قرآن و امام حسین علیه السلام امام حسین علیه السلام و قرآن

مشخصات کتاب

سرشناسه: رضایی اصفهانی، محمد علی، 1341-

عنوان و نام پدیدآور: قرآن و امام حسین علیه السلام ، امام حسین علیه السلام و قرآن/ نگارش محمدعلی رضایی‌اصفهانی؛ [ برای] مرکز پژوهشی قرآن کریم‌المهدی( عج).

مشخصات نشر : قم: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، 1392.

مشخصات ظاهری: 432 ص.

شابک : 6-61-2534-964-978 ISBN: 978-964-2534-61-6

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع : حسین‌بن علی (علیه السلام)، امام سوم، 4 - 61ق - جنبه‌های قرآنی

موضوع : حسین‌بن علی (علیه السلام)، امام سوم، 4 - 61ق - احادیث

موضوع : قرآن- احادیث

شناسه افزوده : مرکز پژوهشی قرآن کریم المهدی (عج)

رده بندی کنگره : 104 /ح5ر1392 6

رده بندی دیویی : 953/297

شماره کتابشناسی ملی : 3121440

مرکز پژوهشی قرآن کریم المهدی

ناشر: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن

عنوان: قرآن و امام حسین علیه السلام ، امام حسین علیه السلام و قرآن

تألیف: دکتر محمد علی رضایی اصفهانی

تایپ و صفحه‌آرایی: اکبر جعفری

نوبت چاپ: اول 1393 ش

شمارگان: 1000 جلد / قطع وزیری

قیمت: 200.000 ریال

چاپخانه و لیتوگرافی: قدس

مراکز پخش:

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

به ارواح طیبه شهدای کربلا و شهدای انقلاب اسلامی

سپاسگزاری از تمامی همکاران مرکز پژوهشی قرآن کریم المهدی که ما را در آماده‌سازی این اثر یاری کردند به ویژه حجت‌الاسلام نعمت‌الله صباغی و نصرالله سلیمانی.

فهرست مطالب

مقدمه 17

پیشینه 19

فصل اول: امام حسین علیه السلام و قرآن

درآمد 23

اول: جایگاه قرآن از منظر امام حسین علیه السلام 23

الف) ثواب قرائت قرآن 23

ب) بزرگداشت معلم قرآن 23

ج) نکوداشت قاری قرآن 24

دوم: نقش قرآن در زندگی امام حسین علیه السلام 24

الف) قرائت قرآن را دوست داشت 24

ب) خواندن قرآن با حالت گریان 25

ج) اخلاق قرآنی 25

د) نقش قرآن در نهضت عاشورا 26

ه- ) نقش قرآن در کلام امام حسین علیه السلام 26

سوم: خدمات امام حسین علیه السلام نسبت به قرآن 26

الف) بیان مراتب فهم قرآن 26

ب) بیان روش‌های تفسیر قرآن 28

ج) تفسیر آیات قرآن 29

د) عمل به قرآن 30

ه- ) مهجوریت‌زدایی از قرآن 31

چهارم: مبانی قرآنی نهضت عاشورا 32

مفهوم‌شناسی 32

مهم‌ترین مبانی قیام 33

اول: بلند کردن نام خدا (اعتلای کلمۀ الله) 33

دوم: یاری دین و عزّت شریعت الهی 34

سوم: جهاد برای حفظ اسلام 34

چهارم: اصلاح‌طلبی 36

پنجم: امر به معروف و نهی از منکر 37

ششم: پاسداشت سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 39

هفتم: هجرت 40

هشتم: مبارزه با ستمکاری 41

نهم: آزادسازی و آزادگی 43

دهم: ذلت ناپذیری (عزّت‌مداری) 45

یازدهم: انتخاب یکی از دو نیکی 47

دوازدهم: وجوب پاسخ مثبت امام حق به اتمام حجت مردم 48

پنجم: تفسیر آیات قرآن توسط امام حسین علیه السلام 49

1- سه گروه مردم (ناس - اشباه ناس - نسناس) در قرآن 49

2- امام حسین علیه السلام و ائمه: اولوالارحام در قرآن 51

3- زمین بی‌گناه 52

4- پرسش از ولایت در رستاخیز 54

5 - اهمیت تفسیر کهیعص 58

6 - آیه تطهیر و مصادیق آن از اهل بیت: 59

7- هماوردی اهل بیت: و بنی امیه در مورد خداشناسی 59

8 - اهل بیت: بر پادارندگان نماز در زمین 60

9- پاداش رسالت، دوستی اهل بیت: 62

10- ویژگی‌های اصحاب خاص پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 63

11- دشمنان فاسق و کینه‌توز اهل‌بیت: 67

12- عبادت شبانه 70

13- شاهد و مشهود در قرآن 75

14- خورشید و ماه اسلام 80

15- یادآوری نعمت‌های الهی 81

16- تفسیر «صمد» 84

17- امامان هدایت و گمراهی 90

ششم: استشهادهای قرآنی امام حسین علیه السلام 91

درآمد 91

1- نپذیرفتن حق، ستمکاری به خویشتن 92

2- یاد مبدأ و معاد در هنگام مصائب (استرجاع) 94

3- مهلت به دشمنان امام حسین علیه السلام برای گناه بیشتر و عذاب دردناک‌تر 97

دشمنان امام حسین علیه السلام از مصادیق قانون «املاء» 98

4- راضی به قضای الهی 99

امام حسین علیه السلام راضی به قضای الهی 100

5- تقابل شجاعانه صالحان با مخالفان 101

تقابل صالحان با مخالفان در کربلا 102

6- ماجرای امام حسین علیه السلام از آیات عجیب الهی 104

7- بی‌نیازی از یاری گمراهان 108

بی‌نیازی امام حسین علیه السلام از یاری افراد گمراه‌گر 109

8 - روز انتقام از ستمکاران 110

9- هجرت موسی وار از مدینه به مکه: 113

10- شهیدان وفادار و مردان منتظر 116

11- سرنوشت عذاب‌آلود ظالمان 119

12- پناه بر خدا 120

13- پیمان‌شکنی کوفیان 123

فرجام پیمان‌شکنان با امام حسین علیه السلام 125

14- تفاوت تکبر با عزّت 127

امام حسین علیه السلام عزتمند است نه متکبّر 128

فصل دوم: قرآن و امام حسین علیه السلام (آیات الحسین علیه السلام )

درآمد 133

مفهوم‌شناسی 133

تفسیر آیات الحسین علیه السلام به ترتیب مصحف 135

اول: سوره بقره 135

1- آموزش نام‌های پیامبران و اهل بیت: و امام حسین علیه السلام به حضرت آدم علیه السلام 135

امام حسین علیه السلام از مصادیق «أسماء» 138

2- توسل به اهل بیت: و امام حسین علیه السلام زمینه‌ساز پذیرش توبه آدم علیه السلام 139

امام حسین علیه السلام از مصادیق کلمات الهی 140

3- توسل به اهل بیت: و امام حسین علیه السلام زمینه‌ساز پذیرش توبه و دفع بلا 142

توسل به امام حسین علیه السلام عامل پذیرش توبه و رفع بلا 144

4- توسّل به اهل بیت: و امام حسین علیه السلام زمینه‌ساز برکات الهی 145

توسّل به امام حسین علیه السلام زمینه‌ساز نزول برکات الهی 146

5 - شهادت امام حسین علیه السلام به دست یهودیان امت اسلام 147

تشبیه قاتلین امام حسین علیه السلام به خونریزان یهود 149

شباهت‌های قاتلین امام حسین علیه السلام با یهود 151

6- اهل بیت: و امام حسین علیه السلام از کلمات الهی 151

امام حسین علیه السلام از مصادیق کلمات الهی 153

7- ایمان به اهل بیت9 و امام حسین علیه السلام از دستورات الهی 154

ایمان به امام حسین علیه السلام از مصادیق ایمان به آیات قرآن 156

8- امام حسین علیه السلام گواه و الگوی امت امام 157

امام حسین علیه السلام مصداق «شهید» (گواه و الگو) 159

9- انتقام از دشمنان امام حسین علیه السلام 160

دشمنان امام حسین علیه السلام مصادیق ستمکاران 161

10- خویشاوندان راستین پیامبر در قرآن 162

امام حسین علیه السلام از مصادیق اولوالارحام 163

11- لزوم محافظت اهل‌بیت: و امام حسین علیه السلام 165

امام حسین علیه السلام باطن نماز در قرآن 166

12- امام حسین علیه السلام و فرزندان معصومش دستگیره محکم الهی 166

امام حسین علیه السلام و فرزندانش خوشه‌های درخت کوثر 169

13- امام حسین علیه السلام و فرزندانش خوشه‌های درخت کوثر: 170

امام حسین علیه السلام و فرزندانش باطن خوشه‌های پربار در قرآن 172

دوم: سوره آل‌عمران 172

14- اهل بیت: از جمله امام حسین علیه السلام آگاه به تأویل قرآن 173

امام حسین علیه السلام از مصادیق اکمل راسخان در علم و آگاهان به تأویل قرآن 176

15- امام حسین علیه السلام از برگزیدگان نسل ابراهیم علیه السلام 176

امام حسین علیه السلام مصداق آل ابراهیم و برگزیده الهی 178

16- امام حسین علیه السلام در جریان مباهله 179

امام حسن و حسین8 مصداق انحصاری «أبنائنا» 181

17- قاتلان امام حسین علیه السلام در نسل‌های بعدی 182

18- اهل بیت: و امام حسین علیه السلام بهشتی و کامیابند 185

امام حسین علیه السلام مصداق اکمل رستگاران و شیعیانش بهشتی‌اند 186

19- امام حسین علیه السلام پایدار و نگهبان دین 187

امام حسین علیه السلام مصداق کامل صبر و مرابطه 190

سوم: سوره نساء 190

20- کشتن امام حسین علیه السلام از گناهان کبیره 190

قتل امام حسین علیه السلام از مصادیق کبائر 192

21- ضرورت احسان به امام حسین علیه السلام 193

امام حسین علیه السلام از مصادیق «ذی القربی» 196

22- دشمنان امام حسین علیه السلام در عذاب سخت دوزخ 198

جایگاه دشمنان امام حسین علیه السلام در دوزخ 199

23- اطاعت امام حسین علیه السلام همچون اطاعت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 200

امام حسین علیه السلام از مصادیق اولوالامر 202

24- امام حسین علیه السلام رفیق نیکویی از نعمت دادشدگان شهید 203

25- لزوم جهاد در عصر امام حسین علیه السلام 206

زمان امام حسین علیه السلام از مصادیق آیه در وجوب جنگ 208

چهارم: سوره مائده 209

26- ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و ائمه: 209

ولایت امام حسین علیه السلام از موارد اکمال دین و اتمام نعمت 216

27- توسّل به امام حسین علیه السلام وسیله الهی 217

امام حسین علیه السلام و امامان از نسل او وسیله الهی 219

28- امام حسین علیه السلام و پیروان او حزب الله‌اند 219

امام حسین علیه السلام مصداق حزب الله 220

پنجم: سوره اعراف 220

29- امام حسین علیه السلام در اعراف 220

امام حسین علیه السلام از رجال اعراف 222

30- نام حسین علیه السلام در کتاب‌های آسمانی 223

نام امام حسین علیه السلام در تورات و انجیل تحریف ناشده 227

ششم: انفال 228

31- امام حسین علیه السلام اولی به جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 228

امام حسین علیه السلام مصداق کامل اولوالارحام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 229

هفتم: توبه 229

32- امام حسین علیه السلام ماه آسمان امامت 229

امام حسین علیه السلام یکی از ماه‌های دوازده‌گانه در باطن آیه 231

33- معامله شهداء با خدا 232

امام حسین علیه السلام با بذل جان و مال با خدا معامله کرد 234

34- همراه صادقین باشید 235

هشتم: سوره یونس 237

35- مژده باد مؤمنان در هنگام مرگ و در آخرت 237

دیدار امام حسین علیه السلام مژده باد مؤمنان در هنگام مرگ 238

نهم: سوره ابراهیم 239

36- امام حسین علیه السلام میوه درخت پاک 239

امام حسین علیه السلام از شجره طیبۀ نبوت 240

دهم: سوره حجر 241

37- امام حسین علیه السلام از هوشیاران امت 241

امام حسین علیه السلام از مصادیق کامل «متوسمین» 242

یازدهم: سوره نحل 243

38- امام حسین علیه السلام از آگاهان امت 243

امام حسین علیه السلام از مصادیق کامل «اهل ذکر» 245

39- لزوم ادای حق امام حسین علیه السلام 245

امام حسین علیه السلام مصداق کامل «ذی القربی» 247

دوازدهم: سوره اسراء 248

40- سرکشی بزرگ در کشتن امام حسین علیه السلام 248

قتل امام حسین علیه السلام و رجعت ایشان و ظهور مهدی علیه السلام باطن آیات 250

41- امام حسین علیه السلام مظلوم منصور 251

امام حسین علیه السلام مصداق کشته شده مظلوم 252

42- امام حسین علیه السلام پیشوای دنیا و آخرت 253

43- امام حسین علیه السلام از بشارت داده‌شدگان به بهشت 255

سیزدهم: سوره مریم 257

44- نهضت کربلا در اسرار حروف مقطعه قرآن 257

توجه زکریای پیامبر به نام و سرگذشت امام حسین علیه السلام 257

45- تشابه سرگذشت یحیی پیامبر و امام حسین علیه السلام 258

46- امام حسین علیه السلام الگوی شهادت 260

امام حسین علیه السلام الگوی اسماعیل الوعد 262

چهاردهم: سوره طه 262

47- نام حسین مشتق از نام‌های نیکوی الهی 262

48- دوری از ولایت امام حسین علیه السلام زمینه‌ساز خشم الهی 264

49- نام امام حسین علیه السلام در عهد الهی 266

50- امام حسین علیه السلام تحت تربیت دینی خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 268

پانزدهم: سوره انبیاء 269

51- امامت در فرزندان امام حسین علیه السلام بر اساس اراده الهی 269

52 - شهادت بدون درد و شیرین 271

53 - رجعت و وراثت صالحان 273

شانزدهم: سوره حج 275

54 - مبارزه توحیدی امام حسین علیه السلام در جبهه حق باطل 275

55 - انتقام خون حسین علیه السلام 277

56 - اخراج غیرعادلانه مظلومان 279

هفدهم: سوره مؤمنون 281

57 - صفات مؤمنان حقیقی 281

58 - مؤمنان موحّد و ترسان 286

59 - رستگاری نتیجه صبر و استقامت 288

60 - امام حسین علیه السلام چراغ هدایت (مصباح الهدی) 289

61 - خانه‌های نورانی 293

هیجدهم: سوره فرقان 296

62 - آزمایش اهل بیت: و صبر آنان 296

63 - امام حسین علیه السلام از سلاله پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 298

64 - امام حسین علیه السلام نور چشم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 300

نوزدهم: سوره شعراء 301

65 - سجده کنندگان حقیقی در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 301

بیستم: سوره نمل 305

67- علم کتاب الهی نزد امام حسین علیه السلام 305

بیست و یکم: سوره قصص 309

68 - مستضعفان پیروز 309

بیست و دوم: سوره روم 311

69- ویژگی‌های امامان 311

بیست و سوم: سوره احزاب 315

70- امامت در نسل امام حسین علیه السلام 315

71- امام حسین از پاکان و اصحاب کساء 318

بیست و چهارم: سوره فاطر 322

72- پیشگامان نیکوکاری 322

بیست و پنجم: سوره صافات 324

73- ناراحتی ابراهیم علیه السلام برای امام حسین علیه السلام 324

74- امام حسین علیه السلام قربانی عظیم الهی 327

بیست و ششم: سوره غافر 332

75- حاملان عرش الهی 332

بیست و هفتم: سوره شوری 334

76- دوستی امام حسین علیه السلام پاداش رسالت 334

بیست و هشتم سوره زخرف 337

77- امامت در نسل امام حسین علیه السلام 337

78 - قیام عاشورا در علم الهی و در جلسات منافقان توطئه‌گرا 339

بیست و نهم: سوره دخان 341

79 - آسمان گریان بر شهادت خوبان 341

سی‌ام: سوره احقاف 343

80 - تولد کودکی با ناگواری 343

سی و یکم: سوره طور 347

81 - ملحق شوندگان به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 347

برخی پیامدها و پاداش‌های شهادت امام حسین علیه السلام 348

سی و دوم: سوره الرحمن 349

82 - مشرق‌ها و مغرب‌های امت اسلام 349

83 - تلاقی دو دریای علم و گوهرهای آن‌ها 350

سی و سوم: سوره واقعه 352

84 - پیشگامان مقرّب درگاه الهی 353

سی و چهارم: سوره حدید 355

85 - دست به دامان نور امت 355

86 - بهره‌ای از رحمت الهی 357

سی و پنجم: سوره مجادله 359

87- ماجرای کربلا حاصل توطئه سرّی منافقان 360

سی و ششم: سوره حشر 362

88- ایثارگران رستگار 362

سی و هفتم: سوره حاقه 366

89- حاملان عرش الهی 366

سی و هشتم: سوره جن 367

90- آزمایش افراد با شهادت امام حسین علیه السلام 367

سی و نهم: سوره انسان (دهر) 369

91- ایثار خانوادگی و پاداش‌های آن 370

چهلم: سوره نازعات 377

92- صحنه لرزاننده در رجعت 377

چهل و یکم: سوره تکویر 380

93- به کدامین گناه کشته شد؟ 380

چهل و دوم: سوره مطففین 381

94- نیکان غرق در نعمت 381

چهل و سوم: سوره فجر 385

95- امام حسین علیه السلام نفس آرام راضی و مرضی 385

چهل و چهارم: سوره بلد 389

96- پدر و فرزندان با عظمت 389

97- زبان گویای اسلام و لبان زیبای او 391

چهل و پنجم: سوره شمس 394

98- روزهای روشنی بخش امت اسلام 394

چهل و ششم: سوره تین 399

99- میوه‌های علمی معنوی اسلام 399

چهل و هفتم: سوره قدر 402

100- نزول ملائکه در شب قدر بر اهل بیت: 402

چهل و هشتم: سوره کوثر 409

101- خیر کثیر و عطای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم 409

فهرست منابع .. 440

بسم الله الرحمن الرحیم

(إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً)

(احزاب/ 33)

مقدمه

⁽¹⁾ اهل بیت علیهم السلام به صورت عام و امام حسین علیه السلام به صورت خاص با قرآن قرین بودند و بر اساس حدیث ثقلین از قرآن جداناشدنی هستند. از این‌رو سخن گفتن از قرآن و امام حسین علیه السلام ، سخن گفتن از کتاب لفظی و عملی الهی است، قرآن جلوه لفظی کلام الهی است و امام حسین علیه السلام قرآن عملی و مجسّم است.

از این‌روست که بر اساس احادیث، بیش از صد آیه قرآن به امام حسین علیه السلام و قیام او اشاره دارد و امام حسین علیه السلام در طی قیام بارها به آیات قرآن استشهاد کرد بلکه هدف قیام را هدفی قرآنی (امر به معروف و نهی از منکر) معرفی کرد.

اصولاً قیام امام حسین علیه السلام قیامی قرآنی و برای اجرای تعالیم قرآن در جامعه اسلامی بود. امام حسین علیه السلام تعالیم قرآن را احیاء و بیمه کرد تا بشریت بتواند از این نور الهی استفاده کند و احیاء گردد.

آری کسی که حقیقتاً در راستای تعالیم قرآن حرکت کند مسیرش با امام حسین علیه السلام یکی خواهد شد و هر کس واقعاً پیرو امام حسین علیه السلام شود زندگی قرآنی خواهد داشت که قرآن و اهل بیت صلی الله علیه و آله تا قیامت از هم جدا نمی‌شود.

والحمدللَّه رب العالمین

محمد علی رضایی اصفهانی

1390شمسی

پیشینه

در مورد «قرآن و امام حسین علیه السلام » دو دسته نوشتار وجود دارد:

اول: ذکر مباحث مربوط به قرآن و امام حسین علیه السلام در ضمن کتاب‌های تفسیر قرآن (مثل تفسیر عیاشی، نورالثقلین، البرهان و ...) و کتب حدیثی (مثل بحارالانوار، موسوعۀ کلمات الحسین علیه السلام و ...) که روایات تفسیری امام حسین علیه السلام را نقل کرده‌اند یا آیات مربوط به امام حسین علیه السلام را با ذکر روایات مربوطه تفسیر کرده‌اند.

دوم: کتاب‌های مستقل در مورد قرآن و امام حسین علیه السلام از جمله:

1- الحسین فی القرآن، السید محمد الواحدی، مشهد، انتشارات اللاهیجی، 1418ه- . ق.

در این کتاب 127 آیه و روایت مربوط به ذیل آنها در مورد امام حسین علیه السلام ذکر شده است که برخی از روایات از نظر سند یا دلالت مشکل دارد ولی اکثر موارد قابل استفاده است که ما در این کتاب از آنها بسیار بهره بردیم.

2- تجلی قرآن در راه امام حسین علیه السلام ، سید محمد بنی هاشمی، اصفهان، انتشارات بنی‌هاشم، 1388 ش.

3- کتاب الحسین والقرآن، محمد جواد مغنیه، در این کتاب با استفاده از احادیث شیعه و سنی پیوند امام حسین علیه السلام و قرآن بررسی شده است.

4 - الحسین فی القرآن العظیم، محمد صادق محمد الکرباسی،

5 - الامام الحسین فی القرآن (آیات و مصادیق)، حسین عبدالله آل دهنیم، دارالجزیرة.

6- موسوعة الکلمات الحسین علیه السلام ،

در این کتاب اکثر آیات تفسیر شده توسط امام حسین علیه السلام ذکر شده است.

بنابراین به نظر می‌رسد هنوز جای پژوهش‌های جدید در مورد قرآن و امام حسین علیه السلام خالیست.

ما در این کتاب به بررسی آیات مربوط به امام حسین علیه السلام می‌پردازیم و تفسیر مختصر هر کدام را بیان می‌کنیم البته در مواردی که از نظر سند یا دلالت در مورد روایت ذیل آیه مشکلی وجود داشته آن را ذکر نکردیم. و نیز آیاتی که توسط امام حسین علیه السلام تفسیر شده و یا مورد استناد و استشهاد واقع شده اضافه کردیم علاوه بر آن که مبانی قرآنی نهضت عاشورا و نقش قرآن در زندگی امام حسین علیه السلام را بیان می‌کنیم.

فصل اول: امام حسین علیه السلام و قرآن

اشاره

درآمد

در این فصل به رویکرد امام حسین علیه السلام نسبت به قرآن می‌پردازیم. یعنی جایگاه قرآن را در نظر حضرت توضیح می‌دهیم، سپس نقش قرآن در زندگی ایشان بررسی می‌گردد و مبانی قرآنی نهضت عاشورا تبیین می‌گردد، آنگاه خدمات امام حسین علیه السلام نسبت به قرآن بیان می‌شود که مهمترین آنها تفسیر حداقل هفده آیه قرآن است.

اول: جایگاه قرآن از منظر امام حسین علیه السلام

اشاره

از نظر امام حسین علیه السلام قرآن جایگاه بلندی داشت، شواهد این مطلب در گفتار و کردار امام علیه السلام هویداست که در این‌جا به چند نمونه اشاره می‌کنیم.

الف) ثواب قرائت قرآن

در حدیثی از امام حسین علیه السلام نقل شده که فرمود:

« من قرأ آیة من کتاب الله فی صلاته قائماً یکتب له بکل حرف مأة حسنة فان قرأها فی غیرصلاة کتب الله له بکل حرف عشراً فان استمع القرآن کان له بکل حرف حسنة » . ⁽¹⁾

«هر کس آیه‌ای از قرآن را ایستاده در نمازش بخواند برای هر حرفی که خوانده صد حسنه نوشته می‌شود، و اگر در غیر نماز بخواند خدا برای هر حرف ده حسنه می‌نویسد و اگر قرآن را با دقت بشنود هر حرفی یک حسنه دارد».

ب) بزرگداشت معلم قرآن

عبدالرحمن سلمی به یکی از فرزندان امام حسین علیه السلام سوره‌ای از قرآن آموزش داد و امام علیه السلام هزار دینار برای آن معلم هدیه فرستاد. ⁽²⁾

این رفتار امام حسین علیه السلام نشان دهنده اهمیت قرآن و آموزش آن در نظر امام است.

ج) نکوداشت قاری قرآن

اسلم بن عمرو غلام امام حسین علیه السلام و قاری قرآن بود او در واقعۀ عاشورا شهید شد، امام حسین علیه السلام بالای سر او آمد و گریه کرد و صورت به صورتش نهاد، وقتی اسلم چشم باز کرد و امام علیه السلام را بالای سر خود دید اشکش جاری شد و لبخندی زد و به سوی پروردگارش پر کشید. ⁽¹⁾

اصحاب امام حسین علیه السلام در واقعۀ عاشورا دارای مراتب بودند و امام برخی آنان را بسیار گرامی می‌داشت به طوری که بالای سر آنان حاضر می‌شد و صورت به صورت آن‌ها می‌گذاشت. چنان‌که با علی اکبر علیه السلام انجام داد و این که با اسلم بن عمرو قاری قرآن این عمل را انجام داد، نشان دهنده جایگاه قاری قرآن در نظر امام حسین است.

دوم: نقش قرآن در زندگی امام حسین علیه السلام

اشاره

امام حسین علیه السلام به قرآن اهمیت می داد و آن را در تمام ابعاد زندگی خویش جاری ساخته بود. در گفتار، رفتار، اخلاق و قیام آن حضرت نقش قرآن به خوبی قابل مشاهده است.

الف) قرائت قرآن را دوست داشت

وقتی شب عاشورا یک شب دیگر از دشمنان مهلت خواست فرمود: «فهو یعلم انّی کنت احبّ الصلوة له وتلاوة کتابه وکثرة الدعاء والاستغفار»؛ ⁽²⁾«خدا می‌داند که من نماز، و خواندن قرآن، دعا و استغفار را دوست دارم».

نکته جالب این است که اگر کسی یک شب از عمرش باقی باشد سعی می کند در آن شب بهترین کارها را انجام دهد و آرزوهای خود را برآورده کند و امام حسین علیه السلام قرائت قرآن و نماز و دعا را انتخاب می‌کند.

ب) خواندن قرآن با حالت گریان

شخصی در منزل ثعلبیه خدمت امام حسین علیه السلام رسید او می‌گوید: نزد مردی کهنسال ( امام حسین علیه السلام ) رسیدم که قرآن می‌خواند و اشک از گونه‌ها و محاسنش جاری بود. ⁽¹⁾

ج) اخلاق قرآنی

امام علیه السلام فرمود: این گونه خدا ما را ادب فرموده است که فرمود: (وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها) ؛ ⁽²⁾«و هر گاه با زنده‌بادی به شما زنده‌باد گفته شود (و به شما سلام یا اظهار محبت نمایند) پس بهتر از آن، زنده‌باد گویید (و پاسخ بهتری به محبت‌ها دهید) و یا (همانند) آن را پاسخ دهید». سپس امام اضافه کرد: آزاد کردن آن کنیز از دسته گل بهتر بود ⁽³⁾.

امام علیه السلام فرمود: «او را رها کنید».

غلام گفت: «یا مولای (وَ الْعافِینَ عَنِ النّاسِ) ؛ ای مولای من (خدا در ادامه آیه فوق می‌فرماید:) کسانی که از مردم در می‌گذرند.

امام علیه السلام فرمود: «تو را عفو کردم».

غلام گفت: «یا مولای وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ؛ ای مولای من (خدا در ادامه آیه فوق می‌فرماید:) خدا نیکوکاران را دوست دارد».

حضرت فرمود: «تو در راه خدا آزادی و دو برابر آن‌چه به تو می‌بخشیدم برای توست». ⁽¹⁾

آری اخلاق امام حسین علیه السلام اخلاق قرآنی بود و آیات قرآن را در زندگی خویش جاری و ساری می‌ساخت و بر اساس آن‌ها عمل می‌کرد.

د) نقش قرآن در نهضت عاشورا

این موضوع در مباحث بعدی تحت عنوان مبانی قرآنی نهضت عاشورا بیان می‌شود.

ه - ) نقش قرآن در کلام امام حسین علیه السلام

این موضوع در مباحث بعدی تحت عنوان تفسیر آیات قرآن توسط امام حسین علیه السلام بیان می‌شود.

سوم: خدمات امام حسین علیه السلام نسبت به قرآن

اشاره

خدمات امام حسین علیه السلام در مورد قرآن کریم فراوان است و این موارد با بررسی سیره آن حضرت و احادیث و تاریخ روشن می‌شود. برخی از مهم‌ترین این نقش‌ها و خدمات عبارت‌اند از:

الف) بیان مراتب فهم قرآن

« کتاب الله عزّوجلّ علی اربعة اشیاء علی العباره والاشاره واللطائف والحقائق، فالعبارة للعوام، والاشاره للخواص، واللطائف للاولیاء، والحقایق للانبیاء » ؛ ⁽²⁾«کتاب خدا بر چهار چیز است: عبارت، اشارات، لطایف و حقایق؛ پس عبارت برای عموم مردم است و اشارات برای خواص است و لطایف برای اولیاء است و حقایق برای انبیاء است».

از کنار هم قرار دادن دو روایت فوق معانی و مطالب بلندی به دست می‌آید که برای توضیح آن می‌توان مقاله‌ای مفصل نوشت. ولی در این‌جا به صورت مختصر به چند نکته اشاره می‌کنیم.

(وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لا یَزِیدُ الظّالِمِینَ إِلاّ خَساراً) 1 ؛ «و از قرآن، آنچه را که آن درمان و رحمتی برای مؤمنان است، فرو می‌فرستیم؛ و[لی] ستمکاران را، جز زیان نمی‌افزاید».

باران که در لطافت طبعش ملال نیست در باغ لاله روید و در شوره زار خَس

قابل استفاده است. و اگر «انبیاء» به معنای لغوی «نبی» (کسی که از غیب آگاه است و به مردم خبر می‌دهد) باشد می‌تواند شامل پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام باشد و به این معنا اشاره کند که حقایق و باطن قرآن در دسترس همه آن‌هاست.

8 . «اشارات قرآن» نکات دقیق آیات است که فهم آن‌ها نیازمند آموزش علوم قرآن است و این با تدبّر و تفکّر و تعقّل در آیات به دست می‌آید و نتایج آن به عنوان تفسیر خوانده می‌شود.

(بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ) ؛ ⁽¹⁾«بلکه آن (قرآن) خواندنی [و] باعظمت است که در صفحه‌ی نگه‌داری شده‌ی (علم الهی) موجود است».

(لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ) ؛ ⁽²⁾«که جز پاکان با آن تماس نمی‌گیرند».

قرآن از مرتبه علم الهی نازل شد و توسط جبرئیل به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و ایشان آیات را در قالب الفاظ و معانی به مردم ابلاغ کرد. یعنی سیر نزول را طی کرد و اگر کسی بخواهد آن حقیقت ر باز یابد باید سیر صعود را طی کند و به لوح محفوظ دست یابد که این عالی‌ترین مرتبه باطنی قرآن است که جز پاکان معصوم به آن دست نیابند.

ب) بیان روش های تفسیر قرآن

امام حسین علیه السلام در برخی تفاسیر قرآن که از ایشان نقل شده است روش صحیح تفسیر قرآن به قرآن را آموزش داده‌اند و از روش غیر صحیح تفسیر به رأی نهی کرده‌اند.

از امام باقر علیه السلام نقل شده که اهل بصره نامه‌ای به امام حسین علیه السلام نوشتند و در مورد «الصمد» از ایشان پرسش کردند و حضرت در پاسخ نوشتند:

« لَا تَتَکَلَّمُوا فِیهِ بِغَیرِ عِلْمٍ فَقَدْ سَمِعْتُ جَدِّی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یقُولُ مَنْ قَالَ فِی الْقُرْآنِ بِغَیرِ عِلْمٍ فَلْیتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ وَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ قَدْ فَسَّرَ الصَّمَدَ فَقَالَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ ثُمَّ فَسَّرَهُ فَقَالَ لَمْ یلِدْ وَلَمْ یولَدْ وَلَمْ یکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ لَمْ یلِدْ لَمْ یخْرُجْ مِنْهُ شَیءٌ کَثِیفٌ کَالْوَلَدِ وَسَائِرِ الْأَشْیا » ⁽¹⁾«در مورد قرآن بدون علم سخن نگویید که از جدم رسول خدا شنیدم که می‌فرمود: هر کس در مورد قرن بدون علم سخنی بگوید جایگاهی از آتش برایش فراهم است؛ و در حقیقت خدای سبحان «صمد» را تفسیر کرده است پس فرموده: خدا یکی است. خدا صمد است سپس آن را تفسیر کرده و فرموده است: نه می‌زاید نه زاییده شده است و هیچ کس مانند او نیست. خدا نمی‌زاید یعنی اجسامی مثل فرزند و بقیه چیزها از او خارج نمی‌شود».

تحلیل: در بخش اول این روایت از روش تفسیر به رأی نهی شده است که یکی از معانی تفسیر به رأی سخن گفتن بدون علم است. یعنی برای تفسیر قرآن لازم است قرائنی در دست باشد که مفسّر بر اساس قرائن علمی به توضیح آیه بپردازد وگرنه گرفتار تفسیر به رأی می‌شود که از گناهان کبیره است. ⁽²⁾و در بخش دوم روایت روش صحیح تفسیر قرآن به قرآن را عمل کرده است و آیه (اللّهُ الصَّمَدُ) را با کمک آیات بعد (لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ) تفسیر فرمود یعنی به نوعی روش صحیح تفسیر را آموزش داده است. آری یکی از خدمات اهل بیت علیهم السلام به صورت عام و امام حسین علیه السلام به صورت خاص آموزش روش صحیح تفسیر و نهی از روش‌های انحرافی است.

ج) تفسیر آیات قرآن

(در این مورد حدود 20 مورد از تفاسیر قرآن از آن حضرت حکایت شده که در مباحث بعدی خواهد آمد)

د) عمل به قرآن

زندگی عملی و اخلاقی امام حسین علیه السلام تجلّی عمل به آیات قرآن بود (که در مباحث قبل به نمونه‌هایی از آن اشاره شد) و نیز قیام عاشورا بر اساس مبانی قرآنی شکل گرفت و نوعی عمل به دستورات قرآن بود (که در مباحث بعدی توضیح خواهیم داد)

اینک به برخی موارد از کردار امام حسین علیه السلام که عمل به قرآن است اشاره می‌کنیم:

1- انجام کمال نیکوکاری:

حکایت شده که روزی امام حسین علیه السلام شِکَر صدقه می‌داد، کسی از آن حضرت علت این کار را پرسید. حضرت فرمودند: من شِکَر را دوست دارم و خداوند می‌فرماید: (لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتّی تُنْفِقُوا مِمّا تُحِبُّونَ) ؛ (آل‌عمران/ 92) «به نیکی نمی‌رسید تا از آنچه دوست می‌دارید، (در راه خدا) مصرف کنید».

2- عفو و گذشت نسبت به دیگران:

عصمام به مصطلق می‌گوید: وارد مدینه شدم و در آنجا حسین بن علی علیه السلام را دیدم، سیمای خوش و قیافه جذاب او مرا به اعجاب واداشت و کینه‌ای که در سینه خود از پدر او پنهان نموده بودم، حسد مرا بر انگیخت. به همین خاطر (و به قصد توهین) به او گفتم: آیا تو پسر اوتراب هستی؟ (ابوتراب لقبی است که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام داد، ولی برخی از معاندان از آن به قصد توهین استفاده می‌کردند). امام فرمود: بله. در این هنگام من بسیار به او و پدرش ناسزا گفتم. پس از اینکه ناسزاگویی من تمام شد، حضرت نگاهی دلسوزانه و با مهربانی به من کرد و فرمود: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم، بسم الله الرحمن الرحیم (خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ وَ إِمّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ إِنَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ وَ إِخْوانُهُمْ یَمُدُّونَهُمْ فِی الغَیِّ ثُمَّ لا یُقْصِرُونَ) 1 ؛ عفو و مدارا پیش گیر و به کار پسندیده فرمان بده و از نادانان، روی گردان، و اگر وسوسه‌ای از شیطان تو را تحریک کرد، پس به خدا پناه ببر؛ زیرا او شنونده و داناست. به راستی پارسایان و خود نگه‌داران، هنگامی که وسوسه‌ای از شیطان با آنها تماس گیرد، متذکّر

می‌شوند و به یاد خدا می‌افتند، و در پرتو یاد خدا، راه درست را می‌بینند و بینا می‌شوند. ولی برادرانشان (ناپرهیزگاران) آنها را پیوسته به گمراهی می‌کشند، سپس کوتاه نمی‌آیند.

حضرت پس از خواندن این آیه به من فرمود: بر خودت آسان گیر، من برای خودم و برای تو از خداوند آمرزش می‌طلبم، اگر از ما کمکی می‌خواهی، تو را کمک خواهیم کرد، و اگر از ما بخششی بخواهی، به تو می‌بخشیم، و اگر از ما راهنمایی می‌خواهی، تو را راهنمایی می‌کنیم.

عصام می‌گوید: به خاطر آن بدرفتاری، اثار پشیمانی مرا فرا گرفت. (ولی) حضرت به من فرمود: (لا تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللّهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّاحِمِینَ) 1 ؛ امروز سرزنشی بر شما نیست، خدا شما را می‌آمرزد و او مهربان‌ترین مهربانان است. (سپس حضرت سؤال کرد) آیا تو از اهل شام هستی؟ گفتم: بله. فرمود: این عادتی است که از قبیله اخزم سراغ دارم، خدا ما و شما را نگه دارد! حال هر نیازی داری و هر مسئله‌ای هست به ما بگو! ان شاء الله مرا در بهترین گمان خود خواهی یافت. عصام گوید: از این رفتار بزرگوارانه، آنچنان شرمنده شدم که زمین برایم با تمام گستردگی تنگ آمد و دوست داشتم که مرا در خود فرو ببرد. سپس آهسته و پنهانی از او دور شدم، در حالی که هیچ کس بر روی زمین از او و پدرش در نزد من محبوب‌تر نبود ⁽¹⁾.

