فلسفه احکام و تربیت

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور: فلسفه احکام و تربیت/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مؤسسه فرهنگی پژوهش‌های قرآنی المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف؛ زیر نظر محمدعلی رضایی‌اصفهانی.

مشخصات نشر: قم: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، 1391 ش.

مشخصات ظاهری: 384 ص.

فروست: پرسش‌های قرآنی جوانان؛ [ج.] 9.

شابک: دوره: 3-88-2534-964-978؛ ج 9:2-85-2534-964-978

قیمت: 60000 ریال.

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: قرآن -- پرسش‌ها و پاسخ‌ها موضوع: فلسفه احکام و تربیت.

شناسه افزوده: رضایی اصفهانی، محمدعلی، 1341 - شناسه افزوده: مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی.

رده‌بندی کنگره: 1391 ج. 4 9 پ/ 65/2 BP

رده‌بندی دیویی: 297/1076

شماره کتابشناسی ملی: 2665804

شناسنامه

بسم الله الرحمن الرحیم

به محضر مقدس امام جعفر صادق علیه السلام

و همه جوانان حقیقت جو!

از همه پرسشگران که زمینه‌ساز این اثر شدند و نیز از پژوهشگران مؤسسه فرهنگی پژوهش‌های قرآنی المهدی (عج) به ویژه حجج اسلام حسن صادقی و نعمت‌الله صباغی که یاور ما بودند، تشکر می‌کنیم.

سرکار خانم انصاری؛

سید محمد حسن آیت؛

سید احمد بطحایی؛

سید حبیب حسینی؛

حسن رضا رضایی؛

نصرالله سلیمانی؛

محسن شریفی؛

نعمت الله صباغی؛

عباس صنعتکار؛

علی کاشی؛

سید مهدی لقمانی؛

سید عیسی مسترحمی؛

محسن ملاکاظمی؛

سید مجید موسوی؛

سید حسین نبوی؛

محمدرضا نقدی؛

حسن صادقی.

فهرست مطالب

فصل اول: پیامبران و اقوام پیشین

آیا لقمان حکیم پیامبر الهی بوده است؟ 19

اگر حضرت آدم سطح فکری بالایی داشته، پس چه طور شد که نسلهای او غار نشین شدند؟ 21

فلسفه دستور خداوند به بنی‌اسرائیل در مورد کشتن همدیگر چیست؟ 23

محل خلقت اولیه آدم علیه السلام بهشت بوده یا زمین و یا کرات دیگر؟ 28

آیا صائبین پیامبری داشتند؟ 31

منظور از میمون شدن گروهی از یهودیان در آیه 65 سوره بقره چیست؟ 34

آیا هامان عصر فرعون بوده یا هامان دستیار پادشاه بابل بود؟ 37

در مورد تفسیر آیات 94 و 95 یونس و پرسش از مسیحیان توضیح دهید. 43

منظور از اسماء در سوره بقره آیه 31 چیست؟ 46

ملائکه از کجا می‌دانستند که انسان روی زمین فساد می‌کند مگر قبل از آدم انسان‌هایی بوده‌اند؟ 50

حضرت آدم علیه السلام چگونه با خدا ارتباط برقرار می‌کرد؟ و آدم و حوا علیهم السلام چگونه با هم حرف می‌زدند؟ 54

آیا نتیجه پیوند آدم و حوا فقط «هابیل» و «قابیل» بودند یا فرزند دیگری هم داشتند؟ 57

فصل دوم: اهل‌بیت علیهم السلام

اهل‌بیت علیهم السلام علومشان را از قرآن یا پیامبر صلی الله علیه و آله فرا گرفته‌اند یا علم لدنی است؟ 61

تفسیر آیه 42 سوره آل عمران و رابطه آن با برتری مریم علیهاالسلام و فاطمه علیهاالسلام چیست؟ 67

علت پرسش فرشتگان در مورد حضرت آدم علیه السلام با توجه به وجود نور اهل بیت علیهم السلام در آن‌ها چیست؟ 69

اولین انسان، آدم علیه السلام یا پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام است؟ 72

آیاتی که در مورد اهل بیت علیهم السلام است کدام است؟ 75

آیا ائمه علیهم السلام معجزاتی داشته‌اند، تفاوت معجزات ایشان با معجزات پیامبران در چیست؟ 98

چرا قیافه‌ی امامان علیهم السلام زیباتر بوده است؟ 101

آیا حق مقدم است یا مصلحت؟ 105

کتاب‌هایی در مورد حضرت امام حسین علیه السلام و زینب علیهاالسلام معرفی کنید؟ 107

چرا ما اسامی عربی از جمله نام اهل‌بیت را از عربی به فارسی برنگردانیم و یا اصلاً استفاده نکنیم؟ 110

فصل سوم: جهان آخرت

نکیر و منکر چه موجوداتی هستند و آیا در قرآن به آن‌ها اشاره شده است؟ 117

آیا در بهشت درجات انسان بالا می‌رود یا نه؟ 121

آیا در بهشت و رستاخیز بازجویی می‌شود یا نه؟ 123

اگر خدا سریع‌الحساب است، چرا یک روز قیامت پنجاه هزار سال طول می‌کشد؟ 125

فصل چهارم: تربیت و اخلاق

خداوند مصلحت ما را می‌داند، پس چرا ما دعا کنیم؟ 131

چرا خداوند ما انسان‌ها را آزمایش می‌کند؟ 134

راه‌های از بین بردن گناهان چیست؟ 139

فلسفه‌ی بلاها از نظر اسلام چیست؟ آیا میان بلا و گناه رابطه وجود دارد؟ 145

آیا تقاضای مرگ کردن گناه یا کفر است؟ اگر گناه است پس چرا حضرت زهرا علیهاالسلام تقاضای مرگ نمودند؟ 155

در مورد گناهان زبان ما را راهنمایی کنید 160

چگونه از مشکلات و سختی‌ها لذت ببریم؟ 167

وظیفه پدر و مادر در تربیت فرزندان چیست؟ 174

فصل پنجم: مراسم حج

«صفا» و «مروه» در کجا واقع شده و وجه نامگذاری آن چیست؟ 191

منا به چه معناست و در کجا واقع شده و چرا حاجیان در آن‌جا سه روز توقف می‌کنند و اسرار آن چیست؟ 193

مقصود از سنگباران شیطان (رمی‌جمرات) چیست و چه اسراری دارد؟ 200

مقصود از مشعر و توقف شبانه در آن چیست و چه اسراری دارد؟ 209

چرا در جریان خرابی کعبه به دست حجاج ماجرای اصحاب فیل تکرار نشد؟ 219

فصل ششم: احکام و فلسفه آن

تفاوت تعبیر سوره احزاب آیه 59 «نساء المؤمنین» و سوره فتح آیه 25 «نساء مومنات» در مورد حجاب چیست؟ 225

فلسفه قطع کردن دست دزد در اسلام چیست؟ 231

چرا نماز در سفر غیر جهاد، شکسته می‌شود؟ 238

چرا شخص مرتد (که از اسلام خارج می شود) مجازات می‌گردد؟ 244

در برخی عروسی‌ها کارهای حرام صورت می‌گیرد و اگر شرکت نکنیم باعث کدورت می‌شود وظیفه ما چیست؟ 259

با توجه به آیه‌ی 61 نور و شرایط زمان ما آیا می‌توان از منزل همسایه بدون اجازه چیزی خورد؟ 262

اگر ما از دست کسی ناراضی باشیم یا کسی از دست ما ناراضی باشد آیا سفر و عبادت‌هایمان اشکال پیدا می‌کند؟ 268

اگر اسلام دین برابری و عدالت است، چرا بین کنیز و زن آزاد در مسائل حقوقی مثل مجازات و مهریه فرق هست؟ 271

نظر اسلام در مورد ارتباط با غیرمسلمان‌ها چیست. آیا ما را به کلی از هرگونه ارتباط نهی می‌کند؟ 276

فصل هفتم: پرسش‌های گوناگون

اگر هدف از آفرینش انسان رسیدن به لطف و رحمت الهی می‌باشد، پس چرا اکثریت مردم جهان به این رحمت نمی‌رسند؟ 285

پیام آیه 91 سوره‌ی هود چیست؟ 289

تعارض رحمت الهی (انعام/ 12) با عدم هدایت برخی افراد (انعام/ 35 و ابراهیم/ 4) چگونه حل می‌شود؟ 292

کدام یک از آیات قرآن آیه احسان نامیده می‌شود؟ تفسیر آن چیست؟ 297

سبب نزول آیه «یَا أَیُّهَا النَّبِی لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ...» چیست؟ 300

تفسیر کامل آیه‌ی 80 سوره اسراء؟ 309

منظور از «أَحْسَنَ صُوَرَکُمْ» در سوره غافر آیه 64 چیست؟ آیا آفرینش صورت ظاهری است یا باطنی؟ 311

چرا در آیه 32 سوره یوسف «لیکوناً» با تنوین آمده است مگر فعل مضارع نیست؟ 318

در قرآن برای خداشناسی و توحید بیشتر از استدلال‌های علمی و عقلانی استفاده شده است یا فطری؟ 321

تفاوت تعبیر قرآن در سوره مؤمنون آیه 14: «فتبارک الله احسن الخالقین» و در سوره غافر: «فتبارک الله رب العالمین» 324

چه کسی، بلال مؤذن پیامبر صلی الله علیه و آله را از بردگی آزاد کرد؟ 327

آیا ظنی بودن دلالت قرآن صحیح است؟ 332

چرا قرآن مهجور است و این‌قدر به قرآن کم بها داده می‌شود؟ 335

معنای لغوی و محاوره‌ای «الهی آمین» چیست؟ 342

چرا خداوند نمی‌خواهد ما او را ببینیم؟ 344

علت فساد زیاد و بدحجابی چیست؟ 348

لباس فعلی روحانیت از چه زمانی مرسوم شده است؟ 354

آیا می‌توان خدا را دید و آیا فضانوردان خدا را دیده‌اند؟ 360

لطفاً در مورد کتاب فرقان الحق توضیح دهید؟ 363

فهرست منابع 371

درآمد

قرآن‌کریم نوری همواره تابان است که براندیشه‌ی بشر تابید و راه انسان‌ها را روشن ساخت، این کتاب منبع عظیم معرفتی و سفره‌ای الهی است⁽¹⁾که می‌تواند نسل‌های بشر را از زلال معرفت خویش سیراب سازد؛ و مقام دانش و دانشمندان را ارج می‌نهد و عالمان و جاهلان را مساوی نمی‌داند⁽²⁾، بلکه با اشارات متعدد به مباحث علوم‌تربیتی، کیهان‌شناسی، زیست‌شناسی، رویان‌شناسی و روح و روان انسان بلکه با اشاره به مسائل فرا روانشناسی، حسّ کنجکاوی و پرسشگری انسان را تحریک می‌کند و زمینه رشد علوم را فراهم می‌سازد⁽³⁾.

پرسش کلید دانش است⁽⁴⁾و ذهن پرسشگر ارجمند است و وظیفه دانشمندان، دریافت پاسخ از منابعِ قرآن، حدیث، عقل و علوم تجربی و ارائه آن به تشنگان حقیقت است.

از این‌رو جمعی از پژوهشگران حوزه و دانشگاه گردهم آمده و با تأسیس «واحد پاسخ به پرسش‌های تخصصی قرآن و علم» و ارسال پرسشنامه به دانشگاه‌های مختلف، به گردآوری پرسش‌ها و ارائه پاسخ پرداخته‌اند، که حاصل تلاش این عزیزان در این مجموعه گردآوری شده است.

بنده که از آغاز با این عزیزان همراهی داشته‌ام، شاهد تلاش علمی همراه با تعهد آن‌ها بوده‌ام، که در حد توان کوشیده‌اند پاسخ‌های مناسب و

متین ارائه نمایند. البته برخی پرسش‌ها نیز از طریق شنوندگان محترم رادیو معارف دریافت شده و در برنامه پرسش و پاسخ قرآنی آن‌جا پاسخ داده‌ایم که به این مجموعه اضافه شده است.

امیدوارم خدای متعال این خدمت علمی و قرآنی را از همه ما بپذیرد و در پرتو قرآن و اهل بیت علیهم السلام پاداش نیک عطا فرماید!

در ضمن از خوانندگان محترم درخواست داریم که ما را از راهنمایی و پیشنهادات و انتقادات خویش محروم نفرمایند⁽¹⁾.

با سپاس

دکتر محمدعلی رضایی‌اصفهانی

قم - 1389/9/17 ش

فصل اول: پیامبران و اقوام پیشین

اشاره

لطفاً در مورد لقمان حکیم توضیحاتی همراه با ذکر مرجع مبذول فرمائید، مخصوصاً در مورد این که آیا ایشان پیامبرالهی بوده است یا نه ؟

نام «لقمان» دوبار در قرآن‌کریم آمده است که در آیات دوازدهم و سیزدهم سوره لقمان است. او فردی حکیم و غلامی سیاهپوست از مردم سودان بوده است. و چهره‌ای نازیبا و روحی باصفا داشته است و مردی راستگو و امانت‌دار بوده است. ولی ثابت نشده که او پیامبر بوده است چرا که در قرآن سخنی از نبوّت او گفته نشده و در احادیث نیز از پیامبر صلی الله علیه و آله حکایت شده است که: «او پیامبر نبوده است بلکه بنده‌ای بوده که زیاد فکر می‌کرده و یقین نیکویی داشته و خدا را دوست می‌داشته است، و خدا نیز به او حکمت داده است»⁽¹⁾. البتّه لقمان حکیمی والا مقام بوده است به طوری که خدا اندرزهای اورا در کنار سخنان خود حکایت کرده است و جزیی از آیات قرآن شده است.

آری، هنگامی که انسان قلب خود را با نور تفکّر و تقوا پاک سازد سخنان حکمت‌آمیز بر زبانش جاری می‌شود و همان می‌گوید که خدا می‌پسندد⁽²⁾.

لقمان اندرزهای متعددی نموده که از آیه دوازدهم تا آیه نوزدهم این سوره ادامه دارد، البتّه این اندرزها را از مسأله توحید و شرک آغاز کرد که اساسی‌ترین مسأله است⁽³⁾.

منابع جهت مطالعه بیشتر:

در اوایل سوره نساء آمده است حضرت آدم علیه السلام اولین نسل از انسان ها و اولین پیامبر زمان خود بود وسطح فکری بالایی داشته پس چه طور شد که نسل های او غارنشین شدند. از نظر فکری دچار افت شدند؟

خداوند در اول سوره نساء می‌فرماید:(یا أَیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً کَثِیراً وَ نِساءً)1 ؛ «ای مردم از پروردگارتان پرهیز داشته خود نگهدار باشید؛ همان کسی که شما را از یک شخص آفرید و از همان شخص همسرش را بیافرید و از آن‌ها مردان و زنان زیادی را پراکنده کرد».

آیه به این مطلب اشاره دارد که نسل بشر از یک مرد و زن - آدم و حوا - بود، پیامبران از لحاظ فرهنگی سطح بالای داشتند، چون با وحی مرتبط بودند. ولی می‌توان گفت چون پیامبر با وحی مرتبط است و سطح فکری بالایی دارد، پس جامعه او هم همین‌گونه است؟

طبیعی است که در زمان حضرت آدم علم و تمدّن پیشرفت نکرده بود.

ممکن است آموزه‌های الهی حضرت آدم از طریق وحی به آن‌ها منتقل شده باشد، ولی به هر حال آن‌ها انسان‌های اولیه بودند و مطالب حضرت را در خورشان می‌گرفتند. مشابه آن پیامبر اسلام است که در جزیرة‌العرب انقلاب فرهنگی کرد. در آن‌جا بیش از یک قرن طول کشید تا نهال تمدن اسلامی که پیامبراکرم و اهل‌بیت علیهم السلام کاشتند و آبیاری کردند، شکل بگیرد.

بنابراین ارتباط حضرت آدم علیه السلام با وحی ربطی به وضعیت علم و تمدن

جامعه او یا نسل‌های آینده ندارد؛ علاوه بر این که خیلی از آموزه‌های پیامبران بعد از چندی فراموش می‌شد و مردم خلاف آن را عمل می‌کردند.

درباره عصر حجر و غارنشینی و این که قبل یا بعد از حضرت آدم بود، بحث‌های متعددی هست، این که آیا حضرت آدم بعد از دوران‌های اولیه مبعوث شد یا آن‌ها انسان‌نماها بودند که در عصر حجر یا در غارها زندگی می‌کردند، یا میمون‌های انسان‌نما یا انسان‌های واقعی بودند؟ این موضوع جای بحث دارد و ما نمی‌خواهیم قضاوت قطعی بکنیم، ولی منافاتی ندارد که کسی بپذیرد بعد از حضرت آدم بودند و کم‌کم از غارنشینی تا جامعه‌های کوچک و... پیش رفتند و تمدن بشری را ایجاد کردند.

البته مسلم است که تمدن بشری مرهون زحمات پیامبران است، یعنی بسیاری از علوم و عادات خوبی که بشر دارد، در تعلیمات انبیای الهی ریشه دارد که طی قرن‌ها به بشر منتقل شده و انسان به این‌جا رسیده است.

فلسفه این عذاب خداوند برای بنی اسرائیل که فرموده: صورت های خود را بپوشانند، به یکدیگر حمله کنند و یکدیگر را بکشند، چیست ؟

پرسش در مورد آیه 54 سوره بقره می‌باشد که می‌فرماید:

(وَ إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلی بارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بارِئِکُمْ فَتابَ عَلَیْکُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ)؛ «و (یادکنید) هنگامی را که موسی به مردمش گفت: «ای قومِ [من]؛ در حقیقت شما با انتخاب گوساله (پرستی) تان به خویشتن ستم کردید؛ پس به سوی آفریدگارتان باز گردید؛ و (منحرفان) خودتان را بکشید؛ [که] این [کار] در نزد آفریدگارتان برای شما بهتر است.» پس (خدا) توبه شما را پذیرفت، [چرا] که فقط او بسیار توبه‌پذیر [و] مهرورز است».

این پرسش از سه بخش تشکیل شده است:

بخش اول - این عذاب به خاطر ارتکاب کدام گناه از طرف خدا صادر شده است؟

بخش دوم - فلسفه این عذاب چیست و چرا خداوند آن‌ها را این‌گونه عذاب نموده است؟

بخش سوم - آیا ممکن است دوباره عذابی این چنینی از طرف خداوند متعال صادر شود؟

در پاسخ به بخش اول باید گفت:

چنان‌چه در آیه مذکور آمده است گناهی که قوم بنی‌اسرائیل مرتکب شده بودند بزرگ‌ترین گناه و عظیم‌ترین گناه یعنی شرک به خدا بود.

آری، پس از آن‌که سالیانی حضرت موسی علیه السلام در بین آنان به ارائه معجزات و دلائل توحید و مبانی شریعت خود پرداخت که در این راه متحمل صدمات و زحمات زیادی شد؛ و هنگامی که به دستور خداوند برای گرفتن الواح تورات، مدت سی شب به کوه طور رفت برخی مردم از عقائد خود دست برداشته و منکر توحید شده و گوساله‌پرست شدند. و به تعبیر قرآن‌کریم دچار ظلم عظیم شدند.(إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ)1 و معلوم است که مسئله توحید، مهم‌ترین اصل دین است که با از بین رفتن آن همه چیز نابود می‌شود و گناهی بزرگ‌تر از آن وجود ندارد⁽¹⁾.

بخش دوم پرسش:

گروهی از مفسرین آیه شریفه را طوری تفسیر کرده‌اند که نتیجه‌اش این می‌شود که قتلی اتفاق نیفتاده است. بعضی احتمال داده‌اند که منظور از «فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ» مبارزه و سرکوب نفس اماره باشد نه کشتن خویشتن⁽²⁾و بعضی دیگر معتقدند منظور از «فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ» آماده و تسلیم شدن برای کشته شدن است نه کشته شدن واقعی⁽³⁾.

علامه طباطبایی رحمه الله معتقدند: این امر خداوند که فرموده:(فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ) امر واقعی و حقیقی نبوده، بلکه برای امتحان بوده است. و در واقع این‌که خداوند دستور به قتل داده برای معلوم شدن درستی توبه آنان بوده است و همه مردم هم کشته نشده‌اند، بلکه فقط بخشی از کسانی که گوساله‌پرستی کردند کشته شدند.

جمله «فَتابَ عَلَیْکُمْ...»، دلالت دارد بر این‌که بعد از آن کشتار، توبه‌شان قبول شده و در روایات هم آمده: که توبه ایشان قبل از کشته شدن همه مجرمین قبول شد. از این‌جا می‌فهمیم، که دستور کشتن یکدیگر، امری امتحانی بوده، نظیر امر به ابراهیم برای کشتن فرزندش اسماعیل، که قبل از کشته شدن اسماعیل خطاب آمد:

«یا إِبْراهِیمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا»؛ «ای ابراهیم تو دستوری را که در خواب گرفته بودی، انجام دادی». در داستان موسی علیه السلام هم آن حضرت فرمان داده بود که: «بسوی آفریدگارتان توبه ببرید، و یکدگر را بکشید که این نزد پروردگار شما، برایتان بهتر است»، خدای سبحان هم همین فرمان او را امضاء کرد، و کشتن بعض را کشتن کل به حساب آورده و توبه را بر آنان نازل کرد⁽¹⁾،(فَتابَ عَلَیْکُمْ...)؛ و مفسرینی هم که معتقدند قتلی اتفاق افتاده است چنین می‌گویند:

بعضی معتقدند، کسانی که گوساله‌پرستی کرده بودند محکوم به قتل شدند که توسط گروه مقابل یعنی افرادی که گوساله‌پرست نشده بودند کشته شدند⁽²⁾. و چنان‌چه در بعضی از روایات نقل شده است خداوند متعال بعد از این‌که تعدادی از مردم کشته شدند توبه‌ی آنان را پذیرفت و همه را مورد آمرزش خود قرار داد چه کسانی که کشته شده بودند و چه آن‌ها که زنده مانده بودند⁽³⁾. و معلوم است که برای آن مردم خطاکار این‌که کشته شوند ولی پس از آن تا ابد مورد رحمت خداوند قرار گیرند بسی بهتر است تا چند روزی به زندگی پر از خطای خود ادامه دهند و بعد مورد عذاب الهی قرار گیرند. چنان‌چه در ادامه آیه می‌خوانیم:

(ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بارِئِکُمْ فَتابَ عَلَیْکُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ)؛ «[که] این [کار] در نزد آفریدگارتان برای شما بهتر است. پس (خدا) توبه شما را پذیرفت، [چرا] که فقط او بسیار توبه‌پذیر [و] مهرورز است».

آری، گناهی که آنان مرتکب شده بودند گناهی عظیم بوده و سرچشمه یک انحراف بزرگ می‌باشد که اگر با شدت با آن برخورد نشود همه چیز را نابود خواهد کرد و خدا پرستی جای خود را به گوساله‌پرستی خواهد داد با توجه به اینکه به شهادت تاریخ بنی‌اسرائیل مردمی لجوج و بهانه‌جویی بودند. این مسئله انحراف نسلی را در پی خواهد داشت؛ که با عمل نکردن یک دستور فقهی خیلی تفاوت دارد و در واقع این شدتی که خداوند نشان داده برای سعادتمند شدن خود آن‌ها و ذریه آن‌ها می‌باشد. چنان‌چه در تفسیر نمونه می‌خوانیم:

اگر این موضوع برای همیشه از مغز آن‌ها ریشه‌کن نشود وضع خطرناکی به وجود خواهد آمد، و بعد از هر فرصتی مخصوصاً بعد از مرگ موسی علیه السلام، ممکن است تمام آیات دعوت او، از بین برود، و سرنوشت آئین او به کلی به خطر افتد در این‌جا باید شدت عمل به خرج داده شود و هرگز تنها با پشیمانی و اجرای صیغه توبه بر زبان، نباید قناعت گردد. لذا فرمان شدیدی از طرف خداوند، صادر شد که در طول تاریخِ پیامبران مثل و مانند ندارد.... این موضوع منحصر به مسائل دین و مذهب نیست، در قوانین امروز نیز اگر کسانی دست به کاری بزنند که موجودیت ملتی را به خطر افکنند و مقدمات اضمحلال و نابودی و یا استعمار آن‌ها را فراهم کنند، مسلماً در برابر آن شدت عمل بخرج می‌دهند و تنها به اظهار ندامت و پشیمانی قناعت نمی‌کنند و هدف از این شدت عمل‌ها این است که هم خود این‌ها و هم آیندگان چنین افکاری را برای همیشه از سر بدر کنند⁽¹⁾.

پاسخ بخش سوم:

اگر تفسیر اول آیه (تزکیه نفس و سرکوبی آن) باشد در همه زمان‌ها این دستور وجود دارد اما اگر تفسیر دوم آیه را بپذیریم آنگونه که از آیات و روایات برمی‌آید چنان‌چه مسلمین مرتکب گناه شوند مستحق عذاب خواهند بود وهرچه گناه بزرگ‌تر باشد، عذاب هم متناسب با آن دردناک‌تر خواهد بود. اما در شرع مقدس دستوری نداریم که چنان‌چه مشرک شدید همدیگر را به قتل برسانید. هرچند که در برخی موارد دستور قتل کافران صادر می‌شود.

محل خلقت اولیه آدم علیه السلام بهشت بوده یا زمین و یا کرات دیگر؟

بدن جسمی و مادی انسان نمی‌تواند از ملکوت باشد چرا که ملک و ملکوت با هم تفاوت ماهوی و ساختاری دارند، بنابراین اگر بدن حضرت آدم علیه السلام نیز از بهشت بود نمی‌توانست در این دنیای مادی همچون انسان‌های فعلی زندگی کند. علاوه بر این آیات قرآن خلقت حضرت آدم را از گل (طین)، گل خشک (صلصال)، گل بد بو (حمأ مسنون) می‌داند⁽¹⁾. بنابراین فرض اول منتفی می‌شود و آدم در بهشت ملکوتی خلق نشده است.

در جواب این‌که آیا از زمین بوده یا کرات دیگر باید گفت از زمین بوده چرا که:

اولاً: انسانی که قرار است در زمین زندگی کند بصورت طبیعی باید از زمین خلق شود. اگر از کرات دیگر بود مشکلاتی به وجود می‌آمد زیرا ممکن بود عناصری در بدن او وارد شوند که در زمین یافت نگردند بنابر این بدنی که قرار است از گیاهان این زمین تغذیه کند و گیاهان نیز طبیعتاً مواد پیرامون خود را جذب می‌کنند در تأمین نیازمندی‌های خود دچار مشکل می‌شد.

ثانیاً: آیه 55 سوره «طه» خطاب به نوع انسان می‌فرماید: «شما را از آن (زمین) آفریدیم؛ و شما را در آن باز می‌گردانیم و بار دیگر (در قیامت) شما را از آن بیرون می‌آوریم»⁽²⁾. این خطاب متوجه نوع انسان است و دلیلی بر استثناء وجود ندارد.

ثالثاً: از حضرت علی علیه السلام در خطبه اول نهج‌البلاغه حکایت شده که در خلقت آدم علیه السلام صریحا نام زمین را می‌برد و می‌فرماید:

«ثم جمع سبحانه من حزن الأرض وسهلها...»⁽¹⁾.

با این دلایل پاسخ روشن می‌شود اما بهتر است به علت پیدایش این سؤال نیز نظری داشته باشیم:

آدم علیه السلام ابتدا در بهشت زندگی می‌کرده و سپس به زمین هبوط کرده از سوی دیگر بعضی با استناد به برخی روایات احتمال داده‌اند بهشت آدم در منطقه‌ای خوش آب و هوا در زمین یا یکی از کرات دیگر بوده است. برای حل این مسأله به صورت خلاصه باید گفت:

از دو مقدمه بالا می‌توان به این نتیجه رسید که بهشت (باغ) حضرت آدم در همین جهان بوده، اما این‌که عده‌ای احتمال داده‌اند در کرات دیگر زندگی می‌کرده⁽¹⁾شاید کلمه «هبوط»⁽²⁾آنان را به این احتمال کشیده است زیرا معنای این کلمه فرود آمدن می‌باشد که از بالا به پایین است و اگر قرار بود آدم در بهشتی این جهانی می‌زیست پس علی القاعده باید در کرات دیگر بوده باشد. پاسخ این است که اولاً: «هبوط» در قرآن به معنای سیر افقی نیز به کار رفته آن‌جا که به بنی اسرائیل می‌فرماید:(اهْبِطُوا مِصْراً)3 به مصر درآیید.

ثانیاً: به نظر می‌رسد حضرت آدم علیه السلام در آن واحد در دو بهشت زندگی می‌کرده یکی روح او که در بارگاه قرب الهی با فرشتگان حشر و نشر داشته و به «علم الأسماء» تعلیم می‌شده و دوم جسم او که به اقتضای فضل و رحمت الهی در باغی سر سبز و پرنعمت زندگی می‌کرده است. پس از خوردن از آن شجره نیز در آن واحد دارای دو هبوط بوده یکی عمودی که روح او از قرب الهی دور می‌شود⁽³⁾و به زمین فرود می‌آید و دوم سیر افقی که جسم او از آن باغ یا بهشت زمینی خارج شده، به کوه صفا در بیابان‌های مکه منتقل شده است⁽⁴⁾.

آیا صائبین پیامبری داشتند؟

قرآن کریم در آیه شصت و دوم سوره بقره به معیارهای اساسی نجات (ایمان و عمل صالح) اشاره می‌کند و می‌فرماید:

(إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ النَّصاری وَ الصّابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ) ؛ «در حقیقت کسانی که (به پیامبر اسلام) ایمان آورده‌اند، و کسانی که به (آیین) یهود گرویدند و مسیحیان و صابئان (پیرو یحیای پیامبر)، کسانی (از آنان) که به خدا و روز باز پسین ایمان آوردند، و [کار] شایسته انجام دادند، پس پاداششان نزد پروردگار آنان برای ایشان است؛ و نه هیچ ترسی بر آنان است و نه آنان اندوهگین می‌شوند».

شأن نزول

برخی از مفسران حکایت کرده‌اند که در صدر اسلام پرسشی برای برخی از مسلمانان مطرح شد که: اگر تنها اسلام راه حق و نجات است پس تکلیف نیاکان ما چه می‌شود؟ آیا آنان به خاطر عدم حضور در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و ایمان نیاوردن به او مجازات می‌شوند؟

آیه فوق بدین مناسبت نازل شد و اعلام کرد که هر کس در عصر خویش به پیامبر خویش و کتاب آسمانی او ایمان آورده و عمل شایسته انجام داده است اهل نجات است و نگرانی ندارد، پس یهودیان و مسیحیان مؤمن و شایسته‌کردار که قبل از ظهور پیامبر اسلام زندگی کرده و مرده‌اند اهل نجات هستند⁽¹⁾.

نکات و اشارات

الف: مقصود آیه ایمان و اعمال شایسته پیروان ادیان الهی قبل از اسلام است که از دنیا رفته‌اند و موجب نجات آنان خواهد شد همان‌طور که در شأن نزول بدان اشاره شد⁽³⁾.

ب: مقصود آیه ایمان و اعمال شایسته یهودیان و مسیحیان و صائبان در زمان حاضر است اما منظور ایمان به اسلام و عمل صالح بر طبق دستورات قرآن است، یعنی اگر آنان محتوای کتاب‌های خویش و بشارت‌های پیامبرانشان در مورد پیامبر اسلام پیروی کنند مسلمان می‌شوند و ایمان و عمل صالح آن‌ها پذیرفته خواهد شد⁽⁴⁾؛ البته مانعی ندارد که هر دو معنا مقصود آیه باشد.

پاسخ منفی است چرا که آیات قرآن همدیگر را تفسیر می‌کند و در آیات دیگر وعده عذاب به غیر مسلمانان داده شده است. پس ادیان دیگر منسوخ شده و پیروان آن‌ها وظیفه دارند تا در مورد حقانیت اسلام تحقیق کنند تا مسلمان شوند⁽²⁾.

در این مورد گزارشات تاریخی و تفسیری متفاوتی ارائه شده ولی از مجموع گزارشات و احادیث می‌توان استفاده کرد که آنان پیروان حضرت یحیی علیه السلام و تعالیم او هستند ولی آنان دو دسته شدند، گروهی ستاره‌پرست و مشرک گردیدند و گروهی به خدا و معاد ایمان دارند. گروهی از آنان، هم اکنون در خوزستان ایران زندگی می‌کنند⁽⁴⁾.

آموزه‌ها و پیام‌ها

منظور از میمون شدن گروهی از یهودیان در آیه 65 سوره بقره چیست ؟

قرآن‌کریم در آیات شصت و پنجم و ششم سوره بقره به شکست بنی‌اسرائیل در آزمایش روز شنبه و مجازات عبرت‌آموز آنان اشاره می‌کند و می‌فرماید:(وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ) ؛ «و بیقین دانستید (حال) کسانی از شما را، که در (روز) شنبه [از حدّ]، تجاوز کردند و به آنان گفتیم: «میمون‌هایی طرد شده باشید!»

(فَجَعَلْناها نَکالاً لِما بَیْنَ یَدَیْها وَ ما خَلْفَها وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ) ؛ «و آن (کیفر) را عبرتی برای (مردم) در پیش‌رویشان (در آن عصر) و (نسل‌های) پشت‌سرشان و پندی برای پارسایان (خود نگهدار) قرار دادیم».

نکات و اشارات

اما در همان روز ماهی‌ها جلوه‌گری بیشتری می‌کردند، و یهودیان مزّورانه قانون الهی را شکستند، یعنی در کنار دریا حوضچه‌هایی ساختند، و

هنگامی که ماهی‌ها در روز شنبه داخل آن می‌شدند، راه آن را می‌بستند و یکشنبه به صید آن‌ها می‌پرداختند، و یا شنبه‌ها قلاب در دریا می‌انداختند و یکشنبه ماهی آن را می‌گرفتند و یا آنگونه که در برخی حکایت‌ها آمده است روزهای شنبه با بی‌اعتنایی به فرمان الهی، مشغول صید ماهی شدند؛ البته ممکن است همه این حکایت‌های مفسران درست باشد و مرحله به مرحله پیش رفتند تا بی‌پروا به صید پرداختند⁽¹⁾.

یعنی خدا به آنان گفت میمون باشید و آنان میمون شدند.

برخی برآنند که واقعاً آن یهودیان به صورت میمون درآمدند و سپس هلاک شدند و این امری معجزه‌آسا و عذابی الهی بود که خارق عادت بود و برخی از مفسران برآنند که «مسخ» در این‌جا به معنای مسخ روحانی و

دگرگونی صفات اخلاقی افراد است. یعنی آن یهودیان صفاتی همانند میمون یا خوک پیدا کردند که تقلید کورکورانه و شکم پرستی از صفات بارز این حیوانات است⁽¹⁾.

آموزه‌ها و پیام‌ها

آیا هامان که در قرآن نام برده شده است در عصر فرعون بوده است. در حالی که در تورات آمده است که هامان دستیار پادشاه بابل بود؟

اعجاز علمی قرآن از نگاه باستان‌شناسی (نیم نگاهی قرآنی به باستان‌شناسی)

(تِلْکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحِیها إِلَیْکَ ما کُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَ لا قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ)1 ؛ «این [مطلب] از خبرهای بزرگ غیب است در حالی که آن را به سوی تو وحی می‌کنیم؛ (و) پیش از این، هیچ‌گاه تو و قومت، این‌ها را نمی‌دانستید. پس شکیبایی کن! [چرا] که فرجام (نیک) برای پارسایان (خودنگهدار) است». باستان‌شناسی یکی از شاخه‌های علم تاریخ محسوب می‌شود که به تلاش‌های سیاسی و علمی انسان در گذشته می‌پردازد. یکی از معیارهایی که باستان‌شناسان در تحقیق تاریخ پیشینیان به آن تکیه می‌کنند اشیایی است که از دوران‌های قدیم بر جای مانده است مانند ابزارها و نقش‌هایی که در اماکن باستانی بدست آمده است.

این دانش و دانشمندان آن در برابر اسناد و مدارک تاریخی که در قرآن از چهارده قرن پیش تاکنون موجود می‌باشد و تا زمانی خیلی نزدیک کشف نشده و معروف نبود، مبهوت مانده‌اند.

هامان در قرآن کریم

اسم هامان شش بار در قرآن‌کریم آمده است⁽¹⁾، همچنان که اسم او

متصل به اسم فرعون و همچون کسی از نزدیکان وی ذکر شده است. خداوند در قرآن فرموده است:(وَ قالَ فِرْعَوْنُ یا هامانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلی إِلهِ مُوسی وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ کاذِباً وَ کَذلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِیلِ وَ ما کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلاّ فِی تَبابٍ)1 ؛ فرعون گفت: «ای هامان! برای من قصری بلند بناکن، تا شاید من به وسایلی دست یابم، (همان) وسایل (صعود به) آسمان‌ها، تا از معبود موسی اطلاع یابم؛ و در حقیقت من گمان می‌کنم که او دروغگوست.» و اینگونه برای فرعون بدی کردارش آراسته شده بود، و از راه (راست) بازداشته شد؛ و نیرنگ فرعون جز در زیان و هلاکت (او) نبود».

قبل از این‌که به تفصیل پیرامون اعجاز قرآنی در ذکر اسم هامان صحبت نماییم مناسب است اشاره کنیم که اسم هامان حتی یک بار در تورات و روایت‌هایی که زندگی حضرت موسی علیه السلام را گزارش می‌کنند، نیامده است؛ اسم هامان فقط یک بار در یکی از کتاب‌های عهد قدیم آمده است⁽¹⁾.

(عهد قدیم شامل تورات حضرت موسی علیه السلام به اضافه دیگر کتاب‌های مقدس یهودی می‌شود که کتاب‌های رسولانی است که بعد از حضرت موسی علیه السلام ظهور کردند و یکی از این کتاب‌های مقدس زبور حضرت داود علیه السلام می‌باشد).

این کتاب از شخصی سخن می‌گوید که اسمش هامان و از دستیاران پادشاه بابل بوده است با وجود این‌که وی ضرر و زیان فراوانی بر بنی‌اسرائیل وارد ساخت و در قساوت و سخت دلی به خرج دادن علیه آنان جدی بود. اما این قصه گزارش شخصی را حکایت می‌کند که در حدود 1100 سال بعد از حضرت موسی صلی الله علیه و آله ظهور کرده است.

بعضی از غیر مسلمانان ادعا می‌کنند که خود پیامبر صلی الله علیه و آله قرآن را نگاشته است و پیامبر صلی الله علیه و آله قصه‌های امت‌های گذشته را از روی تورات و انجیل استنساخ کرده است. چنان‌که ادعا می‌کنند پیامبر صلی الله علیه و آله در رهگذر این نسخه‌برداری اشتباهاتی در نقل بعضی از روایات به قرآن کریم داشته است و این خود سبب به وجود آمدن برخی اختلافات میان قرآن و دیگر کتاب‌ها شده است.

