بود که ترک سرور کرده‌ای

(مولوی)

از این‌رو توکّل را به عنوان یکی از راهکارهای مقابله با فشارهای روانی دانسته‌اند⁽³⁾.

هر که در بحر توکّل غرق گشت همتش از ما سوی الله درگذشت

(مولوی)

برخی از پژوهشگران در پژوهشی تحت عنوان: «توکّل به خداوند متعال به عنوان راهبرد حل مشکلات زندگی» به کمک اطلاعات حاصل از مصاحبه،

روش‌های مقابله در افراد متوکّل را بررسی کرده‌اند و به این نتیجه رسیده‌اند که افراد متوکّل از اضطراب و تشویش دور هستند و ویژگی‌های زیر را دارند:

8 داشتن جرأت تصمیم‌گیری.

دوم: راه کارهای رفتاری تأمین کننده بهداشت روانی

اشاره

الف: ارتباط با منبع قدرت معنوی: ارتباط با سرچشمه هستی و انجام اعمال مذهبی تأمین کننده بهداشت روانی انسان است و این مطلب در آیات قرآن اشاره شده است و برخی پژوهش‌های تجربی روانشناختی نیز آن را تأیید می‌کند.

1. یاد خدا موجب آرامش روانی

(أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ)3 ؛ «آگاه باشید که تنها با یاد خدا دل‌ها آرامش می‌یابد».

یاد و ذکر خدا، عملی است که انسان را به خدا متصل می‌کند، این ذکر گاهی در الفاظ تبلور می‌یابد و گاهی در دل، که البته یاد درونی و ذکر قلبی مرتبه‌ای بالاتر دارد.

برخی از صاحب نظران در مورد آیه فوق می‌فرمایند:

«در این آیه شریفه ⁽¹⁾(رعد/ 28) دو مدعی وجود دارد: اول اینکه دل فقط به یاد خدا آرامش می‌یابد و دوم آن‌که دل به هیچ‌چیز دیگر آرام نمی‌گیرد... دل آدمی به دنبال محبوبی است که زوال نداشته باشد و افول ننماید. لذا فردی که به هر محبوب غیرحقیقی دل می‌بندد از ابتدا در اندیشه زوال اوست و نگران و اما چون حق تعالی تنها محبوب بالاصالة و حقیقی است و جمیل علی الاطلاق، هنگامی که دل سر بر آستان او نهاد، دیگر اندوه زوال، آن را نمی‌آزارد و لذا غم و اندوهی نخواهد داشت»⁽²⁾.

و نیز برخی محققان نیز یکی از راهکارهای مقابله با فشار روانی را ارتباط با منابع قدرت معنوی می‌شمارد و از روش‌های آن «ذکر و دعا» می‌شمارد⁽³⁾.

2. دعا

قرآن‌کریم بارها از دعا سخن گفته و مردم را به دعا کردن تشویق می‌کند⁽⁴⁾و وعده پاسخگویی و اجابت داده است. (وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَ لْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ)5 ؛ «و هنگامی که بندگانم، از تو در باره من بپُرسند، پس (بگو:) در حقیقت من نزدیکم؛ دعای دعا کننده را به هنگامی که [مرا] می‌خواند، پاسخ

می‌گویم. پس باید (دعوتِ) مرا بپذیرند، و باید به من ایمان بیاورند، باشد که آنان راه یابند، (و به مقصد برسند.)»

دعا به معنای خواندن خدای متعال و یاری جستن از قدرت بی‌کران اوست، هنگام دعا نوعی رابطه عاطفی بین انسان و خدا برقرار می‌شود به طوری که انسان می‌تواند دردهای ناگفتنی را با خدا در میان گذارد و برون‌ریزی عاطفی کند. در برخی پژوهش‌های دیگر مشخص گردید که یکی از رفتارهای مذهبی که با سلامت و تندرستی رابطه دارد دعا می‌باشد⁽¹⁾و حتی در یک بررسی، طول عمر بیشتر افرادی که به دعا می‌پردازند را گزارش می‌دهد⁽²⁾.

3. نماز

اشاره

(وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ)3 .

قرآن کریم بارها مسلمانان را به نماز فرا می‌خواند⁽³⁾و آن را مایه ذکر و دوری از گناهان می‌خواند⁽⁴⁾که انسان می‌تواند از آن یاری بجوید⁽⁵⁾. نماز نوعی دعای سامان یافته است که مسلمانان موظف هستند هر روز پنج بار آن را انجام دهند و با خدا ارتباط برقرار کنند.

نماز انسان را از بسیاری مشکلات روحی، روانی و آلودگی‌های اجتماعی مصون می‌دارد. که برخی این مطالب در تحقیقات تجربی نیز نمایان شده است از جمله:

در پژوهش «نقش نماز در میزان شیوع اضطراب در دختران دانش‌آموز مقطع دبیرستان شهرستان قم سال تحصیلی 79-1378» بررسی شد، و نتیجه تحقیق نشان داد که همبستگی دو متغیر نماز و اضطراب، معکوس است. (با اطمینان 99%) یعنی آن دسته از افرادی که نماز می‌خوانند و مقید به انجام تکلیف هستند از اضطراب کم‌تری برخوردارند. یعنی نقش نماز کاهش میزان شیوع اضطراب است⁽¹⁾.

در پژوهش دیگری «تأثیر نماز به عنوان یکی از ارکان اسلام بر سلامت جسمانی - روانی نسل جوان» بر 93 نفر از دانشجویان بررسی شد و به این نتیجه رسید که بین دانشجویانی که نماز می‌خوانند و دانشجویانی که نماز نمی‌خوانند از نظر سلامت جسمی، روانی تفاوت وجود دارد. یعنی نماز موجب سلامت روانی و جسمی و سلامت اجتماعی می‌گردد⁽²⁾.

در پژوهش دیگری «تأثیر ابعاد مختلف نماز در تأمین و تقویت بهداشت روانی» بررسی و نتایج زیر بدست آمد:

الف: ابعاد علمی

ب: ابعاد اعتقادی

(فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ)3 ؛ «آن‌چه برای شما میسر است از قرآن بخوانید.» قرآن‌کریم به طور مکرر مسلمانان را به خواندن قرآن فرا می‌خواند⁽³⁾و به آنان سفارش می‌کند که در هنگام قرائت قرآن ساکت باشند و گوش فرا دهند⁽⁴⁾.

انسان وقتی می‌خواهد با کلمات خدا ارتباط برقرار کند و خدا با او سخن گوید، قرآن می‌خواند. قرآن آهنگی دلنشین دارد، کلام الهی بر جان انسان می‌نشیند و به او آرامش و هدایت ارزانی می‌کند.

برخی پژوهش‌های تجربی آرام‌بخش بودن قرآن و تأثیر روانی آن را نمایان‌تر ساخته است و نقش ندای قرآن در کاهش اضطراب و تأمین بهداشت روانی را روشن‌تر ساخته است از جمله:

در دانشگاه تربیت مدرس، آقای علیرضا نیکبخت نصرآبادی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد خود را به موضوع «بررسی میزان تأثیر آوای قرآن بر کاهش درد بیماران بعد از اعمال جراحی شکم» اختصاص داد، و با بررسی

دو گروه از بیماران که برای یک گروه بعد از جراحی قرائت قرآن پخش شد و برای گروه دیگر پخش نشد، و میزان درد و مصرف مسکن آن‌ها مورد بررسی قرار گرفت و در پایان نتیجه گرفته شد که آوای قرآن باعث کاهش شدت درد در بیماران بعد از اعمال جراحی شکم می‌شود⁽¹⁾.

در پژوهش مشابهی «تأثیر تلاوت قرآن کریم بر کاهش اضطراب و افسردگی» مورد بررسی بر 60 نفر از دختران دبیرستان‌ها اجرا شد که روزانه نیم ساعت به قرائت قرآن می‌پرداختند و گروه مقایسه، کسانی بودند که انس با قرآن نداشتند در این پژوهش برای سنجش میزان اضطراب و گرایش افسردگی آزمودنی‌ها از آزمون اضطراب «کتل» و آزمون افسردگی «بک» استفاده شد، نتایج تحلیل داده‌ها نشان داد که میزان اضطراب و گرایش به افسردگی در آزمودنی‌هایی که به طور مرتب به قرائت قرآن می‌پرداختند، به شکل چشم‌گیری کم‌تر از آزمودنی‌های گروه مقایسه بود⁽²⁾.

ج: نقش روزه در بهداشت روان

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ)3 ؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! روزه بر شما مقرر شده، همان گونه که برکسانی که پیش از شما بودند مقرر شد؛ تا شاید شما [خودتان را] حفظ کنید».

قرآن کریم انسان‌ها را به روزه‌داری فرا می‌خواند تا مردم خودنگهدار و پارسا و باتقوا شوند⁽³⁾و می‌فرماید: روزه‌داری برای شما مردم بهتر است⁽⁴⁾.

روزه‌داری فواید جسمانی، روانی و روحانی دارد، که در این‌جا به تأثیرات روانی آن در تأمین بهداشت روانی اشاره می‌کنیم:

یک بررسی که در کشور اردن توسط داراکه ⁽¹⁾(1992) انجام شده است نشان می‌دهد که تعداد خودکشی در ماه رمضان در مقایسه با ماه‌های دیگر سال کاهش قابل توجهی را نشان می‌دهد⁽²⁾.

در پژوهش دیگری توسط گروهی از پژوهشگران «تأثیر روزه‌داری بر وضعیت سلامت روانی» مورد بررسی قرار گرفت، در این پژوهش 200 نفر زن و مرد قبل و بعد از ماه مبارک رمضان با استفاده از پرسشنامه GHO مورد بررسی قرار گرفتند، و براساس داده‌ها، روزه‌داری به طور معناداری باعث کاهش علایم اضطرابی، بهبود در عملکرد اجتماعی و کاهش افسردگی شده است⁽³⁾.

د: قوانین بازدارنده تأمین‌کننده بهداشت روانی انسان

اشاره

بر اساس آموزه‌های قرآن‌کریم (وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ)4 و روایات اهل‌بیت علیهم السلام خودکشی جایز نیست⁽⁴⁾. بلکه گناه کبیره‌ای است که انسان را به دوزخ می‌کشاند، از این‌رو مؤمنان کم‌تر دست به خودکشی می‌زنند، علاوه بر آن‌که ایمان مذهبی به خدا و معاد از عوامل بازدارنده خودکشی‌هاست.

«آمارهای دقیق در همه جهان یک مطلب را به روشنی ثابت می‌کند که میان خودکشی و دوری از مذهب رابطه مستقیمی وجود دارد، و کسانی که دست به خودکشی زده سپس به نوعی نجات یافته‌اند غالباً کسانی بوده‌اند که

عقاید دینی آن‌ها بسیار ضعیف بوده و از این جهت نتوانسته‌اند فشارهای شکننده را در پرتو ایمان به خدا تحمل کنند از این جهت پیمانه صبرشان لبریز شده و چاره را در نابودی خود اندیشیده‌اند، در حالی که مردان بزرگ در سایه ایمان به خدا به آن‌چه که خدا مقرر نموده و صلاح انسان در آن است، در مقابل مشکلات کوه‌آسا ایستاده و خم به ابرو نمی‌آورند»⁽¹⁾.

برخی صاحب‌نظران در توضیح اینکه چرا افراد مذهبی کم‌تر دست به خودکشی می‌زنند، دلایل مختلفی ارائه می‌دهد که از آن جمله بالا بودن عزت نفس و داشتن مسئولیت اخلاقی است. هم‌چنین عواملی مانند اعتقاد به بخشایش پروردگار، اعتقاد به مبارزه با وسوسه‌های شیطانی از قبیل خودکشی، اعتقاد به عدالت و روز واپسین را از عوامل دیگر می‌داند»⁽²⁾.

شهوت یکی از نعمت‌های الهی است که در وجود انسان قرار داده شده است، استفاده معتدل و صحیح از این نیرو موجب بقای نسل انسان می‌شود، اما زیاده‌روی در مورد آن عوارض سوء جسمانی و روانی برای بشر دارد.

قرآن‌کریم راه صحیح استفاده از این نیرو را نشان داده و زنان و مردان را به ازدواج تشویق کرده است⁽³⁾، ولی در همان حال راهکارهایی برای جلوگیری از انحرافات جنسی و سوء استفاده از این نیرو قرار داده است. از جمله:

اول: حجاب

حجاب راهکاری است که حالت پیشگیرانه دارد و برای مردان و زنان لازم است⁽⁴⁾البته ضوابط و مقدار آن به تناسب جنسیت آنان متفاوت است. در

برخی آیات قرآن دستور داده شده که:

(قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکی لَهُمْ إِنَّ اللّهَ خَبِیرٌ بِما یَصْنَعُونَ)1 ؛ «مردان مؤمن شرمگاه‌های خود را بپوشانند که این برای آنان رشدآورتر و پاکیزه‌تر است و به زنان نیز دستور داده شده که شرمگاه‌های خود را بپوشانند و زیورهای خود را (برای نامحرمان) آشکار نسازند - جز مقداری که نمایان است - و روسری‌های خود را بر سینه‌های خود افکنند (تا گردن و سینه آنان پوشیده شود)...»⁽¹⁾.

و در جای دیگر به پیامبر صلی الله علیه وآله دستور می‌دهد که:

(یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذلِکَ أَدْنی أَنْ یُعْرَفْنَ فَلا یُؤْذَیْنَ وَ کانَ اللّهُ غَفُوراً رَحِیماً) ؛ «به همسران، دختران و زنان مؤمن بگو: روسری‌های بلند خود را بر خویشتن فرو افکنند این‌کار برای اینکه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند بهتر است». از این آیات استفاده می‌شود که حجاب در زندگی انسان سه اثر مفید دارد:

الف: پاک کننده و رشد آور است.

ب: نشانه افراد با عفاف است و آن‌ها را به جامعه معرفی می‌کند.

ج: از آزارهای افراد شهوت‌ران جلوگیری می‌کند یعنی حجاب برای بانوان نوعی مصونیت اجتماعی بوجود می‌آورد و موجب می‌شود که حریم آنان حفظ شود و در معرض آزار قرار نگیرند، و بهداشت روانی اجتماعی آنان تأمین گردد. آری، هنگامی که بانوان با حجاب باشند از طرفی زمینه رشد مفاسد اجتماعی کم‌تر می‌شود و زن آزاری در اجتماع کاهش می‌یابد و در نتیجه خانم‌ها خاطری آسوده‌تر خواهند داشت و بهداشت روانی و امنیت اجتماعی آنان بهتر تأمین می‌گردد.

دوم: ممنوعیت انحرافات جنسی

قرآن‌کریم به تربیت جنسی اهمیت داده و راه صحیح ارضای جنسی (= ازدواج) را تأیید می‌کند و توصیه می‌کند که نیاز جنسی از طریق جنس مخالف و به طور طبیعی (ناحیه تناسلی) برطرف گردد⁽¹⁾.

از این‌رو برخی موارد را انحراف جنسی معرفی می‌کند از جمله:

قرآن‌کریم در جهت سالم‌سازی محیط جنسی اجتماع حتی نگاه شهوت‌آمیز مردان به زنان و بالعکس را ممنوع اعلام کرده است⁽⁵⁾چرا که زمینه‌ساز انحراف جنسی است.

انحرافات جنسی که قرآن کریم ممنوع اعلام کرده است زیان‌آور و زمینه‌ساز برخی بیماری‌ها مثل ایدز است. علاوه بر آن‌که محیط اجتماعی را آلوده می‌سازد و بهداشت روانی را در خطر قرار می‌دهد. در حقیقت این دستورات کنترل‌کننده و نیز دستور نهی از منکر که در آیات قرآن آمده⁽⁶⁾، نوعی پیشگیری از بیماری‌های جنسی است که جلوه دیگری از تأمین بهداشت روانی است⁽⁷⁾.

سوم: راهکارهای عاطفی تأمین کننده بهداشت روانی

در قرآن کریم برخی سفارش‌های عاطفی وجود دارد که تأثیر بسزایی در ازدیاد محبت و پیوندهای اجتماعی و خانوادگی می‌گذارد و از این طریق بهداشت روانی مردم را افزایش می‌دهد⁽¹⁾. (وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ ما أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ)2 .

قرآن‌کریم در آیات متعدد در مورد محبت به پدر و مادر (وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حُسْناً)3 و «صله رحم»⁽²⁾سفارش کرده است، صله‌رحم و محبت به پدر و مادر صورت‌های مختلف، هم‌چون دید و بازدید، یاری رسانی و... تبلور می‌یابد و پیوندهای خانوادگی و اجتماعی مسلمانان را تقویت می‌کند و نظام حمایتی، عاطفی‌زا در اجتماع شکل می‌دهد.

برخورد مثبت عاطفی و اجتماعی خویشاوندان یکی از مؤثرترین عوامل در برخورد با رویدادها و موقعیت‌های فشارزای زندگی است. در این دنیای آکنده از فشار روانی، اگر بدانیم کسانی از ما حمایت می‌کنند بیشتر در مقابل فشارها مقاومت می‌کنیم و بهداشت روانی ما تأمین می‌شود. «لئونارد سایم» در پژوهش خویش اهمیت حمایت اجتماعی را در سلامت روان تأیید کرد. و نتیجه گرفت: افرادی که با دیگران تماس نزدیک ندارند، در مقایسه با کسانی که معاشرت بسیار دارند، دو تا سه برابر بیشتر می‌میرند⁽³⁾.

در برخی مقالات نیز آثار صله‌رحم در زندگی فردی و اجتماعی و سلامت روانی انسان مورد بررسی قرار گرفته است. که صله‌رحم در احساس ایمنی، همانند سازی، احساس ارزشمندی، کاهش اضطراب اجتماعی مؤثر است⁽⁴⁾.

(وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ)1 ؛ «از شکیبایی و نماز یاری جویید».

قرآن‌کریم بارها انسان‌ها را به شکیبایی فرا می‌خواند⁽¹⁾، و الگوهای صبر هم‌چون: یعقوب، ایوب و... را در قرآن معرفی کرده⁽²⁾و به صابران مژده می‌دهد که در هنگام سختی‌ها به یاد خدا باشند و بگویند: (إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) ؛ «در حقیقت ما از خداییم و فقط به سوی او باز می‌گردیم»⁽³⁾این سفارش‌ها و توصیه‌ها و نویدهای قرآنی موجب می‌شود که در حوادث خود را تنها احساس نکنند و به یاد خدا بیفتند و اضطراب و ناراحتی مؤمنان کاهش یابد.

اگر انسان در برابر عوامل استرس‌زا و تضادهای اجتماعی صبور و مقاوم نباشد، مشکلاتش پیچیده‌تر می‌گردد. چه بسا مسأله‌ای کوچک به معضلی بزرگ تبدیل شود. و در این حال اگر فرد از خود بی‌تابی نشان دهد، مشکلش بزرگ‌تر جلوه می‌کند و بنابر قانون «شرطی شدن» اگر بار دیگر با چنین مشکلی مواجه شود، آن را شدید تلقی خواهد کرد. بنابراین اگر در مقابل مشکلات از خود واکنش عجولانه نشان ندهد و اندکی تأمل کند فشار روانی‌اش کاهش می‌یابد⁽⁴⁾.

قرآن کریم به «توبه» گناهکاران توجه ویژه کرده است و از مؤمنان می‌خواهد که توبه کنند و به سوی خدا بازگردند تا رستگار شوند،⁽⁵⁾و اعلام می‌کند که خدا توبه‌کاران را دوست دارد. (إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوّابِینَ)7 و در

احادیث آمده است که توبه کننده از گناه هم‌چون کسی است که گناهی ندارد⁽¹⁾. توبه نخستین مرحله رسیدن به سلامت است و تخلیه هیجانی از طریق توبه صورت می‌گیرد. مقصود از تخلیه هیجانی آن است که انسان از راه‌های صحیح برون‌ریزی عاطفی (توبه، دعا، نیایش، گریستن، زیارت) عقده‌گشایی کند و موجب تقویت روحی و جبران ضعف‌ها و کسالت‌ها شود. وقتی انسان از گذشته پشیمان شود و راه توبه پیش گیرد، اضطراب و فشار روانی‌اش کاهش می‌یابد و به آرامش می‌رسد⁽²⁾و بهداشت روانی خود را تأمین می‌کند.

چهارم: راهکارهای تأمین بهداشت روانی در حوزه اجتماع

اشاره

قرآن‌کریم به روابط اجتماعی سالم انسان‌ها توجه کرده و سفارش‌هایی در این مورد دارد که زمینه‌ساز روابط بهتر مسلمانان و پیوندهای عاطفی و حمایتی در اجتماع می‌شود و فشارهای روانی را بر مردم می‌کاهد و بهداشت روانی آنان را تقویت یا تأمین سازد. از جمله:

1. حمایت اقتصادی از اقشار آسیب‌پذیر

در این مورد به انفاق، خمس، زکات سفارش کرده است⁽³⁾که موارد مصرف آن غالباً اقشار آسیب‌پذیر جامعه هستند و حمایت از آنان موجب کاهش فشار اقتصادی و روانی بر آنان و کاهش بزهکاری در جامعه می‌شود.

2. حمایت از یتیمان

قرآن‌کریم در آیات متعدد در مورد حمایت از یتیمان⁽⁴⁾سفارش کرده است (فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلا تَقْهَرْ)5 و مردم را از خوردن مال یتیمان بازداشته است⁽⁵⁾.

حمایت از کودکان بی‌سرپرست موجب کاهش اضطراب آنان و تأمین زندگی آینده و در نتیجه کاهش انحراف و بزهکاری در جامعه می‌شود.

3. حمایت اقتصادی و روانی از بیماران روانی و عقب ماندگان ذهنی

قرآن کریم در این مورد به مؤمنان سفارش کرده که از آنان حمایت اقتصادی کنند و رفتار محبت‌آمیز و درست با آنان داشته باشند که این مطلب موجب کاهش دردهای آنان و جلوگیری از پیامدهای منفی در آینده می‌شود.

4. انسان مأمور به وظیفه است نه نتیجه

یکی از عوامل فشار روانی، وظیفه‌گرایی است که انسان نتواند وظیفه خود را انجام دهد، ولی قرآن وظیفه انسان را به اندازه توانایی او می‌شمارد. (لا یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْساً إِلاّ وُسْعَها)1 و انسان را از این دغدغه و فشار روانی رهایی می‌بخشد. از این‌رو انسان مسلمان در برابر شکست‌ها روحیه خود را از دست نمی‌دهد و مأیوس نمی‌شود.

5. حُسن ظن به مردم

یکی از دغدغه‌های انسان‌ها، بدبینی به یکدیگر است که موجب فشار روانی می‌شود، قرآن‌کریم «گمانه‌زنی بدبینانه» را سرزنش می‌کند و برخی گمان‌های (بد) را گناه می‌شمارد. (إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ)2 و در برخی احادیث از امام علی علیه السلام حکایت شده که:

«حسن ظن مایه راحتی دل و سلامت دین است.»⁽¹⁾

این مطلب موجب می‌شود که مردم در اجتماع احساس آرامش و امنیت کنند.

6. ازدواج، زمینه‌ساز بهداشت روانی فرد و جامعه

افراد مجرد تحت تأثیر فشار جنسی گرفتار فشارهای روانی و فسادهای

اجتماعی می‌شوند، و قرآن‌کریم با دعوت به ازدواج⁽¹⁾از این فشارها می‌کاهد و سلامت روانی فرد و اجتماع را تأمین می‌کند.

7. سالم سازی اجتماع با مسئولیت‌پذیری همگان (امر به معروف)

⁽²⁾

8. تکریم بانوان و دفاع از حقوق آنان

قرآن کریم با زنده به گور کردن دختران مبارزه کرد⁽³⁾و حقوق آنان را در ارث، طلاق، مهریه، نفقه (= هزینه زندگی) و... به رسمیت شناخت⁽⁴⁾و با تکریم زنان و دفاع از حقوق آنان از فشارهای اجتماعی و روانی آنان کاست و بهداشت روانی جامعه را ارتقا بخشید.

چهل اصل در بهداشت روانی

دکتر سید ابوالقاسم حسینی: با توجه به بررسی‌های شخصی در آیات و روایات و روانشناسی، و در ضمن چند دوره تدریس در دانشکده‌های علوم تربیتی و پزشکی و دانشگاه تربیت مدرس، طبقه‌بندی جدیدی را در اصول بهداشت روانی پیشنهاد می‌کنند، و چهل اصل را در سه محور اساسی بر می‌شمارند، سپس هر کدام را با استناد به آیات و احادیث توضیح می‌دهند. ایشان در مقدمه بحث می‌نگارند: در معیارهای اسلامی، وظایف انسان در سه بعد اساسی طبقه‌بندی شده‌اند:

الف: وظیفه انسان نسبت به خدا؛

ب: وظیفه انسان نسبت به خود؛

ج: وظیفه انسان نسبت به جامعه.

(که اصول هر کدام از آن‌ها عبارتند از:)

اصل اول: اصل توحید، لزوم تطبیق رفتار ارادی با آموزش‌های توحیدی.

اصل دوم: اصل لزوم قضاوت براساس علم و بی‌اعتبار بودن حدس و گمان و تخمین.

اصل سوم: اصل هدفدار بودن جهان هستی و دستیابی به رشد و تکامل (فلسفه زندگی از دیدگاه اسلام)

اصل چهارم: اصل نظارت خداوند بر انسان، دخالت او در امور و تصادفی نبودن رویدادها.

اصل پنجم: اصل پاداش، مجازات و جبران.

اصل ششم: اصل لزوم توجه به نعمات خدادادی و جنبه‌های مثبت زندگی و شکرگزاری.

اصل هفتم: اصل مسئول بودن انسان.

اصل هشتم: اصل لزوم برنامه‌ریزی براساس تفکر و تعقل.

اصل نهم: اصل آزادی و کرامت انسان براساس کنترل نفس.

اصل دهم: اصل نظم.

اصل یازدهم: اصل لزوم توجه به ظرفیت روانی و عوامل تقویت کننده و محدود کننده آن.

اصل دوازدهم: اصل امامت یا همانندسازی با الگوهای برتر و حرکت به سوی برترین شدن.

اصل سیزدهم: اصل لزوم شناخت نیازها و برآوردن آن‌ها در حد تکلیف.

اصل چهاردهم: اصل لزوم توجه به این واقعیت که احکام الهی براساس دستیابی به مصلحت و دوری از ضرر می‌باشند.

اصل پانزدهم: اصل لزوم حفظ آگاهی و تمرکز فکر دائمی.

اصل شانزدهم: اصل لزوم توجه به وجود راه حل اختصاصی و تخصصی برای هر کار.

اصل هفدهم: اصل لزوم پیش‌بینی مشکلات عمومی و پایداری در مقابل آن‌ها.

اصل هجدهم: اصل تکرار در رفتارهای تکاملی و عدم اصرار در رفتارهای سقوط دهنده.

اصل نوزدهم: اصل لزوم آماده شدن زمینه و زمان مناسب برای هر کار فردی و اجتماعی و آموزش تدریجی اصول رشد.

اصل بیستم: اصل احتیاط در امور فردی و اجتماعی و تأکید بر واقع‌بینی.

اصل بیست و یکم: اصل لزوم توجه و کاربرد تمام امکانات خدادادی در ایجاد رشد در خود و دیگران.

اصل بیست و دوم: اصل لزوم توجه به امکانات و محدودیت افراد جامعه و تعدیل توقعات.

اصل بیست و سوم: اصل لزوم سالم بودن افکار و رفتار فرد برای خود و جامعه.

اصل بیست و چهارم: اصل لزوم توجه به شرایط زمان و مکان و دفع افسد به فاسد.

اصل بیست و پنجم: اصل توسع در انجام تکلیف و لزوم برآوردن آن به مقدار ممکن.

اصل بیست و ششم: اصل لزوم اقرار به تقصیر در موارد کوتاهی از انجام تکالیف و پذیرش عذر دیگران.

اصل بیست و هفتم: اصل تأکید بر حفظ امید و چشمداشت پیروزی فردی و اجتماعی، در صورت حاکمیت فطرت و عمل به تکالیف الهی.

اصل بیست و هشتم: اصل لزوم توجه به نقش مثبت و منفی یادگیری در زندگی فردی و اجتماعی.

اصل بیست و نهم: اصل عدل، اصل لزوم ارزیابی خود و دیگران براساس عدل و دست کم نگرفتن رفتارهای تکاملی انسان.

اصل سی‌ام: اصل برائت و لزوم حمل به صحت کردن عمل مسلمانان.

اصل سی و یکم: اصل لزوم رازداری در مورد خود و دیگران.

اصل سی و دوم: اصل لزوم شناخت زمان و جامعه.

اصل سی و سوم: اصل مدیریت و لزوم توجه به تقسیم کار در محیطهای اجتماعی براساس استعداد افراد.

اصل سی و چهارم: اصل معیار قراردادن خود در روابط اجتماعی.

اصل سی و پنجم: اصل لزوم همکاری و همبستگی با گروه‌های زیر حاکمیت فطرت و مبارزه با گروه‌های زیر حاکمیت شهوت.

اصل سی و ششم: اصل تأکید بر وجدان عمومی و معتبر بودن نظر جامعه.

اصل سی و هفتم: اصل واکنش متقابل در روابط اجتماعی با توجه به تحمل و تغافل.

اصل سی و هشتم: اصل لزوم خودداری از ستیزه‌جویی.

اصل سی و نهم: اصل امر به معروف و نهی از منکر و لزوم شرکت در سالم‌سازی محیط.

اصل چهلم: اصل لزوم اصالت دادن به حق و نه به اکثریت.

پیشنهاداتی جهت پژوهش‌های جدید پژوهشگران حوزه قرآن و بهداشت روان

منابع جهت مطالعه بیشتر

الف: اسلام و بهداشت روان، جلد 1 و 2، نشر معارف (مجموعه مقالات و سخنرانی‌های همایش نقش دین در بهداشت روان)

ب: فصلنامه پژوهش و حوزه، ش 17-18، ص 218 به بعد که یکصد مقاله، پایان‌نامه و طرح تحقیقاتی را در زمینه بهداشت روان معرفی می‌کند.

فصل دوم: نقش اعتقادات در بهداشت روان

اشاره

*پرسش:

نقش اعتقاد به نبوت و امامت در بهداشت روانی انسان چیست ؟

اشاره

*پاسخ:

اسلام از طریق ارائه‌دادن الگوهای مناسب به راهنمایی افراد در برخورد با مسایل زندگی می‌پردازد. افراد با الگوگیری از پیامبران و امامان در مقابله با فشارهای روانی موفق‌تر خواهند بود.

الگوهایی که اسلام معرفی می‌نماید هر کدام در شرایط خاصی قرار داشتند و مشکلات و سختی‌های فراوانی را متحمل شده‌اند که هر کدام از آن‌ها به تنهایی می‌توانست شخص را بیمار نماید. ولی با برخورد صحیح با مشکلات با کمال آرامش، با مشکلات دست و پنجه نرم کرده‌اند بدون این که گرفتار هر گونه نابهنجاری رفتاری یا اختلال روانی شوند.

1 - درس هایی از زندگی پیامبر صلی الله علیه وآله در بهداشت روانی

خدای متعال که خالق انسان‌ها است و صلاح و فساد آن‌ها را فقط او تشخیص می‌دهد، برای انسان‌ها الگوهایی را تعیین نموده است و آن‌ها را به پیروی از این الگوها تشویق می‌کند، «برای شما در زندگی، رسول خدا سرمشق نیکویی است»⁽¹⁾.

به راستی اگر انسان زندگی پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله را سرمشق خود قرار دهد و برخوردهای آن حضرت با مشکلات را بنگرد و سعی نماید حتی اندکی از این شیوه را در زندگی خود پیاده نماید، در دنیا و آخرت سعادتمند می‌شود، از بدو تولد پدر گرامی خود را از دست داد. در هنگامه کودکی و خردسالی

با این فقدان و محرومیت در رشد عاطفی و اجتماعی و شناختی او خللی وارد نشد و به جای پرخاشگری، اضطراب، ناایمنی، بی‌اعتمادی نسبت به خود و دیگران و بدبینی و سوءظن و احساس محرومیت دائم از پدر و مادر که در کودکان دیگر ایجاد می‌شود⁽¹⁾محمد امین نام می‌گیرد و زبانزد خاص وعام می‌گردد. می‌توان کودکانی را که از فقدان پدر یا مادر یا هر دو رنج می‌برند یادآور زندگانی پیامبر صلی الله علیه وآله شد تا ایشان را الگو قرار دهند.

در زمان ما شخصیت‌های موفقی همانند حضرت امام خمینی یا علامه طباطبایی و حضرت آیت‌الله العظمی گلپایگانی از کودکی از پدر محروم بودند، در حالی که دست‌یابی به این موفقیت‌ها برای برخی دیگر که از امکانات زندگی کاملاً برخوردارند، دشواراست.

هنگامی که پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله مأمور به تبلیغ دین اسلام شدند و در این ابلاغ، انواع سختی‌ها و شکنجه‌ها و گرفتاری‌ها را دشمن برای ایشان ایجاد کرد، ولی پیامبر صلی الله علیه وآله از تمام مشکلات استقبال کرد و وظیفه‌ی خود را به بهترین نحو به انجام رسانید. سه سال محاصره اقتصادی در شعب ابی‌طالب و ترس از حمله مشرکان و غیره نتوانست حضرت را تحت تأثیر قرار بدهد به دلیل این که پیامبر صلی الله علیه وآله با شناخت صحیحی که از خداوند متعال داشت با تفسیر صحیح از این مشکلات و توکّل بر خداوند به راه خود ادامه‌می‌دهد.

در طول اقامت ده ساله پیامبر در شهر مدینه مشکلات متعددی برای آن حضرت به وجود آمد که پیامبر صلی الله علیه وآله با همه آن‌ها مقابله نمود بدون این که در روح و روان حضرت تأثیری بگذارد. ائمه علیهم السلام نیز هر کدام به نوبه خود گرفتار مشکلات فراوانی بودند که با روش صحیح با آن‌ها مقابله می‌نمودند حتی امام حسین علیه السلام در روز عاشورا، با آن همه سختی که دیده بود می‌فرماید:

«رضی برضاک وتسلیماً لامرک لامعبود لی سواک، یعنی خدایا راضیم به رضای تو و تسلیم امر تو هستم و هیچ معبودی غیر از تو ندارم یا می‌فرماید: این مصیبت‌ها برای من آسان است چون که در مرآی و منظر خداوند متعال است»⁽¹⁾.

اگر انسان اولیای دین را الگوی خود قرار دهد با اندک مشکلی احساس شکست نمی‌کند. شخصی که گرفتار بیماری و مرض است، اگر حضرت ایوب را بنگرد و شکرگذاری او را به درگاه خداوند ببیند و آن حضرت را به عنوان الگوی خود انتخاب نماید، بیماری جسمی او را از پای در نمی‌آورد و موجب بیماری روحی و روانی نمی‌شود.

هریک از پیامبران در زندگی با مسایلی مواجه بوده‌اند که مسایل زندگی اکثر انسان‌ها را پوشش می‌دهد، از این رو خداوند انسان‌ها را دعوت به پیروی از انبیا می‌کند و می‌فرماید: کسی که از قوم فرعون ایمان آورده بود گفت: ای قوم! از من پیروی کنید تا شما را به راه درست هدایت کنم⁽²⁾. حتی خداوند برای پیامبراسلام حضرت محمد صلی الله علیه وآله سرگذشت‌هایی را نقل می‌کند و می‌فرماید: ما هر یک از سرگذشت‌های انبیا را برای تو بازگو کردیم تا قلبت آرام (و اراده‌ات قوی) گردد و در این اخبار و سرگذشت‌ها حق و موعظه و تذکر برای مؤمنان آمده‌است⁽³⁾. پیامبر نیز یک انسان بود و مخالفت‌های سرسختانه دشمنان کینه‌توز، خواه ناخواه در قلب پیامبر صلی الله علیه وآله تأثیری می‌گذاشت لذا خداوند برای این که هرگز کم‌ترین گرد و غبار نومیدی و یأس بر قلب پیامبر ننشیند و اراده آهنینش از این مخالفت‌ها و کارشکنی‌ها به ضعف نگراید، داستان‌های انبیاء و مشکلات کار آن‌ها و مقاومتشان را در برابر اقوام لجوج و پیروزی آن‌ها را یکی

پس از دیگری شرح می‌دهد، تا روح و دل پیامبر صلی الله علیه وآله و هم چنین مؤمنانی که دوشادوش او در این پیکار بزرگ شرکت دارند، هر روز قوی‌تر از روز قبل باشد⁽¹⁾. آری، نقل این داستان‌ها قلب پیامبر صلی الله علیه وآله را آرامش و سکون می‌بخشد و اضطراب را از دل او بر می‌کند⁽²⁾.

2 - درس هایی از زندگی حضرت ایوب در بهداشت روانی

خداوند در قرآن به پیامبر صلی الله علیه وآله سفارش می‌کند که «بیاد بیاور بنده ما ایوب را، هنگامی که پروردگارش را خوانده که شیطان مرا به رنج و عذاب افکنده است».

حضرت ایوب علیه السلام الگوی صبر و استقامت می‌باشد و به افراد درس مقاومت در برابر مشکلات و ناراحتی‌های زندگی می‌دهد، و آنان را به پایمردی دعوت می‌کند. در این سوره گوشه‌ای از زندگی این پیامبر مطرح شد، و پیامبر بزرگ اسلام موظف گردید سرگذشت او را به یاد آورد، و برای مسلمانان بازگو کند تا از مشکلات طاقت فرسا نهراسند و از لطف و رحمت خداوند هرگز مأیوس نشوند.

امام صادق علیه السلام درباره علت ابتلائات ایوب فرموده است: ایوب بخاطر کفران نعمت گرفتار آن مصائب عظیم نشد بلکه بخاطر شکر نعمت بود، زیرا شیطان به پیشگاه خدا عرضه داشت که اگر ایوب را شاکر می‌بینی به خاطر نعمت فراوانی است که به او داده‌ای، مسلماً اگر این نعمت‌ها از او گرفته شود او هرگز بنده شکرگزاری نخواهد بود! خداوند برای اینکه اخلاص ایوب را بر همگان روشن سازد و او را الگویی برای جهانیان قرار دهد که به هنگام نعمت و رنج هر دو شاکر و صابر باشند به شیطان اجازه داد که بر دنیای او مسلط گردد.

شیطان از خدا خواست اموال سرشار ایوب، زراعت و گوسفندانش و هم‌چنین فرزندان او از میان بروند، و آفات و بلاها در مدت کوتاهی، آن‌ها را از میان برد، ولی نه تنها از مقام شکر ایوب کاسته نشد بلکه افزوده گشت! و او از خدا خواست که این بار بر بدن ایوب مسلط گردد و آنچنان بیمار شد که از شدت درد و رنجوری به خود بپیچد و اسیر و زندانی بستر گردد این نیز از مقام شکر او چیزی‌نکاست.

ایوب در مشکلات از سرزنش دوستان بیش از هر مصیبت دیگری ناراحت شد ولی باز رشته صبر را از کف نداد و آب زلال شکر را به کفران آلوده نساخت، تنها رو به درگاه خدا آورد و جمله‌های بالا را بیان نمود و چون از عهده امتحانات الهی به خوبی برآمده بود خداوند درهای رحمتش را بار دیگر به روی این بنده صابر و شکیبا گشود و نعمت‌های از دست رفته را یکی پس از دیگری و حتی بیش از آن را به او ارزانی داشت، تا همگان، سرانجام نیک صبر و شکیبایی را دریابند⁽¹⁾.

3 - درس هایی از زندگی حضرت یوسف در بهداشت روانی

داستان حضرت یوسف می‌تواند الگوی بسیار مناسبی باشد. به دلیل صبر در مقابل آزار برادران، افتادن در چاه، زندانی شدن و عفو و گذشتی که نسبت به برادران خود در هنگامی که به قدرت رسید انجام داد. با دقت در این قضایا متوجه می‌شویم که حضرت یوسف از راه مقابله شناختی به مقابله با این مشکلات می‌پردازد.