ه - ) مهجوریت زدایی از قرآن

پیامبر اسلام از مهجوریت قرآن به خدای متعال شکایت می‌کند:

(وَ قالَ الرَّسُولُ یا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً) 3 ؛ «وفرستاده(ی خدا) گفت: «ای پروردگار [من]! درحقیقت، قوم من از این قرآن‌دوری گزیده‌اند».

در عصر امام حسین علیه السلام با حاکمیت دستگاه بنی امیه به ویژه یزید مهجوریت قرآن به اوج رسید و به احکام قرآن عمل نمی‌شد و اصولاً اسلام از مسیر خود منحرف گشت و

حکومتی سلطنتی و جاهلی بر مسلمانان حاکم شد. از این رو امام حسین علیه السلام بر اساس مبانی و دستورات قرآنی قیام کرد (در این مورد در مباحث مبانی قرآنی نهضت عاشورا مطالب مبسوطی بیان می‌کنیم) تا قرآن را از مهجوریت خارج سازد.

در این مورد در زیارت ناحیه مقدسه می‌خوانیم که امام حسین علیه السلام پشتوانه (عمل و تفسیر) قرآن بود و بعد از شهادت آن حضرت باز قرآن مهجور شد (و از صحنه سیاسی و اجتماعی و... مسلمانان کنار گذاشته شد). کنت للرسول صلی الله علیه و آله ولداً وللقرآن سنداً (و بعد از شهادت آن حضرت) عاد کتاب الله عزوجل مهجوراً . ⁽¹⁾

چهارم: مبانی قرآنی نهضت عاشورا

اشاره

⁽²⁾ با بررسی سخنان و رفتار امام حسین علیه السلام از مدینه تا کربلا و تحلیل آموزه‌های آن‌ها روشن می‌شود که نهضت امام حسین علیه السلام در عاشورا بر اساس دستورات اساسی قرآن استوار است، باز شناخت این مبانی موجب می‌شود که این نهضت الگویی برای تمام ارادتمندان به قرآن قرار گیرد چرا که وظیفه قرآنی همه مسلمانان را در طول تاریخ مشخص می‌سازد یعنی هرگاه شرایطی مثل شرایط زمان امام حسین علیه السلام برای هر یک از مسلمانان پیدا شد، براساس آن مبانی قرآنی وظیفه دارند راه حسین علیه السلام را بپیمایند.

به عبارت دیگر با استنباط مبانی قرآنی نهضت عاشورا، حرکت امام حسین علیه السلام تبدیل به حرکت قرآنی می‌شود و الگوی همه مسلمانان می‌گردد.

مفهوم شناسی

مقصود از مبانی قرآنی، پیش‌فرض‌های پذیرفته شده از آموزه‌های قرآنی است که زیربنای قیام امام حسین علیه السلام گردید به عبارت دیگر مستندات قرآنی نهضت عاشورا.

این مبانی شامل دستورات اجتماعی و سیاسی مستقیم الهی در قرآن به همه مسلمانان و نیز آموزه‌های قرآنی غیر مستقیم است که با استفاده از قاعده جری و تطبیق و بطون قرآن قابل استنباط از سخنان و سیره امام حسین علیه السلام است.

پس استنباط مبانی قرآنی از نهضت عاشورا با استفاده از قواعد و روش‌های تفسیری قرآن مثل قاعده جری و حجّیت ظواهر قرآن و روش تفسیر روایی و اشاری (باطنی) در تفسیر است. اما منابع استنباط مبانی قرآنی نهضت عاشورا عبارتند از:

الف) سخنان امام حسین علیه السلام

ب) نامه‌های امام حسین علیه السلام

ج) رفتار امام حسین علیه السلام (سیره)

یعنی منابع از درون نهضت و مستند به رهبر قیام هستند.

مهم ترین مبانی قیام

اول: بلند کردن نام خدا (اعتلای کلمة الله)

حکایت شده که امام حسین علیه السلام در راه کربلا در منزل صفاح با فرزدق سخن گفت و هدف نهایی خود را بلند کردن نام خدا معرفی کرد و فرمود:

« وانا اولی من قام بنصرة دین » و من (حسین) با کفایت‌ترین فرد برای یاری دین خدا هستم؛

« واعزاز شرعه » و اینکه شریعت او را عزیز کنم؛

« والجهاد فی سبیله » و در راه خدا جهاد کنم؛

« لتکون کلمة الله هی العلیا » ؛ ⁽¹⁾تا نام خدا بلند (و پرآوازه) باشد.

این مطلب امام حسین علیه السلام که اساسی‌ترین مبنای قیام عاشورا را بیان می‌کند مبتنی بر آیه قرآن است که می‌فرماید:

(وَ کَلِمَةُ اللّهِ هِیَ الْعُلْیا) 2 ؛ «و تنها گفتار (و برنامه‌ی) خدا والاست».

مقصود از «کلمة» در آیه می‌تواند برنامه، مکتب، هدف، گفتار و سنت و اراده الهی باشد ⁽²⁾که از برنامه و مکتب کافران برتر است.

دوم: یاری دین و عزّت شریعت الهی

همان طور که گذشت از امام حسین علیه السلام حکایت شده که در سرزمین «صفاح» به فرزدق فرمود:

« وانا اولی من قام بنصرة دین » و من (حسین) با کفایت‌ترین فرد برای یاری دین خدا هستم؛

« واعزاز شرعه » و اینکه شریعت او را عزیز کنم؛

« والجهاد فی سبیله » و در راه خدا جهاد کنم؛

« لتکون کلمة الله هی العلیا » ⁽¹⁾تا نام خدا بلند (و پرآوازه) باشد.

این سخن امام حسین علیه السلام که یکی از مبانی اساسی نهضت عاشورا را بیان می‌کند که مبتنی بر آیات متعدد قرآن است و اصولاً روح کلی قرآن به یاری دین الهی یعنی اسلام است.

(حَتّی یُهاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ) ؛ ⁽²⁾«تا این‌که هجرت کنند؛ و اگر در مورد دینِ (خود) از شما یاری طلبیدند، پس بر شما یاری (آنان واجب) است».

حتی قرآن کریم از مردم می‌خواهد که برای دفع فتنه و حاکمیت دین بجنگند: (وَ قاتِلُوهُمْ حَتّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلّهِ) ؛ ⁽³⁾«و با آنها پیکار کنید، تا آشوبگری باقی نماند و دین فقط برای خدا باشد».

آری، حسین علیه السلام دین خدا را یاری کرد و خدای متعال نیز نهضت او را یاری کرد و خون حسین علیه السلام بر شمشیر ستمکاران پیروز شد و هدف او که عزت دین اسلام بود تحقق یافت و بعد از چهارده قرن هنوز نهضت عاشورا زنده و الگوی جهانیان است اما دشمنان او سرنگون و نابود شدند.

سوم: جهاد برای حفظ اسلام

از امام حسین علیه السلام نقل شده که در هنگامی که با فرزدق در مسیر کربلاء روبه‌رو شد فرمود:

« یا فرزدق انّ هولاء القوم لزموا طاعة الشیطان » ای فرزدق این مردم ملزم به اطاعت شیطان شده‌اند؛

« وترکوا طاعة الرحمان » و اطاعت خدا را ترک کرده‌اند؛

« واظهروا الفساد فی الارض » و فساد را در زمین ظاهر کرده‌اند؛

« وابطلوا الحدود » و حدود الهی را باطل کرده‌اند؛

« وشربوا الخمور » و شراب می‌نوشند؛

« واستأثروا فی اموال الفقراء والمساکین » ⁽¹⁾به اموال فقرا و بینوایان (مستبدانه و انحصارگرانه) دست می‌یازند؛

« وانا اولی من قام بنصرة دین » و من (حسین) با کفایت‌ترین فرد برای یاری دین خدا هستم؛

« واعزاز شرعه » و اینکه شریعت او را عزیز کنم؛

« والجهاد فی سبیله » و در راه خدا جهاد کنم؛

« لتکون کلمة الله هی العلیا » ؛ ⁽²⁾تا نام خدا بلند (و پرآوازه) باشد.

و نیز نقل شده در هنگامی که مروان در مدینه امام حسین علیه السلام را به بیعت با یزید فراخواند.

حضرت امام حسین علیه السلام فرمود: « وعلی الاسلام السلام اذ قد بلیت الامة براع مثل یزید » . ⁽³⁾اگر امت اسلامی رهبری مثل یزید پیدا کند آنگاه پایان کار اسلام است.

این سخنان امام حسین علیه السلام به فساد اجتماعی، سیاسی و اقتصادی فراگیر در جامعه اشاره دارد. در این شرایط بود که اصل اسلام به خطر افتاد و در نتیجه جهاد برای حفظ اسلام واجب شد چرا که حفظ اسلام مهم‌ترین واجب الهی است. این سخنان امام حسین علیه السلام به یکی از مبانی مهم قیام عاشورا اشاره دارد که همان «جهاد در راه خدا» است و جهاد یکی از آموزه‌های قرآنی است که در آیات متعدد مطرح شده است و پاداش مجاهدان را بهشت معرفی کرده است. اهداف اساسی جهاد اسلامی عبارت است از: 1. دفاع در برابر هجوم دشمنان برای حفظ دین، جان، مال و ناموس مسلمانان 2. نجات مستضعفان در بند کفر و شرک و ظلم و گسترش اسلام.

امام حسین علیه السلام برای هدف اول جهاد کرد و در این راه شهید شد. پس او بر مبنای آیات قرآن عمل کرده است.

(وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا) 1 ؛ «و کسانی که ایمان آوردند و هجرت نمودند و در راه خدا جهاد کردند و کسانی که پناه دادند و یاری نمودند، تنها آنان مؤمنان حقیقی‌اند».

(یا أَیُّهَا النَّبِیُّ جاهِدِ الْکُفّارَ وَ الْمُنافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ) 2 ؛ «ای پیامبر! با کافران و منافقان جهاد کن و بر آنان سخت گیر؛ و مقصدشان جهنّم است؛ و بد فرجامی است».

چهارم: اصلاح‌طلبی

حکایت شده که امام حسین علیه السلام وصیت‌نامه‌ای نوشت و در مدینه به برادر خویش محمد حنفیه سپرد. در این وصیت نامه اهداف قیام آن حضرت این گونه بیان شده است:

« انّی لم اخرج اشراً ولابطراً ولا مفسداً ولاظالماً » ؛ من برای طغیان، فساد و ظلم قیام نکردم؛

« وانّما خرجت لطلب الاصلاح فی امة جدّی » ؛ و فقط برای اصلاح امّت جدّم قیام کردم؛

« ارید ان آمر بالمعروف وانهی عن المنکر » ؛ می‌خواهم امر به معروف و نهی از منکر بنمایم؛

« واسیر بسیرة جدی وابی علی بن ابی‌طالب » ؛ ⁽¹⁾و به روش پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام عمل کنم.

یکی از اهداف قیام امام حسین علیه السلام اصلاح امت بود. اصلاح مردم در همه ابعاد فردی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و ...

اصلاح‌طلبی یکی از اهداف پیامبران الهی بوده که در قرآن بیان شده است. قرآن از قول حضرت شعیب علیه السلام می‌فرماید: (إِنْ أُرِیدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ) ؛ ⁽²⁾«با شما مخالفت کنم (و آن را مرتکب شوم؛ زیرا) تا آن‌جا که می‌توانم، جز اصلاح نمی‌خواهم».

شعیب پیامبر صلی الله علیه و آله در این سخنان می‌خواهد بیان کند که انگیزه‌ی او معنوی، انسانی، تربیتی و اصلاح‌طلبی است و خدا برای او حقایقی را بیان کرده که دیگران نمی‌دانند.

«اصلاح» در اصل به معنای «سلامت از فساد و تباهی» است. این واژه شامل اصلاح در جسم، عقیده و عمل می‌شود؛ ⁽¹⁾از این رو می‌توان گفت که «اصلاح» در این آیه شامل تمام اصلاحات سیاسی، اقتصادی، نظامی، فکری، اخلاقی، فرهنگی و اعمال فردی می‌شود.

یکی از اهداف پیامبران و رهبران دینی «اصلاح» است. اصلاح همه جانبه عقیده، اخلاق، کردار مردم و روابط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی آنان، همگی از اهداف رهبران دینی است.

اصلاح‌طلبی چند شرط دارد:

الف) رعایت توانایی اصلاح‌گر و قدرت تغییر شرایط؛

ب) توکّل بر خدا و درخواست توفیق از او؛

ج) عمل کردن اصلاح طلبان بر طبق اصلاحاتشان. ⁽²⁾

پنجم: امر به معروف و نهی از منکر

امام حسین علیه السلام در وصیت‌نامه مشهورش که نزد برادرش محمد بن حنفیه در مدینه گذاشت یکی از اهداف نهضت خویش را امر به معروف و نهی از منکر معرفی می‌کند و می‌فرماید:

« انّی لم اخرج اشراً ولابطراً ولامفسداً ولاظالماً » من برای طغیان، فساد و ظلم قیام نکردم؛

« وانّما خرجت لطلب الاصلاح فی امة جدّی » و فقط برای اصلاح امّت جدّم قیام کردم؛

« ارید ان آمر بالمعروف و انهی عن المنکر » می‌خواهم امر به معروف و نهی از منکر بنمایم؛

« واسیر بسیرة جدی و ابی علی بن ابی طالب » ؛ ⁽³⁾و به روش پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام عمل کنم.

امر به معروف پاسداشت نیکی‌های جامعه و نهی از منکر وسیله پالایش مستمر جامعه از پلیدی‌هاست. از این رو امر به معروف و نهی از منکر از فروع دین به شمار می‌آید، در قرآن کریم بارها بر آنها تأکید شده است و آن را واجب می‌شمارد:

(وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) ؛ ⁽¹⁾«و باید از میان شما، گروهی (مردم را) به سوی نیکی دعوت کنند و به [کار] پسندیده فرمان دهند و از [کار] ناپسند منع کنند. و تنها آنان رستگارند».

آری امام حسین علیه السلام در نهضت خویش به دنبال اجرای دستور قرآنی امر به معروف و نهی از منکر بود.

در فقه اسلامی برای انجام امر به معروف و نهی از منکر مراحلی بر شمرده‌اند که عبارتند از:

قیام امام حسین علیه السلام نیز بر همین پایه و اساس بود یعنی در حقیقت امام حسین علیه السلام یک برنامه سیاسی و عملی مبارزه با طاغوت را در چهارچوب نهی از منکر ارائه کرد و همانطور که در مراحل مبارزه بیان کردیم نخست کارگزاران حکومت را نصیحت کرد سپس اقدام به مبارزۀ مسلّحانه کرد و همه این‌ها در چهارچوب نهی از منکر بود.

ششم: پاسداشت سنت پیامبر صلی الله علیه و آله

امام حسین علیه السلام در وصیت‌نامه خویش و سخنان دیگری که از ایشان نقل شده مردم را به سوی سنت پیامبر صلی الله علیه و آله فرا می‌خواند و آن را یکی از اهداف قیام کربلاء می‌شمارد:

« انّی لم اخرج اشراً ولا بطراً ولا مفسداً ولاظالماً » من برای طغیان، فساد و ظلم قیام نکردم؛

« وانّما خرجت لطلب الاصلاح فی امة جدّی » و فقط برای اصلاح امّت جدّم قیام کردم؛

« ارید ان آمر بالمعروف وانهی عن المنکر » می‌خواهم امر به معروف و نهی از منکر بنمایم؛

« واسیر بسیرة جدی وابی علی بن ابی طالب » ⁽¹⁾و به روش پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام عمل کنم.

« انا ادعوکم الی کتاب اللَّه وسنة نبیه » من شما را به قرآن و سیره پیامبر صلی الله علیه و آله دعوت می‌کنم؛

« فان السنة قد امیتت » که در حقیقت روش پیامبر صلی الله علیه و آله مرده است؛

« وان البدعة قد احییت » ⁽²⁾و بدعت‌ها زنده شده است.

سنت پیامبر صلی الله علیه و آله در کنار قرآن کریم راهنمای مسلمانان است و همان طور که کلیات دین از قرآن اخذ می‌شود جزئیات اسلام نیز از سنت به دست می‌آید و سخنان و عمل پیامبر صلی الله علیه و آله تفسیر قرآن است. (وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ) ؛ ⁽³⁾«و نوشته‌های متین (فرستادیم.) و آگاه کننده ( قرآن) را به سوی تو فرو فرستادیم، تا آنچه را به سوی مردم فرود آمده، برای آنان روشن کنی؛ و تا شاید آنان تفکّر کنند».

و بر همه مسلمانان لازم است که از سنت پیامبر صلی الله علیه و آله پیروی کنند و دیگران را به آن فراخوانند و از آن دفاع کنند چرا که دفاع از سنت دفاع از دین است و عمل نکردن به آن ترک قسمتی از دین است و اصولاً مسلمانان حق مخالفت با دستورات پیامبر صلی الله علیه و آله را ندارند.

(أَطِیعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ) ؛ ⁽⁴⁾«خدا و فرستاده‌اش را اطاعت کنید».

(أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ) ؛ ⁽⁵⁾«خدا را اطاعت کنید و فرستاده[ی خدا] را اطاعت کنید».

(وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِیناً) ؛ ⁽¹⁾«و هیچ (حقّی) برای مرد با ایمان و زن با ایمان نیست، که هنگامی که خدا و فرستاده‌اش (حکم) چیزی را تمام کنند، در کارشان اختیاری داشته باشند؛ و هر کس خدا و فرستاده‌اش را نافرمانی نماید، پس حتماً به گمراهی آشکاری گمراه شده است».

آری امام حسین علیه السلام در نهضت عاشورا در پی احیای سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و دفاع از آن و جاری ساختن آن در زندگی مسلمانان بود. چرا که دستورات پیامبر صلی الله علیه و آله کنار زده شده بود و بدعت‌ها هویدا گشته بود.

هفتم: هجرت

هنگامی که حاکم مدینه بر طبق دستور یزید تصمیم می‌گیرد که امام حسین علیه السلام را شهید کند ⁽²⁾حضرت شبانه از مدینه خارج می‌شود و نیز هنگامی که در مکّه نقشه ترور امام را می‌کشند ایشان از آن شهر خارج می‌شود و به طرف عراق می‌رود ⁽³⁾و در جواب مردی که از او سؤال می‌کند چرا از مدینه خارج شدی می‌فرماید: «به آبرویم توهین کردند پس صبر کردم و مالم را خواستند پس صبر کردم و (هنگامی که) خونم را خواستند فرار کردم.» ⁽⁴⁾

از این کلام امام استفاده می‌شود که وقتی جان مؤمن در خطر افتاد، دیگر جایز نیست در مقابل ستمگر صبر کند و کمترین واکنش این است که هجرت کند.

این حرکت امام حسین علیه السلام بر اساس آیات قرآن بود چرا که بر کسانی که در سرزمین خود با مشکل روبه‌رو می‌شوند و نمی‌تواند وظایف دینی خود را انجام دهند، و یا مثل پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه با خطر جانی روبه‌رو می‌شوند لازم است که هجرت کنند. قرآن در این زمینه می‌فرماید:

(قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِیراً) ؛ ⁽¹⁾«(فرشتگان) گفتند: «آیا زمین خدا وسیع نبود تا در آن مهاجرت کنید؟!» پس آنان مقصدشان جهنّم است، و بد فرجامی است».

سپس قرآن یادآوری می‌کند که این افراد اگر در راه هجرت خویش کشته شوند پاداش آن‌ها بر عهده خداست و مهاجران پاداش بزرگی دارند.

(وَ الَّذِینَ هاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّهُ رِزْقاً حَسَناً وَ إِنَّ اللّهَ لَهُوَ خَیْرُ الرّازِقِینَ) ؛ ⁽²⁾«و کسانی که در راه خدا هجرت کردند، سپس کشته شدند یا مردند، قطعاً، خدا به آنان رزق نیکویی روزی می‌دهد؛ و مسلماً، تنها خدا بهترین روزی‌دهندگان است».

(وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهاجِراً إِلَی اللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّهِ وَ کانَ اللّهُ غَفُوراً رَحِیماً) ؛ ⁽³⁾«و هر کس [به عنوان] مهاجرت به سوی خدا و فرستاده او، از خانه‌اش به در آید، سپس مرگ او را فرا گیرد، پس به یقین پاداشش بر خداست؛ و خدا، بسیار آمرزنده مهرورز است».

(الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ) ؛ ⁽⁴⁾«کسانی که ایمان آوردند و هجرت کردند و در راه خدا با اموالشان و جان‌هایشان جهاد نمودند، نزد خدا رتبه‌ای والاتر دارند؛ و تنها آنان کامیاباند».

هشتم: مبارزه با ستمکاری

حضرت امام حسین علیه السلام در نامه‌ای به بزرگان کوفه و نیز در سخنرانی برای اصحاب خود و لشکر حرّ، حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله حکایت می‌فرماید و به آن استدلال می‌کند سپس آن را بر بنی امیه تطبیق می‌کند:

« من رأی سلطاناً جائراً مستحلاً لحرم الله ناکثاً لعهد اللَّه مخالفاً لسنة رسول اللَّه یعمل

فی عباد اللَّه بالاثم والعدوان ثمّ لم یغیر بقول ولافعل، کان حقیقاً علی اللَّه ان یدخله مدخله » ؛ «هر کس که حاکم ستمگری را ببیند که حرام خدا را حلال کرده و عهد الهی را نقض نموده و با روش پیامبر صلی الله علیه و آله مخالفت می‌کند و در بین مردم به ظلم و گناه عمل می‌کند و علیه او با سخن و عمل شورش نکند بر خدا لازم است که او را در محل خود (یعنی جهنّم) داخل کند». ⁽¹⁾

این آموزه پیامبر صلی الله علیه و آله که امام حسین علیه السلام بر اساس آن قیام کربلاء را سامان‌دهی کرد، برگرفته از آیات قرآن است که در آیات زیادی «ظلم» را سرزنش می‌کند و علت عذاب برخی اقوام را ظلم آنان معرفی می‌کند ⁽²⁾و میل و تکیه بر ستمکاران را موجب عذاب معرفی می‌کند.

(وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النّارُ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ مِنْ أَوْلِیاءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ) ؛ ⁽³⁾«و به سوی کسانی که ستم کردند، متمایل نشوید، که آتش [دوزخ] به شما خواهد رسید، در حالی که جز خدا هیچ سرپرستی برای شما نیست؛ سپس یاری نخواهید شد».

سپس خدای متعال به کسانی که مورد ستم واقع شدند اجازه جهاد می‌دهد و می‌فرماید: (أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ) ؛ ⁽⁴⁾«به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، رخصت (جهاد) داده شد، به خاطر این‌که آنان مورد ستم واقع شده‌اند؛ و قطعاً، خدا بر یاری آنان تواناست».

آری دین الهی و امام حسین علیه السلام و امت اسلامی مورد ستم یزید و بنی امیه قرار گرفته بودند. در سخنانی که از امام حسین علیه السلام حکایت شده این ستمکاری را این گونه توضیح می‌دهند:

« ویزید رجل فاسق » ؛ «یزید مردی فاسق است»؛

« معلن الفسق » ؛ «آشکارا اعمال زشت مرتکب می‌شود»؛

« یشرب الخمر » ؛ «شراب می‌نوشد»؛

« ویلعب بالکلاب والفهود » ؛ «با سگان و شیران بازی می‌کند»؛

« ویبغض بقیة آل الرسول » ؛ ⁽¹⁾«با اهل بیت دشمن است»؛

« قاتل نفس المحرمة » ؛ ⁽²⁾«قاتل افراد بی‌گناه است»؛

« ومثلی لایبایع مثله » ؛ ⁽³⁾«روا نیست که (شخصیتی) همچون حسین علیه السلام با مثل یزید بیعت کند»؛

« یا فرزدق انّ هولاء القوم لزموا طاعة الشیطان » ؛ «ای فرزدق این مردم ملزم به اطاعت شیطان شده‌اند».

« وترکوا طاعة الرحمان » ؛ «و اطاعت خدا را ترک کرده‌اند»؛

« واظهروا الفساد فی الارض » ؛ «و فساد را در زمین ظاهر کرده‌اند»؛

« وابطلوا الحدود » ؛ «و حدود الهی را باطل کرده‌اند»؛

« وشربوا الخمور » ؛ «و شراب می‌نوشند»؛

« واستأثروا فی اموال الفقراء والمساکین » ؛ ⁽⁴⁾«به اموال فقرا و بینوایان (مستبدانه و انحصارگرانه) دست می‌یازند»؛

« واحلوا حرام اللَّه وحرموا حلاله » ؛ «و حرام خدارا حلال و حلال او را حرام کرده‌اند»؛

« واستأثرو بالفی » ؛ ⁽⁵⁾«بیت المال را منحصر به خود کرده‌اند».

در چنین شرایطی وظیفه قرآنی هر مسلمانی است که به پا خیزد و با ظلم و فساد مبارزه کند و حسین علیه السلام چنین کرد.

نهم: آزادسازی و آزادگی

واژه آزادی از محبوب‌ترین کلماتی است که در تاریخ بشر به وجود آمده است، اما این واژه دارای معانی متفاوت است. از جمله به معنای استقلال (آزادی فلسفی)، اختیار، آزادی

در حوزه تربیت، آزادی حقوقی (در حوزه فلسفه حقوق)، آزادی در برابر بردگی (در حقوق مدنی و بین المللی) و آزادی به معنای وارستگی اخلاقی می‌آید.

بحث آزادی و حرّیت در نهضت عاشورا به معنای وارستگی اخلاقی است که شامل «آزادگی» (به معنای تن به ذلّت ندادن) و نیز «کرامت نفس و بزرگ منشی» (جوانمردی) می‌شود. ⁽¹⁾همان طور که شامل آزادگی و آزاد سازی مردم می‌شود.

در این مورد فقط به ذکر چند نمونه اکتفا می‌کنیم:

الف) از امام حسین علیه السلام نقل شده که به دشمنان خویش می‌فرماید: اگر دین ندارید و از قیامت نمی‌ترسید پس (حداقل) در دنیا آزاده باشید و اگر عرب هستید به رسم و عادت نیاکان خود عمل کنید. (یعنی صفات خوب پدران خود را به یاد آورید)

« ان لم یکن لکم دین وکنتم لاتخافون المعاد فکونوا احراراً فی دنیاکم هذه وارجعوا الی احسابکم ان کنتم عرباً کما تزعمون » . ⁽²⁾

یعنی دین داشتن و ترس از معاد موجب تقوا می‌شود و به انسان اجازه نمی‌دهد که به دیگران ستم کند، ولی راه فطری دیگری هم برای جلوگیری از ظلم هست و آن آزاده بودن است که هر انسانی آزاد آفریده شده و آزادی و آزادگی و احترام به حقوق دیگران را دوست دارد.

ب) برداشتن بیعت از یاران (آزاد گذاشتن یاران در تصمیم به جنگ)

مجبور کردن دیگران بر خلاف اراده آنها، در مکتب آزادگان جهان پذیرفته نیست و این چنین بود که حسین علیه السلام در راه مکّه به کوفه، چندین بار بیعت خود را از اصحاب و یاران برداشت و آنان را آزاد گذارد و حتّی به آنها اعلام کرد که هر کس با ما بماند شهید می‌شود. ⁽³⁾

آری امام می‌خواست هر کس همراه حسین علیه السلام است آگاهانه و از روی رضایت و احساس وظیفه و عشق بماند.

ج) امام حسین علیه السلام قیام کرد تا مردم را از اسارت و ظلم بنی امیه آزاد سازد، تا گرفتار انحراف فکری و اخلاقی نشوند.

این شیوه امام حسین علیه السلام در آزادگی و آزادسازی مردم نوعی پیروی از قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله است چون رسم آزاد سازی مردم یکی از رسالت‌های پیامبر صلی الله علیه و آله است که قرآن از آن یاد کرده و رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را برداشتن غل و زنجیرها از دست و پای مردم و آزاد کردن آنها از عقاید باطل، اعمال خرافی و ستم و... معرفی می‌کند:

(الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) 1 ؛ «(همان) کسانی که از فرستاده‌ی (خدا)، پیامبر درس‌نخوانده، پیروی می‌کنند؛ آن (پیامبری) که (صفات) او را نزدشان در تورات و انجیل نوشته می‌یابند؛ در حالی که آنان را به [کار] پسندیده فرمان می‌دهد، و آنان را از [کار] ناپسند منع می‌کند و برایشان [خوارکی‌های] پاکیزه را حلال می‌شمرد و پلیدی‌ها را بر آنان حرام می‌کند و تکلیف سنگینشان و غل‌هایی را که بر آنان بوده، از (دوش) آنها برمی‌دارد؛ و کسانی که به او ایمان آوردند و گرامی‌اش داشتند (و دشمنانش را از او بازداشتند) و یاری‌اش کردند و از نوری که با او فرود آمده پیروی نمودند، تنها آنان رستگارند».

و نیز رسالت موسی علیه السلام را هنگام مقابله با فرعون، آزاد سازی مردم از بندگی و نجات آنان معرفی می‌کند (طه / 47 و 80 و شعراء / 17 و 22).

دهم: ذلت ناپذیری (عزّت‌مداری)

یکی از آموزه‌های سیاسی قیام امام حسین علیه السلام زیر بار ذلّت نرفتن است و این از شعارها و پیام‌های مهم عاشورا است که سرمشق و الگوی هر شیعه در طول تاریخ بوده است. آری رهروان حسین علیه السلام مرگ با عزّت را بر زندگی ذلیلانه ترجیح می‌دهند.

« موت فی عزّ خیر من حیات فی ذلّ » . ⁽¹⁾

و حسینیان سعادت را در شهادت و خسارت را در زندگی با ظالم می‌دانند. ⁽²⁾آری این شعار پرچم هر رهرو حسین علیه السلام است که ذلّت از ما دور است.

« هیهات منا الذلّة » . ⁽³⁾

در مکتب حسین علیه السلام معیار سعادت، پول، زندگی و مرگ نیست بلکه معیار عزّت و ذلات ّست و این دیدگاهی است که حسین علیه السلام به بشریت هدیه داد یعنی دیدگاه انسان‌های آزاده را نسبت به مرگ تغییر داد. چراکه مرگ هر چه هست برای همه هست امّا مهم آن است که دیدگاه هر کس نسبت به مرگ چیست و حسین علیه السلام تعریف تازه‌ای از مرگ و زندگی ارائه کرد و این دیدگاه را تغییر داد و روشن ساخت که مرگ در زندگی با ستمگران است و حیات در شهادت نهفته است.

وقتی امام حسین علیه السلام می‌بیند که نصایح او تأثیری در کارگزاران حکومت بنی امیه نداشت و یزید هم مردی فاسد است و جایز نیست که با او بیعت کند و فرار او هم فایده ندارد چرا که در مکّه و کربلا همه جا به دنبال او هستند که یا بیعت بگیرند یا او را بکشند در برابر دشمن مردانه می‌ایستد و تا آخرین نفس می‌جنگد و می‌گوید:

« لا واللَّه لا اعطیکم [ب-] یدی اعطاء الذلیل ولا افرّ فرار العبید » ؛ ⁽⁴⁾«نه به خدا قسم مثل افراد ذلیل دست بیعت با شما نمی‌دهم و مثل بردگان فرار نمی‌کنم».

این شیوه رفتاری امام حسین علیه السلام در عزّت مداری و ذلت ناپذیری، خاستگاهی قرآنی دارد و با مبانی قرآن سازگار است که خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان را عزت‌دار معرفی می‌کند و لازمه این سخن آن است که ذلت و خواری از مؤمنان به دور است.

(وَ لِلّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لکِنَّ الْمُنافِقِینَ لا یَعْلَمُونَ) ؛ ⁽⁵⁾«در حالی که عزّت فقط برای خدا و برای فرستاده‌اش و برای مؤمنان است، و لیکن منافقان نمی‌دانند».

یازدهم: انتخاب یکی از دو نیکی

اگر امام حسین علیه السلام در مکّه یا مدینه می‌ماند کشته می‌شد ولی اگر خارج می‌شد و به طرف عراق می‌رفت یکی از دو چیز (احدی الحسنیین) در انتظار حضرت می‌بود و از این رو فرمود: « ان بینی و بین القوم موعداً اکره ان اخلفهم فان یدفع اللَّه عنّا فقدیماً ما انعم علینا و کفی و ان یکن ما لابدّ منه ففوز و شهادة ان شاء اللَّه » . ⁽¹⁾

حاصل این مطلب که نوعی دلیل عقلی آن است که: اگر مردم از امام حمایت می‌کردند و حکومت یزید ساقط می‌شد، به نفع اسلام تمام می‌شد و پیروزی حاصل می‌گشت، این یک نعمت الهی بود. و اگر مردم امام را یاری نمی‌کردند حضرت شهید می‌شد و حکومت یزید رسوا می‌گشت و با خون او اسلام زنده می‌شد. پس در هر صورت، خروج از مکّه و مدینه بهتر از بیعت یا کشته شدن بدون سر و صدا بود.

یعنی شهادت امام به طور مظلومانه در صحرای کربلا و با لشکرکشی عظیم موجب شد که تبلیغات عظیمی به نفع اسلام و در جهت رسوایی ظلم بنی امیه به راه افتد و حیات اسلام در طول تاریخ تضمین شود.

این شیوه منطقی و عقلانی امام حسین علیه السلام مطابق آیات قرآن است، چرا که قرآن در برابر کسانی که در هنگام جنگ با پیامبر صلی الله علیه و آله بدرفتاری می‌کردند و سخنان ناپسند می‌گفتند می‌فرماید: (قُلْ لَنْ یُصِیبَنا إِلاّ ما کَتَبَ اللّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَ عَلَی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاّ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ) ؛ ⁽²⁾«بگو: «جز آنچه خدا بر ما مقرر داشته، به ما نمی‌رسد؛ او سرپرست ماست؛ و مؤمنان، پس باید تنها بر خدا توکّل کنند.» بگو: «آیا برای ما جز یکی از دو نیکی (پیروزی یا شهادت) را انتظار دارید».

یعنی در هر دو صورت راه ما حق و فرجام آن نیک است چه به فوز شهادت برسیم و راهی بهشت شویم و چه در دنیا پیروز شویم.

ولی سرنوشت مخالفان در هر صورت به هلاکت وزیانکاری منتهی می‌شود چون یا به شکست در دنیا و ذلت می‌انجامد یا به کشته شدن و جهنّم منتهی می‌شود. پس عقل و منطق حکم می‌کند که ما راه خود را ادامه دهیم و امام حسین علیه السلام چنین کرد.

دوازدهم: وجوب پاسخ مثبت امام حق به اتمام حجت مردم

نامه‌های متعدّد و قاصدان مکرّر از طرف اهل کوفه رسید که ما امام نداریم و می‌خواهیم با تو بیعت کنیم و امام حسین علیه السلام نیز مسلم بن عقیل را فرستاد تا آنها را امتحان کند و اوضاع را گزارش دهد و هنگامی که مردم کوفه با مسلم بیعت کردند حجّت شرعی بر امام تمام شد و بر او واجب بود که به عراق برود و از این رو فرمود: « هذه کتب اهل الکوفه ورسلهم وقد وجب علیّ اجابتهم وقام لهم العذر علیّ عند اللَّه سبحانه » ⁽¹⁾«این نامه‌های مردم کوفه و قاصدان آنهاست و اجابت آنها بر من واجب شد و آنها نزد خدای سبحان علیه من عذر (و دلیل) دارند».

از طرفی امام حسین علیه السلام در سخنرانی‌های خویش خصوصیات امام عادل و لایق و حق را بر می‌شمارد و می‌فرماید: « العامل بالکتاب والاخذ بالقسط والدائن بالحق والحابس نفسه علی ذات اللَّه » . ⁽²⁾

و از طرف دیگر در علل آمدن خویش به کربلا بیان می‌کند که: «مردم نوشتند که ما امام نداریم و من به این خواست آنان پاسخ مثبت دادم.» ⁽³⁾

قرآن کریم حجّت و دلیل را به رسمیت شناخته و بارها از آن سخن گفته است (بقره/ 150 و انعام/ 149 و 83 و شوری/ 15) و حتی فرستادن پیامبران الهی را برای اتمام حجّت بر مردم معرفی می‌کند.

(لِئَلاّ یَکُونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ) ؛ ⁽⁴⁾«تا بعد از این فرستادگان، برای مردم حُجّتی بر خدا نباشد».

آری، هنگامی که حجت تمام شد لازم است که طبق آن عمل شود و امام حسین علیه السلام بر همین اساس به دعوت مردم کوفه پاسخ مثبت داد و نهضت عاشورا را شروع کرد.

پنجم: تفسیر آیات قرآن توسط امام حسین علیه السلام

اشاره

در عصر امام حسین علیه السلام فرصت برای کارهای علمی (مثل عصر امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام ) وجود نداشت چرا که در آن عصر فشارهای نظامی بنی‌امیه و جنگ‌های داخلی و مشکلات جامعه اسلامی، سپس جریان کربلاء به وجود آمد و کم‌تر مجالی برای جلسات علمی عمیق وجود داشت.

البته در این بین فرصت‌های کوتاهی به وجود می‌آمد که امام حسین علیه السلام مطالب علمی و دینی به ویژه مطالب تفسیری را بیان می‌کردند ولی به خاطر خفقانی که بنی امیه بعد از شهادت امام علی علیه السلام و قیام کربلا به وجود آوردند بسیاری از این احادیث نقل نشدی به بوته فراموشی سپرده شد یا نوشته‌های آن‌ها از بین رفت. اما با این حال در میان احادیثی که از امام حسین علیه السلام نقل شد تعدادی از آیات قرآن تفسیر شده است که در این‌جا آن‌ها را ذکر می‌کنیم.

لازم به یادآوری است که علاوه بر تفسیرهای امام حسین علیه السلام برخی آیات به عنوان شاهد و دلیل و گاهی آیاتی در جواب مخالفان در کلمات و خطبه‌های حضرت نقل شده است که جای بررسی مستقل دارد.

1- سه گروه مردم (ناس - اشباه ناس - نسناس) در قرآن

شخصی از امیرالمؤمنین علیه السلام در مورد سه تعبیر «الناس»، «اشباه الناس» و «النسناس» پرسید و حضرت به امام حسین علیه السلام دستور داد که جواب او ر بدهد و امام حسین علیه السلام فرمود: اما مقصود از «الناس» ( مردم، در برخی آیات قرآن) ما هستیم از این‌رو خدای تبارک و تعالی در قرآن فرمود: (ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النّاسُ) ، ⁽¹⁾از جایی که مردم سرازیر می‌شوند (شما حاجیان در هنگام انجام اعمال حج) سرازیر شوید.

