درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:سلیمی، عبدالحکیم، ۱۳۴۰ -

عنوان و نام پدیدآور:درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام [کتاب]/ عبدالحکیم سلیمی.

مشخصات نشر:قم : مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۴.

مشخصات ظاهری:۵۳۶ ، ۸ص.

فروست: پژوهشگاه بین‌المللی‌المصطفی(ص)؛ ۷۱۲.

شابک:۲۴۵۰۰۰ ریال: 978-964-195-723-2

یادداشت:چاپ قبلی: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشرالمصطفی صلی‌الله علیه و آله، ۱۴۳۵ق = ۱۳۹۲. (تغییر فروست)

یادداشت:چاپ دوم.

یادداشت:کتابنامه: ص.[۵۲۱] - ۵۳۶؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:حقوق بشر -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

موضوع:اسلام و حقوق

موضوع:اعلامیه جهانی حقوق بشر

موضوع:آزادی -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

شناسه افزوده:جامعة المصطفی(ص) العالمیة. مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)

شناسه افزوده:پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی(ص)

رده بندی کنگره:BP۲۳۰/۱/س۸د۴ ۱۳۹۴

رده بندی دیویی:۲۹۷/۴۸۳۴

شماره کتابشناسی ملی:۴۰۳۴۲۵۷

اشاره

درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام

عبدالحکیم سلیمی

سخن ناشر

تحولات اجتماعی و مقتضیات نوپدید دانش‌ها و پدید آمدن دانش‌های نو،نیازهایی را به وجود آورده که پاسخ‌گویی به آن،ایجاد رشته‌های تحصیلی جدید و تربیت چهره‌های متخصص را ضروری می‌نماید.ازاین‌رو کتاب‌های آموزشی نیز باید با توجه به این دگرگونی‌ها تألیف شود.

جهانی‌شدن و گسترش سلطه فرهنگی غرب در سایه رسانه‌های فرهنگی و ارتباطی اقتضا دارد که دانش‌پژوهان و علاقه‌مندان به این مباحث،با اندیشه‌های بلند و ارزش‌های تعالی آشنا شوند و این مهم با ایجاد رشته‌های تخصصی،تولید متون جدید و غنی،گسترش دامنه آموزش و تربیت سازمان‌یافته دانشجویان به سرانجام خواهد رسید.این فرایند گاه در پرداختن به مباحث بنیادین و تدوین متون تخصصی تعریف می‌شود و گاه در نگارش بحث‌های علمی،اما نه‌چندان پیچیده و تخصصی به ظهور می‌رسد.

از طرفی بالندگی مراکز آموزشی در گرو نظام آموزشی منسجم،قانونمند و پویاست.بازنگری در متن‌ها و شیوه‌های آموزشی و به‌روز کردن آنها نیز این انسجام و پویایی و در نتیجه نشاط علمی مراکز آموزشی را در پی دارد.

در این بستر،حوزه‌های علوم دینی به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی،سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی‌اند.

«جامعة المصطفی صلّی الله علیه و آله العالمیة»به عنوان بخشی از این مجموعه که رسالت بزرگ تعلیم و تربیت طلاب غیر ایرانی را بر عهده دارد،تألیف متون درسی مناسب را سرلوحه تلاش خود قرار داده و تدوین و نشر متون درسی در موضوعات گوناگون علوم دینی،حاصل این فرایند است.

«مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی صلّی الله علیه و آله»با قدردانی و سپاس از فاضل ارجمند جناب آقای عبدالحکیم سلیمی مؤلف کتاب درس‌نامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام و تمام عزیزانی که در تولید این اثر همیاری و همفکری داشته‌اند, آن را به جویندگان فرهنگ و اندیشه ناب اسلامی تقدیم می‌کند.

مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی صلّی الله علیه و آله

مقدمه پژوهشگاه بین المللی المصطفی صلّی الله علیه و آله

حقیقت مداری اصیل‌ترین و زیباترین راز هستی و حقیقت‌طلبی ماندگارترین و برترین گرایش آدمی است.

داستان پر رمز و راز حقیقت‌جویی بشر،سرشار از هنرنمایی‌مؤمنان،مجاهدان و عالمانی است که با تمسک و پای‌بندی به حقیقت بی‌منتها،درمصاف بین حق و باطل،سربلندی و شرافت ذاتی حق را نمایان ساخته‌اند و در این میان،چه درخشندگی چشم‌نوازی در اسلام عزیز است که علم را،به ذات خود،شرافت‌مند و فخیم دانسته و از باب تا محراب کائنات را سراسر علم و عالم و معلوم می‌نمایاند و در مکتب آن،جز اولو العلم و راسخان در مسیر طلب دانش،کسی را توان دست‌یابی به گنجینه‌های حکمت نیست.

علم برخاسته از وجدان پاک و عقل سلیم،در پرتو انوار آسمانی وحی،هم به فرد کمال انسانی،عظمت روحی و رشد معنوی می‌بخشد و فکر،اندیشه و خیال او را به پرواز درمی‌آورد و هم جامعه را سمت‌وسویی سعادت‌مندانه بخشیده و آن را به جامعه‌ای متمدن و پیشرو متحول می‌کند.بی‌توجهی و یا کوته فکری است اگر فرد و جامعه‌ای به دنبال عزت،استقلال،هویت،امنیت،سعادت و سربلندی مادی و معنوی باشند اما آن را در صراطی غیر از حقیقت‌طلبی،علم

اندوزی و حکمت مداری الهی طلب نمایند.

انقلاب سراسر نور اسلامی ایران که داعیه جهانی‌سازی کلمة‌الله و برپایی تمدن جهانی اسلام را داشته و فروپاشی و افول تمدن‌های پوشالی غرب و شرق را به نظاره نشسته است،با اندیشه فقاهتی در اداره حکومت و نظریه مترقی«ولایت فقیه»،طرازی از مسئولیت‌ها و مأموریت‌های حوزه‌های علمیه و روحانیت را عرضه نمود که امید و نشاط را نه تنها در شیعیان و مسلمانان،بلکه در دل تمامی آزادی‌خواهان و حق طلبان سراسر جهان زنده ساخت.در این راستا،رهبر فرزانه انقلاب(مدظله)با عزمی مصمم و با تمامی توان،همچون پیر و مراد خود خمینی کبیر رحمه الله،در صحنه حاضر شده و بر خطورت و فوریت حرکت فراگیر و بی‌وقفه همه توان‌مندی‌ها و اراده‌ها جهت تحقق جنبش نرم‌افزاری و نهضت تولید علم و تحول در علوم انسانی و نیز یافتن راه‌های میان‌بر و دانش‌فزا در این خصوص،تأکید ورزیده و پیشرفت این مهم را راهبری و رصد می‌کنند.

جامعة المصطفی صلّی الله علیه و آله العالمیة،نمادی درخشان از این رسالت جهانی و همت بین‌المللی انقلاب اسلامی است که بار مسئولیت تربیت مجتهدان،عالمان،محققان،متخصصان،مدرسان،مبلغان،مترجمان،مربیان و مدیران پارسا،متعهد و زمان شناس را بر دوش داشته و با تبیین،تولید و تعمیق اندیشه دینی و قرآنی و گسترش مبانی و معارف اسلامی،به نشر و ترویج اسلام ناب محمدی صلّی الله علیه و آله و معارف بلند و تابناک مکتب اهل بیت علیهم السلام جامه تحقق می‌پوشاند.

پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی صلّی الله علیه و آله نیز که مهم‌ترین و گسترده‌ترین مجموعه پژوهشی المصطفی صلّی الله علیه و آله است،بومی‌سازی و بازتولید اندیشه دینی معاصر متناسب با نیازها و اقتضائات عرصه بین‌الملل،تبیین،تولید و تعمیق اندیشه دینی،گشودن افق‌های نوین فکری و معرفتی در دنیای معاصر،پاسخ‌گویی به مسائل و شبهات

فکری و معرفتی مخاطبان و تأمین و تدوین متون و منابع درسی و کمک درسی به‌ویژه با رویکرد اسلامی‌سازی علوم و پشتیبانی علمی از فعالیت‌های سازمانی المصطفی صلّی الله علیه و آله را از جمله مأموریت‌ها و تکالیف خود می‌داند.

اثر علمی پیش روی نیز که به همت مؤلف محترم جناب آقای عبدالحکیم سلیمی برای دوره کارشناسی‌ارشد رشته حقوق،در چارچوب اهداف و برنامه‌های پژوهشگاه و مبتنی بر نیازسنجی‌های صورت گرفته،تهیه و تدوین شده است.

در پایان لازم است ضمن ارج نهادن به تلاش‌های خالصانه مؤلف محترم،محترم،از کلیه دست‌اندرکاران محترم آماده‌سازی و انتشار این اثر ارزشمند،به‌ویژه همکاران محترم مرکز بین‌المللی نشر و ترجمه المصطفی صلّی الله علیه و آله و همه عزیزانی که به نحوی در تدوین و انتشار آن نقش داشته‌اند،قدردانی و تشکر نماییم و از خداوند متعال برای ایشان و همه خادمان عرصه تبلیغ و نشر مفاهیم و معارف دینی،آرزوی بهروزی،موفقیت و سعادت نماییم.

با احترام پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی صلّی الله علیه و آله

فهرست

مقدمه 21

1.پیشینه حقوق بشر در غرب 27

1.عصر باستان 28

2.قرون وسطا 29

3.حاکمیت کلیسا 29

4.جنگ‌های صلیبی 30

5.حقوق بشر و پدیداری دولت مدرن 32

6.حمایت بین‌المللی از حقوق بشر 33

7.حمایت از انسان‌ها با اعطای حقوق بشر 34

8.حقوق بشر در قوانین اساسی 35

9.حقوق بشر در فاصله دو جنگ جهانی 37

10.حقوق بشر در منشور سازمان ملل متحد 39

11.تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر 40

2.سابقه حقوق بشر در اسلام 45

1.وضعیت حقوق بشر در آستانه ظهور اسلام از قرآن کریم 46

2.وضعیت حقوق بشر در آستانه ظهور اسلام از نگاه نهج‌البلاغه 52

3.تکوین و تدوین حقوق بشر در اسلام 53

4.تحولات حقوق بشر در تاریخ اسلام 54

5.اعترافات دانشمندان 58

3.حق و حقوق بشر 67

تعریف حقوق بشر 68

1.تعریف فلسفی حقوق بشر 68

2.تعریف جامعه‌شناسانه حقوق بشر 70

3.تعریف لیبرالیستی حقوق بشر 71

4.تعریف اعلامیه جهانی از حقوق بشر 72

5.تعریف حقوق بشر در رویکرد دینی 72

6.تعریف پیشنهادی 75

چیستی حق 75

1.معنای لغوی حق 76

2.معنای اصطلاحی حق 77

رابطه دو مفهوم حقوق 78

ویژگی‌ها و لوازم حق 79

حق و مفاهیم مشابه 80

1.حق و ملک 80

2.حق و حکم 80

3.حق و تکلیف 81

4.حق از دیدگاه فقها و حقوق‌دانان 87

حق از دیدگاه فقیهان 87

1.حق به معنای سلطه 88

2.حق به منزله ملکیت ضعیف 88

3.حق به مثابه اختصاص 89

4.حق به منزله اعتبار خاص 89

واژه حق در قرآن 92

حق در نگاه حقوق‌دانان 93

1.حق-ادعا 94

2.حق-آزادی 94

3.حق-قدرت 95

4.حق-مصونیت 95

اقسام حق 97

مبانی تقسیم حق 97

1.تقسیم حق،به لحاظ ارزش مالی 97

2.تقسیم حق،به اعتبار قلمرو 99

3.تقسیم حق،به اعتبار زمان پیدایش 99

4.تقسیم حق،به اعتبار مدت بقا 99

5.تقسیم حق،به اعتبار زمان اجرا 100

6.تقسیم حق،به اعتبار قابلیت زوال 100

5.انسان صاحب حق 105

تعریف انسان 106

انسان در رویکرد مادی 108

1.رویکرد جامعه گرایانه 111

2.رویکرد فردگرایانه 113

انسان در رویکرد توحیدی 115

6.دین و حقوق بشر 123

تعریف دین 124

نظریه فرادینی بودن حقوق بشر 127

نظریه درون‌دینی بودن حقوق بشر 135

ادله درون‌دینی بودن حقوق بشر 137

1.ادلّه عقلی 137

2.ادلّه نقلی 139

7.اصول نظری اعلامیه جهانی حقوق بشر 147

انسان‌گرایی 147

خویشتن‌مالکی 152

خردبسندگی 153

فردگرایی 156

علم‌گرایی 157

8.اصول نظری حقوق بشر در اسلام 163

اصل خداباوری و آثار آن 163

1.احساس وابستگی انسان به خدا 166

2.اثبات حقّ خدا(حقّ الله)167

اصل فرجام‌باوری و آثار آن 170

1.اعتقاد به جاودانگی انسان 172

2.آینده‌نگری 173

3.مراقبت و ضمانت 177

اصل حکمت و پیامدهای آن 178

1.تحقق کمال بیشتر 179

2.واقع نگری 179

اصل حقیقت‌گرایی و نتایج آن 180

1.پذیرش حقایق عینی 181

2.امکان دست‌یابی به حقایق 182

اصل عدالت و آثار آن 183

1.تحقق جامعه آرمانی 184

2.تکامل اجتماعی 185

اصل تلازم حق و تکلیف 186

9.مبانی و منابع حقوق بشر 197

مبانی حقوق بشر 198

1.حقوق طبیعی 198

2.نظریه اثباتی 205

3.نظریه حقوقی اسلام 206

دلایل نظریه حقوقی اسلام 206

1.دلیل عقلی 206

2.دلیل درون‌دینی 209

منابع حقوق بشر 211

1.منابع حقوق بشر غربی 211

2.منابع حقوق بشر اسلامی 213

10.نگاهی گذرا به دو اعلامیه حقوق بشر 221

مفاد اعلامیه 222

1.مفاد اعلامیه جهانی حقوق بشر 222

2.مفاد اعلامیه حقوق بشر اسلامی 223

انگیزه تدوین 223

1.انگیزه تدوین اعلامیه جهانی حقوق بشر 223

2.انگیزه تدوین اعلامیه حقوق بشر اسلامی 225

ارزش حقوقی 226

1.ارزش حقوقی اعلامیه جهانی حقوق بشر 226

2.وضعیت حقوقی اعلامیه حقوق بشر اسلامی 230

شالوده نظری 230

1.شالوده نظری اعلامیه جهانی حقوق بشر 230

2.شالوده نظری اعلامیه حقوق بشر اسلامی 232

رویکردها 233

1.رویکرد اعلامیه جهانی حقوق بشر 234

الف)غفلت از مبدء جهان هستی 234

ب)غفلت از فرجام‌باوری 235

ج)لذت‌گرایی 236

2.رویکرد اعلامیه حقوق بشر اسلامی 237

جایگاه دین 238

1.جایگاه دین در اعلامیه جهانی حقوق بشر 238

2.جایگاه دین در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 239

برهان‌پذیری 240

1.برهان‌پذیری اعلامیه جهانی حقوق بشر 240

2.برهان‌پذیری اعلامیه حقوق بشر اسلامی 242

حق و تکلیف 242

1.حق و تکلیف در اعلامیه جهانی حقوق بشر 243

2.حق و تکلیف در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 243

بشر موضوع اعلامیه 244

1.بشر مورد نظر اعلامیه جهانی حقوق بشر 244

2.بشر مورد نظر اعلامیه حقوق بشر اسلامی 245

ملاک اعتبار و تفسیر 246

1.ملاک اعتبار و تفسیر اعلامیه جهانی حقوق بشر 246

2.ملاک اعتبار و تفسیر اعلامیه حقوق بشر اسلامی 247

11.کرامت انسان 251

تعریف کرامت 252

کرامت در اسلام 253

1.کرامت ذاتی 253

2.کرامت اکتسابی 255

کرامت در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 257

کرامت در اعلامیه جهانی حقوق بشر 258

تفاوت‌ها 258

12.حق حیات 273

حق حیات در اسلام و آثار آن 274

1.حرمت قتل نفس محترمه 275

2.ممنوعیت خودکشی 276

3.تشریع قصاص 277

حق حیات در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 278

حق حیات در اعلامیه جهانی حقوق بشر 279

تفاوت‌ها 280

13.حق آزادی 287

حق آزادی در اسلام 287

1.مفهوم آزادی 288

الف)آزادی تکوینی(فلسفی)288

ب)آزادی تشریعی(قانونی و حقوقی)289

2.عوامل تحدید کننده آزادی 289

الف)کرامت انسانی 290

ب)حقوق دیگران 290

ج)حق خداوند 290

3.اسلام و نفی بردگی 291

آزادی در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 293

آزادی در اعلامیه جهانی حقوق بشر 294

تفاوت 294

14.آزادی عقیده 303

آزادی عقیده در اسلام 304

ارتداد و آزادی عقیده 306

آزادی عقیده در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 310

آزادی عقیده در اعلامیه جهانی حقوق بشر 310

تفاوت‌ها 311

15.آزادی اندیشه و بیان 317

رابطه اندیشه با عقیده 318

آزادی اندیشه و بیان در اسلام 319

1.کارکرد آزادی بیان 322

2.قلمرو آزادی بیان 323

آزادی اندیشه و بیان در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 326

آزادی اندیشه و بیان در اعلامیه جهانی حقوق بشر 326

تفاوت‌ها 327

16.حق امنیت 335

امنیت در اسلام 336

امنیت در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 340

امنیت در اعلامیه جهانی حقوق بشر 342

تضمینات حقوقی امنیت 343

1.حق دسترسی به دادگاه عادلانه 343

2.اصل شخصی بودن مسئولیت 344

3.اصل قانونی بودن جرم و مجازات 344

4.اصل برائت 344

5.ممنوعیت شکنجه 345

تفاوت‌ها 346

17.حق تعلیم و تربیت 351

حق تعلیم و تربیت در اسلام 352

حق تعلیم و تربیت در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 356

حق تعلیم و تربیت در اعلامیه جهانی حقوق بشر 357

حق مالکیت فکری 358

1.حق مالکیت فکری در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 360

2.حق مالکیت فکری در اعلامیه جهانی حقوق بشر 360

تفاوت‌ها 360

18.حق برابری 365

حق برابری از دیدگاه اسلام 366

1.برابری در اصل انسانیت 366

2.برابری در حقوق و تکالیف 368

3.برابری در اجرای قانون 368

حق برابری در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 371

حق برابری در اعلامیه جهانی حقوق بشر 372

تفاوت‌ها 372

19.حق ازدواج 377

ماهیت خانواده 378

حق ازدواج در اسلام 379

حق ازدواج در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 380

حق ازدواج در اعلامیه جهانی حقوق بشر 380

تحلیل ماده 16 اعلامیه جهانی حقوق بشر 381

تفاوت‌ها 382

20.حقوق زن 387

حقوق زن در اسلام 388

حقوق زن در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 392

حقوق زن در اعلامیه جهانی حقوق بشر 392

تفاوت‌ها 392

21.حقوق کودک 399

حقوق کودک در اسلام 400

حقوق کودک در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 403

حقوق کودک در اعلامیه جهانی حقوق بشر 403

تفاوت‌ها 404

22.حق کار و مالکیت 409

حق کار و مالکیت در اسلام 410

حق کار و مالکیت در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 413

حق کار و مالکیت در اعلامیه جهانی حقوق بشر 414

تفاوت‌ها 415

23.حق مشارکت سیاسی 421

حق مشارکت سیاسی در اسلام 422

1.بیعت 424

2.شورا 425

3.انتخاب 426

الف)نقش مردم در حکومت پیامبر 426

ب)نقش مردم در حکومت اولو الامر 427

ج)نقش مردم در نظام ولایت فقیه 429

حق مشارکت سیاسی در اعلامیه حقوق بشر اسلامی 431

حق مشارکت سیاسی در اعلامیه جهانی حقوق بشر 431

تفاوت‌ها 432

ضمائم

1.اعلامیه حقوق بشر اسلامی 439

2.اعلامیه جهانی حقوق بشر 451

3.میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی اجتماعی و فرهنگی 461

4.میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی 477

5.پروتکل اختیاری مربوط به میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی 507

6.دومین پروتکل اختیاری میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی برای الغای مجازات اعدام 513

7.قطعنامه مصوب مجمع عمومی 519

کتابنامه 521

الف)منابع فارسی 521

ب)منابع عربی 534

ج)اسناد حقوق بشر 536

مقدمه

فلسفه پیدایش اندیشه حقوق بشر و پاسداری از آن،دفاع از حقوق و آزادی‌های فردی در برابر استبداد و خودکامگی دولت‌هاست.حقوق طبیعی, یعنی نماد اولیه این اندیشه, با بیش از دو هزار سال پیشینه در تاریخ اندیشه‌های سیاسی و حقوقی جهان مطرح است.حکیمان باستان اصول حقوق طبیعی را الگوی حکم‌رانی و میزان اعتبار قوانین اجتماعی می‌دانستند و همواره به دولت‌ها توصیه می‌کردند که از اصول مزبور در امر فرمان‌روایی و قانون‌گذاری الهام بگیرند.

اندیشه حقوق طبیعی در ابتدا فقط صبغه داخلی داشت؛زیرا این پندار که هر دولتی می‌تواند به بهترین صورت ممکن, سرنوشت مردم خود را رقم بزند،در همه یا بیشتر جوامع وجود داشت.بر این اساس،دولت‌ها و ملت‌ها نسبت به سرنوشت افراد تحت حاکمیت دولت دیگر احساس وظیفه نمی‌کردند و در برابر رفتار خشونت‌آمیز حاکمان،واکنشی نشان نمی‌دادند.گویا ایده حمایت بین‌المللی از حقوق بشر در قلمرو حاکمیت یک کشور،هیچ‌گونه خاستگاه واقعی و توجیه منطقی نداشت.

حقوق طبیعی که تا قرن شانزدهم میلادی مورد پذیرش اکثریت قاطع فیلسوفان

و حقوق‌دانان غرب بود, در عصر رنسانس(نهضت علمی-فکری غرب)مورد نقد و انتقاد و انکار قرار گرفت.اصول حقوق طبیعی به مثابه اصول والاتر از اراده دولت و معیار قانون‌گذاری و ارزش‌گذاری،تا حدی اعتبارش را از دست داد.به موازات افول تدریجی حقوق طبیعی،اندیشه پوزیتویستی(اثباتی)در غرب متداول گردید.وقوع دو جنگ جهانی و درگیری‌های منطقه‌ای در اوج حاکمیت اندیشه اثباتی،جهان را دچار مصائب ناگوار و جبران‌ناپذیر ساخت.اندیشمندان و مصلحان اجتماعی در صدد احیای اندیشه حقوق طبیعی برآمدند.از آن‌جا که طرح«حقوق طبیعی»با چالش‌هایی روبه‌رو بود،اندیشه مزبور پس از افول نسبی،بار دیگر در قالب حقوق بشر مطرح و مورد حمایت حقوق‌دانان غرب قرار گرفت.در واقع می‌توان گفت:طرح حقوق بشر،تجلی دوباره حقوق طبیعی در قرن بیستم است؛با این تفاوت که تفکر حقوق بشر کاربرد بین‌المللی دارد.

چالش حقوق بشر به صورتی ناگزیر با شکل‌گیری دولت مدرن ارتباط می‌یابد.دولتی که فلسفه وجودی آن, تأمین حقوق بشر و آزادی‌های عمومی شهروندان است،همواره به عنوان ناقض حقوق بشر عمل کرده است.تجربه نشان می‌دهد که حکومت‌ها،نهادهای حکومتی و اشخاص سیاسی, بیش از دیگران حقوق و آزادی شهروندان را به صورت سازمان‌یافته نقض کرده‌اند و هم‌چنان پیشگام هستند.

تفکر دفاع از حقوق بشر در راستای کارآمدسازی قدرت دولت و حمایت علیه قدرت همان دولت است.به بیان دیگر،فلسفه طرح«حقوق بشر»در دوران معاصر همانند«حقوق طبیعی»در گذشته،تنظیم رابطه عادلانه«قدرت»و«آزادی»است.به همان نسبت که افراد خواهان آزادی‌اند،دولت‌ها نیز گرایش جدی به

توسعه قدرت دارند.توجیه«قدرت»و«آزادی»در راستای مصالح عمومی،دغدغه همیشگی مصلحان و حکیمان بوده است.اندیشه«حقوق طبیعی»یا«حقوق بشر»برایند اقدامات حکیمانه و مصلحانه آنان در فرایند تاریخ است.

پدیداری نهضت جهانی حقوق بشر و سیر تکاملی آن در راستای حمایت از حقوق و آزادی‌های فردی, به عنوان فصلی درخشان تاریخ حقوق معاصر،نیازمند مطالعه و بررسی است.اغلب غربیان خاستگاه حقوق بشر را روم و یونان باستان پنداشته و غرب معاصر را مهد گسترش و توسعه حقوق بشر معرّفی می‌کنند.آنان از نقش انبیای الهی در زمینه حقوق بشر و تحولات اعجاب‌انگیز قرون وسطا یا عصر تاریک اروپا، ⁽¹⁾به‌ویژه ظهور اسلام با غفلت یا تغافل می‌گذرند.بر فرض ثبوت پیشینه فلسفی اندیشه حقوق بشر در روم و یونان باستان،قدر مسلم این است که پیش از سده دوازدهم میلادی, اثری از حقوق بشر در قوانین اروپا دیده نمی‌شود.

در عصر حاکمیت حقوق بشر،ضرورت ایجاب می‌کند که نقش انبیای الهی در زمینه احیا و توسعه حقوق بشر مطالعه و بررسی شود.در این میان،تأثیر اسلام بر فیلسوفان سده‌های اخیر اروپا نظیر منتسکیو،روسو و اصحاب دایرة‌المعارف که اعلامیه‌های حقوق بشر به شدت متأثر از اندیشه آنان است،بسیار برجسته می‌نماید.

حقوق‌دانان غربی نیز مدعی‌اند که اعلامیه جهانی حقوق بشر با معیارهای معنوی همه ادیان مطابقت دارد.اعتراف به این حقیقت, شایسته تحسین است؛زیرا نقش ادیان آسمانی،به‌ویژه اسلام در تکامل و توسعه حقوق بشر امری مبرهن است.اسلام فهرست کامل و جامعی از حقوق بشر را قرن‌ها زودتر از

اعلامیه جهانی حقوق بشر،به جهانیان عرضه داشته است.منابع اسلامی در زمینه حقوق بشر, از چنان غنایی برخوردار است که نه فقط حقوق و آزادی‌های اساسی بشر،بلکه فلسفه حیات را نیز تعریف و تفسیر می‌کند.به گواهی تاریخ،در گذشته‌ای نه چندان دور،بیش از نیمی از جهان بر اساس نظریه‌های اسلامی در زمینه سیاست،حکومت،اقتصاد و روابط بین‌الملل اداره می‌شد.روش سیاسی و اصول حقوقی اسلام در قرون وسطا،دست‌مایه فیلسوفان و حقوق‌دانان غرب در تدوین ضوابط عدالت اجتماعی و حمایت حقوقی مستضعفان در برابر مستکبران به شمار می‌رفت.

متأسفانه در اثر عوامل گوناگون،حاکمیت نظام حقوقی اسلام به شکوفایی مطلوب نرسید.انحراف حاکمان کشورهای اسلامی از اصول اسلامی و دخالت پیدا و پنهان بیگانگان،زمینه انحطاط تدریجی اخلاقی،حقوقی،سیاسی،فرهنگی،اقتصادی و نظامی کشورهای اسلامی را در عرصه‌های داخلی و بین‌المللی فراهم ساخت.به تدریج در اثر نفوذ نظام سیاسی و حقوقی غرب،مسلمانان دچار ازخودبیگانگی شدند؛هویت اسلامی و میراث غنی اسلام را از یاد بردند و جهان اسلام از جهات گوناگون تحت تأثیر حقوق بیگانه قرار گرفت.

خوش‌بختانه،بیداری اسلامی و گسترش نهضت آزادی‌خواهی در جهان اسلام بارقه امیدی است که می‌تواند با فراهم ساختن زمینه بازگشت مسلمانان به اسلام حقیقی،جایگاه کشورهای اسلامی را در عرصه بین‌المللی تقویت و تثبیت نماید.این اطمینان وجود دارد که نظام حقوقی اسلام در همه زمینه‌ها, از جمله حقوق بشر،عظمت تاریخی و جایگاه واقعی خود را در عرصه داخلی و جهانی بازیابد.در اوضاع و شرایطی که حقوق بشر به عنوان کاربردی‌ترین رشته حقوق

بین‌الملل مورد اهتمام جامعه جهانی قرار دارد،کشورهای اسلامی می‌توانند با اعتماد به نظام حقوقی اسلام, در تصمیم‌سازی‌های بین‌المللی و توسعه حقوق بشر تأثیرگذار باشند.اقدامات ملی و بین‌المللی در راستای تبیین حقوق بشر از دیدگاه اسلام و سایر مکاتب،پیش‌بینی واحدهای درسی تحت عنوان«حقوق بین‌الملل اسلامی»و«حقوق بشر اسلامی»برای تدریس در دانشگاه‌ها و مراکز علمی،بیانگر این واقعیت است.

درس‌نامه«حقوق بشر از دیدگاه اسلام»با رویکرد تطبیقی،بایستی به عنوان گام آغازین در این زمینه تلقی شود.انتظار می‌رود،اساتید ارجمند و دانش‌پژوهان عزیز دو نکته را مورد عنایت قرار دهند:

الف)رسالت متن آموزشی حاضر(به ظرفیت 2 واحد)بیان کلیات حقوق بشر،نگاه گذرا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام و مطالعه تطبیقی اعلامیه حقوق بشر اسلامی با اعلامیه جهانی حقوق بشر است.طبیعی است که بررسی همه موضوعات حقوق بشری در چنین اثری،نه ممکن است و نه انتظاری معقول.لذا برای تکمیل مباحث و جبران کاستی‌ها،افزون بر کتاب‌نامه،در پایان هر درس،منابعی برای مطالعه ارایه شده است.

ب)با توجه به سرگذشت پرفراز و فرود نظام حقوقی اسلام،دشواری تهیه متن آموزشی در زمینه حقوق اسلامی به طور عام و حقوق بشر اسلامی به طور خاص،بر اهل فن پوشیده نیست.این اثر نیز تا رسیدن به کمال مطلوب،بی‌نیاز از نقد و اصلاحات نیست.

در پایان،دعای خیر و الدین عزیزم تشویقات دردمندانه برادر ارشدم دکتر حسن سلیمی،ایثار بی‌شائبه همسر و فرزندان عزیزم را از الطاف بی‌پایان الهی

دانسته و خداوند سبحان را بر این همه لطف و رحمت و نعمت،همواره سپاس‌گذارم.از پژوهشکده علوم انسانی پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی و همه کسانی که در تولید این اثر نقش داشته‌اند،تشکر می‌کنم.

خدایا چنان کن سرانجام کار تو خشنود باشی و ما رستگار

عبدالحکیم سلیمی

22 رمضان 1432 برابر با 1390/5/31

1-پیشینه حقوق بشر در غرب

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.زمینه‌های حقوق بشر را در عصر باستان ردیابی کند؛

2.رویدادهای مهم و مرتبط با حقوق بشر در قرون وسطا را تحلیل نماید؛

3.عوامل انحطاط حقوق بشر در عصر حاکمیت کلیسا را بررسی کند؛

4.آثار جنگ‌های صلیبی در زمینه حقوق بشر را بیان کند؛

5.روند پدیداری اعلامیه جهانی حقوق بشر را بازگو نماید.

مقدمه

پژوهش در پیشینه حقوق بشر برای همه علاقه‌مندان به سرنوشت بشر به طور عام و حقوق‌دانان و دانش‌پژوهان رشته حقوق به طور خاص،ضروری می‌نماید؛چرا که شیوه برداشت از حقوق بشر و داوری درباره آن, مستلزم شناخت دقیق از سابقه حقوق بشر است.

درباره خاستگاه و سیر تکاملی حقوق بشر دو رویکرد عمده وجود دارد.بیشتر غربیان خاستگاه حقوق بشر را روم و یونان باستان و توسعه آن را از پدیده‌های قرن بیستم در غرب می‌پندارند.در این رویکرد،فرهنگ‌های غیر غربی،به‌رغم داشتن مفاهیم اخلاقی ارزشمند،با مفهوم حقوق بشر بیگانه تلقی می‌شوند.در برداشتی دیگر،مفهوم حقوق بشر ریشه در ادیان،فلسفه‌ها و

فرهنگ‌های گوناگون دارد.اگر پندار غربی بودن حقوق بشر صحیح باشد،ادعای جهانی بودن, یکی از چالش‌های جدی فراروی حقوق بشر غربی خواهد بود.

در نگاه عام،می‌توان تفکر حمایت از حقوق بشر را همزاد انسان دانست؛هرچند از پیشینیان محکوم نظام طبقاتی،درک حقوق بشر به مفهوم امروزی آن را نمی‌توان انتظار داشت.اما روحیه عدالت‌خواهی و ظلم‌ستیزی, امری فطری است.به همین دلیل،تفکر حمایت از حقوق انسان و اقدامات بشردوستانه, همواره وجود داشته است.سابقه حقوق بشر در غرب را می‌توان در مراحل تاریخی زیر ردیابی کرد:

1-عصر باستان

زمینه‌های تاریخی حقوق بشر غرب را می‌توان در دموکراسی یونان باستان و در ⁽¹⁾الواح دوازده‌گانه روم، ⁽²⁾جست‌وجو کرد. ⁽³⁾البته،در بررسی تاریخی میراث دوران باستان در زمینه حقوق بشر،قانون حمورابی ⁽⁴⁾و فرمان کورش کبیر، ⁽⁵⁾در شرق را نباید نادیده گرفت.

2-قرون وسطا

قرون وسطا،دوره هزار ساله بین قرون پنجم تا پانزدهم میلادی را در بر می‌گیرد که با سقوط روم غربی در سال 476 میلادی آغاز و تا فتح قسطنطنیه به‌دست امپراتوری عثمانی در سال 1451 میلادی ادامه یافت.گسترش آیین مسیحیت،توسعه قدرت کلیسا،استقرار نظام ارباب و رعیتی،محدودیت حقوق و آزادی‌های مردم به‌ویژه آزادی عقیده را از مشخصات این دوره برمی‌شمارند.البته صدور منشور کبیر توسط پادشاه انگلستان در سال 1215 میلادی را می‌توان نقطه عطف تاریخی این دوران برشمرد. ⁽¹⁾افزون بر این‌ها،در قرون وسطا دو حادثه دیگر نیز روی داده است:یکی ظهور اسلام و دیگری،جنگ‌های صلیبی که نوعا غربیان و به پیروی از آنها نویسندگان شرقی از کنار این دو حادثه بسیار مهم با غفلت یا تغافل می‌گذرند.در صورتی‌که نقش اسلام در احیا و توسعه حقوق بشر, و تأثیر جنگ‌های صلیبی در تحولات تاریخی حقوق بشر بسیار برجسته می‌نماید.اهتمام تحقیق حاضر،بازشناسی این حلقه مفقوده در تاریخ حقوق بشر است.

3-حاکمیت کلیسا

مسیحیت همانند دیگر ادیان الهی بر پایه عدالت،اخلاق و انسان‌دوستی و کرامت انسانی استوار است.داستان خلقت انسان در تورات نشانگر این رویکرد است:خداوند انسان را شبیه خود آفرید؛فرمانروایی حیوانات زمین،ماهیان دریا و پرندگان آسمان را به او عطا کرد؛تمام گیاهان دانه‌دار و میوه‌های درختان را خوراک او قرار داد.آن‌گاه خداوند بر آن‌چه آفریده بود،نگریست و کار آفرینش

را از هر لحاظ عالی دید. ⁽¹⁾این نگرش موجب گرویدن مردم به آیین مسیحیت و سرانجام حاکمیت کلیسا در مغرب زمین گردید.

متأسفانه عملکرد ارباب کلیسا در زمینه حقوق بشر منفی است.نقش متولیان و بزرگان کلیسا در مسائل اعتقادی مردم از طریق تکفیر،تحریم و توبه افراد گناه‌کار موقعیت بسیار خطرناک و ضد انسانی‌ای را در ایتالیا،فرانسه،اسپانیا و دیگر سرزمین‌های اروپایی به وجود آورد. ⁽²⁾تفتیش عقاید از جمله سیاه‌کاری‌های کلیسا در قرون وسطا است که به موجب آن, عقل در قید و بند و فکر اسیر و دانش عقیم ماند. ⁽³⁾در مجموع،آثار و پیامد حاکمیت کلیسا برای حقوق و آزادی‌های فردی بسیار محدودکننده بود.

4-جنگ های صلیبی

طرح این عنوان در راستای نقش اسلام در احیا و توسعه حقوق بشر, نیازمند بررسی مفصل است.در یک مقایسه اجمالی میان اسلام و غرب،اهتمام مسلمانان بر رعایت حقوق انسان به خوبی مبرهن می‌گردد.جنگ‌های صلیبی را فئودال‌های اروپایی به رهبری کلیسای مسیحی و به منظور باز پس‌گیری بیت‌المقدس از مسلمانان آغاز کردند و در هشت مرحله،از قرن یازدهم تا سیزدهم(1096-1270م)ادامه داشت.جنگ‌های صلیبی به رغم کشتار و خسارت‌های فراوان،در تماس دو تفکر و مبادله تمدنی تأثیر فراوان داشت و از نظر حقوق بین‌الملل،و حقوق بشر بسی شایان توجه است; زیرا به روابط میان مسلمانان و مسیحیان،

شکل تازه‌ای بخشید.مسیحیانی که دیوانه جنگ و انتقام بودند،یک‌باره در معاهده ژوپا(1229م)به نوعی توافق بین‌المللی کاملا بی‌نظیر تن دادند.طبق این قرارداد،امپراتور فریدریک دوم،فلسطین،بیت‌اللّحم و ناصره را از سلطان الکامل،پادشاه مصر،بدون خون‌ریزی و با دیپلماسی هوشمندانه بازپس گرفت. ⁽¹⁾

«آرتور نوس‌بام»در این باره می‌گوید:

این جنگ‌ها به خودی خود،نفوذ متقابل مدنیت شرق و غرب را افزایش داد.بر اثر جنگ‌های صلیبی, در فرهنگ،فنون،شیوه لباس پوشیدن،تغذیه و سایر جنبه‌های زندگی مغرب زمین تغییرات شگرفی حاصل آمد.آرزوی نهایی و در حقیقت نیاز نهایی به مبادلات صلح‌آمیز،خود موجد یک جریان مخالف نیرومند برای صلیبیون شد.در سراسر راه‌های کشتی‌رانی مدیترانه, بازرگانی شکوفا با اعراب اوج گرفت.از جانب مسیحیان،پیسا،ژانوا،آراگون و در بین کشورهای اسلامی نیز،مصر،قبرس،تونس و مراکش پیش‌قدم شدند.قوانین کلیسایی علیه اعراب مسلمان،نتوانست جلو این داد و ستد را بگیرد.نخستین موافقت‌نامه بین مصر و پیسا درسال 1154م منعقد شد و در سال 1208م.«ونیز»هم از مصری‌ها تسهیلات بازرگانی خاصی به دست آورد و به جای آن متعهد شد که در راه پیش‌گیری از حمله صلیبیون به مصر خدمت چشم‌گیری انجام دهد. ⁽²⁾

گوستاو لوبون،پس از بررسی ریشه‌ها و آثار جنگ‌های صلیبی می‌نویسد:

از آن‌چه تاکنون گفته شد،به خوبی دانسته می‌شود که تأثیر شرق در متمدن ساختن غربی‌ها به سبب جنگ‌های صلیبی بسیار مهم و زیاد بوده...ما وقتی پیشرفت روابط تجاری بین شرق و غرب و نتایجی که از تماس گرفتن صلیبیان و شرقیان در فنون و صنایع به دست آمد را در نظر بگیریم،روشن می‌شود که همین شرقی‌ها(مسلمانان)بودند که اروپا را از وحشی‌گری

نجات دادند و مردم غرب را برای پیش‌روی آماده کردند و زمینه‌ای فراهم شد تا مجامع علمی اروپا علوم و آداب عرب را انتشار دادند،طوری توسعه یافت که روزی منشأ تحول و نهضت علمی اروپا گردید؛ ⁽¹⁾اما شرقیان از غربیان سودی نبردند،و در حقیقت چیزی نداشتند که مورد استفاده شرق قرار بگیرد؛جز این‌که یک تنفّر کلی از آنها پیدا کنند و از آن همه وحشی‌گری و درندگی و بدرفتاری غربیان صورتی بسیار زننده از مسیحیان اروپا و به طور کلی از مسیحیت در نظر شرقی‌ها مجسم شود. ⁽²⁾

ویل دورانت نیز به چنین برایندی رسیده است:

شیوه‌های بهتری برای بانکداری از جهان اسلام و امپراتوری بیزانس اقتباس شد.انواع و اقسام اسناد جدید اعتباری به وجود آمد.رفت و آمد افراد،تبادل آراء و گردش پول فزونی گرفت.جنگ‌های صلیبی با فئودالیسم کشاورزی آغاز شده بود که از بربریت آلمانی توأم با یک رشته عواطف مذهبی الهام می‌گرفت.این جنگ‌ها با انقلاب اقتصادی به سر آمد که وسیله ترقی صنعت وتوسعه بازرگانی و سرانجام منادی و مایه‌گذار نهضت رنسانس شد. ⁽³⁾

مونتگمری وات،بر این باور است که اسلام سبب شد تا اروپا بتواند تصویر جدیدی از خود ارائه دهد و تأکید می‌کند که وظیفه مهم اروپائیان غربی این است که اشتباهات گذشته را اصلاح،و به مدیون بودن عمیق خود به جهان اسلام اعتراف کنند. ⁽⁴⁾

5-حقوق بشر و پدیداری دولت مدرن

مطالعه تاریخ جوامع انسانی نشان می‌دهد که برای حمایت از حقوق اعضای

جامعه،سازوکارهایی طراحی شده است.به طور کلی نظام‌های حکومتی بر بنیان حمایت و وفاداری متقابل دولت و مردم مبتنی هستند.انسان‌ها با آگاهی از ضرورت حفظ و دفاع از خود در محیطهای خصومت‌آمیز،ناگزیر ساختارهای حکومتی را ایجاد کردند تا با عهده‌دار شدن حاکمیت،از حقوق افراد حمایت کنند.این موضوع یکی از ایستارهای پیوسته فلسفه دولت است.چگونه می‌توان کارکرد حکومت را توجیه کرد؟چرا یک حاکم حق دارد رعایت فرمان‌های خود را الزام‌آور تلقی کند؟

مطالعات قوم‌شناختی نشان می‌دهد از آن‌جا که بشریت قابلیت سامان‌بخشی به واحدهای دسته‌جمعی بزرگ را با تقسیم وظایف در میان اعضای آنها،بسط و گسترش داده،نظام‌های سیاسی متفاوتی را نیز ایجاد کرده است.بدین ترتیب،چالش حقوق بشر با پدیداری دولت مدرن ارتباط می‌یابد.دولتی که موظف به تأمین حقوق بشر است،به مثابه بزرگ‌ترین نهاد ناقض حقوق بشر عمل می‌کند.تجربه نشان می‌دهد که حکومت و نهادها و اشخاص سیاسی،به صورت سازمان‌یافته حقوق شهروندان خود را نقض می‌کنند.تفکر حقوق بشر که برای کارآمدسازی قدرت دولت و حمایت علیه همان قدرت مطرح شده،چالش برانگیز می‌نماید.

6-حمایت بین المللی از حقوق بشر

حمایت بین‌المللی از حقوق بشر, فصلی از تاریخ حقوق معاصر را تشکیل می‌دهد.دلایل پدیداری نهضت بین‌المللی حمایت از حقوق بشر نیازمند بررسی است.قرن‌ها این پندار وجود داشت که هر دولتی می‌تواند به مناسب‌ترین شکل ممکن سرنوشت اتباع خود را رقم بزند.از این رو،هیچ ضرورتی به حمایت بین‌المللی از حقوق بشر احساس نمی‌شد.مداخله خارجی در راستای جبران ضعف فرضی کارکردهای یک نظام سیاسی توجیه‌پذیر نبود.حکومت‌ها از دخالت در

سرنوشت انسان‌های تحت حاکمیت کشور دیگر خودداری می‌کردند.کشورها نسبت به بی‌عدالتی و خشونت حاکم در همسایگی خودشان واکنش نشان نمی‌دادند.گویا اظهار نظر در راستای حمایت از حقوق بشر،مناسب و امیدبخش نبود.در این نگرش ایده نظارت بر رفتار حکومت‌ها هیچ‌گونه مبنای واقعی نداشت.

از آن‌جا که حمایت بین‌المللی از حقوق بشر, بدون حمایت ملی از آن امکان‌پذیر نبود،حقوق بشر به عنوان نیروی مخالف قدرت دولت،تکامل و تحول یافت و ایده معطوف به ایجاد سازوکارها در سطح بین‌المللی به منظور کمک به مردم تحت سیطره حکومت دیکتاتوری یا در معرض تهدید نیروهای غیر عقلایی آنارشی،ظهور و بروز یافت. ⁽¹⁾

7-حمایت از انسان ها با اعطای حقوق بشر

جان لاک(1632-1704)در اثر معروفش دو رساله حکومت ⁽²⁾در سال 1690،با این فرض که انسان‌ها بنا بر ماهیت‌شان آزاد،برابر و مستقل هستند،قاطعانه ادعا کرد:

انسان قادر است خود را از همه حقوق طبیعی که به عنوان یک موهبت طبیعی از آن بهره‌برداری می‌کند،محروم سازد.هیچ‌کس نمی‌تواند به دیگری قدرت و اختیاری بیشتر از آن‌چه خود دارد،واگذار نماید و هیچ‌کس از قدرت مطلق نسبت به خود یا نسبت به دیگری به منظور نابودی حیات خود یا حیات و اموال دیگری برخوردار نیست.انسان نمی‌تواند خود را در اختیار قدرت بوالهوسانه دیگری قرار دهد. ⁽³⁾

منظور این است که هر کسی آزادی‌های طبیعی خود را حتی در برابر دستگاه حکومتی،حفظ می‌کند؛یعنی تأثیر اجتماعی ابعاد یک نهاد سیاسی،تسلیم بی‌قید

و شرط نیست.ازاین‌رو،راه برای این‌که فرد بتواند از حقوق بنیادی برای مخالفت با درخواست‌های نامشروع دولت استفاده کند،باز است.

مونتسکیو نویسنده مشهور کتاب روح القوانین(1748م)همانند جان لاک در راستای تأمین آزادی شهروندان تلاش‌کرد؛با این تفاوت که او اصل«تفکیک کامل قوا»را مناسب‌ترین ابزار برای رسیدن به این هدف می‌دانست.به نظر او،در صورتی شهروند از حمایت کافی سازوکارهای نظام سامان یافته حکم‌رانی برخوردار می‌گردد که در آن کارکردهای قانون‌گذاری،قضایی و اجرایی کاملاً از همدیگر جدا باشند.در این رویکرد،هیچ فضایی و شاید هیچ نیازی به حقوق بنیادین فردی وجود ندارد.بنابراین:

آزادی سیاسی این نیست که هر کس هرچه دلش خواست انجام دهد؛بلکه در جامعه‌ای مبتنی بر قانون،آزادی معنای دیگری دارد.آزادی آن است که افراد آن‌چه را باید بخواهند،انجام دهند و آن‌چه را موظف به خواستن آن نیستند،مجبور نباشند انجام دهند...آزادی عبارت از این نیست که انسان حق داشته باشد هر کاری را که قانون اجازه داده و می‌دهد انجام دهد و آن‌چه قانون منع کرده و صلاح او نیست،مجبور به انجام آن نگردد.اگر مرتکب اعمالی شود که قانون منع کرده دیگر آزادی وجود نخواهد داشت.

بنابراین،آزادی،حتی در یک نظام حکومتی دموکراتیک،خطرناک تلقی می‌شود. ⁽¹⁾

8-حقوق بشر در قوانین اساسی

در اعلامیه حقوق ویرجینیا(12 ژوئن 1776)نخستین قانون اساسی در آمریکای شمالی،ایده‌های جان لاک،تقریباً انعکاس دقیقی یافت.در بخش اول این سند چنین آماده است:

همه انسان‌ها بنابر طبیعتشان کاملاً آزاد و مستقل هستند و از برخی حقوق ذاتی برخوردارند؛حقوقی که وقتی در یک وضعیت اجتماعی به اجرا درمی‌آیند،نمی‌توان آنها را با هیچ پیمانی سلب کرد یا نتایج آنها را نادیده انگاشت؛یعنی برخورداری از حیات،آزادی یا ابزارهای دست‌یابی و بهره‌برداری از اموال و کسب لذایذ و امنیت.

از زمان پذیرش این متن مهم،بیش از دو قرن این فلسفه ترجیح داده شده است؛متنی که در چهارم جولای 1776،در اعلامیه استقلال آمریکا ⁽¹⁾نیز به شرح زیر انعکاس یافت:

ما این واقعیات را بدیهی تلقی می‌کنیم که همه انسان‌ها برابر آفریده شده‌اند،و این‌که به آنها از سوی آفریدگار برخی حقوق غیر قابل سلب از جمله حیات،آزادی و جست‌وجوی خوشبختی اعطا شده است.

ماده 2 اعلامیه حقوق مردم و شهروند فرانسه(26 آگوست 1789)نیز بر حقوق طبیعی انسان مورد تأکید قرار داد:

هدف کلیه اجتماعات سیاسی حفظ حقوق طبیعی،لایزال و تملک ناپذیر بشر است که عبارتند از:آزادی،مالکیت،امنیت،مقاومت در برابر ستم.

هرچند در دوران زعامت ناپلئون اول،اعلامیه مزبور به فراموشی سپرده شد،اما صدای انقلاب فرانسه در اروپا طنین‌انداز شد.پس از سقوط امپراتوری ناپلئونی در سال 1815،جنبش قانون اساسی در کشورهای همسایه فرانسه آغاز گردید.

وضعیت حقوق بشر نشان می‌دهد که در طول قرن نوزدهم،هرچند نخستین پیمان‌هایی که به مرحله اجرا درآمدند،مستقیماً به فرد انسانی توجه داشتند،اما هیچ‌یک از این پیمان‌ها به رابطه شهروندان با دولت حاکم نپرداختند؛بلکه هنجارهای حقوق بشردوستانه را با هدف محدود ساختن آثار جنگ و اهداف جنگی،تنظیم کردند.این پیمان‌ها،به‌ویژه وضعیت‌هایی را در کانون توجه داشتند که دارای ماهیت فراملی بودند.

حقوق بشر به طور کلی،جزو صلاحیت داخلی دولت‌ها تلقی می‌شد و سازوکارهای حمایتی نیز وجود نداشت.در برابر سایر دولت‌ها،حکومت‌ها از حقوق و منافع شهروندان خود از طریق رویه سنتی حمایت دیپلماتیک به عمل می‌آوردند که بر اساس آن،دولت به طور غیر مستقیم در کالبد شهروندان صدمه دیده خود قرار می‌گرفت تا با اعمال نمایندگی،به اقدامات تلافی‌جویانه برای جبران حقوق نقض شده مبادرت ورزد.در عرصه داخلی،حمایت از طریق اعطای حقوق اساسی شهروندان از طریق قانون اساسی و امکان دسترسی به نهادهای قضایی به طور تدریجی تأمین گردید.هرچند اقدامات هم‌زمان داخلی و خارجی،نشانگر حرکت هماهنگ در راستای حمایت از حقوق بشر تلقی می‌شد, اما هنوز حقوق بشر جایگاه واقعی خود را نیافته بود.از دیدگاه اسناد بین‌المللی موجود،افراد هیچ‌گونه موقعیتی نداشتند, زیرا نمی‌توانستند در حمایت از حقوق مندرج در اسناد مزبور،به ابتکار و اختیار خود گام‌هایی بردارند و اقداماتی انجام دهند؛چنان‌که در عرصه داخلی نیز اغلب خسارت‌های حقوقی ناشی از تصمیمات حاکمیت،جبران نمی‌شد.افزون بر این،افراد هیچ‌گونه ابزار دفاعی در برابر اقدامات قانون‌گذاری نداشتند.حتی این فرصت که قوانین و مقررات غیر عادلانه در یک نهاد قضایی باصلاحیت به چالش کشیده شوند،وجود نداشت.

9-حقوق بشر در فاصله دو جنگ جهانی

تجربه جنگ جهانی اول نشان داد که در عصر تمدن و عقلانیت،نیز ممکن است دولت‌ها از اختیارات خود سوء استفاده کنند.بنابراین،نخستین گام‌ها به منظور حمایت از حقوق بشر در سطح بین‌المللی برداشته شد.

جامعه ملل به عنوان نخستین سازمان بین‌المللی عهده‌دار مسئولیت حفظ

صلح و امنیت بین‌المللی ایجاد گردید تا از جنگ به عنوان بزرگ‌ترین تهدید علیه حیات و تمامیت جسمانی و روانی انسان پرهیز گردد. ⁽¹⁾میثاق مزبور درباره سرزمین‌های مستعمره چنین مقرر داشت:

آزادی وجدان و مذهب باید تضمین شود و عادات مذموم نظیر«تجارت برده،قاچاق اسلحه و مشروبات الکلی»-سه عنوان کاملاً متفاوت که به صورت بی‌نظیری با یکدیگر جمع شده‌اند-باید ممنوع شوند. ⁽²⁾

مقامات اجرایی(دولت‌های سرپرست)تلاش خواهند کرد تا در قلمرو خویش برای کار مردان،زنان و کودکان وضعیت عادلانه و مطابق شأن انسانی پدید آورند. ⁽³⁾در واقع،رفتار تبعیض‌آمیز دولت‌های سرپرست با مردم تحت سرپرستی آنان, امری متداول و پذیرفته بود.جامعه بین‌المللی نمی‌توانست نسبت به سرنوشت این مردم بی‌تفاوت بماند و برخی تضمین‌های حد اقلی می‌بایست ایجاد می‌شد.در مجموع،میثاق جامعه ملل درباره حقوق بشر و آزادی‌های سیاسی ساکت است.

تحول جدید دیگر در این دوران،ایجاد نظامی برای حمایت از اقلیت‌ها بود.اگرچه در کنفرانس صلح پاریس 1919 تلاش شد تا بر پایه اصل تعیین سرنوشت مردم،نقشه اروپا دوباره سامان‌دهی گردد.با از هم پاشیدگی امپراتوری اتریش-مجارستان و نیز تجزیه گسترده سرزمینی که دولت آلمان می‌بایست به واسطه پیمان صلح«ورسای»به آن رضایت می‌داد،کشورهای جدیدی ایجاد شدند که به هیچ روی از نظر نژادی همگون نبودند.دولت‌های جدید خود را دولت-ملت‌هایی با یک ملیت غالب تلقی می‌کردند که اقلیت‌ها می‌بایست خود را با فرهنگ و زبان آنها هماهنگ می‌کردند.

به‌رغم انعقاد قراردادهایی در حمایت از حقوق اقلیت‌ها،این احساس وجود داشت که گروه اکثریت در جهت تضمین و ارتقای حقوق خود،نیازی به کمک خارجی ندارد. ⁽¹⁾

10-حقوق بشر در منشور سازمان ملل متحد

قساوت‌هایی که در غرب به طور عام و توسط دیکتاتور جنایتکار نازی به طور خاص در اروپا صورت گرفت،زمینه را برای درک جدیدی از رابطه بین فرد و دولت و جامعه بین‌المللی فراهم ساخت.این ادعای مطلق که بر اساس قانون،افراد تحت صلاحیت انحصاری دولت متبوعشان قرار دارند،هرگز پذیرفته نیست.در طول سال‌های وحشتناک جنگ جهانی دوم(1945-1939)تجربه شد که دستگاه دولت بدون توجه به کارکرد اساسی و اصلی خود در مقام حفظ و دفاع از کرامت انسانی همه اعضای جامعه تحت اختیار خود, ممکن است ابزارهای کشتار جمعی به‌کار ببرد.رئیس جمهور ایالات متحده امریکا و نخست‌وزیر انگلستان،فرانکلین روزولت و وینستون چرچیل،این واقعیت را در چارچوب جملات بسیار ساده‌ای در منشور آتلانتیک(1941)بیان کردند.آنها آرزو کردند که جهانی ایجاد شود که در آن،انسان‌ها در همه نقاط زمین بتوانند فارغ از ترس و نیاز زندگی کنند.

واقعیت این است که آنها در تنظیم این پیشنهاد عالی،بیشتر در اندیشه مردم خود بودند تا مردمی تحت استعمار قدرت‌های اروپایی،و نسبت به مردمِ آفریقا و آسیا معیارهای متفاوتی اعمال می‌شد.با توجه به مخالفت ایالات متحده آمریکا و بریتانیا،تصریح بر ممنوعیت تبعیض نژادی در منشور ملل متحد بسیار مشکل بود, با این وجود به توافق رسیدند که همکاری بین‌المللی در پیشبرد و تشویق احترام به حقوق

بشر و آزادی‌های سیاسی برای همگان بدون تمایز از حیث نژاد, جنس, زبان و یا مذهب و...جزء اهداف اصلی سازمان ملل متحد قرار گیرد.(ماده1 بند3).

در هر حال, منشور ملل متحد نتوانست همه خواسته‌های حقوق بشری جهان جدید را،تأمین کند.در جریان برگزاری کنفرانس تدوین منشور ملل متحد در سانفرانسیسکو،برخی از کشورها خواهان درج فهرست کاملی از حقوق بشر،در متن پیش‌نویس بودند که امکان‌پذیر نبود.حتی دولت‌هایی که بر چنین تغییر و تحول انقلابی اصرار داشتند،باید درک می‌کردند که تنظیم لایحه حقوق بشر مستلزم دقت و تدبیر بیشتری است.

11-تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر

دولت‌های عضو سازمان ملل متحد،کمیسیون تازه تأسیس حقوق بشر را موظف ساختند تا پیش‌نویس مناسبی را در زمینه حقوق بشر تدوین کند.کمیسیون در سومین جلسه(24 مه تا 18 ژوئن 1948)پیش‌نویس اعلامیه را تصویب کرد.مصوبه کمیسیون از طریق شورای اقتصادی-اجتماعی،به مجمع عمومی ارجاع و در دهم دسامبر 1948،با 48 رأی مثبت،بدون رأی منفی و 8 رأی ممتنع(بلاروس،چکسلواکی،لهستان،عربستان سعودی،اوکراین،آفریقای جنوبی،اتحاد جماهیر شوروی و یوگسلاوی)به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسید.برای نخستین بار در تاریخ بشر،سندی پدید آمد که حقوقی را برای انسان از آن جهت که انسان است،فارغ از نژاد،رنگ،جنس،زبان و...،اعلام و به رسمیت شناخت.بدین ترتیب،فصل جدیدی در تاریخ حقوق بشر رقم خورد.به این ترتیب چالش‌های اساسی پیرامون تفاوت‌های بنیادی در ارزش‌ها و فرهنگ‌های ملت‌ها پدیدار گردید. ⁽¹⁾

خلاصه

بیشتر نویسندگان همان‌گونه که زمینه‌های تاریخی حقوق بشر غربی را به دموکراسی یونان باستان و الواح دوازده‌گانه روم باز می‌گردانند،احیای آن را نیز از پدیده‌های غرب دوران معاصر می‌پندارند.طرفداران این رویکرد مدعی‌اند که فرهنگ‌های غیر غربی،به‌رغم داشتن مفاهیم اخلاقی ارزشمند،نسبت به مفهوم حقوق بشر بیگانه‌اند.اگر این پندار درست باشد،پس جهانی بودن حقوق بشر غربی شعاری بیش نخواهد بود.

قرون وسطا از نظر تمدن و فرهنگ و حقوق بشر عصر انحطاط اروپا و غرب لقب یافته است.در این دوران،فشار ارباب کلیسا و حکومت‌های فئودال،قدرت تفکر و فرصت اظهار عقیده را از مردم اروپا سلب کرده بود.تنها نقطه عطف تاریخی این دوران،صدور منشور کبیر توسط پادشاه انگلستان در سال 1215 میلادی است.البته در قرون وسطا دو حادثه دیگر نیز روی داده است:یکی ظهور اسلام و دیگری جنگ‌های صلیبی که غربیان و به تبع آنها نویسندگان شرقی اغلب از کنار این دو حادثه بسیار مهم با غفلت یا تغافل می‌گذرند؛در صورتی‌که نقش این دو حادثه بزرگ در پدیداری و تحولات تاریخی حقوق بشر بسیار برجسته می‌نماید.

چالش حقوق بشر به صورت اجتناب ناپذیری با تاریخ دولت مدرن گره خورده است؛چون حقوق بشر برای آشتی دادن کارآیی قدرت دولت و حمایت علیه قدرت همان دولت در نظر گرفته می‌شود.پیش از جنگ جهانی اول،حقوق بشر مطلقا،جزء صلاحیت داخلی دولت‌ها تلقی می‌شد و سازوکارهای حمایتی مناسب نیز وجود نداشت.پس از جنگ جهانی اول،وضعیت کاملا تغییر کرد.تجربه نشان داد که حتی در عصر تمدن و روشنگری نیز،ممکن است دولت‌ها از

اختیارات خود سوء استفاده کنند.نخستین گام‌های محتاطانه و زمان‌بر،در سطح بین‌المللی برداشته شد.جامعه ملل به عنوان نخستین سازمان بین‌المللی با هدف پیش‌گیری از جنگ و تأمین صلح و امنیت بین‌المللی ایجاد گردید.هرچند،میثاق جامعه ملل به موضوع حقوق بشر نپرداخت،اما تضمین آزادی وجدان و مذهب و ممنوعیت عادات مذموم نظیر تجارت برده،قاچاق اسلحه و مشروبات الکلی را در سرزمین‌های تحت سرپرستی مورد تأکید قرار داد.

در فاصله دو جنگ جهانی،آرمان تأسیس جهانی فارغ از تهدید و نیاز،هواداران بسیاری یافت و منشور سازمان ملل متحد در این راستا به تصویب رسید.واقعیت این است که تنظیم کنندگان منشور،بیشتر نگران مردم خود بودند دیگر ملت‌ها؛چنان‌که در همان زمان نسبت به مردمِ آفریقا و آسیا معیارهای متفاوتی داشتند.با توجه به مخالفت ایالات متحده آمریکا و بریتانیا،تصریح بر ممنوعیت تبعیض نژادی در منشور ملل متحد بسیار مشکل بود.به همین دلیل،منشور سازمان ملل متحد نتوانست همه خواسته‌های حقوق بشری جهان جدید را محقق کند.

با تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر در دهم دسامبر 1948 برای نخستین بار در روند تاریخ غرب،سندی پدید آمد که در آن حقوق انسان،فارغ از نژاد،رنگ پوست،جنس،زبان یا سایر شرایط،مورد تأکید قرار گرفت و فصل جدیدی در تاریخ حقوق بشر غرب رقم خورد.هرچند غربیان از همان ابتدا تلاش کردند که اعلامیه مزبور را جهانی اعلام کنند،اما این پندار همچنان با چالش‌های جدی روبه‌روست.

پرسش

1.چرا بیشتر نویسندگان،حقوق بشر را محصول فرهنگ و تمدن غرب پنداشته‌اند؟

2.زمینه‌های حقوق بشر در عصر باستان کدامند؟

3.دوران رکود فرهنگ و انحطاط حقوق بشر در غرب را بیان کنید.

4.چرا رفتار ارباب کلیسا عامل انحطاط حقوق بشر تلقی شده است؟

5.مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در تحول حقوق بشر در قرون وسطا کدامند؟

6.پیامد جنگ‌های صلیبی در زمینه حقوق بشر را بیان کنید.

7.چرا اقدامات حقوق بشری در عرصه بین‌المللی،تدریجی و با احتیاط انجام گرفته است؟

8.چرا میثاق جامعه ملل, نسبت به حقوق بشر موضعی نداشت؟

9.چرا منشور ملل متحد نتوانست آرمان‌های حقوق بشری را تأمین کند؟

10.نظر شما درباره جهانی بودن اعلامیه حقوق بشر چیست؟

منابع برای مطالعه

1.ابوسعیدی،مهدی:حقوق بشر و سیر تکاملی آن در تاریخ غرب،تهران،آسیا،1345.

2.شوشتری زاده،الهام:حقوق بشر،تهران،مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار،1388.

3.عمید زنجانی،عباسعلی:مبانی اندیشه سیاسی اسلام،تهران،مؤسسه فرهنگی‌اندیشه.

4.فریمن،مایکل:حقوق بشر،ترجمه محمد کیوانفر،تهران،وزارت امور خارجه،مرکز چاپ و انتشارات،1382.

5.کریستیان،تاموشات:حقوق بشر،ترجمه و نگارش حسین شریفی طرازکوهی،تهران،میزان،1386.

6.گروهی از نویسندگان:حقوق بشر در جهان امروز،(مجموعه مقالات کنگره بررسی مسائل اساسی حقوق بشر در جهان امروز)،تهران،نخستین،1381.

7.لئو اشتراوس:حقوق طبیعی و تاریخ،ترجمه باقر پرهام،[بی جا]،آگه،1373.

8.منصوری لاریجانی،اسماعیل:سیر تحول حقوق بشر و بررسی تطبیقی آن با حقوق بشر در اسلام,[بی‌جا], تابان, 1374.

9.مورژئون ژاک:حقوق بشر،ترجمه احمد نقیب‌زاده،تهران،دانشگاه تهران،1380.

10.وکیل،امیر ساعد:حقوق بشر،صلح و امنیت بین‌المللی،تهران،مجمع علمی فرهنگی مجد،1383.

2-سابقه حقوق بشر در اسلام

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.سابقه حقوق بشر در ادیان الهی را بشناسد؛

2.اوضاع آشفته حقوق بشر در زمان ظهور اسلام را بیان کند؛

3.سیر تکوین حقوق بشر در اسلام را تبیین کند؛

4.تاریخ تحولات حقوق بشر در اسلام را تجزیه و تحلیل کند؛

5.نقش اسلام در احیا و توسعه حقوق بشر را بیان کند.

مقدمه

برعکس پندار غربیان،اندیشه حقوق بشر دارای سابقه جهانی در ادیان و فلسفه‌های گوناگون است.در این نگاه-که صحیح و منصفانه به نظر می‌رسد-می‌توان تفکر حمایت از حقوق بشر را همزاد انسان تلقی کرد.اندیشه حقوق بشر و تفکر حمایت از آن در ادیان الهی به طور عام و اسلام به طور خاص بسیار برجسته می‌نماید؛چرا که دعوت به آفرینش، ⁽¹⁾احیای انسان ⁽²⁾و پاسداری از زندگی بشر 3از مهم‌ترین آموزه‌های دین است و هدایت مردم در راستای اقامه

قسط و عدل, از اهداف اصلی انبیای الهی به شمار می‌رود. ⁽¹⁾

اهداف و پیام‌های اصلی اسلام نشان می‌دهد که آموزه‌های این دین مقدس نقش بسیار موثری در ترویج حقوق بشر داشته و دارد؛چرا که فلسفه تشریع دین الهی ترویج توحید،هدایت انسان به سوی حق،دفاع از حقوق بشر و مبارزه با طاغوتیان ستمگر است.تلاش انبیای الهی برای تحقق عدالت اجتماعی و رفع امتیازات طبقاتی, از مهم‌ترین فرازهای تاریخ بشریت به شمار می‌رود.مبارزه ابراهیم خلیل علیه السلام در برابر نمرود،پیکار موسی علیه السلام در مقابل فرعون برای نجات بنی‌اسرائیل،تلاش حضرت عیسی علیه السلام در برابر انحراف دینی و استبداد مذهبی یهود و قیام حضرت محمد صلّی الله علیه و آله در مقابل مشرکان و بت‌پرستان, الگوهای تاریخ‌سازی‌اند که می‌توانند الهام‌بخش نهضت حقوق بشر در دوران معاصر قرار گیرند.

در نگاه منصفانه به سیر تاریخی حقوق بشر،بزرگ‌ترین سهم را باید به ادیان الهی, به‌ویژه اسلام داد.برای دست‌یابی به این حقیقت،باید زمینه‌های تاریخی حقوق بشر در مقاطع مختلف را مرور کرد.

1-وضعیت حقوق بشر در آستانه ظهور اسلام از منظر قرآن کریم

اهل فن و حتی کسانی که اندک اطلاعی از اسلام و سیر تکاملی انقلاب اسلامی دارند, می‌دانند که طرح مباحث حقوق بشر از دیدگاه اسلام, جنبه انفعالی در برابر تفکر حقوقی و سیاسی غرب ندارد.با مراجعه به منابع اصیل اسلامی و تاریخ تحولات اجتماعی و سیاسی کشورهای اسلامی می‌توان دیدگاه اسلام در زمینه حقوق بشر را به خوبی دریافت و به این حقیقت پی برد که حقوق بشر در عرصه نظر و عمل همواره مورد اهتمام فقهای مسلمان بوده است.اصول و اندیشه‌هایی مانند حق زندگی،کرامت

انسانی،آزادی،برابری،عدالت اجتماعی،تعلیم و تربیت انسانی،امنیت،تعاون،همزیستی مسالمت‌آمیز،احترام به‌مالکیت،مبارزه با ستمگران و حمایت از ستمدیدگان, از مفاهیم و اندیشه‌های حقوقی و سیاسی آشنا در اسلام و فقه اسلامی است.

از دیدگاه تاریخی،ظهور اسلام یکی از مهم‌ترین حوادث اجتماعی قرون وسطاست که از لحاظ زمانی مصادف با وحدت اروپا بوده و بسیار مؤثر و تحول آفرین می‌نماید؛چه این‌که در آن زمان اروپا و قسمت‌های عمده آفریقا و آسیا در تاریکی مطلق فرو رفته بودند و از نظر تمدن و فرهنگ و حقوق بشر وضعیت مطلوبی نداشتند.مردم اروپا بر اثر فشار ارباب کلیسا و حکومت‌های فئودال،قدرت تفکر و فرصت اظهار عقیده را نداشتند،تا آن‌جا که قرون وسطا را دوران رکود فرهنگ نام نهاده‌اند. ⁽¹⁾اگر آموزه‌های انبیای الهی،قوانین زرتشت و کنفوسیوس حکیم و به‌ویژه قانون اسلام را از این دوره حذف کنیم،این وقفه و رکود به خوبی آشکار می‌شود.

به گواهی تاریخ،پبامبر گرامی اسلام در زمانی برای هدایت بشر مبعوث شد که انسانیت و کرامت انسانی به فراموشی سپرده شده بود.شرک و بت‌پرستی،ازخودبیگانگی و بحران هویت, زمینه و فرصت هر گونه تفکر وتحول مثبت را از بین برده بود.احترام به حقوق انسان هیچ تعریف و جایگاهی در زندگی بشر نداشت.اسلام در چنین زمانی ظهور کرد و انقلاب اجتماعی کاملی را در زندگی عرب‌ها و همه کسانی که دین جدید را پذیرا شدند،پدید آورد.مأموریت حضرت محمد صلّی الله علیه و آله از آغازش جهانی بود.توفیق شگرف و توسعه روزافزون دین محمد صلّی الله علیه و آله یک اعجاز تاریخی به شمار می‌رود.می‌توان گفت تمدن اسلام انحصاری و ناسیونالیستی نبوده،بلکه لزوماً در هدف و معنا جهانی است. ⁽²⁾فهم

این مدعا متوقف بر درک صحیح از وضعیت حقوق بشر در آستانه بعثت پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد صلّی الله علیه و آله است.