یوسف در برخورد با برادران می‌گوید: که روزی به شما با آن بازوان قوی و قدرت فوق‌العاده جسمانی نظر افکندم و خوشحال شدم، با خود گفتم کسی که این همه یاور نیرومند دارد چه غمی از حوادث سخت

خواهد داشت. آن روز بر شما تکیه کردم و به بازوان شما دل بستم، و اکنون در چنگال شما گرفتارم و از شما به شما پناه می‌برم و به من پناه نمی‌دهید، خدا شما را بر من مسلط ساخت تا این درس را بیاموزم که به غیر او حتی برادران تکیه نکنم⁽¹⁾.

حضرت یعقوب

حضرت یعقوب علیه السلام در برابر این گرفتاری و فراق فرزند صبر پیشه کرد. شکیبایی در برابر حوادث سخت و طوفان‌های سنگین نشانه بالا بودن ظرفیت‌های فرد است، ظرفیتی که حوادث بزرگ را در خود جای می‌دهد و لرزان نمی‌گردد.

یک نسیم ملایم می‌تواند آب استخر کوچکی را به حرکت در آورد، اما اقیانوس‌های بزرگ هم چون اقیانوس آرام، بزرگ‌ترین طوفان‌ها را هم در خود می‌پذیرند و آرامش آن‌ها بر هم نمی‌خورد. گاه انسان ظاهراً شکیبایی می‌کند ولی چهره این شکیبایی را با سخنان نادرست که نشانه ناسپاسی و عدم تحمل حادثه‌ها است زشت و بد نما می‌سازد. اما افراد با ایمان و پر ظرفیت کسانی هستند که در این‌گونه حوادث هرگز پیمانه صبرشان لبریز نمی‌گردد، و سخنی که نشان دهنده ناسپاسی و کفران و بی‌تابی و جزع باشد بر زبان جاری نمی‌سازند، صبر آن‌ها زیبا و صبر جمیل است⁽²⁾.

یکی از عواملی که باعث اضطراب و نگرانی افراد می‌شود دنیا پرستی و دلباختگی در برابر زرق و برق دنیا است در حالی که تأسّی به زندگی دنیوی اولیاء دین می‌تواند این دنیاپرستی و شیفتگی در مقابل دنیا را از بین ببرد و در نتیجه اضطراب و نگرانی نسبت به امور دنیا نیز از بین می‌رود.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرماید: دنیای شما در نظر من بی‌ارزش‌تر از برگ درختی است که در دهان ملخی باشد که آن را می‌جود⁽¹⁾.

با این تفکر و شناخت چگونه امکان دارد نرسیدن به یک وسیله مادی یا از دست دادن آن، آرامش روح را بر هم زند و طوفانی از نگرانی در قلب و فکر انسان ایجاد کند⁽²⁾.

*پرسش:

نقش اعتقاد به خدا در بهداشت روان چیست ؟

اشاره

*پاسخ:

یکی از سؤال‌هایی که به ذهن انسان خطور می‌کند اینست که من کیستم و موقعیت من در این جهان چیست.

زکجا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود به کجا می‌روم آخر ننمایی‌وطنم

انسان همواره در جستجوی یافتن گمشده خود است و به دنبال مأمنی می‌گردد تا او را یاری دهد.

بعضی اوقات بر اثر فشارهایی که بر شخص وارد می‌شود احساس یاس و سرخوردگی می‌کند و این زندگی دنیا را پوچ می‌پندارد، حتی ممکن است در نهایت دست به خودکشی بزند.

انسان وقتی که در تنگنا قرار می‌گیرد، اگر نتواند مشکلات را برای خود توجیه کند و اگر نداند که مشکلات زندگی و گرفتاری‌های دنیایی برای چیست مریضی و ناراحتی‌های جسمی و روانی در دنیا چرا گریبانگیر او می‌شود، چرا وقتی تصمیم به کاری می‌گیرد گاه به نتیجه نمی‌رسد، چرا بعضی اوقات به اهداف خود نمی‌رسد، چرا در زندگی گرفتار افراد ظالم و ستمگر می‌شود، و صدها چرای دیگر، اگر انسان تنها خودش باشد و خودش، دائماً در اضطراب و ترس به سر می‌برد، او همانند یک شیئی معلق در هوا می‌باشد که سکون و آرامش ندارد، به واسطه هر مشکلی به این طرف و آن طرف پرت می‌شود، انسان تنهای بی‌هدف دائماً سرگردان است، غم گذشته، ترس از آینده، ترس از مرگ و غیره، خداوند متعال حال افراد مشرک را این‌گونه بیان می‌کند. کسی که از ایمان به سوی شرک روی می‌آورد و تکیه‌گاه ثابت و مستقر خود را از دست می‌دهد، گرفتار حالت

بی‌وزنی در درون روح و جان خود می‌شود و به دنبال آن اضطراب فوق‌العاده‌ای بر وجود او حاکم می‌گردد⁽¹⁾.

از بعد دیگر انسان دارای نیازها و انگیزه‌های متفاوت و متعارض در وجود خود است از یک طرف به اموری علاقه دارد و از طرف دیگر نیرویی در درون او می‌گوید که به این امور نزدیک نشود. انسان چگونه می‌تواند این تعارض‌ها را حل نماید، چگونه می‌تواند تعادل بین نیازهای خود برقرار نماید. انسانی که در این دنیا بدون پشتوانه محکم زندگی می‌کند در اضطراب و ناراحتی بسر می‌برد: روان‌شناسان معتقدند بر اینکه اضطراب دلیل اصلی بروز بیماری‌های روانی می‌باشد ولی در تعیین عوامل اضطراب اختلاف نظرهایی دارند. این مکاتب هدف اصلی روان‌درمانی را رهایی از اضطراب و به وجود آوردن احساس امنیت در نفس انسان می‌دانند⁽²⁾.

مراجعه به آیات قرآن نشان می‌دهد که راه رهایی از اضطراب و حصول آرامش رفتن به سوی خدا، شناختن خداوند و چنگ زدن به ریسمان اوست یعنی توحید.

1 - توحید و یکتاپرستی

تعریف توحید: توحید یعنی اعتقاد به اینکه خداوندی واحد این جهان را آفریده است و همه امور به دست اوست او مالک، قادر، حکیم، عالم، خالق، تدبیر کننده و رازق است. علم و اعتقاد به اینکه خداوند مالک حقیقی این جهان است و مالکیت دیگران اعتباری است⁽³⁾. او بر همه چیز قدرت دارد⁽⁴⁾. از

همه کارهای بندگان باخبر است و اعمالی که نسبت به بندگان انجام می‌دهد از روی حکمت و دلیل است⁽¹⁾. تنها او روزی دهنده موجودات می‌باشد⁽²⁾. به علاوه خیر و سعادت بندگان را می‌خواهد هرچند در ظاهر امری و حادثه‌ای برای بندگان ناگوار باشد ولی در واقع به نفع آن‌ها می‌باشد⁽³⁾. خداوند است که مهمات زندگی انسان را کفایت می‌کند و او را از شر دشمنان حفظ می‌کند⁽⁴⁾.

ساز و کار تأثیر توحید در بهداشت روانی

متغیرهای روان‌شناختی به ویژه هیجان‌ها در شرایط حاد ممکن است فرد را مستعد بیماری کند یا در جهت تشدید بیماری عمل کند یا مقابله مناسب با بیماری یا منشأ آن را غیر مقدور نماید. قبل از هر چیز باید عوامل فشار روانی را بشناسیم. پژوهشگران فشار روانی را در سه جنبه در نظر گرفته‌اند.

الف) عوامل محیطی فشارزا مانند رویدادهای تکان دهنده نظیر زلزله؛

ب) واکنش جسمی و روانی در مقابل عامل فشارزا که در حقیقت احساس درونی شخص است؛

ج) فشار روانی که فرآیندی متضمن تعامل شخص و محیط است.

اگر فردی بر این باور باشد که تقاضاهای محیط اجتماعی و مادی بیش از منابعی است که او در اختیار دارد، دچار فشار روانی خواهد شد یعنی فشار روانی به ارزیابی شناختی شخص بستگی دارد. احساس می‌کند موضوعی سلامت او را تهدید می‌کند و منابعی برای مقابله با آن‌ندارد.

«تهدید» مفهومی کلیدی برای درک فشار روانی است که در حقیقت ارزیابی ذهنی فرد از اثرات منفی احتمالی عامل فشار زای منفی، کنترل

نشدنی، مبهم و غیر قابل پیش بینی است و فرد لازم است خود را با آن سازگار کند. فشار روانی به صورت واکنش فیزیولوژیک، عاطفی، شناختی و یا تغییرات رفتاری به وجود می‌آید. ما با هر چه مواجه می‌شویم آن را تفسیر می‌کنیم و تفسیرهای شناختی ما تعیین کننده واکنش ماست.

درباره واکنش افراد نسبت به فشار روانی، بررسی‌های انجام شده سه حوزه علمی زیر را به وجود آورده‌اند.

الف) ایمنی‌شناسی عصبی - روانی، به رابطه فرآیندهای روان‌شناختی با عملکرد سیستم ایمنی عصبی غدد درون‌ریز می‌پردازد. پژوهش‌ها نشان داده است که هیجانات معینی، موجب بازداری سیستم عصبی می‌شوند، زیرا سیستم ایمنی بدن تحت تأثیر سیستم عصبی مرکزی است که آنهم از حالات خلقی متأثر می‌شود و می‌تواند توانایی موفقیت‌آمیز ارگانیزم در دفاع از خود در مقابل مهاجمان میکروبی را به خطر بیاندازد.

ب) فشار روانی و اختلالهای قلبی - عروقی، دو اختلال مهم در این قسمت مطرح شده است یکی فشار خون بالا و دیگر سکته قلبی که فشار روانی تأثیر روشنی بر این‌ها دارد.

ج) اختلالات روانی - فیزیولوژیک و فشار روانی، مراد آن دسته از بیماری‌های روان‌تنی است که مکانیزم تأثیر آن هنوز ناشناخته است مانند زخم معده‌ها، آرتروز - شبه جسمی، آسم و انواع سر دردها، بررسی «فرید من» نشان داد که بین این چهار دسته بیماری، هیجانات و خشم، پرخاشگری، افسردگی و اضطراب ارتباط معنی‌دار و مثبت وجود دارد.

یکی از روش‌های مقابله با فشار روانی، در حوزه‌شناختی است که بوسیله اصلاح شناخت می‌توان اکثر فشارها را تقلیل داد و به نظر می‌رسد باورهای توحیدی در کاهش فشار روانی بیشتر نقش داشته باشد.

مقابله‌های شناختی

شناخت افکار و تفسیرهای فرد در مورد رویدادها به رابطه خود با آن رویدادها، اشاره دارد و شامل دیدگاه فرد راجع به زندگی خود و معنای آن می‌شود نظریه «حس انسجام» یک نظریه وجودی است که «انتونوفسکی» در سال 1987 ابداع کرده و از پژوهش‌های مربوط به بازماندگان اردوگاه‌های کار اجباری سرچشمه گرفته است، از این‌جهت که این افراد علیرغم تجارب وحشتناک فشارزا در زندگی توانسته‌اند از نظر جسمانی و روانی سالم بمانند.

فرانکل‌می‌گوید: «حس انسجام عبارتست از یک احساس اطمینان بادوام و پویا نسبت به این امور».

انتونوفسکی پس از بررسی‌هایش نتیجه گرفت افراد دارای حس انسجام بر این باور بوده‌اند که جهان قابل درک و مهار شدنی است و رویدادهای زندگی معنی دارند⁽¹⁾. با دقت در آیات قرآن می‌توان برخی راه‌های مقابله با فشار روانی از جمله راه مقابله شناختی را برداشت نمود که به عنوان نمونه چند آیه را ذکر می‌کنیم. خداوند در آیه 124 سوره طه می‌فرماید: «هر کس از یاد من روی‌گردان شود، زندگی (سخت) و تنگی خواهد داشت»⁽²⁾.

در این آیه اشاره شده است که پیروی از هدایت‌های الهی و به یاد خدا بودن موجب تسهیل زندگی و برطرف شدن تنگناهای آن است، چون

زندگی دنیوی بدون در نظر داشتن هدایت‌های الهی و باورهای دینی، دشوار است، زندگی بی‌هدف و بدون اعتقاد به آخرت، تکراری، خسته‌کننده و زحمتی به هدر رفته است⁽¹⁾.

زندگی که متصل به خداوند نباشد، هر قدر هم ظاهراً توسعه داشته باشد و لوازم زندگی در آن فراهم باشد باز هم تنگ و دشوار است، کسی که حمایت خداوند را نداشته باشد همیشه در حیرت و اضطراب و شک است، تنگی و ضیق از حیث حرص به مال دنیا و آن‌چه که در دست مردم است و غصه از دست‌دادن مال، اگر انسان با ایمان بود زندگی او وسعت پیدا می‌کند⁽²⁾انسان موحد ارزیابی ذهنی خود از مشکلات را مثبت می‌داند و اگر ارزیابی انسان و انتظارات فرد مثبت بود عامل فشارزا که باعث فشار و بیماری دیگران می‌شود برای انسان موحد کم‌تر نگران کننده خواهد بود. دیدگاه قرآن در رابطه با مقتضیات زندگی و حوادث آن

در رابطه با مقتضیات زندگی دنیا و حوادث آن در قرآن آمده است که:

«قطعاً همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی و کاهش در مالها و جان‌ها و میوه‌ها آزمایش می‌کنیم و بشارت ده به استقامت‌کنندگان، آن‌ها که هرگاه مصیبتی به ایشان می‌رسد، می‌گویند: ما از آن خداییم و به سوی او باز می‌گردیم»⁽³⁾.

کسی که عقیده دارد در دنیا قطعاً با ترس، گرسنگی، کاهش در مال و جان مواجه خواهد شد و این امور را تا حدی منتظره می‌داند، دچار فشار روانی کم‌تر خواهدشد.

راه مقابله با این فشارها را خداوند از راه اصلاح شناخت خود از دنیا بیان می‌کند و می‌فرماید: «در هنگام مصیبت و گرفتاری بگویید و باور داشته باشید که ما از خدا هستیم و به سوی او باز می‌گردیم».

اگر کسی باور داشته باشد که مالک، خداوند است و مالکیت انسان هم به تملیک خداوند است آن هم تملیک ظاهری و مجازی، در مصائب قطعاً دچار تأثر کم‌تری خواهد شد زیرا کسی شدیداً متأثر می‌شود که چیزی از مایملک خود را از دست داده باشد، چنین کسی هر وقت گمشده‌اش پیدا شود و یا سودی به چنگش آید خوشحال می‌شود و چون از دستش برود غمناک می‌گردد. اما کسی که معتقد است به اینکه مالک هیچ چیز نیست و مالکیت مطلق از آن خداست از مصیبت‌ها و از فقدان مایملکش کم‌تر متأثر، و از رسیدن سودی زیاد مسرور نمی‌گردد⁽¹⁾.

در بعد شناختی معنای «انا لله» اینست که او اختیار دار ماست و ما از کار او راضی هستیم، تمام جهان کلاس درس و میدان آزمایش است که باید در آن رشد کنیم دنیا محل شکوفایی استعدادهای درونی انسان است و سختی‌های آن نیز نشانه‌ی بی‌مهری خداوند نیست، بلکه برای آنست که در مسیر کمال سریعتر حرکت کنیم، بنابراین در تلخی‌ها نیز شیرینی‌هاست، زیرا شکوفا شدن استعدادها و کامیابی، پاداش‌های الهی را دنبال دارد⁽²⁾. اگر شناخت انسان نسبت به مشکلات اصلاح شد و به حقیقت مشکلات پی برد نه تنها به واسطه مشکلات کم‌تر دچار فشار روانی می‌شود بلکه مشکلات را وسیله رشد خود می‌بیند.

الگوهایی از این نوع شناخت و برخورد مشکلات زندگی را می‌توان در روش اولیاء دین ملاحظه کرد. زینب کبری علیها السلام در مجلس ابن زیاد بعد از متحمل شدن سختی‌های فراوان که هر کدام از آن‌ها می‌تواند انسان را از پا در آورد و دچار فشار شدید نماید می‌فرماید: «ما رأیت الاّ جمیلا؛ من به غیر از زیبایی در این مصیبت‌ها چیز دیگری ندیدم».

این شناخت مثبت همان اعتقاد به قضا و قدر الهی است که باعث آرامش برای انسان می‌گردد و با اعتقاد انسان به قضا و قدر در صورت عدم تحقق آرزوها، تمایلات و برنامه‌هایش، دچار اضطراب و افسردگی شدید نمی‌گردد، می‌داند تصمیمات او در موقعی تحقق می‌یابند که سایر زمینه‌ها را نیز فراهم نماید، او موظف است پس از تصمیم‌گیری در هر کار، به خداوند توکّل نماید و بداند که خداوند او را کافی است، و از هر کس دیگر بی‌نیاز می‌نماید؛ امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرماید: «کارها پیرو احکام قضاء و قدر هستند به طوری که گاهی تباهی در تدبیر و پایان‌بینی است»⁽¹⁾.

توجه به اراده خداوند و این واقعیت که برنامه‌های انسان صد درصد پیاده نخواهند شد فرد را در صورت مواجه شدن با شکست از حالت اضطراب و افسردگی شدید و حالات پرخاشگری و خودکشی تا حدی باز خواهد داشت در صورتی که فرد به این واقعیت توجه نکند دچار واکنش‌های مرضی خواهد شد و می‌توان از طریق آگاهی دادن او به این اصل، مانع ادامه واکنش‌های افراطی او گردید⁽²⁾.

از آثار دیگر بروز مشکلات، برطرف کردن نابهنجاری‌های رفتاری و اخلاقی انسان‌هاست در بسیاری از مواقع به منظور جلوگیری از سقوط و هدایت بشر به سمت رشد، خداوند برای آن‌ها اشکالاتی ایجاد می‌نماید تا با اعمال نوعی فشار بر آن‌ها مانع انحراف بیشتر شود چنان‌که خداوند می‌فرماید: «ما به سوی امت‌هایی که از پیش تو بودند پیامبرانی فرستادیم (و هنگامی که با این پیامبران به مخالفت برخاستند) آن‌ها را با شدت، رنج و ناراحتی مواجه ساختیم شاید تسلیم گردند»⁽³⁾. این امر نیز موجب تلقی مثبت فرد از مشکلات می‌گردد. به همین دلیل فرد به جای یاد از مشکلات گذشته به آثار مثبت آن‌ها فکر می‌کند و دیگر احساس اندوه نمی‌کند.

تأثیر توحید در ایجاد احساس امنیت

یکی از نیازهای اساسی بشر نیاز به احساس امنیت است که عبارتست از احساس آزادی نسبی از خطر. این احساس وضع خوشایندی را ایجاد می‌کند و فرد در آن دارای آرامش روحی و جسمی است⁽¹⁾و شاید بتوان گفت احساس امنیت زیربنای بهداشت روانی است و لذا اکثر مباحث بازگشت به ایجاد این احساس امنیت می‌کند.

احساس امنیت واقعی حاصل نمی‌شود مگر در سایه توحید به «دلیل اینکه میل به احساس ایمنی از جانب افراد، به دلیل ترس است، ترسی که از یک محرک موجود یا احتمالی در محیط بیرون ارگانیزم ایجاد می‌شود⁽²⁾» ترس از آینده موهوم، ترس از مرض، ترس از فقر، ترس از سیل و زلزله، ترس از دشمن، ترس از خیانت، ترس از دست دادن عزیزان و یا ترس‌های احتمالی دیگر، ولی شخص موحد می‌داند که تمام حوادث جهان معنی‌دار هستند و به صلاح شخص می‌باشند او احساس می‌کند که یاور و پشتیبانی دارد که در همه مسائل او را کفایت می‌کند، یار و یاوری که از آینده به خوبی خبر دارد، مصالح و مفاسد را می‌داند و با او مهربان است و به او می‌گوید به هیچ وجه خوف و اندوهی در زندگی نداشته باش، خداوند در سوره فصلت می‌فرماید:

«به یقین کسانی که گفتند پروردگار ما خداوند یگانه است سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می‌شوند که نترسید و غمگین نباشید و بشارت باد بر شما آن بهشتی که شما را به آن بشارت داده‌اند ما یاران و مددکاران شما در زندگی دنیا و آخرت هستیم»⁽³⁾.

این بشارت‌های فرشتگان الهی در روح و جان انسان‌های با ایمان و پراستقامت پرتوافکن می‌شود، در طوفان‌های سخت زندگی به آن‌ها نیرو و توان می‌بخشد و در پرتگاه‌ها و لغزشگاه‌ها به آن‌ها ثبات قدم می‌دهد⁽¹⁾و لذاست که مؤمن کامل از غیر خدا نمی‌ترسد و از مصائب و گرفتاری‌هایی که برایش پیش می‌آید محزون نمی‌گردد و یقین دارد که تمام حوادث طبق حساب و کتاب است⁽²⁾.

هم‌چنین در آیه 62 سوره یونس می‌فرماید: «آگاه باشید (دوستان) اولیای خدا، نه ترسی دارند و نه غمگین می‌شوند⁽³⁾» به دلیل این‌که خوف و ترس معمولاً از احتمال فقدان نعمت‌هایی است که انسان در اختیار دارد، و یا خطراتی که ممکن است در آینده او را تهدید کند، ناشی می‌شود، همانگونه که غم و اندوه معمولاً نسبت به گذشته و فقدان امکاناتی است که در اختیار داشته است. اولیا و دوستان راستین خدا از هرگونه وابستگی و اسارت جهان ماده آزادند و «زهد» به معنی حقیقیش بر وجود آن‌ها حکومت می‌کند، نه با از دست دادن امکانات مادی جزع و فزع می‌کنند و نه ترس از آینده در اینگونه مسائل افکارشان را به خود مشغول می‌دارد.

بنابراین غم‌ها و ترس‌هایی که دیگران را دائماً در حال اضطراب و نگرانی نسبت به گذشته و آینده نگه می‌دارد در وجود آن‌ها راه ندارد یک ظرف کوچک آب از دمیدن یک انسان متلاطم می‌شود، ولی در پهنه اقیانوس کبیر حتی طوفان‌ها کم‌اثر است و به همین دلیل اقیانوس، آرامش می‌نامند نه آن روز که داشتند به آن دل بستند و نه امروز که از آن جدا می‌شوند غمی دارند، روحشان بزرگتر و فکرشان بالاتر از آن است که این‌گونه حوادث در گذشته و آینده در آن‌ها اثر بگذارد.

خلاصه این‌که غم و ترس در انسان‌ها معمولاً ناشی از روح دنیاپرستی است، آن‌ها که از این روح تهی هستند، اگر غم و ترسی نداشته باشند بسیار طبیعی است. این بیان استدلالی مسئله است و گاهی همین موضوع به بیان دیگری که شکل عرفانی دارد، به این صورت عرضه می‌شود:

اولیای خدا آن‌چنان غرق صفات جمال و جلال او هستند و آن‌چنان محو مشاهده ذات پاک او می‌باشند که غیر او را به فراموشی می‌سپارند، روشن است در غم، اندوه، ترس و وحشت حتماً نیاز به تصور فقدان و از دست دادن چیزی و یا مواجهه با دشمن و موجود خطرناکی دارد، کسی که غیر خدا در دل او نمی‌گنجد و به غیر او نمی‌اندیشد و جز او را در روح خود پذیرا نمی‌شود، چگونه ممکن است غم، اندوه، ترس و وحشتی داشته باشد⁽¹⁾.

البته معنای آیه این نیست که مؤمن در زندگی دنیا گرفتار حوادث ناگوار نمی‌شود بلکه بدین معناست که حوادث دنیوی در ذائقه آنان مکروه و ناخوشایند جلوه نمی‌کند⁽²⁾به دلیل اینکه می‌دانند این گرفتاری و حادثه‌ای که برای دیگران غمگین‌کننده و محزون‌کننده است، برای مؤمن به جهت تکمیل نفس و خالص‌شدن، جهت پیمودن جاده سعادت‌است⁽³⁾.

ولی باید توجه داشت مراد از ایمان، ایمانی است بعد از تقوای مستمر نه ایمان ابتدایی، مراد درجه عالی ایمان است که با آن معنای عبودیت و مملوکیت صرف برای بنده به کمال می‌رسد، و بنده به غیر از خدای واحد بی‌شریک مالکی نمی‌بیند و معتقد می‌شود که خودش چیزی ندارد تا از فوت آن بترسد و با به خاطر از دست دادن آن اندوهناک گردد⁽⁴⁾.

امنیت واقعی در سایه ایمان به خداوند است و خداوند هم امنیت را در مؤمنین منحصر کرده می‌فرماید: «آن‌ها که ایمان آوردند، و ایمان خود را با شرک و ستم نیالودند، ایمنی تنها از آن آن‌هاست و آن‌ها هدایت یافتگانند»⁽¹⁾.

این احتمال در آیه هست که: «امنیت» اعم امنیت از مجازات پروردگار و یا امنیت از حوادث دردناک اجتماعی باشد: یعنی جنگ‌ها، تجاوزها، مفاسد، جنایات، و حتی امنیت و آرامش روحی تنها موقعی به دست می‌آید که در جوامع انسانی دو اصل حکومت کند، ایمان و عدالت اجتماعی، اگر پایه‌های ایمان به خدا متزلزل گردد و احساس مسئولیت در برابر پروردگار از میان برود و عدالت اجتماعی جای خود را به ظلم و ستم بسپارد، امنیت در چنان جامعه‌ای وجود نخواهد داشت.

و به همین دلیل با تمام تلاش و کوششی که جمعی از اندیشمندان جهان برای برچیدن بساط ناامنی‌های مختلف در دنیا می‌کنند روز به روز فاصله مردم جهان از آرامش و امنیت واقعی بیشتر می‌گردد. دلیل این وضع همان است که در آیه فوق به آن اشاره شده، پایه‌های ایمان لرزان و ظلم جای عدالت را گرفته است. مخصوصاً تأثیر ایمان در آرامش و امنیت روحی برای هیچ کس جای تردید نیست، همانطور که ناراحتی وجدان و سلب آرامش روانی به خاطر ارتکاب ظلم بر کسی پوشیده نمی‌باشد⁽²⁾.

2 - توکّل بر خدا

انسان در زندگی فردی و اجتماعی با مشکلات و گرفتاری‌های گوناگونی مواجه است از یک طرف، هر لحظه احتمال گرفتار شدن در حوادث طبیعی مثل سیل، زلزله، و غیره می‌باشد و از طرف دیگر حوادثی هم‌چون جنگ، تجاوز و ستم، احتمال خیانت، و بی‌وفایی از افرادی که با

آن‌ها سر و کار دارد. هم‌چنین در زندگی فردی با احتمال بروز بیماری‌ها، از دست دادن سرمایه از دست‌دادن کار و عدم موفقیت در زندگی مواجه است و اگر نتواند این مشکلات را حل نماید دچار اضطراب و ناامنی می‌شود و این اضطراب و ناامنی زمینه بروز اختلالات روانی در فرد را فراهم می‌کند. در حالی که یکی از نیازهای انسان که ارضای آن نقش مهمی در ایجاد بهداشت روانی دارد، نیاز به احساس ایمنی است.

افراد ناایمن نامتعادلند و با پرخاشگری یا اضطراب واکنش نشان می‌دهند و در دنیای ذهن خود مدام در حال دفع کردن خطرات احتمالی هستند⁽¹⁾.

نشانه‌های احساس ناایمنی از نظر مزلو

مزلو نشانه‌هایی را برای احساس ناایمنی بیان می‌کند:

1 - احساس طرد شدن، مورد عشق و علاقه دیگران نبودن؛

2 - احساس تنهایی؛

3 - احساس اینکه دائماً در معرض خطر قرار دارد؛

4 - احساس عدم اعتماد؛

5 - احساس تنش، تنیدگی، فشار و کشمکش درونی توأم با عوارض این حالات مانند عصبی و بی قرار بودن، خستگی، بی حوصلگی، ناراحتی و حساسیت معده و سایر اعضای بدن، کابوس، بی‌تصمیمی، بی‌ارادگی و تغییر دائمی خلق و خو و میل دائمی شدید برای یافتن امنیت به صورت هدف‌های مکرر⁽²⁾، چگونه شخص ناایمن می‌تواند با این مشکلات که دائماً در پیش روی اوست مقابله کند اگر فقط به علل و اسباب مادی دل ببندد آیا می‌تواند خود به تنهایی با این گرفتاری‌ها مقابله کند و از اساس و ریشه مشکلات را حل نماید یا اینکه تنها می‌تواند خود را به فراموشی بزند در حالی که این

نادیده گرفتن و به فراموشی‌زدن خود (با بقای مشکل و عدم حل اساسی آن) در ضمیر ناخودآگاه او احساس ناایمنی ایجاد می‌کند و احتمالا شخص را دچار اختلالات روانی خواهد کرد. لذا باید برای حل این مشکل فکر اساسی کرد و این مشکل را تا حدی برطرف‌نمود. یکی از راه‌هایی که به وسیله آن فرد می‌تواند این مشکل را برطرف نماید و به او در زندگی احساس امنیت و آرامش دهد توکّل بر خداوند است.

معنای توکّل

راغب در مفردات می‌گوید: «التوکیل ان تعتمد علی غیرک وتجعله نائباً عنک⁽¹⁾؛ توکّل یعنی اینکه بر غیر خودت اعتماد کنی و دیگری را نائب از طرف خودت قرار دهی».

منظور از توکّل این است که انسان در چارچوب علل مادی و محدوده قدرت و توانایی خود محاصره نگردد و چشم خود را به حمایت و لطف پروردگار بدوزد، این توجه مخصوص آرامش، اطمینان و نیروی فوق‌العاده روحی و معنوی به انسان می‌بخشد که در مواجهه با مشکلات اثر عظیمی خواهد داشت. ولی باید توجه داشت که مفهوم توکّل چشم‌پوشی از عالم اسباب و دست روی دست گذاشتن و به گوشه‌ای نشستن نیست، بلکه مراد از آن بلند نظری و عدم وابستگی به این و آن و ژرف‌نگری است، استفاده از عالم اسباب جهان طبیعت و حیات، عین توکّل بر خداست، زیرا هر تأثیری در این اسباب است به خواست خدا و طبق اراده‌اوست⁽²⁾.

پس توکّل یعنی اعتماد به خداوند، در همه کارها و او را وکیل و پشتیبان خود قرار دادن و کار خود را به او واگذار کردن.

معنای توکّل از دیدگاه روایات

سال النبی صلی الله علیه وآله عن جبرئیل، ما التوکل علی الله عزوجل؟ فقال العلم بان المخلوق لایضر ولاینفع ولایعطی ولایمنع واستعمال الیاس من الخلق، فاذا کان العبد کذلک لم یعمل لاحد سوی الله ولم یرج سوی الله ولم یخف سوی الله ولم یطمع فی احد سوی الله فهذا هو التوکّل⁽¹⁾.

پیامبر صلی الله علیه وآله از جبرئیل سؤال کرد: توکّل بر خداوند چیست؟ جبرئیل جواب داد فهمیدن این مطلب که مخلوقات نمی‌توانند به انسان ضرری بزنند یا نفعی برسانند، نه می‌توانند به انسان چیزی اعطاء کنند و نه می‌توانند خیری را از انسان منع نمایند و لذا انسان از خلق و مردم مأیوس می‌گردد و اگر بنده این چنین شد برای غیر خدا کار نمی‌کند و به کسی غیر از خداوند امید ندارد و از غیر خداوند نمی‌ترسد و در احدی غیر از خداوند طمع نمی‌کند و اینست معنای توکّل.

«بر اساس روایت، شخص متوکّل به خداوند می‌داند که اگر در ظاهر، شخصی به او ضرری زد یا خیری را از او منع کرد و نتوانست با آن مقابله کند این در واقع ممکن است به نفع انسان باشد چون خداوند که امور عالم بدست اوست خیر و خوبی را برای بنده‌اش می‌خواهد گرچه ظاهراً خوب نباشد. شخصی که بر خداوند توکّل کرده باور دارد که تأثیر همه اسباب و علل عالم به اذن خداوند است، بنابراین هرچند در ظاهر شخصی به او آسیبی رسانده است، ولی مسبب اسباب خداوند است و با باور به اینکه خداوند، صلاح و خوبی بنده خود را می‌خواهد، در صورتی که نتواند با این آسیب مقابله کند کم‌تر نگران می‌شود و با سپردن امور به خداوند آرامش می‌یابد. لذا در قرآن می‌فرماید: «بسا چیزی را ناخوش دارید در حالی که برای شما

خوب است»⁽¹⁾هم‌چنین شخص متوکّل می‌داند که اگر دیگری به او خیری رساند و یا چیزی به او عطا کرد این خیر و خوبی از طرف خداوند است و اگر از طرف خداوند نباشد گرچه به ظاهر خیر است ولی در واقع نامناسب محسوب می‌شود که خداوند می‌فرماید: «چه بسا چیزی را دوست داشته باشید در حالی که برای شما بد است⁽²⁾.

آثار توکّل و ساز و کار تأثیر توکّل در بهداشت روانی فرد

با مراجعه به آیات قرآن می‌توان به تأثیر توکّل پی برد از جمله آن‌ها این آیه است: «هر کس تقوای الهی پیشه کند خداوند برای او راه نجاتی فراهم می‌کند، و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد و هر کس بر خداوند توکّل کند خداوند امرش را کفایت می‌کند خداوند فرمان خود را به انجام می‌رساند، و خداوند برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده‌است»⁽³⁾.

قبل از این آیه بحث درباره طلاق است و لذا این آیات در سیاق واحدی قرار دارد و می‌دانیم که در هنگام طلاق شخص دچار فشار روانی و عدم امنیت و مشکلات فراوانی می‌شود که عدم برخورد صحیح با این موضوع شخص را دچار فشار روانی می‌نماید و خداوند بعد از اینکه دستوراتی را در مورد طلاق می‌دهد به عنوان یک قاعده کلی و یک اصل، هنگام مواجه شدن با مشکلات و ناملایمات می‌فرماید: «هر کس تقوا پیشه کند خداوند راه نجات را برای او فراهم می‌کند» شخص متقی می‌داند که هنگام گرفتار شدن در مشکلات به جای افکار منفی، به جای اضطراب و ترس و دلهره، به جای رفتن راه‌های انحرافی، فقط باید وظیفه خود را انجام بدهد و تکلیف خود را امتثال‌نماید.

شخص متقی اعتقاد دارد که اگر من وظیفه خود را انجام دادم، خداوند مرا رها نمی‌کند بلکه برای من راه نجات فراهم می‌کند، و روزی من را از جایی که به گمانم نمی‌رسد، می‌رساند دیگر نیاز نیست که غم و غصه روزی بخورم یا دائماً اضطراب و ناراحتی داشته باشم که این راهی را که من انتخاب کرده‌ام برای کسب روزی نتیجه خواهد داد یا نه بلکه عقیده دارد که خداوند رزق و روزی مرا تضمین کرده است. اگر شخص به این اعتقاد رسید ترس و اضطراب و دلهره‌اش کم می‌شود و لذا خداوند می‌فرماید: «کسی که به خداوند توکّل نماید خداوند کفایت امرش را می‌کند»⁽¹⁾. شخص وقتی به این مرحله رسید که خداوند قادر و علیم و مهربان پشتیبان اوست و او قول داده است که من کار تو را اصلاح می‌کنم از هر لحاظ احساس آرامش و امنیت‌می‌کند.

انسان متوکّل حتی در سخت‌ترین لحظات مضطرب نمی‌شود چون به این آیه عقیده دارد که: (لَنْ یُصِیبَنا إِلاّ ما کَتَبَ اللّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَ عَلَی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ)2 . این آیه در جواب منافقان است که خداوند به پیامبر صلی الله علیه وآله دستور می‌دهد به منافقان بگو که ولایت و اختیار امر ما با خداست، ما به او ایمان داریم، و لازمه این ایمان آن است که بر او توکّل کرده، امر خود را به او واگذاریم، بدون اینکه در دل، حسنه و موفقیت در جنگ را بر مصیبت و شکست خوردن ترجیح داده آن را اختیار کنیم، بنابراین اگر خداوند حسنه را روزی ما کرد منّتی بر ما نهاده و اگر مصیبت را اختیار کرد مشیت و اختیارش به آن تعلق گرفته و ملامت و سرزنشی بر ما نیست. و خود ما هم هیچ ناراحت و اندوهگین نمی‌شویم⁽²⁾. عقیده یک انسان مؤمن این است، خوشی‌ها، شکست‌ها و پیروزی‌ها بر اساس تقدیر خداست و این مقتضی توکّل بر خداوند و روی برتافتن از دیگران است⁽³⁾.

انسان‌های با ایمان در زندگی و در برخورد با ناملایمات بدون تکیه‌گاه نیستند بلکه در زندگی کسی را سراغ دارند که به او تکیه کنند چنان‌چه خداوند می‌فرماید: «مؤمنان، تنها کسانی هستند که هرگاه نام خدا برده شود، دلهاشان ترسان گردد و هنگامی که آیات او بر آن‌ها خوانده می‌شود، ایمانشان فزونتر می‌گردد، و تنها بر پروردگارشان توکّل‌دارند»⁽¹⁾.

این‌که فرمود: «بر پروردگارشان توکّل دارند یعنی افق فکر آن‌ها آن‌چنان بلند است که از تکیه کردن بر مخلوقات ضعیف و ناتوان هر قدر هم به ظاهر عظمت داشته باشند ابا دارند، روحشان بزرگ و سطح فکرشان بلند و تکیه‌گاهشان تنها خداست»⁽²⁾.

وقتی ایمان فرد زیاد گشت و به حدی از کمال رسید که خدا را شناخت و فهمید که تمامی امور به دست خداست و همه به سوی او بازگشت می‌کنند در این موقع بر خود حق و واجب می‌داند که بر او توکّل کرده و تابع اراده او شود او را در تمامی مهمات زندگی وکیل گرفته به آن‌چه که او در مسیر زندگیش مقدر می‌کند رضا داده و بر طبق شرایع و احکامش عمل کند⁽³⁾.

ارتباط توکّل، کنترل نیابتی و کنترل تفسیری

با بیان ارتباط توکّل با بهداشت روانی در می‌یابیم که توکّل از طریق کنترل نیابتی و تفسیری بر بهداشت روانی فرد تأثیر می‌گذارد.

بررسی نظریه کنترل اولیه و ثانویه (راتبام، وسیز، اسنایدر، 1982، بندر) نشان داده است زمانی که افراد فکر کنند خودشان می‌توانند اوضاع و احوال و نتیجه عمل خود را کنترل کنند، و ابتکار عمل را در دست داشته باشند، یعنی شرایط را در جهت اهداف و تمایلات خود تغییر دهند، احساس

آزادی نموده و برای فعالیت برانگیخته می‌شوند، افرادی که این نوع کنترل واقعی و اولیه را ندارد، زمانی احساس خوبی دارند که بتوانند کنترل ثانویه بر رخدادهای زندگی داشته باشند و در غیر این صورت احساس درماندگی آموخته شده‌می‌نمایند.

کنترل نیابتی

در کنترل نیابتی افراد شرایط، اوضاع و احوال را مورد بررسی قرار می‌دهند تا ببینند چه کسی کنترل اوضاع و شرایط را در دست دارد و به شکل مؤثری خود را با آن فرد هماهنگ و هم آواز می‌کنند، این افراد از این جهت احساس شایستگی و قدرت می‌کنند که در طرف قدرت فرد قوی هستند و به تبع قدرت آن فرد، این‌ها نیز قدرت به دست خواهند آورد، و از این طریق احساس کنترل بر اوضاع و شرایط می‌نمایند، به عبارت دیگر شاید افراد خودشان قدرت لازم را نداشته باشند ولی از قدرت افراد قدرتمند، در جهت کنترل اوضاع و احوال به نفع خود استفاده می‌کنند.