و اما مقصود از «اشباه الناس» ( افرادی که شبیه مردم هستند) شیعیان ما هستند، آنان دوستان ما و از ما به شمار می‌آیند از این‌رو ابراهیم علیه السلام (در قرآن) فرمود: (فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی) 2 ، هر کس مرا پیروی کند در حقیقت از من است.

اما مقصود از «النسناس» عوام مردم هستند. سپس امام حسین با دست به گروهی از مردم اشاره کردند و این آیه را قرائت کردند: (إِنْ هُمْ إِلاّ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً) . ⁽¹⁾- ⁽²⁾

روی الکلینی بأسناده عن سهل و علی بن ابراهیم، عن أبیه، جمیعاً عن ابن محبوب، عن عبدالله بن غالب، عن أبیه، عن سعید بن المسیب، قال: سمعت علی بن الحسین علیهماالسلام یقول: «إنّ رجلاً جاء امیر المؤمنین علیه السلام فقال: أخبرنی إن کنت عالماً عن النّاس، وعن أشباه الناس، وعن النسناس، فقال أمیرالمؤمنین علیه السلام : یا حسین أجب الرّجل، فقال الحسین علیه السلام : «أمّا قولک: أخبرنی عن الناس، فنحن الناس، ولذلک قال الله تبارک وتعالی ذکره فی کتابه: (ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النّاسُ) 3 فرسول لله صلی الله علیه و آله الذی أفاض بالناس.

وأما قولک: أشباه النّاس، فهم شیعتنا، وهم موالینا، وهم منّا، ولذلک قال ابراهیم صلی الله علیه: (فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی). 4

واما قولک: النسناس، فهم السواد الأعظم، و أشار بیده إلی جماعة الناس، ثم قال: (إِنْ هُمْ إِلاّ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً). 5- 6

تحلیل

در این حدیث در مورد آیه اول به مصداق اکبر «الناس» اشاره کرده که پیامبر صلی الله علیه و آله است و در مورد آیه دوم با ذکر یک قاعده کلی از قرآن، شیعیان را مصداق این قاعده برشمرده که پیرو ائمه علیهم السلام هستند، پس از آنان به شمار می‌آیند. و در مورد آیه سوم مصادیق آیه را برشمرده است که بسیاری از مردم مثل چهارپایانی هستندکه فقط به امور مادی خود اهمیت می‌دهند و در غفلت به سر می‌برند به مرحله تفکر و بصیرت و شکوفایی ایمانی و انسانی نمی‌رسدند.

یادآوری: آیه 199 بقره به همراه تفسیر کامل آن ذیل مبحث آیات الحسین خواهد آمد.

2- امام حسین علیه السلام و ائمه علیهم السلام اولوالارحام در قرآن

در حدیثی از امام حسین علیه السلام نقل شده که حضرت در مورد آیه (وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللّهِ) ؛ ⁽¹⁾«و خویشاوندان، برخی از آنان نسبت به برخی [دیگر]، در کتاب خدا، سزاوارترند» و... فرمودند: از پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد تأویل آیه پرسیدم و ایشان فرمودند: به خدا سوگند غیر از شما (اهل بیت علیهم السلام ) قصد نشده است. شما خویشاوندان هستید هنگامی که من از دنیا رفتم پدرت علی اولی به من و جایگاه من است. و هنگامی که پدرت از دنیا رفت برادرت حسن اولی به آن است و هنگامی که حسن از دنیا رفت تو اولی به آن هستی.

عرض کردم یا رسول الله بعد از من چه کسی اولی به من است؟

حضرت فرمود: فرزندت علی سپس فرزندش محمد سپس فرزندش جعفر سپس فرزندش موسی، سپس فرزندش علی سپس فرزندش محمد سپس فرزندش علی، سپس فرزندش حسن سپس فرزندش نهم از فرزندانت که غایب می‌شود. اینان اولی به این جایگاه هستند و خدا به آنان علم من و فهم من را عطا کرده و طینت آنان از طینت من است چقدر مردمی که مرا در مورد آنان اذیت می‌کنند خدا شفاعت مرا به آنان نرساند. ⁽²⁾

عَن مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُطَّلِبِ الشَّیبَانِی، قال: حدّثنا مُحَمَّدِ ابوبکر بْنِ هَارُونَ الدِّینَوَرِی، قال: حدّثنا مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ الْمِصْرِی، قال: حدّثنا عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْغِفَارِی، قال: حدّثنا عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِاللَّهِ الْحَذَّاءِ، قال: حدّثنا عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ الْحُسَینُ بْنُ عَلِی علیهماالسلام «لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَتَعَالَی هَذِهِ الْآیةَ: (وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللّهِ) 3 سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ تَأْوِیلِهَا فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا عَنَی بِهَا غَیرَکُمْ، وَأَنْتُمْ أُولُو الْأَرْحَامِ، فَإِذَا مِتُّ فَأَبُوکَ عَلِی أَوْلَی بِی وَبِمَکَانِی، فَإِذَا مَضَی أَبُوکَ فَأَخُوکَ الْحَسَنُ أَوْلَی بِهِ، فَإِذَا مَضَی الْحَسَنُ فَأَنْتَ أَوْلَی بِهِ، قُلْتُ: یا رَسُولَ اللَّهِ فَمَنْ بَعْدِی أَوْلَی بِی؟

فَقَالَ ابْنُکَ عَلِی أَوْلَی بِکَ مِنْ بَعْدِکَ، فَإِذَا مَضَی فَابْنُهُ مُحَمَّدٌ أَوْلَی بِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَإِذَا مَضَی مُحَمَّدٌ فَابْنُهُ جَعْفَرٌ أَوْلَی بِهِ بِمَکَانِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَإِذَا مَضَی جَعْفَرٌ فَابْنُهُ مُوسَی أَوْلَی بِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَإِذَا مَضَی مُوسَی فَابْنُهُ عَلِی أَوْلَی بِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَإِذَا مَضَی عَلِی فَابْنُهُ مُحَمَّدٌ أَوْلَی بِهِ مِنْ بَعْدِهِ؛ فَإِذَا مَضَی مُحَمَّدٌ فَابْنُهُ عَلِی أَوْلَی بِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَإِذَا مَضَی عَلِی فَابْنُهُ الْحَسَنُ أَوْلَی بِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَإِذَا مَضَی الْحَسَنُ وَقَعَتِ الْغَیبَةُ فِی التَّاسِعِ مِنْ وُلْدِکَ، فَهَذِهِ الْأَئِمَّةُ التِّسْعَةُ مِنْ صُلْبِکَ أَعْطَاهُمُ اللَّهُ عِلْمِی وَ فَهْمِی، طِینَتُهُمْ مِنْ طِینَتِی، مَا لِقَوْمٍ یؤْذُونَنِی فِیهِمْ، لَا أَنَالَهُمُ اللَّهُ شَفَاعَتِی». ⁽¹⁾

تحلیل

این حدیث مصادیق کامل «اولوالارحام» خویشاوندان پیامبر صلی الله علیه و آله را بر می‌شمارد یعنی در این حدیث امام حسین علیه السلام توضیح و تفسیر آیه را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کند و جالب این است که نام دوازده امام علیهم السلام را می‌برد.

یادآوری: تفسیر این آیه در آیات مربوط به امام حسین علیه السلام نیز ذکر شده که در آن قسمت به صورت کامل مورد بررسی قرار می‌دهیم.

3- زمین بی گناه

در حدیثی از امام حسین علیه السلام حکایت شده که مقصود از اینکه زمین به غیرزمین تبدیل می‌شود آن است که زمینی می‌گردد که گناه بر آن انجام نمی‌شود، زمین صاف که کوه و گیاه ندارد مثل بار اول که زمین بود و غلطانده شد.

عَنْ ثُوَیرِ بْنِ أَبِی فَاخِتَةَ عَنْ الحسین بن علی علیهم السلام قَالَ: (تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ) 2 یعْنِی بِأَرْضٍ لَمْ تَکْتَسِبْ عَلَیهَا الذُّنُوبَ، بارِزَةً لَیسَت عَلَیهَا جِبَالٌ وَ لَا نَبَاتٌ کَمَا دَحَاهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ. ⁽²⁾

تحلیل

این حدیث در حقیقت تفسیری از آیه 48 سوره ابراهیم است که معنای تبدیل زمین به زمین دیگر را توضیح می‌دهد.

اینک به تفسیر آیه فوق توجه می‌کنیم:

( یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا لِلّهِ الْواحِدِ الْقَهّارِ ) ؛ (ابراهیم/ 48)، «در روزی که زمین به غیر این زمین، و آسمان‌ها (به آسمان‌های دیگری) تبدیل می‌شوند، و (مردم) در برابر خدای یگانه چیره، ظاهر شوند».

نکته‌ها و اشاره‌ها

برخی برآن‌اند که منظور تبدیل ذات است؛ یعنی به کلی این زمین نابود و زمین دیگری آفریده می‌شود و قیامت برپا می‌گردد.

برخی برآن‌اند که مقصود تبدّل صفات زمین و آسمان است؛ یعنی پس از ویرانی این زمین و آسمان در آستانۀ قیامت، زمین و آسمانی نو و تکامل یافته‌تر برپا می‌شوند. اما از ظاهر برخی دیگر از آیات قرآن استفاده می‌شود که خورشید، خاموش و آسمان‌ها شکافته و زلزله‌های سخت هویدا می‌شود و نظام کنونی جهان درهم می‌ریزد، اما جهان به کلی نابود نمی‌شود ⁽¹⁾بلکه مردم به زمینی تازه و عالی‌تر گام می‌نهند.

البته درک کامل آن جهانِ تازه برای ما مشکل است؛ هم‌چون کودکی که بخواهد از درون شکم مادر همه چیز جهان بیرون را درک کند. ⁽²⁾

الف) بیرون آمدن انسان‌ها از قبرها در قیامت.

ب) ظهور تمام وجود انسان با تمام محتوای درونی و بیرونی‌اش در صحنه رستاخیز؛ یعنی در آن جا انسان ظاهر و باطن ندارد و همه چیز انسان (حتی در دید علم محدود او) آشکار می‌شود. ⁽³⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

4- پرسش از ولایت در رستاخیز

در حدیثی آمده است که امام حسین علیه السلام فرمودند: (روزی) پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ابوبکر نسبت به من به منزله گوش است و عمر به منزله چشم و عثمان به منزله دل، امام حسین علیه السلام فرمود: فردای آن روز خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدم و امیرالمؤمنین و آن سه نفر حاضر بودند. به پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کردم: پدر جان در مورداین اصحابت چیزی شنیدم مقصود چه بود؟

پیامبر فرمود: بله سپس به آن سه نفر اشاره کرد و فرمود: آنان گوش و چشم و دل من هستند که به زودی از وصی من این (اشاره به علی علیه السلام کرد) مورد سؤال واقع می‌شوند.

خداوند می‌فرماید: ( إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً ) ؛ (اسراء/ 36)، «[چرا] که شنوائی و دیده و دل (سوزان)، همگی آنها از آن پرسیده می‌شوند».

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: به عزّت پروردگارم تمام امت من روز رستاخیز متوقف می‌شوند و از ولایت او (علی) پرسیده می‌شوند. و این است سخن خداوند عزّوجلّ: (وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ) ؛ (صافات/ 24)، «و آنان را نگاه دارید، [چرا] که آنان مورد بازپرسی قرار می‌گیرند».

عن أبی القاسم علی بن أحمد بن محمّد بن عمران الدقّاق، قال: حدّثنا محمد بن أبی عبدالله الکوفی، قال: حدثنا سهل بن زیاد الآدمی، عن عبدالعظیم بن عبدالله الحسنی، قال: حدّثنی سیدی علی بن محمّد ابن علی الرّضا، عن أبیه محمد بن علی، عن أبیه الرضا، عن آبائه، عَنِ الْحُسَینِ بْنِ عَلِی علیهماالسلام ، قَالَ: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ أَبَا بَکْرٍ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ السَّمْعِ، وَإِنَّ عُمَرَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ الْبَصَرِ، وَإِنَّ عُثْمَانَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ الْفُؤَادِ. قال: فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ دَخَلْتُ إِلَیهِ وَعِنْدَهُ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ وَأَبُوبَکْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ، فَقُلْتُ لَهُ: یا أَبَتِ سَمِعْتُکَ تَقُولُ فِی أَصْحَابِکَ هَؤُلَاءِ قَوْلًا فَمَا هُوَ؟».

فَقَالَ صلی الله علیه و آله : نَعَمْ، ثُمَّ أَشَارَ إِلَیهِمْ فَقَالَ: هُمُ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ وَالْفُؤَادُ، وَسَیسْأَلُوَن عَنْ وَصِی علیه السلام هَذَا - وَأَشَارَ إِلَی عَلِی علیه السلام - ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یقُولُ: (إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً) 1 ثُمَّ قَالَ: وَعِزَّةِ رَبِّی إِنَّ جَمِیعَ أُمَّتِی لَمُوقَفُونَ یوْمَ الْقِیامَةِ وَ مَسْئُولُونَ عَنْ وَلَایتِهِ، وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: (وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ). 2- 3

تحلیل

ظاهر آیه اول (اسراء/ 36) در مورد گوش و چشم و دل معمولی است ولی در حدیث فوق تطبیق بر سه نفر شده است. که از نوع بیان بطن آیه است یعنی با الغاء خصوصیت توسعه معنایی در موردچشم و گوش و دل داده شده است به طوری که شامل هرکس شود ک مثل چشم و گوش و دل انسان اطراف اوست و از آموزش آگاه است.

برخی محدّثان درتوجیه روایت فوق فرموده‌اند: مقصود باطن آیه است که آن سه نفر به خاطر مخالفت شدید با پیامبر صلی الله علیه و آله در ظواهر امور و اطلاع آن‌ها از ولایت امام علی علیه السلام به منزله گوش و چشم و دل شدند پس حجت بر آن‌ها تمام‌تر شد. ⁽¹⁾

اما آیه دوم (صافات/ 24) یک اصل کلی در مورد رستاخیز بیان می‌کند که در یکی از ایستگاه‌های رستاخیز از همه افراد پرسش می‌شود. ولی روایت یکی از مهم‌ترین مصادیق پرسش را بیان می‌کند که ولایت امام علی علیه السلام است چرا که ولایت از بزرگ‌ترین نعمت‌های الهی است و پرسیده می‌شود که با آن چه کردید آیا اطاعت کردید یا عصیان؟

اینک به تفسیر آیات 36 سوره اسراء و 24 سوره صافات و آیات مرتبط توجه می‌کنیم:

نکته‌ها و اشاره‌ها

از گوش در مورد آنچه شنیده و از چشم در مورد آنچه دیده و از دل و عقل در مورد آنچه معتقد شده است، پرسش می‌کنند. ⁽³⁾

در حدیث دیگری با اشاره به این آیه بیان شده که هر کس به موسیقی غیر مجاز گوش دهد از او پرسش خواهد شد. ⁽⁴⁾

و در حدیث دیگری از امام کاظم علیه السلام روایت شده که حضرت با استناد به این آیه فرمود:

تو نمی‌توانی هر چه می‌خواهی بگویی. ⁽⁵⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

نکته‌ها و اشاره‌ها

مفسران قرآن در این مورد چند پاسخ داده‌اند:

الف) این پرسش برای داوری نیست، بلکه نوعی سرزنش و مجازات روانی برای مشرکان است.

ب) دوزخی بودن مشرکان واضح است، اما بازپرسی برای تعیین مقدار جرم آنهاست.

ج) پرسش از آنها در مورد عدم یاری طلبیدن است که در آیۀ بعد آمده و این یکی از موارد پرسش است. ⁽¹⁾

الف) از بدعت‌ها و اعمال زشت آنان پرسش می‌شود؛

ب) از توحید پرسش می‌شود؛

ج) از نعمت‌هایی هم‌چون جوانی، عمر و اموال پرسش می‌شود؛

د) از ولایت امام علی علیه السلام پرسش می‌شود؛ همان طور که در احادیث شیعه و سنی آمده است ⁽²⁾و از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که: در رستاخیز که صراط بر جهنّم قرار می‌گیرد هیچ

کس نمی‌تواند عبور کند، مگر آن که جواز ولایت علی علیه السلام با او باشد و این مقصود آیۀ فوق است ⁽¹⁾البته ممکن است همۀ این موارد از ستمکاران پرسش شود که ولایت امام علی علیه السلام از مصادیق مهم آن است.

آموزه‌ها و پیام‌ها

5- اهمیت تفسیر کهیعص

در حدیثی آمده است فردی از امام حسین علیه السلام در مورد معنای آیه ( کهیعص ) ، (مریم/ 1) پرسش نمود و حضرت فرمود: اگر بر فرض آن را برای تو تفسیر کنم (آنقدر آگاه می‌شوی و قدرت می‌یابی که) می‌توانی بر آب راه روی.

عن الامام الحسین بن علی علیهماالسلام أنّه سأله رجل عن معنی (کهیعص) 2 فقال له: «لَو فَسَّرتُهَا لَکَ لَمَشَیتَ عَلَی المَاء» . ⁽²⁾

تحلیل

آیه فوق از حروف مقطعه قرآن است که دیدگاه‌های متعددی در تفسیر این‌گونه حروف وجود دارد. و در برخی احادیث آیه فوق اشاراتی به کربلا و جریان شهادت امام حسین علیه السلام معرفی شده است.

بنابراین آیه فوق اشاره به تأویل آیه دارد.

فی الجمله این روایت نشان می‌دهد که اولاً امام حسین علیه السلام از اسرار و تأویل آیات اطلاع داشت. ثانیاً می‌توانست آن‌ها را تفسیر کند ولی ظرفیت مخاطب را در نظر می‌گرفت. ثالثاً برخی حروف مقطعه قرآن دارای اسراری است که به انسان قدرت‌های فوق العاده می‌دهد. ⁽³⁾

تذکر: ما ذیل مبحث آیات الحسین علیه السلام با روایات و تفسیر این آیه مفصل می‌پردازیم.

6- آیه تطهیر و مصادیق آن از اهل بیت علیهم السلام

در حدیثی از امام حسین علیه السلام حکایت شده که نُه ماه بعد از نزول آیه 132 سوره طه، پیامبر صلی الله علیه و آله در هر روز هنگام نماز صبح در خانه فاطمه علیهاالسلام می‌آمد و می‌فرمود: ای اهل بیت نبوت، نماز! «خدا فقط می‌خواهد پلیدی را از شما خاندان (پیامبر) ببرد و کاملاً شما را پاک سازد».

وفی مودّة القربی عن أنس بن مالک، و عن زید بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن جده علیهم السلام قال: «کان النّبی صلی الله علیه و آله یأتی کلَّ یومٍ باب فاطمة عند صلاة الفجر فیقول: الصلاة یا أهل بیت النبوّة (إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً) 1 تسعة اشهر بعد ما نزلت (وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها). 2- 3

تحلیل

این روایت نشان می‌دهد که پیامبر صلی الله علیه و آله مخاطب آیه تطهیر را اهل بیت (علی علیه السلام ، فاطمه علیهاالسلام ، حسن علیه السلام و حسین علیه السلام ) می‌دانسته و بر آنان تطبیق می‌کرده است.

تذکر: ما در مبحث آیات الحسین تفسیر و روایات آیه 33 سوره احزاب را به صورت مفصل مورد بررسی قرار می‌دهیم.

7- هماوردی اهل بیت علیهم السلام و بنی امیه در مورد خداشناسی

در برخی احادیث حکایت شده که شخصی از امام حسین علیه السلام پرسید: در مورد آیه (هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ) ؛ (حج/ 19)، «این دو (گروه) دشمنان یک‌دیگرند که درباره‌ی پروردگارشان کشمکش می‌کنند». سخن بفرمایید. و حضرت فرمود: ما و بنی امیه در مورد خدای عزّوجل مبارزه می‌کنیم. ما می‌گوییم خدا راست فرمود و بنی امیه می‌گویند: خدا دروغ گفت؛ پس ما و آنان دو خصم هم‌دیگر در رستاخیز هستیم.

حدّثنا أبومحمد عَمَّارُ بْنُ الْحُسَینِ ⁽¹⁾الْأُسْرُوشِنی رَضِی اللَّهُ عَنْهُ، قال:حدّثنی عَلِی بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِصْمَةَ، قال: حدّثنا أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّبَرِی بمکّة، قال حدّثنا أبوالْحَسَنِ بْنِ أَبِی شُجَاعٍ الْبَجَلِی،

عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِاللَّهِ الْحَنَفِی، عَنْ یحْیی بْنِ هَاشِمٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَابِرٍ، عَنْ صَدَقَةَ بْنِ سَعِیدٍ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ مَالِکٍ، قَالَ: قُلْتُ لِلْحُسَینِ بْنِ عَلِی بن أبی‌طالب علیهماالسلام : یا أَبَا عَبْدِاللَّهِ حَدِّثْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ (هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ) ⁽¹⁾قَالَ: «نَحْنُ وَبَنُو أُمَیةَ اخْتَصَمْنَا فِی اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ، قُلْنَا صَدَقَ اللَّهُ، وَ قَالُوا کَذَبَ اللَّهُ، فَنَحْنُ وَ إِیاهُمُ الْخَصْمَانِ یوْمَ الْقِیامَةِ». ⁽²⁾

تحلیل

این آیه یک مطب کلی را در مورد مبارزه مؤمنان با مشرکان و کافران بیان می‌کند ولی روایت فوق یکی از مصادیق مهم آن یعنی مبارزه اهل بیت علیهم السلام با بنی امیه در مورد خداشناسی را مشخص کرده است.

تذکر: ما در مبحث آیات الحسین تفسیر این آیه را مورد بررسی قرار خواهیم داد.

8- اهل بیت علیهم السلام بر پادارندگان نماز در زمین

در حدیثی از امام حسین علیه السلام نقل شده که در مورد آیه (الَّذِینَ إِنْ مَکَّنّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ) ؛ ⁽³⁾«(همان) کسانی که اگر در زمین به آنان امکانات دهیم، نماز را برپا می‌دارند».

فرمودند: این آیه در مورد ما اهل بیت علیهم السلام است.

موسی بن جعفر و الحسین بن علی علیهماالسلام فی قوله تعالی: (الَّذِینَ إِنْ مَکَّنّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ) 4 قال [ علیه السلام ] «هذه فینا أهل البیت». ⁽⁴⁾

تحلیل

آیه فوق در مورد مؤمنان مظلوم است که یاور الهی هستند اما در روایت فوق بر خصوص اهل بیت علیهم السلام تطبیق شده است چرا که مصداق کامل مؤمنان مظلوم که یاور الهی‌اند (که در آیات قبل 41 سوره حج بدان‌ها اشاره شده) اهل بیت علیهم السلام هستند.

اینک به تفسیر آیه فوق توجه می‌کنیم:

(الَّذِینَ إِنْ مَکَّنّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ) ؛ ⁽¹⁾«(همان) کسانی که اگر در زمین به آنان امکانات دهیم، نماز را برپا می‌دارند، و [مالیات ]زکات را می‌پردازند، و به [کار] پسندیده فرمان می‌دهند، و از [کار] ناپسند منع می‌کنند، و فرجام همه‌ی کارها تنها برای خداست».

نکته‌ها و اشاره‌ها

الف) پس از پیروزی ارتباط خود را با خدا از طریق نماز حفظ می‌کنند.

ب) پس از تسلّط بر امکانات زمین، ارتباطشان را با مردم حفظ می‌کنند و از طریق پرداخت زکات به آنان کمک مادی می‌کنند.

ج) پس از پیروزی، به سالم‌سازی جامعه می‌پردازند و جامعه‌ای بر اساس کارهای پسندیده بنا می‌کنند.

البته این‌گونه احادیث مصداق کامل آیه را بیان می‌کند، و این مطلب مانع عمومیت مفهوم آیه نیست و آیه شامل همۀ کسانی می‌شود که خدا را یاری می‌رسانند و این صفات را دارند.

آموزه‌ها و پیام‌ها

9- پاداش رسالت، دوستی اهل بیت علیهم السلام

در حدیثی از امام حسین علیه السلام نقل شده که در مورد آیه (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) ؛ (شوری/ 23)، «بگو: از شما هیچ پاداشی بر این (رسالت) نمی‌طلبم، جز دوستی در (مورد) نزدیکان».

فرمودند: خویشاوندی که خداوند دستور داد در مورد آن صله رحم شود، حق آن بزرگ داشته شود و نیکی‌ها در آن قرار داده شد، خویشاوندی ما اهل بیت علیهم السلام است. کسانی که حقشان بر هر مسلمانی واجب شده است.

مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ یحْیی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَکَرِیا، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُشَمِی عَنِ الْهَیثَمِ بْنِ عَدِی، عَنْ سَعِیدِ بْنِ صَفْوَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ عُمَیرٍ، عَنِ الْحُسَینِ بْنِ عَلِی صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیهِمَا فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) 1 قَالَ «إِنَّ الْقَرَابَةَ الَّتِی أَمَرَ اللَّهُ بِصِلَتِهَا وَعَظَّمَ حَقَّهَا وَ جَعَلَ الْخَیرَ فِیهَا قَرَابَتُنَا أَهْلَ الْبَیتِ الَّذِینَ أَوْجَبَ حَقَّنَا عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ». ⁽¹⁾

تحلیل

حدیث فوق توضیح و تفسیر آیه است که مصادیق خویشاوندان پیامبر صلی الله علیه و آله را مشخص می‌کند که همان اهل بیت علیهم السلام هستند.

نکات جالب این حدیث آن است که فرمود:

اولاً نیکی و خیر در بزرگداشت اهل بیت علیهم السلام است چون سعادت دنیوی و اخروی را در پی دارد پس همه نیکی‌ها در آن نهفته است.

ثانیاً حق دوستی اهل بیت علیهم السلام بر همه مسلمانان واجب است و هر کس این حق ر ادا کند وظیفه خود را انجام داده و درنهایت به نفع خود اوست چون موجب سعادت و هدایت خویش را فراهم کرده است.

ثالثاً دوستی اهل‌بیت علیهم السلام مزد رسالت است و این مطلب در صله رحم با اهل‌بیت علیهم السلام متبلور می‌شود.

تذکر: ما در مبحث آیات الحسین، تفسیر آیه 23 سوره شوری را به صورت مفصل می‌آوریم.

10- ویژگی های اصحاب خاص پیامبر صلی الله علیه و آله

در حدیثی از امام حسین علیه السلام نقل شده که در مورد آیه 29 سوره فتح (تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً) ؛ «آنان را رکوع‌کنان [و] سجده‌کنان می‌بینی» و فرمود: این آیه در مورد علی بن ابی‌طالب علیه السلام نازل شده است.

الحسین بن علی فی قوله: (تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً)؛ 1 «نُزلت فی علی بن ابی‌طالب علیه السلام ». ⁽¹⁾

تحلیل

آیه 29 سوره فتح ویژگی‌های اصحاب خاص پیامبر صلی الله علیه و آله را بیان می‌کند که مصداق کامل آن امام علی علیه السلام است و یکی از ویژگی‌های آنان عبادت (رکوع و سجود) آنان است. اما در روایت فوق امام حسین علیه السلام آیه 29 فتح را بر امام علی علیه السلام تطبیق کرده است یعنی مصداق کامل آیه را نشان داده‌اند.

البته در این روایت تعبیر «نزلت» به کار فته است که می‌تواند به معنای آن باشد که شأن نزول آیه در مورد امام علی علیه السلام است یا به معنای تطبیق بر امام علی علیه السلام باشد.

به هر حال آیه فوق در مورد اصحاب خاص پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده که مهم‌ترین مصداق آن که آیینه تمام نمای پیامبر صلی الله علیه و آله و همراه ایشان بود، امام علی علیه السلام است.

اینک به تفسیر کامل آیه فوق توجه می‌کنیم.

(مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْواناً سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّارَ وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً) ؛ (فتح/ 29)، «محمد صلی الله علیه و آله فرستاده‌ی خداست؛ وکسانی که با او هستند، بر کافران سخت‌گیر (و) در میان خود مهرورزند؛ آنان را رکوع‌کنان [و] سجده‌کنان می‌بینی، درحالی که بخشش و خشنودی‌ای از خدا می‌جویند؛ نشانه‌ی آنان در چهره‌هایشان از اثر سجده [نمایان] است؛ این مثال آنان در تورات است و مثال آنان در انجیل است: همانند زراعتی که جوانه‌اش را بیرون آورده، پس آن را تقویت کرده و محکم گرداند، پس بر ساقه‌های خود راست قرار گیرد، در حالی که کشاورزان را شگفت زده کند؛ تا کافران را به خاطر آنان به خشم آورد! خدا به کسانی از آنان که ایمان آوردند و [کارهای] شایسته انجام دادند، آمرزش و پاداش بزرگی را وعده داده است.

نکته‌ها و اشاره‌ها

بر سر اغیار چون شمشیر باش هین! مکن روباه بازی، شیر باش

آتش اندر زن به گرگان چو سپند ز آن که آن گرگان عدوّ یوسف‌اند

(مولوی)

و در حدیثی از امام صادق علیه السلام روایت شده که مقصود از آیه، بیداری شب برای نماز است ⁽²⁾(که نورانیت آن در روز در چهره نمایان می‌شود).

البته مانعی ندارد که همۀ این معانی مقصود آیه باشد.

البته ممکن است این اوصاف در تورات و انجیل کنونی یافت نشود؛ چرا که این دو کتاب دست‌خوش تغییر و تحریف شده‌اند.

الف) آنان جوانه می‌زنند و رشد می‌کنند و زیاد می‌شوند؛

ب) تقویت می‌شوند و به رشد آنان کمک می‌شود؛

ج) محکم می‌شوند و از حالت ضعف خارج می‌شوند؛

د) آنان برپای خود می‌ایستند و بردیگران تکیه نمی‌کنند و استقلال خود را حفظ می‌کنند.

ه-) رشد چشم‌گیر و تعجب‌آوری خواهند کرد که دوستان را به شگفت و دشمنان را به خشم می‌آورند.

آری؛ قرآن بارها اشاره کرده که گروهی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله منافق بودند ⁽²⁾و تاریخ بعد از پیامبر هم نشان می‌دهد که همۀ اصحاب یکسان و در یک راه نبودند و حتی برخی در جنگ جمل، صفین و نهروان با صحابۀ بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله یعنی علی علیه السلام جنگیدند؛ پس نمی‌توان همۀ اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله را عادل و معصوم دانست.

آموزه‌ها و پیام‌ها

11- دشمنان فاسق و کینه توز اهل بیت علیهم السلام

در حدیثی از امام حسین علیه السلام حکایت شده که به «ولید» فرمودند: «ای ولید به خدا سوگند من تو را سرزنش نمی‌کنم که با علی علیه السلام دشمنی می‌ورزی، در حالی که او تو را در مورد شراب‌خواری هشتاد ضربه تازیانه زد (و حدّ الهی را بر تو جاری ساخت) و پدرت را در روز جنگ بدر کشت، اما چگونه امام علی علیه السلام دشنام می‌دهی در حالی که در ده آیه او را مؤمن نامیده و تو را فاسق نامیده است. آن‌جا که می‌فرماید: (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمِینَ) ؛ (حجرات/ 6)، «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر نافرمانی، برای شما خبر بزرگی آورد، پس (در باره‌ی آن) تحقیق کنید؛ (مبادا) نادانسته با گروهی برخورد کنید و از آنچه انجام داده‌اید، پشیمان گردید».

فی کتاب الاحتجاج للطبرسی رحمه الله : عن الحسین بن علی علیهماالسلام فی حدیث طویل یقول فیه: «وَأَنْتَ یا وَلِیدُ بْنُ عُقْبَةَ فَوَ اللَّهِ مَا أَلُومَنَّکَ أَنْ تُبْغِضَ عَلِیاً علیه السلام وَقَدْ جَلَّدَکَ فِی الْخَمْرِ ثَمَانِینَ جَلَدَةً، وَقَتَلَ أَبَاکَ صَبْراً بِیدِهِ یوْمَ بَدْرٍ، أَمْ کَیفَ تَسُبُّهُ فَقَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ مُؤْمِناً فِی عَشْرِ آیاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَسَمَّاکَ فَاسِقاً، وَهُوَ قَوْلُهُ: (إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمِینَ) 1». 2

تحلیل

آیه فوق یک اصل کلی را بیان می‌کند که «اگر افراد فاسق خبری به شما دادند در مورد آن تحقیق کنید تا مبادا خلاف واقع باشد و پشیمان شوید».

لیکن امام حسین علیه السلام بر اساس این روایت اشاره‌ای به شأن نزول آیه در مورد «ولید بن عقبه» نمودند.

اینک به تفسیر و شأن نزول آیه به صورت کامل توجه کنیم.

(حجرات/ 6)، ( یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمِینَ ) ؛ ⁽¹⁾«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر نافرمانی، برای شما خبر بزرگی آورد، پس (در باره‌ی آن) تحقیق کنید؛ (مبادا) نادانسته با گروهی برخورد کنید و از آنچه انجام داده‌اید، پشیمان گردید».

شأن نزول

در مورد این آیه چند شأن نزول حکایت شده است که مناسب‌ترین آن‌ها این است که پیامبر صلی الله علیه و آله برای جمع‌آوری زکات قبیله «بَنی المُصطَلق» شخصی به نام «وَلیدبن عُقبه» را به سوی آنان فرستاد و مردم از او استقبال کردند. اما ولید که با آن قبیله از زمان جاهلیت دشمنی داشت، تصور کرد که مردم برای کشتن او می‌آیند. او نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و (بدون تحقیق) گفت: آنان از پرداخت زکات خودداری کردند و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به «خالد» دستور داد که به سراغ آن قبیله برود، ولی شتاب‌زده کاری انجام ندهد. خالد شبانه نزدیک قبیله آمد و تحقیق کرد و روشن شد که آن قبیله به اسلام وفادارند و صدای اذان و نماز از آن جا بلند است.

خالد این خبر را برای پیامبر صلی الله علیه و آله آورد و در این هنگام آیه فوق نازل شد. ⁽²⁾

نکته‌ها و اشاره‌ها

یعنی اگر فاسقی خبری آورد نپذیرید و جست و جو کنید تا حقیقت برای شما روشن شود و مفهوم این سخن آن است که اگر شخص عادلی برای شما خبر آورد آن را بپذیرید ⁽¹⁾و این یک امر عقلایی است؛ چراکه بسیاری از مسائل زندگی بشر مبتنی بر خبرهای واحد است که افراد مورد اطمینان حکایت می‌کنند و عمل به آنها جاهلانه و سفیهانه شمرده نمی‌شود.

الف) قبول نکردن خبر افراد غیر موثق و توقف نمودن تا روشن شدن نتیجۀ تحقیقات؛

ب) تسلیم شایعات نشدن و جست‌وجو کردن از منبع آن؛

ج) گرفتن خبرها از منابع موثق و معتبر.

این مطلب در مورد اخبار سیاسی و امنیتی اهمیت بیش‌تری پیدا می‌کند.

الف) برخورد جاهلانه با مردم؛

ب) پشیمانی.

آموزه‌ها و پیام‌ها

12- عبادت شبانه

در حدیثی نقل شده که امام حسین علیه السلام بین نماز مغرب و عشاء نماز دیگری می‌خواند، کسی در این موارد چیزی به حضرت عرض کرد (و در مورد آن نماز پرسش نمود) ایشان فرمود: «این دو (نماز) از عبادت شبانه است».

وأخرج ابن المنذر عن الحسین بن علی علیه السلام انه رؤی یصلّی فیما بین المغرب و العشاء، فقیل له فی ذلک فقال: «انّهُما من النّاشئة». ⁽²⁾

تحلیل

آیۀ ( إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلاً ) ؛ (مزمل/ 6)، «در حقیقت، تنها پدیده‌ی (عبادت) شب، گامی سخت‌تر و گفتاری پایدارتر است». بیان می‌کند که عبارت شبانه استوارتر است و آن را تشویق می‌کند. و امام حسین علیه السلام با اشاره به آیه فوق یکی از

مصادیق عبادت شبانه را نماز بین مغرب و عشاء بیان می‌کند. چرا که علاوه بر نافله شب (11 رکعت نماز) دو نماز 2 رکعتی به عنوان نافله مغرب و 2 رکعت نماز نشسته بعد از نماز عشاء نیز به عنوان نمازهای مستحبی شبانه وارد شده است که امام حسین علیه السلام به دو نماز نافله مغرب اشاره کرده که بین نماز مغرب و عشاء خوانده می‌شود. این مطلب تفسیر آیه 6 مزمل و تعیین برخی مصادیق آن است. اینک به تفسیر کامل آیه و آیات مرتبط قبل و بعد آن توجیه می‌کنیم.

مزمّل/ 1-7 - ( یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّیْلَ إِلاّ قَلِیلاً نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلاً إِنّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلاً إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَوِیلاً ) ؛ (مزمل/ 1-7)، «ای جامه [به خود] پیچیده! شب را، جز اندکی به‌پاخیز. نیمی از آن (شب) را، یا اندکی از آن را کم نما، یا بر آن (نصف) بیفزای و قرآن را کاملاً مرتب و آرام بخوان؛ که ما به زودی گفتاری گرانبار برتو القا می‌کنیم. در حقیقت، تنها پدیده‌ی (عبادت) شب، گامی سخت‌تر و گفتاری پایدارتر است. [چرا] که برای تو در روز رفت و آمدی طولانی است».

نکته‌ها و اشاره‌ها

پس به ایشان دستور داده شد که پاسی از شب را به بیداری، تلاوت قرآن و نماز بگذراند.

ای به خود پیچیده از خشیت گلیم بهر طاعت خیز از شب شد چو نیم

(مجد)

البته برخی مفسران قرائت قرآن را به نماز در شب تفسیر کرده‌اند، شاید به خاطر آن که بخش مهمی از نماز، همان قرائت قرآن است.