این ادعاهای باطل در بعضی منابع یهودی و مسیحی موجود است. خلاصه این ادعاها این است که مصدری که پیامبر صلی الله علیه و آله در نقل این اسم به آن اعتماد کرده است کتاب‌های مقدس آن‌ها بوده است و پیامبر صلی الله علیه و آله در نقل اشتباه کرده است پس اشاره کرده به هامان به این عنوان که او وزیر فرعون بوده است. در حالی که آن‌چه غیرمسلمانان ادعا می‌کنند این اسم فقط بر یک شخص اطلاق شده و او دستیار پادشاه بابل بوده است. (البته پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از آن‌چه بعضی غیرمسلمانان ادعا می‌کنند منزّه است). اکتشافات جدید باستان‌شناسی به کمک آمد تا نادرست بودن این ادعاها روشن شود. بعد از این‌که رموز و حروف خط «هیروگلیفی» مصر باستان از حدود 200 سال گذشته حل شد و فهم نوشته‌ها و نقوش فرعونی ممکن گردید، بطلان این ادعاها روشن گردید.

لغت مصریان باستان لغت «هیروکلیفی» بود که در قرون طولانی مورد استفاده مصریان باقی ماند. اما با گسترش مسیحیت و تاثیرات فرهنگی دیگری که در قرن دوم و سوم پس از میلاد اتفاق افتاد مصر اعتقادات قدیمی را کنار نهاد همچنان که خط «هیروگلیفی» را کنار نهاد.

آخرین نمونه شناخته شده که خط هیروگلیفی در آن به کار رفته است مربوط به نقشی است که قدمت آن به سال 394 بعد از میلاد مسیح باز می‌گردد. در نتیجه این لغت به فراموشی سپرده شد و در این مدت کسی نتوانست این رموز را حل کند یا این لغت را بفهمد و این حالت تا حدود 200 سال قبل باقی ماند.

معمای خط هیروگلیفی مصر باستان در سال 1799 م با اکتشاف صخره سنگی که «صخرة‌الرشیده» نامیده شد، و قدمت آن به سال 196 قبل از میلاد باز می‌گشت، حل شد. اهمیت این نقش یا این نوشته این بود که به سه لغت مختلف نوشته شده بود:

لغت هیروگلیفی (خط پادشاهی) لغت دیموطیه (خط ملی که در امور روزانه بکار می‌رفت) لغت یونانی. با کمک نوشته یونانی رمز خط مصریان باستان حل شد و ترجمه نقش از سوی فردی فرانسوی به نام ژان فرانسوا شامبلیون⁽¹⁾به انجام رسید و چنین بود که بازگشت به لغت فراموش شده و شناخت اخبار متعلق به این لغت تکمیل شد و بدین طریق معلومات فراوانی از تاریخ مصر باستان و همه جوانب دینی و اجتماعی و تاریخی آن بدست آمد. در رهگذر ترجمه نوشته‌ها و نقوش هیروگلیفی شناخت کاملی بر این نکته مهم علمی به دست آمد که اسم هامان در نوشته‌های مصر باستان واقعاً به کار رفته است.

اشاره‌ای وجود دارد به این اسم در تابلوهایی که در موزه «هوف ویِن» قرار دارد همچنان که به روشنی در کتابی به عنوان ( People inthenew king dom ) ذکر شده است.

این کتاب با استناد به مجموعه‌ای از نقش‌های باستانی گردآوری شده است همچنان که در این نقشها شغل حقیقی هامان نمایان است که وی رئیس سنگتراشان بود.

بنابراین بر عکس کسی که با حقایق قرآن مخالفت می‌کند، قرآن کریم کلام خداوند سبحان است و هامان شخصی است که در مصر و همزمان حضرت موسی علیه السلام زندگی می‌کرده است. چنانکه از نزدیکان فرعون و از

مسئولین ساختمان‌سازی فرعون بوده است و قرآن این ویژگی‌ها را به طور کامل برای هامان برشمرده است و علاوه بر آن قرآن توصیف کرده هنگامی که فرعون امر کرد هامان را به این‌که برایش برجی بنا نماید. در این آیه که خداوند می‌فرماید:(وَ قالَ فِرْعَوْنُ یا هامانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبابَ)1 ؛ «فرعون گفت: «ای هامان! برای من قصری بلند بناکن، تا شاید من به وسایلی دست یابم»

در پایان (یادآور می‌شویم که) وجود اسم هامان در نوشته‌های مصر باستان فقط ادعاهای باطل معاندین قرآن را مردود نمی‌شمارد بلکه یکبار دیگر حقیقتاً تاکید می‌کند که قرآن کریم وحی خداوند سبحان است و به این طریق اعجازگونه در قرآن کریم معلومات تاریخی می‌خوانیم که در هیچ وقتی حتی زمان پیامبر صلی الله علیه و آله شناخته شده نبوده است.

القاب پادشاهان مصر باستان در قرآن کریم

حضرت موسی علیه السلام تنها پیامبری نبود که در مصر زندگی می‌کرد و با تاریخ مصر باستان پیوند دارد. حضرت یوسف علیه السلام نیز زمانی طولانی پیش از حضرت موسی علیه السلام در سرزمین مصر می‌زیسته است.

در قرآن کریم می‌یابیم که حاکم مصر در دوران حضرت یوسف علیه السلام ملقب به «ملک» بود و حتی یک بار لقب فرعون بر وی اطلاق نشده است.

این مطلب را از قول خداوند تعالی که می‌فرماید:

(وَ قالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی فَلَمّا کَلَّمَهُ قالَ إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنا مَکِینٌ أَمِینٌ)2 ؛ سلطان (مصر) گفت: «آن [یوسف] را نزد من آورید، تا او را ویژه خودم گردانم.» و هنگامی که با وی صحبت کرد، گفت: «براستی تو

امروز نزد ما دارای جایگاه، و درستکار هستی». برخلاف لقبی که به حاکم مصر در زمان حضرت موسی علیه السلام داده می‌شد که آن لقب «فرعون» می‌باشد:

(وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسی تِسْعَ آیاتٍ بَیِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِی إِسْرائِیلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یا مُوسی مَسْحُوراً)1 ؛ «و بیقین به موسی نُه نشانه (معجزه‌آسای) روشن دادیم؛ پس از بنی اسرائیل (= فرزندان یعقوب در مورد آن‌ها) بپرس، آن زمان که (موسی) به سراغ آنان آمد و فرعون به او گفت: «ای موسی، در واقع من گمان می‌کنم که تو جادو زده‌ای».

اسناد و نوشته‌های باستانی که در دست ماست، سبب اختلاف نام‌هایی که به حاکمان مصر داده می‌شد، را توضیح می‌دهد.

کلمه فرعون در لغت هیروگلیفی به معنای خانه بزرگ است و در تاریخ مصر باستان در اصل بر قصر پادشاهی اطلاق می‌شده است.

حاکمان نسل اولی در تاریخ مصر باستان این لقب را به کار نمی‌گرفتند. بکار گرفتن کلمه فرعون به عنوان لقب حاکم مصر در دوران پادشاهی جدید از تاریخ مصر باستان آغاز شد. دوره جدید از نسل هجدهم (1593-1292 ق. م) شروع شد و در دوران نسل بیست و دوم (945-730 ق. م) به کار گرفتن کلمه فرعون مانند لقبی افتخاری برای حاکم آغاز شد.

بنابراین اعجاز قرآنی یک بار دیگر برای ما نمایان می‌شود.

در مورد تفسیر آیات 94 و 95 سوره یونس و پرسش از مسیحیان توضیح دهید.

خدای متعال در آیات 94 و 95 سوره یونس می‌فرماید:

(فَإِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ مِمّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ فَسْئَلِ الَّذِینَ یَقْرَؤُنَ الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکَ لَقَدْ جاءَکَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلا تَکُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِینَ وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللّهِ فَتَکُونَ مِنَ الْخاسِرِینَ) ؛ «و اگر در مورد آن‌چه به سوی تو فرو فرستادیم، در شک هستی، پس از کسانی بپرس، که پیش از تو کتاب [الهی] را می‌خواندند؛ بیقین حقّ از طرف پروردگارت به تو رسیده است، پس هرگز از تردید کنندگان مباش. و هرگز از کسانی مباش که آیات خدا را دروغ انگاشتند، که از زیانکاران می‌شوی».

در مورد شأن نزول آیه حکایت شده: جمعی از کفار قریش می‌گفتند: این قرآن از طرف خدا نازل نشده بلکه شیطان به محمد صلی الله علیه و آله القا می‌کند. این سخن سبب شد که عده‌ای در شک و تردید فرو روند، خداوند با آیه فوق به آن‌ها پاسخ داد⁽¹⁾.

آنگونه که در بسیاری از تفاسیر معتبر آمده است مقصود از (مِمّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ) ؛ قصص و معارفی در مورد خداشناسی و معاد است که از آغاز سوره

تا آیه 94 یونس بیان شده است⁽¹⁾نه این‌که مقصود از آن کل قرآن کریم باشد. زیرا لفظ «مما» در آیه‌ی مذکور، «من» دلالت بر تبعیض (یعنی برخی از آن‌چه بر تو نازل کردیم) می‌کند و از طرفی نیز در این سوره داستان «هود» و «صالح» و همچنین داستان «شعیب» و «مسیح» ذکر نشده است زیرا داستان «هود» و «صالح» در تورات و انجیل موجود، نیامده است و اهل کتاب در مورد داستان شعیب و مسیح اختلاف نظر دارند در حالی که در غیر این سوره، داستان‌های مذکور ذکر شده است بنابراین مقصود از «مِمّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ» معارفی در مورد مبدأ، معاد و درباره قصص انبیاء و امت‌های آنان است که از جمله آن انبیاء، نوح، موسی و پیغمبران بین آن دو و امت‌های آنان است⁽²⁾.

با توجه به این که پیامبر صلی الله علیه و آله وحی را با شهود و مشاهده دریافت می‌کرد، شک و تردید در این مورد معنا ندارد، بلکه یکی از شیوه‌های قرآن در بیان مطالب برای عموم مسلمانان آن است که قرآن خطاب به پیامبر مطلبی را بیان می‌کند. یعنی برای آگاهی افراد دور، افراد نزدیک را مخاطب قرار می‌دهد و سخنی را بیان می‌کند، این همان است که عرب در قالب ضرب‌المثل معروف «ایاک اعنی واسمعی یا جاره» (به تو می‌گویم ولی همسایه تو بشنو) از آن یاد می‌کند که نظیر آن را در فارسی نیز داریم - به در گفت تا دیوار بشنود - این گونه سخن در بسیاری از موارد تاثیرش از خطاب صریح بیشتر است.

و افزون بر آن؛ ذکر جمله‌ی شرطیه، همیشه دلیل بر احتمال وجود شرط نیست بلکه گاهی برای تاکید روی یک مطلب و یا برای بیان یک قانون کلی است.

اولاً: صرف شاهد گرفتن برای تایید مطالب کتابی، موجب برتری کتاب مرجع نمی‌شود بلکه برتری به عواملی دیگر بستگی دارد.

ثانیاً: از آن‌جا که اصل تورات و انجیل کتاب‌های الهی بوده است و برخی حقایق در دسترس یهود و مسیحیت بوده است (هر چند که بعدها تحریف شد) خدای متعال آن مطالب الهی تورات و انجیل را شاهد حقانیت قرآن می‌شمارد که ریشه هر دو یکی است.

ثالثاً: چنان‌چه بیان شد مقصود از «مِمّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ» کل قرآن کریم نیست بلکه مقصود مطالب اول سوره یونس تا آیه 94 است و آیه هرگز در مقام مقایسه بین دو کتاب نیست؛ بلکه صرفاً کتب قبل شاهد بر حقانیت مطالب مذکور است.

رابعاً: در قرآن کریم در آیه 37 سوره نساء به تمام اهل کتاب امر شده که به قرآن کریم ایمان بیاورند و قرآن‌کریم را تصدیق‌کننده کتب گذشته معرفی کرده است که به دلالت التزامی می‌رساند که قرآن‌کریم و دین اسلام یک دین زنده و رسمی است و اهل کتاب باید دست از دین خود بردارند و به قرآن کریم ایمان بیاورند که نشان‌دهنده برتر بودن و کامل بودن این کتاب و دین جدید (= اسلام) است؛ چرا که اگر دین و کتابی برتر از دین و کتاب بعد باشد شایسته نیست که خدای حکیم بفرماید از دین برتر قبلی دست بردارید و به دین جدید ایمان آورید.

منظور از اسماء در سوره بقره آیه 31 چیست ؟ فرق ملائکه با انسان در این خصوص چیست ؟ در حالیکه انسان نیز فقط به آن چه خدا به او تعلیم داده آگاهی دارد و از این جهت شبهه ملائکه چگونه برطرف می شود؟

در مورد بخش اول پرسش، مفسران در مورد معنای «اسماء» در آیه شریفه (وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها) ، نظرات متفاوتی مطرح کرده‌اند که بشرح زیر می‌باشد:

خداوند به آدم علم اسرار آفرینش را آموخت تا از اسرار معنوی و مادی آن‌ها آگاه شود تمام موجودات را بشناسد و نام همه را بداند و حتی از خواص آن مطلع باشد...، استعداد نام گذاری اشیاء را به او ارزانی داشت تا بتواند اشیاء را نام‌گذاری کند⁽⁶⁾.

حال که از نظرات مختلف آگاه شدیم توجه شما را به نظری آیت الله جوادی آملی - حفظه‌الله - که در واقع شرحی بر نظر علامه طباطبایی رحمه الله می‌باشد، جلب می‌نمایم تا معنای آیه شریفه واضح‌تر شود:

مراد از اسماء همان حقایق غیبی عالم است که به لحاظ «سمه» بودن و نشانه خدا بودن، به «اسم» موسوم شده است، حقائقی که با شعور و عاقل، و مستور به حجاب غیب، و مخزون عندالله و در عین حال خزاین اشیای عالمند.

موجودات عالیه‌ای که همه حقایق عالم شهود، تنزل یافته و رقیقه‌ای از آنان است و همه آن‌چه در آسمان و زمین مشاهده می‌شود از نور و بهای آنان مشتق شده است و به خیر و برکت آن‌ها نزول یافته... به هر حال آن‌چه به آدم تعلیم شد و به او ارائه گردید همان حقایق عالیه عالم، موسوم به «اسماء الله» است و احتمالاً عبارت از همان «مفاتح الغیب» در آیه (وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ)2 و «خزائن» در آیه (وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ)3 است⁽²⁾.

اما در مورد ملائکه می‌توان به دو صورت مطلب را بیان نمود:

صورت اول: چرا خداوند با وجودی که می‌داند این انسان اهل فساد در زمین و خونریزی می باشد، باز او را خلق کرد؟ برای پاسخ به این پرسش توجه شما را به کلام علامه طباطبایی رحمه الله جلب می‌نمایم:

در این میان مصلحتی هست که ملائکه قادر بر ایفای آن نیستند و نمی‌توانند آن را تحمل کنند ولی این خلیفه زمینی قادر بر تحمل و ایفای آن هست. آری، انسان از خدای سبحان کمالاتی را نشان می‌دهد و اسراری را تحمل می‌کند که در وسع و طاقت ملائکه نیست. این مصلحت بسیار ارزنده و بزرگ است و به طوری که مفسده فساد و سفک دماء را جبران می‌کند⁽¹⁾.

آری، با دقت در آیات مورد بحث و روایات ذیل آن چنین به نظر می‌رسد که گویا مقصود از «إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ» و جریان تعلیم اسماء به حضرت آدم، و وقایع بعد از آن، این است که هر چند عده‌ای در نسل این آدم پیدا می‌شوند که اهل فساد و خون‌ریزی هستند اما در مقابل، در بین این افراد انسان‌هایی پیدا می‌شوند که یا خلیفه‌ی خدا و غیب آسمان‌ها و زمین و مظهر اسماء جلال و جمال خدا می‌شوند و به مقام اسم اللهی می‌رسند و یا بیش از ملائکه و بهتر از ملائکه قدرت و ظرفیت دارند که اسماء خداوندی را به چشم دل شهود کنند. در حالی که تا این اندازه معرفت، و شهود از دست شما (= ملائکه) بر نمی‌آید.

صورت دوم: اگر خداوند همان‌طور که به آدم اسماء را آموخت، به ملائکه هم می‌آموخت آن‌ها نیز عالم به اسماء می‌شدند و در نتیجه، شایسته خلیفة الله شدن می‌شدند!!!

برای یافتن جواب این پرسش باید توجه داشت که: اولاً خداوند متعال همان حقائق اسماء را که بر آدم عرضه کرد - و آدم با قدرت درک و ظرفیتی که داشت توانست آن اسماء را درک و شهود کند - به ملائکه نیز عرضه کرد، و خود آن‌ها نتوانستند درک کنند چنان‌چه در ادامه همین آیه می‌خوانیم:«ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ» و آن‌ها در جواب گفتند:«سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلاّ ما عَلَّمْتَنا» .

ثانیاً تفاوت ملائکه و آدم، در آموزش دادن و ندادن خداوند نبود، بلکه تفاوت اساسی در ظرفیت و استعداد و سعه‌ی وجودی بود که حضرت آدم برای دریافت اسماء داشت و ملائکه آن ظرفیت را نداشتند.

نتیجه‌گیری

معرفی کتاب

برای آگاهی بیشتر در این موضوع مراجعه فرمایید به:

ملائکه از کجا می دانستند که انسان روی زمین فساد می کند مگر قبل از آدم انسان هایی بوده اند؟

قرآن کریم در آیه 30 سوره بقره به جایگاه بلند انسان در زمین و پرسش فرشتگان در مورد فسادگری و خون‌ریزی او و بیان عبادتگری خودشان و پاسخ اجمالی خدا به آنان اشاره می‌کند و می‌فرماید:

(وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ) ؛ «(و یادکن) هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: «در حقیقت من در زمین، جانشینی [= نماینده‌ای] قرار می‌دهم». (فرشتگان) گفتند: «آیا در آن کسی را قرار می‌دهی که در آن فساد کند و خون‌ها بریزد؟ در حالی که ما به ستایش تو تنزیه می‌گوییم، و تو را پاک می‌شماریم.» (پروردگار) گفت: «در واقع من آن‌چه را که [شما] نمی‌دانید، می‌دانم».»

نکات و اشارات

خدا موجوداتی به نام فرشته آفریده بود که به عبادت او مشغول بودند سپس موجود دیگری به نام انسان آفرید تا او را جانشین خود در زمین گرداند و جایگاه علمی او را به فرشتگان نشان داد و آنان در برابر او کرنش کردند.

اول آن‌که این ماجرا حقیقی است و به صورت خاص و متناسب با ظرف وجودی خویش اتفاق افتاده است و داستانی خیالی یا غیر واقعی نیست.

دوم آن‌که شخص آدم علیه السلام در این ماجرا نماینده و الگوی بشریت است پس مثلاً کرنش فرشتگان در برابر او به معنای کرنش همه فرشتگان در برابر انسانیت است. از این رو این ماجرا یک نمونه و الگوست.

تو شاه تخت وجودی چه جای توست این‌جا خلیفه زاده گلشن نشین و در خاشاک؟

پاسخ آن است که فرشتگان از این‌جا متوجه شدند که انسان در زمین مادی قرار داده شد و ماده به خاطر محدودیتی که دارد محل نزاع و تزاحم است و موجب فساد و خونریزی می‌شود. و یا فرشتگان از سوابق مخلوقات قبلی که در زمین می‌زیستند به این مطلب پی بردند یا این‌که خدا فرشتگان را از سرنوشت و آینده انسان‌ها با خبر ساخت.

اول آنکه آن‌ها اهل تسبیح⁽¹⁾هستند یعنی خدا را از هرگونه نقص منزّه می‌شمارند.

دوم آنکه آنان اهل حمد و ستایش خدا هستند.

سوم آنکه آن‌ها اهل تقدیس هستند یعنی خدا را پاک و مقدّس می‌شمارند یا این‌که خود، جامعه و زمین را از فساد و فسادگران پاک می‌سازند⁽²⁾.

او می‌دانست که عبادت فرشتگان در برابر عبادت انسان‌ها ارزش کمتری دارد چرا که فرشتگان شهوت و خشم ندارند و تحت تأثیر وسوسه‌های شیطانی قرار نمی‌گیرند و معصوم و فرمانبردار هستند اما انسان‌ها در محاصره شهوات و شیطان هستند پس اگر در این مبارزه پیروز شوند و به عبادت و بندگی خدا روی آورند ارزش بیشتری دارد. آری اطاعت این موجودات طوفان زده کجا و عبادت آن ساحل نشینان سبکبار کجا؟

آری باغبانی که باغچه گل پرورش می‌دهد می‌داند که علف‌های هرز و زیان‌آور نیز از آب و خاک و هوای باغچه استفاده می‌کنند و رشد می‌یابند ولی هدف او گل‌های زیبا و خوشبوست، از این رو وجود برخی علف‌های هرز را نیز تا مدّتی تحمّل می‌کند.

آموزه‌ها و پیام‌ها

حضرت آدم علیه السلام وقتی خلق شد چگونه با خدا ارتباط برقرار می کرد؟ و همچنین آدم و حوا علیهماالسلام چگونه با هم حرف می زدند و مقصود هم را می فهمیدند؟

در پاسخ این سؤال باید احتمالات گوناگونی را مطرح کرد چرا که اطلاع از زمان آدم و حوا علیهماالسلام و زبان آن‌ها از نظر تاریخی مشکل است. و ما در این تحقیق اگرچه به جواب دقیقی نرسیدیم، اما سعی کردیم با بررسی احتمالات مطرح شده تصویری را هر چند کمرنگ از موقعیت حضرت آدم علیه السلام و سخن گفتن او ترسیم کنیم.

در این میان آن‌چه به طور مستقیم می‌توانست به ما کمک کند احادیث بود، و در این‌جا حدیثی که بتوان بدان اطمینان کرد به دست نیاوردیم هر چند در روایتی، زبان حضرت آدم قبل از هبوط، عربی و بعد از آن سریانی بیان شده است اما سند آن ضعیف است و مشکلی را حل نمی‌کند⁽¹⁾.

همچنین چگونگی خلقت حضرت آدم علیه السلام نیز خود تاثیر بسزایی در این مسئله دارد. اگر نظر عده‌ای صحیح باشد که می‌گویند در زمان حضرت

آدم علیه السلام انسان‌هایی (جامع انسانی) وجود داشته‌اند و حضرت آدم علیه السلام از بین آن‌ها انتخاب شده است⁽¹⁾آن وقت تصور وجود زبانی نسبتاً پیشرفته در بین آن‌ها چندان دور از واقعیت نیست چه این‌که توجه به گفتگوی هابیل و قابیل - که به آن اشاره خواهیم کرد - آن را تایید می‌کند و حضرت آدم و حواء علیهماالسلام نیز با همین زبان با هم گفتگو و یا با خدا راز و نیاز می‌کردند.

اما این نظریه، طرفداران کمی دارد و بیشتر دانشمندان اسلامی طرفدار خلقت مستقل آدم علیه السلام از خاک می‌باشند. در این مرحله آن‌چه روشن است این است که آدم و حوا علیهماالسلام پس از هبوط با همین واژه‌های انسانی با هم سخن می‌گفته‌اند زیرا قرآن کریم در داستان هابیل و قابیل⁽²⁾معانی متعددی را بیان می‌کند که بین آن دو ردّ و بدل شده است؛ معانی همچون قتل، تقوا، دست، گناه، ترس، ظلم، سزای ظالم، کلاغ و... جالب این‌که پس از قتل هابیل، قابیل می‌گوید:

«آیا عاجزم از این‌که مانند این کلاغ باشم»⁽³⁾و نمی‌گوید: «پرنده» بلکه به طور صریح نام کلاغ را می‌برد که نشان می‌دهد انسان در آن موقع بر اشیاء گوناگون اطراف خود اسم گذاشته بوده و این نشان‌دهنده پیشرفت و تکامل زبان بوده است و از آن‌جا که بین هابیل و قابیل و پدر و مادرشان فاصله زمانی نیست پس این مطلب شامل حضرت آدم و حوا علیهماالسلام نیز می‌شود.

اکنون به نقطه مبهم موضوع می‌رسیم که قبل از هبوط به چه صورت بوده است؟ به نظر می‌رسد داستان حضرت آدم و حوا علیهماالسلام در دو فضا روایت می‌شود:

جدای از ارتباط با خدا که در هر فضایی ممکن است چه از طریق دل و چه از طریق زبان صورت گیرد؛ در این‌جا قرآن کریم گزارشی از سخن گفتن آدم با حوا علیهماالسلام ارائه نمی‌دهد تا مشخص شود آیا از طریق واژگان گفتگویی داشته‌اند یا نه؟ و فقط چیزی که ارائه می‌شود نوعی هم شکلی در رفتار و عمل است⁽⁴⁾.

و از این دوره به بعد زبان اشاره یا زبان هابیل و قابیل مطرح می‌شود که نسبتاً واژه‌ها به لفظ عربی یا غیر آن مشخص شده بود که البته به دلیل روایاتی که یاد شد، زبان عربی ترجیح دارد.

آیا نتیجه پیوند آدم و حوا فقط «هابیل» و «قابیل» بودند یا فرزند دیگری هم داشتند؟

قبل از پاسخ، این نکته را یادآوری کنیم که در قرآن مجید نامی از فرزندان آدم و حوا نیامده، تنها در آیه 27 از سوره مائده به دو پسر آدم و حوا اشاره شده، و روایات اهل بیت جزئیات و اسامی ایشان را برای ما بیان کرده‌اند. مرحوم شیخ صدوق رحمه الله در کتاب «کمال الدین وتمام النعمة» حدیثی را از امام باقر علیه السلام چنین حکایت می‌کند:

«لما اکل آدم من الشجرة الی الارض نولد له هابیل واخته توأم وولد له قابیل واخته توأم... ثم ان آدم علیه السلام سأل ربه عزوجل ان یهب له ولد فولد له غلام سماء هبة اللَّه لان امر وهبه له فاحبه آدم حباً شدیداً».

ترجمه: وقتی آدم از آن درخت (ممنوعه) خورد و به زمین هبوط کرد هابیل و یک دختر از او متولد شد و بعد از آن قابیل و یک دختر دیگر متولد شد بعد حضرت آدم از خداوند فرزند دیگری خواست که خداوند به او پسری دارد و نامش را «هبة‌اللَّه» گذاشت چون خداوند به او هبه کرده بود و آدم او را بسیار دوست داشت.

کلینی رحمه الله صاحب کتاب شریف کافی نیز این حدیث را نقل کرده‌اند که به نظر علامه طباطبایی رحمه الله این روایت از بهترین روایات است⁽¹⁾.

همان‌گونه که مشاهده می‌کنید امام باقر علیه السلام در بیان خود حداقل سه فرزند دیگر که دو تای آن‌ها دختر و سومی پسر است را برای آدم و حوا بیان می‌کند⁽²⁾.

معرفی کتاب

برای مطالعه بیشتر علاوه بر تفاسیر به این کتاب‌ها مراجعه فرمایید:

فصل دوم: اهل بیت علیهم السلام

اشاره

آیا می توان گفت اهل بیت علیهم السلام علومشان را از قرآن یا پیامبر صلی الله علیه و آله فرا گرفته اند و علوم آن ها علم لدنی نیست ؟

مقدمه

لازم است اول با تعریف «علم لدنی» و برخی ویژگی‌های آن آشنا شویم سپس به بیان پاسخ بپردازیم:

تعریف

علم لدنی علمی است که از طریق استدلال و تحصیل و تدریس و کنار هم گذاشتن معلومات برای رسیدن به مجهولات به دست نمی‌آید بلکه از طریق افاضه و الهام قلبی با اسباب و لوازمی که دارد در قلب اولیاء الهی پدیدار می‌شود⁽¹⁾.

توضیح

این علم «حقیقتی نورانی»⁽²⁾می‌باشد که به صورت آنی و دفعی در قلب متعلّم جای می‌گیرد چنان‌چه از امیرالمؤمنین علی علیه السلام نقل شده که آن حضرت فرمودند: هنگام وفات پیامبر اکرم، حضرت دست مرا گرفتند و در آن لحظه برای من هزار باب علم که از هر کدامش هزار باب باز می‌شود به روی من گشودند.

این هزار باب علم نمی‌تواند از راه تدریس و تحصیل معمولی برای حضرت علی علیه السلام حاصل شده باشد چرا که اگر چنین بود هزارها ساعت

لازم بود تا این کار صورت پذیرد. بلکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فقط با قدرت الهی و ولایی که داشته‌اند از راه اشراق قلبی و القاء معنوی این علوم را به حضرت علی علیه السلام القاء کرده‌اند.

راه‌های انتقال و به دست آمدن علم لدنی

اول: بی‌واسطه یعنی این علم توسط خداوند بدون هیچ واسطه‌ای القاء می‌شود مثل بعضی از اخبار و اطلاعاتی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در شب معراج از خداوند دریافت نمود. یا گفت و شنودهایی که حضرت موسی علیه السلام با خداوند داشت.

دوم: با واسطه یعنی این علوم توسط ملائکه یا انبیاء و اولیاء الهی به قلب دیگران الهام شود. که می‌تواند مکتوب یا غیر مکتوب باشد. مانند قرآن‌کریم که توسط جبرئیل بر قلب نورانی پیامبراکرم صلی الله علیه و آله نازل شد یا علومی که توسط آن حضرت به حضرت علی علیه السلام القاء می‌شد که با واسطه بود.

سوم: الهاماتی که به شکل رویا در خواب به انسان می‌شود مثل خواب حضرت ابراهیم و حضرت یوسف و...

نکته: خداوند برای علم لدنی تعبیر به «لَدُنّا» کرده است و می‌فرماید:

(وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً)1 ؛ «و دانشی از نزد خویش به او آموخته بودیم.» یعنی از صیغه جمع استفاده کرده و نفرمود «من به او علم آموختم» که شاید اشاره به این مطلب باشد که انتقال علم لدنی به افراد، اسباب و وسائط خاص خودش را دارد که مضر به لدنی بودنش نیست».

بعد از ذکر مقدمه به پاسخ این پرسش می‌پردازیم که:

منبع علوم اهل بیت علیهم السلام چیست و آیا منحصر در یادگیری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌باشد؟

در پاسخ باید گفت: اهل‌بیت علیهم السلام برای این‌که مطلبی را بدانند چند راه دارند و از چند منبع استفاده می‌کنند:

اول: تعلیم الهی

در قرآن‌کریم خداوند متعال از بندگانی سخن می‌گوید که در اثر ایمان قوی که دارند قلبشان مورد تعلیم و ارشاد الهی می‌باشد و خداوند آن‌ها را هدایت قلبی می‌کند.

(وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّهِ یَهْدِ قَلْبَهُ وَ اللّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ)1 ؛ «و هر کس به خدا ایمان آورد، دلش را راهنمایی می‌کند؛ و خدا به هر چیزی داناست».

از مصادیق بارز دارندگان این علم اهل‌بیت علیهم السلام می‌باشند. از امام صادق علیه السلام حکایت شده:

«عن ابی عبدالله قال اذا اراد الامام ان یعلم شیئاً اعلمه الله ذلک⁽¹⁾».

هرگاه امام اراده کند که چیزی را بداند خداوند آن مطلب را به او می‌آموزد و گاهی این تعالیم و الهامات به صورت مکتوب می‌باشد به عنوان نمونه در روایات کتابی به نام «مصحف فاطمه» مطرح شده است که در نزد اهل‌بیت علیهم السلام می‌باشد. طبق روایات بعد از فوت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله جبرئیل نزد حضرت زهرا علیهاالسلام حاضر می‌شد و اخبار و علوم فراوانی را به آن حضرت اطلاع می‌دادند و حضرت علی علیه السلام می‌نوشتند که آن کتاب عظیم «مصحف فاطمه» نام گرفت⁽²⁾.

دوم: تعلیم پیامبر

یکی از منابع علم امام علمی است که از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله به اهل‌بیت علیهم السلام نسل به نسل به ارث رسیده است.

از امام صادق علیه السلام حکایت شده: ای ابامحمد! به درستی که علم علی بن

ابی‌طالب از علم رسول الله می‌باشد آن‌گاه آن علم به ما تعلیم داده شد⁽¹⁾.

و این تعالیم نیز برخی به صورت مکتوب در آمده به عنوان مثال: در روایات زیادی صحبت از کتابی شده به نام «کتاب علی علیه السلام» که در نزد ائمه بوده و مطالبی از آن نقل نموده‌اند از جمله روایت زیر است:

به همراه «حکم بن عتیبه» در خدمت امام باقر علیه السلام بودیم. حکم بن عتیبه از امام علیه السلام که نزد او جایگاه ارجمندی داشت سؤال می‌کرد تا این که در یک مورد با هم اختلاف کردند. امام باقر علیه السلام فرمود: «فرزندم برخیز و کتاب علی را بیاور» فرزند امام، کتاب خطکشی شده بزرگی را برای حضرت آورد حضرت گشود و به او نگریست تا مسئله مورد نظر را از آن بیرون آورد. سپس امام باقر فرمود: «این دست خط علی و املای رسول الله است»⁽²⁾.

سوم: قرآن کریم و کتب آسمانی دیگر

قرآن کریم با بطن‌های متعددی که دارد کتابی است که همه اخبار و علوم در آن وجود دارد تا آن جا که در احادیث آمده است:

اخبار مربوط به شما و پیشینیان و آیندگان شما و خبرهای آسمان‌ها و زمین در این قرآن است و اگر کسی بیاید که شما را از آن آگاه کند بی‌گمان شگفت زده خواهید شد⁽³⁾.

و اهل‌بیت علیهم السلام عالم به قرآن کریم و تأویلات و تفسیرهای آن هستند همان طور که در روایات زیادی به این مطلب اشاره شده است⁽⁴⁾. پس یکی از منابع مهم علم اهل‌بیت، قرآن کریم می‌باشد.

هم‌چنین بنا بر روایات متعدد اهل‌بیت علیهم السلام به همه کتاب‌های آسمانی و محتوای آن‌ها آگاه هستند و یکی از منابع علم آن‌ها همین کتاب‌ها می‌باشند. به عنوان نمونه:

امام کاظم علیه السلام به شخصی که پرسید تورات، انجیل و کتب پیامبران از کجا به شما رسیده است؟ فرمود: این کتاب‌ها از ایشان (پیامبران) به ما به ارث رسیده است ما هم آن‌ها را چنان که ایشان می‌خوانده‌اند می‌خوانیم و به آن‌ها اعتقاد داریم چنان که آن‌ها اعتقاد داشته‌اند. خداوند در زمین حجتی قرار نمی‌دهد که پیرامون مسئله‌ای از او پرسش کنند و او بگوید: نمی‌دانم⁽¹⁾.

یادآوری: بدیهی است که مقصود استفاده از حقایق الهی تحریف نشده است، نه اسرائیلیات و آن‌چه که دست خوش تحریف و تغییر قرار گرفته است و همچنین از امام صادق علیه السلام حکایت شده که فرمودند: ای ابو محمد «جامعه» نزد ماست و آن‌ها چه می‌دانند جامعه چیست؟ عرض کردم: قربانت گردم جامعه چیست؟ فرمود: صحیفه‌ای است با طول هفتاد ذرع به بیان و املای رسول الله از دهان مبارکش و دست خط علی علیه السلام هر حلال و حرامی و هر چیزی که مردم بدان نیاز داشته باشند حتی دیه خراش‌های کوچک در آن آمده است⁽²⁾.

و نیز از امام صادق علیه السلام حکایت شده:

در نزد ما «جفر» می‌باشد و شما چه می‌دانید که جفر چیست؟ راوی می‌گوید: جفر چیست؟ حضرت می‌فرماید: ظرفی [= مجموعه] است از آدم که در آن علم نبیّین و وصیّین و علماء گذشته بنی اسرائیل در آن موجود است⁽³⁾. البته این کتاب جفر غیر از آن علم جفر معروف می‌باشد.

نتیجه

با توجه به آن‌چه گذشت:

اولاً: علم ائمه علیهم السلام محدود به علومی که از پیامبر صلی الله علیه و آله دریافت نموده‌اند نمی‌باشد تا بگوییم علم آن‌ها اکتسابی می‌باشد. بلکه آن‌ها می‌توانند با تعلیم الهی و الهامات ربانی مطالب و علوم را بدانند.

ثانیاً: این‌که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای تعلیم این علوم به اهل‌بیت علیهم السلام واسطه باشند باز ضرر به لدنی بودن علوم اهل‌بیت نمی‌زند.

و می‌توان گفت که حتی اگر امام از راه قرآن یا کتب پیامبران یا مصحف فاطمه یا... مطلبی را بدانند باز چون از راه تعلیم و تدریس نبوده بلکه علوم و معارفی است که خداوند خاص ایشان قرار داده و از طرف خداوند به صورت مکتوب به آن‌ها رسیده از این‌رو علم لدنی می‌باشد.

و اگر بعضی از علوم ائمه علیهم السلام اکتسابی باشد این نقصانی برای آن‌ها نمی‌باشد چرا که:

اولاً: علم لدنی برای این بزرگواران باز است.

ثانیاً: اکتسابی که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله یا امام قبلی باشد، خود نوعی افتخار است با توجه به این‌که این علوم مختص به آن‌ها می‌باشد.

ثالثاً: مهم خود علم است و فرق چندانی نمی‌کند که لدنی و از طرف خدا باشد یا اکتسابی و به واسطه پیامبر صلی الله علیه و آله یا امام قبلی باشد.

برای اطلاع بیشتر در این زمینه مراجعه نمایید به:

کتاب ولایت کلیه آیت الله میرجهانی.

کتاب بدایة المعارف، ج 2، مرحوم مظفر.

و تفاسیر ذیل آیه (وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً)1 .

تفسیر آیه 42 سوره آل عمران و رابطه آن با برتری مریم علیهاالسلام و فاطمه علیهاالسلام چیست ؟

قرآن‌کریم در آیه چهل و دوّم سوره آل‌عمران به گفتگوی فرشتگان با مریم اشاره می‌کند و می‌فرماید:(وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفاکِ عَلی نِساءِ الْعالَمِینَ) ؛ «و (به یاد آرید) هنگامی که فرشتگان گفتند: «ای مریم! در حقیقت خدا تو را برگزیده و تو را پاک ساخته؛ و تو را بر زنان جهانیان، (برتری داده و) برگزیده است».

توضیح

به دنبال آیات قبل که بحثی در باره آل عمران شد و نامی از مریم برده شد، از این آیه به بعد داستان مریم بصورت مفصل بیان شده است.

نخست بیان می‌کند که: «فرشتگان با مریم سخن گفتند (و به او بشارت دادند) که خدا او را برگزیده و پاک گردانیده است. (یعنی بر اثر پارسایی و ایمان و عبادت، از برگزیدگان و پاکان شده است. تا پیامبری همچون عیسی از وی بوجود آید)».

و در پایان آیه بار دیگر اضافه می‌کند که خدا تو را از میان زنان جهان برگزیده و بر همه زنان جهان (معاصر خودت) برتری داده است».

نکته‌ها و اشاره‌ها

این موضوع با آن‌چه در مورد بانوی اسلام فاطمه علیهاالسلام رسیده که برترین بانوی جهان است منافات ندارد. چرا که از پیامبر صلی الله علیه و آله و امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «مریم بانوی زنان زمان خود بود، امّا فاطمه بانوی همه بانوان جهان از اولین و آخرین است»⁽²⁾.

