علوم قرآن 2 اعجاز قرآن در علوم طبیعی و انسانی

مشخصات کتاب

سرشناسه:رضایی اصفهانی، محمدعلی، ۱۳۴۱ -

عنوان و نام پدیدآور:علوم قرآن ۲ [کتاب]: ( اعجاز قرآن در علوم طبیعی و انسانی )/نگارش محمدعلی رضائی‌اصفهانی.

مشخصات نشر:قم : مرکز بین‌المللی ترجمه و نشرالمصطفی صلی‌الله علیه و آله۱۴۳۵ق= ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری:۵۷۶ص.

فروست:پژوهشگاه بین‌المللی‌المصطفی صلی‌الله علیه و آله؛ ۶۶

شابک:۱۹۰۰۰۰ ریال: 978-964-195-679-2

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:کتابنامه : ص. [۵۶۳] - ۵۷۶ ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر:( اعجاز قرآن در علوم طبیعی و انسانی ).

موضوع:تفسیر -- فن

موضوع:قرآن -- اعجاز

موضوع:قرآن و علوم

شناسه افزوده:جامعة المصطفی(ص) العالمیة. مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)

رده بندی کنگره:BP۹۱/۵/ر۶ع۸ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۷۱

شماره کتابشناسی ملی:۳۴۰۰۳۹۹

اشاره

علوم قرآن ۲ ( اعجاز قرآن در علوم طبیعی و انسانی )

نگارش محمدعلی رضائی‌اصفهانی.

سخن ناشر

تحولات اجتماعی و مقتضیات نوپدید دانش‌ها و پدید آمدن دانش‌های نو، نیازهایی را به وجود آورده که پاسخ‌گویی به آن، ایجاد رشته‌های تحصیلی جدید و تربیت چهره‌های متخصص را ضروری می‌نماید. ازاین‌رو کتاب‌های آموزشی نیز باید با توجه به این دگرگونی‌ها تألیف شود.

جهانی‌شدن و گسترش سلطه فرهنگی غرب در سایه رسانه‌های فرهنگی و ارتباطی اقتضا دارد که دانش‌پژوهان و علاقه‌مندان به این مباحث، با اندیشه‌های بلند و ارزش‌های متعالی آشنا شوند و این مهم با ایجاد رشته‌های تخصصی، تولید متون جدید و غنی، گسترش دامنه آموزش و تربیت سازمان‌یافته دانشجویان به سرانجام خواهد رسید. این فرایند گاه در پرداختن به مباحث بنیادین و تدوین متون تخصصی تعریف می‌شود و گاه در نگارش بحث‌های علمی، اما نه‌چندان پیچیده و تخصصی به ظهور می‌رسد.

از طرفی بالندگی مراکز آموزشی در گرو نظام آموزشی منسجم، قانونمند و پویاست. بازنگری در متن‌ها و شیوه‌های آموزشی و به‌روز کردن آنها نیز این انسجام و پویایی و در نتیجه نشاط علمی مراکز آموزشی را در پی دارد.

در این بستر، حوزه‌های علوم دینی به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی، سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی‌اند.

«جامعة المصطفی(صلی الله علیه و آله) العالمیة» به عنوان بخشی از این مجموعه که رسالت بزرگ تعلیم و تربیت طلاب غیر ایرانی را بر عهده دارد، تألیف متون درسی مناسب را سرلوحه تلاش خود قرار داده و تدوین و نشر متون درسی در موضوعات گوناگون علوم دینی، حاصل این فرایند است.

«مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(صلی الله علیه و آله)» با قدردانی و سپاس از فاضل ارجمند جناب آقای دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی مؤلف کتاب علوم قرآن2 و تمام عزیزانی که در تولید این اثر همیاری و همفکری داشته‌اند, آن را به جویندگان فرهنگ و اندیشه ناب اسلامی تقدیم می‌کند.

مرکز بین‌المللی

ترجمه و نشر المصطفی(صلی الله علیه و آله)

مقدمه پژوهشگاه بین المللی المصطفی(صلی الله علیه و آله)

حقیقت‌مداری اصیل‌ترین و زیباترین راز هستی و حقیقت‌طلبی ماندگارترین و برترین گرایش آدمی است.

داستان پر رمز و راز حقیقت‌جویی بشر، سرشار از هنرنمایی مؤمنان، مجاهدان و عالمانی است که با تمسک و پای‌بندی به حقیقت بی‌منتها، در مصاف بین حق و باطل، سربلندی و شرافت ذاتی حق را نمایان ساخته‌اند و در این میان، چه درخشندگی چشم‌نوازی در اسلام عزیز است که علم را به ذات خود، شرافتمند و فخیم دانسته و از باب تا محراب، کائنات را سراسر علم و عالم و معلوم می‌نمایاند و در مکتب آن، جز اولوالعلم و راسخان در مسیر طلب دانش، کسی را توان دست‌یابی به گنجینه‌های حکمت نیست.

علم برخاسته از وجدان پاک و عقل سلیم، در پرتو انوار آسمانی وحی، هم به فرد کمال انسانی، عظمت روحی و رشد معنوی می‌بخشد و فکر، اندیشه و خیال او را به پرواز درمی‌آورد، و هم جامعه را سمت و سویی سعادتمندانه بخشیده و آن را به جامعه‌ای متمدن و پیشرو متحول می‌کند. بی‌توجهی یا کوته‌فکری است اگر فرد و جامعه‌ای به دنبال عزت، استقلال، هویت، امنیت، سعادت و سربلندی

مادی و معنوی باشد، اما آن را در صراطی غیر از حقیقت‌طلبی، علم‌اندوزی و حکمت‌مداری الهی طلب نمایند.

انقلاب سراسر نور اسلامی ایران که داعیه جهانی‌سازی کلمة الله و برپایی تمدن جهانی اسلام را داشته و فروپاشی و افول تمدن‌های پوشالی غرب و شرق را به نظاره نشسته است، با اندیشه فقاهتی در اداره حکومت و نظریه مترقی «ولایت فقیه»، طرازی از مسئولیت‌ها و مأموریت‌های حوزه‌های علمیه و روحانیت را عرضه نمود که امید و نشاط را نه تنها در شیعیان و مسلمانان، بلکه در دل تمامی آزادی‌خواهان و حق‌طلبان سراسر جهان زنده ساخت.

در این راستا، رهبر فرزانه انقلاب(مدظله) با عزمی مصمم و با تمامی توان، همچون پیر و مراد خود خمینی کبیر(رحمه الله)، در صحنه حاضر شده و با تأکید بر اهمیت و فوریت این حرکت فراگیر و بی‌وقفه، همه توانمندی‌ها و اراده‌ها را جهت تحقق جنبش نرم‌افزاری و نهضت تولید علم و تحول در علوم انسانی و نیز یافتن راه‌های میان‌بر و دانش‌افزا راهبری و رصد می‌کنند.

جامعة المصطفی(صلی الله علیه و آله) العالمیة، نمادی درخشان از این رسالت جهانی و همت بین‌المللی انقلاب اسلامی است که بار مسئولیت تربیت مجتهدان، عالمان، محققان، متخصصان، مدرسان، مبلغان، مترجمان، مربیان و مدیران پارسا، متعهد و زمان‌شناس را بر دوش داشته و با تبیین، تولید و تعمیق اندیشه دینی و قرآنی و گسترش مبانی و معارف اسلامی، به نشر و ترویج اسلام ناب محمدی(صلی الله علیه و آله) و معارف بلند و تابناک مکتب اهل بیت(علیهم السلام) جامه تحقق می‌پوشاند.

پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی(صلی الله علیه و آله) نیز که مهم‌ترین و گسترده‌ترین مجموعه پژوهشی المصطفی(صلی الله علیه و آله) است، بومی‌سازی و بازتولید اندیشه دینی معاصر، متناسب با نیازها و اقتضائات عرصه بین‌الملل، تبیین، تولید و تعمیق اندیشه دینی، گشودن

افق‌های جدید فکری و معرفتی در دنیای معاصر، پاسخ‌گویی به مسائل و شبهات فکری و معرفتی مخاطبان و تأمین و تدوین متون و منابع درسی و کمک‌درسی، به‌ویژه با رویکرد اسلامی‌سازی علوم و پشتیبانی علمی از فعالیت‌های سازمانی المصطفی(صلی الله علیه و آله) را از جمله مأموریت‌ها و تکالیف خود می‌داند.

اثر علمی پیش رو نیز به همت مؤلف محترم جناب آقای دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی برای رشته‌های قرآنی، در چارچوب اهداف و برنامه‌های پژوهشگاه و مبتنی بر نیازسنجی‌های صورت گرفته، تهیه و تدوین شده است.

در پایان لازم است ضمن ارج نهادن به تلاش‌های خالصانه مؤلف محترم، از کلیه دست‌اندرکاران محترم آماده‌سازی و انتشار این اثر ارزشمند، به‌ویژه همکاران محترم مرکز بین‌المللی نشر و ترجمه المصطفی(صلی الله علیه و آله) و همه عزیزانی که به نحوی در تدوین و انتشار آن نقش داشته‌اند، قدردانی و تشکر نماییم و از خداوند متعال برای ایشان و همه خادمان عرصه تبلیغ و نشر مفاهیم و معارف دینی، آرزوی بهروزی، موفقیت و سعادت نماییم.

پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی(صلی الله علیه و آله)

فهرست

درآمد 21

شیوه استفاده از کتاب حاضر 22

فصل اول: کلیات 25

واژه‌شناسی معجزه در قرآن 26

اول) معنای لغوی واژه‌ها 26

دوم) معنای اصطلاحی معجزه 32

نمونه‌هایی از معجزات در قرآن 37

تحلیل عقلانی معجزه 38

لوازم کلامی معجزه 41

اول) اثبات نبوت خاصه (صدق مدعی نبوت) 42

دوم) اثبات نبوت عامه (لزوم بعثت انبیاء برای مردم) 44

سوم) اثبات وجود خداوند 45

چهارم) علم و قدرت خدا و پیامبر 46

الف) تفاوت معجزه با سحر و اعمال مرتاضان 49

ب) تفاوت معجزه و کرامت 51

اقسام معجزه 53

الف) معجزه اقتراحی و غیراقتراحی 53

ب) معجزه حسّی و عقلی 54

ج) معجزه موقت و دائمی 54

کرانه‌های اعجاز قرآن 54

الف) آیات تحدّی (مبارزه‌طلبی) 61

ب) قلمرو تحدّی قرآن: سه نوع شمول در مبارزه‌طلبی قرآن 63

ج) مرجع ضمیر «من مثله» 64

فصل دوم: سیر تطور اعجاز قرآن 69

قرن اول و دوم: سرچشمه‌های اعجاز قرآن در صدر اسلام 69

الف) اعجاز ادبی قرآن 71

ب) اعجاز قرآن در اخبار غیبی 72

ج) اعجاز قرآن در استقامت بیان (عدم اختلاف) 74

د) معارف عالی از فردی امّی 75

ه) شیرینی و جذبه قرآن 75

قرن سوم) شروع نگارش در اعجاز قرآن و پیدایش نظریه صرفه و عدم تناقض و نظم قرآن 76

قرن چهارم: اعجاز ادبی قرآن و تأثیر آن در نفوس و اخبار غیبی 80

قرن پنجم: نظریه اعجاز در آورنده امّی و اوج‌گیری نظریه صرفه 84

قرن ششم: رویکرد اعجاز محتوایی و علمی 93

قرن هفتم: تکرار نظریه‌های قبلی در اعجاز 99

قرن هشتم: تکرار وجوه قبلی اعجاز همراه با برخی نوآوری‌ها 102

قرن نهم: دوران رکود در مباحث اعجاز قرآن 108

قرن دهم: گردآوری و تفصیل نظریه‌های اعجاز 108

قرن یازدهم: ادامه دوران رکود در مباحث اعجاز قرآن 119

قرن دوازدهم: مصادیق و تقریرهای جدید در وجوه اعجاز قرآن 119

قرن سیزدهم: رکود در مباحث اعجاز قرآن 122

قرن چهاردهم: گسترش رویکرد اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم طبیعی 124

قرن پانزدهم: گسترش رویکرد اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم انسانی 155

فصل سوم: اعجاز علمی قرآن 207

تعریف اعجاز علمی قرآن 208

مبانی و معیارهای اعجاز علمی قرآن 213

چالش‌های مفهوم اعجاز علمی 215

مراحل رشد اعجاز علمی قرآن 224

اول) سرچشمه‌ها در قرآن و احادیث اهل بیت(علیهم السلام) 224

دوم) طرح نظریه‌های اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم طبیعی 228

سوم) طرح نظریه‌های اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم انسانی 231

چهارم) اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم عقلی 233

پنجم) اعجاز علمی قرآن در حوزه عرفان 234

الف) چیستی علم و تقسیم اجمالی علوم بشری 234

ب) وجودنداشتن همه علوم بشری در ظواهر قرآن 237

ج) هدف اصلی قرآن هدایت 243

د) شیوه‌های انطباق قرآن با مطالب علمی 251

ه) معیارهای انطباق قرآن با علوم 255

فصل چهارم: مصادیق اعجاز علمی قرآن 261

اول) اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم طبیعی 261

مفهوم‌شناسی 262

الف) جاذبه عمومی موجودات 263

ب) خورشید و حرکات آن 272

الف) زوجیت 291

ب) لقاح (زایا کردن گیاهان و ابرها) 303

مراحل خلقت انسان 313

مرحله اوّل: آفرینش انسان از خاک 318

مرحله دوّم: آفرینش انسان از آب 321

مرحله سوّم: آفرینش انسان از منی 330

مرحله چهارم: خلقت انسان از نطفه 336

مرحله پنجم: آفرینش انسان از علق 354

مرحله ششم: آفرینش انسان از مضغه 361

مرحله هفتم: تصویر و تسویه انسان 370

مرحله هشتم: شکل‌گیری استخوان‌ها 378

مرحله نهم: پوشاندن گوشت بر استخوان‌ها 378

مرحله دهم: آفرینش جنس جنین (مذکر یا مؤنث) 384

مرحله یازدهم: آفرینش روح (دمیدن جان در جنین) 389

مرحله دوازدهم: تولد طفل 396

مرحله سیزدهم: بلوغ 399

مرحله چهاردهم: کهن‌سالی (پیری) 402

مرحله پانزدهم: مرگ 406

دوم) اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم انسانی 412

تفاوت‌های علوم انسانی و علوم طبیعی 413

رویکردها در اعجاز در حوزه علوم انسانی 415

اول) اعجاز تربیتی؛ قرآن با تنظیم قوانین حقوق کودک 418

دوم) اعجاز تربیتی قرآن در شیوه‌های تربیت و دعوت 426

ادعاها در اعجاز اقتصادی قرآن 435

تحریم ربا 441

وجوه اعجاز قرآن در تحریم ربا 444

پیش‌نیازهای نظریه اعجاز مدیریتی قرآن 457

گونه‌شناسی مطالعات مدیریتی قرآن 460

اول) وجود قوانین خارق‌العاده در قرآن 467

قانون قصاص 469

دوم) تأثیر اعجازآمیز قرآن در تحوّل قوانین جامعه عرب جاهلی 476

سوم) نظام خارق‌العاده قانون‌گذاری در قرآن 477

اقسام اخبار غیبی قرآن 482

بررسی برخی از مهم‌ترین مصادیق اعجاز تاریخی قرآن 489

الف) موافقان اعجاز عددی قرآن 500

ب) مخالفان اعجاز عددی قرآن 507

فصل پنجم: هماوردی با قرآن 518

الف) معارضان قدیمی 519

ب) معارضان جدید و سوره‌های ساختگی اینترنتی 524

الف) لفظی و صوری 527

ب) محتوایی 528

ملحقات: منبع‌شناسی و شخصیت‌شناسی 532

الف) کتاب‌ها 532

ب) مقالات 550

ج) پایان نامه‌ها 551

د) سایت 558

ه) مجلات 559

و) مراکز 560

فهرست منابع 563

درآمد

اشاره

(وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ) . ⁽¹⁾

قرآن کریم معجزه جاویدان الهی است که دانش‌های متعددی در پرتو آن شکل گرفته است. این دانش‌ها به دو قسم اساسی قابل تقسیم است:

الف) دانش‌های پیرامون قرآن، مثل: تاریخ قرآن، دانش قرائت و تجوید، ناسخ و منسوخ، اعجاز و... که علوم قرآن نامیده می‌شود.

ب) دانش محتوایی قرآن که تفسیر (ترتیبی و موضوعی) نامیده می‌شود.

موضوع این نوشتار یکی از موضوعات علوم قرآن یعنی مبحث اعجاز است. البته اعجاز قرآن خود دارای شاخه‌ها و ابعاد متعدد است که در این نوشتار بیشتر به تاریخچه اعجاز قرآن و بُعد اعجاز علمی آن (در حوزه علوم طبیعی و انسانی) پرداخته می‌شود.

البته در این نوشتار به دو نکته جدید دست یافتیم:

اول) در پژوهش تاریخی درمورد ابعاد اعجاز قرآن به 85 بُعد اعجاز برخورد کردیم.

دوم) در پژوهش اعجاز علمی، مبحث اعجاز علمی در حوزه علوم انسانی را مورد بررسی قرار دادیم.

شیوه استفاده از کتاب حاضر

در این مورد توجه به نکات زیر مناسب است:

در پایان از همه فرهیختگان انتظار می‌رود با توجه به اینکه مباحث اعجاز علمی قرآن نوآمد است با ارائه پیشنهادات تکمیلی ما را در ارتقای علمی کتاب یاری رسانند.

لازم است در این جا از مسئولان پژوهشگاه جامعه المصطفی(صلی الله علیه و آله) العالمیة و انتشارات المصطفی و دوستان گروه تفسیر و علوم قرآن مدرسه عالی قرآن و

حدیث و همکاران مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی(عج) که با پیشنهاد موضوع و پی‌گیری و انجام امور کتاب، یاری‌رسان ما بودند تشکر کنم. امید است خدای متعال این خدمت قرآنی را از همه ما بپذیرد و آن را بابرکت نماید، این نوشتار مورد عنایت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت(علیهم السلام) قرار گیرد و مورد استفاده قرآن‌پژوهان واقع گردد و ما را مشمول دعای خیر خویش فرمایند.

والحمدلله رب العالمین

قم 1390/7/7ش

محمد علی رضایی اصفهانی

فصل اول : کلیات

اشاره

اهداف آموزشی: در این فصل انتظار می‌رود مباحث زیر را بشناسیم:

درآمد

در این فصل به مباحث مقدماتی «اعجاز قرآن» می‌پردازیم؛ نخست مفهوم اعجاز را بررسی می‌کنیم، سپس تاریخچه آن را قرن‌به‌قرن مورد کاوش و تحلیل قرار می‌دهیم و برای نخستین‌بار فهرست بیش از هفتاد وجه از ابعاد اعجاز قرآن را ارائه می‌نماییم.

1. مفهوم شناسی معجزه و اعجاز قرآن

اشاره

مقدمه

در طول تاریخ، بشر همیشه با اعمال خارق‌العاده برخی انسان‌ها روبه‌رو بوده است. این اعمال خارق‌العاده همیشه اعجاب و تحسین بشر را برانگیخته و گاه موجب ایمان او به کسی یا چیزی و یا بی‌ایمانی او شده است. پیامبران الهی از این اعمال خارق‌العاده به‌عنوان آیه و معجزه یاد می‌کردند و دیگران را به مبارزه

برای آوردنِ مانند آن دعوت می‌کردند (تحدّی) و آن را شاهد صدق نبوت خویش می‌دانستند.

در مقابل این مردان حق طلب، کسانی بودند که اعمال خارق‌العاده‌ای انجام می‌دادند که سحر نامیده می‌شد و گاهی امر بر مردم مشتبه می‌گشت که کدام‌یک حق است؛ ازاین‌رو مخالفان ادیان الهی به پیامبران تهمت سحر می‌زدند.

تاریخ دقیقی از اولین معجزه در دست نیست؛ امّا می‌دانیم که پیامبران الهی معمولاً معجزه داشته‌اند؛ به‌طوری که مردم از هر پیامبر جدیدی معجزه می‌خواستند.

امّا به‌راستی ماهیت معجزه چیست و چه تفاوتی با کرامت و سحر دارد؟ پاسخ به این پرسش‌ها موضوع این نوشتار است.

واژه شناسی معجزه در قرآن

اشاره

قرآن کریم واژه‌های «آیه»، «بینه»، «برهان» و «سلطان» را درباره امور خارق عادت و معجزات پیامبران به‌کار برده و از واژه «معجزه» در این مورد استفاده نکرده است؛ امّا اصطلاح رایج و مشهور در این مورد، «معجزه» است. ابتدا معانی لغوی واصطلاحی این واژه‌ها را بررسی می‌کنیم:

اول) معنای لغوی واژه‌ها

الف) «آیه»: «آیه» در لغت به‌معنای «علامت» و «نشانه» است؛ آن چیز ظاهری که ملازم با چیز غیرظاهری است. ⁽¹⁾برخی لغویان گفته‌اند: «آیه چیزی است که مورد توجه و قصد به‌سوی مقصود واقع می‌شود و وسیله‌ای برای رسیدن به مقصود است». ⁽²⁾

قرآن کریم واژه آیه را در مورد معجزات انبیا به‌کار برده است؛ مثلاً:

(بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ بَلِ افْتَراهُ بَلْ هُوَ شاعِرٌ فَلْیَأْتِنا بِآیَةٍ کَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ ) ؛ ⁽¹⁾بلکه (مشرکان) گفتند: (این قرآن) یک دسته خواب‌های پریشان است؛ بلکه آن را [به دروغ به خدا] نسبت داده است؛ بلکه او شاعر است؛ پس باید نشانه‌ای (معجزه‌آسا) برای ما بیاورد؛ همان‌گونه که پیشینیان (از پیامبران، با معجزه) فرستاده شدند.

(وَ رَسُولاً إِلی بَنِی إِسْرائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللّهِ ...) ؛ ⁽²⁾و (او را به‌عنوان) فرستاده‌ای به‌سوی بنی‌اسرائیل ( فرزندان یعقوب) قرار داده (که او به آنان می‌گوید) که من از طرف پروردگارتان نشانه‌ای (معجزه‌وار)، برایتان آورده‌ام؛ من از گِل برای شما (چیزی) همانند شکل پرنده می‌سازم و در آن می‌دمم، پس به رخصت خدا، پرنده‌ای می‌گردد...».

ب) «بینه»: «بینه» در لغت به‌معنای «دلیل واضح» آمده است؛ چه عقلی باشد و چه محسوس. ⁽³⁾

برخی لغویان گفته‌اند: «(از ریشه بین) معنی حقیقی آن انکشاف و وضوح به‌وسیله جداکردن و تفریق است و آیه [یا] بینه به‌معنی امری است که کشف شده و از بین امور عادی جدا شده است». ⁽⁴⁾

قرآن کریم در مواردی از معجزات انبیا به «بینه» تعبیر کرده است؛ مثلاً:

(وَ إِلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ قَدْ جاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هذِهِ ناقَةُ اللّهِ لَکُمْ آیَةً ...) ؛ ⁽¹⁾و به‌سوی (قوم) ثَمُود، برادرشان صالح را (فرستادیم)؛ (او) گفت: «ای قوم (من)! خدا را بپرستید، که هیچ معبودی جز او برای شما نیست. به‌یقین، دلیلی (معجزه‌آسا) از طرف پروردگارتان برای شما آمد؛ این ماده‌شتر خدا، نشانه‌ای (معجزه‌وار) برای شماست.

(أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لا یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّهُ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ ...) ؛ ⁽²⁾آیا خبر بزرگ کسانی که پیش از شما بودند: قوم نوح و عاد و ثَمود، و کسانی که بعد از آنان بودند، به شما نرسیده است؟ درحالی‌که جز خدا (کسی) از آنان آگاهی (کامل) ندارد؛ فرستادگانشان دلیل‌های روشن (معجزه آسا) برای آنان آوردند.

ج) «برهان»: «برهان» در لغت به‌معنای بیان، حجت و وضوح آن می‌آید. ⁽³⁾برخی لغویان بر آنند که اصل کلمه برهان مصدر «بَرَه» به معنی «ابیض» است و به هرکلام روشنی که ابهام ندارد و امر واضحی که خفا ندارد گویند. «برهانان» (قصص/32) به‌معنی دو امر روشن و دو آیه واضح (دو معجزه) برای اثبات دعوت حضرت موسی(علیه السلام) است. ⁽⁴⁾

واژه برهان به‌معنای «دلیل» هم می‌آید که یک اصطلاح منطقی و خارج از معنای لغوی است. ⁽⁵⁾

قرآن کریم در برخی موارد واژه برهان را در مورد معجزات انبیا به‌کار برده است؛ مثلاً در سوره قصص پس از مطرح‌کردن عصای موسی(علیه السلام) و ید بیضا می‌فرماید:

(... فَذانِکَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّکَ إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ ...) ؛ ⁽¹⁾و این دو (معجزه) دلیل‌های روشنی هستند از جانب پروردگارت به‌سوی فرعون و اشراف او.

در سوره نساء نیز می‌فرماید:

(یا أَیُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً) ؛ ⁽²⁾ای مردم! به‌یقین دلیل روشنی از طرف پروردگارتان برای شما آمد و نوری آشکار به‌سوی شما فروفرستادیم.

مفسران دو احتمال در مورد کلمه برهان در این آیه مطرح کرده‌اند؛ یکی قرآن و دیگری پیامبر(صلی الله علیه و آله)؛ ⁽³⁾درحالی‌که قرآن معجزه پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) است.

د) «سلطان»: «سلطان» از نظر لغوی به‌معنای تسلط قهری است و به «دلیل» و «حجت» نیز سلطان گویند؛ چون بر قلوب افراد مسلط می‌شود. ⁽⁴⁾قرآن کریم در برخی آیات تعبیر سلطان را در مورد معجزه به کار برده است. مثال:

(قالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلاّ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ وَ لکِنَّ اللّهَ یَمُنُّ عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ ما کانَ لَنا أَنْ نَأْتِیَکُمْ بِسُلْطانٍ إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ ...) ؛ ⁽⁵⁾فرستادگانشان به آنان گفتند: «ما جز بشری همانند شما نیستیم؛ اما خدا بر هرکس از بندگانش که بخواهد (و شایسته بداند)، منّت می‌گذارد (و نعمت نبوّت به او عطا می‌کند)؛ و برای ما شایسته

نیست که جز به رخصت خدا برای شما دلیلی (و معجزه‌ای) بیاوریم. ⁽¹⁾

ه) «معجزه»: این واژه از ریشه «عجز» است و لغویان معانی و استعمالات متعددی برای آن ذکر کرده‌اند:

نتیجه: به‌نظر می‌رسد ریشه اصلی لغت «عجز» همان «ضعف» است که در مقابل قدرت قرار می‌گیرد. این ضعف دارای مراتبی است و به همین دلیل به زنان کهن سال عجوز می‌گویند؛ چون ضعیف شده و طراوت، تحرک و زایش خود را از دست داده‌اند. به مؤخّر و پشت انسان نیز «عَجُز» می‌گویند؛ چون پست و ضعیف است و «اعجاز» ایجاد عجز یا یافتن عجز در دیگران است.

در قرآن کریم لغت «معجزه» به‌معنای اصطلاحی (عمل خارق‌العاده که گواه نبوت باشد) یافت نشد؛ امّا در موارد متعددی این لغت به شکل‌های گوناگون به‌کار رفته است:

«عجوز» (هود/ 72 و صافات/ 135)؛ مقصود، ضعف و عجز در تولید فرزند است.

«أعجزت» (مائده/ 31)؛ یعنی ضعف و نفی اقتدار است.

«معاجزین» (سبأ/ 38)؛ منظور، استمرار حالت عجز است.

«معجزی اللّه» (توبه/ 2) یعنی خدا ضعیف نمی‌شود.

«معجزین» (انعام/ 134 - فصلت/ 31 - نور/ 57 - عنکبوت/ 22).

«لیعجزه» (فاطر/ 44)؛ مقصود ایجاد عجز است.

«اَعجاز» (قمر/ 20 - حاقه/ 7)؛ یعنی ریشه‌های درخت خرما که وقتی از زمین کنده می‌شوند، حالت محرومیت از مواد غذایی پیدا می‌کنند.

نکته اول: «اعجاز» به‌هر صورت که باشد ملازم با تأثیر، تسلط، تفوق و حکومت است. ⁽¹⁾

نکته دوم: جالب این است که لغت «معجزه» در روایات اهل بیت(علیهم السلام) به‌معنای اصطلاحی به‌کار رفته است و معلوم می‌شود که این لغت از زمان ائمه(علیهم السلام) کاربرد داشته و به‌جای «آیه» استفاده می‌شده است. به این روایت توجه کنید:

عن الصادق(علیه السلام):

« المعجزة علامة للّه لا یعطیها الاّ انبیاءه و رسله و حججه لیعرف به صدق الصادق من کذب الکاذب »؛ ⁽²⁾«معجزه علامتی الهی است که آن را به غیر از انبیاء و رسولان و حجت‌های خویش عطا نمی‌کند تا به‌وسیله آن راست‌گویی راست‌گویان از دروغ‌گویی دروغ‌گویان بازشناخته شود».

دوم) معنای اصطلاحی معجزه

بحث معجزه حداقل در چهار علم تفسیر، علوم قرآن، اصول و کلام مطرح شده است. به برخی از قدما نسبت داده شده که آن را جزیی از علم اصول می‌دانستند (مثل شیخ طوسی و طبرسی). ⁽¹⁾برخی دیگر آن را در علم کلام (عقاید) مطرح می‌کنند (مانند خواجه طوسی و علامه حلی در تجرید الاعتقاد، صاحب نثر طوبی و ملا فتح اللّه کاشانی). ⁽²⁾بعضی مفسران آن را در لابه‌لای تفسیر قرآن و به مناسبت معجزات انبیا مطرح کرده‌اند (مثل علامه طباطبایی در المیزان و آیت‌الله طیب در اطیب البیان و...). ⁽³⁾گروهی نیز آن را در علوم قرآن مطرح کرده‌اند (مثل سیوطی در الاتقان و آیت‌الله معرفت در التمهید). ⁽⁴⁾

ما در این نوشتار نمی‌خواهیم جایگاه حقیقی این بحث را مطرح کنیم؛ بلکه طرح مبحث اعجاز در علوم مختلف به جهت ابعاد گوناگون این بحث است که هر گروهی از زاویه‌ای خاص بدان نظر کرده‌اند. از آنجا که این بحث در علوم مختلف طرح شده، تعریف‌های متفاوتی نیز از آن ارائه شده است که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

چیزی که معتاد باشد، درصورتی‌که خرق عادت بوده و مطابق ادعا واقع شود». ⁽¹⁾

سپس علامه حلی در شرح این کلام چندین شرط را مقرر می‌کند:

الف) امت شخص معجزه‌گر، از آوردن مثل آن عاجز باشند؛

ب) معجزه از طرف خدا یا با امر او باشد؛

ج) معجزه در زمان تکلیف باشد؛

د) معجزه بعداز ادعای نبوت ظاهر شود و در زمان معجزه‌گر، شخص دیگری مدعی نبوت نباشد؛ ⁽²⁾

و) آن عمل خارق عادت باشد.

ایشان سپس چند شرط را برای صدق ادعا مشخص می‌سازد:

الف) امکان صادق بودن ادعا باشد (محال عقلی نباشد؛ مثلا ادعای خدایی نکند)؛

ب) آن‌چه می‌گوید، طبق آن انجام دهد؛

ج) عمل او از مقوله سحر و علوم دقیقه (غریبه) نباشد؛

د) تحّدی (مبارزه‌طلبی) کند. ⁽¹⁾

«معجزه عبارت است از امری خارج عادت که دلالت کند ماورای طبیعت در طبیعت و امور مادی تصرف کرده است و این به آن معنا نیست که معجزه، مبطل امر عقلی و ضروری است». ⁽²⁾

ایشان در جای دیگر می‌نویسد:

معجزه یا آیه معجزه (بر حسب اصل تسمیه) چنان‌که از لفظش پیداست، امر خارق‌العاده‌ای است که برای اثبات حق و مقارن با تحّدی (دعوت به مقابله) تحقق پیدا می‌کند... معجزه هرچه بوده باشد و به هر شکل و صورتی اتفاق بیفتد، امری است خارق‌العاده و بیرون از نظام علل و معلولات و اسباب و مسبباتی که عادتاً ما با آنها انس گرفته‌ایم و آنها را می‌شناسیم. ⁽³⁾

وی هفت شرط را برای معجزه ذکر می‌کند: کار خدا باشد؛ خارق عادت باشد؛ کسی نتواند با آن معارضه کند؛ به‌دست مدعی نبوت انجام شود؛ موافق ادعای او باشد؛ معجزه، او را تکذیب نکند (بر خلاف ادعای او سخن نراند)؛ معجزه، قبل از ادعای نبوت نباشد. ⁽⁴⁾

که با اراده خدای متعال از شخص مدعی نبوت ظاهر شود و نشانه صدق ادعای وی باشد». ⁽¹⁾

نقد و بررسی

بررسی همه تعاریف و نقد آنها از حوصله این نوشتار خارج است؛ امّا می‌توان گفت که برخی از تعاریف ناقص بودند و برخی دیگر جامع و مانع نبودند. در اینجا به پاره‌ای از اشکالات آنها اشاره می‌کنیم:

گفته بود که معجزه راست‌گویی (صدق) نبوت را ظاهر می‌کند؛ درحالی‌که معجزه منحصر به اثبات ادعای نبوت نیست؛ بلکه هر منصب الهی (مثل امامت) را نیز اثبات می‌کند.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

معجزه (آیه، بینه و برهان) عبارت است از چیزی (کار، سخن یا شیء) که این ویژگی‌ها و عناصر را داشته باشد:

الف) خارق عادت باشد؛ یعنی قوانین عادی طبیعت را نقض کند. البته معجزه به‌معنی انجام محال عقلی نیست؛ بلکه ارتکاب محال عادی است. همچنین معجزه به‌معنی شکستن قانون علیت نیست؛ زیرا تحت قانون علیت عام است؛ فقط علت آن امری غیرمادی است.

ب) از مدعی منصب الهی و پس از ادعای آن واقع شود. پس اگر چیز خارق عادت، قبل از ادعای نبوت واقع شده باشد نمی‌تواند دلیل ادعای نبوت باشد. همچنین اگر کار خارق عادت بدون ادعای منصبی از مناصب الهی واقع شود، کرامت است؛ نه معجزه اصطلاحی.

ج) همراه باتحّدی و مبارزه‌طلبی باشد؛ یعنی دیگران را دعوت کند که مثل آن را بیاورند.

د) مغلوب واقع نشود و دیگران از آوردن مثل آن عاجز باشند؛ یعنی مثل سحر و اعمال مرتاضان و... نباشد که تحت تأثیر اراده قوی‌تر نقض شود یا از بین برود.

ه) برای اثبات اموری باشد که غیرممکن نباشد. معجزه نمی‌تواند برای اثبات محال عقلی (مثل ادعای خدایی) یا محال نقلی (مثل ادعای نبوت بعد پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) باشد.

و) از امور شرّ نباشد که موجب ضرر به دیگران شود؛ چون با هدف معجزه (هدایت) سازگار نیست.

ز) معجزه گواه صدق مدعی باشد؛ یعنی عین آن‌چه ادعا شده، واقع شود؛ مثلاً اگر ادعا کرده، کور را شفا می‌دهد، به‌جای آن کر شفا پیدا نکند. همچنین معجزه، آورنده خود را تکذیب نکند؛ مثلاً به‌سخن آید و بگوید که این مدعی دروغ‌گوست.

به عبارت دیگر در معجزه سه حیثیت و جهت وجود دارد:

اول) جهت معجزه‌گر (که باید مدعی منصب الهی و تحدّی کننده و... باشد و هدف او هم اثبات امر محالی نباشد).

دوم) جهت خود معجزه (که باید خارق عادت و گواه صدق ادعا باشد و از امور شرّ هم نباشد).

سوم) جهت مردمی که معجزه برای آنها صورت می‌گیرد (که باید از آوردن مثل آن معجزه ناتوان باشند).

نمونه هایی از معجزات در قرآن

در اینجا برخی از معجزات ذکر شده در قرآن کریم را مرور می‌کنیم:

پیسی، زنده کردن مردگان و خبر دادن از آن‌چه مردم می‌خورند و در خانه ذخیره می‌کنند (آل عمران/ 49)؛

جمع‌آوری و بررسی تمام معجزاتی که در قرآن کریم ذکر شده و یا از انبیای الهی صادر شده‌اند، از حوصله این نوشتار خارج است.

تحلیل عقلانی معجزه

شکی نیست که امور خارق عادت، توسط انبیا و اولیای الهی در طول تاریخ واقع شده‌اند و بسیاری از کرامات (امور خارق عادت بدون ادعای نبوت) هر روزه در گوشه و کنار جهان توسط اولیای الهی به‌وقوع می‌پیوندند.

بسیاری از دانشمندان و متخصصان علوم مختلف و حتی مخالفان انبیا سعی کرده‌اند تا این امور را توجیه و تبین کنند. در اینجا به برخی از مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم:

یکم) دیدگاه مخالفان انبیا

هنگامی که حضرت موسی(علیه السلام) دو معجزه خویش (عصا و ید بیضا) را به فرعونیان نشان داد:

(...قالُوا ما هذا إِلاّ سِحْرٌ مُفْتَریً ...) ؛ ⁽¹⁾

«گفتند این جز سحری ساختگی نیست».

مشرکان در مقابل قرآن کریم موضع‌گیری کرده و به پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) تهمت سحر، خواب شوریده دیدن، شاعر بودن و مجنون شدن زدند (صافات/ 36 - انبیاء/ 3 - 5). آری، کوردلان مشرک هنگامی که در مقابل حقیقت دلیلی نداشته باشند، راهی جز انکار نمی‌پیمایند.

دوم) دیدگاه برخی روان‌شناسان

روان‌شناسان در توجیه امور خارق‌العاده می‌گویند:

این امور به‌وسیله جریان امواج مجهول الکتریکی - مغناطیسی به وقوع می‌پیوندند؛ انسان با ریاضت‌های سخت می‌تواند این امواج مرموز و قوی را به خدمت اراده خود درآورد و به‌وسیله آنها تصرفاتی خارق‌العاده در عالم مادی انجام دهد.

علامه طباطبایی(رحمه الله) می‌فرماید: «فی الجمله (تا حدودی) حق با این دانشمندان است؛ چون معنا ندارد که معلول طبیعی باشد، امّا علت طبیعی با آن نباشد...»؛ ⁽¹⁾امّا معجزه از آن جهت معجزه نیست که مستند به سبب طبیعی مجهول که مستند به سبب غیرعادی است؛ بلکه معجزه از آن جهت معجزه است که مستند به امر غیرعادی و غیرمغلوب است؛ یعنی امری که علیت آن بر امور دیگر تسلط دارد و مغلوب علل دیگر واقع نمی‌شود ⁽²⁾(توضیح این مطلب در دیدگاه ایشان خواهد آمد).