«ترتیل» در اصل به معنای «تنظیم وترتیب موزون» است که مقصود، خواندن آیات با تأنّی و نظم و ادای صحیح حروف و تبیین و دقّت و تأمل در مفاهیم آیات و اندیشه در نتایج آن است. ⁽¹⁾

ترتیل آن است که در آیات قرآن مکث (و تأمّل) کنی و با صدای خوب آن را بخوانی. ⁽²⁾

و نیز روایت شده:

هنگامی که از کنار آیه‌ای می‌گذری که در آن نام بهشت است، توقف کن و از خدا بهشت را بطلب و هنگامی که از کنار آیه‌ای می‌گذری که نام دوزخ در آن است، از آن به خدا پناه ببر. ⁽³⁾

و در روایات دیگر از سریع خواندن قرآن منع شده، همان طور که از پراکنده کردن آیات منع شده و سفارش شده است که آن را به صورت روشن و واضح بخوانید و قصد شما رسیدن به آخر سوره نباشد. ⁽⁴⁾

در حالات پیامبر صلی الله علیه و آله نیز روایت شده که، آیات را از یک‌دیگر جدا می‌کرد و صدای خود را (در هنگام خواندن قرآن) می‌کشید. ⁽⁵⁾

با تأنّی خوان تو قرآن را چنان که شود روشن حروفش در بیان

می‌خوان قرآن به تعجیل و شتاب کن لطایف را درنگ اندر خطاب

الف) امروز دورۀ گوشه‌نشینی پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه نیست، بلکه دوران قیام و خود سازی و آمادگی برای انجام رسالت شروع شده است؛

ب) برنامۀ عبادی شبانه مخصوص پیامبر صلی الله علیه و آله نیست بلکه شامل مؤمنان خوابیده نیز می‌شود؛ همان طور که در آیۀ بیستم این سوره بدین اشاره شده است که گروهی از مؤمنان همراه پیامبر صلی الله علیه و آله به شب‌زنده‌داری می‌پرداختند.

ثانیاً، در شب کارها تعطیل می‌شود و انسان آمادگی بیش‌تری برای تفکر و تربیت خویش و خودسازی و عبادت دارد.

شب خیز که عاشقان به شب راز کنند گرد در و بام دوست پرواز کنند

هر جا که دری بُود به شب در بندند اِلّا در دوست را که شب باز کنند

آری؛ شب زنده داری و نماز و تلاوت قرآن در آن، موجب صفای روح و تربیت معنوی و بیداری دل وتقویت ایمان می‌شود.

از امام صادق علیه السلام روایت شده که: سه چیز، از عنایات مخصوص الهی است: عبادت شبانه، افطار دادن به روزه‌داران و ملاقات برادران مسلمان. ⁽²⁾

و نیز روایت شده: نماز شب گناهان روز را از بین می‌برد. ⁽¹⁾

البته مانعی ندارد که هرسه معنا مقصود آیه باشد که لازم و ملزوم یک‌دیگرند.

هرچند در احادیث، به معنای دوم، یعنی نماز شب اشاره شده است. ⁽³⁾

الف) عبادت شبانه تأثیرات ثابت و راسخی در روح و جان انسان دارد؛ چون توافق بیش‌تری بین اعضا و جوارح انسان پیدا می‌شود و همه در راه عبادت بسیج می‌شوند، هر چند زحمت بیش‌تری نیز دارد. ⁽⁴⁾

ب) عبادت شبانه در بردارندۀ ذکر خدا و تلاوت قرآن به صورت استوارتر است و به خاطر آمادگی روحی انسان تأثیرات بیش‌تری در روح انسان دارد.

الف) محتوا و مفهوم آیات آن سنگین و عظیم است؛

ب) وعده‌ها و هشدارهای آن سنگین و مسئولیت‌آور است؛

ج) تبلیغ آن سنگین و مشکل است؛

د) در روز رستاخیز در ترازوی اعمال سنگین است؛

ه-) برنامه‌ریزی در جهت اجرای آن سنگین است.

آری؛ قرآن کریم از نظر الفاظ، زیبا، دل‌نشین و آسان است؛ اما مسئولیت‌ها، محتوای مطالب و اجرای آن سخت و سنگین است، به طوری که اگر بر کوهی فرود آید متلاشی می‌شود؛ ⁽¹⁾پس باید با عبادت شبانه ظرفیت و آمادگی آن را پیدا کنیم.

آموزه‌ها و پیام‌ها

13- شاهد و مشهود در قرآن

در حدیثی از امام حسین علیه السلام نقل شده که در مورد آیه 3 سوره بروج (وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ) ؛ «سوگند به گواهی دهنده و گواهی داده شده!». فرمود: شاهد جدّم رسول الله صلی الله علیه و آله و مشهود روز رستاخیز است سپس آیه 45 سوره احزاب را قرائت فرمود: (إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً) ؛ «در حقیقت، ما تو را گواه و مژده‌آور و هشدارگر فرستادیم». و نیز آیه 103 سوره هود را تلاوت فرمود: (ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النّاسُ وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ) ؛ «آن روزی است که مردم برای آن گردآوری می‌شوند، و آن روزی است که مشاهده می‌گردد».

عن الحسین بن علی علیهماالسلام فی قوله تعالی (وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ). 1

قال: «اَلشَّاهِدُ جَدّی رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله وَالمَشهُودُ یومُ القِیامَةِ، ثُمَّ تَلا هَذِهِ الآیة (إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً) 2 وَ تَلا (ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النّاسُ وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ). 3- 4

تحلیل

در این روایت تفسیری از آیه 3 سوره بروج بیان شده است (در ادامه خواهد آمد که مفسران در مورد این آیه تفسیرهای متعدد ارائه کرده‌اند) و مصادیق کامل آیه را معین ساخت، و برای این تفسیر دو قرینه قرآنی آوردند: یکی آیه 45 سوره احزاب که از پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان «شاهد» یاد شده است و دیگری آیه 103 سوره هود که در آن‌جا از روز رستاخیز با عنوان «مشهود» یاد شده است. یعنی امام حسین علیه السلام با روش تفسیر قرآن به قرآن آیه 3 سوره بروج را تفسیر کردند و این نوع آموزش روش تفسیر به ماست.

اینک به تفسیر کامل آیه 3 سوره بروج و آیات مرتبط توجه کنیم:

(وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ وَ الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ اَلنّارِ ذاتِ الْوَقُودِ إِذْ هُمْ عَلَیْها قُعُودٌ وَ هُمْ عَلی ما یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ وَ ما نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ اَلَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ) ؛ «سوگند به آسمان که دارای برج‌هاست! سوگند به روز (رستاخیزِ) وعده داده شده! سوگند به گواهی دهنده و گواهی داده شده! کشته باد همراهان گودال (آتش و صاحبان کوره‌های آدم‌سوزی)! (همان) آتشی که دارای سوخت (فراوان) بود، آن‌گاه که آنان بر (گرد) آن نشسته بودند؛ و آنان بر آنچه با مؤمنان انجام می‌دادند گواه بودند. و از آنان خرده و انتقام نگرفتند، جز این‌که به خدای شکست‌ناپذیر ستوده ایمان آورده بودند؛ (همان) کسی که فرمانروایی آسمان‌ها و زمین فقط از آنِ اوست؛ و خدا بر هر چیز گواه است».

نکته‌ها و اشاره‌ها

مفسران قرآن در مورد این قوم شکنجه‌گر و مؤمنان آزاردیده ومکان مورد نظر، دیدگاه‌های متفاوتی دارند ⁽¹⁾ولی مشهور آن است که این ماجرا در زمان «ذُونواس»، آخرین پادشان حِمیر، در سرزمین یمن اتفاق افتاده است. ذُونواس ِ یهودی، به سرزمین نجران در شمال یمن آمد که مردم آن جا مسیحی بودند، ذُونواس تلاش کرد که آنان را به پذیرش آیین یهود وادارد، ولی آنان حاضر نشدند و از این رو دستور داد گودال بزرگی از آتش فراهم کردند و گروهی را زنده در آتش افکندند. یکی از مسیحیان فرار کرد و به روم رفت و کمک خواست. قیصر روم از طریق پادشاه حبشه به یمن لشکرکشی کرد و ذو نواس کشته شد و سرزمین یمن تحت سیطرۀ حبشه درآمد. ⁽²⁾

طبق این نقل، آیات فوق به این ماجرا اشاره دارد.

مفسران در این مورد احتمالات متعددی داده‌اند، از جمله این که:

شاهد، پیامبر صلی الله علیه و آله یا گواهانِ اعمالِ انسان‌ها یا روز جمعه و عید قربان، و مشهود، روز قیامت و اعمال انسان‌ها و یا روز عرفه است.

البته مانعی ندارد که مقصود از «شاهد»، هر گونه گواه و مقصود از «مشهود»، همه‌ی چیزهایی باشند که مورد گواهی واقع می‌شوند و موارد فوق که در آیات و روایات به آنها اشاره شده، ⁽¹⁾یا مفسران دیگر گفته‌اند، ⁽²⁾همگی مصادیق این‌ها باشد.

ایمان به خدای شکست‌ناپذیرِ توانا و ستوده صفات، جرم محسوب می‌شد، اما پیروی از ادیان نسخ شده و راه غلط پدران و خرافات، جُرم نبود.

آری؛ اگر نظام ارزشی جامعه دگرگون شود، کارها و عقاید نیکو، جرم و گناه شمرده می‌شود.

آری؛ این پروانه‌های با ایمان، شجاعانه در آتش خشم دشمنان سوختند و دست از حق برنداشتند.

در احادیث روایت شده که در این ماجرا، گاهی مادر به همراه کودک در آتش سوختند و گفتند: این در راه خدا چیز کوچکی است ⁽¹⁾و از طرف دیگر، این ماجرا، درس عبرتی برای شکنجه‌گران و ستمکاران، به ویژه صهیونیست‌هاست.

آری؛ کسانی که کوره‌های آدم‌سوزی برای مؤمنان ایجاد کردند، قرن‌ها بعد، خود گرفتار شدند و در عصر ما نیز ظلم آنان به ملت فلسطین دوام نخواهد داشت و خود را گرفتار عذاب الهی خواهند کرد.

ای زبردست ز بازوی مکافات بترس زیردستان جهان را دگر آزار مکن

میل داری شبِ تارِ تو شود روز سپید روز سپیدِ کسی را تو شب تار مکن

آموزه‌ها و پیام‌ها

14- خورشید و ماه اسلام

در حدیثی از امام باقر علیه السلام نقل شده که در حارث به امام حسین علیه السلام عرض کرد: ای فرزند رسول الله، جانم به فدای شما باد: در مورد آیه (وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها) ؛ ⁽¹⁾«سوگند به خورشید و (تابش) نیم‌روزش!» به من خبر بده؛

حضرت فرمود: وای بر تو ای حارث، مقصود این آیه محمد رسول الله است. حارث گفت عرض کردم: (وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها) ؛ «سوگند به ماه، هنگامی که در پی آن درآید!». حضرت فرمود: این امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب است که بعد از محمد می‌آید. حارث گفت، عرض کردم: (وَ النَّهارِ إِذا جَلاّها) ؛ «سوگند به روز، هنگامی که آن را آشکار سازد!». حضرت فرمود: این قائم آل محمد صلی الله علیه و آله است که زمین را پر از عدل و داد می‌کند.

فرات بن ابراهیم قال: حدّثنی علی بن محمّد بن عمر الزّهری معنعناً: عن أبی جَعْفَر علیه السلام قال: قَالَ الْحَارِثُ بْنِ عبدالله الأعور للحسین بن علی علیهماالسلام : یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ فِی کِتَابِهِ الْمُبِینِ: (وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها) قَالَ: «وَیحَکَ یا حَارِثُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ».

قَالَ: قُلْتُ: (وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها).

قَالَ: «ذَاکَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ یتْلُو مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله ».

قَالَ: قُلْتُ قَوْلُهُ: (وَ النَّهارِ إِذا جَلاّها). 2

قَالَ: «ذَلِکَ الْقَائِمُ علیه السلام مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله یمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً». ⁽²⁾

تحلیل

ظاهر آیات آغازین سوره شمس در مورد ماه و خورشید و روز معمولی است که خدا به آن‌ها سوگند یاد می‌کند. ولی در حدیث فوق به باطن این آیات اشاره شده است که با الغاء خصوصیت از آیات و توسعه معنایی به ماه و خورشید و روز نورانی اسلام اشاره شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام هستند که همچون ماه و خورشید در تاریخ اسلام می‌درخشند و امام مهدی علیه السلام که جهان را هم‌چون روز نورانی می‌کند و حق و باطل را مشخص می‌سازد.

تذکر: در مورد تفسیر آیات فوق و روایات دیگر آن ذیل مبحث آیات الحسین مطالبی بیان خواهد شد.

15- یادآوری نعمت های الهی

در روایتی نقل شده که مردی گفت امام حسین علیه السلام را دیدم که در کنار فرزند عمر (عبدالله بن عمر) طواف کعبه می‌کردند؛ از ابن عمر در مورد آیه 11 سوره ضحی (وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ) ؛ «و اما نعمت پروردگارت را، پس خبر بده»، پرسیدم.

او گفت: «خدا به پیامبر دستور داده که نعمت‌های الهی بر او را بازگو کند».

سپس از امام حسین علیه السلام (در مورد آیه فوق) پرسیدم، حضرت فرمود: «به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داده که نعمت‌های دینی بر او را بازگو کند».

احمد بن ابی عبدالله البرقی المکنّی بابی جعفر، عن الْوَشَّاءُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی نَصْیرٍ، قَالَ: حَدَّثَنِی رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ قَالَ: رَأَیتُ الْحُسَینَ بْنَ عَلِی علیهماالسلام وَعنده ابْنَ عُمَرَ یطُوفَانِ بِالْبَیتِ. فَسَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ فَقُلْتُ: قَوْلُ اللَّهِ: (وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ) ⁽¹⁾قَالَ: «أَمَرَهُ أَنْ یحَدِّثَ بِمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیهِ» ثُمَّ إِنِّی قُلْتُ لِلْحُسَینِ بْنِ عَلِی علیه السلام قَوْلُ اللَّهِ وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ قَالَ: «أَمَرَهُ أَنْ یحَدِّثَ بِمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیهِ مِنْ دِینِه». ⁽²⁾

تحلیل

آیه 11 سوره ضحی یک قاعده کلی در مورد یادآوری نعمت‌های الهی را بیان می‌کند ولی بر اساس روایت فوق امام حسین علیه السلام مهم‌ترین مصداق نعمت را در آیه بیان کرده است که همان نعمت‌های دینی است، که البته از نعمت‌های مادی مهم‌تر است. پس روایت فوق از باب جری و تطبیق بر مصداق کامل آیه است. اینک به تفسیر آیه فوق و آیات مرتبط توجه می‌کنیم:

(ضحی/ 9-11)، (فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلا تَقْهَرْ وَ أَمَّا السّائِلَ فَلا تَنْهَرْ وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ) ؛ «و اما یتیم را، پس، (خوارش مساز و بر او) چیرگی مَورز؛ و اما گدا را، پس، با پرخاش مران؛ و اما نعمت پروردگارت را، پس خبر بده».

نکته‌ها و اشاره‌ها

به عبارت دیگر، وظیفۀ شما محبت و کمک به یتیمان است اما اگر این کار را نمی‌کنید، حداقل به آنها ضربۀ روحی و عاطفی نزنید و آنها را آزرده‌خاطر نسازید.

در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که: هر کس دست نوازشگر بر سر یتیمی بکشد، به تعداد هر مویی که دست او از آنها می‌گذرد، در روز رستاخیز نوری خواهد داشت. ⁽¹⁾

و در حدیث دیگری از آن حضرت روایت شده که: من و سرپرست یتیم، مثل این دو انگشت دست در بهشت در کنار هم‌دیگر هستیم، به شرط آن که خودنگه‌دار و باتقوا باشد. ⁽²⁾

اگر سایه‌ای خود برفت از سرش تو در سایه‌ی خویشتن پرورش

چو بینی یتیمی سرافکنده پیش مده بوسه بر روی فرزند خویش

یتیم ار بگرید که نازش خرد؟ وگر خشم گیرد که بارش برد؟

البته بعید نیست که «سائل» در این جا شامل فقیر مادی و علمی هر دو بشود.

الف) آنها را با زبان بگوییم؛ البته گفتاری که به دور از غرور و برتری‌طلبی و حاکی از نهایت سپاس‌گزاری به درگاه الهی باشد.

ب) با عمل از نعمت‌های الهی یاد کنیم؛ یعنی در راه خدا از اموال و نعمت‌هایی که خدا به ما داده است ببخشیم، بخششی که نشان‌دهندۀ نعمت فراوان الهی برای ما باشد.

بیا تا خوریم آنچه داریم شاد درم بر درم چند باید نهاد

جهان آن کسی راست کو در جهان خورد توشه راه با همرهان

و در حدیث دیگری از آن حضرت روایت شده که: هر کس نیکی به او برسد و آثارش بر او دیده نشود، دشمن خدا و مخالف نعمت‌های او شمرده می‌شود. ⁽³⁾

و از امام علی علیه السلام روایت شده که: خدا زیباست و زیبایی را دوست دارد و (نیز) دوست دارد که آثار نعمت را بر بندۀ خود ببیند. ⁽⁴⁾

آموزه‌ها و پیام‌ها

16- تفسیر «صمد»

چند حدیث از امام حسین علیه السلام در مورد تفسیر سوره «توحید» نقل شده است. در حدیثی آمده است که اهل بصره نامه‌ای به آن حضرت نوشتند و در مورد معنای «صمد» پرسیدند. و آن حضرت جواب مفصلی دادند که در آن‌جا روش‌های صحیح و باطل (تفسیر به رأی) تفسیر قرآن را بیان کردند. سپس به تفسیر قرآن به قرآن پرداختند. و صمد را چیزی دانستند که نه می‌زاید و نه زاده شده است، صمد چیزی است که از چیزی به وجود نیامده و در چیزی حلول نمی‌کند و بر چیزی قرار نمی‌گیرد. ایجاد کننده چیزها و خالق آن‌هاست. ⁽¹⁾

و نیز درحدیث دیگری از طریق امام باقر علیه السلام و امام سجاد علیه السلام از امام حسین نقل شده که حضرت در مورد تفسیر «صمد» فرمودند: «چیزی است که تو خالی نیست. در کمال تیرگی است. نه می‌خورد نه می‌آشامد نه می‌خوابد، بلکه دائمی است که زوال ندارد».

قَالَ الْبَاقِرُ علیه السلام وَ حَدَّثَنِی أَبِی زَینُ الْعَابِدِینَ، عَنْ أَبِیهِ الْحُسَینِ بْنِ عَلِی علیهماالسلام أَنَّهُ قَالَ: «الصَّمَدُ: الَّذِی لَا جَوْفَ لَهُ، وَالصَّمَدُ: الَّذِی قَدِ انْتَهَی سُؤْدَدُهُ، وَالصَّمَدُ: الَّذِی لَا یأْکُلُ وَ لَا یشْرَبُ، وَ الصَّمَدُ: الَّذِی لَا ینَامُ، وَ الصَّمَدُ: الدَّائِمُ الَّذِی لَمْ یزَلْ وَ لَا یزَالُ». ⁽¹⁾

اینک به تفسیر کامل سوره توحید (همراه نکات روایی امام حسین علیه السلام ) توجه می‌کنیم.

(توحید/ 1-4)، (قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ اَللّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ) ؛ «بگو: خدا یکتاست، خدایِ همواره مقصود، نه زاییده و نه زاده شده است؛ و هیچ کس برای او همتا نبوده است».

شأن نزول

حکایت شده که گروهی از کافران ⁽²⁾از پیامبر صلی الله علیه و آله خواستند که خدا را برای آنان وصف کند و پیامبر صلی الله علیه و آله سه روز سکوت کرد تا سورۀ اخلاص فرود آمد و خدا و صفات او را معرفی کرد. ⁽³⁾

نکته‌ها و اشاره‌ها

ملکا ذکر تو گویم که تو پاکی و خدایی نروم جز به همان ره که توأم راه‌نمایی

همه درگاه تو جویم، همه از فضل تو پویم همه توحید تو گویم که به توحید سزایی

(سنایی غزنوی)

الف) براساس یک تقسیم، توحید به چهارشاخه تقسیم می‌شود:

ب) در تقسیم دیگری توحید به چند شاخه توحید در خالقیت، توحید در ربوبیت، توحید در قانون‌گذاری، توحید در مالکیت، توحید در حاکمیت و توحید در اطاعت تقسیم می‌شود و در قرآن کریم به این شاخه‌ها و مراتب اشاره شده است. ⁽²⁾

الف) برهان صِرف الوجود: یعنی خدا وجود مطلق است که هیچ قید و شرط وحدّی ندارد و اگر محدودیتی پیدا کند، عدم در او راه می‌یابد و چیزی غیر از او نیست که محدودیت و عدم را بر او تحمیل کند.

و دو هستی نامحدود هم تصور نمی‌شود؛ چون حتماً یکی فاقد کمالات دیگری می‌شود و محدود می‌گردد، پس فقط یک خدای نا محدود وجود دارد.

ب) برهان وحدت نظام و انسجام جهان: یعنی وحدت نظام هستی و قوانین حاکم برآن و انسجام اجزای آن، نشان می‌دهد که «یک خالق» و «یک اراده» بر آن حاکم است، پس جز خدای یکتا وجود ندارد. این برهان با پیشرفت علوم بشری هر روز روشن‌تر می‌شود.

همه آفریننده‌ات بالا و پست تویی آفریننده‌ی هر چه هست

جهان را بدین خوبی آراستی برون زان که یاریگری خواستی

(نظامی گنجوی)

ج) برهان تمانُع: که ذیل آیه 22 سوره انبیاء بیان شد که اگر بیش از یک خدا باشد، جهان به فساد و تباهی کشیده می‌شود.

د) دلیل دیگر، دعوت عمومی پیامبران الهی به سوی یک خداست؛ یعنی اگر خدای دیگری بود، پیامبری می‌فرستاد و ما را از وجود خویش آگاه می‌ساخت.

ای برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم و ز هر چه گفته‌اند و شنیدیم و خوانده‌ایم

مجلس تمام گشت و به آخر رسید عمر ما هم‌چنان در اول وصف تو مانده‌ایم

(سعدی)

نام «اللَّه» بیش از همه نام‌های خدا و بیش از هزار بار در قرآن تکرار شده است.

برخی از یاران به آن مرد حمله کردند که چرا در هنگامه جنگ چنین پرسشی می‌کند، اما امام علی علیه السلام فرمود: او را به حال خود بگذارید؛ آنچه را او می‌خواهد، همان چیزی است که ما از این گروه دشمن می‌خواهیم! (و ما برای توحید می‌جنگیم).

سپس توضیح دادند که دو معنای «واحد»، در مورد خدا صحیح نیست: یکی این که وحدت عددی باشد (یعنی خدا یکی باشد که دو داشته باشد) و دوم آن که وحدت نوعی باشد (چون خدا نوع ندارد).

و دو معنای واحد در مورد خدا صحیح است:

اول به معنای این که خدا در جهان شبیه ندارد و دوم آن که ذات خدا در خارج و عقل تقسیم‌پذیر نیست. ⁽³⁾

معنای چیزی که توخالی نیست. ⁽¹⁾از این رو در کلمات مفسران و احادیث معانی متعددی برای صمد بیان شده است، که معمولاً با معانی لغوی همخوان است.

از این رو برخی افراد نوشته‌اند که این آیه اشاره به نفی جسمانیت از خداست؛ یعنی همه موجودات از اتم‌های توخالی تشکیل شده‌اند اما خدا هم‌چون اتم، جسم توخالی نیست. ⁽²⁾

مقصود از «لم یلد ولم یولد» آن است که خدا برتر از آن است که چیز لطیف، مانند نفس و عوارض گوناگون آن، مانند خواب، خیال، اندوه، خوشحالی، خنده، گریه، گرسنگی و سیری، از او خارج شود و نیز برتر از آن است که از چیز مادی و لطیف متولد گردد. ⁽³⁾

البته این حدیث اشاره به بطن آیه دارد؛ یعنی معنای «تولد» را گسترش داده، تا هرگونه خروج و نتیجه‌گیری چیزی از چیز دیگر را شامل شود.

این آیه تمام عوارض و صفات مخلوقات و هرگونه نقص و محدودیت را از او نفی می‌کند و این همان توحید ذاتی و صفاتی است.

نتوان وصف تو گفتن که تو در فهم نگنجی نتوان شبه تو گفتن که تو در وهم نیایی

(سنایی غزنوی)

آموزه‌ها و پیام‌ها

17- امامان هدایت و گمراهی

در برخی روایات نقل شده که امام حسین علیه السلام هنگامی که در مسیر کربلاء به منزل «ذات عرق» رسید شخصی از بنی اسد به نام «بشر بن غالب» با حضرت ملاقات کرد. امام علیه السلام از اوضاع عراق از وی پرسید، سپس «بشر» از حضرت پرسید: ای پسر رسول خدا از آیه 71 سوره اسراء (یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ) ؛ «(یاد کن) روزی را که هر (گروهی از ) مردم را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم»، خبر بده؟

پس امام حسین علیه السلام فرمود: «بلی از برادر اسدی! آنان دو نوع امام هستند: امام هدایت که به سوی هدایت فرا می‌خواند و هر کس او را اجابت کند به سوی بهشت هدایت می‌شود و امام گمراهی که به سوی گمراهی فرا می‌خواند و هر کس او را به سوی گمراهی اجابت کند داخل دوزخ می‌شود».

و در روایت دیگری آمده است که امام حسین علیه السلام اضافه فرمود: «این همان کلام خدای عزوجل در آیه 7 سوره شوری است (فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ) ؛ «دسته‌ای در بهشت‌اند و دسته‌ای در شعله فروزان (آتش)اند!».

فقال له الأسدی: یا ابن بنت رسول الله! اخبرنی عن قول الله تعالی: (یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ)؟ 1

فقال الحسین علیه السلام : «نَعَم یا أخا بنی أسد! هم إمامان: إمام هدی دعا الی هدی، وإمام ضلالة دعا الی ضلالة، فهدی من أجابه الی الجنة، ومن أجابه الی الضّلالة دخل النّار». ⁽¹⁾

وروی الصدوق رحمه الله باسناده إلی أبی عبدالله علیه السلام قال: سأل رجل یقال له بشر بن غالب أبا عبدالله الحسین علیه السلام فقال: یا بن رسول الله أخبرنی عن قول الله عزوجل: (یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ).

قال: «امامٌ دعی الی هدی فاجابوه الیه، وامامٌ دعی الی ضلالة فأجابوه الیها، هؤلاء فی الجنّة، وهؤلاء فی النار، وهو قوله عزوجل (فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ) 2. 3

تحلیل

در مورد آیه 71 سوره اسراء مفسران تفسیرهای متعدد ارائه کرده‌اند (که در مبحث آیات الحسین علیه السلام خواهد آمد) لیکن بر اساس روایت فوق امام حسین علیه السلام به نکته جلبی در مورد رابطه امامت دنیوی و اخرویاشاره فرموده‌اند. که دو گونه امام در دنیا وجود دارد امامان هدایت (مثل ائمه اهل‌بیت علیهم السلام ) و امامان گمراهی که هر کس در دنیا پیرو هر گروه باشد در آخرت نتیجۀ آن را خواهید دید، پیروان امامان هدایت به سوی بهشت می‌روند و پیروان امامان باطل و گمراهی به سوی دوزخ می‌روند.

تذکر: درمورد تفسیر این آیه (اسراء/ 71) و روایات دیگر آن در مبحث آیات الحسین مطالب مفصلی خواهد آمد.

ششم: استشهادهای قرآنی امام حسین علیه السلام

درآمد

امام حسین علیه السلام در موارد متعددی در سخنان و رفتار فردی و اجتماعی خویش به آیات قرآن استناد یا استشهاد کرده است. یعنی برخی اعمال خود را مستند و مستدل به آیه‌ای از قرآن کرده یا به مناسبت گفتار یا عمل خود یا دیگران آیه‌ای از قرآن را به عنوان شاهد ذکر کرده است.

برخی از این موارد ذیل مباحث قبلی (همچون رفتار قرآنی عمل به قرآن توسط امام حسین علیه السلام ذکر شد و نیز برخی موارد در ضمن آیاتی که امام حسین علیه السلام تفسیر کرده بیان شد و بعضی موارد نیز در ضمن روایاتی که آیات مربوط به امام حسین علیه السلام را توضیح می‌دهد اشاره می‌شود. اما برخی موارد ذیل عناوین فوق جای نمی‌گرفت که در اینجا آنها را بیان می‌کنیم.

1- نپذیرفتن حق، ستمکاری به خویشتن

(وَ ظَلَّلْنا عَلَیْکُمُ الْغَمامَ وَ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوی کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ) (بقره/ 57)؛ «و ابرها را بر شما سایه‌گستر کردیم؛ و خوراکی [عسل مانند] و مرغان [بلدرچین‌گونه] را بر شما فرو فرستادیم؛ (و گفتیم:) از [خوراکی‌های] پاکیزه (از) آنچه به شما روزی داده‌ایم، بخورید؛ و[لی آنان با ناسپاسی خود] بر ما ستم نکردند، بلکه همواره بر خودشان ستم می‌نمودند.»

تذکر: مشابه این آیه در سوره اعراف، آیه 160 آمده است.

نکته‌ها و اشاره‌ها

الف) ابرهای سپید ⁽²⁾که به صورت غیرمنتظره در بیابان‌ها هویدا می‌شد و بر سر بنی‌اسرائیل سایه می‌افکند، تا در سایه آن بیاسایند و خستگی مسافرت‌های طولانی را از تن به در کنند.

ب) غذایی به نام «مَنْ». «مَنْ» در اصل به معنای قطرات کوچک، هم‌چون قطرات شبنم است که بر درختان می‌نشیند و طعم شیرینی دارد و برخی مفسران احتمال داده‌اند نوعی عسل طبیعی بوده که بنی اسرائیل در کوهستان‌های حواشی بیابان منابعی از آن می‌یافتند و از این غذای لذیذ می‌خوردند. ⁽¹⁾

ج) غذایی به نام «سَلوی». «سلوی» در اصل به معنای آرامش و تسلّی است و بسیاری از مفسران آن را نوعی پرنده (بلدرچین گونه) دانسته‌اند که در مسیر مهاجرت خود به صحرای سینا می‌آمدند و به‌راحتی در دسترس بودند و بنی‌اسرائیل از گوشت آنها استفاده می‌کردند. ⁽²⁾

مخالفان امام حسین علیه السلام به خود ستم کردند

هنگامی که امّ کلثوم به امام حسین علیه السلام عرض کرد: منزلت و جایگاه جدت، پدرت، مادرت و برادرت را به این قوم (سپاهیان ابن زیاد) یادآوری کن (تا بفهمند تو کیستی و دست از تو بر دارند)، امام فرمود: ذَکَّرتُهُم فَلَم یذّکَّرُوا وَوَعَظَتهُم فَلَم یتَّعِظُوا وَلَم یسمَعُوا قَوِلی؛ فَما لَهُم غَیرُ قَتلِی سَبیلاً ولا بُدَّ ان تَرَونی علی الثَّری جدیلاً، لَکِن اوصِیکُنَّ بِتَقوی اللهِ رَبِّ البَریةِ وَالصَّبرِ علی البَلِیةِ وَکَظمِ نَُزُولِ الرَّزِیةِ وَبِهَذا وَعَدَ جَدُّکُم وَلا خُلفَ لِماَ وعد، وَدَّعتُکُم الهی الفردَ الصَّمدَ ⁽³⁾. به آنان یادآوری نمودم (که کیستم)، ولی نپذیرفتند و آنان را

اندرز دادم، ولی اندرز من در آنان مؤثر واقع نشد و سخنم را نشنیدند و آنها تصمیم جز کشتن من ندارند و چاره‌ای نیست که شما مرا بر این خاک پایدار ببنید، ولی شما (بانوان) را به تقوای الهی که پروردگار خلایق است و شکیبایی بر بلاها و پنهان نمودن فرود مصیبت‌ها توصیه می‌کنم که این وعده جدّ شماست و خلافی در وعده او نیست. من شما را به خدای یگانه بی‌نیاز سپردم.

سکینه می‌گوید: پس ساعتی گریستیم؛ در حالی که حضرت علیه السلام می‌فرمود: (وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ) ؛ ⁽¹⁾آنان به ما ستم نکردند، بلکه بر خویش ستم روا داشتند.

تحلیل

مواعظ امام حسین علیه السلام رحمت و نعمت سرشار الهی بود که بر سپاه پیمان‌شکن کوفه نازل می‌شد لیکن آنان گوش عقل و دل خود را بسته بودند و به نصیحت‌ها و تذکرات امام توجه نکردند و راه گمراهی و ستمکاری نسبت به اهل‌بیت علیهم السلام را ادامه دادند. اما این ستمکاری در حقیقت ستم به خودشان بود چرا که خود را از هدایت محروم ساختند و سرمایه‌های وجودی خویش را نابود کردند و در دنیا و آخرت گرفتار عذاب شدند. در حالی که امام حسین علیه السلام و اصحاب ایشان به فوز شهادت و رستگاری ابدی رسیدند پس زیانکار نشدند.

پیام

1- هرکس در برابر نعمت‌های الهی (به ویژه نعمت امامت) ناسپاسی کند به خویش ستم کرده است.

2- با ناسپاسی و کفر (و نافرمانبرداری در برابر امامت) به خویشتن ستم نکنید.

2- یاد مبدأ و معاد در هنگام مصائب (استرجاع)

(وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرِینَ اَلَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قالُوا إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) ؛ (بقره/ 156) «(همان) کسانی که هر گاه مصیبتی به آنان برسد، می‌گویند: «در حقیقت ما از آنِ خداییم و در واقع ما فقط به سوی او بازمی‌گردیم.» آنان، درودها و رحمتی از پروردگارشان بر ایشان باد، و تنها آنان ره یافتگان‌اند».

اشارات و نکته‌ها

این جمله که به «کلمه استرجاع» مشهور است، عصاره‌ای از عالی‌ترین درس‌های توحید و تکیه بر ذات پاک خدا در همه چیز و در هر زمان است و از این روست که می‌بینیم بزرگان اسلام به هنگام بروز مصیبت‌های سخت این جمله را تکرار می‌کردند. در حدیثی می‌خوانیم که هر گاه با مصیبتی مواجه شدید جمله «انّا لِلّه وانّا الیه راجعون» را بگویید ⁽¹⁾.

برخی کم صبرند و جزع می‌کنند ⁽²⁾، برخی بردبار و شکیبا هستند و گروه دیگری علاوه بر صبر، شکرگزاری نیز می‌کنند ⁽³⁾.

پس بهتر است که ما از صابران سپاس‌گزار باشیم.

استرجاع امام حسین علیه السلام

هنگامی که ولید بن عتبه، خبر مرگ معاویه را به حضرت داد، حضرت آیه شریفه استرجاع را تلاوت نمود ⁽⁴⁾.

گاه دیگر که حضرت، آیه استرجاع را تلاوت نمود، هنگامی بود که مروان بن حکم به حضرت توصیه کرد که با یزید بیعت کند. مروان به حضرت گفت: دستور می‌دهم با

یزید بیعت کنی که خیر دین و دنیای تو در آن است. حضرت فرمودند: (إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) وعلی الإسلام ألسّلام إذ قد بُلیتِ الأُمةُ مثلَ یزید ⁽¹⁾.

بار دیگر حضرت پس از شنیدن خبر شهادت مسلم و هانی این آیه را تلاوت نمودند ⁽²⁾. مرتبه دیگر در جایی بود که هنگام کوچ از قصر بنی مقاتل بر روی اسب، حضرت را خواب ربود. هنگامی که بیدار شد، دو یا سه بار فرمود: (إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) و (الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ). فرزندش علی بن الحسین علیه السلام که بر روی اسب بود، از حضرت پرسید، فدایت شوم پدرجان! چرا خدا را سپاس گفتی و استرجاع کردی؟ حضرت فرمود: فرزندم! مرا خواب ربود و سواری را دیدم که می‌گوید: اینان می‌روند و مرگ هم به دنبال ایشان همی رود. دانستم که خبر مرگ ما را می‌دهد ⁽³⁾.

استشهاد به آیه شریفه استرجاع، در برخی مواضع دیگر، نقل شده است ⁽⁴⁾.

تحلیل:

امام حسین علیه السلام از صابران امت بود که در برابر همه مشکلات جنگ صبر پیشه می‌کرد و بر اساس رهنمود قرآن کریم در هنگام مصائب (مثل شهادت مسلم، هانی و...) استرجاع (إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) می‌گفت. و همین فعل امام معصوم علیه السلام بر مطلوب بودن این مطلب دلالت دارد.

نکته جالب این است که امام حسین علیه السلام بعد از هنگام خواب دیدن که حاوی خبر شهادت ایشان بود، بعد از کلمه استرجاع، «الحمدلله» فرمود، یعنی صبر خویش را با شکر الهی همراه کرد تا صبر جمیل باشد.

اما در هنگام مرگ معاویه و تقاضای بیعت با یزید نیز کلمه استرجاع را فرمود، در حالی که مرگ معاویه مصیبت نبود، شاید در این دو مورد کنایه‌ای بود به مصیبت بزرگتر یعنی حکومت یزید که در راه بود. از این‌رو به دنبال کلمه استرجاع در برابر مروان بن حکم فرمود: « علی الاسلام السلام اذ بلیت الامة براع مثل یزید » «بر اسلام سلام (فاتحه اسلام را باید خواند) هنگامی که امت به رهبری مثل یزید گرفتار شود.»

پیام‌ها

1- در هنگام بروز مشکلات و مصائب (همچون امام حسین علیه السلام ) استرجاع گویید.

2- به یاد مبدأ و معاد باشید تا (همچون امام حسین علیه السلام ) تحمّل مشکلات بر شما آسان شود.

3- مهلت به دشمنان امام حسین علیه السلام برای گناه بیشتر و عذاب دردناک تر

اشاره

(وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ) ؛ (آل‌عمران/ 178)؛ «و کسانی که کفر ورزیدند، هرگز نپندارند، که آنچه به آنان مهلت می‌دهیم، برای خودشان نیکوست؛ به آنان مهلت می‌دهیم، فقط برای اینکه [عاقبت] بر گناه بیفزایند؛ و برای آنان عذابی خوار کننده است».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

البته این‌ها کسانی هستند که کاملاً به گناه آلوده نشده‌اند و هنوز شایستگی هدایت را دارند، اما کسانی که در گناه غرق شده یا کفر می‌ورزند، خدا آنان را به حال خود وامی‌گذارد تا بار گناهشان سنگین شود و استحقاق حداکثر مجازات را پیدا کنند؛ و این همان قانون «املاء» یا مهلت دادن است.