کنترل تفسیری

در کنترل تفسیری افراد کوشش دارند که شرایط غیر قابل کنترل را تعبیر و تفسیر نموده و آن را برای خود معنی نمایند، این افراد می‌کوشند بفهمند چرا و چگونه اتفاق ویژه‌ای رخ داده است و با تعبیر و تفسیر این پدیده‌ها و دادن معنا بدان، احساس کنترل بر اوضاع و احوال نموده و از تلخی حادثه می‌کاهند.

مثلاً شهید ثانی (954 ه -. ق) پس از مرگ فرزند دلبندش «مسکن الفؤآد عن فقد الاحبة والاولاد» را نوشت و دکتر ویکتور فرانکل (1958) نظریه معنا درمانی را پس از درگیری و از دست‌دادن تمام عزیزانش در اردوگاه‌های کاری آلمان نازی ارائه می‌دهد.

پژوهشگران (راتبام وینسر و اسنایدر 1982) معتقدند که افراد سالم هم از کنترل اولیه استفاده می‌کنند و هم از کنترل ثانویه و از این راه از احساس درماندگی به دور مانده و همیشه امیدواری خود را به آینده حفظ می‌نمایند.

در توکّل نیز فرد ناتوان با اتصال به کمک و مشیّت خداوند توانا و قوی می‌شود و مطمئن می‌شود که با کمک گرفتن از خداوند بر حوادث فائق خواهد آمد و پشتش به پشتیبانی خداوند گرم است و این همان جنبه کنترل نیابتی است. هم‌چنین توکّل به کنترل تفسیری ارتباط پیدا می‌کند چون، فرد متوکّل در تعبیر و تفسیر پدیده‌ها همیشه خداوند دانا و حکیم و مشفق و خیرخواه را به همراه دارد و اگر حادثه ناگواری برایش پیش آید با دید عارفانه بدان نگریسته و آن را خیر تلقی می‌کند⁽¹⁾.

شخص متوکّل اگر شکست بخورد چون معتقد است که خداوند، قادر به فراهم ساختن اسباب موفقیت انسان‌هاست و هم مصالح آن‌ها را بهتر از خود آنان می‌داند می‌پذیرد که شکست ظاهری به صلاح و نفع او بوده است و لذا از لحاظ روانی ضربه نخواهد خورد⁽²⁾.

توکّل و رفع تعارض

توکّل در برطرف کردن تعارض که باعث اختلال روانی می‌شود بسیار مؤثر است.

توضیح این‌که: تعارض عبارتست از یک حالت هیجانی منفی که به علت ناتوانی در انتخاب دست کم یکی از دو هدف ناسازگار بوجود می‌آید به سخن دیگر، تعارض زمانی پیش می‌آید که فرد نتواند، دست کم از دو راه سازش‌ناپذیر، یکی را انتخاب کند.

روان‌شناسان به سه نوع تعارض اصلی اشاره می‌کنند که هر یک از آن‌ها درجات متفاوتی از ناکامی به همراه می‌آورد، این تعارض‌ها عبارتند از: جاذب - جاذب، دافع - دافع، جاذب - دافع. در تعارض جاذب - جاذب فرد باید دست کم از

بین این دو راه حل مساعد و خوشایند یکی را انتخاب کند و به دلیل اینکه نمی‌تواند هر دو کار خوشایند را انجام دهد در مورد هرکدام که ترک کند دچار ناکامی می‌شود و لذا این تعارض برای بهداشت روانی مضر خواهد بود. تعارض دافع، دافع که این تعارض ایجاب می‌کند که دست کم از بین دو موقعیت ناخوشایند یکی را انتخاب کند و هر انتخاب او به نتیجه‌گیری‌های منفی منجر می‌شود.

تعارض جاذب، دافع، فرد مجبور می‌شود بر چیزی رضایت دهد که هم پیامدهای خوشایند و هم پیامدهای ناخوشایند دارد، مثلاً جوانی که تصمیم می‌گیرد با فردی از خویشان خود ازدواج کند احتمال دارد برخی دیگر را برنجاند و هر اندازه تعارض طولانی‌تر و تصمیم‌گیری مهم‌تر باشد، ناکامی فرد به همان اندازه، شدیدتر و احتمال آسیب‌پذیری بهداشت روانی نیز به همان اندازه بیشتر خواهدبود⁽¹⁾. در حالی که شخص متوکّل، می‌تواند تعارض‌ها را حل کند، خداوند به پیامبر صلی الله علیه وآله دستور می‌دهد که در امور با مسلمانان مشورت نماید و بعد از اتخاذ تصمیم دیگر سرگردان و حیران نماند بلکه توکّل بر خداوند نماید و کارش را انجام بدهد⁽²⁾.

توکّل و آرامش روحی

شخص متوکّل ترس و اضطراب کم‌تری دارد و بیشتر با آرامش زندگی می‌کند هنگامی که یاران موسی گفتند ما در چنگال فرعونیان گرفتار شدیم، موسی با یک دنیا اطمینان و اعتماد رو به جمعیت وحشت‌زده بنی‌اسرائیل کرد و گفت چنین نیست، آنان هرگز بر ما مسلط نخواهند شد، چون خدای من با من است و به زودی من را هدایت خواهد کرد⁽³⁾. در این‌گونه شرایط توکّل و اعتماد به خدا مایه آرامش و عدم یأس در بحران‌هااست⁽⁴⁾.

رهبران الهی (مؤمنان واقعی) در بحران‌ها دلی آرام دارند و مایه آرامش دیگران نیز هستند، و به هنگام برخورد با دشمن (حتی زمانی که یکطرف دریا و طرف دیگر سپاه دشمن است) مأیوس نمی‌شوند و به خدا توکّل می‌نمایند⁽¹⁾.

توکّل و عدم محرومیت

توکّل به دلیل پشتیبانی خداوندی که قدرت و علم بی‌پایان دارد روح و اراده انسان را تقویت می‌نماید. هیچ‌گاه انسان احساس ضعف و محرومیت نمی‌نماید، چنان‌چه پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند: «من احب ان یکون اقوی النّاس فلیتوکّل علی الله؛ یعنی هر کس که بخواهد از قوی‌ترین مردم باشد باید توکّل بر خداوند نماید»⁽²⁾.

یکی دیگر از آثار توکّل عدم یأس و افسردگی در زندگی است چون انسان اگر صرفاً به اسباب مادی توجه کند در مواجهه با مشکلات، به سادگی دست از عمل می‌کشد و ناامیدی او را از پا در می‌آورد مثل قوم بنی اسرائیل در سرزمین فلسطین که بر خداوند توکّل نکردند و ناامید شدند و خداوند نیز آن‌ها را کمک نکرد و چهل سال سرگردان شدند⁽³⁾ولی فردی که به خداوند توکّل دارد معتقد است نبود شرایط مادی باعث عدم تحقق یک رویداد و یا عدم مشکل نمی‌شود مثل قوم طالوت⁽⁴⁾.

3 - تسلیم و رضا به خواست الهی

انسان در دوران زندگی اسباب و علت‌هایی را فراهم می‌کند و امیدوار است که کارهای او به نتیجه برسد ولی مواجه با مشکلاتی می‌شود که گاه حل آن‌ها از دست او خارج است یا به تنگناهایی برخورد می‌کند که به هیچ وجه خلاص شدن از آن ممکن نیست.

در این موقعیت‌ها، چگونه باید رفتار کند؟ آیا همیشه این مشکل و تنگنا و گرفتاری و شکست را در نظر بیاورد و به آن‌ها بیاندیشد و غمگین باشد که چرا آن‌چه من می‌خواستم نشد و با اندیشه منفی خود را بیمار کند تا حالت او منجر به افسردگی گردد؟

اسلام برای حل این مشکل یا پیش‌گیری از پدید آمدن آن افراد را به تسلیم امر خدا بودن و رضایت از امر الهی توصیه می‌کند.

تعریف رضا

رضا یعنی این‌که: فرد باور داشته باشد که آن‌چه خداوند برای او مقرر کرده حکیمانه است، و این سرنوشت برای او بهتر است و از آن‌چه که در زندگی برای او پیش آمده رضایت داشته باشد و آن را مکروه‌نشمارد⁽¹⁾.

ساز و کار تأثیر رضا و تسلیم در بهداشت روانی فرد

رضا و تسلیم طی فرآیندی می‌تواند بهداشت روانی فرد را تأمین کند بدین ترتیب که هر چه را که خداوند قسمت او کرده به آن راضی شود خواه مورد از نعمت‌های الهی و اموال باشد یا سختی‌ها و گرفتاری‌ها.

آثار دنیوی رضا از دیدگاه آیات

در قرآن آمده است که: «چرا افراد به آن‌چه خدا و پیامبرش به آن‌ها می‌دهد راضی نمی‌شوند و نمی‌گویند خداوند برای ما کافی است، خدا و رسولش به زودی از فضل خود به ما می‌بخشد، ما تنها رضای او را می‌طلبیم»⁽²⁾.

از این آیه استفاده می‌شود که مؤمنین باید به قسمت الهی و مال حلال راضی بوده و شکرگزار الهی باشند⁽³⁾، زیرا که رضا به قسمت سبب بهجت است.

بشنو این نکته که خود را ز غم آزاده کنی خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی⁽¹⁾

گاهی صلاح در اینست که انسان از نظر مال دنیوی نیازمند باشد با این وصف اگر انسان راضی به تقدیرات خدا باشد اولاً پاداش‌های الهی بزرگی خواهد داشت و ثانیاً چنان‌که آیه مورد بحث می‌فرماید: چه بسا خدا بعداً بدست قدرت خود این نیاز را برطرف کند.

ولی اگر از این تقدیرات روگردان شود اولاً با خواست خدا مخالفت کرده و ثانیاً این امید را هم نخواهد داشت که شاید خدا بعداً او را بی‌نیاز نماید، چنان‌که حدیث قدسی در این‌باره می‌فرماید و کسی که به قضا و قدر من خشنود نباشد و در مقابل بلای من شکیبایی نداشته باشد باید پروردگاری غیر از من جویا شود، و باید از زمین و آسمان من خارج گردد پس برای انسان مناسب‌تر است که همه وقت به امید آینده بهتری بوده و چشم امیدش به دست قدرت و مرحمت خدا باشد و همواره به خدا و لطف بی‌پایانش راغب و مایل‌باشد⁽²⁾.

آثار اخروی رضا از دیدگاه آیات

خداوند در وصف انسان‌های کمال یافته می‌فرماید: «ای جان آرام یافته! به سوی پروردگارت بازگرد، در حالی که (تو از او) خشنودی [و] مورد رضایت (او) هستی»⁽³⁾.

در این آیه نفوس مطمئنه را به وصف راضیه و مرضیه توصیف کرده است بدین جهت که اطمینان و سکونت یافتن دل به پروردگار مستلزم آن است که از او راضی باشد و هر قضا و قدری که او برایش پیش می‌آورد کم‌ترین چون

و چرایی نکند، حال چه آن قضا و قدر تکوینی باشد و چه حکمی باشد که خدا قرار داده است پس هیچ رویدادی او را به خشم نمی‌آورد و هیچ معصیتی دل او را منحرف نمی‌کند⁽¹⁾، او در مجرای تقدیرات اراده خود را در مسیر خواست خدا قرار می‌دهد و به آن‌چه واقع شده و می‌شود ولو برخلاف اراده و میلش باشد با کمال رضایت گردن می‌نهد و به رضای خاطر خطرات را استقبال می‌کند و اوامر خداوند را به جان خریداری می‌کند⁽²⁾.

این امر بدان دلیل است که نفس مطمئنه می‌داند که تمام افعال الهی موافق حکمت و عین صلاح است، در تمام حالات خشنود و خرسند است فقر باشد یا ثروت، سلامت یا بیماری، نعمت یا بلا⁽³⁾.

معنای تسلیم

تسلیم یعنی: انقیاد باطنی و اعتقاد و گرویدن قلبی است در مقابل خداوند بدین معنی که در مقابل اوامر خداوند، اولیای الهی، گرفتاری‌ها و مشکلاتی که خداوند برای او پیش می‌آورد تسلیم باشد و در مقابل آن‌ها چون و چرا نکند⁽⁴⁾.

فرق بین تسلیم، توکّل و رضا

تسلیم هم با «توکّل» فرق دارد و هم با رضا. در مقام توکّل، شخص کاری را می‌طلبد، ولی چون خودش نمی‌تواند آن را به خوبی انجام دهد وکیل می‌گیرد تا به سود او کارهای او را انجام دهد و چون هیچ کسی بهتر از خدا کار را نمی‌داند و نمی‌تواند انجام دهد، خدا را وکیل قرار می‌دهد. مقام رضا از مقام توکّل بالاتر است، زیرا در مقام توکّل انسان خواسته خود را اصل قرار می‌دهد اما از خدا می‌خواهد بر اساس خواسته او کار کند، ولی در مقام رضا خواسته خدا اصل و خواسته شخص، فرع است، اما در مقام تسلیم، عبد از خود

خواسته‌ای ندارد و به خدا عرض می‌کند: «حکم آن‌چه تواندیشی لطف آن‌چه تو فرمایی» نه اینکه بگوید: «پسندم آن‌چه را جانان پسندد»⁽¹⁾.

آثار دنیوی تسلیم از دیدگاه آیات

خداوند می‌فرماید: «هنگامی که مؤمنان، لشکر احزاب را دیدند گفتند این همان است که خدا و رسولش به ما وعده فرمود و خدا و رسولش راست گفته‌اند. و این موضوع جز بر ایمان و تسلیم آن‌ها چیزی نیفزود»⁽²⁾. هنگامی که مؤمنان لشکریان احزاب را دیدند، نه تنها تزلزلی به دل راه ندادند بلکه گفتند این همان است که خدا و رسولش به ما وعده فرموده و طلایه آن آشکار گشته و خدا و رسولش راست‌گفته‌اند.

و این ماجرا جز بر ایمان و تسلیم آن‌ها چیزی نیفزود - و عده‌ای که خدا و پیامبرش صلی الله علیه وآله داده‌اند اشاره به سخنی است که قبلاً پیامبر صلی الله علیه وآله گفته بود که به زودی قبایل عرب و دشمنان مختلف دست به دست هم می‌دهند و به سراغ شما می‌آیند اما بدانید سرانجام پیروزی با شما است، مؤمنان هنگامی که هجوم «احزاب» را مشاهده کردند یقین پیدا کردند که این همان وعده پیامبر صلی الله علیه وآله است، گفتند: «اکنون که قسمت اول وعده به وقوع پیوسته قسمت دوم یعنی پیروزی نیز مسلماً به دنبال آن است لذا بر ایمان و تسلیمشان افزود»⁽³⁾.

و این مسلم است که هر چه مؤمن آثار قدرت الهی را بیشتر مشاهده کند ایمانش قوی‌تر می‌گردد و تسلیمش برتری پیدا می‌کند⁽⁴⁾و در برابر اوامر و مقدرات الهی تسلیم‌می‌گردد⁽⁵⁾.

آثار اخروی تسلیم از دیدگاه آیات

خداوند یکی از علایم ایمان واقعی را تسلیم در برابر اوامر الهی می‌داند و می‌فرماید: «به پروردگارت سوگند که آن‌ها مؤمن نخواهند بود مگر این‌که تو را در اختلافات خود به داوری طلبند و سپس در دل خود از داوری تو احساس ناراحتی نکنند، و کاملاً تسلیم‌باشند»⁽¹⁾.

در این آیه، خداوند سوگند یاد کرده که افراد، در صورتی ایمان واقعی خواهند داشت که پیامبر صلی الله علیه وآله را در اختلافات خود به داوری بطلبند و به بیگانگان مراجعه ننمایند. سپس می‌فرماید نه فقط داوری را به نزد تو آورند بلکه هنگامی که تو در میان آن‌ها حکم کردی، خواه به سود آن‌ها باشد یا به زیان آن‌ها، علاوه بر اینکه اعتراض نکنند در دل خود احساس ناراحتی ننمایند و کاملاً تسلیم باشند، گرچه ناراحتی درونی از قضاوت‌هایی که احیاناً به زیان انسان است غالباً اختیاری نیست، ولی با تربیت‌های اخلاقی و پرورش روح تسلیم در برابر حق و توجه به موقعیت واقعی پیامبر صلی الله علیه وآله حالتی در انسان پیدا می‌شود که هیچ‌گاه از داوری پیامبر صلی الله علیه وآله و حتی دانشمندانی که جانشینان او هستند هرگز ناراحت نخواهد شد، و به هر حال مسلمانان واقعی موظفند روح تسلیم در برابر حق را در خود پرورش دهند⁽²⁾. به دلیل اینکه یکی از علائم قطعیه ایمان، رضای به حکم خداست و تسلیم به قضاء او است و تا شخص چنین نباشد مؤمن حقیقی نیست⁽³⁾.

آثار رضا و تسلیم در زندگی انسان از دیدگاه روایات

کاهش غم و نگرانی

کسی که اعتقاد به قضا و قدر داشته باشد و در برابر مقدرات الهی حالت

رضا و تسلیم در پیش گیرد، مصیبت‌ها و گرفتاری‌های ناخواسته، او را کم‌تر اندوهگین می‌کند. علی علیه السلام می‌فرماید: «بهترین دورکننده و زایل کننده اندوه، راضی بودن به قضای الهی است»⁽¹⁾. در کلامی دیگر می‌فرماید: «اعتماد و اعتقاد به قدر، بهترین وسیله دورکننده اندوه‌است»⁽²⁾.

آسایش در زندگی

همه افراد به نوعی با مشکلات گریبانگیر هستند، و همه برای دستیابی به زندگی توام با آسایش و بدون اضطراب، تلاش می‌کنند، ولی موانعی را در راه رسیدن به این آسایش فراروی خود می‌بینند. برخی از این مشکلات، با اعتقاد به قضا و قدر برطرف می‌شود امام علی علیه السلام می‌فرماید: «هرکس به قضای الهی راضی شد زندگی خوبی خواهد داشت»⁽³⁾.

در سخنی دیگر می‌فرماید: «اگر شما به قضای الهی راضی شدید، زندگی برایتان گوارا می‌شود و به غنا و بی‌نیازی دست می‌یابید»⁽⁴⁾.

آرامش

غرایز و خواسته‌های بشر نامحدود است و از طرفی امکانات او محدود است و نمی‌تواند به همه چیز دست یابد، لذا داشتن برخی از مواهب دنیوی برای افراد دیگر و فقدان آن‌ها در زندگی او، زمینه نگرانی و اضطراب را در انسان فراهم می‌کند. اعتقاد به قضا و قدر در مواردی که از عهده او کاری ساخته نیست، می‌تواند آرام‌بخش باشد، علی علیه السلام می‌فرماید: «هر کس به این نکته اعتماد و اعتقاد داشته باشد که هر چه برای او مقدر شده است، از بین نمی‌رود، قلب او آرام می‌گیرد»⁽⁵⁾.

این اعتقاد آن‌قدر در از بین بردن حزن مؤثر است که امام صادق علیه السلام در مقام تعجب می‌فرماید: «اگر همه چیز به قضا و قدر بستگی دارد، پس غصه خوردن و اندوه برای چه»⁽¹⁾.

آسان کردن مشکلات

کسی که اعتقاد به قضا و قدر الهی دارد تحمل مشکلات برای او آسان است، چرا که همه را از ناحیه خداوند متعال می‌داند و او را عالم به امور و خیرخواه می‌داند، پس مشکلات برای او آسان می‌شود.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرمایند: «راضی بودن به قضا الهی سختی‌ها و مشکلات را آسان می‌کند»⁽²⁾.

و حتی انسان‌های کامل همین مصیبت و سختی را زیبا می‌بینند چنان‌که زینب کبری در جواب ابن‌زیاد که گفت: «دیدی خدا با شما چه کرد؟ فرمود: جز زیبایی چیزی ندیدم»⁽³⁾. در دعاها، طلب مقام رضا و تسلیم زیاد آمده است زیرا: در سایه رضا و تسلیم سعادت دنیا و آخرت انسان تأمین می‌گردد به همین جهت ائمه از خداوند خشنودی او را درخواست می‌کردند «ورضنی من العیش بما قسمت لی»⁽⁴⁾؛ «خدایا راضی گردان مرا به آن‌چه که از زندگی دنیا قسمت و نصیب من نموده‌ای».

خوش‌بینی و دید مثبت داشتن

انسان موحد همه حوادث عالم را از طرف خداوند می‌داند. اعتقاد دارد مسائلی که برای او پیش می‌آید گرچه در ظاهر امری ناپسند باشد ولی در

واقع به نفع اوست⁽¹⁾عینکی که بر چشم می‌گذارد عینک خوش‌بینی است. خداوند متعال به پیامبر می‌فرماید که در جواب منافقان بگوید: هیچ حادثه‌ای برای ما رخ نمی‌دهد مگر آن‌چه خداوند برای ما نوشته است⁽²⁾و در آیه بعد می‌فرماید: «بگو آیا درباره ما جز یکی از دو نیکی انتظار دارید (یا بر شما پیروز می‌شویم و یا شربت شهادت می‌نوشیم»⁽³⁾.

افراد با ایمان و خداپرست که به علم و حکمت و رحمت خدا ایمان دارند مقدرات عالم را مطابق نظام احسن و مصلحت بندگان می‌دانند، انسان مؤمن تمام مقدرات عالم را زیبا می‌بیند، مفهوم شکست و ناکامی از دل مؤمن زدوده می‌شود. این آیات مؤمنین را در هر حال پیروز معرفی می‌نماید، یک راه به سوی شهادت می‌رود که اوج افتخار یک انسان با ایمان است و راه دیگر پیروزی بر دشمن⁽⁴⁾. تعالیم اسلام به مسئله مثبت‌اندیشی توجه نموده است در آیات و روایات و حتی در دعاها مثبت‌اندیشی مورد توجه قرار گرفته است در دعای جوشن صغیر⁽⁵⁾که منسوب به امام موسی بن جعفر علیه السلام است آن حضرت از ابتدا تا انتهای دعا نعمت‌های خداوند را بر می‌شمرد و با دید مثبت به مسائل، خداوند را شکر می‌نماید.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام دستور می‌دهد که انسان چشمش را بر خار و خاشاک‌های زندگی ببندد تا اینکه از زندگیش راضی شود⁽⁶⁾. هم‌چنین آن حضرت می‌فرماید: «خود را به نیت پاک و توجه نیکو عادت ده تا در تلاش و کوشش‌هایت موفق گردی»⁽⁷⁾.

کسانی که دارای فکر مثبت هستند خوشحال‌تر، زنده‌تر و فعال‌ترند. اینان کارها را انجام می‌دهند و عملی می‌سازند، ممکن است بسیار هم اشتباه کنند. اینان وقت خود را به این نحو ضایع نمی‌سازند که در باب چیزهایی که هرگز واقع نمی‌شود پریشان حواس و نگران و ناراحت شوند. در هر 24 ساعت، در حدود بیش از بیست میلیون سنگ‌های آسمانی وارد جو زمین می‌شوند، اما هیچ ثبت درست و قابل اعتمادی در هیچ جا دیده نمی‌شود که شخصی بر اثر سقوط یکی از این سنگ‌های آسمانی کشته شده باشد⁽¹⁾. افکار ما معرف شخصیت ماست و طرز تفکر ما عامل مجهولی است که سرنوشت ما را تعیین می‌کند⁽²⁾.

آرامش و تشویش بیش از آن‌که به عوامل خارجی ارتباط داشته باشد متأثر از عوامل درونی و نیروی فکر و تخیل ماست. ناپلئون با اینکه شهرت و قدرت و ثروت داشت، احساس آرامش نمی‌کرد و می‌گفت:

«هرگز شش روز خوش در زندگانی‌ام نداشته‌ام در صورتی که فردی که از دو سالگی کور و کر و لال بود، از زندگانی اظهار رضایت کرده، اعلام می‌داشت که زندگانی را بیش از آن‌چه تصور می‌کردم زیبا یافتم»⁽³⁾.

اصل پلی آنا، افرادی را که به جنبه مثبت قضایا نگاه می‌کنند توصیف می‌کند. این افراد در مورد آینده خوش‌بین هستند، فقط امور خوب را از گذشته به یاد می‌آورند، در مورد دیگران نظر مثبت دارند و در آزمون‌های تداعی آزاد موضوعات خوش‌آیندتری را به زبان می‌آورند. این افراد محرک‌های خوش‌آیند بیشتری را تجربه می‌کنند و محرک‌های بیشتری را به عنوان خوش‌آیند قضاوت می‌کنند. خوش‌بینی به نظر می‌رسد بخشی از خوشبختی فردی است و اثرات قوی بر بهداشت جسمانی و روانی دارد.

راه‌های مختلفی برای مثبت فکر کردن وجود دارد. یکی از این راه‌ها تکرار یک محتوای مثبت و اسناد حوادث مثبت به خود است. آرگایل و همکاران (1989) دریافتند که افراد شاد تمایل دارند حوادث مثبت را به خود نسبت دهند. عامل دیگر نظر خوش‌بینی در مورد زندگی است که به وسیله آن امور بد، خوب به نظر می‌رسد⁽¹⁾.

4 - یاد خدا

مشکلات و گرفتاری‌ها، مریضی‌ها، کمبودها، جنگ، ظلم و ستم و حتی بعضی اوقات احساس تنهایی و عدم وجود تکیه‌گاه یا کسی که انسان بتواند با او درد دل کند و مشکلات و مسایل خود را با او در میان بگذارد باعث فشار روانی می‌شود. یکی از اموری که در این حالت به انسان آرامش می‌بخشد و او را از تنهایی نجات می‌دهد یاد خدا است. خداوند متعال می‌فرماید: «بدانید که یاد خدا آرامش بخش دل‌ها است»⁽²⁾.

ذکر خداوند عوامل دگرگونی و اضطراب را از بین می‌برد. اگر نگرانی به علت آینده مبهم، زوال نعمت‌ها، گرفتاری در چنگال دشمن، ضعف و بیماری و ناتوانی و درماندگی و احتیاج است ایمان به خداوند قادر متعال، خداوند رحیم و مهربان، خدایی که همواره کفالت بندگان خویش را بر عهده دارد می‌تواند این‌گونه نگرانی‌ها را از بین ببرد و به فرد آرامش دهد که در برابر حوادث آینده احساس درماندگی نکند.

عوامل نگرانی و تأثیر یاد خداوند در برطرف کردن آن‌ها

گاه احساس گناه و برخی رفتارها در گذشته زندگی فرد، او را نگران می‌سازد، نگرانی از رفتارهای نامناسب، کوتاهی و لغزش‌ها، توجه به آمرزش خداوند و توبه پذیری او، فرد را در این شرایط آرامش‌می‌دهد.

گاهی ضعف و ناتوانی انسان در برابر عوامل طبیعی و گاه در مقابل انبوه دشمنان داخلی و خارجی او را نگران می‌سازد. اما هنگامی که به یاد خدا می‌افتد و متکی به قدرت و رحمت او می‌شود، قدرتی که برترین قدرت‌ها است و هیچ چیز در برابر آن یارای مقاومت ندارد، آرامش بر او وارد می‌شود و فرد با خود می‌گوید من تنها نیستم بلکه در سایه خدا قرار دارم.

گاهی نیز ریشه نگرانی‌های آزار دهنده انسان، احساس پوچی زندگی و بی‌هدف بودن آن است ولی آن کسی که به خداوند ایمان دارد، و مسیر تکامل زندگی را به عنوان یک هدف بزرگ پذیرفته است و تمام برنامه‌ها و حوادث زندگی را در همین خط می‌بیند، نه از زندگی احساس پوچی می‌کند و نه هم چون افراد مردد، و سرگردان، مضطرب است.

عامل دیگر نگرانی آن است که انسان گاهی برای رسیدن به یک هدف زحمت زیادی را متحمل می‌شود، اما کسی را نمی‌بیند که برای زحمت او ارج نهد و قدردانی و تشکر کند، این ناسپاسی او را شدیداً رنج می‌دهد، در این حالت اگر احساس کند کسی از تمام تلاش‌ها و کوشش‌هایش آگاه است و به همه آن‌ها ارج می‌نهد و برای همه پاداش می‌دهد نگرانی و اضطراب او کم‌تر می‌شود. یکی دیگر از عوامل نگرانی، سوءظن‌ها و توهم‌ها و خیالات پوچ است که بسیاری از مردم در زندگی خود از آن رنج می‌برند، ولی چگونه می‌توان انکار کرد که توجه به خدا و لطف بی‌پایان او و دستور به حسن ظن که وظیفه هر فرد با ایمانی است این حالت رنج‌آور را از بین می‌برد و آرامش و اطمینان جای آن را می‌گیرد.

یکی از بزرگ‌ترین عوامل اضطراب و نگرانی، شیفتگی به دنیا و زندگی مادی است، تا آن‌جا که گاهی عدم دستیابی به امر جزیی در زندگی ساعت‌ها و یا روزها و هفته‌ها فکر فرد را ناآرام و مشوش می‌سازد. اما ایمان به خدا و توجه به وظایف افراد با ایمان که باید در ناکامی‌ها، تأسف و نگرانی نداشته باشند، می‌تواند اضطراب‌های فرد را کاهش دهد⁽¹⁾.

هم‌چنین انسان وقتی یادآور شد که سعادت او فقط به دست خدا است، چون بازگشت همه امور به دست او است و او است که فوق بندگان و قاهر بر آنان و فعال مایشاء است پناهگاه همه افراد است. با یاد او آرامش بیشتری پیدا می‌کند. یاد خدا برای انسان، که همواره اسیر حوادث است و در جستجوی رکن وثیقی است که سعادت او را ضمانت کند و گاه در امور خود متحیر است، نمی‌داند به کجا می‌رود و به کجایش می‌برند و برای چه آمده، مایه انبساط و آرامش است⁽¹⁾.

از این آیه روشن می‌شود که تنها با یاد خدا آرامش حاصل می‌شود و در مقابل، کسی که از یاد خدا روی برگرداند، خداوند می‌فرماید: «و هر کسی از یاد من روی گردان شود زندگی تنگ (و سختی) خواهد داشت. و روز قیامت او را نابینا محشورمی‌کنم»⁽²⁾. معیشت ضنک یعنی این که درهای زندگی به روی انسان بسته شود، دست به هر کاری می‌زند، با درهای بسته روبرو گردد.

گاهی تنگی معیشت به خاطر این نیست که درآمد کمی دارد، ای بسا پول و درآمدش هنگفت است ولی بخل و حرص و آز، زندگی را بر او تنگ می‌کند، نه تنها میل ندارد در خانه‌اش باز باشد و دیگران از زندگی او استفاده کنند، بلکه گویی نمی‌خواهد آن را به روی خویش بگشاید. به فرموده حضرت علی علیه السلام، هم‌چون فقیران زندگی می‌کند و همانند اغنیاء و ثروتمندان حساب پس می‌دهد.

عامل اصلی گرفتار شدن در تنگناها، اعراض از یاد حق است. هنگامی که انسان مسئولیت‌هایش را به سبب فراموش کردن یاد خدا به فراموشی بسپارد، غرق امیال مهار نشدنی می‌گردد و در این حالت زندگی به سختی و دشواری می‌گذرد، زیرا نه قناعتی دارد که او را راضی کند، نه توجه به معنویت که به او غنای روحی دهد و نه اخلاقی که او را در برابر فشار امیال باز دارد.

اصولاً تنگی زندگی بشر به خاطر کمبودهای معنوی و نبودن غنای روحی است، به خاطر عدم اطمینان به آینده و ترس از نابودی امکانات موجود، و وابستگی بیش از حد به جهان ماده است و آن کس که ایمان به خدا دارد کم‌تر دچار این نگرانی‌هامی‌شود⁽¹⁾.

تبیین زندگی سخت به این است که اگر فرد پروردگارش را فراموش کند و با او قطع رابطه نماید، غیر از دنیا چیزی نمی‌ماند که به آن دل ببندد و به آن تعلّق خاطر داشته باشد لذا تمام کوشش‌های خود را در اصلاح زندگی دنیا برای بهره‌بردن از زندگی دنیوی منحصر می‌کند. از آن‌جاکه انسان هرچه را بدست آورد به آن قانع نمی‌گردد و دائماً چشم به اضافه‌تر از آن می‌دوزد و حرص و تشنگیش پایانی ندارد، دائماً در فقر و فشار ناشی از احساس نداری و کمبود به سر می‌برد و همیشه دلش علاقه‌مند به چیزی است که ندارد. علاوه بر این، چنین شخصی غم و اندوه و اضطراب و ترس از دست دادن زندگی دنیا و روی آوردن ناملایمات و فرا رسیدن مرگ و بیماری را دارد. خلاصه او پیوسته در جنگ آرزوهای برآورده نشده و از دست دادن زندگی دنیا را دارد.

در حالی‌که اگر مقام پروردگارش را بشناسد و به یاد او باشد در می‌یابد که برای او زندگی و حیاتی است که آمیخته با مرگ نیست و ملکی دارد که زوال‌پذیر نیست و عزتی دارد که آمیخته با ذلّت نیست و شادمانی و سرور و رفعت و کرامتی دارد که به حساب نیاید و پایانی ندارد.

هم‌چنین در می‌یابد که دنیا گذرگاه است و زندگی دنیا بدون آخرت ارزشی ندارد. اگر فرد این واقعیت را بفهمد به آن‌چه خداوند به او داده قانع می‌گردد و در زندگی (هرقدر هم از امکانات کمی برخوردار باشد) احساس آرامش می‌کند و کم‌تر در چنگ احساس‌های نامطبوع دچار می‌شود⁽²⁾.

5 - امیدواری به فضل خدا

تأثیر امید در بهداشت روانی

یکی از مسایلی که در تأمین بهداشت روانی فرد مؤثر است امیدواری است. امیدواری می‌تواند به هنگام گرفتاری، به فرد کمک کند، همان طور که فعالیت و پیروزی افراد در موقعیت‌های دشوار و ظاهراً غیر ممکن، موجب تقویت روحیه آنان می‌شود به نظر «لازاروس» و «فولکمن» امیدواری موجب می‌شود تافرد:

1 - به خود اعتماد داشته باشد و بر اثر این اعتماد راهبردهای سازگاری خاص خود را به کار گیرد؛

2 - به دیگران اعتماد پیدا کند، هم چنان که بیمار به پزشک معالج خود اعتماد پیدا می‌کند؛

3 - به خدا متوجه شود و در اثر این توجه قوت قلب به دست آورد⁽¹⁾.

امیدواری در فرهنگ اسلام:

در فرهنگ اسلام تأکید بر حفظ امید شده است. اسلام در تمام برنامه‌ها و تعلیماتش روح امید و حرکت را در افراد می‌دمد و از ایستایی و عدم تحرک و یأس نهی می‌کند. در قرآن آمده است که: «از رحمت خدا مأیوس نشوید که از رحمت خدا جز قوم کافر مأیوس نمی‌شوند»⁽²⁾.

بر اساس مضمون این آیه هنگامی که حضرت یعقوب علیه السلام به فرزندانش دستور حرکت به سوی مصر را می‌دهد به آنان می‌گوید که از یوسف و برادرش بنیامین جستجو کنید و از آن‌جا که فرزندان تقریباً اطمینان داشتند که یوسفی در کار نیست و از این توصیه و تأکید پدر تعجب کردند، یعقوب به آن‌ها گوشزد می‌کند: «از رحمت الهی هیچ‌گاه مأیوس نشوید که قدرت او مافوق همه مشکلات و سختی‌ها است».

انسان موحد به خداوند علیم و حکیم و مدبر اعتقاد دارد و تمام اسباب عالم را به دست او می‌داند از این رو هیچ‌گاه خود را در بن بست کامل نمی‌بیند، بلکه همیشه به خداوند امیدوار است و اعتقاد دارد که خداوند می‌تواند به او کمک کند، اگر فرد به فضل و رحمت او امید داشته باشد و از او کمک بخواهد، او را تنها نمی‌گذارد بلکه به او آرامش می‌دهد.

کلمه «روح» به معنای نفس و یا نفس خوش است. هر جا استعمال شود کنایه است از آسایش که ضد تعب و خستگی است. و وجه کنایه اینست که شدت و بیچارگی و بسته شدن راه نجات در نظر انسان نوعی فشار و تنگی تصور می‌شود. هم‌چنان که مقابل آن یعنی نجات یافتن به فراخنای فرج و پیروزی عافیت، نوعی تنفس و راحتی به نظر می‌رسد، و لذا می‌گویند که خداوند، اندوه را به فرج و گرفتاری را به نفس راحت مبدل می‌سازد، پس روحی که منسوب به خدا است همان گشایش بعد از سختی است که به اذن و اراده خدا صورت می‌گیرد.

هر کس ایمان به خدا دارد، به این معنا معتقد است که خدا هر چه بخواهد انجام می‌دهد و به هرچه اراده کند حکم می‌نماید و هیچ قاهری نیست که بر مشیّت او فایق آید و یا حکم او را به عقب اندازد و هیچ صاحب ایمانی نباید از روح خدا مأیوس و از رحمتش ناامید شود، زیرا یاس از روح خدا و نومیدی از رحمتش در حقیقت محدود کردن قدرت او، در معنا کفر به احاطه و سعه رحمت او است⁽¹⁾.

انسان مؤمن به جای منفی بافی و فکر عدم موفقیت در زندگی همواره به آینده مثبت نگاه می‌کند و با تکیه بر نیروی خداوندی خود را محدود در عالم اسباب نمی‌پندارد. در داستان حضرت ابراهیم علیه السلام وقتی که فرشتگان به ابراهیم گفتند: ما تو را به فرزند دانایی بشارت می‌دهیم، ولی ابراهیم به

خوبی می‌دانست که از نظر موازین طبیعی تولد چنین فرزندی از او بسیار بعید است، هر چند در برابر قدرت خدا هیچ چیزی محال نیست، ولی توجه به موازین عادی و طبیعی تعجب او را برانگیخت، لذا گفت: آیا چنین بشارتی به من می‌دهید، در حالی که من به سن پیری رسیده‌ام⁽¹⁾.

ولی فرشتگان مجال تردید یا تعجب بیشتری به ابراهیم ندادند. با صراحت و قاطعیت به او گفتند که ما تو را به حق بشارت دادیم، بشارتی که از ناحیه خدا و به فرمان او بود و به همین دلیل حق است و مسلّم⁽²⁾.

و به دنبال آن برای تأکید - به گمان این‌که مبادا یأس و ناامیدی بر ابراهیم علیه السلام غلبه کرده‌باشد - گفتند اکنون که چنین است از مأیوسان‌مباش⁽³⁾. ولی ابراهیم به زودی این فکر را از آن‌ها دور ساخت که یأس و نومیدی از رحمت خدا بر او چیره شده باشد بلکه تنها تعجبش از جهت توجه به موازین طبیعی است، لذا با صراحت گفت: چه کسی از رحمت پروردگارش مأیوس می‌شود جز گمراهان⁽⁴⁾. همان گمراهانی که خدا را به درستی نشناخته‌اند و پی به قدرت بی‌پایانش نبرده‌اند، خدایی که از ذره‌ای خاک، انسانی چنین شگرف می‌آفریند و از نطفه ناچیزی فرزندی برومند به وجود آورد. درخت خشکیده خرما به فرمانش به بار می‌نشیند، و آتش سوزانی را به گلستان تبدیل می‌کند، چه کسی می‌تواند در قدرت چنین پروردگاری شک کند یا از رحمت او مأیوس گردد⁽⁵⁾.