هر چند مورخان هر کدام به سهم خود ضمن بازگویی اوضاع آشفته روزگاران بعثت،تا حدودی به نقش برجسته پیامبر صلّی الله علیه و آله در احیای کرامت انسانی وحقوق بشر اشاره کرده‌اند،اما به نظر می‌رسد قرآن کریم و نهج‌البلاغه موثق‌ترین منابعی هستند که مراجعه به آنها اهل تحقیق را از هر گونه بحث و مطالعه در اوضاع اجتماعی بشر آن روز و نقش ارزنده پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله در تنظیم عادلانه روابط اجتماعی و احیای حقوق بشر بی‌نیاز می‌سازد.

در چنین اوضاع و شرایطی بود که خداوند پیامبراعظم صلّی الله علیه و آله را برای هدایت بشر مبعوث کرد و به او دستور داد تا احکام حیات‌بخش اسلام را برای مردم بخواند و از آنان بخواهد که از راه راست پیروی کنند.

قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّاهُمْ وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ إِلاّ بِالْحَقِّ ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ* وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتِیمِ إِلاّ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزانَ بِالْقِسْطِ لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّ وُسْعَها وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبی وَ بِعَهْدِ اللّهِ أَوْفُوا ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ* وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ؛ 1 (ای پیامبر!)بگو بیایید آن‌چه را پروردگارتان بر شما حرام کرده است،برایتان بخوانم:این‌که چیزی را شریک خدا قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید؛فرزندانتان را از ترس فقر نکشید؛ما شما و آنها را روزی می‌دهیم؛نزدیک کارهای زشت و قبیح نروید, چه آشکار باشد و چه پنهان،و نفسی را که خداوند محترم شمرده به قتل نرسانید،مگر به حق(و از روی

استحقاق).این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش کرده تا درک کنید.به مال یتیم جز به نحو احسن(و برای اصلاح)نزدیک نشوید تا به حد رشد برسد و حق پیمانه و وزن را به عدالت ادا کنید؛هیچ‌کس را جز به مقدار توانایی تکلیف نمی‌کنم.هنگامی که سخنی می‌گویید عدالت را رعایت نمایید،حتی اگر در مورد نزدیکان بوده باشد.این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می‌کند تا آگاه شوید،این‌که این راه مستقیم من است؛ازآن پیروی کنید واز راه‌های مختلف(و انحرافی)پیروی نکنید که شما را از راه حق دور می‌سازد.این چیزی است که خداوند شمارا به آن سفارش می‌کند تا پرهیزگار شوید.

شبیه این دستورات درآیات دیگری از قرآن کریم نیز بیان شده است. ⁽¹⁾این آیات از یک‌سو آئینه تمام‌نمای روحیات،اخلاق و عادات بیمارگونه انسان و نابسامانی حقوق بشر در زمان بعثت است و از سوی دیگر, درمان بیماری‌های مزمن اخلاقی و راه‌های تأمین حقوق بشر را به بهترین وجه بیان می‌کند؛چرا که،شرک و بت‌پرستی،بی‌احترامی به پدر ومادر،فرزندکشی،شیوع انواع ناپاکی‌ها و ناروایی‌ها،خیانت به مال یتیمان(آسیب‌پذیرترین قشر جامعه)،ظلم و بی‌عدالتی،قتل نفس و پیمان‌شکنی, نه تنها از گرفتاری‌های شایع زمان بعثت به شمار می‌روند،بلکه چالش‌های همیشگی حقوق بشر نیز بوده است.

فرمان‌های ده‌گانه که در آیات بالا مورد تأکید واقع شده است،در واقع بیانگر بخشی از اهداف وآموزه‌های پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله در راستای احیای حقوق بشر می‌باشد:

1.من برای این مبعوث شده‌ام که شرک را از بین ببرم(دفاع از حق توحید).

2.نیکی به پدر ومادر, سرلوحه برنامه‌های من است(رعایت حقوق پدر و مادر).

3.در آیین من, کشتن فرزند به هر دلیلی،ممنوع است(تأمین حقوق کودک به‌ویژه حق حیات).

4.برانگیخته شده‌ام تا با بدی‌ها مبارزه کنم و بشر را از انواع پلیدی‌های پنهان و آشکار دور سازم(احیای حق تعلیم و تربیت).

5.در شریعت من, کشتن نفس محترمه ممنوع است(دفاع ازحق حیات).

6.خیانت به مال یتیم حرام است(احترام به حق مالکیت).

7.اساس آیین من عدالت است؛بنابراین کم‌فروشی حرام است(مبنا بودن عدالت برای تعیین و تبیین حقوق).

8.هیچ‌کس را به بیش از توانایی‌اش تکلیف نمی‌کنم(اصل تناسب میان توانایی و تکلیف).

9.رعایت عدالت در گفتار،حکم الهی است(حق آزادی بیان و محدوده آن).

10.به عهد پروردگارتان وفا کنید(مبنا بودن اصل وفای به عهد در زندگی انسانی).

فرمان‌های ده‌گانه بالا از«توحید»آغاز و با«اصل وفای به عهد»پایان می‌یابد؛چراکه اصل توحید و اصل وفای به عهد, از اصول و مبانی حقوق بشر و اساس همه حرکت‌های سازنده و اصلاحی در جامعه بشری است.در مقابل،شرک و پیمان‌شکنی سرمنشأ همه مفاسد اجتماعی و از مهم‌ترین عوامل ناقض حقوق بشر به شمار می‌رود.به همین دلیل،قرآن کریم تأکید می‌کند که درباره توصیه‌های پروردگارتان اندیشه کنید؛همواره آنها را به یاد داشته باشید تا رستگار شوید.به بیان دیگر،غفلت از فرمان‌های الهی موجب گرفتاری بشر و پایمال شدن حقوق و آزادی‌های اوست: مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً ؛ ⁽¹⁾هر کس از یاد من

روی‌گردان شود, زندگی تنگ(و سختی)خواهد داشت.

این فرمان‌های ده‌گانه اختصاص به اسلام ندارد؛بلکه همه ادیان آسمانی به آن توجه داشته‌اند؛چون فلسفه تشریع دین, دعوت به زندگی انسانی،آشنا ساختن انسان به حقوق و تکالیف خویش و هدایت به کمال نهایی(قرب الی الله)است.امتیاز اسلام این است که بحث مزبور را به صورت کامل‌تری مورد عنایت قرار داده است.عقل سلیم و منطق نیز به روشنی تأثیر فرمان‌های مزبور را در احیای حقوق وکرامت انسانی درک می‌کند.

در جامعه‌ای که این احکام به درستی اجرا شود،انسانیت شکوفا وحقوق بشر تأمین می‌گردد.این حقیقت-دست‌کم برای یک بار-در صدر اسلام تحقق عینی یافت.قرائت آیات مزبور برای«اسعد بن زراره»و«ذکوان بن عبدقیس»از سردمداران طایفه«خزرج»نه فقط آن‌دو را متحول کرد،بلکه سرنوشت مدینه(یثرب)را تغییر داد.

هنگامی که پیامبر صلّی الله علیه و آله آیات الهی را برای اسعد بیان کرد،او چنان منقلب گشت که بی‌درنگ ایمان آورد و عرض کرد:ای رسول خدا!پدر و مادرم فدای تو باد!من اهل یثرب و از طایفه خزرجم.ارتباط ما با طایفه«اوس»بر اثرجنگ‌های طولانی گسسته.شاید کمک تو بتواند این پیوند گسسته را برقرار سازد.ذکوان رفیق او نیز مسلمان شد و هر دو از پیامبر صلّی الله علیه و آله خواستند که کسی را همراه آنها به مدینه بفرستد تا به مردم تعلیم قرآن دهد و آنان را به اسلام دعوت نماید؛شاید که آتش جنگ‌های ویرانگر خاموش گردد.پیامبر صلّی الله علیه و آله مصعب بن عمیر را همراه آنها به مدینه فرستاد.از آن زمان مدینه پایگاه اسلام و حکومت اسلامی شد و اوضاع سیاسی-اجتماعی آن به کلی دگرگون گشت. ⁽¹⁾

2-وضعیت حقوق بشر در آستانه ظهور اسلام از نگاه نهج البلاغه

امام علی علیه السلام اوضاع نابسامان بشر عصر بعثت را چنین توصیف کرده است:

خداوند سبحان حضرت محمد صلّی الله علیه و آله را هنگامی مبعوث فرمود که دنیا به مراحل پایانی رسیده،نشانه‌های آخرت نزدیک،و رونق آن به تاریکی گراییده و اهل خود را به‌پا داشته،جای آن ناهموار،آماده نیستی و نابودی،زمانش در شرف پایان،و نشانه‌های نابودی آن آشکار،موجودات در آستا نه مرگ،حلقه زندگی آن شکسته،و اسباب حیات درهم ریخته،پرچم‌های دنیا پوسیده،و پرده‌هایش دریده،و عمرها به کوتاهی رسید بود.در این هنگام خداوند پیامبر را ابلاغ کننده رسالت،افتخارآفرین امت،چونان باران بهاری،برای تشنگان حقیقت آن روزگاران،مایه سربلندی مسلمانان و عزت و شرف یارانش قرار داد. ⁽¹⁾

در جای دیگر نیز روزگاران بعثت را به شرح زیر بیان می‌کند:

خداوند پیامبر اسلام را زمانی مبعوث فرمود که از زمان بعثت پیامبران پیشین مدت‌ها گذشته وملت‌ها در خواب عمیق خفته بودند.فتنه و فساد جهان را فرا گرفته و اعمال زشت رواج یافته بود؛آتش جنگ همه جا زبانه می‌کشید و دنیا بی‌نور و پر از مکر و فریب گشته بود.برگ‌های درخت زندگی به زردی گراییده و از میوه آن خبری نبود.آب حیات فروخشکیده و نشانه‌های هدایت کهنه و ویران شده بود.پرچم‌های هلاکت و گمراهی آشکار و دنیا با قیافه زشت به مردم می‌نگریست و با چهره عبوس و غم‌آلود با اهل دنیا روبه‌رو می‌گشت.میوه درخت دنیا در جاهلیت, فتنه و خوراکش مردار بود.در درونش وحشت و اضطراب و بر بیرونش شمشیرهای ستم حکومت داشت. ⁽²⁾

3-تکوین و تدوین حقوق بشر در اسلام

حقوق بشر در اسلام منشأ وحیانی دارد.نزول قرآن و گردآوری آیات این کتاب آسمانی در زمان حیات پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله نقطه عطفی در شکل‌گیری تفکر حمایت از انسان و آغاز تدوین حقوق بشر از دیدگاه اسلام است.با تدوین سیره نبوی, اقدام تکمیلی و گام بزرگ‌تری در زمینه تدوین حقوق بشر برداشته شد.آیات و روایات ناظر به حقوق بشر, فصلی درخشان از نظام حقوقی اسلام را تشکیل می‌دهد.در قرن سوم هجری منابع معتبر و مدون در زمینه فرهنگ و تمدن اسلامی پدید آمد.تدوین سیره و کتاب‌های روایی،زمینه بررسی و تحلیل مباحث حقوقی را به طور عام, و حقوق بشر را به طور خاص فراهم ساخت.

با تدوین فقه و اخلاق اسلامی در سده‌های سوم و چهارم هجری, مباحث حقوق بشر در کتاب‌های فقهی و اخلاقی این دوران نظیر مبسوط شیخ طوسی به صورت مستدل مطرح شد.در روند تحولات بعدی فقه اسلامی،مباحث حقوق بشر همواره از دغدغه‌های اصلی فقها و حقوق‌دانان مسلمان بوده است. ⁽¹⁾مهم‌ترین تجلی این تلاش‌ها را در اعلامیه اسلامی حقوق بشر مصوب 1990 سازمان کنفرانس اسلامی،می‌توان دید.بدین ترتیب،تاریخ تدوین حقوق بشر در اسلام به دهه دوم قرن اول هجری و دهه‌های آخر قرن هفتم میلادی باز می‌گردد که در مقایسه با حقوق بشر غربی, بیش از دوازده قرن سبقت زمانی دارد.

از مهم‌ترین آموزه‌های اسلام این است که حقوق بشر با عقیده صحیح(ایمان به خدا و شریعت الهی)ارتباط مستحکمی دارد.اصول توحید(خداباوری)،معاد(فرجام‌باوری)،حکمت(هدفمندی)و اصل رابطه دنیا وآخرت،از مبانی حقوق بشر

است.کسی که خدا را پروردگار،خالق و قانون‌گذار حکیم می‌داند،حق او را به عنوان منشأ حقوق می‌شناسد و معتقد است که زندگی بشر محدود به همین دنیا نیست؛بلکه زندگی حقیقی در جهان آخرت است.چنین کسی حقوق بندگان خدا را نیز درک و مراعات می‌کند؛زیرا اعتقاد دارد که خداوند خالق بشر است و همه انسان‌ها مخلوق خداوند بوده و از حقوق مساوی برخوردارند.رعایت این حقوق بر همه انسان‌ها الزامی است؛چنان‌که وحدت نوع بشر بر همین عقیده و ایمان مبتنی است.رنگ،جنس،ملیت و...وسیله شناسایی و تعاون بین انسان‌هاست،نه این‌که معیار برتری و تفاخر باشد.هر کس به حقوق بشر احترام نگذارد و آن را رعایت نکند،افزون بر مجازات دنیوی, کیفر اخروی نیز دارد.

این موضع،هنگامی از جانب اسلام مطرح شد که دیگر ملت‌ها(حتی پیروان ادیان الهی)کمترین حقوقی برای مخالفان عقیدتی خود قائل نبودند و آنان را محکوم به فنا می‌دانستند.در تأثیر اسلام بر اروپا و جهان،همین بس که افرادی مانند:ولتر،روسو،لوتر و همه آزادی‌خواهانی که در نهضت دینی و اصلاحات اجتماعی اروپا نقش داشته‌اند،الگوی‌شان را از نظام حاکم بر جامعه اسلامی گرفته‌اند و کوشیده‌اند در قبال انگزیسیون(محکمه تفتیش عقاید)آزادی موجود در جامعه اسلامی را حاکم سازند. ⁽¹⁾

4-تحولات حقوق بشر در تاریخ اسلام

اسلام،بنیان‌گذار زندگی مسالمت‌آمیز ملت‌ها در کنار یکدیگر بوده و قرآن کریم نزدیک به هزار سال پیش از مکتب پروتستان(آغازگر حرکت اصلاح‌طلبانه در درون مسیحیت)،پیروان دیگر ادیان الهی را به تعاون و هم‌زیستی

مسالمت‌آمیز و رعایت حقوق انسان‌ها فرا خوانده است. ⁽¹⁾

تحولات عصر رسالت،تجلی انقلاب ارزشی،سیاسی و حقوقی در همه زمینه‌ها از جمله حقوق بشر می‌باشد.نگاه اسلام به انسان و رفتار پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله در جایگاه حاکم اسلامی با مردم و احترام ایشان به انسان‌ها فارغ از عقیده،نژاد،رنگ،جنسیت و طبقه اجتماعی در تاریخ بشر بی‌نظیر است.هم‌نشینی ساده و بی‌نشانه در حلقه یاران،همدم بودن با اقشار محروم اجتماعی،مبارزه با تبعیض نژادی،انعقاد منشور مدینه با یهودیان و پذیرش آنان در جامعه اسلامی،احترام به جنازه یهودی،پرهیز از امتیازطلبی و ده‌ها خصلت برجسته انسانی،پیامبر را به عنوان الگوی حسنه در تاریخ بشریت مطرح ساخت.ایشان در پرتو تعالیم قرآن توانست تصویری بسیار تعالی از جایگاه حقوق بشر در اسلام را ترسیم نماید.

سخنان جعفر بن ابی‌طالب سخن‌گوی مسلمانان مهاجر صدر اسلام به حبشه که جلوه‌هایی از تعالیم حضرت محمد صلّی الله علیه و آله را نشان می‌دهد،در این زمینه قابل توجه است.آن‌گاه که زمامدار حبشه از جعفر پرسید:چرا از آیین نیاکان خود دست برداشته و به آیین جدید که نه با دین ما تطبیق می‌کند و نه با کیش پدران خودتان،گرویده‌اید؟جعفر در پاسخ می‌گوید:ما مردمی بودیم نادان و بت‌پرست؛از مردار پرهیز نمی‌کردیم؛همواره سرگرم کارهای زشت بودیم؛همسایه نزد ما حرمت و احترامی نداشت؛با خویشاوندان خود همیشه جنگ و ستیز داشتیم؛ضعیفان محکوم زورمندان بودند.روزگاری به این وضعیت زندگی می‌کردیم تا این‌که شخصی از میان ما که سابقه درخشانی در صداقت و امانت داشت،برخاست و به فرمان خدا ما را به توحید و یکتاپرستی فراخواند و بت‌پرستی را نکوهش کرد و به ما توصیه نمود

که در رد امانت بکوشیم و از ناپاکی‌ها بپرهیزیم و با خویشاوندان و همسایگان به نیکی رفتار کنیم.از خون‌ریزی،شهادت دروغ،خوردن اموال یتیمان،دادن نسبت‌های ناروا به زنان و آمیزش‌های نامشروع پرهیز کنیم.همچنین به ما دستور داد تا نماز بخوانیم،روزه بگیریم و مالیات دارایی خود را بپردازیم.ما نیز به او ایمان آوردیم و به ستایش و پرستش خدای یگانه قیام کردیم و به دستورات او ایمان داریم.حلال او را حلال و حرام او را حرام می‌شماریم.

بیان جذاب و الهام‌بخش جعفر،چنان تأثیر گذاشت که زمامدار حبشه را مجذوب خود ساخت.او به‌رغم افکار منفی اطرافیانش،عقاید مسلمانان مهاجر را تحسین کرد و به آنان آزادی کامل داد و درخواست هیأت قریش مبنی بر بازگرداندن مسلمانان مهاجر را نپذیرفت.هدایایی را که آنان به عنوان رشوه آورده بودند،باز گرداند و گفت:«خدا موقع عطای این قدرت, از من رشوه نگرفته است.سزاوار نیست من از این طریق ارتزاق کنم». ⁽¹⁾

اندیشه پیامبر در زمینه حقوق بشر با تحرک و پویایی ادامه یافت و یاران و تربیت یافتگان مکتب رسالت, هر کدام به سهم خود در این راستا کوشیدند.در این میان،امام علی علیه السلام بیش از دیگران،کارهای ارزنده و شایسته تحسین انجام داد.اوج همخوانی اندیشه علوی با نبوی را در فرمان امام علی به مالک اشتر نخعی فرماندار مصر می‌توان دید:

مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار ده و با همه دوست و مهربان باش.مبادا هرگز چونان حیوان شکاری باشی که خوردن آنها را غنیمت دانی؛زیرا مردم دو دسته‌اند:دسته‌ای برادر دینی تو و دسته دیگر همانند تو در آفرینشند. ⁽²⁾

دفاع از حقوق و آزادی‌های انسانی،مبارزه با تبعیض و افزون‌طلبی و تلاش در راستای عدالت اجتماعی, از اقدامات ارزنده‌ای بود که علی علیه السلام را صدای عدالت انسانی ساخت.

متأسفانه،با روی کار آمدن سلسله امویان, خلافت از مسیر اسلامی منحرف و سلطنت جایگزین خلافت گردید.در اثر انحراف پدید آمده،نظام طبقاتی و اندیشه امتیازطلبی و انحصارجویی, نخست با تحریف ارزش‌های اسلامی و سپس با اتکای بر قدرت مالی،نظامی و سیاسی در مناطقی که از معارف اسلامی شناخت عمیقی نداشتند،حاکمیت یافت.کرامت انسانی،برابری،آزادگی و احترام به حقوق انسان‌ها به تدریج مورد غفلت قرار گرفت.

عباسیان که با انگیزه مبارزه با انحصارطلبی و رفتار ضد بشری امویان برخاستند،سرانجام به دلیل عوامل مؤثر در انتقال قدرت به گروه اجتماعی جدید،به همان مسیر انحرافی کشیده شدند.این بار انسان‌ها با شیوه‌ای دیگر مورد بی‌احترامی و تبعیض قرار گرفتند.بنی‌امیه در اثر روحیه خرافی نژادپرستی حقوق انسان‌ها را نقض کردند و بنی‌عباس با این پندار که از خاندان پیامبرند, دچار برتری‌جویی و تبعیض در رفتار شدند. ⁽¹⁾انحراف از مسیر اسلام در دوران امپراتوری عثمانی عمیق‌تر شد.رفتار غیر عادلانه و تبعیض‌آمیز ترک‌های عثمانی, تصویری خشن و جنگ‌طلبانه از اسلام ارائه داد.پندار«اسلام دین جنگ و شمشیر»برایند رفتار غلط حاکمان عثمانی از یک‌سو،و تلاش مغرضانه مستشرقان در تبلیغ و ترویج این پندار باطل از سوی دیگر،ستمی تاریخی است که بر اسلام رفته است.در برابر این رفتار تفریطی،عده‌ای برای از بین بردن این ذهنیت ناروا،دچار افراط شدند و کوشیدند با نادیده انگاشتن اصول اساسی

اسلام مانند اصل جهاد, ⁽¹⁾اصل عدم اعتماد به بیگانگان، ⁽²⁾و اصل نفی سبیل ⁽³⁾(نفی سلطه)چهره‌ای سازش‌کارانه از اسلام ارائه دهند؛در صورتی‌که اسلام ستمگری و ستم‌پذیری را هرگز برنمی‌تابد: ...لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُونَ. 4

در دو قرن اخیر،در اثر استعمار سیاسی و تهاجم فرهنگی غرب،بیشتر مسلمانان دچار نوعی ازخودبیگانگی اسلامی و بحران هویت شده‌اند.دستورات اسلام در زمینه حقوق بشر را از یاد برده‌اند و گرایش‌های تجددطلبانه و روشن‌فکری بیمارگونه در میان مسلمانان شکل گرفته است.در نظر بعضی از اندیشمندان،نگاه قوانین اساسی کشورهای اسلامی به حقوق اساسی و آزادی‌های فردی،متأثر از تفکر و فرهنگ غرب در زمینه حقوق بشر است. ⁽⁴⁾البته این ادعا جای تأمل دارد؛چون در قوانین بیشتر کشورهای اسلامی, به رعایت موازین اسلامی و شریعت تأکید شده است.درهرحال, از اقدامات شایسته و قابل توجه کشورهای اسلامی در دوران معاصر, تدوین«اعلامیه اسلامی حقوق بشر» ⁽⁵⁾توسط سازمان کنفرانس اسلامی است.

5-اعترافات دانشمندان

«واگلری»استاد ادبیات عرب و تاریخ تمدن اسلامی در دانشگاه«ناپل»ایتالیا

چنین می‌گوید:

ما در این کتاب(قرآن)مخزن‌ها و ذخایری از علوم می‌بینیم که بالاتر از ظرفیت و استعداد باهوش‌ترین اشخاص و بزرگ‌ترین فیلسوفان و قوی‌ترین مردان قانون و سیاست است.ما را شگفتی و حیرت از دینی است که نه تنها نظریه‌ای را دنبال می‌کند که با نیازمندی‌های بشر سازگار است و شریعتی را ایجاد می‌کند که از عالی‌ترین قوانین تشکیل می‌شود و انسان می‌تواند در پناه آن زندگی کند, بلکه از این حدود نیز گام را فراتر می‌نهد و فلسفه حیات را نیز عرضه می‌دارد...و شریعت که به منزله قانون اسلامی به شمار می‌رود, فقط از آداب و تشریفات شکل نمی‌گیرد؛بلکه تمام مظاهر حیات اجتماعی و شخصی نیز از احکام آن پیروی می‌کند. ⁽¹⁾

ویل دورانت می‌گوید:

اسلام طی پنج قرن(81 تا 597 ه ق برابر با 700 تا 1200م)از لحاظ نیرو و نظم،بسط قلمرو حکومت،تصفیه اخلاق و رفتار،سطح زندگانی،وضع قوانین منصفانه انسانی،تساهل دینی،دانشوری،علم طب و فلسفه،پیشاهنگ جهان بود...چنان به نظر می‌رسد که مسلمانان،شریف‌تر از مسیحیان بودند; پیمان‌ها را بهتر رعایت می‌کردند; نسبت به مظلومان رحیم‌تر بودند و درتاریخ به ندرت دست به آن نوع وحشی‌گری‌هایی زدند که مسیحیان در هنگام تسلط بر بیت‌المقدس(493ه ق/1099م)مرتکب شدند... ⁽²⁾اسلام در جهان مسیحی نفوذ گوناگون بسیار داشت.اروپای مسیحی،غذاها،شربت‌ها و دارو و درمان،اسلحه،استفاده از نشان‌های مخصوص خانوادگی،سلیقه و انگیزه هنری،ابزار فنون صنعت و تجارت،و قوانین راه‌های دریایی را از اسلام فرا گرفت و غالباً کلمات آن‌را نیز از مسلمانان اقتباس کردند.

گوستاو لوبون نیز معترف است:

ما در تاریخ ملتی را سراغ نداریم که مانند اعراب و مسلمانان, به این اندازه در دیگران تأثیر داشته باشند؛زیرا تمام ملت‌هایی که به‌گونه‌ای با آنها ارتباط پیدا کردند،تمدن آنان را پذیرفتند. ⁽¹⁾

«جرج برنارد شاو»انگلیسی با این که کمتر آیینی از انتقاد او در امان مانده است،درباره اسلام چنین قضاوت می‌کند:

یکی از علت‌هایی که اسلام را مورد قبول همگان قرار داده،طرفداری جدی آن از حقوق انسان است.اسلام در این زمینه آن‌قدر قوی است که نظیر ندارد.یونان،روم و ممالک پیشرفته امروز،اروپا و امریکا نمی‌توانند در این جهت با اسلام برابری کنند.من چنین پیش‌بینی می‌کنم و هم اکنون نیز آثار آن پیداست که ایمان محمد(صلی الله علیه وآله)مورد قبول اروپای فردا خواهد بود. ⁽²⁾

«مارسل بوآزار»محقق انستیتوی عالی«ژنو»می‌گوید:

روش سیاسی و اصول حقوقی اسلام در قرون وسطا،دست‌مایه فلاسفه و حقوق‌دانان غرب در تدوین ضوابط و قوانین مربوط به عدالت اجتماعی و ضمانت حقوقی مستضعفان در برابر مستکبران بوده است.به جرأت می‌توان گفت که شریعت اسلام،بنیان‌گذار جهانی حقوق بین‌الملل در جهان است... ⁽³⁾ما هرگز نمی‌خواهیم تأثیر فلسفه فنیقی،یونانی،یهودی و حتی مسیحیت را در این زمینه مورد ایراد قرار بدهیم؛اما عینیت تاریخی و عدالت معمولی ایجاب می‌کند که بگویم تمدنی که فرهنگ مدیترانه‌ای را در قرون وسطا به مدت هفتصد سال زیر نفوذ قرار داد،تمدن اسلامی بود.مگر ابن‌رشد و ابن‌سینا مانند بسیاری دیگر استادان اندیشه نسل متعدد اروپایی نبودند؟ ⁽⁴⁾

او درباره تغافل یا انکار غربیان می‌نویسد:

علت این امر،به‌خوبی آشکار نیست.آیا این حالت،ادامه همان عقیده یونان قدیم در مقابل بربرهای شرق است؟!یا خودداری جهان مسیحیت از شناخت آن ارزش‌های دین توحیدی است(که بعد از آیین مسیح نازل شده است)و ظن قوی به آن دلیل است که حقوق مردم اروپا،ابتدا به منظور متحد ساختن اقوام اروپایی بر ضد اسلام تدوین شده است. ⁽¹⁾

«رنه گنون»فرانسوی در کتابش به‌نام مطالعات سنّتی که در دسامبر1950 در پاریس منتشر شده،در فصلی با عنوان«تمدن ناشناس»(تمدن اسلام)چنین اظهار می‌دارد:

...کسانی هستند که می‌خواهند این سکوت مورخان را ناشی از برخی داوری‌ها و اندیشه‌های مذهبی بدانند; ولی درباره مورخان کنونی(که بیشترشان بی‌دین و یا اصلا ضد دینند)چه می‌توان گفت؟...با وجود این،آن‌چه را که پیشینیان آنان برخلاف واقعیت گفته‌اند،تأکید و تأیید می‌کنند.بنابراین،موضوع را باید پیامد غرور،پرمدعایی و خودبینی غربیان دانست که نگذاشته است واقعیت و اهمیت دینی را که شرق برگردن آنان دارد،بازشناسند.در این زمینه آن‌چه که بسیار شگفت‌انگیز است،این است که اروپائیان خود را وارثان مستقیم تمدن یونان و روم می‌دانند؛در حالی که واقعیت،این ادعا را اثبات نمی‌کند.واقعیت تاریخی این است که دانش و فلسفه یونانی به واسطه مترجمان مسلمان به اروپا رسیده است. ⁽²⁾

«مونتگُمِری وات»،مورخ شهیر انگلیسی از این راز،چنین پرده برمی‌دارد:

احساس حقارتی را که اروپا از برخورد با تمدن اسلامی یافت, جنبه‌های گوناگون داشت...اشاعه تصویر تحریف شده از اسلام بین اروپائیان ضرورتاً برای جبران این احساس حقارت بوده است. ⁽³⁾

وات در مقام گلایه از تعصب اروپاییان می‌گوید:

اروپای غربی در واکنش به مسلمانان سعی کرد تأثیر آنها را بی‌اهمیت جلوه دهد و در وابستگی به خود میراث یونان و روم مبالغه نمایند. ⁽¹⁾

گوستاو لوبون نیز از تعصب ناروای غربیان می‌گوید:

این تعصبات ضد اسلام و مسلمانان از سال‌ها قبل همچون میراثی به ما منتقل شده،و روی هم متراکم گشته است; به طوری که جزء طبیعت و سرشت ما شده و در اعماق دل ما ریشه دوانده است؛مانند کینه‌ای که یهود با نصارا دارند.اگر چه گاهی آن را پنهان می‌کنیم،اما ریشه آن برای همیشه پا برجا و محکم است. ⁽²⁾

در کنار این واقعیت،آنچه که حائز اهمیت است و باید در حلقه مفقوده مورد توجه قرار گیرد،همان است که ویل دورانت می‌گوید:

ظهور اسلام در قرون وسطا،به راستی یک الگوی تاریخ‌ساز است که از عربستان طلوع کرد و در مدت کمتر از یک قرن،امپراتوری عظیمی به وجود آورد و اینک در روزگار ما،دین معتبری است که بر یک نیمه جهان حکومت دارد و واقعاً یکی از عجایب حوادث اجتماعی قرون وسطاست. ⁽³⁾

این‌ها نمونه‌هایی از اعترافات و داوری‌ها در زمینه نقش و تأثیر اسلام بر جهان(به ویژه دنیای غرب)است.هرچند که اسلام به عنوان یک دین جهانی با محتوای عالی و انسانی،بی‌نیاز از تأیید و توصیف دیگران است.

خلاصه

در برداشتی دیگر،اندیشه حقوق بشر تاریخی جهانی در ادیان و فلسفه‌های

گوناگون دارد.در این نگاه-که صحیح و منصفانه به نظر می‌رسد-می‌توان تفکر حمایت از حقوق بشر را همزاد انسان دانست.

به نظر می‌رسد که در بررسی زمینه‌های تاریخی حقوق بشر،باید بیشترین نقش را در زمینه احیا و توسعه حقوق بشر،به ادیان الهی،به‌ویژه اسلام داد.ظهور اسلام یکی از مهم‌ترین حوادث اجتماعی قرون وسطاست که از لحاظ زمانی مصادف با وحدت اروپا بوده و بسیار مؤثر و تحول‌آفرین می‌نماید.اسلام در زمانی ظهور کرد که انسانیت و کرامت انسانی به فراموشی سپرده شده بود.شرک و بت‌پرستی،ازخودبیگانگی و بحران هویت زمینه و فرصت هر گونه تفکر و تحول مثبت را از بین برده بود.احترام به حقوق انسان هیچ تعریف و جایگاهی در زندگی بشر نداشت.اسلام این توفیق را داشت که انقلاب اجتماعی کاملی را در زندگی عرب‌ها و همه کسانی که دین جدید را پذیرا شدند،پدید آورد.

حقوق بشر در اسلام منشأ وحیانی دارد.نزول قرآن،نقطه عطفی در شکل‌گیری تفکر حمایت از انسان و آغاز تدوین حقوق بشر در اسلام است.آیات و روایات ناظر به حقوق بشر،فصلی درخشان از نظام حقوقی اسلام را تشکیل می‌دهد.تحولات عصر رسالت،تجلی انقلاب ارزشی،سیاسی و حقوقی در همه زمینه‌ها،از جمله حقوق بشر می‌باشد.نگاه اسلام به انسان و رفتار پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله در جایگاه حاکم اسلامی با مردم و احترام ایشان به انسان‌ها فارغ از عقیده،نژاد،رنگ،جنسیت و طبقه اجتماعی در تاریخ بشر بی‌نظیر است.ایشان در پرتو تعالیم قرآن توانست تصویری بسیار تعالی از جایگاه حقوق بشر در اسلام را ترسیم نماید.

رویکرد تعالی اسلام به حقوق بشر در سده‌های بعد ادامه یافت.با تدوین فقه و اخلاق اسلامی در سده‌های سوم و چهارم هجری،مباحث حقوق بشر در کتاب‌های فقهی و اخلاقی وارد شد.در روند تحولات بعدی فقه اسلامی،مباحث

حقوق بشر همواره از دغدغه‌های اصلی فقها و حقوق‌دانان مسلمان بوده است.هرچند در روند تحولات تاریخی حقوق بشر انحرافاتی در دوره امویان و عباسیان و امپراتوری عثمانی پدیدار گشت،اما اقدامات فقها و حقوق‌دانان مسلمان را در راستای تبیین و حمایت از حقوق بشر نمی‌توان نادیده گرفت.تجلی این تلاش‌ها را در اعلامیه اسلامی حقوق بشر مصوب سازمان کنفرانس اسلامی می‌توان دید.بدین ترتیب،تاریخ تدوین حقوق بشر در اسلام به دهه دوم قرن اول هجری و دهه‌های آخر قرن هفتم میلادی بازمی‌گردد که در مقایسه با حقوق بشر غربی بیش از دوازده قرن سبقت زمانی دارد.

اهل فن و حتی کسانی که کمترین اطلاعی از اسلام و سیر تکاملی انقلاب اسلامی دارند،می‌دانند که طرح مباحث حقوق بشر از دیدگاه اسلام جنبه انفعالی در برابر تفکر حقوقی و سیاسی غرب ندارد.با مراجعه به منابع اصیل اسلامی،این واقعیت کاملا آشکار می‌گردد که حقوق بشر،در عرصه نظر و عمل همواره مورد اهتمام فقهای مسلمان بوده است.اصول و اندیشه‌هایی مانند حق زندگی،کرامت انسانی،آزادی،برابری،عدالت اجتماعی،تعلیم و تربیت انسانی،امنیت،تعاون،همزیستی مسالمت‌آمیز،احترام به مالکیت،مبارزه با ستمگران و حمایت از ستمدیدگان،از مفاهیم و اندیشه‌های حقوقی و سیاسی آشنا در اسلام و فقه اسلامی است.

پرسش ها

1.قرآن کریم وضعیت حقوق بشر در آستانه ظهور اسلام را چگونه توصیف می‌کند؟

2.نگاه نهج‌البلاغه به وضعیت حقوق بشر در آستانه بعثت چگونه است؟

3.منشأ حقوق بشر در اسلام چیست؟

4.پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله با چه تدبیری توانست تصویر تعالی از حقوق بشر ارائه دهد؟

5.سیر تکوین حقوق بشر در اسلام چگونه است؟

6.مباحث حقوق بشر ابتدا در چه منابعی مطرح شد؟

7.نقش امویان،عباسیان و عثمانیان در تاریخ تحولات حقوق بشر چیست؟

8.آخرین تجلی تلاش کشورهای اسلامی را در زمینه حقوق بشر بیان کنید.

9.نقش اسلام در احیا و توسعه حقوق بشر را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

10.در تحول و توسعه حقوق بشر،چه کسانی بیشترین نقش را ایفا کرده‌اند؟

منابع برای مطالعه

1.بوآزار،مارسل،انسان‌دوستی در اسلام،ترجمه محمدحسین مهدوی و غلامحسین یوسفی،تهران،توس،1362.

2.حلبی،علی اصغر،انسان در اسلام و مکاتب غربی،تهران،اساطیر،1374.

3.روژه،دوپاسکیه،سرگذشت اسلام و سرنوشت انسان،ترجمه علی‌اکبر کسمایی،تهران،انتشارات فرجام،چ1374،2.

4.عمید زنجانی،عباسعلی،مبانی اندیشه سیاسی اسلام،تهران،مؤسسه فرهنگی اندیشه.

5.فریمن،مایکل:حقوق بشر،ترجمه محمد کیوانفر،تهران،وزارت امور خارجه،مرکز چاپ و انتشارات،1382.

6.لوبون،گوستاو:تمدن اسلام و عرب،ترجمه سید هاشم حسینی،تهران،کتابفروشی اسلامیه،1347.

7.منصوری لاریجانی،اسماعیل:سیر تحول حقوق بشر و بررسی تطبیقی آن با حقوق بشر در اسلام،تهران،تابان،1374.

8.هونگه،زیگرید:فرهنگ اسلام در اروپا(خورشید الله بر فراز مغرب زمین)،ترجمه مرتضی رهبان‌نیا،تهران،دفتر نشر فرهنگ اسلامی،چ1370،3.

9.واگلری،لوراواکچیا:پیشرفت سریع اسلام،ترجمه غلامرضا سعیدی،تهران،انتشار،چ1344،2.

10.ویل دورانت:تاریخ تمدن،ج4،ترجمه ابوالقاسم پاینده و دیگران،تهران،سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی،چ1371،3.

3-حق و حقوق بشر

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.تعریف‌های متفاوت از حقوق بشر را ارزیابی کند؛

2.معانی لغوی و اصطلاحی حق را بیان کند؛

3.ویژگی‌ها و لوازم حق را تبیین نماید؛

4.مناسبات حق با مفاهیم مشابه آن را بشناسد؛

5.رابطه حق و تکلیف را تبیین کند.

مقدمه

اصطلاحاتی مانند حق،حقوق بشر و مفاهیم مشابه آن،نه تنها در حقوق و سیاست،بلکه در محاورات عرفی به طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد.همه ملت‌ها،با هر فرهنگی،حتی در دورترین نقاط عالم تا حدودی با این مفاهیم آشنا هستند.در عصری قرار داریم که مباحث حقوق بشری،دغدغه‌ای جهانی است و بخش بزرگی از برنامه‌های داخلی و بین‌المللی را به خود اختصاص می‌دهد.اخبار حمایت یا نقض حقوق بشر،همه روزه در صدر اخبار جهان قرار دارد و از طریق رسانه‌ها به زبان‌های مختلف تبلیغ می‌شود.هرچند حقوق بشر و اصطلاحات مرتبط با آن نقش تسریع کننده را توسط افراد و نهادهای حقوق بشری در راستای تحقق عدالت ایفا می‌کند،اما تفاوت برداشت‌ها نسبت به حق و حقوق بشر هم‌چنان به مثابه چالش جدی فراروی نظام‌های حقوقی قرار دارد.

حق چیست؟بشر صاحب حق کیست؟حقوق بشر کدامند؟

هدف این درس،تبیین بخشی از مفاهیم مرتبط با مباحث حقوق بشری است.

تعریف حقوق بشر

اشاره

مفهوم حقوق بشر به‌رغم برداشت غریزی و شهرت جهانی،هنوز در هاله‌ای از ابهام و اختلاف قرار دارد.این پرسش همواره مطرح است که مفهوم دقیق حقوق بشر چیست؟بدون تردید،نفی یا اثبات حقوق بشر نمی‌تواند ناظر به یک برداشت از حقوق بشر باشد.زیرا،در تعریف آن اتفاق نظر وجود ندارد.مهم‌ترین تعاریف ارائه شده در این زمینه،عبارتند از:

1-تعریف فلسفی حقوق بشر

«حقوق بشر توصیف کننده حقوق طبیعی ⁽¹⁾یا حقوق انسان ⁽²⁾در قرن بیستم است و مراد از آن،حقوقی است که هر فرد از آن جهت که انسان است،دارامی‌باشد». ⁽³⁾

در این برداشت که متون و اسناد حقوق بشری نیز آن را به عنوان اصول پذیرفته شده مورد تأکید قرار داده‌اند، ⁽⁴⁾سه نکته قابل توجه است:نخست آن‌که حقوق بشر از طبیعت انسان ناشی شده و ذاتی بشر تلقی می‌گردد.دوم،حقوق بشر به دلیل طبیعی بودنش دارای سرشت فلسفی است.سوم،هرچند حقوق بشر اختراع جدیدی است،اما مفهوم آن بسی قدیمی‌تر از نام آن می‌باشد.

این تعریف از جهاتی قابل مناقشه است: ⁽¹⁾

الف)بدیهی بودن حقوق بشر:حقوق بشر چون مجموعه اصول پذیرفته شده و ذاتی انسان است،باید از بدیهیات بوده و بی‌نیاز از استدلال باشد.هر نوع مناقشه و چالش در ذاتی و بدیهی بودن اصلی در مورد حقوق بشر،می‌تواند آن را از قلمرو حقوق بشر خارج سازد.

ادعای بداهت حقوق بشر با چالش‌هایی روبه‌روست:اولا اصول مندرج در اعلامیه‌های حقوق بشر-به‌جز تعداد اندکی-نه تنها از بدیهیات نیستند،بلکه نیازمند اثبات و استدلال منطقی می‌باشند؛ثانیا در اسناد بین‌المللی حقوق بشر از بسیاری حقوق انسان مانند حقوق جنین،حقوق پس از مرگ،حقوق پدر و مادر و نظایر آن غفلت شده است.

ب)حقوق بشر برخاسته از طبیعت انسان است:طبیعت انسان چیست؟وقتی اعلامیه حقوق بشر تعریفی از انسان ارائه نداده،پس چگونه حقوق را برخاسته از طبیعت انسان می‌داند؟طبیعت،واژه‌ای مبهم و مفهومی ناشناخته است.پس با وجود تفاوت دیدگاه‌ها،انسان نیز تعاریف گوناگونی پیدا می‌کند.

ج)حقوق بشر ذاتی انسان است:ذاتی در فلسفه در دو معنا به کار می‌رود:ذاتی به معنای جزء انسان و ذاتی به معنای لازم لاینفک انسان؛مانند علم و فکر لازمه وجودی موجود مجرد است،حقوق بشر نیز لازم لاینفک انسان است.اگر حقوق بشر جزء یا لازم لاینفک انسان است،چطور انسان‌ها قرن‌ها از آن بی‌اطلاع مانده‌اند؟

افزون بر این،ذات و ذاتیات نمی‌توانند حقوقی باشند؛یعنی اطلاق حقوق که امری عرفی یا قراردادی است،بر ذات و ذاتیات تشکیل دهنده انسان صحیح

نیست.در اعلامیه جهانی حقوق بشر،میان مباحث فلسفی و حقوقی خلط شده است.بعضی از حقوق مندرج در اعلامیه،به دلیل ذاتی بودن آنها باید از اعلامیه حذف شود؛چون ذات و ذاتیات از مقولات فلسفی است و نه حقوقی. ⁽¹⁾از همه مهم‌تر،ذاتی بودن حقوق بشر نسبت به انسان،اصول آن را نه تنها از قلمرو نفی خارج می‌سازد،حتی امکان اثبات و قانون‌گذاری درباره آن را نیز ناممکن می‌سازد؛زیرا ذاتیات قابل نفی و اثبات و جعل و قرارداد نیستند.

د)اگر دکترین را به مسائل نظری اختصاص دهیم که با نوعی گزینش منطقی و استدلالی و حتی مطالعه تطبیقی همراه باشد،باید حقوق بشر را به لحاظی که گفته شد«غیر دکترین»تلقی کرد؛زیرا در اصول آن هیچ‌گونه گزینشی امکان‌پذیر نمی‌باشد؛چون اختلاف نظری در آن وجود ندارد تا گزینه‌های متفاوتی فرض شده و بهترین آنها انتخاب گردد.

2-تعریف جامعه شناسانه حقوق بشر

«حقوق بشر مجموعه قواعد شناخته شده‌ای است که در رابطه با رشد شخصیت انسان ضروری بوده و نقش حیاتی دارد.بنابراین،حس حقوق بشر باید در افراد بشر بیدار شود تا ببینند چگونه زنجیرهای اسارت را از دست و پای خود بکشند». ⁽²⁾

این تعریف در نقطه مقابل تعریف اول که تعریف بسته‌ای از حقوق بشر ارائه می‌دهد،قرار می‌گیرد.در این نگاه،حقوق بشر مفهومی گسترده‌تر از اعلامیه جهانی حقوق بشر دارد.تعبیر«شناخته شده»که در تعریف به کار رفته،نشانگر رعایت انصاف است و حقوق بشر را محدود به اعلامیه نمی‌کند و راه را برای

شناخت حقوق بشر باز می‌گذارد.این تعریف با رویکرد جامعه‌شناسانه،«رعایت حقوق بشر»را عامل رشد«شخصیت انسان»می‌داند.

در این‌که رعایت حقوق بشر موجب رشد شخصیت انسان است،تردیدی نیست،اما این امر اختصاص به اعلامیه جهانی حقوق بشر ندارد؛چون در قوانین داخلی کشورها نیز نوعا مقرراتی پیش‌بینی می‌شود که رعایت آنها در رشد شخصیت انسان مؤثر است.افزون بر این،رشد شخصیت انسان که محور اصلی این تعریف را تشکیل می‌دهد،به شرایط و زمینه‌های موجود بستگی دارد که در مقایسه با آن،از حالت نسبی برخوردار است.بر این اساس،حقوق بشر نیز باید تابع شرایط بوده و مطابق آن تغییر و تحول یابد.بنابراین،تعریف مزبور در عین داشتن امتیاز،از ویژگی جامع و مانع بودن برخوردار نیست؛چون تفاوتی میان حقوق بشر و قانون عادی ننهاده است. ⁽¹⁾

3-تعریف لیبرالیستی حقوق بشر

«حقوق بشر مجموعه اصول و قواعد حمایتی است که افراد را در عرصه اجتماع و در برابر اقتدار دولت،از تعرض مصون می‌دارد». ⁽²⁾

این تعریف که رویکرد لیبرالیستی دارد،بیشتر به منافع و حقوق فرد می‌اندیشد و بر آن است که از حقوق افراد در تزاحم اجتماعی و در برابر اقتدار دولت حمایت نماید.حمایتی بودن قواعد حقوق بشر،بیانگر وجود نوعی تبعیض در نظام‌های حقوقی است.در این‌که تعریف مزبور به انصاف نزدیک‌تر است و حقوق بشر نیز جنبه حمایتی دارد،تردیدی نیست؛چون در اعلامیه جهانی حقوق بشر،به حمایت

از دولت اشاره نشده است.با این وجود،این تعریف نیز عام است؛زیرا حمایتی بودن اختصاص به حقوق بشر ندارد؛چنان‌که فلسفه تشریع قوانین،به‌ویژه قانون اساسی نیز حمایت از حقوق افراد در برابر اقتدار دولت است.

4-تعریف اعلامیه جهانی از حقوق بشر

«حقوق بشر مجموعه اصول و قواعد کلی است که به مثابه حقوق مدنی جهانی،برای تضمین صلح و امنیت جهانی و حقوق اساسی بشر،لازم و ضروری است». ⁽¹⁾

هرچند تمام صفات مطرح شده در این تعریف مورد تأیید است،اما نمی‌تواند ویژه حقوق بشر باشد؛چون قوانین عادی نیز در راستای تأمین اهداف نام‌برده وضع می‌گردند؛یعنی تعریف جامع و مانع نیست.

5-تعریف حقوق بشر در رویکرد دینی

«حقوق بشر مجموعه‌ای از اصول برخواسته از فطرت انسان است که با دو ویژگی در زندگی او ظاهر گردیده است:نخست،نیازهای درون ذاتی و دوم،استعدادهای بی‌کران رشد و تعالی.ترکیبی از این دو عنصر که شاخص اصلی فطرت انسان است،مجموعه‌ای از اصول و مقررات کلی را ایجاب می‌کند که از آن به حقوق بشر تعبیر می‌شود».

هرچند این تعریف تلفیقی از چند تعریف پیشین است،لکن برخاسته از نگاه خاصی است که اسلام نسبت به انسان دارد و او را دارای فطرتی پاک و مستعد رشد و تعالی و بستر مناسبی برای تولد حقوق شایسته انسان می‌داند. ⁽²⁾در این تعریف حقوق

بشر دارای فرایند درون ذاتی است(تعریف اول)،از خاستگاه رشد شخصیت انسان سرچشمه می‌گیرد(تعریف دوم)،و در آن فرد کانون توجه است(تعریف سوم).هرچند در نظریه فطرت،حقوق بشر برآمده از مبانی فلسفی و هستی‌شناسی است،اما خود مانند سایر قواعد حقوقی تابع مصالح و مفاسد اجتماعی و قابل طرح در قلمرو قرارداد می‌باشد و از این دیدگاه هیچ تفاوتی با دیگر قواعد حقوق ندارد.تنها امتیاز حقوق بشر در این است که نسبت به سایر قواعد حقوقی،نقش اصول و قواعد اساسی و اولیه را دارد و همه قواعد حقوقی باید بر اساس آن تشریع گردد.

بدین ترتیب،حقوق بشر،مجموعه‌ای از اصول و قواعد برگرفته شده از فطرت انسانی و برگرفته از شریعت الهی است که برای رشد نهایی انسان ضرورت دارد. ⁽¹⁾

بعضی دیگر گفته‌اند:

حقوق بشر عبارت از مجموعه امتیازات متعلق به افراد یک جامعه و مقرر در قواعد موضوعه است که افراد به اعتبار انسان بودن و در روابط خود با دیگرافراد جامعه یا قدرت حاکم،با تضمینات و حمایت‌های لازم،از آن برخوردار می‌باشند. ⁽²⁾

این تعریف،ناظر به حقوق شهروندی است تا حقوق بشر؛چون بر حقوق یا امتیازات افراد در قلمرو یک حاکمیت و در روابط داخلی یک جامعه و در برابر اقتدار حاکم تأکید دارد؛حقوقی که در قوانین اساسی کشورها با عنوان حقوق ملت یا مردم تبیین می‌گردد.در صورتی که حقوق بشر مفهومی جهانی است و محدود به قلمرو جغرافیایی خاص نمی‌باشد.حقوق بشر،برای انسان از آن جهت که انسان است،ثابت می‌باشد،نه از آن جهت که در قلمرو حاکمیت معین زندگی می‌کنند.

در هر صورت در تعریف حقوق بشر،دو نکته قابل توجه است:

الف)رویکرد غالب در بحث حقوق بشر،فلسفی است؛زیرا هواداران حقوق بشر می‌خواهند حقوق ثابت و جهانی را برای بشر اثبات کنند.رویکرد فلسفی،برخلاف دیدگاه حقوقی و جامعه‌شناسانه،می‌تواند دو ویژگی(ثبات و جهانی بودن)حقوق بشر را تأمین کند.

دیدگاه اسلام که مبتنی بر فطرت است، ⁽¹⁾این دو ویژگی را دارد.وجه اشتراک دیدگاه حقوق بشر معاصر با دیدگاه اسلام،در ثبات و جهانی بودن آن است.مبتنی کردن حقوق بشر بر فطرت،به گونه‌ای به دیدگاه فلسفی باز می‌گردد و مبتنی بر واقعیت است.در نتیجه این دو دیدگاه به هم نزدیک می‌شود.

اگر ذات انسان را همان فطرت بگیریم،هر دو دیدگاه یکی می‌شود.با این تفاوت که نگاه اعلامیه جهانی حقوق بشر اومانیستی است،ولی دیدگاه اسلام مبتنی بر فطرت خدادادی انسان است.در دیدگاه اومانیستی،حقوق بشر ذاتی است،اما در دیدگاه اسلامی،حقوق بشر عطیه‌ای الهی است.

بر مبنای حقوقی و جامعه‌شناسانه نمی‌توان ثبات و جهانی بودن حقوق بشر را تضمین کرد؛چون در این فرض متغیرهای متفاوتی در حقوق بشر ایفای نقش می‌کند.طرفداران حقوق طبیعی می‌توانند ثبات و جهانی بودن حقوق بشر را ادعا کنند،اما حقوق طبیعی شبیه حقوق فطری نیست.

ب)مادام که نظام‌های حقوقی به برداشتی واحد از جهان و انسان نرسند،تعریف جامع و مورد وفاق از حقوق بشر امکان‌پذیر نخواهد بود؛زیرا اختلاف نظر در تعریف حقوق بشر،ریشه در تفاوت برداشت نظام‌های حقوقی از جهان و انسان دارد.

6-تعریف پیشنهادی

حقوق بشر عبارت از مجموعه حق‌هایی است که از سوی مقام باصلاحیت در راستای کمال انسان،از آن جهت که انسان است،وضع و تضمین شده است؛مانند حق حیات،حق مساوات،حق آزادی،حق تعلیم و تربیت،حق مالکیت و...مقام باصلاحیت،بنابر تفاوت دیدگاه‌ها متفاوت خواهد بود.اراده تشریعی خداوند در نظام حقوقی اسلام،طبیعت در نظریه حقوق طبیعی،اراده دولت یا مردم در مکتب تحققی یا اثباتی به مثابه مرجع باصلاحیت در وضع حقوق بشر قابل طرح و بحث می‌باشد.

تبیین حقوق بشر،بر اساس تعریف پیشنهادی،فرع بر تبیین دو مفهوم«حق»و«بشر»می‌باشد.

چیستی حق

اشاره

نخستین پرسشی که در مباحث حقوق بشر در اذهان تداعی می‌کند،مربوط به چیستی حق است؛پرسشی به ظاهر ساده،اما نیازمند تحلیل عمیق که همواره دغدغه حکیمان،فقیهان و حقوق‌دانان بوده است.وجه عمیق بودن این پرسش آن است که پرسش‌های اساسی دیگری را به دنبال دارد.آیا حق از ویژگی‌های ذاتی انسان است؟از چه زمانی انسان دارای حق می‌شود؟چه کسی حق را به انسان داده است؟مرجع باصلاحیت تعیین کننده حق کیست؟چگونه و با چه ترتیبی حق را اعطا می‌کند؟آیا حقوق را می‌توان سلب کرد؟چگونه؟و پرسش‌های متعدد دیگر. ⁽¹⁾

در گذشته،مباحث حقوقی و سیاسی،وظیفه‌محور بود.تحولات سده هفدهم و هجدهم اروپا موجب تغییرات جدی و عمیق در ساختار حقوق گردید و حق

به مثابه اساس حقوق مورد بررسی و تحلیل حقوق‌دانان قرار گرفت.اسناد ملی و بین‌المللی برای تعیین و تبیین مصادیق حق تنظیم گردید؛ ⁽¹⁾اما بحث تحلیلی پیرامون حق در غرب،ارمغان سده بیستم است. ⁽²⁾

حق در دو رویکرد فقهی و حقوقی مورد تحقیق و بررسی عالمانه قرار گرفته است.فقها و حقوق‌دانان برداشت‌های متفاوتی از حق دارند.

1-معنای لغوی حق

واژه«حق»در معانی گوناگونی به کار می‌رود.وجه اشتراک کاربردهای متفاوت آن،مفهوم«ثبات»و«پایداری»است.راغب،حق را در اصل به معنای مطابقت و موافقت دانسته است.خداوند که اشیاء را به مقتضای حکمت می‌آفریند،حق نامیده می‌شود.قول و فعل یا اعتقادی که مطابق با واقع باشد،حق است. ⁽³⁾اما به نظر می‌رسد مطابق و موافق بودن را باید معنای ثانوی حق تلقی کرد.معنای اصلی حق چنان‌که اشاره کردیم امری ثابت است.خدا را حق می‌نامند،چون ربوبیت و الهیت او ثابت است و ثبوت دیگر اشیاء نیز توسط اوست:«و به تحقق الاشیاء».به همین سبب حق را به موجود ثابت تعریف کرده‌اند:«الحق هو الموجود الثابت».بر همین اساس،کاربرد آن در مورد«خداوند متعال»،«فعل و وعده خداوند متعال»،«مفهوم مطابق با واقع»،«کار شایسته»و امثال آن،به گونه‌ای چنین وجه اشتراکی(ثبات و پایداری)دارد. ⁽⁴⁾

2-معنای اصطلاحی حق

صرف نظر از معنای لغوی،اصطلاح«حق»در موارد متفاوتی به صورت جمع و مفرد به کار می‌رود.دو معنای زیر از جهات علمی و فلسفی بیشتر مورد بحث و گفت‌وگوست:

الف)حقوق به معنای مقرّرات اجتماعی: نظام حاکم بر رفتار اجتماعی شهروندان یک جامعه که اجرای آن از سوی دولت تضمین شده یا مجموع بایدها و نبایدهایی که در زمان معین بر جامعه‌ای حکومت می‌کند و هدف آن تأمین نظم و عدالت است.در این کاربرد،واژه حقوق،جمع حق نیست و اعتبار این مفهوم بر اساس نوعی«وحدت اعتباری»می‌باشد.حقوق در این کاربرد مترادف واژه«تشریع»در عربی و«شرع»در اصطلاح فقیهان مسلمان و« Law »در زبان انگلیسی است.حقوق به این معنا تقریبا مرادف با قانون است؛اما در عین حال از لحاظ معنا فرق‌هایی هم دارند.

ب)حقوق به معنای جمع حق: برای این‌که حقوق به هدف نهایی خود یعنی استقرار عدالت در روابط اجتماعی و حفظ نظم در اجتماع برسد،ناچار باید امتیازاتی را برای اعضای جامعه به رسمیت شناخته و با ایجاد تکلیف متقابل،توانایی خاصی برای استیفای حقوق به آنان اعطا نماید.این امتیاز و توانایی را که حقوق هر جامعه منظم برای اعضای خود ایجاد و تضمین می‌کند،اصطلاحا«حق»و در زبان انگلیسی( Right) می‌نامند.مانند حق حیات،حق مالکیت،حق آزادی،حق ازدواج،حق پدری و فرزندی و نظایر آن،که به همین معنا محور بحث و کانون توجّه است. ⁽¹⁾

رابطه دو مفهوم حقوق

برای فهم رابطه دو مفهوم حقوق،توجه به این واقعیت لازم است که حقوق به معنای مجموع مقررات اجتماعی شامل سه دسته احکام است:

1.احکام تکلیفی که التزام به فعل یا ترک امری دارند؛مانند: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا الرِّبَوا... 1 و یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ.... 2

2.احکام وضعی که شرایط صحت و فساد،طهارت و نجاست امری یا چیزی را بیان می‌کنند؛مثلاً بایع اگر تدلیس کند،مشتری حق فسخ بیع را دارد.یا هر مالکی نسبت به ملک خود حق هرگونه تصرف و انتفاع را دارد.

3.احکامی که تبیین حقوق به معنای جمع حق را بر عهده دارند.

اگر دلالت‌های مطابقی قواعد حقوقی را لحاظ کنیم،رابطه میان دو معنای حقوق،عموم و خصوص مطلق است؛زیرا از میان همه قواعد حقوقی فقط نوع سوم بیانگر«حق»است.

بنابراین،معنای حقوق به معنای جمع حق،اخص از حقوق به معنای نظام حاکم بر رفتار اجتماعی انسان‌ها خواهد بود.

اما اگر همه بایدهای حقوقی را در نظر بگیریم،هر دو اصطلاح حقوق بر هم منطبق می‌شوند؛چون هر حکم وضعی التزاما دلالت بر حکم تکلیفی دارد و هر حکم تکلیفی مستلزم اثبات حقی است.پس مقرراتی که به شکل احکام وضعی یا تکلیفی بیان می‌شوند نیز بیانگر حقوق افراد جامعه‌اند و از این جهت با مقرراتی که مستقیماً تعیین حق می‌کنند فرقی ندارند.به بیان دیگر:قوانین و مقرراتی که به شکل سوم بیان می‌شوند،بر حقوق به معنای جمع حق منطبق است.اما قوانین و

مقرراتی که به صورت اول و دوم بیان می‌شوند،مستلزم اثبات حق می‌باشند و به طور مستقیم حقی را اثبات نمی‌کنند.پس اگرچه مقررات حقوقی در نگاه اول به سه شکل بیان می‌شوند،ولی در نهایت همگی بیانگر و تأمین کننده حقوق افراد جامعه‌اند. ⁽¹⁾

ویژگی ها و لوازم حق

1.اضافی بودن: حق از مفاهیم ذات الاضافه است؛یعنی رابطه اضافی بین ذی‌حق و متعلَّق حق و مَن علیه‌الحق یکی از ویژگی‌های حق است.

2.اختصاص: یکی از لوازم حق،اختصاص است.صاحب حق می‌تواند مانع از تصرف دیگران در متعلق حق خود گردد.

3.امتیاز: وجود حق،مستلزم برتری و امتیازی برای صاحب آن نسبت به دیگران می‌باشد.

4.بهره‌وری: کسی که نسبت به چیزی یا کسی حقی دارد،می‌تواند از متعلق حق خود بهره‌مند شود که بهره‌وری ناشی از حق تصرّفات حقیقی،مانند خوردن و آشامیدن و تصرّفات اعتباری مانند فروختن و بخشیدن را شامل می‌شود.

5.تکلیف: هر حقی مستلزم تکلیف برای صاحب حق و دیگران است.

در جمع‌بندی نهایی باید گفت که حق،امری اعتباری است؛به این معنا که ما بازاءِ خارجی ندارد.پس تعریف حقیقی،از نوع حد و رسم منطقی-که در مورد ماهیات دارای جنس و فصل صادق است-در مورد حق امکان ندارد و هر مفهومی که در تعریف آن اخذ شود،به منزله فصل می‌باشد. ⁽²⁾

حق و مفاهیم مشابه

اشاره

رابطه حق با مفاهیم مشابه،یکی از مباحث مفصل فقهی و حقوقی است.هرچند بررسی تفصیلی آن در این فرصت امکان‌پذیر نیست،اما نگاه اجمالی به آن ضروری به نظر می‌رسد.

1-حق و ملک

فارغ از بحث‌های مفصلی که در این زمینه شده،مهم‌ترین تفاوت‌های حق و ملک عبارتند از:

الف)حق امری اضافی است و میان«من له الحق»و«من علیه الحق»نسبتی برقرار است؛برخلاف ملک که در آن نسبتی میان مالک و من علیه الملک نیست.

ب)کاربرد حق همیشه موردی است؛اما کاربرد ملک مطلق است.مالک می‌تواند هرگونه استفاده حقیقی مانند خوردن،آشامیدن و...و استفاده اعتباری مانند فروختن،هبه نمودن،واگذار کردن و...از ملک خود داشته باشد.برخلاف حق،که فقط در مورد خاص به کار می‌رود؛مانند حق آزادی،حق خیار،حق شفعه،حق سکونت و نظایر آن.

2-حق و حکم

حکم به دو معناست:

الف)حکم در مفهوم نفسی،به معنای فرمان دادن،جعل و انشا کردن(اطلاق مصدری)و مجعول و منشأ(اطلاق اسم مصدری)،به‌کار می‌رود.

ب)حکم در مفهوم اضافی،به معنای قضاوت و داوری است.

در معنای نخست،حکم اعم از حقوق است؛زیرا بخشی از احکام وضعی و تکلیفی که ناظر به روابط اجتماعی انسان‌ها نیست،قهرا از دایره حقوق خارج

می‌شوند.در معنای دوم،حکم،بخشی از حقوق را تشکیل می‌دهد. ⁽¹⁾بعضی دیگر،در تبیین رابطه حق و کم گفته‌اند:مفاد الزامات قانون را حکم گویند و بیرون از آن را حق نامیده‌اند.امروزه حکم به این معنا را«قوانین آمره»می‌نامند.در هر موردی که مصداق مشتبه بین حق و حکم دیدید،آن را حق تلقی کنید؛زیرا آزادی اراده[حاکمیت اراده]اصل است و وجود الزام قانونی،محتاج به اقامه دلیل قطعی است. ⁽²⁾

3-حق و تکلیف

تکلیف عبارت است از امری که شخص،ملزم به انجام آن است و تخلف از آن موجب کیفر متناسب است.تکلیف به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود.تکلیف مثبت،عملی است که باید انجام شود؛مانند دادن نفقه و تسلیم کالا در معامله.تکلیف منفی،عملی است که باید ترک شود؛مانند افراط و تفریط نکردن در امانت.در مباحث حقوقی مراد از تکلیف،حکم و فرمانی است که از سوی مقام صلاحیتدار صادر می‌شود. ⁽³⁾

در مفهوم حق،اختیار بهره‌برداری و استیفا نهفته است.در غالب موارد،اِعمال حق،اختیاری است و صاحب حق توان انتخاب دارد؛در حالی که تکلیف همیشه الزامی است؛هرچند که در مقام عمل،انسان قادر به ترک تکلیف می‌باشد. ⁽⁴⁾با وجود این،در برخی موارد استیفای حق اختیاری نیست؛مثلا هیچ‌کس نمی‌تواند از استیفای حق حیات خود صرف نظر نموده و خودکشی کند.این حق حتی در

ضعیف‌ترین حالت آن یعنی نطفه و جنین غیر قابل گذشت است. ⁽¹⁾اصل تلازم حق و تکلیف،یکی از اصول نظری حقوق بشر در اسلام است(به زودی درباره آن بحث خواهیم کرد). ⁽²⁾

خلاصه

«حقوق بشر»اصطلاح عامه‌پسندی است که نقش تسریع کننده را توسط افراد و نهادهای حقوق بشری در راستای تحقق عدالت ایفا می‌کند.به‌رغم برداشت غریزی از حقوق بشر و شهرت جهانی آن،هنوز تعریف شفاف و مورد وفاق از حقوق بشر ارائه نشده است.بدون تردید،نفی یا اثبات حقوق بشر،ناظر به یک برداشت از حقوق بشر نیست؛فیلسوفان،حقوق‌دانان،جامعه‌شناسان و بانیان اعلامیه جهانی حقوق بشر،هرکدام با رویکردی خاص،حقوق بشر را تعریف کرده‌اند.

رویکرد غالب در تعریف حقوق بشر،دارای صبغه فلسفی است؛چون هواداران حقوق بشر در صدد اثبات دو ویژگی«ثبات و جهانی بودن»حقوق بشرند و می‌دانند که تعریف فلسفی می‌تواند آن را تأمین کند.

حقوق بشر در اسلام که مبتنی بر فطرت است،به دیدگاه فلسفی باز می‌گردد و مبتنی بر واقعیت است.به همین دلیل،ثبات و جهانی بودن،از ویژگی‌های حقوق بشر در اسلام است.اگر ذات انسان را همان فطرت بگیریم،هر دو دیدگاه یکی می‌شود.با این تفاوت که نگاه اومانیستی اعلامیه است؛ولی دیدگاه اسلام مبتنی بر فطرت خدادادی انسان است.در دیدگاه اومانیستی،حقوق بشر ذاتی است،اما در دیدگاه اسلامی،حقوق بشر عطیه الهی است.

شناخت صحیح حقوق بشر متوقف بر شناخت معنای«حق»است.تعریف حقیقی از نوع حد و رسم منطقی-که در مورد ماهیات دارای جنس و فصل صادق است-در مورد حق امکان‌پذیر نیست.به همین دلیل،فقها و حقوق‌دانان در تعریف«حق»اتفاق نظر ندارند.به‌رغم تفاوت دیدگاه‌ها،در برداشت‌های لغوی و اصطلاحی حق،همواره یک نوع ثبوت تکوینی یا اعتباری نهفته است.حق ممکن است دارای ریشه واقعی باشد یا نباشد؛یعنی در مفهوم آن به عنوان یک مفهوم اعتباری و حقوقی،وجود یا عدم ریشه واقعی،اعتبار نشده است.در رویکرد دینی،همه احکام در عین اعتباری بودن،تابع مصالح و مفاسد واقعی هستند.حق بر اساس ویژگی‌ها و لوازمی مانند اضافی بودن،اختصاص،امتیاز،بهره‌وری و تکلیف شناخته می‌شود.

حق با یک سری مفاهیم مشابه مانند ملک،حکم و تکلیف،در عین ارتباط،تفاوت‌هایی دارد.اصل تلازم حق و تکلیف،یکی از مباحث تأثیرگذار حقوق بشر است.حق و تکلیف،دو مفهوم متقابل و دو روی یک سکه‌اند.بنابراین،در هر موردی که حق ثابت شود،حتما تکلیفی نیز وجود دارد و برعکس؛یعنی حق و تکلیف متلازمند.باید توجه داشت که حق اختیاری است و تکلیف الزامی.صاحب حق در استفاده از آن مختار است،اما دیگران همواره ملزمند که حق او را محترم بشمارند.به‌رغم تلازم حق و تکلیف،اعلامیه جهانی حقوق بشر در برابر آن ساکت است.

پرسش ها

1.عامل اصلی اختلاف نظر در تعریف«حق»و«حقوق بشر»چیست؟

2.چرا رویکرد غالب در تعریف حقوق بشر،فلسفی است؟

3.چرا حقوق بشر در اسلام ثابت و جهانی است؟

4.حق چیست؟

5.ویژگی‌ها و لوازم حق کدامند؟

6.حق چه نسبتی با حکم دارد؟

7.رابطه حق با ملک چگونه است؟

8.تکلیف چیست و چه نسبتی با حق دارد؟

9.شناخت صحیح حقوق بشر متوقف بر چیست؟

10.اعلامیه جهانی حقوق بشر در برابر اصل تلازم حق و تکلیف چه موضعی گرفته است؟

منابع برای مطالعه

1.جوادی،عبدالله:فلسفه حقوق بشر،قم،مرکز نشر اسراء،1375.

2.حقیقت،سید صادق و میرموسوی،سید علی:مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و غرب،تهران،مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر،1381.

3.صرامی،سیف‌الله:حق،حکم و تکلیف،قم،پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی،1385.

4.عمید زنجانی،عباسعلی:مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر،تهران،مجد،1388.

5.قربان‌نیا،ناصر:حقوق بشر و حقوق بشردوستانه،تهران،سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،1387.

6.مدرس،علی اصغر:حقوق فطری یا مبانی حقوق بشر،تبریز،نوبل،1375.

7.مصباح یزدی،محمدتقی:مشکات(حقوق و سیاست در قرآن،ج1)،تدوین و نگارش محمد شهرابی،قم،مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی،1377.

8.منصوری لاریجانی،اسماعیل:سیر تحول حقوق بشر و بررسی تطبیقی آن با اصول تفسیری حقوق بشر در اسلام،تهران،تابان،1374.

9.مهرپور،حسین:نظام بین‌المللی حقوق بشر،تهران،اطلاعات،1377.

10.موحد،محمدعلی:در هوای حق و عدالت(از حقوق طبیعی تا حقوق بشر)،تهران،نشر کارنامه،بهار 1381.

4-حق از دیدگاه فقها و حقوق دانان

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.مفهوم حق را از دیدگاه فقها بازگو کند؛

2.نظر حقوق‌دانان را درباره حق بیان کند؛

3.کارکرد حقوقی حق را از دیدگاه قرآن کریم تبیین کند؛

4.حق را به اعتبارات گوناگون تعریف نماید؛

5.گروه‌های اصلی حقوق فردی را نام ببرد.