همان گونه که در دنیا هم گاهی ناگهان همه چیز را از آنان می‌گیرد ⁽¹⁾تا حداکثر شکنجه را داشته باشند؛ چرا که جدا شدن از زندگی مرفهی که دارند برایشان بسیار ناراحت کننده است.

پس در مورد کافران زود داوری نکنید که مهم عاقبت کار آنان است. ⁽²⁾

از امام باقر علیه السلام حکایت شده که: مرگ برای کافران یک نعمت است؛ زیرا هر چه بیش‌تر بمانند زیادتر گناه می‌کنند. ⁽³⁾

و از امام سجاد علیه السلام حکایت شده که در دعای «مکارم الاخلاق» از خدا می‌خواهد: خدایا اگر عمر من چراگاه شیطان خواهد شد، آن را کوتاه بگرداند. ⁽⁴⁾

آری، نوع بهره‌برداری از عمر مهم است، نه طول عمر؛ به عبارت دیگر، کیفیت عمر از کمیت آن مهم‌تر است.

دشمنان امام حسین علیه السلام از مصادیق قانون «املاء»

قال الضحّاک بن عبدالله: ومرّ بنا خیلٌ لابن سعدٍ یحرسنا وإنّ حسیناً علیه السلام لیقرأ: (وَلاَ یحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیرٌ لأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیزْدَادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِینٌ مَا کَانَ اللّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی مَا أَنْتُمْ عَلَیه). ⁽⁵⁾

تحلیل

در این آیه به یکی از سنت‌های الهی در مورد مهلت دادن به کافران است تا بر کفر و عذاب خود بیفزایند، و در احادیث مصادیق این مهلت دادن به افراد بیان شده است یعنی دلالت آیه بر دشمنان امام حسین علیه السلام از باب جری و تطبیق است.

البته روشن است که دشمنان امام حسین علیه السلام چون به امام بر حق شمشیر کشیدند از دین خارج شده و مصداق «کافر» گردیدند.

پیام

از آیه فوق با توجه به روایات استفاده می‌شود که

اولاً دشمنی با امام بر حق مثل امام حسین علیه السلام موجب کفر می‌شود.

ثانیاً مخالفان امامت و دشمنان راه امام حسین علیه السلام گمان نکنند که خدا آنان را رها کرده است تا هر کاری می‌خواهند بکنند بلکه آنان گرفتار قانون «املا» (مهلت دادن برای گناه بیشتر و عذاب دردناک‌تر) شده‌اند. پس بیدار شوند و توبه کنند.

4- راضی به قضای الهی

اشاره

( قُلْ لَنْ یُصِیبَنا إِلاّ ما کَتَبَ اللّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَ عَلَی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ) (توبه/ 51)؛ «بگو: جز آنچه خدا بر ما مقرر داشته، به ما نمی‌رسد؛ او سرپرست ماست؛ و مؤمنان، پس باید تنها بر خدا توکّل کنند».

نکات و اشارات

امام حسین علیه السلام راضی به قضای الهی

هنگامی که امام حسین علیه السلام از «بطن الرّمه» به راه افتاد، عبدالله بن مطیع که از عراق می‌آمد، او را ملاقات کرد و به حضرت سلام نمود و به ایشان عرض کرد: پدرم فدایت باد ای فرزند رسول خدا! چه چیزی باعث شده که از حرم خدا و حرم جدت خارج شوی؟ حضرت فرمود: کوفیان نامه نوشته‌اند و از من خواسته‌اند که به سوی آنها بروم؛ چون آنها امیدوارند که نشانه‌های حق زنده و بدعت‌ها نابود شود. ابن مطیع عرض کرد: تو را به خدا به کوفه نیا! سوگند به خدا که اگر به آنجا آیی، تو را حتما خواهند کشت. حضرت تلاوت نمود: ( قُلْ لَنْ یُصِیبَنا إِلاّ ما کَتَبَ اللّهُ لَنا )⁽¹⁾سپس خداحافظی کرده و رفت ⁽²⁾.

تحلیل

آیات قبل (توبه/ 49 - 50) به سخنان منافقان اشاره دارد که با بهانه‌جویی از حضور در جنگ تبوک سرباز می‌زدند ⁽³⁾. و خدای متعال در آیه 51 توبه از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله به آنان پاسخ می‌دهد که همه چیز به خواست خداست و هر حادثه‌ای برای ما اتفاق افتد همان چیزی است که خدا مقرر کرده است، امام حسین علیه السلام نیز همان سخن پیامبر صلی الله علیه و آله را که در آیه 51 توبه آمده بود در جواب عبدالله بن مطیع فرمود، تا اشاره به آن باشد که:

اولاً امام حسین علیه السلام از مرگ ترسی ندارد و خود را برای هرگونه حادثه‌ای آماده کرده است و راضی به قضای الهی است.

ثانیاً همه امور، خوب و بد بندگان به دست خداست پس اوضاع کوفه و پایان درگیری با یزیدیان نیز با خواست خدا رقم می‌خورد اگر خدا پیروزی را مقرر کرد به فلاح دنیوی می‌رسیم و اگر خدا شهادت را مقرر فرمود به فلاح اخروی می‌رسیم.

ثالثاً امام حسین علیه السلام وظیفه‌مدار است، و نتایج و عواقب امور را به خدا وامی‌گذارد و بر او توکل می‌کند که همه کارها به دست اوست. آری، بعد از الغای خصوصیت از آیه 51 توبه، قیام و افعال امام حسین علیه السلام مصداق آنها بود.

پیام‌ها

1- همچون امام حسین علیه السلام وظیفه‌مدار باشید (نه نتیجه مدار) و بر خدا توکل کنید.

2- همچون امام حسین علیه السلام راضی به قضای الهی باشید و برای هر حادثه تلخ و شیرین آماده باشید.

5- تقابل شجاعانه صالحان با مخالفان

اشاره

(اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیاتِ اللّهِ فَعَلَی اللّهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکاءَکُمْ ثُمَّ لا یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لا تُنْظِرُونِ) ؛ (یونس/71)؛ «خبر بزرگ نوح را بر آنان بخوان (و پیروی کن)، آن‌گاه که به مردمش گفت: «ای قوم [من]! اگر جایگاه من و تذکرات من نسبت به آیات خدا بر شما گران است؛ پس (من) تنها بر خدا توکل می‌کنم. و کار (و فکر)تان و شریک‌های (معبود)تان را جمع کنید؛ سپس کارتان بر شما هیچ پوشیده نماند، آن‌گاه به (حیات) من پایان دهید و [مرا] مهلت مدهید.».

نکته‌ها و اشاره‌ها

(إِنَّ وَلِیِّیَ اللّهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّالِحِینَ) ؛ (اعراف/ 196)؛ «به راستی که سرپرستِ من، خدایی است که کتابِ [قرآن] را فرو فرستاده؛ و او شایستگان را سرپرستی می‌کند».

نکته‌ها و اشاره‌ها

تقابل صالحان با مخالفان در کربلا

در روز عاشورا، هنگامی که سپاه ابن‌سعد حرکت کرد و به لشکر امام حسین علیه السلام نزدیک شد، امام مرکب خویش را خواست و بر آن سوار شد و با صدای بلندی که همه مردم می‌شنیدند فرمود: « أیها الناس إسمعوا قولی ولا تجعلونی حتی أعظکم بما لَحَقُّ لَکُم عَلَی وحتی أعتذر إلیکم من مقدمی علیکم، فإن قبلتم عُذری وصدقتم قولی وأعطیتمونی ألنصفَ، کنتم بذلک أسعد ولم یکن عَلَی سبیل، وإن لم تقبلوا منی العذر ولم تعطوا النصف من أنفسکم (فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکاءَکُمْ ثُمَّ لا یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لا تُنْظِرُونِ) 2 ، (إِنَّ وَلِیِّیَ اللّهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّالِحِینَ) 3» ؛ ای مردمً به سخن من گوش فرا دهید و برای پیکار با من، شتاب مکنید، تا اینکه حق اندرز شما را ادا کنم و دلیل این را که به سوی شما آمده‌ام، بیان کنم؛ اگر عذر و دلیلم را پذیرفتید و سخن مرا درست

دیدید و با من با انصاف، به سعادت خواهید رسید و دیگر بر من راهی ندارید، (و نباید در مقابل من موضع گیرید) و اگر عذر مرا نپذیرفتید و با من از در انصاف نیامدید، پس کار (فکرتان) و شریک‌های (معبود) تان را جمع کنید و (آن‌چنان که) هیچ چیز بر شما پوشیده نماند (بلکه با نهایت روشنی درباره من تصمیم بگیرید). آنگاه به حیات من پایان داده و مرا مهلت ندهید. به راستی که سرپرست من خدایی است که قرآن را فرو فرستاده و همو شایستگان را سرپرستی می‌کند.

حضرت همچنین در این محاجه، به معرفی خویش و نسبت خود با حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله ، حضرت علی علیه السلام ، جعفر علیه السلام و حمزه علیه السلام و توصیه‌های پیامبر درباره امام حسن علیه السلام و خودش و مطالبی دیگر پرداخت ⁽¹⁾.

تحلیل

امام حسین علیه السلام همچون نوح علیه السلام با شجاعت در مقابل مخالفان ایستاد. ولی در همان حال آنان را به انصاف فراخواند که سخنان او را بشنوند سپس تصمیم بگیرند. از این‌رو آیه 71، سورۀ یونس را تلاوت کرد. امام حسین علیه السلام سپاه دشمن را در جایگاه کافران و خود را در جایگاه نوح علیه السلام قرار داد؛ چرا که راه امام حسین علیه السلام ادامه راه انبیاء الهی است و مخالفت در برابر امام موجب خروج از دین و کفر است.

و نیز امام حسین علیه السلام با تلاوت آیه 196/ اعراف تقابل با اهل‌بیت علیهم السلام با دشمنان را تقابل صالحان با کافران معرفی کرد. و یادآور شد که همانطور که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در این آیه فرموده، خدا سرپرست و ولی شایستگان است و کارهای آنها را سامان می‌دهد و آن حضرت نگرانی ندارند.

پیام‌ها

1- رهبران الهی (همچون نوح علیه السلام و حسین علیه السلام ) در مقابل دشمن شجاعانه بایستند.

2- همچون امام حسین علیه السلام و سپاهش صالح باشید که خدا سرپرست شایستگان است.

3- اگر در مقابل کسی صف‌آرایی کردید سخن او را بشنوید و با انصاف داوری کنید (که پشیمان نشوید).

6- ماجرای امام حسین علیه السلام از آیات عجیب الهی

کهف/ 9-13. ( أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِیمِ کانُوا مِنْ آیاتِنا عَجَباً إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقالُوا رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً وَ هَیِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً فَضَرَبْنا عَلَی آذانِهِمْ فِی الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَداً ثُمَّ بَعَثْناهُمْ لِنَعْلَمَ أَیُّ الْحِزْبَیْنِ أَحْصی لِما لَبِثُوا أَمَداً نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدیً ) ؛ «آیا پنداشتی که «اصحاب کهف و رقیم» ( یاران غار و صاحبان نوشته)، از نشانه‌های (معجزه‌آسای) شگفت‌آور ما بودند؟! هنگامی که جوانمردان به سوی غار پناه بردند و گفتند: «[ای] پروردگار ما! از نزد خود رحمتی به ما عطا کن و از کار ما برای ما راهبردی فراهم ساز» پس در غار، سالیانی چند بر گوش‌هایشان (پرده خواب) زدیم. سپس آنان را (از خواب) برانگیختیم تا معلوم داریم که کدام یک از آن دو گروه، فاصله [زمانیِ] درنگشان را حساب کرده‌اند ما خبر بزرگ آنان را به‌درستی برای تو حکایت می‌کنیم؛ در واقع، آنان جوانمردانی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند، و (ما) بر هدایتشان افزودیم».

شأن نزول

روایت شده که قریش دو نفر را برای تحقیق درباره ادعای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به مدینه نزد احبار ( دانشمندان) یهود فرستادند تا ببینند در کتاب‌های آسمانی در مورد نبوّت او چیزی نوشته شده است یا نه؟

دانشمندان یهود مدینه به فرستادگان قریش آموختند که چند پرسش از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بکنند. آن‌ها گفتند: نخست از او در مورد داستان جوانانی بپرسید که درگذشته دور از قوم خود جدا شدند؛ دوم در مورد داستان مردی بپرسید که زمین را دور زد و به شرق و غرب جهان رسید و سوم از زمان وقوع رستاخیز بپرسید. ⁽¹⁾

سپس اضافه کردند که اگر او پرسش‌های نخست را پاسخ داد و به پرسش آخر پاسخ نداد پیامبر است و گرنه دروغ‌گوست.

مشرکان به مکه بازگشتند و پرسش‌ها را با پیامبر صلی الله علیه و آله مطرح کردند و پس از مدتی این آیات سوره کهف فرود آمد و سرگذشت اصحاب کهف، ذُو القرنین را بیان کرد. ⁽¹⁾

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

و در احادیث از امام صادق علیه السلام روایت شده که اصحاب کهف مردان کهن‌سال یا میان سال بودند ولی جوانمرد نامیده شدند. (سپس اضافه کردند) هر کس به خدا ایمان بیاورد و خودنگه‌داری و پارسایی نماید، جوان‌مرد است ⁽¹⁾.

-«عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: أَنَا وَ اللَّهِ رَأَیتُ رَأْسَ الْحُسَینِ حِینَ حُمِلَ وَ أَنَا بِدِمَشْقَ وَبَینَ یدَیهِ رَجُلٌ یقْرَأُ الْکَهْفَ حَتَّی بَلَغَ قَوْلَهُ: (أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِیمِ کانُوا مِنْ آیاتِنا عَجَباً) 4 فَأَنْطَقَ اللَّهُ الرَّأْسَ بِلِسَانٍ ذَرِبٍ ذَلِقٍ فَقَالَ: أَعْجَبُ مِنْ أَصْحَابِ الْکَهْفِ قَتْلِی وَ حَمْلِی. ⁽⁴⁾

-قَالَ الْمُفِیدُ: وَلَمَّا أَصْبَحَ عُبَیدُ اللَّهِ بْنُ زِیادٍ، بَعَثَ بِرَأْسِ الْحُسَینِ علیه السلام فَدِیرَ بِهِ فِی سِکَکِ الْکُوفَةِ وَقَبَائِلِهَا فَرُوِی عَنْ زَیدِ بْنِ أَرْقَمَ أَنَّهُ مُرَّ بِهِ عَلَی وَهُوَ عَلَی رُمْحٍ وَأَنَا فِی غُرْفَةٍ لِی فَلَمَّا

حَاذَانِی سَمِعْتُهُ یقْرَأُ (أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِیمِ کانُوا مِنْ آیاتِنا عَجَباً) فَقَفَّ وَاللَّهِ شِعْرِی عَلَی وَ نَادَیتُ رَأْسُکَ یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! أَعْجَبُ وَ أَعْجَب!. ⁽¹⁾

وَرَوَی أَبُومِخْنَفٍ عَنِ الشَّعْبِی أَنَّهُ صُلِبَ رَأْسُ الْحُسَینِ علیه السلام بِالصَّیارِفِ فِی الْکُوفَةِ فَتَنَحْنَحَ الرَّأْسُ وَقَرَأَ سُورَةَ الْکَهْفِ إِلَی قَوْلِهِ: (إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدیً) 2 فَلَمْ یزِدْهُمْ ذَلِکَ إِلَّا ضَلَالًا. ⁽²⁾

تحلیل

در این احادیث ماجرای امام حسین علیه السلام را یکی از مصادیق آیات عجیب الهی می‌شمارد. آری امام حسین علیه السلام و اصحاب کهف از چند جهت شباهت داشت و عجیب بود:

1- هر دو گروه افرادی مؤمن و پاک بودند.

2- هر دو گروه علیه طاغوت زمان قیام کردند.

3- هر دو گروه هجرت کردند. لیکن ماجرای امام حسین علیه السلام عجیب‌تر بود چرا که اصحاب کهف به غاری پناه بردند و از شرّ طاغوت نجات یافتند اما امام حسین علیه السلام به مصاف طاغوتیان رفت و تا پای جان ایستاد و شهید شد.

نکته دیگر در مورد احادیث فوق آن است که این احادیث قرآن خواندن اعجازآمیز سر مقدس امام حسین علیه السلام را بیان می‌کند که خود چیزی اعجاب‌آور است.

پیام‌ها

1- ماجرای نهضت عاشورا از آیات عجیب الهی است. (با دقت بدان توجه کنید)

2- ماجرای امام حسین علیه السلام و اصحاب کهف را مقایسه کنید. (و درس‌های عبرت‌آموز بگیرید)

7- بی نیازی از یاری گمراهان

اشاره

(ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ ما کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً) ؛ (کهف/ 51)؛ «و (یاد کن) روزی را که (خدا) می‌گوید: «کسانی را که شریکان من می‌پنداشتید، ندا دهید.» پس آنها را می‌خوانند، و(لی آنان دعوت) آنها را نمی‌پذیرند و میانشان هلاکت‌گاهی قرار دادیم».

نکته‌ها و اشاره‌ها

پس این آیه آموزه‌ای برای رهبران الهی و همه ماست که در کارها از افراد پاک، نیک و هدایتگر کمک بخواهیم و به سراغ افراد گمراه کننده نرویم که نه تنها کمکی به ما نمی‌کنند، بلکه عامل انواع انحرافات و مشکلات و ناکامی‌ها می‌شوند و برنامه‌ها را تباه می‌کنند.

بی‌نیازی امام حسین علیه السلام از یاری افراد گمراه‌گر

تحلیل

استشهاد امام حسین علیه السلام به این آیه در جریان فوق نشان می‌دهد که در حمایت از جریان حق نباید از امکانات افراد گمراه‌گر استفاده کرد. همان‌طور که خداوند متعال افراد گمراه‌گر را به یاوری خویش انتخاب نمی‌کنند.

در ماجرای کربلا می‌بینیم که یاران امام حسین علیه السلام از بهترین، هدایت یافته‌ترین، با فضیلت‌ترین و با بصیرت‌ترین افراد روزگار خویش بودند.

در ضمن این جریان نشان می‌دهد که کسانی که اموال خود را می‌دهند ولی از بذل جان در راه خدا دریغ می‌کنند گمراهند، چرا که آنان بصیرت ندارند که رستگاری شهادت

در راه خدا را درک کنند؛ بلکه با دادن اموال خویش می‌خواهند خود را تبرئه کنند و دیگران را گمراه سازند.

پیام‌ها

1- افراد گمراه‌گر (بدون بصیرت) لیاقت یاری حسین زمان را ندارند.

2- گمراه کنندگان را یاور و دستیار خویش نگیرید (و حتی از امکانات آنها در راه حق استفاده نکنید).

8- روز انتقام از ستمکاران

شعراء/ 224 - 227. (وَ الشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وادٍ یَهِیمُونَ وَ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ ما لا یَفْعَلُونَ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ ذَکَرُوا اللّهَ کَثِیراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ) ؛ «و (پیامبر شاعر نیست؛ زیرا) شاعران، گمراهان از آنان پیروی می‌کنند. آیا نظر نکرده‌ای که آنان در هر سرزمینی سرگردان‌اند؟ و این‌که آنان آنچه را که انجام نمی‌دهند، می‌گویند؟! مگر کسانی که ایمان آورده و [کارهای] شایسته انجام داده و خدا را بسیار یاد کردند و بعد از ستم‌دیدگی، (از شعرخود) یاری جستند (و دفاع کردند)؛ و کسانی که ستم کردند، به زودی خواهند دانست که به کدام بازگشتگاه برخواهند گشت».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

ولی به هرحال قرآن شباهتی به شعر نداشت ⁽²⁾و پیامبر صلی الله علیه و آله هم شاعر نبود.

سرزنش کرده و آنان را افراد بی‌هدفی معرفی می‌کند که به سخنان خود عمل نمی‌کنند و گمراهان از آنان پیروی می‌کنند.

الف) شاعران غیر متعهد بی هدف و سرگردان بودند، در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله اهدافی عالی هم‌چون توحید و عدالت داشت.

ب) شاعران غیر متعهد به آنچه می‌سرودند عمل نمی‌کردند و اگر در مورد فضایل انسانی و اخلاقی سخن می‌گفتند اهل عمل به آن‌ها نبودند، درحالی که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله اهل عمل به سخنان خود بود.

ج) از آن جا که شاعران غیر متعهد گمراه و گمراه کننده بودند، پیروان آنان نیز ره گم‌کردگان بودند اما پیروان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ره‌یافتگان بودند، چون خود پیامبر صلی الله علیه و آله هدایت‌یافته و هدایتگر بود.

الف) خدا را باور دارند؛

ب) شایسته‌کردارند؛

ج) با اشعارشان خود و مردم را به یاد خدا می‌اندازند؛

د) با شمشیر زبان به جنگ ستمکاران می‌روند و با اشعار خود حامی مظلومان هستند.

برخی از اشعار حکمت‌اند و پاره‌ای از سخنان، سحرآمیزند. ⁽¹⁾

و نیز روایت شده هنگامی که یکی از شاعران مدافع اسلام از پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد شعر پرسید، حضرت فرمودند:

مؤمن با جان و شمشیر و زبانش در راه خدا جهاد می‌کند. ⁽²⁾

و از امام علی علیه السلام روایت شده که در مورد معیار کار شاعران فرمودند:

بدانید که معیار کار شما دین است و تقوا شما را حفظ می‌کند و زینت شما ادب است و دژهای محکم‌آبروی شما، بردباری است. ⁽¹⁾

و در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمودند:

هرکس درمورد ما بیت شعری بگوید، خدا برای او در بهشت خانه‌ای بنا می‌کند. ⁽²⁾

و در حدیث دیگری فرمودند:

هیچ شاعری درمورد ما شعری نمی‌گوید تا این که به وسیله روح القدس ( روح پاک) تأیید شود. ⁽³⁾

البتّه این حدیث یکی از بهترین مصادیق ذکر کثیر را بیان می‌کند، و گرنه یاد خدا و ذکر او منحصر در همین مورد نیست.

از این رو همان امام علیه السلام در حدیث دیگری فرمودند:

مقصود (از ذکر کثیر) یادکردن خداست به هنگامی که انسان با حلال و حرام مواجه می‌شود، تا آن را اگر اطاعت خداست انجام دهد و اگر گناه است ترک گوید. ⁽⁵⁾

8 . آیه اخیر به ستمکاران هشدار داده که به زودی نتیجه اعمال ستمکارانه خود را می‌بینند و راهی دوزخ می‌شوند.

آری؛ ستم‌کار رها نمی‌شود و خدا دادستان مظلومان خواهد بود.

ستاننده دادِ آن کس خداست که نتواند از پادشه دادخواست

(سعدی)

« وَ فِی أَثَرٍ أَنَّهُمْ لَمَّا صَلَبُوا رَأْسَهُ عَلَی الشَّجَرِة سُمِعَ مِنْهُ وَ سَیعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَی مُنْقَلَبٍ ینْقَلِبُونَ » . ⁽¹⁾

البته در برخی احادیث نیز با ذکر آیه فوق به ظهور امام مهدی علیه السلام و انتقام از مخالفان اهل بیت علیهم السلام اشاره کرده است. ⁽²⁾

تحلیل

قرائت این آیه توسطه سرمقدس امام حسین علیه السلام اشاره به آن است که ستمکاران یزیدی به زودی سزای اعمالشان را خواهند دید. و بعد از واقعه کربلا همین‌گونه شد یعنی با قیام توابین، مختار و ... حکومت بنی‌امیه در هم پیچیده شد.

پس این روایت تاریخی و قرائت آیه توسط سر مقدس امام حسین علیه السلام به یکی از مصادیق بارز آیه اشاره دارد. هر چند که آیه یک اصل کلی را در مورد ستمکاران بیان می‌کند.

پیام‌ها

1- ستمکاران به امام حسین علیه السلام در انتظار روز انتقام باشند.

2- امام حسین علیه السلام مظلومی است که که باید از او دفاع کرد.

9- هجرت موسی وار از مدینه به مکه:

قصص/ 20-22. (وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعی قالَ یا مُوسی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النّاصِحِینَ فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً یَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمِینَ وَ لَمّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ قالَ عَسی رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَواءَ السَّبِیلِ) ؛ «و مردی با کوشش از

دورترین (نقطه) شهر آمد [و] گفت: «ای موسی! در واقع، اشراف درمورد تو نظرخواهی می‌کنند تا تو را بکشند؛ پس، (از شهر) خارج شو؛ [چرا] که من از خیرخواهان توام.» و (موسی) از آن (شهر) خارج شد، در حالی که ترسان [و] منتظر (حادثه) بود، گفت: «پروردگارا! مرا از گروه ستمکاران نجات بخش.» و هنگامی که به سوی مَدْین روی نهاد، گفت: «امید است که پروردگارم مرا به راه درست راه‌نمایی کند».

اشارات و نکات:

نام این مرد در این آیه مشخص نشده، اما مفسران نوشته‌اند که او یکی از خویشاوندان فرعون به نام «حزقیل» بوده که از اسرار فرعونیان اطلاع داشت اما طرف‌دار موسی بود و با خبر او موسی نجات یافت. این مرد، دیده‌بان حق در بین فرعونیان شد و در مراحل مختلف یاور موسی در انقلاب گردید. ⁽¹⁾

خواندن آیات هنگام خروج از مدینه و ورود به مکه

امام حسین علیه السلام شب یکشنبه 28 رجب سال 60 قمری از مدینه خارج شد و در سوم شعبان همان سال به مکه رسید.

در برخی روایات تاریخی آمده است که امام حسین علیه السلام هنگام خروج از مدینه به سوی مکه آیه 21 سوره قصص و در هنگام ورود به مکه آیه 22 سوره قصص را قرائت می‌کردند. ولی در هنگام هجرت از مدینه به مکه ترسان نبودند چرا که به امام حسین علیه السلام توصیه شد مثل ابن زبیر از راه‌های فرعی به مکه برود تا از دسترس مأموران حکومت یزید در امان باشد. حضرت قبول نکرد و از راه اصلی رفت و قسم خورد که من از راه اصلی جدا نمی‌شوم تا مقدرات الهی فرا رسد.

«فَسَارَ الْحُسَینُ علیه السلام إِلَی مَکَّةَ وَ هُوَ یقْرَأُ: (فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً یَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمِینَ) وَلَزِمَ الطَّرِیقَ الْأَعْظَمَ فَقَالَ لَهُ أَهْلُ بَیتِهِ: لَوْ تَنَکَّبْتَ عَنِ الطَّرِیقِ الأعظم کَمَا فَعَلَ ابْنُ الزُّبَیرِ لَئلّا یلْحَقَکَ الطَّلَبُ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ لَا أُفَارِقُهُ حَتَّی یقْضِی اللَّهُ مَا هُوَ قَاضٍ. وَلَمَّا دَخَلَ الْحُسَینُ علیه السلام مَکَّةَ کَانَ دُخُولُهُ إِیاهَا لیلة الْجُمُعَةِ لِثَلَاثٍ مَضَینَ مِنْ شَعْبَانَ دَخَلَهَا وَهُوَ یقْرَأُ: (وَ لَمّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ قالَ عَسی رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَواءَ السَّبِیلِ) » . ⁽²⁾

تحلیل

خواندن آیه اول هنگام خروج از مدینه می‌تواند این اشاره را داشته باشد که حکومت یزید همچون حکومت فرعون است که جان رهبران الهی را به خطر می‌اندازد و امام حسین علیه السلام برای نجات جان خویش و جلوگیری از کشته شدن بدون فایده، لازم است هجرت کند، هجرتی موسی‌وار تا موقتاً از دست ستمکاران نجات یابد. در ضمن خواندن آیه اشاره به آن است که من به خواست خودم هجرت نمی‌کنم بلکه تحت فشار حکومت هستم و خواندن آیه دوم در هنگام ورود به مکه می‌تواند این اشاره را داشته باشد که پناه بردن به کعبه و مکه زمینه‌ساز هدایت به راه صحیح و آمادگی مجدد برای مبارزه با فرعون زمان است.

آری، هجرت امام حسین علیه السلام از مدینه به مکه بعد از الغاء خصوصیت، مصداق آیه 21 و 22 سوره قصص بود.

پیام‌ها

1- در هنگام مواجهه با حکومت‌های فرعونی، اگر قادر به مقابله فوری و مفید نیستید (همچون امام حسین علیه السلام ) هجرت موسی‌وار کنید.

2- هجرت امام حسین علیه السلام هم‌چون هجرت موسی علیه السلام بود که تحت فشار حکومت و برای مبارزه با آن بود.

3- از سرنوشت پیامبران پیشین و امام حسین علیه السلام درس مبارزه بگیرید.

10- شهیدان وفادار و مردان منتظر

احزاب/ 23- (مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً) ؛ «از میان مؤمنان مردانی هستند که به آنچه با خدا بر (اساس) آن پیمان بسته‌اند، صادقانه (وفا) کرده‌اند؛ و از آنان کسی است که پیمانش را به پایان رسانده (و به شهادت رسیده)؛ و از آنان کسی است که منتظر است و هیچ تغییری (در پیمان خود) نداده است».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

پیامبر تسلیم‌اند و به فرمان آنان به میدان می‌روند و یکی پس از دیگری جان فدای دوست می‌کنند و برخی نیز منتظرند و زبان حالشان آن است که:

رفیقان می‌روند نوبت به نوبت خوش آن روزی که نوبت بر من آید

تا عهد تو در بستیم عهد همه بشکستیم بعد از تو روا باشد نقض همه پیمان‌ها

هر تیر که در کیش است گر بر دل ریش آید ما نیز یکی باشیم از جمله قربان‌ها

هر کو نظری دارد با یار کمان ابرو باید که سپر باشد پیش همه پیکان‌ها

(سعدی)

3- در احادیث از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمودند:

این آیه در باره ما نازل شده است، (و قبلاً مردانی هم‌چون حمزه از ما شهید شدند) و به خدا سوگند من انتظار (شهادت) می‌کشم. ⁽¹⁾

و از ابن عباس روایت شده که مقصود آیه، «حمزه سید الشهداء» و شهیدان أحد و انَس بن نَضْر و یاران اوست ⁽²⁾(که انَس به جنگ بدر نرسید و پیمان بست که در جنگ بعدی شرکت کند و در جنگ احد فرار نکرد و مجروح و در نهایت شهید شد).

روشن است که این آیه معنای وسیعی دارد و تمام مؤمنان مجاهد و شهیدان راه اسلام را در برمی‌گیرد که افرادی هم‌چون حمزه و امام علی علیه السلام در رأس آنان هستند.

خیال تیغ تو با ما حدیث تشنه و آب است اسیر خویش گرفتی بکُش چنان که تو دانی

(حافظ)

4- و در روایات عاشورا آمده است که امام حسین علیه السلام در هنگام خداحافظی با یارانش می‌فرمود: ما نیز پشت سر شما می‌آییم و آیه فوق را تلاوت می‌کرد و نیز بر سر جنازه برخی شهیدان این آیه را قرائت کرد.

الف: فجعل الحسین علیه السلام زهیر بن القین علی المیمنة وحبیب بن مظاهر فی المیسرة واعطی رایته العباس بن علی علیه السلام . و کان کلّ من أراد الخروج و دّع الحسین و قال:السلام علیک یا ابن رسول الله فیجیبه و علیک السلام و نحن خلفک و یقرأ: (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ) . ⁽¹⁾- ⁽²⁾

ب: ثمّ حمل عمرو بن الحجّاج فی أصحابه علی الحسین علیه السلام من نحو الفرات فاضطربوا ساعةً فصرع مسلم بن عوسجة الأسدی رحمه الله وانصرف عمور و اصحابه وانقطعت الغبرة فوجدوا مسلماً صریعاً فمشی إلیه الحسین علیه السلام فإذا به رمقٌ فقال: رحمک الله یا مسلم ( فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً ) . ⁽³⁾- ⁽⁴⁾

تحلیل

آیه فوق در مورد جنگ احزاب است ولی یک اصل کلی را در مورد مؤمنان مجاهد بیان می‌کند که برخی به عهد خود وفا کرده و شهید می‌شوند و برخی منتظر هستند.

بر اساس احادیث فوق امام حسین علیه السلام این اصل کلی آیه را بر یاران خویش تطبیق می‌کرد و مصادیق جدید آیه را معرفی می‌کرد که برخی شهید شده و برخی منتظر میدان بودند.

پیام‌ها

1- پیروان امام حسین علیه السلام گروهی شهید شدند و گروهی منتظر و استوارند (شما نیز اینگونه باشید).

2- حسینی بودن توأم با شهادت یا انتظار شهادت است.

11- سرنوشت عذاب آلود ظالمان

غافر/ 70-71. ( الَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتابِ وَ بِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ إِذِ الْأَغْلالُ فِی أَعْناقِهِمْ وَ السَّلاسِلُ یُسْحَبُونَ ) ؛ «(همان) کسانی که کتاب (الهی) و آنچه فرستادگانمان را بدان فرستاده‌ایم دروغ انگاشتند؛ پس در آینده خواهند دانست؛ هنگامی که غُل‌ها و زنجیرها در گردن‌های آنان قرار گرفته، در حالی که آنان در آب سوزان کشیده می‌شوند».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

3- در برخی روایات تاریخی نقل شده که سرمقدس امام حسین علیه السلام بخشی از آیه 70 و کل آیه 71 سوره غافر را خطاب به کسی خواند که می‌خواست سر حضرت را از دست یزیدیان بر باید و نجات دهد، و فرمود: تو چنین کاری نکن، اینان خون مرا بر زمین می‌ریختند که گناه آن نزد خدا بزرگ‌تر بود از این که سر مرا در (شهرها) بگردانند.

« وأخبرنی أبوالحسن محمد بن هارون، عن أبیه، عن أبی علی محمد بن همّام، قال: أخبرنا جعفر بن محمد بن مالک، قال: حدّثنا أحمد بن الحسین الهاشمی - قدم علینا من مصر - قال حدّثنی القاسم بن منصور الهمدانی بدمشق عن عبدالله بن محمد التمیمی، عن سعد بن أبی خیران، عن الحرث بن وکیدة، قال: کنت فمن حمل رأس الحسین علیه السلام فسمعته یقرأ: (أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِیمِ کانُوا مِنْ آیاتِنا عَجَباً) إلی قوله (إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدیً) 1 فلم یزدهم ذلک إلا ضلالاً، و قرأ (وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ

یَنْقَلِبُونَ) . ⁽¹⁾فجعلت أشکّ فی نفسی و أنا أسمع نغمة أبی عبدالله علیه السلام فقال لی: «یا ابن وکیدة أما علمت أنّا معشر الأئمة أحیاء عند ربّنا؟» فقلت فی نفسی: أسرق رأسه، فنای: «یا ابن وکیدة! لیس لک إلی ذلک سبیل، سفکهم دمی أعظم عند الله تعالی من تسییرهم إیای، (أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ إِذِ الْأَغْلالُ فِی أَعْناقِهِمْ وَ السَّلاسِلُ یُسْحَبُونَ) 2» . ⁽²⁾

تحلیل

این آیات یک اصل کلی در مورد سرنوشت عذاب آلود تکذیب گران آیات الهی بیان می‌کند که در طول تاریخ مصادیق زیادی دارد. لیکن بر اساس روایت فوق این مطلب بر ستمکاران کربلا تطبیق شده که با کشتن امام حسین علیه السلام در حقیقت در برابر امامت الهی ایستادند و دستورات و آیات الهی را تکذیب کردند. از این‌رو سرنوشتی جز آتش دوزخ ندارند.

پس این روایت به مصادیق جدید تکذیب گران و عذاب آن‌ها اشاره می‌کند.

پیام

ستمکاران کربلا سرنوشتی عذاب آلود دارند.

12- پناه بر خدا

(وَ لَقَدْ فَتَنّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبادَ اللّهِ إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ وَ أَنْ لا تَعْلُوا عَلَی اللّهِ إِنِّی آتِیکُمْ بِسُلْطانٍ مُبِینٍ وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ) (دخان/ 17 - 21)؛ «و به یقین، پیش از آنان قوم فرعون را آزمودیم، در حالی که فرستاده‌ای ارجمند به سراغشان آمد؛ (و گفت:) که بندگان خدا را به من بازگردانید، [چرا] که من فرستاده‌ای درستکار برای شما هستم؛ و این‌که بر خدا برتری نجویید، که من برای شما دلیلی آشکار آوردم. و در حقیقت، من به پروردگارم و پروردگار شما پناه برم (از این) که (مرا متهم و) سنگسار کنید. و اگر به من ایمان نمی‌آورید، پس، (از من) کناره‌گیری کنید».

نکته‌ها و اشاره‌ها

آری؛ خدا فرعونیان و مشرکان مکه، بلکه تمام انسان‌ها را می‌آزماید.

الف) به آنان پند داد که در برابر خدا تکبّر نورزند ودر برابر دلایل روشنگر او ایستادگی نکنند.

ب) به خدا پناه برد از این که او را متّهم سازند یا سنگسار کنند ⁽³⁾.

چرا که اقوام سرکش پیشین نیز به پیامبران الهی تهمت سحر می‌زدند و آنها را سنگسار می‌کردند ⁽⁴⁾.

ج) به فرعونیان پیشنهاد کرد که اگر به من ایمان نمی‌آورید، حد اقل کناره‌گیری کنید و مانع ایمان مردم نشوید.