انسان مؤمن همواره به فضل و رحمت خداوند امیدوار است ولو ظاهراً در شدائد و گرفتاری‌ها به سر می‌برند ولی این شدائد و گرفتاری‌ها به هیچ

وجه او را خانه‌نشین نمی‌کند بلکه این شدائد و گرفتاری‌ها را مقدمه فرج و گشایش در کارها می‌داند و معتقد است که در این گرفتاری‌ها و شدائد و ناراحتی‌ها، حکمتی نهفته است و این‌ها به مصلحت او بوده و به همین دلیل هیچ‌کدام از پیامبران یا اولیای الهی از مشکلات نهراسیده‌اند بلکه با امیدواری به فضل و رحمت خداوند راه و مسیر خود را ادامه داده‌اند ولی درباره انسان‌های تربیت نایافته خداوند می‌فرماید:

هنگامی که نعمت را از او سلب می‌کنیم و حتی مختصری ناراحتی به او برسد یأس و ناامیدی سر تا پای او را فرا می‌گیرد⁽¹⁾، یعنی آن‌ها به قدری کم ظرفیتند که با مختصری گرفتاری، دست و پای خود را گم می‌کنند و رشته افکارشان به کلی در هم می‌ریزد و ظلمت و یأس و ناامیدی بر قلبشان سایه می‌افکند و چنان بیچاره و زبون و دستپاچه و مأیوس می‌گردند که انسان باور نمی‌کند این‌ها همان انسان‌های سابقند - آری، چنین است حال همه افراد کوته‌فکر، بی‌ایمان و کم‌ظرفیت، به عکس دوستان خدا که روحشان هم چون اقیانوس است و سخت‌ترین طوفان‌ها در آنان اثری نمی‌کند چون کوه در مقابل حوادث سخت ایستاده‌اند و چون کاه در مقابل فرمان خدا، دنیا را به آنان ببخشی دست و پای خود را گم نمی‌کنند و جهان را از آنان بگیری خم به ابرو نمی‌آورند⁽²⁾.

عوامل یأس و ناامیدی و تأثیر توبه و بازگشت به سوی خدا در برطرف کردن آن‌ها

انسان‌های عادی و تربیت‌نایافته وقتی شرّی به آن‌ها می‌رسد و بعضی از نعمت‌های الهی از آن‌ها سلب می‌شود به کلی از خیر مأیوس می‌گردند چون جای دیگری را سراغ ندارند، همه امیدشان اسباب ظاهری است که در این هنگام وجود ندارد. ولی انسان‌هایی که با تأیید الهی و یا به خاطر پیشامدی،

اسباب ظاهری را فراموش کرده، به فطرت ساده خود برگشته همواره چشم امید به خدای خود دوخته، رفع گرفتاری‌ها را از او می‌خواهند نه اسباب⁽¹⁾.

از طرف دیگر گاهی اوقات انسان بر اثر گناه و اشتباهی که انجام داده است، احساس یأس و ناامیدی از رحمت خدا می‌کند و این باعث وارد آمدن فشار بر روح و روان او می‌گردد.

انسان مؤمن هیچ موقع به خاطر گناهانی که مرتکب شده یا خطاهایی که انجام داده در بن‌بست و یأس و سرشکستگی قرار نمی‌گیرد به دلیل این که این خطا و جرم یا در ارتباط با مردم است یا در ارتباط با خداوند و خداوند برای انسان مؤمن راه توبه را باز گذاشته است و انسان را دعوت می‌کند که توبه نماید و تأکید می‌کند که نباید از رحمت و بخشش خداوند مأیوس گردد. چنان‌چه می‌فرماید: «بگو ای بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده‌اید! از رحمت خداوند نومید نشوید که خدا همه گناهان را می‌آمرزد»⁽²⁾.

از مشکلات مهمی که بر سر راه مسایل تربیتی وجود دارد، احساس گناهکاری بر اثر اعمال بد پیشین است، مخصوصاً زمانی که این گناهان سنگین باشد که این فکر دائماً در نظر انسان مجسم می‌شود اگر بخواهد مسیر خود را به سوی پاکی و تقوا تغییر دهد و به راه خدا باز گردد چگونه می‌تواند از مسئولیت سنگین گذشته، خود را برهاند. این فکر مانند کابوسی وحشتناک بر روح او سایه می‌افکند و چه بسا او را از تغییر برنامه زندگی و گرایش به پاکی باز می‌دارد، به او می‌گوید: توبه کردن چه سود؟ زنجیر اعمال گذشته‌ات هم چون یک طوق لعنت بر دست و پای تو است، اصلا تو رنگ گناه پیدا کرده‌ای، رنگی ثابت و تغییر ناپذیر.

در فرهنگ اسلام این مشکل حل شده است و توبه و انابه را هرگاه با شرایط همراه باشد، وسیله قاطعی برای جداشدن از گذشته و آغاز یک زندگی جدید، و حتی تولد ثانوی می‌داند کراراً در روایات درباره بعضی از گنهکاران می‌خوانیم: «کیومٍ ولدته امّه؛ او مثل روزی است که از مادر متولد شده است...»⁽¹⁾.

به این ترتیب قرآن درهای لطف الهی را به روی هر انسانی در هر شرایطی و با هرگونه بار مسئولیتی باز می‌گذارد و نمونه زنده‌اش آیات فوق است که با انواع لطایف بیان مجرمان و گناهکاران را به سوی خدا دعوت می‌کند و به آن‌ها قول می‌دهد که می‌توانند خود را از زندگی گذشته به کلی جدا کنند. در روایتی از پیامبراکرم صلی الله علیه وآله می‌خوانیم: «التائب من الذنب کمن لا ذنب له؛ کسی که از گناه توبه کند همانند کسی است که اصلا گناه نکرده است»⁽²⁾.

امیر المؤمنین علی علیه السلام می‌فرماید: «در قرآن هیچ آیه‌ای به قدر آیه (یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ) گشایش آورتر نیست»⁽³⁾.

با مراجعه به این آیه و آیات مشابه دیگر می‌بینیم که انسان مؤمن هیچ موقع گرفتار یأس و ناامیدی و ناراحتی از گناه نمی‌شود، خود را در تنگنا نمی‌بیند بلکه به وسیله توبه به سوی خداوند باز می‌گردد و با استغفار، گذشته‌اش را جبران می‌نماید و از لحاظ روحی در آسایش به سر می‌برد و به فضل و رحمت خداوند امیدوار هست. خداوند در سوره بقره می‌فرماید: «کسانی که ایمان آورده و کسانی که هجرت کرده و در راه خدا جهاد نموده‌اند، آن‌ها امید به رحمت پروردگار دارند و خداوند آمرزنده و مهربان‌است⁽⁴⁾». گفته‌اند این آیه در مورد سریه عبدالله بن جحش نازل شده

است، جریان چنین بود که: پیش از جنگ بدر پیامبر اسلام عبدالله‌بن جحش را طلبید و نامه‌ای را به او داد و هشت نفر از مهاجرین را همراه وی نمود. به او فرمان داد پس از آن که دو روز راه پیمود، نامه را بگشاید، و طبق آن عمل کند، او پس از دو روز طی طریق نامه را گشود و چنین یافت: پس از آن که نامه را باز کردی تا نخله (زمینی که بین مکه و طائف است) پیش برو و در آن‌جا وضع قریش را زیر نظر بگیر و جریان را به ما گزارش بده. عبدالله جریان را برای همراهانش نقل نمود و اضافه کرد: پیامبر مرا از مجبور ساختن شما در این راه منع کرده است. بنابراین هر کس آماده شهادت است با من بیاید و دیگران بازگردند همه با او حرکت کردند، هنگامی که به نخله رسیدند به قافله‌ای از قریش برخورد کردند که عمروبن حضرمی در آن بود، چون روز آخر رجب (یکی از ماه‌های حرام) بود در مورد حمله به آن‌ها به مشورت پرداختند.

بعضی گفتند: اگر امروز هم از آن‌ها دست برداریم وارد محیط حرم خواهند شد و دیگر نمی‌توان متعرض آن‌ها شد، سرانجام شجاعانه به آن‌ها حمله کردند، عمرو بن حضرمی را کشتند و قافله را با دو نفر نزد پیامبر صلی الله علیه وآله آوردند، پیغمبر به آنان فرمود: من به شما دستور نداده بودم که در ماه‌های حرام نبرد کنید و دخالتی در غنایم و اسیران نکرد، مجاهدان ناراحت شدند و مسلمانان به سرزنش آن‌ها پرداختند، مشرکان نیز زبان به طعن گشودند که محمد صلی الله علیه وآله جنگ و خونریزی و اسارت را در ماه‌های حرام، حلال شمرده در این هنگام آیه نازل شد و به مسلمانان بشارت ثواب جهاد در راه خدا را داده است⁽¹⁾.

این آیه دلالت دارد بر این که اگر کسی عملی را قربةً الی‌الله انجام دهد، و در عمل خطا کند معذور است و هیچ گناهی در صورت خطا گناه نیست⁽²⁾.

در هر صورت این آیه مؤمنان را امیدوار به فضل و رحمت الهی می‌نماید و از یأس و افسردگی جلوگیری می‌کند.

یکی دیگر از عوامل یأس و ناامیدی و در نتیجه افسردگی و ناراحتی‌های روانی و سرانجام بیماری‌های عصبی و جسمی، تعلق‌ها و وابستگی‌های انسان به بسیاری از مظاهر دنیوی و مادی است و طبعاً محرومیت از بسیاری از آنان.

مظاهر مادی با همه زیباییشان آرام بخش نیستند و حتی لذائذ و نعمت‌ها به گونه‌ای هستند که معمولاً دارایان آن‌ها در غم و ترس از دست دادن آن‌چه که و در رنج و حسرت آن‌چه را که ندارند به سر می‌برند. تعلق و وابستگی، مساوی است با زندگی آمیخته با غم و اضطراب از دست دادن آن‌چه که هست و حسرت و آه و افسوس آن‌چه که نیست.

در تفکر دینی، انسان بالاتر از آن است که به چیزی تعلق و وابستگی پیدا کند. همه چیز برای انسان است و او خود، تنها و تنها به خدا و جمال محض و کمال مطلق تعلق دارد و چون از او است به همه چیز رسیده است و آن‌چه که غیر او است، ابزار و بازیچه است و کوچکتر از آن می‌باشد که انسان به آن وابسته شود⁽¹⁾.

6 - دعا و درخواست از خدا

انسان عصر حاضر با رشد و تسلط بیشتر بر حوادث و بلایای طبیعی و با وجود برخورداری از امکانات مادی در وجود خویش احساس ضعف می‌کند و نیاز دارد در سختی‌ها و مشکلات زندگی به قدرتی ماورای طبیعت پناه ببرد، همه انسان‌ها اذعان دارند که موجودی ضعیف هستند و این جزء ذات و جبلّت انسان است و قرآن هم بر این صحه می‌گذارد و می‌فرماید: «انسان ضعیف خلق شده است»⁽²⁾.

این ضعف باعث احساس محرومیت می‌شود که بهداشت روانی فرد را می‌تواند تحت تأثیر قرار دهد. اگر شخص احساس بیچارگی و تنهایی کرد یا به دیگران اتکا نمود، یا خود را بدون پشتوانه قدرتمند دید، در این حالت زمینه بروز اضطراب در فرد ایجاد می‌شود⁽¹⁾. ادیان الهی به ویژه اسلام به این نیاز بشر پاسخ گفته و راه‌حل مناسبی را پیشنهاد می‌کنند و انسان را به دعا و انس با خداوند تشویق می‌کنند. دعا به سبب پیوند عاطفی با خداوند، انسان را از تنهایی می‌رهاند و یاریگر انسان است، شخص دعا کننده می‌داند که با کسی صحبت می‌کند که او قادر است، علیم است، مهربان است و می‌تواند گرفتاری او را برطرف نماید، و نه تنها در برابر این رفع گرفتاری بر او منتی نمی‌نهد یا از او مزدی طلب نمی‌کند بلکه با آغوش باز از او پذیرایی می‌کند و او را گرامی می‌دارد.

خود خداوند قبل از انسان او را دعوت می‌کند که به سراغ من بیا، می‌فرماید: «هنگامی که بندگان من از تو درباره من سؤال می‌کنند، بگو من نزدیکم! دعای دعا کننده را، به هنگامی که مرا می‌خواند پاسخ می‌گویم. پس باید دعوت مرا بپذیرند، و به من ایمان بیاورند، تا راه یابند و به مقصد برسند»⁽²⁾.

در این هنگام احساس تنهایی فرد را آزار نمی‌دهد و می‌داند تکیه‌گاه محکمی دارد که او را کمک می‌کند. این خود باعث تقویت اراده و برطرف کردن ناراحتی‌های انسان می‌شود دعا چراغ امید را در انسان روشن می‌سازد، مردمی که از دعا و نیایش محرومند با نگرانی‌ها و درماندگی‌ها مواجه خواهند شد.

البته فرد با دعا از وسایل و علل طبیعی دست نمی‌کشد بلکه همراه با استفاده از همه وسایل موجود به دعا می‌پردازد و با توجه و تکیه بر خدا روح امید و حرکت در فرد زنده می‌شود و از کمک‌های بی دریغ آن مبدأ بزرگ مدد می‌گیرد.

علاوه بر این، تأثیر اسباب مادی به اذن خداوند است و ممکن است هر لحظه برخی شرایط بی‌اثر یا سبب از میان برود، در این حالت نیز دعا و درخواست از خداوند فرد را در استفاده از اسباب مادی تواناتر و مطمئن‌تر می‌کند؛ بنابراین دعا مخصوص به نارسایی‌ها و بن‌بست‌ها نیست بلکه عاملی برای تقویت عوامل طبیعی نیز است.

نیایش در عین حال که آرامش را پدید آورده است، در فعالیت‌های مغزی انسان یک نوع شکفتگی و انبساط باطنی و گاهی روح قهرمانی و دلاوری را تحریک می‌کند، نیایش استعدادهای فرد را شکوفا می‌کند⁽¹⁾. متانت رفتار، انبساط و شادی درونی، دل پر از یقین و استعداد هدایت، نشان از وجود یک گنجینه پنهان در عمق روح بشر است. تلاوت این آیه و تفکر در آن برای انسان‌ها شیرین و لذت بخش است، دوستی همراه با انس، رضایتی را که همراه با اطمینان است در قلب انسان وارد می‌کند. انسان در پرتو دعا به زندگی رضایت‌مندانه و به تکیه‌گاهی محکم دست می‌یابد⁽²⁾.

دیل کارنگی می‌گوید: «دعا کردن سه احتیاج اصلی روانشناسی را که همه کس اعم از مؤمن و مشرک در آن سهیم است، برآورده می‌کند:

الف) در موقع دعا کردن آن چیزهایی را که باعث زحمت و ناراحتی ما شده است بر زبان جاری می‌سازیم، دعا کردن همان عمل یادداشت کردن روی کاغذ را انجام می‌دهد.

ب) هنگام دعا کردن این احساس به ما دست می‌دهد که یک شریک غم پیدا کرده‌ایم و تنها نیستیم. روان‌شناسان تأکید دارند هنگام دچار شدن به هیجان‌ها و غم‌ها لازم است مشکلات و گرفتاری‌های خود را برای کسی

بگوییم و به اصطلاح برون‌ریزی کنیم. وقتی که ما نمی‌توانیم به کس دیگر بگوییم، می‌توانیم خدا را محرم اسرار خود قرار دهیم.

ج) دعا کردن، انسان را وادار به کار می‌کند زیرا انسان را از ناامیدی و دست کشیدن از کوشش، باز می‌دارد»⁽¹⁾.

گریه که یکی از وسایل بسیار مهم در تلطیف روح به شمار می‌آید در متن برخی دعاها وجود دارد. اشک حکایت از نوعی ارتباط غیرکلامی با خدا دارد. بر این اساس امام سجاد علیه السلام عشق به معبود را آرامش دل‌ها و شفای دردها می‌داند و می‌گوید: تویی مقصودم... مناجات با تو فرح و آرامش خاطر من و دوای مرض و شفای قلب سوزانم است⁽²⁾.

فصل سوم: نقش روابط خانوادگی و اجتماعی در بهداشت روان

اشاره

*پرسش:

نقش صله رحم و روابط خویشاوندی که در قرآن تاکیدشده در بهداشت روان انسان چیست ؟

اشاره

*پاسخ:

انسان یک موجود منزوی، جدا و بریده از عالم هستی نیست و سرتاپای او را پیوندها و علاقه‌ها و ارتباطها تشکیل می‌دهد. اصالتاً انسان موجودی اجتماعی است و نیازمند برقراری ارتباط با دیگران است بنابراین بسیاری از نیازهای عالیه انسان و شکوفا شدن استعدادها و خلاقیت‌های او فقط از طریق تعامل بین فردی و ارتباطات اجتماعی می‌تواند ارضاء شود و به فعلیت برسد. از یک جنبه با آفریننده این دستگاه پیوند دارد که اگر ارتباطش را از او قطع کند نابود می‌شود، از جنبه دوم پیوندی با پیامبر و امام به عنوان رهبر و پیشوا دارد، که قطع آن، او را در بیراهه سرگردان می‌کند. جنبه سوم پیوندی با تمام جامعه انسانیت و به خصوص با آن‌ها که حق بیشتری بر او دارند همانند پدر، مادر، خویشاوندان، دوستان، استاد، مربی و از جنبه چهارم پیوندی با نفس خویش دارد⁽¹⁾و خداوند متعال دستور می‌دهد که تمام این ارتباطها و پیوندها را انسان ارج بنهد و محترم شمارد⁽²⁾.

اسلام علاوه بر ایجاد پیوند وسیع میان تمام افراد بشر، بر پیوندهای محکم‌تری میان واحدهای کوچک‌تر و مشکل‌تر به نام «خانواده» و فامیل تأکید دارد و لزوم برقراری ارتباط و حفظ آن را در قالب تکالیف شرعی متذکر می‌شود و آن را تحت عنوان «صله رحم» مطرح می‌نماید و به اهمیت آن در آیات و روایات تصریح می‌کند.

1 - معنای صله رحم

مناسب است ابتدا به معنای رحم اشاره کنیم و سپس به معنای صله رحم بپردازیم.

راغب اصفهانی می‌گوید: «رحم در اصل همان رحم زن است و استعاره برای نزدیکان و خویشاوندان به کار می‌رود زیرا آن‌ها از یک رحم شکل گرفته‌اند»⁽¹⁾.

می‌توان ادعا کرد نیاز به پیوند و ارتباط عاطفی با دیگران از بدو خلقت انسان یعنی از هنگام انعقاد نطفه و آغاز رشد وی وجود دارد و ارضاء آن در واقع تأمین کردن و ارضاء نیازهای عاطفی انسان است. در هنگام تولد فرزند با مادر ارتباط دارد و اگر به هر دلیلی این رابطه کم یا قطع شود، ضررهای غیرقابل جبرانی به کودک وارد می‌شود و سلامت جسمی و روانی او را به خطر می‌اندازد، همین طور که بزرگ‌تر می‌شود، وابستگی او به مادر کم‌تر می‌شود ولی نیازهای عاطفی او به مادر همواره وجود دارد و بخشی از این نیاز عاطفی از طرق سایر اعضا خانواده و نزدیکان تأمین می‌گردد و او همواره به حمایت دیگران نیاز دارد.

اسلام به عنوان یک برنامه کامل زندگی به تمام نیازهای روحی و روانی انسان توجه نموده و در صدد تأمین نیازهای عاطفی وی است.

به جهات فوق تعالیم اسلام در همه ابعاد بر حفظ و استمرار روابط خویشاوندی تأکید دارد. خداوند مسؤولیت در قبال وظایف الهی و روابط خویشاوندی را در یک ردیف اعلام کرده است⁽²⁾.

در کلمات رسول‌خدا صلی الله علیه وآله آمده است: «بالاترین مراتب رفتارهای دینی پس از ایمان به خدا، برقراری روابط خویشاوندی است»⁽³⁾.

قوانین مختلف اسلامی در ابعاد عبادی، اقتصادی و اجتماعی اهتمام دین اسلام به روابط خویشاوندی را نشان می‌دهد، برخی عبادات در صورت آسیب به روابط خویشاوندی مطلوبیت و اثر خود را از دست می‌دهد⁽¹⁾. مسأله ارث، تقدم خویشاوندان حائز شرایط در تکالیف مالی و مسؤولیت بخشی از خویشاوندان در مسائل حقوقی و جزایی مانند عاقله مواردی از نقش روابط خویشاوندی را در قوانین اقتصادی اسلام نشان می‌دهد. به علاوه در کلمات اولیای دین علیهم السلام صله‌رحم در کنار جهاد به عنوان محبوب‌ترین راه‌ها به سوی خدا شمرده شده و گاه آن را از جهاد بالاتر در نظر می‌گیرند⁽²⁾.

2 - گونه های روابط خویشاوندی

اولین نوع صله‌رحم دیدار اقوام و خویشاوندان می‌باشد. در روایات آمده است که یک سال مسافرت و حرکت کن و با خویشانت رابطه برقرار کن⁽³⁾. مرحله بعد صحبت کردن و سلام کردن به یکدیگر نیز به عنوان صله‌رحم تعبیر شده است⁽⁴⁾و کم‌ترین حد صله‌رحم، آزار نرساندن به خویشاوندان است⁽⁵⁾و از این حد هرچه بیشتر فرد روابط را گسترش دهد بهتر به دستورات خداوند عمل کرده است. دید و بازدید خویشاوندان زمینه‌ای برای حمایت اجتماعی فراهم می‌کند، در مرتبه اول برون‌ریزی عاطفی و بیان مسائل و مشکلات زندگی کم‌ترین حد حمایت است، مشورت و نظرخواهی در امور، استفاده از تجارب و کسب اطلاعات مفید برای زندگی خانوادگی از فواید شناختی ملاقات‌ها است. میهمانی و اطعام نیز مرتبه بالاتری از صله‌رحم است. در

کلمات اولیای دین کوشش برای طلب منافع دنیا برای انجام کارهای مطلوب از جمله اطعام خویشاوندان نه تنها مذمّت نشده، بلکه پاداش‌های متعددی برای آن در نظر گرفته شده است. در روایات آمده است کسی که با جان و مال برای حفظ روابط خویشاوندی تلاش می‌کند خدا به او پاداش صد شهید می‌دهد⁽¹⁾. در موارد دیگر قرض‌دادن به خویشاوندان و حل مشکلات مالی آن‌ها نمونه‌بالایی از برقراری روابط خویشاوندی‌است⁽²⁾.

3 - تأثیرات روابط خویشاوندی

الف - آثار صله‌رحم در دنیا

صله‌رحم تأثیر بسیاری بر زندگی انسان در دنیا دارد. در روایات آمده است که چیزی مانند صله‌رحم، باعث طولانی شدن عمر نمی‌شود⁽³⁾، گاه صحبت از اضافه شدن سال‌ها به عمر فرد در اثر صله رحم می‌شود⁽⁴⁾هم‌چنین صله‌رحم از بروز بلاها جلوگیری می‌کند و مرگ ناخوشایند را مانع می‌شود⁽⁵⁾و باعث محبوبیت فرد در خانواده‌اش می‌گردد.

رفع فقر و زیاد شدن روزی⁽⁶⁾آبادی خانواده‌ها و شهرها از دیگر آثار صله رحم است⁽⁷⁾. حتی پیامبر اسلام می‌فرمایند: «افرادی فاجر و بی‌ایمان هنگامی که صله رحم می‌کنند اموالشان زیاد می‌گردد و عمرشان طولانی می‌گردد و معلوم است که اگر افراد باایمان بودند این اثر بیشتر خواهد بود»⁽⁸⁾.

ب - آثار صله‌رحم در آخرت

صله رحم آثار اخروی بسیاری دارد از جمله آن‌ها، حسابرسی فرد را در قیامت آسان می‌کند⁽¹⁾. خشم خداوند را فرو می‌نشاند، موجب قرب فرد به خداوند می‌شود. فرد را در عبور از پل صراط که مرحله دشواری است، حفظ و کمک می‌کند و او به راحتی وارد بهشت می‌شود، پاداش صله رحم سریع‌تر از پاداش هر عمل خیر دیگری است. فرد را از گناهان مصون می‌دارد. در بهشت درجه‌ای است که غیر از امام عادل و کسی که صله رحم می‌کند و عیال‌وار صبور به آن نمی‌رسد.

4 - ساز و کار تأثیر صله رحم در بهداشت روانی

الف - صله رحم و احساس ایمنی

یکی از نیازهای اصلی انسان نیاز به احساس ایمنی می‌باشد. «آبراهام مزلو» چهارنشانگان فرعی یا عناصر اجزایی احساس ناایمنی را بر می‌شمارد که تعدادی از آن‌ها عبارتند از:

1 - احساس طرد شدن، مورد عشق و علاقه دیگران نبودن و این که دیگران به سردی و بدون محبت با او رفتار می‌کنند؛

2 - احساس تنهایی؛

3 - احساس این که دائماً در معرض خطر قرار دارد.

«آبراهام مزلو» معتقد است این نشانگان سه گانه، نشانگان اولیه احساس ناامنی هستند و به عنوان علت آن محسوب می‌شوند و بقیه نشانگان ثانوی‌اند زیرا محصول همین سه عامل به حساب می‌آیند⁽²⁾.

صله رحم می‌تواند احساس طرد شدن را از فرد زایل نماید و با تماس مداوم با اقوام و نزدیکان، به فرد احساس می‌کند مورد عشق و علاقه دیگران است و از روی محبت و عطوفت با وی رفتار می‌شود.

هم چنین صله رحم می‌تواند احساس تنهایی در فرد را کاهش دهد چون به واسطه صله رحم افراد به دیدن او و ملاقات او می‌روند و او هم بر حسب وظیفه به دیدار دیگران می‌رود. بنابراین احساس می‌کند که مورد پذیرش اقوام و خویشان است و از این جهت که اطمینان دارد در مواقع بروز مشکلات و ناملایمات از پشتوانه خانوادگی محکم و استواری برخوردار است چنان‌چه امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرماید: «اقوام انسان هنگام بروز سختی‌ها و گرفتاری‌ها از بهترین کسانی هستند که به کمک انسان می‌آیند»⁽¹⁾.

دیگر احساس این که در معرض خطر قرار دارد به او دست نمی‌دهد. بنابراین می‌توان گفت یکی از آثار صله‌رحم از بین بردن احساس ناایمنی است. در صورتی که صله‌رحم صورت نگیرد و ملاقات‌های عاطفی و صمیمانه حضوری روی ندهد، فرد احساس می‌کند مورد محبت و علاقه دیگران نیست و اقوام برای وی اهمیتی قائل نیستند و شخص احساس تنهایی می‌کند و یا در مواقع نیاز به کمک دیگران، احساس می‌کند مشکلات بر او چیره شده و کسی به کمک او نمی‌آید و خود را در معرض خطر می‌بیند. این‌ها عواملی هستند که بهداشت و سلامت روانی فرد را به خطر می‌اندازد و احساس ناایمنی بر وجود شخص سایه می‌افکند.

علاوه بر این نقش صله رحم و معاشرت با اقوام برای سالمندان و پیران به مراتب بیشتر است. چون احساس ناایمنی در این افراد بیشتر ظهور و نمود می‌کند. به خاطر وضعیت جسمانی آن‌ها و بازنشسته شدن و عدم قدرت بر کار و از دست دادن مقام اجتماعی خود، زمینه احساس طرد شدن و احساس تنهایی برای آن‌ها بیشتر فراهم می‌شود. لذا ارتباط داشتن با سالمندان و تعظیم آن‌ها در کاهش احساس ناایمنی بسیار مؤثر است. به همین دلیل است

که امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: «سالمندان را گرامی بدارید و با اقوام و خویشان پیوند برقرار کنید»⁽¹⁾. طبیعی است با اجرای این دستورات و احترام به سالخوردگان آن‌ها کم‌تر در معرض آسیب‌های روانی از نوع احساس ناایمنی و افسردگی و احساس تنهایی قرار می‌گیرند.

ب - صله‌رحم و نیاز به احساس ارزش

یکی از نیازهای روانی انسان‌ها، نیاز به عزت و احساس ارزش می‌باشد. همه نیازمند آن هستند که خویشتن را ارزشمند بیابند و این ارزشمندی بر پایه استواری بنا شده باشد بخش عمده‌ای از این احساس ارزشمندی از ناحیه ارتباط با دیگران حاصل می‌شود.

وقتی نیاز احترام به خود و احساس ارزش ارضا شود، شخص احساس اعتماد به نفس، ارزشمندی، توانایی، قابلیت و کفایت می‌کند و وجود خود را در دنیا مفید و لازم می‌یابد. ولی اگر بر این نیاز خللی وارد شود، احساس حقارت، ضعف و ناامیدی و یا احساس خود بزرگ‌بینی در فرد ایجاد می‌شود. به این معنا که شخص یا بسیار خود کم‌بین و ناراضی از خود و متزلزل می‌شود و یا بسیار خودبزرگ‌بین، خود مدار و خود نما خواهد شد. هر دوی این قطب‌های احساسی، نشان‌دهنده این واقعیت است که فرد به علل اختلال در احساس ارزشمندی قادر به درک واقعیات و واکنش‌های دیگران نسبت به خود نیست. متخصصان بهداشت روانی معتقدند علت اصلی احساس حقارت و خود بزرگ بینی را می‌توان در طردشدن مستمر و مداوم از طرف والدین و دیگران دانست و در نتیجه معتقدند احساس بی‌ارزشی عمیق، ریشه بسیاری از نابهنجاری‌های روانی است که در بین افراد دیده می‌شود⁽²⁾.

صله‌رحم و برقراری ارتباطهای خانوادگی و معاشرت با اقوام می‌تواند نقش بسزایی در تأمین و ارضای نیاز به احساس ارزش داشته باشد. چون این روابط بر اساس احترام متقابل است و در فضایی از محبت و علاقه نسبت به یکدیگر صورت می‌گیرد و طرفین بنابر دستور اسلام به این عمل دست می‌زنند و به خاطر خداوند برای دیگری ارزش قائل می‌شوند، افراد احساس می‌کنند که مورد احترام دیگران واقع شده‌اند. امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«صله ارحام باعث می‌شود فرد در میان خانواده‌اش محبوب شود»⁽¹⁾.

فرد به وسیله صله‌رحم به دیگران محبت می‌ورزد و مورد محبت دیگران واقع می‌شود و احساس می‌کند که از یک واقعیتی برخوردار است و می‌تواند رضایت و خرسندی دیگران را فراهم کند و در نتیجه احساس حقارت کاهش می‌یابد و از آن‌جا که طرف مقابل هم وظیفه دارد نسبت به او صله‌رحم انجام دهد، به ملاقات او می‌آید احساس ضعف و ناامیدی و شکست نمی‌کند بلکه احساس ارزشمندی و رضایت از زندگی به او دست می‌دهد. خلاصه این که صله‌رحم، هم باعث تأمین کردن احساس ارزش دیگران می‌شود و هم نیاز احساس ارزش خود ارضا می‌گردد و در نتیجه دو قطب احساس خودبینی و خودکم‌بینی، مهار و کنترل می‌شود⁽²⁾.

ج - صله‌رحم و همانند سازی

همانند سازی یکی از مفاهیمی است که در روان‌شناسی و بهداشت روانی مطرح می‌باشد.

روان‌شناسان معتقدند همانندسازی اساس اجتماعی شدن کودک است. خانواده در ابتدا شرایط همانندسازی سالم را برای کودک فراهم می‌کند. اولین تجربه مهم کودک در این زمینه معمولاً با مادر است ولی با گذشت

زمان، کودک با افراد دیگر خانواده و نزدیکان نیز مرتبط می‌شود و روابط عاطفی و اجتماعی او گسترش می‌یابد. ضوابط اجتماعی حاکم بر خانواده و محیطهای اجتماعی دیگر باعث ایجاد نظم و رعایت قوانین از طرف کودک می‌شود ولی از آن‌جا که ایجاد ضوابط اجتماعی در کودک مشکل است باید به طور غیرمستقیم و از طریق ارتباط با والدین و دیگر اعضای خانواده و خویشاوندان و محیطهای اجتماعی به تحقق و شکل‌گیری آن کمک نمود. بنابراین نفوذ نزدیکان و خویشان در شکل‌گیری شخصیت فرد اهمیت قابل ملاحظه‌ای دارد. تعالیم اسلام با توصیه به تکلیف اجتماعی صله‌رحم به رشد اجتماعی فرد کمک می‌کند.

یکی از متخصصین بهداشت روانی چنین می‌نویسد:

در خانواده‌های سنّتی ایرانی که خانواده گسترده می‌باشد. محدوده ارتباطی طفل وسیع‌تر و تنوع همانندسازی او بیشتر است. بنابراین اگر نتواند با پدر و مادر ارتباط برقرار نماید غالباً با پدربزرگ، مادر بزرگ و حتی دایی، عمو، عمه و خاله مرتبط می‌شود و بسیاری از نیازهای خود را برآورده می‌سازد⁽¹⁾. بنابراین اقوام و ارتباط با آن‌ها می‌تواند از طریق الگو و سرمشق بودن به روند رشد اجتماعی کودک کمک کنند و ارزش‌ها، نگرش‌ها و معیارهای رفتاری کودکان را شکل دهند.

افراد در برخوردها و رفت‌وآمدهای فامیلی، صفات خوب، خوش‌رفتاری، مؤدب بودن، اخلاق نیکو داشتن را از طریق الگو، و مشاهده و حتی بدون آگاهی خود الگو و فرد الگوگیرنده، کسب می‌کنند. لذا می‌توان گفت یکی از آثار صله رحم آموزش غیرمستقیم روابط اجتماعی و خوش‌رفتاری و مؤدب بودن است. آنگونه که امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: «معاشرت با ارحام باعث می‌شود خلق و خوی فرد نیکو شود»⁽²⁾.

د - صله‌رحم و کاهش اضطراب اجتماعی (کم‌رویی)

انسان اصالتاً موجودی اجتماعی و نیازمند برقراری ارتباط با دیگران است. بسیاری از نیازهای عالیه انسان و شکوفا شدن استعدادها، خلاقیت‌های او فقط از طریق تعامل بین فردی و ارتباطات اجتماعی می‌تواند ارضا شود و به فعلیت برسد. کم‌رویی نوعی توجه غیرعادی و مضطربانه به خویشتن در یک موقعیت اجتماعی است که در نتیجه آن، فرد دچار نوعی تنش روانی - عضلانی شده و شرایط عاطفی و شناختی او متأثر گردیده و زمینه بروز رفتارهای خام و ناسنجیده و واکنش‌های نامناسب در وی فراهم می‌شود. بسیاری از متخصصان، ریشه کم‌رویی را در ترس یا «اضطراب اجتماعی» می‌دانند. گرچه اضطراب یک پاسخ طبیعی در مقابل هر نوع تهدید با خطر یا موقعیت استرس‌آمیز است اما اگر این حالت از حد اعتدال خارج شود و به همه موقعیت‌های زندگی سرایت کند به تدریج به یک اضطراب مرضی تبدیل می‌شود. اعتماد به نفس او کاهش می‌یابد و نگرش واقع‌بینانه و برقراری ارتباط متقابل با دیگران را به حداقل می‌رساند و باعث اجتماع‌گریزی و انزوا در فرد می‌شود و لذا تعدیل اضطراب می‌تواند در سلامت روانی فرد بسیار مؤثر باشد. از آن‌جا که ترس و اضطراب بیش از حد، عامل اصلی کم‌رویی است باید برای پیشگیری از کم‌رویی عواملی که باعث تشدید اضطراب می‌شود کنترل کرد، خانواده در این‌جا نقش اول را دارد. گرچه مدرسه و دیگر محیطهای اجتماعی نیز مؤثر است.

لذا توجه خاص والدین به مبانی تربیت اجتماعی و تقویت مهارت‌های ارتباطی از اساسی‌ترین مسائل پیشگیری و درمان کم‌رویی کودکان و نوجوانان است. علاوه بر پدر و مادر که نقش خاصی در اجتماعی کردن

فرزندان دارند، نزدیکان و اقوام کودکان نیز می‌توانند سهم مهمی در این وظیفه داشته باشند. یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین راه‌های اجتماعی شدن و تقویت مهارت‌های ارتباطی، ارتباط و پیوند با خویشاوندان است. زیرا در ارتباط با خویشاوندان به دلیل بار عاطفی زیادی که در بر دارد، بهتر می‌توان کودک را به محیط بیرون از خانه آشنا کرد. با قرارگرفتن کودک در چنین موقعیت‌هایی او را آماده نمود تا با موقعیت‌های جدید و افراد غریبه راحت‌تر ارتباط برقرار کند و کم‌تر دچار اضطراب و ترس شود، بنابراین صله‌رحم و معاشرت با اقوام در واقع نوعی ارتباط اجتماعی است و در کاهش اضطراب و تقویت مهارت‌های ارتباطی نقش مؤثری می‌تواند داشته باشد⁽¹⁾.

ه -) صله‌رحم و کاهش فشار روانی

همه انسان‌ها در زندگی با تنیدگی‌های کوچک و بزرگ مواجه می‌شوند. در مقابله با این تنیدگی‌ها، حمایت اجتماعی از افراد نقش مهمی دارد و بخش عمده‌ای از حمایت اجتماعی، با روابط خویشاوندی تأمین می‌شود. این روابط، زمینه برون‌ریزی عاطفی که در حصول آرامش روانی مهم است را فراهم می‌کند، افسردگی‌ها در اثر این روابط، تا حدی کاهش می‌یابد. با توجه به نقش مهم مقابله با تنیدگی‌ها در سلامت جسمانی و روانی و تأثیر مهم روابط خویشاوندی در مقابله با تنیدگی‌ها می‌توان نحوه تأثیر صله‌رحم در طولانی شدن عمر و سلامتی را تا حدی تبیین کرد.

بخشی از حمایت اجتماعی مربوط به حمایت‌های‌مالی از فرد تحت فشار است در این‌جا اسلام به خویشاوندان سفارش می‌کند که مشکلات مالی خویشاوندان را برطرف‌نمایند⁽²⁾.

5 - اثرات قطع روابط خویشاوندی

یکی از گناهان و محرمات قطع صله‌رحم است که موجب عذاب آخرت و بلاهای دنیا است، قطع‌رحم موجب فقر و پریشانی و کوتاهی عمر می‌گردد⁽¹⁾. خداوند قاطع رحم را در قرآن لعن نموده است و می‌فرماید:

«آن‌ها که عهد الهی را پس از محکم‌کردن می‌شکنند، و پیوندهایی را که خدا دستور به برقراری آن داده قطع می‌کنند و در روی زمین فساد می‌نمایند، لعنت برای آن‌ها است و بدی (و مجازات) سرای آخرت»⁽²⁾.

پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله فرمودند: «خدا فرموده که من رحمان هستم و این رحم است. اسم آن را از اسم خود مشتق کرده‌ام، هر که صله آن را به جا آورد، من هم صله او را به جا آورم هرکه آن را قطع کند من هم او را قطع می‌کنم»⁽³⁾.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام در خطبه‌ای فرمودند:

پناه می‌برم به خدا از گناهانی که تعجیل می‌کنند در از بین‌بردن = صاحب خود. عبدالله بن کوا عرض کرد که: یا امیرالمؤمنین آیا گناهی است که در فنای آدمی تعجیل کند؟ فرمود: بلی، قطع‌رحم. به درستی که اهل خانواده‌ای با هم اجتماع می‌کنند و دوستی می‌نمایند و مواسات و نیکویی می‌کنند با یکدیگر، در حالی‌که ایشان اهل فسق و فجورند، ولی به جهت دوستی و نیکویی به هم خدا روزی ایشان را وسیع می‌نماید و اهل یک خانواده از هم دوری می‌کنند و قطع رحم می‌نمایند، ایشان را محروم می‌سازد و حال این که از اهل تقوی و پرهیزگاری هستند⁽⁴⁾.