عالم صدف است و فاطمه گوهر او گیتی عَرَض است و این گوهر جوهر او

آموزه‌ها و پیام‌ها

علت پرسش فرشتگان در مورد حضرت آدم علیه السلام با توجه به وجود نور اهل بیت علیهم السلام در آن ها چیست ؟

در آیات 30-32 سوره بقره می‌خوانیم:

(وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلاّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ) ؛ «(و یاد کن) هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: «در حقیقت من در زمین، جانشینی [= نماینده‌ای] قرار می‌دهم». (فرشتگان) گفتند: «آیا در آن کسی را قرار می‌دهی که در آن فساد کند و خون‌ها بریزد؟ در حالی که ما به ستایش تو تنزیه می‌گوییم، و تو را پاک می‌شماریم.» (پروردگار) گفت: «در واقع من آن‌چه را که [شما] نمی‌دانید، می‌دانم.» و [خدا] همه نام‌ها را به آدم آموخت؛ سپس آن‌ها را بر فرشتگان عرضه نمود و گفت: «اگر راست گویید، نام‌های ایشان را به من خبر دهید.» (فرشتگان) گفتند: «منزّهی تو! ما هیچ دانشی جز آن‌چه به ما آموخته‌ای نداریم، [چرا] که تنها تو دانا [و] فرزانه‌ای».

به نظر مفسرین علت پرسش ملائکه در مورد حضرت آدم علیه السلام (در آیه 30 سوره بقره) اعتراض به خداوند نبود، بلکه انگیزه ایشان از این سؤال، رفع ابهام آن‌ها از تصمیم و اراده خداوند نسبت به خلافت انسان روی زمین بود زیرا می‌دیدند که زمین با توجه به مادی بودن آن، محل نزاع، تزاحم و جدال خواهد بود و هر موجودی بخواهد در زمین خلیفه خدا قرار گیرد به خونریزی و فساد ناگزیر خواهد بود پس چگونه چنین موجودی لیاقت و شایستگی جانشینی خداوند را خواهد داشت؟

آنان قبل از پرسش، از توانایی‌ها و استعدادهای انسان آگاهی نداشتند و نمی‌دانستند که «رسد آدمی به جایی که به جز خدا نبیند» در حدیثی از امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیات حکایت شده: فرشتگان «بعد از» آگاهی از مقام آدم دانستند که او و فرزندانش سزاوارترند که خلفای الهی در زمین و حجت‌های او بر خلق باشند. آن‌ها چه می‌دانستند که از نسل آدم علیه السلام پیامبرانی چون «محمد صلی الله علیه و آله»، «ابراهیم علیه السلام» و... و امامانی چون ائمه اطهار علیهم السلام و بندگان صالحی قدم به عرصه وجود خواهند گذاشت که گاه یک ساعت تفکر آنان، برابر بلکه افضل از سال‌ها عبادت فرشتگان است⁽¹⁾. ملائکه گمان می‌کردند که تسبیح و تقدیس تنها ملاک‌های جانشینی خداست که البته آن‌ها این دو صفت را دارا بودند پس چه نیازی بود تا موجود دیگری که همان انسان باشد، این مقام و مسئولیت خطیر را بپذیرد که خداوند با علمی که به آدم علیه السلام آموخت و آدم نیز آن را به ملائکه تعلیم داد، این پندار را از ذهن ملائکه خارج نمود.

علامه طباطبایی رحمه الله در مورد «اسمایی» که خداوند به آدم علیه السلام، و آدم علیه السلام به ملائکه تعلیم داد می‌نویسند: این نام‌ها سه خصوصیت داشت:

الف. عمومیت؛ ب. مسماها دارای زندگی و علم بوده‌اند و ج. در غیب آسمان‌ها و زمین قرار داشته‌اند.

این موجودات زنده و عاقلی که خدا بر ملائکه عرضه کرد، موجوداتی عالی و محفوظ نزد خدا بودند که در پس حجاب‌های غیب مستورند و خداوند با خیر و برکت آن‌ها، اسماء را نازل کرد و هر آن‌چه در آسمان‌ها و زمین است از نور آن‌ها گرفته شده و کثرت و تعدد آن‌ها از باب مرتبه و وجود است. در کتاب معانی از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمودند: خدای تعالی، اسامی حجت‌های خود را به آدم آموخت آنگاه آنان را - که در آن روز ارواحی بودند - بر ملائکه عرضه کرد و چون آدم اسماء ایشان را

به ملائکه گفت، ملائکه به منزلت و جایگاه عظیم این حجت‌ها نزد خدا پی بردند، آنگاه حجت‌ها را از نظر ملائکه پنهان کرد و ایشان را فرمان داد تا با ولایت و محبت آن حجت‌ها، خدا را عبادت کنند⁽¹⁾.

آیت الله جوادی آملی - زید عزّه - در این مورد می‌فرمایند: مراد از «اسماء»، همه حقایق عالم اعم از غیب و شهود است و اگر در بعضی روایات اسماء به اهل‌بیت علیهم السلام تفسیر شده از باب تطبیق بر مصداق اکمل است.

از امام عسگری علیه السلام حکایت شده: خداوند تبارک و تعالی فرمود: ای آدم! این ملائکه را به «اسماء» خبر ده «اسماء انبیاء و ائمه علیهم السلام» آنگاه که آدم، اسماء ایشان را خبر داد و ملائکه آن‌ها را شناختند، از ملائکه نسبت به ایمان آوردنشان و برتری «اسماء» بر ملائکه عهد و پیمان گرفت بلکه محمد و آل او برتر و سزاوارترند تا آدم اسماء ایشان را به ملائکه خبر دهد⁽²⁾.

نتیجه

آگاهی ملائکه به مقام و عظمت ائمه اطهار علیهم السلام بعد از سؤال ایشان از خدا و بعد از آموزش حضرت آدم علیه السلام بود و نه قبل از آن، و اگر می‌دانستند که از فرزندان صالح آدم علیه السلام افرادی چون اهل‌بیت علیهم السلام خلافت و جانشینی خدا را بر عهده خواهند داشت هرگز زبان به سؤال نمی‌گشودند و از تسبیح و تقدیس خود سخن به میان نمی‌آوردند؛ و به خاطر همین بود که پس از این آگاهی و معرفت، به مجرد دستور خداوند نسبت به سجده بر آدم علیه السلام، لحظه‌ای درنگ نکردند و بلافاصله سجده کردند و به برتری و سزاواری آدم علیه السلام برای خلافت الهی به طور عملی اقرار نمودند.

قرآن اولین انسان را حضرت آدم علیه السلام می داند ولی روایات، خلقت پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام را قبل از آدم می داند. کدام صحیح است ؟

جسم و بدن پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام هزاران سال بعد از آدم علیه السلام خلق شده و فرزندان او به شمار می‌آیند اما نور آن‌ها در عالم ملکوت قبل از آدم علیه السلام خلق شده است و آنان اولین مخلوقات الهی و معلم ملائکه هستند، از این‌رو روایاتی که خلقت ائمه علیهم السلام را قبل از آدم می‌داند به وجود نوری و ملکوتی آنان نظر دارد نه بدن مادی و عنصری آنان.

اکنون به چند روایت در این باره اشاره می‌کنیم.

آن‌چه از خداوند نازل می‌شود به نزد شما نازل می‌شود و آن‌چه که به سوی خدا بالا می‌رود از نزد شما می‌رود، پس چگونه شما را نشناسیم سلام ما را به علی برسان...⁽¹⁾».

آگاه شوند پس ملائکه هم الحمدلله گفتند بنابراین به وسیله ما به توحید خدا و تسبیح و تهلیل و حمد و تمجید او هدایت شدند...⁽¹⁾.

فرمودند: «نورهایی بودیم که او را تسبیح و تقدیس می‌کردیم تا این‌که خداوند ملائکه را آفرید و به آنان فرمود: تسبیح کنید! گفتند: ای پروردگار ما! نمی‌دانیم چگونه. پس به ما گفت تسبیح کنید و ما هم تسبیح کردیم و ملائکه به وسیله آن یاد گرفتند. هان آگاه باشید که ما به صورت نورهایی خلق شدیم و شیعیان ما شعاعی از آن نور هستند و به خاطر همین شیعه نام نهاده شدند پس هنگامی که قیامت شد پایین‌تر به بالاتر ملحق می‌شود و سپس دو انگشت خود را به هم نزدیک کرد⁽²⁾.

در تمام این احادیث و نظایر آن نمایان است که وجود ملکوتی و نوری آن بزرگوران مورد نظر است.

آیاتی که در مورد اهل بیت علیهم السلام است کدام است ؟

آیاتی که در مورد اهل بیت علیهم السلام وارد شده فراوان است در این‌جا به برخی از مهمترین آن‌ها اشاره می‌شود:

(إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً)1 ؛ خدا فقط می‌خواهد پلیدی را از شما خاندان (پیامبر) ببرد و کاملاً شما را پاک سازد».

آیه تطهیر مربوط به ولایت امیرالمومنین علیه السلام و دیگر ائمه معصومین علیهم السلام می‌باشد و مقصود از «اهل‌بیت» افراد خاصی از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله یعنی علی، فاطمه، حسن و حسین علیهماالسلام و در رأس آن‌ها پیامبر صلی الله علیه و آله می‌باشد. روایات متعددی در این زمینه حکایت شده که علامه طباطبایی رحمه الله در المیزان تعداد آن‌ها را بیش از هفتاد روایت می‌داند⁽¹⁾و بیشتر این روایات در کتاب‌های دست اول اهل تسنن آمده است از جمله:

صحیح مسلم⁽²⁾، صحیح ترمذی⁽³⁾، المستدرک علی الصحیحین⁽⁴⁾، السنن الکبری للبیهقی⁽⁵⁾، الدر المنثور⁽⁶⁾، شواهد التنزیل⁽⁷⁾و مسند احمد⁽⁸⁾.

در این‌جا به روایتی که شأن نزول آیه را بیان می‌دارد اشاره می‌کنیم:

روزی مقداری پارچه برای پیامبر صلی الله علیه و آله آوردند، پیامبر به دنبال علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام فرستاد، آن‌ها وقتی به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدند، حضرت آن‌ها را زیر آن پارچه قرار داد و سپس فرمود: پروردگارا! اینان اهل‌بیت من هستند، پلیدی را از آنان دور کن، آنگاه جبرئیل نازل شد و آیه تطهیر را آورد...⁽¹⁾.

(قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ)2 ؛ و هر کس نیکی را بدست آورد، برای او در آن نیکی می‌افزاییم؛ براستی که خدا بسیار آمرزنده [و] بسی سپاسگزار است».

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در راه ابلاغ رسالت خویش رنج‌های فراوانی متحمل شد ولی هرگز در این باره از کسی اجر و پاداش طلب نکرد. روزی تعدادی از مسلمانان به خدمت حضرت آمدند و عرض کردند:

اگر مشکلات مالی پیدا شد اموال ما بدون هیچ‌گونه قید و شرطی در اختیار شما می‌باشد. در آن هنگام آیه فوق نازل شد⁽²⁾که پیامبر صلی الله علیه و آله از هیچ کس در مقابل رسالت مزدی نمی‌طلبد:(إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) تنها یک چیز از مسلمانان، به عنوان اجر و مزد رسالت طلب می‌کند و آن «دوستی نزدیکانش» می‌باشد.

در شرح و تفسیر این آیه شریفه، روایات مختلفی از شیعه و سنی وجود دارد که به ذکر یکی از آن‌ها اکتفا می‌کنیم:

«احمد» از بزرگان اهل‌سنت از سعید بن جبیر و او از عامر، نقل کرده است: هنگامی که آیه مودت بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد، مردم از آن حضرت پرسیدند: منظور از اقوام و نزدیکان شما که در این آیه آمده و مودت آن‌ها بر ما واجب شده، چه کسانی هستند؟ پیامبر فرمود: «منظور علی، فاطمه، حسن و حسین هستند!» و این جمله را سه بار تکرار کرد⁽¹⁾.

(فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ)2 ؛ و هر گاه بعد از دانشی که تو را [حاصل] آمده، (باز) کسانی در (مورد) آن با تو به بحث (و ستیز) برخیزند، پس بگو: «بیایید پسرانمان و پسرانتان، و زنانمان و زنانتان، و خودمان و خودتان، را دعوت کنیم، سپس مباهله می‌کنیم؛ و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار می‌دهیم».

«مباهله» از «بهل» گرفته شده و بهل به معنای رها کردن است. اما در اصطلاح به این معنا است که هرگاه دو نفر بعد از بحث‌های منطقی نتوانستند یکدیگر را قانع کنند، آن‌وقت هر کدام در حق دیگری نفرین می‌کند. به چنین کاری با حصول شرائطش «مباهله» می‌گویند⁽²⁾.

در این آیه به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور مباهله با مسیحیان نجران داده شده است، زیرا بحث با آنان به نتیجه نرسیده بود. در مورد این که مراسم مباهله، طبق آداب و شرایطی که در آیه شریفه آمده، انجام شد یا نه، قرآن در این مورد

ساکت است ولی این داستان در تاریخ اسلام بسیار معروف است، حتی «ابوبکر جصاص» از علمای قرن چهارم هجری، ادعا می‌کند که بین راویان تاریخ و ناقلان آثار و اخبار، اختلافی نیست که پیامبر صلی الله علیه و آله در روز مباهله در حالی که دست حسن و حسین را به دست داشت و علی و فاطمه علیهماالسلام همراهش بودند، برای مباهله با نصاری حاضر شد...»⁽¹⁾.

مقصود از «ابنائنا»، «نسائنا» و «انفسنا»

قاضی نور الله شوشتری رحمه الله در کتاب «احقاق الحق» می‌نویسد:

مفسران قرآن مجید (از شیعه و اهل‌سنت) اجماع و اتفاق نظر دارند که منظور از «ابنائنا» حسن و حسین علیهماالسلام و مراد از «نسائنا» فاطمه زهرا علیهاالسلام مقصود از ِ «انفسنا» علی علیه السلام می‌باشد.

آیت الله العظمی مرعشی نجفی در پاورقی این کتاب، از حدود شصت کتاب (از کتب اهل سنت) مطلب فوق را نقل می‌کند⁽²⁾.

(إِنَّ الْأَبْرارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کانَ مِزاجُها کافُوراً عَیْناً یَشْرَبُ بِها عِبادُ اللّهِ یُفَجِّرُونَها تَفْجِیراً یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخافُونَ یَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّهِ لا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُوراً إِنّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً) ؛ «در حقیقت نیکوکاران از جامی (از شراب) می‌نوشند که آن با (عطر خوش) کافور آمیخته است، (همان) چشمه‌ای که بندگان خدا از آن می‌نوشند، و (از هر کجا بخواهند) آن را کاملاً می‌شکافند (و روان می‌کنند). به نذر وفا می‌کنند

و از روزی که بدی آن گسترده است می‌ترسند، و غذا را در حالی که دوستش دارند به بینوا و یتیم و اسیر می‌خورانند. (در حالی که می‌گویند: ما) شما را فقط بخاطر ذات خدا غذا می‌دهیم، [و] هیچ پاداشی و سپاسگزاری از شما نمی‌خواهیم. در حقیقت ما از (عذاب) پروردگارمان می‌ترسیم، از روزی که بسیار ترشروی [و] سخت است».

هجده آیه از این سوره، در مورد فضائل اهل‌بیت علیهم السلام به صورت بی‌نظیر سخن می‌گوید که بخشی از این آیات پیرامون اصل ماجرا می‌باشد و چهارده آیه دیگر در مورد جزاء و پاداش عمل بزرگ آن خانواده گرانقدر بحث می‌کند⁽¹⁾.

کتاب‌های فراوانی شأن نزول آیات مورد بحث را مطرح کرده‌اند. علامه امینی رحمه الله شأن نزولی را از 34 کتاب از کتب اهل‌سنت⁽²⁾و مرحوم قاضی نورالله شوشتری از 36 کتاب از کتاب‌های آنان نقل کرده است⁽³⁾.

خلاصه شأن نزولی که مورد اتفاق تمام منابع است به شرح زیر می‌باشد:

امام حسن و امام حسین علیهماالسلام در کودکی بیمار شدند. پیامبر صلی الله علیه و آله برای عبادت به خانه علی و فاطمه علیهماالسلام آمد و به امام علی علیه السلام پیشنهاد کرد که نذری کنید تا خداوند بیمارانتان را شفا دهد.

امام علی و فاطمه و حتی حسن و حسین علیهم السلام و احتمالاً فضه، خادم آن‌ها نیز نذر کردند که اگر حسن و حسین علیهماالسلام شفا یابند، روزه بگیرند. طولی نکشید که کسالت آن دو بر طرف شد و بنا شد که اهل‌بیت علیهم السلام روزه بگیرند.

روزی که روزه گرفتند؛ علی علیه السلام برای افطار مقداری جو تهیه و آن را آرد کردند و به سه قسمت تقسیم نمودند. یک قسمت از آرد را به نان تبدیل

نمودند. اما هنگام افطار شخصی نیازمند «مسکین» به در خانه آن حضرت آمد و تقاضای کمک نمود. اهل‌بیت علیهم السلام همگی، سهم خود را به مسکین دادند و با آب افطار نمودند؛ مرتبه بعد که قسمت دوم آردها را به نان تبدیل کردند و آماده افطار شدند؛ «یتیمی» به در خانه آمد و تقاضای کمک کرد و اهل‌بیت علیهم السلام همگی سهم خود را بخشیدند؛

مرتبه سوم نیز هنگام افطار «اسیری» به در خانه آمد و تقاضای کمک نمود و باز هم اهل‌بیت علیهم السلام سهم خود را بخشیده و با آب افطار نمودند و به این ترتیب به نذر خود وفا کردند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام را دید در حالی که رنجور و ضعیف شده بودند و بر خود می‌لرزیدند و از سوی دیگر آثار گرسنگی در چشم‌های فاطمه علیهاالسلام نمایان شده بود. این صحنه حزن و ناراحتی را بر آن حضرت جاری ساخت، از علی علیه السلام علت ماجرا را جویا شد.

حضرت علی علیه السلام جریان را بازگو نمود، در این هنگام جبرئیل نازل شد و آیات سوره انسان را آورد⁽¹⁾.

(فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ)2 ؛ «و آدم از پروردگارش کلماتی را دریافت نمود؛ و [خدا] توبه او را پذیرفت، [چرا] که تنها او بسیار توبه‌پذیر [و] مهرورز است.»

بعد از ماجرای وسوسه ابلیس، و دستور خروج آدم از بهشت، آدم علیه السلام متوجه شد که به خویشتن ظلم کرده و بر اثر فریب شیطان از آن محیط آرام

و پر نعمت بیرون رانده شده است. این‌جا بود که آدم به فکر جبران خطای خویش افتاد و با تمام وجود متوجه پروردگار شد، لطف خدا نیز در این موقع به یاری او شتافت، چنان‌که در آیه فوق آمده است، آدم از پروردگار خود کلماتی دریافت کرد، کلماتی مؤثر و دگرگون کننده و با آن توبه کرد و خدا نیز توبه او را پذیرفت.

در مورد این‌که منظور از «کلمات» چه بوده است نظرات مختلفی مطرح شده است⁽¹⁾. اما احادیث فراوانی در منابع شیعه و اهل سنت وجود دارد مبنی بر این که حضرت آدم به پنج تن آل عبا علیهم السلام توسل جست.

برخی از دانشمندان اهل تسنن نظیر علامه بیهقی در کتاب دلائل النبوة⁽²⁾، علامه ابن‌عساکر در مسند،⁽³⁾سیوطی در تفسیر الدرالمنثور⁽⁴⁾و جمع الجوامع⁽⁵⁾، کاشفی در معارج النبوه⁽⁶⁾، قندوزی در ینابیع المودة⁽⁷⁾، ابن مغازلی در مناقب⁽⁸⁾و نطنزی در خصایص العلویه⁽⁹⁾، مطلب فوق را پذیرفته‌اند.

در این‌جا به یک روایت در این زمینه اکتفا می‌کنیم:

«از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سؤال شد: منظور از کلماتی که آدم آن‌ها را از سوی خداوند دریافت کرد (و به آن‌ها توسل جست و توبه کرد) چه بوده است؟ حضرت فرمودند: آدم از خداوند خواست که به حق محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین توبه او را بپذیرد و خداوند توبه‌اش را پذیرفت!⁽¹⁰⁾

(یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ إِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ)1 ؛ «ای فرستاده [خدا]! آن‌چه را از طرف پروردگارت به سوی تو فرود آمده، برسان؛ و اگر انجام ندهی، پس پیام او را نرسانده‌ای؛ و خدا تو را از (گزند) مردم حفظ می‌کند؛ براستی که خدا گروه کافران (منکر) را راهنمایی نمی‌کند».

سوره مائده آخرین سوره یا از آخرین سوره‌هایی است که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل شده است. یعنی این آیه در سال دهم بعثت در آخرین سال زندگی آن حضرت، و بعد از 23 سال تبلیغ پیامبر نازل شده است⁽¹⁾. در مورد شأن نزول آیه روایتی از امام باقر علیه السلام نقل شده است که فرمودند:

«... هنگامی که خداوند جان پیامبر صلی الله علیه و آله را در مقابل خطرات احتمالی تضمین کرد، آن حضرت دست علی بن ابیطالب علیه السلام را بلند کرد و او را به عنوان جانشین و خلیفه خود معرفی نمود»⁽²⁾.

عده زیادی از محدثان صدر اسلام معتقدند: آیه فوق در شأن امیرالمؤمنین علی علیه السلام نازل شده است. از جمله این دانشمندان، «ابن عباس» راوی و مفسر معروف و کاتب وحی، جابر بن عبدالله انصاری (این دو نفر مورد قبول شیعه و اهل سنت هستند)، ابوسعید خدری (از بزرگان اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله)، عبدالله بن مسعود (از نویسندگان وحی و از مفسران قرآن کریم)، ابوهریره (از راویان مورد قبول اهل سنت)، حذیفه و براء بن عازب (دو تن از اصحاب شناخته شده پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله) و جمعی دیگر از دانشمندان و یاران پیامبر معتقدند که آیه فوق در مورد ولایت حضرت علی علیه السلام نازل شده است⁽³⁾.

در بین مفسران اهل سنت نیز عده‌ای روایت مربوط به امیرمؤمنان علیه السلام را نقل کرده‌اند که می‌توان از آن‌ها به سیوطی⁽¹⁾، ابوالحسن واحدی نیشابوری⁽²⁾، شیخ محمد عبده⁽³⁾و فخر رازی⁽⁴⁾اشاره کرد.

علاوه بر روایات فوق، روایات فراوان دیگری داریم که با صراحت می‌گوید: این آیه در جریان غدیرخم و خطبه پیامبر صلی الله علیه و آله و معرفی علی علیه السلام به عنوان وصی و ولی نازل شده است؛ تا آن‌جا که محقق بزرگ «علامه امینی» حدیث غدیر را از 110 نفر از صحابه و یاران پیامبر صلی الله علیه و آله با اسناد و مدارک زنده نقل می‌کند و همچنین از 84 نفر از تابعین و 360 دانشمند و مؤلف معروف اسلامی حکایت می‌کند⁽⁵⁾.

(الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً)6 ؛ امروز، کسانی که کفر ورزیدند، از (زوال) دین شما ناامید شدند؛ پس، از آن‌ها نهراسید؛ و (از مخالفت من) بهراسید! امروز، دین شما را برایتان کامل کردم؛ و نعمت خود را بر شما تمام نمودم؛ و اسلام را برای شما [بعنوان] دین پذیرفتم».

روایاتی که درباره نزول این آیه‌ی شریفه بحث می‌کند، فراوان است، که تنها محقق بزرگ «علامه امینی» در کتاب «الغدیر» شانزده روایت در این

زمینه نقل کرده است⁽¹⁾. سیوطی از علمای اهل سنت روایت زیر را نقل نموده است: «ابوسعید خدری می‌گوید: هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در روز غدیرخم، حضرت علی علیه السلام را به جانشینی خود منصوب کرد و ولایت او بر مؤمنین را اعلام نمود، جبرئیل نازل شد و آیه‌ی فوق را برای پیامبر آورد»⁽²⁾.

(إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ)3 ؛ «سرپرست شما، تنها خدا و فرستاده او و کسانی که ایمان آورده‌اند؛ می‌باشند (همان) کسانی که نماز را بر پا می‌دارند، و در حالی که آنان در رکوعند، زکات می‌دهند».

محدث بحرانی در «غایة المرام» 24 حدیث از منابع اهل سنت و 19 روایت از منابع و مصادر شیعه در مورد آیه فوق نقل کرده است، که این آیه در فضیلت و شأن امام علی علیه السلام می‌باشد. علاوه بر این، علامه امینی در کتاب بی‌نظیر «الغدیر» از بیست منبع معروف اهل سنت، روایاتی پیرامون این آیه نقل می‌کند؛ منابع معروفی چون تفسیر طبری، تفسیر اسباب النزول، تفسیر فخررازی، تذکره سبط بن جوزی، الصواعق ابن‌حجر، نورالابصار شبلنجی، تفسیر ابن‌کثیر و مانند آن، که از اعتبار خاصی در نزد اهل‌سنت برخوردار است و راویان این احادیث ده نفر از صحابه معروف⁽³⁾پیامبر صلی الله علیه و آله می‌باشند⁽⁴⁾.

علاوه بر این از حضرت علی علیه السلام نیز روایاتی در مورد شأن نزول آیه شریفه نقل شده و آن حضرت بارها به این آیه استدلال کرده است.

مضمون روایات فوق چنین است: روزی امام علی علیه السلام در مسجد النبی مشغول نماز بود، نیازمندی وارد مسجد شد و تقاضای خویش را مطرح کرد، کسی چیزی به او نداد. حضرت علی علیه السلام که در آن هنگام در حال رکوع بود با دست به آن نیازمند اشاره کرد، او آمد و انگشتر را از انگشت مبارک آن حضرت بیرون آورد و از مسجد خارج شد؛ در این هنگام آیه شریفه مورد بحث بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد⁽¹⁾.

یادآوری

در مورد آیه فوق مباحث عقلی و روایی زیادی مطرح شده است⁽²⁾.

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً)3 ؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خدا را اطاعت کنید؛ و فرستاده [خدا] و صاحبان امر (خود) تان را اطاعت نمایید. و اگر در چیزی با همدیگر اختلاف کردید، پس آن را به خدا و فرستاده (اش) ارجاع دهید (و از آن‌ها داوری بطلبید) اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید، این (کار) بهتر و فرجام (ش) نیکوتر است».

روایات مختلفی در معرفی شخص معصوم مورد نظر در این آیه وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها، حدیث ثقلین است. طبق این حدیث، پیامبر

اکرم صلی الله علیه و آله در اواخر عمر شریف خویش فرمودند: «من از میان شما (به جهان آخرت) می‌روم و دو چیز گرانبها و پر ارزش از خود به یادگار می‌گذارم. نخست کتاب خدا قرآن مجید و دیگر اهل‌بیتم و تا زمانی که به این دو چنگ بزنید (و در سایه آن حرکت کنید) گمراه نمی‌شوید»⁽¹⁾.

این حدیث از نظر دلالت بسیار قوی و روشن می‌باشد و از نظر سند روایت متواتری است که در منابع شیعه و اهل‌سنت به صورت گسترده مطرح شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله این حدیث را بارها فرموده‌اند. روایت فوق در منابع معتبر شیعه (تهذیب الاحکام، الاستبصار، الکافی و من لایحضره الفقیه) و در منابع معتبر اهل سنت که همان صحاح ستّه⁽²⁾است، آمده است⁽³⁾.

علاوه بر حدیث ثقلین، روایات خاص دیگری نیز داریم، که در شأن این آیه شریفه وارد شده است⁽⁴⁾.

یادآوری

آیه فوق مباحث جانبی زیادی دارد که برای اطلاع بیشتر به منابع دیگر مراجعه کنید⁽⁵⁾.

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ)6 ؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! [خودتان را] از [عذاب] خدا حفظ کنید؛ و با راستگویان باشید».

آیه فوق، که آیه صادقین نامگذاری شده است، یکی دیگر از آیات مربوط به ولایت، امامت و عصمت حضرت علی علیه السلام و یازده فرزندش علیهم السلام می‌باشد. اگر تنها به حدیث ثقلین توجه کنیم، مصداق «صادقین» معلوم می‌شود. صادقین همان کسانی هستند که در روایت ثقلین به عنوان افراد معصومی معرفی شده‌اند که تمسک به آن‌ها مانع گمراهی است. علاوه بر حدیث ثقلین روایات دیگری وجود دارد که در خصوص آیه شریفه وارد شده است⁽¹⁾. پنج نفر از مشاهیر و بزرگان اهل‌سنت، که عبارتند از: سیوطی⁽²⁾، خوارزمی⁽³⁾، علامه ثعلبی⁽⁴⁾، علامه گنجی⁽⁵⁾، و حاکم حسکانی⁽⁶⁾، روایاتی را از صحابی معروف پیامبر صلی الله علیه و آله، ابن عباس، یا جابر بن عبدالله انصاری، نقل کرده‌اند که: «منظور از صادقین علی ابن ابی‌طالب است»⁽⁷⁾.

برخی به جای عبارت فوق، عبارت «هو علی بن ابی‌طالب» یا «نزلت فی علی بن ابی‌طالب»⁽⁸⁾را به کار برده‌اند.

علامه گنجی و ابن جوزی می‌گویند: «قال علماء السیر معناه کونوا مع علی واهل‌بیته؛ (نه یک نفر و دو نفر)، بلکه مورخان گفته‌اند که معنای «کونوا مع الصادقین» این است که با علی و اهل بیتش علیهم السلام باشید»⁽⁹⁾.

آن‌چه ذکر شد تنها برخی از آیات مربوط به اهل بیت علیهم السلام بود. در پایان برخی آیات دیگر در این زمینه را بر می‌شماریم:

(وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ)1 ؛ «و از مردم کسی است که جانش را در طلب خشنودی خدا می‌فروشد؛ و خدا نسبت به بندگان مهربان است».

(أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِی سَبِیلِ اللّهِ لا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّهِ وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمِینَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنّاتٍ لَهُمْ فِیها نَعِیمٌ مُقِیمٌ خالِدِینَ فِیها أَبَداً إِنَّ اللّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ)2 ؛ «آیا آب دادن به حاجیان، و آباد ساختن مسجد الحرام را، همانندِ (کار) کسی قرار دادید که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده، و در راه خدا جهاد کرده است؟! (این دو گروه) نزد خدا مساوی نیستند؛ و خدا گروه ستمکاران را راهنمایی نمی‌کند. کسانی که ایمان آورده، و هجرت کرده، و در راه خدا با اموالشان و جان‌هایشان جهاد نمودند، نزد خدا رتبه‌ای والاتر دارند؛ و تنها آنان کامیابند. پروردگارشان آنان را مژده می‌دهد به رحمتی از جانب خویش، و خشنودی و باغ‌های (بهشتی) که در آن‌جا نعمت‌های پایداری برای آنان است؛ در حالی که در آن‌جا جاودانه ماندگارند، براستی که خدا، نزدش پاداشی بزرگ است».

(وَ إِنْ یُرِیدُوا أَنْ یَخْدَعُوکَ فَإِنَّ حَسْبَکَ اللّهُ هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِینَ)3 ؛ «و اگر بخواهند به تو نیرنگ زنند، پس براستی خدا برای تو کافی است؛ او کسی است که تو را، با یاری خود و با مؤمنان، تأیید کرد».

(وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفی بِاللّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ)1 ؛ «و کسانی که کفر ورزیدند می‌گویند: «(تو) فرستاده شده نیستی.» (ای پیامبر) بگو: «گواهی خدا، و کسی که علمِ کتاب (قرآن) نزد اوست، بین من و بین شما کافی است».

(وَ نادی أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّهِ عَلَی الظّالِمِینَ)2 ؛ «و اهل بهشت، اهل آتش را ندا دهند که: «بیقین آن‌چه را پروردگارمان به ما وعده داده بود، حق یافتیم؛ و آیا [شما هم] آن‌چه را پروردگارتان وعده داده بود، حق یافتید؟!» [دوزخیان] می‌گویند: «آری.» و ندا دهنده‌ای در میان آنان بانگ زند، که: «لعنت خدا بر ستمکاران باد!»

(وَ أَذانٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّهِ وَ بَشِّرِ الَّذِینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِیمٍ)3 ؛ «و (این آیات،) اعلامی است از طرف خدا و فرستاده‌اش به مردم، در روزِ [= عید قربان] حج بزرگ [به] این‌که: خدا و فرستاده‌اش نسبت به مشرکان تعهّدی ندارند! و اگر توبه کنید، پس آن برای شما بهتر است؛ و اگر روی برتابید، پس بدانید که شما عاجز کننده خدا نیستید؛ و کسانی را که کفر ورزیدند، به عذابی دردناک مژده ده!»

(فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللّهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکافِرِینَ وَ الَّذِی جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ لَهُمْ ما یَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِکَ جَزاءُ الْمُحْسِنِینَ)1 ؛ «پس چه کسی ستمکارتر است از کسی که بر خدا دروغ بندد و (وحی) راستین را هنگامی که به سراغ او آمده تکذیب کند؟! آیا در جهنّم جایگاهی برای کافران نیست. و کسی که (وحی) راستین را آورد، و آن را تایید کرد، فقط آنان (خودنگهداران) و پارسایانند. تنها برای آنان آن‌چه راکه بخواهند نزد پروردگارشان است؛ این پاداش نیکوکاران است».

(وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ)2 ؛ «و پیشگامان نخستین از مهاجران و انصار، و کسانی که (به شایستگی) در نیکوکاری از آنان پیروی کردند، خدا از آنان خشنود گشت، و آنان (نیز) از او خشنود شدند؛ و بوستان‌هایی (بهشتی) برای آنان فراهم ساخته، که نهرها از زیر [درختان] ش روان است؛ در حالی که جاودانه در آن ماندگارند، این کامیابی بزرگ است!»

(إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا)3 ؛ «مسلّماً کسانی که ایمان آورده و [کارهای] شایسته انجام داده‌اند، بزودی (خدای) گسترده‌مهر، برای آنان محبّتی (در دل‌ها) قرار می‌دهد».

(وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ فِی جَنّاتِ النَّعِیمِ)1 ؛ «و پیشگامان پیشگامان، آنان نزدیکان (درگاه الهی) اند. در بوستان‌های پرنعمت (بهشت) ند».

(إِنّا لَمّا طَغَی الْماءُ حَمَلْناکُمْ فِی الْجارِیَةِ لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ)2 ؛ «در حقیقت ما هنگامی که آب طغیان کرد، شما را در (کشتی) روان سوار کردیم. تا آن را برای شما یادآورنده قرار دهیم و گوش‌های فراگیرنده آن را فراگیرد».

(إِنْ تَتُوبا إِلَی اللّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَلائِکَةُ بَعْدَ ذلِکَ ظَهِیرٌ)3 ؛ «اگر شما دو (همسر پیامبر) به سوی خدا بازگردید پس (به سود شماست، چرا که) بیقین دل‌های شما (به کژی) گراییده است؛ و اگر بر ضد او یکدیگر را کمک کنید پس (زیانی به او نمی‌رسانید، چرا) که خدا فقط یاور اوست. و بعد از آن جبرئیل و شایسته مؤمنان و فرشتگان، پشتیبان (او) هستند».

(وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ)4 ؛ «و کسانی که کفر ورزیدند، می‌گویند: «چرا نشانه (معجزه آسایی) از طرف پروردگارش بر او فرود نیامده است؟!» (ای پیامبر) تو فقط هشدار دهنده‌ای؛ و برای هر گروهی رهنمایی است.»

(إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ)1 ؛ «در واقع کسانی که ایمان آوردند و [کارهای] شایسته انجام دادند، فقط آنان بهترین آفریدگانند. پاداش آنان نزد پروردگارشان بوستان‌های (ویژه) ماندگار است که از زیر [درختان] ش نهرها روان است در حالی که جاودانه در آن ماندگارند، خدا از آنان خشنود است و (آنان نیز) از او خشنودند؛ این برای کسی است که از پروردگارش بهراسد!»

(یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاّ أُولُوا الْأَلْبابِ)2 ؛ «(خدا) به هر کس (شایسته بداند و) بخواهد فرزانگی عطا کند؛ و به هر کس فرزانگی داده شود، پس بیقین خیری فراوان [به او] داده شده است؛ و جز خردمندان یاد آور نمی‌شوند». آن‌چه گذشت برخی از آیات در مورد اهل‌بیت علیهم السلام بود. اما آیات متعدد دیگری در این‌باره در منابع آورده شده که فهرستی از آن‌ها آورده می‌شود.

معرفی کتاب:

برای مطالعه بیشتر در مورد آیات مذکور مراجعه شود به:

آیا ائمه علیهم السلام معجزاتی داشته اند، تفاوت معجزات ایشان با معجزات پیامبران در چیست ؟

«معجزه هر کار خارق‌العاده‌ای که به اتکاء قدرت الهی برای اثبات مقامی الهی (نبوت یا امامت) انجام گیرد خواه بدست پیامبر یا غیر پیامبر»⁽¹⁾. این تعریف از معجزه، معنای عام آن را شامل می‌شود و حال آن‌که برخی از متکلمان و بزرگان برای معجزه معنای خاصی در نظر گرفته‌اند که عبارت است از: کاری که مدعی نبوت آن را برای اثبات مدعای خود (نبوت) اظهار می‌کند⁽²⁾.

معنای اول معجزه، معجزات اولیاء الهی را نیز در بر می‌گیرد ولی براساس معنای دوم (معنای خاص) معجزات ائمه از معجزه پیامبران جدا می‌شود و آن هر کار خارق‌العاده‌ای است که اولیاء خدا بدون ادعای نبوت، انجام دهند. در واقع معجزه پیامبر و امام هر دو براساس ولایت تکوینی توسط نبی یا امام انجام می‌شود اما معجزه با مبارزه‌طلبی (= تحدی) و دعوی نبوت همراه است و معجزه امام با ادعای نبوت و تحدی همراه نیست⁽³⁾. شاید بتوان تعریف جامع معجزه را این چنین گفت: «اموی برخلاف عادت که با دعوی نبوت و مبارزه‌طلبی (= تحدی) همراه است و با مدعی هماهنگ بوده و کسی از عهده معارضه با آن بر نیاید»⁽⁴⁾. البته سخن بزرگان در تعریف معجزه متفاوت است، برخی برای آن معنای عامی⁽⁵⁾قائل هستند و برخی معنای خاص⁽⁶⁾آن را

می‌پذیرند. با مراجعه به احادیث ائمه علیهم السلام در می‌یابیم که معنای عام آن مطرح است. آن‌جا که امام صادق علیه السلام در تعریف معجزه می‌فرمایند:

«معجزه نشانه خداست و آن را تنها به پیامبران، فرستادگان و حجت‌های خود می‌دهد تا به وسیله آن راستِ راستگو از دروغِ دروغگو شناخته شود»⁽¹⁾.

باید متذکر شد که در قرآن‌کریم نه لفظ «معجزه» به کار رفته و نه «خرق عادت» و این هر دو از اصطلاحات علمای اسلامی است. قرآن مجید لفظ «آیه» را که به نظر می‌رسد از دو کلمه معجزه و خرق عادت، برای رساندن مقصود رساتر است برگزیده است. شاید بتوان گفت علت این کاربرد قرآن، آن است که «آیت» به معنی دلیل محکم و نشانه استوار است، پس شخصی که مدعی نبوت است برای اثبات ادعای خود باید نشانه روشن و دلیل محکم بیاورد⁽²⁾. با توجه به آن‌چه از قرآن و روایات بدست می‌آید معجزه معنایی عام دارد و آن عبارت است از: هر کار خارق‌العاده‌ای که به اتکاء قدرت خداوند برای اثبات مقامی الهی (نبوت یا امامت) انجام گیرد خواه بدست پیامبر یا امام (غیر پیامبر). از این تعریف می‌توان به خصوصیات معجزه پی‌برد:

نتیجه این‌که بنابر تعریف فوق ائمه می‌توانستند معجزه داشته باشند و تنها تفاوت معجزات ایشان با معجزات پیامبران در این است که پیامبر صلی الله علیه و آله برای اثبات ادعای «نبوت» خود معجزه می‌آورد ولی امام علیه السلام چنین ادعایی ندارد بلکه برای امامت و جانشینی از پیامبر و نبی معجزه می‌آورد⁽³⁾.