پناه بردن امام حسین علیه السلام به خدا از دست یزید و یزیدیان

هنگامی که امام حسین علیه السلام در روز عاشورا با کوفیان احتجاج کرد و موقعیت خویش را برای آنان یادآوری نمود و این سخنان را در آنها مؤثر ندید، دعوت آنان را از حضرت، به آنان یادآوری نمود و برخی را که از او دعوت نموده بودند، نام برد. سپس فرمود: اگر نمی‌خواهید، به جای دیگری پناه می‌گیرم. قیس بن اشعث به حضرت گفت: چرا به حکم پسر عموهایت گردن نمی‌نهی که از آنها به تو بدی نرسد؟ امام اور ا انکار کرده و فرمود: نه به خدا! من نه دست ذلّت در دست ایشان می‌نهم و نه چون بندگان تسلیم آنان می‌شوم. ای بندگان خدا! (وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ) 1 ؛ و در حقیقت من به پروردگارم و پروردگار شما پناه می‌برم از اینکه مرا متّهم کنید. أَعوذُ بِرَبِّی وَرَبِّکُم مِن کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لایؤمِ‌ُ بِیومِ الحِسابِ ⁽¹⁾من از هر کسی که متکبّر است و به روز حساب ایمان ندارد، به خدای خود و خدای شما پناه می‌برم. سپس حضرت از مرکب پیاده شد و به عقبة بن سمعان فرمود که زانوی شتر را ببندد و دشمن آهنگ حمله کرد ⁽²⁾.

تحلیل:

امام حسین علیه السلام به سخن موسی علیه السلام استشهاد کرده است این مطلب اشاره دارد که تقابل او و یزید مثل تقابل موسی و فرعون است. یزید می‌خواهد مردم را به بندگی خویش فرا خواند و امام حسین علیه السلام می‌خواهد آنها را آزاد کند. و از اینکه او را به تسلیم در مقابل یزید متکبّر فرا می‌خوانند و تهمت سرکشی به او می‌زنند به خدا پناه می‌برد.

پیام‌ها

1- (همچون حضرت موسی علیه السلام و حسین علیه السلام ) از توطئه‌ها و تهمت‌های مخالفان به خدا پناه ببرید.

2- در مقابل متکبران فرعونی و یزیدی، جامه ذلت نبوشید و مردانه بایستید.

13- پیمان شکنی کوفیان

اشاره

(إِنَّ الَّذِینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللّهَ یَدُ اللّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفی بِما عاهَدَ عَلَیْهُ اللّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً) (فتح/10)؛ «در حقیقت، کسانی که با تو بیعت می‌کنند، فقط با خدا بیعت می‌کنند، که دست (قدرت) خدا برفراز دستان آنان است؛ و هرکس پیمان‌شکنی کند، پس فقط بر زیان خودش پیمان می‌شکند؛ و هرکه بدانچه بر آن با خدا پیمان بسته است وفاکند، پس به زودی پاداشی بزرگ به او خواهد داد».

شأن نزول

پیامبر صلی الله علیه و آله با هزار و چهار صد نفر برای انجام اعمال عمره و با لباس احرام در دهکده حدیبیه، در نزدیک مکه فرود آمد و قاصدی را به طرف مشرکان مکه روانه کرد، تا به آنان بگوید که مسلمانان به قصد جنگ نیامده‌اند، ولی مشرکان نماینده پیامبر صلی الله علیه و آله را موقتاً بازداشت کردند و از این رو خبر قتل او شایع شد که نوعی اعلام جنگ به مسلمانان بود.

پیامبر صلی الله علیه و آله اعلام کرد که ما از این جا حرکت نمی‌کنیم و در صورت لزوم پیکار می‌کنیم و مسلمانان را به تجدید بیعت با خود فراخواند و مسلمانان زیر درختی جمع شدند و با او بیعت کردند که هرگز پشت به میدان جنگ نکنند و در سرکوبی دشمن تا پای جان بکوشند. این خبر که به گوش مشرکان مکه رسید، وحشت کردند و تن به صلح با مسلمانان دادند.

آیه فوق به این بیعت (که بیعت رضوان نامیده شد) ⁽¹⁾اشاره دارد ⁽²⁾.

نکته‌ها و اشاره‌ها

گفته شده است. گویی در هنگام بیعت جان خویش را در معرض معامله با دیگری قرار می‌دهند و به او اعلام وفاداری می‌کنند ⁽¹⁾.

مفسران این آیه را چند گونه تفسیر کرده‌اند:

الف) «دست خدا» به معنای قدرت خداست که بر بیعت کنندگان سایه افنکده است؛ زیرا دلیل عقلی داریم که خدا جسم نیست، و گرنه محدود و مخلوق می‌شد و نیز در قرآن آمده است که هیچ چیز مثل خدا نیست ⁽²⁾.

ب) تعبیر «دست خدا» کنایه از آن است که بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله بیعت الهی است؛ گویا دست خدا بالای دست آنها قرار گرفته است و نه تنها با پیامبرش بلکه با خدا بیعت می‌کنند و این‌گونه کنایه‌ها در زبان عرب معمولی است ⁽³⁾.

ج) مقصود آن است که یاری خدا برتر از یاری مردم است.

د) مقصود آن است که دست پیامبر صلی الله علیه و آله که در بیعت بالای دست مردم قرار می‌گرفت در حقیقت دست خدا بود ⁽⁴⁾، البته مانعی ندارد که هر چهار احتمال صحیح باشد، اما احتمال اول و دوم متناسب‌تر است؛ به ویژه این که در ادامه آیه سخن از عهد خداست و دست کنایه از قدرت واقع می‌شود.

فرجام پیمان‌شکنان با امام حسین علیه السلام

حرّ با یارانش و امام علیه السلام ، هر یک از سویی در حرکت بودند تا به «بیضه» رسیدند. ابومخنف از «عقبة بن ابی‌العیزار» نقل کرده است: حسین علیه السلام در بیضه برای یاران خود و یاران حرّ سخن گفت و پس از حمد و ثنای الهی فرمود: ای مردم! پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که سلطان ستمگری را ببیند که حرام‌های خدا را حلال می‌شمارد و پیمان خدا را می‌شکند و با سنت پیامبر خدا مخالفت می‌کند و عملکرد او در میان بندگان خدا، گناه‌آلود و تجاوزکارانه است، و با عمل و گفتار خویش به مخالفت با او برنخیزد، به جاست که خداوند، او را در جایگاه همان فرمانروا قرار دهد. بدانید که این گروه مطیع شیطان شده‌اند و از فرمانبری خداوند سرپیچی نموده‌اند و آشکارا فساد می‌کنند و حدود الهی را تعطیل کرده‌اند و بیت‌المال را به خود اختصاص داده‌اند، حرام خدا را حلال کرده و حلال خدا را حرام کرده‌اند و من از دیگران، در مخالفت با ایشان سزاوارترم.

نامه‌های شما به من رسید و فرستادگان شما پیش من آمده‌اند که شما با بیعت خود با من، مرا تسلیم دشمن نکرده و مرا خوار نمی‌کنید. حال اگر بیعت خویش را کامل کرده (و بر آن وفادار بمانید)، به رشد و کمال می‌رسید. فَانَا الحُسَین بن عَلی وَابنُ فاطِمَةَ، بنت رسول الله صلی الله علیه و آله نَفسی مع انفُسکم واَهلی مع اهلیکم، فَلَکُم فِی اسوَةٌ ؛ من حسین فرزند علی و فرزند فاطمه، دختر پیامبر خدایم. خودم با شما هستم و خاندانم با خاندانم شماست، من برای شما الگو هستم و اگر چنین نکردید و پیمان خویش را شکستید و دست از بیعت برداشتید، به جانم سوگند! این رفتار از شما بعید نیست. شما چنین کاری را با پدرم و برادرم و پسر عمویم مُسلِم کردید. گول خورده کسی است که فریب شما را بخورد. شما سعادت

خویش را نشناختید و نصیب ایمانی خود را تباه کردید. (فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ) 1 وسیغنی الله عنکم، والسلام علیکم ورحمة الله وبرکاته ⁽¹⁾.

همچنین هنگامی که امام علیه السلام در کربلا فرود آمد و حر بن یزید، با هزار اسب سوار در مقابلش موضع گرفت، امام حسین علیه السلام قلم و کاغذ خواست و به بزرگان کوفه مانند «سلیمان بن صرد» و «مسیب بن نجبه» و «رفاعة بن شداد» و «عبدالله بن وال» و گروهی از مؤمنان (که گمان می‌کرد با امام هستند) نامه‌ای نوشت و مانند همان سخنان را که برای یاران خود و حُرّ بیان فرموده بود، نوشت و در پایان نوشت: (فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ) وسیغنی الله عنکم والسلام ⁽²⁾.

تحلیل

کوفیان با نامه‌های متعدد امام حسین علیه السلام را دعوت کردند و توسط مسلم بن عقیل با او بیعت کردند. سپس در کربلا بیعت شکستند و در برابر امام علیه السلام جنگیدند، این شیوه پیمان شکنی بر ضرر خودشان بود چرا که اولاً گرفتار گناه پیمان شکنی شدند که به کیفر آن گرفتار می‌شوند ثانیاً از حمایت امام و وفای به عهد، بازماندند و خود را از پاداش عظیم الهی محروم ساختند. آری کوفیان مصداق عهد شکنی در آیه 10 فتح بودند.

امام حسین علیه السلام با قرائت آیه فوق در برابر حرّ و سپاهش و کتابت آیه فوق برای شیعیان کوفه، این مطلب را به آنها یادآوری کرد.

پیام‌ها

1- بیعت با رهبران الهی (همچون امام حسین علیه السلام ) بیعت با خداست.

2- پیمان‌شکنی با رهبران الهی (همچون امام حسین علیه السلام )، موجب زیان به خویشتن است.

3- وفاداری با رهبران الهی (همچون امام حسین علیه السلام )، به نفع خود ماست و موجب پاداش بزرگ الهی است.

14- تفاوت تکبر با عزّت

اشاره

(هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لا تُنْفِقُوا عَلی مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّهِ حَتّی یَنْفَضُّوا وَ لِلّهِ خَزائِنُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لکِنَّ الْمُنافِقِینَ لا یَفْقَهُونَ یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لکِنَّ الْمُنافِقِینَ لا یَعْلَمُونَ) (منافقون/7 - 8)؛ «آنان کسانی هستند که می‌گویند: «برای کسانی که نزد فرستاده‌ی خدا هستند (اموالتان را) هزینه نکنید تا این‌که پراکنده شوند.» در حالی که منابع آسمان‌ها و زمین، فقط از آنِ خداست، و لیکن منافقان فهم عمیق نمی‌کنند. می‌گویند: «اگر به مدینه بازگردیم، قطعاً، عزیزترین (افراد)، ذلیل‌ترین (افراد) را از آن (شهر) بیرون می‌رانند!» در حالی که عزّت فقط برای خدا و برای فرستاده‌اش و برای مؤمنان است، و لیکن منافقان نمی‌دانند.».

نکته‌ها و اشاره‌ها

البته روشن است که یاران پیامبر صلی الله علیه و آله با محاصره اقتصادی از او جدا نمی‌شدند، همان طور که در مکه در شعب ابوطالب مدت‌ها مقاومت کردند.

ولی از آنجا که سخن عبداللَّه سخن همه منافقان بود، آن را به همه‌ی منافقان نسبت داد.

وقتی عبداللَّه بن ابی خواست داخل مدینه شود پسر مؤمن او مانع ورودش شد و گفت: تا وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله اجازه ندهد نمی‌توانی داخل شهر شوی و پیامبر صلی الله علیه و آله پیام فرستاد که به او اجازه ورود بده.

برخی از مفسران حکایت کرده‌اند که عبداللَّه بن ابی چند روز بعد مرد، و شاید در اثر این ذلت دق کرده باشد ⁽¹⁾و این نمونه‌ای از ذلت منافقین است.

امام حسین علیه السلام عزتمند است نه متکبّر

نقل شده که شخصی به امام حسین علیه السلام عرض کرد: در تو کبر وجود دارد؟ امام علیه السلام فرمود: « کل الکبر لله وحده ولایکون فی غیره، قال الله تعالی: لله العزة ولرسوله و للمؤمنین »

همه کبریایی مخصوص خداست و برای غیر او نیست که تکبّر ورزند، خدای متعال فرمود: عزّت فقط از آن خدا و پیامبرش و مؤمنان است ⁽¹⁾.

تحلیل

تفاوت بین عزّت و تکبر، باریک و دقیق است، عزّت مخصوص خدا، پیامبر صلی الله علیه و آله و انسان‌های مؤمن است. عزّت در برابر ذلّت است یعنی انسان در برابر دیگران خود را برای امور دنیوی خوار نسازد. اما تکبّر به معنای آن است که شخصی خود را برتر از دیگران ببیند، از آنجا که خدای متعال دارای بزرگی و صفات و اعمال نیک است متکبر در مورد او صحیح است اما این صفت در مورد انسان‌هایی که همه چیزشان از خداست صفتی مذموم است چون فردی کوچک چیزی را که ندارد به خود نسبت می‌دهد؛ پس لازم است انسان‌ها متواضع باشند. از این‌رو در آیات قرآن هم «متکبر» به عنوان صفت الهی آمده است ⁽²⁾.

امام حسین علیه السلام هم که الگوی مسلمانان است، صفت تکبّر را از خود نفی کرد اما یادآور شد که ما عزیز هستیم.

پیام

همچون امام حسین علیه السلام عزتمند باشید اما متکبّر نباشید.

فصل دوم: قرآن و امام حسین علیه السلام (آیات الحسین علیه السلام )

اشاره

درآمد

در این فصل بیش از 100 آیه را مورد بررسی قرار می‌دهیم که ذیل آنها روایاتی در مورد ارتباطشان با امام حسین علیه السلام مطرح شده است. این روایات دلالت‌ها مختلفی دارد، همچون تفسیر، تأویل، جری و ... که نخست به توضیح این مطالب می‌پردازیم تا روش بحث روشن شود. سپس ذیل هر آیه ضمن تحلیل آن به گونه خاص آن روایت اشاره می‌کنیم.

مفهوم شناسی

در این نوشتار چند واژه اساسی وجود دارد که لازم است توضیح داده شود:

اما در احادیث تفسیری آیات الحسین در چند معنا به کار می‌رود: الف: گاهی به معنای تطبیق یک آیه خاص بر غیر شأن نزول آن به کار می‌رود، یعنی در حدیث، آیه‌ای را بر یکی از مسائل مربوط به امام حسین علیه السلام تطبیق می‌کند و از تعبیر «نزلت» استفاده می‌کند.

ب: گاهی تعبیر نزلت به معنای تأویل و بطن آیه به کار می‌رود.

ج: واژه «نزلت» گاهی هم به معنای تفسیر آیه می‌آید.

مثال‌های این موارد در ضمن توضیح آیات الحسین خواهد آمد.

تفسیر آیات الحسین علیه السلام به ترتیب مصحف

اول: سوره بقره

1- آموزش نام‌های پیامبران و اهل بیت علیهم السلام و امام حسین علیه السلام به حضرت آدم علیه السلام

اشاره

بقره/ 31. (وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ) ؛ و [خدا] همه نام‌ها را به آدم آموخت؛ سپس آن‌ها را بر فرشتگان عرضه نمود و گفت: «اگر راست گویید، نام‌های ایشان را به من خبر دهید.»

بقره/ 32. (قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلاّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ) ؛ «(فرشتگان) گفتند: «منزّهی تو! ما هیچ دانشی جز آنچه به ما آموخته‌ای نداریم، [چرا] که تنها تو دانا [و] فرزانه‌ای.»

بقره/ 33. (قالَ یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ) ؛ [خدا] فرمود: «ای آدم! آنان را به نام‌هایشان خبر ده.» و هنگامی که [آدم] آنان را به نام‌هایشان خبر داد، (خدا) گفت: «آیا به شما نگفته‌ام که من نهان آسمان‌ها و زمین را می‌دانم؟! و (نیز) آنچه را آشکار می‌کنید و آنچه را همواره پنهان می‌داشتید، می‌دانم.»

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

در این مورد چند احتمال داده‌اند:

الف) در حدیثی آمده است که مقصود از این نام‌ها همان نام‌های رهبران الهی و حجت‌های اوست. ⁽¹⁾(این احادیث را در ادامه ذکر می‌کنیم)

ب) در احادیث دیگری آمده که مقصود از نام‌ها، زمین‌ها، کوه‌ها، دره‌ها و همه موجودات است. ⁽²⁾

ج) منظور از این نام‌ها، همان استعداد نام‌گذاری چیزهاست که خدا به انسان عطا فرموده است و براساس همین نام‌گذاری است که علوم بشر شکل می‌گیرد و نسل به نسل منتقل می‌شود. ⁽³⁾

د) منظور اعطای معانی و مفاهیم و مسمّای این نام‌ها به آدم علیه السلام بوده است که همان علوم و اسرار مربوط به آفرینش و موجودات است؛ پس مقصود، منابع و خزاین چیزهاست، نه صرف لغات. ⁽⁴⁾

ه- ) آموزش نام‌ها، کنایه از قدرت شناخت حقایق و آثار چیزهاست که خدا در نهاد انسان قرار داده و تنها انسان چنین توانی دارد و با استفاده از این توانایی در اسرار جهان می‌اندیشد و تمام اکتشافات و اختراعات علمی بشر نیز نتیجه همین مطلب است. ⁽⁵⁾

و) مقصود همان حقایق غیبی عالم است که نشانه خدا هستند؛ حقایقی که باشعور و عاقل و خزاین چیزهای جهان هستند و نزد خدا ذخیره‌اند. ⁽¹⁾

البته این معانی با هم‌دیگر منافاتی ندارند و جمع آن‌ها مشکل نیست و همه این معانی می‌تواند مقصود آیه باشد.

تفاوت فرشتگان با انسان در این بود که انسان‌ها ظرفیت وجودی بیش‌تری داشتند؛ از این رو این نام‌ها و علوم در ظرف وجودی آنان قرار گرفت و بارور شد، ولی فرشتگان چون برای اهداف دیگری آفریده شده بودند، ظرفیت خاصی داشتند که آماده پذیرش این همه علوم و اسرار نبود؛ به عبارت دیگر علوم انسان‌ها با تفکر و خلاقیت افزایش می‌یابد، اما علوم فرشتگان مثل رایانه با حافظه محدودی است که هر چه به او می‌دهند بازمی‌گوید و هنگامی که در این آزمایش معلوم شد که آنان ظرفیت علوم و اسرار نام‌ها را ندارند و از انسان برتر و شایسته‌تر به خلافت نیستند، به‌خوبی این حقیقت را پذیرفتند و تسلیم شدند.

برخی دیگر برآن‌اند که آیه به ابلیس اشاره دارد که در صف فرشتگان قرار داشت و تصمیم داشت در برابر انسان سجده نکند، ولی این مطلب را در دل پنهان می‌کرد. ⁽¹⁾

این احتمال نیز هست که این آیه به علم وسیع الهی و قلمرو بی‌کران آن در امور آشکار و پنهان اشاره داشته باشد، همان‌طور که به مخاطب خود می‌گوییم «ما همه چیز پنهان و آشکار شما را می‌دانیم» و لازمه این سخن آن نیست که حتماً چیز مخفی وجود داشته باشد؛ البته مانعی ندارد که هر سه مطلب مقصود آیه باشد. ⁽²⁾

امام حسین علیه السلام از مصادیق «أسماء»

«عن التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسکری علیه السلام : ثم قال: (وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها) أسماء أنبیاء الله، و أسماء محمد صلی الله علیه و آله ، و علی و فاطمة والحسن والحسین، والطیبین من آلهما، و أسماء رجال من شیعتهم، و عتاة أعدائهم.

ثُمَّ عَرَضَهُمْ ⁽³⁾عرض محمدا و علیا و الأئمة عَلَی الْمَلائِکَةِ، أی عرض أشباحهم و هم أنوار فی الأظل (فَقالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ) 4 أن جمیعکم تسبحون و تقدسون، و أن ترککم ها هنا أصلح من إیراد من بعدکم، أی فکما لم تعرفوا غیب من فی خلالکم، فالحری أن لا تعرفوا الغیب إذا لم یکن، کما لا تعرفون أسماء أشخاص ترونها.

قالت الملائکة: (قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلاّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ ) 5». 6

تحلیل

بر اساس این روایت امام حسین علیه السلام یکی از مصادیق «اسماء» شمرده شده است یعنی نام «حسین» یکی از نام هایی بود که به آدم علیه السلام آموزش داده شد. سپس نورهای اهل بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام را به فرشتگان عرضه کردند. ولی فرشتگان نتوانستند نام آنان را بگویند. چون علمی در این زمینه نداشتند.

پیام

این آیات با توجه به روایات جایگاه بلند اهل بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام را نشان می‌دهد که آگاهی نسبت به مرتبه نورانی آن‌ها امتیاز انسان بر فرشتگان است.

2- توسل به اهل بیت علیهم السلام و امام حسین علیه السلام زمینه‌ساز پذیرش توبه آدم علیه السلام

اشاره

بقره/ 37. (فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ) ؛ «و آدم از پروردگارش کلماتی را دریافت نمود؛ و [خدا] توبه او را پذیرفت، [چرا] که تنها او بسیار توبه‌پذیر [و] مهرورز است».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

الف) «توبه مردم» که در این صورت به معنای بازگشت گناهکار و ترک گناه و طلب پوزش از خداست.

ب) «توبه خدا» که در این صورت به معنای بازگشت رحمت خدا به فرد گناهکار و پذیرش توبه اوست. ⁽¹⁾

به عبارت دیگر، توبه آدم با دو توبه خدا همراه بود: نخست خدا با رحمت به سوی آدم بازگشت و توفیق توبه به او داد و روش توبه را به او آموخت، سپس آدم توبه کرد و در پایان، خدا توبه او را پذیرفت. آری هر توبه انسان با دو توبه و بازگشت رحمت الهی همراه است. ⁽¹⁾

الف) این کلمات همان سخنانی است که در جای دیگر از آدم و حوا نقل شده که گفتند:

ای پروردگار ما، ما به خودمان ستم کردیم، واگر ما را نیامرزی و بر ما ترحّم ننمایی حتماً از زیانکاران خواهیم بود. ⁽²⁾

ب) این کلمات، نام‌های بهترین انسان‌ها، یعنی محمد صلی الله علیه و آله ، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام بود که با توسل آدم علیه السلام به آن بزرگواران توبه‌اش پذیرفته شد. (در ادامه روایات مربوطه را ذکر می‌کنیم)

ج) این کلمات یک سلسله ادعیه و مناجات با خدا بود.

البته مانعی ندارد که همه این معانی مقصود آیه باشد. ⁽³⁾

امام حسین علیه السلام از مصادیق کلمات الهی

در این مورد روایات متعددی وجود دارد که برخی از آن‌ها را ذکر می‌کنیم.

سئل النبی صلی الله علیه و آله عن الکلمات التی تلقّاها آدم من ربّه فتاب علی، قال: سأله بحقّ محمّدٍ علیٍّ و فاطمة والحسن والحسین إلا ما تبت علیّ فتاب علیه. ⁽¹⁾

عن ابن عباس رضی الله عنه قال قال رسول الله صلی الله علیه و آله لما نزلت الخطیئة بآدم و أخرج من الجنة أتاه جبرئیل علیه السلام فقال یا آدم ادع ربک قال [یا] حبیبی جبرئیل ما أدعو قال قل رب أسألک بحق الخمسة الذین تخرجهم من صلبی آخر الزمان إلا تبت علی ورحمتنی فقال له آدم علیه السلام یا جبرئیل سمهم لی قال قل رب أسألک بحق محمد نبیک وبحق علی وصی نبیک وبحق فاطمة بنت نبیک وبحق الحسن والحسین سبطی نبیک إلا تبت علی ورحمتنی [فارحمنی] فدعا بهن آدم فتاب الله علیه وذلک قول الله تعالی [جل ذکره] (فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ) 2 وما من عبد مکروب یخلص النیة ویدعو بهن إلا استجاب الله له. ⁽²⁾

تحلیل

خدای متعال توبه‌پذیر و مهرورز است از این‌رو زمینه توبه کردن بندگان را فراهم می‌کند و وسایل پذیرش توبه را آموزش می‌دهد، بر اساس آیه فوق خدای متعال کلماتی را به آدم علیه السلام آموزش داد تا وسیله پذیرش توبه او شود، و بر اساس روایات فوق و احادیث متعدد دیگر ⁽³⁾یکی از مصادیق این کلمات نام امام حسین علیه السلام بود و در برخی احادیث فوق آمده است که این شیوه برای همه انسان‌ها با اخلاص نیز، قابل اجراست یعنی می‌توانند با توسّل به اهل بیت علیهم السلام زمینه پذیرش توبه و دعاهای خویش را فراهم کنند.

پیام

آیه با توجه به روایات جایگاه بلند امام حسین علیه السلام را نزد پروردگار نشان می‌دهد. علاوه بر آنکه دلیلی برای جواز توسّل به امام حسین است و نشان می‌دهد که توسّل به آن حضرت عامل قبولی توبه انسان‌ها است.

3- توسل به اهل بیت علیهم السلام و امام حسین علیه السلام زمینه‌ساز پذیرش توبه و دفع بلا

اشاره

بقره/ 54. (وَ إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلی بارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بارِئِکُمْ فَتابَ عَلَیْکُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ) .

و (یاد کنید) هنگامی را که موسی به مردمش گفت: «ای قومِ [من]؛ در حقیقت شما با انتخاب گوساله (پرستی)تان به خویشتن ستم کردید؛ پس به سوی آفریدگارتان باز گردید؛ و (منحرفان) خودتان را بکشید؛ [که] این [کار] در نزد آفریدگارتان برای شما بهتر است.» پس (خدا) توبه شما را پذیرفت، [چرا] که فقط او بسیار توبه‌پذیر [و] مهرورز است.

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

استعدادهای انسان از مسیر سعادت و کمالش خارج شود و او را به سقوط و عذاب رهنمون گردد؛ پس انسان مشرک به خود و استعدادهایش جفا و ستم روا داشته است.

این آزمایش سخت انجام شد و بعد از مدتی، به دستور الهی، جنگ متوقف شد و توبه آنان پذیرفته شد. ⁽²⁾در برخی احادیث آمده است که در اثر توسل به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام توبه آنان پذیرفته شد. ⁽³⁾

درست است که عده‌ای از مردم مرتکب این گناه نشدند، ولی این عده از کار گوساله‌پرستان راضی بودند، از این رو این گناه را به همه آن‌ها نسبت داد؛ اما وظیفه کشتن و توبه کردن برای افرادی بود که گوساله پرست شده بودند. ⁽⁴⁾

توسل به امام حسین علیه السلام عامل پذیرش توبه و رفع بلا

عن الإمام الحسن العسکری علیه السلام : ... فلما استحر القتل فیهم - وهم ستمائة ألف - إلا اثنی عشر ألفا الذین لم یعبدوا العجل، وفق الله بعضهم، فقال لبعضهم - والقتل لم یفض بعد إلیهم، فقال - : أو لیس قد جعل الله التوسل بمحمد وآله الطیبین أمرا لاتخیب معه طلبة، ولا ترد به مسألة؟ و هکذا توسلت الأنبیاء و الرسل، فما لنا لا نتوسل؟!».

قال: «فاجتمعوا و ضجوا: یا ربنا، بجاه محمد الأکرم، و بجاه علی الأفضل الأعظم، وبحق فاطمة الفضلی، وبجاه الحسن والحسین سبطی سید المرسلین، و سیدی شباب أهل الجنة أجمعین، و بجاه الذریة الطیبة الطاهرة من آل طه ویس لما غفرت لنا ذنوبنا، وغفرت لنا عقوبتنا، وأزلت هذا القتل عنا فذاک حین نودی موسی علیه السلام : أن کف القتل، فقد سألنی بعضهم شیئا، وأقسم علی شیئا، لو أقسم به هؤلاء العابدون للعجل، و سألنی العصمة لعصمتهم حتی لایعبدوه، ولو أقسم علی بها إبلیس لهدیته، ولو أقسم بها علی نمرود أو فرعون لنجیته.

فرفع عنهم القتل، فجعلوا یقولون: یا حسرتنا، أین کنا عن هذا الدعاء بمحمد و آله الطیبین حتی کان الله یقینا شر الفتنة، و یعصمنا بأفضل العصم؟!». ⁽²⁾

تحلیل

بر اساس این روایت امام حسین علیه السلام یکی از وسایلی است که توسل به ایشان زمینه‌ساز پذیرش توبه انسان است. این روایت یکی از مصادیق وسایل توبه را بیان کرده که در متن آیه ذکر نشده است. پس این روایت توضیح و تبیین تاریخی جدیدی از آیه 54 سوره بقره ارائه کرده که نوعی اخبار غیبی تاریخی است ⁽³⁾از جزئیات آن واقعه و منافاتی با دلالت آیه ندارد.

پیام

این آیه با توجه به روایت فوق به عظمت مقام امام حسین علیه السلام در نزد پروردگار اشاره دارد علاوه بر آنکه از آن جواز توسّل به آن حضرت استفاده می‌شود که ایشان یکی از عوامل پذیرش توبه انسان‌های خطاکار است.

4- توسّل به اهل بیت علیهم السلام و امام حسین علیه السلام زمینه‌ساز برکات الهی

اشاره

بقره/ 60. (وَ إِذِ اسْتَسْقی مُوسی لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ کُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللّهِ وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ) ؛ و (یاد کنید) هنگامی را که موسی برای قومش آب طلبید؛ و [به او] گفتیم: «با عصایت بر سنگ بزن!» و دوازده چشمه از آن بشکافت، که هر (گروهی از) مردم، آبشخور خود را می‌شناختند.

(و گفتیم:) از روزیِ خدا بخورید و بیاشامید؛ و در زمی علیه السلام تبهکارانه فساد مکنید.

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

چون عصای عشق او بر دل زنی صد هزاران چشم بینی از خاره‌ای

توسّل به امام حسین علیه السلام زمینه‌ساز نزول برکات الهی

عن الإمام الحسن العسکری قال اللَّه عز و جل: (وَ إِذِ اسْتَسْقی مُوسی لِقَوْمِهِ) 2 قال علیه السلام : «واذکروا، یا بنی إسرائیل «إِذِ اسْتَسْقی مُوسی لِقَوْمِهِ» طلب لهم السقیا، لما لحقهم من العطش فی التیه، وضجوا بالبکاء، و قالوا: هلکنا بالعطش.

فقال موسی: إلهی بحق محمد سید الأنبیاء، و بحق علی سید الأوصیاء، و بحق فاطمة سیدة النساء، و بحق الحسن سید الأولیاء، و بحق الحسین أفضل الشهداء، و بحق عترتهم و خلفائهم سادة الأزکیاء لما سقیت عبادک هؤلاء.

فأوحی الله تعالی إلیه: یا موسی (اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ) فضربه بها (فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ) 1 کل قبیلة من أولاد یعقوب مشربهم، فلا یزاحمهم الآخرون فی مشربهم. ⁽¹⁾

تحلیل

این روایت به نوعی اخبار غیبی در مورد واقعه تاریخی آیه فوق بیان می‌کند که حضرت موسی علیه السلام با توسّل به اهل بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام موجب نجات مردم در بیابان سخت و جاری شدن آب گوارا شد. پس روایت توضیح تاریخی از آیه بیان کرده که در متن آن نیامده اما منافاتی نیز با آن ندارد. ⁽²⁾

پیام

این آیه با توجه به روایت فوق، جایگاه رفیع امام حسین علیه السلام را روشن می‌کند که پیامبری مثل موسی علیه السلام به او توسّل پیدا می‌کند و برکات الهی بر بنی‌اسرائیل جاری می‌شود.

5- شهادت امام حسین علیه السلام به دست یهودیان امت اسلام

اشاره

بقره/ 84 . (وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ لا تَسْفِکُونَ دِماءَکُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ) ؛ «و (یاد کنید) هنگامی را که از شما پیمان محکم گرفتیم که: «خون همدیگر را مریزید؛ و خودتان [یکدیگر] را از خانه‌هایتان بیرون نکنید.» سپس (به این پیمان) اقرار کردید؛ در حالی که شما گواهید».

بقره/ 85. (ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُساری تُفادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْراجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلاّ خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُرَدُّونَ إِلی أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ) ؛ «سپس شما آنهایی هستید که خودتان [یکدیگر] را

می‌کشید، و دسته‌ای از [خود]تان را از خانه‌هایشان بیرون می‌رانید؛ در حالی که با گناه و تجاوز بر ضد آنان، به یکدیگر کمک می‌نمایید؛ و اگر (آنان) به اسارت نزد شما آیند، تاوانشان را می‌دهید (و آنان را باز خرید می‌کنید)، در حالی که بیرون کردن آنان بر شما حرام شده بود. و آیا به برخی [از دستورات] کتاب [تورات] ایمان می‌آورید، و به بعضی [دیگر] کفر می‌ورزید؟! و کیفر کسی از شما که این [عمل] را انجام دهد، جز رسوایی در زندگی پست (دنیا) نیست، و روز رستاخیز به شدیدترین عذاب بازگردانده می‌شوند. و خدا از آنچه انجام می‌دهید غافل نیست».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

مقصود از ایمان و کفر در این آیه، ایمان و کفر عملی است نه اعتقادی؛ و نشانه ایمان واقعی آن است که انسان به دستورات الهی عمل کند.

در این آیات کیفر کسی که با آیات الهی گزینشی برخورد می‌کند، رسوایی و عذاب معرفی شده است؛ یعنی کسی که به برخی آیات عمل نمی‌کند، هم‌چون کسی است که به تمام آیات عمل نمی‌کند.

الف) پیمان شکنی؛

ب) تجاوزگری نسبت به هم‌کیشان و قتل و تبعید آنان؛

ج) قانون‌گریزی و عمل نکردن به برخی قوانین الهی.

تشبیه قاتلین امام حسین علیه السلام به خونریزان یهود

عن التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسکری علیه السلام : قال رسول الله صلی الله علیه و آله - لما نزلت هذه الآیة فی الیهود، هؤلاء الیهود [الذین] نقضوا عهد الله، و کذبوا رسل الله، و قتلوا أولیاء الله - : أ فلا أنبئکم بمن یضاهئهم من یهود هذه الأمة؟ قالوا: بلی یا رسول الله.

قال: قوم من أمتی ینتحلون بأنهم من أهل ملتی، یقتلون أفاضل ذریتی، و أطایب أرومتی، و یبدلون شریعتی و سنتی، و یقتلون ولدی الحسن و الحسین، کما قتل أسلاف هؤلاء الیهود زکریا و یحیی.

ألا و إن الله یلعنهم کما لعنهم، و یبعث علی بقایا ذراریهم قبل یوم القیامة هادیا مهدیا من ولد الحسین المظلوم، یحرفهم بسیوف أولیائه إلی نار جهنم.

ألا و لعن الله قتلة الحسین و محبیهم و ناصریهم، و الساکتین عن لعنهم من غیر تقیة تسکتهم.

ألا وصلی الله علی الباکین علی الحسین بن علی رحمة و شفقة، و اللاعنین لأعدائهم و الممتلئین علیهم غیظا و حنقا.

ألا وإن الراضین بقتل الحسین شرکاء قتلته.

ألا وإن قتلته و أعوانهم و أشیاعهم و المقتدین بهم برآء من دین الله.

ألا وإن الله لیأمر الملائکة المقربین أن ینقلوا دموعهم المصبوبة لقتل الحسین إلی الخزان فی الجنان، فیمزجونها بماء الحیوان، فتزید فی عذوبتها و طیبها ألف ضعفها و إن الملائکة لیتلقون دموع الفرحین الضاحکین لقتل الحسین فیلقونها فی الهاویة، و یمزجونها بحمیمها و صدیدها و غساقها و غسلینها، فتزید فی شدة حرارتها و عظیم عذابها ألف ضعفها، یشدد بها علی المنقولین إلیها من أعداء آل محمد عذابهم». ⁽¹⁾

تحلیل

آیه فوق در مورد پیمان‌شکنی و خون‌ریزی یهودیان است اما در روایت فوق بر قاتلین امام حسن و امام حسین علیهماالسلام تطبیق شده و صریحاً آن‌ها را به همدیگر تشبیه کرده و قاتلین امام حسین علیه السلام را یهودیان امت اسلام خوانده است. شاید بتوان گفت روایت فوق با الغای خصوصیت از آیه و جریان تاریخی یهود، مطلب آیه بر مسلمان‌نمایان یهودی صفت تطبیق کرده است.

آری قاتلین امام حسین علیه السلام نیز (همچون یهودیان) پیمان الهی و اسلامی خود را در مورد حفظ خون مسلمانان نقض کردند و اقدام به کشتن بهترین مسلمانان بلکه امام مسلمانان یعنی امام حسین علیه السلام کردند و خانواده ایشان را اسیر و تبعید کردند.

پیام‌ها

این آیه با توجه به روایت فوق عظمت مقام امام حسین علیه السلام را نشان می‌دهد. تا آنجا که امام حسین علیه السلام تشبیه به زکریا علیه السلام و یحیی علیه السلام شده است. و نیز انحراف دشمنان امام حسین علیه السلام را نشان می‌دهد. تا آنجا که آنان را یهودیان امت خواندند.

شباهت‌های قاتلین امام حسین علیه السلام با یهود

1- پیمان‌شکنی، همان‌طور که یهود پیمان الهی را شکستند و خون برادران خود ریختند، دشمنان امام حسین علیه السلام نیز پیمان اسلامی حفظ خون مسلمانان را شکستند.

2- تکذیب‌گری، همان‌طور که یهودیان بخری پیامبران مثل زکریا و یحیی را تکذیب کردند، دشمنان امام حسین علیه السلام نیز امامت ایشان را منکر شدند.

3- برادرکشی، همان‌طور که یهودیان پیامبران الهی، زکریا و یحیی را کشتند مسلمان‌نماها نیز در کربلا امام حسین علیه السلام را کشتند.

4- دوری از رحمت الهی، همان‌طور که یهودیان مورد لعنت واقع شدند قاتلین امام حسین علیه السلام نیز مورد لعنت هستند.

5 - گناه، همان‌طور که یهودیان گرفتار گناه شدند دشمنان امام حسین علیه السلام نیز گناه‌کار بودند چون کاری را انجام دادند که بر آن‌ها حرام بود.

6- پیروی از بعضی دستورات دینی و ترک برخی دیگر، یهودیان به بخشی از دستورات الهی عمل کردند و برخی را ترک کردند.

یهودیان امت اسلام نیز به بهانه عمل به دستورات دینی و حمایت از خلیفه (یزید) دستورات دیگر دین را نادیده انگاشتند و بر خلاف خواسته خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله ، اهل بیت علیهم السلام را کشتند و اسیر کردند.