مقدمه

در درس پیشین با تعریف حق،حقوق بشر و رابطه حق با مفاهیم مشابه آن تا اندازه‌ای آشنا شدیم.همان‌گونه که اشاره کردیم،حق در دو رویکرد فقهی و حقوقی مورد تحقیق و بررسی موشکافانه و عالمانه قرار گرفته و فقها و حقوق‌دانان برداشت‌های متفاوتی از حق دارند. ⁽¹⁾اینک دیدگاه فقها و حقوق‌دانان را درباره حق بررسی می‌کنیم.

حق از دیدگاه فقیهان

اشاره

اصطلاح«حق»در متون فقهی و اصولی به صورت‌های زیر بیان شده است:

1-حق به معنای سلطه

حق،سلطه‌ای است که برای انسان،به خودی خود بر دیگری،اگرچه به طور اعتباری،قرار داده شده است. ⁽¹⁾یا حق نوعی سلطه فعلیه بر شیء یا شخص است که تصور آن،قائم بر فرض وجود دو طرف است؛یکی صاحب حق که از آن منتفع می‌شود و دیگری کسی که حق بر ذمه اوست. ⁽²⁾

تعریف حق به«سلطه»یا«سلطنت»را نمی‌توان پذیرفت؛چرا که سلطه از آثار حق است. ⁽³⁾افزون بر این،در مواردی سلطه وجود دارد،بدون این‌که شخص صاحب سلطنت حق داشته باشد.مثلا شخص بر نفس خود سلطنت دارد و می‌تواند بر اساس قانون تصرفاتی در آن انجام دهد،اما نسبت به خود صاحب حق تلقی نمی‌شود. ⁽⁴⁾به عبارت دیگر،در حق نوعی دوگانگی،در صاحب حق و موضوع حق ضروری است که این دوگانگی،در سلطه بر نفس وجود ندارد.گذشته از این اشکال،این تعریف جامع الافراد نیست و حقوق طبیعی بشری را که قابل جعل و اسقاط نیستند،شامل نمی‌شود. ⁽⁵⁾

2-حق به منزله ملکیت ضعیف

مرحوم نائینی، ⁽⁶⁾طباطبائی یزدی ⁽⁷⁾و تبریزی ⁽⁸⁾حق را مرتبه‌ای ضعیف از ملکیت

دانسته‌اند.به این برداشت نیز اشکال شده است که میان حق و ملک رابطه عینیت و این‌همانی نیست.حق،اعتباری در کنار مالکیت است.دلیل بر این ادعا،علاوه بر فهم عرف،آن است که در مواردی حق بدون ملکیت وجود دارد؛مانند کسی که حق تحجیر دارد،اما مالک نیست. ⁽¹⁾البته می‌توان این اشکال را چنین پاسخ داد که حق و ملک،هر دو از نوع سلطه‌اند؛با این تفاوت که سلطنت در ملک قوی است و در حق،ضعیف. ⁽²⁾با این توجیه،به تعریف نخست بازمی‌گردیم که ایراد داشت.

3-حق به مثابه اختصاص

به نظر علامه طباطبائی رحمه الله،حق نوعی اختصاص است؛اختصاصی که لزوم وجود آن ناشی از درک این مطلب است که انجام یک فعل از دو فاعل ساخته نیست و مداخله در بهره‌وری از بهره‌ای که شخص خاصی آن را اراده کرده،ممنوع است.این اختصاص در بُعد مالی به معنای مِلک و در بُعد غیر مالی به معنای حق است. ⁽³⁾

4-حق به منزله اعتبار خاص

حق،اعتباری خاص و اضافه‌ای ویژه است که از حکم وضعی یا تکلیفی یا منشأ دیگری انتزاع می‌شود. ⁽⁴⁾حق،امری است اعتباری که در هر مورد،دارای معنای خاصّ و آثار ویژه‌ای است.از این رو،مضاف‌الیه حق،بیانگر مفهوم خاصّ اعتباری حق در هر مورد می‌باشد. ⁽⁵⁾

امام خمینی رحمه الله با انتقاد از یکسان‌انگاری حق و سلطنت،حق را اعتبار عقلایی یا شرعی و از گونه احکام وضعی دانسته است. ⁽¹⁾

بعضی دیگر،حق را مترادف با تحقق و ثبوت شرعی دانسته و مدعی‌اند که حق نه تنها شامل ملکیت،بلکه شامل همه احکام تکلیفی و وضعی و احکام تأسیسی و امضایی می‌گردد. ⁽²⁾بعضی از اصولیین گفته‌اند:«حق،متشکّل از چهار عنصر است که عبارت است از اختصاص،تسلّط،رعایت دیگران و حمایت قانون از آن.عنصر اوّل و دوم بیانگر ماهیت حق،و دو عنصر دیگر مبین تکالیف دیگران در برابر حق است». ⁽³⁾

از نظر علامه مصباح یزدی،هرچند واژه حق دارای معانی گوناگونی است،اما در همه معانی لغوی و اصطلاحی آن،نوعی«ثبوت»تکوینی و حقیقی یا قراردادی و اعتباری ملحوظ است.معنایی که در قلمرو حقوق از آن استفاده می‌شود،مفهومی است اعتباری؛به این معنا که به هیچ روی«ما بازاء»عینی خارجی ندارد و فقط در ارتباط با افعال اختیاری انسان‌ها مطرح می‌شود.انسان‌های آزاد و دارای اختیار،کارهایی را باید انجام دهند و از کارهای دیگری باید بپرهیزند.بر اساس همین بایدها و نبایدهای حاکم بر رفتار انسان‌ها،مفاهیم«حق»و«تکلیف»انتزاع می‌شوند.

ایشان پس از توضیحاتی پیرامون این مسئله،تعریفی از حق ارائه می‌دهد که به نظرش نسبت به تعریف‌های دیگر برتری دارد:«حق امری اعتباری است که برای کسی(له)بر دیگری(علیه)وضع می‌شود.بر اساس این تعریف،عناصر سازنده حق عبارتند از:

الف)من له الحق:کسی که حق برای اوست(ذی‌حق)؛

ب)من علیه الحق:کسی که حق بر اوست(مکلف)؛

ج)ما یتعلق به الحق:آن‌چه حق به آن تعلق می‌گیرد(متعلق حق).

حق ممکن است دارای ریشه واقعی باشد یا نباشد؛یعنی در مفهوم آن به عنوان یک مفهوم اعتباری و حقوقی وجود یا عدم ریشه واقعی،ملحوظ نیست.البته ما معتقدیم که همه احکام شرعی تابع مصالح و مفاسد واقعی هستند و براساس آن اعتبار می‌شوند. ⁽¹⁾

البته ارائه تعریف کاملا دقیق و جامع و مانع از«حق»امکان‌پذیر نیست.در یک نگاه نسبتا دقیق می‌توان گفت:حق عبارت است از سلطه،اختیار،امتیاز و توانایی که در جامعه معینی،برای یک انسان در برابر انسان‌های دیگر یا اشیاء به رسمیت شناخته می‌شود.حق انسان در برابر انسان‌های دیگر مانند حق بستانکار در برابر بدهکار،حقوق متقابل زن و شوهر،حقوق پدر و مادر در برابر فرزندان و حقوق ملت در برابر دولت و سایر حقوق فردی در برابر افراد دیگر.حق انسان در برابر اشیاء مانند حق مالک(امتیاز)بر ملک و حق مستأجر بر عین مورد اجاره. ⁽²⁾

هرچند در این تعریف،حق معنای بسیار وسیعی می‌یابد،اما کاملا دقیق نیست؛چون نمی‌تواند تمام حق‌های بشری بی‌نیاز از جعل و اعتبار و غیر قابل سلب و نقل و انتقال را شامل شود. ⁽³⁾

واژه حق در قرآن

در قرآن کریم واژه حق 247 بار به‌کار رفته است. ⁽¹⁾در چهل مورد کلمه«حق»دارای کاربرد حقوقی است: ⁽²⁾

الف)به عنوان صفتی برای فعل انسان مکلف؛مثلا در آیاتی کشتن پیامبران الهی عمل ناحق توصیف شده است. ⁽³⁾آیات دیگری،انسان‌ها را از قتل-به غیر حق-نفس محترمه نهی می‌کند. ⁽⁴⁾دسته‌ای از آیات ناظر به حرمت بغی است. ⁽⁵⁾در آیات متعددی افعال ناشایست انسان به«ناحق» ⁽⁶⁾و قضاوت به عنوان عمل اختیاری انسان،به«حق»و«عدل»توصیف شده است. ⁽⁷⁾

ب)کاربرد حق به معنای حقوقی.در آیات متعددی واژه«حق»در این معنا به‌کار رفته است. ⁽⁸⁾

ج)در آیاتی از قرآن کریم قضاوت به قسط و حق به صورت مجهول به‌کار رفته،ولی معلوم است که فاعل آن خداوند است. ⁽⁹⁾در همه موارد مزبور،واژه«حق»دارای کاربرد حقوقی است.

حق در نگاه حقوق دانان

اشاره

حق،امتیاز و توانایی است که حقوق هر جامعه منظم برای اعضای خود به وجود می‌آورد.جمع آن«حقوق»است. ⁽¹⁾به عبارت دیگر حق،امتیازی است که نظام حقوقی برای تنظیم روابط اشخاص به سود پاره‌ای از آنان در برابر دیگران ایجاد می‌کند. ⁽²⁾یا حق،اختیاری است برای انجام یک فعل که به یک فرد یا یک اجتماع داده می‌شود. ⁽³⁾اعلامیه‌های حقوق بشر حق را در همین معنا به‌کار برده‌اند.

امتیاز یا اختیاری که نظام حقوقی یک کشور برای فرد در نظر می‌گیرد،در واقع او را در موقعیت‌های ویژه اما متفاوت قرار می‌دهد. ⁽⁴⁾به تعبیر دیگر،مفهوم«حق داشتن»در روابط و گزاره‌های مختلف حق‌مدار،معانی متفاوتی دارد.حق طلبکار بر دریافت بدهی خود،حق فرد بر توزیع اموال خود به وسیله وصیت،حق فرد در امتناع از اقرار علیه خود و حق کارگر بر پیوستن به اتحادیه کارگری،چهار نمونه از کاربرد حق در چهار معنای متفاوت است. ⁽⁵⁾

این برداشت از«حق»برای نخستین بار توسط متفکرانی چون«وسلی هوفلد» ⁽⁶⁾آمریکایی در سده بیستم ارائه گردید.او ادعا کرد که تحت عنوان حق،چهار گونه ارتباط متقابل و متلازم قابل تصور است.به عبارت دیگر،واژه حق در چهار قلمرو مختلف حقوقی مورد استفاده قرار می‌گیرد:مطالبه،آزادی،قدرت یا اختیار و مصونیت که تنها در یک شکل آن حق در برابر تکلیف قرار می‌گیرد.این

شکل،مبین یک رابطه حقوقی است که در آن یک طرف می‌تواند طرف دیگر را به رعایت حقوق خود مجبور کند.بهترین مثال آن رابطه داین و مدیون است؛اما بسیاری از حقوق این‌گونه نیستند.

روابط حقوقی بر اساس معانی و مصادیق حق عبارتند از:

1-حق-ادعا

حق به معنای مضیق و خاص که متقابل و متلازم با تکلیف است،«حق-ادعا» ⁽¹⁾نام دارد.در این رابطه متقابل،یکی محق است و دیگری مکلف.مانند رابطه حقوقی میان داین و مدیون که بر اساس آن،داین حق دارد طلب خود را از مدیون بخواهد.در مقابل،مدیون نیز مکلف است که دین خود را بپردازد.در صورت خودداری مدیون از ادای دین،داین می‌تواند از طریق قانون اقدام کند.

2-حق-آزادی

«حق-آزادی» ⁽²⁾امتیازی است که یک نظام حقوقی به افراد می‌دهد؛بدین معنا که افراد را از تعهد خاصی که بالقوه می‌تواند متوجه آنان باشد،معاف می‌کند.در واقع،معافیت شخص از تکلیف،به معنای محق بودن اوست؛مانند حق آزادی بیان،حق متهم در انتخاب وکیل،حق انتخاب شغل،حق شرکت در احزاب و اجتماعات که ناظر به آزادی مردم در این امور است،همه از نوع«حق-امتیاز»به شمار می‌رود و ملازم با تکلیف دیگران نیست.هرچند ممکن است الزام یا تکلیف دیگران از نتایج غیر مستقیم این نوع حق باشد.

3-حق-قدرت

منظور از«حق-قدرت» ⁽¹⁾توانایی انجام کار است؛مانند حق انسان بر توزیع اموال خود با وصیت،حق مالک بر انصراف از مالکیت،حق صاحب دعوا بر اقامه و تعقیب دعوا،حق قاضی و کارگزاران دولت بر انجام وظایف خود،از مصادیق این معنای حق به شمار می‌روند.در این موارد،اعمال قدرت از سوی صاحب حقی،ملازمه‌ای با تکلیفی در برابر آن ندارد.ولی ماهیت حق-قدرت به گونه‌ای است که اعمال آن توسط ذی‌حق،طرف دیگر را در حالت انفعال و اثرپذیری قرار می‌دهد.پس وقتی می‌گوییم کسی حق-قدرت دارد،یعنی اولا می‌تواند آن را اعمال کند و ثانیا ممکن است حق دیگری را با اعمال حق خود تحت تأثیر قرار دهد.

قدرت دو نوع است:یکی قدرت عمومی که در دست نمایندگان دولت(مقامات اجرایی،قانون‌گذاری و قضایی)است و اصطلاحا«اقتدار»نامیده می‌شود.نوع دیگر،قدرت خصوصی است که در دست افراد است و در قلمرو منافع خصوصی کاربرد دارد و اصطلاحا به آن«صلاحیت»اطلاق می‌شود.

4-حق-مصونیت

مراد از«حق-مصونیت» ⁽²⁾این است که شخص دارنده حق مورد حمایت قرار می‌گیرد.دیگران نمی‌توانند نسبت به او اعمال قدرت کنند و صلاحیت ندارند که رابطه او را با آن چیز دگرگون سازند.پدر و مادر،حق و تکلیف سرپرستی فرزندان خود را دارند و هیچ‌کس نمی‌تواند فرزند را از آنها بگیرد،مگر به حکم قانون.این حق پدر و مادر،در واقع مصونیتی است که برای آنها در مقابل اعمال

قدرت دیگران مقرر شده است.حق کرامت،ممنوعیت شکنجه و تبعید و بازداشت خودسرانه از نوع حق به معنای مصونیت است.

بعضی از فیلسوفان حقوق مدعی‌اند حقوق بشر که اساسا حقوقی فردی یا قابل فروکاستن به حقوق فردی است،بیشترین رابطه را با حق-ادعا دارد.در این نوع رابطه حقوقی،حق و تکلیف متلازمند و صاحب حق می‌تواند ایفای حقش را از طرف مقابل بخواهد و حتی از طریق قانون او را الزام به تأمین حق خود کند. ⁽¹⁾

نگاه اجمالی به فهرست حقوق مندرج در اسناد بین‌المللی حقوق بشر،نادرستی این ادعا را کاملا روشن می‌کند.اگر تقسیم‌بندی هوفلد را با اندکی مسامحه بپذیریم،حق‌های نسل دوم یعنی حق‌های اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی را می‌توانیم از نوع حق-ادعا بدانیم؛با این توضیح که در حقوق نسل اول یعنی حقوق مدنی سیاسی،دولت‌ها متعهد به عدم مداخله‌اند؛برخلاف حقوق نسل دوم که دولت‌ها ملزم به مداخله هستند. ⁽²⁾

با این وجود،به دو دلیل،ذی‌حق در صورت نقض حق خود-هرچند از نوع نسل دوم-نمی‌تواند طرف خود یعنی دولت متبوع خود را به رعایت حق خویش وا دارد:نخست این‌که دولت‌ها متعهد به وسیله‌اند و نه به نتیجه.دیگر این‌که حقوق بشر از ضمانت اجرایی کافی برخوردار نیست. ⁽³⁾تقسیم‌بندی هوفلد را می‌توان با مسامحه پذیرفت،اما ادعای او مبنی بر انحصار تلازم حق و تکلیف در نوع«حق-ادعا»پذیرفتنی نیست؛زیرا اصل تلازم حق و تکلیف یکی از اصول مسلم نظام حقوقی اسلام است.

اقسام حق

اشاره

در تقسیم‌بندی عام،حقوق فردی به سه گروه اصلی تقسیم می‌شود:

1.حقوق سیاسی: اختیاری که شخص برای شرکت در قوای عمومی و سازمان‌های دولت دارد،اصطلاحا«حقوق سیاسی»نامیده می‌شود؛مانند حق انتخاب کردن و انتخاب شدن در نهادهای حکومتی و پذیرفتن تابعیت.

2.حقوق عمومی: حقوقی که مربوط به شخصیت انسان و سلامت جسمی و روحی او یا ناظر به رابطه دولت و مردم است که در قانون اساسی کشورها تحت عنوان«حقوق ملت»تبیین می‌گردد.در واقع،حقوق عمومی وسیله حمایت انسان در برابر تجاوز دولت و مهار قدرت است.با وجود این،حقوق عمومی در روابط خصوصی نیز قابل استناد است و تجاوز به آن،موجب الزام به جبران خسارت است.

3.حقوق خصوصی: امتیازاتی که هر شخص در برابر دیگران دارد؛مانند حق مالکیت،حق انتفاع،حق شفعه،حق اجاره،حق رهن و نظایر آن.

مبانی تقسیم حق

حق به اعتبارات مختلف تقسیم می‌گردد. ⁽¹⁾

1-تقسیم حق،به لحاظ ارزش مالی

الف)حق غیرمالی: حقی است که موضوع آن به طور مستقیم ارزش داد و ستد ندارد و قابل تقویم به پول نیست.هدف این حق،رفع نیازمندی‌های اخلاقی و عاطفی انسان است.به تعبیر دیگر موضوع این حق روابط غیر مالی افراد است؛مانند حق زوجیت،بنوت،ولایت،حضانت،....هر چند بیشتر این حقوق دارای

آثار مالی است،اما اصل حق را نمی‌توان وسیله تحصیل مال قرار داد؛مانند حق زوجیت که حق نفقه برای زوجه و توارث برای زوجین ایجاد می‌کند.

ب)حق مالی: حقی که موضوع آن به طور مستقیم دارای ارزش داد و ستد و قابل تقویم به پول می‌باشد و هدف آن تأمین نیازهای مادی انسان است.این حق به دو دسته عینی و دینی تقسیم می‌شود:

حق عینی: سلطه شخص نسبت به عین خارجی است؛مانند حق مالکیت،انتفاع و تحجر و...که می‌تواند آن را به طور مستقیم اجرا کند.حق عینی به دوگونه تحقق می‌یابد:یکی حق عینی اصلی که به شخصی اختیار استعمال و انتفاع از چیزی را به طور کامل یا ناقص می‌دهد یا حقی که شخص نسبت به عین خارجی دارد.مالکیت،کامل‌ترین حق عینی و انتفاع و ارتفاق از شاخه‌های مالکیت و تصرف در عین آن محدود است.دیگری حق عینی تبعی است و آن حقی است که شخص نسبت به عین خارجی برای تأمین اجرای حق دینی خود دارد.به موجب آن،عین معینی وثیقه طلب قرار می‌گیرد و به طلبکار حق می‌دهد که در صورت خودداری مدیون از پرداخت دین،طلب خود را از وثیقه استیفا کند.در این حالت،حقی که طلبکار بر وثیقه دارد،تابع طلب اوست و با پرداختن آن از بین می‌رود و به همین سبب«حق عینی تبعی»نامیده می‌شود.این اصطلاح از حقوق غرب اقتباس شده و در حقوق اسلامی«حق وثیقه»نام دارد.

حق دینی: حقی است که شخص نسبت به دیگری پیدا می‌کند و می‌تواند ایفای آن را از او بخواهد.موضوع حق دینی ممکن است انتقال مال باشد؛مانند این‌که مالک زمینی در قول‌نامه تعهد کند که با شرایط معین آن را به دیگری منتقل سازد؛یا انجام دادن کاری؛مانند تعهد بر انجام عمل جراحی،حمل کالا،ساختن مجسمه،کشیدن نقاشی؛یا خودداری از انجام کار؛مانند این‌که شخصی تعهد کند

که از انجام کار معینی خودداری کند؛مانند این‌که فردی تعهد کند که در فلان کار،با دیگری رقابت نکند.

2-تقسیم حق،به اعتبار قلمرو

حق به این اعتبار،دو نوع است:

الف)حق مطلق: حقی که در برابر تمامی افراد است و همه ملزم به رعایت آن هستند.تمام حقوق عینی از این نوع است؛مانند حق مالکیت.

ب)حق نسبی: حقی که برای شماری از اشخاص ایجاد تکلیف می‌کند.حقوق دینی از این‌گونه است.

3-تقسیم حق،به اعتبار زمان پیدایش

به این اعتبار دو نوع حق قابل تصور است:

الف)حق معلق: حقی که افزون بر پیدایش سبب،نیازمند تحقق امری دیگری نیز می‌باشد؛مانند این‌که شخصی خانه‌اش را به دیگری وصیت کند و موصی له هم آن را بپذیرد.در این صورت،مالکیت موصی له،معلق بر فوت موصی است.

ب)حق منجز: حقی که با پیدایش سبب تحقق می‌یابد و بستگی به عامل دیگری ندارد؛مانند اثبات حق مالکیت پس از تحقق ایجاب و قبول.

4-تقسیم حق،به اعتبار مدت بقا

حق از نظر مدت بقا به دو دسته تقسیم می‌شود:

الف)حق دایم: حقی که زمانمند نیست؛مانند حق مالکیت که حتی با فروش یا فوت نیز پایان نمی‌پذیرد؛بلکه مالکیت به مشتری یا ورثه منتقل می‌شود.

ب)حق موقت: حقی که زمانمند است؛مانند حق زوجیت در نکاح منقطع که با انقضای مدت پایان می‌پذیرد یا حق مستاجر نسبت به منافع عین مورد اجاره تا انقضای مدت اجاره یا حق منتفع نسبت به حق ارتفاق در عمری و رقبی.

5-تقسیم حق،به اعتبار زمان اجرا

حق از نظر زمان اجرا،دو صورت می‌یابد:

الف)حق حال: حقی که پس از پیدایش قابل اجرا می‌باشد؛مانند حق بایع نسبت به ثمن و حق مشتری نسبت مثمن در معامله.

ب)حق مؤجل: حقی که زمان اعمال آن از زمان پیدایش تأخیر دارد؛مانند معامله نسیه.

6-تقسیم حق،به اعتبار قابلیت زوال

حق از لحاظ قابلیت زوال به دو صورت قابل تبیین است:

الف)حق ثابت: حقی که نمی‌توان آن را زائل کرد؛مثلا کسی که مالی را به دیگری می‌فروشد،حق مشتری نسبت به آن مال ثابت است و بایع نمی‌تواند معامله را فسخ کند.

ب)حق متزلزل: حقی که در مدت معینی قابل زوال است؛مثلا کسی خانه‌ای را به دیگری می‌فروشد و شرط می‌کند که در طی یک سال اگر ثمن را به مشتری برگرداند،می‌تواند بیع را فسخ کند.ملکیت مشتری در این مدت متزلزل است.

هرچند پاره‌ای از این تقسیم‌ها،به اعتبار قیود و عوارض خارجی حق است-مانند حق دائم و موقت و حال و مؤجل-و جزء مسائل تکراری حقوق مدنی به شمار می‌رود و فایده بعضی دیگر اندک است و اقتضای بحث فلسفی یا منطقی

ندارد،اما منطق حقوق کم و بیش به شناخت همه این تقسیم‌ها نیاز دارد تا بتواند در استدلال،اصطلاح مناسب را به کار برد و به تحلیل حقوقی بپردازد. ⁽¹⁾

خلاصه

«حق»از واژه‌های کلیدی مباحث حقوق بشری است.در قرآن کریم کلمه«حق»247 بار به‌کار رفته که در چهل مورد دارای کاربرد حقوقی است.در متون فقهی و اصولی اصطلاح«حق»به صورت‌های گوناگون تعریف شده است.حق به منزله سلطه،حق به منزله ملکیت ضعیف،حق به مثابه اختصاص،حق به معنای اعتبار خاص مهم تعابیری‌اند که در کتاب‌های فقهی به‌کار رفته است.هریک از تعریف‌های ارائه شده،مورد نقد و ارزیابی قرار گرفته است.حقوق‌دانان نیز همانند فقها در تعریف حق اتفاق نظر ندارند.بنابر جدیدترین برداشت از روابط حقوقی بر اساس مصادیق حق،صورت‌های چهارگانه«حق-آزادی»،«حق-ادعا»،«حق-قدرت»و«حق-مصونیت»تحقق می‌یابد.

تفاوت دیدگاه‌ها بیانگر این واقعیت است که تعریف جامع و مانع از«حق»امکان‌پذیر نیست.تعریف نسبتا دقیق ارائه شده از حق این است:«حق عبارت است از سلطه،اختیار،امتیاز و توانایی که در جامعه معینی برای یک انسان در برابر انسان‌های دیگر یا اشیاء به رسمیت شناخته می‌شود.»هرچند بر اساس این تعریف،حق گستره بسیار وسیعی می‌یابد،اما کاملا دقیق نیست؛چون نمی‌تواند تمام حق‌های بشری بی‌نیاز از جعل و اعتبار و غیر قابل سلب و نقل و انتقال را شامل گردد.

حقوق در تقسیم‌بندی عام به سه دسته حقوق سیاسی،عمومی و خصوصی تقسیم می‌شود.در نگاه دیگر،حقوق را به اعتبارات مختلف تقسیم‌بندی می‌کنند.

پرسش ها

1.تعابیر فقها نسبت به حق را برشمارید.

2.حق به منزله ملکیت ضعیف را تبیین و ارزیابی کنید.

3.موارد کاربرد حقوقی«حق»در قرآن کریم را بیان کنید.

4.چرا حقو قدانان در تعریف حق اتفاق نظر ندارند؟

5.روابط حقوقی به اعتبار مصادیق حق چه تصویری پیدا می‌کند؟

6.حقوق فردی در تقسیم کلی به چند دسته تقسیم می‌شود؟

7.حق را به اعتبار ارزش مالی تقسیم و تعریف کنید.

8.حق به اعتبار قلمرو به چند نوع تقسیم می‌شود؟

9.وجه امتیاز حقوق عمومی و حقوق خصوصی چیست؟

10.تقسیم حق به اعتبار زمان پیدایش را بیان کنید.

منابع برای مطالعه

1.امامی،سید حسن:حقوق مدنی،ج4،تهران،کتاب فروشی اسلامیه،چ1373،10.

2.جوادی آملی،عبدالله:حق و تکلیف در اسلام،قم،نشر اسرا،1385.

3.حقیقت،سید صادق و میر موسوی،سید علی:مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و غرب،تهران،مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر،1381.

4.راسخ،محمد:حق و مصلحت،تهران،طرح نو،1381.

5.صرامی،سیف الله:حق،حکم و تکلیف،قم،پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی،1385.

6.عمید زنجانی،عباسعلی:مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر؛تهران،مجد،1388.

7.فلاحی،مهرداد:نگاهی به جایگاه تکلیف فردی در نظام بین‌المللی حقوق بشر،بولتن سازمان‌های بین‌المللی و حقوق بشر،ج7،انتشارات کمیسیون حقوق بشر اسلامی ایران،1389.

8.قربان نیا،ناصر،حقوق بشر و حقوق بشردوستانه،تهران،سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،1387.

9.کاتوزیان،ناصر:فلسفه حقوق،ج3،تهران،شرکت سهامی انتشار،1377.

10.مصباح یزدی،محمدتقی:نظریه حقوقی اسلام،قم،انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی،1380.

11.مصباح یزدی،محمد تقی:مشکات(حقوق و سیاست در قرآن،ج1)،تدوین و نگارش محمد شهرابی،قم،مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی،1384.

12.مگی،برایان:مردان اندیشه،پدیدآورندگان فلسفه معاصر،ترجمه عزت‌الله فولادوند،تهران،انتشارات طرح نو،1374.

13.نبویان،سید محمود:حق و چهار پرسش بنیادین،قم،انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی،1388.

5-انسان صاحب حق

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.رابطه منطقی میان حق و بشر را درک و تبیین کند؛

2.رابطه تنگاتنگ حقوق بشر با جهان‌بینی را بشناسد؛

3.انواع رویکرد مادی نسبت به انسان و حقوق بشر را برشمارد؛

4.نقش رویکرد توحیدی در توسعه قلمرو حقوق بشر را تبیین کند؛

5.انواع رویکرد مادی و توحیدی را در زمینه حقوق بشر بررسی و مقایسه کند.

مقدمه

حقوق بشر از مباحث مهم و چالش برانگیز نظام‌های حقوقی معاصر به شمار می‌رود.دلیل این اهمیت،آن است که حقوق بشر مربوط به انسان،گل سرسبد هستی است؛موجودی که خداوند همه زمین و آسمان را مسخر او قرار داد تا در مسیر کمال حرکت کند.چالش برانگیز بودنش به این سبب است که نظام‌های حقوقی بر اساس جهان‌بینی(شناختی که از انسان و جهان دارند)حقوقی را برای بشر تعریف کرده و به رسمیت می‌شناسند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که نظام‌های حقوقی بشری از شناخت حقیقت انسان عاجزند و هنوز انسان به عنوان موجودی ناشناخته مطرح است.مادامی که نظام‌های حقوقی به شناخت حقیقی و درک مشترکی از انسان نرسند،در تعریف و اجرای حقوق بشر نیز به اتفاق نظر نخواهند رسید.

تعریف انسان

چنان‌که اشاره کردیم،فهم صحیح حقیقت انسان،مهم‌ترین مسئله در شناخت حقوق بشر و در حقیقت کلید معمای ناشی از ابهامات در تفسیر حقوق بشر می‌باشد.همان‌گونه که اختلاف نظر درباره حقیقت انسان،نقطه آغاز تفاوت دیدگاه‌ها در حوزه حقوق بشر است،بی‌گمان رسیدن به وحدت نظر ناگزیر مستلزم بازگشت به درک مشترک از انسان خواهد بود.اظهار نظرها درباره انسان به خوبی بیانگر این مدعا(ناشناخته ماندن حقیقت انسان)است.«هابز»می‌گوید:«انسان،گرگ انسان است»و اسپینوزا مدعی است:«انسان خدای انسان است».ماکیاولی بر اساس شناخت خود از انسان چنین توصیه می‌کند:«اگر همه انسان‌ها نیک‌سرشت بودند،این اندرز بیهوده بود،ولی از آن‌جا که انسان‌ها بدسرشتند و به عهد خود با شما وفا نخواهند کرد،پس شما هم به حفظ عهد خود با آنها مقید نباشید.»هابز انسان را«شرّ بالذات»و روسو انسان را«خیر بالذات»معرفی می‌کند.برخی مانند«یونگ»انسان را دارای فطرت و طبیعت می‌دانند و بعضی دیگر،انسان را فاقد هرگونه فطرت و طبیعت می‌شناسند. ⁽¹⁾

سؤال منطقی بحث فرارو،این است که بشر صاحب حق کیست؟چه ارتباط منطقی میان حق و بشر وجود دارد؟بر فرض اثبات رابطه منطقی میان حق و بشر،چه کسی باید آن را اعتبار کند؟در نظام حقوقی اسلام،انسان از چه جایگاهی برخوردار است؟اعلامیه جهانی حقوق بشر چه نگاهی نسبت به انسان دارد؟آیا بشر مورد نظر اعلامیه جهانی حقوق بشر،همان انسانی است که ادیان آسمانی و پیامبران الهی تعریف نموده‌اند:انسان موجودی است دارای شرف و

حیثیت و کرامت ذاتی که با حکمت بالغه خداوندی به وجود آمده و رهسپار هدف والایی است که با مسابقه در خیر و کمال به آن خواهد رسید.مگر این‌که خود انسان این ارزش را از خود منتفی سازد و هرکس به این انسان اهانت کند و حقوق او را نادیده بگیرد،با مشیت خداوندی در مقام مبارزه برآمده است.یا مقصود همان انسانی است که امثال توماس هابز و ماکیاولی معرفی کرده‌اند:انسان،گرگ انسان است و هیچ حقیقت ارزشی در وجود انسان واقعیت ندارد. ⁽¹⁾

شاید مهم‌ترین مسئله در شناخت عمیق و دقیق حقوق بشر،فهم صحیح و برداشت حقیقی از ماهیت انسان باشد؛چون هر نوع برداشتی از انسان،حقوق متناسب با آن را در پی خواهد داشت.

«انسان»کلمه‌ای عربی است که در لغت به معنای بشر و آدمی‌زاد آمده و جمع آن«اناسی»،«اناسیه»و«آناس»می‌باشد.در اطلاق لغوی،انسان به نوع بشر و فارغ از هر گونه قیدی به کار می‌رود. ⁽²⁾واژه«انسان»اسم جنس است که بر تک تک افراد بنی‌آدم اطلاق می‌گردد. ⁽³⁾در این‌که انسان موجودی زنده،متفکر،توانمند و در حال رشد است و یک سری نیازهایی دارد،همگان اتفاق نظر دارند.نقطه عطف در تعریف حقیقت انسان،رابطه او با خدا و جهان آفرینش است.برخی با انکار این رابطه،اصالتی فرا آفرینشی برای انسان قائل شده و او را بی‌نیاز از خالق می‌پندارند.در مقابل،رویکرد دیگری انسان را مخلوق خدا دانسته و او را در اصل خلقت و تداوم زندگی،نیازمند خالق معرفی می‌کند.بدین ترتیب،دو

رویکرد مادی و توحیدی نسبت به حقیقت جهان آفرینش مطرح است که هریک برداشت خاصی از انسان دارند.

انسان در رویکرد مادی

اشاره

مادی‌گرایان بر این پندارند که انسان( human) با کلمه لاتین( humus) معادل خاک،در ارتباط بوده و به معنای موجودی خاکی( earthly) است.در این نگرش،انسان فقط یک حیوان تکامل یافته است که زندگی او با تولد آغاز شده و با مرگ پایان پایان می‌یابد.یعنی حیات و زندگی انسان در دایره تولد و مرگ خلاصه می‌شود.قرآن طرز تفکر و منطق مادی را چنین بیان می‌کند: وَ قالُوا إِنْ هِیَ إِلاّ حَیاتُنَا الدُّنْیا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ؛ ⁽¹⁾زندگانی دنیا جز حیات چند روزه دنیا بیش نیست که زنده شده و خواهیم مرد و هرگز برانگیخته نخواهیم شد.

رویکرد مادی نسبت به انسان در گردهمایی علمی متشکل از 800 نفر از اندیشمندان غربی،که به مناسبت روز جهانی محیطشناسی انسانی در روز سی‌ام نوامبر 1986 در فرانسه برگزار شد،بار دیگر مورد حمایت قرار گرفت.هدف برگزاری همایش مزبور،دست‌یابی به آخرین دستاوردهای علمی قرن بیستم درباره موضوعات بنیادی مانند منشأ عالم،حیات،انسان و زبان و معرفی آن به جهانیان بود. ⁽²⁾

«ایو کوپینس» ⁽³⁾بلژیکی صاحب کرسی«دیرین انسان‌شناسی»در کالج فرانسه و معروف‌ترین صاحب‌نظر جهان در زمینه«منشأ انسان»در این همایش،ضمن تبیین علمی روند تکاملی انسان،تأکید کرد:امروزه از نظر زیست‌شناسان و از

دیدگاه تکامل‌گرایان شکی وجود ندارد که ما از میمون‌ها هستیم و پدربزرگ ما یا نخستین انسان‌نما ⁽¹⁾به مثابه یک میمون کوچک،حدود سی‌وپنج میلیون سال پیش در مصر کشف شد و به همین دلیل او را«اجیپوتیک» ⁽²⁾نامیدند.

کوپینس،در این همایش علمی،ویژگی‌های پدربزرگش«اجیپوتیک»را به تفصیل بیان کرد و مدعی شد که انسان همواره در حال متولد شدن است و تفاوت‌هایی که ویژگی‌های انسان را تشکیل می‌دهند و شامل تعریف فلسفی انسان می‌گردند،مانند حیات همزمان به وجود نیامده‌اند؛بلکه در یک سیر تکاملی پدیدار گشته‌اند.ایشان در مقام تبارشناسی انسان،فرایند زیر را به تصویر می‌کشد: ⁽³⁾

1.اجیپوتیک یا انسان‌نما،با قدمت سی‌وپنج میلیون سال؛

2.استرال اپیتیک،با چند میلیون سال قدمت؛

3.انسان ماهر،انسان راست‌قامت با قدمتی بیش از یک میلیون و شاید یک میلیون و پانصدهزار سال؛

4.انسان اندیشمند یا انسان نئاندرتال(حد واسط بین میمون و انسان)بین پنجاه تا هزار سال پیش؛

5.انسان قرن بیستم یا انسان عصر حقوق بشر.

نام‌برده امتیازات انسان قرن بیستم نسبت به«اجیپوتیک»یا انسان‌نمای اولیه را چنین برمی‌شمارد:

اجیپوتیک به اندازه یک گربه بود و یک دم دراز داشت؛صورتش دارای پوزه بود؛مغزش کوچک بود و فقط 27 سانتی‌متر مکعب گنجایش داشت؛اما انسان قرن بیستم حیوان مستوی القامه است؛دم ندارد و حجم مغزش بزرگ‌تر است و

در حال حاضر 1400 سانتی‌متر مکعب می‌باشد.وی اصرار می‌ورزد که به‌رغم این تفاوت‌ها اجیپوتیک جزء خانواده انسان قرن بیستم است. ⁽¹⁾

هرچند این برداشت از انسان در قرن بیستم معروف به قرن حقوق بشر،شگفت‌انگیز می‌نماید،اما واقعیتی است انکارناپذیر.شگفت‌تر آن‌که شرکت کنندگان نیز به نظریه مزبور اعتراضی نکردند!اگر قاعده«سکوت علامت رضا»صحیح باشد،می‌توان به غالب بودن رویکرد مزبور در غرب طرفدار حقوق بشر اذعان کرد.

در این فرایند،انسان حالت تکامل یافته«اجیپوتیک»در قرن بیستم است.موجودی که در دوران معاصر محور همه چیز و تصمیم گیرنده اصلی است.ناگفته پیداست که این‌گونه نگرش استقلالی به انسان از یک‌سو،رابطه انسان با خالق هستی را قطع نموده و مسئولیت‌پذیری او را در برابر خدا به مثابه مبدأ آفرینش انکار می‌کند و از سوی دیگر،خواسته‌های بشر را به گونه‌ای افزایش می‌دهد که احساس مسئولیت‌پذیری را در انسان به حد اقل کاهش می‌دهد.انسان رها شده و بریده از خدا همواره خود را محق پنداشته و یادآوری تکلیف برایش دشوار می‌نماید.طبیعی است که در این نگرش،اولا انسان موجودی حق‌طلب است و نه وظیفه‌شناس؛ثانیا حقوق بشر در دایره تولد و مرگ(قلمرو محدود دنیا)تعریف و تعیین می‌گردد.

از همه مهم‌تر،به گفته شهید مطهری:در رویکرد مادی علاقه غایی بین انسان و مواهب عالم قابل تعریف نیست؛چون علاقه غایی این است که بگوییم خلقت مواهب عالم برای انسان است و این فرع بر آن است که بپذیریم یک نوع شعور

کلی بر نوامیس عالم حاکمیت دارد که هر چیزی را برای چیزی آفریده است.اما بنا بر فلسفه مادی هیچ نوع علاقه غایی بین اشیاء وجود ندارد. ⁽¹⁾اسناد حقوق بشر غربی که بر اساس این نگرش تدوین شده‌اند،در قالب رویکرد جامعه‌گرایانه و عمدتا فردگرایانه قابل ارزیابی و بررسی است.

1-رویکرد جامعه گرایانه

در این رویکرد که از ارسطو آغاز و توسط کارل مارکس و امیل دورکیم و دیگر جامعه‌گرایان تعریف و تکمیل می‌شود،انسان از خود ماهیتی ندارد و این شرایط اجتماعی،محیطی و فرهنگی است که افکار و عقاید و شخصیت انسان رامی‌سازد. ⁽²⁾

امیل دورکیم می‌گوید:

انسان فاقد طبیعت ثابت است،این اجتماع است که انسان را می‌سازد،افراد انسانی در مرحله قبل از اجتماع هیچ هویت انسانی ندارد،ظرف تو خالی است که فقط استعداد پذیرش روح جمعی را دارد. ⁽³⁾

کارل مارکس گفته است:

ضرورت و جبر تاریخ فقط یک نیاز در نهاد بشر قرار داده و آن نیاز اقتصادی است که انسان را به سوی جنگ طبقاتی و انقلاب اجتماعی سوق می‌دهد.سایر علایق و امیال و خصوصیات انسان،بازتابی از این نیاز اصلی است که در هر زمان با توجه به شرایط اجتماعی او شکل می‌گیرد.

این دیدگاه که مبنای ایدیولوژی مارکسیستی شده است،شخصیت فردی،

اعتقاد به اراده و اختیار و نقش آن در سیر و تحول جامعه را مو هوم می‌داند و تولد انسان‌های نو با تفکر و اندیشه‌های تکامل یافته را تنها با تکامل ابزار تولید امکان‌پذیر می‌داند. ⁽¹⁾

هرچند جامعه‌گرایان از مدار بسته خودبینی بیرون آمده و به آزادی نسبی می‌رسند،اما اینان اصالت را از آنِ جامعه می‌دانند و با روحیه ایثار و فداکاری در راه تأمین منافع جمعی گام برمی‌دارند و بر این باورند که با اصلاح جامعه،هدف نهایی تأمین می‌شود.البته ناگفته پیداست که ایثار و فداکاری فقط در پرتو اندیشه توحیدی قابل تفسیر و تبیین است.یک فرد مادی،ناخواسته به چیزی چنگ می‌زند که باور ندارد.کسی که مرگ را پایان زندگی می‌داند،چگونه می‌تواند نثار و ایثار و کام‌یابی و غم و شادی خود و دیگران را به‌ویژه پس از مرگ،بپذیرد و توجیه نماید؟ ⁽²⁾

این دیدگاه که انسان را در تمام ابعاد ساخته و پرداخته اجتماع می‌داند،ایرادهای بسیاری دارد:

الف)بر اساس ادعای جامعه‌گرایان،پیامدهای مثبت و منفی همه رفتارها متوجه جامعه است و فرد هیچ‌گونه مسؤلیتی ندارد؛چون هر فردی بدون هیچ‌گونه واکنش،مطلقا باید تسلیم شرایط اجتماعی خود باشد؛در حالی‌که واقعیت غیر از این است.تاریخ نمونه‌های بسیاری از اقدامات فردی را نشان می‌دهد که مردان بزرگ بر ضد فرهنگ‌ها و ایدئولوژی‌های فاسد به پا خاسته و زمینه سقوط آنها را فراهم ساخته‌اند.اعراض مردان کهف از فرهنگ منحط زمان خویش،قیام حضرت موسی در برابر فرهنگ فرعونیان،اعتراض ابراهیم خلیل نسبت به فرهنگ نمرودیان،قیام حضرت محمد صلّی الله علیه و آله علیه شرک‌گرایان و دیگر

مبارزات و انقلاب‌ها علیه وضعیت موجود زمان خود،خلاف پندار جامعه‌گرایان است.اگر تعیین کننده همه بایدها و نبایدها جامعه و فرهنگ اجتماعی باشد،اصولا نباید اراده تغییر در افراد پدیدار گردد.

ب)حقوق،ماهیتی اجرایی دارد.توافق جمعی و همگرایی عقلانی انسان‌ها شرط اجرای قواعد و مقررات حقوقی است.اگر هر جامعه و فرهنگی انسان خاص خود را بسازد،قطعا به تعداد فرهنگ‌ها انسان‌های گوناگونی خواهیم داشت.در این صورت هرگز همگرایی و توافق جمعی میان افراد انسانی تحقق نمی‌یابد تا قواعد حقوقی پدیدار گردد.

ج)از همه مهم‌تر،بر پایه رویکرد جامعه‌گرایی،نه تنها بحث از حقوق بشر جهانی امکان‌پذیر نیست،بلکه تعریف بشر و اثبات حیثیت او نیز با چالش اساسی روبه‌رو می‌گردد؛چرا که هر جامعه‌ای انسان و حقوق بشر را مطابق فرهنگ خاص خود تعریف می‌کند.در نتیجه،هیچ جامعه‌ای حق اعتراض و یا تحمیل باورهای خود بر جوامع دیگر را نخواهد داشت.

2-رویکرد فردگرایانه

این رویکرد اومانیستی،همانند رهیافت جامعه‌گرایانه،انسان را موجود مادی و فاقد هویت از پیش تعریف شده می‌داند؛با این تفاوت که انسان ساخته و پرداخته اجتماع و عوامل محیطی نیست؛بلکه اراده و اختیار فردی،شخصیت انسان را می‌سازد.انسان همان است که می‌خواهد و انتخاب می‌کند؛یعنی هرکس آزاد است هرگونه که بخواهد انتخاب کند.مجموعه گزینش‌ها و انتخاب‌های انسان است که شخصیت او را می‌سازد. ⁽¹⁾به تعبیری انسان آینده انسان است.انسان در ابتدا ماهیتی

ندارد و خدایی نیست که او را از پیش طراحی کرده باشد.او از این پس خواهد شد،آن‌چنان که می‌خواهد(رویکرد اومانیستی یا اصالت انسان).اعلامیه جهانی حقوق بشر با این رویکرد تدوین شده است؛ ⁽¹⁾زیرا در دکترین حقوق بشر معاصر،همه خطوط به انسان منتهی می‌گردد و انسان اصالتا دارای حقوق می‌باشد و اعلامیه نیز حقوق بشر را رهیافتی از اومانیسم و رسیدن به انسان می‌شناسد.به همین دلیل رویکرد فردگرایانه دارد و ماهیتا در صدد تأمین منافع فردی است. ⁽²⁾

پیامد نامطلوب این نگرش بر اهل فن پوشیده نیست.کسانی که جز در محدوده بسته هوا و هوس خویش به چیز دیگری نمی‌اندیشند،تنها بر اساس فرضیه«اصالت فرد»عمل می‌کنند و ناگزیر در روابط اجتماعی و حقوقی،به روش استبداد،استثمار،استعمار و استعباد می‌رسند.احساس برتری نژادی،یکی از برایندهای این طرز تفکر است.فردگرایان گمان می‌کنند نسبت به دیگران حق سالاری و سروری دارند و همه نیروهای جامعه باید در خدمت اهداف آنها باشند.فرعون را می‌توان نمادی از همین گروه دانست.او نه تنها انسان‌های دیگر را برده خود پنداشت، ⁽³⁾بلکه سرانجام ادعای خدایی کرد. ⁽⁴⁾حقوق بشر فردگرا،در عمل چنین سرنوشتی را برای بشر رقم می‌زند.مطابق آن،نباید فرعون و امثال وی را نکوهش کرد؛چون رفتار فرعونی خواست فردی آنهاست.بر پایه این نظریه،حقوق بشر مستمسکی برای تأمین اهداف و منافع فرد یا افراد و حد اکثر ملت‌های خاص می‌شود.آیا برخورد گزینشی غربیان فردگرا در زمینه حقوق بشر

تداعی کننده روحیه برتری‌جویی و نژادپرستی فرعونی نیست؟چرا در مواردی خاص،حقوق بشر مورد حمایت جدی قرار می‌گیرد و در موارد دیگر کاملا به فراموشی سپرده می‌شود؟هرچند پدید آمدن شکاف میان نظر و عمل همواره چالش جدی حقوق بشر بوده است؛اما به طور قطع می‌توان ادعا کرد که رفتار تبعیض‌آمیز در زمینه حقوق بشر،برایند مستقیم نظریه فردگرایی است.

انسان در رویکرد توحیدی

بر عکس رویکرد مادی،دیدگاه توحیدی به زندگی فراتر از جهان ماده می‌اندیشد و انسان را مخلوق خدا و دارای روح ماندگار می‌شناسد: وَ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ* وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ... ؛و اوست خدایی که شما را از خاک پدید آورد و به سوی او محشور می‌شوید،و او خدایی است که شما را زنده گرداند و بمیراند. ⁽¹⁾

در نگاهی که انسان آفریده الهی است،از روح خداوندی در او دمیده شده،کرامت انسان ناشی از این انتساب است. ⁽²⁾انسان موجودی دو بعدی(جسم و روح)است و با داشتن استقلال شخصیت،موجودی اجتماعی است.در این نگرش،رویکرد مادی(جبر اجتماعی و فردگرایی افراطی)مذموم و مردود است.

قرآن کریم عالی‌ترین مدح‌ها و بدترین مذمت‌ها را درباره انسان به‌کار برده است.در یک نگاه،انسان موجودی است مرکّب از روح و جسم، ⁽³⁾دارای فطرتی خدا آشنا، ⁽⁴⁾مستقل،امانتدار خدا و مسئول خویشتن و جهان، ⁽⁵⁾مسلّط بر طبیعت و

آسمان و زمین، ⁽¹⁾آشنا به خیر و شر،کمال‌پذیر،سیر کننده به سوی خدا،دارای ظرفیت علمی و عملی نامحدود،برخوردار از شرافت و کرامت ذاتی، ⁽²⁾شایسته بهره‌مندی از نعمت‌های خداوندی و مسئول در برابر خداوند خویش. ⁽³⁾در یک کلام،انسان برگزیده خداوند ⁽⁴⁾و خلیفه پروردگار در زمین ⁽⁵⁾و دارای استعدادهایی است که می‌تواند به این مقام برسد.

در نگاه دیگر،قرآن کریم انسان را بسیار ستمگر و نادان، ⁽⁶⁾شتابگر و عجول، ⁽⁷⁾طغیانگر، ⁽⁸⁾مجادله‌گرترین مخلوقات، ⁽⁹⁾تنگ‌نظر و ممسک، ⁽¹⁰⁾پرخاشگر، ⁽¹¹⁾ناسپاس، ⁽¹²⁾از چارپایان، ⁽¹³⁾و بدترین جنبندگان ⁽¹⁴⁾و در برابر پروردگارش بسیار ناسپاس معرّفی می‌کند.آیا انسان یک موجود دو سرشتی است که نیمی از سرشتش نور است و نیمی ظلمت؟!چگونه است که قرآن او را به عالی‌ترین شکل مدح و در منتهای درجه مذمت می‌کند؟!

حقیقت این است که مدح و ذم قرآن از آن رو نیست که انسان یک موجود دوسرشتی است که هم ستودنی است و هم نکوهیدنی؛بلکه قرآن می‌فرماید که انسان همه کمالات را بالقوه دارد و باید آن را به فعلیت برساند،و این خود اوست که باید معمار خویشتن باشد. ⁽¹⁾

فیلسوفان و متکلمان مسلمان به پیروی از قرآن،انسان را مرکب از جسم و روح دانسته و انسانیت انسان را به روح او پیوند می‌زنند. ⁽²⁾در این نگاه،روح انسان جوهر قدسی مجرد است. ⁽³⁾به نظر یکی از فیلسوفان معاصر،انسان«حی متأله»است.تعریف مشهور منطقی و فلسفی از انسان(حیوان ناطق)ناتمام است.در فرهنگ قرآن،نه حیوان جنس مشترک و نه ناطق،فصل ممیز انسان است.در تعریف نهایی انسان،نه از حیات حیوانی سخنی است و نه از تکلم عادی؛بلکه جنس حقیقی انسان«حی»بودن و فصل واقعی او«متأله»بودن است.تفاوت«حی»با حیوان در بقا و فناناپذیری است؛یعنی«روح»که جنبه اصلی وجود انسان را تشکیل می‌دهد،زنده جاوید است و«تأله»یعنی خداخواهی مسبوق به خداشناسی و ذوب در جریان خدایی است.تعریف جامعی که تمام انسان‌ها را پوشش می‌دهد این است که در درون آدمی ندای فطرت وجود دارد که او را به همواره به سوی خدای یکتا می‌خواند. ⁽⁴⁾ایشان در جای دیگر«حیوان ناطق»را جنس و«حی متأله»را فصل انسان دانسته است. ⁽⁵⁾

بنابراین،در رویکرد توحیدی،انسان موجودی است که نباید در مرحله حیات طبیعی و حیوانی توقف نماید؛بلکه رسالت او این است که حیات جاودانی و خداخواهی فطری خود را به فعلیت برساند و مراحل تکامل را تا مقام خلافت بپیماید.

موحدان با رهایی از پندار فردگرایی و جامعه‌گرایی،به اوج عروج اندیشه توحیدی بار می‌یابند.انگیزه گفتار و کردارشان در زمینه‌های فردی و اجتماعی رنگ الهی می‌یابد؛چون در نگاه او هیچ رنگی بهتر از رنگ خدایی تجلی نمی‌یابد: ...صِبْغَةَ اللّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبْغَةً... ؛چه کسی رنگش بهتر از رنگ خداست؟ ⁽¹⁾فقط در چنین جامعه‌ای است که ایثار و فداکاری تفسیر می‌شود.انسان موحد از حق خود می‌گذرد تا زمینه آسایش دیگران را فراهم سازد: ...وَ یُؤْثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ... ؛و دیگران را بر خود ترجیح می‌دهند،هرچند خود نیازمند باشد. ⁽²⁾یعنی آنان نه تنها به استقرار«عدالت»می‌اندیشند،بلکه قله سرفراز«احسان»را نیز فتح می‌کنند؛زیرا این دستور خدای حکیم است: إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ.... 3 در مکتب توحیدی،فرد از خود می‌گذرد و ایثارگری می‌کند تا امکان کمال خود را فراهم سازد و روح خود را تعالی بخشد.به بیان دیگر،احسان و فداکاری،نه تنها نشانه اصالت جامعه در نظام غایی نیست،بلکه دلیلی بر اصالت فرد است؛یعنی در نظام غایی،برای تعالی روح خود باید به جامعه احسان کرد.به این ترتیب،در مکتب الهی،اصالت فرد معنای ویژه خود را بازمی‌یابد.پس در نظام فاعلی،انسان‌های برتر جامعه را

می‌سازند و اصالت از آن آنهاست.در نظام غایی نیز اصالت از آنِ فرد است.

البته این سخنان در قلمرو مباحث اخلاقی و حقوقی مطرح است؛اما در نگاه فلسفی،در هر دو نظام فاعلی و غایی،اصالت فقط از آن خداست؛چون مبدء و منتهی اوست: هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ... . ⁽¹⁾با این اعتقاد،اصالت هرچیز جز خدا در نظام فاعلی با«اولیت حق»در تعارض است؛همان گونه که اصالت غیر خدا در نظام غایی با«آخریت ذات حق»هماهنگی ندارد. ⁽²⁾

خلاصه

حقوق بشر از مباحث مهم و چالش‌برانگیز نظام‌های حقوقی معاصر به شمار می‌رود.مهم است چون حقوق بشر ناظر به انسان گل سرسبد هستی است.چالش برانگیز است چون تعریف دقیق حقوق بشر،فرعی بر شناخت صحیح از انسان و جهان است.مادامی که نظام‌های حقوقی به شناخت حقیقی و درک مشترکی از انسان نرسند،چالش تدوین و اجرای حقوق بشر نیز ادامه خواهد داشت.به بیان دیگر،فهم صحیح حقیقت انسان مهم‌ترین مسئله در شناخت حقوق بشر و در حقیقت کلید معمای ناشی از ابهامات در تفسیر حقوق بشر می‌باشد.همان‌گونه که اختلاف نظر درباره حقیقت انسان نقطه آغاز تفاوت دیدگاه‌ها در حوزه حقوق بشر است،بی‌گمان رسیدن به وحدت نظر،ناگزیر مستلزم بازگشت به درک مشترک از انسان خواهد بود.

در این‌که انسان موجودی زنده،متفکر و در حال رشد است،همگان اتفاق نظر دارند.نقطه عطف در تعریف حقیقت انسان،رابطه او با خدا و جهان آفرینش

است.یک رویکرد با انکار این رابطه،اصالتی فراآفرینشی برای انسان قائل شده و او را بی‌نیاز از خالق می‌پندارد.در مقابل،رویکرد دیگری انسان را مخلوق خدا دانسته و او را در اصل خلقت و تداوم زندگی نیازمند خالق معرفی می‌کند.بدین ترتیب،دو رویکرد مادی و توحیدی نسبت به حقیقت جهان آفرینش شکل می‌گیرد که هریک برداشت خاصی از انسان دارند.رویکرد مادی،انسان را حیوان متکاملی می‌پندارد که آغاز و پایان زندگی وی محدود در دایره تولد و مرگ است.چنین رویکردی طبیعی است که حقوق بشر را نیز در همان دایره تعریف و تبیین می‌کند.در برابر،رویکرد توحیدی،به زندگی فراتر از جهان ماده می‌اندیشد و انسان را مخلوق خدا،دارای روح ماندگار و همواره نیازمند به خدا می‌شناسد.بدیهی است که در این رویکرد،حقوق بشر رنگ و بوی دیگری می‌یابد که حقوق بشر مادی نسبت به آن بیگانه است.

پرسش ها

1.چه ارتباطی میان«حق»و«بشر»وجود دارد؟

2.چرا حقوق بشر از مباحث حقوقی چالش برانگیز می‌نماید؟

3.دلیل اهمیت حقوق بشر چیست؟

4.در رویکرد مادی،چه تصویری از حقیقت انسان ارائه می‌شود؟

5.وجه اشتراک انواع رویکردهای مادی چیست؟

6.در رویکرد توحیدی،حقیقت انسان چگونه تعریف می‌شود؟

7.نقطه عطف در تعریف حقیقت انسان چیست؟

8.اعلامیه جهانی حقوق بشر چه نگاهی به انسان دارد؟

9.نقطه آغاز و پایان اختلاف نظر در تعریف حقوق بشر کدام است؟

10.در تعریف نهایی از انسان،چه جنس و فصلی باید اعتبار شود؟

منابع برای مطالعه

1.ابراهیمی،سید حسین:انسان‌شناسی(اسلام،اگزیستانیالیسم،اومانیسم)تهران،دفتر نشر معارف،1381.

2.استیونسن،لسلی:هفت نظریه درباره طبیعت انسان،تهران،انتشارات رشد،1368.

3.جوادی آملی،عبدالله:تفسیر انسان به انسان،قم،مرکز نشر اسرا،چ1385،2.

4.حلبی،علی اصغر:انسان در اسلام و مکاتب غربی،تهران،اساطیر،1374.

5.حکیمی،محمدرضا و حکیمی،محمد و حکیمی،علی:الحیات،ج7،قم،انتشارات دلیل ما،1388.

6.خمینی،روح‌الله:انسان‌شناسی در اندیشه امام خمینی،(تبیان،آثار موضوعی دفتر چهل‌وسوم)،تهران،مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،1385.

7.طباطبایی،محمدحسین:انسان از آغاز تا انجام،ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی،قم،مؤسسه بوستان کتاب،چ1388،2.

8.فکوهی،ناصر:تاریخ اندیشه و نظریه‌های انسان شناسی،تهران،نشر نی،1381.

9.مصباح یزدی،محمدتقی:مشکات:معارف قرآن(3-1)،قم،انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی،1386،(انسان شناسی)

10.مطهری،مرتضی:مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی،قم،صدرا.

11.نصری،عبدالله:سیمای انسان کامل از دیدگاه مکاتب،تهران،دانشگاه علامه طباطبایی،1371.

6-دین و حقوق بشر

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.دین را تعریف کند؛

2.ملاک بایستگی رابطه حقوق بشر با دین را بیان کند؛

3.با انواع رویکردها در زمینه ارتباط حقوق بشر با دین آشنا شود؛

4.دلایل برون‌دینی بودن حقوق بشر را تبیین و نقد کند؛

5.دلایل درون‌دینی بودن حقوق بشر را تحلیل و تصدیق کند.

مقدمه

رابطه حقوق با دین به طور عام،و نسبت حقوق بشر با دین به طور خاص،همواره یکی از مسائل مطرح نزد حقوق‌دانان بوده است؛اما این مسئله در دوران معاصر با حساسیت بیشتری دنبال می‌شود.از لحاظ عینی و تاریخی،رابطه حقوق با دین قابل انکار نیست.«قواعدی که بر اجتماعات ابتدایی بشری حکومت می‌کرده،جنبه مذهبی داشته است.پیامبران کهن‌ترین معلمان بشرند و سهم عظیمی در تمدن کنونی دارند.در طول تاریخ کمتر دوره‌ای را می‌توان یافت که حقوق از قواعد مذهبی متأثر نبوده باشد.» ⁽¹⁾با این وجود،اغلب حقوق‌دانان معاصر با برداشت خاصی از دین،گرایش سکولاریستی حقوق را تقویت می‌کنند.

در رویکرد دینی،حقوق جزئی از پیکره دین است و پیوند آن دو بسیار عمیق و ناگسستنی می‌نماید؛چون زمینه‌های اجتماعی و عوامل گوناگونی که حاکمیت یک نظام حقوقی را اقتضا می‌کند،در قرآن کریم به عنوان فلسفه تشریع دین،بعثت انبیا و ارسال کتاب‌های آسمانی مطرح است که خود،بیانگر اهمیت نظام حقوقی در ادیان آسمانی است.گویا وظیفه اصلی دین الهی،تحقق بخشیدن حاکمیت نظام حقوقی دین در جامعه بشری می‌باشد. ⁽¹⁾

با توجه به رویکردهای حقوقی معاصر،مسئله درون‌دینی یا برون‌دینی بودن حقوق بشر،از موضوعات قابل بحث و بررسی است.آیا حقوق بشر از موضوعات درون‌دینی است و تعریف آن از اهداف دین و رسالت پیامبران الهی است یا از مسائل برون‌دینی است که تبیین آن در صلاحیت و توانایی بشر است؟هدف درس حاضر،تبیین و بررسی دیدگاه‌ها پیرامون رابطه حقوق بشر با دین است.نخست،ضرورت دارد برداشت خود را از دین بیان کنیم؛زیرا تعیین بایستگی یا عدم بایستگی رابطه حقوق بشر با دین از یک‌سو،به دیدگاه اعتقادی حقوق‌دانان و از سوی دیگر،به دین مورد نظر بستگی دارد. ⁽²⁾

تعریف دین

دین‌شناسان و مورخان مذاهب معمولا تحت عنوان ادیان بحث می‌کنند و هر یک از پیامبران دارای شریعت را آورنده یک دین می‌دانند.اصطلاح شایع در میان مردم نیز همین است; ولی از دیدگاه قرآن مجید،دین خدا از آدم تا خاتم یک جریان پیوسته است.اصول مکتب انبیا که دین نامیده می‌شود،یکی بوده است؛

چنان‌که فرمود: إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّهِ الْإِسْلامُ... ؛دین در نزد خداوند،اسلام است. ⁽¹⁾و آیین غیر از اسلام پذیرفته نیست. ⁽²⁾این حقیقت به صورت مکرّر در قرآن آمده است. ⁽³⁾بنابراین،منظور از دین حقیقی در تمام زمان‌ها و مکان‌ها،اسلام است که معنای آن،تسلیم شدن در برابر بیانی است که از مقام ربوبی در مورد عقاید و اعمال یا درباره معارف و احکام صادر می‌شود؛ ⁽⁴⁾زیرا انقیاد در قبال اعتقاد واقعی و اطاعت در مقام عمل به احکام الهی،در همه ادیان آسمانی مبنای دین‌داری دانسته می‌شود.وجه اطلاق آن بر دین محمد صلّی الله علیه و آله به دلیل کمال و تمام بودن آن است و در حقیقت روح همه ادیان آسمانی،اسلام است. ⁽⁵⁾البته این امر با گوناگونی روش‌ها در وظایف جزئی غیر اساسی برای هر امتی،منافات ندارد.«ما برای هر قومی شریعت و طریقه‌ای قرار دادیم،و اگر خدا می‌خواست همه را یک امت قرار می‌داد،و لیکن چنین نکرد تا شما را به احکامی که فرستاد بیازماید». 6

اسلام به معنای گسترده‌تر آن«ایمان به خدای یکتا،فرشتگان،کتاب‌های الهی،پیامبران و روز رستاخیز»است. 7این اصل درباره همه مقررات،از جمله حقوق بشر صدق می‌کند.

بنابراین کاربرد کلمه«ادیان»(به صورت جمع)یک تعبیر مجازی و ناظر به تعدد روش‌هاست؛زیرا وحدت در اصول و تفاوت در فروع،از ویژگی‌های ادیان الهی و آسمانی است. ⁽¹⁾

دین در اصل به معنای«جزا و پاداش»و«اطاعت از فرمان»است.در اصطلاح مذهبی،به مجموعه عقاید،قانون‌ها و آدابی اطلاق می‌شود که انسان در سایه آنها می‌تواند به سعادت دو جهان برسد و از لحاظ فردی،اجتماعی،اخلاقی و تربیتی در مسیر صحیح گام بردارد. ⁽²⁾

در تفسیر المیزان،دو بیان مکمل همدیگر،در این زمینه ارائه شده است:

الف)دین،روش ویژه‌ای در زندگی دنیوی است که سعادت و صلاح دنیوی انسان را هماهنگ با کمال آخرتی و حیات حقیقی جاویدان او تأمین می‌کند؛از این رو لازم است که شریعت در برگیرنده قوانین و مقرراتی باشد تا بتواند به نیازهای دنیایی انسان پاسخ بگوید. ⁽³⁾

ب)دین عبارت است از اصول علمی،سنن و احکام عملی که برگزیدن و عمل به آنها،تضمین‌کننده سعادت حقیقی انسان است؛از این رو لازم است که دین،با فطرت انسانی هماهنگ باشد تا تشریع با تکوین مطابقت یافته و به آن‌چه آفرینش انسان اقتضای آن را دارد،پاسخ بگوید؛چنان‌که مفاد آیه فطرت ⁽⁴⁾نیز همین است. ⁽⁵⁾

در بیان اول تأکید شده که دین،تأمین کننده سعادت دنیا و آخرت انسان است و

در بیان دوم،با استناد به آیه فطرت،اصرار می‌ورزد که دین راستین،دینی است که با فطرت انسان سازگار بوده و نیازهای اصیل روحی و جسمی او را برآورده سازد.

سعادت حقیقی بشر،در صورتی تأمین می‌شود که در زندگی‌اش به برنامه و قانونی مترقی عمل کند و خواسته‌های دنیایی و نیازهای روحی و جسمی او،در حد معقول تأمین شود؛یعنی در پرتو حفظ رابطه دنیا و آخرت،اهداف دنیایی و آخرتی مرتبط به هم تعقیب شود: وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللّهُ الدّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللّهُ إِلَیْکَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ ؛ ⁽¹⁾و در آن‌چه خدا به تو داده،سرای آخرت را جست‌وجو کن؛بهره‌ات را از دنیا فراموش منما و همان‌گونه که خدا به تو نیکی کرده است،نیکی کن و هرگز در زمین فساد منما که خدا مفسدان را دوست ندارد.

اسلام،جایگاه والایی به انسان بخشیده و همه نعمت‌های جهان را مسخر او قرار داده تا در راه رسیدن به کمال خود استفاده کند. ⁽²⁾طبیعی است که چنین دینی،حقوق و تکالیفی را هماهنگ با فطرت بشر و نیازهای فطری انسان تدارک دیده باشد.

پس از تعریف دین،اینک دیدگاه‌های عمده در زمینه رابطه دین و حقوق بشر را بررسی می‌کنیم.

نظریه فرادینی بودن حقوق بشر

چنان‌که اشاره کردیم،تعیین لزوم یا عدم لزوم رابطه حقوق بشر با دین،از یک‌سو به دیدگاه اعتقادی نظام حقوقی،و از سوی دیگر به دین مورد نظر بستگی دارد.نظام‌های حقوقی که اعتقادی به خدا و دین ندارند،یا خدا را قبول دارند،

اما بر این پندارند که بشر در این گونه مباحث نیازی به دین ندارد،طبیعی است که نمی‌توانند به ضرورت دینی بودن حقوق بشر و تأثیرپذیری آن از دین نظر بدهند.چنانچه دین مورد نظر یک نظام حقوقی،فاقد احکام الزام‌آور اجتماعی باشد،باز نتیجه‌ای غیر از این نخواهد داشت.این‌گونه نظام‌های حقوقی،حقوق بشر را یک موضوع فرادینی پنداشته و مباحث حقوق بشری را به صورت مستقل و خارج از قلمرو دین مورد بحث و بررسی قرار می‌دهند.طرفداران این رویکرد در مباحث حقوقی به طور عام و حقوق بشر به طور خاص،هیچ‌گونه نظری به دین ندارند و می‌کوشند چالش‌های حقوق بشر را نه با یاری گرفتن از مبانی دینی،بلکه با بهره‌گیری از شاخص‌های علمی و تجربی نوین حل کنند.

نظام‌های حقوقی و حقوق‌دانانی که رویکرد تاریخی دارند،بر این پندارند که حقوق بشر محصول رویارویی تاریخی دو نیروی متقابل یعنی حامیان و ناقضان حقوق بشر است. ⁽¹⁾بزرگ‌ترین توفیقی که در این مبارزه پی‌گیر،نصیب طرفداران حقوق بشر و عالم بشریت شده،صدور اعلامیه حقوق بشر در قرن بیستم است. ⁽²⁾منظور نویسندگان اعلامیه از کلمه حیثیت( The dignity) مقام و ارزش ذاتی و کرامت انسانی است که فراتر از حقوق می‌باشد؛یعنی افراد در دو چیز با یکدیگر برابرند:یکی از لحاظ ارزش و حیثیت ذاتی انسان و دیگری از لحاظ حقوقی که منشأ طبیعی دارد.حقوقی که با طبیعت انسان سرشته شده و برای همه یکسان است. ⁽³⁾اصول و هنجارهای حقوق بشر جهانی ناظر به حقوق اساسی و بنیادینی است که از جمله حقوق ذاتی تلقی شده و با ابتنای بر کرامت و حیثیت انسان،جزئی از حقوق غیر

قابل سلب افراد در مقابل دولت و جامعه تلقی شده است. ⁽¹⁾

برخی تلاش کرده‌اند تا این طرز تفکر را با رویکرد فلسفی تبیین کنند:

دین برای انسان آمده و همچون لباسی است متناسب که تمامی نیازها و توانایی‌های وی در آن لحاظ شده است.شناخت انسان در توان آدمی است و از طریق این شناخت می‌توان نیازهای بشر به دین و محدوده انتظارات وی را معین کرد.نیاز انسان به دین،دو دسته است:

1.نیازهایی که مربوط به بیرون از ساحت وجودی اویند که علوم و امکانات بشری دسترسی به این ساحت‌ها را ندارد؛

2.نیازهایی که بشر از طریق تجربه‌های بسیار خطرناک و سهمگین می‌تواند برای جستن راه رفع آنها دست به آزمون بزند؛ولی پس از آزمون،بخت و اقبالی برای نظاره نتیجه وجود ندارد.

بنابراین انسان‌شناسی بر دین‌شناسی مقدّم است.فهم ما از دین باید منطبق بر مبانی انسان‌شناسی پیشینی ما باشد.هر آن‌چه در دو حوزه یاد شده نباشد،داخل گوهر دین نیز نمی‌باشد.رسالت دین در باب حقوق انسان،صرفاًً بیان ارزش‌های کلّی است.

در این رویکرد،از برون به دین نگریسته می‌شود تا اهداف و قلمرو آن مشخص شود.طرفداران این دیدگاه مدعی‌اند که بر مبنای انتظاری که از دین داریم،می‌توانیم حدود و قلمرو دین را مشخص کنیم.انسان‌ها از دین چه می‌خواهند؟برای چه به دین رجوع می‌کنند؟چه چیزهایی در دین هست که ما را ناگزیر از مراجعه به دین می‌سازد؟

بنا براین،انسان قبل از مراجعه به دین،باید انتظارات خود را از دین مشخص سازد و پس از تعیین نیازهای اصلی و فرعی خود به سراغ دین برود.