اکنون نوبت می‌رسد به این‌که آیا ائمه واقعاً معجزه داشته‌اند یا نه؟

با بررسی کتب تاریخی و روایی، به نمونه‌های متعددی از این کارهای خارق‌العاده دست می‌یابیم که ایشان یا در جواب درخواست‌کننده‌ای، امامت خود را ثابت می‌کردند؛ و یا این‌که بدون درخواست ایشان معجزه‌ای کرده و حقانیت خود را ثابت می‌نمودند که به برخی اشاره می‌کنیم:

الف. گفگوی ماهیان فرات با ایشان⁽¹⁾.

ب. کورشدن زید بن ارقم پس از تجاهل نسبت به ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام⁽²⁾.

ج. مبتلا شدن انس‌بن‌مالک به پیسی پس از کتمان واقعه‌ی غدیرخم⁽³⁾.

الف. حرکت درخت به امر امام علیه السلام به سوی ایشان و بازگشتن درخت به محل اول⁽⁴⁾.

ب. ماجرای هدایای علی بن یقطین و هشدار امام علیه السلام به او⁽⁵⁾.

ج. ماجرای دستور امام به علی بن یقطین در مورد وضو گرفتن به شیوه اهل سنت⁽⁶⁾.

بیان خبر هلاکت واثق خلیفه عباسی و خلیفه شدن جعفر به جای او⁽⁷⁾.

و ده‌ها و صدها نمونه دیگر که برای مطالعه بیشتر می‌توانید به کتاب ارزشمند «الارشاد» تالیف شیخ مفید رحمه الله مراجعه کنید و درباره تک تک ائمه علیهم السلام بیشتر بدانید.

چرا قیافه امامان علیهم السلام زیباتر بوده است ؟

با نگاه در آفرینش متوجه وجود تفاوت‌هایی در خلقت موجودات می‌شویم. بسیاری از خود می‌پرسند چرا بعضی افراد استعدادشان بیشتر و بعضی کمتر، بعضی ثروتمند و بعضی معمولی و فقیر، بعضی زیبا و بعضی دیگر از زیبایی کم بهره‌اند، بعضی جسم قوی دارند و برخی معمولی و مریض هستند آیا این تفاوت‌های طبیعی با اصل عدالت پروردگار سازگار است.

مقصود از عدل تساوی همه چیز نیست بلکه قراردادن هر چیز در جای مناسب آن می‌باشد. چنانکه امیرالمؤمنین فرمودند: «العدل یضع الامور مواضعها»⁽¹⁾عدالت امور را در جای خودش قرار می‌دهد. براساس این تعریف «عدل الهی» یعنی آنکه خداوند به اقتضای حکمت خود جهان را به گونه‌ای بیافریند که بیشترین کمال و خیر بر آن مترتب باشد و موجودات در آن متناسب با هدف نهایی باشند.

راز تفاوت‌ها

با توجه به این‌که در جهان هستی اختلاف و تفاوت بین موجودات با عدل الهی سازگار است حال این سؤال مطرح می‌شود که راز این تفاوت‌ها چیست؟

در پاسخ این طور بیان می‌کنیم که:

محیط، تغذیه، فرهنگ جامعه، وراثت از عوامل مؤثر در این تفاوت‌ها می‌باشد، بسیاری از کمبودهای ما به علت تنبلی، سهل‌انگاری، بی‌ارادگی و عدم تفکر ماست. تلاش، همت، تصمیم، مطالعه، برای تغییر محیط پیرامون خودمان به جای تسلیم شرایط شدن و فرصت‌های حساس و مهم و اثرگذار در زندگی را به راحتی از دست ندهیم. اختلاف طبقاتی، سهل‌انگاری و تنبلی، دور شدن از فرهنگ دین از مواردی است که اسلام با آن مخالف است.

این جهان آمیخته با نشاط و غم، شادی و رنج، امید و شکست می‌باشد. شرایط جغرافیایی - رشد گیاهان و میوه‌های مختلف با انسان‌هایی کاملاً متفاوت از جهت گویش، رنگ و قد - باعث شده نمایشی زیبا از قدرت، علم و حکمت الهی به تصویر درآید. چنان‌چه در قرآن سوره روم آیه 22 می‌خوانیم:

(وَ مِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوانِکُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْعالِمِینَ) ؛ «و از نشانه‌های او آفرینش آسمان‌ها و زمین، و تفاوت زبان‌هایتان و رنگ‌های شماست؛ قطعاً در آن [ها] نشانه‌هایی برای دانایان است». وجود این تفاوت‌ها بخشی از نظام احسن الهی می‌باشد که خداوند می‌فرماید:(فَتَبارَکَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ)1 .

چند نکته

«لازینة کالادب»⁽²⁾، «لاجمال اجمل من العقل»⁽³⁾؛ هیچ زیبایی مثل ادب نیست، هیچ زیبایی زیباتر از عقل نیست و ائمه اطهار علیهم السلام دارای ادب و عقل والا بوده‌اند.

نتیجه

برخی از اختلافات لازمه خلقت است و بعضی دیگر قابل تغییر می‌باشد و زیبایی ائمه علیهم السلام منافاتی با زیبا بودن بقیه ندارد تلاش ما باید در جهت زیبایی معنوی باشد و معیار برتری افراد زشتی و زیبایی آن‌ها در دنیا نیست بلکه سفیدروی و سیه‌رویی در آخرت ملاک است.

منابع

آیا حق مقدم است یا مصلحت ؟ در مورد رفتار حضرت علی علیه السلام با معاویه و انرژی هسته ای مقایسه کنید.

حق یعنی چیزی که مطابق واقع و صحیح است و ما موظف هستیم به حق عمل کنیم چون راست و درست است و از باطل دوری کنیم و امام علی علیه السلام نیز در گفتار و عمل چنین بود.

اما مورد برخورد متفاوت امام علی علیه السلام با موضوعات مختلف مثل غصب خلافت، خوارج و معاویه، بخاطر تغییر شرایط زمانی و مکانی و اجتماعی و رعایت قاعده اهم و مهم بوده است.

توضیح این‌که: حق آن است که در شرایط عادی خوردن گوشت مردار حرام و مضرّ است اما در شرایط اضطرار که مثلاً انسان در بیابان گرفتار گرسنگی شود و جان او در خطر قرار گیرد خوردن همین مردار جایز بلکه برای حفظ جان واجب می‌شود. قرآن کریم هر دو حکم را در مورد مردار بیان کرده است. (مائده/ 3)

همین مطلب در مورد برخوردهای اجتماعی نیز بوجود می‌آید در شرایط عادی لازم است انسان به دنبال حق باشد و با ظلم و ستمگر مبارزه کند و امر به معروف و نهی از منکر واجب است. اما اگر انسان در شرایطی قرار گیرد که امر به معروف و نهی از منکر اثر ندارد یا مفسده‌ای و زیان بزرگتری دارد و یا جان انسان در خطر قرار می‌گیرد، لازم است به صورت موقت سکوت کند و ناراحتی خود را از روش‌های دیگر بروز دهد.

به عبارت دیگر در شرایط عادی مهمترین مسأله عمل به حق و مبارزه با ستم است اما در شرایط اجتماعی دیگر که دشمن غلبه دارد مسأله مهم‌تر

حفظ جان و دین است و در هر شرایطی تشخیص اهم و مهم در موضوعات و شرایط اجتماعی لازم است. برای مثال در شرایط بعد از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله مهم‌ترین مسأله حفظ اسلام بود که دین نوپایی بود و اگر امام علی علیه السلام قیام می‌کرد در اثر درگیری درونی مسلمانان اصل اسلام در خطر قرار می‌گرفت پس برای حفظ مسأله اهم از مطلب مهمی درگذشت.

اما در شرایطی که حکومت بدست معاویه بود یا در هنگام فتنه خوارج دین اسلام تثبیت شده بود و با اختلافات مسلمانان ضربه نمی‌خورد. پس مسأله اهم در آن عصر مبارزه با انحراف خوارج و حکومت ستمگر معاویه بود و همینطور در شرایط قیام حسین علیه السلام مهم‌ترین مسأله حفظ اصل اسلام بود و از آن‌جا که اصل اسلام در خطر بود حضرت جان خود را که مهم بود فدای مطلب اهم کرد.

تذکر: در مورد مسأله انرژی هسته‌ای یا هر موضوع مهم دیگری نیز تشخیص شرایط و تغییرات شرایط و شناخت اهم و مهم از مسائل ضروری است. که لازم است کارشناسان متخصص امور نظامی، سیاسی و امنیتی، شرایط را تشخیص و طبق آن تصمیم‌گیری کنند، که در هر شرایط کدام موضوع اهم است و آن را مقدم بدارند.

براساس فرمایشات مقام معظم رهبری دامت برکاته و مسئولان نظام این کار در حال انجام است و لازم است ما به نظرات کارشناسان شورای امنیت ملی احترام بگذاریم و براساس آن عمل کنیم و اگر پیشنهادی داریم به آنان ارائه کنیم.

امید است خدای متعال به برکت قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام کشور ایران و کشورهای اسلامی را از خطرات محفوظ بدارد.

لطفاً کتاب هایی در مورد حضرت امام حسین علیه السلام و زینب علیهاالسلام معرفی کنید؟

در مورد حضرت امام حسین علیه السلام و حضرت زینب علیهاالسلام کتاب‌های زیادی نوشته شده که معرفی همه آن‌ها در این مختصر نمی‌گنجد و کتابی مستقل می‌طلبد ولی برای آشنایی با آنان برخی کتاب‌های قابل دسترسی را معرفی می‌کنیم.

الف: کتابشناسی امام حسین علیه السلام

ب. کتابشناسی حضرت زینب علیهاالسلام

منابع جهت مطالعه

کتاب‌شناسی امام حسین علیه السلام، گردآوری و تنظیم: نجفقلی حبیبی، نشر موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله، 1374 ش.

در این کتاب 879 کتاب در مورد امام حسین علیه السلام معرفی شده است.

چرا ما اسامی عربی از جمله نام اهل بیت را از عربی به فارسی برنگردانیم و یا اصلاً استفاده نکنیم ؟

اسامی عربی - آن هم با این سابقه‌ی طولانی در استفاده و آشنایی ما با آن‌ها - اشکالی ندارد.

علاوه بر این‌که اسامی افراد و مکان‌ها قابل ترجمه و تغییر نیستند، مثلاً نمی‌توان هنگام ترجمه مطلبی پیرامون «شهید کشوری رحمه الله فامیل او را مثلاً به انگلیسی تغییر داد و گفت: civil (به معنای کشوری)، باید متذکر شد که اسامی ائمه علیهم السلام همگی حالت وصفی دارند یعنی در صورت تغییر و ترجمه این‌گونه می‌شوند، محمد ستوده، علی بلند مرتبه، صادق راستگو و... که البته معادل‌های آن‌ها بار معنایی واژه اصلی را نمی‌رساند.

از امام علی علیه السلام در حدیثی حکایت شده: «حق کودک بر پدر و مادر این است که اسم نیکویی بر او بگذارند، او را با آداب اسلامی و آداب نیکو پرورش دهند و به او قرآن را بیاموزند»⁽¹⁾.

به عنوان مثال: تأثیر پوشیدن لباس‌های مختلف:

کسی که لباس سفید و تمیز می‌پوشد از مکان‌های آلوده و کثیف پرهیز می‌کند، و سعی می‌کند که لباس سفید تمیزش، تمیز و سفید باقی بماند. یا ورزشکاری که لباس ورزشی می‌پوشد و تأثیر روانی خاص دارد برای ورزش کردن انگیزه بیشتری دارد تا زمانی که لباس مخصوص ورزش را نپوشیده است.

یکی از وظایف ما زنده نگهداشتن نام و یاد بزرگان است که می‌تواند با قراردادن نام این بزرگان بر کودکان محقق شود. همان‌گونه که امام حسین علیه السلام برای زنده نگه داشتن نام و یاد پدر بزرگوارش امام علی علیه السلام، نام تمام پسران خود را علی قرار داد.

با چنین توصیه‌هایی که در مورد افراد با اسامی ائمه علیهم السلام شد، اگر افراد به احترام صاحب اسم همدیگر، حرمت یکدیگر را نگه دارند. دیگر جایی برای بداخلاقی و سایر صفات زشت در محیط مقدس خانواده باقی نمی‌ماند.

«شیطان از نام «محمد» و «علی» متنفر و گریزان است و از شنیدن نام دشمنان ما اهل بیت خوشحال و مغرور می‌شود»⁽²⁾.

یا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: خانه، مجلس و گروهی که فردی با نام «محمد» در آن باشد، مبارک و سرشار از برکات است⁽³⁾و در برخی کتب فقهی از امام رضا علیه السلام حکایت شده: «خانه‌ای که در آن افرادی با نام محمد یا احمد یا علی و یا حسن یا حسین یا جعفر یا طالب یا عبدالله یا فاطمه از زنان آنان باشد؛ در آن خانه فقر داخل نمی‌شود»⁽⁴⁾.

ملاک‌های انتخاب بهترین اسم

بر طبق ملاک‌های بالا ترتیب اسماء انتخابی چنین است:

معرفی کتاب

برای مطالعه بیشتر در این باره مراجعه فرمایید به:

منابع:

فصل سوم: جهان آخرت

اشاره

نکیر و منکر چه موجوداتی هستند و آیا در قرآن به آن ها اشاره شده است ؟

مقدمه

بنابر روایات یکی از عقاید شیعیان مسئله سؤال در قبر می‌باشد، که به وسیلۀ دو فرشتۀ الهی به نام نکیر و منکر یا بشیر و مبشر انجام می‌شود. فرقی نمی‌کند که مؤمن و اهل حق باشد یا کافر و اهل باطل و در دین خود سستی کرده باشد⁽¹⁾.

در روایتی از امام زین العابدین علیه السلام در اوصاف آن دو ملک می‌خوانیم:

«آگاه باش نخستین چیزی که آن دو فرشته از تو سؤال می‌کنند: پروردگارت را که می‌پرستی، از پیامبری که به سوی تو فرستاده شده، از دینی که به آن پایبند بودی، کتابی که از آن می‌خواندی، از امامی که ولایتش را پذیرفتی، سپس از عمر تو سؤال می‌کنند که در کدام راه بر باد دادی، از اموالت که از کجا بدست آورده‌ای و در کجا مصرف کرده‌ای، جانب احتیاط را نگه‌دار و دربارۀ خود بیاندیش و قبل از سؤال و آزمایش خود را آماده کن.

اگر با ایمان، متقی، آشنا به معارف الهی و پیرو صادق و موالی اولیاء الله باشی خداوند پاسخ لازم را به تو تلقین می‌کند و زبانت را به حق می‌گشاید و جواب خواهی داد و در این هنگام از سوی خدا بشارت جنت و رضوان و خیرات فراوان به تو داده می‌شود و فرشتگان الهی با روح و ریحان از تو

استقبال می‌کنند، و اگر چنین نباشد زبانت به لکنت می‌افتد و دلیلت برای پاسخ باطل، و از دادن جواب فرو می‌مانی، بشارت به آتش داده می‌شوی و فرشتگان عذاب به استقبال تو می‌آیند»⁽¹⁾.

نکات

نخست آنکه اهمیت دادن همۀ انسان‌ها به این‌که در محضر الهی پاسخگو هستیم و نگرانی از عدم پاسخگویی صحیح عامل مهمی در جهت بازدارندگی از بدیها می‌باشد و تلاش در جهت آمادگی بهتر در انسان تقویت می‌شود. «سؤال برزخی» برای آن است که سیر تکاملی انسان در برزخ، مشخص، تکمیل و بی‌نقص شود و در حقیقت برای تداوم حرکت، این امتحان و آزمون ضروری و لازم است.

نکته

در آیات الهی نام این دو ملک مستقیماً اشاره نشده است بلکه ویژگی‌ها و صفات فرشتگان به طور عام بیان شده است که به چند مورد آن اشاره می‌شود:

الف. فرشتگان موجودات عاقل و با شعورند و بندگان گرامی خدا هستند. (انبیاء/ 26)

ب. آن‌ها سر بر فرمان خدا دارند و گناه نمی‌کنند. (انبیاء/ 27)

ج. آن‌ها وظایف مهم و متنوعی از سوی خدا بر عهده دارند: گروهی حاملان عرشند. (حاقه/ 17)

برخی مدبرات امرند (نازعات/ 5)، گروهی فرشتگان قبض ارواحند (اعراف/ 37).

بعضی مراقبان اعمال بشرند. (انفطار/ 10-13)، عده‌ای حافظان انسان از خطرات و حوادث می‌باشند (انعام/ 61)، گروهی مأمور عذاب و مجازات اقوام سرکشند. (هود/ 77) گروهی امدادگران الهی نسبت به مومنان می‌باشند (احزاب/ 9).

بعضی از مفسرین ذیل بعضی آیات روایاتی را نقل کرده‌اند که اشاره به این دو فرشته دارد به عنوان نمونه ذیل آیه 27 سوره ابراهیم⁽¹⁾آمده است: در تفسیر عیاشی از زراره و حمران و محمد بن سلم از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام روایت کرده که فرمودند: وقتی شخصی را در قبرش می‌گذارند، دو ملک، یکی از طرف راست و یکی از طرف چپ می‌آیند، و شیطان هم با چشم‌هایی از مس از پیش رویش پیدا می‌شود، و فرشتگان می‌گویند: این مردی که در میان شما پیدا شد چه می‌گفت و منظورشان رسول خدا صلی الله علیه و آله است، شخص مدفون، دچار وحشت سختی شده اگر مومن

باشد می‌گوید: او محمد فرستاده خدا بود، آن موقع به او می‌گوید: بخواب، خوابی که در آن هیچ پریشانی نبینی، و قبر او را به مقدار 9 ذراع گشاد می‌کنند و از همان‌جا که خوابیده جای خود را در بهشت می‌بیند، و این است منظور آیه (یُثَبِّتُ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّابِتِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا) ؛ «خدا کسانی را که ایمان آوردند، به وسیله گفتار (و دلایل و عقاید) استوار، در زندگی پست (دنیا) و در آخرت، پایدار می‌دارد»؛ و اگر کافر باشد همین پرسش را از او می‌کنند و او می‌گوید: نمی‌دانم آن وقت است که او را با شیطان می‌گذارند و می‌روند.

تذکر: روشن است که مقصود از پرسش نکیر و منکر پرسش از روح انسان و برای آشکار شدن حقیقت و باطن روح انسان می‌باشد وگرنه جسم انسان بعد از مرگ تا قیامت قادر به حرکت و پاسخ نخواهد بود.

منابع جهت مطالعه بیشتر

آیا در بهشت درجات انسان بالا می رود یا نه ؟ و تکامل می یابد؟

در جواب از سؤال فوق ابتدا باید منظور از تکامل را بررسی کنیم.

الف. تکامل دنیوی

این تکامل نتیجه اعمال و اعتقادات انسان در دنیاست و تکاملی که انسان در دنیا در سایۀ اعمال، رفتار و اعتقادات مخصوص بدست می‌آورد؛ در بهشت نیست چون بهشت محیط تکلیف و عمل نیست و آن‌جا صرفاً موقعیتی برای رسیدن به پاداش الهی است.

ب. تکامل معنوی

انسان در بهشت فقط در یک حالت خاص نمی‌باشد بلکه در پرتو عنایات الهی و الطاف ربانی، روز به روز به خدا نزدیکتر می‌شود. پس تکامل معنوی در بهشت وجود دارد.

این نزدیکی به خاطر همان اعمالی است که انسان در دنیا انجام داده است. مانند بعضی درختان پرباری که انسان یکبار آن را غرس می‌کند ولی مرتباً جوانه می‌زند و ریشه می‌دواند و از نقاط دیگر سر بر می‌آورد و دشت و صحرا را فرا می‌گیرد یا همانند سفینه‌های فضایی که برای آغاز حرکت و خارج شدن از محیط جاذبه زمین نیاز به نیروی عظیمی دارد ولی بعد از خروج از این محیط چنان‌چه به مانعی برخورد نکند بدون احتیاج به نیروی محرک جدید تا ابد به سیر خود ادامه می‌دهد در قرآن کریم آمده است:

(وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیها بُکْرَةً وَ عَشِیًّا)1 ؛ «و در آن‌جا صبحگاهان و عصرگاهان، «روزی» آنان، برایشان (آماده) است».

مسلماً این مواهب جدید و تازه که در این دو وقت به آن‌ها داده می‌شود، آنان را به مقامات بالاتری سوق خواهند داد.

در آیه‌ای دیگر آمده است:(لَهُمْ ما یَشاؤُنَ فِیها وَ لَدَیْنا مَزِیدٌ)1 ؛ «تنها برای آنان آن‌چه را که بخواهند در آن‌جا (آماده) است، و نزد ما افزون (بر آن موجود) است». علامه طباطبایی در ذیل آیه فوق می‌فرماید:

«کمالاتی که در بهشت است قهراً عظیم‌تر از آن است که علم انسان آن را درک کند چون کمالاتی است مافوق آن‌چه که دست علم بشر به آن برسد»⁽¹⁾.

از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله حکایت شده که فرمودند: «در اوقاتی که افراد در دنیا نماز می‌خواندند هدایای نیک و جالب از سوی خداوند بزرگ به آن‌ها می‌رسد، و فرشتگان به آن‌ها سلام و درود می‌فرستند»⁽²⁾.

در ضمن ثواب اعمالی که انسان به صورت صدقه جاریه انجام داده است مثل وقف‌ها، تربیت فرزندان و شاگردان صالح و دانشمند و... به افراد می‌رسد و موجب تکامل معنوی آنان در آخرت می‌گردد.

در حدیث دیگر نیز فرموده است: سوگند به خدایی که قرآن را بر محمد صلی الله علیه و آله نازل کرده، اهل بهشت (هر قدر زمان بر آن‌ها می‌گذرد) جمال و زیبائیشان بیشتر می‌شود آن گونه که در دنیا (با گذشت زمان) زشتی و پیری آن‌ها افزایش می‌یافت⁽³⁾. این حدیث نیز تکامل تدریجی بهشتیان را به خوبی آشکار می‌سازد، گرچه تنها اشاره‌ای به جنبه‌های جسمانی دارد ولی مسلماً به طریق اوْلی جنبه‌های روحانی را نیز در بر می‌گیرد⁽⁴⁾. حاصل آن که در بهشت تکامل هست ولی مانند تکامل در دنیا که به وسیله اعمال و... است، نمی‌باشد بلکه تکامل در بهشت نتیجه اعمال انسان در دنیاست.

آیا در بهشت و رستاخیز بازجویی می شود یا نه ؟

بهشت به عنوان آخرین ایستگاه صالحان و نیکان و محل قرار و آرامش بندگان خداست. کسانی وارد این مکان می‌شوند که از مراحل قبلی با موفقیت گذشته باشند و برایند اعمالشان در دنیا، خواه براساس عمل خدا و یا براساس فضلش مثبت باشد و آن‌ها را سزاوار بهشت کرده باشد. پس چنین مکانی دیگر محل بازجویی و پرسش‌های خداوند از بهشتیان نیست، هرچند مطابق آیه 25 از سوره «طور» این بهشتیان هستند که از یکدیگر سؤال می‌کنند آن هم سؤال از گذشته و مقایسه بهشت با دنیای پر رنج آن‌ها⁽¹⁾. همچنان که دوزخیان نیز از یکدیگر سؤال می‌کنند که این سؤال در واقع اعتراض ایشان از دیگر دوزخیان است به واسطه مقایسه جهنم با دنیای‌تان⁽²⁾.

اما آیه 101 از سوره مومنون که درباره سؤال نکردن در رستاخیز است این پرسش را به ذهن می‌آورد که چرا خداوند در رستاخیز که جایگاه اصلی بازجویی و سؤال و جواب کردن است می‌فرماید: «سؤال نمی‌شود.»

در پاسخ گفته شده: اولاً: چون خداوند عالم به تمام اشیاء، افراد و احوال است و ذره‌ای جهل در او تصور نمی‌شود، برای رفع جهل نیازی به سؤال کردن ندارد⁽³⁾.

ثانیاً: موقف‌های رستاخیز و قیامت متعدد است، انسان در بعضی مواقف مورد سؤال واقع می‌شود و در برخی نه⁽¹⁾. در پایان باید گفت که در قیامت سؤال عمومی است⁽²⁾و از همه اعمال سؤال می‌شود⁽³⁾، و نیز از تمام حالات پرسیده می‌شود⁽⁴⁾و در هر کجا بوده باشد⁽⁵⁾.

پرسش‌های اساسی قیامت را می‌توان در این امور جستجو کرد:

اگر خدا سریع الحساب است، چرا یک روز قیامت پنجاه هزار سال طول می کشد؟

قبل از بیان پاسخ لازم است به سه پرسش دیگر در این باره پاسخ دهیم:

پرسش اول: چگونه ممکن‌است، یک روز قیامت پنجاه‌هزارسال طول بکشد؟

پاسخ: اگر به قطب شمال و جنوب و سایر کرات دیگر توجه کنیم، می‌بینیم که طول شب و روز و سال برخی از کرات، خیلی طولانی‌تر از شب، روز و سال کره زمین می‌باشد. به عنوان مثال هر یک از شب و روز قطب شمال و جنوب، تقریباً معادل شش ماه کره زمین هستند؛ و یک سال «پنتون» هشتمین سیاره منظومه شمسی، تقریباً صد و شصت برابر سال کره زمین است؛ و یک سال «پلوتون» که دورترین سیاره منظومه شمسی است، دویست و چهل و نه برابر سال کره زمین می‌باشد. با توجه به این تفاوت‌ها، دور از ذهن نیست که در قیامت اوضاع و شرایط به گونه‌ای گردد که یک روز آن، به اندازه پنجاه هزار سال فعلی ما باشد. همان‌گونه که قرآن‌کریم اشاره فرموده:

(تَعْرُجُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ)1 ؛ «فرشتگان و روح در روزی که مقدارش پنجاه هزار سال است به سوی او بالا می‌روند».

زیرا در روز قیامت، قطعاً اوضاع و شرایط فعلی کرات به هم خورده، و وضع خورشید و زمین که پیدایش شب و روز و سال به آن‌ها بستگی دارد، با امروز کاملاً متفاوت می‌شود و طرح نوینی در وضع جهان ریخته خواهد شد چنانکه قرآن کریم می‌فرماید:

(یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ) ⁽¹⁾و⁽²⁾؛ «در روزی که زمین به غیر این زمین، و آسمان‌ها (به آسمان‌های دیگری) تبدیل می‌شوند».

نتیجه این‌که در حال حاضر طول شب و روز و سال برخی از کرات خیلی طولانی‌تر از شب و روز و سال کره زمین هستند و روز قیامت اوضاع و شرایط با وضع فعلی کاملاً متفاوت است و وضعیتی در آن روز حاکم خواهد شد که به قول علامه طباطبایی اگرآن روز با روزهای دنیا تطبیق شود معادل 50 هزار سال دنیا می‌شود⁽³⁾. و توجه داشته باشیم که براساس نظریه انشتین زمان امری نسبی است و ممکن است در هر مکان و در هر سرعتی مقدار آن تغییر کند.

پرشس دوم: سریع‌الحساب بودن خداوند به چه معناست؟

پاسخ: قرآن کریم در هشت مورد می‌فرماید: «خدا سریع الحساب است.» مقصود از حساب، رسیدگی به اعمال انسان در روز قیامت است و خداوند قدرت دارد در چشم بهم زدنی به تمام اعمال و حساب بندگان رسیدگی کند و به این مطلب روایات زیادی اشاره فرموده‌اند از جمله

«ان الله یحاسب الخلائق کلهم فی مقدار لمح البصر»⁽⁴⁾خدا در یک چشم به هم زدن به حساب مردم رسیدگی می‌کند. برای سریع الحساب بودن خداوند دلائلی وجود دارد: دلیل اول: افعال خداوند نیاز به مقدمات، اسباب و ابزار ندارد. بلکه ذات اقدس حق هر چیزی را که اراده کند، محقق می‌شود و حساب بندگان از افعال خدا می‌باشد.

(إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ)5 ؛ «هنگامی که چیزی را بخواهد، فرمان او فقط این است که به آن می‌گوید: «باش!» پس [فوراً موجود] می‌شود».

دلیل دوم: حسابرسی پروردگار، زمان لازم ندارد. زیرا اعمال ما بر جسم و جان بلکه بر موجودات اطراف ما - زمین و امواج هوا و اشیاء دیگر - اثر می‌گذارد و از این نظر می‌توان وجود انسان را به اتومبیلی تشبیه کرد که با داشتن دستگاه کیلومتر شمار، همیشه میزان کار خود را در هر لحظه نشان می‌دهد و دیگر نیاز نیست مسافت‌هایی را که اتومبیل در طول عمرش به تدریج پیموده محاسبه نموده و چنین است وضعیت انسان، که در هر لحظه کاملاً مشخص است و نیازی به زمان برای محاسبه نیست⁽¹⁾.

پرسش سوم: اگر خدا سریع الحساب است، چرا حسابرسی در روز قیامت پنجاه هزار سال طول می‌کشد؟

پاسخ: با توجه به مطالب قبل مشخص شد:

اولاً: شرایط در روز قیامت، با شرایط فعلی متفاوت است و در آن روز وضعیتی حاکم می‌شود که یک روزش برابر با 50 هزار سال دنیاست.

ثانیاً: خداوند قدرت دارد کمتر از یک لحظه به تمام حساب بندگان رسیدگی کند ولی سریع الحساب بودن خدا با طولانی بودن آن روز هیچ منافاتی ندارد زیرا حساب و کتاب همه‌ی افراد در آن روز یکسان نمی‌باشد و انسان‌هایی هستند که در آن روز بدون معطلی وارد بهشت می‌شوند و در همین زمینه روایات متعددی وجود دارد. از جمله ابوسعیدخدری نقل می‌کند از پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال شد، چرا روز قیامت طولانی است. حضرت فرمودند:

«قسم به خدایی که جان محمد صلی الله علیه و آله در دست اوست، هر آینه آن روز برای مؤمن سبک و آسان است، آسان‌تر از یک نماز واجب که در دنیا می‌خواند»⁽²⁾.

و از طرفی معطلی برخی از انسان‌ها در آن روز، به خاطر این نیست که خداوند قدرت ندارد به حساب آن‌ها زود رسیدگی کند بلکه دلائلی دارد که به چند نمونه اشاره می‌کنیم:

دلیل اول: اتمام حجت

در روایتی حکایت شده افراد پر مسئولیت و ثروتمند، محاسباتشان در آن روز طولانی می‌شود. به خاطر این‌که باید جوابگوی مسئولیت‌ها و اموالی که در دنیا داشته‌اند، باشند و آماده نبودن برخی برای جواب دادن، به معطلی و طولانی بودن آن روز برای آن‌ها منجر می‌شود. البته خدا حساب همه را می‌داند و نیازی به پرسش نیست ولی پرداختن به جزئیات حجت را بر آن‌ها تمام می‌کند⁽¹⁾.

دلیل دوم: عذاب⁽²⁾

طولانی شدن آن روز و معطلی برخی از انسان‌ها در حقیقت نوعی عذاب است، در روز قیامت عذاب‌ها متنوع است که یکی از آن‌ها معطلی در آن روز سخت می‌باشد.

دلیل سوم: درک عظمت خدای متعال

طولانی بودن قیامت، خود نشان دهنده‌ی عظمت خداست و این‌که در آن روز، افراد با تمام وجود دریابند:(لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلّهِ الْواحِدِ الْقَهّارِ)3 ؛ «(و پاسخ آید که) تنها از آن خدای یگانه چیره است».

منابع

فصل چهارم: تربیت و اخلاق

اشاره

خداوند مصلحت ما را می داند، پس چرا ما دعا کنیم در حالی که ممکن است به ضرر ما باشد؟

خداوند خود رعایت مصلحت ما را می‌نماید اما به چند دلیل ما نباید دعا کردن را ترک کنیم:

الف. «وَ قُلْ رَبِّ زِدْنی عِلْما⁽¹⁾؛ و بگو: «پروردگارا! مرا دانش افزای».

ب.(قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی صَغِیراً)2 ؛ بگو: «پروردگارا! آن دو را رحمت کن، همان گونه که مرا در خُردی پرورش دادند».

ج.(وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً)3 و بگو: «پروردگارا، مرا (در هر کار،) با ورودی صادقانه وارد کن، و با خروجی صادقانه خارج ساز؛ و از نزدت برای من تسلّطی یاری بخش، قرار ده».

د.(وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ)4 و بگو: «پروردگارا! مرا در منزلگاهی خجسته فرودآر، در حالی که تو بهترین فرود آورندگانی».

«الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَة»⁽¹⁾؛ «دعا مغز عبادت می‌باشد».

«افضل العباده الدعاء»⁽²⁾؛ «با فضیلت‌ترین عبادت، دعا کردن است».

آری، خداوندی که رعایت مصلحت ما را در استجابت دعا می‌نماید، خود در قرآن به بندگان خود امر می‌کند که دعا کنید که من مستجاب می‌کنم.(وَ قالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ)3 ؛ «و پروردگار شما گفت: مرا بخوانید تا (دعای) شما را بپذیرم!»؛ آری، در حقیقت دعاکردن نوعی توجه به خدای متعال است و این توجه و ذکر هدف بسیاری از عبادات است⁽³⁾. خداوند در قرآن در سوره مبارکه فرقان می‌فرماید:

(قُلْ ما یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْ لا دُعاؤُکُمْ)5 ؛ (ای پیامبر) بگو: «اگر فراخوان شما (به سوی ایمان) نباشد، پروردگارم برای شما ارزشی قایل نمی‌شد»⁽⁴⁾.

چرا که دعا کردن از یک طرف اظهار به عجز و ناتوانی بنده است و از طرفی دیگر اعتراف به جلال و بزرگی خداوند است و در پایان باید گفت: چون دعا نوعی عبادت و امر خداوند است ما نباید آن را ترک کنیم. که اگر ترک کنیم معصیت خداوند را نموده‌ایم. در حدیثی حکایت شده:

«ترک الدعاء معصیة⁽⁵⁾؛ ترک کردن دعا معصیت می‌باشد».

نسیم لطف و رحمت الهی قرار می‌دهیم و از این رهگذر به مرادمان می‌رسیم که اگر این دعا نبود از طرف خداوند نه استجابتی بود و نه رعایت مصلحتی. چرا که باید بین کسی که به خود زحمت دعا کردن را می‌دهد و کسی که این زحمت را متحمل نمی‌شود فرقی باشد.

در روایتی حکایت شده: دو نفر، که هر دو دارای یک نوع عمل هستند وارد بهشت می‌شوند ولی یکی از آن دو مقامش بالاتر از دیگری است، آن‌که مقامش پائین‌تر است سؤال می‌کند: خداوندا ما که هردو به یک صورت عمل می‌کردیم پس چرا به او بیشتر عطا نمودی؟ خداوند در جواب می‌فرماید: که او از من درخواست می‌کرد ولی تو این درخواست را نداشتی⁽¹⁾.

آری! همان دعایی که به صلاح ما نبوده را خداوند متعال تبدیل به بهتر یا چیزی که به صلاح ما باشد می‌کند که اگر این دعا نبود چه بسا این عطا هم از جانب خداوند شامل حال ما نمی‌شد⁽³⁾. پس بر ماست که دعای خود را ترک نکنیم ولی اگر همان خواسته ما برآورده نشد در نظر داشته باشیم که یا به خاطر گناهان ما بوده که باید استغفار کنیم، یا به صلاح ما نبوده، پس شکر الهی را بجا آوریم، یا بهترش را عطا نموده‌اند که باز باید سپاس‌گزار باشیم. نه این‌که اصرار کنیم که حتماً همان خواسته ما برآورده شود.

چرا خداوند ما انسان ها را آزمایش می کند؟

آزمایش و امتحان خداوند با آزمایش‌های ما بسیار متفاوت است؛ آزمایش‌های ما برای شناخت بیشتر و رفع ابهام و جهل است اما آزمایش خداوند برای دانستن نیست بلکه برای شناساندن است تا انسان خودش را بشناسد و مدعیان راستین از مدعیان دروغین جدا شوند.

خداوند در آیات نخستین سوره عنکبوت می‌فرماید:

الف، لام، میم. آیا مردم پنداشتند، همین که بگویند: «ایمان آوردیم.» رها می‌شوند در حالی که آنان آزمایش نمی‌شوند؟! و بیقین کسانی را که پیش از آنان بودند آزمودیم، و حتماً خدا کسانی را که راست گفته‌اند معلوم می‌دارد (و شناخته می‌شوند،) و البتّه دروغگویان را (نیز) معلوم می‌دارد»⁽¹⁾.

توضیح آیات

امتحان سنت همیشگی و جاودان الهی است، امتحان مخصوص جمعیت مسلمانان نیست بلکه سنتی است که در تمام امت‌های پیشین جاری بوده است. آن‌ها را نیز در کوره‌های سخت امتحان افکندیم. همیشه میدان امتحان باز بوده و گروهی در این میدان شرکت داشته‌اند. چرا که در مقام ادعا هر کس می‌تواند خود را برترین مؤمن، بالاترین مجاهد، و فداکارترین انسان، معرفی کند؛ باید وزن و قیمت و ارزش این ادعا از طریق آزمون روشن شود تا معلوم گردد و چه اندازه نیات درونی و آمادگی‌های روحی با این گفته‌ها هماهنگ یا ناهماهنگ است.

بدیهی است که خدای متعال حتی قبل از خلقت انسان‌ها همه‌ی این‌ها را می‌دانست. بنابراین منظور از علم خداوند در این‌جا همان تحقق عینی مسائل و وجود خارجی آن‌هاست. یعنی باید علم خدا درباره‌ی این گروه عملاً در خارج پیاده شود و تحقق عینی یابد و هر کس آن‌چه را در درون دارد بیرون ریزد. این است معنای «علم»، هنگامی که در این‌گونه موارد در مورد خداوند به کار می‌رود.

دلیل این مسئله نیز روشن است زیرا نیات درونی و صفات باطنی تا در عمل انسان تحقق و عینیت پیدا نکند ثواب و جزاء و کیفر در مورد آن‌ها مفهوم ندارد. آزمایش برای تحقق بخشیدن به نیات و صفات درونی است.

به عبارت دیگر این عالم، مانند یک دانشگاه است و بناست در این دانشگاه استعدادها شکوفا گردد، لیاقت‌ها پرورش یابد و آن‌چه در مرحله‌ی قوه است به فعلیت برسد، این امور هرگز بدون آزمایش و امتحان ممکن نیست. و از این‌جا می‌فهمیم که آزمایش‌های الهی نه برای شناخت افراد است بلکه برای پرورش و شکوفایی استعدادها است. بنابراین آزمایش‌ها برای کشف مجهولی است اما آزمایش خداوند برای کشف مجهول نیست که علمش به همه چیز احاطه دارد، بلکه برای پرورش استعدادها و به فعلیت رسانیدن قوه‌ها است⁽¹⁾.