6- اهل بیت علیهم السلام و امام حسین علیه السلام از کلمات الهی

اشاره

بقره/ 124. (وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ) . و (یاد کنید) هنگامی که ابراهیم را پروردگارش با کلماتی آزمایش کرد، و (او به خوبی کارِ) آزمایش‌ها را تمام کرد، [خدا به او] فرمود: «در واقع من تو را امام [و پیشوای] مردم قرار دادم.» [ابراهیم] گفت: «و از نسل من (نیز امامانی قرار بده.)» [ خدا] فرمود: «پیمان من، به ستمکاران نمی‌رسد.»

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

ایشان، اشاره شده است. حضرت ابراهیم علیه السلام پس از آزمایش‌های گوناگون، هم‌چون انداختن ایشان در آتش، و موفقیت در آنها، از جانب خدا به مقام امامت و پیشوایی مردم برگزیده شد و از خدا خواست که مقام پیشوایی و رهبری، برای فرزندان او موروثی شود.

ولی این درخواست فقط در مورد فرزندان معصوم او پذیرفته شد، نه در مورد همه فرزندانش، چرا که همه افراد نسل ابراهیم علیه السلام معصوم نبودند و امامت به افراد ستمگر و گناهکار نخواهد رسید.

آری مقام امامت آخرین سیرتکاملی ابراهیم علیه السلام بود و رسیدن به این مقام نیازمند شایستگی فراوان در همه جهات است که ابراهیم علیه السلام پس از نبوت و اثبات شایستگی به این مقام نایل شد.

منصب امامت چنان مقام بلندی است که خود خدا افراد را به این مقام نصب می‌کند و رسیدن به این منصب الهی بستگی به شایستگی افراد دارد و منشأ آن وراثت نیست؛ همان‌طور که لازم نیست هر امامی پیامبر نیز باشد.

الف) مقام نبوت، یعنی دریافت وحی از جانب خدا، بنابر این «نبی» کسی است که وحی بر او نازل می‌شود.

ب) مقام رسالت، یعنی ابلاغ وحی و تبلیغ و نشر احکام خدا وتربیت مردم از طریق آموزش و آگاهی بخشی؛ بنابراین «رسول» وظیفه دارد در حوزه مأموریت خود انقلابی فرهنگی، فکری و عقیدتی به وجود آورد.

ج) مقام امامت، یعنی رهبری و پیشوایی خلق؛ بنابراین «امام» کسی است که با تشکیل یک حکومت الهی می‌کوشد تا احکام خدا و عدالت را اجرا کند؛ به عبارت دیگر، وظیفه امام اجرای دستورهای الهی است.

البته امامت معنای بالاتری هم دارد که عبارت است از تربیت و پرورش افراد در ظاهر و باطن و تحقق بخشیدن به اهداف دین و رساندن دیگران به هدف مطلوب، که اعم از هدایت تکوینی و تشریعی است. امام هم‌چون خورشیدی است که نورش موجودات را پرورش می‌دهد. ⁽¹⁾

امام حسین علیه السلام از مصادیق کلمات الهی

عن الصادق جعفر بن محمد علیه السلام ، قال: سألته عن قول الله عزّوجلّ: (وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ) 4 ما هذه الکلمات؟

قال: «هی الکلمات التی تلقاها آدم من ربّه فتاب علیه، و هو أنه قال: یا ربّ، أسألک بحق محمد و علی و فاطمة و الحسن و الحسین إلا تبت علی فتاب الله علیه إنه هو التّواب الرّحیم».

فقلت له: یا بن رسول الله، فما یعنی عزّ و جلّ بقوله: (فَأَتَمَّهُنَّ)؟

قال: «یعنی فأتمهن إلی القائم علیه السلام اثنی عشر إماما، تسعة من ولد الحسین علیه السلام »، والخبر. ⁽¹⁾

تحلیل

بر اساس روایت فوق پیامبر اسلام و اهل بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام از مصادیق کلمات الهی هستند که موجب آزمایش حضرت ابراهیم علیه السلام گردیدند و بعد از این آزمایش بود که حضرت ابراهیم علیه السلام علاوه بر مقام نبوت به مقام امامت نائل شد.

در مورد مقصود این روایت چند احتمال را می‌توان بیان کرد:

الف) بعد از اینکه در نسل ابراهیم علیه السلام ، پیامبر اسلام و اهل بیت ایشان از جمله امام حسین علیه السلام را قرار دادند و این مطلب تا دوازده امام از نسل ایشان کامل شد، ابراهیم علیه السلام شایستگی امامت و رهبری جامعه بشری را پیدا کرد.

ب) حضرت ابراهیم علیه السلام از مصیبت هایی که به نسل شایسته او یعنی اهل بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام می‌رسد آگاه شد و بدین وسیله صبر او را آزمایش کردند، و از آن به بعد حضرت ابراهیم علیه السلام شایسته مقام امامت گردید.

ج) حضرت ابراهیم علیه السلام به وسیله توسّل به اهل بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام از آزمایشی سخت نجات یافت و شایسته مقام امامت شد. این مطلب به نوعی در متن روایت فوق اشاره شده است چرا که فرمود مقصود از کلمات در این آیه همان کلماتی است که به حضرت آدم علیه السلام داده شد که ذیل آیه 31 بقره بیان کردیم. در آنجا مقصود توبه آدم و توسل به اهل بیت علیهم السلام بود.

پیام

از این آیه با توجه به روایت فوق، بار دیگر جایگاه رفیع امام حسین علیه السلام در بارگاه الهی روشن می‌شود و نیز در روایت فوق به جواز توسّل به امام حسین علیه السلام اشاره گردید.

7- ایمان به اهل بیت علیهم السلام و امام حسین علیه السلام از دستورات الهی

اشاره

بقره/ 136. (قُولُوا آمَنّا بِاللّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ ما أُوتِیَ مُوسی وَ عِیسی وَ ما أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ

وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) ؛ «بگویید: «به خدا و آنچه بر ما فرود آمده، و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و (پیامبران از) فرزندان (او) فرود آمده، و (نیز) آنچه به موسی و عیسی داده شده، و آنچه به پیامبران از طرف پروردگارشان داده شده، ایمان آورده‌ایم؛ میان هیچ یک از ایشان فرق نمی‌گذاریم؛ و ما تنها تسلیم او هستیم».»

بقره/ 137. (فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِی شِقاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللّهُ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ) ؛ «و اگر آنان ایمان آورند همانند آنچه (شما) بدان ایمان آورده‌اید، پس بیقین رهنمون می‌شوند؛ و اگر روی بر تافتند، پس آنان فقط در جدایی (و ستیز) هستند. و بزودی خدا [شرّ] آنان را از تو کفایت خواهد کرد، و او شنوا [و] داناست.

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

هر «ولی» را نوح و کشتیبان شناس صحبت این خلق را طوفان شناس

(مولوی)

ایمان به امام حسین علیه السلام از مصادیق ایمان به آیات قرآن

محمد بن یحیی، عن أحمد بن محمد، عن الحسن بن محبوب، عن محمد ابن النعمان، عن سلام، عن أبی جعفر علیه السلام ، فی قوله تعالی: (آمَنّا بِاللّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا) . ⁽¹⁾قال: « إنما عنی‌بذلک علیا و فاطمة و الحسن و الحسین، و جرت بعدهم فی الأئمة علیهم السلام ، [ثم] یرجع القول من الله فی الناس، فقال: (فَإِنْ آمَنُوا) یعنی ( الناس بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ ) 2 یعنی علیا و فاطمة و الحسن و الحسین و الأئمة علیهم السلام : (فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِی شِقاقٍ) 3» . ⁽²⁾

تحلیل

آیه فوق بر اساس این روایت یکی از مصادیق «ما انزل» بیان شده است چرا که قرآن بر پیامبر اسلام نازل شد، و در این قرآن آیات متعددی به اهل بیت علیهم السلام و جایگاه رفیع آن‌ها اشاره دارد. ⁽³⁾بنابراین هر کس بخواهد به آیات قرآن ایمان کامل داشته باشد ضروری است

که به امام حسین علیه السلام و بقیه اهل بیت علیهم السلام ایمان داشته باشد و در این صورت است که شخص هدایت کامل شده است.

پیام

از آیه فوق با توجه به روایت استفاده می‌شود که ایمان به امام حسین علیه السلام جزئی از ایمان به قرآن است و هر کس می‌خواهد هدایت شود به حسین علیه السلام ایمان آورد.

8- امام حسین علیه السلام گواه و الگوی امت امام

اشاره

بقره/ 143. (وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْها إِلاّ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلی عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللّهُ وَ ما کانَ اللّهُ لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ إِنَّ اللّهَ بِالنّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ) ؛ «و بدین گونه شما را گروهی میانه قرار دادیم، تا بر مردم گواه باشید؛ و فرستاده[ خدا] بر شما گواه باشد. و قبله [بیت المقدس] را که (چندی) بر آن بودی، قرار ندادیم جز برای آنکه کسی که از فرستاده [خدا] پیروی می‌کند، از کسی که [از عقیده خود] بر می‌گردد، معلوم داریم. و مسلماً این [حکم] دشوار بود، جز بر کسانی که خدا [آنها را] راهنمایی کرده است. و خدا هرگز ایمان شما را تباه نمی‌گرداند؛ [چرا] که قطعاً خدا، [نسبت] به مردم، مهربانی مهرورز است».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

البته این اعتدال، براساس مقتضای اسلام است و ممکن است برخی از مسلمانان از آموزه‌های اسلامی پیروی نکنند و این‌گونه نباشند.

اسلام به ذات خود ندارد عیبی هر عیب که هست از مسلمانی ماست

پاسخ آن است که خدا عالم است اما علم او دو گونه است: «آگاهی از امور» و «تحقق یافتن عینی آن» که در این‌جا مقصود گونه دوم علم است؛ یعنی می‌خواهد آنچه را می‌داند معلوم دارد و در خارج محقق سازد.

همان‌طور که مهندس ساختمان پس از طرح نقشه آن را اجرا می‌کند، تا نتیجه کار خود را ببیند و بداند. ⁽¹⁾

امام حسین علیه السلام مصداق «شهید» (گواه و الگو)

عن أبی جعفر علیه السلام فی قول الله تعالی (وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً) 2 قال: أبو جعفر علیه السلام : منا شهید علی کل زمان علی بن أبی طالب فی زمانه و الحسن فی زمانه و الحسین فی زمانه و کل من یدعو منا إلی أمر الله. ⁽²⁾

تحلیل

روایت فوق مصادیق کامل «شهداء» در آیه را بیان می‌کند که بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله ، امامان اهل بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام هستند. یعنی دلالت آیه بر امام حسین علیه السلام از باب جری و تطبیق است که در روایت بیان شده است.

پیام

امام حسین علیه السلام گواه و الگوی امت اسلام است که هرگاه شرایطی مثل شرایط زمان آن حضرت فراهم شود که دین اسلام در خطر قرار گیرد بر هر کس لازم است که همانند امام حسین علیه السلام قیام و فداکاری کند.

9- انتقام از دشمنان امام حسین علیه السلام :

اشاره

بقره/ 193. ( وَ قاتِلُوهُمْ حَتّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاّ عَلَی الظّالِمِینَ ) ؛ «و با آن‌ها پیکار کنید؛ تا اینکه آشوبگری باقی نماند، و دین، فقط برای خدا باشد و اگر خودداری کردند، پس هیچ تجاوزی جز بر ستمکاران [روا] نیست».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

هدف از جهاد اسلامی پیروزی دین خدا، یعنی اجرای دستورات او و جلب خشنودی پروردگار و برقرار کردن عدالت اجتماعی و نیز مبارزه با فتنه‌گری، ستمکاری، گمراهی، شرک و بت‌پرستی است.

الف) جهاد دفاعی در برابر دشمنان: گاهی جنگ بر فرد یا گروهی تحمیل می‌شود و آنان مورد تجاوز و هجوم قرار می‌گیرند. در این مورد تمام قوانین آسمانی و بشری به انسان حق می‌دهند که برای دفاع از خویش به‌پاخیزد و پیکار کند و این حق طبیعی انسان است. این نوع جنگ‌ها را جهاد دفاعی می‌نامند. جنگ «اَحزاب»، «اُحد»، «مُوته»، «تَبُوک»، «حُنَین» و برخی دیگر از جنگ‌های صدر اسلام از این قسم بودند و جنبه دفاعی داشتند.

ب) جهاد ابتدایی آزادی بخش: خدای متعال برنامه‌های سعادت و آزادی و تکامل انسان را توسط پیامبران خود به مردم ابلاغ می‌کند. حال اگر فرد یا گروهی مانع راه پیامبران شوند و مردم را از شنیدن ندای حق محروم سازند، حق‌طلبان اجازه دارند که نخست از راه‌های مسالمت‌آمیز و اگر ممکن نشد با توسل به زور و جهاد این موانع را برطرف سازند و برای فراهم ساختن مقدمات آزادی فکری بشر از هر وسیله‌ای استفاده کنند؛ و در این‌جاست که ضرورت جهاد ابتدایی روشن می‌گردد.

برای مثال، چنانچه در جامعه‌ای شرک و بت‌پرستی حاکم گردد، اسلام - هر چند عقاید مخالفان خود از یهودیت و مسیحیت را تحمّل می‌کند و حتی به طرف‌داران آن‌ها اجازه می‌دهد که طبق قراردادی در جامعه اسلامی زندگی کنند - بت‌پرستی را تحمل نمی‌کند چرا که ریشه صحیحی ندارد و در واقع نوعی خرافه و انحراف، بلکه نوعی بیماری فکری و اخلاقی است؛ از این رو اسلام با مسالمت و از طریق استدلال با آن مبارزه می‌کند و اگر میسّر نشد، با دستور جهاد ابتدایی ریشه این نوع بیماری‌ها و خرافات را برمی‌اندازد. ⁽¹⁾

دشمنان امام حسین علیه السلام مصادیق ستمکاران

عن أحدهما علیهماالسلام ، قال: قلت: (فَلا عُدْوانَ إِلاّ عَلَی الظّالِمِینَ) 2 قال: «لا یعتدی الله سبحانه علی أحد، إلا علی نسل قتلة الحسین علیه السلام ». ⁽²⁾

عن الهروی، قال: قلت لأبی الحسن علی بن موسی الرضا علیه السلام : یا ابن رسول الله، ما تقول فی حدیث روی عن الصادق علیه السلام ، أنه قال: «إذا قام القائم علیه السلام قتل ذراری قتلة الحسین علیه السلام بفعال آبائها؟» فقال علیه السلام : «هو کذلک».

قلت: فقول الله عزّوجلّ: (وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری) 4 ما معناه؟ فقال: «صدق الله فی جمیع أقواله، لکن ذراری قتلة الحسین علیه السلام یرضون أفعال آبائهم، و یفتخرون بها، و من رضی شیئا کان کمن أتاه، و لو أن رجلا قتل فی المشرق فرضی بقتله رجل فی المغرب، لکان الراضی عند الله عزّ و جلّ شریک القاتل، و إنّما یقتلهم بالقائم علیه السلام إذا خرج لرضاهم بفعل آبائهم».

قال: فقلت له: بأی شیء یبدأ القائم علیه السلام فیهم إذا قام علیه السلام ؟ قال: «یبدأ ببنی شیبة و یقطع أیدیهم، لأنّهم سراق بیت الله عزّوجلّ». ⁽¹⁾

تحلیل

این روایت یکی از مصادیق مهم «ظالمین را برشمرده است که همان دشمنان امام حسین علیه السلام هستند که گروهی در کربلا حاضر شدند و گروهی تا آخرالزمان به کارهای قاتلین آن حضرت راضی هستند از این رو در کار آنان شریک هستند. بنابراین هنگامی که فتنه‌ها از جهان کاملاً برطرف شود و حکومت جهانی مهدی برپا شود باز هم افراد ستمکار رها نمی‌شوند و به مجازات می‌رسند و دشمنان امام حسین علیه السلام از مصادیق این ستمکاران هستند که در آیه آمده است.

پیام

این آیه با توجه به روایات فوق نشان می‌دهد که خط یزیدیان و حسینیان تا آخرالزمان ادامه دارد و نیز نشان می‌دهد که دشمنان امام حسین علیه السلام ستمکارانی هستند که لازم است مجازات شوند تا عبرت دیگران گردند.

10- خویشاوندان راستین پیامبر در قرآن

اشاره

(وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولئِکَ مِنْکُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ) (انفال/ 75)؛ «و کسانی که بعد از [آن] ایمان آورده و هجرت کرده و همراه شما جهاد نموده‌اند، پس آنان از شما هستند؛ و خویشاوندان، برخی آنان، نسبت به برخی [دیگر] در کتاب خدا، سزاوارترند. براستی که خدا به هر چیزی داناست».

نکته‌ها و اشاره‌ها

امام حسین علیه السلام از مصادیق اولوالارحام

در حدیثی از امام حسین علیه السلام نقل شده که حضرت در مورد آیه (وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللّهِ) ؛ ⁽³⁾«و خویشاوندان، برخی از آنان نسبت به برخی [دیگر]، در کتاب خدا، سزاوارترند» و... فرمودند: از پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد تأویل آیه پرسیدم و ایشان فرمودند: به خدا سوگند غیر از شما (اهل‌بیت علیهم السلام ) قصد نشده است. شما خویشاوندان هستید هنگامی که من از دنیا رفتم پدرت علی اولی به من و جایگاه من است. و هنگامی که پدرت از دنیا رفت برادرت حسن اولی به آن است و هنگامی که حسن از دنیا رفت تو اولی به آن هستی.

عرض کردم یا رسول الله بعد از من چه کسی اولی به من است؟

حضرت فرمود: فرزندت علی سپس فرزندش محمد سپس فرزندش جعفر سپس فرزندش موسی، سپس فرزندش علی سپس فرزندش محمد سپس فرزندش علی، سپس

فرزندش حسن سپس فرزندش نهم از فرزندانت که غایب می‌شود. اینان اولی به این جایگاه هستند و خدا به آنان علم من و فهم من را عطا کرده و طینت آنان از طینت من است چقدر مردمی که مرا در مورد آنان اذیت می‌کنند خدا شفاعت مرا به آنان نرساند. ⁽¹⁾

عَن مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُطَّلِبِ الشَّیبَانِی، قال: حدّثنا مُحَمَّدِ ابوبکر بْنِ هَارُونَ الدِّینَوَرِی، قال: حدّثنا مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ الْمِصْرِی، قال: حدّثنا عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْغِفَارِی، قال: حدّثنا عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَذَّاءِ، قال: حدّثنا عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ الْحُسَینُ بْنُ عَلِی علیهماالسلام «لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی هَذِهِ الْآیةَ: (وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللّهِ) 2 سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ عَنْ تَأْوِیلِهَا فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا عَنَی بِهَا غَیرَکُمْ، وَأَنْتُمْ أُولُو الْأَرْحَامِ، فَإِذَا مِتُّ فَأَبُوکَ عَلِی أَوْلَی بِی وَبِمَکَانِی، فَإِذَا مَضَی أَبُوکَ فَأَخُوکَ الْحَسَنُ أَوْلَی بِهِ، فَإِذَا مَضَی الْحَسَنُ فَأَنْتَ أَوْلَی بِهِ، قُلْتُ: یا رَسُولَ اللَّهِ فَمَنْ بَعْدِی أَوْلَی بِی؟

قَالَ ابْنُکَ عَلِی أَوْلَی بِکَ مِنْ بَعْدِکَ، فَإِذَا مَضَی فَابْنُهُ مُحَمَّدٌ أَوْلَی بِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَإِذَا مَضَی مُحَمَّدٌ فَابْنُهُ جَعْفَرٌ أَوْلَی بِهِ بِمَکَانِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَإِذَا مَضَی جَعْفَرٌ فَابْنُهُ مُوسَی أَوْلَی بِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَإِذَا مَضَی مُوسَی فَابْنُهُ عَلِی أَوْلَی بِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَإِذَا مَضَی عَلِی فَابْنُهُ مُحَمَّدٌ أَوْلَی بِهِ مِنْ بَعْدِهِ؛ فَإِذَا مَضَی مُحَمَّدٌ فَابْنُهُ عَلِی أَوْلَی بِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَإِذَا مَضَی عَلِی فَابْنُهُ الْحَسَنُ أَوْلَی بِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَإِذَا مَضَی الْحَسَنُ وَقَعَتِ الْغَیبَةُ فِی التَّاسِعِ مِنْ وُلْدِکَ، فَهَذِهِ الْأَئِمَّةُ التِّسْعَةُ مِنْ صُلْبِکَ أَعْطَاهُمُ اللَّهُ عِلْمِی وَ فَهْمِی، طِینَتُهُمْ مِنْ طِینَتِی، مَا لِقَوْمٍ یؤْذُونَنِی فِیهِمْ، لَا أَنَالَهُمُ اللَّهُ شَفَاعَتِی». ⁽²⁾

تحلیل

این حدیث مصداق کامل «اولوالارحام» خویشاوندان پیامبر صلی الله علیه و آله را بر می‌شمارد یعنی در این حدیث امام حسین علیه السلام توضیح و تفسیر آیه را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کند و جالب این است که نام دوازده امام علیهم السلام را می‌برد.

یادآوری: تفسیر این آیه در آیات مربوط به امام حسین علیه السلام نیز ذکر شده که در آن قسمت به صورت کامل مورد بررسی قرار می‌دهیم.

پیام‌ها

1- امام حسین علیه السلام و امامان از نسل او از خویشاوندان راستین پیامبر صلی الله علیه و آله هستند.

2- امام حسین علیه السلام و امامان از نسل او اولی به مقام و خلافت پیامبر صلی الله علیه و آله هستند.

11- لزوم محافظت اهل‌بیت علیهم السلام و امام حسین علیه السلام

اشاره

بقره/ 238. (حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی وَ قُومُوا لِلّهِ قانِتِینَ) ؛ بر [انجام] نمازها و [بخصوص] نماز میانه [ ظهر] مواظبت کنید؛ و برای خدا (فروتنانه و) فرمانبردارانه به پا خیزید.

شأن نزول

حکایت شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در گرمای نیم روز نماز (ظهر) را با جماعت برپا می‌کرد و این کار برای (برخی) یاران او سنگین بود. آیه فوق فرو فرستاده شد و اهمیت نماز را به طور کلّی و به ویژه نماز ظهر را گوشزد کرد. ⁽¹⁾

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

مهمّی در زمینه محافظت بر نماز و اهمیت دادن به آن است. ⁽¹⁾

امام حسین علیه السلام باطن نماز در قرآن

عن أبی عبد الله علیه السلام ، فی قوله: (حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی وَ قُومُوا لِلّهِ قانِتِینَ). 2

قال: «الصلوات: رسول الله صلی الله علیه و آله وأمیرالمؤمنین وفاطمة والحسن والحسین علیهم السلام والوسطی: أمیر المؤمنین (وَ قُومُوا لِلّهِ قانِتِینَ) طائعین للأئم». ⁽²⁾

تحلیل

قرآن دارای ظاهر و باطن است در ظاهر این آیه به نمازهای روزانه از جمله نماز ظهر اشاره دارد اما باطن آیه براساس روایت فوق به اهل بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام اشاره دارد. شاید در این روایت با الغاء خصوصیت از نماز به حالت پیوند بین خالق و مخلوق توجه شده است که همان طور که نماز عامل این پیوند است، اهل بیت علیهم السلام نیز عامل این پیوند هستند. بنابراین امام حسین علیه السلام یکی از مصادیق باطنی آیه است که لازم است در مورد اهل بیت علیهم السلام و ایشان حفاظت لازم به عمل آید و از دستورات آن‌ها اطاعت کنند.

پیام

از این آیه با توجه به روایت فوق استفاده می‌شود که امام حسین علیه السلام همچون نماز عامل پیوند مردم با خداست که لازم است مردم در مورد ایشان محافظت لازم را به عمل آورند و از حسین علیه السلام غافل نشوند و از دستورات ایشان اطاعت کنند.

12- امام حسین علیه السلام و فرزندان معصومش دستگیره محکم الهی

اشاره

بقره/ 256. (لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطّاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللّهِ

فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی لاَ انْفِصامَ لَها وَ اللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ) ؛ «هیچ اکراهی در (پذیرش) دین نیست، (چرا که) بیقین (راه) هدایت از گمراهی، روشن شده است. بنا بر این کسی که به (معبودِ) طغیانگر کفر ورزد، و به خدا ایمان آورد، پس بیقین به دستاویزی استوار تمسّک جسته است، که هیچ گسستنی برایش نیست. و خدا شنوای داناست».

شأن نزول

حکایت شده که یکی از اهالی مدینه به نام «حُصَین» دو پسر داشت که تحت تأثیر بازرگانان منطقه شام قرار گرفتند و مسیحی شدند و حتی تصمیم گرفتند که به همراه بازرگانان به طرف شام (سوریه فعلی) رهسپار گردند.

حصین که از این جریان سخت ناراحت شده بود، ماجرا را به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله اطلاع داد و از حضرت خواست که آنان را به اسلام باز گرداند و سؤال کرد که آیا می‌توانم آنان را به اجبار به مذهب خویش باز گردانم؟ ⁽¹⁾

به دنبال این ماجرا آیه فوق فرو فرستاده شد و بیان کرد که: در گرایش به مذهب، اجبار و اکراهی نیست. ⁽²⁾

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

اعتقادات قلبی ریشه می‌گیرد و زور و شمشیر و قدرت نظامی می‌تواند در اعمال و حرکات جسمانی انسان اثر کند، امّا در افکار و اعتقادات بشر اثری ندارد.

پس اگر کسی اسلام را پذیرفت، باید احکام شخصی و اجتماعی آن را رعایت کند و به اعمال علنی خلاف قانون مثل شراب‌خواری و سرقت اقدام نکند؛ چرا که در اسلام ممنوع است.

الف) جهاد دفاعی در مقابل کسانی که به مسلمانان حمله می‌کنند.

ب) جهاد برای کسب آزادی تبلیغ تا مردم بتوانند با شنیدن حق، آزادانه راه و عقیده خود را انتخاب کنند.

ج) جهاد برای محو آثار شرک و بت‌پرستی، چرا که از نظر اسلام بت‌پرستی یک دین نیست بلکه یک انحراف و بیماری و خرافه است که باید سرکوب شود تا زنجیرهای اسارت از فکر انسان‌ها زدوده شوند. ⁽²⁾

8 . واژه « عُروة الوثقی » یعنی دستگیره محکم، کسی که به طاغوت کفر ورزد و به خدا ایمان آورد، از نظر روانی و روحی نیرویی در وجود او پدید می‌آید که از نمودهای دستگیره محکم الهی است. در روایات آمده است که از مصادیق « عروة الوثقی » اتصال به اولیای خدا و امامان اهل بیت علیهم السلام است و از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شد که به علی علیه السلام فرمود: تو دستگیره محکم هستی. ⁽¹⁾

البته دستگیره‌ای که انسان به آن دست می‌یازد، باید محکم باشد ولی محکم گرفتن آن نیز شرط است.

امام حسین علیه السلام و فرزندانش خوشه‌های درخت کوثر

عن الرضا عن آبائه علیهم السلام قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله : «الأئمة من ولد الحسین، من أطاعهم فقد أطاع الله، ومن عصاهم فقد عصی الله، هم العروة الوثقی، وهم الوسیلة إلی الله عزّوجلّ». ⁽²⁾

عن أبی جعفر علیه السلام قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله : من أراد أن یتمسّک بعروة الله الوثقی ألتی قال الله عزوجلّ فی کتابه فلیتوال علی بن أبی طالبٍ والحسن والحسین فإنّ الله تبارک وتعالی یحبّهما من فوق عرشه. ⁽³⁾

تحلیل

در آیه فوق ایمان به خدا را دستگیره محکم الهی معرفی کرده است و در روایات فوق الذکر مصادیق این دستگیره را ذکر کرده است که از جمله آن‌ها امام حسین علیه السلام و امامان بعد از ایشان هستند که ایمان عملی به آنان یعنی پیروی از آن‌ها موجب می‌شود که انسان در مسیر ایمان الهی قرار گیرد. هر کس نافرمانی آنان کند خدا را نافرمانی کرده است چرا

که آنان دستورات الهی را ابلاغ می‌کنند. آری آنان وسیله نزدیکی مردم به خدا هستند.

پیام

از این آیه با توجه به روایات فوق استفاده می‌شود که امام حسین علیه السلام و پدرش و فرزندان معصومش دستگیره‌های محکم الهی هستند. هر کس می‌خواهد به دستگیره الهی چنگ زند و نجات یابد به حسین علیه السلام تمسک جوید و از او پیروی کند.

13- امام حسین علیه السلام و فرزندانش خوشه‌های درخت کوثر:

اشاره

بقره/ 261. (مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللّهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ) ؛ «مثال کسانی که اموالشان را در راه خدا مصرف می‌کنند، همانند مثال دانه‌ای است که هفت خوشه برویاند؛ که در هر خوشه‌ای، صد دانه باشد؛ و خدا [آن را] برای هر کس بخواهد دو [یا چند] برابر می‌کند؛ و خدا گشایشگری داناست».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

این مطلب اشاره به آن است که عمل هر انسان پرتوی از وجود اوست و هر قدر عمل

توسعه پیدا کند، در حقیقت وجود انسان توسعه یافته است؛ یعنی انفاق کنندگان و نیکوکاران هم‌چون بذرهای پرثمری هستند که به هر طرف ریشه و شاخه می‌گسترانند و همه جا را زیر بال و پر خویش می‌گیرند.

یکی از اهداف اسلام، رفع اختلافات غیرعادلانه اجتماعی است و وجوب مالیات‌های اسلامی، مثل زکات و خمس و تشویق به انفاق، وقف و قرض الحسنه در همین راستاست؛ بنابراین آیه فوق دستوری نجات‌بخش برای بشریت امروز است.

امام حسین علیه السلام و فرزندانش باطن خوشه‌های پربار در قرآن

عن المفضل بن محمد الجعفی، قال: سألت أبا عبد الله عن قول الله: (کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ). 1 قال: «الحبة: فاطمة علیهاالسلام ، و السبع سنابل: سبعة من ولدها، سابعهم قائمهم».

قلت: الحسن علیه السلام ؟ قال: «الحسن إمام من الله مفترض طاعته، و لکن لیس من السنابل السبعة، أولهم الحسین علیه السلام ، و آخرهم القائم».

فقلت: قوله: (فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ). 2 قال: یولد الرجل منهم فی الکوفة مائة من صلبه، و لیس ذلک إلا هؤلاء السبع». ⁽¹⁾

تحلیل

قرآن دارای ظاهر و باطنی است، ظاهر آیه فوق بخشش اموال است اما بر اساس روایت فوق باطن آیه شامل افراد نیز می‌شود، حضرت فاطمه علیهاالسلام دانه کوثر پیامبر صلی الله علیه و آله بود که در راه خدا کشت شد و خوشه‌ای پربار همچون حسین علیه السلام از او متولد شد که امامان معصوم از نسل ایشان پدید آمد. شاید در روایت فوق از ظاهر مالی آیه الغاء خصوصیت شده که شامل هر موجود پربرکت گردد که در این صورت فاطمه علیهاالسلام و امام حسین علیه السلام و فرزندانش از مصادیق مهم باطن آیه است. چرا که تاکنون علاوه بر امامان معصوم علیهم السلام ده‌ها میلیون نفر سادات از نسل فاطمه علیهاالسلام پدید آمده‌اند. لازم به ذکر است که کلمه «هفت» و «ضد» در این آیه برای مبالغه است. از این رو اگر در روایت بر فرزندان امام حسین علیه السلام تا امام عصر علیه السلام تطبیق شده است عدد حقیقی مراد نبوده است.

پیام

از آیه فوق با توجه به روایت استفاده می‌شود که امام حسین علیه السلام شجره پربرکتی است از نسل کوثر فاطمه علیهاالسلام که شاخه‌ها و فروع زیادی داشته و خواهد داشت.

دوم: سوره آل عمران

اشاره

14- اهل بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام آگاه به تأویل قرآن

اشاره

آل‌عمران/ 7. ( هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاّ أُولُوا الْأَلْبابِ ) ؛ «او کسی است که بر تو، [این] کتاب را فرو فرستاد؛ که قسمتی از آن آیات «محکم» است، که آن‌ها اساس این کتابند. و قسمتی دیگر متشابهاتند. و امّا کسانی که در دل‌هایشان کژی است پس برای فتنه جویی و طلب باز گرداندنش (به دلخواه خود) به دنبال متشابهات آن می‌روند. و حال‌بازگشتگاه (مقاصد)ش را جز خدا و استواران در دانش نمی‌دانند. (آنان که) می‌گویند: «به آن [قرآن] ایمان آوردیم، همه (آیات محکم و متشابه) از جانب پروردگار ماست، » و جز خردمندان یاد آور نمی‌شوند».

شأن نزول

داستان نزول این آیه به دو صورت حکایت شده است:

نخست این که برخی از یهودیان با استفاده از حساب ابجَد و حروف مقطعه «الم» خبر می‌دادند که دوران بقای امّت اسلام هفتاد و یک سال است و پیامبر صلی الله علیه و آله به آنان اعتراض کردند و آیه فوق نازل شد. ⁽¹⁾

دوّم آن‌که برخی مسیحیان با دست‌آویز قراردادن برخی از تعبیرات قرآن (مثل کلمة اللّه) در مورد حضرت مسیح علیه السلام ، می‌خواستند برای مسأله تثلیث و خدا بودن عیسی علیه السلام سوء استفاده کنند و آیات صریح قرآن را نادیده انگارند. آیه فوق نازل شد ⁽²⁾و به آنان پاسخ داد.

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

البته بیش‌تر آیات قرآن محکم هستند و معنای روشنی دارند.

البته آیات متشابه قرآن، اندک و معمولاً درباره صفات خدا هستند ⁽²⁾و معنای آن‌ها نیز با مراجعه به محکمات قرآن روشن می‌شود.

در روایتی از امام رضا علیه السلام حکایت شده است که: هر کس آیات متشابه را به آیات محکم بازگرداند، به راه راست هدایت شده است. ⁽⁴⁾

اولاً، الفاظ و عبارت‌های معمولی انسان‌ها برای جهان مادی و نیازمندی‌های آن به وجود آمده است و گویای مفاهیم خارج از این جهان نیست، پس نارساست و از این

روست که تعبیرات متشابهی هم‌چون «شنوا» و «بینا» را برای خدا به کار می‌بریم، در حالی که خدا چشم و گوش ندارد.

ثانیاً، حقایق ماورای طبیعی بسیاری وجود دارد که ما به سبب محصور بودن در زمان و مکان، قادر به درک آن نیستیم و از این روست که تعبیرات در مورد بهشت و دوزخ متشابه می‌شود.

ثالثاً، یکی از اسرار وجود متشابهات در قرآن، به کار انداختن قوه تفکر بشر است.

رابعاً، در برخی احادیث آمده است که وجود آیات متشابه، این فایده را دارد که مردم را به سوی استواران (راسخان) در علم رهنمون می‌شود تا از علوم پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام و دست‌پروردگان آنها، به عنوان رهبران و دانشمندان الهی و معلمان بشریت، استفاده کنند.

پیر را بگزین که بی پیر این سفر هست بس پر آفت و خوف و خطر

و تأویل در آیه فوق به این معناست که کسی برای گمراه کردن دیگران از پیش خود تفسیر و توجیه نادرستی برای آیات متشابه بسازد.

پس مقصود آیه فوق این است که افراد منحرف، با اغراض فاسد، می‌خواهند آیات متشابه را به شکلی غیر از آنچه هست تفسیر و توجیه کنند. ⁽³⁾

البته مفهوم این کلمه وسیع است و همه دانشمندان و متفکران را در بر می‌گیرد؛ امّا همان‌طور که در روایات آمده است، کامل‌ترین مصداق استواران در علم، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و

ائمه اطهار علیهم السلام هستند ⁽¹⁾که از همه اسرار قرآن آگاه‌اند و دیگران، هر یک به اندازه دانش خود از قرآن بهره می‌برند. ⁽²⁾

امام حسین علیه السلام از مصادیق اکمل راسخان در علم و آگاهان به تأویل قرآن

وعنه: عن عدة من أصحابنا، عن أحمد بن محمد، عن الحسین بن سعید، عن النضر بن سوید، عن أیوب بن الحر و عمران بن علی، عن أبی بصیر، عن أبی عبد الله علیه السلام قال: «نحن الراسخون فی العلم، و نحن نعلم تأویله» . ⁽³⁾

تحلیل

آیه فوق از راسخان و استواران در علم سخن می‌گوید و در احادیث مصادیق کامل این راسخان را پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام معرفی می‌کند که به تأویل قرآن و تمام مراتب بطون آگاه‌اند. آری در طول تاریخ اسلام همه مفسران قرآن از سفر علمی اهل بیت علیهم السلام بهره برده‌اند و می‌برند.

پیام

از آیه فوق با توجه به روایات استفاده می‌شود که عالمان واقعی به تمام مراتب ظاهر و باطن قرآن، اهل‌بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام هستند و بهره‌برداری کامل از بطون قرآن و فهم تأویل‌های آن در پرتو نور آنان ممکن است.

15- امام حسین علیه السلام از برگزیدگان نسل ابراهیم علیه السلام

اشاره

آل‌عمران/ 33 و 34. ( إِنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ) ؛ «در واقع خدا، آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان (برتری داد، و) برگزید. در حالی که [آنان] نسلی بودند که برخی آن‌ها از برخی [دیگر]ند. و خدا شنوای داناست».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

پاسخ آن است که آفرینش نظام‌مند، چنین تفاوتی را ایجاب می‌کند.

همان‌گونه که در بدن انسان هم سلول‌های ظریف چشم مورد نیاز است و هم سلول‌های سخت استخوان، و یکسان بودن آن‌ها نظام ساختمان بدن را در هم فرو می‌ریزد، در بین انسان‌ها نیز لازم است تفاوت‌هایی باشد.

البته این امتیاز پیامبران همراه با مسئولیتی عظیم است؛ یعنی به همان نسبت که رهبران بشر امتیاز دارند، مسئولیت نیز دارند.

از این گذشته، دارا بودن امتیازات ذاتی برای نزدیکی انسان به خدا کافی نیست و باید با امتیازات اکتسابی همراه باشد.