سوم) دیدگاه علامه طباطبایی(رحمه الله)

ایشان معجزه را در چندین مقدمه تبیین عقلانی می‌کند:

ایشان در ادامه تذکر می‌دهند که این امور اگرچه خارق عادت هستند، امّا محال عقلی نیستند و از سوی دیگر علم و عادت طبیعی هم این امور را انکار نمی‌کند. این امری ممکن است، ولی این کار بر اثر اراده شخصی انجام می‌شود.

(... وَ ما کانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ ...) ؛ ⁽¹⁾در این آیه آوردن معجزه به رسول نسبت داده شده است.

نظریه علامه طباطبایی به‌طور خلاصه این است: امور عادی و طبیعی و غیرعادی (خوارق عادات اعم از معجزه، سحر و...) همه علل طبیعی دارند؛ با این تفاوت که علل طبیعی در شرایط زمانی و مکانی خاصی در امور عادی اثر می‌کنند؛ امّا در خوارق عادات همین تأثیر به‌وسیله اراده (بدون نیاز به شرایط زمانی و مکانی ویژه) صورت می‌پذیرد. تفاوت معجزه با سحر این است که علت معجزه مستند به اراده الهی است که مقهور و مغلوب نمی‌شود. ⁽¹⁾

مثال: تبدیل شدن عصا به اژدها ممکن است در شرایط زمانی و مکانی خاص و با علل ویژه (طی میلیون‌ها سال) انجام شود، ولی این امر با علت مادی یعنی نفس موسی(علیه السلام) و اراده مافوق مادی - بدون رعایت آن شرایط زمانی و مکانی - تحقق می‌یابد و این معجزه است.

وی در جای دیگر می‌نویسد:

باید گفت که این حوادث خارق العاده، نه‌تنها علل مادی مربوط به محل دارند، بلکه علتی غیرمادی نیز -که اراده و شعور است- بالای سر آنها وجود دارد....

پس همه انواع خوارق عادات، طبعاً از اراده و شعور -که مافوق اسباب مادی هستند- سرچشمه می‌گیرند و نباید تردید داشت که اراده قابلیت قوّت و ضعف دارد و شعوری که سرچشمه اراده است، هرچه قوی‌تر و روشن‌تر باشد، اراده به همان نسبت قوی‌تر و صفت مقاومتش در برابر موانع بیشتر خواهد بود. ⁽²⁾

لوازم کلامی معجزه

اشاره

از چیزهایی که به‌وسیله معجزه - مستقیم یا غیرمستقیم - ثابت می‌شوند، به «لوازم کلامی معجزه» تعبیر می‌شود. در اینجا به چند مورد از این لوازم اشاره می‌کنیم:

اول) اثبات نبوت خاصه (صدق مدعی نبوت)

⁽¹⁾ بسیاری از مفسران و صاحب‌نظران معتقدند که معجزه ملازم با صدق پیامبر است؛ یعنی ادعای آورنده معجزه را - که همانا ادعای نبوت است - اثبات می‌کند؛ به این ترتیب نبوت شخص معجزه‌گر به اثبات می‌رسد. در این مورد چند بیان و تقریر وجود دارد که اشاره می‌کنیم:

الف) دلیل حکم الامثال واحد:

علامه طباطبایی در این مورد می‌گوید:

ادعای نبوت و رسالت از هر پیامبر و رسولی طبق بیان قرآن به ادعای وحی و سخن گفتن الهی بلاواسطه یا با واسطه ملک است و این امری است که حسّ و تجربه آن را تأیید نمی‌کند و ازاین‌رو از دو جهت اشکال دارد: یکی از جهت عدم دلیل بر آن و دوم از جهت دلیل بر عدم آن.

اگر پیامبر در ادعای نبوت صادق باشد، لازمه آن این است که متصل به ماورای طبیعت و مؤید به قدرت الهی باشد؛ طوری که بتواند خرق عادت کند و خداوند با نبوت و وحی به او، اراده خرق عادت کرده است.

اگر این مطلب حق باشد، باید ممکن باشد که خرق عادت دیگری بدون مانع از پیامبر صادر شود و خداوند به‌وسیله خرق عادت دیگری، نبوت و وحی او را تصدیق کند؛ درحالی‌که بین خرق عادت با خرق عادت دیگر تفاوت نیست و حکم چیزهای مثل هم واحد است. ⁽²⁾

پس کسی را که خدا می‌خواهد مردم به‌وسیله او از طریق خرق عادت -یعنی وحی و نبوت- هدایت شوند، باید او را به‌وسیله خرق عادت دیگری تأیید و تصدیق کند و آن معجزه است. ⁽¹⁾

ب) دلیل حکمت:

برخی از صاحب‌نظران معتقدند که اعجاز، شکستن قوانین طبیعت و انتخاب مسیری بر خلاف مجرای عمومی عالم آفریش است؛ پس نمی‌تواند بدون اذن و عنایت خاص پروردگار از کسی صادر شود. بنابراین اگر کسی ادعای نبوت کند و خدا نیز از او پشتیبانی کند و او را به سلاح معجزه مجهز سازد، مردم را به‌سوی جهل و گمراهی سوق داده و باطل را ترویج و تصدیق نموده است که این امر نسبت به ساحت قدس خدای حکیم محال می‌نماید و هرگز از وی صادر نخواهد گردید.

پس اگر معجزه‌ای به‌دست کسی ظاهر شود، دلیل بر صدق گفتار وی و کاشف از اذن و رضای حق است. ⁽²⁾

ج) دلیل نقض غرض:

این دلیل را برخی از صاحب نظران با چند مقدمه آورده‌اند:

می‌آورد، سوء سابقه ندارد و بر خلاف عقل سخن نمی‌گوید، می‌پذیرند.

نتیجه: چون مدعی نبوت، معجزه آورده و خداوند رسوایش نمی‌کند، معلوم می‌شود که در مدعای خود راستگوست. ⁽¹⁾

تذکر: البته ممکن است با تأمل و دقت، دلیل نقض غرض را به دلیل حکمت برگردانیم؛ زیرا محال بودن نقض غرض به دلیل حکیم‌بودن خداست؛ هرچند برخی نویسندگان این دو را جدا کرده‌اند. ⁽²⁾

دوم) اثبات نبوت عامه (لزوم بعثت انبیاء برای مردم)

استاد جوادی آملی می‌گوید:

در قرآن مجید نیز همواره معجزه، آیت و نشانه بر رسالت پیامبری است که داعیه نبوت نموده و بر نبوت خاصه آن نبی گواهی می‌دهد و چون نبوت خاص ثابت شود، نبوت عام نیز در ضمن آن ثابت خواهد شد؛ زیرا هیچ خاصی بدون عام و هیچ مقیدی بدون مطلق نخواهد بود. ⁽³⁾

در این مورد برخی نویسندگان نوشته‌اند:

اگر مقصود آن باشد که در نبوت خاصه، نبوت عامه مفروض و مفروغ‌عنه دانسته شده و صرفاً پس از اثبات نبوت عامه مطرح می‌شود، این مدعا

درست و قابل تبیین است؛ امّا اگر مقصود آن باشد که با صدور یک کار خارق‌العاده به‌دست فردی که مدعی نبوت است - با توجه به عدم امکان همانندآوری آن - اثبات می‌شود که خداوند باید پیامبرانی را برای هدایت بشر بفرستد، این مطلب، قابل قبول و اثبات‌شدنی نیست. ⁽¹⁾

سوم) اثبات وجود خداوند

«جان هیک» (متکلم غربی) معتقد است که مشاهده حوادث خارق‌العاده، انسان را به‌سوی اعتقاد به خدا سوق می‌دهد؛ ولی منطقی بودن این رابطه را نمی‌پذیرد؛ ⁽²⁾اما برخی از متکلمان مسیحی (مثل هنری تیسن) در مقام دفاع از دلالت منطقی معجزه بر اثبات وجود خدا برآمده‌اند. ⁽³⁾در مقابل، «هیوم» در فصل دهم از کتاب پژوهش (Enquires) چهار دلیل اقامه کرده که معجزه، وجود خدا را اثبات نمی‌کند. ⁽⁴⁾

دانشمندان اسلامی از معجزه به‌عنوان دلیل اثبات وجود خدا استفاده نکرده‌اند؛ بلکه این ادعا را نفی کرده‌اند. علامه طباطبایی(رحمه الله) می‌گوید: «انبیا معجزات را برای اثبات معارف (مبدأ و معاد) که عقل به آنها دست می‌یابد (مثل توحید و بعثت) نیاورده و در این موارد به دلیل عقلی اکتفا کرده‌اند». ⁽⁵⁾استاد جوادی آملی نیز تصریح می‌کند که حکیمان و متکلمان الهی، معجزه را برای اثبات نبوت به‌کار برده‌اند و هرگز آن را در اثبات ذات واجب به‌کار نبرده‌اند. ⁽⁶⁾

هرچند برخی نویسندگان معاصر سعی می‌کنند که از برخی آیات قرآن در معجزات موسی(علیه السلام) (اسراء/ 101 و102) برای اثبات وجود خدا استفاده کنند، ولی در پایان مطلب آن را نمی‌پذیرند. ⁽¹⁾

نکته: البته شاید بتوان گفت که معجزات از جهتی بر وجود خدا دلالت می‌کنند.

توضیح این‌که هر عمل خارق‌العاده‌ای معلولی است که احتیاج به علت دارد و علت آن امری طبیعی نیست؛ بلکه امری ماورای طبیعی و قدرتی مافوق مادیات است. پس هر معجزه یا عمل خارق عادتی، بر وجود قدرتی مافوق طبیعت دلالت می‌کند، هرچند این دلیل وجود خدا با تمام صفات او (توحید، علم، نامحدود بودن و...) را اثبات نمی‌کند، امّا به‌صورت اجمال وجود واجب‌الوجودی را ثابت می‌کند.

ممکن است به این مطلب اشکال وارد شود که دلالت معجزه بر وجود خدا به این صورت که بیان شد، یک دلیل مستقل خداشناسی نیست، بلکه یکی از موارد و مصادیق برهان علیت است؛ یعنی از معلول به علت و از ممکن به واجب رسیدن است. البته این دلیل مصادیق زیادی را شامل می‌شود؛ بلکه تمام طبیعت و ماورای طبیعت آیه‌ها و نشانه‌های خدا هستند؛ چون معلول اویند و آینه تمام‌نمای علت خویش یعنی خدا هستند.

چهارم) علم و قدرت خدا و پیامبر

اشاره

در مورد قرآن مجید گفته‌اند که معجزه بودن آن، علم فوق‌العاده خداوند را ثابت می‌کند و اگر معجزه‌ای از سنخ قدرت باشد، قدرت فوق‌العاده خداوند نیز اثبات می‌گردد؛ زیرا با توجه به عدم همانندآوری و اثبات نبوت عامه پیش از ارائه معجزه، معجزه کاری فوق طاقت بشری و منتسب به خداوند می‌شود و

بدین طریق، قدرت فوق‌العاده خداوند به اثبات می‌رسد.

البته دلالت معجزه بر قدرت و علم پیامبر مبتنی بر این است که اثبات شود نفس پیامبر در وقوع معجزه مؤثر است؛ همان‌گونه که علامه طباطبایی قبول داشتند. از آنجا که علم و قدرت پیامبر در طول علم و قدرت خداوند است، مشکلی در دلالت معجزه بر علم و قدرت فوق‌العاده پیامبر وجود ندارد. ⁽¹⁾و ⁽²⁾

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

با توجه به مطالب نقل‌شده و بررسی دلایل آنها، معجزه فقط بر نبوت خاصه (صدق مدعی نبوت) دلالت دارد و قرآن کریم آن را آیه (نشانه) معرفی کرده است.

امّا معجزات دلالت بر نبوت عامه ندارند؛ زیرا ملازمه‌ای بین صدور عمل خارق‌العاده با لزوم هدایت بشر و بعثت پیامبران وجود ندارد.

همچنین معجزه، بر وجود خدا دلالت نمی‌کند؛ هرچند معجزه به اذن او و دلیل تصرفِ ماورای طبیعت در طبیعت است. به عبارت دیگر معجزه برای کسانی آورده می‌شود که اصل وجود خدا را پذیرفته‌اند و فقط در مصداق نماینده او (پیامبر) شک دارند. البته معجزه، بالملازمه بر علم و قدرت خداوند دلالت می‌کند، امّا این امر هدف معجزه نیست. معجزه پس از پذیرش وجود خدا و صفات او (از جمله قدرت) صادر می‌شود؛ چون اگر مخالفان انبیا، خدا و قدرت او را قبول نداشتند از آنها معجزه نمی‌خواستند.

معجزه و قوانین طبیعت

برخی گمان کرده‌اند که تحقق اعجاز با قانون عام علّیت منافات دارد. دیوید

هیوم (1711 - 1776م) در کتاب پژوهشی در فاهمه انسانی می‌نویسد: «معجزه نقض قوانین طبیعت است؛ جریان معمول و متعارف در طبیعت که هر معلولی به دنبال علتی می‌آید نقض می‌گردد». ⁽¹⁾

تذکر چند مطلب در این مورد راهگشای حل مشکل خواهند بود:

تفاوت‌های معجزه با دیگر امور خارق‌العاده

معجزه عملی خارق عادت است و مثل بقیه اعمال خارق عادت علتی برتر از علل طبیعی دارد که علامه طباطبایی از آن به «اراده» تعبیر می‌کند. در اینجا تفاوت معجزه را با دیگر کارهای خارق‌العاده (مثل سحر و کرامت) بیان می‌کنیم:

الف) تفاوت معجزه با سحر و اعمال مرتاضان

قرآن کریم به سحر و جادو اشاره کرده است (بقره/ 102 و طه/ 66). این عمل خارق‌العاده در شریعت اسلام حرام است ⁽¹⁾و در قوانین اسلامی، ساحر به اعدام محکوم می‌شود. تفاوت‌های اساسی سحر با معجزه عبارتند از:

دعوت می‌کند که مثل آن معجزه را بیاورند و همین‌که نتوانند مثل آن معجزه را بیاورند و عاجز شوند دلیل حقانیت آن معجزه و معجزه‌گر است. قرآن کریم نیز به‌عنوان یک معجزه، در موارد متعددی مبارزه‌طلبی می‌کند. ⁽¹⁾

امّا ساحران افرادی منحرف، اغفال‌گر و سودجو هستند که هرگز روی رستگاری نمی‌بینند: (وَ لا یُفْلِحُ السّاحِرُونَ ) . ⁽²⁾و ⁽³⁾

تذکر: این تفاوت‌ها غالباً در مورد تفاوت معجزه با اعمال مرتاضان نیز صدق می‌کنند.

مرتاضان با برخی ورزش‌های جسمی - روحی، توانایی انجام کارهای خارق عادت را پیدا می‌کنند که در آن موارد نیز اراده شخص مرتاض همراه با اسباب غیرعادی مؤثرند. ⁽⁴⁾

ب) تفاوت معجزه و کرامت

اگرچه معجزه و کرامت، هر دو عمل‌هایی خارق‌العاده و متکی بر نیروی ماورای طبیعی هستند، امّا چند تفاوت دارند:

ازاین‌رو کراماتی که از اولیای الهی صادر می‌شود. (مثل شفا دادن بیماران توسط امام رضا(علیه السلام) همراه با تحدّی نیستند.

تذکر: البته معجزه و کرامت هر دو از امور خارق‌العاده الهی شمرده می‌شوند که قابل تعلیم و تعلّم نیستند، تحت تأثیر نیروی قوی‌تری واقع نمی‌شوند و مخصوص بندگان خاص خدا هستند. ⁽¹⁾پس انسان‌هایی که پیامبر یا امام نیستند هم می‌توانند خرق عادت کنند که به آنها کرامت می‌گوییم. قرآن کریم به دو نمونه از این کرامات اشاره کرده که مورد استدلال متکلمان و مفسران نیز واقع شده است؛ یکی کرامات حضرت مریم(علیها السلام) و دیگری داستان آصف و آوردن تخت بلقیس برای سلیمان. ⁽²⁾

تناسب معجزه با زمان

پیامبران الهی وقتی به‌سوی ملتی مبعوث می‌شدند، شرایط زمانی و مکانی و سطح علمی مردم را در نظر می‌گرفتند و مطالبی در خور فهم آنان بیان می‌کردند. حتی معجزات انبیا نیز متناسب با علوم پیشرفته زمان خودشان بود تا فرزانگان زودتر و بهتر معجزات آنان را درک کنند و ایمان آورند. به‌دیگر سخن، هر پیامبری با خرق

عادتی از نوع پیشرفته‌ترین علوم زمان خویش مجهز بوده است تا ارتباط او با عالم ماورا روشن گردد و دانشمندان در برابرش خضوع و به حقانیت او اعتراف کنند.

از امام رضا(علیه السلام) پرسیدند که چرا هر پیامبری نوع خاصی از معجزات داشته است؟ حضرت فرمودند:

در عصر موسی(علیه السلام) سحر غالب بود و موسی(علیه السلام) عملی انجام داد که همه ساحران در برابر آن عاجز ماندند. در زمان مسیح و محیط دعوت او، پزشکان مهارت فوق‌العاده‌ای در معالجه بیماران داشتند؛ عیسی با درمان بیماران لاعلاج - بدون استفاده از وسایل مادی - حقانیت خود را به ثبوت رساند. عصر پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)، عصر ادبیات (خطبه‌ها، کلام و شعر) بود و پیامبر(صلی الله علیه و آله) از طرف خدا مواعظ و حکمت‌هایی آورد که سخنان آنان را باطل کرد و حجت بر آنها تمام شد. ⁽¹⁾

البته معنای این حدیث این نیست که قرآن کریم فقط از جهت فصاحت و بلاغت معجزه است؛ بلکه قرآن معجزه‌ای جاویدان است و به‌همین دلیل ابعاد اعجازش متنوع است و برای هر قومی (در هر زمان و مکانی) جنبه‌ای از اعجاز آن تبلور می‌یابد (چنان‌که خواهد آمد).

اقسام معجزه

اشاره

معجزات از جهات گوناگون قابل تقسیم هستند:

الف) معجزه اقتراحی و غیراقتراحی

معجزه‌ای که با درخواست مردم انجام گرفته باشد معجزه «اقتراحی» نام دارد و معجزه‌ای که بدون درخواست مردم انجام گرفته باشد معجزه «غیراقتراحی» است (مثل نزول قرآن).

ب) معجزه حسّی و عقلی

معجزه «حسّی» آن است که با حواس ظاهری انسان درک می‌شود؛ مثل عصای موسی(علیه السلام) که مردم اعجاز آن را می‌دیدند. امّا معجزه «عقلی» آن است که اعجازش، پس از تعقل و تفکر روشن می‌شود؛ مثل قرآن کریم.

ج) معجزه موقت و دائمی

معجزه «موقت» ویژه زمان و مکان خاصی است و بعد از آن از بین می‌رود؛ ولی برای نسل‌های آینده حکایت می‌شود و اگر حکایت یقینی باشد، برای مردم بعدی هم حجت است؛ مثل: ید بیضای موسی(علیه السلام) یا ناقه صالح. معجدائمی» آن است که اعجازش در همه زمان‌ها و مکان‌ها ادامه دارد و برای مردم اعصار بعد نیز حجت است؛ مثل قرآن کریم که معجزه جاویدان پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) است. ⁽¹⁾

نکته: ادیان موقت (مثل یهودیت و مسیحیت) معجزاتشان نیز موقت بوده است؛ امّا دین اسلام که همیشگی است، معجزه‌اش نیز جاویدان است.

کرانه های اعجاز قرآن

در این مورد آرا و نظریه‌های متفاوتی مطرح شده‌اند که ما به مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم. البته اگر شخصی در مورد چند دیدگاه نظر مثبت دارد، همه را ذکر می‌کنیم (لازم به یادآوری است که جزئیات مربوط به ابعاد اعجاز قرآن که بیش از 70 وجه است در مبحث بعدی ذکر خواهیم کرد).

اول) فصاحت و بلاغت

قرآن معجزه‌ای ادبی و در حد اعلای فصاحت، بلاغت و رسایی است؛ طوری که قبل و بعد از ظهور اسلام هیچ شعر، خطبه و کلام عربیی به پایه آن نرسیده است. ⁽¹⁾

دوم) سبک و نظم خاص قرآن

هرچند قرآن از حروف و کلمات معمولی زبان عرب تشکیل شده است، اما نظم خاص و تألیف منحصر به فرد آن در ترکیبات کلامی، معجزه است؛ یعنی سبک خاص آن نه شعر و نه نظم، بلکه کلامی خاص و غیرقابل تقلید است. خداوند با آگاهی از همه حروف، کلمات و ترکیبات، بهترین آنها را انتخاب کرده است؛ درحالی‌که ما نه علم کامل الهی را داریم و نه قدرت او را و نمی‌توانیم مثل او سخن بگوییم. ⁽²⁾

سوم) شیرینی و جذبه خاص یا موسیقی ویژه قرآن همراه با روحانیت

از همان اوایل بعثت پیامبر(صلی الله علیه و آله) تأثیر شگرف قرآن در قلوب مردم واضح بود؛ طوری که مشرکان عرب، مردم را از گوش دادن به قرآن منع می‌کردند تا جذب کلام الهی نشوند و شیرینی آن را نچشند. همین مطلب، امروزه گاهی با عنوان «موسیقی قرآن» خوانده می‌شود که برخی از متأخران مصر و ایران به آن تمایل دارند و می‌گویند که این جنبه از قرآن معجزه است و دیگران از آوردن کلامی که چنین تأثیری داشته باشد عاجزند. ⁽¹⁾

چهارم) معارف عالی و الهی قرآن از یک فرد امّی

وقتی معارف قرآن در زمینه توحید و صفات خدا با دیگر کتاب‌های آسمانی و سخنان فلاسفه و حکما مقایسه می‌شود، متوجه می‌شویم که قرآن چیز دیگری است که عقل‌ها را متحیر می‌نماید و دیگران از آوردن معارفی مانند آن عاجزند. این در حالی است که همه این معارف توسط یک فرد «امّی» (بی‌سواد) بیان شده است. ⁽¹⁾

پنجم) قوانین محکم قرآن

نظام تشریع و قانون‌گذاری قرآن چنان متین و استوار است که هیچ‌کس قادر نیست مثل آن را بیاورد. اشکالات و سستی قوانین وضع شده توسط انسان پس از گذشت مدتی، آشکار می‌شوند و به‌ناچار آن‌را تغییر می‌دهند. مثلاً قرآن به نظام «عدل و قسط» و «برادری» و «علم» دعوت می‌کند و در جایی که به آخرت می‌پردازد دنیا را هم فراموش نمی‌کند. ⁽²⁾

ششم) برهان‌های عالی قرآن

قرآن کریم وقتی از توحید، معاد و نبوت سخن می‌گوید، چنان استوار و بر اساس قوانین صحیح فکری است که گویی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) ده‌ها سال منطق و فلسفه خوانده است؛ درحالی‌که او فردی امّی بود. این امر اعجاز قرآن را می‌رساند؛ زیرا فردی امّی نمی‌تواند این‌گونه سخن بگوید. ⁽³⁾

هفتم) خبرهای غیبی از گذشته و آینده

قرآن در موارد متعددی از اقوام گذشته (که در زمان نزول قرآن اثری از آنها نبود؛ مثل قوم‌های لوط، عاد و ثمود) سخن گفته است و اکتشافات بعدی باستان‌شناسان این مسائل را اثبات کرده و می‌کند. در مواردی نیز از مسائل آینده سخن می‌راند؛ مثل پیش‌بینی شکست ایران از روم که به‌وقوع پیوست. بشر عادی از گفتن چنین اخباری عاجز است. ⁽¹⁾

هشتم) اسرار خلقت در قرآن (اعجاز علمی)

یکی از ابعاد اعجاز قرآن که در چند قرن اخیر ظاهر شد و بسیاری از متخصصان علوم را به شگفتی واداشت و برخی صاحب‌نظران علوم قرآن نیز بدان تصریح کرده‌اند، گزاره‌های قرآن در مورد مسائل علمی (مانند زوجیت گیاهان یا حرکت خورشید و زمین) است؛ درحالی‌که انسان‌ها تا قرن‌ها بعد از نزول قرآن یا به این مطالب علمی دسترسی نداشتند یا به نظریه بطلمیوسی (که بر خلاف آنهاست) معتقد بودند. ⁽²⁾

تذکر: شاید بتوانیم دیدگاه‌های هفتم و هشتم را با عنوان «اعجاز علمی قرآن» جمع کنیم. این مورد را در ادامه مقاله بررسی خواهیم کرد.

نهم) استقامت بیان (عدم اختلاف در قرآن)

قرآن در طی 23 سال بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) در شرایط گوناگون (جنگ، صلح، سفر و...) نازل شد؛ با این حال اختلاف و تناقضی در بیانات آن وجود ندارد. درحالی‌که اگر یک نویسنده مطلبی را طی چند سال بنویسد، گاه تناقضاتی در آن به‌چشم می‌خورد. این نیز جنبه دیگری از اعجاز قرآن است که هیچ انسانی نمی‌تواند این‌گونه سخن بگوید. از جمله کسانی که این نظریه را پذیرفته‌اند آیت‌الله خوئی(رحمه الله) در البیان ⁽¹⁾و نیز شیخ محمدجواد بلاغی ⁽²⁾هستند.

دهم) ایجاد انقلاب اجتماعی

برخی صاحب‌نظران برآنند که اعجاز قرآن کریم انقلاب بزرگی است که در حیات انسان پدید آمده است؛ انقلابی که با قوانین عادی و تجربی بشر در جوامع و سنن تاریخی سازگار نیست. اعراب جزیرة‌العرب قبل از اسلام با تمدن و مدنیت آشنا نبودند؛ ولی کتابی مثل قرآن از آنجا برخاست و هر کتابی آیینه فرهنگ و علم جامعه خویش است؛ اما قرآن کریم برخلاف قوانین طبیعی و اجتماعی به‌وجود آمد و توانست جامعه عرب را صاحب فرهنگ و تمدن کند. ⁽³⁾

یازدهم) صرفه

برخی معتقدند اعجاز قرآن از آن جهت است که خداوند اجازه نمی‌دهد کسی مثل قرآن را بیاورد؛ یعنی قدرت را از مخالفان سلب می‌کند. البته این

نظریه به سه صورت تصویر شده است ⁽¹⁾:

اول) این‌که بگوییم خداوند انگیزه افراد مخالف قرآن را سلب می‌کند.

دوم) این‌که بگوییم خداوند علوم مورد نیاز را از آنها سلب می‌کند.

سوم) این‌که بگوییم اگرچه مخالفان قادرند مثل قرآن بیاورند، اما خداوند جبراً جلو آنها را می‌گیرد.

البته به این دیدگاه جواب‌های متعددی داده شده است ⁽²⁾و معمولاً اساتید و صاحب‌نظران علوم قرآن این دیدگاه را نمی‌پذیرند. ⁽³⁾

دوازدهم) همه این جهات از اعجاز قرآن است (مگر صرفه)

این دیدگاه در بین قرآن‌پژوهان و مفسران طرفدارانی داشته است؛ از جمله علامه طباطبایی که می‌گوید:

تمام ابعاد قرآن معجزه است، ولی با اختلاف مخاطبین متفاوت می‌شود؛ مثلاً قرآن معجزه‌ای ادبی برای ادیبان، معجزه‌ای سیاسی برای اهل سیاست و معجزه در حکمت برای حکیمان و... است. بنابراین نظریه اعجاز قرآن شامل همه افراد، همه زمان‌ها و همه حالات می‌شود. ⁽⁴⁾

شیخ محمدجواد بلاغی نیز می‌نویسد: «برای اعراب و بقیه مردم، ابعاد دیگر اعجاز (مثل اسرار غیبی) وجود دارد». ⁽⁵⁾

آیت‌الله معرفت معتقد است اگرچه ظاهر قرآن (با توجه به تبحّر مردم عرب صدر اسلام در علوم ادبی) نشان‌دهنده اعجاز قرآن از جنبه فصاحت و بلاغت است، اما در دوره‌های بعد که خطاب عمومی شد و شامل همه بشریت گردید، تحدّی قرآن نیز در تمام جهات صورت می‌گیرد و منحصر در فصاحت و بلاغت نیست. ⁽¹⁾

آیت‌الله خویی اگرچه همه این ابعاد را نشانه اعجاز قرآن می‌داند، اما آن را منحصر به مخاطبین عرب یا عجم یا اهل فن و علم خاص نمی‌کند. ⁽²⁾

نتیجه‌گیری

بنابر آن‌چه گذشت، اعجاز قرآن ابعاد متعددی (مانند فصاحت، بلاغت، محتوا و اخبار غیبی) دارد و تحدّی (مبارزه‌طلبی) قرآن در همه وجوه اعجاز آن است (غیر از صرفه که باطل است). البته جهات اعجاز قرآن نسبت به مخاطبین مختلف، متفاوت است و هر کسی را بر اساس تخصص و استعداد او و در همان زمینه به مبارزه می‌طلبد. هرچند اعجاز و تحدی قرآن شامل همه زمان‌هاست و همین‌که در طول چهارده قرن کسی نتوانسته مثل قرآن را بیاورد، اعجاز قرآن و حقانیت و صداقت پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) ثابت می‌شود.

2. هماوردطلبی قرآن (تحدّی)

الف) آیات تحدّی (مبارزه طلبی)

آیاتی که تحدّی (مبارزه‌طلبی) قرآن در آنها مطرح شده، چند گونه‌اند؛ گاهی مردم را در مورد کل قرآن یا ده سوره آن به مبارزه می‌طلبد و گاهی می‌فرماید:

«اگر می‌توانید یک سوره مثل آن بیاورید». به این آیات توجه کنید:

(قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً) ؛ ⁽¹⁾«بگو: «اگر انسان [ها] و جن [ها] جمع شوند، بر این‌که همانند این قرآن را بیاورند، مانند آن را نخواهند آورد؛ و اگرچه برخی از آنان، پشتیبان برخی [دیگر] باشند».

(أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ) ؛ ⁽²⁾«آیا می‌گویند: به دروغ آن (قرآن) را (به خدا) نسبت داده است؟! بگو: اگر راست گویید، پس شما هم ده سوره ساختگی، همانند این (قرآن)، بیاورید؛ و جز خدا، هر کسی را می‌توانید فرا خوانید.

(وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ) ؛ ⁽³⁾«و اگر از آن‌چه بر بنده خود (پیامبر) فرو فرستادیم، در تردید هستید، پس اگر راست می‌گویید سوره‌ای همانندش بیاورید و گواهانتان را - که جز خدایند - فرا خوانید».

آیه 38 سوره یونس نیز مضمونی شبیه آیه 23 سوره بقره دارد: (فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ ) . با این تفاوت که در آیه سوره بقره کلمه «من» آمده، اما در آیه سوره یونس واژه «مثله» بدون «من» آمده است (در مورد این نکته بعداً توضیح خواهیم داد).

(أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لا یُؤْمِنُونَ * فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ إِنْ کانُوا صادِقِینَ ) ؛ ⁽⁴⁾«یا می‌گویند: آن (قرآن) را فرا بافته است؟! بلکه ایمان نمی‌آورند، پس اگر

راست‌گویند، سخنی همانند آن (قرآن) بیاورند».

هرچند ظاهر کلمه «مثله» این است که کل قرآن مراد باشد، ولی کلمه «حدیث» کم‌تر از یک سوره را هم می‌تواند شامل شود؛ ازاین‌رو برخی احتمال داده‌اند که مقدار معجزه بودن قرآن یک سوره و یا تعدادی از آیات است که به اندازه یک سوره باشند. ⁽¹⁾

تذکر: نکته جالب در آیات فوق این است: در آنجایی که سخن از آوردن مثل کل قرآن یا ده سوره آن است، سخن از یاری افراد به همدیگر است؛ اما در جایی که سخن از یک سوره و حدیث است، مسئله شاهدان - و نه یاوران - را مطرح می‌کند. شاید علت این تعبیرات این باشد که در صورت اول، کار برای یک نفر مشکل است یا این‌که اشاره به وجود اعجاز قرآن و مراتب آن است.

ب) قلمرو تحدّی قرآن: سه نوع شمول در مبارزه طلبی قرآن

ج) مرجع ضمیر «من مثله»

در سوره بقره می‌خوانیم: (...فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ ...) ؛ ⁽³⁾در مورد مرجع ضمیر غایب «مثله» می‌توان چند احتمال را مطرح کرد:

درحالی‌که ضمیر در این آیه به خدا برنمی‌گردد. ⁽¹⁾

تذکر: شاید این مطلب به مراتب اعجاز نیز اشاره داشته باشد؛ یعنی آوردن یک سوره -با توجه به این‌که همه جهات اعجاز را دربر ندارد- از فردی امّی معجزه است و چنین کاری از افراد امّی بر نمی‌آید؛ همان‌طور که آوردن ده سوره (با توجه به محتوای آن سوره‌ها و جهات عدیده اعجاز آنها) از دست افراد بسیار با تخصص‌های گوناگون هم ساخته نیست. هر آیه‌ای خطاب به شخص یا اشخاص خاص (امی، جن و انس) است و مرتبه‌ای از اعجاز را بیان می‌کند. شاهد این مطلب همان چیزی است که قبلاً بیان کردیم که تحدّی قرآن در مورد ده سوره و کل قرآن همراه با اشاره به یاوران انس و جن است. اما در مورد تحدّی به یک سوره سخنی از آنها به میان نمی‌آید؛ بلکه داوران و شاهدانی را برای قضاوت بین دو سوره که از فرد امّی صادر می‌شود فرا می‌خواند تا روشن شود هیچ فرد امّییی نمی‌تواند مثل پیامبر(صلی الله علیه و آله) باشد و سوره‌ای معجزه‌آسا بیاورد.

از این مطلب جواب الزملکانی هم روشن شد که سیاق دو آیه یکسان نیست؛ زیرا در سوره هود سخن از ده مورد -و نه یک سوره- است. همچنین در سوره هود مرجعی مثل «عبد» وجود ندارد و کلمه «من» نیز در آنجا نیست. پس هرچند ظاهر آیه معنای اول را نشان می‌دهد، اما معنای سوم دقیق‌تر به‌نظر می‌رسد.

راز اعجاز قرآن

چرا پس از چهارده قرن هنوز کسی نتوانسته است به تحدّی (مبارزه‌طلبی) قرآن پاسخ دهد و سوره‌ای مثل آن بیاورد؟ رمز این عجز و ناتوانی در چیست؟ آیا انسان‌ها زبان عرب و قواعد آن را نمی‌دانند یا نمی‌توانند فراگیرند؟ آیا علم بشر ناکافی است؟

این پرسش دشواری است که برخی متفکران و صاحب‌نظران را به دامن «صرفه» انداخته است. در پاسخ به این پرسش می‌توان گفت که کلام قرآن از جهات و ابعاد گوناگون معجزه است؛ قرآن کتابی است با الفاظ محدود و معانی بسیار و عالی؛ قرآن کتابی است با الفاظ عربی معمولی، اما در اوج فصاحت و بلاغت که مثل آن وجود ندارد. قرآن مانند هر کتاب دیگری از سه عنصر «لفظ»، «معنا» و «نظم» تشکیل شده است؛ پس اگر کسی بخواهد کتابی مثل قرآن بیاورد باید حداقل سه شرط داشته باشد:

هنگامی که الفاظ، معانی و نظم آنها در همدیگر ضرب شوند، مجموعه‌ای بی‌نهایت (به اصطلاح ریاضی) را تشکیل می‌دهند؛ ازاین‌رو تسلط و احاطه بر آنها و حضور ذهن در مورد همه این امور برای یک انسان مقدور نیست. علاوه بر آن‌که مطالب و محتوای عالی قرآن و اسرار علمی و جهات دیگر آن خود علومی دیگر را می‌طلبد که در دسترس بشر نیستند. پس تنها خداست که بر همه‌چیز احاطه دارد و علم او نامحدود است و می‌تواند این مجموعه را یک‌جا در نظر گیرد و کتابی به‌وجود آورد که در آن از فصیح‌ترین الفاظ، صحیح‌ترین معانی و بهترین نظم استفاده شده باشد: (...أَنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ) . ⁽¹⁾

آری، به‌نظر می‌رسد سرّ عجز انسان در آوردن مثل قرآن و راز اعجاز این کتاب الهی در محدودیت علم و عقل بشر و نامحدود بودن علم خدا نهفته است: (... وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّ قَلِیلاً) . ⁽²⁾از این روست که هرچه علم بشر بیشتر رشد کند و عقل و تفکر او قوی‌تر و عمیق‌تر گردد، بهتر می‌تواند، اسرار الفاظ، معانی و نظم قرآن را دریابد و بر اعجاب او نسبت به این کتاب آسمانی افزوده می‌شود؛ ولی هیچ‌گاه قادر نخواهد بود مثل آن را بیاورد:

(قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً) ؛ ⁽³⁾«بگو: اگر جن و انس جمع شوند بر این‌که همانند این قرآن را بیاورند، مانند آن را نخواهند آورد؛ اگرچه برخی از آنان پشتیبان برخی [دیگر] باشند».

پژوهش‌های جدید

منابع برای مطالعه بیشتر

فصل دوم : سیر تطور اعجاز قرآن

اشاره

مقدمه

اعجاز قرآن پیشینه‌ای به درازای تاریخ اسلام دارد و اعجاز قرآن اولین بار در آیات تحدّی ⁽¹⁾مطرح شد. پس‌از آن در کلمات پیامبر(صلی الله علیه و آله) و معصومان(علیهم السلام) بدان اشاره شد و آن‌گاه -در قرون بعدی- در کتاب‌های تفسیر و علوم قرآن مطرح گشت و کتاب‌هایی مستقل در زمینه اعجاز قرآن نگاشته شدند. در هر عصری که اعجاز قرآن مطرح شده، برخی از ابعاد و وجوه اعجاز آن مورد توجه قرار گرفته است.

بررسی سیر تاریخی اعجاز قرآن و پیدایش ابعاد آن و تحلیل آنها می‌تواند دید جامعی درباره اعجاز قرآن به دست دهد و تأثیر روش‌ها، گرایش‌ها و رویکردهای مختلف تفسیری را در اعجاز روشن سازد. در این بخش سیر تطور اعجاز و دوره‌های آن را بررسی می‌کنیم.

قرن اول و دوم: سرچشمه های اعجاز قرآن در صدر اسلام

اشاره

سرچشمه اندیشه اعجاز قرآن را می‌توان در آیات قرآن یافت؛ قرآن در آیات

متعدد مخالفان را به مبارزه طلبید که یک سوره یا ده سوره یا مثل قرآن را بیاورند و بی‌همانندی خود را به رخ کشید؛ به چند نمونه توجه کنید:

(قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً) ؛ ⁽¹⁾«بگو: اگر جن و انس جمع شوند بر این‌که همانند این قرآن را بیاورند، مانند آن را نخواهند آورد؛ اگرچه برخی از آنان، پشتیبان برخی [دیگر] باشند».

( أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ) ؛ ⁽²⁾«آیا می‌گویند: به دروغ آن (قرآن) را (به خدا) نسبت داده است؟! بگو: اگر راست می‌گویید، پس شما هم ده سوره ساختگی، همانند این (قرآن)، بیاورید و جز خدا، هرکسی را می‌توانید فرا خوانید».

(وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ ) ؛ ⁽³⁾«و اگر از آن‌چه بر بنده خود (پیامبر) فرو فرستادیم در تردید هستید، پس اگر راست می‌گویید سوره‌ای همانندش بیاورید و گواهانتان را -که جز خدایند- فرا خوانید، و اگر (چنین) نکردید - و (هرگز) نخواهید کرد - پس (خود را) از آتشی نگه دارید که هیزم آن مردم و سنگ‌ها هستند؛ درحالی‌که برای کافران آماده شده است».

(أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لا یُؤْمِنُونَ * فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ إِنْ کانُوا صادِقِینَ ) ؛ ⁽⁴⁾«یا می‌گویند: آن (قرآن) را فرا بافته است؟! بلکه ایمان نمی‌آورند، پس اگر راست می‌گویند، سخنی همانند آن (قرآن) بیاورند».

البته بحث برتری و بی‌همانندی قرآن در احادیث پیامبر و اهل بیت(علیهم السلام) و حتی در سخنان مخالفان قرآن نیز در صدر اسلام مطرح شده است که در ادامه برخی از آنها را ذکر می‌کنیم.

لازم به یادآوری است که در صدر اسلام از واژه‌های «اعجاز» و «معجزه» کم‌تر استفاده شده است؛ از این رو مبحث اعجاز قرآن از اشارات موجود در سخنان پیامبر(صلی الله علیه و آله)، اهل بیت(علیهم السلام) و مخالفان استنباط می‌شود.

الف) اعجاز ادبی قرآن

در مباحث قبلی بیان شد که تحدّی و هماوردطلبی قرآن مطلق است و شامل همه ابعاد اعجاز قرآن (غیر صرفه) می‌شود؛ اما با توجه به شواهد تاریخی به‌نظر می‌رسد آن‌چه غالباً در عصر پیامبر(صلی الله علیه و آله) و صدر اسلام مطرح نشده، اعجاز ادبی (بلاغی و بیانی) قرآن بوده است. البته این مسئله شاید به‌خاطر آن بوده که در میان عرب‌های هم‌عصر نزول قرآن، فصاحت، بلاغت و شعر رواج داشته و مورد توجه بوده است. از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نقل شده که می‌فرماید:

«فضل القرآن علی سائر الکلام کفضل الله علی خلقه ؛ برتری قرآن بر دیگر سخنان، همانند برتری خدا بر مخلوقاتش است». ⁽¹⁾

در این حدیث برای نشان دادن برتری قرآن به «کلام» بودن قرآن اشاره می‌کند که می‌تواند به اعجاز لفظی، ادبی و بلاغی قرآن ⁽²⁾و تشابه کلام الهی با ذات او نیز التفاط داشته باشد.

همچنین هنگامی که بزرگان و فصیحان عرب در عصر پیامبر(صلی الله علیه و آله) آیات قرآن

را می‌شنیدند، جنبه ادبی و بلاغی کلام‌الله مورد توجه آنان قرار می‌گرفت؛ مثلاً هنگامی که «ولید بن مغیره مخزومی» برخی آیات قرآن (مثل آیات سوره‌های مؤمن یا نحل) ⁽¹⁾را شنید گفت: « والله لقد سمعت من ممد آنفاً کلاماً ما هو من کلام الانس و لامن کلام الجنّ والله انّ له لحلاوة وانّ علیه الطلاوة وانّ اعلاه لثمر وانّ اسفله لمغدق وانّه یعلو ولایعلی علیه ». ⁽²⁾یا هنگامی که «طفیل بن عمرو دوسی» شاعر عرب، آیات قرآن را از پیامبر(صلی الله علیه و آله) شنید مسلمان شد و گفت: « فلا والله ما سمعت قولاً قطّ احسن منه ولا امراً اعدل منه ». ⁽³⁾همچنین هنگامی که فردی مثل «مسیلمه کذّاب» در عهد پیامبر(صلی الله علیه و آله) به‌معارضه با قرآن برمی‌خیزد، به‌نظر می‌رسد با آوردن سوره‌های ساختگی (مثل: الفیل وما الفیل وما ادرک ماالفیل، له ذنب وبیل وخرطوم طویل) ⁽⁴⁾تلاش می‌کند الفاظی مشابه سوره فیل بیاورد؛ یعنی می‌خواهد با اعجاز بلاغی و ادبی قرآن مبارزه کند. هرچند وی در این کار شکست خورد و جملات سست و بی‌محتوای او نتوانست به جایگاه بلند قرآن خدشه‌ای وارد کند. ⁽⁵⁾

ب) اعجاز قرآن در اخبار غیبی

قرآن کریم برخی اخبار غیبی مربوط به گذشته و آینده را مطرح کرده که بعد از مدتی صحت آن اخبار روشن شد و همگان به اعجاز قرآن پی بردند؛ از جمله خبر پیروزی رومیان بر ایرانیان -بعد از شکست آنان- که بعد

از مدتی اتفاق افتاد:

(غُلِبَتِ الرُّومُ * فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ * فِی بِضْعِ سِنِینَ لِلّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ ) ؛ ⁽¹⁾«(سپاه) روم در نزدیک‌ترین سرزمین شکست خورد، و[لی] آنان بعد از شکستشان در (ظرف) چند سال به‌زودی پیروز خواهند شد، کار[ها] قبل از (آن شکست) و بعد از (این پیروزی)، فقط از آنِ خداست؛ و در آن روز، مومنان از یاری الهی (و پیروزی دیگری) شاد می‌شوند».

اهل بیت(علیهم السلام) نیز به اخبار غیبی قرآن توجه و در موارد متعددی بدان‌ها اشاره کرده‌اند (هرچند که از لفظ معجزه و اعجاز استفاده نکرده‌اند؛ مانند این عبارت که از امام علی(علیه السلام) نقل شده است:

« انّ فیه علم ما یأتی والحدیث عن الماضی و...؛ ⁽²⁾به‌راستی که در قرآن آگهی نسبت به حوادث آینده و اخبار گذشته است».

امام صادق(علیه السلام) نیز می‌فرماید:

ان العزیز الجبار انزل علکم کتابه وهو الصادق البار، فیه خبرکم و خبر من قبلکم و خبر من بعدکم و خبر السماء والارض ولو اتاکم من یخبرکم عن ذلکم لتعجبتم؛ ⁽³⁾خدای شکست‌ناپذیر جبار، کتابش را بر شما نازل کرد درحالی‌که راست و نیک است. در آن خبرهای شما و خبرهای کسانی که قبل از شما بودند و خبرهای افرادی که بعد از شما می‌آیند و خبرهای آسمان و زمین است. اگر (برفرض) کسی می‌آمد که از این موارد به شما خبر می‌داد حتماً تعجب می‌کردید.

در این‌گونه آیات و احادیث به اخبار غیبی قرآن اشاره شده است که در اعصار بعدی یکی از ابعاد اعجاز قرآن شمرده شد. البته در روایات فوق به اخبار

غیبی نسبت به گذشته (مثل قصص قرآن) و آینده (مثل برخی پیش‌گویی‌های قرآن نسبت به پیروزی دین اسلام بر همه ادیان ⁽¹⁾) یا اخبار آسمان و زمین -که این حدیث می‌تواند اشاره‌ای به اعجاز علمی قرآن در حوزه زمین‌شناسی و کیهان‌شناسی باشد- نیز اشاراتی شده است. این موارد می‌توانند زیرمجموعه اخبار غیبی قرآن قرار گیرند. ⁽²⁾

ج) اعجاز قرآن در استقامت بیان (عدم اختلاف)

یکی از ابعاد اعجاز قرآن که در آیات قرآن بدان اشاره شده است عدم اختلاف در آن است؛ یعنی قرآن در طول 23 سال در مکه و مدینه (و در جنگ و صلح) بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نازل شد، ولی هیچ‌کدام از آیات آن با یکدیگر تناقض و تضاد ندارند. درحالی‌که کتاب‌های نوشته شده توسط بشر خالی از این مسائل نیستند. (لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً) ؛ ⁽³⁾و اگر (بر فرض) از طرف غیر خدا بود، حتماً در آن اختلاف فراوانی می‌یافتند.

این بُعد اعجاز قرآن مورد توجه اهل بیت(علیهم السلام) نیز قرار گرفته و در احادیث به آن اشاره شده است (هرچند لفظ معجزه در مورد آن به‌کار نرفته است). از امام علی(علیه السلام) نقل شده که در یکی از سخنرانی‌هایش فرمودند:

«وانّه لااختلاف فیه، فقال سبحانه: (...لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً) ؛

«و ان القرآن ظاهره انیق و باطنه عمیق لاتنقضی عجائبه ولاتنقضی

غرائبه»؛ ⁽¹⁾به‌راستی که در قرآن اختلافی نیست؛ خدای پاک و منزه می‌فرماید: و اگر (برفرض قرآن) از نزد غیر خدا بود حتماً در آن اختلاف زیادی می‌یافتند. و به‌راستی که ظاهر قرآن زیبا و باطن آن ژرف است و مطالب شگفت‌انگیز و غریب آن تمام نمی‌شوند.

از آیه و روایت فوق استفاده می‌شود که مسئله عدم اختلاف در قرآن در صدر اسلام مطرح بوده است؛ مسئله‌ای که در دوره‌های اخیر با عنوان «استقامت بیان و عدم اختلاف» به‌عنوان یکی از ابعاد اعجاز قرآن مطرح شده است.

د) معارف عالی از فردی امّی

در آیات و احادیث قرآن برخی اشارات دیگر مثل امّی بودن پیامبر(صلی الله علیه و آله) ⁽²⁾نیز وجود داد که بعدها با عنوان «معارف عالی از فردی امّی» الهام‌بخش برخی قرآن‌پژوهان شده است. ⁽³⁾

ه) شیرینی و جذبه قرآن

در برخی احادیث اهل بیت(علیهم السلام) به شیرینی و جذبه روحانی قرآن اشاره شده است (

جعله الله ریاً لعطش العلماء وربیعاً لقلوب الفقهاء ⁽⁴⁾فهو فی کل زمان جدید و عند کل قوم غض الی یوم القیامه ). ⁽⁵⁾این ویژگی قرآن در اعصار بعدی با عنوان‌هایی مانند «شیرینی و جذبه خاص قرآن»، «موسیقی خاص قرآن» یا «روحانیت قرآن» به یکی از

ابعاد اعجاز قرآن تبدیل شد. ⁽¹⁾اما از آنجا که در قرآن و احادیث به روشنی در این باره مطلبی گفته نشده است، به سختی می‌توان آن‌را به قرآن و اهل بیت(علیهم السلام) نسبت داد.

جمع‌بندی: با توجه به مطالب گذشته روشن می‌شود که در صدر اسلام (در اینجا مقصود سه قرن اول اسلام است) حداقل به پنج بعد اعجاز قرآن یعنی اعجاز ادبی، اخبار غیبی، استقامت بیان (عدم اختلاف)، معارف عالی از فرد امّی و شیرینی و جذبه اشاره شده است.

قرن سوم: شروع نگارش در اعجاز قرآن و پیدایش نظریه صرفه و عدم تناقض و نظم قرآن

اشاره

در این دوره دانشمندان قرآن‌پژوه در مورد اعجاز قرآن سخن گفته و برخی درباره آن کتاب هم نوشته‌اند که البته بعضی از آنها به‌دست ما نرسیده‌اند؛ مثل:

الف) ابوعمرو الباهلی (م300ق): رسالة فی اعجاز القرآن؛ ⁽²⁾

ب) محمد بن زید الواسطی (ت307ق) صاحب کتاب الامامة: کتاب اعجاز القرآن. ⁽³⁾

اگرچه این کتاب‌ها به دست ما نرسیده‌اند، ولی خبر تألیف آنها نشان می‌دهد که نگارش در اعجاز قرآن به‌وسیله شیعیان آغاز شده و نیز این مطلب تأیید می‌شود که بحث «اعجاز قرآن» به‌عنوان دانش مکتوب قرآنی از قرن سوم شروع شده است. ⁽⁴⁾

البته مفسران قرآن کم و بیش ذیل آیات تحدّی (بقره، آیات23 و24؛ اسراء، آیه88؛

هود، آیه13 و طور، آیه33) در مورد اعجاز قرآن سخن رانده‌اند. ما از این پس به مهم‌ترین کتاب‌ها و شخصیت‌هایی اشاره می‌کنیم که در این دوره به مسئله اعجاز قرآن پرداخته و یا برخی از وجوه جدید اعجاز را ابداع کرده‌اند.

1. ابوالهذیل علاف (ت 230 یا 235ق) عدم تناقض در قرآن

محمد بن هذیل بن عبدالله از پیشوایان نخستین معتزلیان و استاد «نظام» معتزلی است. ⁽¹⁾او وجه اعجاز قرآن را یک‌دستی و عدم تناقض در قرآن می‌دانست. ⁽²⁾

بررسی: همان‌طور که گذشت، مسئله عدم اختلاف در قرآن و روایات مطرح بوده است؛ ولی ابوالهذیل علاف نخستین کسی است که آنرا به‌عنوان یکی از ابعاد اعجاز قرآن مطرح نمود.

2. نظام (ت 231 ق) و نظریه صرفه

ابواسحاق ابراهیم بن سیار بن هانی البصری مشهور به «النظام»، رهبر فکری معتزله و تخصص اصلی‌اش کلام بوده است. وی از افراد متمایل به مذهب اهل بیت(علیهم السلام) بوده و سخنان جالبی در مورد امامت امام علی(علیه السلام) دارد. ⁽³⁾زملکانی، ⁽⁴⁾سید شریف جرجانی ⁽⁵⁾و آیت‌الله معرفت ⁽⁶⁾از او نقل کرده‌اند که در مورد اعجاز قرآن قائل به صرفه بوده است.

در مورد نظریه «صرفه» سه تصویر ارائه شده است:

الف) عرب‌ها سخن عربی را می‌شناسند و با آگاهی به علوم مورد نیاز می‌توانند مثل قرآن را بیاورند، ولی خدای متعال آنها را منع کرده است؛ یعنی انگیزه‌های معارضه با قرآن را از آنها سلب کرده است.

ب) عرب‌ها با قرآن معارضه نمی‌کنند؛ زیرا خدای متعال علوم مورد نیاز را در اختیار آنها نگذاشته یا از آنها سلب کرده است؛ از این رو نسبت به قرآن احاطه علمی ندارند.

ج) عرب‌ها می‌توانند مثل تألیف و نظم قرآن را بیاورند، ولی خدای متعال آنها را قهراً منع و عاجز نموده است که مثل قرآن را بیاورند. ⁽¹⁾

جرجانی تصویر اول ⁽²⁾و زملکانی تصویر دوم را به نظام نسبت داده‌اند. ⁽³⁾

بررسی: نظریه صرفه دیدگاه جدیدی در اعجاز قرآن است که قبل از نظام گزارشی از آن پیدا نکردیم. اگرچه این نظریه بعد از نظام طرف‌داران اندکی پیدا کرد؛ مثل: ابوعثمان الحاجظ (م255ق) ابراهیم بن محمد الاسفرایینی شافعی (از اصحاب ابوالحسن اشعری؛ ت466ق)، ابن حزم الاندلسی (ت456ق)، راغب اصفهانی، ابن سنان الخفاجی (ت466ق)، شیخ مفید (ت 413 ق) و سید مرتضی (ت 460 ق)؛ ⁽⁴⁾اما در نهایت مورد انتقاد دانشمندان اسلامی قرار گرفت و از قدیم تاکنون همگی آن را رد کرده‌اند. اولین کسی که این نظریه را مردود شمرد فراء (206 ق) در کتاب معانی القرآن بود. ⁽⁵⁾

برخی از مهم‌ترین دلایل ردّ صرفه عبارتند از:

البته دلایل و وجوه دیگری نیز در ردّ نظریه صرفه بیان شده‌اند که در گنجایش این مقال نیست. ⁽³⁾

3. جاحظ (م 255ق) و نظم قرآن

ابوعثمان عمر بن بحر معروف به جاحظ از علمای معتزله و شاگرد نظام

است. او کتابی در مورد اعجاز قرآن به‌نام نظم القرآن نوشت که به‌دست ما نرسیده است. ⁽¹⁾جاحظ اعجاز قرآن را از دو جهت می‌دانست:

الف) صرفه؛ او در این دیدگاه پیرو استاد خود (نظام) بود؛

ب) نظم قرآن؛ که پیامبر(صلی الله علیه و آله) مردم را بدان تحدّی کرده است.

وی در کتاب الحیوان خویش می‌نویسد: « مثل ذلک ما رفع من اوهام العرب وصرف نفوسهم عن المعارضة للقرآن بعد ان تحدّ اهم الرسول بنظمه... الذی لایقدر علی مثله العباد ». ⁽²⁾

بررسی: نظریه «نظم قرآن» از ابداعات آقای حاجظ است و قبل از وی کسی را نیافتیم که بدان اشاره کرده باشد. همین دیدگاه در قرون بعدی مورد توجه قرار گرفت.

تذکر: در قرن سوم از علی بن سهل بن طبری (پزشک داروشناس) نیز یاد شده که در کتاب الدین والدوله از اسلوب قرآن به‌عنوان معجزه یاد کرده است. ⁽³⁾البته روشن نیست که مقصود او همان نظم قرآن است یا -آن‌گونه که برخی معاصران برداشت کرده‌اند- فصاحت و بلاغت. ⁽⁴⁾و یا -آن‌گونه که از ذیل کلامش برمی‌آید- مراد محتوای قرآن باشد.

قرن چهارم: اعجاز ادبی قرآن و تأثیر آن در نفوس و اخبار غیبی

1. محمد بن جریر طبری (310 ق) و نظم قرآن

طبری صاحب تفسیر جامع البیان عن تأویل آی القرآن است. او نظم قرآن را

مورد توجه قرار داده و معتقد است قرآن به‌واسطه نظم عجیب و وصف شگفت‌آورش بر کتب پیشین برتری دارد. ⁽¹⁾البته طبری در باب حروف مقطعه و نقش آن در اعجاز بیان نیز دیدگاهی دارد. ⁽²⁾

بررسی: پایه‌گذار نظریه نظم قرآن جاحظ بود.

2. ابوعیسی رمانی (276 - 384) و هفت وجه اعجاز قرآن

وی از متکلمان و ادیبان معتزلی است که در کتابش با عنوان النکت فی اعجاز القرآن به‌خوبی اعجاز بلاغی قرآن را نشان داده است. ⁽³⁾در این کتاب به هفت وجه از اعجاز قرآن سخن رفته است:

بررسی: همان‌طور که گذشت در صدر اسلام در آیات و روایات به برخی از

وجوه فوق اشاره شده بود؛ مثل اخبار غیبی، تحدّی و عجز مخالفان و نظریه بلاغت (که هم‌زمان در این قرن توسط خطّابی نیز مطرح شده و در ادامه بدان می‌پردازیم)؛ اما صرفه در قرن سوم توسط نظام مطرح شده بود.

3. الخطابی (317 - 388 ق) اعجاز بلاغی قرآن و تأثیر آن در نفوس

ابوسلیمان حمد بن محمد بن ابراهیم الخطّابی البُستی ادیب، لغوی، فقیه و محدّث بوده است. کتاب وی البیان فی اعجاز القرآن قدیمی‌ترین کتاب موجود درباره اعجاز قرآن است. خطابی دو وجه از اعجاز قرآن را مطرح کرده است:

اول) اعجاز بلاغی

خطابی در میان وجوه اعجاز قرآن، دیدگاه اعجاز بلاغی را می‌پذیرد و اعجاز قرآن را به آن می‌داند که اولاً از فصیح‌ترین الفاظ استفاده کرده است؛ ثانیاً در بهترین نظم تألیف شده است؛ ثالثاً صحیح‌ترین معانی را آورده است. جمع بین این امور از قدرت بشر خارج است. ⁽¹⁾انسان نمی‌تواند از بین میلیون‌ها کلمه، ترکیب و معنا بهترین و صحیح‌ترین و فصیح‌ترین را انتخاب کند؛ چون علمش محدود است و احاطه‌اش بر الفاظ، معانی و ترکیب‌ها کافی نیست. ⁽²⁾

بررسی: همان‌طور که گذشت اعجاز بلاغی قرآن -که شاخه‌ای از اعجاز ادبی قرآن است- در صدر اسلام و عصر پیامبر(صلی الله علیه و آله) مورد توجه دوستان و دشمنان قرآن بوده است و بعد از خطابی نیز ادامه داشته و دارد. البته تفسیر و توجیه خطابی در مورد اعجاز بلاغی جدید و جالب است.

دوم) اعجاز تأثیر قرآن در نفوس ⁽¹⁾

همین بعد اعجاز قرآن است که با عنوان شیرینی و جذبه قرآن در سخنان اهل بیت(علیهم السلام) اشاراتی بدان شده بود و در عصر حاضر نیز برخی قرآن‌پژوهان با عنوان «موسیقی روحانی قرآن» از آن یاد می‌کنند. ⁽²⁾

بررسی: همان‌طور که گذشت در دوره اول (صدر اسلام) مباحثی در مورد اعجاز بلاغی مطرح بوده و در سخنان اهل بیت(علیهم السلام) به جذبه و شیرینی قرآن اشاره شده است. پس الخطابی نظریه جدیدی در اعجاز ادبی قرآن ارائه نکرده است؛ جز آن‌که بحث اعجاز بلاغی قرآن را به صورت نظام‌مند ارائه کرده است. اما در مورد جذبه و تأثیر قرآن (بعد از اشارات روایی) او نخستین کسی است که ادعای اعجاز کرد.

4. ابوهلال عسکری (حدود 400 ق) و بلاغت قرآن

از لغت‌شناسان، ادیبان و شاعران است و کتاب‌هایی مثل الفروق اللغویه، نظیر الاوائل والضاعتین را تألیف کرده است. او در کتاب اخیر، صنایع لفظی و انواع بدیع را به 35 نوع رسانده است و مهم‌ترین وجه اعجاز قرآن را بلاغت آن می‌داند.

بررسی: دیدگاه اعجاز بلاغی قرآن در صدر اسلام سابقه داشته و توسط رمّانی و خطابی نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

تذکرات

در مورد اعجاز ادبی قرآن در قرن چهارم از چند نفر دیگر نیز یاد شده است؛ از جمله: ابوعلی جبایی (235-303) شاگرد باواسطه ابوالهذیل علاف که دیدگاه

فصاحت قرآن را به او نسبت داده‌اند؛ ⁽¹⁾همچنین ابوهاشم جبایی (277-321ق) شاگرد ابوعلی جبایی که دیدگاه فصاحت قرآن به وی نسبت داده شده است. اما این گزارش‌ها از ابوعلی و ابوهاشم جبایی اعتبار چندانی ندارند؛ چون معمولاً با واسطه و بر اساس برداشت‌های افراد است.

در قرن چهارم از دانشمندان دیگری نیز یاد شده است که کتاب‌هایی با عنوان نظم القرآن داشته‌اند (که در واقع موضوع آنها اعجاز قرآن بوده است)؛ مانند: ابوعلی حسن بن علی بن نصر طوسی مشهور به «کردش» (م312ق)، ابوبکر سجستانی (م316ق)، ابویزید احمد بن سهل بلخی (م322ق) و ابن اخشید (م326ق). ⁽²⁾

هرچند نظریه نظم قرآن در قرن سوم از سوی جاحظ مطرح شد و در این قرن از ابوالحسن اشعری (م324ق) و ابن بندار فارسی متکلم نیز یاد شده، ⁽³⁾ولی دیدگاه قابل اعتماد و جدیدی مطرح نشده است.

قرن پنجم: نظریه اعجاز در آورنده امّی و اوج گیری نظریه صرفه

1. راغب اصفهانی (م 402 ق)؛ اعجاز در نظم و صرفه

⁽⁴⁾ ابوالقاسم حسین بن محمد، معروف به راغب اصفهانی، صاحب کتاب مفردات فی غریب القرآن است. برخی او را معتقد به مذهب اهل بیت(علیهم السلام) دانسته‌اند. ⁽⁵⁾وی

در مقدمه جامع التفاسیر معجزه پیامبران را به دو قسم حسّی و عقلی تقسیم می‌کند و دو وجه برای اعجاز قرآن برمی‌شمارد ⁽¹⁾:

الف) نظم مخصوص قرآن

به اعتقاد وی اعجاز قرآن بر اساس الفاظ و معانی نیست؛ زیرا اینها در کلام عرب و کتاب‌های آسمانی قبل وجود داشته‌اند؛ بلکه اعجاز قرآن به نظم مخصوص آن است.

او برای تألیف کلام پنج مرحله ذکر می‌کند: 1. واژه‌سازی؛ 2. تشکیل جمله‌ها؛ 3. انضمام جمله‌ها و تشکیل کلام؛ 4. برخورداری کلام از قافیه و سجع؛ 5. برخورداری کلام از وزن که شعر خواهد شد. ⁽²⁾

تمام انواع کلام (نظم، نثر، نظم با سجع و نظم با وزن) نظم مخصوص دارند که آنها را از یکدیگر متمایز می‌سازد. قرآن تمام محاسن کلام، خطابه، رساله و شعر را دارد؛ با این تفاوت که نظم قرآن، بدیع و فراتر از آنهاست. ⁽³⁾

ب) صرفه

خداوند مخالفان قرآن را در باطن از معارضه با آن بازداشته است و چه اعجازی باشکوه‌تر از این‌که همه بلیغان در ظاهر اختیار دارند که به معارضه با آن برخیزند، اما در باطن از آن منع شده‌اند. ⁽⁴⁾

بررسی: نظریه صرفه از اختراعات نظام است و در ذیل کلام وی نقدهای این نظریه بیان گردید.

گفتنی است که راغب اصفهانی نخستین کسی نیست که نظریه نظم قرآن را به‌عنوان یکی از وجوه اعجاز قرآن بیان کرده است؛ قبل از او جاحظ این دیدگاه را پایه‌گذاری کرد و طبری نیز قائل به آن بود. اگر بتوانیم بحث نظم و تألیف قرآن را -که از خصوصیات کلام است- نوعی اعجاز ادبی قرآن به‌شمار آوریم، در این صورت اصل نظریه در صدر اسلام (دوره اول) مطرح بوده است؛ اما به هر صورت تقریر آن توسط راغب اصفهانی جدید است.

2. باقلانی (ت 403ق)؛ اعجاز در اخبار غیبی، آورنده امّی و بلاغت

محمد بن طیب باقلانی از متکلمان اشعری است که کتاب اعجاز القرآن را در بیان وجوه اعجاز قرآن نوشت. او سه وجه از اعجاز قرآن را بیان می‌کند:

الف) اخبار غیبی

یعنی خبرهای غیبی که در قرآن آمده است و بشر به‌صورت عادی نمی‌توانسته از آنها آگاه شود. ⁽¹⁾

ب) مطالب علمی از فردی امّی

قرآن توسط فردی درس ناخوانده آورده شده است؛ اما مسائل علمی و معرفتی و نیز داستان‌هایی در آن بیان شده است که به‌صورت عادی فردی امّی نمی‌تواند از آنها آگاه باشد. ⁽²⁾

ج) بلاغت و نظم نوین

نظم بدیع و تألیف شگفت‌انگیز قرآن این کتاب را در اوج بلاغت قرار داده است؛ نظمی که در متون قبلی سابقه نداشته است. باقلانی بلاغت را به ده نوع تقسیم می‌کند و آنها را با مثال‌های قرآنی شرح می‌دهد ⁽¹⁾:

باقلانی در پایان کتاب خود می‌گوید:

قرآن از اعلی‌ترین مراتب بیان، برخوردار و زیباترین مراتب بیان در آیات آن موجود است که تمامی وجوه حسن و اسباب آن و روش‌های -آن از نظم سازگار آن و سلامت آن و روانی آن بر زبان و جای گرفتن در قلب و...- فراهم شده باشد. ⁽²⁾

بررسی: همان‌طور که گذشت بلاغت و نظم قرآن به‌عنوان یکی از وجوه اعجاز قبل از باقلانی توسط حظابی و راغب اصفهانی مطرح شده بود؛ هرچند که تقریر باقلانی در این مورد جدید است. در دوره اول (صدر اسلام) -در آیات و روایات- به اخبار غیبی قرآن و مطالب علمی و معارف عالی از پیامبر امّی اشاره شده بود؛ ولی باقلانی نخستین کسی است که این دو مورد را به‌عنوان وجوه اعجاز قرآن تنظیم و تبیین کرده است.

این دو وجه از اعجاز قرآن، در یک قرن اخیر به‌شدت مورد توجه قرآن‌پژوهان قرار گرفته است که در ادامه به این موضوع خواهیم پرداخت.

3. شیخ مفید (ت 413ق) و اعجاز در صرفه، فصاحت و بلاغت

محمد بن محمد بن نعمان معروف به شیخ مفید از عالمان بزرگ شیعه است. از ایشان دو وجه در اعجاز قرآن نقل شده است.

الف) صرفه

شیخ مفید دراین‌باره می‌نویسد:

یعنی خدا بعد از تحدّی در مبارزه‌طلبی، فصحا و بلغا را از آوردن مثل قرآن عاجز نمود و آنها را - اگرچه می‌توانستند مانند قرآن را بیاورند ولی- از این کار بازداشت و از قدرت آنها کاست از این جهت قران و صرفه دلیلی بر نبوت است؛ و این لطف الهی است که از آوردن مانند قرآن تا روز قیامت ممانعت کرده است. ⁽¹⁾

ب) فصاحت و بلاغت

قطب‌الدین راوندی ⁽²⁾(ت 573 ق) و علامه محمد باقر مجلسی ⁽³⁾(ت 111 ق) به شیخ مفید نسبت داده‌اند که ایشان اعجاز قرآن را در فصاحت و بلاغت فوق‌العاده و در حد اعلی می‌دانسته است.

بررسی: همان‌طور که گذشت نظریه صرفه قبلاً توسط نظام مطرح شده بود و فصاحت و بلاغت قرآن نیز قبل از شیخ مفید به‌عنوان یکی از وجوه اعجاز مطرح بوده است. تصویرها و اشکالات نظریه صرفه، ذیل مباحث نظام مطرح شدند.

4. قاضی عبدالجبار (415 ق)

عبدالجبار بن احمد معتزلی، در مورد وجه اعجاز قرآن معتقد است که تحدّی

و مبارزه‌طلبی قرآن برای آوردن مثل آن است؛ زیرا عرب‌ها گرچه در نهایت فصاحت بودند، ولی نتوانستند مثل قرآن را بیاورند. در حقیقت عرب‌ها از این مبارزه صرف‌نظر نکردند؛ بلکه از انجام آن عاجز بودند. همین مطلب دلیل اعجاز قرآن و صحت نبّوت پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) است. ⁽¹⁾

بررسی: قبل از قاضی عبدالجبار، در قرن چهارم رمانی (384 ق) تحدّی را از وجود اعجاز قرآن شمرده بود و اصولاً بحث تحدّی و عجز مخالفان در قرآن مطرح شده است؛ پس کلام قاضی عبدالجبار جدید نیست.

5. سید مرتضی (ت 436ق) و نظریه صرفه

ابوالقاسم، ذوالمجدین علی بن الحسین الموسوی، معروف به سید مرتضی علم الهدی از عالمان بزرگ شیعه است. وی کتاب‌های متعددی (مانند: الامالی، الذخیره، ملخص، المقنع، المسائل الموصلیات، تنزیه الانبیاء، شافی، شرح جمل العلم، الصرفه) نوشته و در بیشتر آنها نظریه صرفه را مطرح کرده است. ⁽²⁾

شیخ طوسی از او نقل می‌کند که سید مرتضی معتقد است خدای متعال علومی را که عرب‌ها می‌توانستند به‌واسطه آن فصحتی مانند قرآن را بیاوند، از بین برده است. ⁽³⁾

بررسی: همان‌طور که گذشت، نظریه صرفه توسط نظام پایه‌گذاری شد و ما تقریرها و اشکالات این نظریه را ذیل مبحث نظام بیان کردیم. شاید تمایل علمای بزرگ

به این نظریه به خاطر آن بوده که غیر از فصاحت و بلاغت قرآن، ابعاد دیگر اعجاز چندان مطرح نبوده و علوم بلاغی در زمان سید مرتضی رشد چشم‌گیری داشته‌اند؛ با این حال کسی با قرآن معارضه نمی‌کرده است.

6. شیخ طوسی (ت 460 ق)؛ فصاحت همراه نظم مخصوص

ابوجعفر محمد بن حسن طوسی مشهور به شیخ الطائفه از فقها، مفسران، محدثان و متکلمان بزرگ شیعه است. کتاب‌های تهذیب، استبصار و تفسیر تبیان از نگاشته‌های اوست. شیخ طوسی در کتاب الاقتصاد الهادی الی الرشاد در مبحث نبوت، نظرات خود را درباره اعجاز قرآن بیان کرده است. وی در بخشی از این کتاب می‌نویسد:

کامل‌ترین سخن در نظر من، سخن کسی است که می‌گوید: قرآن از این جهت معجزه است که خارق‌العاده بوده؛ به‌خاطر آنکه فصاحت خاصی در این نظم مخصوص دارد و اعجاز قرآن به‌تنهایی در فصاحت یا نظم یا صرف نبوده است. ⁽¹⁾

بررسی: برخی معاصران از دیدگاه شیخ طوسی درباره اعجاز قرآن با عنوان «اعجاز فصاحتی» یاد کرده‌اند؛ ⁽²⁾هرچند مراد ایشان اعجاز فصاحتی همراه با نظم است. البته شیخ طوسی خود می‌نویسد: «در کتاب شرح جمل دیدگاه صرفه را تقویت کردم؛ زیرا کتاب سید مرتضی را شرح می‌کردم و مخالفت با روش او سزاوار نبود». ⁽³⁾

بنابراین نمی‌توان به‌طور قطعی نظریه صرفه را به شیخ طوسی نسبت داد.

7. عبدالقاهر جرجانی (ت 471 ق)؛ اعجاز در نظم و تألیف

وی در کتاب دلائل الاعجاز فی علم المعانی مهم‌ترین وجه اعجاز قرآن را نظم و تألیف آن می‌داند -نه معانی بلند آن- و می‌نویسد:

تحدّی قرآن بر آن بود که مخالفان قرآن، الفاظی مانند قرآن بیاورند که دارای نظم قرآنی باشد؛ گرچه از نظر معنا همسان قرآن نباشد؛ زیرا قرآن می‌گوید: ده سوره بیاورید، گرچه مفتریات باشد. ⁽¹⁾شرافت قرآن فقط در نظم و بلاغت آن است (گرچه معنا ساختگی باشد)؛ زیرا شما به تحدّی در معنا دعوت نشده‌اید. ⁽²⁾

البته این کلام مورد قبول دیگران نیست؛ زیرا معانی قرآن نیز معجزه است و عبارت «مثله» عام و شامل مانند قرآن، در الفاظ، معانی و دیگر ویژگی‌های آن است. ⁽³⁾

«جرجانی» معتقد است نظم در کلام، مراتب و درجاتی دارد و چه بسا برای هر مرحله از نظم، نظمی بهتر و کامل‌تر و تألیفی زیباتر یافت شود. البته شناخت غایت و نهایت آنها برای ما مشکل است؛ چون تمامی ابزار آن در اختیار بشر نیست. اما در مورد قرآن، هر کسی به تألیف و نظم کلام آشنا باشد و در مورد نظم و تألیف قرآن دقت و مطالعه کند، درمی‌یابد که نظم آن بهترین نظم بوده و انسان از آوردن مانند آن عاجز است. ⁽⁴⁾

بررسی: همان‌طور که گذشت نظریه نظم قرآن توسط جاحظ پایه‌گذاری شد و در قرن‌های چهارم و پنجم طرفدارانی مثل طبری و راغب اصفهانی داشته است.

تذکر: در این قرن از ابن حزم آندلسی (456 ق) ظاهرگرا یاد شده که قائل به صرفه و احتمالاً اعجاز بلاغی و ادبی بوده است. ⁽¹⁾همچنین از ابن سنان خفاجی حلبی (م 466 ق) ادیب و شاعر شیعی یاد شده که با ردّ اعجاز فصاحتی قرآن در کتاب سرّ الفصاحة، اعجاز قرآن را به صرفه می‌دانسته است. ⁽²⁾

قرن ششم: رویکرد اعجاز محتوایی و علمی

1. غزالی (505 ق) و اعجاز علمی قرآن

امام محمد غزالی در کتاب‌های احیاء علوم الدین و جواهر القرآن به موضوع اعجاز قرآن پرداخته است و وجوه زیر را در اعجاز قرآن برمی‌شمارد:

یک) فصاحت و بلاغت؛

دو) اخبار پیشینیان؛

سه) اخبار غیبی؛

چهار) عدم اختلاف در قرآن؛

پنج) اشتمال قرآن بر همه دانش‌های مورد نیاز انسان، از جمله علوم تجربی. ⁽³⁾

غزالی اولین کسی است که معتقد بود در قرآن جمیع علوم دینی و دنیوی وجود دارند که جز عالمان، کسی آن را درک نمی‌کند و ظاهراً این مطلب را وجهی از وجوه اعجاز قرآن می‌داند. ⁽⁴⁾

بررسی: چهار وجه از وجوهی که غزالی مطرح می‌کند جدید نیستند؛ ولی وجه پنجم اعجاز قرآن از نظر وی زیربنای اعجاز علمی در قرن بیستم و زمینه‌ساز یکی از گونه‌های تفسیر علمی قرآن در سده‌های بعدی شد؛ زیرا در تفسیر علمی قرآن، گونه‌های استخراج همه جزئیات علوم از قرآن - تحمیل نظریه‌های علمی بر قرآن، استخدام علوم در تفسیر قرآن، نظریه‌پردازی‌های علمی بر اساس آموزه‌های قرآنی و جهت‌دهی به علوم انسانی - مطرح شده‌اند. هرچند به دیدگاه غزالی در مورد وجود همه جزئیات علوم در ظواهر قرآن اشکالات متعددی وارد شده است، ⁽¹⁾اما به‌هرحال این یک نظریه جدید در تفسیر و اعجاز قرآن بود.