از امیرالمؤمنین علیه السلام حکایت شده: «وان کان سبحانه اعلم بهم من انفسهم ولکن لتظهر الافعال التی بها یستحق الثواب و العقاب»⁽²⁾.

«گرچه خداوند به بندگانش از خودشان آگاه‌تر است، ولی آن‌ها را امتحان می‌کند تا کارهای خوب و بد که معیار پاداش و کیفر است از آن‌ها ظاهر گردد».

یعنی صفات درونی انسان به تنهایی نمی‌تواند معیاری برای ثواب و عقاب گردد مگر آن زمانی که در لابلای اعمال انسان خود نمایی کند. اگر آزمایش الهی نبود این استعدادها شکوفا نمی‌شد و میوه‌های اعمال بر شاخسار درخت وجود انسان نمایان نمی‌گشت و این است فلسفه‌ی آزمایش الهی در منطق اسلام⁽¹⁾. بعضی از افرادی که از فلسفه آزمایش بی‌اطلاع هستند و نتایج مثبت امتحان را درک نمی‌کنند و می‌پندارند دنیا جای خوشگذرانی و عشرت است و فقط برای فعالیت و تلاش و کسب و کار و ثروت اندوزی آفریده شده‌اند و نباید گرفتار رنج‌ها و سختی‌ها بشوند، گمان می‌کنند که سنت آزمایش و امتحان الهی، نوعی ظلم و ستم در حق بندگان است در حالی که خداوند عادل مطلق است و در حق کسی ستم روا نمی‌دارد ولی با توجه به آن‌چه درباره فلسفه آزمایش بیان شده، دانسته می‌شود که این عمل، عین عدالت و همسو با هدف خلقت انسان می‌باشد.

آثار سازنده آزمایش

آزمایش الهی آثار سازنده فراوانی دارد که برخی از آن‌ها را بر می‌شماریم:

الف. شکوفایی استعدادهای نهفته

وقتی انسان به مشکلی بر می‌خورد و پیشامد ناگواری برایش رخ می‌دهد، برای حل آن مشکل یا نجات از آن رویداد، فکرش را به کار می‌اندازد و می‌اندیشد و در نتیجه استعدادش رشد می‌کند.

ب. بوجود آوردن روحیه مقاومت

افرادی که فراز و نشیب و رنج و سختی می‌بینند و آزمایش‌های گوناگون را پشت سر می‌گذارند در برابر مشکلات مقاوم می‌شوند و قدرت تحملشان نسبت به سختی و فشار بیشتر می‌گردد. به بیان دیگر افراد بلا دیده

و زجر کشیده مانند سنگ‌ها و کوه‌های استواری هستند که هیچ چیزی قدرت تکان دادن آن‌ها را ندارد.

ج. هشدار و توجه دادن

سرگرمی‌های زندگی باعث می‌شود که انسان نسبت به انجام وظایف الهی خویش کوتاهی کرده یا غفلت ورزد. یکی از آثار سازنده آزمایش این است که انسان غافل را متوجه و بیدار می‌کند و نسبت به وظایف خویش آگاه می‌سازد. قرآن‌کریم در آیه 94 سوره اعراف می‌فرماید: «و ما هیچ پیامبری را در هیچ آبادی نفرستادیم، مگر این‌که مردمش را به سختی (زندگی) و زیان (جسمی و روحی) گرفتار ساختیم؛ تا شاید (فروتن و) تسلیم گردند».

خداوند می‌خواهد انسان آلوده به گناه و غرق در معصیت را متوجه اشتباهش نماید تا شاید از اعمال خویش پشیمان شده از کج روی‌ها دست بردارد و راه راست را انتخاب نموده و به سوی سعادت واقعی گام بردارد.

د. تکامل

انسان برای تکامل آفریده شده و یکی از راه‌های رسیدن انسان به این مرتبه قرار گرفتن در بوته آزمایش می‌باشد همان‌گونه که سنگ طلا تا در کوره آتش قرار نگیرد، ذوب نشود و ناپاکی‌ها از آن زدوده نگردد، خالص، ناب و شفاف نمی‌شود و ارزش حقیقی خود را پیدا نمی‌کند؛ انسان هم تا گرفتار حوادث نشود به تکامل نمی‌رسد و شایسته تاج کرامت بنی‌آدم نمی‌گردد.

قرآن کریم دربارۀ حضرت ابراهیم علیه السلام می‌فرماید:

«و (یاد کنید) هنگامی که ابراهیم را پروردگارش با کلماتی آزمایش کرد، و (او به خوبی کارِ) آزمایش‌ها را تمام کرد، [خدا به او] فرمود:

«در واقع من تو را امام [و پیشوای] مردم قرار دادم.» [ابراهیم] گفت: «و از نسل من (نیز امامانی قرار بده.)» [خدا] فرمود: «پیمان من، به ستمکاران نمی‌رسد»⁽¹⁾.

حضرت ابراهیم پس از آنکه آزمایش‌هایی چون شکستن بت‌ها، قرار گرفتن در دل آتش، مهاجرت از سرزمین بت‌پرستان، قرار دادن زن و فرزندش در سرزمین خشک و بی‌گیاه و قربانی کردن فرزندش اسماعیل علیه السلام را با موفقیت پشت سرگذاشت آن گاه لیاقت پیشوایی جهانیان را پیدا کرد و مورد خطاب (إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً) قرار گرفت و از مقام و مرتبه‌ی «نبوت» به مقام شامخ «امامت» نایل گشت.

منابع جهت مطالعه بیشتر

راه های از بین بردن گناهان چیست ؟

چنان‌چه در آیات قرآن و روایات معصومین علیهم السلام آمده است هر چند انسان گناه زیادی انجام داده باشد، باب بازگشت به خدا و از بین بردن گناهان همیشه باز است چرا که خداوند در قرآن با بیانی مهربانانه می‌فرماید:

(یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً)1 ؛ ای بندگان من که بر خود اسراف کرده‌اید از رحمت خداوند نومید نشوید که خدا همه گناهان را می‌آمرزد زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است». پس باید دانست که رحمت الهی بسی بیشتر از گناهان ما و گناهان همه مخلوقات است، و جایی برای ناامید شدن ما نیست؛ و باز خداوند برای بخشیدن ما راه‌هایی را قرار داده که برخی از آن‌ها را بر می‌شماریم:

یکی از راه‌های خلاص شدن از گناهان توبه است. راهی که قرآن به ما آموزش می‌دهد آن‌جا که می‌فرماید:(تُوبُوا إِلَی اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً)2 ؛ «بسوی خدا توبه کنید توبه‌ای خالص».

توبه آن‌چنان که در روایات معنا شده است یعنی پشیمانی قلبی و واقعی از کارهایی که انجام داده‌ایم. و لازمه این پشیمانی، تصمیم بر ترک آن عمل زشت می باشد. پس توبه یعنی پشیمان بودن از گناه و تصمیم بر ترک گناه. چنان‌چه انسان به این حالت برسد اصطلاحا توبه نموده است.

ممکن است سؤال شود: چه کار کنیم تا این حالت پشیمانی برای ما حاصل شود؟ پاسخ: برای تحصیل حالت توبه راه‌های متعددی وجود دارد که به بعضی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

الف. تفکر: از جمله انسان به نتایجی که گناهان در دنیا و آخرت دارد و عذاب‌های سخت و دردناکی که برای گناهان قرار داده شده است فکر نماید⁽¹⁾.

ب. استغفار: در این راه لازم است انسان فراوان استغفار و طلب بخشش نماید؛ چنان‌چه قرآن کریم می‌فرماید:

(وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ)2 ؛ «و این‌که از پروردگار خویش آمرزش بطلبید سپس بسوی او باز گردید».

ج. دعا: خواستن و استمداد از خداوند و ائمه اطهار علیهم السلام که این حالت پشیمانی واقعی و مداوم، برای انسان حاصل شود زیرا در روایات حکایت شده: اگر انسان به درجه توبه‌کنندگان برسد مانند کسی است که تازه متولد شده است و گناهی به عهده او نمی‌باشد. (التائب من الذنب کمن لاذنب له)⁽²⁾.

راه دیگری که برای خلاص شدن از گناهان وجود دارد انجام دادن اعمال نیک و پسندیده است چرا که قرآن کریم می‌فرماید:(إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ)4 ؛ «بدرستی که حسنات و اعمال نیک، سیئات (و آثار آن‌ها را) از بین می‌برد».

آری، خداوند متعال به واسطه رحمت و کرامت بی‌انتهایی که دارد یکی از پاداش‌هایی که برای بسیاری از اعمال خوب قرار داده است بخشایش

گناهان است. چنان‌چه در روایات حکایت شده: که خداوند با هر کار نیکی که انجام می‌دهیم گناهی را پاک می‌کند⁽¹⁾. به عنوان نمونه نظر شما را به بعضی از اعمال که باعث بخشیدن گناهان می‌شود جلب می‌نماییم:

الف. صلوات فرستادن بر محمد و آل محمد علیهم السلام

از امام رضا علیه السلام نقل شده است: «کسی که نمی‌تواند کاری کند که گناهانش پاک شود پس باید زیاد بر محمد و آل او صلوات بفرستد زیرا زیاد فرستادن صلوات گناهان را از بین می‌برد⁽²⁾».

ب. سفر زیارتی حج یا عمره نیز، باعث پاک شدن گناهان می‌شود⁽³⁾.

ج. زیارت اهل بیت علیهم السلام به ویژه امام حسین علیه السلام⁽⁴⁾.

د. خوش اخلاقی نیز سبب بخشوده شدن گناهان می شود. چنان‌چه از امام صادق علیه السلام نقل شده است «خوش اخلاقی مانند حرارت خورشید، گناهان را از بین می‌برد»⁽⁵⁾.

ه -. سجده فراوان، شخصی نزد پیامبر اسلام آمد و عرض کرد گناهانم زیاد شده است حضرت فرمودند: «زیاد سجده کن زیرا سجده فراوان، مانند باد که برگ‌ها را روی زمین می‌ریزد گناهان را از بین می‌برد»⁽⁶⁾.

و. خواندن دعاها از جمله دعای کمیل در هر هفته نیز باعث بخشش گناهان می‌شود⁽⁷⁾.

ز. گریه نمودن بر مصائب امام حسین علیه السلام⁽⁸⁾.

ح. انفاق نمودن به مردم⁽¹⁾: از امام علی علیه السلام نیز حکایت شده: «کفاره گناهان بزرگ و عظیم، فریاد رسی از بیچارگان می‌باشد»⁽²⁾.

ط. رفتن به سوی مسجد برای نماز جماعت⁽³⁾.

ی. مراعات تقوی⁽⁴⁾.

خلاصه همه اعمال خیر مثل قرائت قرآن، نماز، زیارت برادران دینی یا عیادت مریض یا پرستاری از مریض و... همه و همه باعث پاک شدن گناهان می‌شود.

با توجه به روایات اهل‌بیت علیهم السلام بدست می‌آید که علت بسیاری از مشکلات، سختی‌ها، بیماری‌ها و همچنین فقر و غم و اندوه و... این است که خداوند اراده کرده است تا با این روش، بنده خود را از گناهانی که انجام داده است رها سازد تا دچار عذاب‌های سخت و طاقت‌فرسای آخرتی نگردد⁽⁵⁾. از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده: «پیوسته برای مرد و زن مؤمن، بلا و گرفتاری در بدن و مال و فرزندان وجود دارد، تا اینکه خدا را در حالی که هیچ گناهی بر عهده او نیست ملاقات کند⁽⁶⁾(کنایه از مرگ می‌باشد)».

یادآوری

و هم به دیگران ظلم نموده‌ایم، مثل غیبت، تهمت، دزدی یا آزردن پدر و مادر و... در این‌گونه گناهان علاوه بر راه‌های قبل، لازم است حقی که از دیگران ضایع نموده‌ایم را تا اندازه‌ای که ممکن است جبران نماییم تا این نوع از گناهان نیز پاک شوند.

برای از بین بردن آن آثار، راه‌های متعددی وجود دارد که برخی از آن‌ها در این مجال بیان شد. برای آگاهی بیشتر می‌توانید به کتاب‌های اخلاقی از جمله به کتب زیر مراجعه فرمایید:

فلسفه بلاها از نظر اسلام چیست ؟ آیا میان بلا و گناه رابطه وجود دارد؟

از نظر اسلام بلاها و سختی ها دارای علت‌ها و حکمت‌های مختلفی می‌باشند. چنان‌چه هیچ حادثه کوچک یا بزرگی در عالم اتفاق نمی‌افتد مگر این‌که از روی حکمت و حساب دقیق خداوند می‌باشد که زلزله هم از این قاعده مستثنی نیست.

نظر شما را به برخی از علت‌ها و حکمت‌های وقوع بلاها جلب می‌کنیم:

حکمت اول، آزمایش

خداوند متعال در آیات متعددی از قرآن علت وقوع برخی بلاها را آزمایش معرفی می‌کند و می‌فرماید:(وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً)1 ؛... و شما را با بدی‌ها و خوبی‌ها آزمایش می‌کنیم...».

اما این‌که چرا خداوند آزمایش می‌کند قطعاً برای فهمیدن خدا نیست بلکه چنان‌چه در روایات آمده به خاطر معلوم شدن برای بندگان خدا و برای فراهم آمدن زمینه‌ی «انتخاب»، «رشد» و «سقوط» بندگان است تا افراد در پس این بلاها با نوع واکنش‌های عقیدتی و عملی که انجام می‌دهند گامی به سوی سعادت یا شقاوت بردارند.

چرا که آنان می‌توانند با صبر نمودن و اظهار رضایت به فعل خدا و حکمیانه دانستن آن، گامی به سوی حضرت حق و ایمان بیشتر به او بردارند؛ و از طرفی می‌توانند با نارضایتی، بی‌صبری و اعتراض به خدا و ظالمانه و بی‌حکمت دانستن آن به سوی شقاوت قدم بردارند.

آری، گاهی خداوند بلاها را می‌فرستد تا اهل بلا را آزمایش کند که پس از آن طبق وظیفه شرعی یا عقلی خود عمل می‌کنند یا نه.

و از طرفی آنان که مبتلا نشده‌اند را نیز امتحان می‌کند که آیا آن‌ها به وظیفه خود عمل می‌کنند یا نه. چنان‌چه در سوره ملک می‌فرماید: «آن کسی که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهتر عمل می‌کنید و او شکست ناپذیر و بخشنده است»⁽¹⁾.

حکمت دوم بلاها: عذاب و جزای اعمال بد افراد

آری، برخی از بلاهایی که برای جامعه یا فرد اتفاق می‌افتد در واقع عذاب الهی می‌باشد. چنان‌چه قرآن‌کریم داستان عذاب شدن اقوام گذشته مثل عاد، ثمود، لوط و... را ذکر کرده است.

اما در این باره لازم است نکاتی را ذکر کنیم:

چنان‌چه در روایات پیامبراکرم صلی الله علیه و آله حکایت شده: «هرگاه امت من رباخوار شدند زلزله زیاد اتفاق می‌افتد»⁽³⁾. یا از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «هر گاه زنا علنی شود زلزله‌ها هم ظاهر می‌گردد»⁽⁴⁾.

«به آنان از عذاب نزدیک (عذاب این دنیا) پیش از عذاب بزرگ (آخرت) می‌چشانیم شاید بازگردند»⁽¹⁾. پس عذاب‌ها زمینه‌هایی هستند برای سعادتمند شدن انسان‌ها که از امام صادق علیه السلام در این باره حکایت شده:

هر گاه خداوند برای بنده‌ای که گناهی انجام داده اراده خیر کند، بعد از گناه او را به مشکل و بلایی مبتلا می‌کند تا یاد استغفار بیفتد، و هرگاه خداوند برای بنده‌ای اراده شر کند وقتی او گناه می‌کند خداوند به او نعمتی می‌دهد تا استغفار را فراموش کند و به گناه خود ادامه دهد⁽²⁾.

حکمت سوم بلاها: ترفیع درجه و اجر و ثواب

انسانی که در دنیا آمده تا درجات قرب را بپیماید و اجر و ثواب تحصیل کند و آماده سفر آخرت شود خداوند او را به بلا و مشکلاتی مبتلا می‌کند تا او صبر نماید و خداوند به او درجات و پاداش‌های زیاد بدهد.

(وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرِینَ)3 ؛ و قطعاً [همه] شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاهشی در ثروت‌ها و جان‌ها و محصولات، آزمایش می‌کنیم؛ و به شکیبایان مژده ده». و از حضرت علی علیه السلام نقل شده:

«هر کس از شیعیان ما که به بلایی مبتلا شود و صبر کند، برای او اجر هزار شهید است»⁽³⁾.

و از امام باقر علیه السلام حکایت شده:

«اگر مؤمن می‌دانست که خداوند در مقابل این بلاها چه اجری به او می‌دهد، هر آینه آرزو می‌کرد گوشت‌های بدنش را قیچی می‌کردند تا او به اجر آن برسد»⁽¹⁾.

بدیهی است که هرچه بلا سخت‌تر و تحملش مشکل‌تر باشد، اجر آن هم بیشتر خواهد بود و تحمل کردن مشکلات زندگی محدود دنیا و رسیدن به اجر ابدی آن، بسی ارزشمند است، و بعضی از درجات اخروی را فقط به کسانی می‌دهند که بلاهای خاصی را تحمل کرده باشند.

چنان‌چه از امام صادق علیه السلام حکایت شده: «در بهشت درجه‌ای هست که فقط با صبرکردن بر مریضی‌های جسمی می‌توان به آن درجه رسید»⁽²⁾.

حکمت چهارم بلاها: ظهور صفات خداوند، و نعمت‌های الهی

آری اگرچه بلاهایی مثل سیل، زلزله و حتی مشکلات و بلاهای شخصی و... ظاهری تلخ و ناگوار دارند اما چنان‌چه امام‌حسن عسگری علیه السلام می‌فرماید: «ما من بلیة الا ولله فیه نعمة نحیط بها» هیچ بلایی نیست مگر این که خداوند در آن نعمتی قرارداده که آن را احاطه کرده است⁽³⁾.

و از بالاترین نعمت‌های خداوند بر بشر معرفت به خداوند و صفات اسماء حسنای اوست.

لذا قرآن کریم می‌فرماید: «و چه بسیار نشانه‌ای (از خدا) در آسمان‌ها و زمین که آن‌ها از کنارش می‌گذرند و از آن رویگردانند»⁽⁴⁾؛ که در روایتی ذیل همین آیه آمده که مقصود از آیات ارضی، زلزله و... می‌باشد»⁽⁵⁾.

پس این حوادث در واقع زمینه‌هایی هستند برای مشاهده عینی قدرت خداوند و ایمان آوردن به او و چقدر ارزشمند و معامله سودمندی می‌باشد بلایی که، ما را به ایمان و معرفت بالاتری برساند و تجربه هم نشان داده که بعد از زلزله‌ها، افراد اعتقاد قلبی بیشتر به قدرت خدا پیدا می‌کنند.

حکمت پنجم: تطهیر از گناه

خداوند متعال بعضی از بندگان مومن خود که در دنیا گناهان و خطاهایی انجام داده‌اند به واسطه لطفی که به آن‌ها دارد در همین دنیا با مبتلا شدن به مشکلات و گرفتاری‌ها پاک می‌نماید تا مرگ آن‌ها، اول راحتی آن‌ها باشد.

چنان‌چه از امام باقر علیه السلام حکایت شده:

«هرگاه خدا بخواهد بنده‌ای را اکرام کند در حالی‌که او گناهانی دارد او را مریض می‌کند تا پاک شود؛ اگر به واسطه شدت گناه پاک نشد او را حاجتمند می‌کند، اگر باز هم پاک نشد هنگام جان‌دادن بر او سخت می‌گیرد تا پاک شود و هر گاه خداوند اراده کرده باشد که بنده‌ای را خوار کند در حالی‌که او کار خیری انجام داده است، صحت جسمانی به او می‌دهد، اگر جبران نشد رزق وسیع می‌دهد، باز اگر جبران نشد، راحت جان دادن را به او عطا می‌کند»⁽¹⁾.

حکمت ششم: رغبت به آخرت

خداوند متعال زندگی دنیا را به انواع مشکلات و سختی‌ها آمیخته است تا اهل ایمان به آن راضی نشوند و همیشه خواهان حیات بی‌مشکل آخرت باشند. و اگر چنین بود که در دنیا هیچ بلا و مشکلی نبود، کمتر کسی نسبت به زندگی آخرت میل داشت. همان‌طور که در روایت قدسی آمده:

«خداوند به دنیا خطاب می‌کند که ای دنیا بر دوستان من به انواع مشکلات سخت‌بگیر تا این‌که آن‌ها ملاقات من را دوست داشته باشند، و به دشمنان من آسان بگیر تا نسبت به ملاقات من بی‌رغبت باشند!»⁽¹⁾.

حکمت هفتم: اصلاح رذایل اخلاقی

در بین علت‌های بلاها به اهداف تربیتی نیز بر می‌خوریم: در این راستا از حضرت علی علیه السلام نقل شده:

«گاهی بندگانی را که صفت مهلک «کبر» و خود بزرگ بینی دارند به بلاها و بیماری‌هایی مبتلا می‌کند تا به ضعف و ذلت خود پی ببرند و این درد مهلک از وجودشان دور شود و به دنبال آن درهای رحمت و مغفرت به رویشان باز شود»⁽²⁾.

و از طرفی بلاها به آدمی روحیه قوی و صلابت می‌دهد و قدرت روحی و کمالات انسان را بالا می‌برد؛ به خلاف انسان‌های بی‌درد که به شدت ضعیف و کم ظرفیت هستند.

نتیجه‌گیری

با بررسی مجموع آیات و روایات مطرح شده به این نتیجه می‌رسیم که هر بلایی مثل زلزله و مشکلات دیگر ممکن است حکمت‌های متعددی از حکمت‌های مذکور را داشته باشد. یعنی ممکن است بلایی هم جنبه امتحان هم عذاب یا موارد دیگر را داشته باشد.

از طرفی ممکن است بلاها برای هر شخصی یا گروهی، حکمت متناسب با آن‌ها را داشته باشد مثلاً برای گنه‌کاران عذاب یا هشدار باشد و برای اهل

ایمان امتحان یا ترفیع درجه یا تطهیر یا... باشد پس نمی‌توان گفت همه زلزله‌زدگان فلان شهر اهل عذاب بوده‌اند یا همه‌ی افرادی که بیمار هستند یا دچار گرفتاری هستند این عذاب الهی است.

در پایان توجه شما را به نکاتی چند جلب می‌نمایم:

از امام صادق علیه السلام حکایت شده:

«خراشی که به بدن وارد می‌شود، یا سیلی خوردن یا به زمین افتادن و گرفتاری یا پاره شدن بند کفش همه و همه از مصادیق بلا هستند»⁽¹⁾.

و امام صادق علیه السلام «بیم» و «امید» را به منزله دو بال برای حرکت بنده به سوی رضوان خداوند می‌داند و می‌فرماید:

«خوف و ترس به هیجان آورنده‌ی قلب، و امید و رجاء یار و یاور نفس و روح است؛ و کسی که خدا را بشناسد از [عقاب] او می‌ترسد، و به سوی [فضل و لطف و رحمت] او امیدوار خواهد بود، و این دو [بیم و امید] دو بال ایمان هستند که بنده با آن‌ها پرواز می‌کند تا برسد به درجه رضوان خداوند متعال. و [خوف و رجاء] دو چشم بینای عقل بنده هستند که توسط آن از وعده و وعیدهای خدای متعال با خبر می‌شود... و اگر فردی با «خوف» و «رجاء» [همراه هم] خدا را عبادت کند نه تنها گمراه نمی‌شود بلکه به آرزوهای [مادی و معنوی] خود نیز می‌رسد»⁽²⁾.

در پایان باید عرض کنیم: «امید و رجاء» عامل بازدارنده از تبدیل شدن «خوف» به «یأس و ناامیدی» از رحمت خداست [که خود از گناهان کبیره است] و «خوف» عامل بازدارنده از تبدیل شدن «امید» به «بی‌تفاوتی» و فرار از خواسته‌های الهی می‌باشد و در برخی افراد نیز خوف مانع از «غرور» آن‌ها نسبت به اعمالشان می‌شود.

لذا با این نگرش، جنبه‌های تربیتی «خوف و رجاء» بیشتر خود نمایی می‌کند که انسان امیدوار از رحمت خدا مأیوس نمی‌شود؛ چرا که انسان با حالت خوف با «استغفار» و انجام «اعمال صالح» و «جبران کاستی‌ها» به رحمت خداوند متعال امیدوار می‌شود.

در همین راستا از حضرت علی علیه السلام نقل شده که می‌فرماید:

«باکی ندارم که وقتی صبح می‌کنم فقیر شده باشم یا ثروتمند یا مریض یا سالم، چرا که خداوند متعال می‌فرماید: «من با مؤمن جز آن‌چه که خیر اوست انجام نمی‌دهم»⁽¹⁾. و بابا طاهر می‌گوید:

یکی درد و یکی درم -- ان پسندد یکی وصل و یکی هجران پسندد

من از درمان و درد و وصل و هجران پسندم آن‌چه را جانان پسندد

و در حدیث دیگر می‌فرماید:

«به وسیله استغفار ابواب بلا را ببندید. و به عنوان مثال در مورد دفع زلزله‌ها، نمازها و دعاهایی از اهل بیت علیهم السلام نقل شده است که می‌توانید جهت اطلاع بیشتر به کتاب شریف من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 544 مراجعه نمائید».

معرفی کتاب

برای آگاهی بیشتر رجوع فرمایید به:

آیا تقاضای مرگ کردن گناه یا کفر است ؟ اگر گناه است پس چرا حضرت زهرا علیهاالسلام تقاضای مرگ نمودند؟

تقاضای مرگ کردن نه گناه و نه کفر است بلکه بستگی به نیت و قصد گوینده دارد که برای چه طلب مرگ می‌کند؟

الف. اگر برای رسیدن به مقام عظمای شهادت باشد که امر نیکویی است چنان‌چه در دعاها به ما آموزش داده‌اند که شهادت در راه خداوند را طلب کنیم⁽¹⁾. و در روایات نیز نقل شده که اگر کسی با خلوص قلب آرزوی شهادت نماید به او اجر شهید داده می‌شود⁽²⁾.

ب. اگر تقاضای مرگ به خاطر ترس از دست دادن ایمان و افتادن در فتنه‌ی دینی باشد باز امری مطلوب است چنان‌چه از امام سجاد علیه السلام نقل شده: «خداوندا اگر بقیه عمر من چراگاه شیطان است پس مرگ مرا برسان»⁽³⁾. حضرت مریم علیهاالسلام نیز بعد از بازگشت به قوم خود در حالیکه حضرت مسیح را در آغوش داشت آرزوی مرگ نمود:(قالَتْ یا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هذا)؛ «گفت: ای کاش من پیش از این مرده بودم».

از امام صادق علیه السلام روایت شده: چون در میان قوم خود حتی یک نفر رشید و صاحب فراست سراغ نداشت که او را تبرئه کند⁽⁴⁾.

ج. اما اگر تقاضای مرگ به خاطر بی صبری در مشکلات و سختی‌هایی است که در زندگی پیش می‌آید امری مکروه می باشد چنان‌چه فقهاء نیز به این مطلب اشاره دارند⁽¹⁾و در روایات اهل‌بیت علیهم السلام اینگونه ما را از تقاضای مرگ نهی نموده‌اند:

خداوندا اگر زنده بودن به صلاح ما است ما را زنده بدار و اگر در مردن ما خیر است ما را بمیران⁽⁶⁾.

آری بزرگان فرموده‌اند: اگر بر اساس فشارهای زندگی طلب مرگ نماییم خلاف بندگی است و این نشان‌گر راضی نبودن به خواست و تقدیر الهی است. بلکه باید در مقابل سختی‌ها صبر نمود و درنظر داشت که

مشکلات و سختی‌های دنیایی به صلاح ما است و با صبر کردن در مقابل آن‌ها می‌توان به درجات عالی رسید. چنان‌چه در قرآن کریم در مورد حضرت ایوب علیه السلام می‌خوانیم که در اوج مشکلات چنین فرمودند:

(وَ أَیُّوبَ إِذْ نادی رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرّاحِمِینَ)1 ؛ و (یاد کن) ایّوب را هنگامی که پروردگارش را ندا در داد که: به من زیان (و رنج) رسیده، در حالی که تو مهرورزترینِ مهرورزانی».

در برخی از تفاسیر⁽¹⁾در مورد طلب مرگ چنین می‌خوانیم:

طلب مرگ از خدا، اگر به علت جزع و فزع از مشقت‌های دنیوی باشد، به نحوی که نسبت به نعمت عمر کفران نعمت شود پسندیده نیست و کفران نعمت می‌شود. زیرا چه بسا اگر انسان عمر بیشتری داشته باشد می‌تواند بیش از پیش از دنیا برای عالم آخرت بهره‌برداری نماید. لذا از پیامبراعظم صلی الله علیه و آله حکایت شده: یا علی! طوبی لمن طال عمره وحسن عمله؛ یعنی یا علی خوشا به حال کسی که عمر طولانی کند و عمل نیک انجام دهد.

باز از آن حضرت نقل شده: هر گاه خسارتی بر یکی از شما مسلمانان وارد شود مبادا تمنای مرگ نماید! بلکه باید بگوید: پروردگارا! مادامی که زندگی برای من خیر باشد مرا زنده بدار. و هر گاه مردن برایم خیر و صلاح باشد مرا بمیران.

پیغمبر اکرم تمنای مرگ را در صورتی نهی کرده است که به خاطر جزع و فزع باشد. زیرا انسان در مقابل مصیبت‌ها و بلاهای روزگار مأمور به صبر می‌باشد. و باید امور خود را به خدای توانا واگذار نماید ولی اشتیاق به مرگ برای افرادی که شایسته بهشت باشند و آخرت خود را تأمین کرده باشند گناهی ندارد. لذا حضرت علی بن‌أبی طالب علیه السلام می‌فرماید:

«واللّه لابن أبیطالب آنس بالموت من الطفل بثدی امه⁽¹⁾؛ بخدا قسم انس پسر أبوطالب به مرگ، از انس طفل شیرخوار به پستان مادرش بیشتر است!»

از حضرت علی علیه السلام حکایت شده: هنگامی که خدا اراده کرد حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام را قبض روح نماید ملک الموت را نزد او فرستاد.

وقتی ملک‌الموت نزد ابراهیم علیه السلام آمد سلام کرد و جواب شنید. حضرت ابراهیم علیه السلام به وی فرمود: برای زیارت من آمده‌ای، یا برای قبض روحم؟ عرض کرد: برای قبض روح. ابراهیم علیه السلام به ملک الموت علیه السلام فرمود: آیا دیده‌ای که حبیبی حبیب خود را قبض روح کند؟ ملک الموت بازگشت و گفت: پروردگارا! شنیدی که خلیل تو چه گفت. خدای مهربان به ملک الموت فرمود: نزد ابراهیم برو و به او بگو: آیا تو کسی را دیده‌ای که ملاقات حبیب خود را دوست نداشته باشد؟ حقا که حبیب ملاقات حبیب خود را دوست دارد⁽²⁾.

از امام باقر علیه السلام حکایت شده که می‌فرماید: شخصی به حضور رسول اکرم صلی الله علیه و آله مشرف شد و به آن حضرت گفت: چرا من موت را دوست ندارم!؟ رسول اکرم صلی الله علیه و آله در پاسخ فرمود: آیا مال و ثروتی داری؟ گفت: آری. فرمود: مال خود را پیشاپیش برای آخرت خویش فرستاده‌ای؟ گفت: نه. فرمود: بدین علت است که مرگ را دوست نداری!⁽³⁾

در ضمن آن‌ها حضرت آرزوی مرگ می‌کنند⁽¹⁾و علامه مجلسی رحمه الله می‌نویسند که این مطلب را در کتاب معتبری ندیده است اما مایل به نقل آن می‌باشد⁽²⁾.

برفرض هم که چنین تقاضایی از حضرت زهرا علیهاالسلام یا دیگر ائمه علیهم السلام صادر شده باشد می‌توان گفت که نوعی اعلان نارضایتی شدید از دستگاه حاکم و عملکرد برخی اصحاب و اتفاقات پیش آمده می باشد. تا جایی که از شدت نارضایتی و درست نبودن کردار آن‌ها ایشان آرزوی مرگ نموده‌اند و یا نوعی تقاضای رسیدن به محبوب از طریق شهادت است.

با توجه به این که اکثر گناهان از زبان انجام می گیرد، ما را راهنمایی کنید (کتب اخلاقی - قرآنی).

الف: اهمیت و نقش زبان

انسان موجودی پیچیده با ابعاد گوناگون و زوایای مختلف است که به آسانی شناخته نمی‌شود و ظهور و بروز بخشی از این زوایا و پیچیدگی‌ها به وسیله‌ی گفتار و نوشتار آدمی ممکن است.

تا مرد سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد

هر یک از اعضا و جوارح انسان اسباب و لوازمی نیاز دارند تا به انحراف کشیده شود و آلوده گردند، اما تنها «زبان» است که بدون مقدمات و تهیه‌ی امکانات خاص خود، به راحتی راه خطا و گناه را پیموده و با آفاتی چون غیبت، تهمت، دروغ و سخن چینی و... مرتکب گناه می‌شود. گناهانی که فقط به فرد گنهکار محدود نیست و باعث آلودگی جامعه نیز می‌شود.

این عضو حساس و مهم هر گاه در کنترل عقل و شرع قرار بگیرد در طریق رشد و آگاهی است و سعادت آفرین خواهد شد، ولی اگر در خدمت هوای نفس و شیطان قرار بگیرد فاجعه ساز می‌شود به همین علت اسلام با توصیه‌های مکرر و موکد از پیروانش خواسته تا زبان خود را کنترل کنند، غفلت از این امر مهم ضرر و زیانی بزرگ به همراه خواهد داشت. از این روی امام سجاد علیه السلام، در دعای خود عرضه می‌دارند:

«اللهم... ولا لسنتنا عن الخوض فی الباطل من غیرما آفةٍ مُخرساً⁽¹⁾؛ بار پروردگارا زبان ما را از فرو رفتن در باطل و نادرستی - بدون تحمل ضرر

وآفت - لال‌فرما!»؛ «اللهم واعنی علی صالح النیة ومرضی القول⁽¹⁾؛ خدایا مرا بر نیت شایسته و گفتار پسندیده یاری فرما».

ب: زبان در آیینه قرآن

در قرآن‌کریم به جایگاه زبان و گفتار توجه ویژه شده است که در این‌جا به مرور برخی آیات آن می‌پردازیم:

1.(ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ)2 ؛ «(انسان) هیچ سخنی تلفّظ نمی‌کند مگر آنکه نزد او (فرشته‌ای) نگهبان آماده (ثبت) است».

2.(إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِکُمْ ما لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللّهِ عَظِیمٌ)3 ؛ «(یاد کن) هنگامی را که آن (دروغ بزرگ) را از زبان‌های یکدیگر دریافت می‌کردید، و با دهان‌هایتان چیزی را می‌گفتید که هیچ علمی بدان نداشتید؛ و آن را آسان می‌پنداشتید در حالی که آن نزد خدا بزرگ است!»

3.(وَ قُلْ لِعِبادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ إِنَّ الشَّیْطانَ کانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِیناً)4 ؛ و به بندگانم بگو: «آن (سخنی) که آن نکوتر است بگویند.» که شیطان، میان آنان وسوسه (و فساد) می‌کند؛ [چرا] که شیطان برای انسان دشمنی آشکار است».

4.(الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ)5 ؛ «امروز بر دهان‌هایشان مهر می‌نهیم».

5.(وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ)6 ؛ «و برای من در (امت‌های) پسین زبان راستین (و آوازه‌ای نیک) قرار ده».

باید توجه داشت که غیبت‌کننده دو ضرر می‌بیند، اول آنکه با این کارش خوبی‌های نامه عملش از بین رفته و به نامه عمل غیبت شده وارد می‌شود و دوم آنکه بدی‌های نامه عمل غیبت شده به نامه عملش افزوده می‌شود. با توجه به آیات بیان شده می‌توان به نکات زیر پی برد:

ج: زبان در روایات

در روایات اهل‌بیت نیز بر این موضوع تاکید فراوان شده که در این‌جا برخی از آن‌ها را نقل می‌کنیم:

با توجه به روایات بیان شده می‌توان به نکات زیر پی‌برد:

در پایان لازم است به چند نکته لطیف توجه کنیم:

منابع جهت مطالعه بیشتر

چگونه از مشکلات و سختی ها لذت ببریم ؟

پاسخ اجمالی: اگر ما دیدگاه خود را نسبت به سختی‌ها تغییر دهیم از آن‌ها لذت می‌بریم.

اما پاسخ تفصیلی:

مقدمه

انسان برای هدف بلندی خلق شده و برای رسیدن به آن هدف عالی چند روزی را میهمان سرای دنیا می‌باشد. مثال او مانند شاخه گلی است که چند روزی در باغچه‌ای آن را می‌کارند و گاهی آبش می‌دهند و گاهی هم با تیغ، مختصر آزاری به او می‌دهند تا تربیت و رشدش دهند و آماده کنند تا بالانشین مجالس و محافل شود و مایه زینت و افتخار گردد.

از این‌رو دست تربیت الهی وقتی بر سر بنده مؤمنی بنشیند و او را انتخاب نماید، با او معامله آن شاخه گل را می‌کند. در راه تربیت و آماده سازی او، برای رسیدن به آن هدف بلند اگر لازم شود مدت کوتاهی او را سختی بچشاند و از بعضی از نعمت‌های زود گذر دنیا دورش کند، این کار را انجام خواهد داد تا در زندگی ابدی خود، از نعمت‌هایی بهره‌مند شود که قابل وصف نیستند.

از این‌رو وقتی ما به آثار مثبت و پیامدهای مفید این سختی‌ها پی‌ببریم از این رنج‌ها لذت خواهیم برد و به راحتی تحمل خواهیم کرد.

اینک به بیان برخی از آثار و حکمت‌هایی که در آیات قرآن روایات اهل‌بیت علیهم السلام برای بلاها ذکر شده می‌پردازیم:

قرآن کریم می‌فرماید:

(وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرِینَ)1 ؛ و قطعاً [همه] شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاهشی در ثروت‌ها و جان‌ها و محصولات، آزمایش می‌کنیم و به شکیبایان مژده ده».

در بسیاری از موارد خداوند متعال مشکلی را بر سر راه ما قرار می‌دهد و ما را بر سر دو راهی قرار می‌دهد، تا ما با اختیار خود یکی از این راه‌ها را انتخاب نموده و قدمی به سوی شقاوت یا سعادت بیشتر برداریم. پس این لطف خداوند است که با برگزاری چنین امتحانی زمینه انتخاب و پیشرفت را برای ما فراهم نموده است و درهای ترقی و تکامل را به روی ما گشوده است. باید فرصت را مغتنم شمرد و در امتحانات الهی به آن‌چه عقل و شرع مقدس می‌فرمایند عمل نمود و بر روی زیاده خواهی‌های نفس اماره پا گذاشت تا به سعادت جاوید رسید.