امام حسین علیه السلام مصداق آل ابراهیم و برگزیده الهی

فقال النبی صلی الله علیه و آله یا عائشة! أو ما علمت (إِنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ) 3 وعلیا و الحسن و الحسین و حمزة و جعفر و فاطمة و خدیجة عَلَی الْعالَمِین. ⁽³⁾

أقبل رجلٌ آخر من عسکر عمر بن سعدٍ یقال له: محمّد ابن أشعث بن قیس الکندی للحسین علیه السلام : یا حسین بن فاطمة ایة حرمة لک من رسول - الله لیست لغیرک؟ فتلا الحسین علیه السلام هذه الایة (إِنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ) 5 الایة: ثمّ قال: والله ان محمدا لمن آل إبراهیم والعترة الهادیة لمن آل محمد.

تحلیل

در این آیه به برگزیدگان الهی اشاره شده است که یک قسم از آن‌ها آل ابراهیم علیه السلام هستند و روایات فوق به مصادیق آیه اشاره کرده است چون اهل بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام از برگزیدگان نسل ابراهیم علیه السلام هستند و نیز از «ذریه» ایشان به شمار می‌روند. پس این روایات تفسیر آیه را از باب جری و تطبیق بیان می‌کند.

پیام

از آیه فوق با توجه به روایات استفاده می‌شود که خدا امام حسین علیه السلام را بر تمام جهانیان برگزیده و برتری بخشیده است. پس لازم است که همه بشریت ارزش این گوهر را بدانند.

16- امام حسین علیه السلام در جریان مباهله

اشاره

آل‌عمران/ 61. ( فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ ) ؛ «و هر گاه بعد از دانشی که تو را [حاصل] آمده، (باز) کسانی در (مورد) آن با تو به بحث (و ستیز) برخیزند، پس بگو: «بیایید پسرانمان و پسرانتان، و زنانمان و زنانتان، و خودمان و خودتان، را دعوت کنیم، سپس مباهله می‌کنیم؛ و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار می‌دهیم».

شأن نزول

در روایات اسلامی آمده است که وقتی سخن از مباهله بین پیامبر صلی الله علیه و آله و مسیحیان شد، نمایندگان مسیحیان نجران از پیامبر مهلت خواستند تا در این‌باره بیندیشند و مشورت کنند؛ و نتیجه مشاوره آن‌ها این شد که اگر مشاهده کردید محمد با جمعیت زیاد و جار و جنجال به مباهله آمد، نترسید و با او مباهله کنید، زیرا حقیقتی در کار او نیست و از این رو متوسّل به غوغاسازی شده است؛ و اگر مشاهده کردید که محمد با افراد محدود و فرزندان خردسالش به میعادگاه آمد، از مباهله با او بپرهیزید که خطرناک است و بدانید که او پیامبر خداست.

هنگامی که همگان در روز موعود به میعادگاه آمدند، دیدند پیامبر صلی الله علیه و آله فرزندش حسین را به آغوش دارد و دست حسن را گرفته و علی علیه السلام و فاطمه علیهاالسلام همراه او هستند و به آن‌ها سفارش می‌کند که هرگاه من دعا کردم شما «آمین» بگویید.

مسیحیان با دیدن این صحنه سخت به وحشت افتادند و از مباهله صرف‌نظر کردند. و حاضر به مصالحه شدند و با پذیرش شرایط مسلمانان تسلیم شدند. ⁽¹⁾

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

8 . واژه لعنت به معنای دوری از رحمت الهی است، و از این آیه استفاده می‌شود که دروغ‌گویان مستحق لعنت الهی‌اند، یعنی از رحمت الهی دور می‌شوند.

امام حسن و حسین علیهماالسلام مصداق انحصاری «أبنائنا»

مفسران و محدثان شیعه و اهل سنت تصریح کرده‌اند که آیه مباهله در حقّ اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است؛ یعنی مقصود از واژه «فرزندان ما» همان حسن و حسین علیهماالسلام و مقصود از واژه «زنان ما» همان فاطمه علیهاالسلام و مقصود از «جان‌های ما» همان علی علیه السلام است ⁽¹⁾و در این مورد روایات فراوانی حکایت شده است. ⁽²⁾

و برخی مفسران این آیه را قوی‌ترین دلیل فضیلت اهل‌بیت علیهم السلام می‌دانند. ⁽³⁾این مزیتی است که هیچ کس بر اهل بیت علیهم السلام در آن پیشی نگرفته و هیچ انسانی به این فضیلت نرسیده است. ⁽⁴⁾

آیه فوق با تعبیر «أبناءَنا» که «حسن و حسین علیهماالسلام را فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله خواند» در حقیقت بر یک تفکر جاهلی عرب خط بطلان کشید؛ چرا که آنان فرزندان دختر را فرزند حقیقی انسان نمی‌دانستند و تنها فرزندان پسر (نوه پسری) را فرزند خود می‌دانستند.

تحلیل

دلالت آیه بر این مصادیق از جمله امام خمینی رحمه الله بر اساس روایات می‌تواند از باب جری و تطبیق باشد. اما از آنجا که مصداق آیه در این موارد منحصر است می‌توانیم بگوییم تفسر آیه با توجه به شأن نزول همین مصادیق است.

پیام

از این آیه با توجه به احادیث شأن نزول استفاده می‌شود که اهل بیت علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام جایگاه ویژه‌ای نزد خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله داشته‌اند که با حضور آن‌ها می‌توان مباهله برگزار کرد و به برکت آن‌ها دعا علیه مخالفان اسلام مستجاب است و نیز استفاده می‌شودکه امام حسین علیه السلام فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله به شمار می‌رود. پس هر کس امام حسین علیه السلام را بزرگ دارد و دوست بدارد فرزند به پیامبر صلی الله علیه و آله احترام گذاشته است و هر کس به او آزار رساند به فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله آزار رسانده است.

17- قاتلان امام حسین علیه السلام در نسل‌های بعدی

اشاره

آل‌عمران/ 183. ( الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللّهَ عَهِدَ إِلَیْنا أَلاّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتّی یَأْتِیَنا بِقُرْبانٍ تَأْکُلُهُ النّارُ قُلْ قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ) ؛ «کسانی که گفتند: «در حقیقت خدا از ما پیمان گرفته که به هیچ فرستاده‌ای ایمان نیاوریم، تا برای ما قربانی‌ای بیاورد، که آتش آن را بخورد.» بگو: «بیقین پیش از من، فرستادگانی با دلیل‌های روشن، و با آنچه گفتید، به سراغ شما آمدند، پس اگر راستگو هستید، چرا آنان را کشتید»؟!».

شأن نزول

حکایت شده که برخی از بزرگان یهود به حضور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله رسیدند و گفتند: خدا در تورات از ما پیمان گرفته است به کسی که ادعای نبوت کند ایمان نیاوریم، مگر این‌که برای ما حیوانی قربانی کند و آتشی (از آسمان) آید و آن را بسوزاند. اگر تو نیز چنین کنی، ما به تو ایمان می‌آوریم.

آیه فوق و آیه بعد از آن به همین مناسبت فرو فرستاده شد و به آنان پاسخ داد که این نوعی بهانه‌جویی است. ⁽¹⁾

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

اما یهودیان با طرح این مطلب بهانه‌جویی و لجاجت می‌کردند و در واقع، معجزه نمی‌خواستند.

تاریخ گذشته یهود نیز به خوبی ثابت می‌کرد که آنان هرگز قصد تحقیق نداشتند، بلکه برای فرار از پذیرش اسلام، هر روز بهانه می‌گرفتند و پیشنهاد جدیدی ارائه می‌کردند و اگر پیشنهاد آنان انجام می‌شد، باز ایمان نمی‌آوردند و حتی در کتاب‌های خود، نشانه‌های پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را خوانده بودند، اما از قبول حق سرباز می‌زدند.

الف) مقصود کشتن پیامبران الهی، مثل حضرت زکریا و یحیی، به دست آنان باشد. ⁽³⁾

ب) مقصود افشای اسرار پیامبران الهی باشد که زمینه کشتن آن‌ها را به دست ستمگران آماده می‌کرد. که مطلب دوم از امام صادق علیه السلام حکایت شده است. ⁽⁴⁾

راضی به قتل امام حسین علیه السلام شریک در گناه قاتلان ایشان

محمد بن الأرقط، عن أبی عبد الله علیه السلام ، قال لی: «تنزل الکوفة»؟ قلت: نعم. قال: «فترون قتلة الحسین بین أظهرکم؟». قال: قلت: جعلت فداک ما رأیت منهم أحدا! قال: «فإذن أنت لا تری القاتل إلا من قتل، أو من ولی القتل، ألم تسمع إلی قول الله: (قُلْ قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ) 2 فأی رسول قتل الذین کان محمد صلی الله علیه و آله بین أظهرهم، ولم یکن بینه و بین عیسی علیهماالسلام رسول؟! إنما رضوا قتل أولئک فسموا قاتلی». ⁽²⁾

تحلیل

در آیه فوق اشاره شده که یهودیانی که قرن‌ها بعد از بنی اسرائیل زندگی می‌کردند ولی به پیامبرکشی آنان راضی بودند در گناه بنی اسرائیل شریک هستند و در حدیث فوق بیان شده که این یک قاعده کلی است که در مورد قاتلان امام حسین علیه السلام نیز صادق است یعنی هر کس در اعصار بعدی راضی به کردار قاتلان امام حسین علیه السلام باشد در گناه آنان شریک و در حکم قاتل است. بنابراین آیه فوق در مورد قاتل توسعه معنایی را اشاره کرده که روایت آن را توضیح می‌دهد و مصداق جدید آن را در مورد قاتلان امام حسین علیه السلام مشخص می‌کند.

پیام

از آیه فوق با توجه به روایت استفاده می‌شود که هر کس راضی به کار قاتلان امام حسین علیه السلام باشد شریک در گناه آنان است اگرچه صدها سال بعد زندگی کند.

18- اهل بیت علیهم السلام و امام حسین علیه السلام بهشتی و کامیابند

اشاره

آل عمران/ 185. ( کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ الْغُرُورِ ) ؛ «هر شخصی چشنده مرگ است؛ و فقط در رستاخیز، پاداش‌هایتان بطور کامل به شما داده خواهد شد؛ و هر کس از آتش، بتدریج دور شده، و به بهشت در آورده شود، پس بیقین کامیاب شده است و زندگی پست (دنیا)، جز کالای فریبنده، نیست».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

در ضمن، از این تعبیر استفاده می‌شود که مرگ وجودی است نه عدمی و نیستی.

در نهایت همه جان‌داران می‌میرند و برخی فرشتگان الهی، مثل جبرئیل و میکائیل و عزرائیل باقی می‌مانند و سپس فرمان مرگ فرشتگان نیز توسط عزرائیل صادر می‌شود و در آخرین مرحله فرشته مرگ نیز می‌میرد. و ندایی می‌رسد که کجایند کسانی که برای من شریک قرار می‌دادند. ⁽³⁾

آری، هوس‌ها و لذّات نامشروع و ثروت‌های غیرمجاز برای هر انسانی جاذبه دارد ⁽⁵⁾و او را به سوی آتش می‌کشاند.

اما استفاده صحیح از جهان مادی برای نیل به تکامل انسانی، نه تنها نکوهیده نیست، که لازم و ضروری است. ⁽¹⁾

امام حسین علیه السلام مصداق اکمل رستگاران و شیعیانش بهشتی‌اند

عن أبی عبد الله قال إذا کان یوم القیامة یدعی محمد صلی الله علیه و آله فیکسی حلة وردیة ثم یقام علی یمین العرش ثم یدعی بإبراهیم علیه السلام فیکسی حلة بیضاء فیقام عن یسار العرش، ثم یدعی بعلی أمیر المؤمنین علیه السلام فیکسی حلة وردیة فیقام علی یمین النبی صلی الله علیه و آله ثم یدعی بإسماعیل فیکسی حلة بیضاء فیقام علی یسار إبراهیم، ثم یدعی بالحسن علیه السلام فیکسی حلة وردیة فیقام علی یمین أمیر المؤمنین علیه السلام ثم یدعی بالحسین علیه السلام فیکسی حلة وردیة فیقام علی یمین الحسن علیه السلام ثم یدعی بالأئمة فیکسون حللا وردیة و یقام کل واحد علی یمین صاحبه، ثم یدعی بالشیعة فیقومون أمامهم ثم یدعی بفاطمة و نسائها من ذریتها و شیعتها فیدخلون الجنة بغیر حساب، ثم ینادی مناد من بطنان العرش من قبل رب العزة والأفق الأعلی نعم الأب أبوک یا محمد و هو إبراهیم و نعم الأخ أخوک و هو علی بن أبی طالب علیه السلام و نعم السبطان سبطاک و هما الحسن والحسین ونعم الجنین جنینک وهو محسن

ونعم الأئمة الراشدون من ذریتک وهم فلان و فلان، ونعم الشیعة شیعتک ألا إن محمدا ووصیه وسبطیه والأئمة من ذریته هم الفائزون ثم یؤمر بهم إلی الجنة وذلک قوله: (فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ) 1. 2

تحلیل

در آیه سخن از «فائزین» یعنی افراد کامیاب و رستگار شده که در رستاخیز وارد بهشت می‌شوند که بر اساس روایت فوق اهل بیت علیهم السلام از مصادیق کامل آن هستند. شیعیان اهل بیت علیهم السلام نیز از دوزخ نجات یافته (و با شفاعت فاطمه علیهاالسلام ) وارد بهشت می‌شوند. در حقیقت این روایت مصادیق کامل رستگاران بهشتی را بیان کرده که امام حسین علیه السلام از جمله آن‌هاست.

پیام

بر اساس آیه و روایت فوق، امام حسین علیه السلام در رستاخیز جایگاه ویژه‌ای نزد خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله دارد و از مصادیق کامل رستگاران بهشتی است و شیعیان ایشان نیز اهل بهشت می‌شوند، پس هر کس می‌خواهد رستگار و بهشتی شود واز آتش نجات یابد رهرو حسین علیه السلام گردد.

19- امام حسین علیه السلام پایدار و نگهبان دین

اشاره

آل‌عمران/ 200. (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ) ؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! شکیبا باشید؛ و [در برابر دشمنان] شکیبایی ورزید و نگهبان مرزها باشید، و [خودتان را] از [عذاب] خدا حفظ کنید، باشد که شما رستگار شوید».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

الف) صبر و استقامت در برابر حوادث و مشکلات شخصی؛

ب) پایداری در برابر استقامت دشمنان؛

ج) مراقبت از مرزها؛

د) حفظ خود از عذاب الهی، یعنی رعایت پارسایی و تقوا.

در پایان آیه فوق اشاره شده است شما در سایه به کار بستن این چهار دستور، می‌توانید رستگار شوید؛ یعنی این امور زمینه کام‌یابی شما را فراهم می‌سازد، ⁽¹⁾ولی با تخلف از آن‌ها راهی به سوی رستگاری نخواهید داشت.

از امام صادق علیه السلام حکایت شده که صبر نسبت به ایمان، مثل سر نسبت به بدن است. ⁽²⁾

این گونه احادیث به برخی موارد و مصادیق بارز نگهبانان و محافظان مرزهای فرهنگی و عقیدتی اشاره می‌کند که ارتباط با آنان سبب حفظ اسلام و فرهنگ و عقاید مسلمانان می‌شود.

امام حسین علیه السلام مصداق کامل صبر و مرابطه

عن أبی جعفر محمد ابن علی، عن أبیه علی بن الحسین علیهم السلام : «أن ابن عباس بعث إلیه من یسأله عن هذه الآیة: (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا) 1 فغضب علی بن الحسین علیهماالسلام و قال للسائل: وددت أن الذی أمرک بهذا واجهنی به - ثم قال - : نزلت فی أبی وفینا، ولم یکن الرباط الذی أمرنا به بعد، وسیکون ذلک ذریة من نسلنا المرابط».

ثم قال: «أما إن فی صلبه - یعنی ابن عباس - ودیعة ذرئت لنار جهنم، سیخرجون أقواما من دین الله أفواجا، وستصبغ الأرض بدماء فراخ من فراخ آل محمد علیهم السلام ، تنهض تلک الفراخ فی غیر وقت، وتطلب غیر مدرک، و یرابط الذین آمنوا، ویصبرون ویصابرون حتی یحکم الله و هو خیر الحاکمین».

تحلیل

در آیه فوق از صبر و استقامت در برابر دشمن و نگهبانی (از اسلام و کشور اسلامی) سخن گفته شده بود و در حدیث فوق این مطلب بر امام حسین علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام تطبیق شده بود. آری امام حسین علیه السلام بزرگ‌ترین نگهبان اسلام بعد پیامبر صلی الله علیه و آله بوده و هست او با خون خود اسلام ناب را زنده و بیمه کرد. و در این راه قربانی‌ها داد و صبر کرد. پس یکی از مصادیق کامل آیه فوق امام حسین علیه السلام است و روایت فوق که تعبیر «نزلت» به کار برده است از باب جری و تطبیق است.

پیام

از آیه فوق با توجه به روایت استفاده می‌شود که در برابر دشمنان دین صبر و نگهبانی کنید و در این راه الگوی شما امام حسین علیه السلام باشد که بزرگ‌ترین نگهبان و پایدارترین شخص در راه اسلام بود.

سوم: سوره نساء

20- کشتن امام حسین علیه السلام از گناهان کبیره

اشاره

نساء/ 31. ( إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَرِیماً ) ؛ «اگر از گناهان بزرگی که از آن[ها] منع می‌شوید، دوری کنید، بدی‌هایتان را از شما می‌زداییم، و شما را در جایگاه ارجمندی وارد می‌سازیم».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

و در برخی دیگر از روایات تعداد گناهان کبیره بیست و یا هفتاد عدد ذکر شده است. این مطالب در حقیقت اشاره به درجات گناهان کبیره و مصادیق آنهاست. ⁽⁴⁾

الف) تکرار گناهان صغیره؛ ⁽¹⁾

ب) کوچک و حقیر شمردن گناه صغیره؛ ⁽²⁾

ج) ارتکاب گناه صغیره از روی تکبر و گردنکشی در برابر فرمان خدا؛ ⁽³⁾

د) انجام گناه صغیره توسط افراد برجسته اجتماع، که موجب الگو شدن آن برای دیگران شود؛ ⁽⁴⁾

ه- ) خوشحالی به خاطر انجام گناه کوچ؛ ⁽⁵⁾

و) عدم مجازات سریع خدا در برابر گناه را، دلیل بر رضایت خدا به شمار آوردن. ⁽⁶⁾

قتل امام حسین علیه السلام از مصادیق کبائر

فراتٌ قال: حدّثنی جعفر بن محمّد الفزاری معنعناً عن أبی عبد الله علیه السلام ، قال: «أکبر الکبائر سبع: الشرک بالله العظیم، وقتل النفس التی حرم الله عزّوجلّ إلا بالحق، و أکل مال الیتیم، و عقوق الوالدین، وقذف المحصنات، و الفرار من الزحف، و إنکار ما أنزل الله.

فأما الشرک بالله العظیم فقد بلغکم ما أنزل الله فینا، و ما قال رسول الله صلی الله علیه و آله ، فردوه علی الله وعلی رسوله. وأما قتل النفس الحرام فقتل الحسین علیه السلام وأصحابه. وأما أکل أموال الیتامی فقد ظلمنا فیئنا وذهبوا به. وأما عقوق الوالدین فإن عزوجل قال فی کتابه: (النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ)، 1 وهو أب لهم، فعقوه فی ذریته وفی قرابته. وأما قذف المحصنات فقد قذفوا فاطمة علیهاالسلام علی منابرهم. وأما الفرار من الزحف فقد أعطوا أمیر المؤمنین علیه السلام البیعة طائعین غیر مکرهین، ثم فروا عنه و خذلوه. وأما إنکار ما أنزل الله عزوجل، فقد أنکروا حقنا وجحدوه، و هذا مما لا یتعاجم فیه أحد، والله یقول: (إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَرِیماً). 2

تحلیل

آیه فوق به گناهان کبیره اشاره کلی دارد و روایت فوق یکی از مصادیق مهم گناهان کبیره را قتل امام حسین علیه السلام معرفی می‌کند. پس این دلالت از باب جری و تطبیق است. آری بر اساس آیات و احادیث پیش گفته «قتل» یکی از گناهان کبیره است ⁽¹⁾که وعده آتش جاویدان بر آن داده شده است و این برای کشتن یک انسان عادی است ولی کشتن امام مسلمین، گناهش اعظم است و اصولاً جنگ با امام موجب ارتداد و کفر می‌شود.

پیام

از این آیه با توجه به روایت به دست می‌آید که قاتلان امام حسین علیه السلام مرتکب گناه کبیره شده‌اند و این گناه به قدری بزرگ است که موجب کفر و عذاب جاویدان می‌شود.

21- ضرورت احسان به امام حسین علیه السلام :

اشاره

نساء/ 36. ( وَ اعْبُدُوا اللّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ بِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبی وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ مَنْ کانَ مُخْتالاً فَخُوراً ) ؛ «و خدا را بپرستید؛ و هیچ چیز را با او شریک مگردانید؛ و نیکی کنید به پدر و مادر، و به نزدیکان و یتیمان و بینوایان، و همسایه نزدیک،

و همسایه دور، و دوست [و همنشین]، و در راه مانده و آنچه (از بردگان) که شما مالک هستید؛ که خدا کسی را که متکبّرِ خیال‌پرداز [و] فخر فروش است، دوست نمی‌دارد».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

اول: عبادت خدا؛ هدف اصلی تمام برنامه‌های اسلامی، دعوت مردم به عبادت و بندگی خدا و ترک شرک است. توجّه به پرستش خدا، به عنوان یک حق الهی، روح را پاک و نیت را خالص و اراده را قوی می‌کند تا بتواند بقیه حقوق اسلامی را ادا کند.

در ضمن، از تعبیر آیه استفاده می‌شود که عبادت خدا باید همراه با دوری از شرک باشد؛ یعنی طرف اثبات و نفی با هم‌دیگر باشد، همان‌طور که در شعار توحید (لا اله الّا اللَّه) تبلور یافته است.

دوم: نیکی به پدر و مادر؛ در چهار مورد از آیات قرآن، این موضوع بعد از سفارش به توحید واقع شده است. ⁽¹⁾از این ترتیب مطالب استفاده می‌شود که میان آن دو موضوع ارتباط و پیوند است، چرا که نعمت بزرگ هستی و حیات در مرحله اول از ناحیه خدا و در مرحله بعدی به پدر و مادر ارتباط دارد.

از این‌روست که ترک احسان به پدر و مادر، هم دوش شرک به خدا آورده شده است.

سوم: نیکی به همه خویشاوندان (صِله رحم)؛ نیکی به خویشان، که در قرآن بر آن تأکید شده، سبب محکم شدن پیوند خانوادگی شده و واحدهای متشکلی به نام فامیل و خانواده به وجود می‌آورد تا در برابر مشکلات و حوادث یک‌دیگر را یاری دهند و از حقوق هم دیگر دفاع کنند.

چهارم: نیکی به کودکان بی‌سرپرست؛ فراموش کردن یتیمان، از طرفی سرنوشت این کودکان را به خطر می‌اندازد، و از طرف دیگر، سرنوشت اجتماع را با خطر روبه رو می‌سازد؛ چون اگر این کودکان رها شوند و به آنان محبت نشود، ممکن است منحرف گردند و افرادی خطرناک پرورش یابند؛ پس نیکی به یتیمان هم نیکی به فرد است و هم نیکی به اجتماع.

پنجم: نیکی به بینوایان؛ افراد معلول و از کار افتاده و یا فقرایی که نمی‌توانند زندگی خود را اداره کنند، باید مورد توجه قرار گیرند و فراموش کردن آنان بر خلاف اصول انسانی و اسلامی است.

ششم: نیکی به همسایگان نزدیک؛ ⁽¹⁾

هفتم: نیکی به همسایگان دور؛ ⁽²⁾در روایات اسلامی از پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت علیهم السلام حکایت شده که: تا چهل خانه از چهار طرف همسایه انسان به شمار می‌آیند. ⁽³⁾

از علی علیه السلام در وصیت ایشان حکایت شده که: آن قدر پیامبر صلی الله علیه و آله درباره همسایگان سفارش می‌کرد که ما فکر می‌کردیم شاید دستور دهد همسایگان از یک‌دیگر ارث ببرند. ⁽⁴⁾

و در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که: نیکی کردن همسایگان به یک‌دیگر رزق را زیاد، خانه‌ها را آباد و عُمرها را طولانی می‌کند. ⁽⁵⁾

هشتم: نیکی به دوستان؛ تعبیر «دوست هم‌نشین» معنای وسیعی دارد، و شامل دوستان دایمی و موقت، هم‌کاران، هم‌سفران، مراجعه‌کنندگان، شاگردان، مشاوران و خدمت گزاران می‌شود؛ یعنی آیه فوق یک دستور کلی برای حُسن معاشرت است و اگر در برخی روایات به «همسر» تفسیر شده است، ⁽⁶⁾از باب بیان یکی از مصادیق آیه است.

نهم: نیکی به در راه ماندگان؛ تعبیر «فرزند راه» (در راه مانده) اشاره دارد که شما نسبت به این افراد هیچ‌گونه شناختی ندارید و ممکن است آنان در وطن خود ثروتمند باشند، ولی اکنون مسافرانی در راه مانده و محتاج‌اند، که باید حمایتشان کرد.

دهم: نیکی به بردگان؛ در آیات متعددی از قرآن در مورد بردگان سفارش شده و حمایت‌های اسلام از این قشر و برنامه آزادی تدریجی آنان در اسلام سبب شد که پس از مدّتی، برده‌داری در جامعه اسلامی ریشه کن شود.

امام حسین علیه السلام از مصادیق «ذی القربی»

در برخی روایات از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام حکایت شده که درباره این آیه فرمودند: پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام پدران این امت هستند ⁽³⁾(که باید به آنان نیکی شود).

فراتٌ قال: حدّثنی جعفر بن محمّد الفزاری معنعناً عن أبی عبدالله علیه السلام ، قال: «أکبر الکبائر سبع: الشرک بالله العظیم، وقتل النفس التی حرم الله عزّوجلّ إلا بالحق، وأکل مال الیتیم، وعقوق الوالدین، وقذف المحصنات، والفرار من الزحف، وإنکار ما أنزل الله.

فأما الشرک بالله العظیم فقد بلغکم ما أنزل الله فینا، وما قال رسول الله صلی الله علیه و آله ، فردوه علی الله وعلی رسوله. وأما قتل النفس الحرام فقتل الحسین علیه السلام وأصحابه. وأما أکل أموال الیتامی فقد ظلمنا فیئنا وذهبوا به. وأما عقوق الوالدین فإن عزوجل قال فی کتابه: (النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ)، 1 وهو أب لهم، فعقوه فی ذریته وفی قرابته. وأما قذف المحصنات فقد قذفوا فاطمة علیهاالسلام علی منابرهم. وأما الفرار من الزحف فقد أعطوا أمیر المؤمنین علیه السلام البیعة طائعین غیر مکرهین، ثم فروا عنه و خذلوه. وأما إنکار ما أنزل الله عز و جل، فقد أنکروا حقنا و جحدوه، وهذا مما لا یتعاجم فیه أحد، والله یقول: (إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَرِیماً). 2

جعفر بن محمد بن سعید الأحمسی معنعنا عن جعفر [الصادق] علیه السلام فی قوله [تعالی] (وَ اعْبُدُوا اللّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً) 3 قال إن رسول الله صلی الله علیه و آله و علی بن أبی طالب علیه السلام هما الوالدان [الوالدین] (وَ بِذِی الْقُرْبی) 4 قال الحسن و الحسین علیهماالسلام . ⁽¹⁾

تحلیل

این‌گونه روایات بیان بطن قرآن و یا تعیین مصادیق معنوی پدر و مادر است؛ نقش پیامبر و امام هم‌چون نقش پدری است که جامعه اسلامی را سرپرستی، کمک و هدایت می‌کنند، پس آنان پدران معنوی مردم هستند و حق پدرانه بر ما دارند.

اما امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام خویشاوندان امت هستند چرا که طبق آیه مباهله آنان پسران پیامبر به شمار می‌آیند و نیز وقتی امام علی علیه السلام پدر امت است فرزندان او در حکم برادر بزرگ‌تر همه مردم هستند.

علاوه بر آنکه امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام ، دو امام بودند و امام، پدر امت است که والاترین خویشاوندی به شمار می‌رود.

آری، این گونه روایات توسعه در معنای «پدر» و «خویشاوند» می‌دهد آن گاه شامل پدر و خویشاوند معنوی می‌گردد. از این‌رو نیکی کردن به آن‌ها نیز لازم است. البته روشن است که نیکی ما به پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام زمینه‌ساز هدایت و کمال بیش‌تر خودمان می‌شود پس در حقیقت نیکی به خود ماست.

پیام

از آیه فوق با توجه به روایات به دست می‌آید که امام حسین علیه السلام پدر و خویشاوند امت اسلام است که احسان به او ضرری است. و قطع رابطه با او قطع رحم به شمار می‌آید. و هر کس طالب کمال و هدایت بیشتر است در راه امام حسین علیه السلام احسان کند.

22- دشمنان امام حسین علیه السلام در عذاب سخت دوزخ

اشاره

نساء/ 56. ( إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِنا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ ناراً کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللّهَ کانَ عَزِیزاً حَکِیماً ) ؛ «براستی کسانی که به آیات ما کفر ورزیدند، آنان را در آینده به آتشی وارد می‌کنیم (و می‌سوزانیم) که هر گاه پوست‌هایشان (در آن) بریان گردد (و بسوزد)، پوست‌هایی غیر از آن‌ها بر جایش نهیم، تا عذاب (الهی) را بچشند؛ بدرستی که خدا، شکست‌ناپذیری فرزانه است».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

حضرت فرمود: «این پوست‌های نو همان پوست‌های سابق و در عین حال، غیر آن است؛ همانند خشتی است که بشکنند و خرد کنند و دو مرتبه آن را در قالب بریزند و به صورت خشت تازه‌ای درآورند». ⁽²⁾

پس، اگر پوست یا جسم کسی عوض شود و یا نو گردد، باز هم کیفر مناسب و عادلانه به او خواهد رسید.

جایگاه دشمنان امام حسین علیه السلام در دوزخ

در برخی تفاسیر آمده است که مقصود از «آیات» در این آیه، امام علی و دیگر امامان معصوم علیهم السلام هستند، ⁽²⁾که هر کس به آن‌ها کفر ورزد و انکارشان کند، به کیفر سختی دچار خواهد شد.

قال صلی الله علیه و آله ولدی الحسین یقتل ظلماً وعدواناً ألا ومن قتله یدخل فی تابوتٍ من نارٍ ویعذّب بعذاب نصف أهل النار وقد غلّت یداه ورجلاه وله رائحةٌ یتعوّذ أهل النار منها، هو من شایع وبایع أو رضی بذلک (کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ) 3 لایفتر عنهم ساعةً ویسقون من حمیم جهنم، فالویل لهم من عذاب جهنم. ⁽³⁾

تحلیل

آیه فوق در مورد کافران و عذاب دردناک آن‌هاست ولی احادیث فوق برخی از مصادیق بارز «آیات الهی» را بیان می‌کند که همان ائمه علیهم السلام از جمله امام حسین علیه السلام هستند و نیز یکی از مصادیق «کفار را بیان می‌کند که همان دشمنان امام حسین علیه السلام هستند که در برابر امام حق ایستادند و کفر ورزیدند و گرفتار عذاب سخت مذکور در این آیه شدند.

پیام

از آیه فوق با توجه به روایات استفاده می‌شود که امام حسین علیه السلام یکی از آیات بزرگ الهی است و دشمنان امام حسین علیه السلام کافرانی هستند که گرفتار عذابی دردناک هستند که نو به نو می‌شود.

23- اطاعت امام حسین علیه السلام همچون اطاعت پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

نساء/ 59. ( یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً ) ؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خدا را اطاعت کنید؛ و فرستاده [خدا] و صاحبان امر (خود)تان را اطاعت نمایید. و اگر در چیزی با همدیگر اختلاف کردید، پس آن را به خدا و فرستاده (اش) ارجاع دهید (و از آن‌ها داوری بطلبید) اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید، این (کار) بهتر و فرجام(ش) نیکوتر است».

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری

یعنی اطاعت آن‌ها در ظاهر یک‌سان، اما در واقع دو نوع است. ⁽²⁾

حاکمان، چه ستمگر و چه عادل، زمام‌داران و صاحب منصبانی که دستوری خلاف احکام اسلامی ندهند، دانشمندان عادل که از محتوای کتاب و سنت آگاهی دارند، خلفای چهارگانه، صحابه و یاران پیامبر، فرماندهان لشگر ⁽¹⁾و اجماع امت. مفسران شیعه بر آن‌اند که مقصود از «صاحبان امر» در آیه فوق افراد معصوم هستند؛ چرا که، همان طور که گذشت، اطاعت آنها، مثل اطاعت پیامبر صلی الله علیه و آله ، بی‌قید و شرط واجب است؛ پس آیه فوق فقط شامل امامان معصوم علیهم السلام می‌شود. این مطلب در بسیاری از روایات نیز آمده است که برخی از آن‌ها را عالمان اهل سنت نیز حکایت کرده‌اند. ⁽²⁾علاوه بر این‌که افراد و گروه‌هایی که مفسران اهل سنت نام بردند، اولاً، معصوم نیستند، پس آیه شامل آن‌ها نمی‌شود.

و ثانیاً، آیه صاحبان امر را به صورت مطلق و بی‌قید و شرط آورده است و این تفسیرها با اطلاق آیه ناسازگار است.

البته این تعیین و نصب می‌تواند به صورت مستقیم انجام شده باشد، مثل نایبان خاص امام عصر علیه السلام ؛ و یا از طریق نصب عام باشد، که فقها و ولایت فقیه با شرایطی خاص، نایب حجة بن الحسن علیه السلام هستند و در زمان غیبت، مردم را رهبری می‌کنند، که نمونه کامل آن در عصر ما، امام خمینی رحمه الله بود.

می‌شود که تشریع آن با خدا و پیامبر است، وگرنه در مسائل مربوط به جزئیات حکومت و جامعه، همه مسلمانان موظف به اطاعت از خدا و پیامبر و رهبران الهی هستند. ⁽¹⁾

و ثانیاً، مرجع اختلافات «کتاب و سنت» یعنی سخن خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله است و امامان نیز مُجری و مبین کتاب و سنّت هستند؛ همان گونه که بارها بیان کرده‌اند؛ از این رو لازم نبود که عبارت اولی‌الأمر در ذیل آیه تکرار شود. ⁽²⁾

8 . اگر نظام مدیریتی جامعه اسلامی رعایت شود و مردم سخن خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله (قرآن و سنت) را داور نهایی خود بدانند، اختلافات جامعه کم‌تر و به زودی برطرف می‌شود؛ و جامعه اسلامی سعادتمند می‌گردد.

امام حسین علیه السلام از مصادیق اولوالامر

برخی از مفسران اهل‌سنت گفته‌اند ⁽³⁾و روایاتی نیز حکایت کرده‌اند که آیه فوق در مورد امام علی علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام نازل شده است. ⁽⁴⁾

و در روایات متعدد شیعه نیز حکایت شده که مقصود از «اُولو الامر»، همان امامان شیعه هستند و نام تک تک آن‌ها برده شده است. ⁽⁵⁾

جابر بن یزید الجعفی قال: سمعت جابر بن عبدالله یقول: لما انزل الله عزّوجلّ علی نبیه محمد صلی الله علیه و آله (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ) 1 قلت: یا رسول الله عرفنا الله و رسوله فمن أولوا الأمر الذین قرن الله طاعتهم بطاعتک؟ فقال علیه السلام هم خلفائی یا جابر و أئمة المسلمین من بعدی، أو لهم علی بن ابی طالب ثم الحسن، ثم الحسین، ثم علی بن الحسین ثم محمد بن علی المعروف فی التوراة بالباقر و ستدرکه یا جابر فاذا لقیته فاقرأه منی السلام، ثم الصادق جعفر بن محمد ثم موسی بن جعفر، ثم علی بن موسی، ثم محمد بن علی، ثم علی بن محمد، ثم الحسن بن علی، ثم سمیی و کنیی حجة الله فی أرضه و بقیته فی عباده ابن الحسن بن علی، ذاک الذی یفتح الله تعالی ذکره علی یدیه مشارق الأرض و مغاربها، ذاک الذی یغیب عن شیعته و أولیائه غیبة لا یثبت فیها علی القول بإمامته الا من امتحن الله قلبه للایمان. ⁽¹⁾

تحلیل

آیه فوق مؤمنان را به اطاعت «اولوالامر» فرا می‌خواند و روایات فوق مصادیق کامل این کلمه را بیان می‌کند که امامان معصوم از جمله امام حسین علیه السلام هستند.

پیام

بر اساس آیه با توجه به روایات فوق اطاعت امام حسین علیه السلام مثل اطاعت پیامبر صلی الله علیه و آله واجب است و مخالفت با دستورات آن حضرت جایز نیست.

24- امام حسین علیه السلام رفیق نیکویی از نعمت دادشدگان شهید

نساء/ 69. ( وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً ) .

و کسانی که خدا و فرستاده[اش] را اطاعت کنند، پس ایشان با کسانی، که خدا به آنان نعمت داده، از پیامبران و راستگویان و شهیدان و شایستگان (همنشین) خواهند بود؛ و آنان چه نیکو رفیقانی هستند.

شأن نزول

حکایت شده که یکی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله به نام «ثُوبان» که محبت شدیدی به حضرت داشت، روزی پریشان و ناراحت خدمت ایشان رسید. پیامبر صلی الله علیه و آله از سبب ناراحتی‌اش پرسیدند. وی گفت: زمانی که از شما دور می‌شوم و شما را نمی‌بینم، ناراحت می‌شوم و امروز در این فکر بودم که در رستاخیز، اگر من اهل بهشت باشم، در جایگاه شما نیستم و شما را نخواهم دید و اگر اهل بهشت نباشم که تکلیف کار من روشن است؛ بنابراین در هر دو صورت از دیدار شما محروم خواهم شد؛ پس چرا افسرده نباشم؟!

آیات فوق فرو فرستاده شد و به این‌گونه افراد بشارت داد که پیروان خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله ، در بهشت نیز هم نشین پیامبران و برگزیدگان خدا خواهند بود. ⁽¹⁾

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری