چکیده مجموعه مقالات قرآن و علوم انسانی

مشخصات کتاب

سرشناسه:کنگره بین‌المللی قرآن و علوم انسانی ( نخستین : ۱۳۹۶)

International Congress on the Quran and Humanities ( 1th : 2017)

عنوان و نام پدیدآور:مجموعه مقالات «قرآن و علوم انسانی»/ محمدعلی رضایی‌اصفهانی.

مشخصات نشر:قم : مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص) ، ۱۳۹۶.

مشخصات ظاهری:۷ج.(در یک مجلد) ؛ ۵/۱۴×۵/۲۱ س‌م.

فروست:سلسله منشورات کنگره بین المللی قرآن و علوم انسانی ؛ ۲۰ ؛ ۲۱ ؛۲۲ ؛ ۲۳ ؛ ۲۴ ؛۲۵ ؛۲۶.

شابک:دوره‌978-600-429-261-0 : ؛ ج.۱‌978-600-429-262-7 : ؛ ج.۲‌978-600-429-263-4 : ؛ ج.۳‌978-600-429-264-1 : ؛ ج.۴‌978-600-429-265-8 : ؛ ج.۵‌978-600-429-266-5 : ؛ ج.۶‌978-600-429-267-2 : ؛ ج.۷‌978-600-429-268-9 :

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

مندرجات:ج.۱. مباحث نظری قرآن و علوم.-ج.۲.روش‌شناسی تفسیر‌های علمی.-ج.۳. تربیت و روان‌شناسی .-ج.۴. حقوق و مدیریت .-ج.۵. قرآن و الگوی پیشرفت .-ج.۶. اعجاز علمی با رویکرد علوم انسانی .-ج.۷. مطالعات میان رشته‌ای قرآن و علوم و مستشرقان.

موضوع:قرآن و علوم انسانی-- کنگره‌ها

موضوع:*Qur'an and humanities-- Congresses

موضوع:قرآن و علوم -- کنگره‌ها

موضوع:Qur'an and science -- Congresses

شناسه افزوده:رضایی اصفهانی، محمدعلی، ۱۳۴۱ -

شناسه افزوده:جامعة المصطفی(ص) العالمیة. مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)

شناسه افزوده:Almustafa International University‪Almustafa International Translation and Publication center

رده بندی کنگره:PB۵۶/۳/ک۸۶ ۱۳۹۶پ

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۴۹۱۰۸۸۲

فصل اول: شخصیت های میان رشته ای قرآن و علوم انسانی

اشاره

محمدعلی رضایی اصفهانی

استاد و عضو هیأت علمی جامعه المصطفی العالمیه

در این پژوهش به مباحث مفهوم‌شناسی، تاریخچه و اهداف این موضوع می‌پردازیم تا روشن شود که مقصود از شخصیت‌ها و آثار میان‌رشته‌ای چیست و چه کسانی قبلاً در این زمینه قلم زده‌اند.

یک: مفهوم‌شناسی

در مبحث فعالیت‌ها و آثار شخصیت‌های میان‌رشته‌ای قرآن و علوم چند واژه کلیدی وجود دارد که لازم است مورد کاوش قرار گیرد و مقصود ما از آنها در این نوشتار روشن گردد.

مقصود از معاصر، دوره جدید قرآنی است که حدود یک قرن اخیر را شامل می‌شود. یعنی شامل شخصیت‌های زنده در عصر ما و شخصیت‌های اخیر قرآنی که از دنیا رفته‌اند می‌گردد. البته در مسائل تاریخی ده یا بیست سال قابل اغماض است و اصولاً نمی‌توان برای دوره‌های تاریخی مرز دقیق زمانی مشخص کرد.

کلمه معاصر در عرف‌های علمی (مثل عرف فقهاء، عرف فلاسفه، هنرمندان، مورخین و...) معنای خاص دارد. و در عرف قرآن‌پژوهان معمولاً به سید جمال الدین اسد آبادی (متوفی 1275 ش) به بعد گفته می‌شود.

همه انسان‌ها به نوعی دارای شخصیت و آثار هستند، ولی شخصیت و آثار مراتب و مراحل دارد.

بنابراین هر شخصیت قرآنی، مورد بحث این نوشتار نیست، بلکه در اینجا مقصود دانشمندان خاص هستند که صاحب نظریه و تأثیرگذار و یا آثار مهم می‌باشند. البته شخصیت‌ها معمولاً تأثیرات مثبت در سرنوشت دانش دارند. ولی گاهی برخی از آن‌ها کج‌اندیش و منحرف‌کننده هستند که در این نوشتار به این افراد نیز اشاره می‌شود و آسیب‌های مسیر آنها بیان می‌شود.

یادآوری این نکته لازم است که ممکن است به هر دلیل ما موفق به شمارش و جمع‌آوری همه شخصیت‌ها و آثار و مراکز قرآنی معاصر نشویم، از این رو به معرفی مهم‌ترین و مشهورترین آنها می‌پردازیم.

گاهی دیدگاه‌های شخصیت‌های علمی تبدیل به فعالیت علمی و عملی می‌شود از این‌رو لازم است در این مورد توضیح دهیم. مقصود از فعالیت‌های قرآنی، هرگونه تلاش فکری و عملی برای پیش‌برد اهداف و دانش‌های قرآنی است اعم از نظریه‌پردازی در یکی از حوزه‌های قرآنی (مثل: روش‌شناسی، معارف و...) و یا تلاش علمی - عملی در یکی از حوزه‌های آموزشی و پژوهشی (مثل تأسیس رشته یا مرکز علمی، نگارش تفسیر و کتاب مهم قرآنی و...) که موجب تحوّل در امور آموزشی، پژوهشی قرآنی شده و یکی از ابعاد دانش‌های قرآنی را یک گام به پیش ببرد.

این نکته روشن است که هر فعالیت عملی و اجرایی سرنوشت‌ساز بر مبنای ایده‌پردازی یک شخصیت است و هرچه شخصیت آن دانشمند و نظریه و فکر زیرساختی او قوی‌تر باشد آن فعالیت عملی پرثمرتر و مؤثرتر ظاهر می‌شود.

از این‌روست که فعالیت‌های اجرایی علمی که توسط شخصیت‌های علمی مدیریت می‌شود سرنوشت‌ساز و جهت‌دهنده و پرورش‌دهنده شخصیت‌های جدید خواهد بود.

تذکر: در این نوشتار به اکثر فعالیت‌های شخصیت‌های میان‌رشته‌ای قرآن و علوم (همچون: کتاب‌ها، مراکز آموزشی و پژوهشی، مجلات و...) می‌پردازیم، لیکن به پایان‌نامه‌ها و رساله‌های علمی حوزه و دانشگاه اشاره‌ای نخواهیم داشت، چرا که این مطلب در یک کتاب مستقل گزارش می‌شود.

دو: پیشینه

در مورد شخصیت‌ها و فعالیت‌های میان‌رشته‌ای معاصر، مقالات و کتاب‌هایی نوشته شده که به مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم.

البته همه این کتاب‌ها یکسان نیستند، بلکه برخی موضوعات عام (همچون معرفی مفسران و روش‌های تفسیری و گرایش‌های تفسیری و...) دارند که به مناسبت به شخصیت‌ها و فعالیت‌های میان‌رشته‌ای قرآن و علوم اشاره کرده‌اند.

در این کتاب ذیل عنوان «الوان تفسیری» از برخی شخصیت‌ها، جریان‌ها و گرایش‌های تفسیری معاصر یاد شده است.

در این کتاب از برخی گرایش‌ها و جریان‌های تفسیری معاصر مثل جریان تفسیر علمی یاد شده است.

در این کتاب چند جلدی که به صورت تک جلدی بزرگ نیز منتشر شده مفسران قدیم و جدید شیعه معرفی شده‌اند و در این رابطه به شخصیت مفسران میان‌رشته‌ای معاصر نیز پرداخته شده است.

در این کتاب تفاسیر شیعه و اهل‌سنت در طول تاریخ معرفی شده است و در این رابطه تفاسیر مهم میان‌رشته‌ای معاصر و نویسندگان آنها نیز معرفی شده‌اند.

7.11. منطق تفسیر قرآن (1-5) محمد علی رضایی اصفهانی، انتشارات المصطفی.

در جلد اول این کتاب به مبانی و قواعد تفسیری و در جلد دوم به روش‌ها و گرایش‌های تفسیری و در جلد سوم به روش‌های تحقیق در تفسیر و علوم قرآن و در جلد چهارم به مباحث جدید دانش تفسیر (زبان قرآن، هرمنوتیک، قرآن و فرهنگ زمانه) و در جلد پنجم به مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و علوم طبیعی و علوم انسانی پرداخته شده است. که در هر مورد از مباحث فوق به شخصیت‌ها و فعالیت‌های میان‌رشته‌ای معاصر اشاره شده است.

شریف، دار التّراث، قاهره، ط 1، 1402 ق / 1982 م، 767 ص.

المکتب الاسلامی، بیروت، 1394 ق / 1974 م، 240 ص.

در این مجله مقالات متعددی در مورد شخصیت‌های قرآنی و گرایش‌های تفسیری میان‌رشته‌ای معاصر یاد شده است.

در کتاب‌هایی که مربوط به زندگی‌نامه بزرگان، نویسندگان است معمولاً به شرح حال مفسران، قرآن‌پژوهان و... اشاره شده و برخی آراء مهم آنها بیان شده است از جمله: زندگی‌نامه شهید مطهری، زندگی‌نامه آیت الله معرفت (مجموعه مقالات معرفت قرآنی ویژه‌نامه کنگره بزرگداشت ایشان).

برخی پایگاه‌های اینترنتی به معرفی شخصیت‌های قرآنی و نظرات آنها می‌پردازد از جمله:

سه: اهداف

این نوشتار در پی آن است که با شناخت شخصیت‌ها، فعالیت‌ها و مراکز به اهداف زیر دست‌یابد:

چهار

این نوشتار بر اساس اطلاعات موجود در کتاب‌ها، مقالات، سایت‌ها و نیز گزارشات کشورها (که از شخصیت‌ها و دانش‌پژوهان دکتری کشورهای مختلف در جامعه المصطفی اخذ شده) تنظیم شده است.

البته روشن شد که در این گونه نوشته‌ها لازم است هر سال اطلاعات به روزرسانی شود، از این‌رو کمک مستمر دوستان و همکاران داخل و خارج را می‌طلبد.

لیکن این نوشتار در وضعیت فعلی می‌تواند نمای کلی فعالیت‌های قرآنی میان‌رشته‌ای معاصر را در سطح جهان نشان دهد و ما را به اهداف فوق نزدیک سازد.

در این نوشتار تلاش شده که مطالب محققانه، منصفانه و مؤدبانه گزارش شود و به نقاط قوت و ضعف اشخاص، فعالیت‌ها و مراکز میان‌رشته‌ای قرآن و علوم اشاره شود و از افراط و تفریط و توهین پرهیز گردد. و در ضمن مباحث فضاهای جدید به روی مخاطب گشوده شود و به برخی از شبهات معاصر و پاسخ‌های آنها اشاره شود.

شخصیت های میان رشته ای قرآن و علوم (منطقه ای)

مقدمه

فعالیت‌های میان‌رشته‌ای قرآن و علوم معاصر را می‌توان از چند جهت بررسی کرد و تقسیم‌های متعددی برای آنها ارائه کرد از جمله بر اساس منطقه جغرافیایی یا کشورها و نیز بر اساس شخصیت‌ها، نظریه‌ها، آثار، مراکز علمی و... که در این فصل تلاش می‌کنیم نخست نمای کلی فعالیت‌های میان‌رشته‌ای قرآنی را به تصویر بکشیم و در ضمن آنها به معرفی شخصیت‌های میان‌رشته‌ای قرآن و علوم بپردازیم.

نمای منطقه ای و ملیتی

فعالیت‌های میان‌رشته‌ای قرآنی معاصر در سطح جهان از چند جهت قابل تقسیم است:

اول: فعالیت‌های میان‌رشته‌ای قرآنی مستشرقان⁽¹⁾(در اروپا، آمریکا و...) که در قالب مراکز آموزشی و پژوهشی و فعالیت‌های شخصی مستشرقان در غرب شکل گرفته و ادامه دارد (مثل مظفر اقبال در کانادا و موریس بوکای در فرانسه و...)⁽²⁾و فعالیت‌های قرآنی مسلمانان در کشورهای اسلامی

دوم: فعالیت‌های میان‌رشته‌ای قرآنی بر اساس کشورها که می‌تواند به صورت مستقل در هر کشور بررسی شود یا به صورت منطقه‌ای (در قالب چند کشور همنوا) مورد کاوش و تحلیل قرار گیرد.

اینک نمای کلی این فعالیت‌ها را به صورت منطقه‌ای و با تأکید برخی کشورهای خاص (که فعالیت‌های مهم در حوزه‌های قرآنی دارند) مورد بررسی قرار می‌دهیم.

فصل اول

منطقه شمال آفریقا

این منطقه شامل کشورهای مصر، سودان، لیبی، مغرب، تونس و... می‌شود که دارای ویژگی‌های زیر هستند:

برخی قسمت‌های این منطقه مدتی طولانی تحت حکومت فاطمیون (شاخه‌ای از اسماعیلیه شیعه) بوده‌اند از این‌رو عناصر فرهنگی شیعه (مثل محبت اهل‌بیت و عقل‌گرایی) در آنجا باقی است.

مهم ترین شخصیت های قرآنی میان رشته ای

1. سید جمال الدین اسدآبادی

اشاره

⁽¹⁾

آغازگر بازگشت به قرآن و سرچشمه تفسیر اجتماعی

زیست‌نامه

سید جمال در سال 1217 شمسی، در اسدآباد همدان در خانواده‌ای روحانی چشم به جهان گشود. نسب وی به امام حسین علیه السلام منتهی می‌گردد. پدرش سید صفدر و مادرش سکینه بیگم، دختر مرحوم میرشرف الدین حسینی قاضی است. (البته امروز در اسدآباد فقط بنای یادبودی از وی موجود است) از پنج سالگی فراگیری دانش را نزد پدر آغاز، و با قرآن و کتابهای فارسی و قواعد عربی آشنا گردید و به خاطر استعداد و نبوغی که داشت، خیلی زود با تفسیر قرآن آشنا شد و برای ادامه تحصیل به شهرستان قزوین و سپس به تهران عزیمت کرد و در سال 1228 شمسی، عازم نجف، و از محضر دو مرجع تقلید بزرگ زمان شیخ مرتضی انصاری در فقه و اصول و ملاحسین قلی درجزینی همدانی در اخلاق و عرفان بهره های علمی و معنوی فراوان برد.

در سال 1232 ش، بنا به دستور شیخ انصاری، عازم هندوستان شد و در آن جا ضمن آشنایی با علوم جدید، کوشش کرد تا مردم و به ویژه مسلمانان را علیه استعمار انگلیس بسیج کند و به مبارزه وا دارد، اما به دلیل سلطه همه جانبه انگلیسی ها پس از یک سال و نیم اقامت در آن دیار، مجبور به ترک آن جا شد و به ممالک عثمانی رفت و چون با حسادت علمای درباری آن جا مواجه شد، ناگزیر به مصر عزیمت کرد.

در مصر توانست یک نهضت فکری ضد استعماری و ضد انگلیسی را پایه گذاری کند و تشکیلاتی به نام انجمن مخفی به وجود آورد، اما بر اثر فشار انگلستان مجبور به ترک مصر شد. این حرکت فکری توسط شاگردانش از جمله شیخ محمد عبده (متوفی 1323 ق) دنبال شد و در سال‌های بعد زمینه ساز قیام مردم مصر علیه استعمار انگلستان گردید.⁽²⁾

سید جمال پس از ترک مصر، مدتی دوباره در هندوستان ماند و آنگاه روانه اروپا شد. در پاریس با همکاری محمد عبده دست به انتشار روزنامه «عروة الوثقی» زد⁽³⁾که البته این نشریه که مدیر مسئولش خودسیدجمال ومنشی آن شیخ محمدعبده بود فقط 18 شماره به چاپ رسد بطوریکه اولین شماره آن 5 جمادی الاولی 1301 ق وآخرین آن 26 ذی حجه 1301 ق یعنی 8 ماه بودودرآن به پاسخگویی به «ارنست رنان» که مقالاتی علیه اسلام در یکی از

روزنامه‌های پاریس می‌نوشت، پرداخت.

سید به دعوت ناصر الدین شاه به ایران آمد و گمان می‌کرد که می‌تواند با نزدیکی به شاه اندیشه‌های اصلاح طلبانه خود را به اجرا بگذارد، اما چون ماهیت و طبع شاهانه با هیچ اصلاحی موافق نبود و سید نیز آشکارا شاه را عامل بدبختی های مردم ایران معرفی می‌کرد، از ایران اخراج شد.⁽¹⁾

سید جمال وقتی برای دومین بار به ایران آمد، به آستانه حضرت عبدالعظیم الحسنی علیه السلام در شهر ری تبعید شد و در آن جا علی رغم کنترل مأموران مبادرت به تشکیل جلسات مختلف کرد و مردم را به قیام علیه بیدادگری‌های شاه تشویق می‌کرد و شاه نیز که وجود او را در ایران به زیان خود می‌دید، دستور داد مجدداً او را در حالی که به شدت بیمار بود، از ایران اخراج کنند.

سید جمال پس از اخراج از ایران وارد بصره، و در آن جا با همکاری یکی از مجتهدین و رهبران قیام مردمی (سید علی اکبر شیرازی) نامه‌ای به آیت الله العظمی سید حسن شیرازی می‌نویسند و در این نامه ظلم‌های فراوان شاه به مردم ایران را متذکر می‌شوند. (برخی معتقدند که این نامه در صدور فتوای مشهور تحریم تنباکو از جانب آیت الله شیرازی و قیام حاصله از آن، تأثیر بسزایی داشته است). حضور سید در طی سال های 1271-1270، در عراق تأثیر بسزایی بر حیات فکری، سیاسی و اسلامی شهرهای شیعه نشین و گسترش تبلیغ و دعوت در جامعه اسلامی گذاشت.

وی در سال 1275 ش در ترکیه درگذشت (و یا توسط عمّال پادشاه ایران به شهادت رسید)، سپس پیکر او به افغانستان منتقل شد و در دانشگاه کابل برای وی مقبره‌ای زیبا بنا کردند.

دیدگاه‌ها

دردهایی که سیدجمال در جامعه اسلامی تشخیص می‌داد عبارت بود از:

سیدجمال براساس یک تحلیل کلی ازاوضاع جهان اسلام وبه منظور ریشه کن نمودن این گندابها وغده های سرطانی ازاندام سرزمین های اسلامی، معتقد بود باید با شجاعت وشهامت بپاخاست وحرکت یکپارچه وآگاهانه‌ای را درجهت خطوط کلی زیرآغازنمود:

الف) مبارزه باخودکامگی فرمانروایان مستبد به عنوان یک فریضه دینی.

ب) اشاعه فرهنگ وبینش اصیل اسلامی ناب درزمینه پیوستگی دین وسیاست.

ج) مجهزشدن به علوم وفنون جدید واقتباس جنبه های مثبت تمدن غرب، منهای تفکرالحادی وابتذال اخلاقی.

د) بازگشت به قرآن واحیای سیره سلف صالح وخرافات ستیزی وبدعت زدائی ازدامن اسلام ناب.

ه -) طرح اسلام به عنوان یک مکتب جامع که می‌تواند مسلمانان را ازعقب ماندگی نجات داده وآنها را از وابستگی رهائی بخشیده، استقلال همه جانبه ببخشد.

و) مبارزه بی امان وهمه جانبه بااستعمار و نفوذ دول بیگانه وهرنوع سلطه جوئی سیاسی واقتصادی وفرهنگی.

ز) ایجاد وحدت وهمبستگی درجهان اسلام وتشکیل جبهه واحد از همه فرق اسلامی دربرابردشمنان مشترک مهاجم وغارتگر.

هجوم استعمارسیاسی، اقتصادی، فرهنگی ونظامی غرب به جهان اسلام به نوبه خود در بیداری مشرق زمین نقش آگاه کننده‌ای داشت که به این حرکت انقلابی سرعت وعمق بیشتری بخشید، چنانکه استبداد داخلی نیزدرکشورهای اسلامی نقش قابل توجهی درملموس ترشدن دردها، و رو آمدن مشکلات و نابسامانیها، ومردمی شدن مبارزات داشت

ح) دمیدن روح جهاد درکالبد بی جان وایستای جامعه اسلامی در برابر روحیه مهاجم صلیبی که همچنان دشمن رابرعلیه مسلمانان به تهاجم وا می‌دارد.

ط) مبارزه باخودباختگی دربرابرغرب.

ی) مبارزه باروحیه تسلیم به قضا وگوشه نشینی وبی تفاوتی نسبت به آنچه که دشمن برسرجهان اسلام فرود می‌آورد (جبرگرایی)

فعالیت‌های قرآنی سید جمال الدین

هدف سید از فعالیت هایش، آوردن قرآن به متن زندگی مسلمانان بوده است.

عنوان مجله قرآنی است چون برگرفته از آیه قرآن است و بیشتر مقالات با آیه یا آیاتی از قرآن آغاز می‌شود.

در این مجله نقد شیوه تفسیری سید احمد خان هندی در مقاله «تفسیر مفسر» صورت گرفته است.

ها:

این تفکر در همه سفر های وی نمایان است، از جمله اخذ اجازه چاپ قرآن در امپراطوری روسیه

2. محمد عبده

آغازگر تفسیر اجتماعی قرآن کریم

- زیست‌نامه

شیخ محمد عبده یکی از برجسته ترین عالمان و مفسران اسلامی و نیز آغازگر نهضت اصلاحی در دنیای اسلام است. افکار و اندیشه‌های او سراسر عالم اسلام از مصر گرفته تا ایران، مراکش و هند را تحت الشعاع قرار داده است. او در سال 1266 ق. در دهکده «محله نصر» یکی از روستاهای شبراخیت که از شهرهای استان بحیره است دیده به جهان گشود.

وی خواندن و نوشتن را پس از ده سالگی فرا گرفت. سپس به فراگیری قرآن کریم روی آورد و توانست در مدت دو سال، تمام قرآن را حفظ کند. در 13 سالگی برای تعلیم معارف اسلامی به جامع احمدی که در آن زمان پس از الازهر معتبرترین مرکز تعلیم معارف اسلامی بود، رفت، ولی آموزه‌های آنجا را دوست نداشت و آنرا رها کرد اما پس از مدتی به سفارش شیخ درویش، دایی پدرش، که نظرات او را می‌پسندید، دوباره به (مسجد) جامع احمدی بازگشت. در حقیقت می‌توان شیخ درویش را نجات دهنده محمد از سرخوردگی و فرار از تحصیل علم دانست.

در سال 1294 ق. موفق به اخذ درجه «علیم» از دانشگاه الازهر شد و سپس در همانجا مشغول تدریس علوم دینی و اخلاق گشت. سال بعد به دعوت دانشکده دارالعلوم قاهره به تدریس تاریخ پرداخت. عبده علاوه بر کار معلمی کار سیاسی هم می‌کرد و به خاطر همین کار وارد حزب وطنی (که سید جمال آن را تأسیس کرده بود) مصر شد و عملا بعد از سید فرد دوم حزب شمرده می‌شد. وی همچنین بنا به پیشنهاد ریاض پاشا، وزیر خدیو پاشا، به سردبیری روزنامه الوقایع المصریه منصوب شد.

در سال 1299 در پی مشارکت با انقلاب عرابی (احمد عرابی از افسران ناراضی) برای مدت شش سال از قاهره تبعید گردید و در لبنان اقامت نمود. سپس عازم پاریس شد و در آنجا درانتشار روزنامه عروة‌الوثقی که نگرش ضد استعماری و ضد انگلیسی داشت، با سید جمال الدین همکاری کرد. بعد از اقامت در پاریس و لندن عازم بیروت گردید و در آنجا نیز برای وحدت اسلامی و همچنین تقریب ادیان فعالیت می‌کرد.

با تغییرات سیاسی و اجتماعی مصر، محمد عبده در اواخر عمر به عضویت در مجلس شورا که هیاتی مشورتی بود، منصوب شد. در سال 1899 خدیو مصر، عبده را به مقام مفتی منصوب کرد وی اصلاحات زیادی در روش تدریس و برگزاری امتحان شاگردان بعمل آورد. عبده تا پایان عمر بر این مسند باقی‌ماند. محمد عبده در شامگاه 7 جمادی الاولی سال 1323 ه. ق. در گذشت.

هرچند تفکرات عبده مخالفت‌های بسیاری را از میان شیوخ سنتی و مقلد الازهر برانگیخت لکن او موفق شد تا یک ساختمان فکری را طراحی کند که هنوز بعد از یک قرن، اصلاحگران دینی خود را منتسب به آن می‌دانند. ظهور متفکران و مشایخ بزرگی در الازهر چون شیخ مصطفی المراغی، شیخ احمد امین، شیخ علی عبدالرازق، شیخ مصطفی عبد الرازق، شیخ محمود شلتوت، شیخ احمد صبحی منصور و.. نشان مجاهدتهای اصلاحگرانه اوست (هرچند بخش عظیمی از اصلاحگریهای او با انحراف شاگردش رشید رضا و به قدرت رسیدن گرایشات سلفی به دست فراموشی سپرده شد). حتی متفکران نامدار خارج الازهر نیز به نوعی متأثر از اندیشه‌های عبده بودند. کسانی چون قاسم امین، دکترطه حسین، شیخ محمود ابوریة، شیخ جمال البنا و....

دیدگاه‌ها

اسلام عبده بازگشت به مراحل اولیه اسلام است. این جمله مشهور که «رفتم به غرب اسلام را دیدم ولی مسلمان ندیدم. برگشتم به شرق مسلمان دیدم اما اسلام ندیدم» نیز به ایشان نسبت داده شده است. (هرچند استناد این جمله به استاد او یعنی سید جمال مشهورتر است و بنظر میرسد ایشان از استادش نقل کرده است). عبده معتقد بود که علت اصلی عقب ماندگی مسلمانان در تقدیس اشخاص و کتب به غیر از قرآن کریم است و اینکه مسلمانان قرآن را در مقابل گفته‌های پیشینیان خاضع کرده‌اند.

از این رو عبده به روایت و حدیث اعتنایی نشان نمی‌داد و او را سردمدار اصلی مدرسه «بازگشت به قرآن» می‌توان بر شمرد. عبده، تقلید از گذشتگان و بستن باب اجتهاد را از نشانه‌های سیه روزی مسلمانان می‌دانست. همچنین او دغدغه تقریب مذاهب داشت.

او معتقد بود سلفیه و وهابیت با رونمای زیبای اندیشه توحیدی، دارای محتوایی جاهلی و ضد قرآنی بوده که با تقدیس و تقلید کورکورانه از گذشتگان و اولویت نصوص ظنی احادیث کذب بر متن قطعی قران کریم، توأم است.

عبده، پدیده تکفیر را اندیشه‌ای جاهلی و قضاوت درباره عقیده مردمان را کاری خدایی می‌دانست.

در مورد سیاست و حکومت وی معتقد بود که مردم هر کشور بایستی آزاد باشند تا باتوجه به تاریخ و شرایط روزمره جامعه خود نوع وروش حکومت خود را تعین کنند. او معتقد بود که مسلمانان نمی‌توانند فقط متکی به منابع نوشته شده توسط روحانیان رسمی باشند و بایستی برای بهبود شرایط روزمره و زمان خود، به عقل و منطق توسل جویند. می‌گفت که اسلام مردم را تشویق به تفکرمی‌نماید.

به گفته اوبزرگترین دارایی‌های مذهب استقلال اراده و استقلال فکر و عقیده‌است. او معتقد بود که رشد تمدن غرب در اروپا در این دو اصل استوار بود.

آثار

مهم‌ترین فعالیت قرآنی: تفسیر قرآن کریم (تفسیر عمّ جزء و تفسیر المنار)

تفسیر المنار ایشان (که رشید رضا آن را تقریر و منتشر کرد) نخستین تفسیر اجتماعی قرآن در عصر حاضر به شمار می‌رود که زمینه‌ساز پیدایش تفاسیر اجتماعی بعدی و سرچشمه تفاسیر علمی گردید.

3. سید محمد رشید رضا

نگارنده نخستین تفسیر اجتماعی قرآن کریم

زیست‌نامه

سید محمد رشید بن علی‌رضا القَلْمونی، البغدادی الاصل، الحسینی‌نسب، در سال 1282 هجری قمری در قریه قَلْمُون از منطقۀ طرابلس شام در خانواده سنی مذهب از سادات حسینی متولد شد.

ایشان در سالهای جوانی به شدت به فرقه صوفی نقشبندیه گرایش پیدا کرد و در حلقه شیخ محمود نشّابه طرابلسی در آمد.

در سال 1315 به مصر سفر کرد و به جلسات درس حلقۀ افکار محمد عبده پیوست.

رشیدرضا بسیار پرکار و مشتاق بود و مجله «المنار» را برای نشر نظرات خود طی سی و چند سال منتشر می‌کرد.

در سال 1326، پس از اعلام قانون اساسی مشروطه در عثمانی، برای فعالیت‌های اصلاحی به شام رفت. اما در دمشق برخورد تندی از سوی برخی علمای سنتی با او صورت گرفت و ناچار به مصر بازگشت.

در این زمان مدرسه «الدعوة و الارشاد» را در آن سامان تأسیس کرد. سپس به هند و عربستان و اروپا سفرهایی کرد وهنگامی که به مصر بازگشت، به مرگی ناگهانی در سال 1354 ه -. ق درگذشت.

از مهم‌ترین کارهای قرآنی رشید رضا نگارش تفسیر المنار بود. این تفسیر حاصل تدریس تفسیر توسط محمد عبده بود که شاگردش رشید رضا آن‌ها را می‌نوشت. البته رشید رضا گاهی مطالبی از خود می‌افزود و در اواخر تفسیر نیز تفسیر آیات را ادامه داد ولی باز هم تفسیر المنار به پایان نرسید.

این تفسیر دارای گرایش اجتماعی، بوده که تحت تأثیر استاد ایشان محمد عبده و به صورت غیرمستقیم تحت تأثیر سید جمال الدین اسد آبادی بوده است. البته در این تفسیر گرایش سلفی نیز به چشم می‌خورد که تحت تأثیر فضای عمومی آن زمان بوده که وهابیون به عنوان روشن‌فکران جهان عرب ظاهر شده بودند. از این‌رو گاهی در تفسیر المنار بر مواضع شیعه خرده می‌گیرد و گاهی رویکرد علمی افراطی نیز دارد. از جمله:

در حالی که ظاهر آیات سوره بقره، زنده شدن واقعی مقتول بنی‌اسرائیل است و دلیلی برای حمل آن بر معنای مجازی نداریم و نیز ظاهر آیات سوره آل‌عمران آن است که حضرت عیسی علیه السلام این معجزات را انجام می‌دهد.

آثار

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

تفسیر المنار مهم‌ترین کار قرآنی رشید رضا است که حاصل شرکت او در درس‌های تفسیر محمد عبده می‌باشد. این تفسیر نخستین تفسیر اجتماعی قرآن به شمار می‌آید که از قلم رشید رضا منتشر شده است (هرچند که بخش عمده این تفسیر تقریرات درس‌های محمد عبده می‌باشد). مطالب علمی که در این تفسیر بیان شده سرچشمه تفاسیر علمی بعدی شد.

ایشان در گرایش اجتماعی تحت تأثیر محمد عبده بوده که او نیز تحت تأثیر سید جمال الدین اسدآبادی بود. اما در گرایش سلفی تحت تأثیر وهابیت عربستان سعودی قرار گرفته بود.

4. سید قطب ابراهیم حسین شاذلی

ادامه‌دهنده تفسیر اجتماعی و هنری قرآن کریم

زیست‌نامه

سید قطب ابراهیم حسین شاذلی Sayyid Qutb در سال 1906 میلادی در روستای «موشه» از توابع استان اسیوط مصر که به روستای عبدالفتاح نیز معروف است، دیده به جهان گشود.

پدرش حاج قطب ابراهیم سر سلسله خاندان قطب بود که او پس از وفات پدر ریاست این خاندان را برعهده گرفت. از خصوصیات بارز وی این بود که بسیار انفاق می‌کرد. بخشش وی به قدری بود که وقتی دارایی‌اش تمام شد، زمین‌های کشاورزی را یکی پس از دیگری فروخت تا این که مجبور شد منزل بزرگ و زیبایش را نیز بفروشد. از عادات هر ساله او این بود که روزهای عید سعید فطر، قربان، عاشورا، نیمه شعبان، سالروز معراج پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ماه مبارک رمضان، همه اهالی روستا را برای تلاوت قرآن به مناسبت روزهای یادشده در منزل خود جمع می‌کرد و پس از مراسم دوره‌خوانی قرآن، بهترین طعام‌ها را به مهمانان می‌داد.

در سال دوم ابتدایی حفظ قرآن را آغاز کرد و در سال چهارم ابتدایی یعنی در ده سالگی حافظ کل قرآن کریم شد.

سید قطب به مدت دو سال به سبب اوضاع آشفته داخلی نتوانست تحصیلات خود را ادامه دهد؛ اما در سال 1920 میلادی برای ادامه تحصیل به قاهره سفر کرد.

او بعد از اتمام دوره دانش‌سرا و دریافت گواهینامه تدریس در مدارس ابتدایی به استخدام وزارت تعلیم و تربیت درآمد. زمانی که دانشجوی دانشگاه دارالعلوم بود، ریاست دانشگاه را دکتر طه حسین به عهده داشت. در سال سوم دوره دانشجویی، کنفرانسی به وسیله ریاست دانشگاه ترتیب داده شد تا سید در آن سخنرانی کند. او با مقاله‌ای تحت عنوان «مهمه الشاعر فی الحیاه، شعر الجیل الحاضر» همگان را به شگفتی واداشت.

سیدقطب به همراه دوستانش در دانشگاه با فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی بیشتر آشنا شد و با آشنایی پیشین که به وسیله دایی خود از حزب «وفد» داشت، به عضویت این حزب درآمد و مقالات خود را در نشریه این حزب منتشر کرد.

بعد از انتشار مقالاتی در باره مشکلات مصر، دولتمردان مصر تصمیم گرفتند سید قطب را برای مأموریتی‌کاری به امریکا اعزام کنند. وزارت تعلیم و تربیت مصر سید را به بهانه تحقیق در شیوه تربیت در مدارس امریکا اعزام کرد؛ اما آن‌ها از این تصمیم‌گیری دو هدف را پی می‌گرفتند:

وی در سال 1948 میلادی سفرش را با کشتی از بندر اسکندریه به نیویورک آغاز کرد.

سید قطب در سال 1950 میلادی به مصر بازگشت و در جایگاه دستیار دفتر وزیر تعلیم و معارف مصر، مشغول کار شد. سفر به امریکا نه تنها او را از اهداف و آرمان‌هایش دور نکرد، بلکه مصمم شد با استعمار بجنگد؛ اما چون نبرد فرهنگی را از درون حکومت مقدور ندید، در 1952 میلادی استعفانامه خود را تقدیم وزارت کرد و اعلام داشت دیگر حاضر به همکاری با آن‌ها نیست. تا دو سال استعفای او مورد قبول واقع نشد؛ ولی سرانجام در اوایل سال 1954 با استعفای وی موافقت شد.