انتظار ما از دین یعنی این‌که دین چه می‌تواند بکند...پیداست که تبیین توانایی‌های دین،منوط به تبیین گوهر دین است.این از یک‌سو.از سوی

دیگر،نیازهای آدمی که او را محتاج به دین می‌کند؛دینی که نیازهای اصلی آدمی را(که ناکام مانده‌اند و در جای دیگر برآورده نمی‌شوند)برنیاورد،پذیرفتنی و خواستنی نیست.ازاین‌رو در تحدید انتظارات ما از دین،تبیین دو امر ضرورت دارد:یکی گوهر دین و دیگری آن دسته از نیازهای اصیل آدمی که در جای دیگر اشباع نمی‌شوند و تبیین این هر دو امر،خارج از دین صورت می‌گیرد. ⁽¹⁾

...تعیین انتظار بشر از دین،همواره تحول تاریخی می‌پذیرد؛یعنی آدمیان رفته‌رفته در طول تاریخ بهتر می‌آموزند که پرسش اصلی‌شان از خداوند و پیامبر چیست و کدام پرسش‌ها جنبه فرعی و ثانوی دارد. ⁽²⁾

اینان می‌دانند که نگاه درون‌دینی را نمی‌توانند بکلی نفی کنند:

مدعای دین در این خصوص می‌تواند مُنبه(بیدار کننده)باشد؛یعنی برای پاسخ گفتن به آن پرسش،تئوری‌هایی در اختیار ما قرار دهد؛هرچند که تعیین صدق و کذب و تعیین اعتبار یا عدم اعتبار آن تئوری‌ها،در بیرون از قلمرو دین باید معلوم شوند.به بیان دیگر،سخنان دین در این باب،اگر چه جنبه اثباتی ندارند،اما فایده ایضاحی دارند. ⁽³⁾

نوشته‌هایی از این‌گونه که بیان‌کننده نظریه فرادینی بودن حقوق بشر است،این پندار را القا می‌کند که برای دست‌یابی به حقوق بشر باید به تاریخی مراجعه کرد که بازگو کننده تلاش انسان برای احقاق حقوق خود می‌باشد.اسناد بین‌المللی حقوق بشر به مثابه جلوه تلاش مشترک بشر در طول تاریخ،مهم‌ترین منابع حقوق بشر به شمار می‌روند.

ارزیابی: در این رویکرد،اولا دین جنبه فردی و شخصی می‌یابد؛زیرا هر

انسانی انتظارات و نیازهای خاص خود را از دین می‌طلبد؛ثانیا انسان در تشخیص نیازهای خود هرگز خطا نمی‌کند؛ثالثا انسان می‌تواند نیازهای اصلی و فرعی خود را تشخیص داده و دسته‌بندی کند؛رابعا انتظار انسان از دین،تأمین نیازهای اصلی است.

در این باره می‌توان پرسش‌هایی را مطرح کرد:آیا دین باید تابع انسان باشد یا انسان تابع دین؟اگر دین امری شخصی است،چه کسی باید پاسخ‌گوی نیازهای اجتماعی بشر باشد؟آیا تشخیص بشر در حوزه نیازها همواره صادق است و اشتباه نمی‌کند؟چه تضمینی بر صحت این ادعا وجود دارد؟ملاک نیازهای اصلی و فرعی انسان چیست؟چگونه انسان می‌تواند نیازهای اصلی و فرعی خود را تشخیص دهد و اشتباه نکند؟اصولا چرا از دین انتظار داشته باشیم که فقط پاسخ‌گوی نیازهای اصلی بشر باشد؟آیا انسان در تأمین نیازهای فرعی نیازی به دین ندارد؟آیا دین در مورد نیازهای فرعی نمی‌تواند نگاه عمیق‌تری داشته باشد و چگونگی اشباع آنها را دقیق‌تر مطرح سازد؟

مهم‌تر از همه آن‌که بر این مبنا دیگر نمی‌توان از دین انتظار قلمرو مشخصی را داشت؛چون دین نقشی ندارد.این تغییر انتظارات تاریخی بشر است که قلمرو هدایت دین را تعیین می‌کند.

این نوع نگاه به دین،جنبه پراگماتیستی دارد؛یعنی فرد پس از تشخیص نیازها و دردها برای تأمین نیازها و درمان دردهای خود به سراغ دین می‌رود؛نه آن‌که درد و درمان و نیاز و راه‌های رفع نیاز را از دین بخواهد.

افزون بر آن،این نوع نگاه به دین،از نظر معرفت‌شناختی نیز قابل نقد است؛چرا که طرفداران این نظریه،به حقانیت دین کاری ندارند و حق بودن را ملاک انتخاب دین نمی‌دانند؛بلکه دین را از این جهت می‌پذیرند که نیازهای اصلی بشر

را تأمین کند.(دینی که نیازهای اصلی ما را برنیاورد،پذیرفتنی و خواستنی نیست.)به بیان دیگر،ملاک انتخاب دین،منفعت داشتن آن است،نه حقانیت آن.همان‌گونه که اصل پذیرش دین،تابع انتظارات انسان است،صدق و کذب تئوری‌های دین را نیز انتظارات و توقعات انسان تعیین می‌کند.

در رویکرد برون‌دینی،دینی قابل پذیرش است که هماهنگ با نیازهای تعریف شده انسان باشد.اگر ارکان یا اجزای دین با نیازها و انتظارات انسان منافات داشته باشد،مربوط به دین نیست،یا این‌که فهم بشر از دین غلط است و دین ناگزیر باید خود را با نیازهای بشر هماهنگ کند.طرفداران این رویکرد،سرانجام به برداشت حداقلی از دین می‌رسند و با نادیده انگاشتن بسیاری از مسائل دینی،عقل جمعی بشر ر ا عهده‌دار حل بیشتر مسائل می‌دانند.

مهم‌ترین ایراد این دسته از نظام‌های حقوقی و طرفداران نظریه فرادینی بودن حقوق بشر،غفلت از رابطه حقوق با جهان‌بینی توحیدی و عرفی انگاشتن حقوق بشر است.

ممکن است برخی تصور کنند که می‌توان بدون عنایت به جهان‌بینی و پیوند انسان با جهان،به تدوین حقوق بشر پرداخت؛چنان‌که حامیان همین اندیشه توافق‌نامه‌ای را تنظیم کردند و آن را«اعلامیه جهانی حقوق بشر»خواندند.اینان خواسته یا ناخواسته از این حقیقت غفلت ورزیدند که امضای چنین توافق‌نامه‌ای هرگز به صلاح و سود همه یا بیشتر مردم جهان نیست.حق همانند آداب و رسوم سنت‌های ملی نیست که در زمره اعتباریات محض قرار گرفته،نزد ملت‌های گوناگون متفاوت باشد.اصولا وظیفه دینِ حق این نیست که امور متفاوت بر حسب اقلیم‌ها و فرهنگ‌های گوناگون مانند نوع و رنگ لباس یا سبک غذای مردم را بیان کند؛بلکه رسالت دینِ حق،بیان خطوط کلّی زندگی و زیربناهای حیات

انسان،به طور عام و بدون در نظر گرفتن اختلاف‌ها و عوارض است. ⁽¹⁾

از دیدگاه شهید مطهری رحمه الله،تأثیر عقاید کلی یک مکتب در باب انسان،عالم،حیات و هستی،بر اعتقاد به نوع علاقه بین انسان و سایر موجودات،امری قطعی و تردیدناپذیر است.مثلا بنا بر فلسفه‌های مادی،علاقه غایی بین انسان و مواهب عالم معنا ندارد؛چون علاقه غایی این است که بگوییم آفرینش مواهب عالم برای انسان است و این فرع بر پذیرش حاکمیت یک نوع شعور کلی بر نوامیس عالم است و آن شعور کلی،علاقه غایی میان اشیاء را تنظیم و تبیین کرده است.بنابر جهان‌بینی اسلامی،علاقه غایی بین انسان و مواهب عالم،در متن نقشه کلی خلقت طراحی شده است؛به گونه‌ای که اگر انسان جزو این نقشه نبود،این نقشه شکل دیگری داشت.در بیان قرآن کریم،پیش از آن‌که بشر بتواند فعالیتی بکند و دست به کاری بزند و پیش از آن‌که دستورهای دین به وسیله پیغمبر به مردم اعلام شود،یک نوع علاقه و ارتباط بین انسان و مواهب خلقت بوده و این مواهب متعلق به انسان و حق انسان است؛مثل این‌که می‌فرماید: ...خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً... ؛خدا هرچه در زمین است،برای شما آفرید. ⁽²⁾وَ لَقَدْ مَکَّنّاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ قَلِیلاً ما تَشْکُرُونَ ؛شما را در زمین استقرار بخشیدیم و در آن برای شما موهبت‌هایی قرار دادیم که مایه زندگی شماست،اما شما کمتر قدردان این نعمت هستید. ⁽³⁾

قطع نظر از تصریح قرآن کریم،خود نظام خلقت بیانگر علاقه غایی میان انسان و مواهب عالم است.پس این حق را قانون خلقت و آفرینش که مقدم بر قانون شرع است،قرار داد و چون هر دو از جانب خداوند است،قانون دین با قوانین فطرت

هماهنگ است.به همین دلیل قرآن کریم دستور می‌دهد: فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّهِ... ؛روی خود را به سوی این دین ثابت نگه‌دار؛این دین مبنای محکم و خلل‌ناپذیر دارد و آن فطرت و سرشتی است که خداوند مردم را بر آن سرشت آفریده و قانون آفرینش تغییر ناپذیر است. ⁽¹⁾

البته علاقه غایی میان انسان و مواهب طبیعی،رابطه‌ای کلی و عمومی است؛از آن نظر که کسی بالفعل،حق اختصاصی ندارد.همه مردم چون مخلوق خدا و فرزند این زمین و آب و خاک هستند،حقی بر عهده این زمین دارند؛اما استیفای این حق مرحله دوم است.در این مرحله است که حق و تکلیف انضمام می‌یابد و حقوق در اثر اجرای تکلیف و وظیفه،فعلیت پیدا می‌کند و هر کسی به حق اختصاصی خود می‌رسد؛چنان‌که فرمود: ...هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیها فَاسْتَغْفِرُوهُ... ؛او[خدا]شما را از زمین آفرید و از شما خواست که زمین را آباد کنید؛پس از سرکشی بازگردید و از خداوند آمرزش بخواهید. ⁽²⁾یعنی برای فعلیت حق،تنها خلقت انسان از زمین کافی نیست؛بلکه آن‌چه که حق را به فعلیت می‌رساند،فعالیت و عمران و احیای زمین،یعنی انجام تکلیف است.تا این تکلیف عملی نشود،حق به فعلیت نمی‌رسد؛چون عقل و اختیار خدادادی دایره عمل انسان را وسعت بخشیده و حق انسان را دو مرحله‌ای کرده است.نظام زندگی انسان با سایر جانداران فرق دارد.آنها به حکم غریزه زندگی می‌کنند.فرزند زمین بودن برای اثبات حق آنها کافی است؛اما انسان به دلیل داشتن نیروی عقل و اراده،تا به تکلیف خود عمل نکند،نمی‌تواند از حق خدادادی خود استفاده کند. ⁽³⁾

نظریه درون دینی بودن حقوق بشر

اشاره

برعکس نظام‌های حقوق بشری،نظام حقوقی دینی،با تأکید بر رابطه حقوق بشر با جهان‌بینی توحیدی،طرفدار نظریه درون‌دینی بودن حقوق بشر است؛زیرا نظام حقوقی دینی از یک‌سو،معتقد به خدای حکیم و مهربانی است که از بیان کوچک‌ترین نیازهای بشری دریغ نورزیده است و از سوی دیگر،به کاستی‌های انسان‌شناسی بشری معترف است و از جانب سوم،متدین به دینی است که احکام الزام‌آور اجتماعی دارد.طبیعی است که این‌گونه از نظام‌های حقوقی بر لزوم رابطه حقوق بشر با دین و درون‌دینی بودن حقوق بشر نظر دهد.

در این رویکرد،برای درک قلمرو دین به سراغ متون دینی باید رفت؛چون رسالت دین بیان زمینه‌های هدایت انسان است.مهم‌ترین راه‌های شناخت قلمرو دین عبارتند از:

1.فلسفه بعثت انبیا: یکی از مهم‌ترین راه‌های تشخیص قلمرو دین شناخت فلسفه بعثت انبیاست.به استناد آیاتی از قرآن کریم،دعوت به توحید، ⁽¹⁾یادآوری معاد، ⁽²⁾تعلیم و تربیت انسان، ⁽³⁾تأمین آزادی بشر ⁽⁴⁾و استقرار عدالت اجتماعی ⁽⁵⁾از مهم‌ترین اهداف بعثت انبیای الهی به شمار می‌رود که تحقق آنها در نهایت به کمال نهایی انسان(عبودیت)می‌انجامد: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ . ⁽⁶⁾بدین ترتیب،فلسفه بعثت انبیا و همه اقدامات پیامبران الهی مقدمه رسیدن به یک

هدف و آن کمال نهایی انسان است.

2.جامعیت دین: جامعیت دین را از طریق جامعیت قرآن و روایات ناظر به این مسئله،می‌توان اثبات کرد.تبیان بودن قرآن که در آیات متعددی ⁽¹⁾تأکید شده است،می‌تواند در این بحث راه‌گشا باشد.هدف نهایی دین،انسان‌سازی است که در این زمینه چیزی را فروگذار نکرده است.افزون بر آیات،روایات متعددی بیان‌کننده جامعیت دین است که در جای مناسب مورد بحث قرار خواهد گرفت.

3.خاتمیت دین: اثبات این مسئله که اسلام کامل‌ترین و آخرین دین آسمانی است نیز ما را در تعیین قلمرو دین کمک می‌کند.در بیان قرآن کریم،اسلام آخرین دین آسمانی است و دین الهی با بعثت حضرت محمد صلّی الله علیه و آله نهایی شده است: ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ وَ کانَ اللّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیماً . ⁽²⁾

در این نگاه،هدف از تشریع دین،بیان علوم و حقایقی است که دارای دو ویژگی زیر باشد:

الف)حقایقی که هدایت و سعادت انسان در گرو آنهاست؛به گونه‌ای که اخلال در آنها سبب نقض غرض بعثت پیامبران شود.

ب)دسترسی به حقایق مزبور با روش‌های عادی معرفت امکان‌پذیر نباشد.

با ویژگی اوّل،علوم و معارفی که هدایت و سعادت انسان در گرو آنها نیست خارج می‌شوند؛مانند فیزیک،شیمی و ریاضی.با ویژگی دوم،معارفی که با روش‌های عادی معرفت دست‌یافتنی هستند،خارج می‌گردند؛مانند علم پزشکی و مانند آن. ⁽³⁾

حقوق بشر از جمله موضوعاتی است که دارای دو ویژگی مزبور است؛یعنی هم هدایت و سعادت انسان‌ها در گِرو شناخت و رعایت آن است و هم با روش‌های عادی شناخت دست‌نایافتنی است.از این رو،حقوق بشر در قلمرو انتظار بشر از دین قرار می‌گیرد؛یعنی تبیین آن را باید جزء انتظارات بشر از دین دانست.

ادله درون دینی بودن حقوق بشر

اشاره

طرفداران نظریه درون‌دینی بودن حقوق بشر،دلایل عقلی و نقلی برای اثبات مدعای خود ارائه کرده‌اند.در این بخش به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

1-ادلّه عقلی

از نظر عقلی،چهار دلیل برای اثبات درون‌دینی بودن حقوق بشر می‌توان برشمرد.بر پایه دلایل سه‌گانه نخست،ناتوانی انسان از شناخت خویش و نیازمندی وی به وحی اثبات می‌شود.دلیل چهارم صلاحیت و توانایی خداوند متعال را در تعیین حقوق بشر اثبات می‌کند.

دلیل نخست: خردباوری علمی،یکی از مبانی نظری حقوق بشر غرب است که بر اساس آن،انسان به شناخت توانمندی‌ها،احساسات و نیازهای خویش توانا می‌باشد؛ولی از نظر متفکّران دینی چنین روشی نمی‌تواند ما را به شناخت جامع و تامّ از انسان رهنمون سازد.روش علمی شناخت،به دلیل محدودیت‌های آن در قالب استقراگرایی و ابطال‌پذیری،صرفاً دارای ارزش عملی است و در مقام عمل می‌تواند سودمند باشد،اما از واقع‌نمایی و بیان حقیقت نظام هستی عاجز است.تبیین«پوپر»،فیلسوف و متفکّر نامدار غرب بیانگر این مدعاست:

بدین‌سان بنیاد تجربی علم عینی،هیچ چیز مطلقی ندارد و علم بر اساس

مستحکمی استوار نیست.گویی مبنای تهورآمیز نظریه‌های آن بر باتلاقی افراشته شده و همانند ساختمانی است که بر ستون‌هایی استوار شده که درون باتلاقی فرو رفته‌اند؛اما نه به سوی شالوده‌ای طبیعی و معلوم،و اگر از فرو بردن عمیق‌تر ستون‌ها بازمی‌ایستیم،از آن رو نیست که به زمین رصینی[استوار و ثابت]رسیده‌ایم؛بلکه ما فقط وقتی توقّف می‌کنیم که راضی شده باشیم ستون‌ها برای تحمّل ساختمان،دست‌کم اکنون به اندازه کافی مستحکم هستند. ⁽¹⁾

دلیل دوّم: وجود برخی مقدّمات از جمله شناخت نظام هستی،و تشخیص نیازهای کاذب از نیازهای واقعی،برای تعیین حقوق بشر لازم است.با توجّه به محدودیت توان شناخت انسان،شناخت چنین اموری حتی برای خردمندان،بدون کمک وحی ممکن نیست.بنابراین،تعیین حقوق بشر به وسیله خود آدمی،نمی‌تواند کامل و تمام باشد. ⁽²⁾

دلیل سوم: تعیین حقوق جهانی برای بشر،مبتنی بر وجود اصولی است که فراتر از برداشت انسان‌ها باشد؛چرا که انسان‌ها به دلیل اختلاف علاقه‌ها،سلیقه‌ها و آداب و رسوم نمی‌توانند به وحدت نظر برسند.بنابراین،وجود مرجعی مشترک که در تعیین موارد بتوان بدان استناد کرد،در صورتی امکان دارد که فراتر از قرارداد و نظر انسان‌ها باشد. ⁽³⁾

دلیل چهارم: در بینش توحیدی،خداوند هستی محض و عالم مطلق است.همه عالم از او نشأت گرفته و در هستی خود وابسته به اوست.علم خداوند نسبت به نظام هستی تامّ و کامل است.او خالق انسان است و به تمامی ابعاد حیات آدمی،

توانایی‌ها،نیازمندی‌ها و استعدادهای وی آگاه است.بنابراین،تنها خداوند است که راه سعادت و مسیر کمال آدمی را می‌داند و قادر به هدایت وی می‌باشد. ⁽¹⁾از این رو دین به عنوان دستورالعمل و تعالیمی که از ناحیه خداوند برای هدایت و کمال انسان آمده،شامل تعالیمی درباره حقوق او نیز خواهد بود. ⁽²⁾

از مجموع این ادلّه چهارگانه،به این نتیجه می‌رسیم که علوم بشری از شناخت تامّ و جامع انسان عاجز است و انسان در این زمینه نیازمند منبعی فراتر از خود است؛منبعی که از خالق انسان سرچشمه می‌گیرد و این،همان وحی الهی است که در قالب متون دینی در اختیار مردم قرار گرفته است.بنابراین،از نظر عقلی حقوق بشر در قلمرو انتظارات بشر از دین قرار می‌گیرد.

2-ادلّه نقلی

افزون بر استدلال عقلی که نیازمندی انسان را در شناخت حقوق و تکالیف خویش به دین اثبات می‌کند،در منابع اسلامی(کتاب و سنت)نیز بر این واقعیت تأکید شده است،که به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌شود.

از دیدگاه قرآن کریم،دین بیانگر همه نیازهای بشر است.آیات متعددی بر این حقیقت،صراحت دارد: ...وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ ؛ ⁽³⁾و ما این کتاب(قرآن)را بر تو نازل کردیم که بیانگر همه چیز،و مایه هدایت و رحمت و بشارت برای مسلمانان است. ...ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ... ؛ ⁽⁴⁾ما هیچ چیز را در این کتاب فروگذار نکردیم.

علاّمه طباطبایی رحمه الله در تفسیر آیه شریفه می‌نویسد:

مراد از شیء کوتاهی‌های گوناگونی است که نفی شده است و خلاصه معنا این که چیزی نیست که رعایت حال آن واجب و قیام به حقّ آن و بیان آن لازم باشد؛مگر این‌که ما آن را در این کتاب رعایت نموده و در امر آن کوتاهی نکرده‌ایم؛پس کتاب ما تامّ و کامل است. ⁽¹⁾

منظور از«کتاب»در این دسته از آیات«قرآن کریم»است.روایات متعددی بر این حقیقت اشاره دارند:

امام صادق علیه السلام فرموده‌اند:خداوند در قرآن برای هر چیز،روشنگری نموده است.به خدا قسم که هیچ چیز از نیازمندی‌های بندگانش را رها نکرده است؛به گونه‌ای که هیچ بنده‌ای نمی‌تواند بگوید ای کاش در این باره در قرآن چیزی آمده بود،مگر آن‌که خداوند در آن باره چیزی فرستاده است. ⁽²⁾

و نیز از ایشان نقل شده است:خداوند هیچ حلال و حرامی را به وجود نیاورده،مگر این‌که دارای مرزی همانند مرز خانه است.پس آن‌چه از راه است،از آنِ اوست و آن‌چه از خانه است،از آنِ اوست؛حتی تاوان یک خراش و جز آن،و تنبیهاتی به اندازه یک تازیانه و نیم تازیانه. ⁽³⁾

امام باقر علیه السلام فرموده‌اند:خداوند هیچ چیز از آن‌چه را امّت بدان نیازمند بوده،ترک نکرده است،مگر آن که در کتابش نازل فرموده و برای پیامبرش

روشن ساخته و برای هرچیز حدّ و مرزی نهاده است و بر آن دلیلی که بدان دلالت کند،قرار داده و هر آن کس را که از این مرز پا فراتر گذارد،مجازاتی مقرّر نموده است. ⁽¹⁾

در کتاب‌های حدیثی،روایات متعددی با این عنوان«هیچ چیز و مسئله‌ای نیست،مگر این‌که اصول آن در کتاب و سنّت هست»گردآوری شده است. ⁽²⁾

افزون بر آن،در آیات متعددی از این کتاب آسمانی،«انسان»موضوع قرار گرفته است که خود بیانگر توجه اسلام به شناخت حقیقت انسان است:

«آیا انسان نمی‌داند که ما او را از نطفه‌ای بی‌ارزش آفریدیم؟!او(چنان صاحب قدرت و شعور و نطق شد که به مخاصمه آشکار با ما برخاست». ⁽³⁾

«ما انسان را در بهترین صورت و نظام آفریدیم». ⁽⁴⁾

«خداوند رحمان،قرآن را تعلیم فرمود،انسان را آفرید،و به او بیان آموخت». 5

«ما انسان را از عصاره‌ای از گل آفریدیم». 6

«ما انسان را از نطفه مختلطی آفریدیم و او را می‌آزماییم(بدین جهت)او را شنوا و بینا قرار دادیم». 7

«ما انسان را آفریدیم و وسوسه‌های نفس او را می‌دانیم و ما به او از رگ قلبش نزدیک‌تریم». ⁽¹⁾

«یقینا انسان حریص و کم‌طاقت آفریده شده است؛هنگامی که بدی به او رسد،بی‌تابی می‌کند و هنگامی که خوبی به او رسد،مانع دیگران می‌شود». ⁽²⁾

«به یقین انسان طغیان می‌کند از این‌که خود را بی‌نیاز ببیند». ⁽³⁾

خلاصه

با توجه به رویکردهای حقوقی معاصر،مسئله درون‌دینی یا برون‌دینی بودن حقوق بشر،از موضوعات قابل بحث و بررسی است.تبیین این مسئله به باور نظام‌های حقوقی از یک‌سو و دین مورد نظر از سوی دیگر بستگی دارد.

نظام‌های حقوقی بشری،با برداشت خاصی از دین و غفلت از رابطه حقوق بشر با جهان‌بینی،حقوق بشر را پدیده‌ای فرادینی پنداشته و بر استقلال انسان در توانایی و صلاحیت وی در تعریف حقوق بشر تأکید می‌کنند.در برابر،نظام‌های حقوقی دینی با رویکرد ویژه،حقوق بشر را پدیده‌ای درون‌دینی می‌دانند؛چون دین مجموعه عقاید،احکام و آدابی است که انسان در سایه آنها می‌تواند به سعادت دو جهان برسد و از لحاظ فردی،اجتماعی،اخلاقی و تربیتی،در مسیر صحیح گام بردارد.حقوق بشر نیز در پرتو دین قابل تبیین و تفسیر است.طرفداران این رویکرد،استدلالات عقلی و دینی متعددی برای اثبات مدعای خود اقامه می‌کنند.

در بررسی دیدگاه‌ها باید اذعان کرد که علوم تجربی و روش‌های متعارف

نمی‌تواند حقیقت انسان،نیازهای واقعی و کمال حقیقی بشر را تبیین کند.انسان در این امر نیازمند منبعی فراتر از خویش است.شناساندن حقیقت انسان،استعدادها،نیازها و از همه مهم‌تر فلسفه آفرینش بشر،از جمله اهداف مهمّ دین و بعثت پیامبران الهی است.حقوق بشر از جمله حقایقی است که در قلمرو انتظارات بشر از دین قرار می‌گیرد.نظام‌های حقوقی دینی،حقوق بشر را بر پایه توانمندی‌ها،استعدادها،نیازها و کمال نهایی انسان تعریف می‌کنند.مهم‌ترین ایراد طرفداران نظریه فرادینی بودن حقوق بشر،غفلت از پیوند ناگسستنی انسان با خدا و نادیده انگاشتن حقوق بشر با جهان‌بینی توحیدی است.

پرسش ها

1.ملاک بایستگی و عدم بایستگی لزوم رابطه حقوق بشر با دین چیست؟

2.نظام‌های حقوقی از زاویه ارتباط حقوق بشر با دین،به چند دسته تقسیم می‌شوند؟

3.به‌رغم پیوند عمیق حقوق با دین،چرا اغلب حقو قدانان معاصر،سکولاریستی می‌اندیشند؟

4.استدلال نظریه فرادینی بودن حقوق بشر چیست؟

5.آیا حقوق بشر،یک امری عرفی و قراردادی است؟

6.پیامد نگرش تاریخی به حقوق بشر چیست؟

7.راه‌های شناخت قلمرو دین،از دیدگاه دینی کدامند؟

8.دلایل عقلی نظریه درون‌دینی بودن حقوق بشر کدامند؟

9.دلیل قرآنی نظریه درون‌دینی بودن حقوق بشر را بیان کنید.

10.نظریه فرادینی بودن حقوق بشر را ارزیابی کنید.

منابع برای مطالعه

1.احمدی،محمد امین:انتظار بشر از دین،قم،پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی،1384.

2.جوادی آملی،عبدالله:انتظار بشر از دین،قم،مرکز نشر اسرا،1380.

3.--:نسبت دین و دنیا،قم مرکز نشر اسراء،1381.

4.رشاد،علی اکبر:دموکراسی قدسی،تهران،مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر،1381.

5.سروش،عبدالکریم:مدارا و مدیریت،مؤسسه فرهنگی صراط،1376.

6.سلیمی،عبدالحکیم:نقش اسلام در توسعه حقوق بین‌الملل،قم،مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله،1382.

7.شاکری،حمیدرضا:سکولاریسم،[تهران]،انتشارات کانون اندیشه جوان،چ1384،4.

8.کمالی،علی‌اکبر:بررسی و نقد مبانی سکولاریسم،تهران،پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی و انتشارات دانشگاه امام صادق،1386.

9.گلستانی،صادق:نقد و بررسی نظریه عرفی شدن در ایران،قم،انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله،1388.

10.نصری،عبدالله:انتظار بشر از دین(بررسی دیدگاه‌ها در دین‌شناسی معاصر)،مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر،چاپ سوم،1379.

7-اصول نظری اعلامیه جهانی حقوق بشر

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.رویکرد اومانیستی را به خوبی تبیین کند؛

2.با دیدگاه خویشتن مالکی آشنا شود؛

3.خرد بسندگی غربی را تحلیل کند؛

4.اندیشه فردگرایی و علم‌گرایی را مورد بررسی قرار دهد؛

5.با راهنمایی استاد،اصول نظری اعلامیه جهانی حقوق بشر را ارزیابی و نقد کند.

مقدمه

هر نظام حقوقی،مبتنی بر یک سری اصول نظری است که با توجه به آنها و بر اساس شناختی که از انسان دارد،حقوق و تکالیف بشر را تدوین و لازم الاجرا اعلام می‌کند.بنابراین،تبیین اصول نظری حقوق بشر غربی،از مباحث لازم و ضروری می‌نماید.

مهم‌ترین اصول نظری حقوق بشر غربی عبارتند از:

انسان گرایی

اصالت انسان یا انسان‌گرایی،یکی از بنیادهای مهم نظری حقوق بشر غربی است.کلمه«انسان»که در پاراگراف‌های دوم،سوم و چهارم مقدمه اعلامیه

جهانی حقوق بشر آمده است،نشان‌دهنده اهتمام تدوین کنندگان حقوق جهانی بشر از دیدگاه غرب می‌باشد.این نگرش سبب شده تا اسناد حقوق بشری غربی،به ویژه«اعلامیه جهانی حقوق بشر»انسان‌گرایی را به مثابه یک اصل نظری مورد توجه قرار دهد.بدیهی است که در چنین فضایی،فقط انسان و حقوق و آزادی‌های فرد قابل درک و تبیین است.

آیا انسان مورد نظر اعلامیه جهانی حقوق بشر،همان حیوان متکاملی است که بر مبنای قوانین ناآگاه طبیعت به دنیا آمده و پس از مدتی زندگی بی‌هدف در روی زمین،تخریب طبیعت،درگیر شدن با همنوعان خود و عشق به لذت و منفعت پایان‌ناپذیر نابود می‌شود و دیگر هیچ؟یا انسان همان موجود ارزشمندی است که برابر نظریه ادیان حقه الهی،بر اساس حکمت بالغه خداوندی آفریده شده و به سوی هدفی از پیش تعریف شده سیر می‌کند؟

غرب،نخست جهان اروپاست.این بخش از جهان تنها بخشی است که هرگز در آن دیانت بزرگی پیدا نشده است.انتخاب غرب این بود که جهان را به تملک درآورد و با طبیعت همچون فاتح رفتار کند.بارزترین این اثبات اراده معطوف به قدرت بشر غربی،در قرن پنجم است.چنان‌که«پرومته در داستان«پرومته در زنجیر»اثر اشیل ⁽¹⁾گفت:«دانایی من،هنرها و ابزارها را برای بشر به ارمغان آورده»و نیز با صدای بلند اعلام کرد:«من از همه خدایان متنفرم!». ⁽²⁾

بشر غربی بدین سان از طبیعت جدا می‌شود.او می‌خواهد دیگر جزو این طبیعت نباشد؛بلکه سرور و مالک آن باشد.این بشر غربی خویشتن را از ساحت

الهی‌اش،یعنی از گشودگی به انواع ممکن آینده که همانا اعتقاد به ماورائیت است و از غایت الهی انسان،انسانی که خود را مسئول کلیت جهان می‌داند و مقهور سیطره الهی،محروم می‌کند.دیگر هدفی جز هدف‌های«من کوچک»فردی و امیال آن برای خود نمی‌شناسد.

این بشر«تک‌ساحتی»که از خدا بریده است،با آمدن سوفسطائیان به«معیار همه چیز»تبدیل می‌شود.سوفسطائیان بشر را چنین تعریف می‌کنند:«شدیدترین امیال ممکن داشتن و وسایل ارضای آنها را یافتن».تلقی کنونی رشد کورکورانه در غرب بر مبنای همین مثله شدگی و انحراف بشری نهاده شده است. ⁽¹⁾

نتیجه چهار قرن سلطه انحصاری غرب،از قرن شانزدهم تا میانه قرن بیستم،تحمیل الگوی فاوستی ⁽²⁾فرهنگ غربی،یعنی نوعی تلقی«تک‌ساحتی»از بشر به عنوان موجودی محکوم به علم‌گرایی،پوزیتیویستی و یکسره در خدمت تکنیکی که خود آن در خدمت اراده معطوف به رشد کمی بی‌پایان تولید و مصرف،از ویژگی‌های ذاتی آن است.بلندپروازی دکارتی و فاوستی سلطه بر طبیعت و اثبات ابر قدرتی بشر،به نتایج معکوس انجامید:

الف)نوعی از روابط با طبیعت که طبیعت را در حد مخزن مواد اولیه و انبار زباله‌های صنعتی کاهش می‌دهد و به مهار کردن طبیعت،بلکه به تمام کردن منابع آن و ویران کردن محیط زیست بشر انجامید.

ب)نوعی از روابط با بشر که او را فقط تولید کننده و مصرف کننده یا

شهروند مجرد،کاهش می‌دهد و سبب شده است که جوامع غربی همواره میان نوعی فردگرایی جنگل و توتالیتاریسم حاکم در کنام موریانه‌ها،در نوسان باشند.

ج)نوعی از روابط با آینده که جمعی از آینده‌شناسان پوزیتویست،آن را تنها بر اساس استنتاج تکنولوژیکی از اوضاع گذشته و حال و تعمیم دادن نتایج آن به آینده،طراحی کرده‌اند،به این‌جا انجامیده که هر گونه تفکر در باب مقاصد خاص بشری کنار گذاشته شود و بشر از ساحت ویژه بشری‌اش محروم گردد و دیگر راهی به ماورائیت،به امکان دائمی گسست از گذشته‌اش برای میسر گردانیدن پیدایش شاعرانه صوری از حیات تازه و بدیع نداشته باشد. ⁽¹⁾

در این نگاه،انسان جانداری است که هیچ‌گونه عظمت و کمالی ندارد.حیوان خودخواهی که همه هستی را برای خود می‌خواهد و همواره در راستای تحقق شعارهای قدرت‌طلبانه و استکباری نظیر«من هدف و دیگران وسیله»و«هدف وسیله را توجیه می‌کند»تلاش می‌کند.مسئله قابل توجه آن‌که در سراسر اعلامیه و اسناد مکمل آن،حتی یک بار،به برتری فضیلت و تقوا و تشویق و تحریک انسان‌ها به کسب آنها،اشاره نشده است.در صورتی‌که بدون فضیلت و تقوا برای انسان‌ها هیچ‌گونه حیثیت و کرامت و شرافت و ارزشی نمی‌توان اثبات و قابل پذیرش ساخت. ⁽²⁾

شاخصه‌های تفکر اومانیستی توجه و اعتنای بیش از حد به شأن و مقام انسان است.اومانیسم سکولار در تداوم این روند،نقش خداوند را نادیده انگاشته و انسان را به جای خدا می‌نشاند.جهان‌بینی مادی،طبیعت‌گرایی،اصالت روش علمی و غایت قرار دادن انسان،بن‌مایه تفکر اومانیسم سکولار است که نوع

نگرش سکولاریستی نسبت به حقوق انسان را شکل می‌دهد.اومانیست‌ها می‌گویند وظیفه عمده دموکراسی پاسداشت حق حاکمیت مردم است و برای تأمین انسجام اجتماعی باید از فعالیت‌های دینی مسالمت‌آمیز حمایت کرد.اومانیست‌ها با ترویج اندیشه پلورالیستی،این روحیه و فضا را در جامعه فراهم می‌آورند تا نگره‌های مختلف در کنار هم به سر برده و همدیگر را تحمل کنند.

همه اومانیست‌ها بر حقوق و آزادی‌هایی که در اسناد بین‌المللی حقوق بشر بیان شده،توافق دارند.اومانیست‌های سکولار بر حقوق و آزادی‌های شخصی تأکید بیشتری دارند.آنها حتی از حقوقی مانند سقط جنین،اُتانازی، ⁽¹⁾هم‌جنس‌بازی،خودکشی،اعتیاد و...نیز دفاع می‌کنند و می‌گویند:این حق شخصی فرد است که در حریم خصوصی خویش آزاد باشد و هرگونه خواست عمل کند.

اگر جهان،همین جهان طبیعی و انسان نیز بخشی از آن باشد و غایتی در کار خلقت نباشد،انسان به خود وانهاده شده و زندگی وی محدود در دایره تولد و مرگ باشد،پس بایستی تا حد ممکن از لذت‌های مختلف بهره بگیرد و محدود کردن انسان،امری غیر عقلانی خواهد بود؛به‌ویژه که به دلیل محدودیت،فرصت جبران نیز وجود ندارد.

پرسش‌های متعددی ممکن است به ذهن برسد:قلمرو حقوق و آزادی‌های فردی تا کجاست؟اخلاق و کرامت انسانی از چه جایگاهی برخوردار است؟آیا حقوق و آزادی‌های فردی در پرتو اخلاق و کرامت انسانی باید تعریف شود یا برعکس؟آیا به

بهانه دفاع از حقوق و آزادی‌های فردی می‌توان اخلاق و کرامت انسانی را نادیده گرفت؟سرانجام،حقوق و اخلاق مکمل یکدیگرند یا ناقض یکدیگر؟

خویشتن مالکی

اندیشه حقوق بشر غربی مبتنی بر اصل«خویشتن‌مالکی»است که نقطه مقابل خدامالکی قرار می‌گیرد.مطابق ماده نخست اعلامیه جهانی حقوق بشر«همه انسان‌ها آزاد به دنیا می‌آیند».در این باره که آیا جهان آفرینش خالقی به نام«خدا»دارد یا خیر و بر فرض اثبات،آیا انسان‌ها در برابر خدا وظایفی دارند یا ندارند،اعلامیه ساکت است.هرچند مشروح مذاکرات نشان می‌دهد که این مسئله در زمان تدوین اعلامیه مطرح بوده است،اما بانیان اعلامیه،تحت تأثیر برخی کشورهای اروپایی در زمان تصویب،از آوردن نام«خدا»و استناد حقوق بشر به خالق انسان،خودداری کرده‌اند.با توجه به مواد 29،21،18 و رویکرد کلی حاکم بر اعلامیه،روشن می‌شود که اعتقاد به خدا به مثابه مبدأ هستی،هیچ جایگاهی در تبیین و تدوین حقوق و آزادی‌های مندرج در اعلامیه ندارد؛چنان‌که«جان لاک»تصریح کرده است:«آزادی طبیعی بشر عبارت است از این‌که از هر گونه قدرت مافوق زمینی رها باشد و تابع اراده یا اقتدار قانونی بشر دیگری نباشد؛بلکه فقط از قانون طبیعت پیروی کند». ⁽¹⁾او با همین نگرش،اصل خویشتن‌مالکی را مطرح کرد:

زندگی هرکس دارایی خود اوست و به خداوند،جامعه یا دولت تعلق ندارد و می‌تواند با آن هر طور مایل باشد،رفتار کند. ⁽²⁾

در واقع،هر فرد مالک شخص خویش و استعدادهایی است که در برابر آن،هیچ تکلیفی به جامعه ندارد.

خردبسندگی

در آغاز تمدن جدید،تأملات عقلانی،رسیدن به خودآگاهی و زندگی عقلانی طبق عالم طبیعت و عالم واقع در کانون توجه قرار گرفت.در این دوران ظاهرا دوره وحی به سر آمده و دوره عقل و تفکر حسابگرانه جدیدی آغاز گردید.شناخت حقیقت،دیگر به منزله شناخت حقیقت الهی نیست؛بلکه برای سنجش و نقد ارزش‌هایی است که سنت،آنها را ارزش‌هایی پذیرفته شده می‌داند. ⁽¹⁾در این رویکرد،حقیقت به شکل مطلق وجود ندارد؛زیرا راه‌های گوناگونی برای رسیدن به حقیقت در برابر روشن‌فکری مدرن وجود دارد.به عبارت دیگر،حقیقت برای روشن‌فکر به صورت ایمان مطرح نیست؛بلکه به منزله عقیده‌ای است که با دیگر عقاید در برخورد است و ارزش یک اندیشه نیز در این برخوردها تجلی می‌یابد.از این رو،دلیل وجودی روشنفکر،اعتقاد به گوناگونی ارزش‌هاست؛یعنی اعتقادی در جهت عکس وحدت‌گرایی و ایمان به این فرض که همه ارزش‌ها را می‌توان با معیار واحدی سنجید؛ ⁽²⁾چون در عصر جدید،عقل جزئی و حسابگر به جایی رسیده است که دیگر خدا و وحی برایش مطرح نیست و خود را مستقل از آن می‌داند؛تا آن‌جا که در دوره موسوم به روشنگری،عقل حاکمیت بی‌چون و چرا یافت و حتی تنفر نسبت به دین وحیانی رواج یافت و دین طبیعی و دئیزم( Deism) جایگزین دین آسمانی شد. ⁽³⁾

بنابراین،خردگرایی به معنای رد هرگونه تمسک به باورهای دینی و متکی بر ایمان،اعتقاد به کارآیی خرد برای سامان‌دهی روابط اجتماعی مطابق با«اصول

جاودان و نامیرا»است. ⁽¹⁾منظور همان اصول حقوق طبیعی است که تا قرن شانزدهم میلادی رنگ مذهبی داشت.از آن زمان حقوق طبیعی خردگرایانه مبتنی بر اصول زیر،پدیدار گشت:

الف)نظامات حقوقی و دولتی باید با اصول عقل هماهنگ باشند.

ب)انسان دارای حقوق فطری است که باید از سوی دولت‌ها محترم شمرده شود.

ج)سلطه سیاسی،معلول اراده پروردگار نیست؛بلکه مبتنی بر توافق انسان‌هاست. ⁽²⁾

نظریه حقوق طبیعی در شکل اولیه و اصلی خود مورد و کیفیتی قوی درباره وجود حقوق فردی فراهم کرد.انسان‌ها با این حقوق متولد می‌شوند و همانند کالبدهای ما بخشی از لوازم و تجهیزات آغازین ما هستند.این حقوق ذاتی،غیر قابل واگذاری و غیر قابل الغا و بطلان هستند.دوم این‌که حقوق طبیعی پیشا اجتماعی هستند.این حقوق ساخته هیچ‌گونه تمهید اجتماعی،پیشرفت تاریخی یا اختراع و تدبیر سیاسی نیستند.کاملا برعکس،جوامع سیاسی ممکن است دقیقا به منظور حصول اطمینان از بازشناسی و تحمیل حقوق طبیعی ایجاد شوند.سوم این‌که حقوق طبیعی مطلق هستند و بر هر ملاحظه دیگری که ممکن است منکر اعتبار و قابلیت اعمال یا حیطه آن شود،تفوق دارد.این حقوق غیر قابل مذاکره‌اند،نمی‌توان چیزی از آن کاست،آن را به مصالحه و مخاطره انداخت یا کاهش داد.چهارم این‌که حقوق طبیعی،جهان شمولند.این صفت مطلقا پیامد منسوب کردن این حقوق به مردم به عنوان لوازم و تجهیزات طبیعی ایشان است.بنابراین،همه انسان‌ها بدون توجه به زمان و مکان،دارای این حقوقند.هیچ‌گونه

تغییر و انحراف منطقه‌ای،فرهنگی،ملی یا تاریخی نمی‌تواند تحمل شود. ⁽¹⁾

همان چیزی که نقطه قدرت این روایت یا جلوه حقوق بشر است،نقطه ضعف آن نیز به شمار می‌رود.یک نظریه هرچه غیر قابل انعطاف‌تر باشد،قابلیت تطابق آن با اوضاع و احوالی که نمی‌تواند یا نمی‌خواهد آن را پیش‌بینی کند،یا با بی‌ثباتی‌های داخلی و تنش‌هایی که مانع یافتن راه حل‌های ساده باشد،کمتر می‌شود.در نظر برخی نظریه‌پردازان صفات و خصوصیات حقوق طبیعی،واهی و پوچ هستند؛زیرا صراحت آنها موجب تضاد می‌شود و سختی پوشش آنها تلاش‌هایی را که برای جرح و تعدیل و وفق دادنشان می‌شود،فرو نشاند. ⁽²⁾

خردباوری علمی که بر اساس آن،انسان به شناخت توانمندی‌ها،احساسات و نیازهای خویش توانا می‌باشد،از نظر متفکّران دینی نمی‌تواند انسان را به شناخت جامع و تامّ از خود رهنمون سازد.روش علمی شناخت،به دلیل محدودیت‌های آن،در قالب استقراگرایی و ابطال پذیری،صرفاً دارای ارزش عملی است و در مقام عمل می‌تواند سودمند باشد،اما از واقع‌نمایی و بیان حقیقت نظام هستی عاجز است.تبیین«پوپر»،فیلسوف و متفکّر نامدار غرب بیانگر این مدعاست:

بدین‌سان بنیاد تجربی علم عینی هیچ چیز مطلقی ندارد.علم بر اساس مستحکمی استوار نیست؛گویی مبنای تهورآمیز نظریه‌های آن،بر باتلاقی افراشته شده و همانند ساختمانی است که بر ستون‌هایی استوار شده که درون باتلاقی فرو رفته‌اند؛اما نه به سوی شالوده‌ای طبیعی و معلوم،و اگر از فرو بردن عمیق‌تر ستون‌ها بازمی‌ایستیم،از آن رو نیست که به زمین رصینی[استوار و ثابت]

رسیده‌ایم.ما فقط وقتی توقّف می‌کنیم که راضی شده باشیم.ستون‌ها برای تحمّل ساختمان،دست کم اکنون به اندازه کافی مستحکم هستند. ⁽¹⁾

فردگرایی

در دوران جدید،انسان به منزله فاعلی خودمختار به شمار می‌آید که دلیل وجودی خود و اندیشه خویش را در هستی خود جست‌وجو می‌کند،نه اصولی تعالی و ورای اجتماع.مفهوم فردگرایی«خودمدارانگاری»و گرایش افراطی به مالکیت فردی را در دل می‌پروراند.در آموزه لیبرالیسم،پیشرفت اجتماعی شرط رشد و بالندگی فرد شمرده می‌شود،اما ابزار این پیشرفت،انسان است.بنابراین انسان نه تنها غایت دور یا نزدیک نظم اجتماعی،بلکه وسیله بی‌میانجی کمال یافتگی خویش نیز هست. ⁽²⁾در اندیشه فردگرایی،تقدم مطلق فرد بر جامعه مطرح است.فردگرایی هستی شناختی،مبنای فلسفی لازم برای فردگرایی اخلاقی و سیاسی را به وجود می‌آورد. ⁽³⁾

در جامعه سنتی،فرد در سایه نقش و جایگاه اجتماعی خویش تعریف می‌شد.خردورزی،دانش،تکنولوژی و پیچیدگی نقش‌های اجتماعی موجب گردید تا فرد انسانی،دیگر جزئی از کل قلمداد نشود؛بلکه خود،یک کل در تقابل با کل‌های دیگر نظیر خود قرار گیرد.بدون تردید،چنین تعبیری از فردیت،نتیجه انکار خدا و زیستن در جهان بی‌خداست. ⁽⁴⁾به قول نیچه«جهانی که خدا را در آن کشته‌ایم،ما را به انفراد می‌خواند». ⁽⁵⁾

گنون فردگرایی را چنین به تصویر کشیده است:

فردگرایی یعنی نفی هرگونه اصل عالی و برتر از فردیت و در نتیجه محدود کردن تمدن در جمیع شئون به عواملی که جنبه انسانی صرف دارند...فردگرایی یعنی خودداری از پذیرفتن اقتداری برتر از فرد و نیز معرفتی برتر از عقل استدلالی(عقلانیت فردی). ⁽¹⁾

بدین ترتیب،در اندیشه فردگرایی که فرد انسانی کانون ارزش‌ها تلقی می‌شود،فرد بیش از«نوع»ارزش می‌یابد و بر جامعه مقدم است.همه حقایق از جمله دین،امری نسبی و تابع خواست فردی است و حقوق بشر نیز خاستگاه فردی دارد.

علم گرایی

درعصر روشنگری،دانش به عنوان تنها راه رهایی و دانایی گشایشگر آزادی و نیک‌بختی علیه سنت و بازمانده‌های خرافی و فکری و اجتماعی سده‌های پیشین مطرح شد. ⁽²⁾پیش از این،توجه فلاسفه بیشتر ناظر به چیستی و ماهیت اشیاء بود و به ظواهر چندان اعتنایی ندشتند.اما با ظهور علم جدید و عصر نوزایی توجه به پدیدارها و ظواهر موجودات معطوف گشت.روش تصور علم جدید این است که طبیعت را به عنوان شبکه‌ای از نیروهای محاسبه‌پذیر دنبال می‌کند.تا آغاز عصر نوزایی،آن‌چه بر جهان غالب بود،تفکر اساطیری یا دینی بود؛چنان‌که اروپا شاهد روش غلبه و استیلای فکری دینی طی هزار سال است. ⁽³⁾علم در قرن هفدهم«اخلاقا بی‌طرف»شده بود و مسئله‌ای که در برابر روشنگری قرار داشت،یافتن

بنیان عینی دیگری برای احکام ارزشی بود. ⁽¹⁾جدایی میان دانش و داوری ارزشی،هر نوع امکان روا داشتن ارزش‌های اخلاقی الزام‌آور کلی را از بین برد.این روایت از دین‌گریزی و اخلاق‌ستیزی نوین به نام«پوزیتویسم»شناخته شد.در رهیافت پوزیتویستی،احکام و قضاوت‌های افراد دو گونه تلقی می‌شود:

الف)احکام و قضاوت‌های عینی که ناظر به جهان واقعی و خارج است.هدف،توصیف حوادث و امور گذشته،حال یا پیش‌بینی آینده است.قضاوت‌های علمی بهترین نوع این دسته از قضاوت‌ها به شمار می‌روند.کار علم توصیف و شناخت جهان هستی است.

ب)احکام و قضاوت‌های ارزشی که چیزی جز بیان احساسات و عواطف و آرزوها و خواسته‌های ما نیستند.از این رو،آنها پایه عینی نداشته،صرفا ذهنی به شمار می‌روند.

بر اساس این نگرش،میان واقعیت و ارزش،شکافی پر نشدنی وجود دارد.میان«هست‌ها»و«بایدها»تفاوت ماهوی وجود دارد.از هست‌ها هرگز نمی‌توان بایدها را استخراج کرد.درست به همین دلیل،علم و اخلاق نیز در گوهر،با یکدیگر متفاوتند.موضوع علم«هست‌ها»و موضوع اخلاق«بایدها»است. ⁽²⁾

خلاصه

حقوق بشر غربی همانند دیگر نظام‌های حقوقی مبتنی بر اصول نظری پذیرفته در غرب است.طبیعی است که آشنایی با حقوق بشر غربی،بدون

شناخت دقیق اصول مزبور امکان‌پذیر نیست.اومانیسم،خویشتن‌مالکی،فردگرایی،خردبسندگی و علم‌گرایی،مهم‌ترین اصول نظری حقوق بشر غربی را تشکیل می‌دهند.

اومانیسم یا اصالت انسان،یکی از بنیان‌های مهم نظری حقوق بشر غربی است.تکرار واژه«انسان»در مقدمه اعلامیه جهانی حقوق بشر و دیگر اسناد حقوق بشری،دلیل بر مدعاست.شاخصه تفکر اومانیستی توجه بیش از حد به مقام انسان است.اومانیسم سکولار در تداوم این روند،نقش خداوند را نادیده انگاشته و انسان را به جای خدا می‌نشاند.جهان‌بینی مادی،طبیعت‌گرایی،اصالت روش علمی و غایت قرار دادن انسان،بن‌مایه تفکر اومانیسم است که نوع نگرش سکولاریستی نسبت به حقوق انسان را شکل می‌دهد.همه انسان‌گرایان بر حقوق و آزادی‌هایی که در اسناد بین‌المللی حقوق بشر بیان شده،توافق دارند،اما اومانیست‌های سکولار بر حقوق و آزادی‌های شخصی مانند سقط جنین،اُتانازی،هم‌جنس‌بازی،خودکشی،اعتیاد و...تأکید بیشتری می‌ورزند.به اعتقاد آنها،این حق شخصی فرد است که در حریم خصوصی خویش آزاد باشد و هرگونه خواست عمل کند.

اصل«خویشتن‌مالکی»نیز از اصول نظری حقوق بشر غربی است که نقطه مقابل«خدامالکی»قرار می‌گیرد.رویکرد کلی حاکم بر اعلامیه نشان می‌دهد که اعتقاد به خدا به مثابه مبدأ هستی،هیچ جایگاهی در تدوین حقوق بشر ندارد.آزادی طبیعی بشر ایجاب می‌کند که انسان از هرگونه قدرت ماورای زمینی رها باشد و از هیچ اقتدار قانونی دیگری جز قانون طبیعت پیروی نکند؛چون زندگی هر فرد،دارایی خود اوست و به خداوند،جامعه یا دولت تعلق ندارد و می‌تواند با آن هر طور مایل باشد،رفتار کند.به بیان دیگر،فردی که موضوع حقوق بشر است،در اصل مالک

شخص خویشتن و استعدادهایی است که برای آن،تعهدی به جامعه ندارد.لیبرال‌مسلکی،خدانشناسی و لذت‌طلبی در سیاست از پیامدهای این شیوه تفکر است که بارزترین خصیصه عصر مدرنیته را نیز به تصویر می‌کشد.

لازمه اومانیسم و خویشتن‌مالکی،فردگرایی است که بر اساس آن،فرد نه تنها غایت دور یا نزدیک نظم اجتماعی،بلکه وسیله بی‌واسطه کمال‌یافتگی خویش نیز تلقی گردید.فردگرایی هستی‌شناختی،مبنای فلسفی لازم برای فردگرایی اخلاقی و سیاسی را ایجاد کرد.

خودکفایی عقلی،از دیگر اصول نظری حقوق بشر در عصر انسان‌گرایی و خویشتن‌مالکی است که بر اساس آن،عقل جانشین وحی می‌گردد.دوره وحی به سر آمده و دوره عقل حسابگر آغاز می‌شود.در این دوران،شناخت حقیقت،دیگر به منزله شناخت حقیقت الهی تلقی نمی‌شود؛بلکه برای ارزیابی و نقد ارزش‌های پذیرفته شده در رویکرد دینی است؛چون حقیقت برای روشن‌فکر،دیگر به صورت ایمان مطرح نیست.خردگرایی به معنای رد هرگونه تمسک به باورهای دینی،و تأکید بر نقش عقل در سامان‌دهی روابط اجتماعی است.

به تبع خردبسندگی عقلی در غرب،علم و دانش نیز در تقابل با دین و ارزش‌های دینی،به مثابه اصل نظری حقوق بشر مطرح گردید.مسئله‌ای که در برابر روشنگری قرار داشت،یافتن بنیان عینی دیگری برای احکام ارزشی بود.جدایی دانش و ارزش،زمینه الزام‌آوری ارزش‌های اخلاقی و دینی را از بین برد.دین‌گریزی و اخلاق‌ستیزی به نام علم‌گرایی در غرب،در قالب اندیشه«پوزیتویستی»تجلی یافت.

پرسش ها

1.روشن‌ترین دلیل رویکرد اومانیستی حقوق بشر غربی چیست؟

2.مهم‌ترین خصیصه اومانیسم را بیان کنید.

3.بن‌مایه‌های تفکر اومانیستی را برشمارید.

4.اومانیست‌های سکولار چه تمایزی از سایر اومانیست‌ها دارند؟

5.چه کسی برای نخستین بار اصل«خویشتن‌مالکی»را مطرح کرد؟

6.چرا فردگرایی لازمه اندیشه اومانیستی و خویشتن‌مالکی است؟

7.آیا خردگرایی امری مذموم است؟چرا؟

8.علم‌گرایی غربی چه پیامدهایی دارد؟

9.چرا در غرب،انسان به جای خدا،و عقل به جای وحی مطرح شد؟

10.برداشت خود را درباره اصول نظری حقوق بشر غربی بیان کنید.

منابع برای مطالعه

1.ابراهیمیان،حسین:انسان‌شناسی(اسلام،اگزیستانسیالیسم،اومانیسم)،قم،دفتر نشر معارف،1381.

2.اخوان،محمد:خردگرایی نقدی،کاشان،مرسل،1387.

3.آربلاستر،آنتونی:ظهور و سقوط غرب،ترجمه عباس مخبر،تهران،نشر مرکز،چ1368،2.

4.تونی،دیویس:اومانیسم،ترجمه عباس مخبر،تهران،نشرمرکز،1378.

5.حقیقت سید صادق و میرموسوی سید علی:مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و غرب،تهران،مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر،1381.

6.راین هارد،کونل:لیبرالیسم،ترجمه منوچهر فکری،تهران،توس،چ1375،2.

7.رجبی،محمود:انسان‌شناسی،قم،مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله،1380.

8.فریدن،مایکل:مبانی حقوق بشر،ترجمه فریدون مجلسی،تهران،وزارت امور خارجه،مرکز چاپ و انتشارات،1382.

9.گاراندو،میکائیل:لیبرالیسم در تاریخ اندیشه غرب،ترجمه عباس باقری،تهران،نشر نی،1383.

10.محمدی ری‌شهری،محمد و همکاران:خردگرایی در قرآن و حدیث،ترجمه مهدی مهریزی،قم،دارالحدیث،1378.

11.مددپور،محمد:مبانی اندیشه غرب از رنسانس تا عصر منتسکیو،تهران،تربیت،چ1375،2.

8-اصول نظری حقوق بشر در اسلام

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.توحید و آثار آن را در زمینه حقوق بشر بیان کند؛

2.مهم‌ترین آثار فرجام‌باوری ناظر به حقوق بشر را تبیین کند؛

3.نقش حقیقت‌محوری را در تبیین و توسعه حقوق بشر تحلیل نماید؛

4.اصل حکمت را به مثابه الگوی تکوین و تشریع تبیین کند؛

5.اصل تلازم حق و تکلیف را تحلیل نماید.

مقدمه

در درس پیشین،اشاره کردیم که هر نظام حقوقی بر اصولی مبتنی است و در همین راستا اصول نظری حقوق بشر غربی را بیان کردیم.اسلام با شناخت دقیق و عمیقی که از انسان دارد،حقوق و تکالیف بشر را بر اساس اصول نظری زیر تشریع کرده است:

اصل خداباوری و آثار آن

اشاره

توحید(خدامحوری)اساسی‌ترین مفهوم در جهان‌بینی اسلامی است.اصلی که زیربنای تمام اصول و فروع دین مبین اسلام را تشکیل می‌دهد.در رویکرد توحیدی،انسان و جهان ماهیت از اویی (إِنّا لِلّهِ) و به سوی اویی (إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) دارد؛ ⁽¹⁾یعنی

کلّ نظام هستی منشعب از وجود محض و یکتای الهی است،اما ضرورت وجود او از ناحیۀ خودش می‌باشد.خداوند هستی محض،دارای جمیع کمالات و به دور از جمیع نقایص است.تعبیر فلسفی«توحید در وجوب وجود»ناظر به همین معناست. ⁽¹⁾

اعتقاد به اصل توحید،به‌رغم تفاوت برداشت‌ها،مورد تأکید و احترام همه ادیان توحیدی و مذاهب اسلامی است. ⁽²⁾هر برداشت و تفسیری از انسان و جهان که به انکار این اصل بیانجامد،در تعارض با بینش توحیدی اسلام خواهد بود.قرآن کریم به انسان توصیه می‌کند: وَ لا تَدْعُ مَعَ اللّهِ إِلهاً آخَرَ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلاّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ؛معبودی دیگری با خدا مخوان،که هیچ معبودی جز او نیست؛همه چیز جز ذات(پاک)او فانی می‌شود؛حاکمیت تنها از آن اوست،و همه به سوی او بازگردانده می‌شوند. ⁽³⁾

خداجویی،امری فطری و حق هر انسان جوینده کمال است.این ارتکاز عقلایی است که زندگی بشر را خدامحور قرار داده و مانند سایر اصول فطری ریشه در فطرت انسان دارد: فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّهِ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمُونَ ؛ ⁽⁴⁾پس روی خود رامتوجه آیین خالص پروردگار کن؛این فطرتی است که خداوند انسان‌ها را بر آن آفریده؛دگرگونی در آفرینش الهی نیست؛این است آیین استوار،ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.

بر این اساس،حقوق بشر که خاستگاه مشترک با اصل توحید و فطرت

خداجویی انسان دارد،نمی‌تواند ناقض این اصل باشد.هر نوع تفسیر الحادی از حقوق بشر می‌تواند آن را از حالت فطری خارج سازد.تصور فطرت چندگانه برای انسان،امری غیر منطقی و در تعارض آشکار با اصل وحدت سرشت بشری است؛چنان‌که هر نوع اجرای حقوق بشر به اشکال الحادی و حتی در بسترهای اجتماعی غیردینی(لائیک)موجب می‌گردد که از سرشت اصلی خود به دور مانده و جواب‌گوی خواسته‌های بشری نباشد. ⁽¹⁾

در رویکرد اسلامی،انسان فطرتا خداجوست و حقوق بشر نیز هماهنگ با این فطرت خدایی است و هرگز تفسیر یا شیوه اجرای مخالف آن را برنمی‌تابد.

عقل‌بسندگی و علم‌محوری که بنیادی‌ترین اصل دوران جدید است،به دلیل نفی جهان فرامادی و انکار موجودی برتر از انسان(خدا)که با روش حسی و تجربی قابل درک و تجربه نیست،در تعارض آشکار با اصل توحید قرار دارد.البته منظور این نیست که توحید و خداباوری با بینش علمی ناسازگار است،اما تأکید افراطی بر حس و تجربه به عنوان تنها معیار قطعی در ارزیابی حقایق و انکار واقعیت‌های غیر محسوس می‌تواند به انکار خداوند متعال(خالق هستی)بیانجامد.

نقطه شروع تبیین حقوق بشر در غرب،به عنوان امری انسانی و غیر الهی همین بود.کانت معتقد بود خدا نیز مفهومی است آفریده اندیشه انسان که در تنظیم حیات برتر آدمی،از خلق و آفرینش آن گریزی نیست.بدین‌سان خدای خالق،به مخلوق و انسان مخلوق،به خالق تبدیل گشت.

در نظام حقوقی مبتنی بر جهان‌بینی توحیدی،شناخت‌ها و قانون‌گذاری‌ها از جمله تشریع حقوق بشر باید بر اندیشه توحیدی استوار باشد؛ ⁽²⁾یعنی تدبیر

تکوینی و تشریعی انسان و جهان حق انحصاری خداوند است. ⁽¹⁾

توحید در اسلام فقط یک باور صرف نیست؛بلکه مبنای یک الگوی کامل و برنامه جامع برای انسانی زیستن است.توحید اسلامی تمام ابعاد و زوایای زندگی فردی،اجتماعی،سیاسی،اقتصادی و فرهنگی بشر را در بر می‌گیرد.بی‌تردید،چنین تفسیری از توحید،پیامدهای نظری و عملی ویژه‌ای در زندگی انسان و تبیین حقوق بشر خواهدداشت.مهم‌ترین آثار بینش توحیدی عبارتند از:

1-احساس وابستگی انسان به خدا

نخستین پیامد نظری بینش توحیدی،باور به این حقیقت است که انسان در اصل وجود و تداوم حیات خود وابسته و نیازمند به وجودی مطلق و برتر(خداوند)است.خداوندی که اراده او خاستگاه تکوین و تشریع نظام هستی است؛همان‌گونه که شناخت حضوری انسان،راهی است برای شناخت حضوری حق که راه عرفان و شهود است،شناخت حصولی آدمی،راه شناخت حصولی پروردگار است و با تأمل در اسرار و حکمت‌هایی ارتباط می‌یابد که خداوند متعال در وجود انسان نهاده است و شناخت آنها موجب افزایش معرفت آدمی به خدا و صفات الهی می‌گردد.

آن‌چه در وجود گسترده آدمی به ودیعت نهاده شده،نشانه‌های علم و قدرت و حکمت خداوند است و در میان آفریدگان هیچ موجودی همانند انسان دارای اسرار و حکمت نیست.از میان انسان‌هاست که خلیفة‌الله به وجود می‌آید و نخستین انسان،خلیفة‌الله بوده است. ⁽²⁾انسان داننده جمیع اسمای الهی و به تعبیر

عرفا،مظهر جمیع اسماء و صفات خداوند است.در بیان قرآن کریم شناخت انسان در شناخت خدا نقش اساسی دارد؛ ⁽¹⁾چنان‌که غفلت از خود ملازم با فراموشی خداوند تلقی شده است. ⁽²⁾بدین‌گونه می‌توان دریافت که انسان‌شناسی با توحید(خداشناسی)نوعی نزدیکی یا ملازمت دارد؛چنان‌که نسیان و فراموشی نفس با فراموش کردن خدا ملازمه دارد.

در اندیشه‌ای که جهان ماهیت از«اویی»و به سوی«اویی»دارد،همه خطوط در عرصه هستی و انسان و جامعه به خدا می‌رسد.احساس وابستگی به خداوند،احساس الهام‌بخشی است که انسان را در همه زمینه‌ها از جمله در تشریع و تضمین حقوق بشر هدایت می‌کند.انسان موحد به این باور می‌رسد که حقوق بشر همانند اصل وجود انسان موهبتی الهی است و رسیدن به حقوق بشر واقعی در اطاعت از دستورات خداوند است.خدایی که از حقیقت انسان،سعه وجودی،استعدادها و گرایش‌های وی آگاه است،صلاحیت دارد که حقوق بشر را تعریف کند.این بینش(تفسیر خدامدارانه از جهان و انسان)،با شاخص‌های خردباوری علمی ⁽³⁾و تفسیر انسان‌مدارانه از هستی و انسان در تعارض آشکار است. ⁽⁴⁾

2-اثبات حقّ خدا(حقّ الله)

در رویکرد اومانیستی غرب،آن‌چه اصالت دارد،فرد و حقوق فردی و اجتماعی اوست.تجربه‌گرایان افراطی معتقدند بشر فقط می‌تواند حقوق فردی و اجتماعی را درک کند.سخن از حق خدا،در نظام‌های حقوقی غرب امری ناشناخته است.

در بینش توحیدی،حق الله به عنوان اصل و منشأ حقوق مطرح است.حدیثی از امام سجاد علیه السلام نقل شده است که می‌تواند الهام‌بخش همه حقوق‌دانان قرار بگیرد:«اعلم رحمک الله ان لله علیک حقوقا محیطه بک...بعضها اکبر من بعض و اکبر حقوق الله علیک ما اوجبه لنفسه تبارک و تعالی و هو اصل الحقوق و منه تتفرع سایر الحقوق»؛ ⁽¹⁾خدا تو را رحمت کند؛توجه داشته باش که اطراف تو را حقوقی فرا گرفته و تو در مجموعه‌ای از حقوق قرار گرفته‌ای که حتما باید آنها را رعایت کنی،بعضی از این حقوق بزرگ‌تر از بعضی دیگر است؛بزرگ‌ترین حقوق الهی بر تو حقی است که خدا آن را برای خود بر تو واجب کرده است؛حق خداوند اصل و پایه حقوق است و از آن سایر حقوق منشأ می‌گیرد.

یکی از فیلسوفان معاصر«حق الله»را چنین تبیین می‌کند:

هدف خدای متعال از آفرینش انسان و جهان این است که آدمیان،با فعّالیت‌های اختیاری خود به کمال غایی‌شان نایل آیند و چون این استکمال فقط بر اثر فرمان‌برداری و پرستش خدای متعال حاصل می‌شود(توحید عبادی)،می‌توان گفت که هدف خلقت این است که آدمیان خدای متعال را فرمان ببرند و بپرستند.همین امر حقیقی را به لسان اعتبار چنین تعبیر می‌توان کرد که خدای متعال«حق»دارد که انسان‌ها او را اطاعت و عبادت کنند.به کار بردن«حق»برای خدای متعال فقط بدین لحاظ است که دیگران مکلّفند که این امر را رعایت کنند و در زندگی خود،خدای متعال را مطاع و معبود بدانند و جز به مقتضای حاکمیت او رفتاری نداشته باشند.چون«حق»و تکلیف متلازمند،ثبوتِ حقّ یکی،ملازم با ثبوت تکلیف بر دیگران است و ثبوت حق برای خدای متعال به منزله اثبات تکلیف بر جمیع آدمی‌زادگان خواهد بود.

خلاصه،حق خداوند مبنای اصلی نظام حقوقی توحیدی است.اگر خداوند و رابطه انسان با خدا را در نظر نگیریم،از نظر برهان عقلی،هیچ حقی را برای انسانی بر انسان دیگر نمی‌توانیم اثبات کنیم.به عنوان نمونه حقّ حیات که در تفکّر دوران جدید،حقّی مطلق،بنیادی و غیر مشروط می‌شود،در نظام حقوقی اسلام محدودیت‌هایی دارد که با پذیرش حقّ الهی توجیه پذیر است. ⁽¹⁾

بدین ترتیب،برای تعیین حقوق و تکالیف بشر،پیش از هر چیز باید حق خدا و ارتباط وجودی انسان را با خدای متعال در نظر داشت؛چرا که همه حقوق فردی و اجتماعی انسان فقط بر مبنای حق خدای متعال قابل تبیین و تفسیر است؛چنان‌که امام سجاد علیه السلام اصل و اساس همه حقوق را حق خدا بر انسان می‌داند و سایر حقوق را شاخه‌هایی برمی‌شمارد که از این ریشه اساسی می‌رویند.

نظام حقوقی مبتنی بر توحید،همانند درختی است ریشه‌دار و مستحکم که در هر زمان پاسخ‌گوی نیازهای بشر می‌باشد.قرآن کریم در بیان این حقیقت می‌فرماید: أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ* تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها... ؛آیا نمی‌بینی که خداوند چگونه کلام پاکیزه را به درخت پاک تشبیه می‌کند؟!درختی که ریشه آن ثابت و شاخه‌های آن در آسمان است و در هر زمانی به اذن پروردگار برکاتش را به بشر عرضه می‌دارد. ⁽²⁾برعکس،نظام حقوقی فاقد ریشه توحیدی،به درختی بی‌ریشه‌ای می‌ماند که هیچ حاصلی ندارد: وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ ؛کلمه خبیثه به درخت ناپاکی شبیه است که از زمین ریشه‌شکن شده،قرار و ثباتی ندارد. ⁽³⁾

اصل فرجام باوری و آثار آن

اشاره

فلسفه قانون‌گذاری در هر نظام حقوقی،فراهم آوردن زمینه کمال و رساندن انسان به سعادت و کمال نهایی اوست.در نظام حقوقی‌ای که انسان را دارای روحی می‌داند که می‌تواند مستقل از بدن باقی بماند،در آن صورت می‌توان معاد یا فرجام‌باوری را پذیرفت.اما در نظام حقوقی‌ای که انسان را به خوبی نشناسد و روحی جاودان برای انسان قائل نباشد،معاد نیز مفهومی ندارد.