2. زمخشری (538ق) و نظم قرآن در واژگان و ترکیب ها

زمخشری مفسّر، ادیب و متکلم معتزلی، صاحب تفسیر کشاف و نیز رساله‌ای به نام اعجاز القرآن فی سورة الکوثر است. او اعجاز قرآن را در دو جنبه می‌داند:

اول) نظم قرآن و اسرار آن در واژگان و ترکیب‌ها. وی به‌صورت عملی تلاش کرد فن «بیان» را با آموزه‌های قرآنی تطبیق و اعجاز قرآن را در این مورد نشان دهد.

دوم) اخبار غیبی. ⁽²⁾

بررسی: هرچند زمخشری (در تفسیر کشاف) در تبیین نکات ادبی قرآن موفق بوده، اما وجوهی که او برای اعجاز قرآن برشمرد، در پیشینیان سابقه داشته است.

3. ابن عطیه (542 ق)

عبدالحق‌بن غالب‌بن عطیه عرناطی از دانشمندان اندلس در مباحث زبانی،

ادب و شعر متبحّر بود. او اعتقاد خود را در مورد اعجاز در مقدمه تفسیر المحرر الوجیر ذکر کرده است. ⁽¹⁾ابن عطیه می‌گوید: «بیشتر عالمان نظریه صحیح و کارآمد در موضوع اعجاز را نظریه نظم و سازمان تعبیر و صحت معانی و پیوستگی فصاحت قرآن می‌دانند». ⁽²⁾به باور او، این ویژگی از آن جهت برای قرآن فراهم آمده است که بر هر چیزی احاطه داشته و بر هر نوعی از سخن برتری یافته است.

با نگاهی به سخنان این مفسر و تأکید بر نظم قرآنی و تناسب واژگانی، آشکار است که بنا به اعتقاد او نظریه صرفه به‌عنوان وجهی از اعجاز قرآن مردود است. ⁽³⁾

بررسی: دیدگاه ابن عطیه در مورد نظم و بلاغت قرآن در اعجاز، سابقه‌ای طولانی داشته است. البته اعجاز در صحت معانی به اعجاز محتوایی قرآن اشاره دارد که بعدها مورد توجه قرآن‌پژوهان قرار گرفت.

4. قاضی عیاز (544 ق) و اعجاز قرآن در سه وجه جدید

وی در کتاب الشفاء بتعریف حقوق المصطفی اعجاز قرآن را بررسی کرده است و چند وجه را در اعجاز قرآن ذکر می‌کند:

اول) ایجاز و بلاغت قرآن؛

دوم) نظم شگفت‌انگیز قرآن؛

سوم) اخبار غیبی از آینده؛

چهارم) اخبار غیبی نسبت به حوادث گذشته؛

پنجم) چالش با مخالفان و عاجز شمردن آنها؛

ششم) ایجاد بیم در دل مخالفان؛

هفتم) اشتمال بر علوم و معارف در کلمات اندک. ⁽¹⁾

قاضی عیاز معتقد است که یکی از وجوه اعجاز قرآن، آیاتی است که در آنها با قاطعیت، تصمیم و اراده برخی از صاحبان ادیان به چالش کشیده شده و به آنها اعلام شده است که مثلاً کار خاصی را در موردی ویژه انجام نخواهند داد؛ مانند آیه (فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ * وَ لا یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً...) . ⁽²⁾این آیه خطاب به یهودیان می‌فرماید: شما هرگز آرزوی مرگ نخواهید کرد. از نظر قاضی عیاض، آرزونکردن این جماعت، در واقع اعلام ناتوانی و عاجز شمردن آنهاست و این کار فقط از قرآن برمی‌آید و در حقیقت بر اعجاز این کتاب دلالت دارد.

از دیگر وجوه اعجاز قرآن به گفته قاضی عیاض، وجوب برخی آیات است که از رهگذر آنها نوعی هیبت و بیم در دل برخی افراد ایجاد شده است. یکی از مصدایق بارز چنین آیاتی سرگذشت جبیر بن مطعم -یکی از اصحاب پیامبر(صلی الله علیه و آله)- است که وقتی پیامبر(صلی الله علیه و آله) سوره طور را در نماز مغرب می‌خواند، با شنیدن آن متأثر شد و اسلام آورد.

از نظر قاضی عیاض وجه دیگر اعجاز قرآن، اشتمال آن بر علوم و معارفی است که هیچ کتابی آنها را در خود جمع نکرده و احدی برای دانستن آنها دست نیافته است. قرآن آن همه علم را در کتابی کوچک و حروفی معدود جمع کرده است. ⁽³⁾

بررسی: وجوه اول تا چهارم در سخنان قرآن‌پژوهان قبلی سابقه داشته است؛ اما ادعای پنجم و ششم قاضی عیاض جدید هستند و می‌توانند از اعجازهای

محتوایی قرآن به شمار آیند. البته می‌توان وجه پنجم را زیرمجموعه اخبار غیبی قرآن دانست؛ چون خبر می‌دهد یهودیان آرزوی مرگ نخواهند کرد. وجه ششم نیز می‌تواند زیرمجموعه تأثیر و جذبه خاص قرآن قرار گیرد که قبلاً توسط خطابی مطرح شده بود.

وجه ششم به نوعی به ادعای غزالی در مورد اشتمال قرآن بر علوم نیز برمی‌گردد؛ اما نکته جدیدی که دارد این است که این علوم و معارف در کلمات و حروف اندکی جمع‌آوری شده‌اند که البته تقریری جدید و قابل تأمل است.

5. شیخ طبرسی (548ق) و زیبایی معنای قرآن

امین الاسلام فضل‌بن حسن طبرسی، مفسّر بزرگ شیعه و صاحب دو تفسیر مجمع البیان فی تفسیر القرآن و جوامع الجامع، با ردّ نظریه صرفه، به وجود متعدد در اعجاز قرآن اشاره می‌کند ⁽¹⁾:

الف) فصاحت فوق‌العاده؛

ب) نظم مخصوص و اسلوب بدیع؛

ج) زیبایی معنا؛

د) دوری از تناقض. ⁽²⁾

بررسی: اگرچه این وجوه قبل از طبرسی نیز مطرح شده بودند، ولی بحث زیبایی معنا نکته جدیدی است که بعدها در اعجاز محتوایی قرآن مورد توجه قرار گرفت.

6. سکاکی (567 ق) و اعجاز ذوقی قرآن

⁽¹⁾ ابویعقوب یوسف بن محمد بن علی سکاکی صاحب مفتاح العلوم بر این نظر است که اعجاز قرآن امری است که درک می‌شود، ولی غیر قابل توصیف است و درک آن با ذوقی حاصل می‌شود که از تمرین علمی در فصاحت و بلاغت به‌دست می‌آید. ⁽²⁾

بررسی: سخن سکاکی در مورد اعجاز قرآن با توجه به این‌که او در فصاحت و بلاغت متخصص بوده، جالب و در خور تأمل است؛ اما ذوق افراد نمی‌تواند معیار اعجاز قرآن قرار گیرد؛ زیرا ذوق امری و نسبی است که قابل اثبات و ردّ نیست و مطلب را متزلزل می‌کند.

7. قطب الدین راوندی (573ق)؛ قرآن دارای معجزه های بی شمار

سعید بن عبدالله بن هبة‌الله مشهور به قطب‌الدین راوندی، مفسّر و متکلم شیعی در کتاب الخرائج والجرائح -که مشتمل بر معجزات پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه(علیهم السلام) است- در باب «کتاب ام المعجزات» به مبحث اعجاز قرآن پرداخته است و می‌گوید: «قرآن یک معجزه نیست؛ بلکه خود دارای معجزات بی‌شماری است». ⁽³⁾

وی اعجاز قرآن را به بلاغت عالی آن می‌داند ⁽⁴⁾و هفت وجه اعجاز را از متکلمان نقل می‌کند:

صرفه، فصاحت خاص، اخبار غیبی، نظم مخصوص، تألیف و نظم در کنار هم،

دوری از تناقض و تزلزل و اعجاز محتوایی (معانی صحیح مورد تأیید عقل). ⁽¹⁾

بررسی: نکته جالبی که قطب‌الدین راوندی مطرح کرده آن است که قرآن ظرفیتی دارد که می‌تواند اعجازهای محتوایی بی‌شماری را در هر عصر عرضه کند و این مطلبی است که در یک قرن اخیر مورد توجه قرآن‌پژوهان -به‌ویژه در زمینه‌های متعدد اعجاز علمی- قرار گرفته است. اگرچه قرآن‌پژوهان قبل از راوندی وجوه مطرح‌شده توسط وی را ذکر کرده‌اند، اما اعجاز محتوایی، تکامل نظریه «زیبایی معنا» است که طبرسی مطرح کرده بود و بعدها مورد توجه ارباب علوم قرآن قرار گرفت.

قرن هفتم: تکرار نظریه های قبلی در اعجاز

اشاره

در این قرن دانشمندان به تکرار مطالب گذشتگان (درباره وجوه اعجاز قرآن) پرداخته‌اند و نظریه‌پردازی جدیدی صورت گرفته است؛ هرچند در برخی مصادیق و توضیحات نوآوری شده است.

در اینجا به برخی از این دانشمندان اشاره می‌کنیم.

1. فخر رازی (م 606)

این مفسر قرآن، دو کتاب جرجانی (دلائل الاعجاز و اسرار البلاغة) را در قالب یک کتاب خلاصه و به‌نام نهایة الایجاز فی درایة الاعجاز ارائه کرد. وی همچنین در تفسیر کبیر با شرح و بسط بسیار به اعجاز قرآن پرداخته است.

فخر رازی با اشاره به صرفه، اسلوب قرآن، عدم تناقض و اخبار غیبی قرآن درباره آوردن مثل قرآن، دو وجه را در اعجاز می‌پذیرد:

الف) برتری قرآن بر کلام سایر فصیحان؛

ب) ناتوانی عرب از آوردن مثل آن با وجود انگیزه مخالفت. ⁽¹⁾

بررسی: همان‌طور که قبلاً ملاحظه شد تمام وجوهی را که فخر رازی متذکر شده است در سخنان قرآن‌پژوهان قبلی وجود داشته‌اند.

2. آمدی (631 ق)

علی بن ابی علی تغلبی معروف به آمدی متکلم؛ آلوسی در مقدمه تفسیرش نظر وی را در اعجاز قرآن این‌گونه گزارش می‌کند: «اعجاز به همه قرآن و نظم و بلاغت و اخبار غیبی آن است». ⁽²⁾

بررسی: سخن آمدی نیز اشاره به وجوهی از اعجاز است که قبل از او بیان شده بودند.

3. زملکانی (651 ق)

⁽³⁾ کمال‌الدین عبدالواحد بن عبدالکریم زملکانی صاحب کتاب البرهان الکاشف عن اعجاز القرآن، وجه اعجاز قرآن را تألیف خاص آن می‌داند. ⁽⁴⁾

بررسی: تألیف خاص قرآن به‌عنوان وجه اعجاز، توسط قرآن‌پژوهان گذشته -به‌طور مکرر- مطرح شده بود.

4. بیضاوی (685 ق)

قاضی ناصرالدین ابوسعید عبدالله بن محمد شیرازی بیضاوی صاحب تفسیر

انوار التنزیل و اسرار التأویل وجوه اعجاز قرآن را نهایت فصاحت، بلاغت، حسن نظم و قوت معنا و بیان برمی‌شمارد. ⁽¹⁾وی همچنین تحدّی قرآن را به آوردن مثل پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌داند. ⁽²⁾

بررسی: مطالب بیضاوی نیز تکرار مطالب گذشتگان است.

5. ابن میثم (699ق)

میثم‌بن علی‌بن میثم بحرانی، شارح نهج البلاغه بعد از گزارش وجوه اعجاز قرآن در نظر گذشتگان (مثل: فصاحت، اسلوب و صرفه) وجه اعجاز قرآن را فصاحت، اسلوب و اشتمال قرآن بر علوم شریف می‌داند. ⁽³⁾

بررسی: وجوهی که ابن میثم ذکر می‌کند، در سخنان قرآن‌پژوهان سابق آمده بود و ایشان آنها را با هم جمع کرد.

6. قرطبی (671 ق)

محمد قرطبی صاحب تفسیر الجامع لاحکام القرآن، ده وجه برای اعجاز قرآن ذکر می‌کند:

بررسی: وجوه ده‌گانه قرطبی در اعجاز قرآن از جهت جمع‌آوری نوآمد است؛ چون قبلاً قاضی عیاز (544 ق) و قطب راوندی (573 ق) به هفت وجه اعجاز قرآن اشاره کرده بودند؛ ولی قرطبی آنها را به ده وجه رساند. اما به نظر می‌رسد همه این وجوه به‌گونه‌ای در سخنان قرآن‌پژوهان قبلی مطرح شده بودند.

اگرچه وفای به عهد، حکمت‌های رسای قرآن و جزالت وجوهی جدید به نظر می‌رسند، ولی «وفای به عهد» -به‌معنای تحقق وعده‌های قرآنی- می‌تواند زیرمجموعه اخبار غیبی قرآن قرار گیرد و حکمت‌های رسای قرآن نیز جزئی از اعجاز محتوایی به‌شمار می‌رود. همچنین جزالت قرآن را می‌توان به ادبیات فخیم آن مربوط دانست.

قرن هشتم: تکرار وجوه قبلی اعجاز همراه با برخی نوآوری ها

اشاره

در این قرن نیز اگرچه بیشتر دانشمندان، مطالب گذشتگان را در وجوه اعجاز قرآن تکرار کرده‌اند، ولی نظریه‌های جدیدی نیز - هرچند قابل خدشه - درباره اعجاز مطرح شده است. مهم‌ترین قرآن‌پژوهانی که در این قرن به اعجاز قرآن پرداخته‌اند عبارتند از:

1. ابن جزی کلبی (741ق)

محمد بن احمد بن محمد بن عبدالله بن جزی کلبی از علمای اصول و لغت و اهل غرناطه است. وی صاحب چند کتاب است؛ از جمله کتابی در تفسیر با عنوان التسهیل لعلوم التنزیل که چاپ شده است. ابن‌جزی در مقدمه اول باب

یازدهم این کتاب، در باب اعجاز بحث کرده است. وی ابتدا دلایلی مبنی بر آن‌که این کتاب از طرف خدا آمده، ارائه و آن‌گاه وجوه اعجاز را تبیین کرده است. او ده وجه را به‌عنوان وجوه اعجاز برمی‌شمارد:

بررسی: بیشتر وجوهی که ابن‌جزی در مورد اعجاز قرآن بیان داشته، در سخنان قرآن‌پژوهان سابق به چشم می‌خورند؛ ولی برخی از وجوه آن جدید هستند؛ از جمله وجوه ششم، هشتم، نهم و دهم؛ هرچند اعجازآمیز بودن این امور قابل تأمل است و می‌توان وجه ششم را به اعجاز محتوایی و وجه دهم را به جذبه و موسیقی قرآن برگرداند.

وجه هشتم (تحریف ناپذیری قرآن) نیز در آیات قرآن مطرح شده بود و به‌نوعی خبر غیبی قرآن به‌شمار می‌آید.

2. الامیر العلوی (749 ق)

الامیر یحیی بن حمزة العلوی الزیدی تحقیق مفصلی در اعجاز قرآن دارد. او نه وجه را در اعجاز قرآن برمی‌شمارد (صرفه، اسلوب، عدم تناقض، اخبار غیبی، فصاحت، اشتمال قرآن بر حقایق و اسرار بی‌نهایت در طول اعصار، بلاغت و نظم؛ مجموع این امور معجزه است) و همه را مخدوش می‌داند. وی سپس وجه دهم را بیان می‌کند که عبارت است از مزایای ظاهری قرآن مثل فصاحت و بلاغت و... و نوآوری‌ها در ابتدا، اهداف و پایان هر سوره است و نیز مبادی آیات و فواصل آنها. ⁽¹⁾

العلوی بلاغت را با دو مقیاس نشان می‌دهد:

او سپس از قرآن آیاتی می‌آورد که به بحث فصاحت و بلاغت مربوط می‌شوند و معتقد است سخن در اعجاز قرآن، آغاز مباحث کلامی و اسرار الهی است؛ زیرا دلیل نبوت است. ⁽³⁾

العلوی کسانی را که قبل از او در این موضوع بحث کرده‌اند، به کوتاهی متهم می‌کند. به‌طورکلی، دلیل اعجاز نزد او دو چیز است:

بررسی: کلام علوی نکاتی قابل بحث و بررسی دارد؛ او تلاش کرده با نقد وجوهی که گذشتگان در باب اعجاز قرآن مطرح کرده‌اند، به وجه جدیدی دست یابد. اگرچه وی دوباره به نوعی به همان مباحث گذشتگان برگشته است، ولی اشاره‌اش به اهداف سوره‌ها وجهی جدید است.

3. زرکشی (794 ق)

بدرالدین محمد بن عبدالله زرکشی (ت 794 ه) از عالمان اهل سنت در علوم قرآنی است که کتاب مبسوط البرهان فی علوم القرآن را تدوین نموده. او در «نوع سی و هشتم» کتاب خود به بحث اعجاز قرآن پرداخته و پس از ذکر یازده قول، نظر اهل تحقیق را -که خود نیز آن را تأیید می‌کند- ذکر می‌نماید. ⁽²⁾کلام وی به اختصار چنین است:

ویژه‌ای بین کلمات و حروف آن حکایت می‌کند.

زرکشی قول پایانی را صحیح‌ترین نظریه در اعجاز قرآن می‌داند و آن را به اهل تحقیق و نظر نسبت می‌دهد و خود نیز آن را تأیید می‌کند. ⁽¹⁾برخی از معاصران نیز او را قائل به اعجاز علمی دانسته‌اند؛ چون سخن ابن مسعود را در مورد وجود همه علوم در قرآن مطرح کرده است. ⁽²⁾

بررسی: وجوهی که زرکشی برای اعجاز قرآن برشمرده است، همگی در سخنان قرآن‌پژوهان قبلی مطرح شده‌اند؛ ولی اعجاز داشتن همه این وجوه در کنار هم دیدگاه کاملی است؛ مگر در مورد صرفه که خود وی نیز آن را مردود می‌دانست.

البته اشکالی که نسبت به اعجاز تاریخی و اخبار غیبی قرآن مطرح کرده وارد نیست؛ چون اولاً این اشکال در مورد وجه پنجمی که خود مطرح کرده (اخبار از درون افراد) -و حتی همه اعجازهای محتوایی- وارد است؛ ثانیاً لازم نیست همه

وجوه اعجاز قرآن در همه آیات وجود داشته باشند.

تذکر: در این قرن از افرادی مثل خطیب قزوینی (739ق)، ابن قیم جوزی (751ق)، ابن تیمیه (728ق) و ابن کثیر (774ق) یاد شده ⁽¹⁾که معمولاً همان سخنان قرآن‌پژوهان قبلی -به ویژه فصاحت و بلاغت- را تکرار کرده‌اند؛ جز آن‌که ابن کثیر بحث حروف مقطعه و ارتباط آنها با اعجاز بیان را طرح کرده است. ⁽²⁾

قرن نهم: دوران رکود در مباحث اعجاز قرآن

در این قرن از کتاب مستقل یا نظریه جدیدی در مورد اعجاز قرآن گزارش نشده است. تنها ابن خلدون (م 808ق) در مقدمه تاریخ خود به فن بیان پرداخته است و به اعجاز بلاغی قرآن اعتقاد دارد. ⁽³⁾همچنین مراکشی (زنده در سال 837ق) در کتاب شرح المصباح درباره اعجاز قرآن سخن گفته است و شناخت قرآن را از طریق علم بیان ممکن می‌داند. ⁽⁴⁾

قرن دهم: گردآوری و تفصیل نظریه های اعجاز

اشاره

در این دوره نیز شاهد رکود در مباحث اعجاز قرآن هستیم و فقط از سیوطی (م 911 ق) کتاب مستقل و نظریه‌های جدیدی درباره اعجاز قرآن گزارش شده که به نقل و جمع‌آوری دیدگاه‌های گذشتگان در باب اعجاز قرآن پرداخته و بدان شاخه و برگ داده است.

1. جلال الدین سیوطی (م 911 ق) و سی وپنج وجه اعجاز قرآن

سیوطی، مفسّر و قرآن‌پژوه مشهور، در دو کتاب خویش به جمع‌آوری و نقل و تفصیل نظریه‌های اعجاز قرآن پرداخته است؛ یکی در کتاب معترک الاقرآن فی اعجاز القرآن و دیگر در نوع 64 کتاب الاتقان فی علوم القرآن. او در کتاب الاتقان وجوه زیر را در مورد اعجاز نقل می‌کند:

12 و13. اعجاز قرآن از دو جهت است؛ یکی متعلق به خود قرآن است؛ یعنی قرآن بدون سابقه تعلیم و تعلّم به وجود آمده و آن نظم مخصوص قرآن است. دیگری متعلق به رویگردانی اهل بلاغت و خطابه از معارضه با آن است (اصفهانی)؛

لازم به یادآوری است که سیوطی به نقل وجوه فوق اکتفا کرده و وجه اعجاز یا جمع‌بندی خاصی ارائه نکرده و چون برخی از آن وجوه تکراری هستند، وی همین 23 وجه را ذکر کرده است. البته در همین اندازه هم نوآوری است؛ چون تجمیع وجوه اعجاز با این تعداد قبل از ایشان سابقه نداشته است.

سیوطی در کتاب معترک الاقران فی اعجاز القرآن، 35 وجه برای اعجاز قرآن ذکر می‌کند که قبل از ایشان سابقه نداشته است. در اینجا به آنها اشاره می‌کنیم:

که از قرآن استنباط می‌شود؛ زیرا قرآن دارای علوم و معارف فراوانی است که در هیچ کتابی وجود ندارد؛ به ویژه که این علوم در عباراتی کوتاه و موجز بیان شده‌اند. وی این مطلب را از قرآن الهام گرفته است؛ آنجا که می‌فرماید:

(... وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ...) ؛ ⁽¹⁾«و کتاب (قرآن) را بر تو فرو فرستادیم که بیان‌گر هر چیز (از کلیات دین) است».

سیوطی در ادامه می‌گوید: «قرآن ریشه تمامی علوم، حتی طب، جدل، هیئت، هندسه و... می‌باشد».

(... وَ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطایاکُمْ ...) ؛ ⁽¹⁾

(... وَ قُولُوا حِطَّةٌ وَ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَکُمْ خَطِیئاتِکُمْ ...) ؛ ⁽²⁾

(...قُلْ إِنَّ هُدَی اللّهِ هُوَ الْهُدی ...) ؛ ⁽³⁾

(...قُلْ إِنَّ الْهُدی هُدَی اللّهِ ...) ؛ ⁽⁴⁾

(فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ ) ؛ ⁽⁵⁾

(وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَساءَلُونَ ) . ⁽⁶⁾

از ابن عباس نقل شده که عدم سؤال مربوط به قبل از نفخه ثانیه و سؤال از یکدیگر مربوط به بعد از نفخه ثانیه است.

قرآن است. آیات متشابه هم خود سه گروهند:

الف) گروهی که هیچ راهی برای معرفت آنها نیست؛ مثل زمان قیامت؛

ب) گروهی که برای انسان قابل فهم هستند؛ مانند الفاظ غریب و احکام مغلق؛

ج) گروهی که متشابه نسبی‌اند؛ یعنی راسخان در علم از آن آگاه و بقیه از آن بی‌خبرند.

الف) تبرک؛ مانند: (...فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ ...) ؛ ⁽¹⁾

ب) تعظیم؛ مانند: (... وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ الرَّسُولَ ...) ؛ ⁽²⁾

ج) تشریف؛ مانند: ( إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِماتِ ...) ؛ ⁽³⁾

د) مناسبت؛ مانند: (...یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً...) ؛ ⁽⁴⁾

ه) سبقت زمانی؛ مانند: «مقدم شدن شب بر روز و آدم بر نوح»؛

و) سببیت؛ مانند: «تقدیم عزیز بر حکیم»؛

ز) کثرت؛ مانند: (...فَمِنْکُمْ کافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ ...) . ⁽⁵⁾

گاهی برای غیر پیامبر(صلی الله علیه و آله) هستند؛ مانند: (یا أَیُّهَا الَّذِینَ کَفَرُوا...) ⁽¹⁾و گاهی عام‌اند؛ یعنی برای پیامبر(صلی الله علیه و آله) و غیر او هستند؛ مانند: (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ ...) . ⁽²⁾برخی از خطاب‌های قرآن نیز شامل مدح، ذمّ، کرامه، تعجیز، تهییج و... می‌باشند.

بلاغت هستند که قرآن در بهره‌مندی از آنها سرآمد روزگار است؛ همچنان‌که دیگر اقسام بدیع مثل ایهام، استخدام، التفات و... نیز از امتیازهای قرآن به شمار می‌آیند.

32.گستره قرآن: قرآن از نظر اشتمال بر آیات عدل الهی، رجای الهی، خوف الهی و... در کنار هم، گستره‌ای جامع دارد.

بررسی: وجوهی که سیوطی در مورد اعجاز قرآن آورده است، عموماً به دو بُعد اعجاز ادبی (مثل: زیبایی تألیف، بلاغت آغاز سوره‌ها، آیات شبیه به یکدیگر، تقدیم و تأخیر، افاده حصر، حقیقت و مجاز، تشبیهات و استعارات و کنایات) و اعجاز محتوایی (مثل: علوم موجود در قرآن، اخبار غیبی، برهان و امثال) باز می‌گردد. این دو وجه اعجاز قرآن و نیز تحریف‌ناپذیری آن، در قرون قبلی بیان شده بودند و سیوطی آنها را تقسیم کرده و تفصیل و شاخ و برگ داده است. البته وی وجوه تازه‌ای نیز ذکر کرده است (هرچند در وجه اعجاز آنها تردید وجود دارد)؛ مانند: عام و خاص، مجمل و مبین و حصر که از روش‌های محاوره عقلایی است و در کتاب‌های دیگر نیز وجود دارد؛ مگر آن‌که کسی ادعا کند در قرآن ویژگی خاصی دارد.

همچنین قرآن‌پژوهان در مورد اختلاف قرائات و ناسخ و منسوخ اختلاف نظر دارند و برخی معاصران اصولاً وجود آیات منسوخ و حجّیت قرائات (غیر قرائت متواتر مسلمانان) را انکار می‌کنند؛ ⁽²⁾چه رسد به آن‌که اعجاز قرآن با آنها اثبات شود.

در مجموع برخی مواردی که سیوطی برشمرده، نکات شگفت‌انگیزی است -همان‌طور که خود گفته است- ولی هر مطلب شگفت‌انگیزی اعجاز به‌شمار نمی‌آید.

2. دیگر قرآن پژوهان

در قرن دهم قرآن‌پژوهان دیگری نیز بوده‌اند که به تکرار مطالب گذشتگان بسنده کرده‌اند؛ از جمله: شیخ معین الدین (م 905 ق) که به بلاغت و اخبار غیبی اشاره کرده است؛ ⁽¹⁾زکریا انصاری (م 926 ق) در کتاب فتح الرحمن بکشف مایلتبس فی القرآن که به بلاغت و حسن نظم قرآن اشاره می‌کند؛ ⁽²⁾احمد بن سلیمان رومی حنفی (مشهور به ابن کمال پاشا) (م 938 ق) که در کتاب رسائل به صرفه اصرار دارد؛ ⁽³⁾اسماعیل حنفی (م 950 ق) (مشهور به شیخ زاده قونوی) که به صرفه، بلاغت و اخبار غیبی اشاره می‌کند؛ ⁽⁴⁾محمد بن محمد العمادی (م 951ق) صاحب تفسیر ارشاد السلیم الی مزایا قرآن الکریم که اعجاز در اسلوب و بلاغت را ذکر می‌کند؛ ⁽⁵⁾سدیدالدین کازرونی (م 956 ق) که در حاشیه بر تفسیر بیضاوی به بلاغت قرآن و اخبار از گذشته و آینده اشاره می‌کند؛ ⁽⁶⁾حاش کبری‌زاده (م 968 ق) که در کتاب شرح الجزریه (مربوط به قرائات) موضوع سلامت قرآن از تضاد و تناقض و بحث بلاغت قرآن را بیان کرده است؛ ⁽⁷⁾و محمد شربینی (م 977 ق) که

در کتاب السراج المنیر فی الاعانة علی معرفة بعض معانی کلام ربنا الحکیم الخبیر از جنبه‌های زیباشناختی نظم و بلاغت و محتوای بلند قرآن سخن گفته است. ⁽¹⁾

قرن یازدهم: ادامه دوران رکود در مباحث اعجاز قرآن

در این دوران نیز رکودی که از قرن هشتم در مباحث اعجاز قرآن شروع شده بود ادامه یافت و کتاب مستقل و نظریه‌پردازی جدیدی درباره اعجاز قرآن گزارش نشده است؛ اما از برخی شخصیت‌های قرآنی در مورد اعجاز قرآن مطالبی بیان کرده‌اند که عمدتاً تکرار دیدگاه‌های قبلی است؛ از جمله: 1. محمد سیکوتی (م 1067ق) فقیه حنفی مذهب که در شرح بیضاوی به وجوه فصاحت و حسن نظم و بلاغت قرآن اشاره می‌کند ⁽²⁾و شهاب‌الدین خفاجی (م 1069ق) که در تحقیق خود بر تفسیر بیضاوی اعجاز قرآن در فصاحت، بلاغت و حسن نظم را بیان کرده است. ⁽³⁾

قرن دوازدهم: مصادیق و تقریرهای جدید در وجوه اعجاز قرآن

اشاره

در این دوران نیز رکود بحث اعجاز قرآن ادامه دارد و کتاب مستقلی در اعجاز قرآن گزارش نشده است؛ اما برخی شخصیت‌ها تقریرها و مصادیق تازه‌ای از اعجاز قرآن بیان کرده‌اند که به شماری اشاره می‌کنیم:

1. علامه محمد باقر مجلسی (م 1110ق)

ایشان در کتاب بزرگ بحارالانوار در بحث تاریخ پیامبر(صلی الله علیه و آله) معجزات آن حضرت را مطرح کرده و از جمله اعجاز قرآن را با عنوان «اعجاز قرآن امّ المعجزات»

مورد بررسی مفصل قرار داده است. وجوه مهم اعجاز قرآن از نظر وی عبارتند از:

الف) دوری از تناقض و ناسازگاری در آیات قرآن؛

ب) دارا بودن مطالب علمی - الهی دقیق نسبت به مبدأ و معاد و عدم خلل در محتوای آیات اعم از توحید، نبوت و معاد که همگی حق‌اند؛

ج) دعوت قرآن به صراط مستقیم و دوری از کجی و انحراف؛ قرآن به‌سوی حق، آخرت و سعادت دعوت می‌کند؛

د) فصحات و بلاغت که شاخص‌ترین وجه اعجاز قرآن است؛

ه) اشتمال قرآن بر اخبار غیبی گذشته و آینده؛

و) اشتمال قرآن بر مکارم اخلاق و حکمت‌های علمی و عملی. ⁽¹⁾

بررسی: بیشتر وجوهی که علامه مجلسی مطرح کرده است، در سخنان گذشتگان وجود دارند؛ وجوه دوم، سوم و ششم -که به نظر جدید می‌آیند- از مصادیق اعجاز محتوایی قرآن هستند که در سخنان قطب راوندی و دیگران بدان‌ها اشاره شده بود. البته طرح اعجاز اخلاقی و تقریرها و مصداق‌ها جدیدند.

2. احمد بن محمد کواکبی (م 1124ق)

او در تفسیر التحریر (مخطوط در کتابخانه ظاهریه دمشق) به بحث در مورد اعجاز قرآن پرداخته؛ اما وجه خاصی را انتخاب نکرده است. ⁽²⁾

3. شمس الدین محمدالضیر المالکی اسکندری (زنده در قرن دوازدهم)

وی در تفسیر تحفة الفغیر فی بعض ما جاء فی التفسیر (ده جلدی منظوم و

مخطوط در کتابخانه ظاهریه دمشق) نظریه بلاغت و صرفه را پذیرفته و مطالبی گفته است که به‌نحوی ناظر به اعجاز علمی قرآن هستند: مثلاً: «ان القرآن اصل کل علم راسخ و کل اهل علم یعترفون من بحره و یستلون به و...». ⁽¹⁾

4. شیخ اسماعیل حقی بروسوی (م 1137ق)

معروف به «اولیاءزاده» و از سادات نقشبندیه است. وی در کتاب مفتاح التفسیر به برخی وجوه اعجاز قرآن -علاوه بر بلاغت، حسن نظم، قوت معنا و اخبار غیبی- اشاره دارد؛ از جمله:

الف) تشابه کلام خدا و ذات او : هیچ موجودی مانند خدا نیست پس هیچ کلامی همچون کلام الهی نخواهد بود.

ب) تأثیر قرآن در اصلاح قلوب .

ج) حیات داشتن موجودات (اعم از جمادات و گیاهان و...): این موضوع نیز می‌تواند از وجوه اعجاز قرآن شمرده شود. ⁽²⁾

بررسی: سه وجه اخیر که بروسوی در اعجاز قرآن آورده است نوپدید است؛ اما می‌توان وجه سوم (حیات موجودات) را به اعجاز علمی قرآن برگردانیم؛ چون از مصادیق آنهاست. همچنین می‌توانیم آن‌را نوعی نظریه‌پردازی علمی قرآن برشمرد؛ چون از نظر علوم روز هنوز وجود حیات (به‌معنای شعور داشتن) جمادات و گیاهان به اثبات نرسیده است. وجه دوم (تأثیر قرآن) را نیز می‌توان به وجه جذبه و تأثیر روحانی قرآن برگردانیم. بنابراین این وجه نیز در آثار گذشتگان سابقه دارد. اما وجه اول یعنی «تشابه بین ذات و کلام الهی» را مطلبی عرفانی دانسته‌اند که آن‌را تحت

تأثیر ابن عربی بیان کرده است. ⁽¹⁾اگرچه این مطلب می‌تواند توضیحی عرفانی و صوفیانه برای اعجاز قرآن باشد، ولی یکی از وجوه اعجاز قرآن نیست؛ چون نمی‌توان نسبت به این تشابه تحدّی کرد. علاوه بر آن‌که این مطلب را به صورت احتمالی بیان می‌کنند: «یمکن ان یعلل بها اصحابها قضیه حصول المعجزات». ⁽²⁾

قرن سیزدهم: رکود در مباحث اعجاز قرآن

اشاره

در این دوران نیز رکود بحث اعجاز قرآن ادامه دارد و از کتاب مستقلی درباره اعجاز قرآن گزارش نشده است؛ اما برخی شخصیت‌ها تقریرها و مصادیق جدیدی از اعجاز قرآن بیان کرده‌اند که به بعضی اشاره می‌کنیم:

1. علامه سید عبدالله شبّر (م 1442ق)

صاحب سه تفسیر مشهور شبر (مختصر - متوسط - مفصل) که در جلد اول کتاب حق الیقین فی معرفة اصول الدین -در اثبات نبوت پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)- به اعجاز قرآن پرداخته است. وی دوازده وجه برای اعجاز قرآن بیان می‌کند که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

بررسی: غالب موارد اعجازی که علامه شبّر بیان کرده است در کلمات گذشتگان یافت می‌شود.

2. محمد بن علی بن محمد بن عبدالله شوکانی صنعانی (م 1250 ق)

او در تفسیر فتح الغدیر الجامع بین فنی الروایة والدرایة من علم التفسیر به وجوه اعجاز قرآن یعنی بلاغت، حسن نظم و معانی بلند آن اشاره می‌کند. ⁽⁴⁾وی عبارت (لَنْ تَفْعَلُوا) ؛ ⁽⁵⁾را نوعی اعجاز قرآن می‌داند؛ زیرا خبر غیبی از آینده است. ⁽⁶⁾

3. سید محمود شهاب الدین افندی آلوسی (م 1270ق)

او در تفسیر روح المعانی وجوه اعجاز قرآن را نظم، بلاغت، اخبار غیبی، موافقت با عقل و معانی دقیق آن می‌داند. ⁽¹⁾البته موافقت مطالب قرآن با عقل نکته جالبی است که قبل از آلوسی، قطب راوندی (573 ق) در بحث اعجاز محتوایی به آن اشاره کرده بود.

قرن چهاردهم: گسترش رویکرد اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم طبیعی

اشاره

این قرن را می‌توان دوره شکوفایی مباحث اعجاز قرآن دانست؛ کتاب‌های مستقل و غیرمستقل زیادی در این مورد نگارش یافت و نظریه‌ها، دیدگاه‌ها و مصادیق جدیدی درباره اعجاز قرآن بیان شد. در این میان بُعد اعجاز علمی بیشتر از وجوه دیگر مورد توجه قرار گرفت و رشد کرد.

هرچند مبحث اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم طبیعی در آثار قرآن‌پژوهان گذشته (قرن ششم به بعد) سابقه دارد، اما در این دوره رشد علوم طبیعی در غرب و صدور این علوم به کشورهای اسلامی - به‌ویژه از طریق مصر، هند، ایران و...- زمینه‌ساز گسترش اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم طبیعی شد.

در اینجا به مهم‌ترین نظریه‌های جدید اعجاز قرآن و نیز برخی از مهم‌ترین شخصیت‌ها و آثارشان در حوزه اعجاز علمی قرآن اشاره می‌کنیم ⁽²⁾:

1. محمد بن احمد اسکندرانی (م 1306 ق) و اعجاز علمی قرآن در طبیعت و کیهان

محمد بن احمد اسکندرانی، از عالمان متولد اسکندریه و متوفی در دمشق

است. وی سرپرست پزشکان نیروی دریایی مصر و دمشق بود. ⁽¹⁾کتاب مهم او، کشف الاسرار النورانیة القرآنیة فیما یتعلق بالاجرام السماویة والارضیة و الحیوانات و النباتات و الجواهر المعدنیه نام دارد. این کتاب تفسیری است موضوعی که به انگیزه تفسیر آیات مرتبط با اجرام آسمانی، زمینی و خلقت حیوانات و چگونگی خلق گیاهان و شگفتی‌های آنها و نیز گوهرهای کانی نوشته شده است؛ اما به واقع، دیدگاه علوم قرآنی در آن منطوی است. ⁽²⁾

آشکار است که اسکندرانی، دغدغه تفسیر علمی داشته و تلاش کرده است تا از رهگذر یافته‌های علمی، اعجاز قرآنی را برجسته کند؛ از طریق استناد به آیاتی مانند: (وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ ...) ، ⁽³⁾(وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ) ⁽⁴⁾و (إِنَّ اللّهَ یُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ کانَ حَلِیماً غَفُوراً) ⁽⁵⁾وی از این آیات به ترتیب، مقولاتی مانند انسان‌شناسی، جنین‌شناسی، آتش جاری در زیر زمین و قانون جاذبه را نتیجه می‌گیرد. همه این موارد در راستای اعجاز علمی قابل ارزیابی هستند. او به دلیل تسلط بر علوم جدید تلاش می‌کند بین اندیشه‌های علمی و گزاره‌های قرآنی تطبیقی صورت دهد؛ به مثابه اثبات اعجاز علمی قرآن. ⁽⁶⁾

بررسی: ریشه‌های بحث اعجاز قرآن در احادیث و نیز سخنان دانشمندان قرن

ششم به بعد (مثل غزالی) را ذکر کردیم؛ اما معمولاً پایه‌گذار بحث اعجاز علمی را اسکندرانی می‌دانند. شاید به این خاطر که وی نخستین کسی است که قرآن را با علوم طبیعی جدید غرب تطبیق کرد و برتری‌های قرآن را در این زمینه به رخ کشید. هرچند وی صریحاً نام اعجاز علمی را بر کتاب خود نگذاشته است، ولی تعبیر «کشف اسرار» در مورد اجرام آسمانی و... -در زمانی که این اصطلاح رایج نبود- اشاره‌ای روشن به مفهوم اعجاز علمی است که در آن زمان این اصطلاح رایج نبود.