همکاری با نشریات البلاغ، البلاغ الاسبوعی، الجهاد، الاهرام، الکتاب المصری، الکتاب السوادی، الشؤون الاجتماعیه

پس از چند سال در مجله «اللواء الجدید» نیز که شاخه جوانان حزب وطنی مصر آن را چاپ می‌کرد، مقاله نوشت؛ اما پس از اندک‌زمانی‌به علت انتقاد شدید سید از استعمار و اتهام همکاری دولت با آنان، تعطیل شد. وی پس از تعطیلی مجله اللواء الجدید، دست از مبارزه نکشید و در جایگاه سردبیر و نویسنده مجله «الدعوه» کار خود را ادامه داد. مقالات وی در این نشریه، دعوت از مردم برای انقلاب، تشکیل حکومت اسلامی و تغییر حاکمیت بود؛ اما این مجله را نیز پس از مدتی رژیم مصر تعطیل کرد.

مهم‌ترین دوران مبارزه سیدقطب به زمانی مربوط می‌شود که به جمعیت اخوان المسلمین پیوست. جمعیت اخوان المسلمین یکی از جمعیت‌های مبارز در سال‌های 1930 تا 1960 میلادی بود که در بیشتر کشورهای عربی فعالیت می‌کرد و مقر اصلی آن در مصر قرار داشت. این جمعیت را حسن البناء (م 1368 ق) در شهر اسماعیلیه مصر در ذی‌القعده سال 1347 پایه‌گذاشت و فعالیت خود را در مدرسه «التهذیب» با تعلیم قرآن، تجوید، حدیث، تفسیر و دیگر علوم اسلامی، آغاز کرد.

مهمترین اهداف اخوان المسلمین عبارت بودند از:

سیدقطب پس از عضویت در جمعیت اخوان المسلمین، ابتدا عضو مکتب ارشاد، سپس در جایگاه رئیس هیأت تحریریه نشریه اخوان المسلمین منصوب شد. مقالات تند و صریح او در این نشریه و روزنامه‌های دیگر، سبب شد تا وی در سال 1954 به همراه حسن الهضیبی دستگیر و به پانزده سال زندان محکوم شود. پس از صدور حکم، وی را به زندان قدیم «لیمان طره» که قدمتی پانصدساله دارد، منتقل کردند.

وی در زندان به نوشتن کتاب ادامه داد و تفسیر فی ظلال القرآن را در زندان نگاشت. پس از پنج سال محکومیت، سید در زندان بیمار شد و بیم مرگ وی می‌رفت؛ از این‌رو مسؤولان اخوان المسلمین مصر با دبیر این جمعیت در عراق به نام أمجد زهاوی تماس

گرفتند و به او توصیه کردند عبدالسلام عارف، رئیس جمهور وقت عراق را واسطه قرار دهد که جمال عبدالناصر را قانع کند تا سید از زندان آزاد شود. عبدالسلام عارف پیغام را فرستاد و به واسطه این پیغام، سیدقطب در سال 1964 میلادی از زندان آزاد شد.

سیدقطب و تأثیر افکار و آرای وی بر مردم به ویژه جوانان مصر و جهان عرب، در سال 1965 میلادی دوباره دستگیر و زندانی شد.

چهارماه از زمان محاکمه گذشت و سرانجام قاضی مصر، فؤاد الدجوی احکام صادره را چنین اعلام کرد: سید قطب و محمد یوسف هواش و عبدالفتاح اسماعیل محکوم به اعدام و بقیه اعضای اخوان المسلمین از 10 سال تا حبس ابد زندانی می‌شوند. سید در پاسخ دوستانش که پرسیدند حکم اعدام را چگونه یافتی؟ پاسخ داد: شکر خدا من پانزده سال است که آرزوی شهادت دارم

سرانجام روز اعدام فرا رسید. 1966/8/9 م مطابق با 1345/3/7 ش. هنگام طلوع خورشید سید قطب و دوستانش به سوی جوخه اعدام هدایت شدند. سید سربلند و با روی گشاده و خندان جمله‌ای به سربازان گفت که ترجمه اش شعر اقبال لاهوری است:

نشان مرد مومن با تو می‌گویم که چون مرگش رسد خندان بمیرد

سپس تفنگ‌ها به سوی وی نشانه گرفته شد و او با آوای صفیر گلوله ها پرواز کرد و در سن 60 سالگی به شهادت رسید

دیدگاه‌ها

تصویر هنری در قرآن تصویری است آمیخته با رنگ و جنبش و موسیقی و زنگ کلمات و نغمه عبارات و سجع جملات به گونه‌ای که دیده و گوش و حس و خیال و هوش و وجدان را از خود آکنده می‌سازد... و معانی بدین صورت در نفوس آدمیان اثر می‌گذارند.»

در واقع از نظر سید قطب اسلوب تعبیر قرآن برتصویر استوار است. قرآن مدلول الفاظ را از دایره تنگ معانی به صورت تصاویری محسوس و تخیل پذیر در می‌آورد و تصاویر را از حالت صامت به صحنه هایی پویا و زنده تبدیل می‌کند.

البته لازم به ذکر است که سید قطب داستان‌های قرآنی را واقعی می‌داند و نباید از تعبیر «هنری» چنین برداشت شود که اثر ساخته تخیل و پندار دور از خرد است. می‌توان حقایق را با شیوه‌ای هنری و علمی عرضه داشت، یعنی هم واقعی باشد و هم هنری و علمی.⁽¹⁾

هر سوره دارای روحی است که قوام سراسر سوره به آن است و دارای یک یا چند موضوع است که یر گرد یک محور می‌چرخد،

آثار

دیدگاه سید قطب در مورد تفسیر علمی

سید قطب در تفسیر فی ضلال، به تفسیر علمی اشکال می‌کند و می‌گوید: «من تعجب می‌کنم که افراد ساده، سعی می‌کنند تا چیزها، که در قرآن نیست به قرآن نسبت دهند و آنچه را مقصود قرآن نیست، بر آن تحمیل نمایند و جزئیات علوم پزشکی، شیمی، نجوم و... را از قرآن استخراج سازند و مثل اینکه بدین وسیله، شأن قرآن را بزرگ می‌کنند. قرآن کتاب کاملی است در موضوع خودش که انسان است؛ چون انسان از همه موضوعات علوم دیگر، بالاتر است. اوست که این علوم را کشف می‌کند و از آن استفاده می‌نماید و تجربه و تطبیق، از خواص عقل انسان است و قرآن خود، انسان را معالجه می‌کند و شخصیت، فکر، باطن و عقل او را اصلاح می‌نماید».⁽¹⁾

سید قطب سپس سه اشکال برای تفسیر علمی ذکر می‌کند و می‌گوید: «تفسیر علمی یک خطای روشن است که سه مسئله را در پی دارد:

و سپس به دو نوع تفسیر و برداشت از آیات علمی قرآن می‌پردازد و یک نوع را جایز و نوع دیگر را غیر مجاز می‌شمارد. برای نوع غیر جایز، انطباق نظریۀ تکامل با آیۀ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ‌2 را مثال می‌زند که ممکن است،

این نظریه تغییر کند و برای نوع جایز آن آیۀ شریفۀ وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِیراً1 را مثال می‌زند که برای هر چیزی مانند شکل زمین و فاصلۀ آن از خورشید، ماه، حجم خورشید، ماه، سرعت حرکت آنها و نسبت‌هایی که بین آنها برقرار است، مقدار و تناسب دقیقی است که نمی‌تواند تصادفی باشد و این آیه را می‌توان در مفهومش، توسعه داد و اشکالی ندارد.⁽¹⁾

- مهم‌ترین فعالیت قرآنی

نگارش تفسیر فی ظلال القرآن که ادامه جریان تفسیر اجتماعی سید جمال و محمد عبده به شمار می‌آید و کتاب التصویر الفنی فی القرآن که سرچشمه مباحث قرآن و هنر شد که هنوز هم با فراز و نشیب‌هایی ادامه دارد.

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

نگاه هنری به مفاهیم قرآن - رویکرد انقلابی در برداشت از قرآن کریم و ایجاد حرکت اجتماعی به وسیله قرآن در مبارزه با استعمار و روشنگری برای بیداری مسلمانان

تذکر

سید قطب با همه امتیازاتی که داشته است ولی یک عالم دینی و مفسر قرآن با تکیه بر مایه‌های علمی این رشته به شمار نمی‌رود. از این‌رو گاهی گرفتار افراط شده است. برای مثال تقسیم جامعه به جاهلی و اسلامی دستاویز گروه‌های افراطی تکفیری (برخی از فرقه‌های داعش) در عصر حاضر شده است.

5 - دکتر زغلول راغب محمد النجار

اشاره

زیست‌نامه

دکتر زغلول محمد نجار، اهل مصر، متولد سال 1933 میلادی در سال 1955 در 22 سالگی مدرک کارشناسی خودش را از دانشگاه قاهره گرفت. و سپس در سال 1963 در 30 سالگی موفق به اخذ مدرک دکتری زمین‌شناسی در دانشگاه ویلز انگلستان شد.⁽¹⁾

فعالیت‌ها

2 - همکار آکادمی علوم اسلامی و عضو هیئت مدیره

8 - عضو هیئت مدیره شورای بین المللی مدیریت تحقیقات قاهره

9 - انتخاب به عنوان عضو هیات امنا و رئیس دانشگاه احقاف یمن

آثار

له أکثر من ثلاثمائة وخمسین بحثا ومقالا علمیا منشورا, وخمسة وسبعین کتابا باللغات العربیة والإنجلیزیة والفرنسیة والألمانیة.

الإعجاز الإنبائی والتاریخی

الإعجاز التشریعی

الإعجاز النفسی

الإعجاز فی وصف مشاهد الساعة.

کتاب «تأملات فی کتاب الله» تفسیر القرآن الکریم من سورة البقرة إلی سورة الناس حیث یحتوی هذا الکتاب علی تفسیر 114 سورة تفسیرا شاملاً.

- مهم‌ترین فعالیت قرآنی

نگارش در زمینه اعجاز علمی قرآن و گسترش گفتمان اعجاز علمی در کشورهای اسلامی.

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

توجه ویژه به اعجاز علمی قرآن، هر چند که معمولاً در جهان عرب بین شگفتی‌های علمی قرآن و اعجازهای علمی آن تفاوت قائل نمی‌شوند و در بسیاری از آثار دکتر زغلول النجار همین خلط مشاهده می‌شود.⁽¹⁾

در سایت رسمی ایشان ( www.elnaggarzr.com) گاهی توهین‌هایی به مقاومت اسلامی و شیعه مشاهده می‌شود، ولی این مطالب شاید به خاطر تأثیرپذیری یا ترس ایشان از جریان سلفی‌گری معاصر باشد.

6. عبدالرزاق نوفل

اشاره

آقای عبدالرزاق نوفل از نویسندگان مصری است که در روستای النصریه در دمیاط مصر در سال 1917 م متولد شد و کارشناسی خود را در رشته کشاورزی به اتمام رسانید.

او از شخصیت‌های میان‌رشته‌ای قرآن و علوم در مصر معاصر است که کتاب‌های زیادی، در مورد قرآن، علم و تفسیر علمی نوشته است و در این راه افراط کرده است. او عقیده دارد که در عصر حاضر که در آیات قرآن، معجزات علمی بزرگی کشف شده است، همین قدر کافی است، تا اسلام را در بین علما و علم، در هر مکانی (حتی جایی که لغت قرآن را نمی‌شناسند) گسترش دهد.⁽¹⁾

از مؤلفات او:

وی حتی می‌گوید که: «اعجاز علمی قرآن، برای غیر اعراب است، چون این راهی است که از طریق آن، می‌توان غیر عرب‌ها را به اسلام دعوت کرد»⁽²⁾و کوشش می‌کند که بین نظریات اثبات نشدۀ علمی و اثبات شده، فرق بگذارد و مدعی می‌شود که من قرآن را، با علوم مدلل و ثابت شده، تفسیر می‌کنم.

برای مثال در ذیل آیۀ شریفۀ هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها3 می‌گوید که «نفس واحده، همان پروتون و زوج آن الکترون است واین دو عنصری است که ذره، از آنها ترکیب شده است». سپس این را دلیل اعجاز علمی قرآن می‌شمارد.⁽³⁾

7. طنطاوی جوهری

اشاره

شیخ طنطاوی ابن جوهری مصری در سال 1862 میلادی در دهکده روستای عوض الله حجازی در مصرِ سُفلی زاده شد

نخست در یک مکتب خانه روستایی درس آموخت و پس از آن راه شهر را در پیش گرفت. ابتدا در الازهر و سپس در دارالعلوم به تحصیل پرداخت و سرانجام در قاهره مستقر شد.

او تمامی حیات خود را به عنوان یک معلّم دبیرستان سپری کرد

وی تفسیر حجیم خود از قرآن (الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم) در سال های اواخر زندگی خویش نگاشت و به تدریج در فاصله سال های 1923 تا 1935 منتشر ساخت.

طنطاوی، انجمنِ (الاُخُوَّة الاسلامیة) را نیز پایه نهاد و جوانان مسلمانی را که از شرق و خاور دور برای تحصیل به قاهره آمده بودند گرد آورد. شیخ طنطاوی در 1940 م در حالی که نزدیک به 78 سال داشت, درگذشت

معرفی تفسیر الجواهر

تفسیر الجواهر اولین تفسیر کامل قرآن در دوره معاصر با گرایش علمی می‌باشد.

نویسنده در مقدمه‌ای کوتاه، از همان آغاز خط فکری خود را مشخص نموده و قرآن را دعوت‌کننده به علوم مختلف آسمانی و زمینی از جمله کشاورزی، پزشکی، معادن، حساب، هندسه، هیئت و... معرفی می‌کند.

در مقدمه تفسیرش می‌گوید: «هنگامی که به امت اسلامی و تعالیم دینی می‌اندیشیدم دریافتم که بیشتر خردمندان و دانشمندان از این معانی (آیات علمی در قرآن) روی گردان و از سیر و کاوش در آن غافل و بی‌خبرند و تنها تعداد اندکی به آفرینش جهان و غرایب و شگفتیهای آن می‌اندیشند. از این رو به تألیف کتابهای مختلفی آغاز کردم؛ از جمله، «نظام العالم و الأمم»، «جواهر العلوم»، «التاج المرصّع»، «جمال العالم» و... و در این کتابها آیات قرآن را با شگفتیهای هستی در آمیختم و آیات وحی الهی را متناسب با عجایب خلقت مطرح کردم»

شیخ طنطاوی, این اعتقاد را پذیرفته بود که شناخت قرآن بدون بهره گیری از دانش های نو ممکن نیست. او به صراحت می نویسد: (محال است که مسلمانان از قرآن بهره برگیرند; مگر آن که از همه دانش ها آگاهی یابند.) و مراد از (دانش ها) همه انواع آگاهی ها, از فیزیک گرفته تا تاریخ و علمِ ارواح است.

وی معتقد است که مسلمانان باید به تحصیل همه علوم بپردازند

همان طور که دینشان امر فرموده. چرا که فرقی بین سخن قرآن در آیه: قُلِ انْظُرُوا ما ذا فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ و آیه: فَاسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ نیست و هر دو امر هستند و امر وجوب را می‌رساند. بنابر نظر وی این نظر کردن از هر عبادتی بالاتر است.

طنطاوی معتقد بود که معجزات علمی قرآن پیوسته و روز به روز - با پیشرفت علم - آشکارتر می‌شود و هنوز هم گنجینه‌های علمی قرآن مکشوف نگشته است و با گذشت زمان بتدریج آشکار می‌گردد.

مؤلف از آغاز تفسیر سوره فاتحه مباحث علمی را که بر گرفته از دانشمندان علوم تجربی در غرب است، مطرح می‌کند.

روش عملی تفسیر بر این اساس است که هر سوره را به چند باب و چند فصل و نیز چند مقصد تقسیم می‌کند؛ سپس به مقصدهای هر سوره می‌پردازد و بعد از ذکر آیه به تفسیر لفظی و لغوی پرداخته و غرض از آیه را نیز بیان می‌کند؛ سپس مباحثی را می‌آورد که در خصوص علوم مختلف - اعم از نقلی، عقلی و - تجربی است.

مؤلف، آیات قرآن را بر اساس نظریات جدید علمی - که هنوز به طور کامل تثبیت نشده است - تفسیر می‌کند. او بسیار می‌کوشید تا آیات قرآنی را با شگفتیهای طبیعت، صنعت و علوم جدید ممزوج کند. و در این راه گاهی گرفتار افراط شده است. وی معتقد است: تمام علوم، حتی علم احضار ارواح نیز در قرآن وجود دارد.

طنطاوی معتقد است که دانش فقه برای بقای امت است اما علم طبیعت برای معرفت خداوند و حیات امت و آن چه حیات به آن بستگی دارد مقدم است بر آن چه که موجب حفظ حیات می‌شود.

طنطاوی قائل به وجود همه علوم در قرآن است و در جایی که علم با ظاهر آیه سازگاری ندارد دست به تاویل و توجیه می‌زند. در حقیقت قرآن را بر طبق علوم تفسیر می‌کند.

بررسی

تفسیر الجواهر طنطاوی اولین تفسیر علمی کامل قرآن است که بر اساس تطبیق قرآن با علوم تجربی نگاشته شده است، که دارای نقاط قوت (مثل توجه دادن مسلمانان به علوم جدید و اشاره به اعجازهای علمی قرآن و...) و نقاط ضعف (مثل افراط در تفسیر علمی و تأویل‌های نابه‌جا و...) می‌باشد. البته طنطاوی دارای تحصیلات تفسیری نبوده است. از این‌رو گاهی گرفتار لغزش شده است، اما انگیزه او خدمت به قرآن و جوانان مسلمان (که در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی تحت تأثیر تفوق علمی و فرهنگی غرب قرار گرفته بودند) بوده است.

8. محمد مصطفی مراغی

محمد مصطفی مراغی (1881-1945 م)، شیخ جامع الازهر و از علمای بزرگ مصر و سودان که دارای نوشته‌هایی در تفسیر است و برخی از آنها منتشر شده است.

ایشان از کسانی است که دو موضوع مختلف، نسبت به تفسیر علمی داشته است.

در مقدمه‌اش بر کتاب «الاسلام والطب الحدیث»، تألیف عبدالعزیز اسماعیل، می‌گوید: «من نمی‌خواهم بگویم که قرآن کریم، همۀ علوم را به صورت کلی و تفصیلی در بر دارد، بلکه می‌گویم که قرآن اصول عام هر چیزی را که معرفتش، برای انسان مهم است و عمل به آن، انسان را به درجۀ کمال جسمی و روحی می‌رساند را، در بر دارد و درهای علم را برای دانشمندان علوم مختلف، باز کرده تا بتوانند جزئیات آن علوم را طبق پیشرفت زمان، برای مردمشان بیان کنند».

سپس به مخلوط شدن فلسفه با عقاید و احکام می‌تازد و می‌گوید: «بیماری دیگری که در مسلمانان پیدا شده، غرور به فلسفه است و اینکه قرآن را تأویل می‌کنند، تا به مسائل فلسفی برگردد و نیز تأویل قرآن می‌کنند برای (تطبیق با) نظریات علمی که ثبات ندارد و این خطر بزرگی برای قرآن است... زیرا نظریات علمی که ثابت نشده است، صحیح نیست قرآن را به آنها، برگردانیم و در پایان می‌گوید: واجب است که آیۀ قرآن را به طرف علوم نکشانیم، تا تفسیرش کنیم و علوم را هم به طرف آیه نکشانیم تا قرآن را تفسیر کنیم، بلکه اگر ظاهر یک آیه با یک حقیقت علمی ثابت موافق بود، آن آیه را با آن حقیقت علمی تفسیر می‌کنیم».⁽¹⁾

با این حال مراغی در تفسیر خود، در موارد متعدد اقدام به تفسیر علمی کرده است.

برای مثال در ذیل آیۀ شریفۀ خَلَقَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها2 عَمَد را به نیروی جاذبۀ عمومی تفسیر می‌کند و آن را ناموس الهی می‌داند که، به جای ستون، سیارات و ستارگان را در کنار هم نگاه داشته است و طبق تقریر قرآن کریم، زمین جزیی از آسمان‌هاست و از آنها جدا شده است، همان طور که علمای جدید می‌گویند که زمین قطعه‌ای از خورشید بوده که از آن جدا شده است.⁽²⁾این دو نوع برخورد مراغی با تفسیر علمی می‌رساند که قائل به تفصیل، در انواع تفسیر علمی بوده است.

9. احمد عمر ابو حجر

ایشان از نویسندگان معاصر مصری است که صاحب کتاب التفسیر العلمی فی المیزان می‌باشد. ایشان در این کتاب دلایل طرفین، در مورد اثبات و نفی تفسیر علمی را آورده است و بسیاری از قائلان به تفسیر علمی را مورد توجه قرار داده است.

ایشان در پایان قائل به تفصیل در تفسیر علمی می‌شود و می‌گوید: «آنچه نفس انسان بعد از اینکه به دیدگاه‌های طرفین نظر افکند به آن مطمئن می‌شود این است: کسانی که قرآن را از تفسیر علمی دور نگه می‌دارند بر حق هستند؛ زیرا این نوع تفسیر، بر وهم، ظن و تکلف در تأویل استوار است، اما وقتی بر مطلب یقینی علمی استوار باشد، مانعی در استفاده از نور علم، برای روشن کردن حقایق علمی وجود ندارد».⁽¹⁾در جای دیگر می‌گوید: «ما طریق میانه را انتخاب می‌کنیم که افراط و تفریط در آن نیست، چون وقتی قرآن کلام خداست و وجود نیز، آفریدۀ خداوند است پس باید حقایق علمی با آیات قرآنی هماهنگ باشند».⁽²⁾

10. مصطفی صادق الرافعی

اشاره

مصطفی صادق رافعی (1356 ق) از اندیشمندان مصری و نویسنده کتاب الاعجاز القرآن والبلاغة النبویة که در کتاب خود در فصل‌های مقدماتی به تاریخ قرآن، قرائت قرآن، لغت قرآن، تأثیر قرآن در لغت و... می‌پردازد و سپس فصلی مستقل را در «اعجاز قرآن» بنا می‌نهد و ضمن ذکر اقوال علمای گذشته در اعجاز قرآن، به تحلیل آن‌ها می‌پردازد و در آغاز، بیان می‌دارد که اعجاز قرآن بر دو امر استوار است؛ نخست: ضعف قدرت بشر در مقام معارضه با آن؛ هر چند تصمیم آن‌ها، جدی بود و دوم: استمرار این ضعف در تمام اعصار، از آغاز تاکنون؛ از این جهت، عجز هر دوره کافی است تا ثابت کند قرآن معجزه است.⁽¹⁾

اعتقاد «رافعی» در اعجاز قرآن

اعجاز قرآن به قلمرو خاصی باز نمی‌گردد، بلکه اعجاز قرآن در بلاغت، اسرار لغوی، کشف مقاصد، تألیف کلام و... می‌باشد؛ از این جهت، قرآن، هم از نظر تاریخ و هم از جهت مشتمل بودن بر حقایق علمی، معجزه بوده و هست لکن، مهم‌ترین اعجاز قرآن، به بعد بیانی و ادبی آن باز می‌گردد.⁽²⁾

«رافعی» ترکیب کلام را مشتمل بر سه جزء می‌داند: حروف که حاصل اصوات است؛ کلمات که حاصل حروف است؛ جمل که حاصل از کلمات هستند؛ اسرار اعجاز قرآن در این سه امر نهاده شده است و می‌فرماید: وقتی قرآن خوانده می‌شود، حرف، کلمات و جمله‌های آن دارای ترکیبی بودند که بی‌سابقه بوده و از نوعی آهنگی مخصوصی برخوردار بود و این همان بود که طبع عرب را صفا و جلاداد و آنان را دارای ذوق موسیقی گردانید و با نظم کلمات آشنا کرد و بدین جهت هر چه قرآن خوانده شود، هیچ گونه ملالی را ایجاد نمی‌کرد.⁽³⁾از نظر ایشان: قرآن دارای اصوات سه‌گانه: «نفس، عقل و حس» می‌باشد که هر کدام خود معجزه‌اند؛ این اصوات به شرح ذیل هستند:

الف) صوت نفس؛ عبارت از نغمه و آهنگ است که از تنظیم حروف و کلمات و مخارج آن‌ها حاصل می‌شود و ارتباط معانی را نشان می‌دهد؛

ب) صوت عقل؛ عبارت از آن معنایی است که از یک سلسله کلمات حاصل شده که مخاطب آن از تعبیرات و کلمات، کشف می‌نماید؛

ج) صوت حس؛ عبارت است از تعبیرات گوناگون و معانی تفصیلی که در آن وجوه بیان به کار رفته است و معانی و مقصود را با دقایق و لطایف فنی بیان می‌نماید.

صوت حس، مهم‌ترین صوت و رساترین آن‌ها است و اهمیت هر کلامی به واسطه آن می‌باشد و هر اندازه این جنبه در کلام رعایت شود، بر بلاغت آن افزوده می‌شود و زیر ساخت کلام بر آن است و به منزله روح کلام می‌باشد که اساس اعجاز هر سخنی، بر آن است؛ قرآن از این جهت، در مرتبه‌ای کامل و در اوج اعجاز است، به شکلی که در توان انسان نیست مانند آن را بیاورد؛ اعراب هم این امر را به تدریج درک نموده و در برابر قرآن، خضوع نموده‌اند؛ زیرا، گرچه آن‌ها مختصص در صوت حس بودند؛ اما می‌دانستند که درجه کامل آن در اختیار خداوند است.⁽⁴⁾

دیدگاه او در اعجاز علمی

وی فصلی از کتاب اعجاز القرآن و بلاغة النبویه به موضوع قرآن و علوم اختصاص داده است و در آن، جامعیت قرآن از نظر اشتمال بر علوم مختلف مورد بحث قرار داده است. وی در این باره چنین گفته است: یکی از امتیازات قرآن و ویژگی‌های اعجاز این کتاب آسمانی که در دوره جدید آکشار شده، آگاهی دانشمندان علوم مختلف از حقایقی است که قرآن قرن‌ها پشی از آن خبر داده است. این قبیل عالمان هر چه بیش‌تر در قرآن ژرف‌کاوی کنند بر بسیاری از حقایق علمی، طبیعی و فلکی که در این کتاب آمده، آگاه می‌شوند و به نوعی بر هماهنگی بین دستاوردهای جدید علمی و حقایق قرآنی متفطن خواهند شد.⁽¹⁾

رافعی، ذیل آیاتی مانند ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ‌2 و کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ...3 به ترتیب به این نکات که ماده اصلی جهان اثیر (یا اتر) و جدایی زمین از منظومه هستی که موضوع بحث‌های علمی بوده و امروزه جزء حقایق ثابت شده علمی به شمار می‌شود، اشاره کرده است، همان گونه که ذیل آیه فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتّی4 به قانون زوجیت و لقاح گیاهان اشاره دارد.⁽²⁾

بررسی: هر چند که رافعی وجوه تازه‌ای از اعجاز قرآن را ابداع نکرده است اما توضیح و تقریرهای او درباره اعجاز بیانی و بلاغی قرآن و نیز مصادیق اعجاز علمی قرآن جدید است او به زوجیت و لقاح اشاره کرده که در عصر حاضر نیز از اعجازهای علمی قرآن به شمار می‌آید.

10. امین خولی و اعجاز نفسی (روان شناختی) قرآن

اشاره

امین خولی (م 1969 م) قرآن‌پژوه مصری از کسانی است که تحت تأثیر مکتب تفسیری شیخ محمد عبده بود. او در مدرسة القضاء الشرعی که توسط شیخ محمد عبده تأسیس شده، درس خوانده و در همان‌جا به تدریس هم پرداخته است. امین خولی سال‌ها در روم و برلین، سرکنسول مذهبی بوده و در همان جاها بود که با فعالیت‌های مستشرقان درباره اسلام آشنا شد. در دانشگاه‌ها الازهر و قاهره نیز تدریس کرده است. امین خولی از محققان و پژوهشگرانی است که با دارالکتب المصریه نیز همکاری کرده است⁽¹⁾و دارای مجموعه مقالاتی است با عنوان مناهج التجدید فی النحو والبلاغة و التفسیر والادب که برای اولین بار در قاهره چاپ شده است.

مقالات امین خولی

مقاله تفسیر او در دائرة المعارف الاسلامیه معروف است.⁽²⁾اندیشه و روش امین خولی در تفسیر به عنوان «مکتب ادبی» در تفسیر نام گرفته است.⁽³⁾

امین خولی موضوع اعجاز را مطرح کرده است؛ نخست در بحث «البلاغة العربیة و اثر الفلسفة فیها»، دوم در مقاله تفسیر در دائرة‌المعارف الاسلامیه و سرانجام در مقاله‌ای در مجله دانشکده ادبیات قاهره با عنوان «البلاغة و علم النفس».

در مقاله اول، امین خولی به این نکته پرداخته است که چگونه بلاغت، وسیله‌ای برای شناخت اعجاز از نظر قدماست.

در مقاله سوم، وی دیدگاه خود را به گونه‌ای آشکارتر بیان می‌کند. از نظر امین خولی، قرآن دارای اعجاز نفسی است. وی در این مقاله به نحوی بین علم النفس و بلاغت ارتباط ایجاد کرده و در پی آن است که راه را برای طرح ایدۀ جدید خود، یعنی همین اعجاز نفسی فراهم آورد.⁽⁴⁾یکی از محققان، مبانی تفسیر ادبی امین خولی را تحلیل و بررسی کرده و معتقد است یکی از آن‌ها پژوهش پیرامون خود متن قرآنی است. وی در انی زمینه، پژوهش بلاغی را نیز از نظر خولی با اهمیت دیده است.⁽⁵⁾به گفته این محقق، بر این اساس پژوهش بلاغی، نوعی کاوش ادبی و هنری است که زیبایی بیانی در اسلوب قرآن را نشان می‌دهد و شناخت این زیبایی را برای ما مقدور می‌کند».⁽⁶⁾

پس بر مفسّر قرآن لازم است ضمن برخوردای از فهم و تذوّق بالای هنر و ادب عربی، ویژگی‌های خاص هر یک از ساخت‌های زبان عربی را بشناسد و در ساخت‌ها و اسلوب های قرآنی، عمیقاً تبحر و تأمل داشته باشد تا بتواند مزایای خاص قرآنی را در میان دیگر نوشته‌های عربی دریابد».⁽⁷⁾

شاید بتوان دیدگاه امین خولی را به نحوی با نظر سکاکی نزدیک دانست. این نکته را نعیم الحمصی آورده است: «و ذلک ان الاستاذ الخولی یقول بما قال سکاکی قبله هو ان الاعجاز لایعلل».⁽⁸⁾

اما انصاف این است که بگوییم این امین خولی است که با تقریر جدید خود و ایجاد ارتباط بین بلاغت و علم النفس، این موضع را پذیرفتنی‌تر کرده است.⁽¹⁾

بررسی

بر اساس مطالب فوق می‌توان امین خولی را پایه‌گذاری اعجاز روان‌شناختی قرآن دانست. (هر چند که ممکن است این ادعا و دلایل و مصداق آن را قابل تأمل بدانیم). بنابراین وی بُعد جدیدی از اعجاز علمی قرآن در حوزه علوم انسانی را مطرح کرده است. که در عصر ما می‌تواند زمینه‌ساز کاوش‌های جدید شود.

11. عبدالله درّاز و اعجاز صوتی و انقلاب تاریخی قرآن

اشاره

محمد عبدالله درّاز (متوفی 1377 ق) تحصیل کرده اسکندریه و استاد دانشگاه الازهر و دارای آثاری از قبیل النبأ العظیم، مدخل الی القرآن، التعریف بالقرآن والاخلاق فی القرآن است. درّاز در کتاب النبأ العظیم که به نام نظرات جدیده فی القرآن نیز مشهور است، اعجاز را به سه قسم لغوی، علمی و تشریعی تقسیم کرده است.⁽¹⁾

دیدگاه‌های عبدالله درّاز در اعجاز قرآن

محمد عبدالله درّاز به منظور تأکید بر وحیانی بودن قرآن، ابتدا فرق بین قرآن و حدیث قدسی و حدیث پیامبر را بیان و تصریح می‌کند که پیامبر، هیچ گاه این کتاب را به خود منسوب نداشته است. درّاز در راه اثبات این معنا اخبار غیبی گذشته و آیا ناظر بر معلومات تاریخی و دینی را شاهد این سخن می‌گیرد.⁽²⁾در خصوص اخبار غیبی که قرآن از آن خبر داده، به آیاتی که از آینده اسلام خبر می‌دهد و نیز آیات مربوط به آینده حزب الله و هم‌چنین آیاتی که به آینده حزب شیطان مربوط می‌شود، استناد برجسته و از آن‌ها اعجاز این کتاب آسمانی را نتیجه می‌گیرد.⁽³⁾افزون بر این جنبه از اعجاز، به نظر محمد عبدالله درّاز اسلوب قرآن و علوم آن، تأثیر قرآن در جهان امروز و انقلاب و دگرگونی‌ای که در تاریخ بشریت به وجود آورده، از ابعاد و جنبه‌های اعجاز قرآن به شمار می‌رود.⁽⁴⁾

او برای هر حرفی در قرآن، معنا و وظیفه‌ای قائل بوده و حرف زایدی در قآن به طوری که بتوان آن را حذف کرد، در نزد او وجود ندارد.

به نظر درّاز از جنبه‌های مهم ناظر بر اعجاز که در ارتباط بین قرآن و علم متصور و بیانگر تأثیر قرآن در جهان امروز است، این نکته است که «حقایقی را که قرآن بیان می‌کند، با یافته‌های علم روز (بخوانید اصول ثابت علمی) مطابقت دارد».⁽⁵⁾وی با استناد به آیاتی مانند وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ‌ءٍ ، ⁽⁶⁾یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهارَ عَلَی اللَّیْلِ‌7 و وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها8 و آیاتی دیگر گفته است: این مثال‌های قرآنی، در بردارندۀ مطابقت عجیبی بین توضیحات قرآنی و توضیحات علمی است که امروزه به اثبات رسیده و نمی‌تواند تصادفی باشد.⁽⁷⁾

یک وجه مهم دیگر اعجاز در نظریه محمد عبدالله دراز، اعجاز صوتی و به تعبیر خود او «النغمة الصوتیه» است. «وی اعجاز قرآن را از زاویه جدیدی نگریسته و آن را از نظر آهنگ موسیقی معجزه می‌داند و معتقد است که هرگاه کسی به صورت قرآن گوش فرا دهد، گرچه خود با لغت عربی آشنا نباشد، برای او دلنشین و دلربا خواهد بود».⁽⁸⁾

«از نظر محمد درّاز، نظام صوتی قرآن اعجاب انگیز و بی‌مانند است، سازگار با فطرت انسان و جاذب و هیچ سابقه‌ای از قبل نداشته و امری بدیع است».

از نظر ایشان، ویژگی نظام صوتی موجب شده که قرآن با گذشت زمان، طراوت و شادابی خود را حفظ کند. این امر بی‌گمان از قدرت الهی ناشی می‌شود که خداوند به صورت اعجاز در قرآن نهاده است.⁽¹⁾

بررسی

دیدگاه‌های عبدالله درّاز در اعجاز قرآن از دو جهت نوآمد است:

اول: اعجاز صوتی قرآن را مطرح کرده است هر چند که توجه به شیرینی و جاذبه قرائت قرآن در مباحث اعجاز قرآن پیشینیان سابقه داشته است اما عنوان اعجاز صوتی و توضیح آن جدید است.