نظام حقوقی‌ای که انسان را موجودی مادی پنداشته و زندگی او را فقط در دایره تولد و مرگ می‌بیند،به طور طبیعی در وضع قواعد و مقررات حقوقی از جمله حقوق بشر،فقط تنظیم روابط این جهانی و تحقق منافع مادی انسان را در نظر می‌گیرد؛چنان‌که هدف همه نظام‌های حقوقی سکولار از جمله اسناد بین‌المللی حقوق بشر تأمین مصالح مادی و دنیوی بشر می‌باشد.رویکرد مزبور ریشه در جهل و غفلت بشر از زندگی واقعی دارد.به فرموده قرآن کریم: یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ ؛ ⁽¹⁾اکثر مردم به امور ظاهری زندگی دنیا(مانند علم و صنعت و تجارت و...)آگاهند و از عالم آخرت به‌کلی غافلند.

خداوند ضمن اشاره به غفلت و بی‌توجهی بشر،پیامبرش را چنین توصیه می‌کند: فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّی عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیاةَ الدُّنْیا* ذلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ... ؛ ⁽²⁾ای رسول!از کسی که از یاد ما روگردان است و جز زندگی دنیا را نمی‌خواهد،اعراض کن.منتهای علم و فهم این‌ها همین است.در بیان قرآن کریم زندگی بشر محدود به این دنیا نیست؛بلکه ورای زندگی مادی،حیات اخروی

وجود دارد که زندگی واقعی بشر را تشکیل می‌دهد: وَ ما هذِهِ الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ ؛ ⁽¹⁾این زندگی زودگذر دنیا افسوس و بازیچه‌ای بیش نیست.زندگی حقیقی(اگر مردم بدانند)همانا زندگانی آخرت است(چون حیاتش جاوید و نعمت‌هایش بی‌رنج و زوال است).

در نظام‌های حقوقی سکولار،اصل فرجام‌باوری و زندگی پس از مرگ مطرح نیست.در نظام حقوقی اسلام بر اصل معاد و به تبع آن،رابطه عمیق دنیا و آخرت تأکید شده است.همان‌گونه که منافع دنیایی فقط در راستای سعادت اخروی قابل تفسیر است،تحقق سعادت ابدی نیز بدون نظم صحیح و رفتار عادلانه در زندگی دنیا امکان‌پذیر نیست.خداوند حکیم می‌فرماید: تِلْکَ الدّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ ؛آری!این سرای آخرت را(تنها)برای کسانی قرار می‌دهیم که اراده برتری‌جویی در زمین و فساد را ندارند،و عاقبت نیک برای پرهیزکاران است. ⁽²⁾البته،آخرت‌گرایی در اسلام هرگز به معنای نادیده انگاشتن زندگی دنیا و غفلت از منافع دنیایی نیست.در این راستا قرآن کریم چنین توصیه می‌فرماید: وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللّهُ الدّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللّهُ إِلَیْکَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ ؛و در آن‌چه خداوند به تو داده،سرای آخرت را بطلب،و بهره‌ات را از دنیا فراموش مکن و همان‌گونه که خدا به تو نیکی کرده،نیکی کن،و هرگز در زمین در جست‌وجوی فساد مباش،که خدا مفسدان را دوست ندارد. ⁽³⁾

توصیه پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله این است:«واعمل لدنیاک کانک تعیش ابدا واعمل

لدنیاک کانک تموت غدا»؛ ⁽¹⁾برای دنیای خودت چنان عمل کن که گویا همیشه زنده‌ای و برای دنیای خودت چنان رفتار کن که گویا فردا از دنیا می‌روی.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:«ان الدنیا متجر اولیاء الله اکتسبوا فیها الرحمه وربحوا فیها الجنه»؛ ⁽²⁾همانا دنیا محل تجارت اولیای خداست.رحمت الهی را در دنیا کسب کنید و بهشت را سود ببرید.

روایات بسیاری ناظر به تلاش در امور زندگی دنیوی و معیشتی جامعه است که این نوع فعالیت‌ها را نورانی و مقدس می‌شمارد. ⁽³⁾

با توجه به مطالب پیشین،نقش اعتقاد به معاد در تدوین و به‌ویژه در تضمین حقوق بشر،بسیار برجسته می‌نماید.مهم‌ترین آثار اعتقاد به فرجام‌باوری و درک رابطه عمیق دنیا و آخرت عبارتند از:

1-اعتقاد به جاودانگی انسان

آموزه‌های اسلامی،انسان را موجودی جاودانه و ابدی معرفی می‌کند.انسان مرکب از جسم و روح است.هرچند بدن انسان پس از مدتی از بین می‌رود،اما او از روحی زوال‌ناپذیر برخوردار است که هرگز نابودی در آن راه ندارد.منشأ این ماندگاری،عنایت ویژه خداوند به انسان است.انسان به دلیل برخورداری از ویژگی جاودانگی،مظهر حیات خداوند و تجلی«هو الحی الذی لایموت» ⁽⁴⁾است.دامنه حیات و دوام روح انسانی،چنان از گستردگی برخوردار است که از مجموعه نظام کیهانی نیز عمر بیشتری دارد.زمانی فرا می‌رسد که خورشید

تاریک می‌شود ⁽¹⁾و ستارگان بی‌فروغ می‌شوند 2و همه زمین در قبضه الهی است و آسمان پیچیده در دست اوست. 3در چنین اوضاع و احوالی که همه هستی رخت برمی‌بندد و تاریخ به پایان می‌رسد،انسان هم‌چنان انسان است و در حقیقت و ماهیت او خللی پدید نمی‌آید.جاودانگی انسان،یک حقیقت به‌هم پیوسته است که محدود در زندگی مادی دنیا نیست و با مرگ پایان نمی‌یابد.این حقیقت تجلی پیوستگی دنیا و آخرت و نماد یک واقعیت است.بدون تردید،حقوق بشر مبتنی بر چنین شناختی از حقیقت انسان،متفاوت از حقوق بشر سکولار خواهد بود؛چون اعتقاد به جاودانگی انسان در تعریف،تدوین و تضمین حقوق بشر نقش اساسی دارد.

2-آینده نگری

از آن‌جا که نظام حقوقی مبتنی بر معاد،آینده‌نگر است و به فراتر از جهان مادی می‌اندیشد،طبیعی است که در تعریف و تدوین حقوق بشر نیز آینده‌نگری خواهد داشت.چنین نظامی باورمند است که قانون‌گذاری و تشریع حقوق بشر در سرنوشت آینده بشر تأثیرگذار است و تلاش می‌کند حقوق بشر را به گونه‌ای تعریف و تدوین و اجرا کند که انسان‌ها در سازندگی حیات مستمر و ابدی خویش دچار کاستی نشوند.به بیان دیگر،انسان به بایدها و نبایدهایی نیاز دارد که او را در ارائه و ساخت حقیقت انسانی خویش یاری کند.تشریع بایدها و نبایدهای انسان‌ساز در صلاحیت کسی است که آفریننده دنیا و آخرت و انتقال دهنده انسان از این جهان به سرای دیگر است.خداوند که خالق انسان و جهان است،عنایت ویژه‌ای به انسان دارد.به

همین دلیل،از طریق فرستادن کتب و پیامبران انسان را هدایت نموده است تا او بتواند تصویر خوبی از خود ارائه داده و در آخرت،زندگی انسانی داشته باشد.این هدایت و آگاهی تمام شئون زندگی فردی و اجتماعی انسان را شامل می‌شود؛یعنی خداوند در بخش‌های فردی و اجتماعی،اخلاق و تربیت،حقوق و سیاست الزاماتی را که در هویت‌سازی انسان نقش دارد.

بنابراین،همان‌گونه که نظام حقوقی در توحیدشناسی،معادشناسی و شناخت رابطه تنگاتنگ دنیا و آخرت نیازمند راهنمایی الهی است،در تدوین حقوق بشر نیز نیازمند کسی است که از دو ساحت ازل و ابد انسان آگاه است و از گذشته و آینده-هرچند دور-جهان و انسان اطلاع دارد.فقط خداوند است که عالم مطلق است و به همه امور احاطه علمی دارد. ⁽¹⁾او نسبت به گذشته دور آگاه است ⁽²⁾و از آینده نیز باخبر است. ⁽³⁾

نگاه عالمانه و منصفانه به متون دینی(قرآن کریم،سنت و عقل برهانی)روشن می‌کند که حقوق بشر در اسلام اهمیت ویژه‌ای دارد.توصیه‌هایی ناظر به زندگی راحت‌تر و سالم‌تر،مانند:گسترش عدالت،دفاع از انسان‌های زیر ستم،مشورت با دیگران،مدیریت اجتماعی و اهتمام به سرنوشت دیگران،از جمله دستوراتی‌اند که نشان‌دهنده اهتمام دین به شناخت و رعایت حقوق بشر است.

در بیان قرآن کریم،آیه خلافت نقطه عطفی در اندیشه سیاسی اسلام به شمار می‌رود: إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً... ؛ ⁽⁴⁾(به خاطر بیاور)

هنگامی را که خداوند به فرشتگان گفت:من در روی زمین جانشینی قرار خواهم داد.ناگفته پیداست که عمل به وظیفه خلافت که همانا حکم به حق در میان مردم است،ایجاب می‌کند که خلیفه به تناسب شرایط و موقعیت‌ها و افراد صلاحیت دخالت در امور اجتماعی را داشته باشد.اداره جامعه نیازمند ابزار و روش‌های متنوع است که از موعظه،اندرز،دعوت به حکمت و جدال احسن و در نهایت،اعمال قدرت همه را در بر می‌گیرد؛چون جامعه از افراد گوناگون تشکیل می‌شود و همه قانونمند نیستند.در برابر کسانی که اهل قتل و غارت و ستمگری‌اند و موعظه کارآیی ندارد باید با قدرت برخورد کرد.

خداوند حضرت داود علیه السلام را خلیفه خود در زمین قرار داد تا در میان مردم به حق حکم کند: یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ ؛ای داوود!ما تو را خلیفه و نماینده خود در زمین قرار دادیم؛پس در میان مردم به حق داوری کن،و از هوای نفس پیروی مکن که تو را از راه خدا منحرف سازد؛کسانی که از راه خدا گمراه شوند،عذاب شدیدی به‌خاطر فراموش کردن روز حساب دارند. ⁽¹⁾

همچنین خطاب به پیامبر گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله می‌فرماید: إِنّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّاسِ بِما أَراکَ اللّهُ وَ لا تَکُنْ لِلْخائِنِینَ خَصِیماً ؛ ⁽²⁾ما کتاب آسمانی را به حق بر تو فرستادیم تا طبق فرمان وحیانی که خداوند به تو آموخته است،در میان مردم حکم کنی و از کسانی نباشی که از خائنان حمایت می‌کنند.

دو نکته در آیه شریفه قابل توجه است:اولا،حاکمیت مورد نظر خداوند،

مطلق است؛ثانیا،حاکمیت باید بر اساس وحی اعمال گردد.

در آیه دیگری ضمن اشاره به فلسفه بعثت پیامران الهی،رسالت آنان را با توجه به بافت اجتماعی بیان می‌کند: لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمِیزانَ لِیَقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ ؛ ⁽¹⁾ما رسولان را با دلایل روشن فرستادیم و با آنها کتاب(آسمانی)و میزان(شناسایی حق از باطل و قوانین عادلانه)نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند و آهن را نازل کردیم که در آن نیروی شدید و منافعی برای مردم است.

آیه مزبور با اشاره به دو گروه از انسان‌ها می‌فرماید:برای کسانی که اهل موعظه و حکمت و اندرز هستند، ⁽²⁾کتاب و میزان فرستادیم تا داوطلبانه و آگاهانه اقامه قسط کنند،اما برای رام کردن زورگویان و گردن‌کشان آهن را نازل کردیم تا انبیا بدین وسیله آنان را به اقامه قسط وادار کنند.

بنابراین،وظیفه خلیفه خدا در زمین،بستگی به نوع خلافت و میزان تفویض اختیارات از سوی خداوند دارد.به بیان دیگر،وظایف خلیفه فقط به موعظه،اندرز،امر به معروف و نهی از منکر محدود نمی‌شود؛بلکه در مواردی لازم است با زورگویان و قانون‌شکنان و ناقضان حقوق بشر مبارزه کند که انجام آن جز با تشکیل حکومت و اعمال اقتدار امکان‌پذیر نیست.پیامبران الهی در راستای تحقق حاکمیت الهی و مبارزه با مفسدان و ستمگران،تا شهادت پیش رفتند.شهادت بسیاری از انبیای الهی به دست طاغوتیان که در قرآن مطرح شده، ⁽³⁾بیانگر این حقیقت است،وگرنه فقط موعظه و اندرز که موجب این همه شکنجه‌ها و شهادت نمی‌شد.

اشکال تفکر سکولار که اسناد بین‌المللی حقوق بشر بر پایه آن تدوین گردیده،این است که با غفلت یا تغافل از دو سوی ازل و ابد انسان برای او برنامه زندگی ارائه می‌دهد. ⁽¹⁾انسان را که زوال و نابودی در حقیقت وی راه ندارد،فناپذیر می‌پندارد.زندگی بشر را در دایره محدود تولد و مرگ تعریف می‌کند؛در صورتی‌که حقیقت زندگی انسان و مباحث حقوق بشر بدون در نظر گرفتن ارتباط دنیا و آخرت و تأثیر رفتار دنیوی در سرنوشت اخروی انسان،نه تنها ارزش ندارد که اصولا قابل تعریف نیست.

3-مراقبت و ضمانت

آخرت،عرصه ظهور و بروز پنهانی‌ها و تجسم اعمال و رفتار انسان است.در بیان قرآن کریم،روزی فرا خواهد رسید که کوچک‌ترین عمل و رفتار انسان محاسبه و ارزیابی خواهد شد. ⁽²⁾حقیقت و ماهیت آینده انسان در گرو اعمال امروز اوست.همه عقاید،اخلاق،رفتار،گفتار،قلم و قدم انسان در عرصه‌های فردی،اجتماعی،سیاسی،فرهنگی،اقتصادی و معیشتی در ساخت حقیقت انسان نقش دارد.انسان در این دنیا حقیقتی را برای خود می‌سازد و سرنوشتی را برای خودش رقم می‌زند که در آخرت به آن دست می‌یابد.پیام قرآن به انسان‌ها این است که مراقب عمل و رفتار خویشتن باشند؛چرا که روز قیامت روز حساب‌رسی است و از هیچ عمل انسان غفلت نخواهد شد.این مراقبت در همه عرصه‌های زندگی انسان از جمله در تعریف،تدوین و رعایت حقوق بشر نقش اساسی دارد.اهتمام به مراقبت و سازندگی،در واقع نوعی ضمانت اجرایی معنوی در عرصه حقوق بشر است که تأثیر

آن به مراتب قوی‌تر از ضمانت اجرایی مادی است.با توجه به رابطه مستحکم حقوق با اخلاق،این نقش برجسته‌تر می‌نماید.

اصل حکمت و پیامدهای آن

اشاره

پس از اصول توحید و معاد،یکی دیگر از اصولی که در همه امور ارزشی،اعم از حقوق و اخلاق نقش اساسی دارد،اصل«حکمت الهی»است.خدای متعال«حکیم»است.در قرآن کریم،خداوند در بیش از نود مورد به صفت حکیم توصیف شده است. ⁽¹⁾حکیم به معنای کسی است که از اسرار همه چیز آگاه است و تمام افعالش روی حساب و حکمت است. ⁽²⁾در رویکرد اسلامی،خاستگاه حق و تکلیف«حکمت بالغه الهی»است:خداوند حکیم انسان و جهان را برای هدف شایسته‌ای آفریده است.از تناسب کار با هدف،بایدها و نبایدهای حقوقی(حقوق و تکالیف)انتزاع می‌گردد.به بیان دیگر،تحقق هدف آفرینش انسان،افزون بر تدبیر تکوینی نیازمند تدبیر تشریعی است که به صورت نظام حقوقی تجلی پیدا می‌کند.

اصل حکمت،اساس نظام آفرینش است.نظام حقوقی باید بر این اصل،استوار باشد.به این معنا که در جامعه تمامی اعضا و بخش‌ها و نیروهای فعال باید هدفمند و هرکدام در جای مناسب و در رابطه مستقیم و منطقی با هدف‌های کلی و با حفظ مناسبات لازم در ساختار کلی آن به کار مناسب گمارده شوند و نظام اجتماعی-آن‌گونه که نظام احسن در آفرینش دیده می‌شود-حکیمانه برقرار گردد؛زیرا با نگاه توحیدی،حکمت در تدبیر جهان،الگویی از رهبری

کامل در سازمان بزرگ جهان هستی است. ⁽¹⁾رسالت انسان به عنوان خلیفه خدا در زمین،برقراری نظام حکمت در زندگی فرد و جامعه است؛چون رهبری توحیدی انسان از حکمت جدایی‌ناپذیر است.

اصل حکمت الهی همانند توحید و معاد در تعیین حقوق و تکالیف بشر نقش بنیادی دارد.اگر از حکمت الهی و هدف آفرینش غفلت شود،هیچ حق و تکلیفی قابل اثبات نیست. ⁽²⁾مهم‌ترین آثار حکمت عبارتند از:

1-تحقق کمال بیشتر

مقتضای حکمت الهی این است که کمال هرچه بیشتر در جهان تحقق یابد.انسان‌ها وظیفه دارند که در مسیر کمال‌جویی حرکت کنند تا هدف شایسته آفرینش تحقق یابد.بنابراین در مقام تعارض،موجودی ناقص،فدای موجود کامل می‌شود؛مثلاً اگر بقای زندگی انسان جز با کشته شدن یک گوسفند ممکن نباشد،باید گوسفند را کشت تا او زنده بماند.همین‌طور در مقام تعارض میان منافع مادی ومصالح معنوی،حکمت الهی،اقتضای تقدم مصالح معنوی را دارد.

2-واقع نگری

حکمت الهی مقتضی تحقق مصالح واقعی و حقیقی انسان از بهترین راه است.بنابراین در موارد اشتراک باید حقوق و تکالیف مشترک وضع گردد و در موارد اختلاف و تفاوت،باید حقوق و تکالیف متفاوت وضع گردد.رعایت نکردن این واقعیت موجب می‌شود تا حقوق و مصالح بشر به طور کامل تأمین نگردد.پس همان‌گونه که ملاک حقوق و تکالیف مشترک انسان‌ها توانایی‌ها و استعدادهای

همانند آنهاست،ملاک حقوق و تکالیف مختلفشان توانایی‌های ناهمانند آنهاست. ⁽¹⁾این واقعیت در بحث حقوق زن و مرد به خوبی قابل تبیین است.اختلافات طبیعی و تکوینی زن و مرد،زمینه‌ساز حقوق و تکالیف متفاوت آنان است.

اصل حقیقت گرایی و نتایج آن

اشاره

یکی دیگر از اصول نظری حقوق بشر،حق‌گرایی است؛اصلی که در تبیین و تضمین حقوق بشر نقش اساسی دارد.حقیقت‌محوری در اسلام،از چنان اهمیتی برخوردار است که هر چیز مهم و اساسی در دین به«حق و حقانیت»نسبت داده شده است.خداوند سبحان دین، ⁽²⁾قرآن کریم، ⁽³⁾فرستادن پیامبر، ⁽⁴⁾معاد ⁽⁵⁾و خلقت زمین و آسمان ⁽⁶⁾را با واژه حق توصیف نموده و سرانجام هستی ⁽⁷⁾را هدفمند معرفی می‌کند.همه این تأکیدات نشان می‌دهد که حقیقت‌محوری و حق‌خواهی چنان با محتوای اسلام تنیده که جدایی‌ناپذیر می‌نماید.از این رو،مؤمنان و دین‌باوران باید اندیشه خود را در همه زمینه‌ها از جمله در بحث حقوق بشر بر اساس امور عینی و واقعی نظم و سامان بخشند؛چرا که مؤمنان واقعی در بیان قرآن کریم کسانی هستند که در آفرینش هستی تفکر نموده و به حقیقت خالق آن پی می‌برند: إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لَآیاتٍ لِأُولِی الْأَلْبابِ*

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النّارِ ؛ ⁽¹⁾مؤمنان واقعی در پرتو این تفکر و اندیشه،عالم هستی را هدفمند یافته و آموزه‌های هستی‌بخش را سرلوحه زندگی خویش قرار می‌دهند.تأکید بی‌شمار قرآن بر اصل حق‌محوری قطعاً حکمت‌ها و رمز و رازهایی دارد.در این فرصت به دو اثر مهم حق‌محوری اشاره می‌کنیم.

1-پذیرش حقایق عینی

نخستین پیامد ضروری حقیقت‌محوری،پذیرش یک سری حقایق عینی در عالم هستی است؛اموری که در خارج از ذهن وجود دارند و هستی آنها ثابت و قطعی است و ارتباطی به فهم و درک بشر ندارد.به بیان دیگر،در عقلانیت مورد نظر دین،یک سری حقایق عینی و نفس الامری وجود دارد که خاستگاه تصمیم‌گیری‌ها و بایدها و نبایدهای حقوقی را تشکیل می‌دهد.حقیقت در نگاه دین،امری عینی و وجودی است،نه قراردادی که همواره در حال تغییر باشد.خواست و اراده مردم ارزشمند است،اما آن‌گونه نیست که جای تعقل و تدبیر را بگیرد.انسان باید تلاش کند تا حقایق را کشف کند،نه آن‌که به افکار عمومی مردم بسنده و حقایق اجتماعی و فردی را تنها در نتیجه آرا و نظرات عمومی خلاصه کند؛چنان‌که فرهنگ جامعه نیز باید چنین باشد که پیش از رأی دادن به چیزی،صواب و خطا و حسن و قبح و عدل و ظلم آن را به خوبی درک کند. ⁽²⁾به بیان دقیق‌تر،در رویکرد توحیدی،حقوق نه واقعیت عینی صرف است(حقوق طبیعی)و نه اعتباری محض(اندیشه پوزیتویستی)؛بلکه حقوق،امری اعتباری است،اما ریشه در حقایق عینی و نفس الامری دارد.

2-امکان دست یابی به حقایق

حقیقت‌محوری به انسان می‌آموزد همان‌گونه که مطلوب‌ها و معرفت‌های قطعی و یقینی ارزشمند است،به تبع آن،راه‌هایی که از پشتوانه قطعی برخوردارند-گرچه دلالت آنها ظنی باشد-مفید و معتبر است.بنابراین،کسی که در مسیر تفکر،همه تلاش خود را به‌کار بگیرد،ضوابط برهانی را رعایت کند و یافته‌های خود را با محکمات عقل و نقل محک بزند-هرچند که به قطع نرسد-می‌تواند به گمان خویش بسنده کند؛یعنی گمان همانند قطع و یقین،معتبر است. ⁽¹⁾

اعتقاد به حقایق عینی و امکان دست‌یابی به آن،بدیهی‌ترین امری است که از اصل حق‌محوری به‌دست می‌آید و اساس عقلانیت دینی و نظام حقوقی اسلام را تشکیل می‌دهد.حقوق بشر نیز بر این اساس قابل تفسیر و تبیین است.تلاش فطری و بی‌وقفه بشر برای کشف ناشناخته‌ها و شناخت امور پیرامون خود،دلیلی بر وجود حقایق و امکان دست‌یابی به آن است.

در برابر،اندیشه سکولاریستی که ریشه در تفکر سوفسطائیان یونان دارد،بر دو پایه استوار است:یکی انکار حقیقت ثابت؛دیگری جایگزینی پذیرش عمومی به جای حقایق عینی.ادعایی که پیشتر مورد تأکید سوفسطائیان مشهوری مانند«گرگیاس»و«پروگراس»قرار گرفته است. ⁽²⁾

سکولارها مبانی عقلانی نظریه خود را بر انکار حقایق عینی قرار داده و همه واقعیت‌ها را تابع رضایت و پذیرش عمومی و درک افراد دانسته،ملاک حقانیت را خواست و پذیرش عمومی می‌دانند.آنها این مبنا را در همه عرصه‌ها و تبیین حقوق بشر به‌کار می‌گیرند.اسناد بین‌المللی حقوق بشر نیز رویکرد سکولاریستی دارند.

بدون شک،پذیرش حقایق عینی و نفس الامری و امکان دست‌یابی به حقیقت و عدم پذیرش آن،دو رویکرد متقابلی است که در همه زمینه‌ها و به‌ویژه حقوق بشر آثار و پیامدهای متفاوتی به دنبال دارد.مسئله«قراردادی بودن حقوق بشر یا ریشه در حقایق عینی و نفس الامری داشتن آن»از مهم‌ترین مسائل حقوق بشر است.

اصل عدالت و آثار آن

اشاره

«عدالت»در لغت به معنای مساوات است؛ ⁽¹⁾چنان‌که شیخ طوسی رحمه الله نیز معتقد است:«العدالة فی اللّغة ان یکون الانسان متعادل الاحوال متساویاً». ⁽²⁾از نظر فلاسفه حقوق،مهم‌ترین تعریف عدالت این است:«العدالة اعطاء کل ذی حقٍ حقه»؛ ⁽³⁾عدالت دادن حق به صاحب حق است.تعبیر:«العدل وضع کل شیءٍ فی موضعه» ⁽⁴⁾نیز به این تعریف نزدیک است؛با این تفاوت که در تعریف اول،معیار عدالت که همان«حق»باشد،با صراحت آمده است،اما تعریف دوم از این جهت ابهام دارد.

علامه طباطبایی رحمه الله این دو را با هم جمع کرده است:«هی اعطاءُ کل ذی حق من القوی حقه وضعه فی موضعه الّذی ینبغی له»؛ ⁽⁵⁾عدالت این است که هر نیرویی به حق مسلم خود برسد و در جایی که شایسته است قرار گیرد».

از امام علی علیه السلام پرسیدند عدل یا بخشش کدام یک برتر است؟فرمود:«العدل یضع الامور مواضعها و الجود یخرجها من جهتها العدل سائس عام و الجود عارض خاص فالعدل اشرفهما وافضلهما»؛ ⁽⁶⁾عدالت هرچیزی را در جای خودش می‌نهد؛در حالی که بخشش

آن را از جای خود خارج می‌سازد.عدالت تدبیر عمومی مردم است؛در حالی که بخشش،گروه خاصی را شامل است.پس عدالت شریف‌تر و برتر است.

عدالت،قانون حاکم بر جهان آفرینش است.نظام هستی بر محور عدل استوار است. ⁽¹⁾در حوزه سیاست و اجتماع،دادورزی و اجرای عدالت،باسابقه‌ترین آرمانی است که همواره دغدغه خاطر حکیمان و مصلحان اجتماعی بوده است.نظام‌های حقوقی،به‌رغم تفاوت برداشت‌ها،بر اصل عدالت به عنوان مبنای حقوق بشر عنایت ویژه دارند؛اما در نظام توحیدی اسلام این اندیشه تبیین شفاف‌تری می‌یابد.عدل همانند توحید در تمام مسائل اعتقادی،اجتماعی،فرهنگی،سیاسی و حقوقی نظام اسلامی تجلّی دارد.اصولا هدف دین،تنظیم روابط اجتماعی بر اساس قانون عدل است. ⁽²⁾

در این رویکرد،همان‌گونه که پیامبران الهی مأمور به اجرای عدالتند؛ ⁽³⁾مردم نیز به پیروی از آنان موظفند که در راستای اقامه عدالت تلاش کنند. ⁽⁴⁾چه بسیار مردان بزرگی که در کنار پیامبران برای اقامه عدالت با ستمگران مبارزه کرده‌اند: وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ... . ⁽⁵⁾

مهم‌ترین آثار مترتب بر عدالت عبارتند از:

1-تحقق جامعه آرمانی

در رویکرد توحیدی،عدالت پس از توحید،سرشت اصلی حقوق بشر به

شمار می‌رود.این برداشت می‌تواند حقوق بشر را از حالت مطلق‌گرایی خارج ساخته و با واقعیت هماهنگ سازد.فلسفه حقوق بشر در حقیقت تأمین عدالت است و این حقوق به نظم اجتماعی رنگ عدالت می‌بخشد و نظام‌های حقوقی را به نفع انسان‌های آسیب‌پذیر عادلانه می‌سازد.اسلام یک نظام آرمانی است که در آن از یک‌سو،جامعه نمونه ترسیم می‌شود تا مردم آن را الگوی خویش قرار دهند و از سوی دیگر،برای مردم جایگاه شایسته‌ای بنا می‌شود تا در یک نظام ارزشی،هم دارای حق و تکلیف باشند و هم نقش‌آفرینی کنند. 1

مدینه فاضله یا جامعه آرمانی زمانی شکل می‌گیرد که حاکم خود را وقف عدالت کند و جامعه بر محور عدل سامان یابد؛ 2چون اجرای عدالت،معیار راستی و درستی حکومت است. 3وظیفه سیاستمدار مدینه،نظام‌مند ساختن روابط اعضای جامعه بر اساس عدل است. 4کار ویژه دولت‌ها مبارزه با تبعیض و پاسداری از عدالت اجتماعی است. 5جامعه نمونه اسلامی شاخص‌هایی دارد که یکی از آنها تضمین حقوق بشر و احقاق حق می‌باشد. 6

2-تکامل اجتماعی

اسلام نظامی اجتماعی است که کمال مطلوب را در«سعادت»انسان می‌داند. 7

فلسفه تشریع دین و اهتمام پیامبران الهی این است که مردم با بهره‌گیری از تعلیم دین و میزان حق و باطل،خود به اقامه قسط و عدل بپردازند؛ ⁽¹⁾چرا که عدالت زمینه‌ساز همیاری و شرط تکامل اجتماعی است. ⁽²⁾روح عدالت نهفته در حقوق بشر که از اعماق عدالت‌خواهی اسلام نشأت می‌گیرد،سرشت فردگرایی و اصالت فرد را در حوزه حقوق بشر کم‌رنگ و بی‌اعتبار می‌سازد و به آن خصلت عادلانه می‌دهد.عدالت همانند توحید،یکی از معیارهای سنجش حقوق بشر است. ⁽³⁾منظور این است که حقوق بشر نمی‌تواند از چهارچوب عدالت بیرون باشد.به همین دلیل،تأکید بر اجرای عدالت به منزله یک سنت سیاسی،هماره اندیشه حکیمان را درگیر خود ساخته است.

اصل تلازم حق و تکلیف

تردیدی نیست که حق و تکلیف،جدایی‌ناپذیرند؛زیرا هر دو از یک خاستگاهند.حتی تصور این‌که یکی علت و دیگری معلول باشد،دشوار است و هر یک از آن دو ریشه در دیگری دارد؛به گونه‌ای که حق بدون تکلیف و تکلیف بدون حق معقول و مقبول نیست.اصولا فرد از آن رو حق دارد که بتواند مسئولیت‌های خود را انجام دهد و تکلیف دارد،چون از حقوقی برخوردار است. ⁽⁴⁾پس در هر نظام حقوقی حق و تکلیف دو مفهوم متلازمند.تلازم حق و تکلیف به دو گونه قابل تصور است ⁽⁵⁾:

یک صورت این است که جعل حق برای فرد وقتی معنا پیدا می‌کند که دیگران ملزم و مکلف به رعایت این حق باشند؛وگرنه جعل آن حق لغو و بیهوده است؛مثلا:اگر می‌گوییم انسان حق حیات دارد, جعل این حق زمانی اثر دارد که انسان‌های دیگر ملزم باشند این حق را محترم بشمارند و در حیات او خللی ایجاد نکنند.البته صاحب حق ممکن است یک فرد یا گروه خاص یا کل جامعه باشد.خلاصه در این سنخ از تلازم،وقتی حقی برای یک فرد جعل می‌شود،در مقابل،فرد یا افراد دیگری هم ملزم و مکلف می‌شوند که این حق را محترم بشمارند و به آن تجاوز نکنند.

نوع دوم تلازم حق و تکلیف این است که در برابر اثبات حقی برای فرد در اجتماع،تکلیفی هم برای همان فرد ثابت می‌شود؛یعنی شخص در برابر انتفاعی که از جامعه می‌برد،باید وظیفه‌ای را هم بپذیرد.مثلا اگر کسی حق دارد از بهداشت برخوردار باشد،در مقابل تکلیف دارد که به جامعه خدمت کند.به عبارت دیگر،اثبات حق برای افراد در جامعه و روابط اجتماعی،یک‌طرفه نیست؛بلکه به موازات امتیازات و حقوقی که به افراد داده می‌شود،الزامات و تکالیفی نیز برای آنان جعل می‌گردد.این عرصه دوم تلازم حق و تکلیف است. ⁽¹⁾بدین ترتیب،هرجا حقی اثبات شود،حتما تکلیفی نیز جعل شده است و برعکس؛با این تفاوت که حق اختیاری است و صاحب حق در استیفا و عدم استیفای حق مختار است؛اما تکلیف الزامی است و مکلف باید حق او را محترم بشمارد و از این تکلیف گریز و گزیری ندارد. ⁽²⁾

اصل تلازم حق و تکلیف در نهج‌البلاغه بدین صورت تجلی یافته است:

هیچ حقی برای کسی ثابت نمی‌شود،مگر آن‌که متقابلا تکلیفی بر عهده او نهاده می‌شود و هیچ تکلیفی بر عهده کسی قرار نمی‌گیرد،مگر آن‌که حقی برای او اعتبار می‌شود.تنها کسی که دارای حق است و تکلیف ندارد،خدای سبحان است.به خاطر قدرت الهی بر بندگان و عدالت او بر تمام موجوداتی که فرمانش بر آنها جاری است. ⁽¹⁾

بنا بر فرمایش امام علی علیه السلام،حق و تکلیف در مورد فرد جدایی‌ناپذیرند؛چون هر دوی آنها خاستگاه فطری دارند.همان‌گونه که حقوق پاسخی به نیازهای فطری انسان است و استعدادهای رشد او را شکوفا می‌سازد،تکالیف انسان نیز همین نقش را ایفا می‌کند.به نظر می‌رسد مسئولیت‌پذیری،به مراتب،توان و مهارت انسان را افزایش می‌دهد.بدین ترتیب،حقوق و تکالیف انسان در راستای پاسخ‌گویی به نیازهای فطری او قابل توجیه و تفسیر است.تلازم حق و تکلیف به گونه‌ای است که حتی تصور این‌که یکی علت دیگری باشد،دشوار است؛چون هر کدام ریشه در دیگری دارد.اصولا حق بدون تکلیف و تکلیف بدون حق معقول نیست.در این نگاه،فرد از آن جهت حق دارد که بتواند به تکالیف خود عمل کند و چون از حقوقی برخوردار است،مسئولیت‌هایی دارد.

در زمان طرح نخستین بیانیه حقوق بشر در مجلس ملی فرانسه(1789م)،بیانیه تکالیف بشر نیز پیشنهاد گردید.«توماس پین»در پاسخ می‌نویسد:

بیانیه حقوق در عین حال بیانیه تکالیف هم هست.من اگر به عنوان یک انسان حقی دارم،دیگران نیز همان حق را دارند و چون چنین است،حق من‌در معنای تکلیف نیز هست؛یعنی من هم صاحب حقم و هم متعهد به آن‌هستم. ⁽²⁾

یکی دیگر از حقوق‌دانان غربی نیز به تلازم حق و تکلیف چنین اذعان می‌دارد:

هر قانونی که حقی برقرار می‌کند،در همان حال تصریحا یا تلویحا تکلیفی را نیز مقرر می‌دارد؛زیرا که حق و تکلیف با یکدیگر تلازم دارند.قانون موجد حق،در واقع موجد تکلیفی هم هست.اگر حقی برای کسی شناخته می‌شود،به این معناست که تکلیفی بر عهده کسی دیگر مقرر گردیده است. ⁽¹⁾

همو در جای دیگر،تکالیف را به دو دسته مطلق و نسبی تقسیم می‌کند:تکالیف مطلق از نظر ایشان تکلیفی هستند که حقی در برابر آنها وجود ندارد.مانند تکلیف انسان در برابر خداوند و تکلیف انسان به خودداری از خودکشی.تکالیف نسبی در تقابل با حق قرار دارند.صاحب حق می‌تواند شخص مکلف را به ادای تکلیف اجبار کند. ⁽²⁾

با توجه به آن‌چه گفتیم،این تقسیم‌بندی و مثال‌های تکلیف مطلق قابل تأمل است؛چون از تکالیف انسان در برابر خداوند،به روشنی حق قابل استنباط است؛البته حق الله و نه حق الناس.اصولا اگر خداوند دارای حق نباشد،تکلیف انسان در برابر او بی‌معناست.دست‌کم در آموزه‌های فقهی،حقوق به دو دسته«حقوق الله»و«حقوق الناس»تقسیم می‌شود.خداوند بر بندگان خون حق اطاعت و فرمان‌برداری(حق الطاعه)دارد.

نکته‌ای که باید به آن توجه کرد،این است که اصل تلازم حق و تکلیف ناظر به روابط اجتماعی بشر است.تنها در مورد خداوند است که حق بدون تکلیف قابل فرض و پذیرش است؛بدین معنا که خداوند بر بندگانش حقوقی دارد،اما مکلف نیست.هر چند فضل و رحمت واسعه ایجاب می‌کند که نزول فیض و

رحمت بر بندگان را بر خود فرض و ضروری اعلام کند. 1

چنان‌که امام سجاد علیه السلام می‌فرماید:«اما حق خدایت(که بزرگ‌تر از حد توصیف است)این است که او را بندگی کرده،کسی یا چیزی را شریک وی نسازی.هرگاه این حق خداوند را با اخلاص ادا کنی،خدای بزرگ بر خود واجب می‌کند که امر دنیا و آخرتت را کفایت کند». 2

این تعبیر فیلسوفان و متکلمان که«عدل و لطف به بندگان بر خداوند واجب است و کار قبیح و ظلم بر او حرام»به معنای وجوب و حرمت اعتباری،مانند تکالیف نیست که کسی برای خداوند جعل کرده باشد؛بلکه مراد وجوب و حرمت حقیقی و تکوینی است؛بدین معنا که از خداوندی که عالم مطلق،قادر مطلق و حکیم مطلق است،تکوینا کار پسندیده و عادلانه صادر می‌شود و هرگز کار ناپسند و ظالمانه‌ای از او صادر نخواهد شد. 3

در رویکرد اسلامی،حقوق بشر تداعی کننده اصالت تکالیف است.انسانی که فقط خود را محق پنداشته و همواره در راستای احقاق حقوق خود تلاش کند،اما احساس مسئولیت‌پذیری ندارد یا از تکالیفش غفلت می‌ورزد،ستمگر و نادان است. 4بنابراین،به‌رغم ادعای هوفلد و دیگران،هیچ یک از حق یا تکلیف مطلق نیست.هر کدام در برابر دیگری معنا پیدا می‌کند و قابل تفسیر است.تعبیر«آزادی توأم با مسئولیت» 5تجلی صحیح تلازم حق و تکلیف است.

با این تبیین،مقدم داشتن حقوق بر تکالیف انسان و نادیده انگاشتن مسئولیت انسان،توجیه‌ناپذیر است.تجربه نشان می‌دهد که نقض فاحش حقوق بشر در بیشتر موارد ناشی از توجه نداشتن انسان‌ها و دولت‌ها به مسئولیت‌های‌شان است.احساس تکلیف نکردن یا تغافل از آن،همواره چالش‌های جدی حقوق بشر بوده است.در جمع‌بندی می‌توان گفت که اهمیت بحث از تکالیف انسان،همانند حقوق بشر مهم و ضروری می‌نماید.

با توجه به اصل تلازم حق و تکلیف و لزوم تبیین آنها در کنار هم،این پرسش مطرح می‌شود که چرا در اعلامیه و سایر اسناد حقوق بشری،از تکلیف یا مسئولیت‌های انسان نام برده نشده است؟ممکن است استدلال شود که انگیزه تدوین کنندگان اعلامیه حقوق بشر و اسناد مکمل آن،فقط یادآوری و حمایت از حقوقی است که مرتب مورد نقض قرار می‌گیرند؛برخلاف تکالیف که چندان نیازی به حمایت ندارند.این استدلال-به نظر-ناتمام است؛چون یادآوری تکالیف نیز همانند حقوق ضرورت دارد.تجربه نشان می‌دهد که بیشتر موارد نقض حقوق بشر ناشی از نشناختن درست تکالیف یا افراط و تفریط در انجام آن است.افزون بر این،بخشی از تکالیف نظیر مبارزه با تبعیض و اهتمام به تحقق عدالت،همانند حقوق،جنبه حمایتی دارد و باید مورد حمایت قرار بگیرد.

خلاصه

حقوق بشر در اسلام مبتنی بر یک سری اصول نظری است که نظام‌های حقوقی بشری با آن بیگانه‌اند.اصل توحید،معاد،حکمت،عدالت،کرامت،حقیقت‌محوری و اصل تلازم حق و تکلیف،از مهم‌ترین اصول نظری تأثیرگذار در زمینه حقوق بشرند.

اصل توحید که نخستین و بنیادی‌ترین اصل نظری در نظام حقوقی اسلام است،فقط یک باور صرف نیست؛بلکه یک الگوی کامل و برنامه جامع برای انسانی زیستن است؛جامعه‌ای که در آن انسان کرامت دارد و حقوق بشر باید در حد تعالی رعایت گردد.در نگاه فقهی،توحید اسلامی تمام ابعاد و زوایای زندگی فردی،اجتماعی،سیاسی،اقتصادی،حقوقی و فرهنگی بشر را تحت تأثیر قرار می‌دهد.احساس وابستگی انسان به خدا در اصل وجود و تداوم حیات و همین‌طور شناسایی حق خدا به عنوان منشأ حقوق بشر،از مهم‌ترین پیامدهای نظری بینش توحیدی در زمینه حقوق بشر است؛خداوندی که اراده او خاستگاه تکوین و تشریع است و حق او مقدم بر همه حقوق فردی و اجتماعی بشر است.

اصل معاد(فرجام‌باوری)هستی انسان را فراتر از دنیای مادی تعریف نموده و زندگی دنیا را مقدمه حیات آخرت اعلام می‌دارد.در رویکرد فرجام‌باوری،رابطه زندگی دنیا و آخرت به گونه‌ای در هم تنیده است که مصالح دنیایی فقط در راستای سعادت اخروی قابل تفسیر است؛چنان‌که تحقق سعادت ابدی نیز بدون نظم صحیح و رفتار عادلانه در زندگی دنیا امکان‌پذیر نیست.البته آخرت‌گرایی در اسلام هرگز به معنای نادیده انگاشتن زندگی دنیا و غفلت از منافع دنیایی نیست.بی‌تردید،این رویکرد تعالی نقش بسیار برجسته‌ای در تدوین و رعایت حقوق بشر ایفا می‌کند.

اصل حکمت،الگویی از نظام آفرینش است.خدای متعال«حکیم»است.او از همه اسرار آگاه است؛تمام افعالش روی حساب و حکمت است؛از آفرینش انسان و جهان هدف شایسته‌ای دارد.از تناسب کار با هدف است که«بایدها و نبایدهای حقوقی»انتزاع می‌شود.اصل حکمت که خاستگاه حقوق بشر است،تفاوت حق و تکلیف را نیز حکیمانه می‌داند.

اصل حقیقت‌محوری یعنی اعتقاد به حقایق عینی،و امکان دست‌یابی به آن،اساس عقلانیت دینی و حقوق بشر در اسلام است.تلاش فطری و بی‌وقفه بشر برای کشف ناشناخته‌ها و شناخت واقعیت‌های پیرامون خود،دلیلی بر وجود حقایق و امکان دست‌یابی به آن است.حقوق بشر در فقه اسلامی بر این اساس قابل تفسیر و تبیین است.

اصل تلازم حق و تکلیف اقتضا دارد که حق و تکلیف همواره متلازمند.هیچ حقی برای کسی ثابت نمی‌شود،مگر آن‌که متقابلا تکلیفی بر عهده او نهاده می‌شود و هیچ تکلیفی بر عهده کسی قرار نمی‌گیرد،مگر این‌که حقی برای او ثابت می‌شود.تنها کسی که دارای حق است و تکلیفی ندارد،خدای سبحان است.آن هم به سبب قدرت الهی بر بندگان و عدالت او بر تمام موجوداتی که فرمانش بر آنها جاری است.

اصل عدالت در نظام توحیدی اسلام که نظام امامت عدل است،تبیین شفاف‌تری می‌یابد.عدل پس از توحید معیار ارزیابی و سنجش حقوق بشر است و رویکرد عدالت‌محوری اسلام در تشریع حقوق به طور عام و در زمینه حقوق بشر به طور خاص نقش اساسی و تعیین کننده دارد.

اشتباه اساسی نظام‌های حقوق بشری و حقوق بشر غربی،فاصله گرفتن از رویکرد توحیدی و فرجام‌باوری نسبت به جهان و انسان است؛همان اصولی که فقه اسلامی بر پایه آنها شکل گرفته است.سکولارها با غفلت یا تغافل از مبدء و معاد(دو سوی ازل و ابد انسان)و حکمت آفرینش بشر،برای وی برنامه زندگی ارائه می‌دهند و حقوق بشر تدوین می‌کنند.انسان را که دارای روح ماندگار است و زوال و نابودی در حقیقت وی راه ندارد،فناپذیر می‌پندارند؛چون از درک حیات واقعی انسان عاجزند و زندگی بشر را محدود در دایره تنگ تولد و مرگ

می‌بینند؛در صورتی‌که حقیقت زندگی انسان و حقوق بشر فقط در پرتو جهان‌بینی توحیدی قابل تبیین و تفسیر است.تا بشر به این درک و شناخت نرسد،اوضاع آشفته و نابسامان حقوق بشر به نظم و سامان واقعی نخواهد رسید.رویکرد تعالی فقه اسلامی در زمینه حقوق بشر بر اساس اصول نظری ویژه می‌تواند الهام‌بخش تدوین و تنظیم و اجرای حقوق بشر جهانی قرار بگیرد.

پرسش ها

1.اصل توحید چه نقشی در زمینه حقوق بشر دارد؟

2.مهم‌ترین آثار معاد را برشمارید.

3.خاستگاه حق و تکلیف و تفاوت‌های آن بر اساس چه اصلی قابل توجیه است؟

4.نقش حقیقت‌محوری در زمینه حقوق بشر چیست؟

5.چگونه اصل حکمت الگویی نظام آفرینش است؟

7.تجلی اصل تلازم حق و تکلیف در کلام امام علی علیه السلام را تحلیل کنید.

8.مهم‌ترین آثار عدالت در زمینه حقوق بشر کدامند؟

9.چرا تدوین کنندگان اسناد حقوق بشری،به تکالیف انسان بی‌اعتنایی کرده‌اند؟

10.اصل تلازم حق و تکلیف در چه راستا قابل تفسیر و توجیه است؟

11.مهم‌ترین ایراد اسناد حقوق بشر غربی چیست؟

منابع برای مطالعه

1.جعفری،محمدتقی:حقوق جهانی بشر،تهران،مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری،1386.

2.جمشیدی،محمدحسین:نظریه عدالت از دیدگاه فارابی،امام خمینی،شهید صدر،تهران،پژوهشکده امام خمینی رحمه الله و انقلاب اسلامی،1380.

3.جوادی آملی،عبدالله:فلسفه حقوق بشر،قم،مرکز نشر اسراء،1375.

4.--:نسبت دین و دنیا،قم،مرکز نشر اسراء،1381.

5.حقیقت،سید صادق و میرموسوی،سید علی:مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب،تهران،مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر،1381.

6.صرامی،سیف‌الله:حق،حکم و تکلیف،قم،پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی،1385.

7.طوسی،نصیرالدین:اخلاق ناصری،تصحیح و تطبیق مجتبی مینوی و علیرضا حیدری،تهران،خوارزمی،چاپ 1360،2.

8.گروهی از نویسندگان:مبانی نظری حقوق بشر،قم،مرکز مطالعات حقوق بشر،1384.

9.مصباح یزدی،محمدتقی:مشکات(نظریه حقوقی اسلام،ج1)،قم،مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله،1382.

10.منصوری لاریجانی،اسماعیل:سیر تحول حقوق بشر و بررسی تطبیقی آن با اصول تفسیری حقوق بشر،تهران،تابان،1374.

11.فلاحی،مهرداد،نگاهی به جایگاه تکلیف فردی در نظام بین‌المللی حقوق بشر در:بولتن خبری سازمان‌های بین‌المللی و حقوق بشر،مجلد 7،انتشارات کمیسیون حقوق بشر اسلامی ایران،1389،ص 381-440.

9-مبانی و منابع حقوق بشر

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.ضمن تعریف مبانی و منابع حقوق بشر،تفاوت آنها را بیان کند؛

2.خاستگاه حق از دیدگاه حقوق طبیعی و مکتب اثباتی را ارزیابی نماید؛

3.مبانی حق از دیدگاه اسلام را مستدل بیان کند؛

4.منابع حقوق بشر از دیدگاه اسلام و غرب را برشمارد؛

5.امتیازات دیدگاه اسلام در این زمینه را تبیین کند.

مقدمه

نظام‌های حقوقی در اصل حقوق بشر اتفاق نظر دارند.هر نظام حقوقی‌ای با هر عقیده و مذهبی،حقوقی نظیر حق کرامت،حق حیات،حق کار،حق تعلیم و تربیت،حق آزادی،حق مسکن و امثال آن را برای خود و دیگران قائل است؛اما اصلی‌ترین بحث این است که حق از کجا منشأ می‌گیرد؟ملاک ثبوت حق چیست؟آیا حقوق اعتباراتی است که بر اساس قرارداد پدید می‌آیند؟یا حق،خاستگاه عینی و نفس الامری دارد؟مباحثی نظیر«ملاک ثبوت حق»یا«خاستگاه حق»که در فلسفه حقوق و«ملاکات احکام»در فقه اسلامی مطرح می‌شود،ناظر به این موضوع و در واقع پاسخ به پرسش‌های مزبور است. ⁽¹⁾

امری که منشأ پدید آمدن حق می‌گردد،اصطلاحا مبنا یا خاستگاه حق نامیده می‌شود.واژه«خاستگاه»بیانگر حقیقتی است که گزاره‌های حقوقی بر اساس آن شکل می‌گیرد.منبع مجموعه‌ای از قضایا و گزاره‌هایی است که حقوق را بیان می‌کند.به بیان دیگر،مبنا ناظر به مقام ثبوت و منبع ناظر به مقام اثبات است.مبنای حقوق،بنیادی است که قواعد حقوقی بر اساس آن ایجاد و اعتبار می‌یابد.منابع حقوق یافتگاه قواعد حقوقی و حقوق بشر است.

به‌رغم این تمایز،منابع با مبانی چنان رابطه وثیق و ناگسستنی دارند که گاه هر دو واژه«منبع»و«مبنا»در فلسفه حقوق به یک معنا(بنیان،ریشه و سرچشمه)به کار می‌رود. ⁽¹⁾به دلیل همین ارتباط است که هر نظام حقوقی متناسب با مبانی پذیرفته خود،منابع حقوق بشر را تعریف و تقسیم‌بندی می‌کند.نظام‌های حقوقی غیردینی قرارداد یا عرف ناشی از اراده دولت و مردم را منابع حقوق یا منابع اصلی آن می‌دانند،اما نظام‌های حقوقی دینی،حقوق بشر را در«متون وحیانی»جست‌وجو می‌کنند.

مبانی حقوق بشر

اشاره

مبانی حقوق از مباحثی است که هنوز فیلسوفان بزرگ درباره آن به اتفاق نظر نرسیده‌اند.سه دیدگاه عمده در این زمینه قابل طرح و بررسی است. ⁽²⁾

1-حقوق طبیعی

حقوق طبیعی با سابقه بیش از دوهزار ساله،از مهم‌ترین مکاتب حقوقی به شمار می‌رود.ریشه اعتقاد به حقوق طبیعی،به افکار«فیثاغورث»حکیم

بازمی‌گردد.ایشان معتقد بود که جهان دارای نظمی است خلل‌ناپذیر؛مبتنی بر قواعد ریاضی که ارتباط خاصی را از نوع کمی و عددی بین عناصر موجود ایجاب می‌کند.فیثاغورث تأکید داشت که انسان‌ها باید از روابط منظم بر جهان طبیعت الهام بگیرند.سقراط،افلاطون و ارسطو نیز طرفدار این اندیشه بوده‌اند. ⁽¹⁾

رواقیون در قرن چهارم پیش از میلاد،به رهبری فلسفی«زنون» ⁽²⁾رواقی قبرسی یا فنیقی،مبنای تفکرات خود را درباره انسان،چنین قرار داده بودند:

اصلی‌ترین و عالی‌ترین جنبه اخلاق و سیاست رواقی،احساس اشتراک و همکاری است که نه تنها در مورد اهل میهن و کشور انجام شود،بلکه باید با تمام مردم جهان چنین باشند...رواقیان را از لحاظ تاریخ،باید نخستین مردم معتقد به جهان‌وطنی دانست.این عقیده وحدت نوع بشر،یکی از منابع اصلی قانون رومی حقوق اشخاص است که قانون ملت‌ها و قانون طبیعت به شمار می‌رود. ⁽³⁾

«مارکوس اورلیوس»(120-180 ق.م)امپراتور روم و یکی از فلاسفه رواقیون می‌گفت:من دارای دو میهن هستم:یک میهنم روم است،به اعتبار این‌که امپراتور این کشورم؛میهن دیگرم جهان است،به اعتبار این‌که انسانم.خیر و نیکویی آن است که وجود شخص برای هردو میهن نافع باشد...زنهار فراموش مکن که مردم با تو برادرند تا همواره آنان را دوست بداری. ⁽⁴⁾

منتسکیو معتقد است که در ادوار قدیم،قانونی بهتر و شایسته‌تر از مسلک فلسفی زنون در راستای سعادت نوع بشر،وضع نشده است. ⁽⁵⁾

حقوق طبیعی در ابتدا رنگ مذهبی داشت.«سیسرون»می‌گفت:

حقوق،مبتنی بر عقیده و ظن نیست؛بلکه عدالت طبیعی ثابت و لازمی وجود دارد که بر وجدان آدمی پایه گرفته است(این مفهوم به بهترین وجهی به وسیله سیسرون شرح شده است).در دنیا قانونی حقیقی،معقول و موافق طبیعت وجود دارد که در سرشت هر یک از ما مخمر بوده،تغییرناپذیر و سرمدی می‌باشد...برای آن نبایستی در جست‌وجوی مفسر یا مشرح دیگری بود.قانون مخصوص روم و قانون دیگری مخصوص آتن.قانونی برای حال و قانونی برای آینده وجود ندارد؛بلکه قانون برای همه ملل و تمام ازمنه یکی بوده،ثابت و سرمدی است...کسی که از این قانون اطاعت نکند،از خویشتن می‌گریزد و طبیعت انسان را از نظر دور می‌دارد و با این عمل به بدترین مصائب تن می‌دهد؛گرچه به خیال خود،از آلام دیگری گریخته باشد. ⁽¹⁾

او هم چنین تأکید داشت که قوانین ساخته دست بشر نیست؛بلکه پدیده‌ای است جاودانی و ناشی از خداوند که به نیروی حکمت و از طریق امر و نهی،به سراسر گیتی حکومت می‌کند و مردم را به طریق خیر و صلاح،امر و از اعمال ناشایست منع می‌کند.این قانون مبتنی بر عقل و درایت است؛بنابراین،منشأ و منبع عدالت،قانون طبیعی است که به وسیله آن می‌توان عدالت را از ظلم تشخیص داد. ⁽²⁾

«سن‌توماس داکن»ادعا می‌کرد:

حقوق طبیعی به هیچ وجه نمی‌تواند با حقوق الهی منافات داشته باشد؛زیرا عقل سلیم فطری می‌تواند حقایق را تاحدودی به همان ترتیب که یهودیان و مسیحیان از کتاب مذهب به دست می‌آورند،از کتاب طبیعت استخراج کند؛و لکن هرگاه قوانین عقلی با احکام الهی در تعارض قرار گیرد،اولویت با حقوق الهی است؛چرا که نفس این تعارض،بیانگر اشتباه درک عقلی فیلسوف است. ⁽³⁾

چکیده نظرات فلاسفه حقوق طبیعی را چنین می‌توان فهرست کرد:

1.حقوق طبیعی ثابت و غیر قابل تغییر است؛

2.قواعد آن برای همه انسان‌ها در سراسر جهان به صورت یکنواخت قابل‌اجراست؛

3.حقوق طبیعی،برتر از اراده حاکم و قانون‌گذار است؛

4.حقوق طبیعی منشأ مشروعیت مقررات اجتماعی است؛

5.حقوق طبیعی همواره از حقوق فرد در برابر قدرت دولت حمایت می‌کند؛

6.منشأ لازم الأجرا بودن حقوق طبیعی،انطباق آن با اراده الهی و نظم امور در طبیعت است.

حقوق طبیعی به دلیل کلی‌گویی و ابهام،نه تنها مورد نقد و انکار،بلکه مورد سوء استفاده نیز قرار گرفته است.همان‌گونه که مصلحان اجتماعی به حقوق طبیعی استناد جسته‌اند،جنایتکاران تاریخ نیز به استناد حقوق طبیعی رفتارشان را توجیه کرده‌اند.هیتلر فاشیست می‌گفت:اگر ما به قانون طبیعت احترام نگذاریم و اراده خود را به حکم قوی‌تر بودن به دیگران تحمیل نکنیم،روزی خواهد رسید که حیوانات وحشی دوباره ما را خواهند خورد و آن‌گاه حشرات نیز حیوانات را خواهند خورد و چیزی در زمین نخواهد ماند،مگر میکروب‌ها. ⁽¹⁾

حقوق طبیعی در عصر رنسانس رنگ مذهبی خود را از دست داد.خردگرایی افراطی و به تعبیری عقل‌بسندگی در حوزه حقوق طبیعی نیز سرایت کرد.در قرن بیستم،اصول و ملاک‌های حقوق طبیعی تحت عنوان«حقوق بشر»مورد توجه قرار گرفت و امروزه نقش مؤثری در نظام‌های حقوقی ایفا می‌کند.می‌توان گفت حقوق بشر،احیای مجدد حقوق طبیعی در قرن بیستم است.

در هر صورت،از دیدگاه حقوق طبیعی،منشأ و خاستگاه حقوق بشر،طبیعت است؛یعنی آن‌چه که باعث ایجاد انسان و آفرینش او شده است،همان به انسان حق می‌دهد که زندگی کند و از نعمت‌ها بهره‌مند شود تا نسل بشر منقرض نگردد. ⁽¹⁾تعبیراتی متداول مانند«طبیعت،منشأ حق»یا«حق طبیعی هر انسان»بیانگر این رویکرد است.

پرسش اصلی این است:برخورداری انسان‌ها از یک سری حقوق طبیعی چه دلیل منطقی و عقلانی دارد؟این حقوق بر اساس چه فلسفه و ملاکی ثابت می‌شود؟آیا حقوق طبیعی مطلق است یا محدود؟برای مثال،اگر حیات،حق طبیعی هر انسان است،آیا این حق در تمامی شرایط برای او ثابت است و هیچ استثنایی ندارد؟حتی اگر قاتل انسان یا انسان‌های دیگر باشد؟هر انسانی حق مالکیت دارد؛این حق مطلق است یا محدود؟انسان حق ازدواج دارد؛اما آیا می‌تواند با هر کسی که بخواهد ازدواج کند و هیچ قید و شرطی وجود ندارد؟انسان حق تغذیه دارد؛آیا هر غذایی را و از هر طریقی که فراهم شده باشد،می‌تواند بخورد؟

اگر ملاک حقوق طبیعی مشخص شود،پاسخ این پرسش‌ها نیز روشن می‌گردد.

برای نمونه یکی از موارد نقض حقوق بشری که به مسلمانان نسبت می‌دهند،درباره حق حیات است.اگر دولت اسلامی بر اساس احکام دین مجرمی را اعدام کند،غربیان ادعا می‌کنند که این اقدام ناقض حقوق بشر و موجب سلب حیات از یک انسان است.این مسئله باید روشن شود که آیا حق با کسانی است که این عمل را محکوم می‌کنند،یا اعدام شخص مجرم،عمل درست و قابل دفاع است؟

این مسئله در واقع به یک پرسش بنیادین باز می‌گردد که اصولا حقوق بشر چیست؟چه کسی باید آن را مشخص کند؟آیا حقوق بشر یک امر قراردادی است که سازمان ملل متحد یا اعلامیه جهانی حقوق بشر باید آن را تعیین کند؟یا هر کشوری باید بر اساس فرهنگ خود،حقوق بشر تعریف نماید؟

در ارزیابی این دیدگاه،نخست باید دید که مراد طرفداران این نظریه از«طبیعت»چیست؟اگر مراد آنها این باشد که جدای از انواع موجودات عالم،چیزی به نام طبیعت وجود دارد که بشر را به وجود آورده و حقوقی هم به او داده،این ادعا از نظر علمی مردود است؛چون چیزی مستقل به نام طبیعت وجود ندارد.البته این سخن ما و نفی طبیعت به این معنا،ربطی به مبانی دینی و پذیرش وجود خداوند ندارد؛بلکه صرف نظر از این که خدایی وجود دارد یا نه،اعتقاد به وجودی مستقل به نام طبیعت یک ادعای غیر علمی است. ⁽¹⁾

بنابراین باید به دنبال توجیهی برای نظریه طبیعت‌گرایانه در حقوق باشیم که تا حدودی منطقی و معقول باشد؛چنان‌که گفته‌اند:مراد اقتضای طبیعت انسان است؛یعنی آن‌چه انسانیت و وجود انسان به آن بستگی دارد،این است که حقوقی داشته باشد و از آن بهره‌مند گردد تا بتواند زنده بماند و کمالات متناسب با خودش را کسب کند.این توجیه،هرچند که اصل حق را اثبات می‌کند،اما مطلق یا محدود بودن حق را نمی‌تواند مشخص کند. ⁽²⁾

آیا حقی که طبیعت انسان اقتضا دارد،مطلق است یا محدود؟مثلاً انسان حق حیات دارد و این حق طبیعی اوست که حیات خود را حفظ کند؛آیا این حق

مطلقا ثابت است؟آیا هر انسانی اگرچه هزاران انسان را با بمب اتم بکشد و نابود کند،باز هم حق حیات دارد؟

به نظر می‌رسد،پذیرش حقوق طبیعی به این معنا هرگز مطلق بودن حق را اثبات نمی‌کند.بدیهی است که بهره‌مند شدن از نعمت‌ها،حدودی دارد و این حق تا جایی ثابت است که از مسیر صحیح و با شرایط خاص آن اعمال شود.مثلاً درباره حیات،البته قرآن در حالت کلی این حق را محترم شمرده و سلب آن را تجویز نکرده است؛اما در مواردی پیش می‌آید که سلب حیات از کسی،نه تنها ناحق نیست،بلکه عین حق است؛چنان‌که می‌فرماید: ...وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ إِلاّ بِالْحَقِّ... ؛ ⁽¹⁾و نفسی را که خدا حرام گردانیده،جز به حق مکشید.یعنی در مواردی می‌توان حیات را از انسانی سلب کرد.بالاتر از این،در مواردی قتل نفس امری واجب و لازم است: وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ... ؛ ⁽²⁾ای خردمندان!شما را در قصاص،زندگانی است.

اما اعلامیه جهانی حقوق بشر این ملاحظات را قبول ندارد و می‌گوید مجازات اعدام باید مطلقا لغو و ممنوع باشد.دلیلی هم ندارد،جز این‌که طرفداران اعلامیه می‌گویند:چون طبیعت این حق را داده است.افزون بر این،اگر همه حقوق مطلق باشند،دیگر وضع قانون لغو می‌شود و قوانینی که در کشورها برای محدود کردن حیطه رفتار و فعالیت افراد وضع شده،کاری نابه‌جا و دست‌کم بی‌فایده خواهد بود.

بدین ترتیب،حقوق طبیعی به این معنا که موجودی به نام طبیعت وجود دارد که حقوقی به انسان اعطا می‌کند،ادعایی بدون دلیل علمی و منطقی است چون

طبیعت چیزی ندارد که به دیگران اعطا کند،معنای معقول حقوق طبیعی این است که مقتضای طبیعت و ماهیت یک موجود،برخورداری از حقوقی است که دوام و بقای طبیعت آن به آنها بستگی دارد و آن حقوق هم مطلق نیست که هیچ‌گونه محدودیت و استثنایی نداشته باشد.

در نتیجه مکتب حقوق طبیعی در زمینه منشأ حقوق بشر نمی‌تواند مبنای درستی ارائه نماید؛زیرا اولاً طبیعت یک موجود عینی و حقیقی،جدای از سایر موجودات نیست که بخواهد به کسی چیزی بدهد،ثانیاً طبیعت چیزی ندارد که به کسی بدهد.کسی می‌تواند حقی را اعطا کند که مالک آن باشد و طبیعت مالک چیزی نیست.

2-نظریه اثباتی

نظریه اثباتی یا«پوزیتویسم»که اندیشه رایج در فلسفه غرب است،خاستگاه حقوق را در توافق جمعی و قرارداد اجتماعی می‌بیند؛با این استدلال که حقوق در جامعه موضوعیت پیدا می‌کند.از آن‌جا که جامعه بر اساس قرارداد شکل می‌گیرد،حقوق نیز نمی‌تواند خاستگاهی جز قرارداد داشته باشد.

بر اساس این رویکرد،حقوق بشر جهانی نخواهیم داشت،چون به تعداد جوامع بشری نظام حقوقی پدید می‌آید و هر جامعه‌ای در هر زمانی حقوق ویژه خود را خواهد داشت. ⁽¹⁾بدین ترتیب هیچ جامعه‌ای حق ندارد نظام حقوقی خود را بر جامعه دیگری تحمیل کند.در نتیجه،کسی بر دیگری حق اعتراض ندارد.برای مثال،جامعه اسلامی طبق احکام شریعت،قانون مجازات اعدام را پذیرفته است.اگر ملاک ثبوت حق،مقبولیت عمومی و قرارداد اجتماعی باشد،در رویکرد اسلامی بعضی از افراد حق حیات ندارند و غربیان در این باره حق اعتراض ندارند.البته این بررسی بر

مبنای مکتب پوزیتویسم است و حالت جدلی دارد؛وگرنه از دیدگاه اسلامی مبنای پذیرش و ثبوت حق،قرارداد اجتماعی نیست؛چون کسی یا کسانی می‌توانند حقوق بشر را وضع و حدود آن را تعیین کنند که مالکیتی داشته باشند.قرارداد اجتماعی به تنهایی مشکلی را حل نمی‌کند.کسی که مالکیتی بر جهان و انسان و حتی خودش ندارد،چگونه می‌تواند حقوقی را بر اساس قرارداد تعیین کند؟!

3-نظریه حقوقی اسلام

از دیدگاه اسلام منشأ یا مبنای حقوق بشر«اراده تشریعی»خداوند است.تعلق اراده خداوند به تشریع این حقوق برای انسان،بر اساس هدفی است که از آفرینش او مد نظر داشته است.انسان کمال مشخصی دارد که باید به آن دست یابد.برای تحقق این کمال باید یک سلسله حقوق و قوانین وضع گردد؛چون امکان دست‌یابی انسان به کمال نهایی،در گرو جعل این حقوق و قوانین است.تعبیر«امکان»برای این است که حقوق و قوانین فقط زمینه تحقق کمال را فراهم می‌سازند،اما تحقق قطعی آن بستگی به اراده خود انسان دارد؛یعنی اگر خود انسان بخواهد و اراده داشته باشد که به کمال نهایی برسد،اعتبار این حقوق و قوانین کافی است.

دلایل نظریه حقوقی اسلام

اشاره

برای اثبات دیدگاه اسلام می‌توان دلایل درون‌دینی(نقلی)و برون‌دینی(عقلی)اقامه کرد:

1-دلیل عقلی

صرف نظر از دلایل نقلی،اگر کسی بخواهد با نگاه برون‌دینی به این مسئله توجه کند،باید ببیند عقل در این باره چه می‌گوید؟آیا به لحاظ عقلی می‌توان

اثبات کرد که حق خداوند،منشأ حقوق است و حقوق بشر باید از اراده تشریعی خداوند نشأت بگیرد؟پاسخ مثبت است؛زیرا عقل سلیم حکم می‌کند که اثبات حقوق بشر فقط بر پایه توحید امکان‌پذیر است.از دلیل عقلی دو تبیین می‌توان ارائه کرد:

در تبیین نخست،دلیل عقلی از دو مقدمه زیر تشکیل می‌شود:

الف)به حکم قطعی عقل،ملاک اعتبار حق،مالکیت و سلطه است؛یعنی ثبوت حق برای کسی،فرعی بر ثبوت مالکیت است.اما کسی که نه مالک است و نه اجازه‌ای از سوی مالک دارد،عقل هیچ‌گونه تصرفی را برای او روا نمی‌دارد.

ب)در علم کلام ثابت شده که خداوند خالق تمام هستی و بی‌نیاز مطلق است.

با این دو مقدمه(یکی حق تصرف مالک در ملک خودش،و دیگری خالقیت خداوند نسبت به تمام هستی و استغنای ذاتی او)می‌گوییم:مالکیت و سلطه اصلی از آنِ خداوند است.او سلطه تکوینی بر ماورای خودش دارد.جهان و انسان تحت سلطه و ملکیت اوست: ...قُلِ اللّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهّارُ ، ⁽¹⁾...وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللّهُ الْواحِدُ الْقَهّارُ 2 و این حقیقتِ معنای مالکیت و ربوبیت تکوینی خداوند نسبت به انسان است.

بنا بر تبیین دوم،از نظر عقلی کسی می‌تواند حقوق بشر تعیین کند که:

الف)یک انسان‌شناس کامل باشد و تمام اسرار و جسم و جان بشر،عواطف،غرایز،امیال،هوس‌ها،آرزوها و ادراکات عقلی و اصول حاکم بر روابط انسان‌ها را بداند؛

ب)علم کافی داشته باشد(شناخت هستی،شناخت نیازهای کاذب از واقعی،

زمینه ایجاد و پرورش حقوق و راه‌های رسیدن به هدف نهایی را به‌خوبی بداند؛

ج)خود در وضع حقوق ذی‌نفع نباشد؛چرا که منافع شخصی در انگیزه و اندیشه واضع اثر می‌گذارد؛

د)از صلاحیت اخلاقی برخوردار باشد و مرتکب اشتباه نشود.دارای روحیه دل‌سوزی و اراده قوی باشد؛

ه)اصولی را برای بنیان‌گذاری حقوق بشر مطرح سازد که عام،جهان‌شمول،فراتر از علاقه‌ها،سلیقه‌ها و آداب و رسوم انسان‌ها باشد.

بشر به دلیل دانش محدود،حب ذات،در معرض خطا و نسیان قرار داشتن،روحیه نفع‌طلبی و جهان‌بینی ناقص،صلاحیت تعیین حقوق بشر را به صورت تمام و کمال ندارد.

آری،«انسان موجودی است که مانند تمام موجودات باشعور دیگر تحت تأثیر جهل و خطاست.معلومات ناقصی هم که دارد،گاهی از دست می‌دهد.انسان موجودی است حساس که دچار هزاران هوس می‌گردد.چنین مخلوقی هر لحظه ممکن است خالق خود را هم فراموش کند و هر آن ممکن است دیگران را هم فراموش کند.به همین دلیل است که خداوند به وسیله قوانین مذهبی او را به طرف خود می‌خواند تا از یاد خدا غافل نشود». ⁽¹⁾

پس«برای کشف بهترین قوانینی که به درد جوامع بخورد،یک عقل کل لازم است که تمام شهوات انسانی را ببیند،ولی خود هیچ احساسی نکند.با طبیعت هیچ رابطه‌ای نداشته باشد،ولی کاملا آن را بشناسد.سعادت او مربوط به ما نباشد،ولی حاضر باشد به ما کمک کند...و فقط خداست که چنین می‌تواند باشد». ⁽²⁾

بدین ترتیب،فقط خدا می‌تواند واضع حقوق بشر باشد؛زیرا او خالق انسان و جهان است؛عالم مطلق است؛از تمام ابعاد و اسرار وجودی بشر آگاه است؛گذشته و آینده جهان را می‌داند؛بی‌نیاز مطلق است؛از خطا و لغزش مصون است؛خواسته‌های شخصی ندارد تا حقوق و منافع دیگران را نادیده بگیرد.