2. عبدالرحمن کواکبی (1320 ق) و اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم طبیعی

عبدالرحمن بن احمد بن مسعود کواکبی از مصلحان اجتماعی معاصر و اهل سوریه (متولد شهر حلب) است. او بعدها به مصر رفت و در آنجا درگذشت. وی از نبیره‌های شیخ صفی‌الدین اردبیلی و از پسرعموهای شاه اسماعیل صفوی بود. ⁽¹⁾از آثار او کتاب طبایع الاستبداد است. به‌نظر کواکبی مسئله اعجاز قرآن به‌طور شایسته بررسی نشده است؛ بیشتر نظریه‌پردازان در این موضوع به آرای گذشتگان اکتفا کرده و به جنبه‌هایی مانند فصاحت و بلاغت یا اخبار غیبی اکتفا کرده‌اند؛ درحالی‌که یکی از جنبه‌های مهم اعجاز قرآن، اعجاز علمی است. به گفته او با ژرف‌اندیشی اندیشمندان در آیات قرآن -و با توجه به پیشرفت‌های علمی- تفسیرهای تازه و شگفت‌آوری به دست خواهد آمد. آن‌چه کواکبی را به این نگرش سوق می‌داد، درنگ در آیاتی نظیر (... وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلاّ فِی کِتابٍ مُبِینٍ ) ⁽²⁾بود. ⁽³⁾در

جای دیگری، کواکبی از آیه (... وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً) ⁽¹⁾عدم وجود تناقض در قرآن را نتیجه می‌گیرد و معتقد است همچنان‌که دانشمندان در دوره‌های اخیر متذکر شده‌اند، منشأ کشفیات دانش جدید - به طور مستقیم یا ضمنی - در قرآن وجود دارد. ⁽²⁾

این نگرش معلول رهیافت کواکبی در نسبت علم و دین است. به نظر وی، یکی از شرطهای اصلاح فکر دینی، اثبات سازگاری علم و دین است. از دیدگاه کواکبی، بسیاری از اختراعات و اکتشافاتی که در روزگار ما به اروپاییان نسبت داده می‌شود، در قرآن -به صراحت یا اشارت- وجود دارد و با تأمل کافی می‌توان به آن پی‌برد. ⁽³⁾وی حرکت مستمر کرات آسمانی و جهان هستی را که از کشفیات جدید است، همان گزارش قرآنی می‌داند که در آیات (وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْناها... * ...وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ ) ⁽⁴⁾آمده است. نمونه دیگر این‌که بر اساس کشفیات جدید، پیدایش زمین و منظومه شمسی در اثر جدا شدن آنها (فتق) صورت گرفته است؛ این مفهوم در قرآن نیز وجود دارد: (...أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما...) . ⁽⁵⁾و ⁽⁶⁾

بررسی: تمسک کواکبی به آیه 59 سوره انعام برای وجود منشأ همه علوم در قرآن جای تأمل دارد؛ چون مقصود از «کتاب» در این آیه لوح محفوظ و علم الهی

است؛ نه قرآن. ⁽¹⁾همچنین ادعاهای او در مورد اعجاز علمی آیات فوق جای بررسی دارد؛ ولی اصل ادعای او درباره اعجاز علمی قرآن -آن هم در یک قرن پیش- قابل توجه است.

3. علامه بلاغی (م 352 ق) و ابعاد جدید اعجاز قرآن

محمدجواد بلاغی نجفی صاحب تفسیر آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن در مقدمه تفسیر خود وجوهی از اعجاز قرآن را برشمرده است. از ویژگی‌های مهم علامه بلاغی تحقیقات تطبیقی بین قرآن، تورات و انجیل است و از همین رهگذر به وجوه جدیدی از اعجاز قرآن دست یافته است. در اینجا به برخی از این وجوه اشاره می‌کنیم:

اول) اخبار غیبی قرآن؛ ⁽²⁾

دوم) استقامت بیان و سلامت قرآن از هرگونه تناقض و اختلاف؛ ⁽³⁾

سوم) اعجاز تاریخی قرآن؛ در این‌باره ایشان معتقد است:

قرآن کریم در تاریخ‌نگاری خود، برخی از قصه‌ها را ذکر می‌کند که تورات نیز آنها را ذکر کرده و یهودیان و مسیحیان معتقدند که آن مطالب، آسمانی است که خدا بر موسی نازل کرده؛ ولی تورات کنونی آنها را به همراه خرافات و کفر و بدون نظم درونی ذکر می‌کند؛ مانند قصه آدم...؛ ولی قرآن آنها را به شکلی مهذّب، معقول و در قالبی زیبا و پرفایده بیان می‌نماید که نشان‌گر آن است که قرآن وحی الهی است. ⁽⁴⁾

چهارم) اعجاز در شیوه استدلال؛

مرحوم بلاغی معتقد است زمانی که قرآن نازل شد و بر قلب پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرود آمد، زمان جهل و گمراهی مردم بود و اغلب مردم بت‌پرست بودند و شرک و نفاق بر عالم چیره شده بود. در آن دوران، قرآن برای هدایت بشر از طرف خداوند نازل شد و بیان‌گر معارف الهی بود و برای دعوت بشر به‌سوی هدایت، از ابزارهای گوناگون استفاده نمود؛ که از جمله مهم‌ترین آنها، برهان‌ها و حجت‌های قرآنی بود که به‌گونه‌ای بسیار گویا و شفاف و در قالب‌های استوار برای هر مخاطبی فراهم شده بودند. مرحوم بلاغی در بخشی از کلام خود می‌گوید: «آن استدلال‌ها بر بهترین شیوه و سودمندترین طریقه بود: به شکلی متعالی و پیشرفته که نور غریزه فطری را در هر فردی زنده می‌کرد». ⁽¹⁾

احتجاجات قرآن در موضوع خداشناسی، معاد و صفات خدا و... فراوان و به‌گونه‌ای هستند که حقایق مستور را نشان می‌دهند؛ در حالی‌که اگر در انجیل‌های چهارگانه نگریسته شود و احتجاجات آنها با قرآن مقایسه گردد، به‌خوبی روشن می‌شود که قرآن از در احتجاجاتش اعجاز و شگفتی دارد. مرحوم بلاغی آن‌گاه به نمونه‌هایی از آن در کتاب خود اشاره می‌نماید. ⁽²⁾

پنجم) اعجاز در قانون‌گذاری عادلانه و جامعه مدنی؛ علامه بلاغی یکی از وجوه اعجاز قرآن را ارائه قوانین عادلانه و جامعه مدنی می‌داند و معتقد است در زمان نزول قرآن، پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیز فردی عادی در میان مردمی بود که عادات و رسوم جاهلی داشتند و چگونه می‌توان پذیرفت که انسانی عادی، بدون کمک از وحی الهی، شریعتی

را بیاورد که در برگیرنده قوانین اجتماعی، سیاسی، قضایی و... برای یک جامعه پیشرفته باشد؛ ازاین‌رو تمدنی را که قرآن برای بشر به ارمغان آورد، تمدنی مترقی و معجزه‌ای الهی است. با بررسی تمدن‌های آن زمان و ارزیابی و مقایسه شریعت‌های متداول در آنها، عظمت تمدن ارائه شده توسط قرآن بیشتر روشن می‌گردد.

مرحوم بلاغی در آخرین سخن از این بخش می‌گوید: «اعجاز قرآن در تشریع ممتاز آن است که به‌واسطه وحی الهی شکل گرفته است». ⁽¹⁾

ششم) اعجاز در بُعد اخلاقی (و تربیتی)؛ علامه بلاغی، یکی از وجوه اعجاز قرآن را بُعد اخلاقی آن می‌داند. به اعتقاد وی قبل از عصر نزول قرآن، اخلاق و تربیت به پایین‌ترین سطح خود رسیده بود؛ ولی قرآن بهترین اخلاق را برای بشر به ارمغان آورد؛ که خود معجزه‌ای مهم بود. او در ادامه به نمونه‌هایی در سوره‌های نحل و حجرات اشاره می‌نماید؛ مانند آیه شریفه: (إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ ) . ⁽²⁾

علامه بلاغی بر آن است که با نظر به تورات و مقایسه دستورات اخلاقی آن با قرآن، عظمت قرآن بیشتر روشن می‌شود. در انجیل‌ها نیز، مطالب تربیتی و اخلاقی دارای کاستی هستند. ⁽³⁾اما قرآن بر خلاف سنت‌های جاهلی به بیان آداب و دستورات اخلاقی متعالی، مبادرت نموده و از شیوه‌هایی مترقی در تربیت بهره‌مند است. ⁽⁴⁾

بررسی: وجوه اول و دومی که علامه بلاغی در مورد اعجاز قرآن بیان کرده است، در سخنان پیشینیان ذکر شده‌اند؛ اما وجوه دیگر جدید هستند؛ به‌ویژه که این وجوه با رویکرد تطبیقی با تورات و انجیل بررسی شده‌اند و نیز به نوعی اعجاز قرآن به حوزه علوم انسانی (مثل حقوق، اخلاق و تربیت) گسترش داده شده است. از این‌رو می‌توان علامه بلاغی را از پیشگامان اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم انسانی دانست. البته اعجاز اخلاقی به نوعی در سخنان علامه مجلسی مطرح شده بود.

4. شیخ محمد عبده (1266 - 1323ق)

محمد بن عبده بن حسن خیرالله شاگرد سید جمال‌الدین اسد آبادی و مفسّر قرآن است. از آثار او تفسیر عم جزء و شرح نهج البلاغة است. وی صاحب اصلی تفسیر المنار است. ⁽¹⁾

مهم‌ترین وجوه اعجاز قرآن که از آثار عبده برداشت می‌شوند ⁽²⁾عبارتند از:

اول) بلاغت؛

دوم) تأثیر در نفوس؛

سوم) اسلوب ویژه و ساختار بی‌نظیر؛

چهارم) تطبیق آیات با مباحث علمی؛

مثلاً در تفسیر آیه شریفه (وَ السَّماءِ وَ ما بَناها) ، ⁽³⁾به قانون جاذبه عمومی که

به‌تازگی کشف شده بود تمسک کرد و گفت: «وشد هذه الکواکب بعضها الی بعض برباط الجاذبیة العامة کما ترتبط اجزاء البناء الواحد بما یوضع بینها مما تتماسک به». ⁽¹⁾

بررسی: این وجوه در آثار پیشینیان ذکر شده‌اند؛ البته برخی از مصادیق جدید هستند.

5. رشید رضا (م1354ق)

محمد رشید بن علی رضا بن محمد شمس‌الدین در طرابلس لبنان متولد شد و بعدها با توجه به ملاقات اولیه‌اش با شیخ محمد عبده -در بیروت- به مصر رفت و خود را شاگرد و شیفته وی خواند. در مصر، مجله «المنار» را راه‌اندازی کرد و تفسیر المنار را نیز با همکاری و تحت اشراف عبده نوشت. افزون بر این تفسیر که با همکاری عبده تدوین کرده بود، اثر قرآنی دیگری به نام الوحی المحمدی نیز از او به‌جای مانده است. در واقع، تفسیر المنار حاصل یادداشت‌ها و تعلیقات او از جلسات و درس‌گفتارهای عبده بود. در زمان عبده این تفسیر تا آیه 125 سوره نساء ادامه یافت و پس از وی، رشید رضا آن‌را تا آیه 52 سوره یوسف ادامه داد.

اعجاز قرآن به ساختار و نظم، بلاغت، وجود اخبار غیبی، سلامت از هرگونه اختلاف و نیز هماهنگ‌بودن با آموزه‌های دینی و مسائل عصری و علمی است. ⁽²⁾به‌نظر مفسران المنار، اعجاز قرآن، اشتمال آن به تحقق بسیاری از مسائل علمی و تاریخی است که در زمان نزول قرآن شناخته شده نبودند و بعدها در پرتو مسائل علمی و تاریخی بشر کشف گردیدند. رشید رضا دیدگاه صرفه را مردود و مانند

علمای متقدم، عجز از معارضه را حجت نبوت می‌داند. ⁽¹⁾

بررسی: رشید رضا در مباحث اعجاز قرآن تابع افکار محمد عبده بوده است؛ ولی صریح‌تر از او به اعجاز علمی قرآن پرداخته است.

6. محمد صادق رافعی (1356ق) و اعجاز علمی و بیانی قرآن

مصطفی صادق رافعی از اندیشمندان مصری و نویسنده کتاب الاعجاز القرآن والبلاغة النبویة است. او در کتاب خود در فصل‌های مقدماتی به تاریخ قرآن، قرائت قرآن، لغت قرآن، تأثیر قرآن در لغت و... می‌پردازد و سپس فصلی مستقل را در اعجاز قرآن بنا می‌نهد. رافعی ضمن ذکر اقوال علمای گذشته در اعجاز قرآن، به تحلیل آنها می‌پردازد و در آغاز، بیان می‌کند که اعجاز قرآن بر دو امر استوار است؛ یکم) ضعف قدرت بشر در مقام معارضه با آن؛ هرچند تصمیم آنها جدی بود؛ دوم) استمرار این ضعف در تمام اعصار، از آغاز تاکنون؛ از این جهت، عجز هر دوره برای اثبات اعجاز قرآن کافی است. ⁽²⁾

رافعی معتقد است اعجاز قرآن به قلمرو خاصی تعلق ندارد؛ بلکه در بلاغت، اسرار لغوی، کشف مقاصد، تألیف کلام و... است. از این جهت، قرآن، هم از نظر تاریخ و هم از جهت اشتمال بر حقایق علمی، معجزه بوده و هست؛ اما مهم‌ترین اعجاز قرآن، بُعد بیانی و ادبی آن است. ⁽³⁾

رافعی ترکیب کلام را مشتمل بر سه جزء می‌داند: حروف که حاصل اصوات

است؛ کلمات که حاصل حروف است؛ جمل که حاصل کلمات هستند؛ اسرار اعجاز قرآن در این سه امر نهاده شده است. او معتقد است وقتی قرآن خوانده می‌شد، حروف، کلمات و جمله‌های آن ترکیبی بی‌سابقه و آهنگی مخصوص داشت و همین امر طبع عرب را صفا و جلا داد و به آنان ذوق موسیقی بخشید و باعث شد با نظم کلمات آشنا گردند. بدین جهت هرچه قرآن خوانده می‌شد، هیچ‌گونه ملالی ایجاد نمی‌کرد. ⁽¹⁾

از نظر رافعی قرآن دارای اصوات سه‌گانه «نفس»، «عقل» و «حس» است که هر کدام معجزه‌ای جداگانه‌اند. این اصوات به شرح ذیل هستند:

الف) صوت نفس: نغمه و آهنگی که از تنظیم حروف، کلمات و مخارج آنها حاصل می‌شود و ارتباط معانی را نشان می‌دهد.

ب) صوت عقل: معنایی که از یک سلسله کلمات حاصل شده است و مخاطب آن‌را از تعبیرات و کلمات، کشف می‌نماید.

ج) صوت حس: معانی تفصیلی و تعبیرات گوناگونی که در آن وجوه بیان به‌کار رفته‌اند و معانی و مقصود را با دقایق و لطایف فنی بیان می‌نماید.

صوت حس، مهم‌ترین و رساترین آنهاست و اهمیت و زیرساخت هر کلامی به‌واسطه آن است. هر اندازه صورت حس در کلام رعایت شود، بر بلاغت آن افزوده می‌شود؛ چون مانند روح کلام است. قرآن از این جهت، در مرتبه‌ای کامل و در اوج اعجاز است؛ طوری که انسان نمی‌تواند مانند آن را بیاورد. اعراب هم این امر را به تدریج درک نموده و در برابر قرآن، خضوع نموده‌اند؛ زیرا، گرچه آنها در صوت حس مختصص بودند، اما می‌دانستند که درجه کامل آن در اختیار خداوند است. ⁽²⁾

در بعد اعجاز علمی، فصلی از کتاب الاعجاز القرآن و بلاغة النبویة به موضوع قرآن و علوم اختصاص یافته و در آن، جامعیت قرآن از نظر اشتمال بر علوم مختلف مورد بحث قرار گرفته است. رافعی در این باره می‌گوید:

یکی از امتیازات قرآن و ویژگی‌های اعجاز این کتاب آسمانی که در دوره جدید آشکار شده، آگاهی دانشمندان علوم مختلف از حقایقی است که قرآن قرن‌ها پیش از آن خبر داده است. این قبیل عالمان هرچه بیشتر در قرآن ژرف‌کاوی کنند، بر بسیاری از حقایق علمی، طبیعی و فلکی که در این کتاب آمده، آگاه می‌شوند و به‌نوعی بر هماهنگی بین دستاوردهای جدید علمی و حقایق قرآنی متفطن خواهند شد. ⁽¹⁾

رافعی، ذیل آیاتی مانند (ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ ...) ⁽²⁾و (کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ ...) ⁽³⁾به ترتیب به این نکات اشاره می‌کند: ماده اصلی جهان اثیر (یا اتر) است و زمین از منظومه هستی جداست (که موضوع بحث‌های علمی بوده و امروزه جزء حقایق ثابت شده علمی هستند). او ذیل آیه (...فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتّی ) ⁽⁴⁾نیز قانون زوجیت و لقاح گیاهان را مطرح می‌کند. ⁽⁵⁾

بررسی: هرچند که رافعی وجوه تازه‌ای از اعجاز قرآن را ابداع نکرده، اما توضیح و تقریرهای او درباره اعجاز بیانی و بلاغی قرآن و نیز مصادیق اعجاز علمی قرآن جدید است. او به زوجیت و لقاح اشاره کرده که در عصر حاضر نیز از اعجازهای علمی قرآن به‌شمار می‌آید.

7. طنطاوی (م 1385ق) و اعجاز علمی قرآن

طنطاوی جوهری از عالمان مصری است که علاوه بر تحصیلات دانشگاهی در الازهر، علوم دینی را نیز فرا گرفت. وی افزون بر تفسیر قرآن با نام الجواهر فی تفسیر القرآن، کتاب‌های دیگری نیز مانند النظام العالم و الامم، الحکمة والحکماء، الفواید الجوهریة فی الفرق النحویه و القرآن و علوم العصریه را تألیف کرده است. ⁽¹⁾یکی از دغدغه‌های طنطاوی عقب‌ماندگی مسلمانان در حوزه‌های علوم جدید و تجربی بود. او معتقد بود نیاز مسلمانان دو چیز است: اتحاد و تجهیز به دانش طبیعی و تجربی. ⁽²⁾او در تفسیرش به تأمل در هستی و آموختن علوم جدید اهتمام داشت و خود بر این عقیده بود که این تفسیر، شگفتی‌های جهان هستی - که علم روز گوشه‌هایی از آن را نشان می‌دهد - منعکس کرده است.

طنطاوی در کتاب القرآن و العلوم العصریه بر تأمل در هستی و تعمق در علم اصرار می‌کند و از ورای مباحثش نوعی اعجاز علمی برداشت می‌شود. او با طرح و استفاده از آیات 18، 19، 68 و 69 سوره نمل، آیه 19 سوره حجر، آیه 45 سوره نور و آیات 3 - 8 سوره نحل سعی می‌کند محتوای این آیات را با علوم جدید تطبیق دهد و از این رهگذر می‌خواهد به اعجاز علمی آیات برسد؛ مثلاً تفسیر او از آیه (الَّذِینَ یَأْکُلُونَ الرِّبا لا یَقُومُونَ إِلاّ کَما یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطانُ مِنَ الْمَسِّ ...) ⁽³⁾این است که جنگ جهانی اول در پی رباخواری اهل ربا واقع شده و این از معجزاتی است که قرآن در ابتدای اسلام گزارش آن را داده و امروزه نیز از نظر علمی ثابت

شده است. ⁽¹⁾او همچنین در تفسیر آیه ( ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ ...) ⁽²⁾در تبیین شکل اولیه آسمان گفته است: «آسمان دودی بود؛ یعنی ماده‌ای به‌صورت گاز و به‌گونه آتش‌زا؛ مانند دود یا ابر یا سدیم. ...امروزه این ماده، سدیم نامیده می‌شود». ⁽³⁾

ملاحظه می‌شود آن‌چه برای طنطاوی اهمیت دارد، تطبیق آیات قرآنی با تئوری‌های علمی جدید است با هدف اثبات اعجاز علمی قرآن. به نظر او تنها دین اسلام است که کشفیات جدید با آموزه‌های آن سازگاری دارد. این همان معجزه‌ای است که در زمان حاضر وجود دارد. ⁽⁴⁾

اثر انگشت

قال الله تعالی: (یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ ) ⁽⁵⁾و (الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ ) ؛ ⁽⁶⁾«امروز بر دهان‌هایشان مهر می‌نهیم و دست‌هایشان با ما سخن می‌گویند و پاهایشان به آن‌چه کسب می‌کردند گواهی می‌دهند!».

طنطاوی در تفسیرش می‌گوید:

آیا این استدلال به اثر پا (رد پا) و اثر انگشت - که امروز ثابت شده - نیست؟ این صریح قرآن است... و این مطالب را قرآن فرموده تا ما را آگاه کند که در دست‌ها و پاها اسراری است و دست‌ها و پاها با هم اشتباه

نمی‌شوند، بنابراین بر قاتلان و دزدان بر طبق آثار آنها حکم کنید... و این معجزات قرآن و غرایب اوست، اگرنه چگونه این مسئله‌ای که بعد از هزار سال اثبات شده، در قرآن به‌طور صریح آمده است». ⁽¹⁾

بررسی: تفسیر طنطاوی را می‌توان اوج تفسیر قرآن به‌وسیله علوم طبیعی دانست. او در این امر افراط کرد و مورد انتقاد بسیاری قرار گرفت؛ ⁽²⁾تا جایی که برخی نوشتند: «در تفسیر الجواهر طنطاوی همه چیز هست جز تفسیر قرآن». ⁽³⁾

هرچند ادعاهای اعجاز علمی طنطاوی مثل تفسیرهای علمی او قابل بحث و تأمل است، اما می‌توان وی را در قرن چهاردهم از پیشگامان اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم طبیعی دانست. البته اگر مثال فوق در مورد آیه ربا را مربوط به گزاره‌های اقتصادی قرآن بدانیم -که خبر غیبی بوده و به‌صورت یک قاعده کلی بیان شده و یکی از مصادیق آن در عصر حاضر اتفاق افتاده است. (صرف نظر از این‌که این ادعای طنطاوی در مورد مصداق جنگ جهانی اول درست است یا نه)- می‌توانیم طنطاوی را از پایه‌گذاران اعجاز اقتصادی قرآن بدانیم که در دهه اخیر مورد توجه صاحب‌نظران در حوزه مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن و اقتصاد قرار گرفته است. ⁽⁴⁾

8. امین خولی (م 1969م) و اعجاز نفسی (روان شناختی) قرآن

امین خولی قرآن‌پژوه مصری، تحت تأثیر مکتب تفسیری شیخ محمد عبده بود. او در مدرسة القضاء الشرعی که توسط شیخ محمد عبده تأسیس شده بود

درس خواند و در همان جا به تدریس مشغول شد. امین خولی سال‌ها در روم و برلین، سرکنسول مذهبی بود و در همان جاها با فعالیت‌های مستشرقان درباره اسلام آشنا شد. او در دانشگاه‌های الازهر و قاهره نیز تدریس کرده است. امین خولی از محققان و پژوهش‌گرانی است که با دارالکتب المصریه نیز همکاری کرده است ⁽¹⁾و مجموعه مقالاتی دارد با عنوان «مناهج التجدید فی النحو والبلاغة و التفسیر والادب » که برای اولین بار در قاهره به چاپ رسیدند. مقاله تفسیر او در دائرة المعارف الاسلامیه معروف است. ⁽²⁾اندیشه و روش امین خولی در تفسیر، «مکتب ادبی» در تفسیر نام گرفته است. ⁽³⁾

امین خولی موضوع اعجاز را نخست در بحث «البلاغة العربیة و اثر الفلسفة فیها»، سپس در مقاله تفسیر در دائرة‌المعارف الاسلامیه و سرانجام در مقاله‌ای در مجله دانشکده ادبیات قاهره با عنوان «البلاغة و علم النفس» مطرح کرده است. او مقاله اول به این نکته پرداخته است که چگونه بلاغت، وسیله‌ای برای شناخت اعجاز از نظر قدماست. در مقاله سوم، وی دیدگاه خود را به‌گونه‌ای آشکارتر بیان می‌کند. از نظر امین خولی، قرآن دارای اعجاز نفسی است. وی در این مقاله به نحوی بین علم‌النفس و بلاغت ارتباط ایجاد می‌کند و در پی آن است که راه را برای طرح ایده جدید خود، یعنی همین اعجاز نفسی فراهم آورد. ⁽⁴⁾

یکی از محققان، مبانی تفسیر ادبی امین خولی را تحلیل و بررسی کرده و معتقد است: یکی از آنها پژوهش درباره خود متن قرآنی است؛ در این

زمینه، پژوهش بلاغی نیز از نظر خولی با اهمیت است. ⁽¹⁾بر این اساس پژوهش بلاغی، نوعی کاوش ادبی و هنری است که زیبایی بیانی در اسلوب قرآن را نشان می‌دهد و شناخت این زیبایی را برای ما مقدور می‌کند. پس بر مفسّر قرآن لازم است ضمن برخورداری از فهم و تذوّق بالای هنر و ادب عربی، ویژگی‌های خاص هر یک از ساخت‌های زبان عربی را بشناسد و در ساخت‌ها و اسلوب‌های قرآنی، عمیقاً تبحر و تأمل داشته باشد تا بتواند مزایای خاص قرآنی را در میان دیگر نوشته‌های عربی دریابد.

شاید بتوان دیدگاه امین خولی را به نحوی با نظر سکاکی نزدیک دانست؛ این نکته را نعیم الحمصی آورده است: «و ذلک ان الاستاذ الخولی یقول بما قال سکاکی قبله هو ان الاعجاز لایعلل». ⁽²⁾اما انصاف این است که بگوییم این امین خولی است که با تقریر جدید خود و ایجاد ارتباط بین بلاغت و علم النفس، پذیرش این موضع را راحت‌تر کرده است. ⁽³⁾

بررسی: بر اساس مطالب فوق می‌توان امین خولی را پایه‌گذاری اعجاز روان‌شناختی قرآن دانست؛ هرچند ممکن است این ادعا و دلایل و مصداق آن را قابل تأمل بدانیم. بنابراین وی بُعد جدیدی از اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم انسانی را مطرح کرده است که در عصر ما می‌تواند زمینه‌ساز کاوش‌های جدیدی شود.

9. سید قطب (م 1387ق) و تصویر هنری قرآن

ابراهیم حسین شاذلی ادیب، اندیشمند و مصلح بزرگ مصری دوران معاصر در روستایی از توابع اسیوط مصر به‌دنیا آمد. تحصیلات خود را تا سطوح

دانشگاهی ادامه داد و در رشته ادبیات از دانشکده دارالعلوم قاهره فارغ‌التحصیل شد. او زمانی به حزب وفد گرایش داشت و بعدها به عضویت حزب اخوان المسلمین درآمد و سرانجام در زمان جمال عبدالناصر به اعدام محکوم شد. ⁽¹⁾سید قطب، مؤلف تفسیر فی ظلال القرآن و نویسنده کتاب‌هایی مانند التصویر الفنی فی القرآن و مشاهد القیامة فی القرآن است.

عمده توجه سید قطب بررسی جنبه‌های زیبای سبک قرآن بود. نظرات او در دو کتاب التصویر الفنی و مشاهدة القیامه آمده است و در کتاب اول، بحث اعجاز جایگاه ویژه‌ای دارد. او در کتاب دوم با توجه به همین رهیافت (تصویر هنری) قیامت را به‌تصویر می‌کشد. به عقیده وی، ترسیم یا تصویر جنبه‌های مختلف این حادثه بزرگ -که از اعتقادات مسلم مسلمانان و سایر متدینان به ادیان آسمانی است- دیگر محسوب می‌شده، بر اعجاز قرآن دلالت دارد.

سید قطب یکی دیگر از وجوه اعجاز قرآن را «تأثیر آن در جان شنوندگان آن» می‌داند؛ تأثیری که بیدارکننده وجدان، برانگیزاننده احساس و شور آدمیان و سرازیرکننده اشک انسان‌هاست. او می‌گوید: «آنهایی که آمادگی برای ایمان دارند، مانند سحرشدگان به‌سوی قرآن می‌شتابند و متکبران نیز که به این حقانیت اعتراف می‌کنند، آن را سحری آشکار می‌یابند». ⁽²⁾

دستمایه سید قطب در چنین نگرشی، آیاتی مانند (وَ قالُوا إِنْ هذا إِلاّ سِحْرٌ مُبِینٌ ) ⁽³⁾و (...لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ ) ⁽⁴⁾است. به نظر سید قطب، این اعجاز

آن‌چنان است که همه - دانسته یا ندانسته- به تأثیر شگرف آن اعتراف می‌کنند. ⁽¹⁾

سید قطب، در بررسی عوامل یا وجوه اعجاز، به مواردی چون دربرداشتن قوانین فرازمانی و فرامکانی، اشتمال بر آگاهی‌هایی مبنی بر رویدادهای آینده و علومی در مورد خلقت جهان و انسان اشاره می‌کند و تمام آنها را در مورد قرآن -که از سوی پژوهش‌گران مطرح شده- درست می‌انگارد. در عین حال، از نظر وی، رمز این همه تأثیر چیز دیگری است؛ به‌ویژه هنگامی‌که به سوره‌های کوتاه قرآن می‌رسیم؛ سوره‌های مکی که نه متضمن امور غیبی‌اند و نه شامل دانش‌های بشری و مسائل تشریعی. او در این باره گفته است: «در حقیقت، همین سوره‌های کوچک بوده که از همان لحظات نخستین، عرب‌زبانان را مسحور کرده و احساسات آنها را تحت تأثیر قرار داده است». ⁽²⁾

به باور سید قطب، این عنصر تأثیرگذار -یا این شیوه- که راز و رمز جاذبه قرآن را تشکیل می‌دهد، تصویر فنی یا صورت‌گری هنری است که از دیگر صور اعجاز متمایز است. او بر این باور است که قرآن به معقولات، جامه محسوسات پوشانیده تا آدمی بتواند این مفاهیم بلند و متعالی را درک کند. ⁽³⁾

بررسی: دست‌مایه‌های اصلی برخی ابعاد اعجاز قرآن که سید قطب برشمرده است (مثل اعجاز تشریعی، اخبار غیبی، اعجاز علمی و تأثیر و جاذبه قرآن) در سخنان پیشینیان نیز سابقه داشته است؛ اما بحث تصویری - هنری قرآن مطلب جدیدی بود که به مباحث اعجاز بیانی و جاذبه قرآن روح تازه‌ای دمید. وارد کردن عنصر «هنر» در اعجاز قرآن یکی از نکات جالب نظریه سید قطب است؛

همان‌طور که توجه به فرازمانی و فرامکانی بودن قوانین قرآن در مبحث اعجاز تشریعی جالب است.

10. عبدالعظیم زرقانی (م1367 یا 1372ق) و اعجاز پزشکی قرآن

عبدالعظیم زرقانی قرآن‌پژوه معروف و معاصر مصری، از دانشگاه الازهر فارغ التحصیل شد و در همان دانشگاه به تدریس پرداخت. وی کتاب مناهل العرفان را تألیف نمود که دائرة‌المعارفی در علوم قرآنی است. زرقانی در جلد دوم این کتاب به بحث اعجاز قرآن پرداخته و چهارده وجه را به‌عنوان اعجاز مطرح کرده است؛ مانند زبان و سبک قرآن، تأثیر قرآن، خبرهای غیبی و موضع قرآن در برابر علوم تجربی. زرقانی اعجاز قرآن را از نظر اشتمال بر اخبار غیبی -به‌ویژه از این نظر که علم جدید از آن پرده برداشته- حائز اهمیت دیده و به ذکر سه نمونه در این زمینه پرداخته است. ⁽¹⁾او در این بحث، از مقاله عبدالعزیز پاشا (پزشک و استاد طب مصری) با عنوان «طب و روزه ماه رمضان» یاد می‌کند و آن را نشانه‌ای بر اعجاز قرآن -که امروزه یافته‌های علمی بشر به آن دست یافته است- تلقی می‌کند. ⁽²⁾

بررسی: وجوهی که زرقانی در اعجاز قرآن بیان کرده در سخنان پیشینیان سابقه داشته است؛ اما اشاره او - در مصادیق اعجاز علمی- به اعجاز طبی قرآن (بر اساس مقاله عبدالعزیز پاشا) نوآوری است؛ مطلبی که بعدها مورد توجه برخی قرآن‌پژوهان و پزشکان قرار گرفت و هنوز هم ادامه دارد.

11. سید هبة الدین شهرستانی (1301 - 1369ق) و اعجاز نجومی قرآن

از علمای مشهور نجف اشرف و صاحب تألیفات متعدد است. او در کتاب الاسلام والهیئة به اعجاز علمی قرآن و روایات می‌پردازد. این کتاب با عنوان اسلام و هیئت به فارسی نیز ترجمه شده است؛ از این‌رو می‌توان او را از پیشگامان اعجاز علمی در شیعه دانست. وی در مقدمه کتاب می‌گوید:

متأسفانه در میان مردم کسانی یافت می‌شوند که گمان می‌کنند دین موافق هیئت قدیم بوده و علم امروز با دین مخالف است و وقتی بطلان هیئت قدیم را می‌بینند ایمان آنان به اصول شریعت پاک تضعیف می‌شود. بیان تصدیق و تأیید علوم و اکتشافات جدید از طریق دین و لسان علما موجب تقویت ایمان مردم است. ⁽¹⁾

شهرستانی در کتاب خود به بررسی آیات قرآن با علوم تجربی می‌پردازد و مثلاً: از آیه شریفه (الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً) ، ⁽²⁾«(همان) کسی که زمین را برای شما بستری (برای استراحت) قرار داد» حرکت مداوم، متناوب و رام زمین را استفاده می‌کند. همچنین از آیه شریفه (وَ تَرَی الْجِبالَ ...) ؛ ⁽³⁾حرکت کوه‌ها و زمین را و مباحث دیگری همچون سیارات نه‌گانه، زمین‌های هفتگانه و مرکزیت و حرکت خورشید را مطرح می‌کند.

ایشان در کتاب «الاسلام والهیئة» بر اعجاز نجومی قرآن پافشاری می‌کند و مصادیق زیادی از اخبار غیبی و اسرار علمی قرآن را در این مورد ذکر می‌نماید.

شهرستانی در اثر دیگرش المعجزة الخالدة ده وجه اعجاز قرآن را

برمی‌شمارد: فصاحت، بلاغت، معانی عالی، اخبار غیبی و اسرار علمی، قوانین محکم، سلامت از تعارض، طراوت و تازگی در هر زمان، قوّت استدلال‌ها، اشتمال بر رموزی که عقل را مدهوش می‌کند و جذبه روحانی. او جذبه روحانی همراه با بلاغت را مقصود آیات تحدّی می‌داند و بقیه موارد را از آثار کلام الهی و مقدمات اعجاز آن می‌داند. ⁽¹⁾

بررسی: مطالب و وجوهی که شهرستانی برای اعجاز قرآن برشمرده، عموماً در آثار پیشینیان ذکر شده‌اند.

البته بحث «طراوت و تازگی در هر زمان برای خواننده و شنونده»، قبلاً با عنوان «ملول نشدن خواننده و شنونده قرآن» توسط ابن جزی کلبی در قرن هشتم مطرح شده بود؛ هرچند همان‌طور که گذشت این مطلب در احادیث اهل بیت(علیهم السلام) ریشه دارد. به اعجاز نجومی نیز قبلاً ذیل مباحث اعجاز علمی در حوزه طبیعت اشاره شده بود؛ اما شهرستانی در کتاب الاسلام والهیة به‌صورت گسترده و مستقل به این مبحث پرداخت. بنابراین می‌توان او را مبتکر طرح اعجاز نجومی به‌صورت مستقل دانست.

12. احمد مصطفی مراغی (1371ق) و اعجاز علمی قرآن

احمدبن مصطفی مراغی از مفسّران مصری و استاد فقه و شریعت در دانشگاه الازهر بود. تفسیر او متأثر از دیدگاه‌های اخلاقی و اندیشه بازگشت به قرآن شیخ محمد عبده است. آن‌چه درباره دیدگاه مراغی در موضوع اعجاز جلب نظر می‌کند، اعجاز علمی است. مراغی به مسائل عصر و تحولات علوم اهمیت می‌داد و تحت

تأثیر دیدگاه‌های برادر خود، محمد مصطفی مراغی (1945م) بود. این جنبه از اعجاز قرآنی برای او چنان مهم می‌نماید که در مقدمه تفسیرش به آن اشاره کرده است:

در قرآن اسرار و رموزی نهفته است که مفسران هوشمند از آن آگاهی خواهند یافت. این آگاهی به‌گونه‌ای است که پیشرفت علوم و فنون بشری از آن پرده برداشته، آن را تفسیر خواهد کرد. ⁽¹⁾

مراغی پس از پرداختن به اقوال عالمان گذشته، جنبه‌هایی مانند اعجاز بلاغی، اعجاز علمی و اخبار به غیب را نیز ذکر می‌کند. او در بحث اعجاز علمی پس از تفسیر آیه (مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ ...) ⁽²⁾می‌نویسد: «پیشرفت زمان، بیان‌گر تأیید گزاره‌های قرآنی است؛ هرچه علم پیش می‌رود، صدق گفته‌های قرآنی روشن می‌شود». ⁽³⁾

نمونه دیگر، ذیل تفسیر آیات 5 - 7 سوره طارق است؛ مراغی در این مورد می‌گوید: «بدان در این دو آیه، حقایقی وجود دارد که پس از سیزده قرن، علم آنها را کشف کرده است». ⁽⁴⁾

بررسی: اعجاز علمی قرآن ابداع برادران مراغی نیست؛ اما توجه به مصادیق جدید و رابطه اعجاز علمی با پیشرفت علوم بشری جالب است.