دوم: اعجاز قرآن در تاریخ بشر و ایجاد انقلاب را مطرح کرده است که مطلب جدیدی است که مورد توجه قرآن‌پژوهان معاصر قرار گرفته است.⁽²⁾آری قرآن در هر عصری اگر در جامعه اجرا شود به همان اندازه که عملی می‌شود در آن جامعه انقلاب فرهنگی، اجتماعی و تربیتی و علمی ایجاد می‌کند. این جنبه از اعجاز قرآن فرا زمان و فرامکان بوده و در هر عصری قابل آزمایش است.

12. رشاد خلیفه و اعجاز عددی قرآن

اشاره

رشاد خلیفه، قرآن‌پژوه معاصر مصری و مترجم قرآن به زبان انگلیسی، دانش‌آموخته دکتری در رشته بیوشیمی گیاهی بود.⁽¹⁾او مبتکر نظریه اعجاز عددی قرآن و صاحب کتابی به نام معجزه القرآن الکریم است وی بعد از اختراع کامپیوتر، آن را در تحقیقات قرآنی به کار بست. تمام کوشش رشاد خلیفه برای کشف معانی و اسرار حروف مقطعه قرآن صورت گرفته و ثابت کرده است که رابطه نزدیکی میان حروف مذکور با حروف سوره‌ای که در آغاز آن قرار گرفته‌اند، وجود دارد.

نگرش علمی رشاد خلیفه

نگرش علمی رشاد خلیفه، ریشه در مباحث ریاضی دارد. این نگارنده توسط دانشمند با مطالعه برخی واژگان قرآنی و تعیین مضربی از کاربرد آن در سراسر قرآن با یک سوره میسر شده است. کلید رمز اعجاز قرآن از نظر او در عدد 19 نهفته است. این عدد دارای ارزشی خاص است. بنابه تحقیق او، این عدد که عدد حروف بسم الله الرحمن الرحیم است، در حقیقت مضربی است که در تمام قرآن وجود دارد. به این ترتیب که مثلاً کلمه «بسم» در قرآن 19 بار، کلمه «الله» 2698 بار یعنی 19 علیه السلام 142 مضربی از 19، کلمه «الرحمن» 57 بار یعنی 19 علیه السلام 3 و کلمه «الرحیم» 114 بار یعنی 19 علیه السلام 6 و... به کار رفته است. وی عدد 19 را دارای این مشخصات می‌داند:

اولاً. در بردارندۀ بدایت و نهایت است، عدد 1 اول حساب و عدد 9 آخر آن.

ثانیاً. بر چیز دیگری غیر از خود تقسیم نمی‌شود. او از این موضوع نتیجه می‌گیرد که آن کسی که کلمات قرآن را آورده و در آن، این معجزه عددی را محقق ساخته، خداوند است و غیر از او هیچ کس نمی‌تواند چنین کند. بعد از رشاد خلیفه افراد متعددی تحت تأثیر او قرار گرفتند⁽²⁾برای مثال عبدالرزاق نوفل تحت تأثیر او قرار گرفت و کتابی با عنوان الاعجاز العددی للقرآن الکریم نوشت. وی تلاش کرده تا نظام ریاضی تکرار واژه‌ها را در قرآن نشان دهد؛ برای مثال نشان داده واژه دنیا 115 بار و واژۀ آخرت نیز 115 بار، واژۀ حیات 145 بار و واژۀ موت نیز 145 بار در قرآن به کار رفته است. وی این رویداد را نوعی معجزه علمی و عددی می‌داند.⁽³⁾

بررسی: هر چند که برخی به سیوطی (م 911 ق) نسبت داده‌اند که به اعجاز عددی قرآن اشاره داشته است ولی ما مستندی برای این مطلب نیافتیم.⁽⁴⁾بنابراین رشاد خلیفه را می‌توان نخستین پیشنهاد دهنده اعجاز عددی و ریاضی قرآن دانست. البته اعجاز ریاضی قرآن برای ما اثبات نشده بلکه آن را در حد شگفتی در نظم ریاضی قرآن می‌دانیم.

بعد از رشاد خلیفه هم افراد متعددی راه او را ادامه دادند که ما در کتاب پژوهشی در اعجاز علمی قرآن و نیز در کتاب علوم قرآن (2) به آنها اشاره کرده‌ایم.

فصل دوم: منطقه شامات

اشاره

این منطقه شامل سوریه، لبنان، اردن و فلسطین می‌شود و دارای ویژگی‌های زیر است:

زبان این منطقه عربی است، هرچند که نژاد آنها عرب نیست.

از این منطقه شخصیت‌های بزرگ قرآنی (همچون مراغی، علامه فضل الله، مغنیه و...) برخاسته و تفاسیر اجتماعی (مثل من وحی القرآن، الکاشف، تفسیر مراغی و...) شکل گرفته است.

جریان‌های قرآنی عمده در این منطقه عبارت است از:

شخصیت های میان رشته ای قرآن و علوم در شامات

1. محمد بن احمد اسکندرانی

محمد بن احمد اسکندرانی (متوفی 1306)، از عالمان متولد اسکندریه و متوفی در دمشق است. وی، سرپرست پزشکان نیروی دریایی مصر و دمشق بوده است.⁽¹⁾کتاب مهم او، کشف الاسرار النورانیة القرآنیة فیما یتعلق بالاجرام السماویة والارضیة و الحیوانات و النباتات و الجواهر المعدنیه نام دارد.

این کتاب گو اینکه تفسیر است، تفسیری است مووضعی که به انگیزۀ تفسیر آیات مرتبط با اجرام آسمانی، زمینی و خلقت حیوانات و چگونگی خلق گیاهان و شگفتی‌های آن‌ها و نیز گوهرهای کانی نوشته شده است. اما به واقع، دیدگاه علوم قرآنی در آن منطوی است.⁽²⁾

آشکار است که اسکندرانی، دغدغۀ تفسیر علمی را داشته است و تلاش کرده از رهگذر یافته‌های علمی، اعجاز قرآنی را برجسته کند. از طریق استناد به آیاتی از قبیل وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ... ، ⁽³⁾وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ4 یا آیه إِنَّ اللّهَ یُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ کانَ حَلِیماً غَفُوراً5 وی به ترتیب، مقولاتی مانند مسائل انسان‌شناسی، جنین‌شناسی، آتش جاری در زیر زمین و قانون جاذبه را نتیجه می‌گیرد. همۀ این موارد در راستای اعجاز علمی قابل ارزایبی است. او به دلیل تسلط بر علوم جدید تلاش می‌کند تطبیقی بین اندیشه‌های علمی و گزاره‌های قرآنی صورت دهد که به مثابۀ اثبات اعجاز علمی قرآن است.⁽⁴⁾

2. علامه سید محمد حسین فضل الله

آغازگر تفسیر اجتماعی و تربیتی در لبنان

سید محمد حسین فضل الله در سال 1354 قمری (1935 م) در نجف اشرف در یک خانواده روحانی لبنانی دیده به جهان گشود.

سید محمد حسین برخی دروس حوزوی همچون منطق و اصول فقه را نزد پدر خود فراگرفت و در این مرحله استادی غیر از پدرش نداشت. تا این که برای فراگیری جلد دوم کتاب کفایة الاصول به محضر یکی از اساتید ایرانی اش به نام شیخ مجتبی لنکرانی می شتابد.

وی با اتمام کتاب کفایة الاصول به محضر مراجع آن دوره مانند سید ابوالقاسم خویی، سید محسن حکیم، سید محمود شاهرودی و شیخ حسین حلی راه یافت و در کنار دروس اصول فقه، بخشی از کتاب (الاسفار الاربعه) معروف به (حکمت متعالیه) ملاصدرا شیرازی را نزد ملاصدرا بادکوبه‌ای فرا گرفت و مدت پنج سال نیز این درس را از سید محمد باقر صدر فراگرفت.

وی پس از بازگشت به لبنان در سال 1966 فعالیت‌های علمی، فرهنگی و اجتماعی گسترده‌ای را در لبنان به راه انداخت.

تأسیس حوزه علوم دینی به نام «المعهد الشرعی الاسلامی» به هدف پرورش طلاب علوم دینی بخش دیگری از فعالیت‌های فرهنگی و علمی سید محمد حسین فضل‌الله است.

حوزه علمیه ویژه زنان را نیز در بیروت و حوزه‌ای نیز در صور و حوزه المرتضی در دمشق (سیده زینب) را تاسیس کرده است.

علامه فضل الله در سن 75 سالگی به علت خونریزی شدید داخلی درگذشت.

آثار و تألیفات علامه

از سید محمد حسین فضل الله تاکنون بیش از هفتاد عنوان کتاب - که درمجموع به بیش از یکصد جلد می‌رسد - منتشر شده است.

پژوهش‌های قرآنی علامه

برخی از اندیشه‌های قرآنی علامه فضل الله

قرآن ساری و جاری در زندگی - ردّ نظریه مفسر محوری - مبنا قرار دادن قران به عنوان پایه عملیات اجتهادی و اصل اساسی در میان منابع و سنجش سنت با عیار آن - توجه به داده های

علم جدید - توجه به تفسیر عصری و تربیتی

تذکر

تفسیر من وحی القرآن از تفاسیر اجتماعی و تربیتی مهم عصر ما به شمار می‌رود که در محیط لبنان و خارج از لبنان تأثیرات زیادی گذاشته است.

3. لبیب بیضون

اشاره

زیست‌نامه

لبیب وجیه بیضون از نویسندگان معروف سوریه متولد 1938 میلادی در دمشق است. و دارای کارشناسی ارشد در علوم طبیعی است، همچنین تحصیل دررشته فیزیک واخذ دکترادراین رشته و تدریس دررشته فیزیک نظری وتطبیقی دردانشگاه دمشق از سوابق علمی ایشان است.

سخنرانی به مدت 40 سال و علاقه به لغت وتالیف در این زمینه از دیگر فعالیت‌های ایشان است.

بیضون شیعی مذهب است و تألیفات گوناگونی (حدود 80 کتاب) در موضوع‌های اسلامی خصوصاً درباره معصومان و آثار آنان دارد.

برخی از مهم‌ترین آثار ایشان

معرفی کتاب الاعجاز العلمی عند الامام علی علیه السلام

این کتاب توسط حسن رضا رضایی و گروهی از پژوهشگران قرآنی ترجمه شده و در سه فصل به بررسی و بحث درباره اعجازهای علمی امام علی علیه السلام در علومی از جمله کیهان شناسی، ریاضی، فیزیک، زمین شناسی و علوم پزشکی می پردازد و ایشان را به مثابه چراغی، راهنمای بشریت در زمان‌ها و مکان‌های مختلف قرار می‌دهد.

فصول کتاب:

فصل اول (زیست‌شناسی):

در این فصل مواردی از دانش‌های گیاه‌شناسی، حیوان‌شناسی، طب و وراثت در کلام امام علی علیه السلام و اهل بیت بررسی شده است.

فصل دوم (جهان‌شناسی):

علوم طبیعی، علم نجوم، علم حساب، علم کیمیا و علم فیزیک از مواردی است که در این فصل به آن پرداخته می‌شود.

فصل سوم (علوم انسانی):

علومی مثل روانشناسی اخلاق وتربیت، اقتصاد، لغت و نحو وهمچنین مباحثی همچون عقل، روح، قلب و نفس در این فصل طرح شده است.

معرفی کتاب الاعجاز العلمی فی القرآن

کتاب الاعجاز العلمی فی القرآن [توسط آقای حسن عبداللهی باهمکاری محمدعلی احمدیان ترجمه شده (مترجم در مقدمه این کتاب توضیح می‌دهد که کتاب اصلی، شامل شش فصل است و فصل نهایی آن به اعجاز عددی قرآن مربوط می‌شود اما در ترجمه، به دلیل مناقشاتی که در این موضوع وجود دارد، این فصل حذف شده و به همین دلیل نام کتاب در ترجمه تغییر یافته است) و] در پنج بخش تدوین یافته و مطالب آن به شرح زیر است.

اوّل) مقدمات: نویسنده موضوعاتی از این قبیل را در بخش مقدمات جای می‌دهد: فضیلت قرائت قرآن و بیان این که هدف از آن تدبر در آیات قرآن است، قصه ذعلب یمانی در مورد دیدن خدا که از علی علیه السلام پرسید چگونه خدا را می‌بینی و حضرت فرمود: «ویلک لم تره العیون بمشاهدة الابصار ولکن رأته القلوب بحقائق الایمان...». نویسنده تعریف روشنی از اعجاز علمی ارائه نمی دهد و به کلی گویی در مورد جامعیت قرآن بسنده می کند. سخنانی از امام علی علیه السلام در باب جامعیت علمی قرآن می آورد و تقریباً به این نتیجه می رسد که قرآن قضایای علمی فرااندیشۀ بشری زیادی دارد و این علوم پایان‌ناپذیرند و هرزمان یافته‌های تازه‌ای از قرآن کشف می‌شود.⁽¹⁾به نظر وی برخی از مسائل علمی قرآن کشف شده و برخی هم ناشناخته مانده اند و شاید در آینده روشن گردند.

دوم) کیهان‌شناسی: نویسنده آیات علمی سوره الرحمان در زمینه خلقت انسان و آموزش بیان برای او؛ حرکت خورشید و ماه؛⁽²⁾چند آیه از سوره انبیا، مربوط به آفرینش هستی (رتق و فتق زمین و آسمان و خلقت همه اشیا از آب)؛ حرکت ستارگان، و هماهنگی نظام آفرینش را مطرح و مطالب مفصلی پیرامون هر کدام ارائه می کند. در بحث کیهان شناسی به این بحث می پردازد که آیا در کرات آسمانی مخلوقاتی مانند موجودات زمینی وجود دارند یا نه؟ با توجه به آیه 29 سوره شورا وَ مِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَثَّ فِیهِما مِنْ دابَّةٍ وَ هُوَ عَلی جَمْعِهِمْ إِذا یَشاءُ قَدِیرٌ به این نتیجه می رسد که در کره های آسمانی آفریده هایی مانند موجودات زمینی هستند.⁽³⁾او در این موضوعات بهره فراوانی از سخنان امام علی علیه السلام می‌برد.

سوم) زمین شناسی و حرکت ابر و هوا: این فصل به زمین شناسی، ابر و باد اختصاص دارد و نویسنده در موضوعاتی چون پیدایش زمین شناسی در قرآن، معجزه کوه ها و نقش آن در زندگی انسان؛ نقش آب در زمین؛ معجزه ابر، باران و طبقات هوا بحث می‌کند.⁽⁴⁾

چهارم) فیزیک و شیمی: لبیب وجیه بیضون آیات سوره نحل مربوط به زنبورعسل و خصوصیات پزشکی عسل؛ آیاتی از سوره واقعه درباره معجزه بودن آتش و چوب و شکر؛ آیات سوره بقره در ارتباط با گندم و نقش آن در زندگی بشر را در این فصل بحث می کند و در مورد انرژی خورشید، خاک و آب شور دریا، اعجاز آب و در آخر معجزه زوجیت در مخلوقات سخن می گوید و پیرامون هر یک مباحثی را ارائه می‌کند.⁽⁵⁾

پنجم) فیزیولوژی و پزشکی: در این بخش به بیان معجزه بودن خواب؛ برخی از اعضای بدن مانند لب‌ها، دست‌ها، انگشتان، صلب و ترائب؛ جنس پسر و دختر؛ قانون وراثت؛ غدد داخلی؛ هورمون‌ها؛ خلقت انسان و نعمت های خدا به او، سمع و بصر، معده، دهان، زبان، گوش، قلب، پوست بدن و سلول‌ها می‌پردازد. وی معتقد است هر عضو انسان معجزه روشن الهی است و کسی نمی تواند مثل آن را بیاورد و قرآن نیز به این ناتوانی بشر اشاره کرده است.⁽⁶⁾

دیگر آثار

5 - تصنیف نهج البلاغه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1406 ق/ 1361 ش.

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

ایشان کتاب‌های متعددی در زمینه اعجاز علمی قرآن و اعجاز علمی در احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام به نگارش در آورده است.

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

ایشان به عنوان یک مؤلف شیعه‌مذهب در جهان عرب به اعجاز علمی در آیات قرآن توجه ویژه کرده است و اعجاز علمی در احادیث پیامبر و امام علی علیهم السلام را مطرح کرد که فضای جدیدی در مطالعات میان‌رشته‌ای و اعجاز علمی گشود.

4. عبد الدائم الکحیل

اشاره

متولد 1996 م در حمص سوریه، دارای دکتری میکانیک از دانشگاه دمشق و شغل فعلی او وکیل دادگستری است.

سایت شخصی او ( www.miracweb.net و kaheell @ gmail.com ) دارای 1500 مقاله به پنج زبان (عربی، انگیسی، فرانسوی، اندونزیایی و فارسی) در زمینه اعجاز علمی در قرآن و سنت می‌باشد.

وی برنامه «رسائل اعجاز» (نامه‌های اعجاز) را برای نصب در تلفن‌های همراه آماده کرد که در کشورهای مختلف استفاده می‌شود. بیش از 40 عنوان کتاب منتشر کرده است و صدها مقاله و بحث علمی در مجلات عربی منتشر کرده است از جمله در مجله الاعجاز العلمی فی القرآن والسنة، (رابطه العالم الاسلامی - مکه)، مجله العلم والایمان (الجزایر) مجله البشری (کویت) و...

مهم‌ترین آثار ایشان

همچنین سایت الکترونیکی رایگان در اختیار همگان قرار داده است از جمله:

تذکر

از آن جا که تخصص عبد الدائم الکحیل تخصص در مکانیک و حقوق است و تخصصی در تفسیر قرآن ندارد از این رو ضروری است که پژوهشگران با دقت بیش‌تری مطالب قرآنی او را بررسی کنند.

5. دکتر مصطفی رجب

گسترش اعجاز تربیتی قرآن

دکتر مصطفی رجب از قرآن‌پژوهان مصری است که مطالعات و پژوهش‌هایی درباره اعجاز تربیتی قرآن انجام داده است و اولین اثر خود را در سال 2006 م. با عنوان «الاعجاز التربوی فی القرآن الکریم» را منتشر کرده است.

وی در این کتاب نخست به تاریخچه تربیت اسلامی و جایگاه آن در بین علمای تربیت کشورهای عربی اشاره می‌کند و از اینکه به طور شایسته به هویت این علم پرداخته نشده، اعتراض می‌کند.

وی در ادامه به شیوه تربیت قرآنی و کارآمدی و تأثیر آن اشاره می‌کند و تربیت قرآنی را برای افراد و گروه‌ها منظومه‌ای گران‌بها و پر ارزش می‌داند که اجزای آن در وحدت به هم پیوسته‌ای در سه حوزه اجتماع، نفس و اخلاق هماهنگ است و به همین دلیل تربیت قرآنی در دو طریق متوازی که هیچ‌گاه از هم جدا نمی‌شوند، سیر می‌کنند:

اول: تربیت قرآنی از رفتارهای مستهجن متنفر است.

دوم: تربیت قرآنی سالکان را به سوی رفتارهای رشدیافته و نیکو جذب می‌کند.

مصطفی رجب در بخش دوم کتاب خود به بررسی محتوای تربیتی قصص قرآن مانند قصه گاو بنی اسرائیل، قصه اصحاب باغ، قصه مؤمن انطاکیه، قصه اصحاب باغ در سوره قلم، قصه اصحاب اخدود، قصه قوم سبأ، قصه حضرت داوود علیه السلام و قصه حضرت سلیمان علیه السلام می‌پردازد. آنگاه آیه 233 سوره بقره و آیات 41-45 سوره مریم را مطرح می‌کند و در این دو آیه ادعای اعجاز تربیتی می‌کند.

کتاب «البحث فی الاعجاز التربوی للقرآن الکریم» دومین اثر دکتر مصطفی رجب درباره اعجاز تربیتی قرآن کریم است که در سال 2008 م. منتشر شده است.

در این کتاب به جای نوشتن مقدمه از «مدخل تنظیری درباره شیوه‌های مطالعه و پژوهش در اعجاز تربیتی قرآن کریم» استفاده شده که عیناً از مقدمه کتاب قبلی او گرفته شده است.

همان‌طور که در بررسی کتاب نخست مصطفی رجب ذکر شد، او برای کمک به پژوهش‌گران عرصه تربیت در پرتو آموزه‌های تربیتی قرآنی، برداشت‌هایی در تبیین اهداف تربیتی آیات قرآن کریم، طبیعت بشری در پرتو قرآن کریم، جوانب معرفتی و شناختی قرآن کریم و تربیت در قصه‌های قرآن ارائه می‌دهد. در این کتاب نیز با نقل همان مطالب برای اولین بار این سؤال را مطرح می‌کند که با توجه به توضیحاتی که در این مدخل ارائه شد، مباحث اعجاز تربیتی در چه جایگاهی قرار می‌گیرد؟

وی برای رسیدن به پاسخ این پرسش، خواننده را به مطالعه فصول پنج‌گانه کتاب خود دعوت می‌کند و خلاصه هر فصل را بیان می‌نماید.

تذکر

در ذیل مبحث شخصیت‌های عراق عرب، خواهیم گفت که اعجاز تربیتی قرآن نخستین بار توسط علامه بلاغی در مقدمه تفسیر آلاء الرحمن مطرح شد. لیکن دکتر مصطفی رجب در این دو کتاب این مبحث را گسترش داد و کتاب‌های مستقلی در این زمینه منتشر کرد. البته بعد از ایشان نیز دکتر ازرقی از عراق پایان‌نامه دکتری خود را تحت عنوان اعجاز تربیتی قرآن در مدرسه عالی قرآن و حدیث جامعه المصطفی العالمیه دفاع کرد و منتشر نمود که از کتاب‌های فوق کامل‌تر و قوی‌تر است.

6. سید عبدالرحمن کواکبی

سید عبدالرحمن کواکبی (م 1320 ق) از انقلابیون سوریه و مصر صاحب کتاب معروف طبائع الاستبداد و مصارع الاستعباد، که در موارد متعدد به تفسیر علمی، قرآن پرداخته است و به وسیلۀ آنها اعجاز قرآن را مورد تأیید قرار داده است.

برای مثال در مورد جدا شدن ماه از زمین که دانشمندان علوم تجربی ادعا می‌کنند، می‌گوید: «آیه شریفۀ أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها1 و آیۀ شریفۀ اِقْتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ2 بر آن دلالت دارد».

و دانشمندان گفته‌اند که طبقات زمین، هفت است و قرآن می‌فرماید خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ‌3 و سورة الفیل را دلیل وجود میکروبها می‌گیرند و قانون لقاح (ازدواج گیاهان) را، از آیات دیگری استفاده می‌کنند.⁽¹⁾

فصل سوم: منطقه (کشور) ترکیه

اشاره

کشور ترکیه باقیمانده دولت عثمانی است که کشوری بزرگ بود و شامل نیمی از جهان اسلام (از شمال آفریقا تا جزیره العرب و شامات، عراق و جنوب اروپا) می‌شد. لیکن در عصر حاضر (بعد از تحولات جنگ بین‌الملل اول و دوم) کشوری کوچک شده است. ویژگی‌های مهم این کشور عبارتند از:

زبان این کشور ترکی است (البته زبان برخی کشورهای دیگر مثل آذربایجان نیز ترکی است از این‌رو گاهی تأثیراتی بر آنها دارد).

جریان‌های قرآنی معاصر ترکیه عبارتند از:

مهم ترین شخصیت میان رشته ای قرآن و علوم ترکیه

1. هارون یحیی

اشاره

زیست‌نامه

an Oktar

، «عدنان اکتار» یا همان «آدنان اوختار» - تلفظ اخیر به لهجه ترکی نزدیک‌تر است - معروف به هارون یحیی، در سال 1956 م. در خانواده‌ای متوسط و غیردینی در شهر آنکارا دیده به جهان گشود. اجداد وی به خاطر جنگ، از ناحیه قفقاز (منطقه بین دریای خزر و دریای سیاه) به ترکیه مهاجرت کردند. به رغم اینکه خانواده عدنان مسلمان بودند، ولی مقید به رعایت احکام شرعی نبودند و به گفته خود عدنان، پدرش گاهی نماز می‌خواند. با این حال، عدنان علاقه‌مند به مباحث اسلامی بود و تا سن دبیرستان که در آنکارا زندگی می‌کرد، بیشتر کتب اسلامی را به هدف دعوت مردم به اسلام حقیقی مطالعه کرده بود. ذکر این نکته جالب به نظر می‌رسد که عدنان اکتار شجره اثبات سید بودنش را در سایت رسمی خود قرار داده است و بر همین اساس نسل وی به حضرت علی علیه السلام و از این طریق به حضرت داوود نبی علیه السلام می‌رسد. اکتار از دوران کودکی علاقه‌مند به هنر بود و به همین دلیل بعد از دبیرستان وارد آکادمی هنر شد و در سال 1979 م. با رتبه سه در رشته فلسفه وارد دانشگاه «میمار سینان» استانبول شد. در دوران دانشگاه، مدیریت تحت افکار مارکسیستی و ماتریالیسی بود، اما عدنان اکتار از همان موقع در مورد بی‌ارزشی تفکر داروینیزم و همچنین اعتقاد خود به «وجود خدای یگانه» با اطرافیان صحبت می‌کرد و به اذعان خودش، تنها کسی بود که در مسجد دانشگاه به صورت آشکار نماز می‌خواند. مطالعات وی در مورد فلسفه مکاتب مختلف از جمله مارکسیسم، لنینیسم، مائوئیسم، کمونیسم و بیشتر از همه راجع به تئوری تکامل بود. تنها چیزی که در مورد فعالیت‌های دوران دانشگاه خود بیان کرده است، مربوط به تعدادی تحقیقات و جلسات در دانشگاه بوده که تأثیر زیادی بر روی افراد دانشگاه گذاشته بود.

عدنان اکتار در فعالیت‌های بعد از دانشگاه با الحاد و ضد خدایی و ماتریالیسم مبارزه نمود و می‌گفت: «من یکی از اعضای مردم ترکیه و از ملت ابراهیم علیه السلام هستم». وی تحت عنوان هارون یحیی هزاران کتاب نوشته است. از شاخص‌ترین مبارزات او، ایجاد چالش با مکتب داروینیسم بود. در سال 1986 م. با تکیه

بر حقایق مربوط به «موجودات زنده» و «نظریه تکامل»، بطلان این نظریه را اعلام نمود و آن را «نیرنگ تکامل» نام نهاد. وی می‌گوید: «نظریه تکامل چیزی نیست مگر یک نیرنگ که از طرف قدرتمندان جهانی بر ما تحمیل شده است». عدنان اکتار انتقاد از ماهیت سازمان‌های فراماسونری جهانی را نیز در کارنامه دارد. مطالب علمی او علیه نظریه تکامل، در مجلات مختلف از جمله National Geographic, Science, New Scientist, NSCE Reports چاپ شد. افزون بر این، لقب «قهرمان بین المللی» نیز در سال 2000 م. از طرف مجله New Scientist به او داده شد.

«اطلس آفرینش» ( The Atlas of Creation) مهم‌ترین کتاب اکتار، در سه جلد و در سال 2006 م. (جلد اول) و 2007 م. (مجلدات دوم و سوم) منتشر شد. این کتاب به ترکی استانبولی نوشته شده است و تاکنون به زبان‌های انگلیسی، آلمانی، چینی، فرانسوی، ایتالیایی، اردو، هندی و روسی ترجمه شده است. جالب است بدانیم که تنها جلد اول این کتاب بیش از 800 صفحه گلاسه است که بالغ بر 5/4 کیلوگرم وزن دارد. محتوای کتاب شامل عکس‌هایی از فسیل های چند میلیون ساله است که با عکس‌های جانوران امروزی مقایسه شده است. مؤلف با کنار هم قرار دادن این عکس‌ها در پی اثبات این مطلب است که «انواع زنده روی زمین، حتی کوچک‌ترین آنها بدون تغییر مانده‌اند و گونه‌ای به گونه‌ای دیگر تکامل پیدا نکرده است». بنابراین، جهان امروز بر اثر «تکامل» به وجود نیامده است، بلکه خداوند آن را آفریده است. عدنان اکتار مدعی است که اصلی‌ترین اثر انتشار کتاب مذکور، «ایمان به خداوند» بود؛ به طوری که در سال 2008 م. واتیکان اعلام کرد باید از مسلمانان به خاطر بازگرداندن ایمان به خدا در مردم اروپا تشکر کرد.

هارون یحیی آثار خود را در قالب‌های متفاوتی از جمله کتاب، سایت، سخنرانی، کنفرانس، برنامه‌های تلوزیونی به شرح ذیل منتشر نموده است:

7.650 هزار نفر روزانه از سایت خود هارون یحیی بازدید می‌کنند.

کتاب‌هایی از هارون یحیی در ایران ترجمه و چاپ شده است که فهرست آنها به شرح ذیل است. نگارش این آثار با توجه به نوع مخاطب متفاوت است.

کتاب «معجزات قرآن»

این کتاب در دنیای غرب درباره اسلام معروف‌ترین کتاب محسوب می‌شود و خود کتاب معروفترین کتاب هارون یحیی است. سرتاسر این کتاب به مسائل و موضوعات علمی و شگفتی‌های قرآن کریم پرداخته و سعی شده که مسائل روز علمی با مسائل قرآن کریم سنجیده شود و در نتیجه اعجاز علمی قرآن اثبات شود. هارون یحیی این کتاب را در هفت فصل مطرح کرده است. این فصل‌ها از این قرار است:

فصل اوّل: معجزات علمی قرآن کریم

فصل دوّم: معجزات اخبار غیبی قرآن کریم

فصل سوم: اعجاز اخبار از گزشته قرآن کریم

فصل چهارم: اعجازی ریاضی قرآن کریم

فصل پنجم: اعجاز ادبی قرآن کریم

فصل ششم: نتیجه قرآن سخن خدا است

فصل هفتم: سقوط نظریه تکامل داروین

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

نگارش کتاب‌های متعدد در مورد مباحث قرآن و علوم طبیعی و اعجاز علمی قرآن که به زبان‌های مختلف ترجمه و مورد استقبال واقع شده است.

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

رویکرد اصلی او در کتاب‌هایش اثبات اعجاز علمی قرآن و وجود خداوند تبارک و تعالی و ابطال نظریه تکامل داروین است.

لیکن در مباحث قرآن و علم گرفتار برداشت‌های ذوقی شده است و مطالبی گفته که گاهی با تفاسیر آیات ناسازگار است یا مطالب علمی اثبات نشده به کار برده است؛ و نیز در مباحث اعجاز علمی قرآن بین اعجاز و شگفتی علمی خلط کرده است، چرا که او تخصص کافی در زمینه قرآن و علوم ندارد و به معیارها و مبانی و روش‌های این مباحث توجه نکرده است.⁽¹⁾

البته برخی رفتارهای هارون یحیی در برنامه‌های تلوزیونی ایشان (مثل همراهی با زنان غیرمحجبه و...) مورد انتقاد مخالفان قرار گرفته است و نیز هزینه‌های زیادی که در نشر آثار ایشان با عکس‌ها و مجلدات زیبا و گران‌قیمت می‌شود مورد شک و تردید برخی مخالفان قرار گرفته است.

2. محمد مهدی استانبولی و اعجاز سیاسی و اجتماعی

اشاره

محمد مهدی استانبولی (1420 ق) از محققان معاصر

دیدگاه‌ها

در کتاب دین الغد، معجزات القرآن فی العلم و السیاسة والاجتماع، تأکید کرده اعجاز صرفاً به جنبۀ ادبی و قوت تأثیر آن در تلاوت کنندگان محدود نمی‌باشد.⁽¹⁾

وی وجود اخبار علمی در قرآن را که علوم جدید آن‌ها را کشف کرده، نشانه اعجاز قرآن دانسته و گفته است: آیات قرآن، دارای نظمی عالی است و آن‌چنان از جنبه‌های علمی برخوردار است که در این که از طرف خداست، هیچ تردیدی را نمی‌پذیرد. دلیل آن نیز تأیید علوم و اکتشافات جدید است.⁽²⁾

او برگرداندن وجوه بلاغی و زیبایی‌های کلام را به زبان غیر عربی و غیر قرآنی ناممکن اما نقل و ترجمه معانی آن را به زبان‌های دیگر ممکن و محتمل می‌داند.⁽³⁾وی با استناد به آیاتی نظیر وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ‌4 و یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلاّ بِسُلْطانٍ‌5 به ترتیب به رکت محوری و انتقالی خورشید و نیز امکان صعود بشر به سیارات و کرات دیگر اشاره دارد، مواردی که امروز در سایه پیشرفت‌های علمی میسر شده است. بدین سان، فردی مانند استنابولی نیز با تمسک به چنین آیاتی و ارائه تفسیری علمی در پی اثبات اعجاز عم قرآن بوده است.⁽⁴⁾

بررسی

دیدگاه محمود مهدی استانبولی در مورد اعجاز سیاسی و اجتماعی قرآن نکات جدیدی است البته در تفسیر المیزان به تحدّی قرآن در مورد اعجاز سیاسی اشاره شده است.⁽⁵⁾

فصل چهارم: منطقه عراق عرب

اشاره

عراق کشوری ثروتمند و مؤثر در جهان عرب است و مهم‌ترین پایگاه فکری شیعه در جهان عرب به شمار می‌آید. این کشور ویژگی‌های زیر را دارد:

مساحت: 437.072 کیلومتر مربع و جمعیت: 3342 میلیون (2013 م)

نجف، کربلا، کاظمین و سامرا چهار شهر مذهبی مهم شیعیان در این کشور قرار دارد از این‌رو قلب تپنده شیعه به شمار می‌آید. از این‌رو رویکرد حاکم در این کشور محبت اهل‌بیت علیهم السلام و آراء دانشمندان شیعه بوده و هست.

جریان قرآنی معاصر عراق به چند گرایش قابل تقسیم است:

شخصیت های مهم میان رشته ای قرآن و علوم

1. علامه بلاغی

آغازگر تفسیر اجتماعی و اعجازهای علمی در عراق

زیست‌نامه

محمدجواد بلاغی متکلم، مفسر، فقیه، اصولی، شاعر و ادیب، (زادۀ 1282 و درگذشتۀ 1352 در نجف) عالم بزرگ شیعه عراقی است.

وی در سال 1282 در محله براق نجف اشرف به دنیا آمد. پدرش شیخ حسن بلاغی، از اهل علم و دانش بوده‌است.

علوم مقدماتی را در حوزه علمیه نجف اشرف فراگرفت. در سن 24 سالگی (1306) به کاظمین رفت و 6 سال (تا سال 1312) در آنجا ماند. در این مدت به خاطر ارتباط با پیروان ادیان، مذاهب و مکاتب مختلف، با افکار آنها آشنا شد. در سال 1312 به حوزه نجف برگشت. دوره اقامت دوباره او در نجف 14 سال به درازا کشید؛ سپس راهی سامرا شد و در درس میرزای شیرازی شرکت کرد. ده سال در سامرا ماند و در این مدت به تحقیق و تألیف پرداخت و بخشی از آثارش را در این شهر نگاشت تا اینکه این شهر به دست نیروهای انگلیسی اشغال شد. از این رو، دوباره به کاظمین رفت. پس از دو سال به شهر نجف برگشت و تا پایان عمر به جهاد علمی خود ادامه داد.

تفسیر آلاء الرحمن مهم‌ترین اثر قرآنی علامه بلاغی

از این تفسیر مجموعاً 2 جزء در یک مجلد چاپ شده است که تا آیه 57 از سوره نساء را شامل است. در پایان، جزء دوم آیه 6 از سوره مائده نیز تفسیر شده است. چاپ اول این تفسیر در 1351 ق/ 1933 م در صیدا (لبنان) انجام یافته است.

این تفسیر دارای مقدمه‌ای است که مطالب مهمی دارد. از جمله: مباحثی در مورد اعجاز قرآن که برای نخستین بار به اعجاز تربیتی و اخلاقی قرآن اشاره کرده است. مطالبی که علامه بلاغی در تفسیر به ویژه در این مقدمه (به صورت خاص در مورد ابعاد اعجاز قرآن) اشاره کرده بر آثار بعدی هم‌چون البیان آیت الله خویی و المیزان علامه طباطبایی تأثیرگذار بوده است.

علامه بلاغی مطالعات تطبیقی بین اسلام و ادیان دیگر داشته

است که در آثار او منعکس شده است.

ایشان به شبهات یهود و مسیحیت و فرقه‌های انحرافی در عصر خویش پاسخ داده است و در این راه به آموختن زبان عبری و... پرداخته است.

مرحوم علامه بلاغی از نخستین مفسرانی است که در مقدمه تفسیرش به اعجاز تربیتی اشاره کرده است. ایشان در مقدمه تفسیر آلاءالرحمن ابتدا بحث مفصلی درباره اعجاز قرآن و ممتاز بودن این معجزه در بین سایر معجزات پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله ارائه کرده و سپس یادآور می‌شود که برای قرآن وجوه دیگری از اعجاز وجود دارد.⁽¹⁾

ایشان به نقش عظیم قرآن در زدودن ظلمت‌های عصر جاهلی صدر اسلام اشاره می‌کند و کج‌روی‌ها، تربیت جاهلی، رواج جهل در بین مردم، اعمال زشت و به دنبال علم نرفتن و روی نیاوردن به سوی فضائل از سوی بزرگان آنان را یادآور می‌شود و معتقد است این امور اثر بزرگی بر ناشناخته بودن اخلاق فاضله در بین مردم و انحراف آنان از مسیر صحیح داشت و باعث اشتباه در شناخت فضائل و تشخیص حدود آن گردید. در این زمان در میان این تاریکی‌ها قرآن کریم با انوار حیات‌بخش خود متجلی شد و با آیینی آمد که با عادت‌های آن روز جامعه جاهلی متفاوت بود.

ایشان بیان می‌کند که در قبل از عصر نزول قرآن، اخلاق و تربیت به پایین‌ترین سطح خود رسیده بود، ولی قرآن، اخلاق افضل را برای بشر به ارمغان آورد که خود معجزه‌ای مهم بود.

ایشان می‌نویسند: اگر به تورات نظر شود و دستورات اخلاقی آن را با قرآن مقایسه شود، عظمت این کتاب آسمانی بیشتر روشن می‌شود و همین طور در انجیل‌ها نیز مطالب تربیتی و اخلاقی داری کاستی است.⁽²⁾

آثار

از علامه بلاغی در زمینه‌های فقه، اصول، تفسیر، تاریخ، کلام و عقاید، ادیان و مذاهب آثاری باقی‌مانده است که به بیش از شصت کتاب و رساله می‌رسد.

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

نگارش تفسیر آلاء الرحمن که نخستین تفسیر اجتماعی در عراق به شمار می‌آید و در ضمن مقدمه آن به اعجاز تربیتی و اخلاقی قرآن اشاره کرده است.

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

توجه به تفسیر اجتهادی قرآن و نیز ابعاد اعجاز قرآن (مثل اعجاز تربیتی و اخلاقی، علمی و...) و نیز پرداختن به مطالعات بین اسلام و ادیان دیگر. کارهای علمی علامه بلاغی بر شخصیت‌ها (مثل آیت الله خویی و علامه طباطبایی و... و تفاسیر بعدی تأثیر عمیقی داشته است.

2. شهید محمدباقر صدر

نظریه‌پرداز قرآنی در حوزه روش‌شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن و علوم

زیست‌نامه

سید محمدباقر صدر فقیه شیعه و نظریه‌پرداز قرآنی و فعال سیاسی عراقی بود. که گاه به شهید خامس نیز لقب گرفته است.

پدرش سید حیدر صدرعاملی بود. مادرش دختر شیخ عبدالحسین آل‌یاسین بود. در 14 سالگی پدرش را از دست داد و زیر نظر

مادر و برادرش سید اسماعیل صدر قرار گرفت.

در سال 1365 (قمری) که دوازده ساله بود به همراه برادرش سید اسماعیل به نجف اشرف رفت تا نزد اساتید مشهور حوزه علمیه آن شهر به تحصیلات عالی بپردازد. او بخشی از سطوح را نزد برادرش آموخت. دوره عالی فقه و اصول را نزد سید ابوالقاسم خویی و شیخ محمدرضا آل یاسین گذراند. فلسفه اسلامی (اسفار ملاصدرا) را از صدرا بادکوبه‌ای آموخت و در کنار آن فلسفه غرب و نظرات فلاسفه غیرمسلمان را هم آموخت. گفته شده وی در دروس علامه جعفری در این زمینه شرکت کرده است.

او در فلسفه، اقتصاد، منطق، اخلاق، تفسیر و تاریخ نیز مطالعه و تحقیقاتی داشت. وی را می‌توان بنیانگذار منطق استقرائی در حوزه دانست.

از مهم‌ترین فعالیت‌های قرآنی او شروع تفسیر موضوعی قرآن بود. آن هم بعد از تعطیل کردن درس خارج فقه. در حوزه علمیه نجف کمتر دیده شده بود که یک مرجع تقلید تفسیر قرآن بگوید آن هم به جای درس خارج. درس تفسیر شهید صدر هر هفته دو روز از تاریخ 17 جمادی الاول تا 5 رجب 1399 طی چهارده جلسه برگزار شد که بعد از آن حکومت عراق درس تفسیر شهید صدر را به تعطیلی کشاند

شهید صدر در مورد امام خمینی رحمه الله و انقلاب اسلامی احساس مسئولیت می‌کرد و در حمایت از انقلاب اسلامی ایران فتوای زیر را صادر کرد:

«بسم الله الرحمن الرحیم. کسانی که در ایران برای دفاع از اسلام و مسلمین قیام کرده و کشته می‌شوند، شهید هستند و خداوند آنان را با امام حسین (علیه السلام)، در بهشت محشور می‌گرداند. ان شاءالله تعالی. سیدمحمد باقر صدر»

سرانجام در تاریخ 16 فروردین 1359 (19 جمادی‌الاول 1400) او را دستگیر کرده و به بغداد بردند و در تاریخ 19 فروردین 1359 (22 جمادی‌الاول 1400) وی و خواهرش بنت‌الهدی صدر به دستور صدام حسین شهید شدند.

امام‌خمینی رحمه الله بعد از شهادت شهید صدر در ایران سه روز عزای عمومی اعلام کرده و اطلاعیه زیر را صادر نمودند:

«بسم الله الرحمن الرحیم. انالله و انا الیه راجعون. با کمال تأسف... مرحوم آیت الله شهید سیدمحمد باقر صدر و همشیره مکرّمه مظلومه او که از معلمین دانش و اخلاق و مفاخر علم و ادب بود... با وضع دل خراشی به درجه رفیعه شهادت رسیده اند.... این جانب برای بزرگ داشت این شخصیت علمی و مجاهد که از مفاخر حوزه‌های علمیه از مراجع دینی و متفکران اسلامی بود، از روز چهارشنبه سوم اردیبهشت به مدت 3 روز عزای عمومی اعلام می‌کنم.... و از خداوند متعال، خواستار جبران این ضایعه بزرگ می‌باشم. (دوم اردیبهشت 1359. روح الله الموسوی الخمینی»).

آثار

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

اثر قرآنی تأثیرگذار ایشان تحت عنوان المدرسه القرآنیه و نیز کتاب سنت‌ها در قرآن است که به نوآوری‌ها و نظریه‌پردازی‌های جدیدی در آنها می‌پردازد.

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

نظریه تفسیر موضوعی برون قرآنی که امروزه در تفاسیر میان‌رشته‌ای قرآن کاربرد زیادی دارد و تک‌نگاری‌هایی در تفاسیر (مثل قرآن و هنر، قرآن و بهداشت روان، قرآن و سکولاریسم، قرآن و پلورالیسم و...) با همین شیوه نگاشته شده است.

نظریه منطقه الفراغ که در کتاب اقتصادنا در مباحث اقتصادی مطرح شده است، اما این نظریه در موضوعات مختلف قرآنی و فقهی (مثل سیاست، تربیت و...) کاربرد دارد.

3. فاضل الصفار

اشاره

زیست‌نامه

ایشان در کربلا متولد شد لیکن در قم نزد اساتید بزرگ تحصیل کردند و در سال 2003 م به کربلا بازگشت. از مهم‌ترین کتاب‌های او «موسوعه اهل البیت الکونیه» می‌باشد که مطالب میان‌رشته‌ای قرآن و احادیث و علوم طبیعی و انسانی را بر اساس مجلدات 54-63 بحارالانوار مرتب ساخته و توضیح داده است. البته این کار با کمک برخی محققین همکار وی صورت گرفته است و در نوع خود کم‌نظیر است.

آثار

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

مطالعات میان‌رشته‌ای بین قرآن، حدیث و علوم جدید که در کتاب یازده جلدی موسوعة أهل البیت ع الکونیة منتشر شده است و نیز دیدگاه‌های قرآنی که در آثار او است از جمله در

مقدمه تفسیر تقریب القرآن إلی الأذهان نگاشته است.

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

گرایش ایشان به مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن، حدیث و علوم جدید در موسوعه هویداست.

3. سید هبه الدین شهرستانی

سید هبة الدین شهرستانی (1301-1369 ق) از علمای مشهور نجف اشرف است که کتاب‌های متعددی نوشته است. او در کتاب «الاسلام والهیئة» به تفسیر علمی قرآن و روایات پرداخته است. کتاب او تحت عنوان «اسلام و هیئت» به فارسی نیز ترجمه شده است از این رو می‌توان او را از پیشگامان تفسیر علمی عصر جدید در شیعه و عراق دانست.

ایشان در مقدمه کتاب می‌گوید:

«متأسفانه در میان مردم کسانی یافت می‌شوند که گمان می‌کنند، دین موافق هیئت قدیم بوده است. و علم امروز با دین مخالف است و وقتی بطلان هیئت قدیم را می‌بینند ایمان آنان به اصول شریعت پاک تضعیف می‌شود. بیان تصدیق و تأیید علوم و اکتشافات جدید از طریق دین و لسان علما موجب تقویت ایمان مردم است».⁽¹⁾

او در طی کتاب خود به تطبیق آیات قرآن با علوم تجربی می‌پردازد برای مثال: از آیۀ شریفۀ اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً2 «اوست که زمین را برای شما گاهواره‌ای قرار داد» حرکت مداوم و متناوب و آرام زمین را استفاده می‌کند. و آیۀ شریفۀ 88 سورۀ نمل، وَ تَرَی الْجِبالَ... حرکت کوه‌ها و زمین را و مباحث دیگری همچون سیارات نهگانه و زمین‌های هفتگانه و مرکزیت و حرکت خورشید را مطرح می‌کند.

فصل پنجم: منطقه جزیره العرب

اشاره

این منطقه شامل کشورهای یمن، بحرین و عربستان می‌شود. ویژگی‌های این منطقه عبارت است از:

زبان و نژاد آنها عربی است.

کویت: مساحت 17/818 کیلومتر مربع و جمعیت 3/399/637 نفر

قطر: مساحت 11/437 کیلومتر مربع جمعیت دو میلیون نفر

امارات: مساحت 83/600 کیلو متر مربع جمعیت هشت میلیون نفر

مردم یمن سابقه‌ای طولانی در تفسیر نگاری و علاقه به نهج‌البلاغه، دارند.

رویکردهای قرآنی و تفسیری این منطقه عبارتند از:

شخصیت ها و فعالیت های میان رشته ای قرآن و علوم

1. هیئت الاعجاز العلمی للقرآن و السنه (عربستان)

این هیئت در مرکز رابطه العالم الاسلامی واقع شده است این مرکز نیز نظر سازمان کنفرانس اسلامی است. لیکن امروزه عملاً به دست علمای وهابیت اداره می‌شود و فصلنامه‌ای به نام «الاعجاز العلمی فی القرآن و السنه» دارد که بیش از 50 شماره آن منتشر شده و غالباً در حوزه علوم طبیعی فعال است.⁽¹⁾و هر سال یک بار همایش «الاعجاز العلمی» را در عربستان با یکی از کشورهای اسلامی (مثل مغرب، مصر، ترکیه، کویت، و...) برگزار می‌کند. این همایش همراه با تبلیغات وسیع هماره است و نتایج آن هر ساله در مجله فوق الذکر گزارش می‌شود. در این همایش معمولاً شخصیت‌های قرآنی و متخصصان علوم طبیعی (علاقمند و محقق در مباحث قرآنی و حدیثی) مقاله ارائه می‌کنند و آخرین نتایج و یافته‌های خود را در حوزه میان‌رشته‌ای قرآن و علوم به عنوان اعجاز علمی بیان می‌کنند.

لیکن مشکل اساسی مجله فوق الذکر و این همایش آن است که معمولاً بین اشارات علمی - شگفتی‌های علمی و اعجازهای علمی و نظریه‌پردازی‌های علمی قرآنی خلط می‌کنند.⁽²⁾

2. شیخ عبدالمجید بن عبدالعزیز زندانی (یمن)

اشاره

زیست‌نامه

وی در سال 1942 میلادی در منطقه «بعدان» در استان «إب» متولد شد. از کودکی دروس دینی را آموخت. پدرش او را در سنین کودکی به شهر آورد تا درس بخواند. پس از آن برای تحصیل در دانشگاه راهی مصر شد. در آنجا به مدت دو سال در رشته داروسازی تحصیل کرد اما به دلیل علاقه‌ای که به دروس دینی و شریعت اسلامی داشت، رشته اصلی خود را رها کرد و تحصیل علوم دینی را آغاز کرد. با بسیاری از اساتید دانشگاه اسلامی الأزهر دوست بود و از آنان درس می‌آموخت. ارتباط خوبی نیز با جنبش اخوان المسلمین پیدا کرده بود.

پس از آن به یمن بازگشت و چندین سال در آنجا مشغول تدریس و فعالیت بود. بعد از آن به عربستان سعودی سفر کرد و بیش از ده سال در آن کشور زندگی کرد. در آن مدت با چهره‌های سرشناس وهابیت همچون «عبدالعزیز بن باز» مفتی اعظم سعودی در آن وقت، «إبن عثیمین» دیگر چهره وهابی و غیره آشنا شد و پای درس آنان نشست و در مدارس آنان نیز به تدریس مشغول شد. این مسأله باعث به مرور زمان اندیشه هایش افراطی شود.

شیخ «عبدالمجید بن عبدالعزیز زندانی» چهره دینی افراطی (طرفدار طالبان، القاعده و وهابیت عربستان سعودی) در یمن به شمار می‌آید. او بنیانگذار و رئیس دانشگاه اسلامی «الإیمان» و بنیانگذار «کمیته جهانی اعجاز علمی در قرآن و سنت» (مقر اصلی آن در مکه مکرمه) است.

ایشان در حوزه تفسیر علمی و اعجاز علمی قرآن فعالیت‌های زیادی کرده است و از چهره‌های مطرح در این حوزه به شمار می‌رود و سایت فعالی دارد.

آثار

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

همکاری با کمیته جهانی اعجاز علمی در قرآن و سنت در مکه و نیز مطالعه در زمینه اعجاز علمی قرآن و نگارش کتاب‌های متعدد در این زمینه

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

توجه ویژه به اعجاز علمی قرآن - نگرش سلفی وهابی به مقولات بین مذاهب اسلامی و مخالفت با شیعیان به ویژه زیدیه در یمن.

3. همایش الاعجاز العلمی فی القرآن و السنه

این همایش در کویت 1427 ق و در سال 1425 ق در امارت که به تبع همایش رابطه العالم الاسلامی (هیئه الاعجاز العلمی فی القرآن و السنه) برگزار شد.

4. دکتر ماهر احمد الصوفی

یکی از شخصیت‌های معاصر در مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و علوم از کشور امارات آقای دکتر ماهر احمد الصوفی است. ایشان دارای آثار متعدد قرآنی می‌باشد، که از جمله تفسیر موضوعی (الموسوعه الکونیه الکبری) در 13 جلد است. که با همکاری 269 عالم و محقق دیگر در تاریخ 1429 ق در بیروت، مکتبة العصریة منتشر شده است. عناوین این موسوعه عبارتند از:

5. یوسف عبدالله قرضاوی

اشاره

زیست‌نامه

ایشان در یکی از روستاهای حومه‌ی محله‌ی الکبرای استان غربیه مصر به دنیا آمدند.

دو سال بیش‌تر نداشت که پدرش از دنیا رفت و عمویش سرپرستی او را بر عهده گرفت. در سن پنج سالگی به منظور حفظ قرآن کریم او را به مکتب‌خانه فرستاد و در سن هفت سالگی برای تحصیلات جدید وارد دبستان شد.

در سن دوازده سالگی دوره‌ی ابتدایی را به پایان رسانید. در شهر «طنطا» دوره‌های دانش‌سرای مقدماتی و دانش‌سرای عالی دینی را گذرانید. قرضاوی پس از حفظ قرآن و گذراندن مقدمات برای ادامه‌ی تحصیل به قاهره رفت و به دانشکده‌ی اصول دین دانشگاه الازهر راه یافت. در سال 1952 م (1332 ه. ش) به اخذ دانش‌نامه‌ی لیسانس با درجه‌ی ممتاز موفق شد. سپس در رشته‌ی دبیری دانشکده‌ی زبان عربی ثبت‌نام کرد و از آن جا نیز به دریافت لیسانس با درجه‌ی ممتاز نایل گردید. در سال 1957 م (1339 ه. ش) به مؤسسه‌ی «تحقیقات و مطالعات زبان عربی» وابسته به جامعه‌ی کشورهای عربی وارد شد و دیپلم عالی زبان و ادبیات عربی را دریافت نمود و در همین سال‌ها دوره‌ی سه ساله‌ی دکترای دانشکده‌ی اصول دین را نیز با موفقیت در سال 1960 به پایان رسانید و به آماده ساختن رساله‌اش پیرامون زکات در اسلام پرداخت، ولی حوادثی باعث تأخیر آن شد و اوضاع مصر رو به وخامت گذاشت تا سرانجام 13 سال بعد یعنی در سال 1973 م (1352 ه. ش) دکترای خود را با رتبه عالی گرفت. عنوان پایان‌نامه وی «زکات و اثر آن در حل مشکلات اجتماعی» بود. ایشان سپس به خلیج فارس مهاجرت کرد و در دانشگاه‌های قطر به تدریس و مدیریت پرداخت. دانشکده شریعت و مطالعات دینی قطر که توسط شیخ قرضاوی پایه گذار شد و کم کم مفتی اهل خلیج (غیر از عربستان) شد و از طریق شبکه الجزیره بسیار مشهور گشت. حتی بعد از بیداری اسلامی در چند سال قبل (1390-1391 ش) تلاش کردند او را مفتی عموم اهل سنت کنند. از این‌رو نماز جمعه میدان تحریر قاهره را در هنگام انقلاب اخوان المسلمین برگزار کرد و فتوای قتل سرهنگ قذافی رئیس جمهور لیبی را صادر کرد و... البته این تلاش‌ها به علل متعدد به شکست انجامید و در نهایت مورد خشم دستگاه سلطنتی قطر قرار گرفت و نفوذ و شهرت او رو به افول گذاشت. لیکن هنوز هم چهره مطرح در خلیج به شمار می‌آید.

وی در کتاب‌های خود همواره از ابن تیمیه، حسن البنا، ابو

الاعلی مودودی، محمد الغزالی مصری و محمدرشید رضا تمجید می‌کند. قرضاوی که خود را یک سلفی متجدد معرفی می‌کند، هم چنین صدها اثر به صورت‌های مقاله، شعر، سخنرانی و تدریس از خود به جا گذاشته است. سایت شخصی: www.qardawi.net

دیدگاه‌ها

«اعتدال میان افراط و تفریط در دین، میان ایدئولوژی‌گرایی شدید و بی‌دینی افراطی و میان تصوف افراطی و دشمنی با تصوف».

آقای قرضاوی در 18 اکتبر 2008 میلادی (مطابق با 27 مهر 1387 شمسی و 18 شوال 1429 قمری) مصاحبه‌ای را با یکی از روزنامه های عربستان سعودی به نام المدینة داشت و همچنین در روزنامه الوطن قطر و نیز سایت الشرقیه و العرب و الوطن بازتاب یافت، ایشان گفت: «قضیة المهدی کلها لا أصل لها فی القرآن و لم یتحدث عنها بالعبارة و لا بالإشارة».⁽¹⁾

مواضع سیاسی و حواشی خانوادگی

آثار قرآنی

وی صاحب بیش از 80 اثر در زمینه‌های اسلامی است که برخی از آنها قرآنی است، از جمله:

در این کتاب می‌خوانید: بیان نیاز به تفسیر، انواع تفسیر، جایگاه علم تفسیر، بهترین روش برای تفسیر، تفسیر علمی، لغزشگاههای عرصه تفسیر و....

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

نگارش کتاب‌های قرآنی و نیز برنامه‌های تلوزیونی (در شبکه الجزیره) بر اساس قرآن و سنت از مهم‌ترین فعالیت‌های قرآنی او به شمار می‌رود، که در برخی از این کتاب‌ها به مباحث تفسیر علمی و تفسیر اجتماعی پرداخته است.

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

او سعی می‌کند قرآن را مبنای زندگی انسان معاصر قرار دهد و مشکلات و مسائل عصر خود را بر قرآن عرضه کند و از آن پاسخ بگیرد. البته زندگی قرضاوی را می‌توان به سه دوره مشخص تقسیم کرد.

اول: دوره مصر: که مشغول تحصیل و تدریس و مبارزه با نظام طاغوتی آن کشور بوده است.

دوم: دوره حضور در قطر و امارات (خلیج فارس): که مورد توجه حاکمان قطر و امارات قرار گرفت و در شبکه الجزیره حضور فعال پیدا کرد و کم‌کم به مفتی اهل خلیج (در برابر مفتی عربستان) مشهور شد.

سوم: دوره بعد از بیداری اسلامی: که وارد سیاست جهانی و منطقه‌ای شد و گرفتار حواشی مختلف همچون جدایی همسر الجزایری و افشاگری‌های او در مورد سفر به اسرائیل و شیعه شدن فرزندش که او را به خشم آورد و خرده‌گیری بر حزب الله لبنان و حکومت سوریه و... که در نتیجه او را به عنصری در خدمت استعمار غرب و علیه شیعیان منطقه تبدیل کرد.

فصل ششم: منطقه شبه قاره هند بزرگ

اشاره

شبه قاره هندوستان تا اوایل قرن بیستم شامل سه کشر هندوستان فعلی، پاکستان و بنگلادش بود. سپس پاکستان غربی و پاکستان شرقی (بنگلادش) که منطقه مسلمان نشین بودند مستقل شدند و در نهایت پاکستان شرقی به نام بنگلادش جدا گردید و سه کشور شدند. البته بخشی از هندوستان به نام کشمیر نیز که اکثریت مسلمان دارد استقلال طلب است و مورد اختلاف هندوستان و پاکستان است. در هندوستان فعلی نیز حدود 200 میلیون نفر مسلمان وجود دارد (البته تا 400 میلیون نفر هم گفته شده است) این کشورها از قدیم الایام سرنوشت مشترکی داشته‌اند گاهی مرتبط با حکومت‌های ایرانی (مثل نادرشاه) بوده‌اند و حدد 8 قرن زبان فارسی در آنجا حاکم بوده لذا فرهنگ اسلامی، ایرانی و زبان فارسی در آنجا رواج بسیار دارد. و حتی تا مدتی قبل زبان رسمی حکومت و ادارات فارسی بوده است ولی در قرون اخیر تحت استعمار انگلستان قرار گرفتند و زبان انگلیسی در کنار اردو فراگیر شد.

البته در دهه‌های اخیر در هندوستان حرکت خزنده‌ای توسط هندوهایی اکثریت که حکومت را در دست دارند، شروع شد که زبان هندی را کنار زبان اردو و انگلیسی احیاء کردند تا کم کم زبان اردو را به حاشیه برانند و در نتیجه انقطاع فرهنگی برای مسلمانان ایجاد شود چون میراث فرهنگ اسلامی در هندوستان به زبان فارسی و اردو است و اگر نسل جدید هندوستان با آنها آشنا نباشد نمی‌تواند اشعار، کتب و... گذشته سرزمین و فرهنگ و دین خود را مطالعه کند.

فعالیت‌های قرآنی شبه قاره تحت تأثیر عوامل بیرونی بوده و هست. مثلاً جریان‌های قرآنی مصر (مثل اخوان المسلمین و تفسیر فی ظلال سید قطب) در شکل‌گیری شخصیت‌های قرآنی همچون مودودی (صاحب تفسیر تفهمی القرآن) مؤثر بوده است همان طور که جریانه ای قرآنی ایران بر علما و مفسران شبه قاره تأثیر داشته است و نیز حضور تمدن غربی (با حضور انگلستان در هند) بر جریان تفسیر علمی (و افرادی مثل سرسید احمد خان و...) مؤثر بوده است.

البته گاهی نیز جریان‌های نوپدید مثل قرآنیون (اهل القرآن) که از هندوستان و پاکستان سربرآورد بر مصر و کشورهای دیگر تأثیر گذشته است و اکنون این جریان تا آمریکا (اهل القرآن صبحی منصور) کشیده شده است.

شخصیت های قرآنی

اشاره

در هندوستان شخصیت‌های قرآنی متعدد با آراء و افکار متنوع ظهور کرده‌اند از جمله:

1. سر سید احمد خان

اشاره

زیست‌نامه

سر سید احمد خان متفکر و مفسر و اصلاح‌گر هندی که نماد سازگاری علم و دین اسلام در هندوستان به شمار می‌رود.

پدر وی: محمد تقی خان؛ دروس مقدماتی را نزد علمای زادگاهش درس گرفت. کتاب‌های ریاضی و اخترشناسی را نزد دایی خود خواند. کتاب‌های پزشکی متداول را نزد حکیم غلام حیدر خان دهلوی. مدتی به خدمت کمپانی هند شرقی انگلیس در آمد. پس از مدتی قاضی دادگاه در فتح پور گردید. سفر به انگلستان و اقامت دو ساله در آن جا در سال 1284. ایجاد مدرسه علیگره در سال 1292 ق 1875 م که در سال 1920 به یک دانشگاه بنام علیگره مسلم یونیورسیتی تبدیل شد. تأسیس انجمن های علمی که بعد به نام جامعه علوم تغییر نام دارد کار آن ترجمه کتب انگلیسی به اردو بود.

سر سید احمد خان در قرن نوزدهم میلادی کوشید، تا موازین اسلامی را با یافته‌های علم جدید، انطباق دهد... ولی معتقد بود که در راه اخذ تمدن غربی، ناچار باید در افکار دینی و اندیشه‌های مذهبی تجدید نظر شود. او معتقد بود که اسلام وعلم، در تحلیل نهایی نمی‌توانند با همدیگر مخالف باشند او حتی یک گام هم جلوتر گذاشت و اظهار داشت که حقانیت راستین اسلام، در موافقت آن با طبیعت و قوانین علمی نهفته است و هر چیزی را که با این اصل، در تناقض باشد به طور قطع نمی‌توان اسلامی دانست و برای اینکه این رشته از تفکر را تشجیع کند، در کالج علیگره که وی تأسیس کرد، در آنجا می‌بایست، آموزه‌های دینی با بررسی‌های جدید علمی آمیخته شود... این کالج جدید با مخالفت علما و حتی سید جمال الدین اسد آبادی قرار گرفت.⁽¹⁾

یکی دیگر از نویسندگان معاصر، در مورد سر سید احمد خان هندی می‌گوید:

می‌توان گفت نگرش سید احمد خان، شباهت تام و تمام به فیلسوفان یا روشنفکران دیندار عصر عقل، یا روشنفکران قرن هیجدهمی اروپا داشت که غالباً، دئیست (قائل به وجود خدا با

ایمانی که تابع عقل است نه وحی و دین) بودند به تعبیر دیگر او یک اصالت عقلی و اصلات طبیعی است.⁽¹⁾او امکان وقوع معجزه و تأثیر دعا را، به عنوان نقض یا خرق قوانین طبیعت، انکار می‌کرد و می‌گفت که خداوند، طبق وعدۀ خود، به صورت طبیعی عمل می‌کند و عمل خلاف رخداد طبیعی خلف وعدۀ اوست.⁽²⁾او کلمۀ ملک (فرشته) را بیانگر قدرت بی‌منتهای خداوند می‌دانست، و لذا قوای طبیعی مانند آب و باد و ابر را، ملک می‌دانست و به همین ترتیب، شیطان موجودی خارجی و موجودیتی بیرون از ما ندارد، بلکه نشانگر قوای شریرۀ موجود، در جهان است.⁽³⁾

آثار

حدود 52 اثر برای او نقل شده است.

6 - قول متین در ابطال حرکت زمین در بحث تردید است در حرکت زمین که وی حرکت را می‌پذیرد.

مهمترین اثر سید احمد خان تفسیر اوست: «تفسیر القرآن وهو الهدی والفرقان» که شانزده سورۀ اول قرآن (تا سورۀ نحل) را در بر می‌گیرد که در مقدمه و متن آن، به علم زدگی‌ها و خرق اجماع‌ها و انکار ضرورت‌ها بر می‌خوریم،⁽⁴⁾و لذا سید جمال الدین اسدآبادی، سخت با آن تفسیر به مخالفت برخاست⁽⁵⁾.

زبان این تفسیر اردو است که بخشی از آن توسط محمدتقی فخرداعی به فارسی ترجمه شده است. وی در این تفسیر می‌کوشد تا از یک سو، دیدگاه مسلمانان را اصلاح کند و عوام اندیشی‌ها و خرافات و ناخالصی‌ها را از آن بزداید.⁽⁶⁾

از سوی دیگر وی سعی می‌کند به اعتراضات مخالفان و مستشرقان پاسخ گوید.⁽⁷⁾

از این‌رو تفسیر قرآن بر اساس علم روز انجام داده است. به این معنا که علم را قرینه‌ای می‌داند که در کنار دلایل عقلی موجب می‌شود تا گاهی از ظاهر لفظ منصرف شده به مجاز بگراید.⁽⁸⁾

دیدگاه‌ها در باره قرآن

وحی چیزی است که مبدأ فیّاض، آنرا در نبی بر اثر نبوت فطری منقوش ساخته است.

بنابراین جبرئیل همان قوه و ملکه قدسی نبوت است که خدا به انبیاء خویش داده است.

کلام الهی مطابق با واقع و مطابق با قوانین فطرت است. چرا که قوانین فطرت « work of God » و قرآن « word of God » می باشد بین کلام خدا کار خدا به هیچ وجه تحقق تضاد امکان پذیر نیست از این رو همه احکام دین مطابق قوانین فطرت می‌باشند».⁽²⁾

بدون فراگیری علوم جدید دفاع از معتقدات اسلامی در مقابل شبهات و مفاسد ناشی از فلسفه غرب و علوم و فنون جدید امکان پذیر نیست.

بررسی

دیدگاه‌ها و تفسیر سرسید احمد خان هرچند گرفتار افراط علم‌گرایانه شده است و از این‌رو براساس مبانی و ضوابط و روش‌شناسی تفسیری علمی قابل نقد است؛ لیکن حرکت اصلاح‌گرایانه او در هند در راستای سازگاری علم و دین و ارتقاء جایگاه علمی مسلمانان در هند (با تأسیس دانشگاه علیگره و...) هنوز مورد احترام مردم و دانشمندان هندوستان است.

2 - سید امیر علی

سید امیر علی (1347-1265 ق) یکی از احیاگران مذهب در هند است که تعالیم حضرت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را موافق با آرمان های اجتماعی معاصر بیان کرده است، مثلاً چهار فرضیۀ عمدۀ اسلامی (یعنی نماز، روزه، زکات و حج) به شیوۀ عقلی مورد بحث قرار گرفته و بیشتر بر پایۀ فواید جسمانی و اجتماعی آنها تفسیر شده است.⁽¹⁾

تذکر: افکار سرسید امیرعلی همچون سر سید احمد خان هندی است. لذا همواره این دو شخصیت با همدیگر ذکر شده و انتقادات مشابهی به آنها می‌شود.

3 - دکتر ذاکر عبدالکریم نائیک

اشاره

زیست‌نامه

بنیان‌گذار و مدیر بنیاد پژوهش اسلامی است و مالک شبکه تلویزیونی جهانی پیس‌تی‌وی هند می‌باشد.

ذاکر عبدالکریم نائیک ( Zakir Abdolkarim Naik) در 18 اکتبر سال 1965 م در بمبئی هند متولد شد. بعد از گذراندن دوران ابتدایی و دبیرستان، وارد دانشکده پزشکی شد و درجه دکتری تخصصی ( MBBS) گرفت. از سال 1991 م برای احیای دوباره مبانی اسلام و افزایش آگاهی جوانان مسلمان، فعالیت‌های خود را در حوزه علوم و تبلیغ دین آغاز نمود. او هر ساله برای ارائه دست‌آوردها و سخنرانی‌هایش، مهمان دانشگاه‌ها و مراکز علمی جهان می‌باشد. ذکیر نائیک بیشتر می‌کوشد با بررسی دقیق متون علمی و اسلامی و تطبیق بین آن‌ها، بر عظمت و اهمیت دین اسلام بیافزاید.

آثار

او بیشتر سخنرانی‌ها و دست‌آوردهای خود را با ویدئو یا حضور در رسانه‌ها و چاپ کتاب و مقاله به نظر علاقه‌مندان قرآنی می‌رساند و مهم‌ترین فعالیت‌هایش شامل موارد زیر می‌باشد.

الف) اسلام و علوم پیشرفته،

ب) اسلام و مسیحیت،

ج) اسلام و سکولاریزم.

معرفی کتاب قرآن و علم جدید

این کتاب ترجمه اثر انگلیسی « The Quraan and Modern Science: Compatible or Incompatible? » می‌باشد. دکتر نائیک این کتاب را در 15 بخش تنظیم کرده و بین علم و دین (قرآن و علوم جدید) به صورتی

استنباطی و جالب رابطه برقرار کرده است. مراد او از سازگاری و ناسازگاری بیان ارتباط علوم و قرآن کریم می‌باشد و این که قرآن و بیان حقایق علمی منافاتی با هم ندارند.

باید توجه داشت که دکتر نائیک در این کتاب با تمام توان می‌خواهد با بررسی علوم روز و تطبیق آن‌ها با آیات قرآن کریم، اعجازهای علمی این کتاب آسمانی را بیش از پیش آشکار کند.

یکی از اهداف کتاب «قرآن و علم جدید» این است که به مخاطب قدرت تحلیل و فرصت تفکر بیشتر بدهد. همان گونه که در ذیل عنوان این کتاب دیده می‌شود نویسنده می‌کوشد سازگاری و یا ناسازگاری ( Compatible or incompatible) علم و دین یا علم و قرآن را به طریق علمی به تصویر بکشد و این درست زمانی است که به فهرست کتاب مراجعه و تکثر و تنوع موضوعی آن را بببینیم. این کتاب شانزده بخش متفاوت دارد که با مقدمه‌ای در مورد زندگی انسان و ارتباط او با قرآن آغاز می‌شود،

در این جا به فهرست عناوین کتاب اشاره می‌نماییم.

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

نگارش کتاب در حوزه قرآن و علم و نیز راه‌اندازی شبکه ماهواره‌ای برای ترویج مباحث قرآن و علم.

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

ایشان به مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و علوم طبیعی توجه ویژه‌ای دارد و در پی اثبات اعجاز علمی قرآن است. لیکن به خاطر اینکه سابقه تحصیلات دینی و تفسیری ندارد با مبانی، روش‌ها و معیارهای این موضوعات به صورت کامل آشنا نیست. از این‌رو گرفتار لغزش‌هایی در این زمینه شده است و بین اعجاز علمی و شگفتی علمی آیات قرآن خلط کرده‌اند.⁽¹⁾

در ضمن در سال‌های اخیر ایشان تحت تأثیر افکار سلفی و تحت نفوذ وهابیت عربستان قرار گرفته است، که در سخنرانی‌ها و آثار ایشان نمایان شده است. از این‌رو گاهی ناآگاهانه به مکتب تشیع می‌تازد.

4 - ابو اعلی مودودی

اشاره

زیست‌نامه

علامه ابوالاعلی مودودی در سال 1903 م در شهر اورنگ آباد از ایالت حیدرآباد هند به دنیا آمد.⁽¹⁾درس‌های علوم دینی را در همین شهر گذراند و به مراتب علمی رسید. او از نوجوانی روزنامه نگاری را آغاز کرد و در سال 1932 م در حیدرآباد ماهنامه‌ای را تحت عنوان «ترجمان القرآن» که به ترجمه و تفسیر اختصاص داشت، منتشر کرد و تا پایان زندگی اش به انتشار آن ادامه داد.

او به دعوت علامه اقبال لاهوری از حیدرآباد به لاهور مهاجرت کرد و در سال 1941 م حزب سیاسی اسلامی به نام «جماعت اسلامی» را تاسیس کرد. پس از تقسیم هند، حزب جماعت اسلامی به عنوان نخستین حزب سیاسی اسلامی پاکستان مطرح شد. هدف اصلی جماعت اسلامی تشکیل حکومت اسلامی و اجرای احکام اسلامی در پاکستان بوده است. اسلام سیاسی ریشه در تفکرات افرادی همچون مودودی دارد.

بازگشت به قرآن: نکته مهم و حایز اهمیت در شخصیت مودودی، نقش ویژه و تأثیر گذار وی در طرح بازگشت به قرآن در آن مقطع تاریخی بویژه در شبه قاره هند است. وی از مصلحانی بوده که پس از سید جمال الدین و اقبال لاهوری طرح بازگشت به قرآن را در آن منطقه مطرح کرد.

علامه مودودی در اهمیت نظریه بازگشت به قرآن در تفسیر خود چنین می‌نویسد:

«در آن هنگام که قرآن مجید را می‌بینم که بسیاری از مسائل انسانی در جملاتی کوتاه حل شده، گمشده اصلی خود را می‌یابم و من مدیون و ممنون این کلام الله مجید هستم که کیفیت درونی مرا به طور کلی تغییر داده است. چنین احساس می‌کنم که گویا این کتاب مرا از قعر حیوانیت بیرون آورده و به جایگاه انسانیت ارتقا داده است وپرده های تیره و تاریک جهالت را کنده، مرا با نور معرفت الهی آشنا ساخته است. با مطالعه این کتاب مقدس چنین چراغی به دست آورده ام که نور آن چهارسویم را روشن ساخته و حقایق گوناگون را بر من منکشف کرده است».

تفسیر تفهیم القرآن: مولانا مودودی نگارش تفسیر تفهیم القرآن را در 1942 م آغاز و تا تفسیر سوره یوسف یعنی تا

جزو سیزدهم ادامه داد. شیوه او این بود که قسمت به قسمت می‌نوشت و آماده چاپ می‌کرد و هر مقدار که آماده می‌شد، آن را نشر می‌داد. اما در سال 1953 م او به دلیل تنظیم تظاهرات بر ضد فرقه قادیانیه زندانی شد و دادگاه حکومت نظامی حکم اعدام او را صادر کرد. در زندان بارها از او خواسته شد تا درخواست بخشودگی کند و خواستار تخفیف مجازات اعدامش شود اما مودودی از این کار سر باز زد. با همین اقدام بود که جایگاه او به عنوان یک چهره اسلامی در سده بیستم تثبیت شد. با این وجود مجازات او بعدها تخفیف یافت و از زندان آزاد شد.

علامه مودودی در زندان نیز، به نوشتن تفسیرادامه داد. اما پس از آزادی از زندان، به دلیل مراجعات فراوان و مشاغل گوناگون نتوانست تفسیر را ادامه دهد و بعد از زمان طولانی در سال 1961 م کار تفسیر را دوباره شروع کرد و در سال 1972 م به این کار خاتمه داد. او در 1979 م در گذشت.

ویژگی‌های تفسیر تفهیم القرآن

تفسیر «تفهیم القرآن» (ابوالاعلی مودودی) به زبان اردو در شش جلد در پاکستان نشر یافته است. این تفسیر توسط کلیم الله متین در فارسی ترجمه شده و در لاهور به چاپ رسیده است. تفسیر «تفهیم القرآن» گرایش اجتماعی و تربیتی دارد. با زبانی ساده و رسا نوشته شده و هدف آن این است که مردم را به پیام وحی آشنا سازد تا این پیام وحی در زندگی و رفتار آنان اثر بگذارد و منشای تحولات در حیات اجتماعی آنان گردد.

یکی دیگراز ویژگی های این تفسیر، گرایش تقریبی میان مذاهب اسلامی است. این گرایش تفسیری به دنبال بر قرار کردن اتحاد و ایجاد تفاهم مذهبی و کاهش درگیری و محکوم کردن تعصب فرقه‌ای در جامعه اسلامی است. علامه مودودی به روش های مختلف در تفسیر خود وحدت امت اسلامی را ترویج می‌کند. او در تفسیر آیاتی که در آن نزاع کلامی بین فرق اسلامی است به صورت کلی نظریه خود را بیان می‌کند، بدون آن که به فرقه مخالف حمله کند.

از نکات دیگر روشی تفسیر اهتمام به طرح اسباب نزول با زبان امروزی متناسب با اهداف تربیتی و ارشادی است. در این سیاق به شرح این روایات می‌پردازد تا فضای نزول قرآن را ترسیم کند.

آثار

او دارای اثر تفسیری به نام «تفهیم القرآن» (در 6 جلد) می‌باشد. او افزون بر این تفسیر دارای آثار بسیار در حوزه معارف اسلامی است که در زبان های گوناگون مانند عربی، فارسی، ترکی و انگلیسی ترجمه و به چاپ رسیده است. از جمله: «تفسیرسوره احزاب»، «مصطلحات القرآن»، «مبادی الاساسیه لفهم القرآن» و «خلافت و ملوکیت».

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

نگارش تفسیر تفهیم القرآن و انتشار مجله ترجمان القرآن

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

گرایش اجتماعی در تفسیر قرآن که تحت تأثیر جریان تفسیر

اجتماعی مصر قرار داشت (جریانی که از سید جمال الدین اسدآبادی شروع و به محمد عبده و سید قطب رسیده بود). از این‌رو گرایش ویژه‌ای به جریان اخوان المسلمین مصر پیدا کرد و نظریه خاص خود را در مورد خلافت و ملوکیت بیان کرد، ولی حزب جماعت اسلامی که وی پایه‌گذار آن بود و به وحدت مسلمانان دعوت می‌کرد بعد از فوت ایشان کم‌کم گرایشات سلفی پیدا کرده است.

5 - دکتر طاهر القادری

اشاره

زیست‌نامه

پروفسور دکتر طاهر القادری در عصر حاضر بعنوان یک متفکر بزرگ اسلامی، مفسر، معلم و نابغه عصر در پاکستان شناخته شده است و برجسته ترین شخصیت قرن نامیده شد.

ایشان در شهر جنگ ایالت پنجاب پاکستان در سال 1951 میلادی دیده به جهان گشود و در سال 1986 میلادی مدرک دکتری در رشته حقوق با رساله درموضوع «اقسام مجازات در اسلام و فلسفه آنها» « Punishments in the Islam, Their classification and Philosophy » از دانشگاه پنجاب گرفتند.

ایشان از شیخ حرمین، بغداد، شام، لبنان، طرابلس، مغرب، شنقیط (موریطانیه)، یمن (حضرموت) و علاوه براین ازیوخ پاک و هند اجازه علمی کسب کرده بودند.

فعالیت‌ها

ایشان در اوائل در دانشگاه پنجاب استاد حقوق بودند و در پاکستان و خارج از پاکستان در کشورهای متعدد خصوصاً در امریکا، کانادا، انگلستان، آفریقا، استرالیا و آسیا خصوصاً آسیای میانه و آسیای دور در موضوعات مختلف هزاران سخنرانی و درس داشتند.

در سال 2010 م بر علیه تروریستی و حمله انتحاری یک فتوی مبسوط به نام,, تروریستی و فتنه خوارج،، دادند که در کشور های متعدد استقبال فراوانی داشته است.

آثار و فعالیت‌های قرآنی

1 - دانشگاه منهاج القرآن: در سال 1987 م موسسه دینی علمی فرهنگی بنام منهاج القرآن که مرکز آن را لاهور قرار دارد، را تاسیس نمود. هدف آن مطالعات اسلامی و تقریب بین اسلام و علم و تقیریب بین مذاهب بود.

این دانشگاه در بیش از صد کشورهای جهان فعالیت تبلیغی، آموزشی و تحقیقی دارد.

2 - ترجمه قرآن: ایشان قرآن را به زبان اردو و انگلیسی ترجمه کردند و ترجمه ایشان به نام «عرفان القرآن» شناخته شده است که. این ترجمه عام فهم و جامع است.

3 - بیش از 8000 هزار سخنرانی در موضوعات مختلف به صورت

سی. دی و دی. وی. دی موجود است.

4 - بیش از 700 کتاب در زبان های عربی، انگلیسی و اردو به چاپ رسیده اند. که شمارگان آن تا کنون عبارتند از:

در اینجا به برخی از کتاب‌های مهم ایشان که مرتبط با مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و علم است اشاره می‌کنیم.

الف: کتاب‌های قرآنی:

ب: کتاب‌های علمی

ج: کتاب‌های اسلام و علم

6 - محمد انور حسین (بنگلادش)

از ایشان تفسیرهای موضوعی تحت عنوان «القرآن، علم راستین» در پنج مجلد (قرآن و نظریه‌های خلقت و انفجار بزرگ - قرآن و قیامت و آخرت - قرآن، کیهان و منشأ جهان - قرآن، کیهان و انهدام کامل - قرآن، اخترنما و نفخ صور) منتشر شده است.

البته اشکالاتی نیز به سلسله کتب فوق وارد شده است.

فصل هفتم: افغانستان

اشاره

کشور افغانستان، تاریخ مشترک با ایران فعلی دارد. چون هر دو جزئی از ایران بزرگ در دوره‌های مختلف تاریخی بوده‌اند. و بعد از ظهور اسلام نیز فعالیت‌های دینی و قرآنی آنها به همدیگر گره خورده است. ولی در دوره معاصر که کشور افغانستان در سال 1919 م مستقل شد فعالیت‌های دینی و قرآنی آنها جدا شده است. البته تأثیرات شخصیت‌ها (همچون سید جمال الدین اسدآبادی) و مراکز دینی و قرآنی (مثل حوزه علمیه نجف و قم و الازهر) در فعالیت‌های دینی و قرآنی افغانستان ادامه یافت و مرزهای جغرافیای مانع تبادل فرهنگی نشد.

ویژگی ها

1 - عموم مردم افغانستان، سخت‌گوش، مهربان، مظلوم و مبارزه‌گر با استعمار و تهاجم خارجی هستند و در دوره معاصر با دو ابرقدرت شوروی و آمریکا جنگیدند و سلطه پاکستان را تحمل نکردند.

2 - در افغانستان چهار ملیت اصلی تاجیک، پشتو، هزاره و ازبک وجود دارد که عموم هزاره‌ها شیعه و اکثریت سه ملیت دیگر اهل سنت هستند. آنان در طول تاریخ با صلح و آرامش کنار یکدیگر زندگی می‌کردند تا در دهه‌های اخیر فتنه‌های استعماری و وهابی موجب تفرقه و برادرکشی بین آنان شد.

3 - اهل سنت افغانستان تحت تأثیر مرکز مذهبی الازهر بودند ولی در دهه‌های اخیر وهابیت عربستان نفوذ قابل توجهی در بین آنان پیدا کرده است تا آنجا که گروه طالبان و القاعده را راه‌اندازی کردند و حتی در دوره‌ای کوتاه حکومت افغانستان را به دست گرفتند، لیکن به خاطر تندروی‌ها و تحجرگرایی و آزاررسانی به اقوام و مذاهب دیگر مورد نفرت قرار گرفتند و سرنگون شدند.

4 - شیعیان افغانستان از نظر مذهبی تحت تأثیر حوزه علمیه نجف و قم هستند.

در دوره بعد از انقلاب اسلامی به شدت از امام خمینی رحمه الله و انقلاب اسلامی تأثیر پذیرفتند به طوری که این تأثیر در حوزه‌ها، برخی دانشگاه‌ها، شبکه‌های تلوزیونی و مجلات قابل مشاهده است و به صورت خاص در امور قرآنی در امور آموزشی و پژوهشی قم شرکت جستند و تجارب را به داخل افغانستان منتقل کردند.

5 - در دوره اخیر که غربی‌ها به بهانه مبارزه با طالبان (که دست‌پروده خود آنها بود و فقط تاریخ مصرف آنها تمام شده بود) وارد افغانستان شدند. مبارزه فرهنگی غیرمستقیم با اسلام و قرآن شروع کردند. ولی در مقابل ملت افغانستان به طرف فرهنگ قرآن و اهل بیت علیهم السلام روی آوردند و تا کنون مقاومت کرده‌اند.

فعالیت های عمده قرآنی در افغانستان

الف: ترجمه و تفسیرنگاری

در افغانستان تفاسیر کامل نیافتیم لیکن تک‌نگاری‌های متعددی صورت گرفته است از جمله:

این ترجمه، ترجمه‌ای مستقل نیست، بلکه همراه با تفسیر و توضیح است. ترجمۀ آن را جمعی از قرآن‌شناسان مسلمان اهل سنّت افغانستان (بیش از سال 1403 ق) انجام داده‌اند. تفسیر آن نسبتاً مختصر است. در چاپ افغانستان در 3 جلد وزیری بزرگ، و در تجدید چاپ ایران که عنوان آن تفسیر کابلی است، 6 جلد وزیری است. ترجمه و تفسیر اردو اثر مولانا محمود حسن دیوبندی و مولانا بشیر احمد عثمانی است.

ب: مباحث لفظی

همچون قرائت، حفظ، مسابقات و جلسات و... در افغانستان رونق خاصی دارد و حتی طلاب و دانشجویان افغانستانی در کشورهای دیگر همچون ایران در مسابقات به مقامات بلندی دست پیدا می‌کنند.

ج: مراکز و رشته های قرآنی

در افغانستان در دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه رشته‌های قرآنی راه‌اندازی شده است از جمله:

د: شخصیت‌های قرآنی

در افغانستان برخی شخصیت‌های مطرح در حوزه مباحث قرآنی جود دارد که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

آیت الله آصف محسنی

اشاره

زیست نامه

حضرت آیت الله محسنی فرزند محمد میرزا محسنی پنجم ثور (اردبهشت) سال 1314 خورشیدی در شهر قندهار به دنیا آمد.

در سال 1331 خورشیدی کارمند اطاق‌های تجارت شهرقندهار شد اما عشق و علاقه شدید که به تحصیل علوم دینی داشت، این شغل را رها کرد و به تحصیل پرداخت. و سپس به ولسوالی جاغوری رفت و به مدت هشت ماه ادبیات و منطق را در آنجا فرا گرفت.

در سال 1332 خورشیدی به نجف اشرف رفت و در طول دو سال و نیم دروس سطوح را به پایان رساند. سپس به دروس خارج فقه و اصول پرداخت و پیش آیت الله العظمی سید محسن حکیم و آیت ا... شیخ حسین حلّی و آیت الله سید عبدالاعلی سبزواری و آیت الله العظمی خوئی به شاگردی پرداخت.

او پس از دوازده سال تحصیل در نجف به زادگاهش قندهار بازگشت و حسینیه بزرگ قندهار و مدرسه علمیه آن شهر را تأسیس کرد.

در سال 1357 خورشیدی حضرت آیت الله محسنی به حج رفت و بعد از حج، به سوریه رفت و چند ماهی در شهر دمشق مشغول تدریس علوم حوزه‌ای شد. او سپس به ایران رفت و در فروردین (حمل) سال 1357 خورشیدی با جمعی از روحانیون افغانستان مقیم حوزه علمیه مقدس قم، حزب حرکت اسلامی افغانستان را تأسیس نمودند. در زمان حاکمیت اولین دولت مجاهدین در کابل وی منشی و سخنگوی شورای رهبری دولت اسلامی افغانستان بود.

پس از وقوع جنگ‌های داخلی بین گروه‌های مجاهدین کابل را ترک نموده و مدتی مقیم شهر اسلام آباد پاکستان شد.

در سال 1376 خورشیدی پاکستان را ترک نمود و مقیم شهرمقدس قم در ایران شد. ومعظم له در این شهربه تدریس خارج فقه، علم کلام و علم الرجال پرداخت.

بعد از سقوط حکومت طالبان، به کابل بازگشت و تاکنون نیز در این شهر سکونت دارد. از مهم‌ترین اقدامات ایشان در کابل رسمیت مذهب تشیع، تأسیس تلویزیون تمدن و ساخت مجتمع بزرگ علمی فرهنگی خاتم النبیین (صلی الله علیه و آله) است که نظیر خود را در افغانستان ندارد

تألیفات غیر مطبوع: حضرت آیت الله محسنی دارای بیش از 40 کتاب غیر مطبوع نیز در امور مذهبی، سیاسی، فقه، علمی و... می‌باشد.

دیدگاه های آیت الله محسنی

الف: لزوم تعامل شیعه با اهل سنت:

شیعه یک پنجم مسلمانان جهان است و اگر اختلاف بین آنان سر از نزاع فیزیکی در آورد، شیعه متضرر می‌شود. پس برای حفظ جان و مال، به عنوان حکم ثانوی گفتگو و اخوت لازم است.

خلاص شدن شیعه و سنّی از خطر وهابیت.

از باب تقیه مجامله‌ای و مداراتی که بر اساس آن اخوت، مدارا و محبّت در بین مسلمین پیدا شود، چنانکه امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «من صلی معهم فی الصف الاول کان که من صلّی مع رسول الله صلی الله علیه و آله فی الصف الأوّل». مدلول التزامی این حدیث تقیه مداراتی است.

حفاظت از اسلام و دفع شبهات از آن لازم و واجب است، این کار تنها از عهده شیعیان بر نمی آید چون یک پنجم جمعیت کل مسلمانان جهان است و مقدمه واجب عقلاً واجب است.

ب) اختلاف در فروعات فقهی و اعتقادی باعث تکفیر نمی شود.

شیعه و سنّی در اصول سه گانه توحید، نبوت و معاد باهم متحدند، هرچند که در فروعات فقهی و اعتقادی اختلافاتی وجود دارد ولی این اختلافات باعث تکفیر نمی شود.

تذکر: اختلاف در فروعات فقهی: در تمام علوم انسانی، اختلاف نظر میان دانشمندان وجود دارد. در مسائل فقهی نه تنها در میان شیعه و سنّی وجود دارد که بین خود دانشمندان سنّی و مذاهب مختلف آن به شدت وجود دارد. فقهای شیعه نیز در همه مسائل، دارای یک نظر نیستند و اختلافت نظر داردند، بدون این که این اختلافات از احترام متقابل آن ها بکاهد. پس چرا اختلاف بین شیعه و سنّی موجب دشمنی و دوری گردد؟ آیا این از وسوسه های دشمنان اسلام و احمقانه نیست؟ در حالی که اختلاف فتوا در اسلام مشروعیت دارد.

راه اساسی اتحاد:

تشکیل مدارس مختلط از طلاب شیعه و سنّی در کشورهای اسلامی و تدریس فقه، حدیث، تفسر و عقاید مقارن. بدین طریق طلاب علوم دینی یک دیگر را بهتر درک می‌کنند و از عقاید هم دیگر آگاه می‌شوند و با هم جوش می‌خورند. کتاب های درسی در موضوعات مقارن و یکی شود.

مهم ترین فعالیت قرآنی

تألیف کتاب قرآن یا سند اسلام و تفسیر سوره شمس و نیز تفاسیر شفاهی که در شبکه ماهواره‌ای تمدن بیان می‌کنند.

اهم نظریه ها یا رویکردهای قرآنی

تأکید بر وحدت مسلمانان و رفع اختلاف آنها بر اساس قرآن (که ایشان در این مورد راهکار تشکیل مدارس علمیه مذاهب اسلامی را پیشنهاد کرده‌اند).

فعالیت های میان رشته ای

ایشان در مباحث میان‌رشته‌ای اسلام و اقتصاد (که به صورت طبیعی مباحث آیات اقتصادی قرآن را شامل می‌شود) و نیز مباحث طبی و قضایی و برخی اشارات علمی قرآن وارد شده‌اند.

تذکر: در افغانستان شخصیت‌های میان‌رشته‌ای خاص در مباحث قرآن و علوم یافت نشد، مگر برخی دانشمندان جوان که فارغ التحصیل رشته‌های قرآن و علوم جامعه المصطفی هستند؛ همچون آقای دکتر افشاگر (متخصص مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و علوم تربیتی) و...

فصل هشتم: تاجیکستان

اشاره

تاجیکستان کشوری است که از لحاظ مرزهای جغرافیایی در منطقه آسیای مرکزی یا همان ماوراءالنهر قرار دارد. بر اساس منابع تاریخی ورود اسلام به این منطقه در دو مرحله صورت گرفته است، نخست در دهه سوم هجری هنگام فتح آذربایجان و ارمنستان کنونی به بخش‌های قفقازی این مناطق، اسلام ورود پیدا کرد و در مرحله دوم در اواخر قرن اول هجری به مناطق مرکزی مثل بخارا و سمرقند عرضه گردید و با استقبال صمیمی مردم به تدریج سراسر این مناطق را فرا گرفت.⁽¹⁾از آن پس دین رسمی و عمومی مردم اسلام است و ادیان دیگر حضور و نفوذ کمتری داشته‌اند. مذهب اکثریت مردم این منطقه حنفی با عقیده ماتریدی می‌باشد و شافعی و شیعه امامی و اسماعیلی به عنوان اقلیت مذهبی در بخش‌هایی از این سرزمین وجود دارد.

در طول تاریخ طی حملات گوناگون و جنگ‌ها و نزاع‌های تاریخی، کتابخانه‌ها، علماء و مسائل علمی و فرهنگی فراوانی از آن خطّه از بین رفته است که امروز ضرورت ایجاب می‌کند به احیاء و بارورشدن مجدد آنها کوشید. اما با وجود این همه نابودی‌ها، همچنان می‌توان آنجا را منشأ اثرات و خیرات و برکات فروانی برای جهان اسلام به حساب آورد. خیزش و بیداری اسلامی که رهبر مسلمانان تاجیکستان مرحوم سید عبدالله نوری رحمه الله ایجاد کردند، اسلام را نه فقط در تاجیکستان، بلکه در تمامی آسیای مرکزی و قسمت‌هایی از مناطق همسایه آن احیاء کردند.⁽²⁾

این کشور در تاریخ خود دارای تحولات فراون بوده است. یک دوره تاریخی جزئی از ایران بزرگ به شمار می‌آمده و در دوره اسلام نیز بخشی از ممالک اسلامی بوده است که این دوره‌های درخشان ماوراء النهر از جمله تاجیکستان بوده و دانشمندان بزرگی از آن برخاسته است.

از جمله مفسران مشهور همچون نسفی (مدارک التنزیل و حقایق التأویل، تفسیر نسفی)، عبدالله بن احمد بن محمود محمد نسفی - قرن هفتم) و ماتریدی (تأویلات اهل السنة (تفسیر ماتریدی)، ابو منصور محمود بن ماتریدی)، البته در دوره اخیر تاجیکستان جزئی از اتحاد جماهیر شوروی شد که با نوعی دین‌زدایی، خفقان و قطع ارتباط فرهنگی با کشورهای اسلامی همراه بود. از این‌رو رویش‌های قرآنی قابل توجهی نداشته است. لیکن در دو دهه اخیر بعد از فروپاشی شوروی، کم کم رویش‌های قرآنی جدید و شخصیت‌های علمی و تفسیری در آن پیدا شد که بیشتر تحت تأثیر فرهنگی فعالیت‌ها و آثار ایران است. از جمله:

1 - فعالیت های قرآنی

در تاجیکستان مباحث قرائت قرآن و حفظ آن رواج دارد و برخی

طلاب تاجیکستان مقامات برتر مسابقات بین المللی را کسب کرده‌اند و نیز جلسات قرآن در بین مردم و حتی برخی دروس قرآنی در مراکز علمی راه یافته است.

1/1 - مسابقات بین‌المللی قرآن کریم

در جمهوری تاجیکستان سالانه از طرف دولت مسابقات بین‌المللی قرآن کریم در رشته‌های حفظ، قرائت، تفسیر و مفاهیم قرآن کریم و با حضور قاریان و حافظان از سراسر کشورهای اسلامی برگزار می‌گردد. این مسابقات از سطوح گوناگون سِنّی و در دو گروه خواهران و برادران برگزار می‌شود.

1/2 - مسابقات قرآنی آسیای میانه

این مسابقات نیز سالانه و با مدیریت چندتن از طلاب و دانش‌پژوهان تاجیکستانی جامعة‌المصطفی در رشته‌های حفظ، قرائت، مفاهیم و در سطوح گوناگون سِنّی و در دو گروه خواهران و برادران برگزار می‌گردد. در این مسابقات متقاضیانی از کشورهای مختلف آسیای مرکزی و قفقاز شرکت می‌کنند و تا به حال پنج دوره از آن برگزار شده است.

1/3 - مکتب‌خانه‌های حفظ قرآن

در تاجیکستان مکتب‌خانه‌هایی وجود دارند که در آنها نونهالان و کودکان از سنین کم، به حفظ قرآن می‌پردازند. در این مکتب‌خانه‌ها علاوه بر حفظ قرآن دیوان شعراء نظیر حافظ، سعدی، بیدل و... و برخی کتب دینی و اعتقادی نیز تدریس می‌شود؛ اما همت اساسی، روی حفظ قرآن است. معمولا کودکان از سنین 4 إلی 6 سالگی و به طور نادر از 3 سالگی نیز برای حفظ به آنجا می‌روند. مدت حفظ بین 1 إلی 3 سال وابسته به ظرفیت و استعداد حافظ به طول می‌انجامد و پس از آن چندین دوره مرور و تکرار جهت تثبیت محفوظات انجام می‌دهد. از ثمرات این مکتب‌خانه‌ها بود که مردم تاجیکستان قرن‌های متمادی اسلام را حفظ کرده و زنده نگه داشته‌اند. در غیر این صورت در کوران حوادث تاریخی گوناگون از حملات مغول در خراسان بزرگ و ماوراءالنهر گرفته تا سلطه 70 ساله شوروی، اگر نبود این مکان‌های گرانبها، چه بسا اسلام از جامعه محو و یا کمرنگ می‌گردید.

1/4 - چلّه نشینی

یکی از شیوه هایی که در تاجیکستان حفاظ جهت تقویت هرچه بیشتر محفوظات انجام می‌دهند، «چلّه نشینی» است. چلّه نشینی در اینجا به معنای کنج عزلت انتخاب نمودن از دوستان و امتناع ورزیدن از مراوده و گفتگوهای غیر ضروری به مدت 40 روز و کاملاً مشغول تکرار و تلاوت آیات نورانی شدن است. چلّه نشینی از جهت دوری و امساک از برخی امور، شباهت زیاد به اعتکاف دارد؛ اما محور در اعتکاف ذکر و نیایش است و در چلّه نشینی تکرار و تثبیت آیات قرآن کریم. معمولا این عمل در دوران تکرار پایانی و در دو نوبت با فاصله چند ماهه صورت می‌پذیرد.

1/5 - ختم رمضانی

ختم رمضانی در واقع همان امتحان پایانی حافظان نور است که با شکل کاملاً متفاوت از آنچه عموما در باره امتحان دیده و شنیده می‌شود است. بعد از حفظ کل و تحویل چندین باره محفوظات، حافظ کاملا آماده می‌شود که امتحان نهایی را با موفقیت سپری نماید و به عنوان استاد برای جامعه قرآنی

معرفی گردد. همه ساله در ماه مبارک رمضان در نمازهای تراویح و یا نماز شب (قیام اللیل) اساتید برجسته حفظ جمع می‌شوند و در هر مسجد حداقل 5 یا 6 نفر در طول ماه رمضان هر کدام علی التناوب کل قرآن را به عنوان امام در این نماز تحویل می‌دهد. شیوه تحویل بدین گونه است که هر شب به مدت حدود سه ساعت هر کدام از آن پنج نفر امتحان‌دهنده به عنوان امام و قاری یک جزء را می‌خواند و بقیه استماع می‌نمایند و هر شب 5 تا 6 جزء قرائت می‌شود. بدین ترتیب تا آخر ماه رمضان این افراد نفر هر کدام یکبار کل قرآن را در ملأ عام و در محضر اساتید و حافظانِ فراوان تحویل می‌دهند و این امر به عنوان امتحان نهایی و موفقیت کامل او در حفظ تلقی می‌شود.

1/6 - دانشگاه اسلامی امام ابوحنیفه

این دانشگاه که سابقا به نام امام ترمذی شناخته می‌شد، در سال 2008 م به خاطر آنکه در تاجیکستان آن سال از جانب دولت به نام ابوحنیفه نام‌گذاری شد، به این اسم تغییر یافت. دانشگاه مذکور در رشته‌های علوم اسلامی و مخصوصا علوم قرآن و حدیث و مسائل اعتقادی فعالیت دارد. این دانشگاه در مرکز شهر دوشنبه پایتخت جمهوری تاجکیستان می‌باشد. متقاضیان پس از اتمام دوره متوسطه می‌توانند وارد این دانشگاه شده و در رشته دلخواه خود به تحصیل مشغول شوند. این دانشگاه از عموم مردم چه مرد و چه زن، هر ساله چندین نفر را در رشته‌ها و مقاطع گوناگون تحصیلی پذیرش می‌کند. اساتید این مجموعه، از فارغ‌التحصیلان علوم اسلامی از سراسر جهان اسلام می‌باشند. مدرک این دانشگاه مورد تأیید و تحت نظارت «وزارت علوم و معارف» جمهوری تاجیکستان می‌باشد. این دانشگاه با سایر دانشگاه‌های سطح جهان از جمله جامعة‌المصطفی تفاهم‌نامه‌های همکاری زیادی به امضا رسانده و مراودات علمی نظیر تبادل استاد و دانشجو دارند.

2 - ترجمه آثار قرآنی

ترجمه آثار قرآنی در دهه اخیر در تاجیکستان رونق گرفته است از جمله:

ترجمه قرآن کریم به زبان فارسی تاجیکی از فعالیت‌های اصیل دینی و قرآنی در تاجیکستان محسوب می‌شود و تا به امروز پیشرفت‌های زیادی در این زمینه بدست آمده است.

یکی از آنها، ترجمه‌ای است که در قالب یک مجله به صورت ادواری به چاپ می‌رسید. در این مجله که «علم و حیات» نام دارد، آیات قرآن کریم به صورت تحت‌اللفظی صرف ترجمه می‌شد. مبنای انجام این کار، ترجمه‌های قدیم بوده است. این ترجمه تا امروز به حوالی سوره محمّد صلی الله علیه و آله رسیده است. اهمیت کار این ترجمه در همین است که اولین ترجمه در عصر حاضر در تاجیکستان به شمار می‌رود که با پیش آمدن بسیاری از مسائل مادی و مالی و... کار قطع نشد و هنوز ادامه دارد.

در اواخر دهه 90، مجلّه «صدای شرق» به نشر کتاب «ترجمه میسّر» اثر محقّق قرآن‌پژوه جناب آقای نظرالله نظر پرداخت. ایشان پس از چاپ جزء 30، تصیمیم به نگارش ترجمه کل قرآن به همین مسلک گرفت. این ترجمه، مبتنی بر تفاسیر قدیم همچون طبری و ترجمه گذشتگانی چون شاه ولی‌الله دهلوی، می‌باشد.

پس از دهه 90 به بعد، چندسالی است که نشریه‌ای به نام

هفته‌نامه ادبیات و صنعت⁽¹⁾ترجمه قرآن کریم به به نام تفسیر زرنگار به چاپ می‌رساند. شیوه جالب این ترجمه بدین صورت است که پس از آوردن آیه قرآن و برگردان تاجیکی آن، ترجمه فارسی آن آمده و سپس مضمون آیه به نظم آورده خواهد شد.

در شهر خجند تاجیکستان نیز ترجمه تفسیرگونه‌ای به نام «تفسیر آسان‌بیان» در پنج رساله منتشر گردیده است. این کتاب به قلم قرآن‌پژوه، جناب آقای حاجی ابوعلام‌الدین می‌باشد. این ترجمه، به خاطر سادگی تقریر و بیان آسان‌فهم آن، مورد استقبال زیاد عموم مردم قرار گرفت. شیوه کار ایشان بدین صورت است که ابتدا خود آیه قرآن آورده می‌شود، سپس آوانویسی آن به خط تاجیکی و بعد از آن، ترجمه تاجیکی صورت می‌گیرد و در پایان، تفسیر مختصر و آسان‌فهمی نیز از آیات آورده می‌شود.⁽²⁾

در دهه اخیر پس از سال 2000 م نیز، ترجمه‌ای دیگر توسّط گروهی از مترجمین به دستور رئیس جمهور تاجیکستان نگاشته شد. این ترجمه در سال 2007 م در شهر دوشنبه، از طرف انتشارات عرفان چاپ شد. این ترجمه دارای ویژگی‌هایی همچون روزمره بودن عبارات و کلمات استفاده شده در ترجمه، بیان مکی یا مدنی بودن سور قرآن و... می‌باشد. این ترجمه توسط آقایان محمد جان عمراف، فیض الله بابایف، سعید بیک، داملا معروف، سعید مکرم، سعید نورالدین شهاب الدین‌اف به سرگروهی طاهر رشید نگاشته شده است.

اما در سال‌های اخیر، گروهی متشکل از متخصّصین فنون تفسیر، علوم قرآن، حدیث، ادبیات عرب، ادبیات فارسی و علوم مختلف مربوط به حوزه قرآن، در راستای احساس مسئولیت و ضرورت اجتماعی مردم مسلمان تاجیکستان، و اهمیت فهم قرآن به زبان ساده و دقیق در میان مردم، سعی در پر کردن این خلأ کردند.