یکی از توصیه‌های بسیار جالب در تعالیم اسلام که در سایر ادیان و فرهنگ‌ها کم‌تر دیده می‌شود، حفظ روابط خویشاوندی با کسانی است که با فرد، قطع رابطه کرده‌اند. پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله فرمودند: «هر چند خویشت از تو دوری کرد، با او رابطه برقرار کن»⁽¹⁾. «هرچند برادرت حق تو را رعایت نکرد رابطه‌ات را با او حفظ کن». «از بهترین اخلاق در دنیا و آخرت برقراری روابط با خویشاوندانی است که با فرد قطع ارتباط کرده است»⁽²⁾.

هرچند عمل به این وظیفه دشوار است ولی به تحکیم روابط خویشاوندی منجر می‌شود و طرف مقابل را به شیوه‌ای محبت‌آمیز به سوی ادای حق خویشاوندی سوق می‌دهد و برای هر دو طرف مطلوب و مفید خواهد بود. در رفتار ائمه علیهم السلام به موارد متعددی برخورد می‌نماییم که به همین شیوه عمل نموده‌اند⁽³⁾.

فرد با قطع روابط خویشاوندی هرچند حمایت خود را از آنان دریغ می‌دارد ولی از حمایت و توجه تعداد زیادی از افراد خود را محروم می‌کند⁽⁴⁾. با قطع روابط خویشاوندی فرد از حمایت عاطفی و اجتماعی و مالی آن‌ها محروم می‌شود و در این شرایط به بروز فقر⁽⁵⁾، کوتاهی عمر⁽⁶⁾مرگ ناگهانی⁽⁷⁾و بروز مشکلات شدید و بلاها⁽⁸⁾و بی‌دفاع بودن فرد، مبتلا خواهد شد و طبق روایات فرد حتماً به وبال قطع‌رحم در زندگی دنیا دچار خواهد شد⁽⁹⁾.

یکی دیگر از آثار قطع‌رحم، تضعیف جنبه اقتصادی زندگی است. زیرا هرچه اختلاف بیشتر باشد، زمینه تعاون و پیشرفت کم‌تر می‌شود و در مواردی اموال و منافع اقتصادی در اختیار افراد نامناسب می‌افتد و ممکن است شرایط به گونه‌ای شود که افراد نامناسب بر خویشاوندان مسلط شوند⁽¹⁾.

6 - آسیب شناسی روابط خویشاوندی

اسلام در عین تأکید بر حفظ روابط خویشاوندی، افراد را از برخی آسیب‌های ناشی از این روابط بر حذر می‌دارد و در موارد متعددی از آیات قرآن توصیه می‌کند هنگام اختلاف یا شهادت دادن، حق و واقعیت را بیان نمایند و روابط خویشاوندی را مدنظر قرار ندهند⁽²⁾. در مسائل بیت‌المال با عدل و انصاف برخورد نمایند. برخورد حضرت علی علیه السلام با برادرش عقیل که به مشکلات شدید مالی دچار بود و سهم بیشتری از بیت‌المال، برای برطرف کردن مشکلات می‌خواست⁽³⁾درس بزرگی برای همه انسان‌ها به ویژه مسلمانان است هنگام ملاقات‌ها و مجالس باید از گناهان هم‌چون غیبت، تهمت و سایر گناهان دوری‌نمایند.

یکی از آسیب‌های احتمالی در روابط خویشاوندی، دخالت‌های بی‌مورد و گاه مضر در زندگی‌های یکدیگر است که افراد باید از آن اجتناب نمایند و خواسته یا ناخواسته به دیگران آزار و اذیت نرسانند، هم‌چنین باید از رقابت ناسالم و چشم و هم‌چشمی در تجملات دوری کرد.

*پرسش:

نقش پدر و مادر در تأمین بهداشت روانی خانواده چیست ؟

اشاره

*پاسخ:

یکی از وظایفی که خداوند بر عهده والدین قرار داده است تربیت فرزندان و شکوفاکردن استعدادهای فرزندان است و این مسؤولیت آن‌چنان بزرگ است که امام سجاد علیه السلام در قبول و انجام دادنش از خداوند کمک طلب می‌کند⁽¹⁾. و زمانی این امر محقق می‌شود که در تمام مراحل از هنگام انتخاب همسر تا مرحله بلوغ، والدین به وظایف خود عمل نمایند.

1 - توجه در انتخاب همسر

اسلام مرحله اول را انتخاب همسر مناسب می‌داند. و سفارش می‌کند با زنانی که با شوهر و فرزندان مهربان هستند ازدواج نمایید⁽²⁾و بر حذر می‌دارد از ازدواج نمودن با زنانی که: در خانواده خود ذلیل باشند و تحقیر شده باشند و از نظر عاطفی دارای عقده حقارت هستند⁽³⁾. این زنان چگونه می‌توانند فرزندی را تربیت نمایند که از بهداشت روانی سالم برخوردار باشد.

2 - مراقبت های دوران بارداری

مرحله دوم: هنگام بارداری است و اسلام برای تأمین بهداشت روانی، در دو جنبه جسمی و روانی دستوراتی داده است. از لحاظ جسمی دستورات غذایی به زن حامله داده است؛ در روایتی پیامبر صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «بِِه باعث روشن شدن رنگ انسان و نیکو شدن فرزند می‌شود»⁽⁴⁾.

یا می‌فرماید: «بهترین غذاهای شما، خرما است. به همسران خود از این غذا بدهید تا فرزندان شما صبور و بردبار به دنیا بیایند»⁽¹⁾.

غذا تأثیر زیادی بر فرزندان دارد و لذا اسلام بر آن تأکید می‌نماید. عدم توجه به این دستورات و سوءتغذیه و بی‌نظمی‌های زیستی - شیمیایی باعث آسیب دیدن جنین می‌شود و جسم و به همراه آن بهداشت روانی به خطر می‌افتد. مصرف آرام‌بخش‌ها، مواد مخدر، افراط زنان باردار در نوشیدن قهوه، چای، شکلات و برخی نوشیدنی‌های گازدار، که ماده‌ای به نام کافئین دارند بر جنین آسیب می‌رساند. زنانی که بیشتر سیگار می‌کشند، نسبت به زنان غیرسیگاری، دو برابر بیشتر در معرض نوزادان زودرس قرار دارند. چون مرگ و میر کودکان زودرس خیلی بیشتر از کودکان عادی است و عقب‌ماندگی ذهنی نیز با زودرسی رابطه دارد، امروزه حتی معلوم شده است کودکانی که تنها پدر آن‌ها سیگار می‌کشد، بیشتر در معرض سرطان خون و مغز قرار دارند. بنابراین برای تضمین بهداشت روانی کودکان، حتماً باید از مصرف سیگار و استفاده از داروهای آرام‌بخش به هنگام بارداری خودداری کرد.

امروزه معلوم شده است که استفاده از مشروبات الکلی نیز بر جنین اثر می‌گذارد و آسیب‌های وارده به مغز بر اثر مصرف زیاد الکل با هیچ مراقبتی از بین نمی‌رود. حتی استفاده از لاک‌ناخن، روغن‌سر، حشره‌کش، مواد پاک کننده، آب و هوای آلوده، غذاهای مانده، در معرض گازهای بی‌هوشی قرار گرفتن (گازهایی که در بیمارستان‌ها استفاده می‌شود) و در معرض عکسبرداری‌ها واقع شدن نیز می‌تواند بر جنین آسیب برساند⁽²⁾.

از لحاظ روحی و روانی نیز اسلام به سلامت روح و روان در دوران حاملگی توجه نموده است و از روایاتی که در مورد خوش‌رفتاری با زن و تأمین آرامش روانی زن بحث می‌کند، می‌توان استفاده کرد که در دوران حاملگی نیز آرامش زن نقش مهمی در تربیت فرزند دارد. چون «عصبیت مادر» پیش از به دنیا آمدن طفل ممکن است به نیروهای حیاتی جنین لطمه وارد آورد تا آن‌جا که او را به یک موجود عصبی مبدل کند⁽¹⁾. استرس مادر می‌تواند بر جنین آثار زیانباری داشته باشد که از پیامدهای آن، ناراحتی در دستگاه گوارش و روده، کمردرد، سر درد، ضعف دستگاه ایمنی و غیره است که اکثر این ناراحتی‌ها از طریق خون مادر به جنین منتقل می‌شود. لذا زن و شوهرهایی که هر روز به خاطر امور جزیی بگو مگو می‌کنند و برای یکدیگر استرس می‌آفرینند یا زن و شوهرهایی که پرخاشگری می‌کنند، با چه امیدی در انتظار داشتن نوزاد سالمی هستند⁽²⁾.

اسلام برای پاکی نسل مسلمین تمام مراقبت‌های لازم را در امر زناشویی دستور داده و به کلیه جهات روحی و جسمی زن و مرد توجه نموده است. علاوه بر این‌که مردم را از ازدواج با بیماران شدید روانی، بسیار کم‌هوش‌ها و شراب‌خوارها برحذر داشته، در مقام مشورت و راهنمایی، ازدواج با افراد بداخلاق را نیز اجازه نداده است. در روایت از امام رضا علیه السلام آمده است که شخصی می‌گوید به امام گفتم که یکی از بستگانم درخواست وصلت با من دارد ولی بداخلاق است، حضرت در جواب فرمود: «اگر اخلاقش بد است با او ازدواج نکن»⁽³⁾.

اخلاق بد همسر باعث ناراحتی و تلخ شدن زندگی می‌شود و روی فرزند هم تأثیر نامطلوبی می‌گذارد و باعث ایجاد زمینه‌های اضطراب‌انگیز،

ترس، هیجانات می‌باشد که نتیجه‌اش تأثیر منفی در جنین است. وحشت فوق‌العاده مادر، نگرانی‌ها، دلواپسی‌ها، نیازهای ارضا نشده نیز در جنین اثر نامطلوب دارند⁽¹⁾.

3 - مراقبت های دوران کودکی

شیر دادن

تغذیه نوزاد می‌تواند بهداشت جسمی و روانی او را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. آسیب‌های وارده بر اثر سوء تغذیه چه از نظر جسمی و چه از نظر روانی می‌تواند غیر قابل جبران باشد⁽²⁾.

خداوند در قرآن می‌فرماید: «مادران فرزند خود را دو سال تمام شیر می‌دهند این برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را تکمیل کند»⁽³⁾.

در روایات تأکید زیادی بر شیر دادن به فرزند توسط مادر شده است. امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: «هیچ غذایی برای فرزند با برکت‌تر و سودمندتر از شیر مادر برای فرزندش نیست»⁽⁴⁾.

تغذیه نوزاد با شیر مادر برای هر دو طرف دستاوردهای مفیدی دارد. مادرانی که بچه خود را با سینه شیر می‌دهد، بیشتر احساس رضایت و لذت می‌کنند. کودک نیز بر اثر تغذیه با سینه مادر، تماس با بدن او، احساس امنیت و خوشحالی می‌کنند و شخصیت خود را به شیوه مناسب و استوار رشد می‌دهد. پژوهشگران کشف کرده‌اند که شیر مادر سرشار از مواد ایمنی است که کودک را در مقابل بسیاری از بیماری‌ها حفظ می‌کند⁽⁵⁾.

یادگیری

عامل دیگری که در بهداشت روانی کودک خیلی مؤثر است، یادگیری است. امروزه همه روان‌شناسان قبول دارند که کودک از لحظه تولد می‌تواند یاد بگیرد. مثلاً نوزاد می‌تواند واکنش‌های خود را با آن‌چه تقویت می‌شود، انطباق دهد، مثلاً یاد می‌گیرد که چگونه گریه کند تا مادر به او شیر بدهد؛ در تعالیم اسلام مستحب است که در گوش راست نوزاد اذان و در گوش چپ اقامه بگویند. ابورافع می‌گوید: «دیدم پیامبر صلی الله علیه وآله هنگام تولد امام حسن علیه السلام در گوشش اذان گفت». ابن قیم جویز در کتاب تحفة المولود می‌گوید: سِرّ اذان و اقامه در گوش راست و چپ نوزاد این است که اولین آهنگی که به گوش انسان می‌رسد، کلماتی باشد که متضمن عظمت و کبریایی خدا و شهادتین است و انسان به هنگام تولد با شعار اسلام آشنا می‌شود و به هنگام مرگ با کلمه توحید، دنیا را وداع می‌کند قطعاً آن‌چه گوش می‌شنود و آن‌چه زبان زمزمه می‌کند، در اعماق دل و جان اثر می‌بخشد⁽¹⁾.

امروزه معلوم شده که دستگاه شنوایی در لحظه تولد، رشد یافته‌تر است و در واقع جنین انسان حتی سه ماه پیش از تولد می‌تواند صداهایی بشنود⁽²⁾.

تعامل با فرزندان

عامل دیگری که می‌تواند بر رشد عاطفی کودک اثر عمیق داشته باشد تعامل یا کنش متقابل بین او و والدین است. همه تحقیقات بر این نکته تأکید دارند که والدین بر شخصیت کودک خود اثر می‌گذارند⁽³⁾. آن‌چه مایه تقویت عواطف می‌شود عبارت است از مهرورزی به کودک، بوسیدن در موارد گوناگون، خرید نازش در برخی موارد، عدم ابراز خستگی از

مراقبتش، عدم ابراز ناراحتی از بهانه‌گیریش، نداشتن قساوت و بی‌باکی درباره‌اش. پیامبر صلی الله علیه وآله می‌فرمود: «فرزندان خود را ببوسید، زیرا بخاطر هر بوسه‌ای درجه‌ای در بهشت برای شما مهیا است».

مردی نزد حضرت رسول آمد و گفت: «من هرگز فرزندم را نبوسیدم. پیامبر به اصحابش فرمود: او را اهل دوزخ و عذاب می‌بینم و او در نظر من اهل آتش است»⁽¹⁾.

بوسه والدین به هنگام تأثرات کودک مایه تسکین او است و اندیشه‌اش را آرامش می‌بخشد و نقطه اتکایی برای او است. همین امر مایه احساس نشاط و شادی، امید و دلگرمی به زندگی می‌شود، دید او را نسبت به جهان به تلخی‌ها و ناگواری‌های او عوض می‌کند⁽²⁾.

اکثر مطالعات نشان می‌دهد کودکان بزهکار ناسازگار و دشوار، در کودکی با آن‌ها بدرفتاری شده است کودکانی که دائماً می‌جنبند، آشفتگی دائمی دارند و برای والدین همیشه ایجاد مزاحمت می‌کنند، به احتمال زیاد خشونت والدین را برمی‌انگیزند، بدیهی است که خشونت والدین، استرس و ناکامی به همراه می‌آورد و جو خانواده را ناپایدار می‌کند بنابراین کودکان دارای خلق‌های گوناگون هستند، رفتارهای متفاوت نشان می‌دهند در این میان تنها کاری که می‌توان انجام داد این است که والدین رفتارهای خود را با کودکان تطبیق دهند. آن‌ها باید نگرش مثبت داشته باشند و به اطلاعات روان‌شناختی خود بیافزایند، والدین نباید هر نوع جنب و جوش و سر و صدای ذاتی کودکان را نشانه مزاحمت و سلب آرامش والدین تفسیر کنند، تحرک در ذات کودک است. بهانه‌گرفتن، گریه کردن سر و صدا راه‌انداختن و بسیاری کارهای به ظاهر آزاررسانی برای جلب توجه است⁽³⁾.

کودکان هر چند که گستاخ و سخت سر و به هر میزان که سخت دل و بی‌تفاوت باشند باز هم تشنه محبتند و این عطش به حدی است که گاهی طفل خود را به بیماری می‌زند تا مهر دیگران را به سوی خود جلب کند و یا گاهی واقعاً بیمار می‌شود، و درمانش ابراز محبت و دست مهر بر سر او کشیدن است. بسیاری از گریه‌های طفل و فریادهایش به خاطر آن است که به او محبتی نمایند و لحظه‌ای او را در بغل گیرند.

گاهی تجلی آن به صورت لوس بازی‌ها، تقلید کردن‌ها، ادا در آوردن‌ها است و زمانی به صورت حرف‌های زشت‌زدن، عمل مهم و خارق‌العاده نشان دادن، دروغ بافتن، خود را بزرگ جلوه دادن، شیرین کاری‌های خود را بیان کردن و غیره است. در همه حال او سعی دارد که نظر اطرافیان را به سوی خود جلب کند تا به او مهر بورزند. از او دلجویی کنند و نیاز او را به صورتی برآورده و عطش مهرطلبی او را سیراب کنند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که سعادت و خوشبختی طفل کاملاً به این امر بستگی دارد که والدین او چقدر دوستش دارند و به چه میزان تأییدش می‌کنند. کودک مورد علاقه والدین به هر صورتی که زندگی کند خوشبخت است و این خوشبختی را خود احساس می‌کند و برعکس اگر احساس کند که به او مهری ندارند و علاقه‌ای به او ابراز نمی‌کنند به هر علت که باشد خود را بدبخت و گرفتار می‌داند⁽¹⁾.

4 - توصیه ها در ارضای محبت

می‌دانیم که متمردترین و گستاخ‌ترین کودکان از راه مهر و محبت قابل اصلاحند و شاید یکی از علل گستاخی و تمرد آن‌ها کمبود مهر و به خاطر جستجوی محبت باشد. بدین جهت توصیه‌های روانشناسان این است که این نیاز، ارضا شود در تعالیم اسلام نیز به مهرورزی و ابراز محبت به کودک

تأکید زیادی شده است و در کتب فقهی اسلام بابی است که در آن بحث از استحباب ابراز مهر و حتی انجام آن به صورت وظیفه برای والدین است.

پیامبر گرامی اسلام فرمودند: «کودکان را دوست بدارید و با آنان دلسوز و مهربان باشید»⁽¹⁾. و حتی پیامبر صلی الله علیه وآله نگاه کردن پدر و مادر به فرزند از روی محبت را، عبادت می‌داند⁽²⁾و امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «خداوند به بنده رحم می‌کند به جهت شدت دوستیش برای فرزندش»⁽³⁾.

و در سخنی از حضرت موسی علیه السلام نقل شده است که پرسید: «خداوندا! چه عملی در نزد تو افضل است؟ در پاسخ شنید: دوستی کودکان⁽⁴⁾.

شیوه‌های مهرورزی

برای مهرورزی نسبت به کودکان راه‌ها و طرق بسیاری است از جمله دستور داده‌اند: به کودکان سلام کنید، با او مصافحه کنید، در میان جمع او را به بازی بگیرید، اگر داستانی نقل می‌کند گوش فرا دهید، آن‌جا که او می‌خندد شما هم بخندید، به او نشان دهید که از تأثّر او متأثّرید. با او چنان رفتار کنید که احساس ستم نکند و خود را مظلوم نپندارد⁽⁵⁾. به او هدیه بدهید و نیازهایش را برطرف نمایید. پیامبر صلی الله علیه وآله می‌فرمودند:

«کسی که دخترش را خوشحال کند پاداش کسی را دارد که بنده‌ای از فرزندان حضرت اسماعیل علیه السلام آزاد کرده است و کسی که پسرش را خوشحال نماید مانند آن است که از خوف خداوند گریه کرده است و کسی که از خوف خدا گریه کند خداوند او را داخل بهشت می‌نماید»⁽⁶⁾.

تعالیم اسلام توصیه می‌کند والدین، خود را مانند کودک، در نظر بگیرند و با او با حالت کودکی برخورد نمایند⁽¹⁾. مطالعات نشان می‌دهند که رابطه والدین و کودک خیلی بیشتر از آن‌چه تا امروز فکر می‌کردند اهمیت دارد. حتی نوزاد نیز از تحریکات فیزیکی حاصل از بازی با پدر لذت می‌برد. در خانواده‌هایی که والدین با کودکان خود بازی نمی‌کنند، محرک‌های فیزیکی و روانی برای آن‌ها فراهم نمی‌آورند، آن‌ها را نوازش نمی‌کنند، دست به سر و صورتشان نمی‌کشند و بغل نمی‌گیرند، کودکان کم‌تر احساس امنیت می‌کنند. این کودکان، آسیب‌پذیرتر می‌شوند و کم‌تر به دنبال ایجاد ارتباط با دیگران می‌روند، بعدها نیز وقتی صاحب فرزند شدند، ممکن است مثل والدین خود کم‌تر عاطفی باشند. تحقیقاتی که در 49 فرهنگ ابتدایی متفاوت در مورد زندانیان صورت گرفته، نتیجه داده است که محرومیت از تماس‌ها و نوازش‌های بدنی، عامل بنیادی در رشد بیگانگی عاطفی، روان‌پریشی، تجاوز، پرخاشگری و حتی سوء استفاده از مواد مخدر و الکل است. والدین با دریغ کردن نوازش‌های جسمی از کودکان، فرزندانی به اجتماع تحویل می‌دهند که در ایجاد رابطه با دیگران ناتوان می‌مانند و حتی برای انجام‌دادن رفتارهای خشن و جنایت‌آمیز آمادگی نشان می‌دهند⁽²⁾.

5 - لزوم آشنایی با توانایی های شناختی کودکان

همان‌گونه که گفته شد در تعالیم اسلام آمده است هر کس که فرزند دارد باید خود را در حد کودک کند⁽³⁾و با زبان کودکی با فرزند برخورد

نماید. کودکان و والدین کنش متقابل دارند، به عبارت دیگر، رابطه والدین با فرزندان یک طرفه و از طرف والدین به طرف کودکان نیست، بلکه روابط آن‌ها و در واقع فرایند اجتماعی شدن کودکان دو طرفه است. آن‌ها داد و ستدهای اجتماعی دارند و متقابلاً یکدیگر را تحت تأثیر قرار می‌دهند. والدین، برای به دست گرفتن ابتکار عمل و انجام وظیفه الزاماً باید اطلاعات خود را هر روزه غنی‌تر کنند تا بتوانند بر کودکان خود مؤثر واقع شوند. والدین باید بدانند که کودکان هر سن، توانایی انجام دادن چه کارهایی دارند و متناسب با توانایی‌ها از آن‌ها انتظار داشته باشند، مثلاً اگر والدین ندانند که کودکان چه موقع می‌توانند سخن بگویند، چه موقع می‌توانند خواندن، نوشتن و حساب کردن بیاموزند، چه موقع می‌توانند با کودکان دیگر گروه تشکیل دهند. در چه سنی بیشتر نسبت به والدین ابراز مخالفت می‌کنند چه موقع به مسائل جنسی فکر می‌کنند و چه موقع می‌توانند استدلال داشته باشند، نخواهند توانست فرزندان خود را بشناسند و رفتار مناسب نشان دهند. این نوع والدین احتمالاً محیط خانواده را به محل عدم تفاهم و جنگ و جدل تبدیل خواهند کرد و بهداشت روانی خود و فرزندان را به خطر خواهند انداخت⁽¹⁾.

6 - کودک و نیاز او به امنیت

آرامش و امنیت، شرط اول خوشبختی و سعادت کودک و شرط لازم و ضروری برای ایجاد رشد و تحول کودک و از اولیه‌ترین نیازمندی‌های طفل است⁽²⁾. اکثر روان‌شناسان معتقدند که در سال اول زندگی، باید پایه‌های ایجاد و رشد عواطف از جمله احساس ایمنی گذارده شود. در این بخش در باب احساس ایمنی به موضوعاتی اشاره می‌کنیم:

الف: مواظبت کردن: یکی از طرق مهم تحریک احساس ایمنی در طفل، مواظبت کردن از بدن او، و در آغوش کشیدن و تغدیه او است. علاقه مادر به کودک باعث می‌شود تا نیازهای اولیه کودک برآورده شود و زمینه برای احساس ایمنی آماده گردد این رابطه اولیه کودک و مادر تجربه احساسی و ارتباطی بسیار مهمی را برای کودک پدید می‌آورد که بنیاد احساس ایمنی و بسیاری از عواطف دیگر را در او پی‌ریزی می‌کند.

ب: برقراری رابطه عاطفی با کودک: یکی دیگر از عواملی که باعث احساس ایمنی در کودک می‌شود، برقراری روابط عاطفی کودک با افراد دیگر خانواده است و کودک علاوه بر ارتباط داشتن با پدر و مادر باید با پدر بزرگ، مادر بزرگ و حتی دایی، عمو، عمه و خاله ارتباط داشته باشد و بسیاری از نیازهای خود را برآورده سازد که در بحث صله‌رحم به آن پرداختیم.

ج: رابطه انتظارات و هدف‌ها با احساس ایمنی در کودک: در جریان رشد، کودک می‌آموزد که دیگران و به ویژه والدین از او انتظارات و توقعاتی دارند و به تدریج که رشد می‌کند این انتظارات را درون فکنی می‌کند و از آن خود می‌نماید و آن‌ها در واقع توقعاتی می‌شوند که او از خود دارد. کودک هدف‌های مهم را به طور جدی دنبال می‌کند و اگر نتواند به آن‌ها دست یابد نگران می‌شود. گاهی والدین بیش از حد توانایی و استعدادش از او انتظار دارند و این خود سبب فشارهای عاطفی بر کودک می‌شود و ایجاد احساس ناایمنی می‌کند و تعادل او را به هم می‌ریزد⁽¹⁾. توقعات زیاد از حد، کودک را دلسرد و از زندگی مأیوس می‌کند حتی گاهی طفل واکنش عصبی از خود بروز می‌دهد و گاهی به لکنت زبان می‌افتد⁽²⁾.

د - رابطه طرد کردن با احساس ناایمنی: طرد کردن پدیده‌ای است که باید در ابعاد نسبی آن، مورد بحث قرار گیرد، ممکن است گاهی مقداری طرد کردن ضروری باشد ولی افراط در آن و به ویژه انجام آن در سال اول زندگی که طفل باید مورد پذیرش و محبت و توجه کامل والدین باشد، به شخصیت کودک آسیب می‌رساند و در او ایجاد احساس ناایمنی می‌کند. شخصیت کودک انسان در سال اول زندگی بر پایه ارضا استوار است و نه محرومیت. طفلی که در سال اول زندگی در رفاه و رضایت و آرامش به سر می‌برد زمینه‌های ایجاد طرز فکر مثبت، اعتماد به نفس، رضایت از خود و دیگران و احساس ایمنی در او بنا می‌شود⁽¹⁾. در روایتی امام موسی بن جعفر علیه السلام در جواب شخصی که از فرزندش نزد آن حضرت شکایت کرده بود فرمودند: «فرزندت را کتک نزن ولی از فرزندت دوری کن ولی این دوری کردن و کم‌توجهی به فرزندت نباید طولانی شود»⁽²⁾. گرچه در بعضی از مواقع برای تنبیه کودک باید از او کناره‌گیری کرد ولی این دوری‌کردن و طرد کردن باید موقتی و زودگذر باشد به نحوی که کودک تنبیه گردد ولی نباید طولانی شود تا کودک احساس ناایمنی نماید. لذا است که روان‌شناسان می‌گویند برای اصلاح کودک اگر با او قهر کردید زود آشتی کنید یا این که می‌گویند هرگز پدر و مادر تواماً با کودک قهر نکنند، اگر یکی با او قهر کرد و دیگری آشتی باشد و زمینه را برای آشتی او فراهم نماید تا طفل امنیت خود را در خطر نبیند⁽³⁾.

ه -- رابطه خواهران و برادران با احساس ایمنی: در اسلام تأکید فراوانی بر مسأله مساوات بین فرزندان شده است. پیامبر صلی الله علیه وآله مردی از انصار را دید

که دو فرزندش همراه او بودند و این مرد انصاری یکی فرزندان را بوسید و به دیگری توجهی نکرد حضرت به انصاری فرمود: «چرا به طور مساوات برخورد نکردی و هر دو فرزندت را نبوسیدی»⁽¹⁾. فرق گذاردن بین فرزندان باعث تحریک حسادت می‌شود.

هم‌چنین احساس ناایمنی کودکانی که دائماً با خواهران و برادران خود به طور تحقیرآمیزی مقایسه می‌شوند، شدت می‌یابد، این وضع به ویژه در مورد آن‌هایی که از لحاظ سنی به یکدیگر نزدیک‌ترند بیشتر یافت می‌شود.

این کودکان سعی می‌کنند که دائم با یکدیگر رقابت کنند و بر همه غلبه نمایند، در حالی که اگر شکست بخورند احساس ناایمنی در آن‌ها تقویت خواهد شد. کودک در متن ارتباطاتی که از سوی اولیاء بین افراد خانواده و به ویژه خواهران و برادران ایجاد می‌شود قسمت عمده‌ای از خودپنداری خود را کسب می‌کنند، اگر این ارتباطات برای شخصیت کودک تحقیرآمیز و تهدید کننده باشد، او دچار احساس خود کم‌بینی و در نتیجه احساس ناایمنی شدید می‌شود⁽²⁾.

*پرسش:

انجام وظایف اسلامی (که در قرآن و حدیث مشخص شده) نسبت به پدر و مادر چه نقشی در بهداشت روانی دارد؟

اشاره

*پاسخ:

1 - احترام گذاردن به والدین و احسان به آن ها

در تعالیم اسلام سفارش زیادی بر احترام و رعایت حقوق پدر و مادر توسط فرزندان شده است⁽¹⁾. و برای اهمیت نیکی به پدر و مادر همین بس که خداوند احسان به پدر و مادر را عطف به «لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّهَ» کرده است و آن را در ردیف عبودیت و بندگی خود آورده است همان گونه که وظیفه انسان عبادت و بندگی خالق خویش است که او را از نیستی به هستی آورده و تمام لوازم زندگانی او را به نیکوترین وجهی ترتیب داده، همین طور پدر و مادر واسطه تربیت، رشد و ترقی او می‌باشند و به حکم عقل انسان وظیفه‌شناس می‌داند که بایستی بازاء احسان پدر و مادر و به پاداش زحمات آنان از هیچ گونه محبت و احسانی درباره آنان خودداری ننماید⁽²⁾.

از امام صادق علیه السلام سؤال شد احسان به پدر و مادر به چه معنا است. آن حضرت فرمودند: «احسان این است که به نیکویی و خوبی با پدر و مادر برخورد نماید و اگرچه پدر و مادر بی‌نیاز هم هستند ولی فرزندان قبل از آن‌که پدر و مادر چیزی از آن‌ها درخواست نمایند نیاز آن‌ها را برآورده کند»⁽³⁾.

هم‌چنین خداوند می‌فرماید: «ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند»⁽¹⁾.

این آیه نیز بر خوش‌رفتاری و حسن سلوک با پدر و مادر تأکید می‌کند و برای جلب نظر فرزندان دوران حمل مادران را یادآوری می‌کند⁽²⁾. چون اساس زندگانی بشر و کامیابی و ترقیات انسان، روی پایه اتفاق و محبت و معاونت به هم نوع خود قرار گرفته و نزدیک‌ترین اشخاص به آدمی پدر و مادر اویند که از علل مادی وجود او به شمار می‌روند⁽³⁾.

تأثیر احترام به والدین کهن‌سال در بهداشت روانی

خداوند متعال در سوره اسراء می‌فرماید: «و پروردگارت فرمان قطعی داده که جز او را نپرستید؛ و به پدر و مادر نیکی کنید؛ اگر یکی از آن دو، یا هر دو نزد تو به [سنّ] پیری برسند، پس به آن دو «اُف» (= کوچک‌ترین سخن اهانت‌آمیز) نگو؛ و آن دو را با پرخاش نران؛ و به آن دو سخنی ارجمند بگو و از سر مهر بال فروتنی برای آن دو فرو آور؛ و بگو: «پروردگارا! آن دو را رحمت کن، همان گونه که مرا در خُردی پرورش دادند.»⁽⁴⁾.

در این دو آیه قسمتی از ریزه‌کاری‌های برخورد مؤدبانه و فوق‌العاده احترام‌آمیز فرزندان را نسبت به پدران و مادران بازگو می‌کند از یک‌سو انگشت روی حالات پیری آن‌ها که در آن موقع از همیشه نیازمندتر به حمایت و محبت و احترامند، گذارده و می‌گوید:

کم‌ترین سخن اهانت‌آمیز را به آن‌ها مگو. آن‌ها ممکن است بر اثر کهولت سن به جایی برسند که نتوانند بدون کمک دیگری حرکت کنند و از جا برخیزند و حتی ممکن است قادر به دفع آلودگی از خود نباشند، در این موقع آزمایش بزرگ فرزندان شروع می‌شود. آیا وجود چنین پدر و مادری را مایه رحمت می‌دانند و یا بلا و مصیبت و عذاب. آیا صبر و حوصله کافی برای نگهداری احترام‌آمیز از چنین پدر و مادری را دارند و یا هر زمان با نیش زبان، با کلمات سبک و اهانت‌آمیز و حتی گاه با تقاضای مرگ او از خدا، قلبش را می‌فشارند و آزار می‌دهند.

از سوی دیگر قرآن می‌گوید: «در این هنگام به آن‌ها اف مگو، یعنی اظهار کم‌ترین ناراحتی و ابراز تنفر مکن» و باز اضافه می‌کند: «با صدای بلند و اهانت‌آمیز و داد و فریاد با آن‌ها سخن مگو». باز تأکید می‌کند که با قول کریم و گفتار بزرگوارانه با آن‌ها سخن بگو که همه آن‌ها نهایت ادب در سخن را می‌رساند که زبان کلید قلب است. از سوی دیگر دستور به تواضع و فروتنی می‌دهد، تواضعی که نشان دهنده محبت و علاقه باشد و نه چیز دیگر. سرانجام می‌گوید: حتی موقعی که رو به سوی درگاه خدا می‌آوری پدر و مادر را (چه در حیات و چه در ممات) فراموش مکن و تقاضای رحمت پروردگار برای آن‌ها بنما⁽¹⁾. در این آیه به مسأله بهداشت روان در کهن‌سالی توجه شده است. به دلیل این‌که افراد مسن معمولاً گرفتار مشکلات و مسائل خاصی هستند. یکی از این مشکلات عدم فعالیت و قدرت و انرژی جوانی است. اغلب مردان پیر، از کار خود بازنشسته شده‌اند و یا این‌که قدرت ادامه کار را ندارند، بنابراین اکثراً احساس ناایمنی و تنهایی و از دست دادن مقام اجتماعی می‌کنند. آن‌ها این تصور را دارند که

کسی به وجود آن‌ها احتیاج ندارد و دیگران برایشان اهمیتی قائل نیستند. موقعیت آنان خیلی شبیه کودکی است که اولیایش او را طرد کرده باشند.

برای افراد مسن مهم است که احساس کنند دیگران هنوز به وجود آنان محتاجند و قادرند که به فعالیت روزانه خود، البته در حد امکان ادامه دهند اگر آن‌ها تا این درجه احساس اهمیت و ایمنی کنند، به احتمال زیاد در معرض ابتلای به امراض روانی و جسمی که در این سنین خیلی شایع است قرار نخواهند گرفت⁽¹⁾.

2 - نگاه محبت آمیز به والدین

پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله فرمودند: هیچ فرزند نیکوکاری نیست که از روی محبت نگاه بر پدر و مادرش نماید مگر این‌که خداوند در ازاء هر نگاه یک حج قبول شده برای او محسوب می‌نماید و هنگامی که از آن حضرت سؤال شد اگر روزی صد مرتبه نگاه نماید باز هم همین ثواب را دارد. آن حضرت فرمودند: آری⁽²⁾.

ثوابی که در این روایت بیان شده است برای توجه‌کردن و اهمیت دادن به پدر و مادر است حتی در روایتی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که از سنّت پیامبر است که شخص را به نام پدرش بخوانند. یادکردن از پدر و نامیدن شخص به این که فرزند فلان، باعث توجه کردن به پدر می‌شود و والدین احساس کم اهمیتی نخواهند کرد.

سندرم آشیان خالی: یکی از رویدادهای استرس‌زای دوره پیری، رفتن همه فرزندان از خانواده است. سندرمی وجود دارد به نام «سندرم آشیان خالی» این سندرم احتمالاً برای زن‌ها خیلی طاقت‌فرسا باشد؛ زیرا آن‌ها هستند که

خود را وقف فرزندان می‌کنند و هویت مادری به خود می‌دهند. هم‌چنین ترک خانه به وسیله فرزندان می‌تواند برای زن و شوهرهایی که جای خالی روابط خود را با فرزندان پر می‌کردند، وحشت‌آور باشد. به محض آن‌که فرزندان خانه پدری را ترک می‌کنند زن و شوهر سعی می‌کنند برای زندگی و روابط خود معنای تازه‌ای بدهند. در این دوره برخی ناراحتی‌ها و استرس‌های منفی پیش می‌آید که همان «سندرم آشیان خالی» است.

رابطه پدر بزرگ‌ها و مادر بزرگ‌ها با نوه‌ها عاملی است که می‌تواند برای هر دو طرف، منبع شادی، محبت و عشق باشد. کودکان می‌توانند، برای بسیاری از رفتارها، آشنایی با سنّت‌ها و فرهنگ خانوادگی خود، الگوی زنده داشته باشند و والدین بزرگ نیز می‌توانند در سایه مراقبت از کودکان، مشاهده رشد آن‌ها، شادی و لذت احساس کنند.

به علاوه، وجود نوه‌ها به والدین بزرگ این الهام را می‌دهد که زندگی دوام دارد و نسل‌های آینده از آن‌ها یاد خواهند کرد و نامشان را زنده نگه خواهند داشت؛ بنابراین آن‌ها احساس می‌کنند که مفید هستند و سلامت روانی خود را محفوظ نگه‌می‌دارند⁽¹⁾.

*پرسش:

عوامل بهبود دهنده روابط اجتماعی کدام است و چه تأثیری در بهداشت روانی دارد؟

اشاره

*پاسخ:

در معاشرت اجتماعی همه مایلند نزد مردم مورد احترام و اکرام باشند، علاقه به برخورداری از جایگاه مناسب اجتماعی نزد مردم به این جهت است که انسان طبعاً از تنهایی و انزوا، هراس دارد، زیرا بسیاری از نیازهای معنوی، مادی انسان تنها در ارتباط با دیگران قابل تأمین است و انسان در انزوا و تنهایی نمی‌تواند آن‌ها را تحصیل کند. لذا هنگامی که انسان دچار تنهایی و انزوا شود احساس کمبود و نیاز شدیدی به او دست می‌دهد و به دنبال آن دچار رنج و افسردگی می‌شود. از این رو برای تأمین این دسته از نیازهای معنوی و مادی خود به داشتن رابطه قوی با مردم نیازمند است. برای ایجاد رابطه مناسب باید در بین مردم برای خود جایگاهی داشته باشد، تا مردم او را در میان خود بپذیرند و حاضر به معاشرت با او شوند. انسان از این طریق می‌تواند خصلت‌های نیکو را از دیگران آموخته و صفات انسانی و کرامت نفسانی خود را بروز داده و به کمال برساند در عین حال نیازهای مادی او نیز تأمین گردد. برخی افراد بین مردم محبوبیت دارند و معمولاً مردم تمایل و علاقه قلبی خود را به آنان ابراز می‌دارند برخی دیگر رابطه مناسبی با مردم ندارند. روان‌شناسان معقتدند که اخلاق و رفتار و صفات اشخاص سبب محبوبیت یا عدم محبوبیت آنان بین مردم می‌شود⁽¹⁾.

برای ایجاد رابطه مطلوب با دیگران باید اصول و معیارهایی را رعایت کنیم:

در مرتبه نخست رفتار مناسبی از خود بروز دهیم. در مرتبه دوم حقوق دیگران را شناخته و نسبت به ادای آن‌ها و عدم تعدی به حقوق و حریم دیگران درست عمل کنیم.

اصول و معیارهای رعایت حقوق دیگران به دو دسته تقسیم می‌شوند: دسته اول صفات و خصوصیات رفتاری است که در برابر دیگران باید از خود بروز دهیم و بدان‌ها آراسته باشیم و دسته دوم خصلت‌های ناپسندی است که باید از آن‌ها اجتناب نماییم.

در این بخش از دسته اول تحت عنوان عوامل بهبوددهنده روابط اجتماعی و از دسته دوم تحت عنوان آسیب‌های روابط اجتماعی بحث می‌کنیم.