13. عبدالله درّاز (م1377ق) و اعجاز صوتی و انقلاب تاریخی قرآن

محمد عبدالله درّاز تحصیل‌کرده اسکندریه، استاد دانشگاه الازهر و دارای آثاری

چون النبأ العظیم، مدخل إلی القرآن، التعریف بالقرآن و الاخلاق فی القرآن است. او در کتاب النبأ العظیم -که به نام نظرات جدیدة فی القرآن نیز مشهور است- اعجاز را به سه قسم لغوی، علمی و تشریعی تقسیم می‌کند. ⁽¹⁾

درّاز به‌منظور تأکید بر وحیانی بودن قرآن، ابتدا فرق بین قرآن، حدیث قدسی و حدیث پیامبر(صلی الله علیه و آله) را بیان و تصریح می‌کند که پیامبر هیچ‌گاه این کتاب را به خود منسوب ندانسته است. او برای اثبات این معنا اخبار غیبی گذشته و آیات ناظر بر معلومات تاریخی و دینی را شاهد می‌گیرد. ⁽²⁾همچنین در خصوص اخبار غیبی‌ای که قرآن از آنها خبر داده، به آیاتی که از آینده اسلام، آینده حزب الله و آینده حزب شیطان خبر می‌دهند، استناد می‌کند و از آنها اعجاز این کتاب آسمانی را نتیجه می‌گیرد. ⁽³⁾افزون بر این جنبه از اعجاز -به‌نظر درّاز- اسلوب قرآن و علوم آن، تأثیر قرآن در جهان امروز و انقلاب و دگرگونی‌ای که در تاریخ بشریت به وجود آورده، از ابعاد و جنبه‌های اعجاز قرآن به شمار می‌روند. ⁽⁴⁾

به نظر درّاز هر حرفی در قرآن، معنا و وظیفه‌ای دارد و حرف زایدی در قرآن -به طوری که بتوان آن را حذف کرد- وجود ندارد.

به نظر درّاز یکی از جنبه‌های مهم ناظر بر اعجاز -که در ارتباط بین قرآن و علم متصور و بیان‌گر تأثیر قرآن در جهان امروز است- این نکته است که «حقایقی را که قرآن بیان می‌کند، با یافته‌های علم روز (بخوانید اصول ثابت علمی) مطابقت

دارد». ⁽¹⁾وی با استناد به آیاتی مانند (... وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ‌ءٍ...) ، ⁽²⁾(...یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهارَ عَلَی اللَّیْلِ ...) ⁽³⁾و (وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها) ⁽⁴⁾می‌گوید: «این مثال‌های قرآنی، دربردارنده مطابقت عجیبی بین توضیحات قرآنی و علمی است که امروزه به اثبات رسیده و نمی‌تواند تصادفی باشد». ⁽⁵⁾

وجه مهم دیگر اعجاز در نظر درّاز، اعجاز صوتی و به تعبیر خود او «النغمة الصوتیة» است. وی با نگرش از زاویه‌ای جدید موسیقی خاص قرآن را معجزه می‌داند و معتقد است که «هرگاه کسی به‌صوت قرآن گوش فرا دهد، گرچه خود با لغت عربی آشنا نباشد، برای او دل‌نشین و دلربا خواهد بود». ⁽⁶⁾از نظر محمد درّاز، نظام صوتی قرآن اعجاب‌انگیز و بی‌مانند، سازگار با فطرت انسان، جاذب و امری بدیع است. این ویژگی موجب شده که قرآن با گذشت زمان، طراوت و شادابی خود را حفظ کند. این امر بی‌گمان از قدرت الهی ناشی می‌شود و خداوند به‌صورت اعجاز آن‌را در قرآن نهاده است. ⁽⁷⁾

بررسی: دیدگاه عبدالله درّاز در اعجاز قرآن از دو جهت نوآمد است:

اول) مطرح‌کردن اعجاز صوتی قرآن؛ هرچند که توجه به شیرینی و جاذبه قرائت قرآن به‌عنوان اعجاز، در مباحث پیشینیان سابقه داشته، اما عنوان اعجاز

صوتی و توضیح آن جدید است.

دوم) مطرح نمودن اعجاز قرآن در تاریخ بشر و ایجاد انقلاب که مطلب جدیدی است و مورد توجه قرآن‌پژوهان معاصر نیز قرار گرفته است. ⁽¹⁾آری؛ اگر قرآن در هر عصر و هر جامعه‌ای اجرا شود، به همان اندازه که عملی شود در آن جامعه انقلاب فرهنگی، اجتماعی، تربیتی و علمی ایجاد می‌کند. این جنبه از اعجاز قرآن فرازمانی و فرامکانی است.

14. عبدالمتعال صعیدی (م 1391 ق) و اعجاز در وحدت موضوعی قرآن

این نویسنده مصری متولد کفرالنجبا در الدقهلیه مصر، فارغ‌التحصیل جامع الاحمدی و از اساتید دانشگاه الازهر مصر بود. ⁽²⁾او در دانشگاه الازهر در بخش دانشکده زبان عربی، استاد بود. کتاب مهم او در حوزه اعجاز، النظم الفنی فی القرآن است.

صعیدی در این کتاب سعی می‌کند به کل قرآن به‌سان مجموعه‌ای واحد بنگرد. او اعجاز قرآن را در وحدت موضوعی آن می‌داند. این منظر او چنین توصیف شده است:

مبانی اصلی او در این کتاب، توجه به سنت مهم در تفسیر، یعنی رعایت ترتیب زمانی نزول سوره‌های قرآن است. این دیدگاه بر مبنای پاره‌ای از مفاهیم در علم تناسب آیات به‌خصوص نظرات برهان الدین بقاعی (م 885) در کتاب نظم الدرر فی تناسب الآیات والسور استوار است.

در این کتاب، صعیدی کوشش کرده است که نشان دهد هر سوره، یک واحد منسجم است که حول محور یک ایده اصلی است؛ به این ترتیب که سوره مقدمه‌ای دارد، سپس اصل مطلب به تفصیل آمده و سرانجام سوره با خاتمه‌ای به انجام می‌رسد. به علاوه او می‌کوشد تا نشان دهد سوره‌ها در یک نظم تألیفی قرار دارند. اما نحوه نگرش او به این تألیف، موضوعی و محتوایی است و هدفش آن است که بگوید قرآن در سراسر آیات و سور دارای وحدت پیام و تداوم هارمونیک و موسیقایی است که از طریق جلوه‌های گوناگون معنایی و ادبی آن قابل اثبات است. اما او به مطالعه جنبه‌های زیبایی‌شناختی این واحد و آهنگ موزون و خاص آن علاقه‌ای ندارد و همان‌گونه که در خاتمه بیان می‌کند، می‌خواهد قرآن را از حاشیه‌های آن، که کمّیت‌های جزء، حزب و ربع را معین می‌کند، تجرید کند و بخش‌هایی را متناسب با پیام آن و در قالب ایده‌های مرتبط و ساختار کلی و نظم کلام پدید آورد. ⁽¹⁾

بررسی: صعیدی با طرح اعجاز قرآن در وحدت موضوعی، بُعد جدیدی از اعجاز قرآن را مطرح کرده که قابل توجه است؛ هرچند ممکن است اثبات آن مشکل باشد.

15. یدالله نیازمند شیرازی (زنده در 1326ش)

او یکی از پیشگامان اعجاز علمی قرآن در ایران است. وی در سال 1325 شمسی، مقالاتی در روزنامه آیین اسلام، منتشر و سپس در سال 1326 شمسی، همان مطالب را در قالب یک کتاب چاپ کرد که بعدها، به‌طور مکرر تجدید چاپ شد. این کتاب در چهار بخش است؛ در بخش اول، اعجاز قرآن از نظر فیزیولوژی را بیان و مسائلی را از علوم جدید، در رابطه با شیر، بینایی، شنوایی و

حیض زنان مطرح می‌کند. در بخش دوم، اعجاز قرآن در علوم طبیعی، در مورد تولید باران، رعد و برق و خلقت و تکامل جانوران را بررسی کرده است؛ به‌نظر او درباره آیه ذیل توجه کنید:

(وَ اللّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی رِجْلَیْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی أَرْبَعٍ یَخْلُقُ اللّهُ ما یَشاءُ...) ؛ ⁽¹⁾«و خدا هر جنبنده‌ای را از آبی آفرید؛ پس برخی از آنها کسانی هستند که بر شکم خود راه می‌روند و برخی از آنها کسانی هستند که بر دو پای خود راه می‌روند و برخی از آنها کسانی هستند که بر چهار (پا) راه می‌روند؛ خدا آن‌چه را بخواهد می‌آفریند».

نیازمند دو نوع ترجمه از این آیه شریفه را مطرح می‌کند که در یکی ضمیر «هم» -که در جملات متعدد آمده- به دابه بر می‌گردد (همان طور که ما ترجمه کردیم) و در دیگری ضمیر «هم» در هر قسمت، به موجودات مذکور در قسمت قبل بر می‌گردد. او هر دو ترجمه را بر قانون «تکامل انواع داروین» تطبیق می‌کند و می‌گوید: مقاصد علمی آیه این است:

او سپس با آوردن شواهد بسیاری از جملات دانشمندان اروپایی و توضیح نظریه داروین می‌گوید:

تذکر این موضوع آن هم در سرزمین خشک عربستان معجزه نیست؟ کدام

بشر عادی، با چنین صراحتی از پیش خود و بدون تحقیقات علمی، آن هم در محیط فرهنگی 1370 سال قبل، توانسته است اسرار و رموز آفرینش را، با صراحت بیان نموده و با تمام قوا در صدق مدعای خود ایستادگی کند؟ ⁽¹⁾

نیازمند در مورد آیه شریفه (أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً) ⁽²⁾«آیا زمین را قرار نداده‌ایم فراگیرنده» ⁽³⁾با استفاده از معنای لغوی «کفات» این مطالب را به قرآن نسبت می‌دهد:

وی سپس کشفیات دانشمندان در مورد زمین و حرکات آن را به‌طور مفصل بیان می‌کند. ⁽⁴⁾

بررسی: آقای نیازمند شیرازی را می‌توان پیشگام نگارش در مورد اعجاز علمی قرآن در ایران دانست. البته برخی مصادیق اعجاز علمی که او مطرح کرده جدید است؛ مثل اعجاز فیزیولوژیکی و دیدگاه قرآن نسبت به نظریه تکامل؛ هرچند که برداشت‌های وی از آیات قرآن -به‌ویژه درباره نظریه تکامل- قابل بررسی و مناقشه است.

16. آیت الله احمد اهتمام (م 1346ش)

او از علمای اصفهان، متولد رهنان (در کنار شهر اصفهان) و از دانشمندان

ناشناخته و پرکار بوده که تألیفاتی در فقه و اصول داشته است؛ از جمله کتاب فلسفه احکام (در چند جلد). او در این کتاب سعی نموده که حکمت‌های احکام اسلامی (مطهرات، نجاسات، مکروهات، محرمات، واجبات و مستحبات) و نکات علمی آنها را بیان کند. از این رو در مورد تحریم گوشت خوک و شراب در قرآن، به علوم جدید تمسک کرده و همچنین در مورد پاک بودن آب، به وجود فرمان‌ها ⁽¹⁾و اکسیژن درون آب -که خاصیت میکرب‌کشی دارد- استناد نموده است. ⁽²⁾این کتاب که در نوع خود کم‌نظیر است، سعی نموده احکام اسلامی را با پیشرفت‌ها و اکتشافات علوم جدید تطبیق دهد.

آیت‌الله اهتمام در مورد آیه شریفه (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ * خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ ) ؛ ⁽³⁾«بخوان به‌نام پروردگارت که (همه چیز را) آفرید؛ انسان را از خون بسته آویزان آفرید...» می‌گوید:

علق را در قدیم به خون بسته تفسیر می‌کردند؛ ولی امروز معلوم شده که انسان، از اسپرماتوزئید هایی که در منی مرد است و به یک دانه تخمک زن داخل می‌شود به‌وجود می‌آید. این اسپرماتوزئید به شکل زالود و مبدأ خلقت انسان است که در یک قرن اخیر ثابت شده؛ ولکن اسلام در چهارده قرن قبل از آن، خبر می‌دهد. ⁽⁴⁾

وی سپس مسئله زوجیت گیاهان را مطرح می‌کند و آیاتی را در این زمینه

می‌آورد. ⁽¹⁾و این‌گونه اخبار غیبی و اسرار علمی قرآن را -که در عصر حاضر به‌عنوان اعجاز علمی خوانده می‌شود- مطرح می‌سازد.

بررسی: آیت‌الله اهتمام مصادیقی از اعجاز علمی قرآن را مطرح کرده که کم و بیش در آثار پیشینیان وجود داشته‌اند؛ البته مطلبی که در مورد «علق» بیان کرده و نیز بسیاری از مطالبی که در مورد فلسفه احکام توضیح داده جدید است.

17. افراد دیگر

در قرن چهاردهم قمری از افرادی دیگر نیز یاد شده که در زمینه اعجاز قرآن قلم زده‌اند؛ از جمله:

رمضان بوطی : او در سوریه بود و در کتاب من روائع البیان به اعجاز علمی و تشریعی قرآن اشاراتی کرده است؛

عبدالکریم خطیب: در کتاب الاعجاز فی دراسات السابقین بیان زیبا و روحانیت قرآن را مطرح کرده است؛

ابوزهر: در کتاب المعجزة الکبری به اعجاز موسیقیایی قرآن پرداخته است؛

عایشه بنت الشاطی : در التفسیر البیانی و اعجاز البیانی للقرآن نسبت حروف مقطعه قرآن با اعجاز بیانی را ذکر کرده است. ⁽²⁾از طرفداران اعجاز علمی قرآن در این قرن نیز می‌توان به افرادی مثل عبدالله فکری، محمد توفیق صدوقی، علی فکری، محمد احمد جاد المولی، عمر الملبای، محمد مهدی استانبولی، محمد متولی و شعراوی اشاره کرد. ⁽³⁾

از نخجوانی و جمال‌الدین قاسمی نیز در این قرن نام برده شده است. ⁽¹⁾

تذکر: در قرن‌های چهاردهم و پانزدهم قمری کتاب‌های زیادی در مورد اعجاز قرآن -به‌ویژه اعجاز علمی- نگاشته شده است؛ در ادامه به‌عنوان منبع‌شناسی اعجاز علمی قرآن از آنها یاد خواهد شد.

قرن پانزدهم: گسترش رویکرد اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم انسانی

اشاره

در قرن پانزدهم قمری قرآن‌پژوهان علاوه بر ابعاد قبلی اعجاز قرآن (مثل فصاحت، بلاغت و اعجاز علمی در حوزه علوم طبیعی) به حوزه‌های جدید اعجاز قرآن در مورد علوم انسانی (مثل اعجاز تربیتی و اقتصادی) روی آورده‌اند. برخی از مهم‌ترین شخصیت‌ها در نخستین ربع قرن پانزدهم عبارتند از:

1. علامه محمدحسین طباطبایی (م 1360ش - 1405ق) و تفاوت اعجاز قرآن نسبت به علوم مخاطبان

علامه طباطبایی مفسر بزرگ شیعی قرآن و فیلسوف مشهور، صاحب آثاری مانند تفسیر گران‌سنگ المیزان، اعجاز قرآن، قرآن در اسلام و وحی یا شعور رموز در حوزه‌های قرآنی بوده است. وی در تفسیر المیزان و در کتاب اعجاز قرآن به وجوه اعجاز قرآن پرداخته است. در بحث معجزه در قرآن، ابتدا مقولاتی نظیر قانون علیت و تصدیق آن در قرآن، تأثیر امور خارق‌العاده در قرآن، انتساب حوادث و معلولات مادی به خدا و تأثیر نفوس انبیا در معجزات را طرح کرده و در برخی موارد، با استناد به آیات قرآنی آنها را مورد بررسی قرار داده است؛ مثلاً در

خصوص تأثیر نفوس انبیا در معجزات به آیه شریفه (... وَ ما کانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ ...) ⁽¹⁾و درباره استناد یا انتساب حوادث و معلولات مادی به خداوند متعال به آیاتی مانند (لِلّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ ...) ⁽²⁾و (أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ) ⁽³⁾استشهاد کرده است. ⁽⁴⁾

علامه در مورد اعجاز خود قرآن و وجوه آن نیز سخن گفته است. وی ابتدا آیات تحدی را مورد توجه قرار داده و معتقد است بر اساس آیاتی مانند (وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ) ⁽⁵⁾همه قرآن معجزه است؛ حتی کوچک‌ترین سوره‌های آن مانند کوثر و عصر. ⁽⁶⁾علامه بر آن است که تحدی فقط جنبه فصاحت و بلاغت قرآن را دربرنمی‌گیرد، بلکه شامل همه جهات -از قبیل معارف عالی و گران‌قدر، اخلاق پسندیده، احکام شرعی، اخبار غیبی و معجزات علمی- است. ⁽⁷⁾

تحدی قرآن به آورنده آن نیز از موارد مشمول تحدی قرآن است که علامه بر اساس آیه (قُلْ لَوْ شاءَ اللّهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَیْکُمْ وَ لا أَدْراکُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِیکُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ) ⁽⁸⁾به آن استدلال می‌کند. ⁽⁹⁾

در تحدّی قرآن به امور غیبی، آیاتی مانند 49 سوره هود، 2 - 4 سوره روم و 85 سوره قصص مورد استناد ایشان است. ⁽¹⁾

تحدی قرآن به عدم وجود اختلاف و تناقض نیز از دیگر موارد اعجاز قرآن است که علامه در این بخش به آیاتی مانند (أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً) ⁽²⁾استدلال کرده است. ⁽³⁾

وی در بخش تحدّی قرآن به بلاغت -که بیشتر عالمان در طول تاریخ آن را وجه شاخص تحدّی و بلکه اعجاز تلقی کرده‌اند- آیات (أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ * فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّهِ وَ أَنْ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ) ⁽⁴⁾را شاهد مثال آورده است. ⁽⁵⁾آیات38 و39 سوره یونس نیز نمونه‌های دیگری هستند که بر تحدّی بلاغی قرآن دلالت دارند؛ زیرا این سوره‌ها مکی هستند و تحدّی به بلاغت در آنها -با توجه به مقتضیات- مناسب است. ⁽⁶⁾

تحدی قرآن به علم و معارف علمی آن:

قرآن به واسطه برخی آیات مانند: (... وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ...) ⁽⁷⁾(و کتاب [قرآن] را بر تو فرو فرستادیم که بیانگر هر چیز [از کلیات دین] است) و

(... وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلاّ فِی کِتابٍ مُبِینٍ ) ⁽¹⁾(و هیچ تر و خشکی نیست، جز این‌که در کتاب روشن‌گر [علم خدا] ثبت است) به علم و معرفت تحدی نموده است؛ چون هرکس در متن تعلیمات بلند اسلام سیر کند (اعم از کلیاتی که قرآن ذکر کرده و جزئیاتی که از سوی پیامبر(صلی الله علیه و آله) به مضمون آیه شریفه بیان شده است: (... وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا...) ؛ ⁽²⁾(و آن‌چه را فرستاده [ی خدا] برای شما آورده، پس آن را بگیرید (و اجرا کنید)، و آن‌چه شما را از آن منع کرد، پس خودداری کنید) درمی‌یابد که قرآن به هر موضوعی -اعم از کوچک و بزرگ- پرداخته است.

همه مطالب فلسفی، اخلاقی، قوانین دینی، سیاسی، اجتماعی و هر چیز دیگری که انسان‌ها در مرحله عمل بدان نیازمندند، قرآن علاوه بر اینکه متعرض آنهاست، متعرض جزئی‌ترین مسائل نیز شده و عجیب است که تمام معارفش بر فطرت و اصل توحید بنا گردیده است. ⁽³⁾

علامه طباطبایی در کتاب اعجاز قرآن موارد متعددی از اعجاز علمی قرآن را مطرح کرده‌اند (اعجاز قرآن، علامه طباطبایی).

نکته مهم: علامه طباطبایی(رحمه الله) اعتقاد دارد که تمام ابعاد قرآن معجزه است؛ ولی با اختلاف مخاطبان متفاوت است؛ مثلاً قرآن برای ادیبان معجزه ادبی، برای اهل سیاست معجزه سیاسی و برای حکیمان معجزه در حکمت است. بنابراین اعجاز قرآن همه افراد و همه زمان‌ها و حالات را شامل می‌شود:

«فالقرآن آیة للبلیغ فی بلاغته و للحکیم فی حکمة وللعالم فی علمه و اللمتشرعین

فی تشریعاتهم و للسیاسیین فی سیاساتهم و للحکام فی احکامهم وقضایاهم و لجمیع ارباب الفنون و المعارف فیما لایبلغون مداه ولاینالون قصواه». ⁽¹⁾

بررسی: بیشتر ابعاد و وجوهی که علامه طباطبایی در اعجاز قرآن مطرح کرده است - اصل آنها- در سخنان پیشینیان ذکر شده‌اند؛ هرچند وی در تقریر اصل اعجاز و بیان وجوه و مصادیق آنها نوآوری داشته است. البته طرح اعجاز سیاسی قرآن مطلب جدیدی است.

به‌نظر می‌رسد مهم‌ترین نکته ایشان در مبحث اعجاز قرآن هماوردطلبی قرآن نسبت به مخاطبان مختلف است؛ یعنی اعجاز قرآن نسبت به هر متخصص در مورد علمش. از این مطلب راه رسیدن به وجوه جدید اعجاز قرآن به‌ویژه در حوزه‌های اعجاز علمی باز می‌شود. قرآن به کیهان‌شناسان می‌گوید که اگر می‌توانید مثل مطالب کیهان‌شناسی قرآن بیاورید و نیز پزشکان و عالمان مدیریت و اقتصاددانان و... را به تحدّی فرا می‌خواند.

2. آیت الله مکارم شیرازی (معاصر)؛ قرآن معجزه ای گویا، جاودانی، جهانی و روحانی

آیت‌الله مکارم استاد حوزه علمیه قم، مرجع تقلید و مفسّر قرآن است که آثار متعددی در زمینه علوم قرآنی دارد؛ مانند تفسیر نمونه و تفسیر موضوعی پیام قرآن. وی در این آثار و نیز در کتاب قرآن و آخرین پیامبر(صلی الله علیه و آله) به مبحث اعجاز قرآن پرداخته است. همچنین در تفسیر نمونه بعد از بررسی این‌که چرا پیامبر(صلی الله علیه و آله) به معجزه نیاز دارد، به جهانی و جاودانی بودن قرآن اشاره می‌کند وپس از آن به

گواهی دیگران در مورد اعجاز قرآن و عجز مخالفان می‌پردازد.

آیت‌الله مکارم قرآن را معجزه‌ای گویا، جاودانی، جهانی و روحانی معرفی می‌کند که با معجزات پیامبران پیشین متفاوت است. ⁽¹⁾

وی در کتاب قرآن و آخرین پیامبر(صلی الله علیه و آله) فصلی را به اعجاز قرآن از نظر علوم امروز اختصاص داده است و مسائلی همچون جاذبه عمومی، تسخیر خورشید و ماه و زندگی در کرات دیگر را ذکر می‌کند.

او همچنین در تفسیر نمونه بیش از 20 مورد را در اعجاز علمی قرآن می‌پذیرد؛ از جمله: زوجیت گیاهان (لقمان، آیه10 و رعد، آیه2)؛ تسخیر خورشید و ماه (ابراهیم، آیه32)؛ لقاح گیاهان (حجر، آیه22) و قسم به جایگاه ستارگان (واقعه، آیه75). ⁽²⁾

بررسی: وجوهی که آیت‌الله مکارم در مورد اعجاز قرآن بیان کرده است در آثار پیشینیان سابقه دارد؛ هرچند تقریر و مصادیق جدیدی را ذکر نموده است.

3. آیت الله محمد هادی معرفت (م 1385ش) و بررسی مفصل ابعاد اعجاز قرآن

آیت‌الله معرفت یکی از مفسران و متخصصان بزرگ شیعه در علوم قرآنی بود که آثار متعددی در این زمینه دارند؛ مانند: التفسیر الاثری الجامع، التمهید فی علوم القرآن و علوم قرآنی (به فارسی). وی در جلد چهارم تا ششم التمهید به مباحث اعجاز قرآن پرداخته است. (البته در کتب علوم قرآنی فارسی نیز مبحث اعجاز قرآن را مطرح و مطالب مشابهی را ذکر نموده است).

الف) در جلد چهارم التمهید به مباحث مقدماتی اعجاز قرآن همچون مفهوم‌شناسی اعجاز، تاریخچه اعجاز قرآن از صدر اسلام تا عصر حاضر و نیز بررسی دیدگاه صرفه در اعجاز قرآن پرداخته شده و با دلایل متعدد، دیدگاه صرفه ردّ گردیده است، سپس به معارضان اعجاز اشاره و خرافات آنها نقل و نقد شده است.

ب) در جلد پنجم این کتاب اعجاز بیانی، علمی و تشریعی مطرح و اعجاز بیانی قرآن از ده جهت بررسی شده است؛ از جمله نظم بدیع قرآن، سبک و اسلوب، شیرینی و سلامت الفاظ، تناسب نغمه‌ها و وجود استعارات. در اعجاز تشریعی نیز به معارف بلند و قوانین جاودان قرآن اشاره گردیده و درباره اعجاز علمی اشارات سریعی شده است.

ج) در جلد ششم مؤلف به اعجاز علمی قرآن اشاره می‌کند و برخی مصادیق اعجاز را نقل و نقد و برخی دیگر را می‌پذیرد. او این مطلب را نقد و بررسی می‌کند که آیا همه علوم در قرآن وجود دارند؟ پس از آن به تحدّی قرآن در مورد اعجاز قرآن می‌پردازد.

مؤلف التمهید مواردی مانند: شروع حیات از آب دریا بر اساس آیه (.. . جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ‌ءٍ...) ؛ ⁽¹⁾گسترش جهان بر اساس آیه (وَ السَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ وَ إِنّا لَمُوسِعُونَ ) ؛ ⁽²⁾مباحث جنین‌شناسی، رجع و صدع، نیروی جاذبه، رتق و فتق و... را نیز بررسی کرده است. ⁽³⁾

بررسی: آیت‌الله معرفت را می‌توان بزرگ‌ترین شخصیت علوم قرانی شیعه دانست که مباحث علوم قرآنی را در بیش از ده جلد مورد بررسی عالمانه،

منصفانه و مؤدبانه قرار داده، از حریم قرآن دفاع کرده و ابعاد جدیدی از مباحث علوم قرآنی را گشوده است (همچون نظریه نسخ مشروط و بطن قرآن ⁽¹⁾).

در مورد اعجاز قرآن ایشان به جمع‌آوری آرای پیشینیان و توضیح آنها پرداخته است. البته برخی مباحث مثل گسترش اعجاز تشریعی، بیانی و علمی (و بررسی قلمرو و ضوابط این سه وجه و نیز آسیب‌شناسی آنها) در نوع خود نوآوری است. در واقع وی بر این سه وجه از اعجاز قرآن بیشتر تأکید می‌کند.

آیت‌الله معرفت اعجاز علمی قرآن و رابطه آن با تحدّی و وجود علوم در قرآن و نیز مصادیق متعدد آن‌را به خوبی تبیین کرده و یک جلد از کتاب التمهید را بدان اختصاص داده که نشان‌گر اهمیت بحث در نظر ایشان بوده است.

4. آیت الله سید ابوالقاسم خویی (1371ش) و گواهی امیرالمؤمنین(علیه السلام)

آیت‌الله خویی از مراجع تقلید شیعه و صاحب آثار زیادی در فقه، اصول، تفسیر و علوم قرآنی است. مهم‌ترین اثر قرآنی او البیان فی تفسیر القرآن است که مباحث مفصلی در مورد علوم قرآن از جمله عدم تحریف، قرائات و اعجاز دارد. وی وجوه اعجاز قرآن را منحصر در فصاحت و بلاغت نمی‌داند و مهم‌ترین وجوه اعجاز قرآن را این‌گونه برمی‌شمارد:

الف) بلاغت و اسلوب؛

ب) شامل بودن بر معارف پاک از اوهام و خرافاتی (که در آن زمان نزد یهود و مسیحیت شایع بود)؛

ج) استقامت بیان و سلامت از اختلاف؛

د) تکرار قصه‌ها و حکمت‌ها که در هر بار نکته و لذت جدیدی دارد؛

ه) قانون‌گذاری حکیمانه از جهت استواری معانی و مبانی؛

و) اخبار غیبی از گذشته و آینده؛ ⁽¹⁾

ز) اسرار خلقت در طبیعت و جهان که در آن زمان در دسترس علم نبوده است؛ از جمله لقاح ابرها و گیاهان توسط باد، ⁽²⁾زوجیت گیاهان ⁽³⁾و کوه‌های ثابت و توازن چیزها؛ ⁽⁴⁾

ه) تصدیق اعجاز قرآن توسط امام علی(علیه السلام) سردمدار علم، معرفت و بیان، شاهد آن است که این کلام وحی الهی است: «فاقول انّ تصدیق مثل امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) - و هو بطل العلم والمعرفة والبیان - لاعجاز القرآن لشاهد علی انّه وحی الهی، تصدیقاً حقیقتاً مطابق للواقع و ناشئاً عن الایمان الصادق و هو الحق المطلوب». ⁽⁵⁾

بررسی: بیشتر وجوهی که آیت‌الله خویی در مورد اعجاز قرآن بیان کرده در آثار پیشینیان به چشم می‌خورند؛ اما دو مورد آنها جدید هستند: نخست اعجاز قرآن در تکرار قصه‌ها و احکام با نکات و لذت‌های جدید و دوم اعجاز قرآن به گواهی امام علی(علیه السلام) که سردمدار علم و بلاغت بوده است. البته گواهی امام علی(علیه السلام) می‌تواند مؤید و شاهد اعجاز قرآن باشد و شمارش آن به‌عنوان وجهی مستقل در اعجاز قرآن مشکل است. هرچند پرورش انسانی چون امام علی(علیه السلام) در

دامن پیامبر(صلی الله علیه و آله) و قرآن، خود معجزه‌ای بزرگ است که در طول تاریخ کسی نتوانسته مثل آن را بیاورد.

5. شهید مرتضی مطهری (م 1358ش)

او از متفکران معاصر جهان اسلام و دارای آثار متعدد فلسفی، کلامی و قرآنی است که تفاسیر ایشان در بیش از ده مجلد جمع‌آوری شده است.

شهید مطهری بعد از بررسی مفهوم اعجاز و تحدّی و رابطه معجزه با قانون علیت، وجوه اعجاز قرآن را این‌گونه ذکر می‌کند:

الف) اعجاز در جنبه زیبایی و هنری ؛ که مربوط به الفاظ قرآن است. ⁽¹⁾

ب) اعجاز (در جنبه) فکری و علمی ؛ که مربوط به معنویات قرآن است. قرآن مسائل مربوط به خدا و ماورای طبیعت را فراتر از عصر و محیط خویش بیان کرده است. گوینده آن نیز مردی عرب و امّی بوده که این خود، اعجاز است. ⁽²⁾

ج) اعجاز تشریعی ؛ در مورد مقررات و قوانین قرآن در باب عبادات، حقوق اجتماعی، معاملات، حقوق خانوادگی به ویژه حقوق زن که در سطح عالی و عجیبی بحث کرده و گوینده آن نیز فردی امّی بوده است. ⁽³⁾

د) اعجاز اخلاقی و تربیتی ؛ اخلاق و تربیت در قرآن در سطحی است که امکان ندارد مردم عصر نزول و حتی بعد از آن با فکر شخصی خود به چنین معانی و مفاهیمی برسند و این خودش، اعجاز است. ⁽⁴⁾

ه) اعجاز علمی ؛ شهید مطهری مطالب علمی قرآن را شگفت‌انگیز و اعجازآمیز می‌خواند و به دانشجویان توصیه می‌کند به مطالعه این آیات بپردازند. ⁽¹⁾ایشان در مورد آیه (اللّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها...) ⁽²⁾با ذکر روایتی از امام رضا(علیه السلام) و بیان نکته علمی آیه، آن را بر نیروی غیرمرئی جاذبه منطبق می‌داند ⁽³⁾و این یکی از اعجازهای علمی قرآن است.

بررسی: وجوهی که شهید مطهری در مورد اعجاز قرآن بیان کرده، کم و بیش در آثار پیشینیان و معاصران شهید مطهری مطرح بوده‌اند؛ اما تقریرات و تعبیرات ایشان از اعجاز بیانی (جنبه زیبایی و هنری) و نیز اعجاز محتوایی (فکری و علمی) تازه است. همچنین تأکید ایشان بر امّی بودن آورنده قرآن در همه موارد اعجاز، نکته جالب و لازمی است.

6. آیت الله محمد فاضل لنکرانی (م 1386ش)

آیت‌الله فاضل از مراجع تقلید معاصر و صاحب آثار متعددی در زمینه فقه، اصول و تفسیر است؛ از جمله کتابی در مقدمات تفسیر به نام مدخل التفسیر. در این کتاب مباحث اصول تفسیر و علوم قرآن (مثل اعجاز، تحریف‌ناپذیری و قرائات) بررسی شده‌اند. وی تحدی قرآن را منحصر در فصاحت و بلاغت نمی‌داند و عدم ذکر جهت مثلیت در آیه تحدّی ⁽⁴⁾و عدم انصراف تحدّی قرآن به

وجه خاص را دلیل عدم انحصار تحدّی قرآن در مورد خاص می‌داند. ⁽¹⁾وی وجوه اعجاز قرآن را این‌گونه برمی‌شمارد:

الف) امّی (درس نخوانده) بودن آورنده آن؛

ب) عدم اختلاف و استقامت بیان؛

ج) بیان همه چیز؛

د) اخبار غیبی؛

ه) بلاغت؛

و) معارف اعتقادی عالی و سازگار با عقل؛

ز) قوانین و نظام قرآن؛

ح) پرداختن به اسرار خلقت.

وی برای مورد اخیر چند مصداق را ذکر می‌کند:

بررسی: آیت‌الله فاضل وجوهی از اعجاز قرآن را مطرح کرده که کم و بیش در آثار پیشینیان - به ویژه تفسیر المیزان و البیان (آیت‌الله خوئی)- مطرح بوده‌اند؛ اما برخی از تقریرها و مصادیق مطرح شده با عنوان اسرار خلقت نوآمد بودند. به هر حال رویکرد ایشان، آیت‌الله خویی و شهید مطهری نشان‌گر توجه به اعجاز علمی در این عصر است. نکاتی که علامه طباطبایی و آیت‌الله فاضل لنکرانی در مورد گستره تحدّی قرآن مطرح کردند، زمینه‌ساز طرح اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم انسانی شد.

7. امام خمینی (م 1368ش) و اعجاز عرفانی و بطن قرآن

روح‌الله الموسوی الخمینی مشهور به امام خمینی از مراجع تقلید و رهبر انقلاب اسلامی ایران است. او علاوه بر رهبری جهان اسلام، آثار علمی فراوانی در فقه، اصول، تفسیر، اخلاق و عرفان دارد. امام خمینی در کتب متعدد خویش به اعجاز قرآن و ابعاد آن (مثل فصاحت، بلاغت، معارف و اخبار غیبی) اشاره کرده است؛ از جمله:

حُسن ترکیب و لطف بیان، غایت فصاحت و نهایت بلاغت و کیفیت دعوت و اخبار از مغیبات و احکام احکام و اتقان تنظیم عائله و امثال آن، هریک مستقلاً اعجازی فوق طاقت و خارق عادت است. ⁽¹⁾

ایشان در مرحله دیگری، اهمیت پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) را این‌گونه یادآور می‌شود:

آن معارفی که به برکت بعثت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) در عالم منتشر شد، کسانی که مطلعند که این معارف چیست و تا اندازه‌ای که ما می‌توانیم ادراک

کنیم، می‌بینیم که از حد بشریت خارج است. این اعجازی است فوق ادراک بشریت؛ از انسانی که در جاهلیت متولد شده؛ در جاهلیت بزرگ شده؛ آدمی بوده است که در محیطی پرورش یافته است که اسمی از این مسائل اصلاً در آن وقت نبوده. ⁽¹⁾

امام خمینی گرچه فصاحت و بلاغت را از اعجاز قرآن می‌داند، اما معتقد است که شهرت اعجاز قرآن به فصاحت و بلاغت، برای آن است که اعراب صدر اسلام در این فن متخصص بودند و فقط این جهت را بهتر درک می‌کردند؛ ولی قرآن در وجوه دیگری نیز می‌تواند معجزه باشد:

این‌که قرآن شریف معروف به فصاحت شد و این اعجاز در بین سایر معجزات مشهور آفاق گشت، برای این بود که در صدر اول، اعراب تنها این تخصص را داشتند و فقط این جهت از اعجاز را ادراک کردند. ⁽²⁾

ایشان پس از اذعان به وجوه مذکور در اعجاز قرآن، با توجه به شمّ عرفانی‌شان، اصلی‌ترین چهره اعجاز قرآن را «معانی بلند عرفانی» آن می‌دانند و معتقدند بزرگ‌ترین و سرآمدترین چهره اعجاز قرآن، در عرفان آن است:

این کتاب عزیز در محیط و عصری نازل شد که تاریک‌ترین محیط و عقب افتاده‌ترین مردم در آن زندگی می‌کردند... و در آن حقایق و معارفی است که در جهان آن روز -چه رسد به محیط نزول آن- سابقه نداشت. بالاترین و بزرگ‌ترین عجزه آن همین است. آن مسائل بزرگ عرفانی که در یونان و نزد فلاسفه آن سابقه نداشت و کتب ارسطو و افلاطون، بزرگ‌ترین فلسفه آن عصرها از رسیدن به آن عاجز بودند. ⁽³⁾

امام خمینی درباره منزلت لطایف و حقایق عرفانی قرآن که سبب تحیر عقول اهل خرد شده، می‌نویسد: «قرآن شریف به قدری جامع لطایف و حقایق و سرایر و دقایق توحید است که عقول اهل معرفت در آن حیران می‌ماند و این اعجاز بزرگ این صحیفه نورانیه آسمانی است». ⁽¹⁾

ایشان معتقدند هرکس اهل عرفان باشد و قرآن را از نظر عرفانی مطالعه کند، اعجاز آن را از این زاویه درک می‌کند؛ اما اگر اهل معرفت عرفانی نباشد، فقط به فصاحت لفظی آن خواهد پرداخت:

الآن نیز آنهایی که هم افق آنها (اعراب جاهلی) هستند، جز ترکیبات لفظیه و محسّنات بدیعیه و بیانیه را از این لطیفه الهیه ادراک نکنند و اما آنها که به اسرار و دقایق معارف آشنا و از لطایف توحید و تجرید باخبرند، وجهه نظرشان در این کتاب الهی و قبله آمالشان در این وحی سماوی، همان معارف آن است و به جهات دیگر چندان توجهی ندارند. هرکس به عرفان قرآن و عرفای اسلام که کسب معارف از قرآن نمودند نظر کند... می‌فهمد [و اذعان می‌کند که اعجاز قرآن در معارف آن است] و برای او، تصدیق به این‌که کتاب وحی الهی به این معارف، معارف الهیه است، مؤونه‌ای ندارد. ⁽²⁾

امام خمینی همچنین وجود ظاهر و باطن در قرآن را یکی از وجوه اعجاز آن می‌داند. ⁽³⁾

آیه کریمه (هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ ...) و کریمه (اللّهُ نُورُ السَّماواتِ )

(وَ الْأَرْضِ ...) و کریمه (وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلهٌ ...) و کریمه (فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ ...) الی غیر ذلک در توحید ذات، و آیات کریمه آخر سوره حشر و غیر آنها در توحید صفات و کریمه (وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللّهَ رَمی ...) و کریمه (الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ ) و کریمه (یُسَبِّحُ لِلّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ ) در توحید افعال -که بعضی به وجه دقیق و بعضی به وجه ادقّ عرفانی دلالت دارند- برای هریک از طبقات علمای ظاهر و باطن طوری شفای امراض است. و در عین حال که بعضی آیات شریفه، مثل آیات اول حدید و سوره مبارکه توحید، به حسب حدیث شریف کافی ⁽¹⁾برای معمّقان از آخرالزمان وارد شده، اهل ظاهر را نیز از آن بهره کافی است. و این از معجزت این کتاب شریف و از جامعیت آن است. ⁽²⁾

بررسی: اکثر وجوه مطرح شده توسط امام خمینی در مورد اعجاز قرآن، در آثار پیشینیان ذکر شده‌اند؛ ولی دو وجه بیان معارف بلند عرفانی و مشتمل بودن قرآن بر بطون جدیدند. البته حقّی برسوی (قرن سیزدهم) به مسائل عرفانی قرآن اشاره کرده، ولی همچون امام خمینی نامی از اعجاز عرفانی قرآن نبرده است. مسئله بطون قرآن نیز اگرچه در روایات پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت(علیهم السلام) آمده است، ⁽³⁾ولی به‌عنوان یک وجه اعجاز قرآن مطرح نشده بود.