اهمیت کار ترجمه حاضر، در گروهی و علمی بودن، در عین سادگی آن است. یعنی اول اینکه این ترجمه، یک کار گروهی است نه انفرادی. دومین مسئله اینکه آنها سعی کردند هم معانی قرآن را به زبان ساده و دقیق برای مردم بفهمانند، و همزمان، از قالب یک ترجمه خارج نشود و این دقت و علمی بودن، آن را به بیان تفسیر وادار نکرده و در قالب همان ترجمه این امر انجام شده است. ضمن اینکه سادگی و همه‌فهم بودن، نیز آنها را به بیان ترجمه تحت‌اللفظی و مختصر نیز نکشانده است.

ترجمه علمی - گروهی قرآن کریم به زبان فارسی تاجیکی حاصل سالها تلمّذ و خدمت‌گذاری جمعی از قرآن‌پژوهان تاجیکستانی در محضر قرآن کریم می‌باشد که در جامعة المصطفی العالمیّة به تحصیل علوم و معارف اسلامی پرداخته‌اند. این گروه هشت‌نفره از متخصّصین حوزه ادبیات فارس و عرب و معارف قرآنی هستند که در راستای تکلیف و وظیفه شرعی و ملّی خود، به این کار همّت بگمارند.

این اثر قرآنی حاصل سه سال کار گروهی است که همزمان با حفظ چارچوب‌های مسائل علمی قرآن کریم، سعی شده است تمامی کلمات با دقت علمی بالا ترجمه شده و در عین حال سلاست و روانی متن حفظ شود تا مورد استفاده همه مردم در تمامی سطوح قرار گیرد. در این ترجمه، بر خلاف برخی دیگر از کتب ترجمه، متن قرآن کریم روبروی متن ترجمه قرار گرفته است. در این نوشتار، هنگام بررسی نمونه‌ها و شواهد، همراه با آیه و متن ترجمه تاجیکی، برگردان فارسی آن نیز آورده خواهد شد.

ترجمه قرآن کریم فوق توسط جمعی از طلاب تاجیکستان زیر نظر دکتر صدیق حسین اف با استفاده از ترجمه‌های فارسی متعدد سامان یافته و به خطر کریل ترجمه شده است.

3 - مهم ترین شخصیت های قرآنی

سید عبدالله نوری

اشاره

زیست‌نامه

سید عبدالله نوری در تاریخ 15 مارس 1947 م. در روستای آشتیانِ ناحیه‌ی سنگوار کشور تاجیکستان متولد شده است. او چهارمین فرزند نورالدین سعیداف (1982-1900 م.) رئیس جماعت رستای أرغَنکول بود. سال 1953 م. پس از آنکه ناحیه‌ی سنگوار برهم زده و مردم آن به وادی وخش کوچانده شدند، خانواده‌ی نوری در ساوخاز «ترکمنستان» در ناحیه‌ی وخش ساکن شد.

مکتب میانه‌ی معلومات همگانی را سال 1964 در ناحیه‌ی وخش به پایان رساند. از پدرش و برخی علما، از جمله مدرّسان و دانشمندان معروف «صیام‌الدین نجم‌الدین‌اف» و «مولوی قاری محمدجان» معروف به «مولوی هندستانی»، علوم اسلامی، مانند صرف و نحو، معانی، منطق، فقه، اصول فقه، شرح عقیده، تاریخ اسلام، حدیث‌شناسی و تفسیر قرآن را فرا گرفت.

همزمان، در مؤسسه‌ی بین‌ناحیوی به‌حسابگیری تکنیکی شهر قورغانتپّه، دوره مهندسی را ختم کرده سپس تا اواسط سال 1986 در اداره مذکور به سمت مهندس ژئودزی (زمین‌سنجی) مشغول به کار گردید.

فعالیت‌ها

در دهه‌ی هفتاد میلادی، با تنی چند از شاگردان و دوستان دینی خویش به فعالیت‌های پنهانی جهت تبلیغ و ارشاد مردم به مسایل و معارف اسلامی، اقدام نمود و به دور از چشم دولت کمونیستی شوروی، حرکت نهضت اسلامی را تأسیس نمود. دیری نپایید که این نهضت توانست جوانان غیور و متدین را گرد خوش جمع نماید.

ماه ژوئن سال 1986 مقامات امنیتی، استاد نوری را با اتهام «پهن کردن خبرهای کاذب که ساحت اجتماعی و دولتی سوسیالیستی را بدنام می‌کند» بازداشت نمود و ماه فوریه سال 1987 با حکم دادگاه ولایت قورغانتپه بر اساس ماده 203 قانون جنایی جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان، برای مدت یک سال و نیم از آزادی محروم کرده شد. او مهلت جزا را در 11 محبسه و زندان‌های مختلف سیبریا و شرق دور شوروی سابق سپری نمود.

در سال‌های 1992-1989 م. سردبیر نشریه «منبر اسلام» وابسته به اداره‌ی رسمی مسلمانان جمهوری تاجیکستان بود. همزمان با فروپاشی شوری (1991 م.)، حزب نهضت اسلامی به فعالیت‌های خود آشکارا ادامه داد و مردم مسلمان را به سوی ارزش‌های دینی و اعتقادی دعوت نموده و برنامه‌های اصلاحی خویش را برای جامعه مطرح کرد.

در پی جنگ شهروندی (1997-1992 م.) اوایل سال 1993 م. همراه با مردم سرزمین‌های جنگ‌زده، به افغانستان هجرت کرد و در آنجا در شرایط پیش‌آمده، مجدداً «حرکت نهضت اسلامی تاجیکستان» را بازسازی و تأسیس نمود که هسته اصلی آپازتسیون متحد تاجیک، در جنگ با حکومتِ امام‌علی رحمان‌اف به حساب می‌آمد. این حرکت، مسئولیت نگهبانی و پشتیبانی بیش از 60.000 مهاجر تاجیک در افغانستان و مبارزه‌ی سیاسی و نظامی را برای بازگرداندن حقوق‌های از دست‌رفته‌ی مهاجران و آوارگان تاجیک، به دوش خود می‌گیرد.

حرکت «نهضت اسلامی تاجیکستان» با رهبری سیدعبدالله نوری در آغاز گردیدن مذاکرات صلحِ تاجیکان در ماه آوریل سال 1994 نقش تعیین‌کننده را داشت. روند مذاکرات صلح تاجیکان (از آوریل 1994 تا ژوئن 1997) تحت رهبری بی‌واسطه‌ی نوری قرار داشت. برای هر چه زودتر رسیدن به آشتی و توافق نهایی طرفین (حرکت نهضت اسلامی و حکومت وقت)، استاد نوری هفت مرتبه خارج از کشور، با رئیس جمهور تاجیکستان، امام‌علی رحمان‌اف دیدار و گفتگو نمود. این ملاقات‌ها در روند مذاکرات صلح، نقش سرنوشت‌ساز داشته است.

استاد نوری از ژوئن سال 1997 تا 31 مارس سال 2000 م. سمت ریاست کمسیون آشتی ملّی را بر عهده داشت. از سپتامبر سال 1999 م. تا درگذشتش رئیس حزب نهضت اسلامی تاجیکستان بود. استاد سید عبدالله نوری، 9 اوت سال 2006 در اثر بیماری سرطان در شهر دوشنبه، پاتخت کشور، درگذشت. مزارش در گورستان «سر آسیا» در فاصله نه‌چندان دور از مسجد مولانا یعقوب چرخی قرار دارد. یادش زنده و روحش شاد باد.

آثار علمی

از استاد سید عبدالله نوری آثار مکتوب علمی، سیاسی و درسی آموزشی نیز برجای مانده است، از جمله: «در آن سوی سیاست» (1996 م.)، «نظری به حقوق بشر از دیدگاه اسلام»، «امروز و فردای تاجیکستان» (2001 م.)، «تفسیر سوره مؤمنون» (2007 م.).

تذکر

در تاجیکستان متخصصان میان‌رشته‌ای در بین شخصیت‌های علمی یافت نشد، ولی برخی دانشمندان جوان که در جامعه المصطفی العالمیه تحصیل کرده‌اند وارد مباحث میان‌رشته‌ای شده‌اند، از جمله دکتر صدیق حسین اف در مباحث انسان‌شناسی و....

فصل نهم: آذربایجان

آذربایجان در طول تاریخ سرنوشت متفاوتی داشته است در دوره ایران باستان، جزئی از ایران به شمار می‌آمده و در دوره اسلام جزئی از ممالک اسلامی به شمار می‌آمده و حتی در دوره قاجار نیز جزئی از ایران بوده است لیکن در دوره معاصر از ایران جدا شد و جزء حکومت شوروی گردید و در این دوره فشارهای کمونیست‌ها و دین‌زدایی را تحمل کرد، لیکن شیعیان غیور این منطقه دست از دین و مذهب خود برنداشتند و هنوز هم فعالیت‌های مهذبی و محبت اهل بیت علیهم السلام در بین آنها رونق دارد.

فعالیت‌های قرآنی در این کشور بیشتر تحت تأثیر ایران به ویژه حوزه علمیه قم است. از جمله:

1 - فعالیت‌های لفظی همچون حفظ، قرائت و جلسات قرآنی انجام می‌شود.

2 - تفسیرهای قرآن:

3 - ترجمه‌های قرآنی

4 - شخصیت‌های قرآنی: خفقان دوره کمونیستی و دین‌زدایی آنها موجب شد که در آذربایجان معاصر شخصیت‌های قرآنی بزرگ ظاهر نشود لیکن در عصر حاضر برخی طلاب فاضل آذربایجان مثل دکتر ایلغار اسماعیل زاده و... در حال رشد هستند و آثار قرآنی خوبی ارائه کرده‌اند.

فصل دهم: اندونزی

اشاره

کشور اندونزی بزرگ‌ترین کشور اسلامی از نظر جمعیت است که در آسیای جنوب شرقی واقع شده است این کشور در دوره قدیم تحت تأثیر علماء و بازرگانان ایران، یمن و... به اسلام روی آوردند ولی در سده‌های اخیر تحت استعمار هلند و پرتغال قرار گرفتند و دوره سختی را گذراندند ولی هویت اسلامی خویش را حفظ کردند.

در اندونزی حدود 5 میلیون نفر سادات وجود دارند که سرچشمه آنها سادات حضرت الموت یمن هستند.

مراسم تابوت که در برخی جزایر اندونزی در روز عاشورا (دهم محرم هر سال) مشابه مراسم عزاداری امام حسین (علیه السلام) در کشورهای شیعه برگزار می‌شود و در آن نمادهای اهل بیت علیهم السلام و عاشورا وجود دارد نشان‌دهنده سابقه ریشه‌دار تشیع در آن کشور است.⁽¹⁾

اکنون نیز در اندونزی حدود پنج میلیون نفر شیعه و 15 حوزه علمیه شیعی و کالج صدرا و حسینیه‌ها و تشکل‌های مذهبی و علمی متعدد وجود دارد. فعالیت‌های قرآنی در اندونزی زنده و فعال است از جمله:

1 - فعالیت های لفظی

همچون قرائت، حفظ، مسابقات و... که رونق خوبی دارد و حتی سوره یس را عموم مردم اندونزی حفظ هستند و می‌خوانند. و حتی در بین آنان قاریان ممتازی حتی بین خانم‌ها وجود دارد.

2 - تفسیر قرآن

در اندونزی برخی تفاسیر نوشته یا ترجمه شده است از جمله:

3 - ترجمه آثار قرآنی به زبان مالایی

4 - شخصیت های قرآنی

5 - مراکز و رشته های قرآنی

اشاره

تذکر

در میان شخصیت‌های اندونزی به متخصصان میان‌رشته‌ای قرآن و علوم برخورد نکردیم، اما برخی فارغ التحصیلان دکتری جامعه المصطفی در حوزه مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و علوم وارد شده‌اند همچون آقای دمیاطی در مباحث قرآن و حقوق و... و نیز نمایندگی جامعه المصطفی العالمیه در زمان سرپرستی دکتر حسینی کوهساری در سال‌های گذشته چند کنفرانس میان‌رشته‌ای اسلام و علوم انسانی با همکاری وزارت علوم و برخی دانشگاه‌های این کشور برگزار کردند.

فصل یازدهم: ایران

اشاره

مشخصات

ایران در عصر کنونی به ویژه بعد از انقلاب اسلامی یکی از مراکز مهم علمی و دینی جهان اسلام به شمار می‌آید و حتی مراکز حوزوی آن به ویژه حوزه علمیه قم برای مسلمانان کشورهای اسلامی و غیراسلامی الهام‌بخش است.

مهم ترین فعالیت های قرآنی در ایران

فعالیت های لفظی

فعالیت‌های لفظی همچون قرائت، حفظ، جلسات و مسابقات قرآن در این مورد فعالیت‌های زیر قابل توجه است:

این جلسات در مساجد، دارالقرآن‌ها، محله‌های شهرهای بزرگ تا شهرهای کوچک و روستاها و حتی دانشگاه‌ها و مراکز بسیج و ادارات دولتی و کارخانه‌ها برگزار می‌شود و نقش مهمی در گسترش فرهنگ قرآنی دارد. رهبر معظم انقلاب اسلامی آیت الله العظمی خامنه‌ای دامت برکاته به این جلسات توجه ویژه دارند و هر سال یک بار در ماه مبارک رمضان در یک جلسه طولانی در جلسه فعالان قرائت قرآن حاضرت می‌شوند و با ضیافت افطار از آنها پذیرایی می‌کنند.

این مسابقه شامل بخش‌های قرائت، حفظ، تفسیر مقاله‌نویسی و... است که مسابقات رسمی کشور ایران در سطح جهان به شمار می‌آید و هر سال قاریان و حافظان و قرآن‌پژوهان زیادی از کشورهای دیگر جذب می‌کند.

مشابه این مسابقات در جامعه المصطفی العالمیه تحت عنوان «المپیاد قرآن و حدیث» هر سال در قم برگزار می‌شود که مخصوص طلاب غیرایرانی است و طلاب بیش از صد کشور حاضر در قم و نیز از مدارس علمیه کشورهای مختلف را به خود جذب می‌کند.

شخصیت های قرآنی

اشاره

ایران زمین در قرن‌های گذشته مهد پرورش شخصیت‌های قرآنی بوده است و مفسران بزرگی همچون شیخ طوسی، طبرسی، ابوالفتوح رازی و... از شیعه و شخصیت‌های قرآنی مثل طبری، فخر رازی و

... از اهل سنت (یا مشهور به اهل سنت) را به جهان عطا کرده است.

در ایران معاصر نیز شخصیت‌های قرآنی متعددی در حوزه‌های مختلف قرآنی همچون تفسیر، علوم قرآن، ترجمه و... پدیدار شده‌اند که به مهم‌ترین شخصیت‌های میان‌رشته‌ای قرآن و علوم اشاره می‌کنیم:

1 - ابوحامد غزالی

ابوحامد غزالی (م 505 ق) یکی از علمای قرن ششم هجری و از اهل سنت است و دارای تألیفات زیاد، از جمله کتاب احیاء العلوم و جواهر القرآن می‌باشد. ایشان در کتاب احیاء العلوم می‌گوید: «بلکه اخبار و روایات دلالت می‌کند که معانی قرآن، برای اهل فهم واسع است... واز بعضی علما نقل می‌کند: که برای هر آیه، شصت هزار نکتۀ قابل فهم است و آنچه که در آیه باقی می‌ماند، از این هم بیشتر است. از دیگر علما نقل می‌کند که: در قرآن هفتاد و هفت هزار ودویست علم است، زیرا برای هر کلمه علمی است. و این علوم چهار برابر می‌شود، چون هر کلمه‌ای ظاهر و باطن و حد و مطلع دارد. سپس می‌گوید: پس همۀ علوم داخل افعال و صفات خدا است و خداوند در قرآن، ذات، صفات و افعال خود را توضیح داده است و این علوم انتها ندارد».⁽¹⁾

در کتاب جواهر القرآن، می‌گوید:⁽²⁾«علوم قرآن تقسیم می‌شود به دو قسم: اول علم ظواهر قرآن (صدف والقشر) واز این علوم است، لغت، نحو، علم قرائات، علم مخارج حروف، علم تفسیر ظاهر و...، دوم علم باطن قرآن (علم اللباب) و آن شامل شناخت قصه‌های قرآن، آنچه متعلق به انبیاء است، علم کلام، فقه، اصول فقه، علم به خدا، قیامت، علم به صراط مستقیم و طریق سلوک است. اینها مجامع العلم است که از قرآن و مراتب آن به دست می‌آید».

و در فصل پنجم، کیفیت انشعاب بقیۀ علوم از قرآن را توضیح می‌دهد و می‌گوید: «شاید شما بگویی که علوم غیر از اینها (ظواهر و بواطن) زیاد است، مانند: علم طب، نجوم، هیئت العالم، هیئت بدن حیوان، تشریح اعضای او، علم سحر و طلسمات و غیر اینها؛ بدان که ما فقط اشاره به علوم دینی کردیم که اصل آنها برای رفتن به طرف خدا، در جهان لازم است، اما این علوم که شما اشاره می‌کنی، علومی هستند لکن اصلاح معاش و معاد بر آنها متوقف نیست، از این رو ما ذکر نکردیم و این علوم و آنچه ما شمردیم و آنچه شمارش نکردیم، ریشه‌های آنها خارج از قرآن نیست، بلکه جمیع آنها از دریای واحدی است که ساحل ندارد».

و سپس مثال‌هایی به این شرح از علوم قرآن می‌زند: «از افعال خداوند برای مثال شفا و بیماری است چنان که خداوند از حضرت ابراهیم، در قرآن کریم حکایت می‌کند: وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ ؛⁽³⁾«و هنگامی که بیمار شوم پس او [مرا] شفا می‌دهد» و

این فعل واحد الهی را کسی نمی‌شناسد، مگر آنکه علم طب را کامل بداند، زیرا معنای علم پزشکی چیزی جز شناخت کامل بیماری و علامات آن، شناخت شفا و اسباب آن نیست و از افعال خداوند، اندازه‌گیری خورشید، ماه و منازل آنها با حساب است، خداوند می‌فرماید: اَلشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ ؛⁽¹⁾«خورشید و ماه، حساب شده (در حرکت) اند» و حقیقت حرکت خورشید و ماه طبق حساب خسوف آنها،⁽²⁾داخل شدن شب و روز و کیفیت جمع شدن یکی با دیگری⁽³⁾را، نمی‌تواند بشناسد، مگر کسی که شکل ترکیب آسمان‌ها و زمین را بداند و آن خود علمی مستقل است».⁽⁴⁾-⁽⁵⁾

امام محمد غزالی در کتاب احیاء علوم الدین و جواهر القرآن به موضوع اعجاز قرآن نیز پرداخته است و وجوه زیر را در اعجاز قرآن بر می‌شمارد:

یک: فصاحت و بلاغت

دو: اخبار پیشینیان

سه: اخبار غیبی

چهار: عدم اختلاف در قرآن

پنج: اشتمال قرآن بر همه دانش‌های مورد نیاز انسان از جمله علوم تجربی.⁽⁶⁾

غزالی اولین کسی است که معتقد است در قرآن جمیع علوم دینی و دنیوی وجود دارد که جز عالمان آن را درک نمی‌کنند و ظاهراً این مطلب را وجهی از وجوه اعجاز قرآن می‌داند.⁽⁷⁾

بررسی: چهار وجه اعجاز قرآن که غزالی مطرح کرد سخن تازه‌ای نبود. ولی وجه پنجم اعجاز قرآن در نظر غزالی زیربنای اعجاز علمی در قرن بیستم و زمینه‌ساز یکی از گونه‌های تفسیر علمی قرآن در سده‌های بعدی شد. چرا که در تفسیر علمی قرآن گونه‌های استخراج همه جزئیات علوم از قرآن - تحمیل نظریه‌های علمی بر قرآن - استخدام علوم در تفسیر قرآن - نظریه‌پردزی‌های علمی بر اساس آموزه‌های قرآنی و جهت دهدی به علوم انسانی مطرح شده است. هر چند که به دیدگاه غزالی در مورد وجود همه جزئیات علوم در ظواهر قرآن اشکالات متعددی وارد شده است⁽⁸⁾اما به هر حال این یک نظریه جدید در تفسیر و اعجاز قرآن بود.

2 - یدالله نیازمند شیرازی

مؤلف کتاب اعجاز قرآن از نظر علوم امروزی، ایشان یکی از پیشگامان تفسیر علمی در ایران است که در سال 1325 شمسی، مطالبی تحت عنوان «اعجاز قرآن از نظر علوم امروزی» را به

صورت سلسله مقالاتی در روزنامۀ آیین اسلام، منتشر کرد و سپس در سال 1326 شمسی، همان مطالب را به صورت یک کتاب چاپ و بعدها، به طور مکرر تجدید چاپ شد.

این کتاب در چهار بخش است: بخش اول، اعجاز قرآن از نظر فیزیولوژی را مطرح می‌کند و مسائلی را از علوم جدید، در رابطه با شیر، بینایی، شنوایی و حیض زنان مطرح می‌کند. سپس در بخش دوم، اعجاز قرآن در علوم طبیعی، در مورد تولید باران‌ها، رعد، برق، خلقت و تکامل جانوان را مورد بررسی قرار می‌دهد و در بخش چهارم پیشگویی‌های تاریخی قرآن را، مورد توجه قرار داده است. ما برای نمونه به چند مورد از آنها به این شرح اشاره می‌کنیم:

در مورد آیۀ شریفۀ وَ اللّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی رِجْلَیْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی أَرْبَعٍ یَخْلُقُ اللّهُ ما یَشاءُ ؛⁽¹⁾«و خداوند تمام جنبندگان را از آب آفرید، پس بعضی از آنها بر شکم خود راه می‌روند، و بعضی بر دو پای خود و بعضی بر چهار پای خود راه می‌روند و خداوند هر چه بخواهد خلق خواهد کرد».

ایشان با دو نوع ترجمه از آیات که در یکی ضمیر «هم» که در جملات متعدد آمده را به دابه بر می‌گردند (همان طور که ما ترجمه کردیم) و در ترجمۀ نوع دوم ضمیر «هم» را در هر قسمت، به موجودات مذکور در قسمت قبل بر می‌گرداند و هر دو ترجمه را بر قانون تکامل انواع داروین تطبیق می‌کند و می‌گوید: مقاصد علمی آیات این است:

سپس با آوردن شواهد بسیاری از جملات دانشمندان اروپایی و توضیح نظریه داروین می‌گوید: «تذکر این موضوع آنهم در سرزمین خشک عربستان معجزه نمی‌باشد؟ کدام بشر عادی، با چنین صراحتی از پیش خود و بدون تحقیقات علمی، آنهم در محیط فرهنگی 1370 سال قبل، توانسته است اسرار و رموز آفرینش را، با صراحت بیان نموده و با تمام قوا در صدق مدعای خود ایستادگی کند؟⁽²⁾

3 - مهندس مهدی بازرگان

مهدی بازرگان (1286 در تهران - 30 دی 1373 در زوریخ) معروف به مهندس بازرگان، سیاستمدار، عضو جبهه ملی ایران، مؤسس حزب نهضت آزادی ایران، استاد دانشگاه، پژوهشگر قرآن و نخست وزیر دولت موقت ایران پس از پیروزی انقلاب سال 1357 بود. او نخستین دانشیار دانشگاه تهران و مدتی بعد استاد و رئیس دانشکده فنی دانشگاه تهران شد.

وی از پیشتازان تفسیر علمی قرآن در ایران که کتاب‌هایی نیز، در این زمینه نوشته است، از جمله کتاب «باد و باران در قرآن»؛ «راه طی شده» و «مطهرات در اسلام» که در آنها موارد متعددی از آیات قرآن را، با مسائل جدید علم، کنار هم قرار می‌دهد و تفسیر می‌کند. ایشان می‌گوید: «قرآن کتاب هواشناسی نیست و برای تدریس علوم وفنون زندگی که عقل رس (قابل دسترسی عقل) و وظیفۀ بشر است نیامده. خداوند پیغمبر را مبعوث نکرده است که به ما طبیعیات بیاموزد... آنچه قابل توجه است و دعوی ما می‌باشد، این است که نکات اساسی و مبانی اصلی کیفیات جوی مربوط به باد و باران، در انتخاب کلمات و تغییرهای⁽¹⁾بعضی آیات قرآن، به خوبی منعکس است و این انعکاس، نمی‌تواند ناشی از تصادف کلام، اطلاعات زمان یا نتیجۀ توجه و مشاهدۀ گوینده قرآن، به حالات زمین و آسمان، در موقع باد و باران بوده باشد».⁽²⁾

در قسمتی دیگر می‌گوید: «مراحل متوالی بادهای مهاجر کلیه مراحل مذکور در بند فوق الذکر (بادهای گرم و مرطوب دریا با بادهای شمالی مخالف که در اثر برخورد با هم، جبهه‌ای روی دریا، یا در سواحل و داخل خشکی‌ها، تشکیل می‌دهد و یا باران و برکت و سیل و طوفان می‌آورد) و به همان ترتیب، در چهار آیۀ قسم‌های ابتدای سورۀ ذاریات آمده است:

وَ الذّارِیاتِ ذَرْواً «قسم به پراکنده کنندگان که به نحو خاص پراکنده می‌شوند» (فَالْحامِلاَتِ وِقْراً) «پس از آن قسم بر بردارندگان بار» فَالْجارِیاتِ یُسْراً «سپس به جاری شوندگان آسان» فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً «و بالاخره قسم به تقسیم کنندگان امر».⁽³⁾

و سپس آیۀ وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ‌4 را مطرح می‌کند و بر بارور شدن ابرها (نه گیاهان به وسیلۀ گرده‌افشانی) تطبیق

می‌کند.⁽¹⁾

آقای بازرگان، در کتاب مطهرات در اسلام در مورد تیمم و اسرار علمی آن، آیه شریفه فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ‌2 «پس اگر آب پیدا نکردید «در صورت بیماری یا مسافرت یا...» پس با خاک پاک، تیمم کنید و با آن، صورت و دست‌هایتان را مسح نمایید». او می‌گوید: «وقتی اتفاقاً به قضیۀ پدیده‌های جذب ذره‌ای ( phenomenes dadsorption) که در اثر سطح فوق العاده گستردۀ ذرات غبار، حاصل می‌شود و مخصوصاً اعمال حیوانات ذره‌بینی موجود در خاک، تصادف نموده معلوم شد، خاک فی نفسه چیز کثیفی نیست که سبب تأیید امراض شود، بلکه خود کشندۀ میکروب‌های موذی و منهدم کنندۀ مواد آلی است و شاید همان گسترداندن غبار رقیق خاک، روی صورت و دست، خالی از فایده نباشد، چه وقتی مواد جایز التیمم را مطالعه می‌نماییم و می‌بینیم، گذشته از لطافت و پاکی اصلی، در خشک بودن و حالت غبار داشتن آنها، تأکید شده است».⁽²⁾

جالب این است که چاپ اول این کتاب، در سال 1322 شمسی بوده است و این قدمت تفسیر علمی را در ایران، می‌رساند که بیش از نیم قرن می‌شود. ایشان در کتاب «راه طی شده» کوشش می‌کند با قوانین بقای ماده (قانون لاولازیه) و اصل بقای انرژی (اصل ترمودینامیک) موانع سر راه قایمت را بر دارد و اصل ابدیت را در مقابل ظواهر فنا پذیر اثبات می‌نماید.

و طبق این تفکر، آیۀ شریفۀ إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ‌4 را این گونه معنا می‌کند: «به حقیقت امر، خدا چنین است که وقتی چیزی را اراده کرد، همین که بگوید: بشو، خواهد شد و خواهد بود. آنچه یک مرتبه شده است، مستمراً خواهد بود دنیا، دار شده بود نیست محل شد و خواهد ماند است».⁽³⁾

4 - آقای دکتر سید رضا پاک نژاد

(در فاجعۀ هفتم تیر 1360 شمسی انفجار حزب جمهوری اسلامی، در تهران شهید شدند).

ایشان صاحب تألیفات زیاد هستند از جمله کتاب ارزشمند اولین دانشگاه و آخرین پیامبر که در 33 جلد به رشته تحریر، در آوردند و در این کتاب سعی نمودند، تا با استفاده از علوم جدید، خصوصاً علم پزشکی که رشتۀ تخصصی ایشان بود، رازهای علمی قرآن، روایات و احکام اسلامی را آشکار کنند.

ایشان در یک جلد از کتاب خود، در مورد خواص عسل که در قرآن از آن نام برده شده و آن را شفا خوانده است، به طور مفصل سخن گفته‌اند⁽¹⁾و آن را اعجاز قرآن، نامیده است و یا احکام بهداشتی قرآن و اسلام را، با اصول بهداشتی پیشرفته تطبیق نموده است.

برای مثال در مورد ازدواج، نکات جالبی را که فقه و بهداشت اسلامی بیان کرده، متذکر می‌شود و علت پزشکی هر نکته را توضیح می‌دهد. این کتاب که رسالۀ دکترای مؤلف است در بسیاری از موارد، به تفسیر آیات قرآن با مسائل بهداشتی و پزشکی پرداخته است. برای مثال در مورد اعجاز آیۀ شریفۀ: أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی...2 می‌گوید: «شگفتی و اعجاز قرآن در این است که می‌فرماید: زنبور از کوه و درخت خانه می گیرد و اشاره‌ای به درز و شکاف و حفره‌ای از کوه و گیاه نمی‌کند و اگر اشاره به چنین مطلبی کرده بود، امروز ایراد می‌کردیم که زنبورانی هستند در هندوستان که حشره شناسان آنها را «آپیش دور ساتا» می‌گویند، اینها یک شاخۀ درخت را می‌گیرند و در طولش خانه‌هایی می‌سازند و...» سپس اعجاز قرآن، در نحوۀ خانه سازی زنبور عسل را بیان می‌کند.⁽²⁾

5 - آیت الله احمد اهتمام

(متوفی 1346 ش) یکی از علمای اصفهان، متولد در شهر رهنان (در کنار شهر اصفهان) که از دانشمندان ناشناخته و پرکار بوده و دارای تألیفاتی در فقه و اصول می‌باشد و از جمله کتاب فلسفۀ احکام، را تألیف کرده که یک جلد آن چاپ و جلد دوم در دست چاپ می‌باشد. او در این کتاب سعی نموده که حکمت‌های احکام اسلامی (مطهرات، نجاسات، مکروهات، محرمات، واجبات و مستحبات) و نکات علمی آنها را بیان کند.

از این رو در مورد تحریم گوشت خوک و شراب در قرآن، به علوم جدید تمسک کرده و همچنین در مورد پاک بودن آب، به وجود فرمان‌ها⁽¹⁾و اکسیژن درون آب که خاصیت میکروب‌کشی دارد استناد نموده است.⁽²⁾این کتاب در نوع خود کم نظیر بوده و سعی نموده احکام اسلامی را با پیشرفت‌ها و اکتشافات علوم جدید تطبیق دهد.

ایشان در مورد آیۀ شریفۀ اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ * خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ...3 «بخوان به نام پروردگارت که خلق کرده (همه چیز را) و انسان را از علق آفرید» می‌گوید «علق را در قدیم به معنای خون بسته، تفسیر می‌کردند، ولی امروز معلوم شد که انسان، از اسپر ماتوزئید هایی که در منی مرد است و به یک دانه تخمک زن داخل می‌شوند، به وجود می‌آید و این اسپرماتوزئید به شکل زالو است و آن مبدأ خلقت انسان است که در یک قرن اخیر ثابت شده ولکن اسلام در چهارده قرن قبل از آن، خبر می‌دهد»⁽³⁾و بعد مسئلۀ زوجیت گیاهان را مطرح می کند و آیاتی را در این زمینه می‌آورد.⁽⁴⁾

ایشان سپس با طرح مسائل علمی و کشفیات جدید، سعی می‌کند وضو را به عنوان یک ماساژ دادن اعضا مطرح نماید⁽⁵⁾و یا در مورد غسل جنابت و تیمم و احکام دیگر فلسفه‌های علمی ذکر می‌نماید.

6 - علامه محمد حسین طباطبایی

اشاره

زیست‌نامه

محمد حسین طباطبایی در سال 1281 شمسی در تبریز متولد شد و در 5 سالگی مادر و در 9 سالگی پدر خود را از دست داد، پس از درگذشت پدر به مکتب خانه رفت و از سال 1297 تا 1304 را به مطالعه علوم دینی نظیر امثله، صرف، عوامل، شرح لمعه و... سپری کرد. وی در سال 1304 وارد حوزه علمیه نجف شد و از دروس آیت الله شیخ محمد اصفهانی، آیت الله نائینی، آیت الله حجت، سید ابوالقاسم خوانساری و... استفاده کرده و در سال 1314 به مدت 10 سال باز به تبریز برگشته و در سال 1325 توجه حوزه علمیه قم گردید تا دوباره اشتغالات علمی را از سر گیرد (طباطبایی، بررسی های اسلامی، 19/1-23) علامه در سال 1360 دار فانی را وداع گفت و درحرم حضرت معصومه به خاک سپرده شد.

آثار

1 - تفسیر المیزان است، که در 20 جلد و طی 20 سال به زبان عربی تألیف شده‌است. در این تفسیر، از روش «تفسیر قرآن به قرآن» استفاده شده‌است، و علاوه‌بر تفسیر آیات و بحث‌های لغوی در بخش‌هایی جداگانه با توجه به موضوع آیات مباحث روایی، تاریخی، کلامی، فلسفی و اجتماعی نیز دارد. این اثر به دو شکل منتشر شده‌است: نخست در چهل جلد، و سپس، در 20 جلد. این اثر توسط سیدمحمد باقر موسوی همدانی به زبان فارسی ترجمه شده‌است.

2 - تفسیر البیان فی موافقۀ بین الحدیث و القرآن در 6 جلد دارد که پس از مراجعت از نجف به تبریز و قبل از المیزان تألیف شده است.

3 - اصول فلسفه و روش رئالیسم است. این کتاب شامل 14 مقالۀ فلسفی است، که طی دهه‌های 20 و 30 شمسی تألیف شده و توسط مرتضی مطهری و با رویکرد فلسفۀ تطبیقی شرح داده شده‌است. این کتاب نخستین، و یکی از مهم‌ترین کتاب‌هایی است که به بررسی مباحث فلسفی، با توجه به رویکردهای حکمت فلسفی اسلامی و فلسفه جدید غربی پرداخته‌است.

4 - کتاب توحید که شامل 3 رساله‌است: رساله در توحید - رساله در اسماء الله - رساله در افعال الله

5 - کتاب انسان که شامل 3 رساله‌است: الانسان قبل الدنیا - الانسان فی الدنیا - الانسان بعد الدنیا: این کتاب که اکنون با نام «انسان از آغاز تا انجام» ترجمه شده‌است مباحثی

مفید از عوالم سه‌گانه ماده، مثال و عقل مطرح کرده و پیرامون شبهات و دغدغه خاطر جوانان مطالبی بسیار مفید و لازم ارائه کرده‌است.

6 - رساله وسائط که البته همگی این رساله‌ها در یک مجلد جمع‌آوری شده و به نام هفت رساله معروف است.

7 - رسالة الولایه

ولایت‌نامه: این یک رساله عرفانی از وی است که همایون همتی آن را ترجمه کرده‌است و انتشارات روایت فتح آن را منتشر کرده‌است.

8 - رساله النبوة و الامامه

9 - بدایة الحکمة: کتابی که یک دوره تدریس فشرده فلسفه برای دوستداران علوم عقلی در قم و سپس دانشگاه‌های کشور شد.

10 - نهایة الحکمة: این اثر برای تدریس فلسفه با توضیحی بیشتر، عمقی افزون‌تر و سطحی عالی‌تر تدوین شده‌است.