از آن‌جا که خداوند متعال نمی‌خواهد بندگان مومن خود را آلوده به گناه ببیند و عواقب هولناک گناهان را در روز قیامت برای ایشان نمی‌پسندد، به این خاطر به جای این‌که گناهان ایشان را باقی بگذارد و با عذاب‌های دردناک و غیر قابل وصف اخروی آن‌ها را برطرف کند، در همین دنیا با مشکلات محدود و زودگذری که برای ایشان قرار می‌دهد آن گناهان را پاک نموده و بندگان خود را مورد لطف خود قرار می‌دهد تا دچار آن عذاب‌های سخت نشوند. از حضرت علی علیه السلام نقل شده است:

شکر خدایی را که پاک‌شدن شیعیان ما را از گناهانشان در همین دنیا به واسطه سختی‌هایی قرار داد که برایشان ایجاد می‌کند⁽¹⁾.

حضرت حق در قرآن‌کریم می‌فرماید:(قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسّاها)2 ؛ بیقین کسی که آن را [پاک کرد و] رشد داد رستگار (و پیروز) شد. و بیقین کسی که آن (نفس را با گناه آلوده کرد و) پوشاند، نومید شد!»

پس تنها کسانی که نفس خود را از ناشایستگی‌ها زدوده باشند رستگار می‌شوند. حال خداوند مهربان وقتی می‌بیند که بنده مومن خود دچار بعضی آلودگی‌های اخلاقی شده است، با مشکلاتی که برای او پیش می‌آورد در صدد پاک نمودن او بر می‌آید و بنده با صبری که می‌نماید از این موانع و مشکلات اخلاقی نجات یافته و شایستۀ حضور در محفل ابدی و نورانی بهشتیان و همنشینی پاکان و قدوسیان عالم می‌گردد.

به عنوان مثال در روایات آمده که خداوند متعال می‌فرماید: من به دنیا دستور داده‌ام که به بعضی از بندگان من سخت بگیرد. و دچار تنگی‌ها و مشکلاتشان کند تا دل آن‌ها از محبت دنیا خالی گردد و مشتاق ملاقات من شوند. از طرفی با دشمنان من آسان و راحت رفتار کند تا از مرگ و ملاقات من ناراحت باشند⁽²⁾.

همچنین در کلمات نورانی اهل بیت علیهم السلام آمده که گاهی خداوند بنده خود را دچار ناملایمات دنیا می‌کند تا تکبّر را از قلب او بیرون کرده و خضوع و خشوع را که سرچشمه بسیاری از خوبی‌ها می‌باشد، در آن جای دهد⁽³⁾.

گاهی انسان‌ها در مسائل و مقامات معنوی به مراتب پائین و حداقل‌ها قانع هستند و برای رسیدن به آن‌ها تلاش شایسته‌ای نمی‌کنند. اما خداوند کریم برای بندگان خود مراتب پائین را نمی‌پسندد و از هر راهی که بشود درصدد رشد دادن بیشتر به بندگان خود است. یکی از آن راه‌ها نزول بلا بر بندگان است. بلاهایی را به آنان می‌دهد. آن‌ها نیز چون می‌دانند هرچه از دوست رسد نیکو است صبر می‌کنند و رضایت و تسلیم خود را اعلان می‌کنند و از این رهگذر به درجات عالی می‌رسند.

از امیر مؤمنان علیه السلام نقل شده که فرمودند:

«با سختی شدید است که به درجات عالی و راحتی دائم می‌توان رسید»⁽¹⁾.

حتی در بعضی روایات آمده که «برای انسان درجه‌ای هست که با عملش به آن نمی‌رسد، بلکه باید دچار بیماری جسمی شود تا به آن درجه برسد»⁽²⁾.

خداوند بخشنده برای پاک شدن گناهان راه‌هایی را قرار داده است. یکی از این راه‌ها استغفار است. آن‌جا که بنده‌ای گناه می‌کند و بعد از گناه پشیمان شده و استغفار می‌نماید خداوند متعال بواسطه استغفار گناه او را می‌بخشد. حال گاهی بنده گناه می‌کند ولی فراموش می‌کند که استغفار نماید و گناه در پرونده او ثبت می‌شود. از این‌رو خداوند مهربان او را به بلایی دچار می‌کند تا او به خود آید و با خود احتمال دهد که این بلا ممکن است نتیجه همان گناهی باشد که از آن استغفار نکردم پس استغفار می‌نماید و گناه او پاک می‌شود و دچار عذاب‌های سخت قیامت نمی‌شود.

از امام صادق علیه السلام روایتی نقل شده که می‌فرماید:

«هرگاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد و او گناهی انجام دهد او را به مشکلی دچار می‌نماید تا یاد استغفار بیفتد و هرگاه خیر بنده‌ای را نخواهد و او گناهی انجام دهد، به او نعمت‌هایی می‌دهد تا او یاد استغفار نیفتد»⁽¹⁾.

از این‌رو در روایات آمده که «اگر دیدی تو گناه می‌کنی اما خداوند به دنبال آن به تو نعمت می‌دهد. از آن نعمت بر حذر باش!»⁽²⁾.

بدون شک یگانه راه و مسیری که انسان را به مقصود می‌رساند همانا یاد و توجه دائمی به حضرت حق است. چنان‌چه فرمود:(أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ)3 ؛ آگاه باشید، که تنها با یاد خدا دل‌ها آرامش می‌یابد!»

حال چه بسیار مواردی که بنده از یاد و توجه به حق غافل می‌شود و روزگار خود را به تباهی می‌گذراند. از این‌رو خداوند او را دچار مشکلی می‌کند تا او یادش بیاید که چه کسی این مشکل را ایجاد کرده و می‌تواند آن را برطرف کند و دستش را به درگاه خدای هستی بالا ببرد و از غفلتی که دچارش شده بود نجات پیدا کند.

در آیه صد و سوم از سوره اعراف می‌خوانیم:

(ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی بِآیاتِنا إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ) ؛ «آنگاه، پس از آن (پیامبر) ان، موسی را با نشانه‌های (معجزه‌آسای) مان به سوی فرعون و اشراف او فرستادیم؛ و [لی] به آن (نشانه‌های معجزه‌آسا) ستم کردند؛ پس بنگر فرجام فسادگران چگونه بوده است!» و نیز از امام صادق نقل شده:

«بر بنده مؤمن چهل روز نمی‌گذرد مگر این‌که چیزی که او را محزون کرده و متذکرش نماید بر او عارض می‌شود»⁽¹⁾.

از حضرت صادق علیه السلام نقل شده: بلا زینت مومن است و کرامتی است برای آنان که تفکر نمایند چرا که در بلا و صبر بر آن و پایداری نزد آن، ایمان افراد تثبیت می‌شود⁽²⁾.

آری، مؤمن در ابتدا بر اساس تفکر یا... به حکمت، عدالت و دیگر صفات خداوند ایمان پیدا می‌کند اما ایمان او متزلزل و سطحی است تا این‌که بر بلایی صبر می‌کند و به حکمت و عدالت خداوند اعتراض نمی‌کند. آن‌جا است که ایمان در قلب او رسوخ می‌کند و پایدار می‌شود.

حضرت علی علیه السلام: ایمان (راسخ)، صبر در بلا و شکرگذاری در راحتی‌ها می‌باشد⁽³⁾.

گاهی می‌شود که خداوند اراده کرده بنده‌ای را اکرام کند و نعمت خاصی به او عنایت نماید اما او گناهی انجام داده است که مانع این اکرام است. لذا خداوند او را دچار بیماری یا حاجت شدید یا سخت جان دادن می‌نماید تا آن گناه پاک شده و آن اکرام خداوندی شامل حال این بنده بشود⁽⁴⁾.

نتیجه: با توجه به آن‌چه که گذشت به این نتیجه می‌رسیم که وقتی بلا و مشکلی بر سر راه ما ایجاد شد لازم است ما چند احتمال بدهیم که هرکدام باشد مبارک است.

اگر با دیگرانش بود میلی چرا ظرف مرا بشکست لیلی

پس چرا از سختی‌ها لذت نبریم در حالی که پیغام‌آور لطف و محبت حضرت حق هستند و نوید بخش بخشش، اکرام و درجات بلند معنوی می‌باشند. از حضرت علی علیه السلام نقل شده:

هیچ بلایی نیست مگر این‌که در آن بلامنت و رحمتی از طرف خدا وجود دارد.

آری، اگر دیدگاه ما نسبت به مشکلات الهی باشد، از سختی‌ها نمی‌هراسیم و نه تنها ناسپاسی نمی‌کنیم بلکه به استقبال سختی‌ها می‌رویم و از آن‌ها لذت نیز می‌بریم.

وظیفه پدر و مادر در تربیت فرزندان چیست ؟

مقدمه

تربیت یعنی «پرورش دادن و نیروی بالقوه را به فعلیت رساندن، که این وظیفه هر فرد است که باید خود و دیگران که در حوزۀ تسلط او هستند را تربیت نماید»⁽¹⁾.

مسئولیت پدران درباره تربیت فرزندان به قدری سنگین است که امام سجاد علیه السلام در انجام این وظیفه خطیر از خداوند استمداد می‌کند و عرضه می‌دارد: «بار الها مرا در تربیت فرزندان و نیکی به آن‌ها یاری بفرما»⁽²⁾.

اگر والدین حق اطاعت بر فرزندان دارند فرزندان نیز حق بزرگ‌تری بر عهده‌ی والدین دارند و آن حق تربیت، یعنی آموختن راه و رسم زندگی از طریق صحیح و پرورش دادن سجایای اخلاقی و انسانی است که در فطرت او تعبیه شده است. اگر دانشمندان امروز به اهمیت تربیت کودکان پی برده‌اند و با تشکیل جلسات و نوشتن کتاب‌ها و جزوه‌ها و نشان دادن فیلم‌های اخلاقی و علمی گام‌هایی در این راه برداشته‌اند، رهبران عالی قدر اسلام از 14 قرن پیش با ارشاد و راهنمایی‌های سودمند و با پرورش کودکان و فرزندان نمونه، قدم موثری در این راه برداشته‌اند.

از نظر اسلام، تربیت، مراحلی دارد که در هر مرحله باید دقت و حوصله لازم به کار رود. به خلاف برخی، که تربیت را از دوران کودکی می‌دانند؛ اسلام برنامه تربیتی کودک را از پیش از انعقاد نطفه شروع می‌کند بنابراین می‌توان مراحل تربیت را به این ترتیب بیان کرد:

و همان‌طور که در علم پزشکی امروز ثابت شده بسیاری از خصوصیات پدر و مادر از طریق وراثت به کودک منتقل می‌شود.

در قرآن‌کریم نیز به نکات بهداشتی اهمیت ویژه داده شده به عنوان نمونه برای بهداشت نسل، ازدواج با اقارب را حرام دانسته و آمیزش در دوره عادت ماهانه را حرام و ممنوع کرده است⁽¹⁾، که علم پزشکی امروز به برخی از حکمت‌های این دستورات پی برده است.

روش‌هایی برای تربیت وجود دارد که به وسیله یادگیری آن‌ها بهتر می‌توان کودک را تربیت نمود در روش‌های تربیتی دو هدف دنبال می‌شود؛ برخی اصلاحی هستند که برای حذف یا کاهش برخی رفتارهای نامطلوب به کار می‌رود؛ و برخی ایجادی هستند که رفتارهای نیکو را ایجاد و تثبیت می‌نماید و در این باره روش‌های سمعی و بصری مانده‌گارتر می‌باشند⁽³⁾.

«برخی از روش‌های ایجادی عبارت است از: تربیت الگویی، بشارت دادن، تشویق و برخی از روش‌های اصلاحی عبارت است از: روش‌های تغافل، انتساب به غفلت و سهو، انذار، جریمه، جبران عمل فوت‌شده، مواجهه عملی کودک با نتایج سوء عملش، تنبیه⁽¹⁾.

و برخی از روش‌های عام عبارت است از: روش آگاهی دادن کودک به جهل خودش، قصه و داستان، ارائه علامت و نشانه، مقایسه اعمال، آموزش تلقین به نفس، تمثیل و داستان، روش‌های تمهیدی مثل محبت‌کردن، همنشینی با صالحان، فراهم نکردن موجبات رنجش کودک، مراعات عدالت، سلام کردن به کودک، رفتاری کودکانه با کودک،...»⁽²⁾.

از نظر اسلام، در تربیت باید جنبه‌های مختلف را در نظر گرفت و همه ابعاد وجودی انسان را رشد داد. از این‌رو می‌توان تربیت را به اقسام زیر تقسیم نمود:

پدر موظف است خواندن و نوشتن را به کودک بیاموزد، که این نخستین مرحله فراگیری علم می‌باشد. در آیات و روایات به یادگیری علم و دانش سفارش زیادی شده است که در این نوشتار فرصت بررسی این موضوع را نداریم.

در تمام انواع تربیت بهتر است که والدین الگوی فرزند باشند. رفتار و گفتار والدین برای فرزند بیشتر از هر چیز دیگر ارزشمند است، از این رو لازم است آن‌چه را می‌خواهند به کودک بیاموزند ابتدا خود عمل کنند و گرنه تأثیری نخواهد داشت. در قرآن خداوند انسان را هشدار می‌دهد و

می‌فرماید:(کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ)1 ؛ «نزد خدا بسیار موجب خشم است که سخنی بگویید که عمل نمی‌کنید!».

پدر و مادر باید کودک را با محیط اجتماع آشنا کنند و آداب آن و نحوه‌ی برخورد صحیح را به آنان آموزش دهند. در روایات⁽¹⁾برای استمرار روابط بین انسان‌ها و تحقق زندگی مطلوب توصیه‌هایی شده که به آن‌ها اشاره می‌کنیم: آموزش خودشناسی به کودک و این‌که خدا انسان را آزاد خلق کرده و دارای عزت می‌باشد و نباید خود را ذلیل کند.

آموزش حفظ احترام و شخصیت دیگران، درشتی نکردن با مردم، نداشتن فخرفروشی و تکبّر، عدم تحقیر و استهزاء، تمسخرنکردن افراد معلول، گذشت و ایثار، حفظ اسرار دیگران، پرهیز از ظلم و طغیان، پرهیز از دشمنی و مقابله به مثل، امانت‌داری، سبقت در کار خیر، ارتباط با علما و دانشمندان، ترک جدال با علما، دوراندیشی در کارها، مقابله با مشکلات به وسیله امیدداشتن به خدا و دعاکردن و شکیبایی، و دوری از دنیاپرستی،... در این راستا از امام علی علیه السلام حکایت شده: «خیرُ ما ورّثَ الآباء الابناء الأدب»⁽²⁾؛ «بهترین ارثی که پدران برای فرزندان می‌گذارند ادب - تربیت صحیح - می‌باشد».

بنابراین والدین باید مراقب کودک باشند و او را مانند دوست مهربانی، راهنمایی کنند. در اسلام بسیار سفارش شده که نباید کودک را به حال خود رها کرد تا با هر که می‌بیند دوست شود و هر چه را می‌بیند، نیکو بداند.

تربیت صحیح آن است که تمام ابعاد وجودی انسان را فرا بگیرد، یکی از این ابعاد غریزه جنسی است که نیاز به تربیت و تعدیل دارد. در صورت عدم تربیت صحیح، کودک از همان سنین خردسالی به انحراف کشیده می‌شود.

کودک منحرف بسیار مشکل هدایت می‌شود. یک کودک منحرف می‌تواند خانواده‌اش و حتی جامعه را به تباهی بکشاند. در حالی که اگر غریزه جنسی هدایت شود مایه سعادت برای خود و جامعه می‌باشد.

در برخی آیات به تربیت جنسی توجه شده است. به عنوان نمونه در سوره نور می‌فرماید:

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بردگان شما، و هم چنین کودکانتان که به حد بلوغ نرسیده‌اند، در سه وقت باید از شما اجازه بگیرند: پیش از نماز صبح، و نیمروز هنگامی که لباس‌های (معمولی) خود را بیرون می‌آورید، و بعد از نماز عشاء؛ این سه وقت خصوصی برای شماست؛ اما بعد از این سه وقت، گناهی بر شما و بر آنان نیست (که بدون اذن وارد شوند) و بر گرد یکدیگر بگردید (و با صفا و صمیمیت به یکدیگر خدمت نمایید). این گونه خداوند آیات را برای شما بیان می‌کند، و خداوند دانا و حکیم است»⁽¹⁾. این حکم به خاطر رعایت غریزه جنسی کودک می‌باشد تا به انحراف کشیده نشود. و در آیه بعد می‌فرماید: «کسانی که به بلوغ رسیده‌اند در تمام اوقات باید اجازه بگیرند و حکم آنان سخت‌تر می‌باشد»⁽²⁾.

در سنینی که کودک می‌فهمد باید ناظر بودن خدا و سرانجام گناهان را به او گوشزد کرد که در صورت فراهم بودن زمینه‌ی گناه به موانع مذهبی و اجتماعی توجه کند. در روایات نیز به تربیت جنسی کودک توجه شده و سفارشاتی انجام شده که برخی عبارتند از:

در محلی که دو نفر آمیزش دارند کودک شیرخوار حضور نداشته باشد و حتی صدای نفس‌ها را نشنود که اگر منحرف شد، باید خود را سرزنش کنند⁽¹⁾.

توصیه شده که لب‌های شیرخوار، و گونه‌های بچه‌های زیر سنین تمییز، و پیشانی بچه‌ها را در سنین بعد ببوسید، تا از تحریک جلوگیری شود. مرد نامحرم دختر را نبوسد و همین طور زن، پسر نامحرم را نبوسد، پدر لب‌های دخترش را نبوسد، یعنی اصل نوازش وجود داشته باشد اما در افراد، سنین و جنسیت‌ها، دقت شود، چنان که از امام صادق علیه السلام حکایت شده:

«هنگامی که دختر به سن 6 سالگی رسید مرد - نامحرم - او را نبوسد و هنگامی که پسر به سن هفت سالگی رسید، زن او را نبوسد»⁽²⁾.

و در مورد محل خواب فرزندان از نبی گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده: «فرّقوا بین أولادکم فی المضاجع إذا بلغوا سبع سنین⁽³⁾؛ بستر خواب فرزندانتان را وقتی به سن هفت سالگی رسیدند، جدا کنید».

این‌گونه روایات نشان می‌دهد از تربیت جنسی کودک نباید غافل شد.

در اسلام به غریزه جنسی و ارضای آن توجه ویژه شده و رهبانیت و یا فرهنگ برهنگی را نمی‌پذیرد. انسان مجموعه‌ای است که اگر یک جزء آن پاسخگویی صحیح نشود، دیگر اجزاء دچار آسیب می‌شوند. اما این غرایز تزکیه و تربیت لازم دارند. در برنامه آفرینش زمان معینی را برای ترشح غدد جنسی تعیین کرده که همان وقت بلوغ می‌باشد. در این سن است که فرد با قواعد جنسی و اخلاق جنسی آشنا است و ضرری برای او ندارد.

در خانواده⁽¹⁾باید به کودک فهماند که بهره جنسی فقط در چارچوب ازدواج ممکن است و هر کس خارج از آن عمل کند اگر قبل از بلوغ باشد از آثار وضعی شوم آن در امان نیست زیرا گناه مانند آتشی است که دود دارد و اگر آتش نسوزاند، دود آن حتماً سیاه می‌کند و از قداست می‌کاهد. و اگر بعد از بلوغ مرتکب عمل زشتی شود گناه بزرگی دارد.

در قرآن با ذکر داستان‌های یوسف علیه السلام، ولادت حضرت عیسی و باردار شدن حضرت مریم به وسیله نفخ فرشته،... راه‌گشای آشنایی فرزندان با مسایل جنسی و درس عبرت برای همه می‌باشد.

تا در احکام هم کم کم با این مسائل آشنا شوند و احکام بلوغ و غسل و... را فراگیرند و در این راستا باید دقت شود که اسباب تحریک غریزه جنسی فراهم نشود در این زمینه اسلام دستوراتی دارد که بیان شد مثل پوشش زنان، جداسازی بستر خواب فرزندان، اجازه گرفتن در وقت ورود به اتاق پدر و مادر و.... در پایان نظر شما را به مطالب یکی از روان‌شناسان در این‌باره جلب می‌کنیم:

«والدین باید مواظب شوخی‌ها و وضع ظاهری خود باشند، زیرا کودکان دقیقاً اعمال آنان را زیر نظر می‌گیرند، بستر کودکان تا حد امکان از والدین جدا باشد، در هنگام شستشوی کودک نقاط حساس او را تحریک نکنند، پوشش و لباس کودک خیلی نرم یا خیلی زبر نباشد که باعث تحریک یا میل به دست‌کاری شود، ختنه در سن مناسب انجام شود، نحوه پوشش و رفتار پسر و دختر از سن خاصی مناسب شرع و عرف باشد، سؤالات جنسی کودکان که از روی کنجکاوی است با مهارت پاسخ داده شود»⁽²⁾.

تربیت مذهبی کودک از همان ابتدای تولد که در گوش‌های او اذان و اقامه گفته می‌شود، شروع می‌گردد. نوزادی که در محیط خانواده شاهد نماز خواندن، تلاوت قرآن و سایر اعمال عبادی است به طور غیر مستقیم، تربیت مذهبی را می‌پذیرد و به صورت مستقیم می‌توان به تدریج طریقه نماز خواندن، روزه‌گرفتن و... را به آنان آموخت. از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله حکایت شده: «إفتحوا علی صبیانکُم أوّل کلمةٍ لا اله إلاّ اللَّه...⁽¹⁾؛ زبان کودکانتان را با کلمه‌ی لا اله الاّ اللَّه باز کنید». یادگیری مسایلی مثل عدم شریک داشتن خدا⁽²⁾، مأیوس نشدن از رحمت خدا، حسن ظن داشتن به خدا،... برای برقرار ساختن ارتباط کودک با خدا لازم می‌باشد⁽³⁾.

یکی دیگر از وظایف والدین، یاد دادن قرآن است که ثواب فراوانی دارد⁽⁴⁾. و آشنایی با اهل‌بیت علیهم السلام و نقل داستان‌های اهل‌بیت علیهم السلام برای آن‌ها و ایجاد محبت و عشق اهل‌بیت علیهم السلام در دل آن‌ها نیز در این مسیر ضروری است⁽⁵⁾و توصیه شده کودک را با مستحبات و مکروهات⁽⁶⁾نیز آشنا کنند مثل صدقه در راه خدا، به مسجد رفتن، نظافت، نخوردن غذای داغ، فوت نکردن به غذا و....

و در مرحله بعد لازم است کودک را متناسب با استعداد او، با عقاید مختلف آشنا کرد تا منحرف نشود. چنان که از اهل‌بیت علیهم السلام روایت شده: «به فرزندانتان آن‌چه را خدا به آنان سود می‌دهد، تعلیم کنید تا مبادا (گروه

منحرف) مرجئه با عقایدشان بر آنان غالب شوند»⁽¹⁾. این حدیث بیانگر این مطلب مهم است که باید در تربیت مذهبی کودک با جدیت و دقت فراوان عمل کرد و کودک را به حال خود رها نکرد. و گرنه این خلأ را دیگران پر می‌کنند.

کودک به عنوان یک فرد، دارای حق مالکیت می‌باشد و تا وقتی به سن بلوغ و رشد نرسیده است پدرش وظیفه اداره امور مالی او را دارد و حفظ اموال کودک به عهده او می‌باشد.

والدین وظیفه دارند که راه صحیح مصرف کردن، خرید و فروش طبق احکام اسلام و چگونگی درست پول خرج کردن را به کودک یاد بدهند. بهتر است حرص، ولع مادّی، زیاده‌خواهی و تجمل‌پرستی را به کودک بشناسانند تا گرفتار این انحرافات نشود.

کودک باید از نظر جسمی ورزیده و سالم باشد. اسلام به تغذیه و ورزش اهمیت قابل توجهی داده است. غذا باید مقوی، سالم و حلال باشد تا جسم کودک با غذای مفید رشد یابد و موجبات انحراف او را فراهم نسازد. در روایات تأکید شده که به کودک اجازه بازی کردن بدهند⁽²⁾و این حق او است تا با بازی کردن به رشد جسمی و نشاط کامل برسد. حتی به والدین دستور می‌دهد که تا حد امکان با کودک بازی کنند و به شخصیت او احترام بگذارند.

در سیره پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت علیهم السلام می‌خوانیم که ایشان با کودکان بازی می‌کردند و به بازی آنان ارج می‌نهادند و به والدین توصیه شده که (با توجه به استعداد آن‌ها) به کودکان تیراندازی، شنا و اسب دوانی بیاموزند⁽³⁾.

اهمیت بازی کودکان آنقدر زیاد است که امروزه برای درمان برخی بیماری‌ها و ناهنجاری‌های رفتاری، از «بازی درمانی» استفاده می‌شود.

«فواید بازی بسیار است و امروزه یک شاخه‌ای به نام «بازی درمانی» تشکیل شده است. برخی نیز بازی را وسیله‌ای برای شناخت جهان و امکانات اطراف کودک می‌دانند. کودک از راه بازی، مقصودش را بیان می‌کند و با محیط و جامعه‌اش پیوند می‌خورد. بنابراین بازی در زندگی کودک نقش حیاتی و اساسی دارد. در حین بازی راه کنترل احساسات را یاد می‌گیرد و از نظر رشد عقلی و اجتماعی اگر به مشکلاتی بر خورد، با تلاشی که در جهت حل آن دارد، راه‌های مقابله با مشکلات را یاد می‌گیرد. در ضمن، روح تعاون و دوستی در او تقویت می‌شود. به وسیله بازی می‌توان نظم و انضباط، سازگاری با دیگران، سخن گفتن، نحوه استفاده از اندام‌های حسی و حرکتی، رعایت حق دیگران، خوب گوش دادن،... و به طور کلی چگونه زیستن را به کودک آموخت»⁽¹⁾.

هدف از تربیت روانی، سازگاری کودک با محیط خود و استفاده مناسب از توانایی‌ها و قابلیت‌های وی می‌باشد. سلامت روانی دارای ابعادی است که اگر آن‌ها تحقق یابند، سلامت روانی تحقق می‌یابد، آن ابعاد، بعد جسمی و بُعد روانی و اجتماعی است در مرحله اول والدین سعی کنند که کودک دچار نقص و عیب جسمی یا ناراحتی‌های روانی نگردد و آن با مراقبت‌های دوران بارداری و نوزادی آغاز می‌شود.

پرورش جرأت، صراحت و شجاعت، تقدیس خیر و کمال، کنترل خشم، ذلیل نبودن، برطرف کردن گوشه‌گیری، خجالت بی‌مورد، نداشتن حسد و بخل، ترس بی جا، حقارت،... از مصادیق تربیت روانی هستند.

یکی از اسباب تربیت روانی، «محبت» می‌باشد. «محبت» داروی بسیاری از بیماری‌های روانی و جسمی کودک می‌باشد. بدیهی است که «کمبود محبت» می‌تواند سرچشمه بیماری‌ها و انحرافات آینده کودک باشد.

جلوه‌های کمبود محبت عبارتند از: بی‌اشتهایی، بی‌خوابی، شب‌ادراری، تقلیدهای بی‌مورد، خواب‌های آشفته، افسردگی، عصبانیت و خشونت، اضطراب، پناه بردن کودک به یک منبع محبت، انحراف،...

در آیات⁽¹⁾و روایات به والدین توصیه شده که با رحم و مروّت با کودک برخورد کنند. و از پیامبر حکایت شده: «فرزندانتان را دوست بدارید و به آنان محبت کنید و اگر به آنان وعده‌ای دادید به آن وفا کنید»⁽²⁾.

در اسلام به حُسن خلق با خانواده بسیار تأکید شده چنان که در وصایای پیامبر صلی الله علیه و آله به حضرت علی علیه السلام حکایت شده: «یا علی خُلقت را با خانواده‌ات و همسایه‌ها و هر آن که با آن‌ها معاشرت داری و مصاحبت می‌کنی از مردم، خوب و نیکو کن! که این کار در درجات بالا نزد خدا نوشته می‌شود»⁽³⁾.

در قرآن نیز به محبت کردن اهمیت ویژه‌ای داده شده است⁽⁴⁾. محبت می‌تواند زبانی و عملی باشد تا کودک آن را با تمام وجود احساس کند. برخی از شیوه‌های محبت کردن عبارت است از: بوسیدن، بغل کردن، نوازش کردن، سخن گفتن ملایم و دلپذیر، بازی کردن با او...، وقتی در روایات به بوسیدن کودک توجه شده و ثواب زیادی هم برای آن برشمرده است. ضرورت آن این‌جا معلوم می‌شود.

و از طرفی باید به شخصیت کودک احترام گذاشت تا او هم فردی بزرگ منش بار بیاید. راه‌های احترام به شخصیت کودک⁽¹⁾عبارتند از: وفای به عهد، رعایت عدالت و مساوات بین فرزندان، عدالت بین پسر و دختر، عدالت در بوسیدن و هدیه دادن، احترام به کودک، عیب جویی نکردن، بیرون نکردن کودک از صف‌های نماز جماعت، سلام کردن به کودک، خطاب نیکو به کودک، مشاوره با نوجوانان، زمینه‌سازی برای رشد اجتماعی کودک، دعا و استغفار برای کودک... برای نمونه حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کنیم: «خدا عدالت بین فرزندانتان را دوست دارد حتی در بوسیدن آن‌ها»⁽²⁾.

عدالت بین فرزندان سبب می‌شود که آنان هم بدون عقده‌ی حقارت وحسادت بزرگ شوند و به طور عملی یاد بگیرند، عدالت را بر قرار کنند و به کسی ظلم ننمایند. والدینی که با محبت، خود را دوست فرزند نشان می‌دهند در تربیت آنان موفق‌تر هستند. چرا که کودک به راحتی می‌تواند مسائل را برای آنان بازگو کند و راه حل بگیرد. حتی به راحتی از گناهانش می‌گوید و واهمه‌ای از تنبیه ندارد. والدین هم با صبر و حوصله او را هدایت می‌کنند و گرنه کتمان یک گناه کوچک کم کم به گناهان بزرگ دیگری منجر خواهد شد.

در تربیت روانی کودک باید به این نکته توجه داشت که نباید اختلافات بین پدر و مادر در حضور بچه‌ها عنوان شود و آنان متوجه این کشمکش‌ها شوند. این‌که اسلام منفورترین حلال‌ها، را طلاق می‌داند - و با شرایط سختی به آن تن می‌دهد - به این دلیل است که بچه‌های طلاق دچار انواع انحرافات روحی و اخلاقی می‌شوند و در جامعه رها می‌گردند. از این رو لازم است روابط سالمی بین پدر و مادر برقرار شود و به خاطر فرزندان، هرکدام از والدین از برخی از خواسته‌هایشان دست بردارند تا به نزاع و دعوا کشیده نشود⁽³⁾.

مسأله دیگر در تربیت روانی، تغذیه می‌باشد. غذا هم بر روی جسم آثار خوب یا بد دارد و هم از نظر معنوی و اخلاقی تأثیر گذار است. دانشمندان امروزه به این مسئله پی برده‌اند در حالی‌که در تعالیم اسلامی، دستورات غذایی (مثل غذای حلال یا حرام، پرندگان حلال گوشت یا حرام گوشت، تحریم خوردن خون، شراب و...) وجود دارد، که البته این دستورات را باید درباره بچه‌ها نیز رعایت کرد که سلامت جسم و روان آن‌ها به خطر نیفتد. به ویژه که بیشترین و سریع‌ترین رشد انسان در چند سال اول زندگی است، و مغز هم در همان سنین رشد دارد. بنابراین باید تمامی جهات را در تربیت کودک در نظر گرفت تا بتوان از عهده‌ی این مسئولیت الهی سربلند بیرون آمد.

لازم است والدین کودک را با زبانی ساده با سیاست آشنا کنند و او را فردی آگاه به مسائل روز و جریانات سیاسی بار بیاورند. آنان می‌توانند رابطه بین فرد و حکومت، اجرای عدالت و آشنایی با پیشوایان دینی و سیاسی و معرفی دشمنان آنان و ایجاد حب و بغض نسبت به آنان را به وی بیاموزند. همان‌طور که در قرآن به داشتن روحیه برادری و دوستی⁽¹⁾، صلح بین مردم⁽²⁾، حفظ حریم دیگران⁽³⁾و حفظ اتحاد بین مسلمین⁽⁴⁾سفارش شده است.

خلاصه و نتیجه‌گیری

مراحل تربیت یا مراحل رشد کودک از نگاه‌های مختلف تقسیم‌های متفاوت شده است. برخی گفته‌اند: 1. مرحله پیش از حمل؛ 2. مرحله جنینی؛

معرفی منابع

برای مطالعه بیشتر مراجعه فرمایید به:

فصل پنجم: مراسم حج

اشاره

«صفا» و «مروه» در کجا واقع شده و وجه نامگذاری آن چیست ؟

شناسه

صفا و مروه دو کوه کوچک در کنار مسجدالحرام است که در جنوب شرقی و شمال مسجد واقع شده و از ارتفاعات کوه ابوقُبیس به شمار می‌آید. فاصله این دو کوه 420 متر و ارتفاع کوه صفا پانزده متر و ارتفاع کوه مروه هشت متر است که حاجیان و عمره‌گزاران بعد از طواف و نماز آن، به سوی این دو کوه می‌آیند و هفت بار بین آن دو رفت و آمد (طواف = سعی) می‌کنند.

وجه نامگذاری

منا به چه معناست و در کجا واقع شده و چرا حاجیان در آن جا سه روز توقف می کنند و اسرار آن چیست ؟

درآمد

«منا» سرزمینی است که بین وادی محسّر (که بعد از مشعر قرار دارد) و مکه واقع شده است و طول آن حدود 3/5 کیلومتر و عرض آن پانصد متر، بین دو کوه ممتد است⁽¹⁾. فاصله منا از مکه حدود شش کیلومتر است⁽²⁾و در همین سرزمین جمرات سه‌گانه (سه محل سنگ زدن نمادین به شیطان) قرار دارد.

حاجیان بامداد عید قربان (دهم ذی‌الحجه) وارد منا می‌شوند و تا روز دوازدهم (و برخی افراد تا روز سیزدهم) ذی‌الحجه در آن‌جا می‌مانند. (به اصطلاح بیتوته و وقوف می‌کنند).

واژگان:

واژه «منا» در اصل به معنای علاقه به چیزی با اندازه است⁽³⁾، از این‌رو به معنای آرزو است، یعنی «منا» سرزمین آرزوهاست و برخی گفته‌اند سرزمین «منی» را به خاطر آن منی نامیده‌اند که مقدّر شده در آن‌جا قربانی شود⁽⁴⁾. علت نامگذاری این سرزمین به «منا» این‌گونه حکایت شده است:

از امام رضا علیه السلام حکایت شده که جبرییل علیه السلام به ابراهیم علیه السلام گفت: هر چه می‌خواهی از پروردگارت تمنا کن و ابراهیم علیه السلام در درون آرزو کرد که خدا به جای فرزندش اسماعیل (که مأمور قربانی او بود) گوسفندی قرار دهد تا تاوان اسماعیل گردد و مأمور قربانی آن شود، و خدا آرزوی او را برآورده کرد⁽¹⁾.

اسرار منا در آیینه قرآن

(ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللّهَ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً فَمِنَ النّاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ أُولئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّا کَسَبُوا وَ اللّهُ سَرِیعُ الْحِسابِ وَ اذْکُرُوا اللّهَ فِی أَیّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقی وَ اتَّقُوا اللّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ)2 ؛ سپس از جایی که مردم روانه می‌شوند، (به سوی مِنی) روانه شوید، و از خدا، آمرزش بخواهید، که خدا بسیار آمرزنده مهرورز است. و هنگامی که اعمال (حج) خود را به جای آوردید، پس همانند یاد آوری شما از نیاکانتان، یا با یادمانی شدیدتر، خدا را به یاد آورید. و از مردم کسی است که می‌گوید: «[ای] پروردگار ما! به ما، در [همین] دنیا بده» و حال آن‌که برایش در آخرت هیچ بهره‌ای نیست. و از آنان کسی است که می‌گوید: «[ای] پروردگار ما! در دنیا به ما نیکی، و در آخرت [نیز] نیکی نما؛ و ما را از عذاب آتش حفظ کن» آنانند که از دستاورد (دعای) شان، بهره‌ای برایشان می‌ماند. و خدا حسابرسی سریع است.

و خدا را در روزهای معیّن (یازدهم و دوازدهم و سیزدهم ماه ذی‌الحجه) یاد کنید. و هر کس در دو روز شتاب کند، (و اعمال حج را در دو روز انجام دهد). پس هیچ گناهی بر او نیست؛ و هر کس تأخیر کند، (و اعمال حج را در سه روز انجام دهد) پس هیچ گناهی بر او نیست؛ [این] برای کسی است که (خود را) حفظ کند، پس [خودتان را] از [عذاب] خدا حفظ کنید؛ و بدانید که شما فقط به سوی او گردآوری خواهید شد».

در این آیات دستور داده شده که بعد از توقف در مشعر همچون مردم دیگر کوچ کنید و به سوی «منا» حرکت نمایید. آری با مردم و همراه مردم بودن در طی مسیر الهی نیکوست و حرکت دسته‌جمعی حاجیان از مشعر به منی تجلّی این همنوایی الهی است. آیت الله طالقانی در مورد آیه فوق می‌نویسند:

«تا من‌ها و ما و ما، به صورت یک روان خروشان روان می‌گردند و چون آب روان، از آلودگی‌ها و رسوبات گناه و آثار جاهلیت پاک و پاک‌تر می‌گردند، تا مجذوب دو صفت خاص غفور و رحیم شوند»⁽¹⁾.

از امام صادق علیه السلام حکایت شده که:

«مشرکان هنگامی که در منا حاضر می‌شدند افتخارات پدران خود را یادآوری می‌کردند و قرآن (بقره/ 200) یادآوری کرد که در هنگام حضور در سرزمین منا، یاد خدا کنید و این ذکر و یادمان همچون یاد پدرانتان بلکه شدیدتر باشد»⁽²⁾.

آری، قرآن مناسک اصیل حج را تایید می‌کند اما عادات عرب جاهلی و مشرکان را اصلاح می‌کند و منا را سرزمین ذکر الهی می‌خواند.

در مورد آیه 203، بقره از امام صادق علیه السلام حکایت شده که مقصود ایام تشریق (روزهای 10، 11 و 12 ذی‌الحجه در منا) است که برخی مردم در این ایام در منا به فخرفروشی در مورد پدرانشان می‌پرداختند و خدا دستور داد که ذکر الهی بگویید. سپس حضرت با یادآوری آیه 200، بقره به ذکرهای آن ایام اشاره کردند:«الله اکبر، الله اکبر، لا اله الاّ الله و الله اکبر، الله اکبر و لله الحمد، الله اکبر علی ما هدانا، الله اکبر علی ما رزقنا من بهیمة الانعام»⁽¹⁾. و در احادیث دیگری از امام باقر علیه السلام و صادق علیه السلام حکایت شده که این تکبیرها را بعد از نمازها بگویند⁽²⁾.

در آیه 200 و 201 بقره در ضمن مباحث مربوط به منا مردم را به دو دسته تقسیم می‌کند:

اول گروهی که فقط دنیا طلبی می‌کنند و از آخرت محروم می‌شوند.

دوم گروهی که دنیا و آخرت را از خدا می‌خواهند و دفع عذاب الهی را طلب می‌کنند که این گروه سهمی از دست‌آوردهای خود خواهند داشت.