2-دلیل درون دینی

در کنار دلیل عقلی،آیات و روایات بسیاری بر این که«حق خداوند»منشأ اصلی حقوق است،دلالت دارد. ⁽¹⁾یک مسلمان معتقد است که همه هستی و از جمله انسان با اراده او به وجود آمده و با اراده او باقی است: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ . ⁽²⁾خداوند انسان را آفریده و حقوقی هم برای او قرار داده است،و انسان به دلیل تعبد،خود را موظف می‌داند که از احکام و قوانین الهی اطاعت کند: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ... . ⁽³⁾این دلیل تعبدی برای همه کسانی است که اسلام را پذیرفته‌اند و حقوق وضع شده از جانب خدا و رسول و اولو الامر را معتبر می‌دانند.حدیثی از امام سجاد علیه السلام نقل شده که در فلسفه حقوق بسیار راه‌گشاست:

«اعلم رحمک الله ان لله علیک حقوقا محیطة بک فی کل حرکةٍ تحرکتها او سکنه سکّنَها او منزلة نزّلتها او جار قلّبتها او آلة تصرفت بها بعضها اکبر من بعضٍ واکبر حقوق الله علیک ما اوجبه لنفسه تبارک وتعالی و هو اصل الحقوق ومنه تتفرع سایر الحقوق»؛ ⁽⁴⁾خدا تو را رحمت کند!توجه داشته باش که اطراف تو را حقوقی فراگرفته،

و باید آنها را رعایت کنی.هر حرکتی که انجام می‌دهی،هر سکونی که داری،در هر موقعیت و منزلتی که قرار می‌گیری،هر عضوی از اعضای بدنت را که به کار می‌گیری،و از هر ابزاری که برای کارهای خود بهره می‌بری،همه این‌ها مورد حقی از حقوق است.یعنی هیچ شأنی از شئون زندگی تو نیست که مشمول حقی از حقوق الهی نباشد.البته ارزش این حقوق یکسان نیست.بزرگ‌ترین حقی که بر عهده توست،حق خداوند است که اصل حقوق است و سایر حقوق متفرع از آن است.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:«ولکنه سبحانه جعل حقه علی العباد أن یطیعوه وجعل جزائهم علیه مضاعفة الثّواب تفضلا منه وتوسعا بما هو من المزید اهله»؛ ⁽¹⁾لکن خداوند حق خود را بر بندگان،اطاعت خویش قرار داده،و پاداش آن را دو چندان کرده است؛از روی بخشندگی و گشایشی که خواسته به بندگان عنایت فرماید.

بدین ترتیب می‌توان با قاطعیت ادعا کرد که منشأ حقوق بشر،اراده تشریعی خداوند است.سایر حقوق،از جمله حقوق بشر،شاخ و برگ‌هایی هستند که از این ریشه اساسی می‌رویند.در این رویکرد،حقوق انسان‌ها به خوبی تأمین می‌گردد.به تعبیر قرآن کریم:شجره طیبه‌ای که اصل آن ثابت و فرع آن در آسمان است و همواره به اذن پروردگار،بهره‌اش را به موقع به انسان‌ها می‌رساند؛اما اگر این ریشه نادیده گرفته شود،سایر حقوق به درختی بی‌ریشه می‌ماند.به تعبیر قرآن کریم،مانند درخت ناپاک و آلوده‌ای است که از زمین ریشه‌کن شده،قرار و ثباتی ندارد و درختی که در زمین ریشه نداشته باشد،می‌خشکد. ⁽²⁾این ادعا

پیامدهای بسیار مهمی دارد:نخست آن‌که تشریع حقوق بشر از سوی خداوند بر اساس حکمت الهی بوده و هدف از آن،تحقق کمال انسانی است.دوم آن‌که حقوق بشر مطلق نیست؛بلکه مقید به اراده تشریعی خدوند است.مادام که بشر با رفتار ناروای خود،حقی را پایمال نکند،می‌تواند از آن حق بهره‌مند شود.سوم آن‌که حقوق بشر در اسلام ملازم با تکالیف است،یا حتی می‌توان گفت:حقوق بشر در اسلام تکلیف‌مدار است. ⁽¹⁾

منابع حقوق بشر

اشاره

چنان‌که اشاره کردیم،منبع«حق»همانا صورت‌های ایجاد قواعد حقوقی است.گزاره‌هایی که تجلیگاه حقوق بشرند و برای شناخت حقوق بشر به آنها باید مراجعه کرد.

1-منابع حقوق بشر غربی

با توجه به این‌که حقوق بشر در عرصه جهانی،شاخه‌ای از حقوق بین‌الملل است،قاعدتا منابع حقوق بشر نیز همان منابع مندرج در ماده 38 اساس‌نامه دیوان بین‌المللی دادگستری خواهد بود.با وجود این،در بحث منابع حقوق بشر،به دو نکته باید توجه کرد:نخست آن‌که ماده 38 ناظر به منابع مورد استناد دیوان بین‌المللی دادگستری است،نه منابع حقوق بین‌الملل.طبیعی است که ماده مزبور اصولا ناظر به استانداردهای بین‌المللی حقوق بشر نیست.پس بحث از این مسئله که آیا منابع حقوق بشر همان موارد مندرج در ماده 38 اساس‌نامه است یا اعم و یا اخص از آن است،ضرورت دارد.

نکته دوم تفاوت ماهوی حقوق بشر با سایر بخش‌های حقوق بین‌الملل است.اغلب مباحث حقوق بین‌الملل،ناظر به کشورها و سازمان‌های بین‌المللی است،اما در مباحث حقوق بشر-به‌جز حقوق همبستگی مانند حق بر توسعه،حق بر محیط زیست-فرد موضوعیت دارد.در حقیقت بین‌المللی شدن استانداردهای حقوق بشر،نه به دلیل ماهیت بین‌المللی آن،بلکه به سبب ضعف نظام‌های داخلی در حمایت کافی از حقوق بشر بوده است.با وجود تفاوت ماهوی مباحث حقوق بشر با سایر مباحث حقوق بین‌الملل،منابع حقوق بشر غربی به همان ترتیب منابع حقوق بین‌الملل باید مورد توجه قرار بگیرد.

منابع حقوق بین‌الملل بر اساس ماد 38 اساس‌نامه دیوان بین‌المللی دادگستری،به ترتیب عبارتند از:معاهده،عرف بین‌المللی،دکترین و اصول کلی‌حقوق.

با توجه به قراردادی بودن حقوق بشرغربی،مهم‌ترین منبع آن،همانا معاهدات حقوق بشری است که به صورت معاهدات حقوق بشری عام و خاص،معاهدات بین‌المللی و منطقه‌ای،معاهدات حقوق بشری الزام‌آور و غیر الزام‌آور قابل تقسیم است. ⁽¹⁾در این میان،اعلامیه جهانی حقوق بشر(مصوب 1948)،میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی،میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی(مصوب 1966)که به عنوان«منشور بین‌المللی حقوق بشر» ⁽²⁾شناخته می‌شوند،بیشترین نقش را در توسعه حقوق بشر و الزام‌آوری آن ایفا کرده‌اند.در کنار معاهدات،عرف بین‌المللی،دکترین و رویه قضایی بین‌المللی نیز از منابع حقوق بشر به شمار می‌روند.

2-منابع حقوق بشر اسلامی

منابع حقوق بشر در اسلام عبارتند از:

الف)قرآن کریم: قرآن کریم کلام خداوند و منبع اصلی قانون‌گذاری حقوق بشر از دیدگاه اسلام است.در اعتبار و اصالت آن هیچ تردید و اختلافی میان فرقه‌های مسلمان وجود ندارد.این کتاب آسمانی خود را چنین معرفی می‌کند: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ... ؛ ⁽¹⁾همانا این قرآن به آن‌چه استوارتر و پابرجاتر است،[انسان‌ها را]رهنمون می‌شود.چون از هیچ چیزی فروگذار نکرده است؛ ...ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ... ؛ ⁽²⁾ای پیامبر!کتابی که بر تو نازل کردیم،بیانگر همه چیز است. ...وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ... 3 اگر قرآن کریم برای هدایت انسان نازل شده است،طبیعی است که همه مسائل مربوط به هدایت انسان،از جمله حقوق و تکالیف بشر را باید بیان کرده باشد.

ب)سنت: پس از قرآن کریم،سنت منبع اصلی حقوق بشر به شمار می‌رود.مطابق عقیده سنی،سنت عبارت است از گفتار،کردار و تقریر پیامبر صلّی الله علیه و آله.شیعه با استناد به حدیث معروف«ثقلین»و روایات متعدد دیگر از پیامبر صلّی الله علیه و آله معتقد است:سنت عبارت است از گفتار،کردار و تقریر پیامبر و جانشینان معصوم علیهم السلام آن حضرت.

پیامبر فرمود:«من دو گوهر گران‌مایه به یاد گار گذاشتم.چنان‌که هر دو را حفظ کنید،گمراه نخواهید شد:یکی کتاب خدا و دیگری عترت و اهل بیت من؛آن دو از هم جدایی ناپذیرند». ⁽³⁾

مطابق نص صریح قرآن،سنت الزام‌آور و لازم الاتباع است: ...وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا... ؛و آن‌چه را رسول خدا برای شما آورده بگیرید(و اجرا کنید)و از آن‌چه نهی کرده،خودداری کنید. ⁽¹⁾

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ... ؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید!اطاعت کنید خدا را،و اطاعت کنید پیامبر خدا را و اولوالامر(اوصیای پیامبر)را. ⁽²⁾

همه مفسران شیعه در این زمینه اتفاق نظر دارند که منظور از«اولو الامر»امامان معصوم علیهم السلام هستند.پیروی از فقیهان جامع الشرایط در عصر غیبت از این باب است که آنان نمایندگان«اولوالامر»هستند.

ج)عقل: عقل منبع مستقلی برای قانون‌گذاری و تعیین حقوق بشر به شمار نمی‌رود؛بلکه از آن جهت که کاشف از احکام شرعی الهی است،منبع حقوق در اسلام شناخته شده است.از دید فقیهان و عالمان اصولی شیعه،فقط احکام قطعیه عقل که کاشف از احکام شرعیه باشد،حجت است؛چرا که احکام یقینی عقلی همواره با احکام شرعی متلازمند.

حکم قطعی عقل در فقه اسلامی،در کشف حکم شرعی،توسعه یا تحدید آن نقش اساسی دارد.روایاتی که می‌گویند:خداوند برای مردم دو حجت قرار داده:«حجت ظاهری»(پیامبران و امامان)و«حجت باطنی»(عقول)، ⁽³⁾ناظر بر همین مرحله از داوری عقل است.

د)عرف: عرف یا سیره،نیز از منابع حقوق در اسلام است.عرف دو نوع

است:«عرف عام»یا سیره عقلا«عرف خاص»یا سیره متشرعه.هرگاه صرف نظر از پای‌بندی به شریعت الهی و بدون دخالت ویژگی‌های زمانی،مکانی،نژادی،قومی و..رفتار و سلوک خاصی در یک جامعه رواج می‌یابد،آن را عرف عام یا سیره عقلا می‌نامند؛مانند اصل وفای به عهد و رجوع به اهل خبره.اگر عرف مخصوص جامعه اسلامی باشد،از آن جهت که عمومیت ندارد،عرف خاص،و از آن حیث که مخصوص مسلمانان است،سیره متشرعه نامیده می‌شود.

سیره متشرعه در صورتی که به زمان ائمه علیهم السلام اتصال پیدا کند و کاشف از حکم شرعی و رضایت معصوم باشد،حجت است؛چون در حکم یک نوع اجماع عملی است.

عرف عام و سیره عقلا،با دو شرط معتبر است:یکی این‌که در زمان شارع به آن عمل شده باشد و امکان اظهار نظر از سوی شارع موجود بوده باشد؛دیگری آن‌که شارع قواعد مزبور عرفی را امضا کرده باشد یا دست کم با آنها مخالفت نکرده باشد.

ه)اجماع: اتفاق آرای فقیهان مسلمان در صورتی که کاشف از رأی معصوم باشد،می‌تواند منبع حقوق بشر قرار گیرد.اجماع از دید اهل سنت منبع مستقل در عرض کتاب و سنت به شمار می‌رود.

خلاصه،شریعت اسلامی از چنان منبع فیاضی برخوردار است که همواره می‌تواند همگام با تحولات اجتماعی و درگذر زمان پاسخ‌گوی نیازهای جدید و گوناگون حیات فردی و اجتماعی بشر باشد.این منابع در پرتو ساز و کاری به نام«اجتهاد»جوشش یافته و مطابق شرایط زمان و مکان جاری می‌گردد.بدین ترتیب نظام حقوق بشر مبتنی بر شریعت اسلام, نظامی جاودانه و ماندگار است و می‌تواند مصالح انسان‌ها را به بهترین وجه تأمین کند؛همانند شجره طیبه‌ای که

اصالت آسمانی دارد و همواره به اذن پروردگار،بهره‌اش را به موقع به انسان‌ها می‌رساند.برخلاف حقوق بشر مادی که اصالتی ندارد و نظیر درختی است که از زمین ریشه‌کن شده،قرار و ثباتی ندارد.چنین نظامی سرانجام سقوط می‌کند.

خلاصه

اصل حقوق بشر مورد اتفاق همه نظام‌های حقوقی است.هر نظام حقوقی با هر عقیده و مسلکی،حقوقی را برای انسان از آن جهت که انسان است،می‌پذیرد و از آن حمایت می‌کند.اختلاف نظر نظام‌های حقوقی،در زمینه مبانی و منابع حقوق بشر است.

در رویکرد غربی،مبنای حق،امری طبیعی یا قراردادی است.مکتب حقوق طبیعی مدعی است که منشأ و خاستگاه حقوق بشر طبیعت است.مکتب اثباتی،حقوق بشر را برخاسته از اراده(دولت یا مردم)می‌داند که در قالب قرارداد اجتماعی ظهور می‌یابد.امروزه رویکرد غالب در غرب،بلکه در جهان،نظریه«اصالت اراده»است.معاهدات حقوق بشری تجلی این رویکرد غالب است.برایند ارزیابی دو رویکرد طبیعی و اثباتی این می‌شود که مکاتب حقوق طبیعی و پوزیتویستی نمی‌توانند مبنای درستی برای تعیین و تحدید حقوق بشر ارائه کنند.

در دیدگاه اسلامی،منشأ و خاستگاه حقوق بشر،حق خداوند(اراده تشریعی الهی)است و سایر حقوق از آن نشأت می‌گیرند.مبانی یا خاستگاه حقوق بشر اسلامی،افزون بر استدلال عقلی(برون‌دینی)،از پشتوانه نقلی(درون‌دینی)متعددی نیز برخوردار است.تشریع حقوق بشر بر اساس حکمت،مقید بودن حقوق بشر به اراده تشریعی خداوند و ملازمت حق با تکلیف،از مهم‌ترین پیامدهای مبانی حقوق بشر در اسلام است.

حقوق بشر در غرب که جنبه قراردادی دارد،اغلب در قالب معاهدات بیان می‌شود.در کنار آن،عرف بین‌المللی،دکترین و رویه قضایی بین‌المللی نیز جزء منابع حقوق بشر مطرح است.از آن‌جا که«حق»در اسلام رنگ وحیانی دارد،مهم‌ترین منابع حقوق بشر در اسلام همانا کتاب،سنت و عقل است.عرف و اجماع نیز از منابع ثانوی حقوق بشر به شمار می‌روند.نظام حقوقی اسلام از چنان منابع فیاضی برخوردار است که در پرتو ساز و کاری به نام«اجتهاد»همواره پویایی خود را حفظ کرده و می‌تواند همگام با تحولات اجتماعی،پاسخ‌گوی نیازهای جدید حیات فردی و اجتماعی بشر باشد.

پرسش ها

1.منظور از مبانی یا خاستگاه حق چیست؟

2.دیدگاه‌های عمده درباره مبانی حقوق بشر کدامند؟

3.حقوق بشر بر اساس نظریه حقوق طبیعی چگونه قابل تبیین است؟لطفا استدلال کنید.

4.رویکرد اثباتی درباره منشأ حقوق بشر را بیان و ارزیابی کنید.

5.خاستگاه حقوق بشر از دیدگاه اسلام را تبیین و پیامدهای آن را برشمارید.

6.استدلال نقلی مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام را بیان کنید.

7.خاستگاه حقوق بشر اسلامی را از نظر عقلی تبیین کنید.

8.منابع حقوق بشر غربی را بیان کنید.

9.منابع حقوق بشر اسلامی را برشمارید.

10.تفاوت منابع حقوق بشر در رویکرد اسلامی و غربی را تبیین کنید.

منابع برای مطالعه

1.ابوسعیدی،مهدی:حقوق بشر در غرب و سیر تکاملی آن،انتشارات آسیا،1344.

2.منصوری لاریجانی،اسماعیل:سیر تحول حقوق بشر و بررسی تطبیقی آن با حقوق بشر در اسلام،تابان،1374،ص9-95.

3.حقیقت،سید صادق،میرموسوی،سید علی:مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب،تهران،مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر،ص103-185.

4.سیدفاطمی،سید محمد قاری:حقوق بشر در جهان معاصر،دفتر یکم،تهران،مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش،1388،ص 191-254.

5.صرامی،سیف‌الله:منابع قانون‌گذاری در حکومت اسلامی،قم،بوستان کتاب،1382.

6.علیدوست،ابوالقاسم:فقه و عرف،تهران،سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،1384.

7.--:فقه و عقل،تهران،سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،1385.

8.عمید زنجانی،عباسعلی:مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر،تهران،مجد،1388،ص81-86.

9.کاتوزیان،ناصر:فلسفه حقوق،تهران،شرکت سهامی انتشار،1377.

10.کی‌نیا،مهدی:کلیات مقدماتی حقوق،تهران،دانشگاه تهران،1348.

11.اشتراوس،لئو:حقوق طبیعی و تاریخ،ترجمه باقر پرهام،تهران،نقش جهان،چ1375،2.

12.مدرس،علی اصغر:حقوق فطری یا مبانی حقوق بشر،تبریز،نوبل،1377.

13.مصباح یزدی،محمدتقی:نگاهی گذرا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام،قم،انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله،1388،ص45-70.

10-نگاهی گذرا به دو اعلامیه حقوق بشر

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.مفاد و انگیزه تدوین دو اعلامیه را بیان کند؛

2.ارزش حقوقی اعلامیه‌ها را بررسی کند؛

3.شالوده نظری و رویکردهای دو اعلامیه را تبیین کند؛

4.نگاه دو اعلامیه را نسبت به دین بیان کند؛

5.نگرش دو اعلامیه را نسبت به انسان دریابد.

مقدمه

با توجه به درهم تنیدگی سرنوشت کشورها،توسعه روابط بین‌الملل و گسترش روزافزون مباحث حقوق بشری،به‌کارگیری روش تطبیقی،شناسایی وجوه اشتراک و افتراق رویکردها در راستای رسیدن به وحدت نظر در زمینه حقوق بشر همانند دیگر موضوعات حقوقی،امری لازم و ضروری می‌نماید.مقارنه و تطبیق به دو شیوه اجمالی و تفصیلی امکان‌پذیر است.

نگاه گذرا به دو اعلامیه حقوق بشر از جهات گوناگون،موضوع این درس‌است.

تطبیق تفصیلی و مقایسه مواد دو اعلامیه با یکدیگر،تداوم‌بخش بحث‌های آینده خواهد بود.

مفاد اعلامیه

اشاره

یکی از مواردی که در بحث تطبیقی لازم است،نگاه گذرا به مفاد دو اعلامیه است که در زیر به آن اشاره می‌کنیم.

1-مفاد اعلامیه جهانی حقوق بشر

اعلامیه جهانی حقوق بشر ⁽¹⁾قطعنامه‌ای است که در تاریخ دهم دسامبر 1948 در شهر پاریس فرانسه به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسیده است.در آن زمان سازمان ملل متحد دارای 56 عضو بود که 48 عضو به آن رأی مثبت دادند.هیچ دولت عضوی با آن مخالفت نکرد،ولی 8 دولت(بلاروس،چکسلواکی،لهستان،عربستان سعودی،آفریقای جنوبی،اوکراین،شوروی و یوگسلاوی)به آن رأی ممتنع دادند.اعلامیه جهانی حقوق بشر مشتمل بر 30 ماده،نخستین فهرست حقوق بشر و آزادی‌های اساسی است.مفاد آن را به این صورت می‌توان دسته‌بندی کرد:مواد 1و2 نشانگر اصول موضوعه اعلامیه و توسعه دادن آن به تمامی کشورها،بدون توجه به نظام حقوقی آنها؛مواد 3-21 بیانگر حقوق مدنی و سیاسی است که بعدها تفصیل آن در میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی مطرح شد؛مواد 22-27 ناظر به حقوقی است که در میثاق‌بین‌المللی حقوق اقتصادی،اجتماعی و فرهنگی تبیین گردید؛مواد 28-30 بیانگر نظامی است که به نظر بانیان اعلامیه،در آن تحقق حقوق بشر امکان‌پذیرمی‌باشد. ⁽²⁾

2-مفاد اعلامیه حقوق بشر اسلامی

اعلامیه حقوق بشر اسلامی مشتمل بر 25 ماده،در سال 1369شمسی(برابر با1990م)توسط کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی به تصویب رسید.مواد 1 و2 اعلامیه مزبور ناظر به زمینه‌های فلسفی حقوق مندرج در اعلامیه است؛مواد 3 تا 23 بیانگر حقوق مدنی،سیاسی،اقتصادی،اجتماعی و فرهنگی است؛مواد 24 و 25 ملاک اعتبار و تفسیر حقوق و آزادی‌های اساسی بشر را بیان می‌کند.این دو ماده در واقع بیانگر نظامی است که در آن حقوق بشر امکان اجرا می‌یابد.

انگیزه تدوین

اشاره

این مهم است که ماهیت انگیزه‌های تدوین دو اعلامیه را با دلایل مندرج در آن،تبیین و از یکدیگر جدا کنیم.

1-انگیزه تدوین اعلامیه جهانی حقوق بشر

اعلامیه جهانی حقوق بشر بدین منظور تدوین شد که از تکرار فجایع وحشتناکی که در غرب روی داد،جلوگیری کند.تدوین‌کنندگان اعلامیه در فرازهایی از مقدمه آن،مهم‌ترین انگیزه‌ها و دلایل رعایت حقوق بشر را بیان کرده‌اند:

از آن‌جا که بی‌توجهی و بی‌احترامی به حقوق بشر،منجر به اعمال وحشیانه‌ای شد که باعث هتک حرمت وجدان بشری گردید و ظهور دنیایی که در آن،افراد بشر در بیان و عقیده،آزاد و از ترس و فقر،فارغ باشند،به عنوان بالاترین آمال بشر اعلام شده است.

از آن‌جا که اساساً حقوق انسانی را باید با اجرای قانون حمایت کرد تا بشر

به‌عنوان آخرین علاج به قیام برضد ظلم و فشار مجبور نگردد.از آن‌جا که دول عضو،متعهد شده‌اند که احترام جهانی و رعایت واقعی حقوق بشر و آزادی‌های اساسی را با همکاری سازمان ملل متحد تأمین کند.

مجمع عمومی این اعلامیه جهانی حقوق بشر را آرمان مشترکی برای تمام مردم و کلیه ملل،اعلام می‌کند.

البته این استدلال برای اجبار همه ملت‌ها به رعایت حقوق مندرج در اعلامیه کافی نیست؛زیرا استدلال مزبور ناظر به وضعیت و زمانی است که اختصاص به جوامع غربی دارد و در جوامع دیگر متداول نبوده است.ملتی که چنین تجربه تلخی نداشته و حقوق بشر را تحقیر نکرده و اعمال وحشیانه‌ای نسبت به بشر مرتکب نشده،چه‌بسا خود دارای نظام حقوقی خاصی باشد که بر اساس آن،همواره به دور از عصیان و طغیان،صلح و امنیت و آزادی و برابری را تأمین نموده است،نیازی به این اعلامیه ندارد.به بیان دیگر،این نسخه از حقوق بشر،درمان نارسایی‌های اجتماعی و بین‌المللی ملت‌هایی است که تاریخ آنها آکنده از اعمال وحشیانه و بی‌احترامی به حقوق بشر و در نتیجه عصیان‌های مردمی است. ⁽¹⁾

دو نکته در سیر تحول حقوق بشر غربی قابل توجه است:اولا تدوین اعلامیه،جنبه انفعالی دارد؛ثانیا که همین وضعیت،موجب افراط و تفریط در تدوین اعلامیه جهانی حقوق بشر شده است؛ثانیاً تدوین اعلامیه حقوق بشر برای جوامع غربی آن دوران که برای انسان،کرامت انسانی،حقوق و آزادی‌های عمومی چندان ارزش و اهمیتی-حتی به لحاظ نظری-قائل نبودند،ممکن است گامی ارزشمند در راستای احیای انسانیت و حقوق بشر به شمار برود؛اما برای جهان اسلام،دست‌کم نسبت به

قرآن و فقه اسلامی که چهارده قرن پیش حقوق بشر و کرامت انسانی را مطرح و از آن حمایت نموده است،پیشرفتی به شمار نمی‌آید.بنابراین،اعلامیه هرگز نمی‌تواند راه‌کار مناسب و سازنده‌ای برای همه جهانیان باشد؛یعنی جهانی بودن اعلامیه(بالاترین آمال بشر)به لحاظ منطقی قابل پذیرش و دفاع نیست.

2-انگیزه تدوین اعلامیه حقوق بشر اسلامی

بر اساس آن‌چه که در مقدمه اعلامیه آمده است،مهم‌ترین انگیزه تدوین اعلامیه حقوق بشر اسلامی،تحقق ارزش‌های شریعت جاودان اسلامی است:پاسداری از دین،جان،خرد،ناموس،مال،نسل و دیگر امتیازاتی چون جامعیت و میانه‌روی در کلیه مواضع و احکام از مواردی است که به آن تصریح شده است.شریعتی که معنویات و مادیات را با هم در آمیخت و عقل و قلب را هماهنگ ساخت،میان حقوق و وظایف موازنه به‌وجود آورد؛بین حرمت فرد و مصلحت عمومی سازگاری برقرار کرد؛معیارهای قسط را میان طرف‌های مرتبط برقرار کرد تا این‌که نه طغیانی باشد و نه زیانی.

حقوق بشر در اسلام با عقیده صحیح(ایمان به خدا و شریعت منزله)ارتباط مستحکمی دارد.وحدت نوع بشر نیز بر همین عقیده و ایمان مبتنی است؛رنگ،جنس،ملیت و...وسیله شناسایی و همکاری بین انسان‌هاست،نه معیار برتری و افتخار.

هرچند تدوین اعلامیه حقوق بشر اسلامی با تأخیر همراه است،اما سبقت زمانی اسلام در این زمینه بر اهل فن پوشیده نیست:«حقوق بشری که امروز همه را به حمایت و احترام آن فرا می‌خوانیم،اسلام از چهارده قرن پیش آن را اعلام و تقدیس کرده است که بر قرن هجده میلادی معروف به قرن حقوق بشر[در

غرب]تقدم بسیاری دارد» ⁽¹⁾و یا«قبل از انقلاب اسلامی در قرن ششم میلادی،در هیچ یک از انقلاب‌های دینی،حقوق عام و جهانی برای بشر اعلام نشده است». ⁽²⁾

در تأیید این مدعا کافی است به قرآن مراجعه شود.خطابات این کتاب آسمانی اغلب متوجه مردم است. ⁽³⁾مهم‌تر آن که انگیزه اسلام در حمایت از انسان و حقوق بشر،کاملا ابتکاری است.چنین نیست که اسلام پس از تحقق جنایات آشکار علیه بشریت و نقض فاحش حقوق بشر،به راه‌کارهای حمایت از آن رسیده باشد.

ارزش حقوقی

اشاره

ارزش حقوقی اعلامیه‌ها یکی از بحث‌هایی است که همواره میان حقو قدانان مطرح بوده است.

1-ارزش حقوقی اعلامیه جهانی حقوق بشر

درباره حقوقی بودن اعلامیه جهانی حقوق بشر،اتفاق نظر وجود ندارد.دست‌کم سه رویکرد در این زمین مطرح است:

در رویکرد نخست،اعلامیه،یک سند اخلاقی است.از مذاکرات مربوط به زمان شکل‌گیری اعلامیه و نیز مقدمه آن کاملا پیداست که در سال 1348ش قصدی مبنی بر ایجاد تعهدات الزام‌آور حقوقی از لحاظ حقوق بین‌الملل برای دولت‌های عضو وجود نداشته است. ⁽⁴⁾با توجه به دیدگاه تنظیم کنندگان اعلامیه جهانی حقوق بشر که

آن را در حد یک مقاوله‌نامه هم تلقی نمی‌کردند،اعلامیه هرگز نمی‌تواند دولت‌ها را به انجام یک سلسله تکالیف موظف سازد.به همین دلیل،بعضی مفسران حقوقی معتقدند که اعلامیه از نظر ماهوی فاقد زیربنایی تعهدآور می‌باشد و از لحاظ حقوق بین‌الملل یک سند الزام‌آور به شمار نمی‌رود؛بلکه یک سند اخلاقی بین‌المللی است.حقوق و آزادی‌های مندرج در اعلامیه،صرفا آرمان مشترک ملت‌ها و کشورها برای گسترش عدالت اجتماعی می‌باشد.ازاین‌رو،کشورهای عضو سازمان ملل متحد از لحاظ اخلاقی موظفند که همواره قوانین و اقدامات خود را با آن هماهنگ سازند.افزون بر آن،ابهام مستولی بر بیانیه،عدم ارائه تعریف دقیق در مورد عناوین حقوق بشر،فقدان شیوه‌های اجرایی و پیش‌بینی نکردن سازوکار مشخص برای ضمانت اجرایی و الزام دولت‌های مخاطب،از جمله دلایل متعددی است که اعتبار حقوقی اعلامیه را مورد تردید قرار می‌دهد و نشان‌دهنده آن است که اعلامیه یک سند سیاسی با مقاصد خاص است که نمی‌تواند یک سند حقوقی الزام‌آور تلقی گردد.

با این تحلیل،اعلامیه حقوق بشر در واقع از نظر حقوقی تنها در حد ایجاد قدر مشترک بوده و بیشتر جنبه توصیه دارد تا الزام.حتی می‌توان گفت که فاقد ارزش هنجاری در حقوق بین‌الملل می‌باشد.توجه به این نکته که تهیه کنندگان اعلامیه آگاهانه و از روی عمد،ضمانت اجرا را نادیده گرفتند،ما را به عمق و صحت این تحلیل رهنمون می‌سازد. ⁽¹⁾

در رویکرد دوم،اعلامیه دارای گرایش حقوقی است.برخی حقوق‌دانان،اعلامیه را در حد عامل تفسیری منشور سازمان ملل متحد ارزیابی نموده و آن را حاوی اصول عمومی حقوق بین‌الملل می‌شناسند و تصویب آن توسط دولت‌ها در مجمع عمومی سازمان ملل متحد را دلیل بر الزام‌آور بودن آن می‌دانند.از

دلایل دیگر این نظریه،شکل‌گیری اصول عرفی جدیدی است که در قلمرو قواعد الزام‌آور حقوقی به دنبال تصویب‌های صریح یا ضمنی دولت‌ها ایجاد شده است.با گذشت بیش از نیم قرن از زمان تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر،به سبب رویه منسجم و مداوم دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی که به اعلامیه مزبور به عنوان معیاری برای محتوای حقوق بین‌الملل از لحاظ حقوق بشر استناد می‌کنند،این اعلامیه به صورت بخشی از اصول مسلم و پذیرفته شده جهانی یا قواعد آمره ⁽¹⁾در حقوق بین‌الملل در آمده است.بدین ترتیب،اعلامیه جهانی حقوق بشر جزئی از حقوق عرفی است و برای همه دولت‌ها الزام‌آور است. ⁽²⁾

در پاسخ به این رویکرد کافی است به نارسایی ماهوی و محتوایی اعلامیه جهانی حقوق بشر از نظر معیارهای الزام‌آور حقوقی توجه کنیم که مشخصا تدوین کنندگان آن چنین ارزشی را برای آن قائل نبوده‌اند.بررسی اوضاع و احوال زمان تصویب و نیز دقت در ادبیات اعلامیه،امکان هرگونه استناد حقوقی و استفاده الزام‌آور بودن آن را منتفی می‌سازد.بنیاد اخلاقی اعلامیه و احترام دولت‌ها به مواد آن و گنجاندن آن در قوانین اساسی کشورها نیز نمی‌تواند حقوقی بودن آن را اثبات کند.افزون بر این مناقشات،بخش‌هایی از اعلامیه شامل مبانی فلسفی و زمینه‌های غیر حقوقی است که طرح آن در یک سند حقوقی مناسب نیست. ⁽³⁾

بر اساس رویکرد سوم،اعلامیه جهانی حقوق بشر،امروزه برای دولت‌های عضو سازمان ملل متحد زمینه حقوقی دارد و موجب تعهدات الزام‌آور است.البته نه به دلیل عرفی بودن،بلکه به سبب پذیرش صریح آنها.در حمایت از این رویکرد،چند نکته گفتنی است:

الف)مواد 55 و 56 منشور ملل متحد بدون تعریف و ارائه فهرست حقوق بشر،دولت‌های عضو را موظف می‌کند که تدابیری برای احترام و رعایت حقوق بشر بیاندیشند.اعلامیه جهانی حقوق بشر در واقع به منزله همان تعریف و فهرست است.مقدمه اعلامیه نیز مؤید این واقعیت است.

ب)اعلامیه جهانی حقوق بشر نوعی متن کمکی برای تفسیر عبارت«حقوق بشر و آزادی‌های اساسی»مندرج در ماده 55(ج)منشور سازمان ملل متحد است.به موجب ماده 31(3)کنواسیون 1969 وین،یکی از اصول تفسیر معاهدات در حقوق بین‌الملل،استناد به اقداماتی است که در مقام اجرای آنها توسط دولت‌های عضو،معاهداتی صورت می‌گیرد.رویه مداوم دولت‌ها و سازمان ملل متحد همواره مبتنی بر این بوده که اعلامیه جهانی حقوق بشر حاوی فهرست پذیرفته شده حقوق بشر و آزادی‌های اساسی است:«اعلامیه جهانی حقوق بشر تفاهم مشترک همه ملل جهان را درباره حقوق لاینفک و تخلف‌ناپذیر همه اعضای خانواده بشری بیان داشته است و برای اعضای جامعه بین‌المللی ایجاد تعهد می‌کند». ⁽¹⁾

در نتیجه،هرچند وضعیت حقوقی اعلامیه جهانی حقوق بشر هنوز خالی از بحث نیست،اما ادله و شواهد قوی بر حقوقی بودن آن وجود دارد.امروزه،اعلامیه،بخشی از حقوق بین‌الملل عرفی را تشکیل می‌دهد و برای همه کشورها الزام‌آور است.البته میزان قابلیت این استناد تا اندازه زیادی به این بستگی دارد که دولت‌های مربوطه،عضویت معاهدات دیگر در زمینه حقوق بشر را پذیرفته باشند یا خیر. ⁽²⁾

2-وضعیت حقوقی اعلامیه حقوق بشر اسلامی

درباره وضعیت حقوقی اعلامیه حقوق بشر اسلامی،حقوق‌دانان اظهار نظر نکرده‌اند.در متن اعلامیه نیز ضمانت اجرایی پیش‌بینی نشده است.از آن‌جا که اعلامیه حقوق بشر اسلامی خاستگاه دینی دارد،برای معتقدان به اسلام،از اهمیت و ارزش والایی برخوردار است.ضمانت اجرای اخلاقی اعلامیه می‌تواند به تدریج زمینه الزام قانونی آن را فراهم آورد.

شالوده نظری

1-شالوده نظری اعلامیه جهانی حقوق بشر

ارتباط اعلامیه جهانی حقوق بشر به منزله یک نظام‌نامه حقوقی،با نظام‌های ارزشی دیگر و نیز با جهان‌بینی آن معلوم نیست؛در صورتی که جهان‌بینی،یک سلسله بینش‌های کلی درباره عالم هستی است که مجموعه نظام‌های ارزشی بر اساس آنها شکل می‌گیرد.نظام جامع ارزشی به نوبه خود دارای نظام اخلاقی است که به داوری ارزشی درباره رفتار فردی می‌پردازد و نیز نظامی حقوقی دارد که ضمن ارزش‌گذاری رفتار اجتماعی افراد،بر آنها نظارت و حاکمیت دارد.نظام حقوقی،برخاسته از نظام کلی ارزش‌هاست.پس نباید نظام حقوقی را مستقل و بیگانه از جهان‌بینی و کل نظام ارزشی انگاشت؛بلکه باید پیوند آن را با جهان‌بینی و ایدئولوژی توضیح و تبیین کرد؛امری که نویسندگان اعلامیه از آن با غفلت یا تغافل گذشته‌اند.

البته این مهم است که ماهیت انگیزه بانیان اعلامیه را با دلایلی که برایش داشتند خلط نکنیم.اعلامیه جهانی به این منظور تدوین شد که مانع از تکرار فجایعی از آن دست که نازی‌ها مرتکب شدند،بشود.این امر به‌ویژه در بند دوم

مقدمه آمده است،آن‌جا که می‌گوید:«عدم توجه و بی‌احترامی به حقوق بشر منجر به اعمال وحشیانه‌ای شد که باعث هتک حرمت وجدان بشری گردید».کمیسیون حقوق بشر با آگاهی از تنوع دینی،فلسفی و ایدئولوژیکی اعضای سازمان ملل متحد،هیچ توجهی به مبانی فلسفی حقوق بشر نشان نداد.

با توجه به نقض نظری و عملی حقوق بشر توسط نازی‌ها،تصویب مفهوم حقوق بشر توسط سازمان ملل در مخالفت با ایدئولوژی نازیسم،به روشنی مستلزم التزام به نوعی نظریه سیاسی«نو-لاکی» ⁽¹⁾بوده است.ممکن است جایگزین شدن اصطلاح«حقوق بشر»به جای«حقوق طبیعی»،با انگیزه حذف پیامدهای بحث انگیز فلسفی پایه‌گذاری حقوق بر طبیعت باشد.به همین دلیل،اعلامیه بدون ارائه شالوده نظری جدید،مبنای سنتی و اختلاف‌انگیز حقوق طبیعی را کنار گذاشت.راهبرد تدوین کنندگان اعلامیه،توافق بر ارزش‌ها و باورهای بنیادین نبود؛بلکه اهتمام آنها این بود که یک سری هنجارها(قواعد)را تدوین کنند.اما مفهوم حقوق بشر به دلیل شباهت زیاد با مفهوم لاکی حقوق طبیعی،می‌تواند در سنت لیبرال غربی جای گیرد.حقوق بشر به این معنا از دو جهت بحث‌برانگیز است:هم از جهت غربی بودن و هم به دلیل لیبرالی بودن.

در هر صورت،مفهوم حقوق بشر به‌رغم قدرتمندی و جذبه حد اکثری،از نظر فلسفی فاقد شالوده نظری است.مسئله«تعیین بنیان فلسفی»برای هر مفهومی به شدت بغرنج است.این امکان وجود دارد که مفاهیم از نظر فلسفی و اخلاقی مفید باشند،اما از نظر فلسفی بحث‌انگیز و اختلافی.اعمال کسانی که دلاورانه در

برابر نازی‌ها ایستادند،ممکن است از نظر فلسفی هیچ مبنایی نداشته باشد،لکن از حُسن این اعمال چیزی کاسته نمی‌شود.

اعلامیه با تأکیدی که بر حقوق دارد نه بر وظایف،بر حقوق فردی دارد نه بر حقوق جمعی،و بر حقوق مدنی و سیاسی دارد نه حقوق فرهنگی،اجتماعی و اقتصادی و نیز به دلیل نپرداختن صریح به مسئله امپریالیسم،گرایش غربی مشخصی دارد. ⁽¹⁾

اعلامیه جهانی حقوق بشر یک مانیفست(اعلامیه)است،نه یک رساله فلسفی یا سیاست اجتماعی برای جهان.این اعلامیه برای آگاهی عمومی و به زبان نسبتا ساده نگارش یافته است.بنابراین ضرورتاً ساده‌انگارانه خواهد بود اگر آن را راهنمایی برای سیاست‌گذاری بدانیم.داوری در باب اعلامیه باید از راه روشنگری و ارزیابی اصول زیربنایی و تحقیق در آثار و پیامدهای تجربی آن انجام شود. ⁽²⁾

2-شالوده نظری اعلامیه حقوق بشر اسلامی

بخش آغازین اعلامیه حقوق بشر اسلامی و پاراگراف‌های بعدی آن،شالوده نظری اعلامیه را به صورت زیر ترسیم کرده است:

یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ... 3

«دولت‌های عضو سازمان کنفرانس اسلامی با ایمان به الله،پروردگار جهانیان و آفریدگار کائنات و بخشنده نعمت‌ها،خداوندی که انسان را به بهترین وجه

آفریده و به او حیثیت داده و وی را خلیفه خود در زمین برگزیده است،خداوندی که آبادانی و اصلاح زمین را بر عهده بشر گذارده و امانت تکالیف الهی را بر گردن او نهاده و آن‌چه در آسمان‌ها و زمین است،همگی را تحت تصرف وی قرار داده است و با تصدیق رسالت محمد صلّی الله علیه و آله که خداوند ایشان را به هدایت و آیین راستین فرستاده و او را رحمتی برای جهانیان و آزادگری برای بردگان و شکننده برای طاغوت‌ها و مستکبران قرار داده است،پیامبری که برابری را میان همه بشریت اعلام نموده و هیچ اولویتی برای کسی بر دیگری جز در تقوا قائل نشده و فاصله‌ها و اکراه را از میان مردم برچید،مردمی که خداوند آنان را ازروح واحد آفریده است».

اعلامیه می‌گوید که بشریت به‌رغم رسیدن به بالاترین درجات علم،در هر زمان نیازمند تکیه‌گاهی ایمانی،برای دفاع از تمدن خود و عامل حمایت کننده از حقوق خویش می‌باشد.

آیه شریفه،نقطه عطف اعلامیه و حامل پیام ویژه برای بشریت گم‌گشته معاصر است.همین‌طور ایمان به خدا،خلقت خدایی انسان،خلافت الهی بشر در زمین،رسالت انسان در آبادسازی زمین،حامل امانت الهی بودن انسان،راه و راهنماشناسی از مواردی است که به صراحت به آنها تأکید شده است.

رویکردها

اشاره

شناسایی رویکرد اعلامیه‌ها نسبت به جهان و انسان،از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛زیرا انواع رویکردهای توحیدی و مادی در زمینه حقوق بشر وجود دارد که هر کدام دارای پیامدهای خاص خود می‌باشند.اعلامیه«خدامحور»به لحاظ ادبیات،انگیزه و محتوا،متفاوت از اعلامیه«انسان‌محور»خواهد بود.

1-رویکرد اعلامیه جهانی حقوق بشر

اشاره

اعلامیه جهانی حقوق بشر،رویکرد مادی و اومانیستی دارد.در این رویکرد،انسان اصالت دارد و کانون اصلی همه حقوق و آزادی‌ها به شمار می‌رود.عطف به مقدمه اعلامیه،بانیان اعلامیه مؤمن به انسان،حقوق بشر و برابری مرد و زن بوده‌اند:«مردم ملل متحد،ایمان خود را به حقوق اساسی بشر و مقام و ارزش فرد انسانی و تساوی حقوق مرد و زن مجدداً در منشور اعلام کرده‌اند و تصمیم راسخ گرفته‌اند که به پیشرفت اجتماعی کمک کنند و در محیطی آزاد،وضع زندگی بهتری را به وجود آورند.دول عضو،متعهد شده‌اند که احترام جهانی و رعایت واقعی حقوق بشر و آزادی‌های اساسی را با همکاری سازمان ملل متحد تأمین کنند».

مهم‌ترین پیامدهای رویکرد مادی و اومانیستی،عبارتند از:

الف)غفلت از مبدء جهان هستی

از نظر اعلامیه،انسان آزاد آفریده نمی‌شود؛بلکه آزاد به دنیا می‌آید.بانیان اعلامیه این دقت را به‌کار برده‌اند تا هیچ اشاره‌ای به آفرینش و آفریدگار انسان نداشته باشند.مشروح مذاکرات بیانگر این حقیقت است که با اصرار برخی از کشورهای اروپایی،از آوردن نام خدا و استناد حقوق بشر به خالق انسان خودداری شده است.با توجه به مواد 29،21،18 و رویکرد کلی حاکم بر اعلامیه روشن می‌شود که اعتقاد به مبدأ،هیچ جایگاهی در تبیین و تدوین حقوق و آزادی‌های مندرج در اعلامیه ندارد.این نگرش،بازتاب مستقیم اندیشه«خویشتن‌مالکی»جان لاک است که می‌گفت:«آزادی طبیعی بشر عبارت است از این‌که از هر گونه قدرت مافوق زمینی رها باشد و تابع اراده یا اقتدار قانونی بشر دیگری نباشد؛بلکه فقط از قانون طبیعت پیروی کند... ⁽¹⁾

زندگی هرکس دارایی خود اوست و به خداوند،جامعه یا دولت تعلق ندارد و می‌تواند با آن هر طور مایل باشد،رفتار کند». ⁽¹⁾

به تأثیر از افکار جان لاک،سازمان ملل متحد در ارائه اعلامیه جهانی حقوق بشر،به خداوند و این‌که همه حقوق ناشی از پروردگار متعال و خالق و مالک هستی است،هیچ اشاره‌ای نکرد.این رهیافت ضد بنیادگرایانه به سوی فرضیه«نفی خدا»پیش می‌رود. ⁽²⁾

ب)غفلت از فرجام‌باوری

غایت‌اندیشی و باور به این‌که جهان آفرینش از جمله انسان‌ها،منزلگاه و مقصودی دارند و رفتار انسان باید بر مبنای آن اهداف و غایات تنظیم شود،در دوران مدرنیته رخت بربست و به جای آن امیال،غرایز،هوا و هوس بشری جانشین شد. ⁽³⁾

بدون شک این طرز تفکر پیامدی جز نهیلیسم(پوچ‌انگاری)و بی‌هویتی ندارد.رویکردی که در آن،اخلاق،خودسازی و رسالت انسانی هیچ جایگاهی ندارد.هسته متافزیکی و هستی‌شناختی لیبرالیسم به منزله جهان‌بینی شایع غربی،فردگرایی است.تعهدات شناخته شده لیبرالی به آزادی،تساهل،تسامح و حقوق فردی از همین مبنا سرچشمه می‌گیرند. ⁽⁴⁾بر این اساس،فرد باید خود،ارزش‌های خویش را برگزیند و خود،اخلاقیات خاص خویش را بیفکند و کسی نباید در رفتارهای فردی او مداخله کند. ⁽⁵⁾

ج)لذت‌گرایی

لازمه غفلت از مبدأ و معاد،لذت‌گرایی و خوش‌باشی است؛چون انسان رها شده از اندیشه تعالی،در صدد تأمین حداکثری لذت‌های مادی و دنیوی است.به گفته توماس هابز«انسان در وضع طبیعی،تابع هیچ تکلیفی نیست و اراده او مطلق است و با هیچ ملاک و قاعده‌ای محدود نمی‌شود.فقدان تکلیف،از جهتی همان حق طبیعی است و حق طبیعی حق مطلق است؛زیرا از سرشت اراده نتیجه می‌شود و نه از قانونی بالاتر». ⁽¹⁾

آر.جی.وینسنت می‌گوید:«آن‌چه قوانین بین‌المللی حقوق بشر نامیده می‌شود-که ظاهرا عنوانی خنثی است-در واقع وسیله‌ای برای گسترش و تعمیق و مشروعیت برداشت‌های غربی از جامعه خوب است». ⁽²⁾

در این عبارت سه واژه محوری به‌کار رفته است:

گسترش ⁽³⁾و نه تنها ارائه؛چون ایده‌های مربوط به بنیادهای ارزش غربی،امروزه توسط نخبگان و تحصیل‌کردگان برگشته از غرب و پیشتر توسط عاملان دولتی و از طریق نظام‌های آموزشی ارائه شده است.آن‌چه که باید مورد اهتمام و توجه قرار بگیرد،گسترش اندیشه غرب در کشورهای غیر غربی،به‌ویژه جهان اسلام است.

تعمیق ⁽⁴⁾یا ریشه‌دار ساختن اندیشه حقوق بشر غربی در سایر کشورها؛زیرا این اندیشه هنوز چنان‌که باید و شاید در نقاط دیگر جهان و به‌ویژه کشورهای اسلامی ریشه‌دار نشده است.

مشروعیت‌سازی ⁽¹⁾اندیشه غربی به گونه‌ای که پذیرش سلطه غرب با نوعی نگرش و اعتقاد توأم گردد،تا همانند گذشته جنبه تحمیلی و اجباری تهاجم فرهنگی غرب،مانعی در راه گسترش و تعمیق فرهنگ غرب تلقی نشود.

دلیل این اقدام و تلاش نیز از دیدگاه غربیان مبرهن است؛چون«برداشت‌های به اصطلاح غیر غربی از حقوق بشر،در واقع برداشت از حقوق بشر نیست.»؛ ⁽²⁾یعنی تلاش برای فهم حقوق بشر بر اساس فرهنگ متمایز از فرهنگ غرب،در واقع تحریف مفهوم مناسب حقوق بشر است.

2-رویکرد اعلامیه حقوق بشر اسلامی

اعلامیه حقوق بشر اسلامی رویکرد توحیدی دارد.در این رویکرد،اصالت از آن خداست و ایمان به خدا نقطه عطف تدوین اعلامیه و اهتمام به رعایت حقوق و آزادی‌های انسان تلقی می‌شود.دولت‌های عضو سازمان کنفرانس اسلامی با ایمان به الله پروردگار جهانیان و آفریدگار کائنات و بخشنده نعمت‌ها،خداوندی که انسان را به بهترین وجه آفریده و به او حیثیت داده و وی را خلیفه خود در زمین برگزیده است و با در نظر گرفتن عقیده توحید ناب که ساختار اسلام بر پایه آن استوار است،اقدام به تدوین اعلامیه حقوق بشر کرده‌اند.عقیده‌ای که بشریت را فرا می‌خواند تا جز خدا کسی را پرستش نکنند؛شریکی برای او قائل نشوند؛هیچ‌کس را به عنوان خدا به‌جای الله نگیرند؛عقیده‌ای که پایه راستین آزادی مسئولانه بشریت و کرامت آنان را پی‌ریزی کرده و رهایی انسان از بردگی را اعلان نموده است.

در فراز دیگری از مقدمه اعلامیه،با تأکید بر نقش تمدنی و تاریخی امت اسلامی،چنین آمده است:«تمدن اسلام می‌تواند دنیا را به آخرت ربط داده و علم

و ایمان را به‌هم پیوند دهد.بنابراین،از امت اسلام به عنوان امت برگزیده،امروزه انتظار می‌رود که به هدایت بشریت گمراه در امواج و مسلک‌هایی که در حال رقابت متضاد هستند اقدام نموده و راه‌کارهایی برای حل مشکلات همیشگی تمدن مادی ارائه دهد».

در این رویکرد،آغاز و پایان جهان هستی بر پایه مبدأ(خدامحوری)و معاد(فرجام‌باوری)تعریف می‌شود.دنیا و آخرت پیوند عمیق و ناگسستنی باهم دارند،انسان از خداست و به سوی او بازمی‌گردد.از این رو،انسان باید رفتارهای خود را به گونه‌ای تنظیم کند که او را از مبدأ و معاد غافل نساخته و به سوی هدف نهایی(قرب الی الله)سوق دهد.در این نگرش،ارزش‌های اخلاقی از جایگاه والایی برخوردار است.اهداف تعریف شده در نظام‌های حقوقی بشری از قبیل سعادت،نظم عمومی،رفاه همگانی و نظایر آن فقط در راستای هدف نهایی قابل تفسیر و توجیه است.در نگرش توحیدی،فرد و جامعه،هر دو دارای حقوق تعریف شده‌اند.

جایگاه دین

اشاره

برداشت اعلامیه‌های حقوق بشری از دین،در تدوین حقوق بشر و رعایت آن نقش اساسی دارد؛چنان‌که رابطه حقوق بشر با دین می‌تواند از عوامل تفکیک و امتیاز باشد.

1-جایگاه دین در اعلامیه جهانی حقوق بشر

اعلامیه جهانی حقوق بشر نسبت به دین و مذهب بی‌اعتناست و به اصطلاح جنبه لائیک دارد.در این اعلامیه هیچ اشاره‌ای به«خدا»و«دین»نشده است و حتی تعبیری که بیانگر وجود خدا باشد،در آن به کار نرفته است.در نخستین ماده

اعلامیه آمده است:«تمام افراد بشر آزاد به دنیا می‌آیند»،نه این‌که«تمام افراد بشر آزاد آفریده شده‌اند»،تا کلمه«آفریده شدن»به وجود«آفریننده»اشعار نداشته باشد.

البته در موادی از اعلامیه،واژه‌های«دین»و«مذهب»به کار رفته است؛ ⁽¹⁾اما برایند تحلیلی مواد مزبور این است که اولاً دین‌داری با بی‌دینی مساوی است؛ثانیاً هیچ دین و مذهبی نسبت به دین و مذهب دیگر،برتری ندارد؛چنان‌که مراد از«اخلاق»،در اعلامیه،اخلاق مقبول در یک جامعه دموکراتیک است و ربطی به دین و مذهب ندارد. ⁽²⁾می‌توان ادعا کرد که اعلامیه نسبت به ادیان الهی صریحاً موضع منفی دارد.مخالفت آشکار اعلامیه با قانون«قصاص»نمونه‌ای از این موضع‌گیری است. ⁽³⁾

2-جایگاه دین در اعلامیه حقوق بشر اسلامی

عنوان اعلامیه حقوق بشر اسلامی،اشعار بر دین‌محوری آن دارد.اعلامیه مبتنی بر دین مقدس اسلام است و هدف از تدوین آن«تحقق ارزش‌های مطرح در شریعت جاودان اسلامی،از جمله پاسداری از دین و جان و خرد و ناموس و مال و نسل و دیگر امتیازات چون جامعیت و میانه‌روی در کلیه مواضع و احکام»است.در این راستا،«این شریعت،معنویات و مادیات را با هم درآمیخت و عقل و قلب را هماهنگ ساخت و میان حقوق و وظایف موازنه برقرار کرد و بین حرمت فرد و مصلحت عمومی تلفیقاتی به‌وجود آورد و معیارهای قسط را میان طرف‌های مربوط برقرار کرد تا این‌که نه طغیانی باشد و نه زیانی».

اهمیت و جایگاه ویژه دین در چنین اعلامیه‌ای،نیازمند استدلال و تبیین نیست.

برهان پذیری

اشاره

برهان‌پذیری و برهان‌ناپذیری یکی از وجوه تمایز دو اعلامیه به شمار می‌رود.باید دید که اعلامیه‌های حقوق بشر تا چه اندازه از نظر عقلانی توجیه‌پذیرند.

1-برهان پذیری اعلامیه جهانی حقوق بشر

با در نظر داشتن فقدان شالوده نظری در اعلامیه،مفاد آن به طور عام و اصول موضوعه آن به طور خاص،رنگ و بوی شعاری پیدا می‌کند.تدوین کنندگان اعلامیه،برای حقوق و آزادی‌هایی مندرج در آن،دلیل خردمندانه‌ای اقامه نکرده‌اند و نمی‌توانند استدلال عقلانی داشته باشند.برای اثبات این مدعا کافی است اصول موضوعه مانند آزادی،برابری و کرامت انسانی در این اعلامیه مورد توجه قرار گیرد.هرچند در متن اعلامیه به این اصول تصریح نشده است،اما با دقت و باریک‌بینی می‌توان موضوعه بودن اصول مزبور را اثبات کرد: ⁽¹⁾

اصل اول: «آزادی ذاتی انسان‌ها»مستفاد از ماده یکم اعلامیه است:«تمام افراد بشر آزاد به دنیا می‌آیند».هرکسی حق دارد از نویسندگان اعلامیه بپرسد:به چه دلیل هر انسانی ذاتاً آزاد است؟چگونه می‌توانید چنین ادعایی را اثبات کنید؟اگر شخصی مانند ارسطو معتقد باشد که بعضی از انسان‌ها،به حکم چگونگی تن و روان«برده»اند،ادعای او را چگونه رد می‌کنید؟

اصل دوم: «برابری انسان‌ها»که از ماده یکم اعلامیه«تمام افراد بشر از لحاظ حیثیت و حقوق باهم برابرند»،استنباط می‌شود.نویسندگان اعلامیه که به استناد فرضیه معروف زیست‌شناسی نوین معتقدند هر یک از نژادهای مختلف انسانی از حیوانی پدید آمده و انسان‌ها از یک اصل نیستند،چگونه ادعای مساوات و

برابری افراد بشر را دارند؟نهایت چیزی که آنان می‌توانند اثبات کنند این است که افراد یک نژاد برابرند؛چون پدر و مادر واحدی دارند.اما سرخپوستان آمریکا و سیاه‌پوستان آفریقا و زردپوستان خاور دور که هر کدام بنابر فرض از لحاظ نسبی به حیوانی می‌رسند،چگونه می‌توانند برابر و برادر یکدیگر باشند؟بر فرض که آنان بتوانند از طریقی مساوات تکوینی همه افراد بشر را اثبات کنند،اما مساوات تشریعی یعنی مساوات از لحاظ حیثیت و حقوق را نمی‌توانند اثبات کنند.به چه دلیل تمام افراد بشر باید با یکدیگر با روح برادری رفتار کنند؟ملاک برادری چیست؟اصولاً اثبات برادری و رفتار برادرانه انسان‌ها با یکدیگر در رویکرد مادی قابل تبیین نیست.

اصل سوم: «حرمت انسان‌ها»برخاسته از ماده پنجم اعلامیه«با هیچ‌کس نمی‌توان رفتاری کرد که ظالمانه یا برخلاف انسانیت و شئون بشری یا موهن باشد»؛می‌پرسیم:چرا انسان کرامت دارد؟کرامت انسان از کجا ناشی می‌شود؟چرا کرامت انسان مطلق است،به گونه‌ای که نباید در هیچ حالی کرامت انسانی از میان برود؟کسی که به کرامت انسانی دیگران اعتنا ندارد و همواره همنوعان خود را شکنجه می‌کند و به قتل می‌رساند،چرا کرامتش محفوظ بماند؟

اصول موضوعه مزبور،بدیهی نیستند و نویسندگان اعلامیه نیز تبیین و تحلیلی ارائه نکرده‌اند.سایر مواد اعلامیه نیز برهان‌پذیر نیستند.حق آن است که هر گفتار یا نوشتاری که نظریه‌ای نو عرضه می‌دارد،مستند به دلایل متقن باشد؛به ویژه اعلامیه‌ای که حقوق بشر جهانی را برای همه جهانیان اعلام می‌دارد؛مسائلی که ممکن است از سوی بسیاری از مخاطبانِ فرهنگ‌ها و ادیان و مکاتب گوناگون مورد انتقاد واقع شود.بدین ترتیب،هر مادّه از اعلامیه باید نتیجه یک

رشته استدلال‌های عقلی و شفاف باشد.سزاوار بود که نویسندگان اعلامیه،نخست اصول مبنایی اعلامیه را بیان می‌کردند. ⁽¹⁾

2-برهان پذیری اعلامیه حقوق بشر اسلامی

در رویکرد توحیدی،اصول موضوعه نام برده،برهان‌پذیر است.انسان ذاتا آزاد است،چون خدا او را آزاد آفریده است.همه انسان‌ها با هم برابرند،چون در اصل خلقت مساوی‌اند و همه انسان‌ها برادرند،به دلیلی که همه از یک پدر و مادرند.برادری به عنوان یک حق اسلامی،هم در مورد همه معتقدان به اسلام مطرح است؛چون خداوند فرموده است: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ... 2 و هم در مورد همه انسان‌ها قابل دفاع است؛چون امام علی علیه السلام در تفسیری موسع از برادری فرمودند:«مردم دو دسته‌اند:یا برادران دینی تو هستند یا در اصل آفرینش نظیر تو می‌باشند.»؛ ⁽²⁾یعنی عده‌ای بر اساس ایمان و اعتقاد با تو برادرند و عده‌ای صرفا به دلیل خلقت انسانی با تو برادرند.بنابراین در نگاه اسلامی،همگان موظف به رعایت حقوق برادری هستند.

حق و تکلیف

اشاره

اصل موازنه حق و تکلیف،از مباحث کلیدی حقوق بشر است.اعلامیه حق‌محور باشد یا تکلیف‌محور یا معتقد به موازنه حق و تکلیف،برایند متفاوتی خواهد داشت.

1-حق و تکلیف در اعلامیه جهانی حقوق بشر

تأکید اعلامیه جهانی حقوق بشر فقط بر حقوق و آزادی‌هاست.در بندهای دوم و سوم ماده بیست‌ونهم و ماده سی‌ام و در همه مواد،سخن از حقوق و آزادی‌های بشر است و به تکالیف و وظایف چندان اعتنایی نشده است؛در صورتی که حق و تکلیف متلازمند.در زندگی اجتماعی نمی‌توان برای فرد یا گروهی حقی تعیین کرد و بر دیگران تکلیفی مقرر نداشت.از این رو،در یک نظامنامه حقوقی باید حقوق و تکالیف در کنار هم مورد توجه قرار گیرد؛به گونه‌ای که هیچ یک دیگری را تحت الشعاع قرار ندهد.البته در اعلامیه نیز در مواردی به بعضی از تکالیف جزئی اشارت رفته است.اما این واقعیت که انسان در زندگی اجتماعی،همان‌گونه که از حقوق و آزادی‌هایی بهره‌مند می‌شود،باید به تکالیف و وظیفه‌هایی پای‌بند باشد،به هیچ وجه مورد توجه و تأکید واقع نشده و از اصول تکالیف اجتماعی انسان‌ها نیز نامی به میان نیامده است.

اعلامیه با تأکیدی که بر حقوق دارد،نه بر وظایف،بر حقوق فردی دارد،نه بر حقوق جمعی،و بر حقوق مدنی و سیاسی دارد،نه بر حقوق فرهنگی،اقتصادی و اجتماعی،و نیز به دلیل عدم پرداخت صریح به مسئله امپریالیسم،گرایش غربی مشخصی دارد. ⁽¹⁾

2-حق و تکلیف در اعلامیه حقوق بشر اسلامی

اعلامیه حقوق بشر اسلامی،ایمان به حقوق اساسی و آزادی‌های عمومی را جزئی از دین مسلمین می‌داند.پس هیچ‌کس اصولا حق متوقف کردن کلی یا

جزئی یا زیر پا نهادن یا چشم‌پوشی از احکام الهی،تکلیفی که خداوند از راه کتاب‌های خود نازل نموده و خاتم پیامبرانش را فرستاده و به‌وسیله او پایان و اختتامی بر رسالت آسمانی نهاده است،ندارد.بنابراین،مراعات حقوق و آزادی‌های عمومی،عبادت است و کوتاهی از آنها یا تجاوز به آنها منکر است و هر انسانی به تنهایی،مسئول پاسداری و اجرای آن است و امت به‌گونه‌ای هماهنگ در تضمین(مشترک)در برابر آنها مسئولیت دارد.بدین سبب،دولت‌های عضو سازمان کنفرانس اسلامی بر این اساس،مواد زیر را اعلام می‌نمایند. ⁽¹⁾

بشر موضوع اعلامیه

اشاره

اگر منظور از«بشر»در اعلامیه‌های حقوق بشر،به صورت شفاف تبیین شود،بسیاری از ابهامات برطرف خواهد شد.آیا مراد،همان انسان مورد نظر ادیان الهی است؟موجودی که با حکمت بالغه خداوندی به وجود آمده،دارای کرامت ذاتی و هدف عالی است.هرکس به این انسان اهانت کند و حقوق او را نادیده بگیرد،با مشیت خداوندی در مقام مبارزه برآمده است.یا منظور از بشر،همان انسان است که امثال توماس هابز و ماکیاولی تعریف کرده‌اند:انسان،گرگ انسان است و هیچ حقیقت ارزشی در وجود انسان واقعیت ندارد. ⁽²⁾

1-بشر مورد نظر اعلامیه جهانی حقوق بشر

اعلامیه جهانی حقوق بشر انسان را حیوان متکاملی می‌داند که زندگی او با تولد آغاز و با مرگ پایان می‌یابد.طبیعی است که اعلامیه مزبور حقوق و

آزادی‌های بشر را نیز در همین دایره تعریف می‌کند.بر این اساس،اعلامیه به کرامت ذاتی بشر بسنده کرده و از فضیلت و کرامت ارزشی انسان غفلت ورزیده و چه بسا نسبت به آن بیگانه است؛چون در هیچ یک از مواد اعلامیه،امتیازی برای انسان‌های بافضیلت و باتقوا مطرح نشده است؛در صورتی‌که،اساسی‌ترین حقوق انسان،تفسیر بشر در حوزه ارزش‌ها(تبیین بعد ارزشی انسان)است.

2-بشر مورد نظر اعلامیه حقوق بشر اسلامی

انسان مورد نظر اعلامیه حقوق بشر اسلامی،موجودی الهی است.خداوند انسان را به بهترین وجه آفریده،او را به عنوان خلیفه خود در زمین برگزیده،امانت تکالیف الهی و آبادانی زمین را بر عهده بشر گذارده،آن‌چه در آسمان‌ها و زمین است،همه را در تصرف وی قرار داده است.زندگی انسان محدود به تولد و مرگ نیست.مرگ نه تنها پایان زندگی نیست،بلکه مقدمه زندگی جاودان است.در حقیقت زندگی دنیا مقدمه زندگی در آخرت است.

ماده یک اعلامیه،بر دو محور اساسی تأکید ورزیده است:محور نخست:حق‌شناسی،حق‌مداری و حق‌گرایی و اندیشه صحیح اسلامی است؛یعنی نقطه آغاز حقوق بشر اندیشیدن صحیح درباره انسان و تنظیم رفتارها بر پایه آن است.تا زمانی که تعریفی صحیح از هویت انسان ارائه نشود،سخن گفتن از مبنای حقوق یکسان و انتقال‌ناپذیر،توجیه منطقی و عقلانی نخواهد داشت.محور دوم:تأکید بر این واقعیت است که همه انسان‌ها عیال الله هستند و محبوب‌ترین آنها نزد خداوند،سودمندترین آنها به همنوع خود است.

اسلام ضمن احترام به حقوق فردی،هدف حقوق را تأمین منافع گسترده‌تر جامعه می‌داند.در مقام تعارض،منافع جمع بر منافع فرد مقدم است و این یکی

از وجوه تمایز حقوق اسلامی با حقوق بشر غربی است.از دیدگاه اسلام،این امتیاز(کرامت ارزشی)برای رسیدن به موقعیت‌های شایسته زندگی اجتماعی،ضروری است. ⁽¹⁾بر اساس تلاش‌هایی که در کنفرانس‌ها و مجامع بین‌المللی به عمل آمده،با نگرش سکولاریستی،انسان از حوزه ارزش‌ها جدا شده و روشن است که اسلام به طور کلی با سکولاریسم،هم درتفسیر انسان،هم در تفسیر عالم هستی و هم در تفسیر حقیقت حیات،ناسازگار است. ⁽²⁾

بنابراین،منشأ بسیاری از تفاوت‌ها در ماهیت و مصادیق حقوق بشر،تفاوت در جهان‌بینی و انسان‌شناسی است.البته هرگز منظور این نیست که انسان به صرف انسان بودن حقوقی ندارد؛بلکه بحث درباره کلیت حقوق بشر است.

ملاک اعتبار و تفسیر

اشاره

ملاک اعتبار حقوق و آزادی‌های مندرج در اعلامیه و معیار تفسیر آن،یکی از محورهای بحث تطبیقی دو اعلامیه است.

1-ملاک اعتبار و تفسیر اعلامیه جهانی حقوق بشر

ماده(1)29:هرکس در مقابل آن جامعه‌ای وظیفه دارد که رشد آزاد و کامل شخصیت او را میسر سازد.

ماده(2)29:هرکس در اجرای حقوق و استفاده از آزادی‌های خود،فقط تابع محدودیت‌هایی است که به وسیله قانون،منحصراً به منظور تأمین شناسایی،مراعات حقوق و آزادی‌هایی دیگران،برای مقتضیات صحیح اخلاقی و نظم عمومی و رفاه همگانی،در شرایط یک جامعه دموکراتیک وضع گردیده است.

ماده(3)29:این حقوق و آزادی‌ها،در هیچ موردی نمی‌تواند برخلاف مقاصد و اصول ملل متحد اجرا گردد.

ماده30:هیچ یک از مقررات اعلامیه حاضر نباید به‌گونه‌ای تفسیر شود که متضمن حقی برای دولتی یا جمعیتی یا فردی باشد که به موجب آن بتواند هر یک از حقوق و آزادی‌های مندرج در این اعلامیه را از بین ببرد یا در این راستا فعالیتی کند.

ماده28:هرکس حق دارد برقراری نظمی را بخواهد که از لحاظ اجتماعی و بین‌المللی،حقوق و آزادی‌هایی را که در این اعلامیه بیان گردیده تأمین و آنها را اجرا کند.

2-ملاک اعتبار و تفسیر اعلامیه حقوق بشر اسلامی

با توجه به رویکرد دینی اعلامیه حقوق بشر اسلامی،کلیه حقوق و آزادی‌های مندرج در اعلامیه،مشروط به مطابقت آن با احکام شریعت اسلامی است(ماده بیست‌وچهارم).به همین دلیل،اعلامیه شریعت اسلامی را تنها مرجع برای تفسیر یا توضیح مواد آن معرفی می‌کند(ماده بیست‌وپنجم).

خلاصه

اعلامیه جهانی حقوق بشر مشتمل بر 30 ماده،نخستین فهرست حقوق بشر و آزادی‌های اساسی است که در سال 1948 در سازمان ملل متحد به تصویب رسید.اعلامیه حقوق بشر اسلامی مشتمل بر 25 ماده مصوب کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی می‌باشد.در هر دو اعلامیه،اصول موضوعه و یک سری حقوق مدنی،سیاسی،اقتصادی،اجتماعی و فرهنگی بیان شده است.در پایان،نظام حقوقی‌ای ارائه شده که به نظر بانیان اعلامیه،در آن تحقق حقوق بشر امکان‌پذیر می‌باشد.

وضعیت حقوقی هر دو اعلامیه مورد بحث است و هنوز در الزام‌آوری آنها اتفاق نظر وجود ندارد.اعلامیه جهانی حقوق بشر به دلیل فقدان شالوده نظری،دچار بی‌خدایی،تکلیف‌گریزی و غفلت از فرجام‌باوری است.در اعلامیه حقوق بشر اسلامی به دلیل بنیان نظری مستحکم،از این‌گونه کاستی‌ها دیده نمی‌شود.