اول) رفتارهای مناسب

اشاره

الف - ملاقات با یکدیگر: ملاقات دوستان، دوستی را تثبیت و دوری از ملاقات موجب فراموشی آن‌ها می‌شود.

علی علیه السلام می‌فرماید: «کسی که برادر دینی‌اش را برای خدا زیارت نماید خداوند هفتاد هزار ملک را مؤکّل می‌کند که به او بهشت را مژده بدهند پس از دنیا خارج می‌شود در حالی که هیچ گناهی بر گردن او نیست»⁽¹⁾.

در روایت دیگری از آن حضرت می‌خوانیم: «کسی که برادر مؤمنش را در خانه‌اش زیارت کند بدون اینکه نیازی یا حاجتی از او داشته باشد، از زیارت کنندگان خداوند محسوب می‌گردد و سزاوار است بر خداوند که میهمان خود را گرامی بدارد»⁽²⁾.

امام صادق علیه السلام به یکی از اصحاب می‌فرماید: «هرکه از یاران مرا می‌بینی به او سلام برسان و او را به تقوای خدای بزرگ سفارش کن و اینکه تندرستان از بیمارشان عیادت کنند و توانگرشان بر تهیدستشان مهربانی ورزد و زنده‌شان بر جنازه مرده‌شان حاضر شود، یکدیگر را در خانه‌هایشان دیدار کنند که دیدار موجب برقراری دستورات ما است و خداوند بنده‌ای که دستورات ما را زنده کند مورد ترحّم قرار می‌دهد»⁽¹⁾.

تأثیر معنوی ملاقات به گونه‌ای است که موسی‌بن جعفر علیه السلام می‌فرماید: «برای شیطان و لشکریانش چیزی نگونبارتر از دیدار برادران برای رضای خدا نیست»⁽²⁾.

تعامل اطلاعات و افزایش دانش از دیگر آثار ملاقات است. امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: «دیدار برادران موجب باروری عقل است اگرچه این دیدار اندک و ناچیز باشد»⁽³⁾.

ب - سلام کردن: یکی از آداب اسلامی در روابط اجتماعی سلام کردن به یکدیگر است که تعالیم اسلامی بر آن تأکید کرده است. پیامبراکرم صلی الله علیه وآله و ائمه معصومین به زنان و کودکان نیز سلام می‌کردند. سلام از ریشه سلامتی است و بدین مفهوم است که سلامتی و ایمنی بر تو باد و به طور ضمنی دلالت دارد که هیچ خطر و تهدیدی از سوی سلام کننده، متوجه طرف مقابل نیست.

خداوند متعال می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به هیچ خانه‌ای جز خانه خود وارد مشوید مگر پس از آن‌که قبلاً انس بگیرید (تا ساکنان

آن، متوجه آمدن و برخورد دوستانه شما شوند) و به اهل خانه سلام کنید که این برای شما بهتر است»⁽¹⁾. در آیات دیگری از سلام کردن انبیاء به افراد سخن به میان آمده است. خداوند به پیغمبر می‌فرماید: «و هر گاه کسانی که به نشانه‌های ما ایمان می‌آورند نزد تو آیند، پس بگو: «سلام بر شما باد! پروردگارتان رحمت را بر خویشتن مقرّر کرده است؛ که هر کس از شما کار بدی از روی نادانی مرتکب شده، سپس بعد از آن توبه و اصلاح نماید، پس حتماً او بسیار آمرزنده [و] مهرورز است.»⁽²⁾.

سلام در این آیه، بر امنیت و آرامش بخشی دلالت دارد، زیرا در مورد مهاجران است که از شهر خود، یعنی مکه، به مدینه می‌رفتند و در آن‌جا خویشاوند و فامیلی نداشتند طبعاً احساس ناامنی می‌کردند و این آیه در مورد سایر مؤمنان نیز مفهوم فوق را دارد و خداوند به وسیله پیغمبر خود به آن‌ها امنیت و آرامش می‌دهد تا نگران گذشته خویش نباشند⁽³⁾.

در آیاتی دیگر، خداوند به بندگانش سلام کرده است و می‌فرماید: «و سلام بر کسی که از هدایت پیروی کند»⁽⁴⁾. یا سلام بر پیامبران می‌کند و می‌فرماید: «و سلام بر بندگانش، (همان) کسانی که برگزیده است»⁽⁵⁾.

دسته دیگری از آیات از سلام فرشتگان به انسان‌های مؤمن سخن می‌گوید و می‌فرماید: «(همان) کسانی که فرشتگان (جان‌های) آنان را به طور کامل می‌گیرند، در حالی که پاکیزه‌اند؛ (و به آنان) می‌گویند: «سلام بر شما! به خاطر اعمالی که همواره انجام می‌دادید، وارد بهشت شوید.»⁽⁶⁾.

دسته دیگر آیاتی هستند که تحیت مؤمنان را در بهشت، سلام معرفی می‌کنند. خداوند می‌فرماید: «و زنده‌بادِ آنان در آن‌جا، «سلام» است»⁽¹⁾.

در اولین برخورد، بهترین چیزی که مسلمانان مناسب است رعایت کنند، دادن امنیت و آرامش به طرف مقابل است تا مطمئن شوند آسیبی متوجه آن‌ها نیست و این امر با سلام کردن محقق می‌شود. از آن‌جا که احساس امنیت و آرامش اساس و پایه اصلی زندگی انسان است. می‌توان گفت که سلام پایه و اساس دیگر ابعاد زندگی انسان است. اهمیت سلام تا آن‌جا است که بهشت، که سمبل نعمت و آسایش و زندگی شیرین انسان است، «دارالسلام» نامیده شده و به نوبه خود، اهمیت سلامتی و امنیت را می‌رساند⁽²⁾. در روایات نیز معصومین علیهم السلام به سلام کردن سفارش نموده‌اند و آن را یکی از اسباب جلب محبت شمرده‌اند.

پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «وارد بهشت نخواهید شد، مگر آن‌که ایمان بیاورید و ایمان نخواهید آورد، مگر آن‌که یکدیگر را دوست بدارید. آیا شما را به چیزی راهنمایی بکنم که اگر انجامش دهید، محبوب یکدیگر خواهید گشت؟ سلام کردن میان خودتان را آشکار سازید»⁽³⁾.

جواب سلام: یکی دیگر از آداب معاشرت در اسلام، جواب سلام است که اهمیت بیشتری نسبت به سلام کردن دارد. در اسلام مورد تأکید قرار گرفته است. خداوند می‌فرماید: «هنگامی که به شما سلام و دعا کردند، شما به شکلی بهتر پاسخ دهید یا دست کم همان سلام و دعا را به فرد برگردانید، که خداوند برای هر چیزی ارزشی در نظر می‌گیرد (به طور کامل به حساب

هر نیک و بدی می‌رسد). به همین جهت پاسخ هر تحیتی در آداب و فرهنگ اسلام باید کاملتر از آن و یا دست کم، مطابق آن باشد⁽¹⁾.

ج - مصاحفه کردن

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «دست دادن با یک مؤمن برتر است از دست دادن با ملائکه»⁽²⁾. باید دیدار و ارتباط با مؤمنان و دوستان با دست دادن و با گذشت مدت زمان با آغوش کشیدن و بوسیدن و لبخند همراه باشد. این‌گونه اعمال، عادات کوچکی است که جامعه را به نتایج بزرگی می‌رساند و نه تنها برای سلامت ارتباط کافی است بلکه از اسباب موفقیت در زندگی نیز هست⁽³⁾؛ «دست دادن، نشانه محبت است».

پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «هرگاه یکی از شما برادرش را دید باید با او دست دهد و بر او درود فرستد که خداوند ملائکه را این چنین گرامی می‌دارد»⁽⁴⁾؛ نیز می‌فرماید: «با یکدیگر مصافحه کنید که این کار کینه‌ها را از میان می‌برد»⁽⁵⁾.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «هنگامی که مؤمنی با برادر خود ملاقات می‌کند و دست او را می‌فشرد خداوند به آن دو می‌نگرد و گناهان آن دو، تا هنگام جدایی از میان می‌رود چنان‌که برگ درخت به هنگام باد شدید از درخت جدا می‌شود»⁽⁶⁾.

بنابراین اسلام به ما می‌آموزد که با شوق و حرارت دست یکدیگر را بفشاریم و مدت مصافحه را طولانی گردانیم و اگر می‌خواهیم محبت و ثواب بیشتر شود باید در شرایط مناسب با آغوش کشیدن آن را کامل کنیم.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «هرگاه دو مؤمن با یکدیگر ملاقات کنند و با یکدیگر دست دهند، خداوند بر آن دو رحمت نازل می‌کند که نود و نه رحمت از آن کسی است که دوست خود را بیشتر دوست دارد و اگر یکدیگر را در آغوش گیرند، هر دو غرق در رحمت خواهند شد»⁽¹⁾.

هم‌چنین سفارش به تقبیل و بوسیدن برادر مسلمان شده است.

امام صادق علیه السلام فرمود: «برای شما مسلمانان یک نوری است که به وسیله آن در دنیا شناخته می‌شوید. وقتی که یکی از شما برادر خودش را ملاقات نمود موضع آن نور که در پیشانی برادر مؤمنش است ببوسد»⁽²⁾.

این تماس بدنی و تقبیل باعث ازدیاد محبت و احساس آرامش در روابط اجتماعی می‌گردد.

د - احترام گذاشتن: از عوامل بهبود دهنده روابط اجتماعی است.

احترام متقابل افراد به یکدیگر زندگی اجتماعی را زیبا و لذت‌بخش می‌کند و موجب ازدیاد محبت مردم نسبت به هم می‌شود⁽³⁾.

مکانیزم تأثیر احترام گذاشتن بر بهداشت روانی

اشاره شد که یکی از نیازهای انسان، عزت نفس می‌باشد و احترام به افراد باعث تقویت عزّت نفس می‌گردد. اگر در روابط و معاشرت با افراد عزت نفس آنان خدشه‌دار شود، این روابط به سردی می‌گراید، زیرا هیچ فردی حاضر نمی‌شود برای نیل به چیزی از حیثیت و احترام خود صرف کند. کودکان نیز دارای عزت نفس هستند و انتظار دارند که مردم به آنان

احترام گذارند. برای رابطه مناسب با دوستان و جلب نظر و محبت مردم احترام به آنان در امور بزرگ و پراهمیت یا در مسائل بسیار کوچک و جزیی دارای اهمیت است. افرادی که به مردم اعتماد به نفس می‌دهند مورد توجه مردم قرار می‌گیرند و کسانی که این اعتماد را از آنان سلب کنند مورد بی‌اعتنایی مردم قرار می‌گیرند⁽¹⁾. پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله فرموده: «کسی که به برادر دینی‌اش احترام گذارد و او را گرامی بدارد در واقع خدا را گرامی داشته و کسی که خدا را تکریم کند پاداش بزرگی دارد»⁽²⁾.

روش معصومین در برخورد با افراد

پیامبر اسلام در احترام به مردم، به جزیی‌ترین امور توجه داشت و از کوچک‌ترین امور غفلت نمی‌کرد. هرکس بر رسول گرامی اسلام وارد می‌شد، آن حضرت به او احترام می‌گذاشت و گاه عبای خود را به جای فرش زیر پای او می‌گسترانید و بالشی که خود به آن تکیه داشت به وی می‌داد⁽³⁾.

روزی پیامبر تنها در مسجد نشسته بود. شخصی وارد شد و به جانب حضرت آمد. پیامبر از جای برخاست و قدری عقب رفت و جای خود را به او داد. آن شخص عرض کرد: یا رسول‌الله! مسجد خالی و جا وسیع است چرا قدمی به عقب رفتید؟ فرمود: از حقوق مسلمان بر مسلمان آن است که وقتی خواست نزد او بنشیند، قدمی به عقب برود و برای او حریم قائل شود.

اگر چند نفر در حضور پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌نشستند. آن حضرت برای حفظ احترام همگان نگاه‌های مودّت‌آمیز خود را به طور مساوی متوجه همه افراد حاضر می‌نمود. هنگامی که با اصحاب خود در مسجد یا غیر آن جلسه‌ای

داشتند، جلسه دایره‌وار تشکیل می‌شد که اساساً بالا و پایین و امتیازی نداشت. اگر ناشناسی به مجلس رسول اکرم وارد می‌شد، نمی‌توانست آن حضرت را بشناسد زیرا هیچ‌گونه امتیازی بر سایرین نداشت.

رسول‌اکرم با احترام به دیگران همه را مجذوب خود ساخته بود. خداوند متعال به پیامبر می‌فرماید: «و بال (عطوفت و فروتنی) خود را برای مؤمنان فرو آر»⁽¹⁾. این تعبیر کنایه زیبایی از تواضع و محبت و ملاطفت است همانگونه که پرندگان به هنگامی که می‌خواهند نسبت به جوجه‌های خود اظهار محبت کنند آن‌ها را زیر بال و پر خود می‌گیرند⁽²⁾.

امام باقر علیه السلام می‌فرمایند: «دوستان خود را احترام کنید و آنان را بزرگ بشمارید و برخلاف ادب متعرض یکدیگر نشوید»⁽³⁾. تعالیم اسلام تحقیر و بی‌احترامی به مؤمن را به منزله اعلان جنگ با خدا معرفی نموده است⁽⁴⁾.

پیامبر اسلام می‌فرماید: «هیچ یک از افراد را کوچک نشمارید. زیرا مسلمان در هر مرتبه‌ای که باشد نزد خداوند بزرگ است»⁽⁵⁾.

علی علیه السلام می‌فرماید: «بپرهیز از این‌که فرد عاقل و خردمند را به خشم‌آوری و یا شخص کریم و بزرگواری را اهانت کنی و یا فرد پست و فرومایه‌ای را احترام گذاری و با نادان مصاحبت و همنشینی نمایی»⁽⁶⁾.

روشن است اگر انسان به فرد دانایی اهانت کند یا شخص بزرگواری را تحقیر کند و به خشم آورد، ممکن است برخوردی متقابل از او ببیند که از عهده ضرر آن بر نیاید. احترام به فرد پایین مرتبه باعث خودباختگی او

می‌شود و ممکن است خود را در جایگاهی ببیند که در آن قرار ندارد و از این راه خسارت غیرقابل جبرانی به جامعه برسد⁽¹⁾.

امام موسی بن جعفر علیه السلام می‌فرمایند: «احترام میان خود و برادرت را از بین مبر و چیزی از آن بگذار زیرا از میان رفتن آن، از میان رفتن شرم است و برجای بودن احترام، (عامل) بر جای بودن دوستی است»⁽²⁾.

علی علیه السلام در دوران حکومت خود، در خارج شهر کوفه با مرد غیرمسلمانی رفیق راه شد. آن مرد علی را نمی‌شناخت، پرسید: قصد کجا داری؟ فرمود: کوفه می‌روم. سر دو راهی رسیدند. آن مرد به راه خود رفت ولی برخلاف انتظار دید آن حضرت همراه او می‌آید. پرسید مگر قصد کوفه نداری؟ فرمود: چرا. گفت: راه کوفه آن طرف است. فرمود: می‌دانم. پرسید: پس چرا از راه خود منحرف شده‌ای؟ علی علیه السلام فرمود: برای این‌که مصاحبت و رفاقت به خوبی پایان پذیرد، لازم است انسان در موقع جدا شدن از رفیق راه خود، چند قدم او را بدرقه نماید و این دستوری است که پیامبر گرامی به ما آموخته است. این تکریم و احترام صادقانه، آن مرد را به شدت تحت تأثیر قرار داد و پرسید: آیا پیامبر اسلام به شما چنین دستوری داده است؟ فرمود: آری. گفت: آنان که پیروی پیامبر، اسلام را پذیرفتند و قدم جای قدم او گذاشتند، مجذوب همین تعالیم اخلاقی و رفتار کریمانه او شدند. سپس از راهی که در پیش داشت، چشم پوشید و با علی راه کوفه را در پیش گرفت و درباره اسلام با آن حضرت گفتگو کرد و سرانجام مسلمان شد⁽³⁾.

چگونه به افراد احترام بگذاریم؟

از آن‌جا که هر انسانی دارای خصلت یا رفتار خوب و از جهتی شایسته ستایش است باید جنبه‌های مطلوب طرف مقابل را شناخت و شخص را به سبب داشتن آن صفات خود تمجید نمود. در روابط بین افراد، برای جذب آن‌ها باید کار کنیم که افراد به اهمیت خود پی ببرند.

ارسطو می‌گوید: «برای بقای دوستی باید دوستان، فضیلت و ارزش یکدیگر را بشناسند و آن را به دیده احترام بنگرند».

امام حسن علیه السلام در توصیف برادر می‌فرماید: «و اگر از تو خوبی دید آن را بازگو کند»⁽¹⁾.

ه -- جا دادن به تازه وارد در مجلس: یکی دیگر از آداب معاشرت، که در قرآن‌کریم به آن سفارش شده است جمع و جور نشستن در مجالس تا اینکه برای تازه‌واردان جای برای نشستن باشد.

خداوند می‌فرماید: «ای‌اهل‌ایمان در مجالس، هرگاه به شما گفتند: جا برای دیگران باز کنید، جمع و جور بنشینید و به آن‌ها جا بدهید تا خدا به کار شما توسعه دهد و وقتی گفته می‌شود: برخیزید، برخیزید. خداوند کسانی را که دارای ایمان و علم هستند، درجاتی از رفعت و بلندی مقام می‌دهد و به آن‌چه که می‌کنید آگاه است»⁽²⁾.

این آیه شریفه دو سفارش روشن دارد و یک سفارش ضمنی.

سفارش اول این‌که مسلمانان در مجالس و محافل خود تا حد ممکن، جمع و جور بنشیند تا افراد بیشتری بتوانند در آن مجلس شرکت کنند و از آن بهره ببرند.

سفارش دوم: در صورتی که مجلس ازدحام دارد و جائی برای تازه واردین نیست، بر مسلمانان لازم است در مورد افرادی که امتیاز علمی یا تقوایی و ایمانی دارند، ایثار کنند و به احترامشان جای خود را به آنان بدهند. سفارش ضمنی اینکه رعایت مقام و موقعیت و احترام افراد مؤمن و با تقوا لازم است⁽¹⁾.

و - گوش فرا دادن: گوش فرا دادن و توجه کردن به طرف مقابل در روابط اجتماعی مناسب، پایه‌ای مهم است. «گوش‌دادن» به سخنان طرف مقابل یک مسأله عادی و متداول و روزمره میان مردم است که یکی از هنرهای کوچک ولی پراثر در رابطه میان انسان‌ها است. در قرآن آمده است: «و از آن (منافق) ان کسانی هستند که پیامبر را آزار می‌دهند و می‌گویند: «او گوش (ی، و خوش‌باور) است!» بگو: «گوشیِ خوب بودن، به نفع شماست؛ [او] به خدا ایمان دارد و مؤمنان را تصدیق می‌کند و رحمتی است برای کسانی از شما که ایمان آورده‌اند.»⁽²⁾. در این آیه یکی از صفات پیامبر صلی الله علیه وآله را گوش فرا دادن به سخن افراد حتی منافقان می‌داند. به این شیوه حرمت آن‌ها حفظ شده و آبروی آن‌ها نمی‌رود و عواطف آن‌ها جریحه‌دار نمی‌شود.

پیامبر صلی الله علیه وآله برای حفظ محبت و همدلی مردم از این طریق کوشش می‌کند در حالی که اگر ایشان نیت‌های آن را روشن می‌کرد، مشکلات فراوانی برای آن‌ها پیش می‌آمد. به علاوه آبروی آن‌ها می‌رفت و راه بازگشتی برای آن‌ها فراهم نمی‌شود. به این ترتیب افراد گناهکاری که قابل هدایت بودند در صف بدکاران قرار می‌گرفتند و از اطراف پیامبر صلی الله علیه وآله دور می‌شدند. یک رهبر مهربان و دلسوز، در عین حال حکیم و دانا در روابط با

افراد مسائل مهمی را درک می‌کند ولی از افشای اسرار مردم خودداری می‌کند تا افرادی که زمینه رشد و هدایت دارند، تربیت مناسب پیدا کنند⁽¹⁾.

گوش دادن پیامبر صلی الله علیه وآله امر خیری است و به منظور احترام از گوینده، به حرف او گوش می‌دهد و گفتار او را تفسیر مطلوب می‌کند به علاوه اثر خبر صادق و مطابق با واقع را هم بر آن بار نمی‌کند، یعنی اگر درصدد بدگویی از کسی باشد آن شخص را مؤاخذه نمی‌کند، در نتیجه هم به حرف‌های گوینده گوش داده و او را احترام کرده است و هم ایمان آن مؤمنی را که وی درباره او بدگویی و سعایت کرده محترم شمرده است⁽²⁾.

تعالیم اسلام اهمیت زیادی برای گوش دادن قائل شده‌اند. پیامبر صلی الله علیه وآله می‌فرمایند: «کسی که در میان سخن برادرش سخن بگوید مانند آن است که چهره‌اش را خراش انداخته باشد»⁽³⁾.

در حدیثی دیگر از آن حضرت آمده است که: «از جوانمردی است که اگر برادرت سخن گفت به سخنش گوش بسپاری»⁽⁴⁾.

گوش فرادادن به سخن افراد، باعث احساس احترام برای گوینده می‌شود. زیرا فرد وقتی احساس می‌کند، کسی به او بها می‌دهد و سخنش را می‌شنود، احساس عزّت نفس می‌کند و دوستی او با دیگران مستحکم می‌شود.

بسیاری از مردم وقتی برای اولین بار با کسی برخورد می‌کنند نمی‌توانند توجه او را به خود جلب نمایند شاید به این دلیل که به سخنان طرف مقابل به دقت گوش نمی‌دهند. آن‌ها تمام هم خود را متوجه سخنی می‌کنند که می‌خواهند به طرف مقابل بگویند و لذا گوش خود را بر شنیدن سخنان او می‌بندند... در حالی‌که مردم به دنبال شنونده خوب هستند حتی برخی

پزشک را به بالین خود فرا می‌خوانند برای آن‌که به سخنان و درد دلهایشان گوش دهد⁽¹⁾.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «خوش‌برخوردی وخوب گوش‌دادن نشانگر درست‌اندیشی است»⁽²⁾.

مردم معمولاً شنوندگان خوب را بر گویندگان خوب ترجیح می‌دهند، زیرا در برابر شنوندگان خوب احساس مهم بودن می‌کنند. به همین دلیل از دیرباز گفته‌اند: مردم مایلند با کسی بنشینند که خود را در حضور او بزرگ می‌بینند و به نشستن با کسی که او را در حضور خود بزرگ می‌بینند رغبت ندارند.

ز - قدردانی و تحسین: قدردانی و تحسین افراد باعث تقویت عزّت نفس و تأمین بهداشت روانی افراد در این زمینه می‌گردد. انسان به دنبال کسب هویت مطلوب است.

دوست داشتن و تمجید شدن، عزّت نفس را افزایش می‌دهد و هم‌چنین موجب توسعه خود می‌شود، به طوری که شخص احساس می‌کند دیگران بخشی از او هستند⁽³⁾.

خداوند متعال در آیات متعددی مؤمنان را تحسین و تمجید نموده است و می‌فرماید: «شما بهترین امّتی بودید که برای مردم پدیدار شده‌اند؛ (چه این‌که) به [کار] پسندیده فرمان می‌دهید و از [کار] ناپسند منع می‌کنید و به خدا ایمان دارید.»⁽⁴⁾.

پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله می‌فرمایند: «بهترین برادران تو آن است که خوبی و احسان تو را به جا بیاورد»⁽⁵⁾.

امام علی علیه السلام اصحاب و یاران خویش را ستایش می‌کرد و از توانایی‌های آنان زبان به تمجید و قدردانی می‌گشود و عده‌ای از یارانش را نیز با این عبارات ستوده است: یاران حق و برادران دینی شما هستید. شما در روز سختی سپرید. این شما هستید خواص و اصحاب سرّ من. به کمک شما بر کسی که (به حق) پشت کرده شمشیر می‌زنم و اطاعت و پیروی کسی را که (به حق) رو کرده امیدوارم⁽¹⁾.

تشویق و تحسین وسیله‌ای است برای تقویت انسان در خیرها و ترغیب به تلاش بیشتر و فراهم کردن نشاط لازم در رشد و تربیت انسان. زیرا انسان به فطرتش که عشق به کمال مطلق و انزجار از نقص است، مایل به کمالات و نیکویی و دوستدار تشویق و قدردانی است و بر این اساس بهترین روش در برانگیختن انسان‌ها به سوی کمال و دور کردن از نقص، تشویق و قدردانی است⁽²⁾.

در این رابطه علی علیه السلام به مالک اشتر می‌فرمایند: «آنان را به نیکویی یاد کن و پیوسته تشویقشان نما و کارهای مهمی که انجام داده‌اند برشمار، زیرا یاد کردن کارهای نیک آنان، دلیرشان را [به کوشش و حرکت بیشتر] برانگیزاند و از کار مانده را به خواست خدا [به کار و تلاش] ترغیب نماید»⁽³⁾.

با قدردانی و تحسین کارهای خوب افراد می‌توان آنان را به سوی سعادت و تکامل هدایت کرد. تمایل به مهم بودن هست که نیکوکاران را به ساختن بیمارستان‌ها، مدارس، مساجد و غیره وا می‌دارد.

امام حسن عسکری علیه السلام می‌فرمایند: «بهترین برادر امت، کسی است که خطایت را فراموش کند و از نیکوکاریت در حق خودش یاد کند»⁽⁴⁾.

پیامبر خدا صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «بهترین برادران تو آن است که خوبی و احسان تو را به خود به زبان آورد»⁽¹⁾.

بنابراین بهترین افراد خوبی‌های مردم را یادآوری می‌کنند و دوستان خود را به سبب داشتن این خوبی‌ها مورد تحسین و قدردانی قرار می‌دهند.

علی علیه السلام می‌فرماید: «ستایش بیش از استحقاق چاپلوسی است و کم‌تر از استحقاق ناتوانی و حسادت است»⁽²⁾.

در این‌جا دو مطلب وجود دارد:

1 - تمجید و ستایش؛ 2 - تملق و چاپلوسی.

تمجید با چاپلوسی فرق دارد: چاپلوسی‌بدین معنا است که طرف مقابل را به چیزی ستایش کنید که فاقد آن می‌باشد و چاپلوسی موجب می‌شود که آدمی به انجام کارهای ناپسند وادار شود. فردی که مورد چاپلوسی قرار می‌گیرد می‌آموزد که تلاش‌های دیگران را سرقت کند. به مردم دروغ بگوید و به آن‌چه ندارد، ریا و تظاهر کند.

تمجید تحسین پاک و بی‌شائبه است و چاپلوسی و تملق ناپاک و غرض‌آلود یکی از دل می‌جوشد و دیگری بر زبان. تحسین و تمجید برای نفع به دیگران است اما چاپلوسی و تملق دیگران برای سودجویی است.

بعضی از مردم در تحسین دیگران کوتاهی می‌ورزند گاه به دلیل ناتوانی یا سستی و گاه به علت حالت روانی حسد. این‌گونه افراد از جنبه‌های مثبت دیگران معمولاً ناخرسند می‌شوند و مایل نیستند از دیگران تمجید کنند. یکی از سخنوران نامدار ایران می‌گوید:

تعریف و تمجید دیگران در موفقیت من نقش بسیار مهمی داشت⁽³⁾.

ح - وفای به عهد: از جمله آداب معاشرت اسلامی که در پیوند و تحکیم روابط اجتماعی تأثیر بسزایی دارد وفای به عهد و پیمان است. در آیات قرآن و کلمات معصومین علیهم السلام توصیه شده است که به تعهدات خود، در برابر دیگران پایبند باشیم یا افراد پای‌بند به عهد را ستایش می‌کنند و از این طریق، انسان را متوجه لزوم پایبندی به عهد می‌کنند. قرآن در یک‌جا، کارهای نیک را بر می‌شمارد و افراد نیکوکار را به خاطرکارهای نیکشان ستایش کرده و می‌فرماید: «... و (کسانی که) چون عهد بستند، به عهد خود وفا دارند...»⁽¹⁾. در آیه دیگری یکی از خصوصیات و ویژگی‌های افراد با ایمان را وفای به عهد می‌داند و می‌فرماید: «و کسانی که آنان امانت‌هایشان و پیمان‌هایشان را رعایت می‌کنند»⁽²⁾. قرآن مجید با صراحت فرمان به وفای به عهد می‌دهد و انسان را در برابر تعهدات خود مسؤول دانسته می‌فرماید: «و به پیمان (خود) وفا کنید؛ [چرا] که پیمان مورد پرسش قرار می‌گیرد»⁽³⁾.

در بعضی از آیات، خداوند متعال افراد عهدشکن و بی‌توجه به پیمان‌های اجتماعی را نکوهش می‌کند. مثلاً در مذمّت بنی‌اسرائیل می‌فرماید: «و آیا [چنین نیست که یهودیان] هرگاه پیمانی بستند، دسته‌ای از ایشان آن را (شکستند و) دور افکندند؟ بلکه بیش‌ترشان ایمان نمی‌آورند»⁽⁴⁾.

قرآن‌کریم، تأکید زیادی در مورد وفای به عهد نموده است و عهدشکنان را به شدیدترین بیان مذمّت کرده است. لحن آیات دلالت می‌کند که وفای به عهد و زشتی عهد شکنی از فطریات بشر می‌باشد. حقیقت امر این است که بشر در زندگی اجتماعی و فردیش هرگز بی نیاز به عهد و وفای به عهد نیست

و با دقت پی‌می‌بریم که تمام مزایایی که از زندگی اجتماعی استفاده می‌کنیم و همه حقوق زندگی اجتماعی که با تأمین آن‌ها آرامش می‌یابیم، بر اساس عهد و پیمان مترتب است⁽¹⁾.

اهمیت وفای به عهد در روایات: در روایات در مورد وفای به عهد و پیمان توصیه زیادی شده است و آن را «اساس دین»⁽²⁾و «نشانه یقین»⁽³⁾و «سبب قرب به پیامبر در روز رستاخیز»⁽⁴⁾و «سپر مهم در برابر حوادث اجتماعی»⁽⁵⁾و «سبب سربلندی و پیروزی»⁽⁶⁾دانسته است و پیمان شکنی را سبب «محرومیت از الطاف الهی»⁽⁷⁾معرفی کرده است.

مکانیزم تأثیر وفای به عهد در بهداشت روانی

یکی از مسائلی که در تأمین بهداشت روانی افراد مؤثر است احساس امنیت و اطمینان در روابط اجتماعی، اقتصادی و غیره است و این امر با رعایت و وفای به عهد و پیمان حاصل می‌گردد. در صورتی که این اعتماد وجود نداشته باشد، شخص از شکسته شدن عهد و پیمان و ضررهایی که از این ناحیه متوجه او می‌شود، احساس خطر و عدم ایمنی می‌کند و این امر می‌تواند بهداشت روانی فرد را مختل نماید لذا حتی مشرکین⁽⁸⁾و تمام ادیان الهی به خصوص دین اسلام رعایت آن را لازم می‌دانند و حتی در مورد دشمن و غیر هم مسلکان هم به وفای به عهد توصیه شده است⁽⁹⁾.

ط - هدیه دادن: هدیه نشانه محبت است و هرچه بیشتر افزایش یابد محبت قلبی انسان‌ها افزایش بیشتری می‌یابد و از همین رو است که خداوند متعال صدقه را بر پیامبرش حرام کرده ولی هدیه را برای او مستحب شمرده است. زیرا کسی که هدیه‌ای به پیامبر خدا صلی الله علیه وآله دهد پیوند خود را با رسول خدا و در نتیجه با اسلام استوار کرده است. در قرآن در قصه ملکه سبأ آمده است که: هدیه گرانبهایی برای آن‌ها می‌فرستم تا ببینم فرستادگان من چه خبر می‌آورند»⁽¹⁾. از این آیه استفاده می‌شود که ارسال هدایا، تحف و نامه‌های مؤدت‌آمیز برای تفاهم، طریقه خوب و پسندیده می‌باشد⁽²⁾.

برخی آثار هدیه عبارتند از:

1 - احترام برادران؛

قیمت مادی هدیه مطرح نیست بلکه سخن از بهای معنوی آن است. معمولاً افراد پس از دریافت هدیه، به احترام همراه آن می‌نگرند نه ارزش مادی هدیه. به همین جهت پیامبر خدا صلی الله علیه وآله پیرامون حق برادر بر برادر مؤمنش می‌فرماید: «هدیه او را بپذیرد و با آن‌چه در نزد اوست به او هدیه دهد و خود را برای او به تکلف نیاندازد»⁽³⁾.

2 - هدیه باعث جلب محبت می‌شود؛

به وسیله هدیه می‌توان از کوتاه‌ترین راه، به قلب دیگران راه یافت زیرا با این وسیله دوستی میان افراد پیوند می‌خورد. علی علیه السلام می‌فرمایند: «هدیه دوستی را به دنبال می‌آورد»⁽⁴⁾.

3 - هدیه رابطه با دوستان را تجدید می‌کند؛

اگر با شخصی ارتباط کمرنگ شده باشد بهترین راه برای بازگرداندن دوستی به وضع سابق فرستادن هدیه‌ای است برای دوست و هدیه در این هنگام نقش بارانی را

ایفا می‌کند که بر کشتزاری خشک و باران ندیده می‌بارد و محبت میان ما را شکوفا می‌سازد. رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمایند: «هدیه‌دادن دوستی به بار می‌آورد، برادری را تازه می‌سازد و کینه را می‌زداید»⁽¹⁾.

4 - هدیه کینه‌های دیرین را می‌زداید؛

هرگاه اختلافی میان دو نفر ظهور کند و یکی از آن‌ها بکوشد به دیگری نزدیک شود بهترین راه، هدیه دادن است که کینه‌های گذشته را از میان می‌برد. پیامبر صلی الله علیه وآله می‌فرمودند: «به یکدیگر هدیه بدهید، زیرا هدیه دوستی را دو برابر می‌کند و کینه‌های درون سینه‌ها را می‌زداید»⁽²⁾.

5 - هدیه پاسخ هدیه است

؛ پیامبر صلی الله علیه وآله هنگامی که از تأثیر هدیه سخن می‌گویند هدیه متقابل را در نظر دارند، نه هدیه یک طرفی را و به همین سبب می‌فرماید: «به یکدیگر هدیه دهید تا میانتان دوستی برقرار شود»⁽³⁾.

اگر هدیه تنها از یک طرف باشد ادامه پیدا نمی‌کند هم‌چون پدیده‌های دیگر زندگی؛ اگر هدیه در مقابل هدیه دیگری است چه تأثیری خواهد داشت؟ ارزش سمبلیک هدیه مهم است و نفع افراد از هدیه دادن، ارزش معنوی است که همان عمیق‌تر کردن محبت و برقراری پیوند با دوستان می‌باشد.

علی علیه السلام می‌فرماید: «هیچ چیز مانند هدیه خشم خشمگین را فرو نمی‌نشاند و از غریب دلجویی نمی‌کند و کارهای مشکل را با موفقیت روبه‌رو نمی‌سازد و امور شر را دفع نمی‌کند».

هدیه می‌تواند سخن پسندیده یا هدایت یک گمراه یا کلام نیکویی باشد و همیشه لازم نیست جنبه مادی داشته باشد. پیامبر صلی الله علیه وآله می‌فرماید:

«مسلمان به برادرش هدیه‌ای بهتر از حکمتی که خدا به وسیله آن بر هدایت او بیفزاید یا هلاکتی را از او دفع کند نداده است»⁽⁴⁾.

ی - گشاده‌رویی: گشاده‌رویی و خوش‌رویی در معاشرت با مردم از دیگر اصول اخلاقی - اجتماعی اسلام و از نشانه‌های حسن سلوک و رفتار نیکو با مردم است. رهبران دینی ضمن اینکه همواره با خوش‌رویی با مردم برخورد کرده‌اند سفارش به خوش‌رویی نیز کرده‌اند. پیامبر صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «شما نمی‌توانید با ثروت خود برای مردم گشایش ایجاد کنید، پس با خوش‌رویی و گشاده‌رویی با آن‌ها برخورد کنید»⁽¹⁾.

علی علیه السلام خوش‌رویی را از صفات مؤمنین برشمرده و می‌فرماید: «شادی مؤمن در چهره‌اش نمایان و اندوه او در قلبش پنهان است»⁽²⁾.

مناسب نیست افراد در اثر گرفتاری و مشکلات با چهره‌ای گرفته و محزون با مردم برخورد کنند و بدین وسیله سبب ناراحتی و نگرانی آن‌ها شوند. در غیر این صورت این تعامل موجب افسردگی افراد می‌شود.

لذا برای این‌که مردم در جامعه اسلامی با امید و نشاط و خرسندی زندگی کنند، با یکدیگر معاشرت و ارتباط داشته باشد باید با چهره‌ای گشاده و خندان با دیگران برخورد کنند. حرکات صورت، تأثیر عمیق‌تر از صدای زبان دارد، با لبخند خود می‌گوییم که: دوستت دارم، و از دیدار شما خوشحالم⁽³⁾.

آثار و ثمرات خوش‌رویی

1 - پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «خوش‌رویی کینه را از بین می‌برد»⁽⁴⁾.

2 - حضرت علی علیه السلام می‌فرماید: «خنده‌رویی، ریسمان دوستی است»⁽⁵⁾.

3 - علی علیه السلام می‌فرماید: «دشمنی‌ها را کاهش می‌دهد»⁽⁶⁾.

4 - باعث از بین رفتن گناهان می‌شود. «وقتی با برادران دینی خود دیدار می‌کنید، به یکدیگر دست بدهید و خنده‌رویی و خوش‌رویی خود را اظهار کنید تا وقتی که از هم جدا می‌شوید، آن‌چه از گناه بر گردن دارید، از بین برود»⁽¹⁾.

5 - علی علیه السلام می‌فرماید: «خوش‌رویی دلیل بزرگواری است»⁽²⁾.

6 - عامل جذب محبت و دوستی مردم و وسیله تقرب به خدا می‌باشد.

7 - بهترین وسیله برقراری رابطه عاطفی مثبت بین مردم است. امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: «بهترین کاری که مردم با آن می‌توانند باعث انس و الفت دوستانشان شوند و کینه را از قلوب دشمنان‌شان پاک سازند، خوش‌رویی در هنگام دیدار با آن‌ها و رسیدگی به کار آن‌ها در غیاب آن‌ها و خنده‌رویی با آن‌ها در حضور آنان است»⁽³⁾. امام باقر علیه السلام می‌فرماید: «خوش‌رویی و گشاده‌رویی عامل کسب دوستی (مردم) و نزدیکی به خدای عزوجل است و ترش‌رویی موجب دشمنی (مردم) و دوری از خدا می‌گردد»⁽⁴⁾و سبب ورود به بهشت می‌گردد⁽⁵⁾.

اگر شرایط روانی برای لبخند فراهم نباشد چه باید کرد؟ تا حد توان مناسب است خود را به لبخند واداریم. در مرتبه دوم خود را شخصی خشنود نشان دهیم و به این ترتیب طولی نخواهد کشید که سعادت واقعی را حساس خواهیم کرد. چون رفتار و احساس دوش به دوش همدیگر حرکت می‌کنند

یا هر دو مظهر یک چیزند و به وسیله اصلاح رفتار می‌توانیم بر احساساتمان نیز سیطره پیدا کنیم.

ک - شوخی و مزاح: یکی از آداب معاشرت بذله‌گویی و مزاح است.

آیا اسلام در کنار خنده‌رویی و خوش‌رویی، مزاح را هم مجاز شمرده است یا خیر؟ در بررسی روایات ملاحظه می‌کنیم که گاهی مزاح از خصوصیات مؤمنین به شمار آمده ولی در دسته‌ای دیگر از روایات این صفت مورد مذمّت و نکوهش قرار گرفته و آن را مایه آبروریزی و کینه‌توزی دانسته‌اند که روایات را ذکر می‌کنیم و سپس نتیجه‌گیری می‌نماییم.