«این آیه در حقیقت منطق اسلام را در مسائل مادی و معنوی مشخص می‌سازد و کسانی را که تنها در مادیات غوطه‌ورند همانند آن‌ها که هیچ نظری به زندگی دنیا ندارند محکوم می‌کند»⁽³⁾.

اسرار منا در آیینه روایات:

در حدیثی از امام صادق علیه السلام حکایت شده:

«هنگامی که مردم در منا جایگزین می‌شوند، ندا دهنده‌ای از طرف خدای عزوجل ندا سر می‌دهد که اگر رضایت مرا می‌خواهید من حتماً خشنود شدم»⁽¹⁾.

صدوق رحمه الله حکایت کرده که حاجیان هنگام خروج از منا به سوی مکه، از گناهان خود خارج می‌شوند مثل روزی که از مادر متولد شدند⁽²⁾.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام حکایت شده هنگامی که شخصی از منا خارج می‌شود فرشته‌ای دستش را بر پشت او می‌گذارد و می‌گوید: از سر بگیر⁽³⁾. (یعنی اعمال ناپسند گذشته تو بخشوده شد پس در زندگی آغازی دیگر داشته باش).

یادآوری: بسیاری از اسرار معنوی «منا» در مناسک و اعمال آن همچون سنگباران شیطان، قربانی و سرتراشیدن (یا تقصیر) است که در ادامه خواهد آمد.

اسرار منا در آیینه سخنان صاحب نظران

بیتوته در منا واجب شرعی است و - احتمالاًٌ - راز آن در این است که مومن ریاضت خود را در خودداری از لذائذ دنیایی تکمیل کند، تا بین دو کفۀ «مادیت» و «معنویت» ایجاد تعدیل گردد.

افراط در امور مادی و نیز افراط در امور معنوی باعث محروم شدن از فیوضات الهی است. زائر قبل از ورود به مناسک، بدون شک بر اثر جاذبه‌های دلفریب ظاهر حیات، روح و قلب و جسمش دچار افراط در میل و دلبستگی

به امور مادی بوده و به همین خاطر از تهیه و تدارک توشه برای عالم آخرت باز مانده بود، اکنون در این دیار به حکم حضرت حق باید در مدار ریاضت قرار بگیرد تا تعدیل لازم در جهت امور مادی و معنوی حاصل شود⁽¹⁾.

«بیتوته (شب ماندن) در منا (بر خلاف عرفات و مشعر) شبانه‌روزی است، یعنی حاجی باید تمام حیات خود را وقف پاسداری از حق نماید و هشیارانه، مراقب باشد. او همواره در کمین است و لذا هیچ ذکری در منا برای او واجب نیست، زیرا کسی که در حال کشیک است باید ساکن و آرام به تفکر بپردازد و در کمین دشمن باشد»⁽²⁾.

بدیهی است که نوع آرزوهای هر فرد تابع میزان معرفت و شناخت اوست، گروهی آرزوهای خود را محدود به دنیا می‌کنند و می‌گویند:«رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا» از امکانات دنیا به ما عطا کن... اما گروه دیگر گستره آرزوی خود را وسیع‌تر می‌دانند و می‌گویند:(رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ)3 و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله خیر دنیا و آخرت را در حج خانه خدا می‌داند⁽³⁾. البته خیر دنیا و آخرت مصادیق دیگری همچون فرزند صالح، سلامتی برای عبادت، ثروتی که در راه خدا صرف شود، چشمی که قرآن بخواند و... نیز می‌شود⁽⁴⁾.

«شاید سرّ مبیت (شب ماندن) در منا در چادرها با آن وضع نامطلوب تمرین و ریاضت مسلمین بر زندگی سربازگونه باشد»⁽⁵⁾.

آیت الله جوادی آملی در مورد منا می‌نویسد:

«انسان جاودانگی را دوست دارد، از این رو آرزوی او نیز فراهم کردن چیزی است که همیشه با او باشد، آن کس که به فکر جمع مال است در اشتباه بوده و برای خود بلا تهیه کرده و زر و بال جمع می‌کند... آن‌ها که عاقلانه زندگی کرده، دستشان پُر و رویشان سفید است، علاقمند به رفتن هستند و احساس سبکی می‌کنند. خلاصه این‌که، آن گروه نخست آرزوی مذموم دارند اما گروه دیگر تمنا (= آرزوی) ممدوح، و منا سرزمین نیل به تمنیّات صادق است، نه امانی (= آرزوهای) کاذب و آرزوهای باطل و نه سرزمین تمنا ناروا»⁽¹⁾.

مقصود از سنگباران شیطان (رمی جمرات) چیست و چه اسراری دارد؟

درآمد:

یکی از اعمال واجب در سرزمین «منا» سنگباران کردن نمادین شیطان است، این عمل در روز دهم ذی‌الحجه (= عید قربان) در مورد «جمره عقبه» (محل سنگباران سوم) و با هفت سنگ انجام می‌شود و در روز یازدهم و دوازدهم ذی‌الحجه در مورد «جمره اولی، وسطی و عقبه» (سه محل سنگباران) و برای هر کدام با هفت سنگ انجام می‌شود⁽¹⁾.

سنگباران نمادین شیطان عملی عبادی است که با قصد قربت انجام می‌گیرد و محل هر سه جمره آن در سرزمین منا مشخص و مشهور است، و در عصر ما به صورتی ساخته شده که ستون‌های بزرگی برای ضربه‌زدن به آن‌ها وجود دارد و سنگباران از دو طبقه ممکن است.

واژگان:

واژه «رمی» به معنای انداختن چیزی و پرتاب کردن سنگ و تیرانداختن آمده است⁽²⁾، واژه «جمرات» به معنای محل سنگباران است که سه مکان مشخص جمره اولی، جمره وسطی و جمره عقبه را شامل می‌شود. از امام علی علیه السلام و امام صادق علیه السلام حکایت شده که در مورد جمرات فرمودند: «شیطان خود را به ابراهیم علیه السلام نمایاند و جبرییل به ابراهیم علیه السلام دستور داد که

با هفت سنگ او را براند»⁽¹⁾. محل‌هایی که ابراهیم علیه السلام به سوی شیطان سنگ پرتاب کرد، جمرات نامگذاری شد.

اسرار سنگباران در آیینه احادیث:

سنگباران شیطان، شیوه‌ای ابراهیمی در مبارزه است، چراکه در احادیث متعددی از امام علی علیه السلام و امام صادق علیه السلام حکایت شده که شیطان بر ابراهیم علیه السلام ظاهر شد و جبرییل به ابراهیم علیه السلام دستور داد که او را با هفت سنگ بزند، سپس در محل دوم و سوم ظاهر شد و ابراهیم علیه السلام هر بار با هفت سنگ او را مورد حمله قرار داد⁽²⁾.

آری، این عمل ابراهیم علیه السلام آموزه‌ای برای همه نسل‌هاست که با شیطان (و شیطان صفتان دنیا) مبارزه کنید. از این رو حکایت شده که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز هنگامی که روز عید قربان از مشعر به منا آمدند، نزد جمره عقبه آمدند و آن را با هفت سنگ زدند و همین مطلب در اسلام نیز سنت گردید⁽³⁾و همین‌گونه در مورد جمره اول و دوم عمل کردند⁽⁴⁾.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام حکایت شده که فرمودند: «در رمی جمرات، شهوات و پستی‌ها و صفات نکوهیده را از خود دور کن (و آن‌ها را با تیر سنگ خویش هدف قرار ده»⁽⁵⁾.

در احادیث متعدد حکایت شده که ابراهیم علیه السلام و پیامبر صلی الله علیه و آله در هنگام سنگباران شیطان، بعد از هر سنگی یک تکبیر می‌گفتند⁽¹⁾. آری، حاجیان بر ذلّت شیطان تکبیر می‌گویند و عظمت الهی را یادآور می‌شوند. تا همه شیطان صفتان تاریخ بدانندکه عاقبت آنان ذلّت و خواری است و سرافرازی و بلند مرتبگی مخصوص خداست. آری، هرگاه شیطان رانده شد خدای بلند مرتبه جایگزین او می‌شود که: دیو چو بیرون رود فرشته درآید.

در حدیثی حکایت شده که وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله ازدحام مردم برای «رمی جمرات» را دید فرمودند: «همدیگر را به کشتن ندهید، چون سنگ می‌زنید، با نوک انگشتان پرتاب کنید»⁽²⁾و در حدیث دیگر فرمود: «با مثل این‌ها (سنگ‌ریزه‌ها) از زیاده‌روی در دین بپرهیزید، که پیشینیان شما به خاطر غلوّ و زیاده‌روی در دین هلاک شدند»⁽³⁾.

آری، افراط و تفریط در هر کار موجب زیان فرد و اجتماع می‌شود. از این رو رعایت اعتدال در انتخاب اندازه سنگ‌ها و رعایت حال دیگران در هنگام پرتاب سنگ‌ها لازم است. از این روست که امام صادق علیه السلام به آرامش و وقار و عدم توقف در هنگام رمی جمرات سفارش کرده است⁽⁴⁾.

در احادیث اهل‌بیت علیهم السلام آمده است که سنگسار شیطان را با یاد خدا و حمد و ثنای الهی و صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله همراه سازید و از خدا بخواهید

که از شما قبول کند⁽¹⁾. آری، در اسلام مبارزه با دشمن نیز جهت‌دار است و هر گاه شیطان رانده می‌شود به خاطر خدا و به یاد و دستور اوست.

در احادیث از امام صادق علیه السلام حکایت شده که مستحب است حاجیان در هنگام رمی جمرات، با طهارت باشند⁽²⁾یعنی با حالت وضو (و یا غسل) باشند و از ناپاکی‌های معنوی به دور باشند؛ آری کسی بهتر می‌تواند شیطان پلید را براند که خود پلید و ناپاک نباشد.

در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله حکایت شده: «حاجی هنگامی که رمی جمرات می‌کند، از گناهانش خارج می‌شود»⁽³⁾و در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «حاجیان با هرسنگی که می‌زنند، گناه کبیره‌ای از آن‌ها برطرف می‌شود»⁽⁴⁾. آری، کسی که شیطان پلید را از خود راند، از پلیدی‌ها به دور می‌شود و به لطف الهی پرونده گذشته او نیز پاک می‌گردد.

در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله حکایت شده: «هنگامی که رمی جمرات نمودی، برای تو نوری در رستاخیز خواهد بود»⁽⁵⁾. آری، هر کس شیطان را از خود دور سازد از تاریکی گمراهی می‌رهد و به خدا نزدیک می‌شود و نورانی می‌گردد که خدا نور آسمان‌ها و زمین است.

اسرار سنگباران در کلام صاحب‌نظران

«در منطقه جمرات شیطان بر آن شد که آدم را فریب دهد ولی موفق

نشد، بعدها شیطان در سه منطقه تصمیم گرفت تا ابراهیم و اسماعیل و هاجر را گمراه نماید ولی از مأیوس‌شدن ابراهیم (و دست برداشتن از وظیفه قربانی فرزند) در همان مرحله اول پشیمان گشت؛ اما هاجر و اسماعیل را در سه نوبت وسوسه نمود و شاید سرّ این که روز دهم حاجی فقط جمره عقبی را رمی می‌کند ولی در روز یازدهم و دوازدهم هر سه جمره را رمی نماید اشاره به همین معنا باشد»⁽¹⁾.

«رمی جمرات نیز ظاهری دارد و باطنی، ظاهر آن را همه انجام می‌دهند اما باطن آن را فقط تعداد اندکی انجام می‌دهند و سرّ این معنا آن است که انسان شیطان را واقعاٌ از خود برهاند... رمی شیطان نیز تنها با سنگ انداختن بدون توجه به باطن آن، نخواهد بود»⁽²⁾.

«عدد هفت در رمی جمرات، دستور شارع مقدس اسلام، و شاید رمز و حکمتش نجات‌یابی از هفت طبقه مادیت و ظاهر عالم و ورود به عرصه‌گاه بی‌حدّ و مرز ملکوت و یافتن جایگاهی در کنار ملکوتیان پس از رهایی از شیطان است»⁽³⁾.

«در این‌جا دو وجه به نظر می‌رسد:

وجه اول: شاید به این سبب باشد که شیطان و هوای نفس از هفت مجرا بر انسان مسلط می‌شود: پنج قوّه حسی (بینایی، چشایی، بویایی، شنوایی، لامسه) و دو قوه شهوت و غضب، بنابراین شیطان از هفت راه داخل هویت و نفس انسانی می‌شود که باید راه نفوذش را بست.

وجه دوم: از آن‌جا که انسان در دنیا مسافری بیش نیست، بنابراین از زمان پیدایش تا آخرین نقطۀ وصول به کمال انسانیّت، باید از هفت مرحله (طبع، نفس، عقل، روح، سر، خفی، اخفی) و منزلگاه بگذرد»⁽¹⁾.

«شاید حکمت رمی جمره عقبه، که مشهور به شیطان بزرگ است، این است که در نبرد با دشمنان باید سراغ خشکاندن ریشه بروی که زدن شاخ و برگ سود چندانی ندارد، زیرا تا هنگامی که بت بزرگ که همان نفس اماره است در میدان حیات تاخت و تاز دارد، با از دست دادن شاخ و برگ، به دنبال جایگزین کردن شاخ و برگ دیگری می‌رود»⁽²⁾.

«در وقت «رمی» نیّت را خالص کن تا تیری که پرتاب می‌کنی، همراه با مرکب قدرت حق به هدف بخورد»⁽³⁾.

«ممکن است رمی جمرات سه گانه اشاره به مراتب سه‌گانه نفس انسان باشد و هر جمره در حقیقت تجلّی یک مرحله از نفس انسان است که حاجی در حقیقت به رمی نفسانیّت خویش در همه ابعاد آن می‌پردازد. (والله اعلم) و بدین جهت است که در روایات آمده است که رمی جمرات گناهان کبیره انسان را می‌بخشاید»⁽⁴⁾.

... نفس انسان نیز دارای سه مرتبه نباتی و حیوانی و انسانی است و حاجی باید در حج هوشیارانه به تربیت نفس خود بپردازد⁽⁵⁾.

در راه عشق وسوسه اهرمن بسی است پیش آی و گوش دل به پیام سروش کن

(حافظ)

«تعدد عقبات (جمره اولی، وسطی، عقبه) نشانه آن است که برای رسیدن به حق تنها یک مانع نیست، بلکه موانع متعدد در عقبات متفاوت در سر راه است. در هر قدمی که انسان به خانه حق نزدیک می‌شود سنگی جلوی پای او می‌آید و دفاع بر او لازم می‌شود... و شگفتا که شیطان صف‌بندی تثلیثی (سه‌گانه) خود را در همه‌جا پیاده کرده است. در یهود اقنوم‌های سه‌گانه به جای توحید موسی و در مسیحیت تثلیث ابن و اب و روح‌القدس به جای توحید عیسوی، و در یونان سه چهره در یک سر و در راه تکامل انسان زر و زور و تزویر⁽¹⁾....

«در رمی جمره اولی و جمره وسطی چون شیطان مانع از آن است که انسان به طرف خانه کعبه به پیش رود لذا شخص حاجی رو به طرف خانه خدا به رمی شیطان می‌پردازد تا او را از سر راه خویش بردارد اما در جمره عقبه چون نزدیک به حرم حق است باید مانع از ورود شیطان به این حرم گردد. لذا پشت به کعبه و رو به شیطان به مصاف او می‌رود⁽²⁾.

صاحب کیمیای سعادت می‌نویسد:

«امّا انداختن سنگ، مقصود وی (حج‌گزار) اظهار بندگی است - بر سبیل تعبّد محض - و دیگر تشبّه به ابراهیم علیه السلام... پس اگر در خاطر تو آید که

شیطان وی را پیدا آمد و مرا پیدا نیامده است، بیهوده سنگ چه اندازم؟ بدان که این خاطر تو را، از شیطان پیدا آمد. سنگ بینداز تا پشت وی بشکنی که پشت وی بدان شکسته شود»⁽¹⁾.

و مولی محسن فیض کاشانی در پاسخ شبهه فوق می‌نویسد: «باید بدانی که این خیال از شیطان است و او آن را در دل تو انداخته تا اراده‌ات را در رمی جمرات سست گرداند و به دلت اندازد که این کاری بیهوده و شبیه بازی کودکان است که نباید به آن مشغول شوی؛ لیکن تو باید با جدیّت و کوشش در رمی، او را از پیش خود برانی و دماغش را به خاک بمالی و بدانی که تو در ظاهر سنگ به سوی عقبه می‌اندازی، اما در واقع سنگ بر چهره شیطان می‌زنی و پشت او را می‌شکنی؛ زیرا خواری و مقهوریّت شیطان جز با تعظیم و امتثال امر الهی و به مجرد فرمان او - بی‌آنکه عقل و نفس در آن دخالتی کنند - حاصل نمی‌شود»⁽²⁾.

آیت الله جوادی آملی می‌فرمایند:

«اگر مسأله رمی جمرات و سنگ زدن به جمره‌ها مطرح است، در حقیقت دیو درون و بیرون را رمی کردن و شیطان انس و جن را راندن است، تا انسان فرشته نشود، شیطان از حریم او بیرون نمی‌رود. اگر فرشته خوی شد، آن گاه است که از گزند شیطنت مصون می‌ماند»⁽³⁾.

چیست رمی الجمار نزد خرد نفس امّاره سنگسار کنند⁽⁴⁾

«رمی جمرات یک تمرین عملی هدفدار و سازنده است برای زنده نگه داشتن روح مبارزه و مجاهدت با صفات زشت شیطانی و زدودن اوهام و

وسوسه‌های ابلیسی، رذائل و مفاسد اخلاقی، شرک و آلودگی از درون وجود آدمی و محیط زندگی است»⁽¹⁾.

رمی جمر کردی زدی بر دیو دون سنگ هم بر سر نفس شریر پرفسون سنگ

انداختی بر ف -- رق دنیای زب ---- ون سنگ ت - ا ج - انت ایمن گردد از آفات دوران

سنگریزه‌هایی که در این دو روز (یازدهم و دوازدهم ذی‌الحجه) می‌زنند تعداد آن چهل و دو عدد است و آن عدد مساوی با تعداد گناهان مشهور است. کفر، شرک، نفاق، ناسپاسی، حرص، بی‌شرمی، تکبّر، سرکشی، دروغ، خیانت، سخن چینی، غیبت، عاق والدین، ریاء، خودآرایی برای زن نامحرم، دشمنی، قتل، فرار از جنگ، زنا، رباخواری، لواط، تهمت، دزدی، حرام‌خواری، کم‌فروشی، شرب خمر، قمار بازی، شهادت ناحق، سوگند دروغ، اسراف، غنا، خوارکردن مظلوم، تکیه بر ستمگر، پیروی از هوای نفس، یأس، جنگ با دوستان خدا، نگاه به نامحرم، ستمکاری، ارتداد، سبک شمردن احکام الهی، ایمن بودن از مکر و عقاب خدا، سرپیچی از عبادت.

گویا با هر سنگی شیطان را از جان خود دور می‌سازیم، و از معصیتی و پیامد آن می‌گریزیم⁽²⁾.

مقصود از مشعر و توقف شبانه در آن چیست و چه اسراری دارد؟

درآمد:

«مشعر» سرزمینی است در حدود دوازده کیلومتری عرفات، که در مسیر عرفات به سوی مکه قرار دارد. این سرمین بین تنگه دو کوه (مأزمین) و وادی مُحسَّر واقع شده است که توقف در آن از ارکان حج است و حاجیان شب دهم ذی‌الحجه بعد از غروب آفتاب از عرفات حرکت می‌کنند و به مشعر می‌آیند و در آن‌جا با قصد قربت شب را به صبح می‌رسانند. مشعر را به‌نام «مزدلفه»، «جمع» و «مشعرالحرام» نیز می‌خوانند.

واژگان:

الف. واژه «مشعر» به مکانی گویند که شعار خدا و نشان خداجویی و خداخواهی در آن کاملاً پیداست⁽¹⁾و نیز در مورد نامگذاری مشعر گفته‌اند که آن‌جا مرکزی است برای شعائر حج و نشانه‌ای از این مراسم عظیم⁽²⁾و نیز گفته‌اند که مشعر به معنای نشان راه است و این سرزمین نشان و مکان عبادت خداست⁽³⁾.

ب. واژه «مُزدلفه» از ماده «ازدلاف» به معنای نزدیک شدن یا اجتماع است⁽⁴⁾. از آن جهت به سرزمین مشعر، «مزدلفه» گویند که مردم با کوچ از

عرفات به سوی مشعر، به مکه و یا به خدا نزدیک می‌شوند و یا به خاطر آن‌که مردم در مشعر اجتماع می‌کنند⁽¹⁾. در حدیثی از امام صادق علیه السلام حکایت شده که جبرییل علیه السلام به هنگام آموزش مناسک حج به ابراهیم علیه السلام بعد از غروب روز عرفه و هنگام حرکت به مشعر به ابراهیم علیه السلام فرمود: «ازدلف الی المشعرالحرام» «به سوی مشعرالحرام حرکت کن و به آن‌جا نزدیک شو»⁽²⁾، از این‌رو این سرزمین را مزدلفه نامیدند. و در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام حکایت شده که علت نامگذاری مزدلفه آن است که حاجیان بعد از توقف در عرفات بدان سو حرکت کرده و به آن‌جا نزدیک می‌شوند⁽³⁾.

ج. واژه «جمع» به معنای اجتماع و ضد جدایی و تفرقه است و شاید به مشعر از آن جهت «جمع» گویند که مردم در این سرزمین اجتماع می‌کنند و یا به خاطر آن‌که در این سرزمین بین نماز مغرب و عشا جمع می‌کنند، یعنی با یک اذان و دو اقامه آن‌ها را به جا می‌آورند⁽⁴⁾.

اسرار مشعر در آیینه قرآن

(لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوا اللّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضّالِّینَ) ؛ «هیچ گناهی بر شما نیست که (در موسم حج روزی و) بخششی از پروردگارتان بجویید، و هنگامی که از «عرفات» روانه شدید، پس خدا را در «مشعر الحرام» یاد کنید، و او را یاد کنید همان گونه که شما را راهنمایی نمود و [شما] پیش از آن، قطعاً از گمراهان بودید»⁽⁵⁾.

برخی مفسران نوشته‌اند که: نباید فراموش کنیم که «مشعر» از ماده «شعور» است در آن شب تاریخی و هیجان‌انگیز... در درون جامه معصومانه احرام و روی ماسه‌های نرم، انسان جوشش چشمه‌های تازه‌ای از اندیشه و فکر و شعور در درون خود احساس می‌کند⁽¹⁾.

مشعر وجود دارد⁽¹⁾و برخی تفاسیر نوشته‌اند که: «توصیف «مشعر» به «الحرام» دلالت بر قداست و احترام خاص آن سرزمین می‌کند⁽²⁾.

اسرار مشعر در آیینه روایات:

در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله حکایت شده: «هر کس در شب‌های چهارگانه شب زنده‌داری (احیاء) کند، بهشت بر او واجب می‌شود، شب هشتم، شب نهم، شب دهم ذی الحجه و شب عید فطر»⁽³⁾که شب دهم ذی الحجه همان شبی است که حاجیان کوی دوست در سرزمین مشعر به سر می‌برند و یاد دوست را تا صبح زنده نگاه می‌دارند.

شب آمد شب که نالد عاشق زار گهی از دست دل گاهی ز دل‌دار

در حدیث دیگری از امام‌صادق علیه السلام حکایت شده که: «اگر می‌توانی این شب (مشعر) را احیاء کنی، انجام بده، (و تا بامداد بیدار باش) که به ما رسیده است که در این شب درهای آسمان به روی صدای مومنان بسته نمی‌شود... و خدا دعاها را اجابت و گناهان را می‌آمرزد برای کسی که بخواهد»⁽⁴⁾.

چه روزها به شب آورده‌ام در این امید که با وجود عزیزت شبی به روز آرم

حکایت شده که از امیرالمؤمنین علیه السلام پرسیدند، چرا مشعرالحرام در حرم قرار گرفت؟ حضرت فرمود: «زیرا هنگامی که به حاجیان رخصت ورود به مکه داده شد، آن‌ها را در حجاب دوم متوقف کرد، پس هنگامی که زاری آنان در مشعر زیاد شد، به آنان رخصت داده شد تا قربانی کنند⁽⁵⁾...»

در حدیثی حکایت شده که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله در بامداد مشعر، به بلال گفت: مردم را ساکت کن، سپس فرمود: «خدا در این مشعر به شما نعمت بخشید و گناه‌کارانتان را به خاطر نیکوکارانتان بخشود و به نیکوکارانتان هر چه طلبیدند، بخشید، به نام خدا حرکت کنید»⁽¹⁾.

در هنگام کوچ از عرفات به سوی مشعر، میلیون‌ها انسان به حرکت و خروش می‌آیند، در این حرکت دسته‌جمعی اگر دقت نشود برخی از مردم به ویژه افراد ناتوان مورد آزار قرار می‌گیرند از این‌رو ادب کوچ، رعایت حال دیگران است. در احادیث متعددی حکایت شده که پیامبر هنگام حرکت از عرفات به سوی مشعر مردم را به آرامش فرا می‌خواند⁽²⁾و می‌فرمود: حج اسب تاختن و شتر دواندن نیست، خودتان را (از عذاب خدا) حفظ کنید و نیکو حرکت کنید، ضعیف و مسلمانی را زیر پا قرار ندهید، و در راه رفتن میانه‌رو باشید⁽³⁾و همین سفارش از امام صادق علیه السلام حکایت شده است و حتی به ایشان گفته شد چرا در کوچ به سوی مشعر تاخیر می‌کنید، حضرت فرمود: من از ازدحام هراس دارم و می‌ترسم که در پایمال کردن انسانی شریک شوم⁽⁴⁾.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «کسی از تنگه (بین دو کوه در دهانه مشعر) بگذرد و در دلش تکبر نباشد، خدا (با نظر رحمت) به

او می‌نگرد. پرسیدم: کبر چیست؟ فرمود: مردم را برنجاند و حق را نپذیرد»⁽¹⁾.

از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «هنگام کوچ حاجیان از تنگه (دو کوه در دهانه مشعر = مأزمین) دو فرشته ندا دهند: پروردگارا (اینان را) سالم بدار، سالم بدار، و پروردگار می‌پذیرد و از این‌روست که در آن‌جا (غالباً) کسی را زمین افتاده و شکسته نمی‌بینی»⁽²⁾.

گاهی دعاها اشاراتی لطیف به اسرار مناسک حج دارد. از این‌رو توجه به دعاهای پیامبر و ائمه علیهم السلام در مشعر می‌تواند آموزشی برای ما و اشاراتی لطیف به اسرار آن باشد.

الف. مشعر جایگاه استغفار:

در حدیثی از امام صادق علیه السلام حکایت شده که (از عرفات به مشعر) با آرامش و وقار و استغفار کوچ کنید⁽³⁾.

ب. مشعر محل نجات از آتش:

و در حدیثی از امام صادق علیه السلام حکایت شده که می‌فرمودند در مشعر بگویید: «فکّ رقبتی من النار» خدایا مرا از آتش نجات عنایت فرما⁽⁴⁾.

و در حدیث دیگری آمده است که خود حضرت مشابه این جملات را در هنگام کوچ تکرار می‌کردند⁽⁵⁾.

ج. تقاضای سلامت دین کنید.

د. تقاضای قبولی مناسک حج کنید.

ه -. تقاضای زیاد شدن اعمال کنید.

و. تقاضا کنید همه نیکی‌ها برای شما جمع شود و بدی‌ها دفع شود.

ز. تقاضای وسعت در رزق حلال کنید.

ح. به عنوان مهمان خدا از او جایزه بخواهید که لغزش‌ها را ببخشاید و عذرخواهی را بپذیرد و تقوا را توشه ما قرار دهد⁽¹⁾.

آری، پیام این دعاها برای ما آن است که مشعر محلی برای طلب آمرزش، سلامتی دین، قبولی مناسک و برکت اعمال و ارزاق و جایزه‌گیری است. یعنی در رحمت الهی باز است.

شب مشعر شب راز و نیاز است در رحمت به روی خلق باز است

در حدیثی از امام صادق علیه السلام حکایت شده که: «ریگ‌ها را (برای رمی جمرات) از مشعر بردارید»⁽²⁾.

حاجیان در روز دهم، یازدهم و دوازدهم در منی، بارها به شیطان حمله‌ور می‌شوند و ابراهیم‌وار او را سنگسار می‌کنند، تا مانع انجام وظایف آنان نشود. ولی این حمله نیاز به اسلحه و مهمات دارد که حاجیان در مشعر سنگ‌ها را بر می‌چینند و مسلح می‌شوند، تا در منی به دشمن حمله کنند.

اسرار مشعر از منظر صاحب نظران:

ملاعبدالرزاق کاشانی در تفسیر آیه 198 سوره بقره می‌نویسد:

«خدای را در مشعر الحرام یاد کنید؛ یعنی: جمال حق را در جایگاه سرّ روحی که «خفی» نام دارد شهود کنید؛ چرا که ذکر در این پایگاه عبارت

است از شهود و مشعر نیز به عنوان جایگاه شعور، احساس جمال و زیبایی محرّم است و نامحرم را سزا نیست که بدان نایل گردد»⁽¹⁾.

استاد مکرّم دکتر حجتی می‌نویسد: «مزدلفه» از این رهگذر، جایگاه تقرب به خدا و چنان که اشارت رفت نقطه صعود و پرواز به سوی ملأ اعلا می‌باشد و سرانجام به شعوری بارور می‌شود که دوست و دشمن خود را شناسایی کرده و آماده شود. تا دشمن را از سر راه قرب به پروردگارش طرد کند.

در این پایگاه درک و شعوری در واقفان به هم می‌رسد که در همۀ مواقف چه پیش از مشعر و چه پس از آن بدان هشدار داده شد که میان هیچ یک از آن‌ها با دیگری فرق و امتیازی نیست....

وقوف در مشعر را به ویژه باید مانند سایر مناسک، شعاری شعور آفرین دانست، برای کسب این شعور باید در ردۀ همه اقوام قرار گرفت، چرا که قبلاً به خاطراین که با افکار جاهلی امتیازی در خود احساس می‌کردند⁽²⁾، در ضلالت و گمراهی و فقدان شعور لازم به سر می‌بردند»⁽³⁾.

سید عبدالله شبّر می‌نویسد:

«پس از عرفه، باید یک شب را در مشعر بمانی تا در آن‌جا، خود را برای مبارزه‌ای که فردا با دشمنان خدا در پیش داری آماده کنی، این‌جا جزء حرم خداست و عرفه خارج حرم بود، پس مانند کسی باش که اکنون مولایش به او روی آورده و پس از این‌که او را طرد کرده بود، اکنون اجازه ورودش

داده و اکنون به باب رحمت رسیده و نسیم رأفت مولا، بر او دمیده و با دخول در حرم خلعت قبول دریافته است»⁽¹⁾.

«جستجو در خاک‌های مشعر برای پرکردن یک کیسه از سنگریزه‌هایی که می‌خواهد به شیطان بزند و نماز و دعا و مناجات شبانه و یاد خدا، در او (حاجی) نوعی آگاهی و خود آگاهی ایجاد می‌کند تا دوست و دشمن خود را بشناسد»⁽²⁾.

«مشعر» یعنی محلی که شعار خدا و نشان خداجویی و خداخواهی در آن کاملاً پیداست. در آن‌جا هیچ مظهری از مظاهر دنیاطلبی و خودخواهی دیده نمی‌شود، نه فرشی، نه سقفی، نه دودی، نه دمی، نه غذاهای الوان، نه مناظر زیبا، بیابانی پر از سنگ و خاک است که متجاوز از دو میلیون انسان سپیدپوش را که از تمام دنیا جز دو قطعه پارچه احرام چیزی همراه خود ندارند در آغوش خود گرفته است و هر کس به گوشه‌ای برای عبادت و مناجات با خدا...⁽³⁾.

دکتر سید محمدباقر حجتی در مورد جمع‌آوری سنگ‌های رمی جمرات در مشعر می‌نویسد:

«این سلاح را - هر چند که ریز است - دسته جمعی فراهم آورند که با تمام کوچکی و سبکی خود، اگر به سوی شیطان و جمرات غول پیکر نشان روند، جثۀ برافراشته آن‌ها را زیر خروارها سنگریزه می‌توانند به راحتی خفه سازند»⁽⁴⁾.

نایب الصدر شیرازی گوید:

«بعد از مشاهده یوم دین و جمع اولین و آخرین در محضر جلال کعبه ربّ العالمین - که در واقع سیر کثرت در وحدت بود -... شبی در مزدلفه به روز آر که مشعر و وادی مُحسَّر است. روی و سوی کعبه ما، روز و شب نیکبختان است.... در عین کثرت، وحدت است، کسب جمعیت از آن زلف پریشان بنمای. در مقام صعود یوم دین باشد... پس زنده دار دل خود را در این شب به یاد حضرت ما «فان احیاء هذا اللیلة من اعظم القربات (= شب زنده‌داری مشعر از بزرگترین عوامل نزدیکی به خداست) و به عدد عین عین‌الجمع حصان را جمع نمودن، سنت است که در مراتب نزول سبع و در صعود سبعین است و در حقیقت واحد است ساری در همه»⁽¹⁾.

آیت الله جوادی آملی در مورد اسرار مشعر می‌نویسند:

«راز وقوف و بیتوته در مشعر الحرام، آن گونه که از مواعظ امام سجاد علیه السلام به شبلی استفاده می‌شود این است که حج‌گزار قلب خود را با شعار تقوا آگاه کرده، تقوا و خوف از خداوند را شعار دل خود قرار دهد. تا قلب او با تقوا شناخته شود، که شعار هر قومی معرف آن قوم است. بنابراین اگر چه تقوا در همه مناسک حج مطرح است، لیکن تجلی ویژه آن هنگام وقوف در مشعر الحرام، مشهود واقفان بر اسرار است»⁽²⁾.

چرا در جریان خرابی کعبه به دست حجاج ماجرای اصحاب فیل تکرار نشد؟

مقدمه:

هلاکت اصحاب فیل از مصادیق سنت استیصال (= ریشه‌کنی و براندازی) است یکی از سنت‌های الهی این است که اگر اهل باطل چنان در کفر و انکار حق فرو رفتند که حکمت الهی «تاخیر در عقوبتشان» را روا ندانست نوبت به «سنت استیصال» می‌رسد که یکی از سنت‌های قطعی و تخلف ناپذیر خداوند است⁽¹⁾. البته همه سنت‌های الهی همواره در جهت تایید حق و پیروزی نهایی اهل حق می‌باشد و سنت‌های دیگر نظیر سنت استیصال در راستای این سنت الهی قابل تبیین است⁽²⁾.

ابرهه قصد تخریب و از بین بردن نام و یاد کعبه را داشت تا با از بین بردن این یادگار قهرمان توحید جناب ابراهیم علیه السلام، مردم متوجه معبدی که او ساخته بود بشوند؛ تا حکومتش از نظر اقتصادی و سیاسی از اقبال مردم بهره‌مند شود. او آن‌قدر سرمست قدرت خویش بود که حتی خداوند را جلودار خود نمی‌دید. چنان‌که از کنار هشدار عبدالمطلب که گفت: خانه (کعبه) صاحبی دارد که او خود جلو شما را می‌گیرد، به راحتی گذشت⁽³⁾. از

این‌رو خداوند اصحاب فیل را گرفتار سنت استیصال کرد و این قضیه کاملاً در جهت پیروزی نهایی اهل حق اتفاق افتاد. زیرا:

اولاً: با این اعجاز مسلَم تاریخی همگان به «عظمت کعبه» پی بردند.

ثانیاً: این ماجرا مقارن میلاد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله⁽¹⁾و در حقیقت زمینه‌ساز ظهور آن بزرگوار بود و پیام‌آور عظمت این قیام بود. این همان چیزی است که به «ارهاص»⁽²⁾تعبیر می‌شود.

ثالثاً: تهدیدی است برای همه گردنکشان جهان که نمی‌توانند در برابر قدرت خدا بایستند⁽³⁾. اما در پاسخ این‌که اصحاب فیل به خاطر این‌که می‌خواستند کعبه را خراب کنند عذاب شدند چرا «حجاج» که کعبه را خراب کرد عذاب نشد؟ در این مورد لازم است اول اصل ماجرا را مرور کنیم، سپس پاسخ‌های احتمالی را بیان می‌کنیم.

ابن‌زبیر در مکه و عبدالملک مروان در شام ادعای خلافت داشت و در جنگ ابن زبیر شکست خورد. حجاج که فرمانده سپاه شام بود مکه را محاصره کرد و ابن‌زبیر از مسجدالحرام به عنوان سنگر استفاده می‌کرد و حجاج حرمت کعبه را نگه نداشت و بدون توجه به کعبه بر سر دشمن خود با منجنیق سنگ پرتاب کرد و در نتیجه این جنگ، به کعبه هم آسیب رسید⁽⁴⁾. وقتی جنگ تمام شد، وارد مسجد الحرام شد و دستور داد سنگ‌ها را بیرون ببرند، آن‌جا را جارو کنند و شستشو دهند⁽⁵⁾.

پاسخ‌های احتمالی:

فصل ششم: احکام و فلسفه آن

اشاره

چرا در سوره احزاب آیه 59 «نساء المؤمنین» را امر به حجاب فرموده ولی در سوره فتح آیه 25 «نساء مومنات» آمده است ؟

همان‌طور که در علم نحو بیان شده: هرگاه ارتباط دو کلمه از قبیل صفت و موصوف باشد؛ این دو کلمه باید از چند وجه با هم هماهنگی داشته باشند که یکی از آن وجوه، در مذکر و مؤنث بودن است؛ مثل آیه 25 از سوره فتح که «نساء مومنات» از قبیل صفت و موصوف است.

اما در جایی که دو کلمه، ارتباطشان از قبیل مضاف و مضاف‌الیه باشد، لازم نیست از لحاظ مذکر و مؤنث بودن هماهنگی داشته باشد که در آیه 59 از سوره احزاب، «نساءالمؤمنین» از این قبیل می‌باشد⁽¹⁾.

مطلبی که ذکر شد از نظر قواعد علم بود که به طور طبیعی از نظر معنایی نیز تفاوت‌هایی پدید می‌آورد و آن این‌که در آیه 25 سوره فتح مقصود از «نساء»، زنانی است که مؤمن باشند و شامل غیرمؤمنین نمی‌شود چون با صفت «مومنات» ذکر شده است؛ اما در سوره احزاب، مقصود از «نساء»، زنانی هستند که شوهران آن‌ها مؤمن هستند، حال چه خود آن زنان مؤمن باشند یا نباشند. با توجه به مطالب فوق در این‌جا دو آیه مذکور را با ترجمه ذکر می‌کنیم:

سوره فتح آیه 25:(هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اللّهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ

یَشاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِیماً) ؛ «آنان کسانی هستند که کفر ورزیدند و شما را از مسجد الحرام بازداشتند، و (نیز) قربانی بازداشت شده را از رسیدن به قربانگاهش (منع کردند). و اگر نبودند مردان مومن و زنان مومنی که آنان را نمی‌شناختید، که پایمالشان می‌کردید، پس از آنان عیبی بدون هیچ دانشی نمی‌رسید...».