اعلامیه جهانی حقوق بشر دارای رویکرد مادی و اعلامیه حقوق بشر اسلامی دارای رویکرد توحیدی است.بنابراین،طبیعی است که نگاه آنها به انسان و دین و مذهب متفاوت باشد.برهان‌پذیری و برهان‌ناپذیری دو اعلامیه نیز از ملاک‌های تأثیرگذار در بحث تطبیقی است.برایند تفاوت رویکردها و شالوده نظری،این می‌شود که اعلامیه جهانی حقوق بشر قابلیت برهان‌پذیری ندارد؛اما اعلامیه حقوق بشر اسلامی کاملا برهان‌پذیر است.ملاک اعتبار حقوق و آزادی‌های مندرج در اعلامیه جهانی حقوق بشر و معیار تفسیر آنها قانون و مقاصد ملل متحد است؛اما ملاک اعتبار حقوق و آزادی‌های مطرح در اعلامیه حقوق بشر اسلامی و معیار تفسیر آنها شریعت اسلام است.

پرسش ها

1.مفاد دو اعلامیه از چه بخش‌هایی تشکیل شده است؟

2.اعلامیه جهانی حقوق بشر از چه کاستی‌هایی رنج می‌برد؟چرا؟

3.مهم‌ترین پیامد رویکردهای توحیدی و مادی در زمینه حقوق بشر چیست؟

4.آیا اعلامیه جهانی حقوق بشر برهان‌پذیر است؟چرا؟

5.برهان‌پذیری اعلامیه حقوق بشر اسلامی را تبیین کنید.

6.ملاک اعتبار حقوق و آزادی‌های مندرج در اعلامیه جهانی حقوق بشر چیست؟

7.نقش شریعت در اعلامیه حقوق بشر اسلامی را بیان کنید.

8.نگرش دو اعلامیه را نسبت به دین تحلیل کنید.

9.انسان مورد نظر دو اعلامیه را تعریف کنید.

10.موازنه حق و تکلیف را از دیدگاه دو اعلامیه بررسی کنید.

منابع برای مطالعه

1.جعفری،محمدتقی:حقوق جهانی بشر،تهران،مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری،چ1386،2.

2.جوادی آملی،عبدالله:فلسفه حقوق بشر،قم،مرکز نشر اسراء،1375.

3.جوادی غزنوی:نظر هستی‌شناسانه به حقوق،قم،وحدت بخش،1387.

4.عمید زنجانی،عباسعلی:فقه سیاسی،ج7(مبانی حقوق عمومی در اسلام)،تهران،امیرکبیر،1384.

5.گلزاده غفوری،علی:اسلام و اعلامیه جهانی حقوق بشر،الفتح،1365.

6.مصباح یزدی،محمدتقی:نگاهی گذرا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام،قم،مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله،1388.

7.مظفری،حسین:کشورهای اسلامی و حقوق بشر:چالش‌های حقوق بشر در جهان اسلام،تهران،مرکز بازشناسی اسلام و ایران،انتشارات باز،1388.

8.مهرپور،حسین:نظام بین‌المللی حقوق بشر،تهران،اطلاعات،1377.

9.فلاحی،مهرداد:«نگاهی به جایگاه تکلیف فردی در نظام بین‌المللی حقوق بشر»در:بولتن خبری سازمان‌های بین‌المللی و حقوق بشر،ج7،انتشارات کمیسیون حقوق بشر اسلامی ایران،1389،ص381-440.

10.نبویان،سید محمود:حق و چهار پرسش بنیادین،قم،انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله،1388.

11.یسری،السید محمد:حقوق الانسان فی ضوء الکتاب و السنه،بیروت-لبنان،دارالمعرفه،1427ق/2006م.

11-کرامت انسان

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.کرامت انسان و انواع آن را تعریف کند؛

2.رویکرد اسلامی و غربی را نسبت به کرامت انسان تبیین کند؛

3.منشأ کرامت ذاتی انسان را بشناسد؛

4.تفاوت‌های عمده رویکرد دو اعلامیه جهانی و اسلامی حقوق بشر را برشمارد؛

5.رابطه کرامت با قصاص را از لحاظ منطقی تبیین کند.

مقدمه

کرامت انسان مورد عنایت اسلام و قابل توجه اسناد حقوق بشری است.از نظر اعلامیه جهانی حقوق بشر«شناسایی حیثیت ذاتی کلیه اعضای خانواده بشری و حقوق یکسان و انتقال‌ناپذیر آنان،اساس آزادی،عدالت و صلح را در جهان تشکیل می‌دهد.»اعلامیه حقوق بشر اسلامی،ضمن تأکید بر هم‌خانوادگی بشر،همه مردم را به منزله عائله خداوند و در اصل شرافت انسانی و مسئولیت برابر می‌داند و هر گونه تبعیض را ممنوع اعلام می‌کند.اما این‌که بانیان حقوق بشر تا چه اندازه حقیقت این حق را درک نموده و بر رعایت آن اهتمام ورزیده‌اند،جای بحث و تأمل دارد.کمترین تأثیر حرکت جهانی در راستای حق کرامت انسانی و توسعه حقوق بشر،اعتراف به این حقیقت است که برای تضمین حقوق بشر باید ماهیت انسان را که

موجودی با کرامت است،بشناسیم و کرامت انسانی او را پاس بداریم.

تبیین هر دو اعلامیه که در واقع ناظر به کرامت انسان به معنای فلسفی آن است، ⁽¹⁾چنین پرسش‌هایی را مطرح می‌سازد:عدالت چیست؟هویت خانواده بشری چگونه و بر چه اساسی شکل می‌گیرد؟حقوق یکسان و انتقال‌ناپذیر بشر کدامند؟معیار تشخیص این حقوق چیست؟آزادی،صلح و عدالت در جهان چگونه و بر چه معیاری قابل تأمین است؟چرا انسان کرامت دارد؟ملاک شناسایی حیثیت ذاتی یا کرامت انسانی چیست؟

تحلیل این پرسش‌های بنیادین فلسفی و ارائه پاسخ‌های عقلانی به آن،در راستای اثبات کرامت انسانی است؛اما تبیین حیثیت ذاتی یا کرامت انسانی،بیشتر مورد اهتمام است.اگر بحث بر پایه حق و عدالت است،باید موضع هر دو اعلامیه نسبت به کرامت انسانی به طور شفاف مشخص گردد.

تعریف کرامت

«کرامت»که خاستگاه قرآنی دارد،واژه‌ای عربی و معادل واژه( Dignity) در زبان انگلیسی است.کرامت در لغت به معنای بزرگی ورزیدن،جوانمردی،بخشندگی،عزت و بزرگواری است. ⁽²⁾هرگاه خداوند متعال با واژه کرم و کرامت وصف شود،مراد از آن،جان،حیات و نعمت‌های آشکار اوست.اطلاق کرم و کرامت بر انسان بیانگر اخلاق و رفتار پسندیده است که از او سر می‌زند. ⁽³⁾اکرام و

تکریم این است که بزرگداشتی یا سودی به انسان برسد که در آن نقصان و خواری نباشد یا چیزی که به او می‌رسد او را کریم و شریف گرداند. ⁽¹⁾کرامت عبارت است از پاک بودن از آلودگی‌ها،عزت،شرف و کمال مخصوص آن موجودی که کرامت به او منتسب است. ⁽²⁾در تعریف دقیق،کریم و کرامت در مقابل اهانت است؛چنان‌که عزت در مقابل لذت قرار دارد.کرامت بیانگر عزت و بزرگواری انسان است.این ویژگی در ذات موجود کریم نهفته است.بنابراین،سخاوت،کار پسندیده،لئیم نبودن و دیگر صفات نیکو از لوازم کرامت است. ⁽³⁾

در اصطلاح،کرامت عبارت است از پاک بودن از آلودگی‌ها و عزت و شرف و کمال ویژه موجودی که کرامت به او نسبت داده می‌شود. ⁽⁴⁾

کرامت در اسلام

اشاره

تکریم انسان در ادیان الهی به مثابه یک حق مطرح است.اسلام در جایگاه کامل‌ترین و آخرین دین الهی،دو نوع کرامت برای انسان قائل است:

1-کرامت ذاتی

کرامتی که خداوند متعال همه انسان‌ها را بدون استثنا از آن نعمت بزرگ برخوردار نموده است: وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلاً ؛ ⁽⁵⁾ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم و

آنها را در خشکی و دریا(بر مرکب‌های راهوار)حمل کردیم و از انواع پاکیزه به آنان روزی دادیم و آنها را بر بسیاری از موجوداتی که آفریده‌ایم،برتری بخشیدیم.منظور از برتری انسان بر سایر مخلوقات،نعمت‌های خاصی است که خدای متعال فقط به انسان‌ها ارزانی داشته و بدین‌گونه آنان را بر سایر مخلوقات برتری داده و موجبات امتیازشان را بر دیگر موجودات فراهم آورده است.

از دیدگاه اسلام انسان ذاتا دارای کرامتی است که منسوب به خداوند است. ⁽¹⁾انسان دارای روح الهی، 2مسجود ملائکه 3و خلیفه خدا در زمین است. 4کرامت ذاتی-انسانی،کرامتی است که در متن تکوین و آفرینش انسان مطرح است.ستایش انسان به دلیل داشتن این وصف،در واقع مدح پروردگار کریم است؛چون خداوند انسان را ذاتا و فی‌نفسه بر سایر موجودات ظاهری و باطنی برتری و فضیلت داده است.این صفت مربوط به مقام انسانیت است.انسان تا آن‌هنگام که با اراده خود از طریق ارتکاب جنایت و خیانت بر خویشتن و دیگران آن را از خود سلب نکند،شایسته تکریم است: وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ... ؛ما آدمی‌زادگان را گرامی داشتیم. 5

«وقتی خداوند می‌فرماید: «لَقَدْ کَرَّمْنا» ،مقصود این نیست که خداوند در معاشرتی که با انسان داشت،او را احترام کرد و بالا دست موجودات دیگر نشاند؛بلکه در حقیقت خلقت و آفرینش او را مکرم قرار داد؛یعنی این کرامت و شرافت و بزرگواری را در سرشت و آفرینش او قرار داد.اصلا کرامت و عزت و

بزرگواری،جزء سرنوشت انسان است.این است که انسان اگر خود را آن‌چنان که هست بیابد،کرامت و عزت را می‌یابد». ⁽¹⁾

کرامت ذاتی[همانا]حیثیت طبیعی همه انسان‌هاست،تا هنگامی که با اختیار آن را از خود سلب نکند. ⁽²⁾این شرافت ذاتی شیء است که هیچ رتبه و درجه‌ای را برنمی‌تابد و با غیر مقایسه نمی‌شود؛برخلاف فضیلت[امر اکتسابی]که در مقایسه با غیر آن قابل تبیین است. ⁽³⁾

2-کرامت اکتسابی

کرامتی که از به کار انداختن استعدادها و نیروهای مثبت در وجود آدمی و تکاپو در مسیر رشد و کمال و خیرات ناشی می‌گردد،اکتسابی و اختیاری است.ارزش نهایی و عالی انسانی در گرو این کرامت است. یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ ؛ای مردم!ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛(این‌ها ملاک امتیاز نیست)گرامی‌ترین شما نزد خداوند باتقواترین شماست؛همانا خداوند دانا و آگاه است. ⁽⁴⁾

در رویکرد توحیدی،حق کرامت به معنای حق اصطلاحی(امتیاز یا اختصاص قابل نقل و انتقال و اسقاط)نیست؛بلکه این حق مانند دیگر اصول حقوق اساسی به معنای«حکم»است.هیچ‌کس نباید امتیازی را که خداوند به عنوان کرامت و شرف و حیثیت ارزشی به او عنایت فرموده،نقل یا اسقاط کند.

مثلا کسی نمی‌تواند بگوید من حق احترام خود را در یک معامله به دیگری منتقل کردم یا اسقاط کردم و پس از این نقل و انتقال،من حق احترام و کرامت و شرف ندارم و هر کس هر اهانتی بر من روا بدارد،مانعی نیست.از دیدگاه اسلام،همان گونه که دفاع از کرامت و شرف انسانی لازم است،ارشاد کسی که-بر فرض بسیار بعید-بخواهد از کرامت و شرف خود دست بردارد،واجب است؛چون هیچ‌کس کرامت و شرف دیگری را مورد اهانت قرار نمی‌دهد؛مگر این‌که نخست کرامت و شرف خود را از دست داده باشد.

در رویکرد حقوقی نیز«انسان دارای حرمت است و حق دارد در جامعه به طور محترمانه زندگی کند و کسی حق ندارد با گفتار و رفتار خویش حیثیت او را با خطر مواجه سازد و حکومت باید به گونه‌ای عمل کند که موجب بی‌حرمتی شخص مجرم نگردد». ⁽¹⁾

زندگی بدون کرامت و شرف انسانی،نه فقط زندگی انسانی نیست؛بلکه حتی از زندگی حیوانی نیز پست‌تر است؛زیرا بدیهی است که انسان فاقد کرامت،به سبب داشتن نیروها و استعدادهای گوناگون،می‌تواند کرامت همه انسان‌ها را تهدید کند و برای اشباع خودخواهی‌هایش،بشریت را به خاک و خون بکشد؛در صورتی‌که حیوانات-حتی درنده‌ترین آنها-قدرت آسیب زدن به کرامت و شرف انسانی را ندارند و نهایت امر،در صورت گرسنگی یا به اقتضای طبعی که دارند،ممکن است آسیبی به جسم آدمی برسانند؛ولی نه از روی دشمنی با انسان.خلاصه با مطالعات همه‌جانبه در وضع مغز و روان انسان‌ها به این نتیجه می‌رسیم که اگر کسی به اهمیت و کرامت و شرف انسانی پی ببرد و خود از این

سرمایه باعظمت انسانی برخوردار باشد،محال است به فرد دیگری اهانت کند و کرامت و شرف او را جریحه‌دار سازد. ⁽¹⁾

کرامت در اعلامیه حقوق بشر اسلامی

ماده1:(1)بشر به طور کلی یک خانواده می‌باشند که بندگی نسبت به خداوند و فرزندی نسبت به آدم،آنها را گرد آورده و همه مردم در اصل شرافت انسانی و تکلیف و مسئولیت برابرند؛بدون هر گونه تبعیضی از لحاظ نژاد،یا رنگ یا زبان یا جنس یا اعتقاد دینی یا وابستگی سیاسی یا وضع اجتماعی و غیره.عقیده صحیح،تنها تضمین برای رشد این شرافت از راه تکامل انسان می‌باشد.

ماده1:(2)همه مخلوقات به منزله عائله خداوند هستند و محبوب‌ترین آنان نزد خدا سودمندترین آنان به همنوع خود است و هیچ‌کس بر دیگری برتری ندارد،مگر در تقوا و کار نیک.

ماده4:هر انسانی،حرمتی دارد و می‌تواند از حرمت و حیثیت خود در زندگی یا پس از مرگ پاسداری کند و دولت و جامعه موظف است که از پیکر و مدفن او محافظت کند.

ماده 20:دستگیری و محدود ساختن آزادی،تبعید،و مجازات انسان جایز نیست،مگر به مقتضای شرع،و نباید او را شکنجه بدنی یا روحی کرد یا با او به‌گونه‌ای حقارت‌آمیز،خشن،یا منافی حیثیت انسانی رفتار کرد.همچنین اجبار هر فردی برای آزمایش‌های پزشکی یا علمی جایز نیست،مگر با رضایت وی و مشروط بر این‌که سلامتی و زندگی او به خطر نیفتد.همچنین،تدوین قوانین استثنایی که به قوه اجرائیه چنین اجازه‌ای را بدهد،نیز جایز نیست.

کرامت در اعلامیه جهانی حقوق بشر

اعلامیه در مقام بیان عوامل و انگیزه‌های وضع و تدوین حقوق بشر،تصریح می‌کند که«شناسایی حیثیت ذاتی کلیه اعضای خانواده بشری و حقوق یکسان و انتقال‌ناپذیر آنان،اساس آزادی،عدالت و صلح را در جهان تشکیل می‌دهد.» ⁽¹⁾افزون بر این،مواد متعددی در اعلامیه به گونه‌ای ناظر به کرامت انسان است:

ماده1:تمام افراد بشر آزاد به دنیا می‌آیند و از لحاظ حیثیت و حقوق باهم برابرند.همه دارای عقل و وجدان می‌باشند و باید نسبت به یکدیگر با روح برادری رفتار کنند.

ماده 5:هیچ‌کس را نمی‌توان زیر شکنجه یا مجازات یا رفتاری قرار داد که ظالمانه یا برخلاف انسانیت و شئون بشری یا موهن باشد.

تفاوت ها

شناسایی کرامت یا حیثیت ذاتی انسان،تأکید بر وحدت خانواده بشری،برابری در حیثیت و حقوق،تأکید بر اصل برادری و رفتار برادرانه،منع شکنجه و رفتار غیر انسانی،از موارد اشتراک دو اعلامیه است.مهم‌ترین تفاوت‌های این دو اعلامیه عبارتند از:

1.اعلامیه حقوق بشر اسلامی مبتنی بر جهان‌بینی توحیدی است و کرامت انسان را همانند تعقل و اندیشه،موهبتی الهی می‌داند که متلازم وجود انسان و منشأ شایستگی بشر برای برخورداری از حقوق و آزادی‌های معقول می‌باشد.در حقیقت،کرامت انسان ناشی از رابطه بندگی انسان با خداست و هر عاملی که مانع انسان در این مسیر باشد،ناقض کرامت انسانی تلقی می‌شود.اما اعلامیه

جهانی حقوق بشر مبتنی بر جهان‌بینی مادی است و اومانیسم(اصالت انسان یا انسان‌خدایی)در آن محوریت دارد.در این رویکرد که انسان مطلقا حاکم بر سرنوشت خویش شناخته شده و رها از آغاز(مبدء)و فرجام(معاد)است،کرامت انسان نمی‌تواند ذاتی باشد؛بلکه امری قراردادی است.اعلامیه کرامت انسانی را که مبنای اصلی و ویژگی واقعی شایستگی انسان برای استیفای حقوق بشر می‌باشد،نادیده انگاشته و به جای علت،به معلول‌ها پرداخته است.پر واضح است که کلمه«حیثیت ذاتی»در مقدمه اعلامیه با تفسیر بعدی آن،نمی‌تواند بیانگر کرامت ذاتی مطرح در جهان‌بینی توحیدی باشد.حیثیت ذاتی به مفهوم«اومانیستی»نه قابل اثبات است و نه مبنای قابل پذیرشی دارد.

2.از دیدگاه منظر اسلام و حقوق بشر اسلامی،انسان دارای دو نوع کرامت«ذاتی»و«اکتسابی»است و ملاک تکامل و سعادت انسان،کرامت اکتسابی(ارزشی)می‌باشد.اعلامیه جهانی حقوق بشر همان‌گونه که از اثبات کرامت ذاتی انسان ناتوان است،نسبت به کرامت ارزشی انسان نیز بیگانه است.بی‌تردید،این نادیده‌انگاری و بیگانگی می‌تواند یکی از عوامل انحطاط حقوق بشر و محرومیت انسان‌ها از تکامل اخلاقی و معنوی به شمار آید.وضعیت نابسامان اخلاقی و معنوی کشورهای هوادار حقوق بشر غربی دلیلی روشن بر این مدعاست.

3.اعلامیه حقوق بشر اسلامی بر دو محور اساسی تأکید ورزیده است:یکی حق‌مداری و عقیده صحیح؛دیگری،عیال الله دانستن همه انسان‌ها؛یعنی نقطه آغاز تشریع و تدوین حقوق بشر،حق‌مداری و برداشت صحیح از حقیقت انسان است.بدون ارائه تعریفی صحیح از هویت انسان و تبیین دقیق رابطه انسان با خدا،سخن گفتن از کرامت انسان و حقوق یکسان و انتقال‌ناپذیر بشر،هیچ توجیه منطقی و عقلانی ندارد.با وجود این،اعلامیه جهانی حقوق بشر نسبت به

هر دو محور نام برده ساکت و بی‌تفاوت است.

با در نظر داشتن محورهای نام برده،حقوق بشر در دو سطح قابل طرح و بررسی است:یکی در سطح فلسفی و آرمانی که مبنای هستی‌شناسی را ترسیم می‌کند؛دیگری بر پایه تعهد مشترک ملت‌ها که همه فرهنگ‌ها و تمدن‌های گوناگون را در بر می‌گیرد.

خداوند سبحان،پیروان کتاب‌های آسمانی را بر محور حق(توحید)فرا خوانده است: قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ تَعالَوْا إِلی کَلِمَةٍ سَواءٍ بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ أَلاّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّهَ... ؛ ⁽¹⁾یعنی حق‌شناسی سرچشمه حقوق است و تجلی آن،بندگی خدا در مقام عمل؛چرا که نفی سلطه فقط در سایه بندگی خدا محقق می‌شود: ...وَ لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ... . ⁽²⁾تعیین حقوق بشر بر پایه اصل توحید(تعیین حق و تکلیف بر مبنای بندگی خدا)در سطح آرمانی و فلسفی است که مبنای هستی‌شناسانه دارد.

فارغ از این مرحله،حقوق بشر بر مبنای قرارداد نیز قابل ارائه است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ... 3 از آن‌جا که عقد یک‌طرفه نیست،باید اوضاع و شرایط منطقه‌ای و فرهنگ‌های ملی را بر پایه تعهد لحاظ کرد.اصولا این رعایت،مقتضای تعهد قراردادی است.حقوق بشر در سطح دوم جز بر پایه تعهد ممکن نیست؛چنان‌که بند ششم ماده دوم منشور ملل متحد تصریح می‌کند که منشور سازمان ملل بر پایه رضایت و پذیرش ملت‌ها استوار است.بند هفتم ماده دوم تأکید دارد که اصل بر عدم مداخله در امور داخلی دیگر کشورهاست.با وجود

این اصل می‌توان استقلال،آزادی و کرامت انسانی افراد و ملت‌ها را تضمین کرد.اسلام در هر دو مرحله(آرمانی و قراردادی)مدافع حقوق بشر است.اما اعلامیه جهانی حقوق بشر فقط ناظر به مرحله قراردادی است؛چون مرحله فلسفی و آرمانی برایش قابل درک نیست.

4.اعلامیه حقوق بشر اسلامی ملاک خانواده بشری را بندگی خداوند و فرزندی نسبت به حضرت آدم علیه السلام می‌داند.اعلامیه جهانی حقوق بشر هیچ معیاری برای اعضای خانواده بشری ارائه نکرده است.

5.اصل«برابری در حیثیت و حقوق»مورد تأکید هر دو اعلامیه است.از نظر اعلامیه جهانی حقوق بشر«همه انسان‌ها با هم برابرند»و«تمام افراد بشر از لحاظ حیثیت و حقوق باهم برابرند».نویسندگان اعلامیه که به استناد فرضیه معروف زیست‌شناسی نوین معتقدند هر یک از نژادهای مختلف انسانی،از حیوانی پدید آمده و انسان‌ها از یک اصل نیستند،چگونه ادعای مساوات و برابری افراد بشر را دارند؟نهایت چیزی که آنان می‌توانند اثبات کنند این است که افراد یک نژاد برابرند؛چون از یک پدر و مادرند.اما سرخ‌پوستان آمریکا و سیاه‌پوستان آفریقا و زردپوستان خاور دور که هر کدام به فرض،از لحاظ نسبی به حیوانی می‌رسند،چگونه می‌توانند برابر و برادر یکدیگر باشند؟بر فرض که آنان بتوانند از طریقی مساوات تکوینی همه افراد بشر را اثبات کنند،اما مساوات تشریعی،یعنی مساوات از لحاظ حیثیت و حقوق را نمی‌توانند اثبات کنند.به چه دلیل تمام افراد بشر از لحاظ حیثیت و حقوق برابرند؟

در اعلامیه حقوق بشر اسلامی که انواع تبعیض نفی شده است،افزون بر استناد به کلام الهی که معتبرترین سند است،دلیل خردپسندی وجود دارد و آن این‌که چون همه انسان‌ها از یک پدر و مادر آفریده شده‌اند،با هم برادرند و طبعاً

در استفاده از حقوق و آزادی‌ها نیز برابر خواهند بود.در رویکرد توحیدی،تبیین این مسئله کاملا شفاف و منطقی می‌نماید. ⁽¹⁾

6.اصل برادری و رفتار برادرانه از نظر حقوق بشر اسلامی،امری منطقی و پذیرفته است؛چون بندگی نسبت به خداوند و فرزندی نسبت به حضرت آدم علیه السلام محور اتصال همه انسان‌ها را تشکیل می‌دهد.در این رویکرد،برادری به عنوان یک حق اسلامی در مورد همه معتقدان به اسلام،قابل طرح و دفاع است؛چون خداوند فرموده است: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ... 2 همگان موظف به رعایت حقوق برادری هستند.امام علی علیه السلام در تفسیری موسع از برادری فرمودند:«مردم دو دسته‌اند:یا برادران دینی تو هستند یا در اصل آفرینش نظیر تو می‌باشند.» ⁽²⁾در این نگاه،برادری دو نوع است:برادری بر پایه ایمان و اعتقاد و برادری بر مبنای آفرینش.عده‌ای به دلیل اشتراک در اعتقاد،و عده‌ای صرفا به دلیل خلقت انسانی برادر شمرده می‌شوند.

اعلامیه جهانی حقوق بشر با استناد به این اصل که همه دارای عقل و وجدان می‌باشند،تأکید می‌کند که همه باید نسبت به یکدیگر با روح برادری رفتار کنند.این نوع استدلال نه فقط شایسته یک متن حقوقی نیست،بلکه از اساس متزلزل است؛زیرا مفاد آن چنین می‌شود که تنها افراد صاحب عقل و وجدان از روح برادری برخوردارند.در نتیجه،افرادی که گاه یا پیوسته تعقل خود را از دست می‌دهند،حقوقی نخواهند داشت.افزون بر این،رابطه عقل و وجدان با رفتار برادرانه چندان شفاف نیست.این رابطه برای اثبات برابری قابل قبول است،اما

برادری را نمی‌تواند اثبات کند.منظور این است که مقوله برادری که در این ماده به‌کار رفته،مبنای درستی ندارد.کدام برادری؟برادری بر چه اساسی؟آیا برادری از اصول حقوق بشر به شمار می‌رود؟

افزون بر این،قاعده«تمام افراد بشر باید با یکدیگر با روح برادری رفتار کنند»توصیه‌ای اخلاقی است یا دستوری قانونی و حقوقی؟چنان‌که تعبیر«رفتار برادرانه»نیز ابهام دارد؛یعنی معلوم نیست که چه رفتاری ناقض روح برادری است و چه رفتاری با روح برادری سازگار است.به فرض این‌که بدانیم دستور به رفتار برادرانه چه چیزی را الزام و تکلیف می‌کند،این پرسش همچنان مطرح است که کیفر تخلف از آن چیست؟حقیقت این است که مفاد این ماده را چیزی بیش از یک اندرز پدرانه یا برادرانه نمی‌توان تلقی کرد. ⁽¹⁾

خلاصه،از دیدگاه اسلامی با قاطعیت می‌توان گفت که همه افراد بشر باید با یکدیگر با روح برادری رفتار کنند؛زیرا در این رویکرد همه افراد بشر در واقع و حقیقت«برادر»اند؛یعنی از یک پدر و مادر پدید آمده‌اند. ⁽²⁾اما کسانی که هر گروه از افراد انسانی را از نژاد و نسل حیوانی جداگانه می‌پندارند،چگونه می‌توانند همه انسان‌ها را برادر بدانند و به آنان توصیه کنند که رفتارشان برادرانه باشد؟!اصولاً برادری و رفتار برادرانه انسان‌ها با یکدیگر خاستگاه توحیدی دارد و اثبات آن در رویکرد مادی امکان‌پذیر نیست.

چنان‌که یکی از نویسندگان معتقد است برداشت جدید از انسان و اهتمام به انسان‌گرایی،ریشه در برداشت‌های دینی دارد.ایشان با تأکید بر این‌که عقیده کرامت انسان،اساس ایده حقوق بشر است،امکان ارائه قرائت سکولار از حقوق

بشر را مردود می‌شمارد؛چرا که ایده قداست حقوق بشر ضرورتا دینی است،پس حقوق بشر نیز ضرورتا دینی خواهد بود. ⁽¹⁾به نظر ایشان هرچند اصل کرامت ذاتی انسان مورد تأکید ادیان و فیلسوفان است،اما فقط مذهب است که می‌تواند به این سؤال پاسخ دهد که چرا باید به دیگران علاقه داشته باشیم و حقوق آنان را محترم بشماریم.تنها کتاب آسمانی است که جزئیات روابط ما با برادر و خواهر و همسایه را مشخص می‌کند.ممکن است کسی ادعا کند که بدون حس مذهبی،دیگران را دوست می‌دارد،ولی باید پرسید بر چه اساس؟آیا وجدان و احساس امر دقیق و تغییرناپذیری در طول زمان است؟ ⁽²⁾در یک کلام،حقوق بشر از«تکریم الهی از انسان»ناشی می‌شود. ⁽³⁾

7.اعلامیه حقوق بشر اسلامی ممنوعیت شکنجه و رفتار غیر انسانی را مقید به نظر شرع کرده است؛یعنی این ممنوعیت مطلق نیست.در مواردی شکنجه لازم است و با کرامت انسان نیز تنافی ندارد.تشریع قوانین حدود،قصاص و تعزیرات در اسلام دلیلی بر این مدعاست.

اما از نظر اعلامیه جهانی حقوق بشر،شکنجه انسان مطلقا ممنوع است.هیچ انسانی نباید کرامت انسان دیگری را نادیده بگیرد و او را مورد اذیت یا اهانت قرار دهد.حتی اگر کسی مرتکب چنین رفتاری شود،دیگران حق ندارند که وی را آزار یا توهین کنند.یک شخص مجرم اگرچه هزاران انسان بی‌گناه را به خاک و خون کشیده باشد،همچنان محترم است و نباید نسبت به او بی‌حرمتی روا داشت.نهایت کیفری که برای چنین شخصی باید در نظر گرفت،جریمه مالی یا

زندان است و حتی گفتن یک سخن توهین‌آمیز به این شخص در حکم توهین به انسانیت و جامعه بشری است.

این مسئله نیاز به تبیین دارد.انسان دارای دو نوع کرامت تکوینی و تشریعی است.کرامت تکوینی مطلق است،اما کرامت تشریعی و قانونی مطلق نیست که برای هر انسانی در هر اوضاع و احوالی محفوظ بماند.مراد از کرامت تشریعی و قانونی این است که هر انسانی پیش از آن‌که جرمی و گناهی مرتکب شود،حرمت و عزت دارد و نباید در معرض اهانت و بی‌احترامی واقع شود.با توجه به این‌که انسان مختار و صاحب اراده آزاد است،می‌تواند به هر کاری اقدام کند.بسیاری از اقدامات کرامت انسانی او را از میان می‌برد،تا جایی که گاه به مرتبه حیوانات و چهارپایان و حتی فروتر از آن تنزل می‌کند.قرآن کریم در آیات متعددی به این واقعیت اشاره می‌کند:

...أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ ؛ ⁽¹⁾آنها مانند چهارپایانند،بلکه ایشان گمراه‌ترند.اینان همان غافلانند.

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً . ⁽²⁾

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ ؛ ⁽³⁾بی‌گمان بدترین جنبندگان،در نزد خدای متعال افراد کر و لالی هستند که اندیشه نمی‌کنند.

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّهِ الَّذِینَ کَفَرُوا فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ ؛ ⁽⁴⁾به یقین بدترین جنبندگان نزد خداوند کسانی هستند که کافر شدند و ایمان نمی‌آورند.

افرادی که آگاهانه در اثر سوء رفتار خود،از حیوانات گمراه‌تر و از جانوران بدتر می‌شوند،از دیدگاه خدای متعال،کرامتی ندارند؛ ⁽¹⁾چون خدای متعال کرامت تشریعی را که به انسان عطا فرموده،بقای آن را مشروط به حسن انتخاب و نیکوکاری خود بشر دانسته است.بنابراین،کرامت مزبور،ثابت و همیشگی نیست.پس هیچ دلیل معقولی وجود ندارد که کرامت انسان حتی در صورت ارتکاب جرم،همچنان محفوظ بماند.چگونه می‌توان پذیرفت کسی که کرامت و حرمت دیگران را پاس نمی‌دارد،خود دارای کرامت و احترام باشد؟!حق این است کسانی که موجبات توهین و آزار دیگران را فراهم می‌سازند،کرامت ندارند و کیفر آنها مشروع و قانونی است.

به نظر یکی از حکیمان معاصر،ماده 5 اعلامیه جهانی حقوق بشر کاملاً ناظر به احکام ادیان الهی-به‌ویژه قوانین حدود و تعزیرات و قصاص-است؛منظور این است که تازیانه زدن به شخص زناکار،بریدن دست دزد و کشتن قاتل انسان بی‌گناه را رفتارهای وحشیانه و ضد انسانی قلمداد کند. ⁽²⁾در صورتی‌که قانون قصاص،حدود و تعزیرات که از سوی خداوند حکیم وضع شده،حکیمانه است،نه وحشیانه.خداوند می‌فرماید: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصاصُ فِی الْقَتْلی... ؛ ⁽³⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید!حکم قصاص درباره کشتگان بر شما

نوشته شد؛ وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ؛ ⁽¹⁾و برای شما در قصاص،حیات و زندگی است،ای صاحبان خرد!شاید که تقوا پیشه کنید.هر خردمندی درمی‌یابد که قصاص ضامن حیات انسانیت است.اگر قصاص اجرا نشود،بی‌شک ظلم و فساد روز به روز افزایش می‌یابد و جامعه بشری را به ورطه هلاکت سوق می‌دهد.به همین دلیل،در ادیان آسمانی قانون قصاص تشریع شده است.کسانی که به قوانین الهی اعتراض دارند،اولا باید بدانند که شخص مجرم،خود کرامت و حرمت خویش را از بین برده است.بر اساس دلایل نقلی و عقلی نباید مجرم را احترام و تکریم کرد.ثانیا،از مدعیان طرفداری از کرامت انسان باید پرسید:آیا همه انسان‌ها کرامت دارند یا فقط ظالمان و فاسدان و قاتلان از کرامت برخوردارند؟! ⁽²⁾

افزون بر این،نویسندگان و امضا کنندکان«اعلامیه»که هماره شعار دفاع از حقوق بشر سر می‌دهند و انسان را در هر حال دارای کرامت می‌دانند،کسانی هستند که شهرهای هیروشیما و ناکازاکی را در ژاپن بمباران کردند و هزاران انسان را به خاک و خون کشیدند؛کسانی که جنایتکارترین کشور جهان یعنی اسرائیل را ایجاد کردند و به هر وسیله ممکن از آن دفاع و حمایت می‌کنند؛کشورهایی که پیشرفته‌ترین و پیچیده‌ترین وسایل و ابزارهای شکنجه انسان را می‌سازند و در اختیار هواداران خود قرار می‌دهند تا حق‌طلبان و عدالت‌خواهان جهان را با وحشتناک‌ترین و هول‌انگیزترین شیوه‌ها شکنجه کنند.کشتار مردم بی‌دفاع عراق،افغانستان،فلسطین،بحرین،لیبی،مصر،تأسیس زندان ابوغریب در عراق،زندان گوانتانامو و...ارمغان هواداران و مدافعان حقوق بشر در دوران معاصر است.

کوتاه سخن این‌که انسان‌ها کرامت دارند،اما کسی که انسان بی‌گناهی را به قتل می‌رساند،کیفرش قتل است؛چون او دیگر کرامت ندارد.به اعتقاد ما،حفظ عقاید حقه و اخلاق حسنه،مهم‌تر و ارزشمندتر از حفظ جان است؛به گونه‌ای که اگر جان فدای آن شود صحیح است.بنابراین اگر کسی با عقاید درست و اخلاق نیک انسان‌ها سر ستیز و پیکار داشته باشد یا به آن توهین کند،در واقع چیزی والاتر از جان انسان‌ها را آماج کین و دشمنی قرار می‌دهد و شایسته مجازات سنگین است. ⁽¹⁾

خلاصه

«کرامت»واژه‌ای عربی و دارای خاستگاه قرآنی است که معادل« Dignity »در زبان انگلیسی به‌کار می‌رود.کرامت در لغت به معنای بزرگی ورزیدن،جوانمرد گردیدن،بخشندگی،عزت و بزرگواری است.در اصطلاح،کرامت عبارت است از پاک بودن از آلودگی‌ها و عزت و شرف و کمال ویژه موجودی که کرامت به او داده نسبت می‌شود.

تکریم انسان در ادیان الهی به مثابه یک حق مطرح است.نگاه گذرا به آموزه‌های دینی این ادعا را کاملا مبرهن می‌سازد.اسلام در جایگاه کامل‌ترین و آخرین دین الهی،دو نوع کرامت برای انسان قائل است:یکی«کرامت ذاتی»که ناشی از رابطه انسان با خدا و مربوط به مقام انسانیت است؛دیگری،«کرامت اکتسابی»و اختیاری که از به کار انداختن استعدادها و نیروهای مثبت در وجود آدمی و تکاپو در مسیر رشد و کمال و خیرات ناشی می‌گردد.این کرامت ملاک ارزش نهایی و عالی انسان است.افزون بر آن،در رویکرد حقوقی نیز«انسان

دارای حرمت است و حق دارد در جامعه به طور محترمانه زندگی کند و کسی حق ندارد با گفتار و رفتار خویش حیثیت او را به خطر اندازد و حکومت باید به گونه‌ای عمل کند که موجب بی‌حرمتی شخص مجرم نگردد.

اسناد حقوق بشری نیز اهتمام ویژه‌ای به حق کرامت انسان دارند.از نظر اعلامیه جهانی حقوق بشر«شناسایی حیثیت ذاتی همه اعضای خانواده بشری و حقوق یکسان و انتقال‌ناپذیر آنان اساس آزادی،عدالت و صلح را در جهان تشکیل می‌دهد.»اعلامیه حقوق بشر اسلامی،ضمن تأکید بر هم‌خانوادگی بشر،همه مردم را به منزله عائله خداوندی،و در اصلِ شرافت انسانی و مسئولیت،برابر می‌داند و هر گونه تبعیض را ممنوع اعلام می‌کند.کرامت یا حیثیت ذاتی انسان،وحدت خانواده بشری،برابری در حیثیت و حقوق،اصل برادری و رفتار برادرانه،منع شکنجه و رفتار غیر انسانی،از موارد اشتراک و مورد اهتمام هر دو اعلامیه به شمار می‌روند.

به‌رغم این اشتراکات،تفاوت‌های بسیاری نسبت به کرامت و آثار آن میان دو اعلامیه وجود دارد.

اعلامیه جهانی حقوق بشر مبتنی بر اومانیسم(اصالت انسان)است و با نادیده انگاشتن تأثیر خدا در زندگی بشر و در حیات حقوقی انسان‌ها،دچار چالش جدی است؛زیرا با حذف خدا از زندگی انسان و پاک کردن صورت مسئله،کرامت،برابری،برادری و رفتار برادرانه انسان‌ها با یکدیگر نه قابل اثبات است و نه قابل اجرا.

اعلامیه حقوق بشر اسلامی با تأکید بر نقش خدا در زندگی انسان،حق‌مداری و عقیده صحیح را اساس حقوق بشر معرفی می‌کند و معتقد است که بدون ارائه تعریفی صحیح از هویت انسان و تبیین دقیق رابطه انسان با خدا،سخن گفتن از

کرامت انسان و حقوق یکسان و انتقال‌ناپذیر بشر،هیچ توجیه منطقی و عقلانی ندارد؛چنان‌که برابری،برادری،رفتار برادرانه،آزادی،صلح همگانی و عدالت جهانی،فقط بر پایه توحید(خدامحوری)قابل توجیه و تعریف و تأمین است؛زیرا خدا یک واقعیت و حقیقت است.اگر بحث بر پایه حق و عدالت است،باید جایگاه خدا در تشریع و تبیین حقوق بشر و کرامت انسان مشخص شود.در غیر این صورت،بحران حقوق بشر و کرامت انسانی همچنان ادامه خواهد یافت.

در رویکرد اسلامی،حقوق بشر در دو سطح قابل طرح و بررسی است:یکی در سطح فلسفی و آرمانی که مبنای هستی‌شناسی را ترسیم می‌کند؛دیگری بر پایه تعهد مشترک ملت‌ها که همه فرهنگ‌ها و تمدن‌های گوناگون را در بر می‌گیرد؛یعنی اسلام در هر دو مرحله از حقوق بشر دفاع می‌کند.

پرسش ها

1.خاستگاه کرامت انسان چیست؟

2.اعلامیه جهانی حقوق بشر چه برداشتی از کرامت ذاتی انسان دارد؟

3.اسلام چند نوع کرامت برای انسان قائل است؟

4.سعادت و کمال انسان تجلی کدام کرامت است؟

5.ملاک خانواده بشری در اسلام و غرب را بیان کنید.

6.برابری و برادری را از دیدگاه دو اعلامیه حقوق بشر توضیح دهید.

7.در رویکرد اسلامی،حقوق بشر در چند مرحله قابل ارائه و اجراست؟

8.کرامت انسان چه نسبتی با خدا دارد؟

9.وجه تمایز کرامت تکوینی با تشریعی چیست؟

10.رابطه قصاص با کرامت انسانی را بیان کنید.

منابع برای مطالعه

1.احمدی،عیدمحمد:کرامت انسانی و مجازات‌های بدنی از منظر اسلام و حقوق بشر غربی،قم،انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله،1390.

2.جعفری،محمدتقی:حقوق جهانی بشر،تهران،مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری،چ1386،2.

3.حکیمی محمدرضا و حکیمی،محمد و حکیمی،علی:الحیات،ج7،قم،انتشارات دلیل ما،1388.

4.الزحیلی،محمد:حقوق الانسان فی الاسلام،بیروت،دمشق-دار بن کثیر،ط‌1418،2ق.

5.رحیمی‌نژاد،اسماعیل:کرامت انسانی در حقوق کیفری،تهران،میزان،1387.

6.گروهی از نویسندگان:اصول و مبانی کرامت انسان،ج1و2،تهران،مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله،1386.

7.--:کرامت انسان در اندیشه و سیره امام خمینی رحمه الله،ج1و2،تهران،مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله،1386.

8.--:کرامت انسان در قرآن و سنت،ج1و2،تهران،مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله،1386.

9.مصباح یزدی،محمدتقی:مشکات(نظریه حقوقی اسلام،ج1)قم،مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله،1382.

10.--:نگاهی گذرا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام،تدوین و نگارش عبدالحکیم سلیمی،قم،مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله،1388.

11.مطهری،مرتضی:تعلیم و تربیت در اسلام،تهران،صدرا،1367.

12.وافی عبدالواحد:حقوق الانسان فی الاسلام،القاهره،نهضه مصر،2002م.

12-حق حیات

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.ارزشمندی حیات در بیان قرآن کریم را درک کند؛

2.آثار مترتب بر حق حیات از دیدگاه اسلام را بیان کند؛

3.حق حیات را از دیدگاه اعلامیه حقوق بشر اسلامی تبیین کند؛

4.نگاه اعلامیه جهانی حقوق بشر نسبت به حیات را ارزیابی کند؛

5.تفاوت‌های دو اعلامیه را در زمینه حق حیات برشمارد.

مقدمه

حیات از حقوق اساسی هر انسان است؛حق بنیادینی که اساس حقوق بشر و هسته تحلیل‌ناپذیر آن است.حق حیات دارای دو جنبه مثبت و منفی است:از یک‌سو،حق حیات یک حق منفی و به معنای رهایی از هر نوع مداخله است.هیچ‌کس حتی مقامات رسمی،حق ندارند انسانی را از زندگی محروم سازند.از سوی دیگر،حق حیات یک حق مثبت است و تعهدات مثبتی را بر دولت‌ها تحمیل می‌کند.دیوان اروپایی حقوق بشر،این تعهد را در چهار زمینه بررسی کرده است: ⁽¹⁾

الف)تعهد کشور به حمایت از مردم در برابر خطراتی که از اقدامات مقامات رسمی،ممکن است موجب ایراد صدمه را فراهم آورد.

ب)تعهد کشور به انجام تحقیقات مؤثر،در مورد مرگ‌های مشکوک.

ج)تعهد کشور به حمایت از مردم در برابر تهدیدهایی که نسبت به زندگی آنها وجود دارد.

د)تعهد به تأمین ترتیباتی برای تأمین زمینه پاسخ‌گویی حقوقی از متهمین قتل.

این حق،حتی در شرایط اضطراری عمومی که حیات ملت مورد تهدید است،تخطی‌ناپذیر است.

حق حیات در اسلام و آثار آن

اشاره

از دیدگاه اسلام،حیات به طور کلی نشانی از رحمت الهی است: فَانْظُرْ إِلی آثارِ رَحْمَتِ اللّهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها... ؛ ⁽¹⁾به آثار رحمت خداوندی بنگر که چگونه زمین را پس از مرگ و پژمردگی آن احیا می‌کند.در مورد انسان،حیات نفخه‌ای از روح خدایی است: فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ ؛ ⁽²⁾آن‌گاه که گل آدم را ساختم و از روح خود در او دمیدم(در برابر او)به سجده بیفتید.

در رویکرد اسلامی،حیات مساوی با رحمت خداوندی است.این نگاه به حیات،از یک‌سو به آن ارزش می‌بخشد و از سوی دیگر آن را امانتی در دست انسان معرفی نموده و معتقد است که اختیار انسان نسبت به حیات خویش،به اندازه‌ای است که خداوند به او عنایت کرده؛بنابراین،حیات فقط حق افراد نیست؛بلکه حفظ آن یک تکلیف است و گذشتن از این حق-جز در محدوده ضوابط شرعی-ممنوع است.در فقه اسلامی،عنوان«نفس محترمه»مطرح شده است.از دیدگاه قرآن کریم«نفس محترمه»همه انسان‌ها را شامل می‌شود؛مگر

کسی که به جهت ارتکاب جرم تباه کننده حیات،مستحق کیفر و قصاص گردد.

در برداشت اسلام از حق حیات به آثار و احکامی دست می‌یابیم که اسناد بین‌المللی حقوق بشر نسبت به آن بیگانه‌اند.مهم‌ترین آثار مترتب بر حق حیات از دیدگاه اسلام عبارتند از:

1-حرمت قتل نفس محترمه

حق حیات برای هر کس-و در نتیجه تکلیف دیگران به رعایت این حق-آن‌قدر ارزشمند است که در قرآن کریم کشتن یک فرد،مانند سلب حیات همه انسان‌ها معرفی شده است: ...مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النّاسَ جَمِیعاً... ؛ ⁽¹⁾هر کس که نفسی را بدون عنوان قصاص یا فساد در روی زمین بکشد،مانند این است که همه انسان‌ها را کشته است و هرکس انسانی را از مرگ رهایی بخشد،چنان است که گویی همه مردم را زنده کرده است.هم‌چنین از کشتن انسان محترم بدون مجوز شرعی و قانونی اکیدا نهی کرده است: وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ إِلاّ بِالْحَقِّ... ؛و نفسی را که خداوند حرام کرده است،جز به حق مکشید. ⁽²⁾

در وسایل الشیعه،نزدیک به چهارده حدیث درباره حرمت قتل نفس محترمه آمده است. ⁽³⁾از دیدگاه اسلام معاونت بر قتل نفس،بی‌تفاوتی در این باره،حتی پناه دادن به قاتل نفس محترمه،حرام است. ⁽⁴⁾

2-ممنوعیت خودکشی

از آن‌جا که حیات امانت الهی در نزد انسان است،او نه تنها حق تعدی به آن را ندارد،بلکه مکلف به حفظ آن است.قرآن کریم با صراحت خودکشی را منع کرده و می‌فرماید: ...وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللّهَ کانَ بِکُمْ رَحِیماً* وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ عُدْواناً وَ ظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِیهِ ناراً وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللّهِ یَسِیراً ؛ ⁽¹⁾و خودکشی نکنید؛زیرا خداوند به شما مهربان است،و هر کس چنین کاری را از روی عداوت و ستم مرتکب شود،به زودی او را در آتشی وارد خواهیم ساخت و این کار برای خدا آسان است.

امام صادق علیه السلام فرمود:«من قتل نفسه متعمدا فهو فی نار جهنم خالدا فیها قال الله تعالی لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ »؛ ⁽²⁾هر کسی عمدا خودکشی کند،جایگاه او در آتش دوزخ،ابدی است،چون خداوند فرموده است خودکشی نکنید.

این دیدگاه در رویکرد مادی قابل درک نیست.چنان‌که در سال 1994 دو قاضی دیوان عالی هند چنین حکم دادند که قانونی که خودکشی را جرم بداند،با حق حیات مقرر در قانون اساسی مغایر است؛چرا که حق حیات به مفهوم حق مرگ نیز هست؛چنان‌که حق آزادی بیان به معنای اختیار در سکوت نیز می‌باشد.دو سال بعد یک هیأت پنج نفره از قضات دیوان عالی هندوستان این حکم را نقض کردند.به گمان این‌ها برخی حقوق مانند آزادی بیان و تشکیل انجمن،در ماهیت نیازمند یک فعل مثبت است و حق انجام یک کار،شامل حق عدم انجام آن نیز می‌شود؛ولی ماهیت حق حیات متفاوت است.اضافه کردن وصف ذاتی به حیات برای تأکید بر ویژگی عالی این حق است که توسط فرد،

جامعه یا کشور اعطا نمی‌شود؛بلکه برای خود انسانیت است که هر فرد از آن برخوردار می‌باشد. ⁽¹⁾

3-تشریع قصاص

یکی از مهم‌ترین دلایل عظمت و ارزش حیات که حق حیات از دیدگاه اسلام را اثبات می‌کند و از احکامی مترتب بر عنوان نفس محترمه به شمار می‌رود،تشریع قصاص به عنوان عقوبت مناسب برای قاتل نفس محترمه است. ⁽²⁾در بیان قرآن کریم،قصاص مایه حیات تلقی شده است: وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ... ؛ ⁽³⁾ای صاحبان عقول!در قصاص قاتلان برای شما حیات است.جالب آن‌که همه انسان‌ها در این حکم،مساوی هستند. ⁽⁴⁾

با توجه به مطالب پیشین،از نظر اسلام حیات،امانت الهی است و همه انسان‌ها وظیفه دارند که آن را محترم بشمارند و در حفظ آن بکوشند.نجات غریق می‌تواند نمونه این حقیقت باشد.

نکته‌ای که باید به آن توجه شود این است که قرآن کریم دو نوع حیات برای انسان معرفی می‌کند:یکی حیات مادی و بیولوژیک،دیگری حیات معنوی که آن را«حیات طیبه»می‌نامد.حیات مادی تقدم ذاتی دارد؛اما«حیات طیبه» ⁽⁵⁾به لحاظ ارزشی و رتبی بر آن مقدم است و در مقام تزاحم،حیات مادی باید فدای حیات معنوی شود؛چون اثبات و حفظ حیات مادی،تنها در پرتو حفظ و دست‌یابی به

حیات معنوی قابل توجیه می‌باشد.به همین دلیل همان‌گونه که تجاوز به حیات مادی دیگران باعث قصاص متجاوز است،تجاوز به حیات طیبه و معنوی انسان-که بسی خطرناک‌تر است-نیز موجب سلب حق حیات متجاوز شمرده می‌شود؛مثلا فتنه که مصداقی از تجاوز به حیات معنوی انسان‌هاست،شدیدتر از قتل معرفی شده است. 1در هرحال حق حیات،موهبتی الهی است. 2بعضی علما در این زمینه بحث تفصیلی و ارزنده‌ای ارائه کرده‌اند. 3

حق حیات در اعلامیه حقوق بشر اسلامی

ماده(1)2:زندگی موهبتی است الهی و حقی است که برای هر انسانی تضمین شده است و بر همه افراد و جوامع و حکومت‌ها واجب است که از این حق حمایت نموده و در مقابل هر تجاوزی علیه آن ایستادگی کنند و کشتن هیچ‌کس بدون مجوز شرعی جایز نیست.

ماده(2)2:استفاده از وسیله‌ای که منجر به از بین رفتن سرچشمه بشریت به طور کلی یا جزئی گردد،ممنوع است.

ماده(3)2:پاسداری از ادامه زندگی بشریت تا هر جایی که خداوند اراده نماید،وظیفه‌ای شرعی می‌باشد.

ماده(4)2:حرمت جنازه انسان باید حفظ شود و بی‌احترامی به آن جایز نیست؛کما این‌که جایز نیست لمس کردن آن،مگر با مجوز شرعی و حمایت از این امر از وظایف دولت‌هاست.

ماده(1)3:در صورت به‌کارگیری زور یا کشمکش‌های مسلحانه،نباید آنانی را که در آن مشارکتی نداشته‌اند،همچون پیرمردان و زنان و کودکان،را کشت و هر مجروح و بیماری حق مداوا،و اسرا حق خوراک و پناهگاه و لباس دارند.مثله کردن مقتولین ممنوع است و باید اسرا را مبادله و میان خانواده‌هایی که اوضاع جنگ باعث جدایی آنان شده است،دیدارهایی به‌عمل آید.

ماده(2)3:قطع درختان یا از بین بردن زراعت و دام‌ها یا تخریب ساختمان‌ها و مؤسسات کشور دشمن به وسیله بمباران یا موشک‌باران و غیره جایز نیست.

حق حیات در اعلامیه جهانی حقوق بشر

ماده 3:«هرکس حق زندگی...دارد.»میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی،به مثابه سند مکمل اعلامیه،حق حیات را به تفصیل بیان کرده است.

ماده(1)6:هر انسانی به‌طور ذاتی حق زندگی دارد.این حق باید به‌وسیله قانون محافظت گردد.هیچ‌کس را نمی‌توان به دلخواه و خودسرانه از حق زندگی محروم نمود.

ماده(2)6:در کشورهایی که مجازات اعدام لغو نشده است،حکم مرگ فقط باید برای مهم‌ترین جنایات،آن هم بنا بر قانون لازم الاجرا در زمان ارتکاب جرم صادر شود و(نیز این حکم)نباید با مقررات این میثاق و معاهده منع و مجازات جرم کشتار دسته‌جمعی( Genocide) منافات داشته باشد.

ماده(3)6:هنگامی که سلب زندگی(صدور حکم مرگ)به جرم کشتار جمعی باشد،(در این صورت)بدیهی است که هیچ چیزی در این ماده مجاز نمی‌شمارد که کشور عضو این پیمان،از تعهداتی که در برابر موازین معاهده منع و مجازات جرم کشتار جمعی سپرده است،تخلف ورزد.

ماده(4)6:هر فرد محکوم به مرگ،حق دارد که درخواست عفو یا تخفیف جرم نماید.امکان اعطای بخشش عمومی،بخشش فردی یا تخفیف مجازات مرگ در تمام موارد وجود دارد.

ماده(5)6:حکم مجازات مرگ نباید برای جرم‌هایی که افراد زیر 18 سال مرتکب شده‌اند،صادر شود و(نیز این حکم)نباید در مورد زنان باردار اجرا گردد.

ماده(6)6:هیچ چیز در این ماده برای به تأخیر انداختن یا منع الغای مجازات اعدام از طرف کشور عضو این میثاق،قابل استناد نیست.

تفاوت ها

هر دو اعلامیه به‌رغم اتفاق نظر در اصل حق زندگی،تفاوت‌های اساسی درباره حق حیات دارند:

1.اعلامیه حقوق بشر اسلامی،حیات را«عطای خداوندی»می‌داند؛در صورتی‌که این استناد در اعلامیه جهانی حقوق بشر وجود ندارد.غفلت یا بی‌اعتنایی نسبت به مبدأ آفرینش بشر،ارزش حقوقی را که بر پایه یک موجود ناشناخته و فاقد هویت تعریف گردد،از بین می‌برد یا دست‌کم اعتبار آن را دچار ابهام غیر قابل تفسیر می‌سازد؛ابهامی که سرانجام اصل حق حیات را با چالش جدی روبه‌رو می‌سازد.

2.اعلامیه حقوق بشر اسلامی استفاده از هر وسیله‌ای که منجر به از بین بردن سرچشمه بشریت به طور کلی یا جزیی گردد را منع کرده است،اما در اعلامیه جهانی حقوق بشر چنین منعی نیامده است.تصریح به اصل حق حیات کفایت نمی‌کند؛زیرا در حقوق،به سبب حساسیت شدیدی که نسبت به حق و تکلیف وجود دارد،صراحت مواد اعلامیه حقوق بشری مطلوبیت دارد.

3.اعلامیه حقوق بشر اسلامی ادامه حیات را منوط به اراده خداوند دانسته است.منظور این است که حق حیات قابل«نقل»و«انتقال»و«اسقاط»نیست.هیچ‌کس حق ندارد نسبت به حق حیات خود یا انسانی دیگر اقدام خودسرانه مرتکب شود.به همین دلیل،همان‌گونه که کشتن انسان-بدون مجوز شرعی-حرام است و موجب قصاص می‌گردد،خودکشی نیز جرم است و کیفر شدید در پی دارد؛در صورتی‌که،از نظر اعلامیه جهانی حقوق بشر،خودکشی جرم نیست؛چون حیات حق هر انسان است و می‌تواند آن را از خود سلب کند.

4.اعلامیه حقوق بشر اسلامی پاسداری از زندگی بشریت را به عنوان وظیفه همگانی دولت،جامعه و افراد مطرح ساخته است.اعلامیه جهانی حقوق بشر درباره آن ساکت است.

5.از همه مهم‌تر،اعلامیه حقوق بشر اسلامی با تأکید بر«حرمت اسقاط جنین»نهایت اعتبار و ارزش را به حیات انسانی نهاده است؛یعنی حق حیات از نخستین مرحله پدیداری تا آخرین نفس زندگی،برای هر انسان ثابت و رعایت آن الزامی است.در اعلامیه جهانی حقوق بشر«جنین انسان»هیچ اعتبار انسانی ندارد تا صاحب حق تلقی گردد.

6.اعلامیه حقوق بشر اسلامی به محیط زیست بشر عنایت دارد؛چون بشر برای تداوم حیات شایسته،به محیط زیست مناسب نیاز دارد.تخریب محیط زندگی،در واقع تهدید جدی نسبت به حیات انسانی است.اعلامیه جهانی حقوق بشر در این باره نیز ساکت است.

7.در نگاه اعلامیه حقوق بشر اسلامی،حق حیات حتی در شرایط جنگی نیز محترم است و در حد امکان،رعایت آن لازم و ضروری است؛اما اعلامیه جهانی حقوق بشر درباره این امر ساکت است.

خلاصه

حیات حق برتر هر انسانی است؛چون سایر حقوق در صورتی موضوعیت می‌یابد که انسان حیات داشته باشد.حق حیات که اساس حقوق بشر و هسته تحلیل‌ناپذیر آن است،دارای دو جنبه مثبت و منفی است:منفی بودن حق حیات به معنای رهایی آن از هر نوع مداخله است.هیچ‌کس حتی دولت،حق ندارد انسانی را بدون دلیل،از زندگی محروم سازد.مثبت بودن حق حیات به معنای الزام یک سری تعهدات بر دولت و جامعه در راستای پاسداری از حق زندگی افراد است.

از دیدگاه اسلام،حیات به طور کلی نشانی از رحمت الهی و در مورد انسان،حیات نفخه‌ای از روح خدایی است.نگاه دینی به زندگی،ارزشمندی و امانی بودن حیات را اثبات می‌کند.منظور این است که حیات فقط حق انسان نیست؛بلکه حفظ آن نیز یک تکلیف است.شریعت قلمرو حیات را معین کرده است.بدین ترتیب،اختیار انسان بر حیات خویش به اندازه‌ای است که خداوند به او عنایت کرده است.عنوان«نفس محترمه»که در قرآن کریم و فقه اسلامی،مطرح شده،همه انسان‌ها را در بر می‌گیرد؛مگر کسی که در اثر ارتکاب عمل مجرمانه،مستحق کیفر گردد.حرمت قتل نفس محترمه،ممنوعیت خودکشی و تشریع قصاص،از آثار مترتب بر حق حیات از دیدگاه اسلام است.

اعلامیه حقوق بشر اسلامی نگاه توحیدی به حیات دارد و تمام آن‌چه که درباره حق حیات از دیدگاه اسلام بیان کردیم را می‌پذیرد.اما اعلامیه جهانی حقوق بشر نگاه مادی به حیات دارد و فقط به حق بودن حیات اشاره می‌کند.در ظاهر،بانیان اعلامیه مزبور هیچ تعریفی از حیات نداشته‌اند،وگرنه این‌گونه از کنار آن نمی‌گذشتند.

هرچند هر دو اعلامیه حقوق بشر،اصل حیات را به مثابه حق عالی هر انسان به رسمیت شناخته و بر آن تأکید کرده‌اند؛اما تفاوت‌های بنیادین و اساسی نسبت به حیات،میان دو اعلامیه دیده می‌شود.

پرسش ها

1.قرآن کریم چه تفسیری از حیات ارائه می‌دهد؟

2.اعلامیه جهانی حقوق بشر چه برداشتی از حیات دارد؟

3.اعلامیه حقوق بشر اسلامی،حیات را چگونه تعریف می‌کند؟

4.آیا حیات حق است یا تکلیف؟

5.چه آثاری بر حق حیات از دیدگاه اسلام مترتب است؟

6.عنوان«نفس محترمه»در فقه اسلامی بیانگر چیست؟

7.چگونه قصاص مایه حیات است؟

8.ممنوعیت خودکشی چگونه با حق حیات قابل جمع است؟

9.دلیل برتری حق حیات چیست؟

10.ارزشمندی حیات را با توجه به آیات قرآن کریم تبیین کنید.

منابع برای مطالعه

1.احمدزاده هروی،محمود:بررسی نظریات حیات و تکامل،[تهران]،فجر،1357.

2.توکلی صابری،محمدرضا:پیدایش حیات و تکامل انسان،تهران،مازیار،1359.

3.جعفری،محمدتقی:حقوق جهانی بشر،تهران،مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری،چ1386،2.

4.جوادی آملی،عبدالله:حیات حقیقی انسان در قرآن،قم،مرکز نشر اسرا،1382.

5.حقیقت سید صادق و میرموسوی،سید علی:مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب،تهران،مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر،1381.

6.خسروشاهی،قدرت‌الله:فلسفه قصاص از دیدگاه اسلام،قم،بوستان کتاب،1389.

7.ریوز،هوبرت و دیگران:منشأ عالم،حیات،انسان و زبان،ترجمه جلال‌الدین رفیع‌فر،[تهران]،آگاه،1379.

8.الزحیلی،محمد:حقوق الانسان فی الاسلام،بیروت،دمشق-دار بن کثیر،ط‌1418،2ق/1997م.

9.طباطبایی،محمدحسین:حیات پس از مرگ،قم،جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،دفتر انتشارات اسلامی،1371.

10.--:انسان از آغاز تا انجام،ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی،قم،مؤسسه بوستان کتاب،چ1388،2.

11.قاری،سید فاطمی:حقوق بشر در جهان معاصر،دفتر دوم،تهران،مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش،چاپ دوم،1389.

12.لطفی،مجتبی:حقوق طبیعی در قرآن:حق حیات،رشت،کتاب رامین،1381.

13.یسری،السید محمد:حقوق الانسان فی ضوء الکتاب و السنه،بیروت-لبنان،دارالمعرفه،1427ق/2006م.

13-حق آزادی

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.آزادی را تعریف کند؛

2.عوامل تحدید کننده آزادی را بیان کند؛

3.آزادی از دیدگاه اسلام را تبیین کند؛

4.رویکرد اعلامیه جهانی حقوق بشر را نسبت به آزادی بیان کند؛

5.اشتراکات و تفاوت‌های دو رویکرد اسلامی و غربی را در زمینه آزادی برشمارد.

مقدمه

حق آزادی از حقوق اساسی انسان است که در اعلامیه‌ها،کنوانسیون‌ها و پیمان‌های بین‌المللی،از جمله در اعلامیه جهانی حقوق بشر،به عنوان یک اصل عام مورد تأکید واقع شده است. ⁽¹⁾

حق آزادی در اسلام

اشاره

از دیدگاه اسلام،آزادی،حق فردی و اجتماعی است.تبیین رویکرد اسلام نسبت به آزادی،متوقف بر بیان چند امر است:

1-مفهوم آزادی

اشاره

برای درک حقیقت آزادی از دیدگاه اسلام،توجه به این نکته لازم است که واژه«آزادی»دارای مفاهیم مختلف فلسفی،روان‌شناختی،اخلاقی و حقوقی است و توجه نکردن به آنها،باعث خلط مبحث و مغالطه در تحقیق می‌شود.از مفاهیم مختلف آزادی،آن‌چه در این بحث مهم به نظر می‌آید و غفلت از آن ممکن است موجب سوء برداشت از متون دینی و اسلامی شود،دو مفهوم آزادی تکوینی و آزادی تشریعی است.

الف)آزادی تکوینی(فلسفی)

آزادی تکوینی به معنای اختیار در برابر جبر است؛به این معنا که انسان در محدوده فعالیت‌های ارادی خویش تکوینا آزاد است.خداوند راه را به انسان نشان داده و طریق رشد و غی را بر او نمایانده: إِنّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمّا شاکِراً وَ إِمّا کَفُوراً ؛ ⁽¹⁾ما راه را به او نشان دادیم؛خواه شاکر باشد یا ناسپاس.این انسان پس از هدایت الهی،مختار است که آزادانه-و در عین حال مسئولانه-راه را برگزیند و به دلیل وجود این آزادی در گزینش،ثواب یا عقاب ناشی از حسن رفتار یا سوء اختیار خویش را نیز تحمل کند: کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ... ؛ 2هر کس در گروه اعمال خویش است.

این آزادی،جوهره انسانیت،مبنای کرامت انسان و موجب امتیاز او از دیگر حیوانات است.اصولا در پرتو این آزادی است که دین و دین‌داری معنا می‌یابد و اعمال ارادی انسان صفت اخلاقی گرفته،به خوب یا بد متصف می‌شود.

ب)آزادی تشریعی(قانونی و حقوقی)

مقصود از این آزادی،مشروعیت و جواز همه گزینه‌ها و اطراف اختیار انسان در محدوده قانون است،نه مطلقا،چنان‌که انسان برای تأمین زندگی و امرار معاش،در انتخاب شغل تکوینا آزاد است؛اما تشریعا ممکن است این آزادی محدود شود.برای نمونه،اسلام تأمین معاش از راه استثمار و رباخواری را تحریم کرده است؛به این معنا که انسان به رغم داشتن آزادی تکوینی،در انتخاب این کار،آزادی قانونی و تشریعی ندارد.

در جهت استفاده قانونمند و مسئولانه از حق آزادی و برای مقابله با اختیار گزینه‌های غیر قانونی،برخورد اسلام بر حسب موارد،متفاوت است.دست‌کم آن است که گزینه‌های نامشروع فاقد اعتبار حقوقی اعلام می‌شود؛مانند فقدان اعتبار حقوقی معاملات غیر قانونی.در مرحله فراتر برای انتخاب گزینه‌های غیر قانونی،مجازات تعیین می‌شود؛مانند تعدی به مال غیر که مجازات دارد یا ممکن است با اجبار فیزیکی،از کارهای غیر قانونی جلوگیری شود.دلیل هر یک از این برخوردها آن است که به رغم آزادی تکوینی،در این مورد آزادی قانونی و تشریعی وجود ندارد؛در نتیجه آزادی قانونی،یک حق مطلق نیست و انسان حق ندارد با استناد نابه‌جا به اصل آزادی،اعمال غیر قانونی مرتکب شود.

آن‌چه مورد بحث است،آزادی تشریعی و محدوده آن است؛وگرنه اصل آزادی از چنان قداست و بداهتی برخوردار است که هیچ‌یک از مکاتب حقوقی منکر آن نیست.

2-عوامل تحدیدکننده آزادی

اشاره

آزادی از دیدگاه اسلام،یک حق مقدس و انسانی شناخته شده و انسان آزاد آفریده

شده است.هیچ کس را عبادت نمی‌کند،مگر خداوند قهاری که او را بر فطرت عبودیت آفرید؛ 1اما این آزادی مطلق نیست؛بلکه با عوامل زیر تحدید می‌شود:

الف)کرامت انسانی

آزادی تا هنگامی محترم است که انسان را از حکمت آفرینش خود غافل نکند؛توانایی‌های انسان را در مسیر تکامل و حیات معنوی نادیده نگیرد و به کرامت انسانی او را مخدش نسازد.آزادی اگر سبب نقض کرامت انسانی شود و توانایی‌های انسان را در مسیر انحراف به‌کار بگیرد،ممنوع و غیر قانونی است؛اگرچه کم‌ترین صدمه‌ای به حقوق و آزادی دیگران وارد نسازد؛مثلا خوردن شراب ممنوع و حرام است؛به این دلیل که تجاوز به حقوق خود و ناقض کرامت انسانی انسان است.

ب)حقوق دیگران

رعایت حقوق و آزادی دیگران نیز،از عوامل تحدید کننده آزادی است.هیچ‌کس حق ندارد به بهانه آزادی،حقوق و آزادی دیگران را نقض کند.

ج)حق خداوند

از دیدگاه اسلام،حق خداوند منشأ حقوق فردی و اجتماعی انسان است.نادیده انگاشتن حق خدای سبحان و نقض آن،هرگز به صلاح فرد و جامعه نیست.هیچ‌کس حق ندارد به استناد آزادی،از اطاعت پروردگار سر باز زده و راه عصیان برگزیند و حق الهی را نادیده بگیرد. 2توحید،حق الهی است و تکلیف

مردم،ایمان توحیدی است.جهاد ابتدایی،از مصادیق بارز اصل دفاع از حق‌اللّه به شمار می‌رود. ⁽¹⁾

3-اسلام و نفی بردگی

آغاز بردگی در جهان همانند بسیاری از پدیده‌های تاریخی دیگر،مشخص نیست.قدر مسلم این است که در تمام جوامع نشانه‌هایی از بردگی دیده می‌شود. ⁽²⁾اسلام در زمانی ظهور کرد که پدیده شوم بردگی تمام جهان را فرا گرفته و با تار و پود جوامع بشری عجین شده بود؛به گونه‌ای که ریشه‌کن کردن آن نیاز به زمان داشت.هرچند اصل الغای بردگی از اروپا آغاز شد،اما این حرکت اروپایی در واقع نوعی تغییر شکل دادن بردگی به تناسب شرایط زمان بود و بردگی فردی به بردگی جمعی(استعمار ملت‌ها)تبدیل شد که هنوز هم ادامه دارد.اگر انگلستان در امر الغای بردگی پیش‌گام بوده است،در استعمارگری نیز پیش‌رو به شمار می‌رود.

در اسلام اصل اولیه،آزادی انسان است،بردگی(به طور بسیار محدود)استثنایی از اصل اولی است.آزادی تن نه تنها حق انسان،بلکه تکلیف اوست.هیچ انسانی حق ندارد خود را برده دیگری سازد.امام علی علیه السلام فرمودند:«ایها الناس!أن آدم لم یلد عبدا ولا أمة وأن الناس کلّهم احرار»؛ ⁽³⁾ای مردم!حضرت آدم نه بنده‌ای به دنیا آورده است و نه کنیزی،و حقیقتا مردم همه آزاداند.

اسلام حدود چهارده قرن پیش از تدوین اعلامیه جهانی حقوق بشر و دیگر

اسناد بین‌المللی حقوق بشر،به گونه‌های مختلف با پدیده شوم بردگی مبارزه کرده و برای آزادی انسان کوشیده است.با توجه به اصل الغای بردگی در جهان،بحث تفصیلی در این موضوع چندان ضرورتی ندارد؛اما به طور فشرده بیان دیدگاه اسلام در این زمینه لازم است.