11 - شیعه در اسلام: علامه این کتاب را برای معرفی عقاید شیعه به طور عقلانی نوشته‌است.

12 - قرآن در اسلام (به بحث درباره مباحث قرآنی از جمله نزول قرآن، آیات محکم و متشابه ناسخ و منسوخ و... پرداخته‌است)

13 - وحی یا شعور مرموز

14 - اسلام و انسان معاصر

15 - حکومت در اسلام

16 - سنن النبی (درباره سیره و خلق و خوی پیامبر اسلام در بخش‌های مختلف زندگی فردی و اجتماعی ایشان است)

17 - علی و فلسفه الهی

18 - خلاصه تعالیم اسلام

19 - نسب‌نامه خاندان طباطبایی (اولاد امیر سراج الدین عبدالوهاب)

20 - حاشیه بر کفایه (کتابی اصولی پیرامون قوانین استنباط است)

21 - مجموعۀ مذاکرات با پروفسور هانری کربن:

او که محققی فرانسوی است پیرامون چگونگی شیعه و مباحث اعتقادی و... مذاکراتی با وی داشته که در این کتاب وجود دارد.

دیدگاه علامه طباطبایی در مورد تفسیر علمی

ایشان در مورد تفسیر علمی می‌فرماید: «بعضی از مسلمانان در اثر غرق شدن در علوم طبیعی و مشابه آنها که مبتنی بر حس و تجربه است، به مذهب اصالت حس، از فلاسفۀ اروپا متمایل شدند و بعضی به طریق اصالة العمل (که ارزشی برای ادراکات قائل نیستند، مگر به مقداری که عملی بر آن مترتب شود) گرایش پیدا کردند، از این‌رو گفتند که معارف دینی، با طریقۀ علمی (اصالت حس و ماده) معارضت ندارد و موارد آیات مخالف این نظر را، تأویل کردند و حتی معاد را با قوانین مادی، تطبیق نمودند و گفتند روح مادی است و از خواص ماده به دست می‌آید و نبوت یک نبوغ خاص اجتماعی است که موجب قانون‌گذاری، برای ایجاد مصالح می‌شود و نتیجه گرفتند که روایات، به خاطر خلطی که در آنهاست، قابل اعتماد نیست و تفسیر آیات قرآن، به طریق عقلی (که در تفسیرهای گذشتگان انجام می‌شد) را هم، علم، باطل کرد (روش عقلی را علم باطل کرد) پس قرآن را باید با علم تفسیر نمود.

در پایان چنین می‌فرماید: انما الکلام فی ان ما اورده علی مسالک السلف من المفسرین (ان ذلک تطبیقاً و لیس بتفسیر) وارد بعینه علی طریقتهم فی التفسیر.

آن اشکالی که بر روش تفسیر علمای گذشته وارد کرده‌اند که تفسیر نیست، بلکه تطبیق است (همان اشکال) بر ایشان نیز وارد است».⁽¹⁾

هر چند علامه، در تفسیر بعضی از آیات قرآن از علوم تجربی و نتایج آنها کمک می‌گیرد چنان‌چه در ذیل آیۀ شریفۀ: وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ‌ءٍ حَیٍّ‌2 «و حیات هر چیزی را از آب قرار دادیم» می‌فرماید: «منظور این است که آب دخالت کاملی در وجود هر موجود زنده‌ای دارد... و در بحث‌های علمی جدید ارتباط حیات با آب واضح شده است».⁽²⁾

و یا در ذیل آیۀ شریفۀ وَ السَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ وَ إِنّا لَمُوسِعُونَ‌4 می‌فرماید که مراد توسعۀ خلقت آسمان است، همان طور که علوم ریاضی، امروزه به این مسئله نظر دارد.⁽³⁾و نیز ایشان ذیل آیه 200 سوره آل عمران مباحث مفصلی در مورد علوم اجتماعی و قرآن می‌آورد. از این رو علامه در شمار قائلان به تفصیل در تفسیر علمی محسوب می‌شود.

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

تألیف دو تفسیر البیان (6 جلد) و تفسیر المیزان (20 جلد)

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

بازآفرینی تفسیر قرآن به قرآن و کاربست گسترده آن در تفسیر و نیز توجه به مباحث اجتماعی قرآن (ذیل آیه 200 سوره آل عمران) و....

7 - آیت الله شهید مرتضی مطهری

اشاره

زیست‌نامه

آیت الله شهید مرتضی مطهری در 13 بهمن 1298 در شهر فریمان از توابع مشهد در خانواده‌ای روحانی با اصالت سیستانی زاده شد. پدرش شیخ محمد حسین کیخا (مطهری)، نوه شیخ محمد علی کیخا از معتمدین سیستان از دهکده کنگ پیران بخش پشت‌آب شهرستان زابل بود. شیخ محمد علی کیخا بیش از یک قرن پیش برای نزدیکی بیشتر به حرم امام رضا علیه السلام و حوزه علمیه مشهد از شهرستان زابل در استان سیستان و بلوچستان به شهرستان فریمان در استان خراسان مهاجرت کرد. مرتضی مطهری در کودکی برای فراگیری دروس ابتدایی به مکتبخانه رفت. در سن دوازده سالگی به حوزه علمیه مشهد رفت و به تحصیل مقدمات علوم اسلامی پرداخت. در سال 1316 برای تکمیل تحصیلات خود عازم حوزه علمیه قم شد.

مطهری نزد آیت‌الله صدوقی، کتاب «مطوّل» را فراگرفت و نزد آیت‌الله مرعشی نجفی، «شرح لمعه» را آموخت. در دوره اقامت پانزده ساله خود در قم از بروجردی (در فقه و اصول) و امام خمینی (به مدت 12 سال در فلسفه و اصول) و علامه طباطبائی (در فلسفه: الهیات شفای بوعلی و دروس دیگر) بهره گرفت. قبل از نقل مکان حضر ت بروجردی به قم، مطهری گاهی به بروجرد می‌رفت و از درس وی استفاده می‌کرد. وی مدتی نیز از درس و بحث اخلاقی حاج میرزا علی آقا شیرازی بهره برد. سید محمد حجت (در اصول) و سید محمد محقق داماد (در فقه) از اساتید دیگر مرتضی مطهری بودند. وی در مدت اقامت خود در قم علاوه بر تحصیل علم، در امور اجتماعی و سیاسی نیز مشارکت داشت و از جمله با فدائیان اسلام در ارتباط بوده‌است.

مطهری در سال 1331 از قم به تهران مهاجرت کرد، و در این شهر به تدریس در مدرسه مروی و تألیف و سخنرانی‌های تحقیقی پرداخت. در سال 1334 اولین جلسه تفسیر انجمن اسلامی دانشجویان توسط مطهری تشکیل گردید، و در همان سال تدریس خود را در دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران را آغاز کرد. در سال‌های 1337 و 1338 و پس از تشکیل انجمن اسلامی پزشکان، مطهری به یکی از سخنرانان اصلی این انجمن تبدیل گشت. وی در طول سال‌های 1340 تا 1350 سخنران منحصربه‌فرد این انجمن بود.

شهید مرتضی مطهری در شامگاه روز سه‌شنبه 12 اردیبهشت 1358

پس از پایان جلسه‌ای در منزل یدالله سحابی به همراه گروهی از رجال سیاسی انقلابی، در تاریکی شب و هنگام خروج از محل جلسه، هدف گلوله یکی از افراد گروه منحرف فرقان قرار گرفت و پس از انتقال به بیمارستان طرفه درگذشت. قاتلان او سه نفر به نام‌های محمدعلی بصیری، حمید نیکنام و وفا قاضی زاده بودند.

آثار

اخلاق جنسی - اصول فلسفه و روش رئالیسم - امامت و رهبری - امدادهای غیبی در زندگی بشر - انسان در قرآن - انسان کامل - انسان و ایمان - انسان و سرنوشت - بیست گفتار - پاسخهای استاد به نقدهای کتاب مساله حجاب - پیامبر امی - پیرامون انقلاب اسلامی - پیرامون جمهوری اسلامی - تعلیم و تربیت در اسلام - تکامل اجتماعی انسان - جاذبه و دافعه علی - جامعه و تاریخ - جهاد - جهان بینی توحیدی - حرکت و زمان در فلسفه اسلامی (1 و 2) - حق و باطل - حکمتها و اندرزها - حماسه حسینی (1-3) - خاتمیت - ختم نبوت - خدمات متقابل اسلام و ایران - داستان راستان (1-2) - درسهای الهیات شفا (1-2) - ده گفتار - زندگی جاوید یا حیات اخروی - سیری در سیره ائمه اطهار - سیری در سیره نبوی - سیری در نهج البلاغه - شرح منظومه (1-2) - شش مقاله (جهان بینی الهی و جهان بینی مادی) - علل گرایش به مادیگری - فلسفه اخلاق - فلسفه تاریخ (1-2) - قیام و انقلاب مهدی - گفتارهای معنوی - مساله حجاب - مساله ربا - مساله شناخت - مقالات فلسفی - نظری به نظام اقتصادی اسلام - نقدی بر مارکسیسم - نهضت های اسلام صد ساله اخیر - ولا ها و ولایتها

نمونه‌ها

شهید مطهری بعد از بررسی مفهوم اعجاز و تحدّی و رابطه معجزه با قانون علیت وجود اعجاز قرآن را بر می‌شمارد که عبارتند از:

الف: اعجاز در جنبه زیبایی و هنری که مربوط به الفاظ قرآن است.⁽¹⁾

ب: اعجاز (در جنبه) فکری و علمی که مربوط به معنویات قرآن است که مسائل مربوط به خدا و ماوراء طبیعت را مافوق عصر و محیط خویش بیان کرده و گوینده آن هم یک مرد عرب امّی بوده است که این خودش اعجاز است.⁽²⁾

ج: اعجاز تشریعی: در مورد مقررات و قوانین قرآن در باب عبادات، حقوق اجتماعی، معاملات، حقوق خانوادگی به ویژه حقوق زن که در سطح عالی عجیبی بحث کرده است و گوینده آن نیز یک فرد امّی بوده است.⁽¹⁾

د: اعجاز اخلاقی و تربیتی: اخلاق و تربیت در قرآن در سطحی است که امکان ندارد مردم عصر نزول با فکر شخصی خود به این گونه معانی و مفاهیم برسند و حتی بعد از قرآن نیز به پای آن نرسیده‌اند و این خودش اعجاز است.⁽²⁾

ه -: اعجاز علمی: شهید مطهری مطالب علمی قرآن را شگفت‌انگیز و اعجاز آمیز می‌خواند و به دانشجویان توصیه می‌کند که به مطالعه این آیات بپردازند⁽³⁾. برای مثال ایشان در مورد آیه اَللّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها (رعد/ 2) با ذکر روایتی از امام رضا علیه السلام و بیان نکته علمی آیه، آن را بر نیروی غیر مرئی جاذبه منطبق می‌داند.⁽⁴⁾که این یکی از اعجازهای علمی قرآن است.

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

تفاسیر شفاهی و کتبی ایشان که در 8 جلد تحت عنوان آشنایی با قرآن چاپ شده است.

اهم نظریه‌های قرآنی

پاسخگویی دین به نیازهای انسان معاصر از طریق نظریه‌های مکمل (مرجعیت اهل بیت علیهم السلام و مرجعیت عقل) و نظریه قضایای حقیقه و احکام ثابت و متغیر در قرآن، ارائه ایدئولوژی اصیل اسلامی از طریق درس و سخنرانی و تألیف کتاب.

تذکر

شهید مطهری در ضمن کتاب آشنایی با قرآن و نیز کتاب اسلام و مقتضیات زمان مکرر به مباحث قرآن و علوم پرداخته است. البته ایشان مباحث میان‌رشته‌ای متعددی را در ضمن آثار خود بیان کرده است.

8 - آیت الله طالقانی

اشاره

زیست‌نامه

وی در 13 اسفند 1289 خورشیدی (برابر با روز یکشنبه 4 ربیع‌الاول 1329 قمری) در خانواده‌ای اهل علم و دارای روحیات انقلابی در روستای گلیرد طالقان در استان البرز دیده به جهان گشود. پدرش ابوالحسن علایی طالقانی نخستین استاد وی بود. در اسفند سال 1316 با بتول اعلایی فرد ازدواج کرد.

تحصیلات ابتدایی را نزد پدر آغاز کرد و پس از آن در مدارس رضویه و فیضیه قم تا سال 1317 تحصیل را تا درجه اجتهاد ادامه داد. در سال 1317 پس از گذران تحصیلات در مدرسه فیضیه و رضویه قم از شیخ عبدالکریم حائری یزدی اجازه‌نامه اجتهاد دریافت و در سال 1318 برای تدریس در مدرسه سپهسالار راهی تهران شد.

سید محمود علائی طالقانی معروف به آیت‌الله طالقانی نو اندیش دینی، فعال سیاسی و اجتماعی، یکی از مؤسسین نهضت آزادی ایران بود.

او دارای تفسیری تحت عنوان «پرتوی از قرآن» بود. پرتوی از قرآن، در زمان انتشار از محبوب‌ترین تفاسیری بود که نوشته شده بود. طالقانی در آثارش می‌کوشید تا نشان دهد که اسلام با دموکراسی هم‌خوانی دارد.

محمود طالقانی چندبار به علت فعالیت‌های سیاسی، توسط رژیم پهلوی به زندان رفت و یک بار نبز تبعید شد. وی از رهبران انقلاب 1357 ایران بود و پس از ترور شهید مرتضی مطهری، ریاست شورای انقلاب را برعهده گرفت. طالقانی در اواخر عمرش از طرف امام خمینی به عنوان امام جمعه تهران معرفی شد. پس از آن نیز وارد مجلس خبرگان قانون اساسی شد و یک ماه بعد درگذشت.

آثار

1 - پرتوی از قرآن (6 جلد تفسیر قرآن که یک دوره کامل تفسیر قرآن کامل نشده است. اکثر این تفسیر در دوره رژیم پهلوی در زندان نگاشته شده است.)

2 - حاشیه بر تنبیه الامه و تنزیه المله (مقدمه و توضیحات و ترجمه کتاب تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله)

3 - اسلام و مالکیت (درباره مسائل اقتصادی)

4 - به سوی خدا می‌رویم (درباره سفر حج)

5 - ترجمه و توضیح بخشی از نهج البلاغه

نمونه تفسیر علمی ایشان

ایشان در مواردی از تفسیر خود «پرتوی از قرآن» از مسائل علمی، برای تبیین مقاصد و مفاهیم قرآنی، استفاده کرده‌اند، برای مثال در تفسیر سورۀ شمس ذیل آیۀ وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها1 .

با استفاده از معانی لغوی کلمه «طحا» می‌گوید: خلاصه آنکه این آیۀ کوتاه و فشرده با این تعبیر «مای» ابهام و فعل خاص، این حقایق را صراحتاً و ضمناً می‌رساند:

چنین به نظر می‌رسد که این مطالب، معانی و لوازم به وضوح، از تعبیر این آیه استفاده شود و تأویل و تکلفی در میان نباشد. در واقع پیشرفت علم و تحقیق است که این‌گونه آیات را تفسیر می‌نماید.⁽¹⁾

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

تفسیر پرتوی از قرآن - برنامه تلوزیونی قرآنی شب‌های جمعه (درس‌هایی از قرآن)

اهم نظریه‌های قرآنی

رویکرد اجتماعی در تفسیر، مبارزه و انقلاب بر اساس قرآن و دین.

تذکر: ایشان در کتاب‌های خود به مطالعات میان‌رشته‌ای «قرآن و اجتماع»، «قرآن و اقتصاد» و «قرآن و سیاست» مکرر اشاره کرده است.

9 - محمد تقی شریعتی

صاحب تفسیر نوین، وی در این تفسیر که شامل تفسیر جزو سی‌ام قرآن کریم است و از تفسیرهای معاصر ایران به حساب می‌آید و نویسندۀ آن اخیراً فوت کرد، در موارد متعدد، به اعجاز علمی قرآن و آیات علمی آن اشاره می‌کند، او در مقدمۀ تفسیر می‌گوید: «در سورۀ نمل آیۀ 19، خداوند به صراحت از سخن گفتن مورچه خبر داده است (و مورچه‌ای گفت: ای مورچگان در مساکن خود داخل شوید، تا سلیمان و لشکریانش در حالی که ملتفت نباشند شما را در هم نکوبند) و مفسران در معنای آیه درمانده بودند. برخی بر اعجاز حضرت سلیمان حمل می‌کردند، در ضروتی که معجزه برای اقناع مردم است و کسی نه سخن مورچه را می‌شنید و نه می‌فهمید، بعضی دیگر به تأویلات شگفتی می‌پرداختند، بسیاری هم تعبداً می‌پذیرفتند، تا علم حشره‌شناسی پیشرفت نمود و در زمان ما معلوم شد، مورچه سخن می‌گوید و از این قبیل معجزات هم در قرآن فراوان است».⁽¹⁾

ایشان یکی از جنبه‌های اعجاز قرآن را، اعجاز علمی می‌داند و برای مثال به آیات راجع به حرکت زمین، یا مرکب بودن نور خورشید اشاره می‌کند.⁽²⁾ایشان در جایی آیۀ نارُ اللّهِ الْمُوقَدَةُ‌3 را اشاره به اشعۀ «رونتگن» می‌داند؛ همان طور که یک دکتر مصری اعلام و اثبات کرده است.⁽³⁾نیز در ذیل آیۀ شریفۀ وَ خَلَقْناکُمْ أَزْواجاً ،⁽⁴⁾آن را یک معجزۀ علمی قرآن می‌شمارد و تحت عنوان یک معجزۀ علمی، به بحث راجع به زوجیت گیاهان و حیوانات از لحاظ علمی، می‌پردازد و آیات دیگر قرآن راجع به این مطلب را شاهد می‌آورد.⁽⁵⁾

10 - آیت الله علی مشکینی اردبیلی

علی اکبر فیض آلنی مشهور به آیت‌الله علی مشکینی (28 آذر 1300، مشکین‌شهر - 8 مرداد 1386، تهران) روحانی شیعه و سیاست‌مدار ایرانی بود. او نخستین رئیس مجلس خبرگان رهبری از زمان تأسیس آن در سال 1361 تا پایان عمر خود، رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و امام جمعه دائم قم بوده‌است.

وی از اساتید حوزۀ علمیۀ قم که کتاب‌هایی، در زمینۀ اصول و فقه نوشته‌اند و در کتاب «تکامل در قرآن» سعی می‌کند، یک تفسیر علمی از آیات مربوط به خلقت انسان، ارائه کند و تعارض ظواهر آیات قرآن، با نظریۀ تکامل را رفع نماید. ایشان می‌فرماید: «اما در مورد علوم و دانش‌های مربوط به امور دنیا و آخرت، همانند موضوع کتاب (تکامل حیوانات و انسان) و نظایر آن، بایستی در قرآن، تأمل و تفکر عمیق کرد، تا چگونگی آنها را کشف و استنباط نمود. آیاتی که در این مورد ما را به یقین می‌رساند، مشخص می‌شوند و اگر در مواردی، آیات مفید یقین پیدا نکردیم همچنان ظاهر آیات را گرفته و حکم واقعیت را از آنچه ظاهر آیات به ما می‌دهد برداشت می‌کنیم و هیچ گونه کار خلافی نیز انجام نداده‌ایم. بدین گونه استفاده از ظاهر آیات مربوط به موضوع استنتاج مسائل علمی و نظریات جدید از قرآن، امری عادی و آسان می‌گردد. البته در اینجا منظور ما، تأویل آیات یا تحمیل عقاید، به ظواهر کتاب و تطبیق آن با ادعا و نظریات طرفداران تکامل نیست».⁽¹⁾

ایشان در مورد تکامل انسان (نظریۀ داروین) می‌گوید: «در قرآن کریم، مطلبی بر خلاف اصل اعتقادی معلوم و اثبات شدۀ این دانشمندان و آیه‌ای متضاد با این مسئلۀ مورد تجربۀ آنها، یعنی وجود تغییر و تکامل در گیاه و حیوان نیامده است».⁽²⁾

سپس آیۀ شریفۀ: وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ‌ءٍ حَیٍّ‌3 را، یکی از دلایل اثبات تکامل می‌دانند.⁽³⁾ایشان بین تحمیل عقاید بر قرآن، یا استفادۀ صحیح از ظواهر و نصوص قرآن فرق می‌گذارند.

11 - آیت الله محمد هادی معرفت

اشاره

زیست‌نامه

علامه محمد هادی معرفت؛ در سال 1309 شمسی در خانواده ای روحانی در کربلا دیده به جهان گشود. وی در حوزه های علمیه کربلا، نجف و قم تحصیلات خویش را در زمینه های ادبیات، منطق، ریاضی، اصول، فقه و فلسفه نزد اساتیدی بنام، فقهایی عالی قدر و مجتهدانی گران قدر فرا گرفت و پس از هجرت به قم، در بحث‌های آیات عظام گلپایگانی;، اراکی; و میرزا هاشم آملی; شرکت نمود.

وی پس از 76 سال عمر با برکت و پر بار، در دی ماه 1385 ش دیده از جهان فروبست.

آثار

آیت الله محمدهادی معرفت دارای آثار فراوانی در حوزه تفسیر و علوم قرآنی است که بخش عمده‌ای از آنان انتشار نیافته است. ایشان در موارد متعددی به مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و علوم پرداخته است. برخی از این تألیفات عبارت است از:

1 - التمهید فی علوم القرآن (شش مجلد)

جلد اول: تاریخ قرآن، وحی و نزول و اسباب النزول؛ جلد دوم: قرائت و نسخ؛ جلد سوم: محکم و متشابه؛ جلد چهارم: اعجاز؛ جلد پنجم: اعجاز بیانی؛ جلد ششم: اعجاز علمی‌و تشریعی. ایشان در جلد ششم به مباحث اعجاز قرآن در علوم طبیعی و علوم انسانی مفصل پرداخته است.

2 - التفسیر الأثری الجامع (5 جلد که مجلدات بعدی توسط شاگردان ایشان در حال آماده‌سازی است)

کتاب ماندگار «التفسیر الاثری الجامع» آخرین اثر آن اندیشمند فرزانه است که شیوه‌ای نوین در تفسیر نگاری قرآن به شمار می‌آید. ایشان به اینکه به شیوه تفسیر ترتیبی به تفسیر آیه به آیه پرداخته به پیش می‌رود، در عین حال در ذیل هر آیه به تناسب، به صورت موضوعی مباحث را دنبال می‌کند و در واقع همانند علامه طباطبایی رحمه الله در تفسیر قیم المیزان، ترکیبی از تفسیر موضوعی و ترتیبی ارائه می‌دهد. این تفسیر تا پایان سوره بقره به قلم استاد تألیف شده و اولین تفسیر روایی جامع است که در مراحل تحقیق و تتبع منابع آن جمعی از فضلای متخصص در رشته ی تفسیر و علوم قرآنی، مشارکت دارند.

3 - صیانه القرآن من التحریف (در دفاع از حریم قرآن و حراست از کرامت آن)

4 - التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب (دو مجلد)

این کتاب پس از مقدمه ی کوتاه در سه بخش تنظیم شده است. بخش اول شامل مباحثی مفهوم شناسانه در مورد واژه ی تفسیر و مباحثی پیرامون آن، بخش دوم مراحل پنجگانه ی تفسیر و بخش سوم به روش های تفسیری اختصاص دارد. در این کتاب به مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و علوم همچون تفسیر اجتماعی و تفسیر علمی پرداخته شده است.

5 - شبهات و ردود حول القرآن

این کتاب بعد از مقدمه ای کوتاه در پنج بخش تنظیم شده است: آیا برای قرآن مصادری وجود دارد، قرآن و فرهنگ های معاصر نزول، تو هّم اختلاف و تناقض، آیا در قرآن مطالب مخالف علم، تاریخ یا ادبیات والا وجود دارد؛ قصه های قرآنی. این کتاب در نوع خود کم نظیر و مولف محقق و فرزانه به خوبی از عهده ی رسالت تالیف بر آمده اند. استاد، در این کتاب به معروف ترین شبهات در مورد قرآن پاسخ داده اند و ترجمه ی آن به نام «نقد شبهات پیرامون قرآن کریم» اخیراً چاپ و منتشر شده است.

6 - علوم قرآنی: کتاب حاضر، در حقیقت خلاصه و بازنویسی از شش جلد کتاب «التمهید فی علوم القرآن» و نیز کتاب «صیانه القرآن من التحریف» است که در نه فصل مورد بررسی قرار گرفته است.

7 - تاریخ قرآن: این کتاب به ارزش 4 واحد درسی، پس از حوزه، مورد علاقه و توجه دانشگاه ها قرار گرفته چرا که مهم ترین مباحث مربوط به تاریخ قرآن و ترجمه را تدوین کرده اند. ویژگی کتاب حاضر در آن است که راه اقتباس را کنار گذارده و راه تحقیق را پیش گرفته است، سعی بر آن بود که تمامی‌مباحث آن از پژوهش نوین با استناد به شواهد و منابع اصیل تاریخی برخوردار باشد.

8 - تناسخ الأرواح

9 - ولایه الفقیه أبعادها و حدودها

10 - جامعه مدنی (مجموعه مقالات)

11 - مالکیه الأرض

12 - احکام شرعی (رساله عملی)

13 - تمهید القواعد (تقریرات درس آیت الله خویی)

14 - حدیث لاتعاد،

15 - حدیث من زاد فی صلاته.

16 - تنزیه انبیاء: این کتاب به تمام آیاتی که درباره ی انبیاء الهی از آدم تا خاتم در قرآن وارد شده و چنان که از نام آن بر می‌آید، به عصمت انبیاء پرداخته است.

17 - معارفی از قرآن: این کتاب نیز همچون کتاب «تنزیه انبیاء» سلسله مباحثی است که با عنوان تفسیر موضوعی قرآن کریم آیت ا... معرفت در ماه مبارک رمضان سال 1374 در سالن اجتماعات دفتر تبلیغات اسلامی‌قم، در جمع گروهی از طلاب مطرح کرده اند. عمده ی مباحث این کتاب مربوط به اعتقادات است و مباحثی مربوط به قضا و قدر، شفاعت و توسل و....

18 - اهل البیت علیهم السلام و القرآن الکریم:

در این کتاب به نقش اهل بیت علیهم السلام در تفسیر اشاره شده است. شامل سلسله بحث ها و مقالاتی از استاد می‌باشد که در مجله ی «رساله الثقلین» گردآوری شده است.

19 - تفسیر سوره ی حجرات:

در این تفسیر ابتدا اجمالی از مسائل مطرح شده در سوره آمده است، سپس هدف شأن نزول آن مطرح و در پایان به تفسیر تفصیلی پرداخته شده است.

مهمترین فعالیت قرآنی

التمهید فی علوم القرآن و التفسیر الاثری الجامع.

اهم نظریه یا رویکردهای قرآنی

بطن قرآن - نسخ مشروط و تمهیدی و تدریجی، رویکرد تفسیر روایی تطبیقی (مقارن)، جمع‌آوری قرآن در عهد خلیفه سوم، تفصیل خاص در تفسیر علمی قرآن.

12 - دکتر محمد صادقی تهرانی

اشاره

زیست‌نامه

دکتر محمد صادقی تهرانی در سال 1307 در تهران چشم به جهان گشود.

پدرش یکی از سخنوران و خطیبان مشهور بود. در 12 سالگی پدرش را از دست داد. درس قرآن را نزد مادرش آموخت. تحصیلات رسمی را پشت سر گذاشت. سپس برای فراگیری علوم دینی به حوزه علمیه قم رفت.

آغاز تحصیلات حوزوی ایشان در حدود سال 1318 بوده و سال 1320 وارد قم می‌شوند.

ایشان قبل از انقلاب اسلامی، از شرّ حکومت طاغوتی، به عربستان و سپس به نجف اشرف، پناهنده گردید. و در اثر تبانی حکومت عراق و ایران، در آن سال‌ها ناچار به لبنان، مهاجرت نموده. و در آنجا پنج سال، مشغول بررسی‌های قرآنی، بوده است، سپس در بحران جنگ لبنان و اسرائیل، به مکّه مکرّمه، مهاجرت نموده، و حدود 10 سال تمام در مکّه، در مسجد الحرام به القاء دروس قرآنی، به طلّاب و دانشجویان مذاهب و مسالک مختلف داشته است. سپس در آنجا مدتی زندانی گردیده است. پس از استخلاص، دوباره به لبنان برگشت، و در لحظه‌های پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به ایران بازگشته، و در حوزه علمیه قم، اقامت جسته است.

از دانشگاه لیسانس و دکترا در رشته فلسفه و حقوق دریافت گرده اند.

آثار

1 - تفسیر «الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة» به زبان عربی در 30 جلد

2 - تفسیر «البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن» به زبان عربی در یک جلد

3 - ترجمه فارسی قرآن آخرین اثر قرآنی مفسر

4 - خلاصه تفسیر: پنج جلد تفسیر آیاتی از قرآن که خلاصه 60 سال تفکر قرآنی است.

5 - ستارگان از نظر قرآن. پایان‌نامه دکترای تفسیر

6 - حکومت قرآن

7 - مسیح از نظر قرآن و انجیل

8 - القران فی القران و السنه و سائر کتابات الوحی

9 - العلوم التجریبیه بین الکتاب و السنه و سائر الکتب السمائیه

و نیز تفسیر موضوعی 22 جلد که چاپ نشده است.

دیدگاه دکتر صادقی در مورد تفسیر علمی

در تفسیر «الفرقان» در موارد متعدد از مطالب علمی جدید برای روشن کردن معنای آیات قرآن استفاده شده است. اما ایشان در گفتگویی قائل به تفصیل در تفسیر علمی شدند و تفسیر علمی که منجر به تطبق شود را، رد کردند.

برای مثال در ذیل آیۀ شریفۀ قُلْ أَ إِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ وَ...1 کوشش دارد اثبات کند زمین از خورشید جدا نشده است و این نظریه علمی را، رد می‌کند و با ذکر نظریات علمی، دربارۀ پیدایش زمین، آخرین نظریه را که محال بودن جدا شدن زمین از خورشید است می‌پذیرد.⁽¹⁾

و در ذیل آیۀ شریفۀ أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً3 حرکت زمین و نیروی جاذبۀ آن را، از آیه استفاده می‌کند و می‌گوید که: «این دو اصل را قرآن کریم، قرنها قبل از کپرنیک ونیوتن کشف کرده بود» و سپس شرحی راجع به نیروی جاذبه و... می‌دهد.⁽²⁾

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

قرآن بسندگی در تفسیر اکثر آیات و کم‌توجهی به احادیث؛ از این‌رو ایشان را در ردیف قرآنیون (اهل القرآن) به شمار می‌آورند لیکن به نظر می‌رسد که ایشان در ردیف قرآنیون هند و پاکستان و مصر قرار نمی‌گیرد، چرا که منکر سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام نیست، بلکه به خاطر برخی مبانی فکری از احادیث کمتر استفاده می‌کند و در این رابطه نظریه‌های نادر و مخالف مشهور پیدا کرده است.

تذکر 1: البته برخی نظرات ایشان مورد نقد قرار گرفته است که در جای خود بیان شده است.

تذکر 2: دکتر صادقی در مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و کیهان‌شناسی و نیز مباحث قرآن و سیاست (حکومت) و... وارد شده است

13 - آیت الله ناصر مکارم شیرازی

اشاره

زیست‌نامه

وی در سال 1305 خورشیدی در شیراز بدنیا آمد. تحصیلات ابتدایی و دبیرستان را درشیراز گذراند ودر سن 14 سالگی مشغول تحصیلات دینی شد ودروس مقدمات متوسط وعالی رادر 4 سال به پایان رساند. درسن 18 سالگی بر کفایه الاصول آخوند خراسانی حاشیه نوشت در همان سال وارد حوزه قم شد ودردروس آیت اله سیدحسین بروجردی شرکت داشت وی پس از مراجعت از حوزه نجف در حوزه قم مشغول تدریس سطوح عالی وسپس سطح خارج شد که در حال حاضر نیز مورد اقبال علما می‌باشد.

وی در انقلاب اسلامی حضوری فعال داشت وچندین بار به زندان افتاد و به شهرهای مختلف تبعید شد و بعد از پیروزی انقلاب در تدوین قانون اساسی نقش مهمی داشت.

آثار

از ایشان بیش 200 عنوان کتاب به چاپ رسیده است که مهمترین آنها عبارت است از:

1 - تفسیر نمونه در 27 جلدباهمکاری فضلای حوزه نگارش شده است

تفسیر نمونه ایشان به چند زبان ترجمه شده است واین تفسیر به همراه تفسیر موضوعی پیام قران بابی تازه در تفسیر به زبان ساده و در عین حال علمی به تحلیل وتفسیر قران می‌پردازد.

2 - پیام قرآن در 10 جلد به چاپ رسیده است.

3 - انوار الاصول

4 - انوارالفقهاء

5 - اخلاق در قرآن (2 جلد)

6 - ترجمه قرآن

7 - ترجمه نهج البلاغه

8 - پیام امام (شرح نهج البلاغه)

9 - قواعد الفقهیه (2 جلد)

10 - مفاتیح نوین که باحذف قسمت های بدون سند مفاتیح الجنان است در نوع خود کتابی است ارزشمند

وترجمه قرآن ایشان جزء ترجمه های دقیق وسلیس ونزدیک به فارسی معاصر مورد توجه است.

11 - آثار فراوان دیگر همچون رساله عملیه و...

مهم‌ترین فعالیت قرآنی

تفسیر نمونه (27 مجلد) و پیام قرآن (10 مجلد) و ترجمه قرآن و ایجاد رشته تخصصی تفسیر در حوزه علمیه قم بعد از انقلاب اسلامی

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

رویکرد تفسیر اجتماعی، تفصیل خاص در تفسیر علمی قرآن، استعمال لفظ در بیشتر از یک معنا در تفسیر قرآن

تذکر

آیت الله العظمی مکارم شیرازی در تفسیر نمونه ذیل آیات مربوط به علوم طبیعی و علوم انسانی مکرر به مباحث علمی آنها توجه کرده است و نیز در کتاب‌های دیگر کم و بیش به مباحث پرداخته است.

14 - آیت الله جعفر سبحانی

اشاره

زیست‌نامه

آیت الله حاج شیخ جعفر سبحانی، پس از فراغت از تحصیلات ابتدایی، در مکتب‌خانه مرحوم میرزا محمود فاضل فرزند فاضل مراغی از شاگردان شیخ اعظم انصاری) به فراگیری متون ادب پارسی پرداخت. سپس در 14 سالگی (1361 ق) رهسپار مدرسه علمیه طالبیه تبریز گردید و به آموختن مقدمات علوم و سطوح پرداخت.

استاد سبحانی، در آن زمان سخت مشغول تعلیم و تعلم (دروس مقدمات) و مباحثه و تألیف بود. یادگار قلمی ایشان از آن زمان (با اینکه نوجوانی 17 ساله بود) دو کتاب است که هم اینک موجود می‌باشد:. معیار الفکر (در منطق) و مهذب البلاغة (در علم معانی، بیان و بدیع).

وی در مهر ماه 1325 شمسی وارد قم شد و به تکمیل سطوح، همت گماشت. باقیمانده فرائد الاصول را نزد مرحوم آیت الله حاج میرزا محمد مجاهدی تبریزی (1379 1327 ق) و آیت الله حاج میرزا احمد کافی (1412 1318 ق) آموخت و کفایة الاصول را هم نزد مرحوم آیت الله العظمی گلپایگانی (م 1414 ق) بیاموخت.