سوره احزاب آیه 59:(یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذلِکَ أَدْنی أَنْ یُعْرَفْنَ فَلا یُؤْذَیْنَ وَ کانَ اللّهُ غَفُوراً رَحِیماً) ؛ ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مومنان بگو: «از پوشش‌های بلند (چادر مانند) شان به خودشان نزدیک کنند، این [کار] برای این‌که شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند نزدیک‌تر است؛ و خدا بسیار آمرزنده مهرورز است».

یادآوری:

در پایان لازم به ذکر است که آیه 25 از سوره فتح، چنان‌چه در تفاسیر نیز آمده، ارتباطی به بحث حجاب ندارد بلکه این آیه به صلح حدیبیه و فلسفه آن اشاره دارد که چرا خداوند به دست شما (مسلمان) کفار را کیفر نداد، در حالیکه کفر ورزیده بودند و مسلمین را از زیارت خانۀ خدا و قربانی کردن بازداشته بودند.

سپس در بیان فلسفه صلح حدیبیه می‌فرماید: این به خاطر وجود مردان و زنان با ایمان در بین کفار بود و در صورت جنگ، مؤمنینی از زنان و مردان، از بین می‌رفتند و اگر چنین نبود، خداوند هرگز مانع این جنگ نمی‌شد⁽¹⁾؛ بنابراین مقایسه این دو آیه، برای بررسی بحث حجاب، صحیح نمی‌باشد.

هدف از آفرینش انسان رسیدن به لطف و رحمت الهی می‌باشد، و اکثریت مردم جهان به این رحمت نمی‌رسند، این چطور با لطف و رحمت الهی سازگار است؟

مقدمه

برخی آیات قرآن، هدف آفرینش را «آزمایش و امتحان»⁽¹⁾انسان‌ها معرفی کرده‌اند.

بعضی آیات، هدف آفرینش را دستیابی به «علم و آگاهی»⁽²⁾از قدرت خدا می‌دانند و آیاتی نیز هدف آفرینش را «عبودیت و بندگی»⁽³⁾معرفی کرده‌اند؛ برخی آیات، هدف آفرینش را رسیدن به «رحمت الهی»⁽⁴⁾عنوان کرده‌اند و برخی از آیات دیگر هم هدف خلقت را «لقاء الهی»⁽⁵⁾شمرده‌اند.

با دقت در هدف‌هایی که قرآن و روایات برای آفرینش بیان کرده‌اند در می‌یابیم که شاید به ظاهر، این هدف‌ها، مختلف باشند ولی در واقع هرکدام مقدمه‌ای برای دیگری است، یعنی «علم و دانش» و «امتحان و آزمایش» هدف‌هایی هستند که در مسیر «عبودیت» قرار می‌گیرند و «رحمت واسعه» خداوند نتیجه این عبودیت است که به «قرب‌الهی» منتهی می‌شود و در نهایت به «لقاءالهی» و ملاقات حضرت حق نائل می‌شود.

اما پاسخ:

به نظر می‌رسد در این پرسش بین اراده تکوینی و اراده تشریعی تفاوت گذاشته نشده است در حالی که این دو اراده، کاملاً با هم فرق دارند⁽²⁾.

آری، انسان خلق شده تا در سایه‌ی لطف و رحمت الهی به کمال و رشد برسد ولی این کار اجباری نیست بلکه انسان با اختیار و اراده خودش مسیر را انتخاب می‌کند و با اختیار خود وارد رحمت خاص الهی می‌گردد؛ به تعبیری دیگر: رحمت خاص الهی با آماده کردن زمینه‌ها بدست می‌آید به عنوان مثال هنگامی که گفته شود من این مسجد را برای عبادت ساخته‌ام، مفهومش این است که آن را برای عبادت آماده کرده‌ام نه این‌که مردم را به اجبار به عبادت وادارم.

مثال دیگر: اگر شخصی مدرسه‌ای را در محلی بسازد و بگوید: «من این مدرسه را ساختم تا افراد این محل از امکانات آن استفاده کنند و با سواد شوند». حال اگر برخی از افراد این محل در این مدرسه شرکت نکنند و بی‌سواد بمانند! تقصیر با کیست؟ آن شخص مسجد و مدرسه را برای عبادت و تحصیل ساخته است ولی ارزش کار به این است که خود

افراد با اختیار خود به مسجد و مدرسه بروند و اگر به صورت اجباری بروند آن وقت ارزش ندارد لذا خداوند می‌توانست افراد را مجبور به اطاعت و عبادت خود بکند ولی دیگر ارزشی نداشت از این‌رو خداوند متعال می‌فرماید:(وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیاتِنا یُؤْمِنُونَ) .

که در تفسیر این آیه می‌خوانیم⁽¹⁾:

رحمت در این آیه هم می‌تواند اشاره به نعمت‌های دنیایی باشد که همگان را در برگرفته و شخص خوب و بد از آن بهره می‌برند و هم می‌تواند اشاره به رحمت‌های مادی و معنوی باشد، چرا که نعمت‌های معنوی به قوم و جمعیتی خاص اختصاص ندارد هر چند شرایطی دارد که بدون آن شرایط آن رحمت نصیب کسی نمی‌شود.

به تعبیری ساده‌تر: درهای رحمت الهی به روی همگان گشوده است و این خود مردم هستند که باید تصمیم بگیرند و از این در وارد شوند و اگر کسانی شرایط ورود به آن را فراهم نسازند دلیل بر تقصیر خود آن‌هاست نه محدود بودن رحمت خدا؛ چنان‌چه آیه می‌فرماید: «این نوع از رحمت] رحمت خاص [شامل 3 دسته می‌شود:

بدین ترتیب آیه مشتمل بر یک برنامه جامع و کامل می‌باشد که شخص را شایسته پذیرش رحمت خاص الهی می‌کند.

و در حدیث زیبایی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حکایت شده: «خداوند تبارک و تعالی صد رحمت آفریده است که از آن‌ها یکی در میان آفریدگان اوست که به سبب آن به یکدیگر رحم و دلسوزی می‌کنند و 99 رحمت دیگر را برای دوستانش اندوخته است»⁽¹⁾.

یادآوری

در پایان لازم به ذکر است که فقط شیعیان نیستند که وارد بهشت و رضوان الهی می‌شوند و به رحمت الهی می‌رسند (چنان‌چه در پرسش آمده) بلکه تمام مؤمنین به خدا و پیروان انبیاءکه قبل از پیامبر اکرم بودند به این رحمت الهی می‌رسند.

و بعد از پیامبر اکرم نیز غیر از شیعیان، مسلمانان نیز وارد بهشت می‌شوند. (مگر برخی فرقه‌ها مثل ناصبی‌ها) و پیروان ادیان و مذاهب دیگر نیز اگر مستضعف⁽²⁾باشند و ایمان به خدا و پیامبر خود داشته باشند و عمل صالح انجام دهند مورد عفو الهی واقع می‌شوند⁽³⁾؛ که البته بهشت و عفو و رحمت الهی در موارد فوق دارای مراتب و درجات مختلف است.

منابع جهت مطالعه بیشتر

فلسفه قطع کردن دست دزد در اسلام چیست ؟

مقدمه

یکی از شرایط مهم برای زندگی سالم، برخورداری از امنیت مالی و جانی می‌باشد. به طوری که اگر افراد یک جامعه نسبت به مال و اموال خود احساس ناامنی کنند و دائم در پی حفظ اموال خود برایند، زندگی آن‌ها مختل خواهد شد و در آن اجتماع گردونه زندگی از کار می‌ایستد و عواقب زیادی در پی خواهد داشت. پس هر آیینی که برنامه‌ای برای اداره اجتماع ارائه می‌کند باید راهکار مناسبی برای ایجاد و حفظ امنیت در آن جامعه داشته باشد و نمی‌تواند با تساهل و تسامح از کنار متعرضان به امنیت جامعه بگذرد؛ چراکه اگر چنین کند زمینه هر پیشرفت و رشدی را از بین برده و جامعه را به سمت هرج و مرج و سقوط می‌کشاند.

از این‌رو دین مبین اسلام برای این‌که این معضل خانمان‌سوز را به کلی ریشه‌کن کند، برای رعایت حق جامعه و مصلحت بالاتر، مجازات شدیدی را برای دزد قرار داده است. چراکه وقتی امر دائر بود بین حق افراد متعدد جامعه و سلامتی یک نفر سارق، بدیهی است که برای رعایت حق افراد جامعه باید از سلامتی دزد چشم‌پوشی کرده نه این‌که برای سلامتی و حفظ آبروی دزد حقوق افراد جامعه را پایمال نمود⁽¹⁾.

از این‌رو اسلام برای حفظ یکی از ارکان اساسی زندگی اجتماعی که «امنیت» باشد، دستور می‌دهد که با شرایطی خاص قسمتی از دست دزد را

قطع نمایند و این عمل شدید را مجازاتی متناسب با شکستن دیوار امنیت افراد جامعه قرار داده است و شدید بودن این مجازات نقش باز دارندگی خوبی دارد.

آیا این مجازات اسلامی خشونت‌آمیز نیست؟

بارها این اشکال از طرف مخالفان اسلام و یا پاره‌ای از مسلمانان کم اطلاع، مطرح شده است که این مجازات اسلامی بسیار شدید به نظر می‌رسد. و اگر بنا شود این حکم در دنیای امروز عمل شود، باید بسیاری از دست‌ها را ببرند، به علاوه اجرای این حکم سبب می‌شود که یک نفر گذشته از این‌که عضو حساسی از بدن خود را از دست دهد تا پایان عمر انگشت‌نما باشد.

پاسخ

اولاً: همان‌طور که در شرایط این حکم آمده، هر سارقی مشمول آن نخواهد شد بلکه تنها یک دسته از سارقان خطرناک هستند که رسماً مشمول آن می‌شوند. یعنی با توجه به این‌که راه اثبات جرم در اسلام شرایط خاصی دارد این موضوع باز هم تقلیل پیدا می‌کند و فقط شامل افرادی می‌شود که امروزه در اصطلاح به آن‌ها «اشرار» گفته می‌شود.

ثانیاً: یک حکم اسلامی را نمی‌توان به طور مستقل و منهای احکام دیگر مورد بررسی قرار داد، به عبارت دیگر نمی‌توان آن حکم را در یک جامعه‌ی صد در صد غیراسلامی فرض کرد. ولی اگر توجه داشته باشیم که اسلام دارای مجموعه احکام و برنامه‌هایی است که اجرای آن در یک اجتماع سبب ایجاد عدالت اجتماعی، مبارزه با فقر، تعلیم و تربیت صحیح، آموزش و پرورش کافی، آگاهی و بیداری و تقوا می‌گردد. بدیهی است

که در چنین جامعه‌ای مشمولان این حکم چه اندازه کم خواهند بود. البته منظور این نیست که در جوامع امروز این حکم نباید اجرا شود بلکه منظور این است که هنگام داوری و قضاوت باید تمام این جوانب را در نظر گرفت. چرا که برنامه‌های اسلام دارای یک سیستم و شبکه‌ای است که تمام اجزای آن به هم مربوط می‌شود. و حکومت اسلامی موظف است که برای همه‌ی افراد، نیازمندی‌های اولیۀ زندگی را فراهم سازد و به آن‌ها آموزش دهد، و از نظر اخلاقی نیز تربیت کند، بدیهی است در چنین محیطی افراد مُتخلّف بسیار کم خواهند شد.

ثالثاً: اگر می‌بینیم امروز دزدی فراوان است به خاطر آن است که این حکم اجرا نمی‌شود وگرنه محیطهایی که این حکم اسلامی در آن اجرا می‌شود (مانند عربستان سعودی که تا سال‌های اخیر این حکم در آن اجرا می‌شد) امنیت فوق العاده‌ای در آن‌جا حکمفرما می‌باشد.

جالب این‌که این حکم اسلامی با این‌که قرن‌ها اجرا می‌شد و در پناه آن مسلمانان آغاز اسلام، در امنیت و رفاه می‌زیستند در مورد تعداد بسیار کمی از افراد که از چند نفر تجاوز نمی‌کرد در طی چند قرن اجرا گردید.

آیا بریدن چند دست خطاکار، برای امنیت چند قرن ملت‌ها، قیمت گزافی است که پرداخت می‌شود؟⁽¹⁾

شرایط مجازات سارق

قرآن در این حکم، مانند سایر احکام، اصل مطلب را بیان کرده و شرح آن را به سنت پیامبر واگذار کرده است، آن‌چه از مجموع روایات اسلامی استفاده می‌شود این است که اجرای این حد (بریدن دست) شرایط متعددی دارد که بدون آن، اقدام به این کار جائز نیست از جمله این‌که:

البته منظور از ذکر شرایط بالا این نیست که سرقت، تنها در صورت فراهم‌شدن این شرایط حرام است، بلکه منظور این استکه اجرای حد مزبور، مخصوص این‌جا است و گرنه سرقت در اسلام به هر شکل و به هر اندازه و هر کیفیت حرام است⁽³⁾.

نتیجه: تعداد افرادی که مشمول این حکم می‌شوند خیلی کم هستند؛ اما شدید بودن مجازات نقش بازدارندگی خوبی خواهد داشت.

اندازه قطع شدن دست سارق

در میان فقهای شیعه با استفاده از روایات اهل‌بیت علیهم السلام معروف این است که تنها چهار انگشت از دست راست بریده می‌شود، نه بیشتر؛ اگر چه فقهای اهل سنت بیش از آن گفته‌اند⁽⁴⁾.

تذکر: با این‌گونه برخورد، هم دزد به مجازات خود می‌رسد و هم دیگران که زمینه‌ی ابتلا به این مشکل را دارند، باز داشته می‌شوند. از این رو در آیه‌ای که دستور بریدن دست دزد آمده می‌فرماید:(وَ السّارِقُ وَ السّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُما جَزاءً بِما کَسَبا نَکالاً مِنَ اللّهِ وَ اللّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ)1 .

نکات

در این آیه به چند نکته اشاره شده است:

اولاً: این کیفر نتیجه کار خودشان است و چیزی است که برای خود خریده‌اند.

ثانیاً: هدف از آن پیشگیری از ظلم، و بازگشت به حق و عدالت است. زیرا «نکال» به معنای مجازاتی است که به منظور پیشگیری و ترک گناه انجام می‌شود این واژه در اصل به معنای لجام و افسار است و سپس به هر کاری که از انحراف جلوگیری کند گفته می‌شود. و در پایان آیه برای رفع این توهم که مجازات مذکور عادلانه نیست می‌فرماید: خداوند هم «توانا و قدرتمند» است، بنا براین دلیلی ندارد که از کسی انتقام بگیرد؛ و هم «حکیم» است بنابراین دلیلی ندارد که کسی را بی‌حساب مجازات کند و همه دستوراتش از روی حکمت است⁽¹⁾.(وَ اللّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ)

با اجرای این حکم ممکن است تعداد اندکی که مشمول این حکم می‌شوند آبرویشان برود اما در عوض تعداد زیادی اصلا به این مشکل دچار نمی‌شوند. در حالی که اگر مجازات مخفی و آسانی قرار می‌دادند، نه دزد اصلاح می‌شد و نه دیگران را از این عمل زشت باز می‌داشت. از این رو آن

حکم آسان را بر تعداد زیادی اجرا می‌کردند و جامعه نیز هیچگاه رنگ امنیت را به خود نمی‌دید. نکته ظریف‌تر اینکه «تکرار اجرای حکم‌های مجازاتی» خود آثار بدی را در پی دارد چرا که «تکرار»، باعث می‌شود تا قبح و زشتی مسئله از بین برود و برای افراد عادی شود و شخص که چند بار حکم بر او جاری شده جری‌تر می‌شود.

توبه دزد

چنان‌چه بیان شد دستورات اسلام را باید به طور جامع و همه جانبه نگریست تا بهتر بتوان در مورد برنامه‌هایشان قضاوت کرد از این‌رو اسلام که چنین دستوری را در مورد دزد می‌دهد به دیگران نیز سفارش می‌کند که اگر دزد یا هر گنه‌کاری توبه کرد، توبه او پذیرفته است و همگان موظف هستند عیوب او را بپوشانند و کاری نکنند که موجب اذیت و آزار او شود و از مسخره‌کردن و غیبت‌کردن همگان حتی دزد بپرهیزند. پس مجازات شدن دزد به معنای بسته شدن همه درها به روی او نیست؛ و زمینه برای ادامه دادن به زندگی آبرومند برای او نیز فراهم است.

بر فرض هم‌که در آن جامعه نتوانست به زندگی خود ادامه دهد می‌تواند با مهاجرت، محیط مناسبی را برای زندگی سالم انتخاب کند و از طرفی اسلام به همگان دستور می‌دهد که به دیگران حسن ظن داشته باشند و از سوءظن بپرهیزند. که این هم به کسی که انگشتانش قطع شده کمک می‌کند که آبرویش حفظ شود. چرا که دیگران بنا به دستور اسلام، باید احتمال دهند که دست ایشان بر اثر سانحه‌ای قطع شده باشد.

اگر اسلام بعد از بریده شدن دست، مجازاتی برای دزد قرار نداده بود می‌توانستیم بگوییم در این صورت دزد به کار خود ادامه می‌دهد اما در نظر داشته باشیم که اگر دزدی با وجود مجازاتی که شده باز هم به دزدی خود

ادامه دهد مجازات شدیدتری می‌شود و آن قطع کردن پای چپ او می‌باشد؛ و اگر باز هم ادامه داد او را حبس ابد می‌کنند؛ و اگر باز در زندان به دزدی ادامه داد او را اعدام می‌کنند⁽¹⁾.

پس نمی‌توان گفت با مجازات کردن دزد و بی‌آبرو شدن او، باز به دزدی ادامه می‌دهد بلکه باشدیدتر شدن مجازات، به طور طبیعی کمتر کسی به دزدی ادامه می‌دهد به خصوص که بریده شدن پا و حبس ابد و اعدام در انتظار او باشد.

منابع جهت مطالعه بیشتر

چرا به نظر شیعه نماز در سفر غیر جهاد، شکسته می شود؟ (با توجه به آیات 100-103 سوره نساء)

در آیات فوق قرآن کریم در سوره نساء آیات 100-103 می‌فرماید:

(وَ مَنْ یُهاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُراغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهاجِراً إِلَی اللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّهِ وَ کانَ اللّهُ غَفُوراً رَحِیماً وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکافِرِینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْری لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً واحِدَةً وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضی أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً فَإِذا قَضَیْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْکُرُوا اللّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً) ؛ «و هر کس که در راه خدا هجرت کند، در زمین مکان‌های [امنِ] فراوان و گشایشی خواهد یافت؛ و هر کس [بعنوان] مهاجرت به سوی خدا و فرستاده او، از خانه‌اش بدر آید، سپس مرگ او را فرا گیرد، پس بیقین پاداشش بر خداست؛ و خدا، بسیار آمرزنده مهرورز است. و هنگامی که در زمین سفر می‌کنید، اگر از آشوبگری کسانی که کفر ورزیدند، (در مورد خود) تان می‌ترسید؛ پس هیچ گناهی بر شما نیست که از نماز کم کنید (و نمازهای چهار رکعتی را دو رکعت بخوانید)؛ [چرا] که کافران، برای شما دشمنی آشکارند. و هر گاه در میان آنان باشی، و (در میدان جنگ) برایشان

نماز را به پا داشتی، پس باید دسته‌ای از آنان با تو (به نماز) ایستند، و باید سلاح‌هایشان را برگیرند؛ و هنگامی که سجده کردند (و نماز را به پایان رساندند)، پس باید پشتِ سرِ شما (در میدان نبرد) قرار گیرند، و دسته دیگری که نماز نگزارده‌اند (و در میدان نبرد بودند)، باید بیایند و با تو نماز گزارند؛ و باید آمادگیشان را (حفظ کنند) و سلاح‌هایشان را (در حال نماز) بر گیرند؛ (زیرا) کسانی که کفر ورزیدند، آرزو می‌کنند که از سلاح‌هایتان و وسایلتان غافل شوید و با یک شبیخون (ناگهانی) به شما یورش آورند. و اگر شما از باران ناراحتید، و یا بیمار (و مجروح) هستید، هیچ گناهی بر شما نیست که سلاح‌هایتان را [بر زمین] بگذارید؛ و [لی] آمادگیتان را (حفظ کنید و وسایل دفاعی را) برگیرید. براستی که خدا برای کافران، عذاب‌خوار کننده‌ای آماده ساخته است. و هنگامی که نماز را به پایان رساندید، پس در حال ایستاده و نشسته و بر پهلوهایتان [آرمیده]، خدا را یاد کنید. و هرگاه آرامش یافتید، پس نماز را (به طور معمول) بر پا دارید، [چرا] که نماز، بر مؤمنان در اوقات معیّن [واجب و] مقرّر شده است».

در آیات فوق نماز خوف و نماز شکسته در سفر تشریع شده، سخن از نماز خوف دارد که مربوط به میدان‌های جنگ است و سخن از شکستن نماز در سفر دارد که آن نیز بی ارتباط با جنگ نیست.

جمله (إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا...) قید یا شرط است برای جمله (فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) و اشاره دارد که ابتدا شکستن نماز برای خوف فتنه و ترس از دشمن تشریع شد، و این خصوصی بودن مورد، منافات ندارد با این‌که برای بار دوم به طور عموم و برای همه سفرهای مشروع تشریع شود. هرچند که پای خوف در میان نباشد. آری، کتاب خدا یک قسم از نماز شکسته را بیان می‌کند و سنت رسول الله آن را برای همه موارد، عمومی می‌سازد⁽¹⁾.

نماز مسافر در فقه

همه فقهای شیعه و سنی اتفاق نظر دارند که شکستن نماز مخصوص نمازهای واجب چهار رکعتی است، یعنی نمازهای ظهر و عصر و عشاء، دو رکعتی می‌شود مثل نماز صبح.

«حنفیه» و «شیعه» می‌گویند: این حکم واجب است و شکستن نماز لازم است. بقیه مذاهب می‌گویند: این حکم جایز است یعنی نماز گذار اختیار دارد تمام بخواند یا شکسته⁽¹⁾.

نماز مسافر در آیینه احادیث شیعه

شیخ صدوق رحمه الله به سند خود از زراره و محمد بن مسلم روایت کرده که هر دو گفتند: به امام‌باقر ابی‌جعفر علیه السلام عرضه داشتیم: درباره نماز در سفر چه می‌فرمایید چگونه باید آن را خواند؟ و چند رکعت باید خواند؟ فرمود: خدای عزوجل می‌فرماید:(وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) و به حکم این آیه شکستن نماز در سفر واجب شد، همان‌طور که تمام خواندنش در حضر (غیرسفر) واجب است.

می‌گویند: عرضه داشتیم: آیه شریفه نفرموده: افعلوا (چنین کنید) بلکه فرموده: «حرجی بر شما نیست اگر نماز را بشکنید»، و این عبارت وجوب را نمی رساند، بلکه دلالت دارد که مسافر می تواند نماز را بشکند. شما چگونه وجوب را از آن استفاده کردید و می‌فرمایید: «شکستن نماز در سفر واجب است، همان‌طور که تمام خواندنش در حضر واجب است»؟

حضرت در پاسخ فرمود: مگر خدای عزوجل نفرموده:(إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ

بِهِما) با این‌که می دانید که طواف بین صفا و مروه واجب است، چون هم خدای تعالی آن را در کتابش ذکر کرده و هم پیامبرش آن را عمل کرده، شکسته‌شدن نماز در سفر نیز همینطور است. هم خدای تعالی در کتاب مجیدش ذکر کرده و هم رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را عمل کرده است.

می‌گویند: عرضه داشتیم: حال اگر کسی در سفر، چهار رکعتی بخواند، باید اعاده کند یا نه؟ فرمود: اگر آیه تقصیر را خوانده و برایش تفسیر شده، و با این حال چهار رکعتی خوانده، باید نمازش را دوباره بخواند و اگر آیه را نخوانده و یا اگر خوانده معنایش را نفهمیده، اعاده بر او لازم نیست و نمازها همه‌اش در سفر دو رکعتی است، جز نماز مغرب، که در سفر نیز سه رکعت است و شکسته نمی‌شود، چون رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را در سفر و غیر سفر سه رکعتی باقی گذاشت. (تا آخر حدیث)⁽¹⁾

احادیث اهل سنت

در «الدّرالمنثور» حکایت شده است که ابن‌ابی‌شبیه، عبدبن‌حمید، مسلم، ابوداود، ترمذی، نسایی، ابن‌ماجه، ابن‌جارود، ابن‌خزیمه، طحاوی، ابن‌جریر، ابن‌منذر، ابن‌ابی‌حاتم، نحاس و ابن‌حبان همگی از یعلی بن امیه روایت آورده‌اند که گفت: من از عمر بن خطاب پرسیدم: آیه شریفه:(فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا) شکستن نماز را مخصوص خوف دانسته و امروز مردم خوفی ندارند، دیگر چرا باید نماز را شکسته بخوانند؟

عمر گفت: من نیز مانند تو تعجب کردم و علت آن را از رسول خدا جویا شدم. فرمود: تعبیر «فَلا جُناحَ عَلَیْکُمْ» برای این است که بفهماند این

حکم تصدّق و ارفاقی از ناحیه خدا به شما مسلمین است. و اما این‌که واجب است نماز شکسته شود برای این است که قبول تصدق خدا واجب است، پس صدقه خدا را قبول کنید (و در سفر نماز را شکسته بخوانید)⁽¹⁾.

و در همان کتاب است که عبد بن حمید و نسایی و ابن ماجه و ابن‌حبان و بیهقی در کتاب سنن خود از امیه بن عبدالله بن خالد بن اسد روایت آورده که از پسر عمر پرسیده است: آیا به نماز شکسته رأی می‌دهی؟ با این‌که ما تنها نماز خوف را در قرآن می‌بینیم و نماز مسافر را نمی‌یابیم. پسر عمر گفت: ای برادرزاده، خدای تعالی محمد صلی الله علیه و آله را وقتی فرستاد که ما هیچ چیزی نمی‌دانستیم، ناگزیر ما آن‌چه می‌کنیم، طبق عمل رسول خدا صلی الله علیه و آله انجام می‌دهیم، باید ببینیم آنجناب چه می‌کرده و شکستن نماز در سفر سنتی (= شیوه‌ای) است که آن را رسول خدا باب کرده است و در همان کتاب است که ابن‌ابی‌شیبه و ترمذی⁽²⁾و نسایی از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: ما در بین راه مکه و مدینه نماز را شکسته خواندیم با این‌که ایمن بودیم و هیچ خوفی نداشتیم. و نیز حکایت می‌کند که ابن ابی شیبه، احمد، بخاری، مسلم، ابوداود، ترمذی و نسایی از حارثه بن وهب خزاعی روایت کرده‌اند که گفت: من نماز ظهر و عصر را در «منا» با جمعیتی بسیار زیاد و با امنیتی کامل به رسول خدا صلی الله علیه و آله اقتدا کردم، و آن حضرت دو رکعتی خواند⁽³⁾.

این را نیز باید دانست که از اهل‌سنت روایاتی دیگر وارد شده که مخالف با روایات گذشته است و در عین حال خود آن‌ها با یکدیگر اختلاف نظر دارند و بررسی آن روایات و سایر روایاتی که کیفیت نماز

خوف، و همچنین نماز شکسته در سفر را بیان می‌کند، جایش در علم فقه است که از موضوع بحث ما خارج است.

منابع جهت مطالعه

چرا شخص مرتد (که از اسلام خارج می شود) مجازات می گردد؟

مقدمه

آیین مقدس اسلام دارای قوانین پیشرفته و جامع و همه سونگر می‌باشد. و احکام آن چون از علیم حکیم صادر شده است، از حکمت‌های مختلفی برخوردار است و مجازات مرتد نیز از این قاعده مستثنی نیست. و لازم است در این حکم الهی دقت و مطالعه کنیم تا بدانیم چرا اسلام چنین مجازات سختی را قرار داده است.

اسلام مجبور کردن مردم به ایمان آوردن را نمی‌پذیرد⁽¹⁾و تقلید نمودن در اعتقادات را عملی مردود می‌شمارد⁽²⁾. و خواهان آن است که مسلمانان با فکر و عقیده و استدلال، این آیین والا را بپذیرند. چنان‌چه از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده: هرکس با تقلید از افرادی، وارد دین شود، با تقلید از افراد دیگری از دین خارج می‌شود⁽³⁾. و همین بزرگوار می‌فرمایند: اگر جوانی از شیعیانم را ببینم که در دین فهم عمیق نمی‌کند هر آینه او را تنبیه خواهم کرد⁽⁴⁾. سؤال فوق به سه بخش تقسیم می‌شود:

قبل از این‌که به پاسخ صورت‌های فوق بپردازیم به معنای لغوی و اصطلاحی مرتد و انواع مرتد و مجازات‌های هر کدام می‌پردازیم تا موضوع بحث به خوبی روشن شود.

معنای واژه ارتداد در لغت

در علم لغت واژه «ارتداد» به معنای بازگشت و رجوع از چیزی به غیر آن، آمده است⁽¹⁾و فرموده خداوند در آیه (وَ لا تَرْتَدُّوا عَلی أَدْبارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِینَ)2 بر معنای یاد شده دلالت دارد.

معنای ارتداد در اصطلاح فقهی

در فقه اسلامی، «مرتد» به کسی گفته شده که پس از اقرار به اسلام، از آن دست بردارد و دین دیگری را برای خود برگزیند.

انواع مرتد

«مرتد» دو نوع است: فطری و ملی. «مرتد فطری» به کسی گفته می‌شود که در خانواده مسلمان تولد یافته و پدر و مادرش، یا یکی از آن‌ها، مسلمان باشند و پس از مسلمان شدن دست از اسلام برداشته و اظهار کفر کرده باشد.

«مرتد ملی» به کسی گفته می‌شود که در خانواده کافر تولد یافته و در آغاز، در ملت کفر رشد یافته و سپس اسلام را پذیرفته باشد، آن‌گاه از اسلام دست بردارد و دوباره به ملت کفر بازگردد⁽²⁾.

فقهای اهل‌سنت میان مرتد فطری و ملی از نظر حکم، تفاوتی قائل نشده‌اند؛ ولی فقهای شیعه بین آن‌ها فرق گذاشته‌اند.

حکم مرتد: مجازات مرتد در اسلام اعدام است، البته این حکم شرایط و ضوابط خاصی دارد که در کتاب‌های فقهی و حقوقی بیان شده است⁽¹⁾.

لازم به ذکر است که:

اولاً: مجازاتی که برای مرتد قرار داده شده، برای کسی است که ارتداد خود را ظاهر کند و به طور آشکار فضای جامعه را آلوده کند و گرنه کسی که در درون خود به ارتداد برسد و آن را ظاهر نکند، شامل این حکم نمی‌شود. (اگرچه عقوبت دردناک اخروی را در پی‌دارد) و اسلام به دیگران نیز اجازه تفتیش عقائد او را نمی‌دهد⁽²⁾.

ثانیاً: اگر شخصی یکی از ضروریات دین را منکر شود و به اصطلاح «مرتد» شود، اما ارتداد او به خاطر شبهاتی است که برای او پیش آمده است، باز مشمول حکم اعدام نخواهد بود و به او مرتد نمی‌گویند⁽³⁾.

پس مرتد کسی است که از روی «عناد» و «علم» دست به ارتداد می‌زند.

بخش اول: فلسفه و حکمت حکم مرتد

قرآن‌کریم در آیه 72 سوره آل‌عمران خبر از یک توطئه بزرگ می‌دهد و می‌فرماید:

(وَ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ آمِنُوا بِالَّذِی أُنْزِلَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَ اکْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ) ؛ «و دسته‌ای از اهل کتاب گفتند: در آغاز روز به آن‌چه بر کسانی که ایمان آورده‌اند، فرود آمده، (ظاهراً) ایمان آورید، و در پسین آن [روز] کفر ورزید، تا شاید آنان [از اسلام] باز گردند».

آری، مشرکین به همدیگر می‌گفتند: اول صبح به اسلام و معتقدات مسلمین اظهار ایمان می‌کنیم و در پایان روز کفر خود را اعلان می‌کنیم و می‌گوییم: ما اسلام را حق ندیدیم و از این رهگذر موجبات تردید و شک مسلمین به خصوص افرادی که تازه اسلام آورده‌اند را فراهم می‌نماییم.

از این‌رو اگر قوانین اسلام، مجازات شدیدی برای این توطئه‌ی شوم قرار ندهد، هر روز اسلام و بنیاد اعتقادی آن در معرض هجوم تبلیغات دشمن خواهد بود. و بر اسلام و هر آیین دیگری لازم است - همان‌طور که از آلوده و مسموم شدن خوراک مردم صیانت می‌شود - از مرزهای عقیدتی آنان محافظت نماید. به ویژه که برخی از افراد جامعه دارای قوای فکری قوی نیستند تا برای همه‌ی معتقدات خود استدلالات محکم داشته باشند بلکه ایمان خود را از فطرت پاک و دلائل ساده‌ی مخصوص به خود، به دست آورده‌اند. و در مقابل این‌گونه تبلیغات اثر پذیر خواهند بود و از طرفی اگر خبر مرتد شدن اشخاص، هر روز فضای جامعه را پر کند، علاقه‌مندان به مطالعه و ورود به اسلام را نیز دلسرد خواهد نمود.

به هر حال، هر مکتبی، دفاع از کیان خود را در رأس برنامه‌های خود قرار داده است و این امر، کاملاً، طبیعی و عقلایی است. چگونه می‌توان پذیرفت که پیامبری از جانب خدا مبعوث شود و زحمات زیادی را برای هدایت مردم متحمل شود و با رنج و مشقّت فراوان، مردم را از شرک و بت‌پرستی برهاند، ولی به دشمنان خود اجازه دهد که با روش‌های مزوّرانه، بار دیگر مردم را به گمراهی بکشانند؟

گذشته از این حربه سیاسی دشمن، یکی از آثار سوء ارتداد مسلمانان در جامعه، «تضعیف روحیّه مسلمانان» و «تقویّت دشمنان اسلام» است. سخت‌گیری اسلام در مورد مرتدّ، بیش از آن‌که عکس‌العملی در برابر انحراف یک شخص باشد، دفاع از حقوق جامعه و حراست از عقیده و ایمان مردم است.

اسلام، برای حقوق جامعه، بیش از حقوق اشخاص اهمیت قائل است و در تعارض میان حقّ فرد و حقّ جامعه، جامعه را مقدّم می‌دارد، حتی اگر در مجازات مرتد، حقّ فردی شخص در انتخاب عقیده - به زعم مکاتب طرفدار حقوق فردی - تضییع شود؛ چرا که، مصالح جامعه، می‌تواند آزادی افراد را محدود کند.

اگر افراد جامعه هر روز بخواهند قوانین و معتقدات آن اجتماع را بپذیرند و روز بعد به راحتی آن را انکار کنند، این‌جاست که هرج و مرج وسیعی در ساختار و مناسبات آن اجتماع روی خواهد داد به طوری که امکان هرگونه برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری را از رهبران آن اجتماع خواهد گرفت. به ویژه در مواقع حساس مثل حمله دشمن و...

و از طرفی «ایمان» در بسیاری از مناسبات و روابط اجتماعی اسلام، مثل قضاوت یا امام جمعه و جماعت یا انتخاب شوهر و... شرط شده است. و اگر ایمان افراد، «روزانه» شود معلوم است که نظام اجتماع مختل خواهد شد.

با قراردادن مجازات شدید برای کسی که اسلام را به عنوان دین خود بپذیرد و بعد به ضروریات آن کافر شود، شأن و احترام اسلام حفظ خواهد شد و همگان خواهند دانست که شأن و جایگاه اسلام بلند است و آیین ساده و پیش پا افتاده‌ای نیست که هر وقت بخواهند قبول کنند، و هر موقع که میلشان کشید آن را منکر شوند و موجبات توهین و بی‌احترامی به معارف و احکام آسمانی آن و همچنین پیروان آن را فراهم کنند.

اگر همگان بدانند که بعد از قبول آیینی، نمی‌توانند به راحتی از آن آیین برگردند، در تحقیقات خود بیشتر دقت می‌کنند، و همین باعث می‌شود که

با بینش فکری قوی‌تری به آیین مسلمانی پای گذارند و پایه‌های اعتقادی جامعه مستحکم‌تر خواهد شد.

یکی از عوامل سخت‌گیری اسلام درباره مرتد، شاید این باشد که در نظام حکومتی و سیستم اداری جوامع اسلامی، ایمان به خدا صرفاً جنبه اعتقادی و درون قلبی ندارد، بلکه جزو بندهای پیوستگی امت و پایه‌های حکومت است. به طوری که با فقدان آن قوام و دوام جامعه اسلامی متلاشی می‌شود، و مانند قتل نفس یا فتنه و فساد است که نمی‌تواند قابل تحمل باشد.

بخش دوم: مگر اسلام نفرموده: «لا اکراه فی‌الدین» پس چرا برای مرتد حکم اعدام صادر می‌کند؟

در مورد تفسیر آیه (لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ)1 دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد⁽¹⁾، و یکی از تفاسیر این است که «در پذیرش اسلام اجباری نیست بلکه لازم است افراد تحقیق کافی کنند و بعد از اثبات حقانیت اسلام آن را بپذیرند. ولی بعد از پذیرش آن حق بازگشت و بازی با دین اسلام را ندارند. به عبارت دیگر آیات قرآن بعضی «مطلق» و «مقید» هستند و مطلقات قرآنی با مقیدات آن، با هم معنا می‌شوند و این مقیدات هستند که حدود شمول مطلقات را مشخص می‌نمایند. و برای تفسیر آیات قرآن لازم است مجموع مطلقات و مقیدات را در نظر گرفت تا از برداشتی صحیح برخوردار باشیم. و علت بسیاری از لغزش‌ها و یا سؤالاتی که پیش می‌آید این است که یکی از این دو دسته را در نظر می‌گیرند. در این‌جا نیز اگر چه آیه‌ی «لااکراه» مطلق است اما این اطلاق با آیات و روایات صحیح قید می‌خورد و معنای آن

چنین می‌شود که «در ورود به اسلام اجباری نیست.» به عبارت دیگر اجبار ورود به اسلام نفی شده است.

همان‌طور که اشاره شد خدای متعال در قبول اسلام، اجبار و تقلید را نمی‌پذیرد و پیامبران را مأمور می‌کند که با علم و بصیرت و استدلال، مردم را دعوت کنند⁽¹⁾. اما پس از قبول این آیین، به خاطر مصالح مهمی که در بالا ذکر شد، اجازه نمی‌دهد که افراد به صورت علنی باز گردند چرا که این ارتداد مفاسد زیادی را ببار می‌آورد.

بخش سوم: اگر انسان دارای آزادی عقیده است، پس چرا باید به خاطر تغییر عقیده مجازات شود؟

آزادی دو گونه است: نخست آزادی بدون ضابطه و حد و مرز، که مورد قبول هیچ انسان عاقلی نیست. چون موجب هرج و مرج فکری و اجتماعی می‌شود.

دوم: آزادی عقیده به این معنا است که انسان‌ها آزادند که تحقیق آزادانه و منصفانه و کامل داشته باشند، و پس از تحقیق آن‌چه که واقعاً مورد قبول عقل است بدون غرض ورزی و داخل کردن امیال، به آن عقیده داشته باشند، اسلام نه تنها مخالف آن نیست بلکه همان‌طور که گذشت از طرفداران محکم تعقل و علم و استدلال و تحقیق است. چنان‌چه در آیه 6 سوره توبه به پیامبر دستور می‌دهد.