از دیدگاه اسلام،انسان‌فروشی بدترین کار است.پیامبر اسلام صلّی الله علیه و آله فرمود:«بدترین مردم کسی است که انسان‌فروشی کند.» ⁽¹⁾و یا«انسان‌فروشی از گناهان کبیره است». ⁽²⁾

اسلام برای آزادی بردگان برنامه‌هایی دارد.اولین اقدام در این زمینه،بستن سرچشمه‌های بردگی است.در زمانی که زور،غلبه و اسباب گوناگون دیگر،مجوز بردگی انسان به شمار می‌رفت،اسلام بردگی را به اسیران جنگی و آن هم به صلاحدید حاکم اسلامی محدود کرد.

اسلام در کنار محدود کردن راه‌های بردگی،شیوه‌هایی را برای آزادی بردگان لحاظ کرده است:یکی از مصارف هشتگانه زکات در اسلام،خریداری و آزاد کردن بردگان است ⁽³⁾و آزاد کردن برده عبادت به شمار می‌رود.اصولا در کتاب‌های فقهی و روایی،بابی به‌نام«باب العتق»(آزاد کردن برده)داریم.پیشوایان اسلام در این زمینه الگو و پیش‌گام بوده‌اند؛تا آن‌جا که در حالات امام علی علیه السلام نوشته‌اند:«أعتق ألفا من‌کدّ یده»؛ ⁽⁴⁾هزار برده را از دست‌رنج خود آزاد

کرد.بزرگان اسلام به کم‌ترین بهانه‌ای بردگان را آزاد می‌کردند. ⁽¹⁾

تاریخ گواه صادق این مدعاست که اسلام شخصیت بردگان را احیا کرد.بسیاری از یاران بزرگ پیامبر اسلام صلّی الله علیه و آله بردگان بودند:سلمان،بلال،عمار یاسر و قنبر از بردگان آزاده‌ای هستند که از یاران برجسته پیامبر اسلام صلّی الله علیه و آله به شمار می‌آیند.رفتار انسانی با بردگان،از سفارش‌های اسلام است. ⁽²⁾به نظر می‌رسد که نظر نهایی اسلام درباره بردگان روشن باشد.مطالب پیشین نشان می‌دهد که هدف اسلام،آزادی تدریجی و بدون پیامد منفی بردگان است.

آزادی در اعلامیه حقوق بشر اسلامی

ماده(1)11:انسان آزاد متولد می‌شود و هیچ‌کس حق به بردگی کشیدن یا ذلیل کردن یا مقهور کردن یا بهره کشیدن یا به بندگی کشیدن او را ندارد،مگر خدای تعالی.

ماده(2)11:استعمار به انواع گوناگونش و به اعتبار این‌که بدترین نوع بردگی است به شدت تحریم می‌شود و ملت‌هایی که از آن رنج می‌کشند،حق دارند از آن رهایی یافته و سرنوشت خویش را تعیین کنند.همه دولت‌ها و ملت‌ها نیز موظفند از این گروه در مبارزه علیه نابودی هرگونه استعمار و اشغالگری حمایت کنند.همه ملت‌ها نیز حق حفظ شخصیت مستقل و سلطه خود بر منابع و ثروت‌های طبیعی را دارند.

ماده 24:کلیه حقوق و آزادی‌های نام برده شده در این سند،مشروط به مطابقت با احکام شریعت اسلامی است.

آزادی در اعلامیه جهانی حقوق بشر

ماده 1:تمام افراد بشر آزاد به دنیا می‌آیند.

ماده 3:هرکس حق آزادی دارد.

ماده 4:هیچ‌کس را نمی‌توان در بردگی نگاه داشت و داد و ستد بردگان به هر شکل که باشد،ممنوع است.

ماده(2)29:هرکس در اجرای حقوق و استفاده از آزادی‌های خود،فقط تابع محدودیت‌هایی است که به وسیله قانون،منحصراً به منظور تأمین شناسایی،مراعات حقوق و آزادی‌های دیگران،برای مقتضیات صحیح اخلاقی و نظم عمومی و رفاه همگانی،در شرایط یک جامعه دموکراتیک وضع گردیده است.

ماده(3)29:این حقوق و آزادی‌ها،در هیچ موردی نمی‌تواند برخلاف مقاصد و اصول ملل متحد اجرا شود.

تفاوت

در این اصل که انسان آزاد به دنیا می‌آید و دارای حق آزادی است،هر دو اعلامیه اتفاق نظر دارند.با وجود این،تفاوت‌های عمده‌ای میان دو اعلامیه به نظر می‌رسد:

1.اعلامیه حقوق بشر اسلامی حق اطاعت و بندگی خدا را به رسمیت شناخته است؛حقی که منشأ حقوق بشر است و بدون آن هیچ حقی قابل تعریف و تضمین نیست.اما اعلامیه جهانی حقوق بشر نسبت به این حق کاملا بیگانه است.

2.اعلامیه حقوق بشر اسلامی استعمار را به مثابه بدترین نوع بردگی محکوم کرده و مبارزه برای رهایی ملت‌ها را وظیفه همگانی دولت‌ها و ملت‌ها می‌داند.اما اعلامیه جهانی حقوق بشر،به‌رغم تصویب آن در عصر سلطه استعمار،هیچ اشاره‌ای به این پدیده ناقض حقوق بشر نکرده است؛در صورتی‌که انتظار

می‌رفت اعلامیه مزبور نسبت به پدیده شوم استعمار و نجات ملت‌ها از آن،موضع مشخصی داشته باشد.

3.حق تعیین سرنوشت و حق حاکمیت ملت‌ها بر منابع طبیعی خویش،مورد حمایت صریح اعلامیه حقوق بشر اسلامی است؛اما در اعلامیه جهانی حقوق بشر،اشاره‌ای به این حق نشده است.

4.آزادی مورد نظر اعلامیه حقوق بشر اسلامی،اعم از آزادی فردی و گروهی است؛اما نوع نگرش اعلامیه جهانی حقوق بشر،مبتنی بر اصالت فرد است.

5.از نظر اعلامیه حقوق بشر اسلامی می‌توان ادعا کرد که همه افراد بشر آزاد آفریده شده‌اند؛چرا که همه آنان فرزندان آدم و حوا صلّی الله علیه و آله هستند که هر دو انسان‌هایی آزاد بوده‌اند.کسانی که داستان خلقت انسان را آن‌گونه که در قرآن کریم آمده است نمی‌پذیرند و به فرضیه‌های زیست‌شناسی دل بسته‌اند،با چه دلیل و برهانی می‌توانند اثبات کنند که همه انسان‌ها آزاد به دنیا می‌آیند؟در پرتو بینش اسلامی به سهولت و شفافیت هرچه تمام‌تر می‌توانیم استدلال کنیم که هیچ انسانی،ذاتاً برده نیست و بردگی امری عارضی است که بر اثر عوامل خارجی پدید می‌آید.

6.از دیدگاه اعلامیه حقوق بشر اسلامی،فلسفه آزادی و دلیل احترام آن،بر پایه اصل توحید به آسانی قابل تبیین است؛چون در رویکرد توحیدی،ارتباط منطقی میان هدف،مسیر تکامل و عوامل بازدارنده حرکت تکاملی انسان،به شفافیت تمام وجود دارد.آزادی انسان نیز در این رابطه منطقی قابل تبیین است.

اعلامیه جهانی حقوق بشر از لحاظ بیان فلسفه و منشأ آزادی و بیان علت لزوم احترام به آزادی،عقیم است.هرچند در مقدمه اعلامیه تصریح شده است که«اساس آزادی،حیثیت ذاتی همه اعضای خانواده بشری است»،اما بانیان و

هواداران اعلامیه مزبور نمی‌توانند حیثیت ذاتی بشر را به عنوان اصل لازم الاحترام،توجیه نموده و آزادی را به عنوان ثمره آن مطرح کنند؛زیرا اثبات آزادی مبتنی بر حیثیت ذاتی بشر،فرع بر تبیین چند امر زیر است:

الف)مرتبه وجودی انسان در نظام هستی مشخص شود؛

ب)سیر هدفدار و مسیر تکوینی و غایی انسان تعریف شود؛

ج)عوامل بازدارنده سیر تکاملی انسان شناسایی شود.

تنها در این صورت است که آزادی،فلسفه واقعی خود را بازمی‌یابد و ارزش حقیقی خود را پیدا می‌کند.روشن است که در نگرش مادی،با انکار توحید،همان‌گونه که هدف و غایت انسان توجیه عقلانی ندارد،سخن گفتن از موانع تکامل نیز منطقی نیست.در نتیجه،آزادی به معنای از میان برداشتن عوامل بازدارنده و مزاحم توجیهی ندارد.غربی‌ها در اثر بی‌اعتنایی به این پیوندهای منطقی،از حیثیت ذاتی بشر به رهایی بشر رسیده‌اند؛در صورتی‌که پذیرش و احترام این حیثیت به صیانت آن است،نه رها کردن آن. ⁽¹⁾

7.از دیدگاه اعلامیه حقوق بشر اسلامی،آزادی محدود به احکام شریعت است که حق خداوند،کرامت انسانی و حقوق دیگران را به عنوان عوامل تحدید کننده مطرح می‌کند.اما از نظر اعلامیه جهانی حقوق بشر،قانون قلمرو آزادی را تعیین می‌کند.

8.بر اساس ذیل ماده(1)11 اعلامیه حقوق بشر اسلامی،منع بردگی مطلق نیست.ظاهر ماده 4 اعلامیه جهانی حقوق بشر این است که در هیچ اوضاع و شرایطی نمی‌توان کسی را به بردگی گرفت و بردگی مطلقا باید از جامعه بشری

ریشه‌کن شود.ادعای اطلاق دلیلی ندارد؛چون ممکن است انسانی به سبب سوء اختیار خود،مستحق عقوبت بردگی شود؛مثلاً کسی که در برابر نظام حق و عادلانه اسلامی که ضامن سعادت و بشریت است شورش کند،پس از شکست خوردن برده می‌شود و باید به بردگی گرفته شود؛زیرا مصلحت خود او و دیگر انسان‌ها در همین است.چنین کسی اگر آزاد باشد،ممکن است به دشمنان اسلام پناه ببرد که در این صورت،از تعلیم و تربیت صحیح محروم می‌ماند و چه‌بسا درصدد مبارزه دوباره و برهم زدن آرامش جامعه اسلامی برآید.اگر این فرد برده شود و در جامعه اسلامی زندگی کند،به تدریج تحت تعلیم و تربیت درست،به مسیر بهروزی و کمال باز می‌گردد و دیگران نیز از شرّ او در امان می‌مانند.خلاصه این‌که بعضی از انسان‌ها ممکن است بر اثر ارتکاب اعمالی مجرمانه،زمینه بردگی خود را فراهم سازند و از آزادی محروم شوند.

خلاصه

آزادی به مثابه یک حق اساسی و بنیادین بشر،مورد اهتمام اسلام و اعلامیه‌های حقوق بشری است.واژه«آزادی»دارای مفاهیم مختلف فلسفی،روان‌شناختی،اخلاقی و حقوقی است که باید مورد توجه قرار بگیرد؛در غیر این صورت بحث آزادی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.از مفاهیم مختلف آزادی،آن‌چه در این بحث مهم به نظر می‌آید،آزادی تکوینی و آزادی تشریعی است که باید از هم جدا شود.

آزادی تکوینی،به معنای اختیار در برابر جبر است؛به این معنا که انسان در محدوده فعالیت‌های ارادی خویش تکوینا آزاد است.این آزادی،جوهره انسانیت،مبنای کرامت انسان و موجب امتیاز او از دیگر حیوانات است.اصولا در پرتو این

آزادی است که دین و دین‌داری معنا می‌یابد و اعمال ارادی انسان به صفت‌های اخلاقی«خوب»یا«بد»متصف می‌شود.مقصود از آزادی تشریعی،مشروعیت و جواز همه گزینه‌ها و اطراف اختیار انسان در محدوده قانون است،نه مطلقا.

از دیدگاه اسلام،آزادی تکوینی مطلق است،اما آزادی تشریعی محدود؛یعنی انسان به لحاظ تکوینی مطلقا آزاد است،اما به لحاظ تشریعی این‌گونه نیست؛بلکه عواملی نظیر حق خداوند،کرامت انسانی و حقوق دیگران،از عوامل تحدید کننده آزادی در اسلام است.

یکی از افتخارات اسلام،سبقت زمانی در اهتمام به رهایی بردگان است.اسلام در زمانی ظهور کرد که بردگی تقریبا جنبه جهانی داشت و انسان‌ها همانند اجناس،خرید و فروش می‌شدند.اسلام در همان زمان،بردگی را پدیده‌ای نامطلوب اعلام کرد و طرح‌هایی را برای آزادی بردگان ارائه کرد.

هر دو اعلامیه حقوق بشر اسلامی و غربی،آزادی را به عنوان حق بشری به رسمیت شناخته و از آن حمایت کرده‌اند.اما تفاوت‌های اساسی میان دو رویکرد اسلامی و غربی دیده می‌شود.اعلامیه حقوق بشر اسلامی که رویکرد توحیدی دارد،می‌تواند ادعا کند که همه افراد بشر آزاد آفریده شده‌اند؛چرا که همه انسان‌ها را فرزندان آدم و حوا صلّی الله علیه و آله می‌داند که هر دو انسان‌هایی آزاد بوده‌اند؛چون در رویکرد توحیدی،هیچ انسانی ذاتاً برده نیست و بردگی امری عارضی است که بر اثر عوامل خارجی پدید می‌آید.اما اعلامیه جهانی حقوق بشر که رویکرد مادی دارد و مبتنی بر فرضیه‌های زیست‌شناسی است،از اثبات این مدعا که همه انسان‌ها آزاد به دنیا می‌آیند،عاجز است.

از همه مهم‌تر،اعلامیه جهانی حقوق بشر نمی‌تواند حیثیت ذاتی انسان را به مثابه یک اصل لازم الاحترام تبیین نموده و آزادی را بر اساس آن توجیه کند؛در

صورتی‌که اعلامیه حقوق بشر اسلامی با رویکرد توحیدی می‌تواند کرامت انسانی را تبیین نموده و آزادی را به عنوان نتیجه آن اثبات کند.افزون بر این،اعلامیه اسلامی حقوق بشر مواردی مانند حق خدا،حق تعیین سرنوشت،رهایی ملت‌های زیر ستم و مبارزه با استعمار را با صراحت نام برده است که اعلامیه جهانی حقوق بشر درباره آن ساکت است.

پرسش ها

1.انواع آزادی را تعریف کنید.

2.تفاوت آزادی تکوینی و تشریعی چیست؟

3.جایگاه آزادی در اسلام را تبیین کنید.

4.عوامل تحدیدکننده آزادی از دیدگاه اسلام را نام ببرید.

5.آزادی را از دیدگاه اعلامیه حقوق بشر اسلامی بیان کنید.

6.آزادی در اعلامیه جهانی حقوق بشر چگونه است؟

7.بردگی را از دیدگاه اسلام و اعلامیه‌های حقوق بشری تبیین کنید.

8.آیا بر مبنای اعلامیه جهانی حقوق بشر می‌توان آزادی انسان را اثبات کرد؟

9.آزادی ثمره چیست؟

10.مهم‌ترین تمایزات دو اعلامیه را در بحث آزادی برشمارید.

منابع برای مطالعه

1.أ.د.وهبه،الزحیلی:حق الحریه فی العالم،دمشق،دارالفکر،1421ق/2000م.

2.برلین،آیزایا:آزادی و خیانت به آزادی،ترجمه عزت‌الله فولادوند،تهران،نشر ماهی،1386.

3.جعفری،محمدتقی:حقوق بشر جهانی،تهران،مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری،چ1386،2.

4.خمینی،روح‌الله:آزادی در اندیشه امام خمینی،تبیان:دفتر بیست و هفتم،تهران،مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله،1380.

5.سروش،محمد:آزادی،عقل و ایمان،قم،دبیرخانه مجلس خبرگان،مرکز تحقیقات علمی،1381.

6.سلیمی،عبدالحکیم:نقش اسلام در توسعه حقوق بین‌الملل،قم مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی،چ1386،2.

7.طباطبایی مؤتمنی،منوچهر:آزادی‌های عمومی و حقوق بشر،تهران،مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران،1375.

8.طباطبایی،محمدحسین:آزادی از دیدگاه علامه طباطبایی،ترجمه و تنظیم علیرضا فراهانی‌منش،قم،دفتر انتشارات اسلامی،1381.

9.قدردان قراملکی،محمدحسن:آزادی در فقه و حدود آن قم،بوستان کتاب(انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)،1382.

10.مصباح یزدی،محمدتقی:نگاهی گذرا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام،قم،انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله.

11.هاشمی،سید محمد:حقوق بشر و آزادی‌های اساسی،تهران،میزان،1384.

12.یسری،السید محمد:حقوق الانسان فی ضوء الکتاب و السنه،بیروت-لبنان،دارالمعرفه،1427ق/2006م.

14-آزادی عقیده

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.آزادی عقیده را تعریف کند؛

2.آزادی عقیده از دیدگاه اسلام را بیان کند؛

3.رابطه ارتداد و آزادی عقیده را مورد تحلیل قرار دهد؛

4.آزادی عقیده را از دیدگاه اعلامیه جهانی حقوق بشر بررسی کند؛

5.وجوه اشتراک و افتراق دو رویکرد را برشمارد.

مقدمه

آزادی عقیده و حق دین‌داری یکی از مهم‌ترین حق‌های بشری است.در این اصل که انسان باید اعتقادی داشته باشد،تردیدی نیست؛چون محال است انسان در این دنیا بدون عقیده زندگی کند.حتی اگر کسی بخواهد بدون اعتقاد زندگی کند،باید برای همان زندگی بی‌اعتقادش،پشتیبان فکری داشته باشد که خود،نوعی اعتقاد است.

از آن‌جا که بشر نمی‌تواند ضرورت و شایستگی مبانی کلی زندگی خود را-هرچند روشن باشد-بدون«باید»یا«شاید»بپذیرد،مجبور است به آن مبانی معتقد باشد؛زیرا ماهیت احساس ضرورت و شایستگی،با تردید یا علم برخلاف آن،سازگار نیست. ⁽¹⁾

با توجه به این‌که انسان نمی‌تواند بدون اعتقاد زندگی کند،پرسش‌هایی از این دست در این زمینه مطرح می‌شود:

انسان به چه چیزهایی باید معتقد باشد؟آیا انسان باید اعتقاد ثابت داشته باشد یا در پذیرش و تبدیل عقیده آزاد است؟به بیان دیگر،قلمرو آزادی عقیده تا کجاست؟آیا آزادی عقیده مطلق است و تمام موارد اعم از«حق انتخاب عقیده،حفظ،تغییر،انصراف آزادانه از یک عقیده،و همه جنبه‌های رفتاری و آیین دین‌داری»را در بر می‌گیرد؟موضوع این درس،تبیین آزادی عقیده از دیدگاه اسلام و اعلامیه‌های حقوق بشر می‌باشد.

آزادی عقیده در اسلام

دین حق یکی از ضروریات حیاتی و جوهری انسان است؛زیرا دین حق با برداشت صحیح از خالق،هستی و انسان،روابط او را در ابعاد گوناگون آن تنظیم می‌کند.در بیان قرآن کریم،دین حق،همانا اسلام است ⁽¹⁾و غیر از اسلام هیچ دینی پذیرفته نیست. 2در اسلام رابطه انسان با خدا،با خود،با دیگران و با طبیعت به بهترین وجه ترسیم شده است.آزادی عقیده و حق تدین در اسلام،از اهمیتی ویژه برخوردار است و چه‌بسا مقدم بر حق حیات می‌شود.جهاد با نفس و شهادت در راه دین برای آزادی عقیده و حق دین‌داری،دلیل این اهمیت است.

اسلام دینی است با دعوتی جهانی که مخاطب آن همه انسان‌هاست. 3دعوت به دین،اجباری نیست؛بلکه مبتنی بر حکمت،موعظه و جدال احسن است. 4به

همین دلیل،قرآن کریم حق دین‌داری و آزادی عقیده را با صراحت اعلام می‌کند: لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ... ؛ 1در پذیرش دین اکراهی نیست،(زیرا)راه درست از راه انحرافی روشن شده است.

اسلام انسان‌ها را به دین حق راه‌نمایی می‌کند و اجباری در کار نیست؛ 2اما پیش از دعوت به حق سعی دارد تا شرایط اختناق را از بین ببرد و فرصت تفکر را برای انسان‌ها فراهم کند.در این راستا،پیامبر اسلام صلّی الله علیه و آله وظیفه داشت تا بارهای سنگین و زنجیرهای موانع را از دوش و گردن انسان‌ها بردارد 3و با نمایاندن راه راست از باطل،حقانیت آیین الهی را بیان می‌کند؛ 4اما انسان‌ها در انتخاب آزادند و پیامبر حق تحمیل عقیده را ندارد و خداوند نیز ایمان اجباری را از انسان‌ها نخواسته است. 5

خداوند درباره قلمرو آزادی عقیده به پیامبرش چنین توصیه می‌کند: ...فَبَشِّرْ عِبادِ* اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ... ؛مژده بده به بندگان من که سخن را می‌شنوند و بهترینش را دنبال می‌کند. 6و سخن احسن را نیز خود مشخص کرده است: وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَی اللّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ ؛چه کسی خوش‌گفتارتر است از آن کس که دعوت به سوی خدا می‌کند و عمل صالح انجام می‌دهد و می‌گوید که من از مسلمانانم؟! 7از سوی دیگر،رسالت پیامبر را چنین یادآوری می‌کند: قُلْ هذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّهِ عَلی بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی... ؛ای پیامبر!

بگو این راه من است و پیروانم،با بصیرت کامل،همه مردم را به سوی خدا دعوت می‌کنم. ⁽¹⁾

ارتداد و آزادی عقیده

چنان‌که اشاره کردیم،در رویکرد اسلامی،داشتن دین حق،یکی از ضروریات اولیه هر انسان است.محروم کردن انسان‌ها از دین حق و تعدی به آن،مطلقا ممنوع است.از آن‌جا که دین با گوهر انسانیت مرتبط است و تنها در اعتقادات قلبی خلاصه نمی‌شود،طبیعی است که میان داشتن دین و نداشتن آن تفاوت وجود دارد؛چنان‌که دین حقیقی با خرافی نیز یکسان نیست؛در نتیجه پذیرفتن مطلق آزادی عقیده(حق انتخاب،حفظ،تغییر،انصراف آزادانه از یک دین و انجام هرگونه رفتار دینی)به معنای پذیرش هرج و مرج و تعارض اجتماعی است که قطعا اسلام چنین چیزی را برنمی‌تابد.

بسیاری از روشن‌فکران دنیای اسلام،شعار آزادی عقیده از سوی غرب راتوطئه‌ای استعماری تلقی کرده‌اند.سید جمال‌الدین اسدآبادی با شناختی کامل ازاقدام شوم مدعیان آزادی عقیده،مسلمانان را این‌گونه به تعصب دینی فرامی‌خواند:

اروپاییان به خوبی فهمیده‌اند که پیوند دینی،محکم‌ترین پیوند مسلمانان است و قوت و قدرت آنان ریشه در تعصب اعتقادی ایشان دارد.اروپاییان برای درهم شکستن این عزت و قدرت،مسلمانان را به رها کردن تعصب دینی فرا می‌خوانند تا به اهداف شوم خود در سرزمین‌های اسلامی دست یابند. ⁽²⁾

شهید مطهری نیز در این‌که شعار آزادی عقیده،یک اقدام استعماری است،با سید هم‌نظر است.ایشان به مناسبت احترام نهادن ملکه انگلیس در برابر بت‌ها،در سفری به هندوستان،می‌نویسد:

استعمار می‌داند که همین بتخانه‌هاست که هند را به زنجیر کشیده و رام استعمارگران کرده است و البته،این‌گونه احترام‌ها،خدمت به آزادی و احترام به عقیده نیست؛خدمت به استعمار است.ملت هند اگر از زیر بار این خرافات بیرون بیاید که دیگر باج به انگلیسی‌ها نخواهد داد. ⁽¹⁾

این برداشت‌ها زمانی بهتر درک می‌شود که فرازی از سخنرانی«زویمر»اسقف زمان اشغال فلسطین به دست انگلستان،مورد توجه قرار بگیرد.وی می‌گوید:

آن‌چه برای امر تبشیر مهم است،این نیست که مسلمانان را به سوی مسیحیت بکشید؛زیرا در این صورت آنها را هدایت کرده و به آنان احترام کرده‌اید؛بلکه در این مورد امر مهم آن است که اسلام را از مسلمان سلب کرده،او را از دینش خارج سازید تا موجودی باشد که ارتباطی با خدا نداشته و همچنین ارتباطی با مبانی اخلاقی که در شئون حیاتی به آن تکیه زده است،نداشته باشد.با انجام این عمل،طلیعه پیروزی استعمار را در ممالیک(کشورهای)اسلامی خواهید دید.برادران!شما بودید که جوانان مسلمان را طوری آماده کردید که ارتباط با خدا نداشته باشند.آنان را از اسلام خارج و به مسیحیت هم راه ندادید و طوری بار آمدند که مورد نظر استعمار است.به مجد و عظمت اهمیت نمی‌دهند و سستی و کسالت را دوست دارند. ⁽²⁾

بی‌جهت نیست که قرآن کریم ضمن نکوهش ارتداد، ⁽³⁾مرتد را با عناوین

فریفته شیطان، ⁽¹⁾زیانکار 2وکافر 3معرفی می‌کند و با یادآوری عقوبت ارتداد،به مؤمنان چنین هشدار می‌دهد:«کسی که مرتد شود و در حال کفر بمیرد،تمام اعمال نیک(گذشته)او در دنیا و آخرت،بر باد می‌رود و آنان اهل دوزخند و همیشه در آن خواهند ماند». 4

نکته قابل توجه این‌که در آیات ناظر به ارتداد،هیچ‌گونه کیفر دنیوی مقرر نشده است؛اما در سنت،کیفرهای شدید و آثار حقوقی خاصی بر ارتداد مترتب شده است 5که به تبع آن،فقها نیز از احکام ارتداد به تفصیل بحث کرده‌اند. 6

حکم شدید مرتد،از فروعات آزادی عقیده و در راستای حمایت از حق تدین است. 7اسلام هیچ‌گاه کسی را به پذیرش دین اجبار نمی‌کند،تا آن‌جا که تقلید در اصول دین ممنوع است و باید اعتقاد به آنها از روی علم باشد؛با وجود این،کسی که آگاهانه و با رضایت اسلام را می‌پذیرد،سپس از آن بازمی‌گردد(مرتد می‌شود)از دو حال بیرون نیست:یا اسلام آوردن او از روی نفاق بوده و قلبا کافر مانده است،که جزای او به دلیل بازی کردن با مقدسات دینی قتل است؛یا واقعا اسلام آورده،اما بعد دچار تردیدهای شیطانی و انسانی شده است.در این

صورت،باید از طریق بیان حقایق و رفع شبهات اتمام حجت شود.در صورت بازگشت،توبه ایشان پذیرفته است؛وگرنه به جرم اهانت به مقدسات اسلام و به بازی گرفتن دین،باید به سزای عمل خود برسد.

به عقیده ما،اگر بر کسی اتمام حجت شود و او حقانیت دین را دریابد و بدان اقرار و اعتراف کند و آشکارا در حلقه متدینان درآید و سپس در جامعه‌ای که نظامی مبتنی بر دین دارد و مشروعیت خود را از دین می‌گیرد و اراده خدای متعال را منشأ همه حقوق و تکالیف قلمداد می‌کند،آشکارا از دین خارج شود و با آن به مخالفت برخیزد،چنین کسی در واقع پرچم مخالفت با جامعه و نظام اجتماعی دینی را برافراشته است.این اقدام اگر مجاز باشد،زمینه بسیار مساعدی برای نفوذ ذشمنان نظام و دین فراهم می‌سازد تا از طریق عوامل نفوذی خود در درون جامعه اسلامی،حیات اجتماعی مسلمانان را در معرض خطر قرار دهند.البته انکار و مخالفت با دین،مادامی که مجال ظهور و بروز در عرصه اجتماع نیابد،مفاسدی به دنبال ندارد و طبعاً احکام و کیفر ارتداد را نیز نخواهد داشت.کفر و شرک باطنی فقط عقوبت اخروی دارد،اما اگر ارتداد به عرصه اجتماع کشیده شود،بر اساس مصالح اجتماعی کیفر متناسب آن نیز اجرا می‌شود. ⁽¹⁾

واقع امر این است که ارتداد نه تنها اهانت به مقدسات دینی است،بلکه مایه تزلزل در عقاید دیگران و در واقع،تجاوز به حقوق آنان است؛چنان‌که قرآن کریم به این حقیقت اشاره دارد: وَ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ آمِنُوا بِالَّذِی أُنْزِلَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَ اکْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ ؛ ⁽²⁾و جمعی از اهل کتاب(یهود)

گفتند:بروید و ظاهرا به آن‌چه بر مومنان نازل شده،در آغاز روز ایمان بیاورید و در پایان روز کافر شوید؛شاید آنها از آیین خود بازگردند؛(زیرا آنها شما را اهل کتاب و آگاه از بشارات آسمانی پیشین می‌دانند و این توطئه کافی است که آنها را متزلزل گرداند).

بنابراین،اصل حمایت از دین حق و نیز جلوگیری از توطئه دشمنان دین،ایجاب می‌کند که مرتد باید مجازات شود. ⁽¹⁾البته دفاع از احکام ارتداد و استدلال در مقابل مخالفان،کاری است ظریف و دقیق که در جای مناسب به آن پرداخته شده است. ⁽²⁾

آزادی عقیده در اعلامیه حقوق بشر اسلامی

ماده10:اسلام دین فطرت است و به‌کار گرفتن هرگونه اکراه نسبت به انسان یا بهره‌برداری از فقر یا جهل انسان برای تغییر این دین به دینی دیگر یا به الحاد،جایز نمی‌باشد.

آزادی عقیده در اعلامیه جهانی حقوق بشر

ماده 18:هرکس حق دارد که از آزادی فکر،وجدان و مذهب بهره‌مند شود.این حق،متضمن آزادی تغییر مذهب یا عقیده و همچنین متضمن آزادی اظهار عقیده و ایمان می‌باشد و نیز شامل تمایلات مذهبی و اجرای مراسم دینی است.هرکس می‌تواند از این حقوق به صورت فردی یا جمعی،خصوصی یا عمومی برخوردار باشد.این حق در همه اسناد حقوق بشری مورد تأکید قرار گرفته است. ⁽³⁾

ماده 19:هرکس حق آزادی عقیده و بیان دارد و حق مزبور شامل آن است که از داشتن عقیده خود بیم و اضطرابی نداشته باشد و در کسب اطلاعات و افکار و انتشار آن با تمام وسایل ممکن و بدون ملاحظات مرزی آزاد باشد. ⁽¹⁾

تفاوت ها

1.انگیزه اعلامیه حقوق بشر اسلامی از اشاره به فطری بودن اسلام،در واقع تأکید بر حقانیت اسلام است؛چون فطرت مساوی با حقیقت است.حقانیت اسلام ایجاب می‌کند که:اولا مسلمانی حق هر انسان است و محروم کردن انسان‌ها از اسلام به هر دلیل یا وسیله‌ای جایز نیست؛ثانیا حق آزادی عقیده مطلق نیست؛بلکه این حق تا زمانی محترم است که با حق الله و حق جامعه سازگار باشد و انسان را از هدف اصلی خلقت غافل نکند.در مقام تعارض،حق آزادی عقیده و بیان محدود می‌شود.

از دیدگاه اعلامیه جهانی حقوق بشر،آزادی عقیده مطلق است.حقانیت یا عدم حقانیت عقیده هیچ موضوعیتی ندارد؛چنانکه ملکه انگلیس در سفری به انگلستان،هنگام بازدید از بتخانه‌ای،در برابر بت‌ها تعظیم و آنها را احترام کرد.او مسیحی بود،ولی به نام احترام به عقاید ملت‌ها،در برابر چشم هندوها،به بت‌ها اظهار ادب کرد. ⁽²⁾

2.اعلامیه حقوق بشر اسلامی ارتداد از اسلام را جایز نمی‌داند.اگر بپذیریم که انسان مخلوق و مملوک خداوند است و منشأ همه حقوق فردی و اجتماعی انسان،حق خدای متعال است،قلمرو حقوق و تکالیف بشر را نیز او تعیین

می‌کند.از این رو،همان‌گونه که خدا حق دارد جان انسانی را بگیرد یا به انسانی فرمان دهد که حیات انسان دیگری را سلب کند،حق دارد کسانی را که آشکارا به حقانیت دین الهی اعتراف کرده‌اند،سپس با وجود امکان بحث و تحقیق به مخالفت با آن برمی‌خیزند،محکوم به مرگ کند.

اما اعلامیه حقوق بشر غربی نسبت به احکام ارتداد موضع منفی دارد.ماده 18 و 19 اعلامیه جهانی حقوق بشر مستقیماً ناظر به احکامی است که در همه ادیان الهی به طور عام و در اسلام به طور خاص درباره ارتداد و بازگشت از دین است.بنابر این مواد،هر شخصی مجاز است که از دین خود دست بردارد و دین جدید انتخاب کند؛چون در رویکرد لیبرالیستی،دایره انسانیت انسان بسیار وسیع است.هیچ‌کس به دلیل داشتن عقیده خاصی،از انسانیت نمی‌افتد و مستحق قتل و سلب نمی‌گردد؛مگر این‌که خود آدمیان به بیرون راندن او از جهان(اعدام)فتوا دهند که آن هم نه به دلیل عقیده‌اش،بلکه به دلیل کرده‌اش است.فکر لیبرال‌ها دقیقا این است که اگر کسی از دین بیرون رفت،از انسانیت بیرون نمی‌رود؛یعنی مرز دیانت و انسانیت یکی نیست. ⁽¹⁾

خلاصه

آزادی عقیده،یکی از مهم‌ترین حق‌های بشری است؛چون انسان نمی‌تواند بدون عقیده زندگی کند.حتی مدعیان بدون اعتقاد نیز برای همان زندگی بی‌اعتقادشان،باید پشتیبان فکری داشته باشند که خود نوعی عقیده است.

دین حق یکی از ضروریات حیاتی و جوهری انسان است؛زیرا دین حق با

برداشت صحیح از خالق انسان و جهان،روابط گوناگون فردی و اجتماعی انسان را به بهترین وجه ترسیم می‌کند.قرآن کریم،اسلام را تنها دین حق معرفی می‌کند.آزادی عقیده در رویکرد اسلامی،از اهمیتی ویژه برخوردار است و چه‌بسا مقدم بر حق حیات می‌شود.جهاد با نفس و شهادت در راه دین برای آزادی عقیده و حق تدین،دلیل این اهمیت است.

قرآن کریم حق دین‌داری و آزادی عقیده را با صراحت اعلام می‌کند.از آن‌جا که دین با گوهر انسانیت مرتبط است و تنها در اعتقادات قلبی خلاصه نمی‌شود،پذیرفتن مطلق آزادی عقیده،به معنای پذیرش هرج و مرج و تعارض اجتماعی است که قطعا اسلام چنین چیزی را برنمی‌تابد.به همین دلیل،قرآن کریم ضمن نکوهش ارتداد،مرتد را با عناوین فریفته شیطان،زیانکار و کافر معرفی می‌کند و ضمن یادآوری عقوبت ارتداد،به مؤمنان هشدار می‌دهد که ارتداد پیامدهای ناگواری دارد.

از نظر اسلام،حکم شدید مرتد،از فروعات آزادی عقیده و در راستای حمایت از حق دین‌داری است.کسی که آگاهانه و با رضایت اسلام را می‌پذیرد،سپس از آن بازمی‌گردد(مرتد می‌شود)از دو حال بیرون نیست:یا اسلام آوردن او از روی نفاق بوده و قلبا کافر مانده است،که جزای او به دلیل بازی کردن با مقدسات دینی قتل است،یا واقعا اسلام آورده،اما بعد دچار تردیدهای شیطانی و انسانی شده است.در این صورت باید از طریق بیان حقایق و رفع شبهات اتمام حجت شود؛در صورت بازگشت،توبه او پذیرفته است؛وگرنه به جرم اهانت به مقدسات اسلام و به بازی گرفتن دین،باید به سزای عمل خود برسد؛زیرا چنین کسی در واقع پرچم مخالفت با جامعه و نظام اجتماعی دینی را برافراشته است.واقع امر این است که ارتداد نه تنها اهانت به مقدسات دینی است،بلکه مایه

تزلزل در عقاید دیگران و در واقع،تجاوز به حقوق آنان است.

اعلامیه‌های حقوق بشر اسلامی و غربی به‌رغم اشتراک در اصل آزادی عقیده،تمایزاتی نیز دارند.اعلامیه حقوق بشر اسلامی،اسلام را دین فطرت معرفی می‌کند تا حقانیت آن را یادآوری نماید.این رویکرد ضمن اصرار بر حقانیت اسلام،ارتداد از آن را به هیچ وجه برنمی‌تابد؛در حالی‌که اعلامیه جهانی حقوق بشر بر مطلق بودن آزادی عقیده تأکید ورزیده است و حقانیت یا حقانیت نداشتن عقیده موضوعیت ندارد.حقانیت و حقانیت نداشتن عقیده و جواز ارتداد و مجاز نبودن ارتداد،مهم‌ترین چالش‌های مطرح در حوزه آزادی عقیده،از دیدگاه دو اعلامیه است.

پرسش ها

1.آزادی عقیده را تعریف کنید.

2.چرا آزادی عقیده،حق هر انسان است؟

3.نظر اسلام درباره آزادی عقیده چیست؟

4.نقش حقانیت و عدم حقانیت عقیده را در تکامل انسان بیان کنید.

5.چرا اعلامیه حقوق بشر اسلامی،اسلام را دین فطرت معرفی می‌کند؟

6.نظر اعلامیه حقوق بشر اسلامی درباره ارتداد چیست؟

7.رابطه آزادی عقیده و ارتداد را از دیدگاه اسلام تبیین کنید.

8.وضعیت آزادی عقیده در اعلامیه جهانی حقوق بشر چگونه است؟

9.وجه مجازات سنگین ارتداد در اسلام چیست؟

10.مهم‌ترین تفاوت‌های دو اعلامیه را درباره آزادی عقیده برشمارید.

منابع برای مطالعه

1.جعفری،محمدتقی:حقوق جهانی بشر،تهران،مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری،چ1386،2.ص194-213.

2.حقیقت،سید صادق:مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و غرب،تهران،مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر،1381،ص250-268.

3.السیزواری،خدیجه:موسوعة حقوق الانسان فی الاسلام،القاهره،دارالاسلام،1429ق./2008م.

4.سروش،محمد:آزادی،عقل و ایمان،قم،دبیرخانه مجلس خبرگان،مرکز تحقیقات علمی،1381.ص259-319.

5.صرامی،سیف‌الله:احکام مرتد از دیدگاه اسلام،مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری،1376.

6.قدردان قراملکی،محمدحسن:آزادی در فقه و حدود آن،قم،بوستان کتاب(انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)،1382،ص101-152.

7.منتظر قائم،مهدی:آزادی‌های شخصی و فکری از دیدگاه امام خمینی و مبانی فقهی آن،تهران،مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،1381.

8.قاری،سید فاطمی:حقوق بشر در جهان معاصر،دفتر دوم،تهران،مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش،چاپ دوم،1389،ص165-201.

9.هاشمی،سید حسین:ارتداد و آزادی،تهران،پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،سازمان چاپ و انتشارت،چاپ دوم،1386،ص17-151.

10.هاشمی،سیدمحمد:حقوق بشر و آزادی‌های اساسی،تهران،میزان،1384،ص321-345.

11.یسری،السید محمد:حقوق الانسان فی ضوء الکتاب و السنة،بیروت-لبنان،دارالمعرفة،1427ق/2006م.

15-آزادی اندیشه و بیان

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.آزادی اندیشه و بیان را تعریف کند؛

2.کارکرد آزادی اندیشه و بیان را تبیین کند؛

3.قلمرو آزادی اندیشه و بیان را تشخیص دهد؛

4.آزادی اندیشه و بیان را از دیدگاه اسلام تبیین نماید؛

5.نگرش دو اعلامیه به آزادی اندیشه و بیان را مقایسه کند.

مقدمه

آزادی اندیشه و بیان به مثابه یک«حق» ⁽¹⁾در همه نظام‌های حقوقی مطرح است.شناسایی آزادی بیان در عصر حاکمیت حقوق طبیعی،به نام«حق طبیعی»، ⁽²⁾در قوانین اساسی کشورها به مثابه«حق اساسی» ⁽³⁾و سرانجام در اسناد حقوق بشر بین‌المللی به عنوان«حق بشری»، ⁽⁴⁾دلیلی بر اهمیت اندیشه و نقش آزادی بیان در تکامل فردی و اجتماعی انسان است.آزادی بیان،از جمله حقوق ارزشمندی است که احترام به آن لازمه اصل آزادی اندیشه است.

پرسش اصلی بحث این است که آیا آزادی اندیشه و بیان مطلق است و همه

مراحل تشکیل عقاید،ابراز عقاید،اشاعه و انتقال عقاید،تعیین مفاد بیان،تعیین مخاطب بیان،انتخاب وسیله بیان،دریافت بیان و جست‌وجوی اطلاعات را در بر می‌گیرد یا دارای قلمروی محدودی است؟

رابطه اندیشه با عقیده

منظور از طرح این عنوان،تبیین تمایز اندیشه از عقیده است.شهید مطهری از متفکرانی است که با حساسیت جدی به خلط اندیشه با عقیده،همواره بر جدایی آن دو اصرار ورزیده است. ⁽¹⁾

اندیشه،تجلی حالت پویایی و فعالیت ذهن است که از آن به«تفکر»تعبیر می‌شود.حکیمان فکر را نوعی حرکت دانسته‌اند. ⁽²⁾کسی که بر مبنای تفکر،رأی و نظری را بر می‌گزیند،اعتقادش کاملا جنبه خردمندانه پیدا می‌کند و عقیده‌اش برخاسته از فکر است.اما عقیده می‌تواند در اثر عوامل دیگری مانند پیروی از شخصیت‌ها،محیط اجتماعی و القائات خانوادگی شکل بگیرد.از این رو،جداکردن عقیده و فکر،موضوعی کاملا معقول و منطقی و قابل درک است.از نگاه منطقی نسبت میان آن دو را می‌توان عموم و خصوص من وجه دانست.برخی از عقاید،بیگانه از تفکرند و هیچ عنصر عقلانی در پدیداری آن نقش ندارد.برخی تفکرات نیز چون به نتیجه روشنی نمی‌رسند،عقیده و رأیی به دنبال ندارند و برخی عقاید مبتنی بر تفکر بوده و خاستگاه فکری دارند. ⁽³⁾

متأسفانه در یک مغالطه آشکار،برخی اندیشمندان غربی،آزادی اندیشه را با آزادی عقیده خلط کرده‌اند و مرزهای آن را نادیده گرفته‌اند:

لازمه باز بودن ذهن و آمادگی برای برخورد با آراء این است که انسان آرای مخالف را هم ببیند،بررسی کند و بعد اظهار نظر کند.بعضی‌ها به جای کلمه«سعه صدر»کلمه«تساهل و تسامح»را به کار برده‌اند و این را به شکلی با آزادی عقیده پیوند داده‌اند که هر کس هر چه را قبول کند،عقیده او قابل احترام است.یکی بت می‌پرستد،یکی گاو می‌پرستد و یکی...،عقیده همه مورد احترام است و آن هم که خدا را می‌پرستد،عقیده‌اش مورد احترام است.این طرز تلقی را محافل حاکمه غربی برای این‌که مردم را به اندیشه‌ها و افکار مختلف مشغول بدارند،در میان مردم رسوخ داده‌اند.آنها می‌خواهند مردم را از بررسی مسائل بازدارند.آنها سعه صدر را بی‌قیدی در برخورد با مسائل علمی تلقی می‌کنند. ⁽¹⁾

منظور این است که قداست تفکر،هیچ ملازمه‌ای با قداست هر عقیده‌ای ندارد و از این راه نمی‌توان حرمت هر عقیده‌ای را اثبات کرد.حتی ممکن است عقیده‌ای از آن رو که ضد تفکر و تعقل است،از هیچ‌گونه فرصتی برخوردار نباشد و برای دست‌یابی به آزاداندیشی،مبارزه با آن عقیده ضروری باشد.

آزادی اندیشه و بیان در اسلام

اشاره

اسلام دین اندیشه و تفکر است.در آموزه‌های اسلامی،آزادی بیان از اهمیت والایی برخوردار است.تأکید فراوان قرآن کریم بر تفکر و ارج نهادن به متفکران و خردمندان ⁽²⁾از یک سو،و مبارزه پی‌گیر پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله با هر نوع عامل بردگی

فکری،شکستن زنجیرهای اسارت عقل و آزاد ساختن آن از خرافات، ⁽¹⁾دلیل روشنی بر این مدعاست.کسانی که از نعمت عقل و حواسشان بهره نمی‌گیرند و در حکمت آفرینش انسان و جهان تدبر نمی‌کنند،در بیان قرآن کریم گمراه‌تر از چارپایان به شمار می‌آیند؛ ⁽²⁾چرا که انسان به دلیل برخورداری از«عقل»و«اراده»نسبت به رفتارش مسئول است. ⁽³⁾

به اعتقاد غالب مفسران،نخستین آیاتی که بر پیامبر اسلام صلّی الله علیه و آله نازل شده،آیاتی است که بر«خواندن»،«علم»و«قلم»تکیه دارد که بی‌درنگ پس از نعمت آفرینش بیان شده است: اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ* خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ* اِقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ* اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ* عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ ؛ ⁽⁴⁾بخوان به نام پروردگارت که(جهان را)آفرید؛(همان کسی که)انسان را از خون بسته‌ای خلق کرد؛بخوان به نام پروردگارت(که از همه)بزرگوارتر است؛همان کسی که به وسیله قلم تعلیم نمود؛و به انسان آن‌چه را نمی‌دانست یاد داد.

نکته مهم آن‌که آیات مزبور در زمانی بر رسول خدا صلّی الله علیه و آله نازل شد که نه تنها در تاریکستان حجاز کسی ارزشی برای قلم قائل نبود،بلکه در دنیای متمدن آن روز نیز،قلم اهمیت چندانی نداشت.وجود سوره‌ای به نام«قلم»در قرآن و«سوگند به قلم و آن‌چه آن می‌نویسد» ⁽⁵⁾و همچنین تأکید قرآن کریم بر علم،تعلیم و تعلم، ⁽⁶⁾همه نشان دهنده اهمیت علم،تفکر،بیان و آزادی در این زمینه‌هاست.

اصرار خداوند حکیم و متعال بر تفکر در واقعیت‌های عالم هستی،خود دلیلی متقن بر آزادی اندیشه و بیان است.

از دیدگاه اسلام،بیان اندیشه و ابراز حقایق مفید به حال بشر-در قلمرو مادی و معنوی-نه تنها آزاد است،بلکه یک رسالت است.کسی که فرصت و توان تبلیغ دارد،اگر در بیان واقعیات کوتاهی کند و مردم را از شناخت حقایق محروم سازد،در دنیا و آخرت بازخواست خواهد شد.آیات متعددی در قرآن کریم بر این مدعا دلالت دارد:

یا أَهْلَ الْکِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ؛ای اهل کتاب!چرا حق را با باطل می‌پوشانید و حق را کتمان می‌کنید در حالی که شما می‌دانید؟! ⁽¹⁾

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنّاهُ لِلنّاسِ فِی الْکِتابِ أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ ؛ ⁽²⁾کسانی‌که دلایل روشن و وسیله هدایتی را که نازل کرده‌ایم،پس از آن‌که برای مردم بیان نمودیم،کتمان کنند،خدا آنها را لعنت می‌کند و همه لعن کنندگان نیز،آنها را لعن می‌کنند.

هرچند مخاطب آیه نخست،اهل کتاب است،ولی با توجه به عموم آیه بعدی و با در نظر گرفتن معنای حق و بینه و هدایت-که تأمین کننده حیات حقیقی(حیات معقول)انسان‌هاست-نهی مورد نظر آیه،شامل هر گونه کتمان و مخفی داشتن هر نوع حق و بینه و هدایت است و نیز شامل هر شخص یا گروهی است که کتمان کننده امور باشد. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرموده است:در کتاب علی علیه السلام خواندم که خداوند متعال

پیش از آن‌که از مردم نادان،پیمان برای طلب علم بگیرد،از دانایان پیمان بذل علم(تعلیم)را گرفته است؛زیرا علم پیش از جهل بوده است. ⁽¹⁾

1-کارکرد آزادی بیان

منطق قرآن این است که اگر آزادی بیان فراهم باشد،انسان‌ها با درک عمیق و تأمل کافی،قول احسن را برمی‌گزینند؛چون انسانِ رشدیافته هرگز بیانی را پیش از تدبر،تأیید یا رد نمی‌کند.چنین کسانی از بشارت الهی برخوردارند. ⁽²⁾

به نظر علامه طباطبایی:

این گروه کسانی‌اند که مقصودشان درک حقیقت و رسیدن به رشد است.از این رو،در گفتار دیگران تأمل کرده و هیچ سخنی را به صرف شنیدن و به خاطر ناسازگاری با گرایش‌ها و تمایلات خود و پیش از فهم و تدبر،رد نمی‌کنند.آنان در گفته‌ها تدبر می‌کنند تا شاید حقی در آن بیابند،و این خصلت همان هدایت الهی است. ⁽³⁾

«جان استوارت میل»در رساله آزادی می‌نویسد:

خاموش کردن عقیده یک شخص،محروم کردن همه آدمیان و زیان رساندن به همه آنهاست؛زیرا اگر این عقیده درست باشد،با از میان رفتن آن،آیندگان از منافع آن محروم خواهند ماند و اگر این عقیده درست نباشد،از نفعی که به همان اندازه مهم است،محروم خواهند ماند و آن نفع این است که سیمای حقیقت در برخورد با باطل روشن‌تر و زنده‌تر دیده می‌شود. ⁽⁴⁾

امروزه،نیز مهم‌ترین استدلال فلسفی در دفاع از آزادی بیان و توجیه درج آن

در قوانین اساسی کشورها و اسناد بین‌المللی حقوق بشر،این است که آزادی بیان برای تکامل شخصیت انسان،شکوفایی استعدادهای بالقوه فردی و تأمین سلامت مادی و معنوی جامعه امری لازم و ضروری است؛چون سخن گفتن آزاد،زمینه‌ساز مشارکت سیاسی،انسجام ملی است و سرانجام به کشف حقیقت و پیشرفت اجتماعی منجر می‌شود.

2-قلمرو آزادی بیان

بیشتر حقوق‌دانان میان«حق»و«آزادی»تمایز قائل می‌شوند.آزادی یک امتیاز بدون سبب،نامتعین و مطلق است؛اما حق،یک امتیاز مبتنی بر سبب خاص،تعریف شده و مقید می‌باشد.«ژوسران»در کتاب روح حق‌ها و نسبیت آنها و«روبیه»در کتاب حقوق شخصی و وضعیت‌های حقوقی در این باره مفصل بحث کرده‌اند. ⁽¹⁾

از تمایز میان آزادی و حق،این نتیجه به دست می‌آید:آزادی بیان،بحث مشترک معارف بشری است و همانند دیگر آزادی‌ها از دیدگاه‌های گوناگون فلسفی،سیاسی،اقتصادی و حقوقی قابل بحث و بررسی است.فلاسفه،علمای سیاست،اقتصاددانان و دانشمندان حقوق،هر یک با نگرش خاص به این مفهوم نگریسته‌اند.آزادی زمانی که در نظام حقوقی منعکس شود،تبدیل به حق می‌شود.به همین دلیل،در مباحث حقوق بشر،آزادی بیان به مثابه حق مورد بحث قرار می‌گیرد.آزادی بیان همانند اصل آزادی طبیعی،بدیهی،مطلق و غیر قابل کنترل است.به‌خلاف حق آزادی بیان که همانند سایر حقوق،مبانی،شرایط و حدود خاصی دارد که نباید از آن تجاوز شود؛هرچند در عمل ممکن است این اتفاق بیافتد.

بر اساس اصل تمایز میان آزادی و حق،هر فردی دارای آزادی بیان است،تا هنگامی که زمینه حقوقی پیدا نکند.هرگاه آزادی به عنوان حق مطرح گردد،مطلق نیست؛بلکه تابع مبانی،شرایط و حدود از پیش تعریف شده می‌باشد.آن‌چه که اهمیت دارد و قابل بحث است،محدودیت‌های حاکم بر اصل آزادی اندیشه و بیان است.

از دیدگاه اسلام،همان‌گونه که آزادی عقیده نباید به اندازه‌ای برسد که حیات آدمی را از قابلیت تفسیر و توجیه ساقط کند،آزادی بیان نیز تا زمانی مجاز است که به سقوط و بی‌اعتباری اندیشه نیانجامد.در یک کلام،آزادی تا آن‌جا محترم است که با کرامت انسانی در تعارض نباشد و راه تکامل معنوی انسان را سد نکند.بدون شک،ضرر آزادی مطلق اندیشه و بیان-اگر بیشتر نباشد-کم‌تر از زیان‌های ناشی از نبود آزادی در این حوزه نیست.بنابراین،آزادی برای اندیشه مفید است و آن عبارت است از فعالیت مثبت ذهنی که صاحب اندیشه را به کشف واقعیت و در نتیجه تکامل بیشتر می‌رساند.در این رویکرد،اندیشه و بیان بهترین وسیله برای بهترین هدف‌هاست.

بنابراین،هر حقیقت مفیدی به حال انسان‌ها را باید بیان کرد و کتمان حقایق جرم است.پرسشی که مطرح است این است که آیا از آزادی مطلق بیان می‌توان دفاع کرد و آن را برای هر کسی و در هر محیط و شرایطی تجویز کرد؟کدام صحیح است:آزادی مطلق بیان یا آزادی معقول بیان؟

برای دست‌یابی به پاسخ مناسب،درک این حقیقت لازم است که معقول یا نامعقول بودن در ذات آزادی نهفته نیست؛زیرا معنای آزادی عبارت است از:باز بودن راه فعل یا ترک فعل برای یک انسان؛اعم از این‌که یکی از دو طرف یا

هردو طرف دارای ارزش یا ضد ارزش باشد.آن‌چه که آزادی را متصف به معقول یا نامعقول بودن می‌کند،چگونگی بهره‌برداری از آن است که اگر مطابق اصول و قوانین مفید انسانی باشد،آزادی معقول و در غیر این صورت،آزادی نامعقول خواهد بود. ⁽¹⁾

بنابراین،آزادی بیان مانند آزادی عقیده اگر به حال انسان‌ها مفید باشد،آزادی معقول خواهد بود.اگر از آزادی بیان به ضرر مادی یا معنوی انسانی بهره‌برداری شود،آزادی نامعقول است که در واقع،آزادی به فعلیت رساننده هوا و هوس خود طبیعی محض است.

آیا منطقی است برای تجویز نوعی قرص سردرد برای بیماران،تحقیقات و آزمایش‌های فراوان ضرورت داشته باشد و در صورت نیاز به آزمایش بر روی یک جاندار،موش‌ها یا خرگوش‌هایی وارد میدان آزمایش و تحقیق شوند،ولی در ابراز بیان مسائل علوم انسانی که در ابعاد گوناگون موجودیت ذهنی و آرمانی و روحی و کلیات هستی‌شناسی،سرنوشت انسان را تعیین می‌کند،هیچ قید و شرطی وجود نداشته باشد؟!و اگر احتیاجی به آزمایش داشته باشند،خود انسان‌ها مورد آزمایش قرار گیرند؟!با این تفاوت که در آزمایش‌های پزشکی اگر موش‌ها و خرگوش‌ها بمیرند،فقط همان حیوانات مورد آزمایش می‌میرند؛ولی نظریات نابخردانه و مضر برای انسان‌ها،اگر برای چند نفر محدود هم بیان شود،امکان دارد میلیون‌ها انسان را مسموم کند. ⁽²⁾آیا منطقی است که در آزمایش‌های تجربی،رعایت یک سری دستورها الزامی باشد،اما در بیان عقاید تابع هیچ مقرراتی نباشد؟!

آزادی اندیشه و بیان در اعلامیه حقوق بشر اسلامی

ماده 22(1):هر انسانی حق دارد نظر خود را به هر شکلی که مغایر با اصول شرعی نباشد آزادانه بیان کند.

ماده 22(2):هر انسانی حق دارد بر طبق ضوابط شریعت اسلامی امر به معروف و نهی از منکر نماید.

ماده 22(3):تبلیغات،یک ضرورت حیاتی برای جامعه است.سوء استفاده از آن و حمله به مقدسات و کرامت انبیاء یا به‌کارگیری هر چیزی که منجر به ایجاد اختلال در ارزش‌ها و باورها یا موجب پراکندگی جامعه شود،ممنوع است.

ماده 22(4):برانگیختن احساسات قومی،مذهبی یا هر رفتاری که منجر به برانگیختن هر نوع حس تبعیض نژادی گردد،جایز نیست.

آزادی اندیشه و بیان در اعلامیه جهانی حقوق بشر

ماده 19 اعلامیه:هرکس حق آزادی عقیده و بیان دارد و حق مزبور شامل آن است که از داشتن عقاید خود بیم و اضطرابی نداشته باشد و در کسب اطلاعات و افکار و در گرفتن و انتشار آن،با تمام وسایل ممکن و بدون ملاحظات مرزی،آزاد باشد.

تفصیل این حق و قلمرو آن،در میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی به صورت زیر فهرست شده است:

ماده 19(1):هیچ‌کس را نمی‌توان به دلیل عقایدش مورد مزاحمت و ترساندن قرار داد.

ماده 19(2):هر انسانی از حق آزادی بیان برخوردار است.این حق شامل آزادی جست‌وجو،تحصیل و مخابره اطلاعات و عقاید از هر نوعی که باشد،

صرف نظر از مرزهای موجود در اشکال شفاهی،کتبی یا به صورت پرینت و در قالب هنر یا از طریق هر یک از رسانه‌های منتخب افراد می‌شود.

ماده 19(3):اجرای حقوق پیش‌بینی شده در بند 2 این ماده با وظایف و مسئولیت‌هایی همراه است؛لذا ممکن است تابع برخی محدودیت‌ها شود.اساس این محدودیت‌ها باید تنها به حکم قانون و در صورت ضرورت تجویز شده باشد:

الف)برای حمایت از حقوق یا حیثیت و اعتبار دیگران.

ب)برای حمایت از امنیت ملی یا نظم عمومی یا بهداشت و اخلاق عمومی.

ماده 20(1):هر گونه تبلیغ برای جنگ به موجب قانون،ممنوع است.

ماده 20(2):هر گونه دعوت(ترغیب)به کینه(تنفر)ملی یا نژادی یا مذهبی که محرک تبعیض یا مخاصمه یا اعمال زور باشد،به موجب قانون ممنوع است.ماده 15 میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی و اجتماعی نیز ناظر به این حق است.

خلاصه،در رویکرد اسناد حقوق بشری،آزادی عقیده و بیان،یکی از بنیادهای اساسی جامعه دموکراتیک و نیز از شرایط اساسی پیشرفت و توسعه انحصاری آن جامعه است. ⁽¹⁾نگاه حقوق بشری به آزادی عقیده و بیان،پیامدهایی را به دنبال دارد.برای نمونه،محدودیت نظارت و حمایت نسبت به حق آزادی عقیده و بیان از قواعد ویژه حقوق بشری پی‌روی می‌کند.

تفاوت ها

در اصل آزادی اندیشه و بیان به مثابه یک حق بشری و اعمال محدودیت‌های

لازم،اسلام و اعلامیه‌های حقوق بشری اتفاق نظر دارند.مهم‌ترین تفاوت‌های دو رویکرد اسلامی و غربی در این زمینه،عبارتند از:

1.از دیدگاه اسلام و اعلامیه حقوق بشر اسلامی،شریعت تعیین کننده قلمرو حق آزادی اندیشه و بیان است و خاستگاه شریعت نیز اراده شارع حکیم(خداوند)است.اما از نظر اعلامیه جهانی حقوق بشر و اسناد مکمل آن،محدودیت‌های آزادی عقیده و بیان را فقط قانون تعیین می‌کند که خاستگاه آن اراده قانون‌گذار(انسان)است.

2.اسلام و اعلامیه حقوق بشر اسلامی،سوء استفاده از حق آزادی بیان،حمله به مقدسات و کرامت انبیای الهی و اخلال در ارزش‌ها را به صراحت منع کرده است؛در صورتی‌که اعلامیه حقوق بشر غربی،نسبت به این مسئله ساکت است.

3.اعلامیه حقوق بشر اسلامی،امر به معروف(بیان حق)و نهی از منکر(نفی باطل)را به مثابه حق بشری مطرح کرده است؛حقی که اعلامیه جهانی حقوق بشر نسبت به آن کاملا بیگانه است.

در واقع،این یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز آزادی بیان در حقوق بشر اسلامی با آزادی بیان در ادبیات حقوق بشر غربی،به شمار می‌رود.در رویکرد اسلامی،سکوت و خودداری از بیان،حق مطلق نیست و مسلمانان نباید نسبت به امور خیر و شرّ دیگران بی‌اعتنا باشند.به نظر یکی از فقهای معاصر:«هرگاه احتمال صحیح داده شود که سکوت سبب می‌شود که عمل منکری معروف یا عمل معروفی منکر شود،بر همه مخصوصا علمای اسلام واجب است که حق را اظهار و اعلام کنند و سکوت جایز نیست». ⁽¹⁾

«هرگاه سکوت علمای اسلام یا غیر آنها موجب تقویت ظالم یا تأیید او شود یا سبب جرئت او بر سایر محرمات گردد،واجب است اظهار حق و انکار باطل کنند؛هرچند که تأثیر فوری نداشته باشد». ⁽¹⁾

4.امر به معروف و نهی از منکر خاستگاه قرآنی داشته ⁽²⁾و یکی از قوانین تحدید کننده آزادی به شمار می‌رود.اگر بپذیریم که آزادی باید در محدوده قانون اسلام باشد و از سوی دیگر بپذیریم که یکی از قوانین اسلام،امر به معروف و نهی از منکر است،دایره آزادی به همه قوانین اسلام محدود می‌شود.بدین ترتیب،امر به معروف و نهی از منکر،با اصل آزادی در چهارچوب ارزش‌های اسلامی هیچ‌گونه تنافی ندارد.

اما اگر آزادی را به معنای غربی آن بگیریم،که بر اساس آن هیچ‌کس حق ندارد در امور مربوط به دیگران دخالت کند،امر به معروف و نهی از منکر از آن رو که دخالت در امور دیگران است،با آزادی در تنافی خواهد بود.با وجود چنین منافاتی،باید فرد تصمیم بگیرد که یا به‌خاطر آزادی،دستور خداوند را نادیده بیانگارد یا به دستور خداوند گردن نهاده،از آزادی صرف نظر کند.به همین سبب،از دیدگاه غربیان،امر به معروف و نهی از منکر که از ضروریات دین و بزرگ‌ترین واجبات اسلام است،فضولی و دخالت در کار دیگران تلقی می‌شود. ⁽³⁾به اعتقاد ما،امر به معروف ونهی از منکر نه تنها با آزادی تنافی ندارد،بلکه ضامن آزادی و احیای حقوق بشر است؛چون امر به معروف و نهی از منکر،رابطه دوسویه فرد و جامعه و بیانگر مسئولیت متقابل افراد و اجتماع است.

در اثر اجرای این فریضه بزرگ اسلامی است که مهر،عاطفه،رأفت،رحمت،فداکاری،احساس سرنوشت مشترک و روحیه مسئولیت جمعی در جامعه شکوفا و حقوق بشر احیا می‌شود.

خلاصه

آزادی اندیشه و بیان به مثابه یک«حق»در همه نظام‌های حقوقی مطرح است.احترام به آزادی بیان،لازمه اصل آزادی اندیشه است.اطلاق«حق طبیعی»«حق اساسی»و«حق بشری»بر آزادی اندیشه و بیان،دلیلی بر اهمیت و نقش آن در تکامل حیات فردی و اجتماعی انسان است.

به‌رغم پندار غربیان،میان اندیشه و عقیده،رابطه عینیت برقرار نیست.نسبت منطقی میان آن دو«عموم و خصوص من وجه»است.درک تمایز اندیشه و عقیده،از نکات کلیدی این بحث به شمار می‌رود.

فلسفه اصلی آزادی اندیشه و بیان،فراهم آوردن زمینه تکامل شخصیت انسان،شکوفایی استعدادهای بالقوه فردی و تأمین سلامت مادی و معنوی جامعه است.گفت‌وگوی آزاد،زمینه‌ساز مشارکت سیاسی،انسجام ملی و سرانجام منجر به کشف حقیقت و پیشرفت اجتماعی می‌شود.

اسلام دین اندیشه و تفکر است.در آموزه‌های اسلامی،آزادی اندیشه و بیان از اهمیت والایی برخوردار است.تأکید فراوان قرآن کریم بر تفکر و ارج نهادن به خردمندان و مبارزه پیوسته پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله با هر نوع عامل بردگی فکری،شکستن زنجیرهای اسارت عقل و آزاد ساختن آن از خرافات،دلیل روشنی بر این مدعاست.منطق قرآن این است که اگر آزادی بیان فراهم باشد،انسان‌ها با درک عمیق و تأمل کافی،قول احسن را برمی‌گزینند؛چون انسان رشدیافته هرگز

بیانی را پیش از تدبر،تأیید یا رد نمی‌کند.

از دیدگاه اسلام،همان‌گونه که آزادی عقیده نباید به اندازه‌ای برسد که حیات آدمی را از قابلیت تفسیر و توجیه ساقط کند،آزادی بیان نیز تا زمانی مجاز است که به سقوط و بی‌اعتباری اندیشه نیانجامد.در یک کلام،آزادی تا آن‌جا محترم است که با کرامت انسانی در تعارض نباشد و راه تکامل معنوی انسان را سد نکند.بدون شک،ضرر آزادی مطلق اندیشه و بیان-اگر بیشتر نباشد-کم‌تر از زیان‌های ناشی از نبود آزادی در این حوزه نیست.

اصل آزادی اندیشه و بیان مورد تأکید هر دو اعلامیه حقوق بشر اسلامی و غربی است.با وجود این،تفاوت‌های اساسی میان دو رویکرد اسلامی و غربی وجود دارد.

پرسش ها

1.اهمیت آزادی اندیشه و بیان را تبیین کنید.

2.نسبت اندیشه با عقیده چگونه است؟

3.کارکرد آزادی اندیشه و بیان چیست؟

4.اندیشه و بیان در اسلام از چه جایگاهی برخوردار است؟

5.قلمرو آزادی اندیشه و بیان را از دیدگاه اسلام بیان کنید.

6.مهم‌ترین توجیه فلسفی آزادی اندیشه و بیان چیست؟

7.آزادی اندیشه و بیان را از دیدگاه اعلامیه حقوق بشر اسلامی بیان کنید.

8.اعلامیه جهانی حقوق بشر چه موضعی نسبت به آزادی اندیشه و بیان دارد؟

9.وجوه اشتراک دو اعلامیه را در این زمینه بیان کنید.

10.وجوه تمایز دو رویکرد اسلامی و غربی را برشمارید.

منابع برای مطالعه

1.انصاری،باقر:حقوق ارتباط جمعی،تهران،سمت،1386،ص7-26.

2.جعفری،محمد تقی:حقوق جهانی بشر،تهران،مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری،چ1386،2.

3.حقیقت،سیدصادق و میر موسوی،سیدعلی:مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و غرب،تهران،مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر،1381.

4.صرامی،سیف‌الله:احکام مرتد از دیدگاه اسلام و حقوق بشر،تهران،مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری،1371.

5.عزیزان،مهدی:ارتداد و آزادی،قم،مؤسسه امام صادق علیه السلام،1384.

6.قانع،احمدعلی:محدودیت‌های پیام رسانی در قوانین دینی و بشری،قم،مؤسسه بوستان کتاب،1385.

7.قدردان قراملکی،محمدحسن:آزادی در فقه و حدود آن،قم،بوستان کتاب(انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)،1382.

8.کاتوزیان،ناصر:آزادی اندیشه و بیان،دانشکده حقوق و علوم سیاسی،دانشگاه تهران،نشر گرایش،1382.

9.مصباح یزدی،محمدتقی:بزرگ‌ترین فریضه،تدوین و نگارش قاسم شبان‌نیا قم،مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله،انتشارات،چاپ سوم،بهار 1390.

10.هاشمی،حسین:ارتداد و آزادی،قم،پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،1384.

11.هاشمی،سید محمد:حقوق بشر و آزادی‌های اساسی،تهران،میزان،1384.

16-حق امنیت

اشاره

از فراگیر انتظار می‌رود:

1.امنیت را تعریف کند؛

2.امنیت را از دیدگاه اسلام بررسی کند؛

3.نگاه اعلامیه حقوق بشر اسلامی را درباره امنیت بیان کند؛

4.امنیت در اعلامیه جهانی حقوق بشر را تبیین کند؛

5.تضمینات حقوقی امنیت را برشمارد.

مقدمه

انسان موجودی اجتماعی است و لازمه زندگی در اجتماع معاشرت با دیگران است.در روابط گوناگون اجتماعی،همواره زمینه اصطکاک و تجاوز به حیات مادی یا معنوی افراد فراهم است.بدین ترتیب،امنیت به عنوان یک تأسیس حقوقی،اجتماعی و اخلاقی برای هر فرد انسانی ضرورتی گریزناپذیر می‌نماید.

امنیت عبارت از اطمینان خاطری است که بر اساس آن،افراد در جامعه‌ای که زندگی می‌کنند،نسبت به حفظ جان،حیثیت و حقوق مادی و معنوی خود بیم و هراسی نداشته باشند.این تأسیس مستلزم دو تضمین اساسی است:یکی تضمین امنیت افراد در مقابل هر نوع توقیف،زندانی شدن،مجازات و دیگر تعرضات خودکامانه و غیر قانونی حکومتی؛دیگری،تضمین امنیت افراد از طریق

حمایت‌های اعمال شده توسط جامعه برای هر یک از اعضای خود،به منظور حفظ حقوق و تعلقات و برخورداری از آزادی انسانی. ⁽¹⁾

امنیت عبارت از حمایتی است که توسط جامعه برای هر یک از اعضای خود در راستای حفظ جان خود،حقوق خود و مالکیت خود صورت می‌گیرد. ⁽²⁾

بدین ترتیب،امنیت حقی است که هم برای افراد و هم برای دولت ایجاد تکلیف می‌کند؛همان‌گونه که افراد موظفند به حقوق مادی و معنوی یکدیگر احترام گذاشته و آن را رعایت کنند.دولت نیز مکلف است با وضع قانون و تأسیس تشکیلات اداری و قضایی،امنیت افراد را تأمین کند و خود با تبعیت از قانون،از خودکامگی و تعرض خودسرانه به حقوق افراد پرهیز کند.

امنیت در اسلام

از نظر اسلام،امنیت نخستین و اساسی‌ترین شرط زندگی سالم اجتماعی است.به همین دلیل،حضرت ابراهیم علیه السلام هنگام بنای کعبه نخستین چیزی را که از خداوند برای آن سرزمین تقاضا کرد،نعمت«امنیت»بود. 3به همین دلیل نیز قرآن کریم سخت‌ترین مجازات‌ها را برای کسانی که امنیت جامعه را در معرض خطر قرار دهند،پیش‌بینی کرده است. 4

قرآن کریم ویژگی یک جامعه آباد و سعادتمند را بهره‌مندی از سه نعمت«امنیت،امید به زندگی و رونق اقتصادی»می‌داند 5که از نظر ترتیب طبیعی،حالت