الف: روایاتی که مزاح و شوخی را ستایش می‌کند:

1 - پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «مؤمن شوخ‌طبع و بازیگر است و منافق عبوس و خشمگین»⁽¹⁾.

2 - رسول‌اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «من شوخی‌می‌کنم اما جز کلام حق نمی‌گویم»⁽²⁾.

3 - امام باقر علیه السلام می‌فرماید: «خداوند کسی را که در میان جمع، بدون اینکه کلام زشت بر زبان آورد، شوخی کند، دوست می‌دارد»⁽³⁾.

4 - امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «هیچ مؤمنی نیست مگر اینکه در وی «دعابه» است». سؤال شد که دعابه چیست؟ حضرت فرمود: شوخی⁽⁴⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود: شوخی از علائم حسن خلق است و با این کار برادر دینی خودت را مسرور می‌سازی. رسول خدا صلی الله علیه وآله هرگاه می‌خواست کسی را شاد کند، با او شوخی می‌کرد»⁽⁵⁾.

ب: روایاتی که شوخی را مورد نکوهش و مذمّت قرار می‌دهد:

1 - پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به علی علیه السلام فرمود: «ای علی! شوخی مکن که در آن صورت ارزشت از بین می‌رود و دروغ مگو که در آن صورت نور ایمانت از میان می‌رود»⁽¹⁾.

2 - حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: «هیچ بنده‌ای به ایمان خالص نمی‌رسد مگر اینکه دروغ را ترک کند به شوخی یا جدی و نیز مجادله را ترک کند هر چند بر حق باشد».

3 - از حضرت علی علیه السلام نقل شده است که: «شوخی کینه‌ها را به دنبال می‌آورد»⁽²⁾.

4 - حضرت علی علیه السلام می‌فرماید: «هر چیزی بذری دارد و بذر دشمنی، شوخی است»⁽³⁾.

5 - حضرت علی علیه السلام می‌فرماید: «آفت هیبت و وقار، شوخی است»⁽⁴⁾.

6 - از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است که: «کسی که شوخی می‌کند به وسیله آن کوچک می‌شود»⁽⁵⁾.

7 - امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «شوخی مکن که در آن صورت مردم بر تو جرأت پیدا می‌کنند»⁽⁶⁾.

8 - امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «از شوخی بپرهیزید زیرا شوخی مایه آبروریزی است و هیبت مردان را از میان می‌برد»⁽⁷⁾.

9 - حضرت صادق علیه السلام فرمودند: «تو را به تقوای الهی سفارش می‌کنم و نیز سفارش می‌کنم که از مزاح بپرهیزی چرا که شوخی ارزش تو را از میان می‌برد»⁽⁸⁾.

ج - برخی کلمات معصومین کثرت مزاح را امری ناپسند و غیراخلاقی اعلام کرده است:

1 - پیامبر اسلام علیه السلام می‌فرماید: «شوخی بسیار، آبرو را می‌برد»⁽¹⁾.

2 - امیرالمؤمنین: «شوخی بسیار، هیبت شخص را ساقط می‌کند»⁽²⁾.

3 - حضرت علی علیه السلام می‌فرماید: «شوخی زیاد ارزش شخص را از بین می‌برد و موجب ایجاد دشمنی می‌شود»⁽³⁾.

4 - آن حضرت می‌فرماید: «کسی که شوخی او زیاد شود، وقارش کم می‌شود»⁽⁴⁾. از این سه دسته روایت نتیجه می‌گیریم که شوخی و مزاح باید مناسب و به دور از جنبه‌های ضد اخلاقی باشد.

گاه افرادی برای خنداندن دیگران و به بهانه شوخی و مزاح هر سخن هرزه و زشت و ناپسندی را بر زبان جاری می‌کنند و بدین وسیله هم ارزش و بهای خود را ضایع می‌سازند و هم ایمان و تقوای خود را تضعیف می‌کنند و از سوی دیگر گاه باعث آزردگی دیگران، پدید آمدن کینه و عداوت در میان افراد می‌گردد. از سوی دیگر چون مؤمنین در معاشرت، نشست و برخاست با یکدیگر باید گشاده‌رو و خندان باشند شادی را به یکدیگر منتقل نمایند، اولیای دین اجازه داده‌اند که مؤمنین میان خود شوخی و مزاح داشته باشند مشروط بر آن‌که اولاً: از دایره حق خارج نشوند و ثانیاً: از کلمات زشت و رکیک خودداری کرده و در شوخی افراط نکنند؛ ثالثاً: باعث تحقیر و توهین شخص نشود. اگر این حدود رعایت گردد شوخی و مزاح باعث ایجاد الفت می‌گردد و گرمی و صمیمیت بیشتر میان برادران ایمانی و نشاط و خرمی جامعه اسلامی می‌گردد⁽⁵⁾.

مکانیزم تأثیر شوخی و مزاح در بهداشت روانی

شوخی کردن با استفاده از روش‌های مختلف، منبع مهم شادی است. شوخی یکی از شایع‌ترین و مؤثرترین روشهای القاء خلق است⁽¹⁾. و در مقابله با استرس نقش مراقبتی ایفا می‌کند و موجب کاهش تهدید و آسیب استرس می‌شود. افراد بسیار خندان، افزایشی در عاطفه منفی آن‌ها مشاهده نشد و مردانی که در مقابله با رویدادهای استرس زای زندگی می‌خندیدند عاطفه مثبت افزایش می‌یافت. یافته‌ها نشان داد افراد دارای حس عمیق شوخ‌طبعی، بعد از رویدادهای منفی زندگی به طور قابل ملاحظه‌ای خلق بهترین نشان می‌دهند. شوخی موجب می‌شود که فرد جنبه مثبت رویدادها را در نظر بگیرد، لذا، از میزان استرس کاسته می‌شود⁽²⁾.

از طرفی دیگر شوخی باعث تقویت ارتباطهای اجتماعی می‌گردد. بدین ترتیب که لازمة همه مهارت‌های اجتماعی ایجاد ارتباط با یک یا چند نفر و حفظ این رابطه‌ها است. در اغلب موارد تفاوت‌هایی در سن، وضعیت اجتماعی، شغل، نگرش‌ها و غیره وجود دارند و باعث می‌شوند دیدگاه‌ها و علایق مختلفی نیز وجود داشته باشند. شوخی موجب تخلیه تنش ناشی از تعارضات، نگرش‌ها و دیدگاه‌ها می‌شود⁽³⁾.

شوخی کمک می‌کند تا مقاومت و اضطراب در حین بحث کاهش یافته و اطلاعات زیادی درباره مسائل مهم کسب شود. شوخی به افراد کمک می‌کند که مشکلات را به صورت خنده‌دار درک کرده و روش‌های کم‌خطر را برای توجه به مشکلات می‌آموزد⁽⁴⁾.

شوخی یک پدیده اجتماعی است. منبعی از پیوستگی اجتماعی و بخشی از مهارت‌های اجتماعی است که مردم را قادر می‌سازد تنش‌های خود را تخلیه کنند و همبستگی را افزایش دهند. شوخی در عین حال پاداش‌های اجتماعی را ایجاد می‌کند. استفاده از روش هوشمندانه ارتباطهای کلامی موجب نظم در زیردستان و حفظ ارتباط مثبت می‌شود⁽¹⁾.

ل - شاد کردن افراد: طبعاً مردم نزد کسی که شادی و سرور می‌گستراند و به آن‌ها انبساط خاطر می‌دهد احساس راحتی می‌کنند، اما کسی که همیشه در شکوه می‌گشاید و دفتر بدبینی و شکست باز می‌کند مورد تنفّر مردم است و هیچ کس همنشینی او را نمی‌پذیرد و ترجیح می‌دهند از او برکنار باشند⁽²⁾. شاد کردن قلب دیگران در تحکیم روابط اجتماعی و تقویت روابط عاطفی نقشی بسزا دارد.

خداوند به داود نبی علیه السلام وحی کرد که:

«بنده‌ای با حسنه‌ای نزد من می‌آید و من بهشت را بر او روا می‌دانم و او را در آن‌جا حاکم می‌گردانم، داود گفت: آن چه حسنه‌ای است؟ خداوند فرمود: قلب بنده مؤمن را شاد می‌کند. ولو با دادن یک دانه خرما»⁽³⁾.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«هنگامی که مؤمن از قبرش برانگیخته شود، «صورتی» در پیش روی او به راه می‌افتد و هرگاه شخص مؤمن صحنه‌ای از صحنه‌های وحشتزای روز قیامت را ببیند آن صورت به او خطاب می‌کند که: نترس و نهراس و غمگین مشو و بشارت و کرامت باد تو را از سوی خداوند عزوجل، همین که او را به

کرامت الهی بشارت می‌دهد خود را در برابر خدا می‌یابد و خداوند محاسبه آسانی از او به عمل می‌آورد و دستور می‌دهد او را به بهشت برند در حالی که همین صورت در پیش روی اوست. در این هنگام مؤمن خطاب به صورت می‌گوید: خداوند بر تو رحمت فرستد، نیکو خارج شونده‌ای بودی با من از قبر و پیوسته مرا به سرور و کرامت الهی بشارت دادی تا مرا به بهشت رساندی، تو کیستی؟ و صورت به او می‌گوید: من همان شادی و سروری هستم که تو در دنیا به قلب مؤمنان وارد کردی⁽¹⁾.

دوم) نقش صفات مناسب اخلاقی اجتماعی در بهداشت روانی

اشاره

الف - حسن‌خلق: اساسی‌ترین عامل جلب قلوب مردم و به دست آوردن خشنودی و محبت آن‌ها حسن خلق و رفتار نیکو با مردم است. اصولاً حسن خلق محور بسیاری از فضایل دیگر می‌باشد. یعنی تا حسن خلق نباشد، ارزش واقعی سایر خصلت‌ها ظاهر نمی‌شود، مثلاً اگر جود و بخشش با حسن خلق توأم نباشد و با رفتار و برخورد نامناسب همراه گردد مورد پذیرش واقع نمی‌شود. کلماتی از اولیاء دین علیهم السلام اهمیت حسن خلق را نشان می‌دهد؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «اولین چیزی‌که در روز قیامت در میزان اعمال بنده قرار می‌گیرد، اخلاق پسندیده افراد است»⁽²⁾؛ «محبوب‌ترین‌شما در نزد من و نزدیک‌ترین شما به من‌در روز قیامت خوش‌خلق‌ترین شما است»⁽³⁾.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: «هیچ همنشینی بهتر از اخلاق پسندیده نیست»⁽¹⁾.

هم‌چنین می‌فرماید: «نیکویی اخلاق مؤمن، عنوان و نام دفتر اعمال او است»⁽²⁾.

امام حسن علیه السلام در این خصوص می‌فرماید: «نیکوترین نیکویی‌ها، اخلاق نیکو است»⁽³⁾.

و امام باقر علیه السلام: «کامل‌ترین مؤمنین را از نظر ایمان نیکوترین آن‌ها از نظر اخلاق معرفی می‌کند»⁽⁴⁾.

آثار و نتایج حسن خلق

حسن‌خلق دارای آثار بسیاری است که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم.

1 - علی علیه السلام فرمود: «حسن خلق، روزی را زیاد می‌کند و دوستان را با یکدیگر مأنوس می‌سازد»⁽⁵⁾.

2 - امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «به درستی که نیکی و حسن خلق شهرها را آباد و عمرها را طولانی می‌کند»⁽⁶⁾.

و باز می‌فرماید: «به درستی که رفتار نیکو، خطاها و لغزش‌ها را محو می‌کند همان‌گونه که خورشید، یخ را ذوب می‌کند و سوءرفتار، عمل را فاسد می‌کند همان‌گونه که سرکه، عسل را خراب می‌کند»⁽⁷⁾.

از سویی دیگر معصومین نسبت به رفتارهای زشت هشدار داده‌اند که در این‌جا چند نمونه ذکر می‌کنیم.

عواقب و آثار سوء بداخلاقی

1 - پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «خلق نامناسب و بد، گناهی نابخشودنی است»⁽¹⁾.

2 - امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: «خلق نامناسب و بد، تلخی زندگی و عذاب جان است»⁽²⁾.

3 - آن حضرت می‌فرماید: «خلق نامناسب و بد، نزدیکان را می‌ترساند و غریبه‌ها را متنفر می‌سازد»⁽³⁾.

4 - پیامبر می‌فرماید: «خلق نامناسب صفت و خصلتی است که در مؤمن دیده نمی‌شود»⁽⁴⁾.

ب - تواضع: یکی از صفات و آدابی که در معاشرت باید مورد توجه قرار گیرد تواضع است. تواضع بدین معنا است که: انسان خود را پایین‌تر از آن‌چه موقعیت اجتماعی او است قرار دهد⁽⁵⁾. در تعریف تواضع آمده است: «تواضع عبارت است از شکسته نفسی که نگذارد آدمی خود را بالاتر از دیگری ببیند و لازمه آن کردار و گفتار چندی است که دلالت بر تعظیم دیگران و اکرام ایشان می‌کند»⁽⁶⁾. خداوند متعال یکی از ویژگی‌های بندگان خاص خود را تواضع می‌داند و می‌فرماید: «بندگان (خاص خداوند) رحمان، کسانی هستند که با آرامش و بی‌تکبر بر زمین راه می‌روند، و هنگامی که جاهلان آن‌ها را مخاطب سازند (و سخنان نابخردانه گویند) به آن‌ها سلام می‌گویند و با بی‌اعتنایی و بزرگواری می‌گذرند»⁽⁷⁾.

یکی از صفات بندگان خدا آرامی در راه رفتن و نداشتن علائم بدنی تکبر است⁽¹⁾. در آیه‌ای دیگر یکی از اوصاف کسانی که خدا را دوست می‌دارند و خداوند نیز آن‌ها را دوست می‌دارد، تواضع در برابر مؤمنان می‌داند⁽²⁾.

آثار تواضع

1 - جلب محبت: امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: «نتیجه تواضع جلب محبت و علاقه مردم است»⁽³⁾.

2 - پرورش فهم و درک: امام کاظم علیه السلام می‌فرماید: «خداوند تواضع را ابزار کار فهم و درک قرار داده است و تکبر را ابزار جهل»⁽⁴⁾.

3 - کامل‌شدن نعمت: علی علیه السلام فرمود: «... با تواضع نعمت کامل می‌شود»⁽⁵⁾.

4 - باعث سربلندی فرد می‌شود⁽⁶⁾.

5 - باعث شرافت و بزرگی شخص نزد مردم می‌شود⁽⁷⁾.

6 - علی علیه السلام می‌فرماید: «با تواضع و محبت کارها نظم و سامان می‌یابد»⁽⁸⁾.

روشن است که نظم جامعه جز در سایه همکاری و همدلی حاصل نمی‌شود و همکاری و همدلی در صورتی ممکن است که افراد نخواهند بر یکدیگر فخرفروشی کنند⁽⁹⁾. رفتار ائمه نیز حاکی از کمال تواضع آن‌ها بود. امام سجاد علیه السلام با افرادی که ایشان را نمی‌شناختند مسافرت می‌کرد، در سفر به سایرین خدمت می‌کرد.

در جامعه‌ای که افراد متواضع باشند و همه با رعایت ادب و احترام با یکدیگر برخورد نمایند، عدل و دادگری در آن اجتماع حاکم خواهد بود زیرا مردم متواضع، خود را بالاتر از آن می‌دانند که به حقوق دیگران تجاوز نمایند، با عمل ناروا و ظالمانه، عدل اجتماعی را متزلزل کنند و خویشتن را مورد تحقیر و بی‌احترامی مردم متواضع قرار دهند⁽¹⁾.

ج - حلم و بردباری: در روابط اجتماعی یا مسائل زندگی خواه ناخواه عواملی باعث خشم انسان می‌شود. تعالیم اسلام برای مقابله با غضب و خشم دستور به بردباری و خویشتن‌داری داده است و آن را یکی از صفات متقین و مؤمنان می‌داند⁽²⁾.

در روایات اسلامی شخص بردبار را شبیه‌ترین مردم از نظر اخلاق به پیامبر صلی الله علیه وآله⁽³⁾و شجاع‌ترین مردم⁽⁴⁾و عبادت‌کننده خداوند معرفی می‌نماید⁽⁵⁾.

هم‌چنین حلم یکی از محبوب‌ترین راه‌ها به سوی خدا⁽⁶⁾و از برترین اخلاق اعلام شده است⁽⁷⁾.

در قرآن خطاب به پیامبر صلی الله علیه وآله آمده است: از جاهلان روی بگردان، طبیعی است روی‌گردانی از جاهلان به معنی حلم و بردباری و ترک هرگونه پرخاشگری در برابر آنان است. راه و رسم پیامبر صلی الله علیه وآله نیز همیشه همین بود که در برابر جاهلان و نابخردان نهایت صبر و حوصله و تحمل و بردباری را

نشان می‌داد و هرگز به خاطر سخنان ناموزون و کارهای بی‌ادبانه آن‌ها دچار خشم نمی‌شد⁽¹⁾. هم‌چنین حضرت ابراهیم علیه السلام را به عنوان حلیم معرفی نموده است و می‌فرماید: «ابراهیم مهربان و بردبار بود»⁽²⁾.

حلم به معنی خویشتن‌داری به هنگام هیجان غضب است و از آن‌جا که این حالت از عقل و خرد ناشی می‌شود گاه حلم به معنی عقل و خرد نیز به کار رفته است⁽³⁾. حلم در متون‌اسلامی، واجد ارزش معنوی فراوانی شمرده شده است، به علاوه:

1 - فرد را از خطرات غضب نجات می‌دهد.

2 - مایه عزت و آبرو است در حالی‌که خشم آمیخته به جهل سبب آبروریزی است⁽⁴⁾.

3 - سبب بزرگی و ریاست شخص حلیم می‌شود⁽⁵⁾.

4 - کمک و یاری مردم را به دنبال دارد⁽⁶⁾.

5 - پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله برای حلم نتایج مثبتی را بیان کرده است. انجام کارهای خوب، همنشینی با نیکان، بالا رفتن اعتبار اجتماعی خود، طالب خیر بودن، به مقامات عالی رسیدن، از عفو بهره‌گرفتن و به مردم فرصت دادن، کار نیک به جا آوردن و سکوت (در برابر نادان) پیشه کردن، این‌ها اموری است که عاقل به خاطر حلمش از آن بهره می‌گیرد⁽⁷⁾.

سرچشمه‌ها و عوامل حلم

الف - سلطه بر نفس و مالکیت خویشتن سبب می‌شود که انسان در برابر ناملایمات از کوره در نرود و گرفتار خشم و آشفتگی‌ها نشود⁽¹⁾.

ب - علو طبع و بلندی همّت و شخصیت بالا از اموری است که به انسان اجازه نمی‌دهد خشم خویش را آشکار کند، دست به کارهای غیرمنطقی افراد خشمگین کم‌ظرفیت‌بزند⁽²⁾.

ج - ایمان به خدا و توجه به صفات متعالی خداوند به رشد این صفت در فرد کمک می‌کند. امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «حلم چراغ پرفروغ الهی است که فرد را در جهت قرب به خداوند سوق می‌دهد و انسان نمی‌تواند حلیم باشد، مگر این‌که با انوار الهی و انوار معرفت و توحید تأیید گردد»⁽³⁾.

د - آگاهی نسبت به نتایج مثبت حلم و پیامدهای منفی خشم و غضب به فزونی آن در فرد کمک می‌کند. البته حلم باید با واکنش مناسب به منظور اصلاح رفتارهای نامناسب افراد همراه باشد و در صورتی که حلم و بردباری سبب جرأت و جسارت جاهلان می‌شود یا مواردی که حلم و سکوت به زیان جامعه و مکتب و عقیده انسان است یا مواردی که نشانه ضعف و ذلت محسوب می‌شود حلم کار خوبی نیست⁽⁴⁾.

د - شرح‌صدر: یکی از اموری که روابط اجتماعی را مستحکم می‌کند شرح‌صدر به معنای احساس انبساط و راحتی در روان می‌باشد⁽⁵⁾.

خداوند متعال یکی از نعمت‌هایی را که به پیامبر صلی الله علیه وآله داده است شرح صدر می‌داند و می‌فرماید: «آیا سینه‌ات را برایت گشاده نساختیم»⁽¹⁾.

منظور از گشادگی صدر، وسعت علمی و نیز تحمل و استقامت در برابر لجاجت‌ها و کارشکنی‌های دشمنان و مخالفان است، تا مشکلات او را به زانو درنیاورد، کارشکنی‌های دشمنان مأیوسش نسازند، سؤالات از مسائل پیچیده او را در تنگنا قرار ندهد، این عظیم‌ترین هدیه الهی به پیامبر بود⁽²⁾.

هنگامی‌که خداوند حضرت موسی را مأمور به دعوت فرعون به سوی خداپرستی کرد. اولین درخواست حضرت موسی از خداوند، اعطای شرح صدر بود. زیرا دعوت فرعون به سوی خداپرستی کار بسیار سختی بود و احتیاج به شرح صدر و صبر و پاسخ‌های قانع کننده داشت⁽³⁾.

آسان شدن کارها، احساس سبکباری و جلب احترام عمومی، در حقیقت همگی نتیجه شرح‌صدر و افزایش ظرفیت روانی می‌باشد. به وسیله مهار خویش می‌توان به تدریج از ظرفیت روانی قوی برخوردار شد و در نتیجه از درگیری با افراد و با مسائل جزیی در امان بود⁽⁴⁾.

ظرفیت روانی را می‌توان به صورت زیر بیان کرد:

تجربیات تکاملی * میزان هوش * سلامت و قدرت جسمی = ظرفیت روانی

تجریبات تکاملی، عنوان گسترده‌ای است که با مکانیسم‌های بسیار پیچیده‌ای وارد عمل می‌شوند. منظور از این تجربیات آموزش‌هایی هستند که فرد به صورت نظری و عملی دریافت می‌کند. در نتیجه حالت وقار و آرامش و قدرت به او می‌دهند و بدین‌وسیله فرد زندگی خود را با روشن‌بینی، واقع‌بینی مهار نسبتاً کامل ادامه می‌دهد.

تجربیات تکاملی را می‌توان بدین صورت طبقه‌بندی نمود:

1 - آموزش‌های خانوادگی؛

2 - آموزش‌های مدرسه‌ای؛

3 - آموزش‌های مذهبی؛

4 - آموزش‌های اجتماعی؛

5 - تجربیات ضمن حرفه و شغل؛

6 - همانند سازی با افراد تکامل یافته و استفاده از تجربه‌های دیگران.

هرقدر که این آموزش‌ها بیشتر در مسیر رشد باشند و با دلسوزی، واقع‌بینی و با توجه به میزان هوش فرد مورد استفاده قرار گیرند، ظرفیت روانی را به مقدار بیشتری توسعه خواهند داد⁽¹⁾.

آموزش‌های مذهبی اصیل، می‌توانند به عنوان محرکی امیدبخش در زندگی فردی و اجتماعی وارد محل شوند و با افزایش تحمل فرد به مشکلات زندگی، از بروز واکنش‌های بیمارگون و افراطی در مقابل رویدادها جلوگیری نمایند⁽²⁾.

ه -- عفو و گذشت: در معاشرت اجتماعی بسیار اتفاق می‌افتد که در اثر بروز شرایط مختلف، فردی به حق دیگری تعدّی یا به او بی‌حرمتی می‌نماید. در این شرایط افراد طبعاً به دنبال استیفای حق خود هستند، دین اسلام نیز این حق را برای آن‌ها قائل است، در عین حال تعالیم اسلام بر عفو و گذشت تأکید می‌کند و استمرار خصومت بین افراد را نمی‌پذیرد. چه اگر قرار باشد افراد در همه موارد سختگیری کنند و هیچ‌گونه اغماض و چشم‌پوشی نداشته باشند جامعه همواره شاهد منازعات خواهد بود و این امر زندگی را برای بیشتر مردم غیر قابل تحمل خواهد ساخت.

خداوند متعال یکی از صفات پرهیزگاران را عفو و بخشش بیان نموده است⁽¹⁾. عفو نادیده‌گرفتن ناملایماتی است که از جانب مردم به خود می‌رسد و هم‌چنین چشم‌پوشی از خلاف‌های اخلاقی و رفتار جزیی مردم است. عفو پاک‌کردن درون از کینه و دشمنی و چشم‌پوشی از دیگران است⁽²⁾. در قرآن خطاب به پیامبر صلی الله علیه وآله آمده است: «آزار و بدی‌ها را به آن‌چه نیکوتر است، دفع کن»⁽³⁾.

بهترین روش در برخورد با مردم و حتی دشمنان همین روشی است که آیه فوق بیان کرده است. زیرا هرکس رفتار نامناسبی انجام دهد انتظار مقابله به مثل و گاه چند برابر را دارد.

فردی که ببیند طرف مقابل نه تنها بدی را به بدی پاسخ نمی‌دهد، بلکه با نیکی واکنش نشان می‌دهد برانگیخته می‌شود و از رفتار نامناسب خود شرمسار می‌شود. در این حالت عداوت‌ها با احساسات مناسب و محبت جایگزین می‌شود⁽⁴⁾.

خداوند یکی از صفات اهل ایمان را عفو هنگام خشم معرفی می‌کند⁽⁵⁾. آن‌ها نه تنها در موقع غضب زمام اختیار از کفشان ربوده نمی‌شود و مرتکب اعمال نامناسب و پرخاشگری نمی‌شوند بلکه با آب عفو و غفران قلب خود را از کینه‌ها شستشو می‌دهند و این صفتی است که جز در پرتو ایمان و توکّل بر خدا حاصل نمی‌شود. نکته مهم توجه به این اصل است که چگونه انسان می‌تواند در انتظار عفو الهی به سر برد، در حالی که خود کینه‌توز و انتقامجو باشد و هنگام خشم هیچ مهاری به خود نداشته باشد⁽⁶⁾.

در بعضی از آیات قرآن به مراتب عفو و گذشت اشاره شده است: (وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ)1 ؛ «اگر عفو کنید و صرف نظر نمایید و گنه‌کار را ببخشید، خدا شما را می‌بخشد، زیرا خداوند بخشنده و مهربان است».

به نظر می‌رسد که عفو مرحله نخستین است و به معنی گذشت و ترک انتقام و هرگونه عکس‌العمل می‌باشد. مرحله دوم چشم‌پوشی، نادیده‌گرفتن و فراموشی است. غفران به معنی پوشانیدن آثار خطا و گناه است و این آخرین مرحله است و برترین مقامات انسان‌های باایمان در مواجهه با خطاهای دیگران است⁽¹⁾.

شخص عفوکننده حقی از او ضایع شده و ظاهراً چیزی به دست نیاورده، اما به خاطر گذشتی که از خود نشان داد. خداوند پاداش او را از فضل بی‌پایانش می‌دهد. گذشت مایه انسجام جامعه و کم‌شدن کینه‌ها و افزایش محبت و متوقف شدن انتقام‌جویی و آرامش اجتماعی است. از آثار عفو و گذشت یاری مردم، اصلاح رفتارهای آن‌ها و استحکام پیوندهای اجتماعی است. البته این امر مجوزی برای رفتار نامناسب برخی نمی‌شود⁽²⁾.

علی علیه السلام می‌فرماید: «عفو و گذشت افراد لئیم و پست را فاسد می‌کند، به همان‌اندازه که افراد با شخصیت را اصلاح می‌کند»⁽³⁾.

هم‌چنین آن حضرت می‌فرماید:

«عفو در مورد کسی است که اعتراف و اقرار به گناه خود داشته باشد نه در مورد کسی که بر گناه اصرار دارد»⁽⁴⁾.

در کلمات معصومین علیهم السلام سفارش زیادی به عفو و بخشش شده است و اولیای اسلامی عفو و گذشت نسبت به رفتار نامناسب دیگران را یکی از بهترین صفات مناسب دنیا و آخرت⁽¹⁾و از سنّت پیامبران و پرهیزکاران⁽²⁾مایه عزت و سربلندی افراد⁽³⁾و موجب رضایت خداوند دانسته‌اند⁽⁴⁾.

تأثیر عفو و گذشت بر بهداشت روانی فرد

یکی از آثار کینه و خصومت‌ورزی فشار روانی است. فشار روانی یعنی محرکی که موجب احساس تنش می‌شود. تنیدگی احساس درونی است که در واکنش به رویدادهای معین یا تفکر در باب آن رویدادها به وجود می‌آید. (کوینا، هولروید، 1982)⁽⁵⁾.

شخص کینه‌جو و خصومت‌ورز دائماً کینه و نفرت از شخص را ترسیم می‌کند، در ذهن خود دشمنی را مجسم می‌نماید و با او در حال مقابله و انتقام گرفتن است و این باعث تنیدگی و واکنش ستیز یا گریز می‌شود.

واکنش ستیز یا گریز، عبارت از این است که انسان هنگام مواجهه با خطر آماده جنگیدن یا فرار شود این واکنش از نظر فیزیولوژیک کاملاً چشمگیر است، فشار خون زیاد می‌شود، ضربان قلب و تنفس افزایش می‌یابد، سطح قند خون بالا می‌رود، کف دست عرق می‌کند و تنیدگی عضلانی ایجاد می‌گردد (کانن، 1932) کانن اظهار داشت که ابتلای مستمر

به تنیدگی، ممکن است تعادل حیاتی فیزیولوژیک فرد را از هم بپاشد و آسیب‌پذیری جسمانی او را افزایش دهد. گرچه واکنش ستیز یا گریز ممکن است کاملاً سازگارانه باشد (مثلاً به شخص کمک کند تا از خطر بگریزد و زندگی‌اش را نجات دهد) ولی انگیختگی مستمر سیستم عصبی سمپاتیک برای ارگانیزم ایجاد خطر می‌کند، زیرا موجب اختلال عمده در عملکرد فیزیولوژیک فرد می‌شود⁽¹⁾.

هانس سلیه (1956) راجع به واکنش‌ها به محرک‌های تنیدگی‌زا در بدن، نظریه نشانگان سازگاری عمومی را تدوین کرد که شامل سه مرحله واکنش به تنیدگی است. در مواجهه با محرک تنیدگی‌زا، ابتدا ارگانیزم خود را برای برخورد با آن بسیج می‌کند که به آن مرحله هشدار گفته می‌شود. بدن آماده واکنش می‌شود و فعالیت آدرنال و هم‌چنین کارکرد قلبی - عروقی و تنفسی افزایش می‌یابد. در دومین مرحله، یعنی مرحله مقاومت، ارگانیزم تلاش می‌کند تا بر محرک تنیدگی‌زا غالب شود و یا راه سازگاری با آن را یاد بگیرد، نتیجه مقاومت مستمر در برابر عوامل تنیدگی‌زا، کاهش مقاومت نسبت به دیگر محرک‌ها خواهد بود (ودر برخی موارد باعث می‌شود ارگانیزم آسیب‌پذیرتر شود) در سومین مرحله، یعنی مرحله فرسودگی، ارگانیزم در تلاش برای فائق آمدن بر خطر یا سازگاری با آن، دچار نقصان منابع فیزیولوژیک می‌شود. سلیه به این مسأله پی‌برد که ابتلا به تنیدگی، منجر به الگوی عمومی‌تولید غیرطبیعی هورمون می‌شود، مثلاً در موش‌های صحرایی واکنش‌های تنیدگی منجر به بزرگ‌شدن قشر غدد آدرنال و هم‌چنین تحلیل رفتن غده تیموس و ساختارهای غدد لنفاوی (مراکز مهمی که کارشان ایمن‌سازی است) گردید، واکنش‌های تنیدگی حتی باعث زخم معده نیز می‌شود.

تصوّر می‌شود که هر حادثه ناخوشایند یا تنفرآوری موجب به وجود آمدن تغییراتی در غدد آدرنال و تیموس و لایه‌های معده می‌شود.

بر طبق نظر سلیه، اگر واکنش تنیدگی به هر دلیل برای مدتی طولانی تکرار شود، در نهایت به فرسودگی، کاهش منابع جسمی و صدمه جبران‌ناپذیر فیزیولوژیک خواهد انجامید. چنین صدمه‌ای ممکن است شامل فرسودگی غدد آدرنال و نیز اختلال تنفسی و قلبی - عروقی و تقلیل عملکرد سیستم ایمنی بدن شود⁽¹⁾.

شواهدی وجود دارد که تنیدگی، خشم و خصومت ممکن‌است در ایجاد و استمرار فشار خون نقش اساسی داشته باشند. معلوم شده است که احتمال ابتلای افراد دارای فشار خون به خصومت مزمن نسبت به‌افرادی‌که فشارخون طبیعی دارند بیشتراست. (دیاموند، 1982)

هم‌چنین معلوم شده است مردان و زنانی که خصومت بالایی دارند، در واکنش به موقعیت‌هایی که موجب بدگمانی و بی‌اعتمادی می‌شود، بیشتر از دیگران، دچار فشار خون واکنشی می‌شوند (وایدنر، فریند، فیکاروتو، مندل، 1989)⁽²⁾.

روان‌شناسان الگوی رفتاری افراد را به دو الگوی رفتاری تیپ و الگوی رفتاری تیپ B تقسیم نموده‌اند.

الگوی رفتاری تیپ A عبارت است از سبکی شخصی که شامل نحوه تعامل فرد با دیگران، چگونگی سازگاری او با هیجانات و نحوه ابراز عواطف می‌شود. عمده‌ترین مؤلفه الگوی رفتاری تیپ A عبارت است از تلاش ستیزه‌جویانه و بی‌وقفه فرد برای دستیابی به نتایج هرچه بیشتر در حداقل زمان ممکن. فرد دارای تیپ A رقابت طلب است و کوشش می‌کند که تا به موفقیت برسد. او احساس می‌کند که برای انجام کارها باید فوراً

اقدام کند و در این مورد از خود ناشکیبایی نشان می‌دهد و نیز نسبت به دیگران ستیزه‌جو است. فرد دارای تیپ A برای خصومت با دیگران به راحتی‌برانگیخته می‌شود. در سال 1978 «مؤسسه ملی قلب، ریه و خون» الگوی رفتاری تیپ A را به عنوان یکی از عوامل خطرساز و مستقل بیماری قلبی و همردیف با کلسترول خون، فشار خون و وراثت پذیرفت⁽¹⁾.

در تحقیقات معلوم شده است که آن دسته از افراد تیپ A بیشتر در معرض خطر بیماری قلبی‌اند که دچار هیجان، خصومت مزمن، خشم و پرخاشگری هستند. در میان افراد تیپ A کسانی بیشتر از همه در معرض ابتلا به بیماری قلبی‌اند که علاوه بر ویژگی‌های فوق، به دیگران سوءظن اساسی دارند. (بارفوت و دیگران 1978) قوی‌ترین نشانه پیش‌بینی کننده بیماری قلبی عبارتست از استعداد شخص برای‌خصومت.

در پژوهش مهمی که درباره خصومت به عنوان عامل خطرساز بیماری قلبی انجام گرفته است، به 255 دانشجوی پزشکی آزمون مشتمل بر اندازه‌گیری خصومت انجام گرفت.

تقریباً سی سال بعد وضع سلامتی‌این پزشکان مورد ارزیابی قرار گرفت. اختلال بیماری قلبی در میان پزشکانی که میزان خصومت در آنان از حد میانگین بالاتر بود، تقریباً پنج برابر این احتمال در میان پزشکانی بود که میزان خصومت آنان کم‌تر از حد میانگین قرار داشت. تعداد مرگ و میر در میان کسانی که میزان خصومت در آنان بالاتر بود، 6/4 بار بیشتر از کسانی بود که دارای میزان خصومت کم‌تری بودند.

تحقیقاتی که کوشیده‌اند ارتباط بین خصومت و بیماری قلبی را تبیین کنند، حاکی از آنند که خصومت و رفتار تیپ A باعث افزایش سطح

پلاسما و کاهش غلظت کلسترول لیپوپروتئین که عوامل خطرساز شناخته شده‌ای برای بیماری قلبی‌اند، می‌شود. (وایدنر و دیگران، 1987)

در واقع تنفر از دیگران و سوءظن نسبت به آنان ممکن است موجب عدم توانایی شخص در دستیابی به سطحی از حمایت اجتماعی از سوی دیگران شود، حمایتی که می‌تواند برخی از تأثیرات ناشی از شرایط اسفبار زندگی را کاهش دهد⁽¹⁾.

همبستگی سردردها، آسم، آرتروز و زخم معده پا پنج هیجان مزمن مورد ارزیابی قرار گرفت این هیجان‌ها عبارت بودند از: خشم (واکنش منفی نسبت به اشتباهی که فرد از آن مطلع است) خصومت (نگرش پایداری که متضمن احساسات و ارزیابی‌های منفی نسبت به دیگران است). پرخاشگری (آزار رساندن، یا قصد آزار رسانی به دیگران) و افسردگی و اضطراب. معلوم شد که این هیجانات منفی و بیماری‌هایی که مورد بررسی قرار گرفته بودند، با هم ارتباطی معنادار و مثبت دارند. به نظر می‌رسد تمام انواع هیجانات منفی، از افسردگی واضطراب گرفته تا خشم و خصومت، با بسیاری از بیماری‌ها، نظیر زخم معده، آرتروز شبه رماتیسمی، سردردها و آسم مرتبطند⁽²⁾.

و - مدارا کردن و نرم‌خویی: از اموری که در روابط اجتماعی دارای اهمیت زیادی است مدارا، خوش‌رویی و نرم‌خویی است و تعالیم اسلام به آن سفارش کرده‌اند. خداوند نرم‌خویی و خوش‌رویی پیامبر اسلام را (که از عوامل جلب قلوب و جذب نفوس بود) ناشی از رحمت واسعه خود دانسته و فرموده است: «ای پیامبر: به خاطر رحمت الهی در برابر آن‌ها نرم (و مهربان) شدی و اگر خشن و سنگدل بودی از اطراف تو پراکنده می‌شدند»⁽³⁾. «و به

یقین این نرمش، مهربانی و حسن خلق در هر کس باشد مایه رحمت و برکت است»⁽¹⁾.

آیات قرآن نشان می‌دهد که مسأله خوش‌رویی و برخورد خوب با افراد، شامل دشمنان نیز می‌شود. خداوند در برخورد با بدترین افراد دستور به رفق و مدارا می‌دهد. از این‌رو هنگامی که موسی علیه السلام مأمور شد پیام الهی را به فرعون طغیان‌گر برساند به این خطاب مخاطب شد: «به سوی فرعون بروید، که او طغیان کرده است. و [لی] با او سخنی نرم بگویید؛ تا شاید او متذکّر شود، یا بهراسد.»⁽²⁾. از این آیه استفاده می‌شود که نخستین دستور برای نفوذ در قلوب مردم برخورد ملایم و توأم با مهر و عطوفت انسانی است⁽³⁾.

معصومین اهتمام زیادی به مسأله رفق و نرم‌خویی با مردم داشتند:

1 - پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «ما انبیاء همانگونه که به اداء واجبات مأمور شدیم، مأمور به مدارای با مردم شدیم»⁽⁴⁾.

2 - هم‌چنین ایشان فرمود: «عاقل‌ترین مردم کسی است که بیشترین اهتمام به مداراکردن با مردم را داشته باشد»⁽⁵⁾.

3 - امام کاظم علیه السلام فرمود: «مداراکردن با مردم نصف زندگی است»⁽⁶⁾.

4 - پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند: «مدارا و نرمی در هر چیزی باعث زینت آن می‌شود»⁽⁷⁾.

5 - علی علیه السلام: «نرم‌خویی در ایجاد محبت، نقش بسیار مؤثر دارد و افرادی که شخص نرم‌خو را به این صفت می‌شناسند نسبت به وی علاقه‌مند می‌شوند»⁽⁸⁾.