8. محمود مهدی استانبولی (1420ق) و اعجاز سیاسی و اجتماعی

محمود مهدی استانبولی از محققان معاصر در کتاب دین الغد؛ معجزات القرآن فی

العلم و السیاسة والاجتماع، تأکید می‌کند که اعجاز قرآن صرفاً به جنبه ادبی و قوت تأثیر آن در تلاوت‌کنندگان محدود نیست. ⁽¹⁾وی وجود اخبار علمی در قرآن -که توسط علوم جدید کشف شده‌اند- را نشانه اعجاز قرآن دانسته و گفته است: «آیات قرآن نظمی عالی دارند و آن‌چنان از جنبه‌های علمی برخوردار هستند که در الهی‌بودن آنها هیچ تردیدی وجود ندارد. دلیل آن نیز تأیید علوم و اکتشافات جدید است». ⁽²⁾

استانبولی برگرداندن وجوه بلاغی و زیبایی‌های کلام را به زبان غیرعربی ناممکن، اما نقل و ترجمه معانی آن را به زبان‌های دیگر ممکن و محتمل می‌داند. ⁽³⁾وی با استناد به آیاتی نظیر (وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ ) ⁽⁴⁾و (یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلاّ بِسُلْطانٍ ) ⁽⁵⁾به ترتیب به حرکت محوری و انتقالی خورشید و نیز امکان صعود بشر به سیارات و کرات دیگر اشاره می‌کند؛ مواردی که امروز در سایه پیشرفت‌های علمی میسر شده‌اند. بدین سان، فردی مانند استانبولی نیز با تمسک به چنین آیاتی و ارائه تفسیری علمی در پی اثبات اعجاز علمی قرآن بوده است. ⁽⁶⁾

بررسی: محمود مهدی استانبولی در مورد اعجاز سیاسی و اجتماعی قرآن نکات جدیدی را مطرح کرده است؛ البته در تفسیر المیزان به تحدّی قرآن در

مورد اعجاز سیاسی اشاره شده بود. ⁽¹⁾

9. رشاد خلیفه و اعجاز عددی قرآن

رشاد خلیفه، قرآن‌پژوه معاصر مصری و مترجم قرآن به زبان انگلیسی، دانش‌آموخته دکتری در رشته بیوشیمی گیاهی است. ⁽²⁾او مبتکر نظریه اعجاز عددی قرآن و صاحب کتابی به نام معجزة القرآن الکریم است. وی بعد از اختراع کامپیوتر، آن را در تحقیقات قرآنی به‌کار بست. رشاد خلیفه در کشف معانی و اسرار حروف مقطعه قرآن بسیار کوشش کرد و ثابت نمود رابطه نزدیکی میان حروف مذکور با حروف سوره‌ای که در آغاز آن قرار گرفته‌اند، وجود دارد.

نگرش علمی رشاد خلیفه، در ریاضیات ریشه دارد. نگرشی که با مطالعه برخی واژگان قرآنی و تعیین مضربی از کاربرد آن در سراسر قرآن با یک سوره میسر شده است. کلید رمز اعجاز قرآن از نظر او عدد 19 است. این عدد ارزشی خاصی دارد. بنابه تحقیق او، این عدد -که تعداد حروف بسم الله الرحمن الرحیم است- در حقیقت مضربی است که در تمام قرآن وجود دارد؛ به این ترتیب که مثلاً کلمه «بسم» در قرآن 19 بار، کلمه «الله» 2698 بار یعنی (19 (علیه السلام) 142)، کلمه «الرحمن» 57 بار یعنی (19(علیه السلام)3) و کلمه «الرحیم» 114 بار یعنی (19 (علیه السلام) 6) به‌کار رفته است. از نظر وی عدد 19 دو ویژگی مهم دارد:

اولاً) در بردارنده بدایت و نهایت است؛ عدد 1 اول حساب و عدد 9 آخر آن است.

ثانیاً ) بر چیز دیگری غیر از خود تقسیم نمی‌شود. او از این ویژگی نتیجه می‌گیرد که آورنده قرآن -که این معجزه عددی را محقق ساخته- خداوند است و غیر از او هیچ‌کس نمی‌تواند چنین کند.

بعد از رشاد خلیفه افراد متعددی تحت تأثیر او قرار گرفتند؛ ⁽¹⁾یکی از این افراد عبدالرزاق نوفل بود که کتابی با عنوان الاعجاز العددی للقرآن الکریم را نوشت. وی تلاش کرد تا نظام ریاضی تکرار واژه‌ها را در قرآن نشان دهد؛ مثلاً نشان داده که واژه‌های دنیا و آخرت هرکدام 115 بار و واژه‌های حیات و موت نیز هرکدام 145 بار در قرآن به کار رفته‌اند. وی این رویداد را نوعی معجزه علمی و عددی می‌داند. ⁽²⁾

بررسی: هرچند برخی به سیوطی (م 911ق) نسبت داده‌اند که به اعجاز عددی قرآن اشاره داشته است، ولی ما مستندی برای این مطلب نیافتیم. ⁽³⁾بنابراین رشاد خلیفه را می‌توان نخستین پیشنهاددهنده اعجاز عددی و ریاضی قرآن دانست. البته اعجاز ریاضی قرآن برای ما اثبات نشده است و آن را نوعی شگفتی در نظم ریاضی قرآن می‌دانیم.

10. دکتر سید رضا پاک نژاد (م 1360ش) و اعجاز رنگ ها در قرآن

او صاحب تألیفات زیادی است؛ از جمله کتاب ارزشمند اولین دانشگاه و

آخرین پیامبر که در 33 جلد به رشته تحریر درآمده است. مؤلف در این کتاب سعی نموده تا با استفاده از علوم جدید -خصوصاً علم پزشکی که رشته تخصصی او بود- رازهای علمی قرآن، روایات و احکام اسلامی را آشکار کند.

دکتر پاک‌نژاد در یک جلد از کتاب خود، در مورد خواص عسل -که قرآن آن را شفا خوانده است- به‌طور مفصل سخن گفته ⁽¹⁾و آن را اعجاز قرآن نامیده است. مثلاً در مورد اعجاز آیه شریفه: (أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی ...) ⁽²⁾می‌گوید:

شگفتی و اعجاز قرآن در این است که می‌فرماید: زنبور از کوه و درخت خانه می‌گیرد و اشاره‌ای به درز و شکاف و حفره‌ای از کوه و گیاه نمی‌کند و اگر اشاره به چنین مطلبی کرده بود، امروز ایراد می‌کردیم که زنبورانی هستند در هندوستان که حشره‌شناسان آنها را «آپیش دور ساتا» می‌گویند؛ این‌ها یک شاخه درخت را می‌گیرند و در طولش خانه‌هایی می‌سازند و.... ⁽³⁾

شهید پاک‌نژاد مسئله اعجاز رنگ‌ها در قرآن را در قسمت‌های مختلفی از کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر مطرح کرده است:

یکم) ذیل آیه (ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِیهِ شِفاءٌ لِلنّاسِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ ) ؛ ⁽⁴⁾«سپس از همه محصولات بخور و راه‌های پروردگارت را فروتنانه بپیما. از شکم‌هایشان نوشیدنی ( عسل) بیرون می‌آید که رنگ‌هایش متفاوت است [و] در آن برای مردم درمانی است؛ قطعاً در آن[ها] نشانه‌ای است برای گروهی که تفکّر می‌کنند». پاک‌نژاد با ذکر این

نکته که قدرت شفادهندگی عسل مربوط به رنگارنگ بودن مواد اولیه آن است، در این مورد ادعای اعجاز می‌کند.

دوم) ذیل آیات (أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِیبُ سُودٌ) ؛ ⁽¹⁾«آیا نظر نکرده‌ای که خدا از آسمان، آبی فرو فرستاد؛ پس به‌وسیله آن محصولاتی که رنگ‌هایش متفاوت است را (از زمین) خارج ساختیم و از کوه‌ها راه‌ها (و رگه‌ها) ی سپید و سرخ، که رنگ‌هایش متفاوت است و سیاه سیاه (آفریدیم)؟!» و (قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّکَ یُبَیِّنْ لَنا ما لَوْنُها قالَ إِنَّهُ یَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النّاظِرِینَ ) ؛ ⁽²⁾«گفتند: برای ما از پروردگارت بخواه تا روشن بیان کند برایمان که رنگ آن (گاو) چگونه است؟ (موسی) گفت که او می‌گوید: در حقیقت آن گاوی زرد و رنگش یک‌دست است که بینندگان را شاد می‌سازد». آیه اول به رنگ‌های مختلف میوه‌ها و کوه‌ها اشاره دارد و آیه دوم رنگ زرد را مایه سرور بینندگان معرفی می‌کند. پاک‌نژاد در اینجا مسئله رنگ‌شناسی قرآن را به‌عنوان معجزه مطرح می‌کند.

سوم) مؤلف در جلد سوم کتاب به تأثیر روانی رنگ‌ها می‌پردازد و از بقراط حکیم مطلبی را در مورد رنگ‌ها نقل می‌کند. ⁽³⁾

بررسی: دکتر پاک‌نژاد از متخصصان علاقه‌مند به مباحث دینی بود و از این رو تلاش کرد برتری و پیشگامی قرآن و احادیث را نسبت به غرب نشان دهد و از آنجا که پزشک بود، از علوم پزشکی در این راه بسیار بهره برد.

پاک‌نژاد را می‌توان از پیشگامان اعجاز علمی و تفسیر علمی قرآن در قرن پانزدهم قمری در ایران دانست که با تألیف ده‌ها کتاب در این زمینه خدمات شایسته‌ای انجام داد و باعث شد نسل جوان به قرآن و اسلام بیشتر علاقه نشان دهند. البته در مورد متخصصان علوم باید در حد خودشان داوری کنیم؛ نه در حدّ مفسّری زبردست.

اعجاز رنگ‌ها در قرآن، از وجوه جدید اعجاز قرآن است که وی مطرح کرد و پس‌از آن مورد توجه قرآن‌پژوهان و متخصصان فیزیک و روان‌شناسی قرار گرفت. هرچند ادعای اعجاز در این مورد نیازمند تأمل و بررسی بیشتری است و می‌تواند زیرمجموعه اعجاز پزشکی یا اعجاز روان‌شناختی قرآن قرار گیرد، ولی طرح مستقل آن نیز ممکن است.

11. آیت الله سید محمود طالقانی (م 1358ش)

آیت‌الله طالقانی در بخش‌هایی از تفسیر خود (پرتوی از قرآن) از مسائل علمی برای تبیین مقاصد و مفاهیم قرآنی استفاده کرده و به اعجاز علمی قرآن اشاره نموده است؛ مثلاً در تفسیر سوره شمس، ذیل آیه (وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها) ، ⁽¹⁾با استفاده از معانی لغوی کلمه «طحا» می‌گوید:

خلاصه آن‌که این آیه کوتاه و فشرده با این تعبیر «مای» ابهام و فعل خاص، این حقایق را صراحتاً و ضمناً می‌رساند:

به‌صورت کره‌ای از منشأ اصلی جدا کرده و دور رانده است. این نیرو -به‌صراحت فعل و مفعول طحاها و دلالت آن بر حدوث- باید دارای قدرت دفعی شده باشد که پس از جذب پدید آمده است.

چنین به‌نظر می‌رسد که این مطالب، معانی و لوازم به وضوح، از تعبیر این آیه استفاده شود و تأویل و تکلّفی در میان نباشد. در واقع پیشرفت علم و تحقیق است که این‌گونه آیات را تفسیر می‌نماید. ⁽¹⁾

بررسی: رویکرد اصلی تفسیر پرتوی از قرآن، اجتماعی و تربیتی است، ولی ایشان مکرر اخبار غیبی و اسرار علمی قرآن را در تفسیر خود مطرح کرده است. هرچند به صراحت نامی از اعجاز علمی قرآن نبرده است.

12. محمدتقی شریعتی (م 1366ش)

محمدتقی شریعتی صاحب تفسیر نوین است. وی در این کتاب -که تنها تفسیر جزء سی‌ام قرآن کریم است- در موارد متعددی به اعجاز علمی قرآن و آیات علمی آن اشاره می‌کند. او در مقدمه تفسیر می‌گوید:

در سوره نمل آیه 19 خداوند به‌صراحت از سخن گفتن مورچه خبر داده است (و مورچه‌ای گفت: ای مورچگان! در مساکن خود داخل شوید تا سلیمان و لشکریانش درحالی‌که ملتفت نباشند، شما را در هم نکوبند) و مفسران در معنای آیه درمانده بودند. برخی بر اعجاز حضرت سلیمان حمل می‌کردند؛ در صورتی که معجزه برای اقناع مردم است و کسی نه سخن مورچه را می‌شنید و نه می‌فهمید. بعضی دیگر به تأویلات شگفتی می‌پرداختند. بسیاری هم تعبداً می‌پذیرفتند؛ تا علم حشره‌شناسی پیشرفت نمود و در زمان ما معلوم شد مورچه سخن می‌گوید و از این قبیل معجزات هم در قرآن فراوان است. ⁽¹⁾

شریعتی همچنین به آیات راجع به حرکت زمین یا مرکب بودن نور خورشید اشاره می‌کند؛ ⁽²⁾او آیه (نارُ اللّهِ الْمُوقَدَةُ ) را اشاره به اشعه «رونتگن» می‌داند؛ همان‌طور که یک دکتر مصری نیز این امر را اعلام و اثبات کرده است. ⁽³⁾شریعتی آیه شریفه (وَ خَلَقْناکُمْ أَزْواجاً) ، ⁽⁴⁾را نیز معجزه‌ای علمی برای قرآن می‌شمارد و به بحث راجع به زوجیت گیاهان و حیوانات از لحاظ علمی، می‌پردازد و به آیات دیگر قرآن در این باره استشهاد می‌کند. ⁽⁵⁾

بررسی: محمدتقی شریعتی به‌صورت گسترده‌ای مصادیق اعجاز علمی قرآن را در تفسیر نوین مطرح کرده است؛ هرچند برخی از مصادیق و برداشت‌های علمی او قابل بررسی و مناقشه است؛ مثل تطبیق آیه (نارُ اللّهِ الْمُوقَدَةُ ) ؛ ⁽⁶⁾با اشعه رونتگن.

13. مهندس مهدی بازرگان (م 1372ش)

مهندس بازرگان از پیشتازان تفسیر علمی قرآن در ایران و صاحب کتاب‌هایی در این زمینه است؛ از جمله باد و باران در قرآن، راه طی شده و مطهرات در اسلام. او در این آثار موارد متعددی از آیات قرآن را با مسائل جدید علمی، کنار هم قرار می‌دهد و تفسیر می‌کند. وی می‌نویسد:

قرآن کتاب هواشناسی نیست و برای تدریس علوم وفنون زندگی که عقل‌رس (قابل دسترسی عقل) و وظیفه بشر است نیامده. خداوند پیغمبر را مبعوث نکرده است که به ما طبیعیات بیاموزد... آن‌چه قابل توجه است و دعوی ما می‌باشد این است که نکات اساسی ومبانی اصلی کیفیات جوی مربوط به باد و باران، در انتخاب کلمات و تغییرهای ⁽¹⁾بعضی آیات قرآن به‌خوبی منعکس است و این انعکاس، نمی‌تواند ناشی از تصادف کلام، اطلاعات زمان یا نتیجه توجه و مشاهده گوینده قرآن به حالات زمین و آسمان در موقع باد و باران بوده باشد. ⁽²⁾

بازرگان در بخشی دیگر می‌گوید:

مراحل متوالی بادهای مهاجر کلیه مراحل مذکور در بند فوق الذکر (بادهای گرم و مرطوب دریا با بادهای شمالی مخالف که در اثر برخورد با هم، جبهه‌ای روی دریا یا در سواحل و داخل خشکی‌ها تشکیل می‌دهد و یا باران و برکت و سیل و طوفان می‌آورد) و به همان ترتیب، در چهار آیه قسم‌های ابتدای سوره ذاریات آمده است:

(وَ الذّارِیاتِ ذَرْواً) ، «قسم به پراکنده‌کنندگان که به نحو خاص پراکنده می‌شوند»؛ (فَالْحامِلاتِ وِقْراً) ، «پس از آن قسم بر بردارندگان بار»؛ (فَالْجارِیاتِ یُسْراً) ، «سپس به جاری شوندگان آسان»؛ (فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً) «بالاخره قسم به تقسیم

کنندگان امر». ⁽¹⁾

وی سپس آیه (وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ ) ⁽²⁾را مطرح و آن‌را بر بارور شدن ابرها (نه گیاهان به‌وسیله گرده‌افشانی) تطبیق می‌کند. ⁽³⁾

آقای بازرگان، در کتاب مطهرات در اسلام در مورد تیمم و اسرار علمی آن، این آیه شریفه را ذکر می‌کند: (فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ ) ؛ ⁽⁴⁾«پس اگر آب پیدا نکردید (در صورت بیماری یا مسافرت یا...) پس با خاک پاک تیمم کنید و با آن، صورت و دست‌هایتان را مسح نمایید». سپس می‌گوید:

وقتی اتفاقاً به قضیه پدیده‌های جذب ذره‌ای (phenomenes dadsorption) که در اثر سطح فوق‌العاده گسترده ذرات غبار حاصل می‌شود و مخصوصاً اعمال حیوانات ذره‌بینی موجود در خاک، تصادف نموده معلوم شد، خاک فی‌نفسه چیز کثیفی نیست که سبب تأیید امراض شود؛ بلکه خود، کشنده میکروب‌های موذی و منهدم‌کننده مواد آلی است و شاید همان گسترداندن غبار رقیق خاک روی صورت و دست، خالی از فایده نباشد؛ چه وقتی مواد جایزالتیمم را مطالعه می‌نماییم و می‌بینیم، گذشته از لطافت و پاکی اصلی، در خشک بودن و حالت غبار داشتن آنها تأکید شده است. ⁽⁵⁾

جالب این است که چاپ اول این کتاب، در سال 1322 شمسی بوده است (بیش از نیم قرن پیش) و این نشان‌دهنده قدمت تفسیر علمی در ایران است. مهندس بازرگان در کتاب راه طی شده کوشش می‌کند تا با قوانین بقای ماده (

قانون لاوازیه) و اصل بقای انرژی (اصل ترمودینامیک) موانع قیامت را بردارد و اصل ابدیت را در مقابل ظواهر فناپذیر اثبات نماید.

وی آیه شریفه (إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ ) ⁽¹⁾را این‌گونه معنا می‌کند: «به حقیقت امر، خدا چنین است که وقتی چیزی را اراده کرد، همین که بگوید: بشو، خواهد شد و خواهد بود. آن‌چه یک مرتبه شده است، مستمراً خواهد بود. دنیا، دارِ شده بود نیست؛ محل شد و خواهد ماند است». ⁽²⁾

بررسی: با توجه به این‌که مهندس بازرگان کتاب مطهرات در اسلام را در سال 1322 شمسی منتشر نمود، می‌توان او را از پیشگامان تفسیر علمی قرآن و احادیث در ایران دانست. البته ایشان به صراحت از اعجاز علمی قرآن نام نمی‌برد؛ اما مطالب او بیان‌گر اخبار غیبی و اسرار علمی آیات قرآن هستند که امروزه به آنها اعجاز علمی قرآن خوانده می‌گوییم.

14. آیت الله سبحانی (معاصر)

وی که از اساتید حوزه علمیه قم و از مراجع تقلید معاصر است در کتاب برهان رسالت، به چند مورد از اعجاز علمی قرآن پرداخته است؛ از جمله: جاذبه عمومی، کروی بودن زمین، حرکت زمین و اجرام آسمانی و زوجیت گیاهان. ⁽³⁾

15. احمد امین (م 1954م - 1373ق)

احمد امین از نویسندگان متأخر مصری است و کتابی به‌نام راه تکامل (در

هفت جلد) دارد که توسط آقایان دکتر بهشتی، ادیب لاری و محمد امامی ترجمه شده است. او در جلد اول کتاب پس از بیان یک مقدمه در مورد عقل و ایمان، به بررسی علوم جدید و رابطه آنها با دین می‌پردازد. او در بحثی، ریشه تعارض علم و دین در اروپا را بررسی می‌کند و می‌گوید:

پیشرفت علوم مادی در اروپا و معارضه ارباب کلیسا با آن، وضعی را به‌وجود آورد که موجب کوبیدن دین و اعراض از آن و سپس پیدایش عقیده‌ها و اوهام دور از واقع -که نتیجه هوی و هوس بوده و با هیچ منطقی سازگار نبود- گردید. شرقی‌ها به تقلید از غربی‌ها پرداخته و برخی گمان کردند که دین اسلام، با علوم حقیقی هماهنگ نبوده و با آن معارضه می‌کند؛ همان‌طور که کلیسای کاتولیک و پروتستان با آن معارضه نموده و حکم اعدام سرفیتوس در سال 1553 میلادی و جوردا تلوبرونو در سال 1600 میلادی را صادر کردند. ⁽¹⁾

احمد امین سپس به این حقیقت اشاره می‌کند که اسلام با علم معارض نیست و برای اینکه ثابت کند علوم جدید، به پایه حقایق دینی نمی‌رسند، مثال‌هایی از تفسیر علمی می‌آورد و می‌گوید:

علم جدید سال‌ها پس از نزول قرآن مجید، پی برد که نخستین مبدأ حیات آب بوده و آب مهم‌ترین وسلیه پیدایش حیات هر موجودی است. خداوند متعال صدها سال پیش، در قرآن مجید (قرآنی که هرگز به باطل آلوده نشده است) فرمود: «ما هر موجود زنده‌ای را از آب آفریدیم پس چرا ایمان نمی‌آورند. 2

وی سپس مثال‌های زیادی از زوجیت گیاهان، اتم‌ها، نطفه در رحم و پیدایش باران می‌زند و در پایان این‌گونه نتیجه می‌گیرد: «از نظر اسلام، دین و دانش بر

یک دیگر منطبق بوده و حقایق قرآنی بر علوم مقدم است.» ⁽¹⁾او در ادامه بین علوم قطعی و ظنی، تفاوت قائل می‌شود.

بررسی: احمد امین به‌خوبی به تقدم قرآن بر علم و وجود اسرار و اخبار علمی در قرآن اشاره کرده است که از مفاد اعجاز علمی قرآن‌اند؛ هرچند به صراحت از اعجاز علمی سخن نگفته است.

16. آیت الله صافی گلپایگانی (معاصر)

آیت‌الله صافی گلپایگانی از اساتید حوزه علمیه قم و مراجع تقلید است که کتاب‌های متعدد و ارزشمندی دارد؛ او در کتاب به سوی آفریدگار بحث تفسیر علمی (تطبیق) را به‌صورت سؤال مطرح می‌کند و در این بحث اعجاز علمی قرآن را در مورد تسخیر ماه می‌پذیرد:

بالاخره در تطبیق آیات قرآن بر فرضیه‌ها و نظریات علمی، باید باز هم منتظر بود؛ هروقت در هر مورد نظریه‌ای که غیر از آن تصور نباشد، عرضه شد، انطباق آن را با قرآن مجید و احادیث معتبر، مورد بررسی قرار داد؛ مثل امکان تسخیر ماه یا کرات دیگر را. تا این حدی که در عصر ما عملی شده، می‌توانیم از نظر قرآن مجید بررسی نماییم....

وقتی این موضوع را بررسی می‌نماییم، می‌بینیم نه‌فقط اشاره‌ای در قرآن مجید بر عدم امکان تسخیر ماه نیست، بلکه آیاتی که دلالت دارند بر این‌که ماه و آفتاب و کواکب را خدا مسخر انسان قرار داده، این واقع را تأیید می‌نمایند و ما به کمک علم و صنعت می‌فهمیم که تسخیری که در این آیات است به‌معنای حدودی که بسا بعضی از پیشینیان -به‌واسطه نقص علمی- تصور می‌کردند نیست وکلام مطلق خدا را بی‌جهت مقید می‌کردند. می‌بینید در این

موضوع (تسخیر ماه) چگونه پیشرفت علم با قرآن، مطابق درآمده؛ یعنی پس از چهارده قرن علم تا این حد به قرآن رسیده است. این، هم اعجاز قرآن است و هم تطبیق قرآن با آن بی‌اشکال است و در واقع نه تأویل است و نه توجیه؛ بلکه روشن شدن معانی است که لفظ آن را کاملاً می‌تواند در برگیرد. ⁽¹⁾

بررسی: آیت‌الله صافی بحث اعجاز علمی قرآن را به‌صورت مشروط می‌پذیرد و تسخیر ماه -که در قرآن آمده است- را نوعی اخبار غیبی و علمی قرآن می‌داند.

17. دکتر موریس بوکای (معاصر) و اعجاز علمی قرآن در مقایسه با تورات و انجیل

موریس بوکای پزشک فرانسوی است که کتابی به‌نام مقایسه‌ای میان تورات، انجیل، قرآن و علم دارد. این کتاب به چند زبان از جمله انگلیسی، عربی و فارسی ترجمه شده است.

موریس بوکای پس از تحقیقات فراوان درباره دین اسلام و بررسی آیات کریمه قرآن به حقانیت آن اعتراف کرد و رسماً مسلمان شد. ⁽²⁾سخن او حاکی از آن است که وی این کتاب آسمانی را صحیح و سالم از تبدیل و تحریف دانسته و بر این باور است که از طرف خدا نازل شده است. قرآن دربردارنده گزاره‌های علمی‌ای است که کم و کیف آنها در زمان پیامبر(صلی الله علیه و آله) معلوم نبوده و در زمان حاضر -و با توجه به پیشرفت‌های شگرفت علمی- ابعاد آنها مکشوف شده‌اند. به نظر وی، این قبیل معلومات علمی قرآن، با علوم جدید مغایرتی ندارند؛ برخلاف تورات و انجیل که مطالب آنها در برخی موارد با علوم روز ناسازگاراند.

بوکای با اشاره به آیاتی مانند آیه 11 سوره فصلت و آیه 30 سوره انبیاء، به

بحث ایجاد جهان در نظر قرآن اشاره و مطالبی را بیان می‌کند:

قرآن وجود توده‌ای گازی شکل ابتدایی رادر اصل جهان تأیید و روند جدایی این ماده ابتدایی را که عناصر آن در آغاز به هم چسبیده بودند، تذکر می‌دهد.

...دانش به ما می‌آموزد همان‌طور که به‌عنوان مثال تکوین خورشید و محصول فرعی آن یعنی زمین را در نظر بگیریم، ملاحظه خواهیم کرد این جریان به‌وسیله تراکم ابرهای نخستین و تفکیک آن رخ داده است. این دقیقاً همان است که قرآن به‌طریق کاملاً صریح با ذکر ماجراهایی که دود آسمان ابتدا یک نوع الصاق سپس یک نوع انفکاک را به‌وجود آورده، بیان نموده است. ⁽¹⁾

در واقع بوکای می‌خواهد بگوید قرآن قرن‌ها پیش، از کشفیات جدید علمی خبر داده است.

او در جایی دیگر، مراحل خلقت انسان در قرآن را بر اساس سوره‌های حج، مؤمنون و... ذکر می‌کند و یادآور می‌شود که هیچ‌کس تا قبل از قرن هفدهم -که «هاروی» این مراحل را کشف کرد- چیزی از آنها نمی‌دانست. ⁽²⁾او این مطلب را با مقایسه قرآن و تورات به‌خوبی توضیح داده است.

بررسی: موریس بوکای از پیشگامان تفسیر علمی است که در غرب به این بعد از اعجاز قرآن توجه کرده است و با نگارش کتاب و تشکیل جلسات سخنرانی، فضای جدیدی را برای مسلمانان کشورهای غربی ایجاد نمود. نوآوری مهم وی مقایسه و تطبیق این بعد اعجاز قرآن با تورات و انجیل است.

18. عبدالرزاق نوفل (معاصر) و اعجاز علمی قرآن

از دانشمندان مصری معاصر است که کتاب‌های زیادی در مورد قرآن، تفسیر و اعجاز علمی نوشته است. به عقیده او در عصر حاضر کشف معجزات علمی بزرگ در قرآن، برای گسترش اسلام میان اهل علم در هر مکانی (حتی جایی که با لغت قرآن آشنا نیستند) کافی است. ⁽¹⁾

برخی از تألیفات نوفل عبارتند از: القرآن و العلم الحدیث؛ الله والعلم الحدیث؛ الاسلام و العلم الحدیث؛ بین الدین والعلم (که ثابت می‌کند مطلقاً تعارضی بین دین و علم نیست)؛ اسرار وعجب؛ قرآن بر فراز اعصار (ترجمه ابوالفضل بهرام‌پور و محمود شکیب).

نوفل معتقد است: «اعجاز علمی قرآن برای غیراعراب است؛ چون این راهی است که از طریق آن می‌توان غیر عرب‌ها را به اسلام دعوت کرد». ⁽²⁾وی می‌کوشد بین نظریات اثبات‌نشده و اثبات‌شده علمی فرق بگذارد و مدعی است که قرآن را با علوم مدلل و ثابت شده تفسیر می‌کند؛ مثلاً ذیل آیه شریفه (هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها) ⁽³⁾می‌گوید: «نفس واحده، همان پروتون و زوج آن الکترون است و این دو عنصری هستند که ذره از آنها ترکیب شده است». وی این را از دلایل اعجاز علمی قرآن می‌داند. ⁽⁴⁾

بررسی: عبدالرزاق نوفل توجه ویژه‌ای به مبحث اعجاز علمی نشان داد و اصل ادعایش در مورد کاربردی بودن اعجاز علمی قرآن و نیز لزوم استفاده از

علوم اثبات‌شده در مبحث اعجاز علمی درست است؛ هرچند اعجاز علمی قرآن محدود به غیرعرب‌ها نیست. همچنین به‌نظر می‌رسد نوفل معیارهای اعجاز علمی را رعایت نکرده و به‌نوعی تفسیر به رأی کرده است؛ چون هیچ دلیل نقلی، عقلی، لغوی و تاریخی نداریم که ثابت کند در آیه 189 سوره اعراف مقصود از «نَفْسٍ واحِدَةٍ» همان پرتون و مقصود از «زوج» الکترون است.

19. دکتر لبیب بیضون (معاصر)

دکتر لبیب بیضون در سال 1938م (1357ق) در دمشق متولد شد. جد وی 300 سال قبل از منطقه بنت‌الجبیل لبنان به دمشق مهاجرت کرده بود. البته برخی او را از نسل قبیله بنی‌خزرج می‌دانند که از مدینه به یمن و بعدها به دمشق مهاجرت کردند. پدرش نیز در سال 1901م در دمشق متولد شد که او هم نویسنده بود.

دکتر بیضون دروس ابتدایی و متوسطه را در مدرسه محسنیه -که علامه سید محسن امین آن‌را تأسیس کرد- به اتمام رساند. سپس به دانشگاه رفت و در رشته فیزیک مشغول به تحصیل شد و پس از اخذ مدرک دکتری، در دانشگاه دمشق در رشته فیزیک نظری و تطبیقی مشغول تدریس شد. وی علاقه خاصی به لغات دارد (مانند لغت‌نامه‌های فارسی، عربی، انگلیسی و لهستانی) و در این زمینه کتاب‌هایی نیز نگاشته است. او به امور خیریه نیز مشغول است و ریاست جمعیت کمک به یتیمان فقیر را به عهده دارد. دکتر بیضون خطیبی تواناست و 40 سال است که در حسینیه امام علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) سخنرانی می‌کند. از وی 65 کتاب در موضوعات مختلف (مانند تاریخ و تفسیر) به چاپ رسیده و 15 کتاب دیگر نیز در آستانه چاپند. برخی از کتاب‌های ایشان عبارتنداز: الاعجاز العلمی للقرآن الکریم، الاعجاز العلمی فی السنة النبوی، الاعجاز العلمی عند امام علی(علیه السلام) و الاعجاز العددی.

بررسی: دکتر لبیب بیضون علاوه بر طرح گسترده مصادیق اعجاز علمی قرآن (صرف نظر از قبول یا ردّ آنها) به حوزه سنت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امام علی(علیه السلام) وارد شده و اعجازهای علمی سخنان آنها را نیز برشمرده است؛ از این رو وی را می‌توان از پایه‌گذاران اعجاز علمی در این حوزه دانست.

20. دکتر ذاکر عبدالکریم نائیک (ت 1965م) و کتاب قرآن و علم جدید

ذاکر عبدالکریم نائیک ⁽¹⁾در بمبئی هند متولد شد. بعد از گذراندن دوران ابتدایی و دبیرستان، وارد دانشکده پزشکی شد و درجه دکتری تخصصی گرفت. او از سال 1991م برای احیای مبانی اسلام و افزایش آگاهی جوانان مسلمان، فعالیت‌های خود را در حوزه علوم و تبلیغ دین آغاز نمود. او هر ساله برای ارائه دست‌آوردها و سخنرانی‌هایش، مهمان دانشگاه‌ها و مراکز علمی جهان است. دکتر نائیک می‌کوشد با بررسی دقیق متون علمی و اسلامی و تطبیق بین آنها، بر عظمت و اهمیت دین اسلام بیافزاید.

به گفته بعضی جامعه‌شناسان همچون توماس بلامهانسن، یکی از ویژگی‌های ذاکر نائیک این است که می‌تواند مفاهیم خود را در زبان‌های گوناگون به گوش همگان برساند و در مجموع به شخصیتی محبوب تبدیل شود. او بیشتر سخنرانی‌ها و دست‌آوردهای خود را با ویدئو یا حضور در رسانه‌ها و چاپ کتاب و مقاله به‌نظر علاقه‌مندان قرآنی می‌رساند و مهم‌ترین زمینه‌های فعالیتش عبارتند از:

الف) اسلام و علوم پیشرفته؛

ب) اسلام و مسیحیت؛

ج) اسلام و سکولاریزم.

دکتر نائیک کتاب قرآن و علوم جدید: سازگاری یا ناسازگاری ⁽¹⁾را در 15 بخش تنظیم کرده و بین علم و دین به صورت استنباطی و جالب رابطه برقرار کرده است. مراد او از سازگاری و ناسازگاری بیان ارتباط علوم و قرآن کریم است و این‌که قرآن و بیان حقایق علمی منافاتی با هم ندارند.

مؤلف در این اثر قرآن را کتابی علمی، تجربی و طبیعی جلوه نمی‌دهد، بلکه می‌خواهد عظمت، هویت، چندبعدی‌بودن، مفید بودن و منشا الهی داشتن قرآن را به‌تصویر بکشد. سعی بر آن است در این دنیای کنونی که صنعت و نوپذیری به‌سرعت در حال رشد و گسترش هستند، هویت گوشه‌ای از علوم طبیعی به علم‌جویان نشان داده شود. سخنان دانشمندان بزرگ غربی مانند گوته، تولستوی و هانری‌کربن از محکم‌ترین دلایلی هستند که نشان می‌دهند شگفتی‌های قرآن به زمان و مکان محدود نمی‌شوند و هرکس بر اساس ظرفیت و توانایی خود، آنها را درک می‌کند و می‌تواند -به‌وسیله آنها- پاسخ پرسش‌های خود را بیابد.

دکتر نائیک در این کتاب قصد دارد با تمام توان علوم روز را با قرآن تطبیق دهد و از این رهگذر، اعجازهای علمی این کتاب آسمانی را بیش از پیش آشکار کند.

یکی از اهداف کتاب قرآن و علم جدید این است که به مخاطب قدرت تحلیل و فرصت تفکر بیشتری بدهد. همان‌گونه که در ذیل عنوان این کتاب دیده می‌شود، نویسنده می‌کوشد سازگاری و یا ناسازگاری ⁽²⁾علم و دین یا علم و قرآن را به‌طریق علمی نشان دهد؛ مراجعه به فهرست کتاب و مشاهده تکثر و تنوع موضوعات، نشان‌دهنده تلاش مؤلف در این زمینه است. کتاب از شانزده بخش

تشکیل شده و با مقدمه‌ای در مورد زندگی انسان و ارتباط او با قرآن آغاز می‌شود. دکتر نائیک در بخشی از مقدمه کتاب می‌نویسد:

قرآن کریم، منبع اصلی ایمان و عقیده اسلامی، کتابی است که مسلمانان به آن ایمان دارند و براین باورند که این کتاب منشأ کاملاً وحیانی دارد. مسلمانان بر این باورند که این کتاب حاوی مطالبی است که تمام انسان‌ها را در هر دوره زمانی خاصی شامل می‌شود و هدایت می‌کند. چون گمان می‌رود که پیام قرآن به همه دوره‌ها متعلق است، بنابراین باید در رابطه با هر عصر و دوره‌ای باشد. آیا قرآن این آزمایش را گذرانده است؟ در این بررسی، قصد داریم تا تجزیه و تحلیلی هدف‌دار از ایمان مسلمانان را با توجه به مبدأ الهی قرآن بر مبنای کشفیات علمی موجود ارائه دهیم.