6 - از جمله وصایای علی علیه السلام به امام مجتبی این بود: «هرکس با تو به غلظت و تندخویی مواجه می‌شود تو با او به نرمی و ملایمت برخورد کن، چه نرمی تو با وی می‌تواند به سرعت موضعش را تغییر دهد و او را با تو نرم و ملایم سازد»⁽¹⁾.

7 - علی صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «با مردم مدارا کن تا از برادری آنان بهره‌مند شوی و با رویی گشاده با آنان مواجه شو تا کینه‌ها در ضمیرشان بمیرد»⁽²⁾.

8 - امام صادق علیه السلام فرمودند: «خداوند با بندگان مدارا می‌کند و مدارا کنندگان را دوست می‌دارد، به عمل آمیخته به رفق و مدارا پاداش می‌دهد که به کار فاقد مدارا آن اجر را اعطا نمی‌کند»⁽³⁾.

درمان تندخویی

کسانی که دارای صفت نرم‌خویی نیستند باید سعی کنند خود را به این صفت زینت دهند. باید عواقب و آثار نامطلوب بدخلقی در زندگی مبتلایان به آن را مشاهده نمایند که چگونه مردم از آنان متنفر می‌شوند و در زندگی در برابر حوادث سخت تنها می‌مانند و در مجموع رانده درگاه خدا و خلق خواهند شد. خود باید با تمرین و تلقین خود را به خوش‌خلقی وادارد.

گاهی تندخویی در اثر بیماری جسمانی پدید می‌آید که باید به درمان ریشه‌های آن پرداخت و گاه در اثر معاشرت با افراد تندخو به انسان منتقل می‌شود که باید روابط با آن‌ها را تجدید نظر نماید.

امام صادق علیه السلام فرمود: «خلق خوب ویژگی مثبت الهیست که خداوند به بندگانش اعطاء کرده است. بعضی از خلقیات سجیه طبیعی است و بعضی باید با

نیت و قصد به دست آید». راوی می‌گوید: پرسیدم کدام یک از این دو برتر و افضل است؟ فرمود: آن کس که خلق خوب سجیه اوست و با سرشتش آمیخته، نمی‌تواند جز آن عمل کند، اما کسی که با نیت و مجاهده خود را به خلق پسندیده متخلق می‌نماید باید در راه اطاعت الهی صبر کند و مشکلات خودسازی را تحمل نماید، بنابراین افضل و برتر کسی است که برای رسیدن به خلق خوب سعی و کوشش می‌کند و با سختی‌های ناشی از آن می‌سازد⁽¹⁾.

ز - توجه به ظرفیت روانی افراد و تعدیل توقّعات: برای برقراری ارتباط اجتماعی مطلوب فرد باید امکانات و محدودیت‌های افرادی را که با او تماس دارند به طور واقع‌بینانه ارزیابی کند و توقّعات خود را نسبت به آن‌ها تعدیل نماید⁽²⁾. امام صادق علیه السلام درجات افراد را تا 490 درجه متفاوت می‌داند⁽³⁾. و در سخنی دیگر میزان شناخت و ایمان افراد را ده درجه طبقه‌بندی می‌کند که درجات پایین قادر به فهم مسائل افراد درجات بالاتر نیستند. امام علیه السلام میزان درجات را به پله‌های نردبان تعبیر و سفارش می‌کند با افرادی که در درجه پایین قرار دارند با ملایمت رفتار شود و مافوق توانایی، بر آن‌ها تحمیل نشود و در غیر این صورت فرد شکسته می‌شود و مسؤول این‌کار باید آن را جبران نماید⁽⁴⁾.

این تصوّر که افراد بدون عیب و نقص باشند و در ارتباط با ما به طور ایده‌آل عمل نمایند تصوری باطل است چون انسان موجودی ناقص و در بسیاری مواقع دچار اختلالات هیجانی - عاطفی است. بنابراین رفتار آدمی خالی از عیب و نقص نیست⁽¹⁾.

از این‌رو انتظار بیش از حد و توقّع کامل بودن و رعایت تمام امور انسانی و اسلامی از افراد به ندرت امکان‌پذیر است افرادی که انتظارات بسیار بالایی دارند چون طرف مقابل در برخوردها و ارتباطات نمی‌تواند خواسته‌ها و نظرات آنان را برآورده سازد. احساس شکست و ناراحتی می‌کنند و زمینه‌ی ارتباط مناسب فراهم نمی‌شود. ولی هنگامی‌که این توقّع وجود نداشته باشد و فرد معتقد باشد کسی که با او در ارتباط است انسان کاملی نیست و احتمالاً نقص‌هایی دارد، در تعامل با او اگر کوتاهی یا خطایی مرتکب شدند ناراحت نمی‌شود و حمل بر ناآگاهی یا نقصان او می‌کند. پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و اولیای دین در برخورد با افراد این مسائل را توجه داشتند و از خطای آن‌ها گذشت می‌کردند یا اصلاً آن را نادیده می‌گرفتند. خداوند در قرآن انسان را به اندازه توانایی‌اش تکلیف می‌کند و انتظار بیش از توانایی از او ندارد⁽²⁾.

پس لازم است در روابط بین فردی ظرفیت، توانایی و سطح فکر افراد مورد توجه قرار گیرد و رفتارهایی که افراد انجام می‌دهند ریشه‌یابی گردد تا علت رفتار یا برخورد نامناسب روشن شود و مشکلات یا عواملی که باعث این رفتار نابهنجار گردیده بررسی شود.

ح - خوش‌گمانی و تفسیر مناسب: یکی از دستورات اسلام در ارتباط با افراد، خوش‌گمانی و تفسیر مناسب رفتار آن‌ها است. خداوند متعال در جریان داستان افک که عده‌ای از منافقان به یکی از همسران پیامبر صلی الله علیه وآله تهمت زده بودند و مسلمانان گرفتار این شایعه شده بودند) می‌فرماید: «چرا هنگامی که آن (دروغ بزرگ) را شنیدید، مردان مؤمن و زنان مؤمن به خودشان گمان نیک نبردند و نگفتند این دروغ بزرگِ آشکاری است؟!»⁽¹⁾.

نکته‌ی جالب توجه در این آیه، تعبیر خوش‌گمانی نسبت به خود است، یعنی افراد را هم‌چون خود در نظر بگیرید و متعلّق به خود بدانید. در این آیه آمده است: «شما نسبت به خود باید حسن ظن می‌داشتید». این تعبیر امر نیز اشاره دارد که جان مؤمنان از هم جدا نیست و همه به منزله نفس واحدند که اگر اتهامی به یکی از آنان متوجه شود گویی به همه متوجه شده است و اگر عضوی را روزگار به درد آورد، قراری برای دیگر عضوها باقی نمی‌ماند و همان‌گونه که هرکس خود را موظف به دفاع از خویشتن در برابر اتهامات می‌داند باید به همان اندازه از دیگر برادران و خواهران دینی دفاع کند⁽²⁾. تکیه بر مردان و زنان با ایمان به این جهت است که نشان می‌دهد ضعف ایمان طبعاً مؤمن را از فحشا و منکرات عملی و زبانی باز می‌دارد پس کسی که متّصف به ایمان است باید به افراد دیگری که چون او متّصف به ایمان هستند گمان خوب داشته باشد و درباره آنان بدون علم سخنی نگوید⁽³⁾.

از این‌رو وظیفه مهم یک فرد مسلمان نسبت به برادر دینیش این است که عمل و گفته او را به بهترین وجه صحیح و ممکن تفسیر نماید و گفتار و رفتارش را از دیدگاه پاکی و درستی بنگرد⁽⁴⁾.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«کار برادر دینیت را به بهترین وجه ممکن تعبیر کن مگر آن‌که وضع به گونه‌ای شود که حمل به صحت ناممکن گردد. هم‌چنین به سخنی که برادرت گفته گمان بد مبر با آن‌که می‌توانی برای آن کلام محمل خوب و شایسته‌ای بیابی»⁽¹⁾.

آثار خوش‌گمانی و حسن ظن

1 - آرامش درون: «حسن ظن مایه آرامش دل و سلامت ایمان است»⁽²⁾.

2 - کاهش غم و اندوه: «حسن ظن باعث کاهش اندوه و رهایی از گناه است»⁽³⁾. یکی از عواملی که باعث آرامش انسان می‌گردد احساس ایمنی است و این امر با خوش‌گمانی تأمین می‌گردد. در صورتی که بر روابط بدگمانی حاکم باشد شخص دائماً احساس خطر و عدم امنیت می‌کند و این امر بهداشت روانی او را به خطر می‌اندازد.

3 - جلب محبت و دوستی: علی علیه السلام فرمودند: «کسی که نسبت به مردم خوش‌گمان باشد محبت آن‌ها را به سوی خود جلب خواهد کرد»⁽⁴⁾.

شخص خوش‌گمان از آن‌جا که اعمال دیگران را خوب و زیبا می‌بیند به آن‌ها نزدیک می‌شود و با ابراز عواطف مثبت به دیگران محبت آنان را جلب می‌کند.

ط - تغافل: یکی از صفات پسندیده‌ای که مناسب است در روابط اجتماعی مدنظر قرار گیرد تغافل است. تغافل عبارت است از این‌که انسان از مطلبی آگاهی داشته باشد و به خاطر مصلحت، خود را غافل و بی‌خبر نشان

دهد و به گونه‌ای رفتار کند که طرف مقابل گمان برد او از این رفتار بی‌خبر است. در پیش گرفتن این روش در معاشرت مناسب با مردم و زندگی آسوده بسیار مفید است⁽¹⁾. پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند: «نیمی از رفتار و گفتار مؤمن مبتنی بر تغافل است»⁽²⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود: «صلاح زندگی و آمیزش با مردم پُری پیمانه‌ای است که دو سوم آن تفطن و آگاهی و یک سوم آن تغافل و نادیده گرفتن است»⁽³⁾.

هم‌چنین آن حضرت فرمودند: «دو مسلمان با دلتنگی و هجران از هم جدا نمی‌شوند جز آن‌که یکی از آن دو استحقاق دارد که هم مورد تبری و بیزاری واقع شود و هم مورد لعنت و چه بسا هر دو شایسته تبری و لعن هستند». به ایشان گفته شد: ظالم به علت ظلمش استحقاق تبری دارد مظلوم برای چه؟ در جواب فرمود: به این دلیل که مظلوم برادر خود را به آشتی و تجدید پیوند دوستی نخوانده و از گفته‌های او تغافل ننموده است⁽⁴⁾.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: «یکی از باارزش‌ترین کارهای کریمان «تغافل» از چیزهایی است که از آن آگاهند»⁽⁵⁾.

در روایت دیگری آن حضرت می‌فرمایند: «کسی که «تغافل» و چشم‌پوشی از بسیاری امور نکند، زندگی برای او ناگوار خواهد شد»⁽⁶⁾.

هم‌چنین آن حضرت فرمودند: «قدر و منزلت خود را با «تغافل» نسبت به امور پست و کوچک بالا برید... و زیاده از اموری که پوشیده و پنهان است تجسس نکنید که عیب‌جویان شما زیاد می‌شوند و با چشم برهم نهادن از دقت بیش از حد در جزئیات، بزرگواری خود را ثابت کنید»⁽¹⁾.

«بدیهی است زندگی انسان‌ها خالی از اموری که برخلاف توقّع باشد نیست، اگر انسان جزئیات زندگی دیگران را با کنجکاوی و دقت پیدا کند و آن‌ها را مورد وارسی قرار دهد، زندگی برایش تلخ و دوستان از اطراف او پراکنده می‌شوند»⁽²⁾.

لذا شایسته است افراد هنگام مشاهده، رفتار نامناسب تغافل نمایند تا رشته محبت و دوستی میان مسلمانان گسسته نشود و روابط حسنه به سردی نگراید. البته تغافل در امور جزیی و کم‌ارزش یا عیوبی است که مصلحت است در پرده‌بماند ولی‌امور مربوطه به سرنوشت‌جامعه و مسائل مهم‌باید تأمل و بررسی‌شود.

ی - رازداری: در روابط اجتماعی رازداری از اهمیت زیادی برخوردار است. هر انسانی اسراری دارد اگرچه ممکن است اسرار فردی واقعاً مهم نباشد ولی برای او اهمیت دارد و آشکار کردن این سر در میان مردم شبیه هتک حرمت او است. از نظر اسلام برای هیچ انسانی جایز نیست در جهت کشف یا آگاهی از اسرار مردم بکوشد یا آن را منتشر سازد دقیقاً به همان‌گونه که برای انسانی جایز نیست که اموال دیگران را بدزدد یا در آن دست برد و اگر چنین چیزی صورت پذیرد در حقیقت این آتش است که می‌خورد⁽³⁾. معصومین علیهم السلام به رازداری سفارش نموده‌اند که در این‌جا چند روایت ذکر می‌شود.

1 - پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در سفارش به ابوذر غفاری می‌فرماید: «ای ابوذر! مجلس‌ها امانت هستند و فاش ساختن سرّ برادرت خیانت است»⁽¹⁾.

2 - امام رضا علیه السلام فرمود:

«مؤمن به کمال ایمان نمی‌رسد مگر آن‌که از سه خصلت برخوردار باشد. یک سنّت از خداوند خود، یک سنّت از پیامبر خود و یک سنّت از ولی خود، سنّت از پروردگارش را مکتوم داشتن اسرار، سنّت از پیامبرش با مردم به مدارا برخورد نمودن، سنّت از ولیش صبر و بردباری در شداید و سختی‌ها»⁽²⁾.

در این حدیث، به کتمان سرّ آن‌قدر اهمیت داده شد که امام علیه السلام آن کس را که پرده‌دری نمی‌کند و سرّ مردم را فاش نمی‌نماید متّصف به صفت و سنّت باری تعالی خوانده است.

3 - همان‌گونه که نباید اسرار دوستان را فاش کرد نباید اسرار خود را در اختیار دیگران نهاد. حضرت علی علیه السلام می‌فرماید: «سرّ تو خون تو است که نباید در رگ‌های دیگری جریان یابد»⁽³⁾.

4 - امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «دوست خود را از سِرّت آگاه مگردان مگر سرّی که اگر دشمن تو از آن آگاهی یابد زیانی برای تو در بر نداشته باشد»⁽⁴⁾. دو قاعده وجود دارد که روشن می‌کند در خصوص اسرار چگونه با مؤمنان رفتار کنیم:

اول: آن‌چه نباید دوست از آن آگاهی یابد و نیز آن‌چه به او مربوط نیست نباید از آن مطلع گردد زیرا آگاهی او از آن سودی ندارد. هم‌چنین صاحب سرّ نیز نفعی از آگاهی او نمی‌برد.

دوم: این‌که سرّ خود را جز برای دوست مؤمن فاش نسازی دوستی که تجارب مختلف، صدق ایمان و وفاداری او را ثابت کرده است.

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید: «سِرّ خود را جز به مؤمن باوفا باز مگو».

ک - انصاف: یکی از نشانه‌های مهم اخلاق حسنه و آداب معاشرت انصاف است. انصاف از ماده نَصْف (به فتح) و نُصْف (به ضم) یعنی چیزی را نصف کردن یا به نصف رسانیدن است. در روابط اجتماعی انصاف بدین معنا است که سود و زیاد را میان خود و دیگران نصف تقسیم کن. برای دیگران حقوق برابر قائل باش و مزایای زندگی را میان خود و مردم تقسیم کن⁽¹⁾.

خداوند در قرآن می‌فرماید: «هنگامی که سخن می‌گویید عدالت را رعایت کنید حتی اگر در مورد نزدیکانتان باشد»⁽²⁾.

در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! به طور جدی در پاسداری از عدالت برخیزید و برای خدا گواهی دهید، اگرچه [این گواهی] به زیان خود شما یا پدر و مادر و نزدیکان شما بوده باشد»⁽³⁾.

در کلمات معصومین علیهم السلام نیز سفارش زیادی به رعایت انصاف شده است که به بعضی از آن‌ها اشاره می‌کنیم.

1 - «انصاف علامت ایمان است. کسی که با فقیر همدردی کند و درباره مردم باانصاف باشد مؤمن واقعی است»⁽⁴⁾.

2 - انصاف وسیله کسب عزّت است. «هرکس با مردم با انصاف رفتار کند خداوند عزّت و حرمت او را افزون کند»⁽⁵⁾.

3 - یکی از بالاترین اعمال رعایت انصاف نسبت به مردم است تا آن‌جا که هرچه برای خود دوست داری برای آنان نیز دوست بداری⁽¹⁾.

4 - انصاف وسیله قرب به خدا است⁽²⁾.

5 - انصاف کم‌ترین حقّی است که یک مسلمان به عهده مسلمان دیگر دارد. «آن‌چه برای خود دوست می‌داری برای دیگران نیز دوست بدار و آن‌چه برای خود نمی‌پسندی برای دیگران نیز نپسند»⁽³⁾.

6 - انصاف باعث الفت و دوستی می‌شود و اختلاف را برطرف می‌کند⁽⁴⁾.

*پرسش:

آیا تشکیل خانواده در تأمین بهداشت روانی انسان مؤثر است ؟

اشاره

*پاسخ:

1 - نقش ازدواج در بهداشت روانی

یکی از اساسی‌ترین نیازهای بشر نیاز به ازدواج است به دلیل این‌که در ازدواج نیازهای جنسی انسان، میل به فرزنددار شدن (انسان میل دارد ادامه وجود خود را در فرزند بنگرد برخی روان‌شناسان، میل به مادر شدن را میل طبیعی زنان می‌دانند) نیاز به تعاون در محیط خانواده، زمینه‌ی مناسبی برای برآورده شدن دارد، برای نمونه اگر یکی بیمار شد، دیگری از او پرستاری می‌کند و اگر یکی به مشکلی دچار شد دیگری به او کمک می‌کند، ناتوانی مالی دیگران را به یاری می‌کشاند و حتی گاهی عواطف خانوادگی آن‌چنان قدرت پیدا می‌کند که اعضای خانواده، در قبال یکدیگر احساس مالکیت شخصی نمی‌کنند⁽¹⁾.

از دیدگاه قرآن، انسان‌ها طوری آفریده شده‌اند که جفت‌خواهی به سرشت و آفرینش آن‌ها بر می‌گردد. و انسان به حسب فطرت خود در پی یافتن جفت خود کوشش و تلاش می‌کند و هرکدام به شیوه مخصوص خود این وظیفه فطری را انجام می‌دهد، خداوند می‌فرماید: «و شما را جفت‌هایی آفریدیم»⁽²⁾؛ و باز می‌فرماید: «شکافنده (و آفریننده) آسمان‌ها و زمین است؛ همسرانی از (جنس) خودتان برای شما قرار داد، و از دام‌ها (نیز) جفت‌هایی (قرار داد) در حالی که شما را بدین (وسیله) می‌آفریند؛ هیچ چیزی مثل او

نیست⁽¹⁾». می‌فرماید: «و از نشانه‌های او این است که همسرانی از (جنس) خودتان برای شما آفرید، تا بدان‌ها آرامش یابید؛ و در بین شما دوستی و رحمت قرارداد. قطعاً، در آن [ها] نشانه‌هایی است برای گروهی که تفکّر می‌کنند⁽²⁾».

دین اسلام ازدواج را به عنوان امر مثبت مورد نظر قرار داده و آن را در ردیف سایر عبادات محسوب می‌کند، به طوری که آن را محبوب‌ترین⁽³⁾و عزیزترین نهاد نزد خداوند اعلام می‌کند. فردی که ازدواج می‌کند نیمی از دین خود را کامل کرده⁽⁴⁾و عبادات او چندین برابر فردی که ازدواج نکرده، نزد خدا ارزش دارد⁽⁵⁾در مقابل افرادی که ازدواج نکرده‌اند را مذمّت می‌کند، و آنان را ناقص در انجام تعالیم دین می‌داند⁽⁶⁾.

تقویت این نگرش در زن و شوهر در همان ابتدای ازدواج موجب آثار روان‌شناختی بسیاری است که از جمله آن‌ها ایجاد احساس مثبت در زن و مرد است. به طوری که ازدواج را نوعی محدودیت و تکلف تلقی نخواهند کرد بلکه خود را متکامل‌تر از قبل می‌دانند و به عمل خود با جنبه الهی و معنوی نظر می‌کنند. لحاظ این امور در ابتدای ازدواج نشاطبخش و آرامش دهنده زن و شوهر و برطرف‌کننده برخی اضطراب‌ها و نگرانی‌های آن‌ها است. بنابراین می‌توان گفت که یکی از اهداف ازدواج از نظر اسلام رشد و تکامل معنوی افراد است. از نظر اسلام، ازدواج موجب کمال و ارزش‌یافتن

زن و شوهر در جهات متعدد می‌شود. در ازدواج زن و شوهر از حالت فردی بیرون آمده و به مقصد زوجیّت که نوعی کمال است می‌رسند، در سایه ازدواج زن و مرد به وحدتی دست می‌یابند که جلوه آن را در جای دیگر نمی‌توان سراغ گرفت، زوجین در سایه این اتّحاد روانی و صمیمیت به آرامش نائل می‌شوند⁽¹⁾.

عدم توجه به راهکارهایی که موجب باقی ماندن محبت و آرامش ایجاد شده در ازدواج است می‌تواند باعث سردی روابط زن و شوهر گردد و از آن‌جا که فرد بیشترین وقت را با همسرش می‌گذراند اگر این روابط سرد باشد باعث فشار روانی و بیماری‌های روحی و جسمی می‌گردد و لذا در این بخش ما سعی خواهیم کرد عواملی که باعث آرامش و سکون بین زن و شوهر می‌گردد از نظر اسلام و قرآن بیان نماییم و راهکارهایی را برای بهداشت روانی ازدواج ارائه دهیم.

2 - گزینش همسر و شرایط آن

اولین امر در ازدواج انتخاب همسری مناسب است که انسان بتواند در کنار او به آرامش برسد و برای این امر لازم است معیارهایی را برای انتخاب همسر در نظر بگیرید. بعضی از این معیارها مثل ایمان و شباهت در عقاید مذهبی در ازدواج لازم است و بعضی دیگر گرچه ضروری نیست ولی تعالیم اسلام به آن‌ها تأکید داشته است برای نمونه سنخیت در احصان و معیارهایی چون کفو عرفی بودن از نظر اسلام شرط لازم برای انتخاب همسر نیست ولی برای خشنودی بیشتر در زندگی خانوادگی و تفاهم بیشتر و تحقق برخی اهداف به آن سفارش شده است.

الف) ایمان و شباهت در عقاید مذهبی

شباهت در عقاید مذهبی به قدری در سعادت کانون زناشویی اهمیت دارد که روان‌شناسان ازدواج دو نفر از مذاهب مختلف را معمولاً غیرعاقلانه می‌دانند و این امر دلایل متعددی دارد.

در وهله اول اگر تنها یکی از دو همسر به عقاید مذهبی خود با ایمان کامل پایبند باشد، امکان اختلاف نظر در این مورد زیاد خواهد بود. به علاوه تربیت کودکان برحسب عقاید مذهبی به خصوص هر یک از پدر و مادر، عامل دیگری برای اختلاف است. مثلاً در صورتی که پدر، مسلمان و مادر، مسیحی باشد و هر دو به اعتقادات دینی خود پایبند باشد، هریک سعی خواهند داشت که کودکان خود را براساس قوانین مذهبی خود پرورش دهند و این سبب بروز اختلافات خانوادگی خواهد شد.

یکی دیگر از مشکلات ازدواج افرادی که دارای مذاهب مختلفند، مخالفت اولیای آن‌ها است. زیرا این مسأله، اغلب موجب جدایی جوان از پدر و مادر خود می‌شود و بعدها ممکن است هر یک از طرفین تقصیر این جدایی را به گردن همسر خود بیاندازد⁽¹⁾.

گفتیم هدف اصلی ازدواج رسیدن به آرامش است و این آرامش در صورتی محقق می‌شود که میان دو طرف جذب، انجذاب و ترکیب و توحید صورت گیرد. ایمان به خدا هم فطری انسان است و بنابراین غیرممکن است که یک انسان مؤمن که به یگانگی خداوند معتقد است بتواند با یک انسان مادی یا مشرک که از فطرت پاک و انسانی خود منحرف شده و فاصله گرفته است، با جاذبه‌ی نسبتاً مناسبی به وحدت برسد و دوگانگی را به یگانگی مبدل کند⁽²⁾. بر همین اساس خداوند می‌فرماید:

«با زنان مشرک و بت‌پرست تا ایمان نیاورده‌اند ازدواج نکنید (اگرچه جز به ازدواج با کنیزان دسترسی نداشته باشید زیرا) کنیز با ایمان از زن آزاد بت‌پرست بهتر است، هرچند (زیبایی یا ثروت یا موقعیت او) شما را به شگفتی آورد. آن‌ها دعوت به سوی آتش می‌کنند و خداوند دعوت به سوی بهشت»⁽¹⁾.

اسلام به زندگی زناشویی اهمیتی ویژه می‌دهد، زیرا وراثت و محیط تربیتی خانواده تأثیر بسیاری در شخصیت دارد. به همین جهت برای انتخاب همسر شرایط گوناگون و توصیه‌های بسیاری دارد. و از آن‌جا که زن مشرک کفو و شایسته همسری مسلمان نیست؛ بر فرض که برای همسری انتخاب شود، فرزندان او روحیه و صفات وی را به حکم وراثت کسب می‌کنند و پس از تولد نیز اگر در دامن او تربیت شوند (که غالباً چنین است) سرنوشت مناسبی نخواهند داشت⁽²⁾.

علاوه بر این اگر زن و شوهر در فکر و عقیده از نظر دین اختلاف داشته باشند، این امر باعث اختلاف در اهداف و خط مشی‌های زندگی می‌شود و این برخلاف هدف زندگی زناشویی است که بین آن‌ها رحمت و مودّت باید وجود داشته باشد چون مودّت و رحمت در سایه وحدت و یک عقیده بودن حاصل می‌گردد⁽³⁾.

از اهداف دیگر مهم تشکیل خانواده، برخورداری از همسر و فرزندانی است که انسان را ترقی بدهند و فرزندان خوب و عالی تربیت بشوند. همسری که فرد انتخاب می‌کند باید مطابق با این هدف باشد و در صورتی که ازدواج با غیرمؤمن صورت بگیرد انسان در ازدواج به این هدف نمی‌رسد⁽⁴⁾.

بنابراین برای کارآمدی خانواده و سلامت روانی و تعالی معنوی افراد، تشابه اعتقادات زن و شوهر و ایمان آن‌ها شرط اساسی است.

هم‌چنین از آن‌جا که خود ایمان و اعتقادات هم دارای درجات می‌باشد، باید زن و شوهر از نظر دینی تقریباً هم‌ردیف و در درجه مشابهی باشند.

در انتخاب همسر باید حتی‌الامکان درجات ایمان زن و شوهر در نظر گرفته شود تا آن‌ها نزدیک به هم باشند در غیر این صورت به واسطه عدم هماهنگی و یکی نبودن درجات ایمان نباید زن یا شوهر از دیگری انتظار داشته باشد که افکار و عقاید مثل هم و یکی باشد شخصی که در مرحله بالاتری از ایمان وجود دارد اگر بخواهد از دیگری که در مرحله پایین‌تری است، مثل او باشد باعث سرخوردگی و اختلاف و نهایتاً ایجاد فشارهای روانی و کم‌رنگ شدن صفا و صمیمیت که لازمه زندگی و آرامش هست بشود. بسیاری خانواده‌ها به خاطر عدم تجانس و هم سطح نبودن ایمان، دچار مشکلات و اختلافاتی در زندگی شده‌اند.

ب) سنخیت در احصان

کلمه احصان به معنای منع است و در این‌جا منظور ما از سنخیت در احصان یعنی زنان و مردان پاکدامن و عفیفی است که خود را از آلودگی و روابط نامشروع منع و محافظت می‌کنند. خداوند می‌فرماید: «حلال شده بر شما زنان پاکدامن از مسلمانان و زنان پاکدامن از اهل کتاب هنگامی که مهر آن‌ها را بپردازید و پاکدامن باشد نه زناکار و نه دوست پنهانی و نامشروع گیرید»⁽¹⁾.

در ادامه آیه دیگر آمده است: «مرد زناکار جز با زن زناکار یا مشرک ازدواج نمی‌کند و زن زناکار را جز مرد زناکار یا مشرک به ازدواج خود در نمی‌آورد و این کار بر مؤمنان حرام شده است»⁽²⁾.

هم چنین خداوند می‌فرماید:

«زنان ناپاک از آن مردان ناپاکند و مردان ناپاک نیز به زنان ناپاک تعلق دارند و زنان پاک از مردان پاک و مردان پاک از آن زنان پاکند»⁽¹⁾.

افراد پلید همان پلیدی‌ها را دوست دارند و لیاقت بیش از آن را ندارند، آدم زناکار به جهت گرایش‌ها و رفتارش جز به زنی مثل خود میل نمی‌کند. او به زنی گرایش دارد که مانند خودش به رفتارها و گرایش‌های ویژه علاقه‌مند باشد یا کسی که قید و بندی ندارد مانند برخی زنان مشرک، طبعاً زن با رفتارهای بی‌قید و بند یا شدیدتر از خود گرایش دارد⁽²⁾.

زیرا سنخیت سبب الفت می‌شود و هر کسی طالب هم‌سنخ و هم‌رویه خود است. مردهای پاک و طاهر، طالب و مایل به زن‌های پاک و بی‌آلایش‌اند و زن‌های پاک نیز همین طور طالب مردهای پاکند. در زمان حاضر نیز شاهدیم که هر مرد و زنی در ازدواج طالب هم‌سنخ و هم جفت می‌باشد مردهای پاک و طاهر طالب زن‌های پاک، صالح و عفیف می‌باشند⁽³⁾.

برای استحکام بنای خانواده و وجود آرامش و بهداشت روانی در خانواده لازم است که سنخیت در احصان نیز مورد توجه قرار گیرد چون بسیاری از طلاق‌ها یا اختلافات یا حتی قتل‌ها به خاطر عدم رعایت سنخیت احصان در خانواده است.

ج) کفایت و کفو عرفی بودن

گفتیم که مقصود از ازدواج، آمیزش و اتحاد جان‌ها و روان‌ها است. چگونه ممکن است دو انسانی که تشابه روانی ندارند بتوانند عمری را با تفاهم در زیر یک سقف بگذرانند و از کثرت و تباین به وحدت کامل و

توافق برسند. آمده است که شهید بلخی که یکی از علما بود تنها نشسته بود و مطالعه می‌کرد، جاهلی بر او وارد شد و گفت: تنها نشسته‌ای؟ وی در جواب گفت: حال که تو آمده‌ای تنها شدم. هم‌نشینی با بعضی از افراد، زجری دارد که تنهایی ندارد. سعدی بر این نکته، واقف است که:

«چندان که عالم را از جاهل نفرت است جاهل را از عالم وحشت است»⁽¹⁾.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرمودند: «برحذر باشید از ازدواج با انسان احمق چون که هم صحبتی و مصاحبت با او بلا می‌شود و فرزندش رشد نایافته تربیت می‌شود»⁽²⁾.

بسیاری از افراد از کفائت زن و شوهری، هم طبقه بودن آن‌ها از لحاظ ثروت و مقامات مادی می‌فهمند. این‌گونه برداشت‌ها نه منطقی است و نه اسلامی امام صادق علیه السلام فرمود: «بعضی از مؤمنان کفو و همتای یکدیگرند»⁽³⁾.

در تاریخ و احادیث اسلامی آمده است که پیامبر صلی الله علیه وآله جویبر را که مرد تهیدستی بود، به خانه زیاد بن لبید که مردی متمکّن بود فرستاد و از او خواست که دخترش را به جویبر بدهد. زیاد به حضور پیامبر صلی الله علیه وآله آمد و گفت: ما دخترانمان را به کسی می‌دهیم که با ما کفائت داشته باشد. پیامبر خدا صلی الله علیه وآله فرمودند: جویبر مؤمن است و مرد مؤمن کفو و همتای زن مؤمنه و مرد مسلمان کفو زن مسلمان است. دختر را به او بده و به این کار بی‌میل نباش⁽⁴⁾.

این مطلب که در این‌گونه روایات آمده است، در بحث سنخیت در ایمان نیز مورد اشاره قرار گرفت. آن‌چه در این‌جا باید تأکید کرد این است

که کفویت از لحاظ رفعت و علو مرتبه انسانیت شخص مطرح است و در این زمینه در منابع اسلامی آمده است که: «اگر خداوند فاطمه را برای علی خلق نمی‌کرد بر روی زمین از آدم به بعد، هیچ کس با او کفائت نداشت»⁽¹⁾.

در این‌جا مقصود از کفویت همین معنای لطیف است، علاوه بر این‌که زن و شوی در انسانیت و احصان، سنخیت و کفائت دارند، باید از لحاظ اخلاقی نیز سنخیت داشته باشند⁽²⁾.

از نظر اسلام غیر از کفو شرعی که در آن فقط ایمان شرط است بهتر است که کفو عرفی نیز مراعات گردد. حتی صاحب جواهر می‌فرماید:

«فقها فتوا داده‌اند اگر ولی و سرپرست دختر، دختر را به شخصی که از نظر عرف هم‌کفو دختر نبود، عقد کرد، دختر حق فسخ عقد را دارد»⁽³⁾.

این هم‌کفوی مواردی مانند:

1 - رشد عاطفی و فکری؛

2 - تشابه علایق و طرز تفکر؛

3 - تشابه تحصیلی و طبقاتی را شامل می‌شود.

د: رشد عاطفی و فکری: مهم‌ترین عامل موفقیّت در زندگی زناشویی، رشد عاطفی و فکری است. البته واضح است که درجه رشد عاطفی و فکری تنها بستگی به سن ندارد بلکه سن روانی، اجتماعی و عاطفی و سن جسمانی همه از عوامل مؤثر روشنفکری است.

رشد اجتماعی رابطه نزدیکی با رشد عاطفی و فکری دارد، زیرا شخصی که از لحاظ اجتماعی رشد کرده است، روابط اجتماعی را بهتر درک

می‌کند، او می‌داند چگونه با دیگران به خصوص خانواده و همکارانش، سازش کند. او درک می‌کند که انتظارات اجتماع از او چیست و تا حد زیادی قادر است خود را با این توقعات تطبیق دهد.

شخص دارای رشد عاطفی در مورد همسر، فرزند، دوستان و مشکلات زندگی نظریه واقع‌بینانه‌ای دارد. او دارای فلسفه زندگی است که بر اساس آن می‌تواند از بحران‌های دائمی زندگی جلوگیری کند⁽¹⁾.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرماید: «برحذر باشید از ازدواج با انسان‌های احمق زیرا مصاحبت با انسان احمق بلاء و مصیبت و سخت است و فرزندی که از او متولد می‌شود رشد نایافته می‌باشد»⁽²⁾. انسان احمق انسانی است که رشد عقلی و عاطفی و اجتماعی نکرده است.

توافق علائق و طرز فکر

یکی از شرایط انتخاب همسر رضایت از اخلاق فرد است⁽³⁾. بدین معنا که اخلاق فرد باید مورد رضایت طرف دیگر باشد. این رضایت در صورتی حاصل می‌گردد که علاوه بر داشتن حد لازم از اخلاق اسلامی طرز تفکر و سلیقه‌ها و فلسفه‌های زندگی آن‌ها شبیه به هم باشد. طرز تفکر، موضوع بسیار مهمی است، زیرا بر اساس آن «فلسفه زندگی» هر فردی بنا می‌شود. زن و مردی که قصد ازدواج دارند به یک اندازه چالش طلب هستند یا این‌که یکی از آن‌ها خیلی چالش طلب و دیگری معتقد به داشتن زندگی آرام، آهسته و بی‌دردسری است. اگر در این مورد مرد شخص چالش‌جویی است، شاید مشکل زیاد نباشد، اگرچه ممکن است زن از این که شوهرش ساعات طولانی

مشغول به کار گردد آزرده گردد. ولی اگر زن بی‌اندازه چالش‌جو باشد، سعی خواهد کرد تا شوهر آسایش طلب خود را به اصرار و پافشاری به کار بکشد و او را مجبور به پذیرفتن مشاغلی کند که از عهده استعداد و علاقه‌اش خارج است و این وضع با موفقیت و خوشبختی زناشویی تباین دارد⁽¹⁾. همین‌طور اگر مرد به کار و تلاش علاقه زیاد نداشته باشد و به اندازه ضرورت بخواهد کار کند ولی زن عقیده‌اش این باشد که باید زندگی را توسعه داد. زن سعی می‌کند شوهر را مجبور به پذیرفتن کاری کند که از عهده استعداد و علاقه‌اش خارج است و این با آرامش در زندگی منافات دارد.

مسأله مهم دیگر در زناشویی، توافقی است که زن و شوهر در مورد قضاوت درباره مسائل زندگی دارند. مثلاً اگر شوهر فردی تخیلی و ایده‌آلیست، ولی زن شخص واقع‌بین و به اصطلاح رئالیست باشد، شوهر ممکن است از رویه خشک و واقع‌بینی زیاد زن خسته شود و احساس کند که زنش قدرت درک معنویات و ظرائف زندگی را ندارد، زن واقع‌بین نیز ممکن است از دست شوهر تخیلی و فلسفه‌باف خود به ستوه آید و او را آدمی خیالباف و دور از حقیقت زندگی بداند و مکرر آرزو کند که ای کاش شوهرش قدری به خود بیاید و واقعیات زندگی را آن طور که هست مشاهده کند⁽²⁾. قرآن به نمونه‌ای از لزوم توافق بین زن و شوهر در باب زندگی پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله اشاره می‌کند:

«ای پیامبر به همسرانت بگو: اگر شما زندگی دنیا و زرق و برق آن را می‌خواهید بیایید هدیه‌ای به شما بدهم و شما را به طرز نیکویی رها سازم»⁽³⁾.

از شأن نزول این آیه استفاده می‌شود که همسران پیامبر صلی الله علیه وآله بعد از برخی جنگ‌ها که غنایم زیادی در اختیار مسلمین قرار گرفت تقاضاهای مختلفی از پیامبر صلی الله علیه وآله در مورد افزایش نفقه یا لوازم گوناگون زندگی داشتند. پیامبر صلی الله علیه وآله که می‌دانست تسلیم‌شدن در برابر این‌گونه درخواست‌ها که معمولاً پایانی ندارد چه عواقب نامطلوبی برای خانواده ایشان در برخواهد داشت، از انجام این خواسته‌ها سرباز زد و یک ماه از آن‌ها کناره‌گیری نمود، تا این‌که آیات فوق نازل شد و با لحن قاطع و در عین حال توام با رأفت و رحمت به آن‌ها هشدار داد که اگر زندگی تجمّلی و دنیاگرایانه می‌خواهید می‌توانید از پیامبر صلی الله علیه وآله جدا شوید و به هر کجا می‌خواهید بروید و اگر به خدا و رسول خدا و روز جزا دل بسته‌اید و به زندگی ساده و افتخارآمیز با پیامبر صلی الله علیه وآله قانع هستید بمانید و از پاداش‌های بزرگ پروردگار برخوردار شوید. به این ترتیب پاسخ محکم و قاطعی به همسران پیامبر صلی الله علیه وآله که توقّع آن‌ها روز افزون شده بود داد، و آن‌ها را میان ماندن و جدا شدن از پیامبر صلی الله علیه وآله مخیر ساخت⁽¹⁾.

از این آیه روشن می‌شود که استمرار زندگی مشترک با داشتن علایق و خواسته‌های متفاوت باعث اختلال در کارکردها می‌شود و زن و شوهر باید که خواسته‌ها و سلایق را به هم نزدیک نمایند و اگر خواسته‌های آن‌ها در مورد زندگی با هم توافق ندارد با هم ازدواج‌نکنند.

تشابه تحصیلی و طبقاتی