نویسنده در بخش‌های بعدی به‌طور جدی به بررسی وجود شواهد علمی در قرآن می‌پردازد و بر علاقه و کشش مخاطبان می‌افزاید. در اینجا به فهرست عناوین کتاب اشاره می‌نماییم:

لازم به یادآوری است که دکتر نائیک هم‌اکنون از طریق کانال تلوزیونی ماهواره‌ای در هند و پاکستان فعال است و مباحث علمی قرآن را توضیح می‌دهد.

بررسی: دکتر نائیک از جمله متخصصان علوم پزشکی و علاقمند به مباحث علمی قرآن است که پا را فراتر گذاشته و به مباحث نجومی هم می‌پردازد؛ اما از آنجا که در تفسیر قرآن به اندازه کافی تخصص ندارد، مطالب او مورد نقد قرار

گرفته‌اند و حتی متهم به زیاده‌روی و نقصان شده است. ⁽¹⁾

21. دکتر زغلول راغب محمد النجار

دکتر زغلول از شخصیت‌های فعال در زمینه مباحث قرآن و علوم -به ویژه علوم طبیعی- است. وی در سال 1933م در مصر متولد شد و در دانشگاه قاهره درس خواند و در سال 1963 دکترای زمین‌شناسی خود را دریافت کرد. از او مقالات و کتاب‌های متعددی در زمینه قرآن و علوم منتشر شده و برنامه‌های تلوزیونی متعددی نیز با این موضوع داشته است. از جمله کتاب‌های وی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف) من آیات الاعجاز العلمی فی القرآن، دارالمعرفه، بیروت، لبنان؛

ب) من آیات الاعجاز العلمی فی القرآن الکریم (1)، مکتبة الشروق الدولیة؛

ج) من آیات الاعجاز العلمی (5) النبات فی القرآن الکریم (الجزء الثانی)؛

د) من آیات الاعجاز العلمی (6) النبات فی القرآن الکریم. (الجزء الثالث).

22. دکتر مصطفی رجب (معاصر) و اعجاز تربیتی قرآن

او از نویسندگان معاصر اردن است که کتابی در زمینه اعجاز به‌نام الاعجاز التربوی فی القرآن الکریم دارد. این کتاب در سال 2006م در اردن منتشر گردید.

وی در مورد چند آیه قرآن ادعای اعجاز تربیتی کرده است:

الف) اعجاز تربیتی قرآن در آیه رضاع؛ ⁽²⁾

ب) اعجاز تربیتی قرآن در آیات دعوت ابراهیم(علیه السلام). ⁽³⁾

بررسی: نظریه اعجاز تربیتی قرآن که توسط دکتر مصطفی رجب مطرح شده از وجوه جدید اعجاز قرآن در حوزه علوم انسانی است که مورد توجه برخی دیگر از نویسندگان معاصر نیز واقع شده است؛ مثل محمد فرید در کتاب من وجوه الاعجاز به موارد دیگری از آن اشاره کرده است. هرچند برخی از مصادیق اعجاز تربیتی که این افراد ذکر کرده‌اند قابل تأمل و مناقشه است، اما در مجموع سخن نوآمد و ارزشمندی در وجوه اعجاز قرآن است که نیاز به کار علمی بیشتری دارد. ⁽¹⁾

23. اقتصادانان معاصر و اعجاز اقتصادی قرآن

مبحث اعجاز اقتصادی قرآن نیز در عصر حاضر مورد توجه قرار گرفته و چند نفر از نویسندگان کتاب‌هایی در این مورد تألیف کرده‌اند؛ از جمله:

الف) الاعجاز الاقتصادی للقرآن الکریم؛ تألیف دکتر رفیق یونس المصری که دار القلم دمشق در سال 1426 ق (2005م) آن را منتشر کرده است. این کتاب در 18 فصل سامان یافته است؛ فصل اول و دوم مقدمات و در پانزده فصل مصادیق اعجاز اقتصادی قرآن از نظر نویسنده مطرح شده‌اند؛ مثل تحریم ربا، توزیع ثروت در آیه (کَیْ لا یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیاءِ مِنْکُمْ ) و.... در فصل آخر نیز به اصول و اشارات علم محاسبه در قرآن پرداخته شده است.

ب) الاعجاز الاقتصادی فی القرآن الکریم (دراسة تأصیلیة تطبیقیة)؛ تألیف دکتر اسامة سید عبد السمیع که دارالفکر الجامعی مصر در سال 2009م آن‌را منتشر کرده است. مؤلف بعد از فصل مقدماتی در دوازده فصل مصادیق اعجاز اقتصادی قرآن (مثل زکات، انفاق و تحریم ربا) را بیان کرده و در پایان به مباحث تطبیقی اقتصادی پرداخته است.

بررسی: اعجاز اقتصادی، یکی از وجوه نوآمد در زمینه اعجاز قرآن است که در قرن حاضر مطرح گردیده؛ هرچند طنطاوی جوهری (قرن چهاردهم) به نوعی آن‌را در مورد آیه ربا ذکر کرده بود؛ ولی نه با نام اعجاز اقتصادی. ⁽¹⁾به هر حال نظریه اعجاز اقتصادی یکی از ابعاد جدید و ارزشمند در مورد قرآن است که به کار علمی بیشتری نیاز دارد.

24. دکتر امیرعلی لطفی (معاصر) و اعجاز مدیریتی قرآن

دکتر امیرعلی لطفی از فضلای معاصر، فارغ التحصیل رشته قرآن و و علوم با گرایش مدیریت، ⁽²⁾مدرس حوزه و دانشگاه و دارای آثار قلمی متعدد از جمله مقاله «اعجاز مدیریتی قرآن» ⁽³⁾است. او اعجاز مدیریتی قرآن را با دو رویکرد مطرح می‌کند:

دو تبیین و تصویر مستقل از اعجاز مدیریتی قرآن وجود دارد. در یک نگاه، منظور وجود آیات و آموزه‌هایی در قرآن است که مطالب و دقایق علمی را در قلمرو مسائل و موضوعات دانشی سازمان و مدیریت مطرح کرده‌اند؛ اعم از مطالب علمی که تاکنون از سوی دانش کشف و تبیین شده است. بدیهی است که وجود چنین مطالب علمی در قرآن، نوعی رازگویی علمی در این عرصه از دانش بشری شمرده می‌شود و کشف و تبیین آنها از سوی دانشمندان، وحیانی بودن قرآن و صدق رسالت و پیام‌آوری نبی

اکرم(صلی الله علیه و آله) از سوی خدا را اثبات می‌کند.

در نگاه دوم منظور این است که قرآن کریم از زمان نزول تاکنون در حوزه مدیریت و رهبری انسان و جامعه کارکرد اعجازگونه داشته و جلوه‌هایی از اعجاز خود را در پرورش مدیران و نهادسازی و هدایت و رهبری نهادها و سازمانها به اثبات رسانده است. شخصیت عظیم پیامبر گرامی و ائمه عصمت و طهارت -صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین- و تحول چشم‌گیر جامعه عربستان و شکل گرفتن کانون‌های عشق و ایمان و جهاد و شهادت در طول تاریخ اسلام از بارزترین مصادیق اعجاز مدیریتی قرآن می‌باشد.

فراخوانی مخاطبان به هماوردی و معارضه، ایجاد انگیزه برای معارضه و اقدام و رویارویی عملی آنان با قرآن، تسلیم شدن معارضان در برابر قرآن و عجز آنان از آوردن مثل آن، پیش‌بینی قطعی نوع رویارویی و معارضه مخاطبان با قرآن و پیامبر(صلی الله علیه و آله)، پاسخ به شبهه‌های مخالفان عصر نزول (قدرت تصمیم و اقدام)، رفع زمینه شبهه‌های قطعی‌الوقوع از سوی معاندان (قدرت پیش‌بینی آینده و برنامه‌ریزی اقدام و رویارویی مؤثر)، عرضه محتوای هماهنگ با فطرت بشری و متناسب با همه نمودهای عینی آن، بیان نمادین و رمزگونه از سبک‌های متنوع و موفق هدایت، رهبری و مدیریت پیامبران، اشاره‌های دقیق و علمی به مبانی و گونه‌های رفتار مؤمنان، کفار و منافقان، ایجاد نظام معنایی جامع و جاودانه برای جذب، هدایت و رهبری انسان‌ها، پرورش انسان‌های وارسته، رهبرانی مقتدر و پیروانی ثابت‌قدم، رویارویی پیروزمندانه با مکاتب و اندیشه‌های رقیب و انحرافی، زدودن نقاب از باطل‌های حق‌نما و... از جمله نشانه‌های رهگیری و تبیین اعجاز مدیریتی قرآن کریم است. ⁽¹⁾

بررسی: طرح اعجاز مدیریتی قرآن مسئله‌ای نوآمد است؛ هرچند اثبات آن به کاوش و تلاش نیاز دارد. طرح این دیدگاه می‌تواند فضای جدیدی را در ابعاد

اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم انسانی بگشاید؛ به‌ویژه که طرّاح آن شخصی فاضل و متخصص در حوزه تفسیر قرآن و دانش مدیریت است.

25. دکتر علی رضا قائمی نیا (معاصر) و اعجاز شناختی قرآن

وی اولین‌بار در مجله ذهن (ش 31) طی مقاله‌ای «اعجاز شناختی قرآن» را مطرح کرد؛ سپس در مجله قرآن و علم (ش 9) آن را به‌طور کامل‌تری ارائه و به‌عنوان کرسی نظریه‌پردازی علمی در ایران مطرح کرد. ⁽¹⁾نظریه بدین شرح است:

قرآن نوعی اعجاز بنیادی دربردارد که می‌توانیم آن را «اعجاز شناختی» بنامیم. این نوع اعجاز بر اساس تحلیل‌های زبان‌شناسی شناختی قابل تبیین است.

مراد از اعجاز شناختی قرآن این است که مفهوم‌سازی‌های قرآن از موقعیت‌های مختلف بی‌نظیر هستند. این نظریه در واقع به پردازش اطلاعات در آیات مربوط می‌شود. آیات قرآن هم مانند تعابیر زبانی با موقعیت‌هایی ارتباط دارند و به‌واسطه پردازش خاصّی از اطلاعات راجع به آن موقعیت، آنها را نشان می‌دهند.

واژه‌ها نقش شناختی مهمی دارند. آنها - به تعبیر لنگ اکر (Lang Acker) - از حوزه‌های مختلف معرفتی نمابرداری می‌کنند. از این‌رو، گزینش یک واژه، حوزه معرفتی خاصی در ذهن مخاطب برمی‌انگیزد. به واژه «رقبه و «عبد» در قرآن توجه کنید:

(وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلی أَهْلِهِ ...) ؛ ⁽²⁾«و هیچ مؤمنی را نسزد که مؤمنی را -جز

به اشتباه- بکشد. و هر کس مؤمنی را به اشتباه کشت، باید بنده مؤمنی را آزاد و به خانواده او خون‌بها پرداخت کند».

در این آیه واژه «رقبه» به کار رفته است که معنای خاصی دارد. از آنجا که رقاب (گردن‌های) بردگان را با طناب می‌بستند و آنها را به‌دنبال خود می‌کشیدند، به بردگان «رقبه» گفته می‌شد. در نتیجه، این واژه از لحاظ وضع لغوی رنج و محنت‌های برده‌ها را به ذهن می‌آورد. آیه فوق در سیاق آزاد کردن برده‌ها نازل شده است و در چنین سیاقی باید واژه‌ای به‌کار می‌رفت که با اشاره کردن به رنج‌ها و محنت‌ها بردگان مخاطب را از لحاظ عاطفی تحریک کند.

در دیگر سیاق‌ها به‌جای «رقبه» واژه «عبد» به‌کار رفته است که بار معنایی فوق را ندارد؛ مانند:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصاصُ فِی الْقَتْلی الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ...) ؛ ⁽¹⁾«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! درباره کشتگان، بر شما [حق] قصاص مقرر شده: آزاد عوض آزاد و بنده عوض بنده...».

این آیه به بیان مسئله قصاص می‌پردازد. بی‌تردید در این سیاق باید واژه‌ای به‌کار برود که مخاطب را از لحاظ عاطفی تحریک نکند. به همین دلیل، واژه «عبد» به‌کار رفته که رنج‌ها و محنت‌های بردگان را نشان نمی‌دهد. همچنین آیه:

(... وَ لا تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتّی یُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ ...) ؛ ⁽²⁾«و با مردان مشرک ازدواج مکنید، تا ایمان بیاورند. قطعاً بنده باایمان بهتر از مشرک است؛ هرچند [زیبایی] او شما را به شگفت آورد».

در مقام بیان مسئله ازدواج است. در این مورد هم «عبد» به‌کار رفته است که به رنج‌ها و محنت‌های بردگان اشاره نمی‌کند. خلاصه، در این مورد

با دو مقوله «عبد» و «رقبه» روبه‌رو هستیم که قرآن هر یک از آنها را به تناسب با سیاق به‌کار می‌برد.

26. دکتر محمدرفعت احمد زنجیر، اعجاز دینامیکی قرآن

ایشان استاد دانشگاه عجمان بوده و کتابی تحت عنوان دینامیکیة القرآن الکریم وجه من وجوه اعجازه در سال 1431ق توسط «دار اقراء» در سوریه منتشر کرده است. وی پویایی قرآن در لغات، صوت، حرکت اجتماعی و قانون‌گذاری را از ابعاد اعجاز قرآن شمرده است.

27. حسام البیطار، اعجاز کلمات در قران

ایشان در کتابی تحت عنوان اعجاز الکلمة فی القرآن الکریم وجه غیر مسبوق فی اعجاز الکلمة المفرده که در سال 2005 در اردن توسط «مطابع الدستور التجاریة» منتشر کرده است. شماره برخی کلمات قرآن و اسرار آنها را بررسی کرده است؛ ازجمله کلمه جن، حج و... و اعجاز کلمات را پذیرفته است.

28. خمیس جابر صفر، اعجاز جدلی در قرآن

ایشان که از اساتید دانشگاه الازهر است در کتابی تحت عنوان الاعجاز الجدلی فی القرآن که در سال 1431ق توسط دارالصحابه بطنطنا منتشر کرده است. جدل‌های خاص در قرآن را بررسی و اعجاز جدلی قرآن را پذیرفته است.

29. دکتر بدرالدین عبدالکریم احمد، اعجاز هندسی قرآن

ایشان در کتاب الاعجاز الهندسی فی القرآن الکریم که در سال 1432ق توسط دارالصحابه بطنطنا منتشر کرده است. و اعجاز هندسی قرآن را در مورد مرکز زمین، عرض زمین و آسمان و... پذیرفته است.

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

بررسی

از تحلیل مجموع ابعاد اعجاز قرآن نکات زیر استفاده می‌شوند:

الف) تمام وجوه اعجاز قرآن را می‌توان به سه وجه اصلی برگرداند:

یکم) اعجاز لفظی؛ مثل: وجوه فصاحت و بلاغت؛

دوم) اعجاز محتوایی؛ مثل: اعجاز در علوم طبیعی و تشریعی؛

سوم) نقش اعجازآمیز قرآن در تحول تربیتی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی.

ب) برخی از ابعاد اعجاز قرآن در آیات و احادیث ریشه دارند. مثل: عدم اختلاف در قرآن و اعجاز تاریخی.

ج) در برخی قرن‌ها بحث اعجاز قرآن با رکود روبه‌رو بوده است؛ مثل: قرن‌های هفتم تا نهم، دوازدهم و سیزدهم قمری. مرحله اول می‌تواند در اثر عواملی همچون حمله مغول به کشورهای اسلامی و رکود عمومی علمی مسلمانان باشد و مرحله دوم نتیجه عواملی مثل رشد اخباری‌گری در جهان اسلام.

د) قرن سیزدهم قمری، دوره رشد بحث اعجاز قرآن در علوم طبیعی است. این مسئله می‌تواند تحت تأثیر رشد علوم طبیعی در غرب و انتقال آن به کشورهای اسلامی باشد. قرن چهاردهم قمری نیز دوران رشد مبحث اعجاز قرآن در علوم انسانی است که همچنان ادامه دارد.

پژوهش‌های جدید

منابع جهت مطالعه بیشتر

فصل سوم : اعجاز علمی قرآن

اشاره

اهداف: در این فصل انتظار می‌رود مباحث زیر را بشناسیم:

درآمد

در فصل قبل مطالب مفصلی در مورد مفهوم‌شناسی اعجاز، آیات تحدی و سیر تطور اعجاز علمی قرآن بیان شدند که در ضمن آنها به ریشه‌های اعجاز علمی قرآن در صدر اسلام نیز اشاراتی شد. سپس شروع آن با غزالی (م 505 ق) و اوج‌گیری آن در قرن‌های چهاردهم و پانزدهم یادآوری گردید. اما بُعد اعجاز علمی قرآن در عصر ما مورد توجه قرار گرفته و هر روز در حال گسترش است؛ ازاین‌رو در این فصل ابتدا به مفهوم‌شناسی آن در علوم طبیعی و انسانی و بیان اقسام آن می‌پردازیم و در ادامه مبانی و روش‌شناسی اعجاز علمی قرآن را مورد بررسی قرار می‌دهیم و آسیب‌های این مبحث را روشن می‌سازیم.

1. چیستی اعجاز علمی قرآن

اشاره

مقدمه

قرآن کریم کتاب آسمانی مسلمانان و معجزه جاویدان پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) است.

این کتاب که دلیل حقانیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اسلام بوده و هست، در طی چهارده قرن گذشته همگان را به مبارزه فراخوانده تا هرکس می‌تواند سوره‌ای مانند آن را بیاورد. ⁽¹⁾البته تاکنون کسی نتوانسته است به این مبارزه‌طلبی قرآن پاسخ دهد.

اعجاز قرآن ابعاد و وجوه مختلفی دارد؛ یکی از آنها اعجاز علمی است که در عصر حاضر مورد توجه ویژه قرآن‌پژوهان و متخصصان علوم طبیعی و انسانی قرار گرفته است. ⁽²⁾هنوز در مورد تعریف و چیستی اعجاز علمی، پرسش‌ها و شبهاتی وجود دارند که لازم است مورد مداقه قرار گیرند. این نوشتار بر آن است که به این پرسش‌ها پاسخ دهد و دیدگاه‌های مختلف را مورد آن بررسی کند.

تعریف اعجاز علمی قرآن

مراد آیاتی از قرآن کریم است که بدین صورت باشند:

به آن اشاره شده باشد یا در مراکز علمی یونان و ایران و... در لابه‌لای کتاب‌های علمی و آرای دانشمندان ذکر شده باشد یا مطلبی باشد که طبیعتاً و به‌صورت غریزی قابل فهم است، معجزه علمی نیست. ⁽¹⁾

بنابراین اعجاز علمی قرآن را به دو صورت درون متنی و برون متنی و در مجموع به سه گونه می‌توان تصور کرد:

یکم) وجود گزاره‌های علمی در قرآن که شامل اخبار غیبی نسبت به امور طبیعی یا تاریخی باشند و بعد از مدتی کشف و اثبات شوند؛ مثل: خبر قرآن در مورد پیروزی رومیان بر ایرانیان ⁽²⁾و خبر قرآن در مورد زوجیت عام موجودات (وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ ...) . ⁽³⁾

این‌گونه اعجاز علمی غالباً به‌صورت تفسیر ترتیبی و استخدام علوم در فهم آیات قرآن صورت می‌گیرد.

دوم) استنباط نظام علمی از قرآن در رشته‌ای خاص، به‌صورت تفسیر موضوعی و استنباطی انجام می‌گیرد؛ مثلاً نظام اقتصادی قرآن (که شامل: مبانی اقتصاد، اهداف، قلمرو، اصول، آموزه‌ها و... است) و نیز نظام‌های تربیتی سیاسی قرآن؛ به‌صورتی که

دانشمندان مکاتب مادی از آوردن مثل آنها عاجز باشند. به عبارت دیگر نظامی که قرآن ارائه می‌کند کار آمدتر، جامع‌تر و منسجم‌تر است و تمام ابعاد جسمی و روحی بشر را دربر می‌گیرد و نتایج بهتری برای رسیدن بشر به سعادت دارد.

سوم) اعجاز علمی برون متنی یعنی نقش تاریخی قرآن در تحول مردم از زاویه یک علم خاص؛ مثلاً نقش قرآن در تحول جامعه عرب جاهلی (با خصوصیات جهل، خرافه پرستی، شرک، دخترکشی، انحرافات اخلاقی، جنگ‌طلبی، تعصب و...) به یک جامعه متمدن، آن هم در کم‌تر از دو قرن. به دیگر سخن منظور نقش قران در تحولات تربیتی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و... در جامعه است؛ به‌صورتی که دیگران از انجام چنان تحولی در آن مدت کوتاه عاجز باشند. این اعجاز علمی قرآن با مطالعه فرهنگ قرآن، فرهنگ عرب جاهلی قبل از اسلام و تاریخ مسلمانان و نیز تحلیل تحولات فرهنگی و علمی آنها به دست می‌آید.

نکته جالب این است که اعجاز علمی قرآن در هر یک از سه گونه فوق قابل طرح و بررسی است و کتاب‌هایی که در تاریخچه بحث معرفی کردیم، هرکدام به گونه‌ای از اعجاز علمی قرآن اشاره کرده‌اند. البته لازم نیست در زمینه هر علمی هر سه گونه وجود داشته باشند، هرچند گونه اول بیشتر در علوم طبیعی و دو گونه دیگر بیشتر در علوم انسانی ادعا شده و کاربرد دارند.

در قرآن کریم چهار دسته آیات علمی وجود دارند که فقط یک دسته از آنها اعجاز علمی است:

مثل اشاره عملی قرآن به نیروی جاذبه، ⁽¹⁾حرکت‌های خورشید، ⁽²⁾لقاح ابرها ⁽³⁾و زوجیت عام موجودات ⁽⁴⁾و مراحل خلقت انسان ⁽⁵⁾که قرن‌ها بعد از نزول قرآن بشر به این مطالب علمی دست یافت. ازاین‌رو برخی مفسران قرآن این مطالب را اعجازهای علمی قرآن دانسته‌اند. البته ادعاهای دیگری نیز در مورد اعجازهای علمی قرآن شده که مورد نقد قرار گرفته‌اند. ⁽⁶⁾

همچنین در آیات 5، 6، 7، 10، 11، 13 و14 سوره نحل به منافع حیوانات، نزول باران، رویش گیاهان رنگارنگ، دریاها و کشتی‌رانی در آنها و فواید غذایی و زیور آلاتی که از آنها به‌دست می‌آید، به عنوان نشانه‌هایی برای اندیشمندان اشاره شده است تا به آفریننده جهان پی برند و سپاسگزاری کنند. ⁽²⁾

برخی اشارات علمی قرآن که به‌صورت پیشگویی علمی مطرح شده‌اند، و هنوز توسط علوم تجربی اثبات یا نفی نشده‌اند. دورنمای مثبتی برای این مطالب وجود دارد و می‌توان آنها را در هر علمی به‌صورت حقایق قرآنی و نظریه‌های علمی قرآن ارائه کرد. ⁽³⁾

همچنین در بسیاری از آیات قرآن از مبانی، اصول و قوانین سیاست، اقتصاد، مدیریت و... مطالبی بیان شده‌اند که می‌توان از آنها در نظام‌سازی و جهت‌دهی به علوم انسانی استفاده کرد؛ ⁽¹⁾مثلاً براساس آیات نفی ربا می‌توان نظریه اقتصاد بدون ربا را مطرح کرد.

مبانی و معیارهای اعجاز علمی قرآن

تفسیر آیات علمی قرآن گاهی به اثبات اعجاز علمی آن منتهی می‌شود؛ بنابراین اعجاز علمی زیرمجموعه تفسیر علمی قرآن است و مبانی و ضوابط چنین تفسیری بر آن حاکم است. همچنین با توجه به این‌که اعجاز علمی قرآن زیرمجموعه مبحث اعجاز آن است، باید ضوابط و معیارهای اعجاز را نیز دارا باشد. بنابراین لازم است در مورد اعجاز علمی قرآن به این موارد توجه شود:

الف) مبانی تفسیر علمی، شامل مبانی عام تفسیر: مثل امکان و جواز تفسیر و عدم تحریف قرآن. مبانی خاص تفسیر علمی مواردی از این قبیل است:

ب) معیارهای تفسیر علمی، شامل معیارهای عام تفسیر قرآن: از روش‌ها و قراین معتبر تفسیر بهره‌گیری شود، تفسیر به رأی صورت نگیرد، مفسّر دارای شرایط آن را انجام دهد و.... ⁽¹⁾

ضوابط خاص تفسیر علمی نیز رعایت شوند؛ مثل این‌که مفسّری وارد حوزه‌های تفسیر علمی و اعجاز علمی قرآن گردد که با دو حوزه تفسیر و علم مربوط آشنا باشد. او باید از مطالب قطعی یا اطمینان‌آور علمی استفاده کند و از تحمیل نظریه‌های علمی بر قرآن و استخراج تمام جزئیات علوم از ظواهر بپرهیزد و به‌دنبال استخدام علوم در فهم و تفسیر قرآن باشد. ⁽²⁾

ج) ضوابط اعجاز قرآن که شامل ضوابط عام و خاص اعجاز علمی می‌شود. از جمله ضوابط عام اعجاز آن است که مطلبی خارق‌العاده (مثل خبر از غیب) باشد که دیگران نتوانند مانند آن را بیاورند و مدعی نبوت آن را آورده باشد؛ ⁽³⁾همان‌طور که پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) قرآن را برای اثبات نبوت خویش ارائه کرد. ضوابط خاص اعجاز علمی نیز مواردی از این قبیل است:

چالش های مفهوم اعجاز علمی

در مورد اعجاز علمی قرآن شبهات و اشکالات متعددی مطرح شده و این جنبه از اعجاز قرآن را با چالش‌هایی روبه‌رو کرده‌اند. در اینجا مهم‌ترین آنها را بیان و بررسی می‌کنیم.

بعضی مخالفین اعجاز علمی می‌گویند که تفسیر علمی، اعجاز قرآن را اثبات نمی‌کند؛ زیرا:

(کُنْتُمْ صادِقِینَ ) ، ⁽¹⁾(وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ ) ؛ ⁽²⁾«یک سوره مانند قرآن را بیاورید». پس اعجاز قرآن با آوردن هر سوره‌ای اثبات می‌شود؛ درحالی‌که طبق نظریه اعجاز علمی، فقط سوره‌هایی که آیات علمی دارند، اعجاز را ثابت می‌کنند.

بررسی

می‌توان برای اشکالات و شبهات مطرح شده درباره اعجاز علمی قرآن پاسخ‌هایی مطرح کرد (که برخی قبلاً مطرح شده‌اند)؛ از جمله:

کسانی که می‌گویند مطالب علمی قرآن، بر اعجاز آن دلالت دارد، منظورشان این است که آورده شدن مطالب علمی در چهارده قرن قبل -که دانشمندان، بعد از قرن‌ها آنها را از طریق علوم تجربی کشف کردند- نشان می‌دهد که قرآن کلام صادر شده از یک انسان معمولی نیست؛ بلکه از طرف خدا آمده است (تا اینجا با اشکال‌کننده توافق داشتیم.) پس انسان عادی نمی‌تواند مانند این مطالب علمی را بیاورد؛ نه در عصر پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌توانستند و نه الان کسی می‌تواند، مطالب علمی قرن‌ها بعد را

بیان کند. پس قرآن معجزه بوده و الان هم نسبت به مطالب علمی‌ای که مثلاً یک قرن بعد کشف می‌شود معجزه است (در عین حال که اعجاز ادبی آن هم پابرجاست.)

این‌که ما در هر زمان، مطلب جدیدی از قرآن به‌دست می‌آوریم، خود اعجاز این کلام را می‌رساند و برای اثبات اعجاز قرآن (یا از طرف خدا بودنش) احتیاج به دلیلی غیر خودش نداریم. تورات و انجیل از طرف خدا بودند؛ ولی اثبات صدق موسی و عیسی(علیهما السلام) به‌وسیله این دو کتاب نبود (پس نفس تورات و انجیل معجزه نبودند؛ به خلاف قرآن)؛ بلکه اثبات تورات و انجیل (که کلام خدا باشند) احتیاج به معجزه و دلیل صدق (مثل عصای موسی) داشت؛ همان‌طور که این معجزه اصل نبوت آنان را نیز اثبات می‌کرد. به عبارت دیگر در مورد قرآن، معجزه و کتاب پیامبر(صلی الله علیه و آله) (که کلام خداست) یکی شده‌اند؛ اما در مورد تورات و انجیل این دو از هم جدا می‌شوند؛ یعنی مطالب علمی قرآن دو چیز را اثبات می‌کند: اول معجزه بودن قرآن و دوم این‌که از طرف خدا نازل شده است.

طرف دیگر کسی که ادعا می‌کند قرآن اعجاز علمی دارد، نمی‌گوید تک‌تک آیات و سوره‌ها اعجاز علمی دارند تا این اشکال به او وارد شود که تحدی قرآن در مورد تک‌تک سوره‌هاست. اعجاز قرآن جهات مختلف (ادبی، علمی، عدم وجود اختلاف، قوانین عالی و...) دارد و لازم نیست هر سوره از همه جهات معجزه باشد؛ بلکه از یک جهت هم که معجزه باشد تحدی قرآن صحیح است.

اولاً در اعجاز علمی قرآن، علم تابع قرآن است؛ زیرا قرآن پیش‌گام است؛ قرآن مطلبی علمی را قرن‌ها قبل مطرح نموده (که به‌صورت نظریه علمی قرآن باقی مانده است) و بعدها علم آن را کشف می‌کند.

ثانیاً اعجاز علمی قرآن (و حتی ابعاد دیگر اعجاز، مانند: ادبی، تشریعی و معارف بلند قرآن) مستمر است و در هر عصر مصادیق جدیدی از آن کشف می‌شود. به عبارت دیگر مفهوم کلی اعجاز علمی (و دیگر وجوه اعجاز) با یک مصداق ثابت می‌شود و در هر عصری که مصداق جدیدی از آن کشف می‌شود، استمرار می‌یابد و نو به نو می‌شود. پس اعجاز علمی قرآن یک گام از علم جلوتر است.

از جمله این معیارها آن است که اعجاز علمی قرآن بر اساس یافته‌های اطمینان‌آور علمی پایه‌گذاری شود؛ چون یافته‌های علوم بشری دو دسته‌اند: نظریه‌های علمی ثابت‌نشده (که تعدادشان بسیار است) و نظریه‌های ثابت‌شده و قطعی. ⁽¹⁾شخصی که به‌دنبال اثبات اعجاز علمی قرآن است، باید دقت کند که نظریه‌های علمی ناپایدار

را به‌صورت قطعی به قرآن نسبت ندهد و بر آن تحمیل نکند؛ چون تفسیر به رأی و حرام است. اما اگر یافته علمی، قطعی یا اطمینان‌آور بود و با نص یا ظاهر قرآن تطابق داشت -با فرض داشتن شرایط دیگر اعجاز علمی- می‌توان تطابق آن را با آیه قرآن اعجاز علمی دانست.

لازم به یادآوری است که احتمال تغییر در مطالب اطمینان‌آور علوم، در مورد همه علوم وجود دارد؛ همان‌طور که در تاریخ منطق، فلسفه، فقه و... ملاحظه می‌شود. اصولاً رشد علوم به تغییر و تکامل است و این تغییرات جزئی علوم، مانع استفاده از نتایج و دست‌آوردهای علوم نمی‌شود؛ نه در تفسیر و علوم قرآن و نه در علوم دیگر.

(وَ رَسُولاً إِلی بَنِی إِسْرائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللّهِ وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ أُحْیِ الْمَوْتی بِإِذْنِ اللّهِ وَ أُنَبِّئُکُمْ بِما تَأْکُلُونَ وَ ما تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ) ؛ ⁽¹⁾«و (او را به‌عنوان) فرستاده‌ای به سوی بنی‌اسرائیل ( فرزندان یعقوب) قرار داده (که او به آنان می‌گوید) که من از طرف پروردگارتان نشانه‌ای [معجزه‌وار ]، برایتان آورده‌ام؛ من از گِل برای شما [ چیزی ] همانند شکل پرنده می‌سازم و در آن می‌دمم؛ پس به رخصت خدا، پرنده‌ای می‌گردد؛ و نابینای مادرزاد و (مبتلایان به)

پیس را بهبود می‌بخشم و مردگان را به رخصت خدا زنده می‌کنم؛ و از آن‌چه می‌خورید و آن‌چه در خانه‌هایتان ذخیره می‌کنید، به شما خبر می‌دهم؛ که مسلّماً در این [معجزات]، نشانه‌ای برای شماست، اگر مؤمن باشید».

در این آیه حضرت عیسی(علیه السلام) از چیزهایی که مردم در خانه ذخیره کرده یا می‌خورند خبر غیبی می‌دهد؛ درحالی‌که با وسایل عادی آن زمان اطلاع از داخل خانه‌ها ممکن نبود؛ ولی این معجزه واقع شد و الآن خبر آن به ما می‌رسد. معجزه علمی نیز همین‌گونه است؛ قرآن می‌فرماید: (وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ ) ؛ ⁽¹⁾«و از هر چیز جفتی آفریدیم؛ باشد که شما متذکّر شوید». وقتی که زوجیت عام موجودات در قرن بیستم میلادی کشف شد، اعجاز علمی قرآن اثبات گردید و بعد از اثبات، خبر این معجزه به نسل‌های بعدی می‌رسد. این ماهیت اعجاز غیبی و اخبار غیبی است؛ یعنی اعجاز آن در تقدم زمانی در خبر دادن بدون استفاده از وسایل عادی است و دیگران از آوردن مثل آن در همان عصر عاجزند. البته اعجاز قرآن با معجزات پیامبران پیشین از این جهت متفاوت است که اعجاز قرآن جاویدان است. در مورد اعجاز علمی نیز استمرار آن به کشف مصادیق جدید در طول اعصار است؛ ازاین‌رو اعجاز علمی تمام‌شدنی نیست.

از طرف دیگر -همان‌طور که گذشت- تحدّی و مبارزه‌طلبی قرآن مطلق و

شامل همه ابعاد اعجاز آن است؛ اما نسبت به هر مخاطب در مورد علم او تحدّی می‌کند. قرآن به ادیان صدر اسلام می‌فرماید: اگر می‌توانید کتابی با این فصاحت و بلاغت بیاورید و به دانشمندان عصر ما می‌فرماید: اگر می‌توانید کتابی مثل قرآن بیاورید که مطالب علمی را قبل از کشف بیان کرده باشد. پس تحدّی به قرآن (اعم از لفظ و محتوا) کافی است و این شامل اعجاز علمی هم می‌شود؛ ابعاد جدید اعجاز قرآن، بر اساس مخاطب و پیشرفت علمی بشر در هر عصر روشن می‌شوند؛ همان‌طور که اعجازهای محتوایی دیگر (مثل اعجاز تشریعی) بعداً پیدا شدند. پس لازم نیست پیامبر یا مردم صدر اسلام نامی از اعجاز علمی قرآن برده باشند.

پس نقش دانشمندان، کشف مطابقت کتاب تشریع (قرآن) با کتاب تکوین (طبیعت) است. کشف علمی دانشمندان معجزه نیست تا رقیب قرآن باشد؛ چون بدون تحدّی و ادعای منصب الهی است و اصولاً خبر غیبی نیست.

تذکر پایانی

در طول اعصار، مطالب جدید علمی از قرآن برداشت می‌شود و پرونده اعجاز علمی هر آیه علمی با یک مورد بسته نمی‌شود و در هر عصری به آوردن مثل آن اعجاز علمی تحدّی می‌شود؛ یعنی کسی بتواند خبری غیبی در مورد مسئله‌ای علمی قبل از اثبات آن بیاورد که دیگران (در شرایط ادعاکننده) از آوردن مانند آن عاجز باشند.

آوردن اخبار علمی با وسایل عادی در صدر اسلام معجزه بود؛ نه با وسایل جدید در عصر ما؛ همان‌طور که قرآن در مورد اعجاز اخبار غیبی حضرت عیسی(علیه السلام) در مورد غذاهای داخل منازل مردم بیان کرده است، با وسایل آن زمان مردم قادر به آوردن مثل آن نبوده‌اند؛ اما امروز با دوربین‌ها و اشعه‌های خاص می‌توان این کار را انجام داد. در زمان ما خبر متواتر سخن حضرت عیسی(علیه السلام) و واکنش مخاطبان به‌عنوان معجزه مطرح است.

2. تاریخچه و اقسام اعجاز علمی قرآن

اشاره

درآمد

در فصل اول، ابتدا ریشه‌های اعجاز علمی در صدر اسلام را به کمک احادیث بررسی کردیم. سپس شروع این بحث با سخنان غزالی و اوج‌گیری آن در قرن چهاردهم و پانزدهم بررسی شد. در این بخش به مراحل رشد و اقسام اعجاز علمی قرآن خواهیم پرداخت و به برخی از مهم‌ترین قائلان اعجاز علمی در عصر حاضر می‌پردازیم.

مراحل رشد اعجاز علمی قرآن

اول) سرچشمه‌ها در قرآن و احادیث اهل بیت(علیهم السلام)

سرچشمه اعجاز علمی را می‌توانیم در آیات قرآن و احادیث پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت(علیهم السلام) بیابیم. این سرچشمه‌ها از چند جهت قابل بررسی هستند:

الف) آیات قرآن

برخی آیات قرآن کریم زمینه مطالعات علمی مفسران و قرآن‌پژوهان را فراهم ساخته‌اند و نتیجه این امر توضیح و تفسیر علمی آیات است که در برخی موارد

اعجاز علمی قرآن را به ارمغان می‌آورد. برخی از این آیات عبارتند از:

(یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِما إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَ یَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمُ الْآیاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ ) ؛ ⁽¹⁾«از تو درباره شراب و قمار می‌پرسند؛ بگو: در آن دو، گناه [و زیانی] بزرگ و سودهایی برای مردم است؛ و[لی] گناه آن‌دو از سود آن‌دو بزرگ‌تر است. و از تو می‌پرسند: چه‌چیزی [در راه خدا] مصرف کنند؟ بگو: بخشش (متعادل، یا از مازاد مال یا از بهترین قسمت آن.) این‌چنین خدا آیات را برای شما روشن بیان می‌کند، تا شاید شما تفکّر کنید».

در آیه فوق، فلسفه حرمت قمار و شراب بیان گردیده و باعث تحقیقات مفصلی در این باره شده است؛ و حتی برخی ادعای اعجاز علمی قرآن را در این باره مطرح کرده‌اند؛ ⁽²⁾که این ادعا قابل نقد و بررسی است.

(اللّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْأَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ * وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ وَ أَنْهاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِیها زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ ) ؛ ⁽³⁾«خدا کسی است که آسمان‌ها را، بدون ستون‌هایی که آنها را ببینید برافراشت؛ سپس بر تخت (جهان‌داری) تسلّط یافت و خورشید