آیت الله سبحانی پس از تکمیل سطوح عالیه در 1369 ق، به درسهای خارج فقه و اصول راه یافت و به خوشه چینی از محضر بزرگان همچون: مرحوم آیت الله العظمی بروجردی (1380 1292 ق) - مرحوم آیت الله حاج سید محمد حجت کوهکمری (1372 1301 ق) - مرحوم آیت الله بروجردی - مرحوم آیت الله العظمی امام خمینی (1409 1320 ق). معظم له تا پایان دوره اول درس اصول حضرت امام، به درس ایشان حاضر گشت آنگاه بر ان شد تا مجموع درسهای ایشان را به دقت ضبط کند و تحریر نماید، این کار در ضمن 7 سال (1337 1330 ش) انجام گرفت و در همان زمان به چاپ رسید.

از جمله فعالیت‌های ایشان: شرکت در تأسیس مجله مکتب اسلام، شرکت در تدوین قانون اساسی، شرکت در مبارزات حق طلبانه روحانیت بر علیه رژیم فاسد، تألیف نخستین تفسیر موضوعی قرآن (منشور جاوید)، ایجاد رشته تخصصی کلام اسلامی در حوزه علمیه قم، مبارزه با وهابیگری از طریق تألیف و سخنرانی و پاسخ به شبهات.

آثار

تذکر: موضوعات این تفسیر در مباحث قبل معرفی شد.

تذکر: این تفسیر به نوعی ترجمه منشور جاوید به شمار می‌آید.

ج 1: تاریخ عقاید اهل الحدیث، حنابله و سلفیه. ج 2: تاریخ امام اشعری، شخصیتها و عقاید ایشان.

ج 3: ماتریدیه، مرجئه، جهمیه، کرامیه، ظاهریه، و معتزله.

ج 4: زندگی ابن تیمیه و محمد بن عبد الوهاب و عقاید وهابی‌ها.

ج 5: تاریخ خوارج، عقاید و مذاهب آنها.

ج 6: تاریخ تشیع، عقاید و مذاهب آن.

ج 7: تاریخ زیدیه، عقاید و شخصیتهای آن.

دیدگاه آیت الله سبحانی در مورد تفسیر علمی

ایشان از افراد معتدل در تفسیر علمی محسوب می‌شوند؛ چنانکه در مورد شرایط مفسر می‌فرمایند: «آگاهی از بینش‌های فلسفی و علمی که مایۀ شکوفایی ذهن و سبب برداشت‌های ارزنده‌ای از قرآن می‌گردد (از شرایط تفسیر قرآن به معنای واقعی است). امروز بشر، گام‌های بس بلندی پیرامون شناخت زمین، کیهان، حیوان و انسان برداشته و افق‌های بس تازه‌ای در روان‌شناسی و جامعه‌شناسی کشف کرده. درست است که نمی‌توان گفت تمام آنچه را که در این مقوله، گفته و ترسیم کرده است صحیح است، ولی آگاهی از چنین کشفیات علمی‌سبب تقویت دماغ فلسفی و علمی انسان می‌گردد و مایه شکوفایی ذهن مفسر می‌شود و به او توان خاصی می‌بخشد، که از قرآن به صورت کامل‌تری بهره بردارد. مقصود این نیست که به کمک فلسفۀ یونان و یا اسلامی و یا به کمک علوم جدید، به تفسیر قرآن بپردازیم و قرآن را بر این افکار غیر مصون از خطا تطبیق کنیم، زیرا یک چنین کار جز تفسیر به رأی که عقلاً و شرعاً ممنوع است نتیجۀ دیگری ندارد».⁽¹⁾

ایشان در جای دیگری می‌فرماید: «ظواهر غیر قابل انکار قرآن، این است که انسان را از گِل آفریده و حلقه‌هایی در این میان وجود ندارد، ولی با این همه، هرگاه فرضیۀ تحول انواع در آینده رنگ علمی به خود گرفت و روی دلایل قطعی و روشن، ثابت شد که انسان کنونی پس از تحولات جوهری و تبدلات نوعی، موجود دو پا و صاحب نفسی، ناطقه شده است و این ثبوت به مرحله‌ای رسید که مسئلۀ تحول انواع را، در شمار مسائل قطعی و روشن که جای هیچ گونه انکار نباشد، وارد ساخت؛ در این صورت ظواهر قرآن طوری نیست که قابل تأویل و تفسیر نباشد، زیرا می‌توان گفت: اینکه خداوند فرموده انسان را از گل آفریده است، هرگز منافات ندارد که میان گل و انسان شدن، مراحلی بوده که خداوند به آنها اشاره یا تصریحی نفرموده است و هرگز سکوت دلیل بر نبودن واسطه نیست».⁽²⁾

ایشان در کتاب «برهان رسالت» در مورد جاذبۀ عمومی، کرویت زمین، حرکت زمین و اجرام سماوی و زوجیت گیاهان، به قرآن و علم اشاره می‌کند و برای اعجاز قرآن به آنها استدلال می‌نماید.⁽¹⁾

نیز در کتاب منشور جاوید (نخستین تفسیر موضوعی به زبان فارسی) در موارد متعدد، نظریه‌های علمی و مکاتب جدید غربی را متعرض شده‌اند. برای مثال در بحثی پیرامون انسان، تحت عنوان «نظریه‌های طرح مستقل و طرح مشترک در آفرینش انسان» به بررسی خلقت انسان، و نظریۀ تکامل و رد و ایراد آن می‌پردازند.⁽²⁾پس ایشان هر چند با تطبیق قرآن، بر علوم جدید مخالف است، اما بر لزوم استفاده از کشفیات علمی، در تفسیر قرآن تأکید می‌کند (پس ظاهراً با استخدام علوم در فهم قرآن، موافق است) و این تفصیل در تفسیر علمی محسوب می‌شود.

مهم‌ترین فعالیت‌های قرآنی

تفاسیر ترتیبی (تک نگاری‌ها) و تفسیر موضوعی منشور جاوید (14 مجلد) و مفاهیم القرآن (7 جلد)، پایه‌گذاری تفسیر موضوعی به زبان فارسی

اهم نظریه‌ها یا رویکردها قرآنی

رویکرد عقلی و کلامی در تفسیر، طرفدار تفسیر علمی معتدل

15 - آیت الله محمد تقی مصباح یزدی

اشاره

زیست‌نامه

محمد تقی مصباح یزدی در سال 1313 هجری شمسی در شهر کویری یزد دیده به جهان گشود. وی تحصیلات مقدماتی حوزوی را در یزد به پایان رساند و برای تحصیلات تکمیلی علوم اسلامی عازم نجف شد; ولی به علت مشکلات فراوان مالی، بعد از یکسال برای ادامه تحصیل به قم هجرت کرد. از سال 1331 تا سال 1339 ه. ش در دروس امام راحل (قدس سره) شرکت و در همین زمان، در درس تفسیر قرآن، شفای ابن سینا و اسفار ملاصدرا از وجود علامه طباطبایی رحمه الله کسب فیض کرد. وی حدود پانزده سال در درس فقه آیت الله بهجت مدظلّه العالی شرکت داشت. بعد از آن که دوره درسی ایشان با حضرت امام به علت تبعید حضرت امام قطع شد، معظّم له به تحقیق در مباحث اجتماعی اسلام، از جمله بحث جهاد، قضا و حکومت اسلامی، پرداخت. وی در مقابله با رژیم معدوم پهلوی نیز حضوری فعّال داشت که از آن جمله، همکاری با شهید دکتر بهشتی، شهید باهنر و حجة الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی است و در این بین، در انتشار دو نشریه با نام های «بعثت» و «انتقام» نقش داشت که تمام امور انتشاراتی اثر دوم نیز به عهده معظّم له بود. سپس در اداره، مدرسه حقّانی به همراه آیت الله جنتی، شهید بهشتی و شهید قدوسی فعّالیّت داشت و حدود ده سال در آن مکان به تدریس فلسفه و علوم قرآنی پرداخت. از آن پس، قبل و بعد از انقلاب شکوه مند اسلامی با حمایت و ترغیب امام خمینی (قدس سره)، چندین دانشگاه، مدرسه و مؤسّسه را راه اندازی کرد که از مهم ترین آنها می توان از بخش آموزش در مؤسّسه در راه حق، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه و بنیاد فرهنگی باقرالعلوم نام برد.

ایشان هم اکنون ریاست مؤسّسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله را از جانب مقام معظّم رهبری برعهده دارد. معظّم له در سال 1369 به عنوان نماینده مجلس خبرگان از استان خوزستان و نیز از تهران به نمایندگی مجلس خبرگان برگزیده شده است. ایشان دارای تألیفات و آثار متعددی در زمینه های فلسفه اسلامی، الهیّات، اخلاق و عقاید می باشد.

آثار قرآنی

1 - خداشناسی (معارف قرآن 1)

2 - کیهان‌شناسی (معارف قرآن 2)

3 - انسان‌شناسی (معارف قرآن 3)

4 - راه‌شناسی (معارف قرآن 4)

5 - راهنماشناسی (معارف قرآن 5)

6 - قرآن‌شناسی (معارف قرآن 6)

7 - اخلاق در قرآن (معارف قرآن 7) جلد اول

8 - اخلاق در قرآن (معارف قرآن 7) جلد دوم

9 - اخلاق در قرآن (معارف قرآن 7) جلد سوم

10 - جامعه و تاریخ از نگاه قرآن (معارف قرآن 8)

11 - حقوق و سیاست در قرآن (معارف قرآن 9)

12 - جنگ و جهاد در قرآن

13 - پرتوی از امامت و ولایت در قرآن کریم

14 - لقای الهی

15 - رستگاران

16 - قرآن در آینه نهج البلاغه

مهم‌ترین فعالیت‌های قرآنی

تفسیر موضوعی معارف قرآن (11 مجلد)

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

رویکرد عقلی فلسفی در تفسیر - جهت‌دهی به علوم انسانی بر اساس آموزه‌های اسلامی (با تغییر در مبانی علوم).

تذکر

آیت الله مصباح در آثار خویش به ویژه معارف قرآن به صورت گسترده به مباحث قرآن و علوم طبیعی و علوم انسانی پرداخته است.

16 - آیت الله العظمی خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی - دامت برکاته

اشاره

زیست‌نامه

سید علی خامنه‌ای در سال 1318 در مشهد به دنیا آمده‌است.

پدر ایشان، سید جواد و پدربزرگ پدریش سید حسین از روحانیان آذری مقیم نجف بودند و نیایش اهل تفرش که به آذربایجان هجرت کرده‌بود. مادرش خدیجه میردامادی که متولد سال 1291 بود در سال 1368، تنها دو ماه بعد از شروع رهبری او درگذشت. او دختر هاشم میردامادی بود که اصالتاً اصفهانی و مقیم مشهد بود. سید جواد خامنه‌ای امام جماعت مسجد ترک‌ها در مشهد بود. او از ازدواج اولش سه دختر به نام‌های علویه، بتول و فاطمه داشت که همگی فوت کرده‌اند. پس از درگذشت همسر اولش با خدیجه میردامادی، ازدواج کرد که از این ازدواج دارای 4 پسر (سید محمد، سید علی، سید هادی و سید حسن) و یک دختر (بدری، همسر شیخ علی تهرانی) شد.

دوران کودکی و تحصیل

او از دوران کودکی در خانواده‌ای فقیر پرورش یافت و از چهار سالگی به همراه برادر بزرگش سید محمد به مکتبخانه و پس از مدتی به دبستانی اسلامی به نام دارالتعلیم دیانتی رفت و تحصیلش را تا اخذ مدرک دیپلم ادامه داد. در دورۀ دبیرستان، خواندن جامع المقدمات و صرف و نحو را آغاز کرد. سپس از مدرسۀ جدید وارد حوزۀ علمیۀ مشهد شد و نزد پدر و دیگر استادان وقت ادبیات و مقدمات را خواند.

ایشان از سن هجده‌سالگی در مشهد درس خارج فقه و اصول را نزد سید محمدهادی میلانی از مراجع وقت آغاز کرد. در سال 1336 به قصد زیارت عازم نجف شد. در مدت اقامت کوتاه خود از دروس سید محسن حکیم و ابوالقاسم خویی و سید محمود شاهرودی بهره برد. او با مشاهدۀ وضعیت تحقیق و تدریس در نجف تصمیم به تحصیل در آن شهر گرفت، ولی به دلیل مخالفت پدر پس از هفت ماه به ایران بازگشت.

پس از آن از سال 1337 تا 1343 در حوزۀ علمیۀ قم به تحصیلات عالی در فقه و اصول و فلسفه مشغول شد. او سر درس آیات عظام بروجردی و مرتضی حائری یزدی و علامه طباطبایی حاضر شد و نیز پای درس فقه و اصول امام خمینی شرکت کرد.

در سال 1343 یک چشم پدرش براثر بیماری آب مروارید نابینا شد. پس از آن به‌رغم علاقه‌اش به تحصیل در قم، برای مراقبت از پدر به مشهد بازگشت و تا سال 1347 همان‌جا درس‌آموزی خود را با شرکت در دروس استادانی چون میلانی ادامه داد. در کنار

آن به کتاب‌های فقه و اصول و معارف دینی به طلاب و دانشجویان می‌آموخت.

آثار

آیت‌الله خامنه‌ای تحقیق و تألیف را از دوران طلبگی آغاز کرد و تقریرات دروس اساتید خود را نگاشت و قبل از پیروزی انقلاب به ترجمه و تألیف چند اثر نیز همت گماشت.

1 - طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن

2 - چهار کتاب اصلی علم رجال

3 - پیشوای صادق

4 - از ژرفای نماز

5 - صبر

6 - روح توحید نفی عبودیت غیرخدا

7 - گزارشی از سابقه تاریخی و اوضاع کنونی حوزه علمیه قم

ترجمه‌ها

1 - تفسیر فی‌ظلال‌القرآن، نوشته سیدقطب

2 - آینده در قلمرو اسلام، نوشته‌ی سیدقطب

3 - صلح امام حسن: پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانه‌ی تاریخ، نوشته شیخ راضی آل‌یاسین

4 - مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان، نوشته عبدالمنعم النمر

5 - ادعانامه علیه تمدن غرب (ترجمه و تحقیقات)

علاوه بر آن، بسیاری از آراء و اندیشه‌های ایشان که در گفتار و نوشتار ایشان و در قالب پیام، سخنرانی، خطبه، مصاحبه منعکس شده است به صورت کتاب و نرم‌افزار با عناوین گوناگون و به صورت موضوعی منتشر گردیده و برخی از آنها نیز به زبانهای دیگر ترجمه شده است. همچنین، پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها، مقالات و کتابهای گوناگونی ناظر به افکار و اندیشه‌های ایشان تألیف و تدوین شده است. نیز، بخشی از مجموعه بیانات و مکتوبات ایشان در دوره رهبری با عنوان «حدیث ولایت» منتشر گردیده است.

مهم‌ترین فعالیت‌های قرآنی

تفاسیر قرآن قبل و بعد از انقلاب اسلامی در سخنرانی‌ها - تلاش در جهت جاری ساختن قرآن در زندگی مردم از طریق تشویق قرائت، حفظ و تفسیر مفاهیم قرآن.

اهم نظریه‌ها و رویکردها

رویکرد تربیتی اخلاقی، اجتماعی و سیاسی به آیات قرآن، نظریه ابتناء علوم انسانی بر قرآن.

تذکر

ایشان در نوشته‌ها و سخنرانی‌ها بر ارتباط قرآن با علوم انسانی و لزوم تحول در این علوم بر اساس قرآن تأکید می‌ورزد.

17 - علی اکبر رشاد

اشاره

متولد سال 1335 تهران

دانش‌آموخته حوزه‌های علمیه تهران و قم

محقق اسلامی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی؛ عضو هیئت علمی و رییس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛ مؤسس و رئیس حوزه علمیه‌ی امام رضا (علیه السلام)؛ رئیس شورای حوزه‌های علمیه استان تهران؛ رئیس هیأت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی؛ عضو شورای عالی الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت؛ مؤسس انجمن جهانی فلسفه دین اسلامی؛ عضو مؤسس و رئیس انجمن علمی اصول فقه حوزه؛

زیست‌نامه

فراگیری دوره مقدمات و سطح یک حوزه طی سال‌های 1346 خورشیدی تا سال 1349، نزد حجج‌اسلام کمالی، محمدزاده مزینانی، علی افخمی (افخم‌رضای)، آیت‌الله مجتهد زنجانی نجفی، آیت‌الله عبدالصمد خویی در تهران

مهاجرت به حوزه علمیه قم برای ادامه تحصیل در تابستان سال 1349 و تحصیل در مدرسه علمیه آیت‌الله العظمی گلپایگانی (نخستین مرکز آموزشی تحت برنامه و به شیوه جدید حوزه)

تحصیل پایه‌های سطح دو نزد حضرات اساتید باکویی، حاج حسن آقا تهرانی،، مختار امینیان گیلانی، سید جواد احمدی طالقانی، اشتهاردی، محمودی اشتهاردی، و صلواتی اراکی در این مدرسه

شرکت در دروس تفسیر و عقاید اسلامی آیت‌الله شب‌زنده‌دار شیرازی و دروس ادیان و فرق (یهودیت و مسیحیت، وهابیت و بهائیت) حجت‌الاسلام عبدالقائم شوشتری در همین دوره

شرکت در دروس خارج فقه و اصول حضرات آیات عظام وحید خراسانی، علی مشکینی، حسینعلی منتظری (در قم) و سید علی خامنه‌ای و مجتبی تهرانی (در تهران) افزون بر بیست و پنج سال

فراگیری سطوح مختلف فلسفه را نیز نزد اساتید و آیات دکتر احمد بهشتی، شهیدمرتضی مطهری، محمد محمدی گیلانی مقارن فراگیری فقه و اصول

دارای مرتبه علمی دانشگاهی، دانشیار و استاد خارج فقه و اصول در حوزه

فعالیت‌های علمی

1 - تدریس سطوح عالیه فقه و اصول، فلسفه دین، فلسفه و عرفان در حوزه تهران، و فلسفه دین و کلام، تفسیر قرآن و منطق فهم دین، در دانشگاه‌های تهران و مشهد در سه دهه گذشته

2 - تألیف افزون بر سی جلد کتاب و پنجاه عنوان مقاله در زمینه‌های فلسفه، فلسفه دین، کلام، علوم و معارف قرآنی، اندیشه سیاسی، شعر و ادبیات، فقه، اصول، فلسفه اصول

3 - مؤسس و رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی (از بزرگ‌ترین مراکز تحقیقاتی دینی و علمی غیردولتی ایران).

کتاب‌ها

1 - سرپرست تدوین کتاب «دانشنامه امام علی علیه السلام»

2 - دانشنامه فرهنگ فاطمی (علیها السلام)؛ سرپرستی و ویراستاری علمی؛ پژوهشگاه (در شرف چاپ)

3 - دانشنامه قرآن‌شناسی؛ سرپرستی و ویراستاری علمی؛ (در دست تالیف)

4 - دروس فلسفه اصول؛ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛ (در شرف چاپ)

5 - دموکراسی قدسی: (اندیشه و فلسفه سیاسی)؛ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛ چاپ اول: بهار 1379 / چاپ دوم 1382.

تذکر

ایشان با پایه‌گزاری پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گامی بلند در راه مباحث میان‌رشته‌ای برداشتند و کتاب‌ها و مقالات متعددی در مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و علوم از این پژوهشگاه منتشر شده است.

18 - آیت الله علیرضا اعرافی (معاصر)

اشاره

آیت الله اعرافی به سال 1338 در شهر میبد در استان یزد و درخانه‌ای دیده به جهان گشود که مأوی دینداران و امید ستم دیدگان در دوران ستم شاهی بود پدرش آیت الله محمد ابراهیم اعرافی رحمه الله از علمای زاهد، شجاع و مردمداری بود که نقشی محوری در احیاء ارزشهای اسلامی و شعائر الهی در منتطقه و سد محکم در برابر فرهنگ ستیزی و بی عدالتی رژیم پهلوی به شمار می‌رفت، او که از دوستان نزدیک امام خمینی رحمه الله بود، سالها قبل از انقلاب اسلامی با برپایی نماز جمعه و دعوت مردم به راهپیمایی نقش بسزایی در بیداری مردم میبد یزد و تربیت نسلی مومن، عالم و انقلابی برای منتطقه و کشور ایفا کرد.

تحصیلات

آیت الله اعرافی پس از گذراندن روخوانی قرآن کریم، ادبیات و احکام اولیه در دوران کودکی نزد پدر و اساتید دیگر، به سال 1349 به قم هجرت کرد و دروس کلاسیک را پی گرفت و به سال 1350 دروس حوزه را آغاز، با ذوق و ذکاوت ذاتی و تلاش و کوشش تحسین برانگیز به سرعت دروس مقدماتی و دوره سطح حوزه را به پایان برد، به گونه‌ای که در سال 1356 در درس خارج فقه و اصول بزرگان حوزه حاضر شد آیت الله اعرافی از آن دسته از شخصیت های دینی و علمی است که مکتب اساتید بسیاری را در رشته های گوناگون درک و از محضر هریک از آنان خوشه چینی کرده است.

او که در درس خارج فقه و اصول، شاگرد اساتیدی چون آیت الله العظمی حاج شیخ مرتضی حائری رحمه الله، آیت الله العظمی فاضل لنکرانی رحمه الله، آیت الله العظمی وحید خراسانی (دامت برکاته) آیت الله العظمی جواد تبریزی رحمه الله بود، در درس تفسیر قرآن آیت الله میرزا علی مشکینی رحمه الله و هیت علامه حسن زاده آملی (حفظه الله) شرکت جست و کتابهای فلسفتا و اقتصادنا شهید صدر رحمه الله را نزد آیت الله سیدکاظم حائری (حفظه الله) فراگرفت.

او که طی سال‌های تحصیل از شرکت در دروس فلسفی بازنماند، اسفار اربعه، برهان شفا، فصول الحکم و تمهید القواعد را نزد آیت الله جوادی آملی (دامت برکاته) و بخشی از اسفار را نزد آیت الله شهید مطهری رحمه الله آموخت و از علامه مصباح یزدی (حفظه الله) در مباحث فلسفه بهره برد و در تمام این سالها از حضور در پای درس اخلاق، اساتید اخلاق و مجالس اخلاقی آنان غفلت نکرد و بر اساس همان سنت همیشگی حوزه در تحصیل همپای با تهذیب را نصب العین قرار داد و بر محاسبه و مراقبه در گفتار و رفتار و تاسی بر سیره بزرگان در اخلاق به ویژه پدر بزرگوارش کوشید.

مسئولیت‌های اجرائی

1 - امامت جمعه شهر مقدس قم

2 - جامعه المصطفی العالمیه/ علمی - اجرایی/ رئیس

3 - رئیس حوزه‌های علمیه ایران

آثار

1 - فلسفه تعلیم و تربیت / پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / مؤلف

2 - اهداف تعلیم و تربیت از دیدگاه اسلام / پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / مجری

در باب استعداد آدمی / مجری

3 - آراء تربیتی دانشمندان مسلمان جلد 1 / پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / مجری

4 - آراء تربیتی دانشمندان مسلمان جلد 2 / پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / مجری

5 - آراء تربیتی دانشمندان مسلمان جلد 3 / پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / مجری

6 - آراء تربیتی دانشمندان مسلمان جلد 4 / پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / مجری

7 - سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت علیهم السلام جلد 1 (تربیت فرزند) / پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / مجری

8 - سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت علیهم السلام جلد 2 (تربیت دینی) / پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / مجری

9 - سیره تربیتی پیامبر و ائمه علیهم السلام جلد 3 (تربیت اخلاقی) / پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / مجری

10 - سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت علیهم السلام جلد 4 (نگرشی بر آموزش با تاکید بر آموزش‌های دینی) / پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / مجری

11 - تقریرات درسهای فقه و اصول آیات حائری، وحید خراسانی، تبریزی، فاضل و مطهری رحمه الله

12 - رساله قاعده تعویض سند (رجالی) / مؤلف

13 - کتاب الوصیه / مؤلف

14 - مغنی اللبیب / تصحیح و تعلیقه

15 - الجوهر النضید / تصحیح و تعلیقه

16 - نهایه الحکمه / تعلیقه

17 - اسفار جلد 1 / تعلیقه

18 - سفرنامه / مولف

19 - فقه تربیتی جلد 1 و 2 / پژوهشگاه حوزه و دانشگاه/ مولف

20 - وحدت آرمانی نخبگان/ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه/ مولف.

21 - فقه تربیتی؛ مبانی و پیش‌فرض‌ها موسسه اشراق و عرفان/ مولف

22 - فقه تربیتی؛ یادگیری علم و دین/ موسسه اشراق و عرفان/ مولف

23 - وحدت حوزه و دانشگاه / موسسه اشراق و عرفان/ مولف

24 - بررسی فقهی فلسفه‌ورزی و فلسفه‌آموزی / از سری بحثهای فقه تربیتی 1 / موسسه اشراق و عرفان/ مولف

25 - مجسمه و نقاشی / موسسه اشراق و عرفان/ مولف

26 - قواعد فقهی جلد اول: تسبیب، اعانه بر اثم، اعانه بر برّ/ موسسه اشراق و عرفان/ مولف

27 - احکام تربیت فرزند/ از سری بحثهای فقه تربیتی 2 / موسسه اشراق و عرفان/ مولف

28 - تربیت فرزند با رویکرد فقهی/ از سری بحثهای فقه تربیتی 3 / موسسه اشراق و عرفان/ مولف

29 - درآمدی بر تفسیر تربیتی / از سری بحثهای تفسیر تربیتی قرآن کریم 1 / موسسه اشراق و عرفان/ مولف

30 - ضمیر ناخودآگاه در قرآن/ از سری بحثهای تفسیر تربیتی قرآن کریم 2 / موسسه اشراق و عرفان/ مولف

31 - نفاق شناسی/ موسسه اشراق و عرفان/ مولف

32 - الفلسفه / موسسه اشراق و عرفان/ مولف

33 - التصویر / موسسه اشراق و عرفان/ مولف

34 - فقه التربیه الجزء الاول و الثانی/ الحضاره لبنان/ مولف

35 - نقش تربیتی معلم / مشاور و ناظر

36 - ارتباط معرفتی علوم تربیتی و اسلام / مشاور و ناظر

37 - فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی/ مشاور و ناظر

38 - مکاسب محرمه نوع دوم/ مشهور/ سلسله دروس

39 - شاخص‌های تربیت خانوادگی/ مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری/ مولف

تذکر: آیت الله اعرافی در زمینه مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و تربیت و نیز فقه و تربیت فعالیت‌های شایانی انجام داده‌اند و مقدمه‌ای بر تفسیر تربیتی نگاشته‌اند.

19 - حجت الاسلام والمسلمین دکتر ناصر رفیعی محمدی (معاصر)

اشاره

ناصر رفیعی محمّدی متولد 15 اردیبهشت ماه سال 1344 هجری شمسی در یکی از شهرستان‌های استان خراسان جنوبی است و فعلا ساکن قم و عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه است

تحصیلات

او دروس سطح را نزد اساتیدی چون وجدانی فخر، اعتمادی، پایانی، دوزدوزانی، صلواتی، راستی، کاشانی و ستوده گذرانده و از سال 1368 تا 1373 در دروس خارج فاضل لنکرانی، مظاهری و صانعی شرکت داشته است.

همچنین ضمن گذراندن دروس اصلی حوزه، دروس جنبی را نیز نزد اساتید متعددی خواند. به عنوان مثال فلسفه (نهایه الحکمه) را نزد آیت‌الله صالحی مازندرانی، علوم قرآن را نزد آیت‌الله معرفت، شرح تجرید را نزد آیت‌الله استادی، تفسیر را نزد آیت‌الله جوادی و رجال را نزد آیت‌الله سبحانی مطالعه کرده است.

او همزمان با تحصیل در حوزه به تحصیلات دانشگاهی نیز پرداخت و لیسانس الهیات را از دانشکده باقر العلوم و فوق لیسانس این رشته را از دانشگاه قم اخذ نمود. رفیعی در سال 1373 در آزمون دکتری در رشته علوم قرآن و حدیث دانشگاه پذیرفته شد و در سال 1377 با دفاع از رساله خود موفق به اخذ دکتری با رتبه عالی گردید

آثار

1 - جعل حدیث

2 - تفسیر علمی قرآن (دو جلد)

3 - درسنامه وضع حدیث

4 - سیر تدوین و تطور تفسیر علمی قرآن

5 - اسراف و تبذیر، تباهی سرمایه‌ها

6 - گفتار رفیع: یکصد و ده منبر پژوهشی (دو جلد)

7 - تفسیر موضوعی شناخت و تحلیل سیره تبلیغی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله

تذکر: آقای دکتر رفیعی در زمینه تفسیر علمی پایان‌نامه دکتری خود را به اتمام رساند و ضمن بررسی سیر تطور تفسیر علمی به ضوابط این شیوه از تفسیر و افراط و تفریطها در این زمینه اشاره کرده است. وی در برخی سال‌ها درس تفسیر علمی را در جامعه المصطفی تدریس کرده است. و دیدگاه‌های خاصی در مورد این شیوه تفسیری دارد.

20 - حجت الاسلام والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی (معاصر)

اشاره

زیست‌نامه

ایشان در 1341/2/1 ش در خانواده‌ای مذهبی در رهنان اصفهان متولد شدند، دوره دبستان و راهنمایی را در محل تولد و دوره متوسط را در شهر اصفهان در دبیرستان شهید صدیقی (خوارزمی) گذراند، سپس در سال 1360 به دفاع از اسلام و مهین پرداخت.

در سال 1361 وارد حوزه علمیه اصفهان (مدرسه ذوالفقار) گردید و تا دوره سطح عالی و یک سال خارج را در آن حوزه گذراند، در سال 1364 ازدواج نمود و در سال 1369 وارد حوزه علمیه قم گردید و به مدت ده سال در درس خارج اساتیدی همچون آیات عظام فاضل لنکرانی، مکارم شیرازی، معرفت، صالحی مازندرانی و وحید خراسانی حاضر شد. و موفق به گذراندن پایان نامه سطح چهارم حوزه (دکتری فقه) شدند و هم زمان سطح چهارم رشته تخصصی تفسیر حوزه علمیه قم و دکتری علوم قرآن و حدیث را به پایان رساندند.

تحصیلات

الف: دکتری علوم قرآن و حدیث (دانشگاه)

ب: سطح چهارم تفسیر و علوم قرآن (حوزه علمیه قم)

ج: سطح چهارم فقه و اصول (حوزه علمیه قم)

تدریس

مسئولیت‌ها

عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه (استاد تمام)

مدیر مدرسه عالی قرآن و حدیث جامعه المصطفی العالمیه - مدیر مرکز پژوهشی قرآن کریم المهدی - مدیر مسئول و سردبیر علمی چند مجله تخصصی از جمله قرآن و علم، قرآن‌پژوهی خاورشناسان، قرائت پژوهی قرآن و عضو هیئت تحریریه مجلات متعدد.

برگزیدگی

احراز 26 رتبه علمی و جایزه از مراکز، همایش‌ها و جشنواره‌ها و دانشگاه‌ها و حوزه‌ها و استاد نمونه دانشگاه‌های کشور 1390.

تخصص‌ها

مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و علم - قرآن و مستشرقان.

طراحی و تأسیس

طراحی 22 رشته قرآنی و حدیثی در سطح کارشناسی، ارشد و دکتری که به تصویب وزارت علوم رسید. تأسیس انجمن قرآن‌پژوهی حوزه علمیه قم و موسسه پژوهش‌های قرآنی المهدی و مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی و دو مجله تخصصی

آثار

الف: کتاب‌ها:

ب: مقالات

بیش از 130 مقاله تخصصی (17 مقاله علمی - پژوهشی و 4 مقاله برگزیده)

ج: ترجمه آثار

د: نرم‌افزارها

مهم‌ترین فعالیت‌های قرآنی

منطق تفسیر قرآن (1-5) - پژوهشی در اعجاز علمی قرآن (1-3) - تفسیر قرآن مهر (1-22) - قرآن و تربیت (1-6) - پاسخ به شبهات قرآنی (1-25) - ایجاد (مدیر مسئول یا سردبیر) چند مجله قرآنی (مجله قرآن و علم - قرآن‌پژوهی خاورشناسان و...) - ایجاد 20 رشته و گرایش جدید در سطح کارشناسی - ارشد و دکتری.

اهم نظریه‌ها یا رویکردهای قرآنی

نظریه تفسیر موضوعی میان‌رشته‌ای قرآن و علوم (مطرح شده در کرسی های نظریه‌پردازی کشور)، تفصیل خاص در تفسیر علمی قرآن - ضابطه‌مند کردن اعجاز علمی قرآن.

21 - حجت الاسلام والمسلمین دکتر سید عیسی مسترحمی

سید عیسی مسترحمی فرزند سید روح الله متولد 25 شهریور 1358 در حسن آباد جرقویه اصفهان.

تحصیلات ابتدایی و راهنمایی را در حسن آباد گذرانده و در سنّ 14 سالگی جهت تحصیلات حوزوی به شهر مقدس قم عزیمت نمودم.

تحصیلات مقدماتی حوزه را در مدرسه علمیه عترت محمد صلی الله علیه و آله به اتمام رسانده و دروس عالی حوزه را در محضر اساتید بزرگواری چون، مرحوم آیت الله تبریزی، آیت الله مکارم شیرازی، آیت الله زنجانی و آیت الله سبحانی (دام ظلهم) به مدت ده سال فرا گرفتند.

در کنار تحصیلات حوزوی به تحصیل در رشته فلسفه در دانشگاه تربیت مدرس و تفسیر و علوم قرآنی در مرکز آموزش تخصصی تفسیر و علوم قران حوزه علمیه قم پرداخته و موفق به دریافت مدرک کارشناسی ارشد در این دو رشته گردیده و در دو رشته «قرآن و علم» با گرایش نجوم در جامعة المصطفی العالمیة و «قرآن و نهج البلاغه» در دانشگاه معارف اسلامی موفق به اخذ مدرک دکتری شده است.

از سال 78 تا کنون، در کنار تحصیل به تدریس در مدارس علمیه و برخی مراکز دانشگاهی مشغول بوده اند.

مقالاتی پیرامون معجزات نجومی پیامبر صلی الله علیه و آله (در مجموعه پیامبر مهر) کیهان شناسی در قرآن (در دانشنامه قرآن شناسی)، اعجاز آیات نجومی قرآن (مجله دانشمند «در ده شماره») روش تفسیر نجومی (فصلنامه تخصصی قرآن و علم)، فعالیتهای خاورشناسان و... از ایشان به نگارش درآمده و کتاب «قرآن و کیهان‌شناسی» که حاصل پایان نامه کارشناسی ارشد ایشان بود نیز اخیراً به چاپ رسیده است. برخی دیگر از مقالات عبارت اند از نقد و بررسی افسانه غرانیق، تثلیث در مسیحیت، ضرورت و مشروعیت حکومت، اخلاق کاربردی در پیوند اعضا، تأثیر پیش فرضها در فهم، تأثیر شأن صدور در فهم نهج البلاغه، اندیشه سیاسی آیت الله معرفت و تأثیرات انقلاب اسلامی بر پاکستان.

ایشان عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه در گروه قرآن و علم می‌باشند و کتاب ارزشمند قرآن و کیهان‌شناسی از جمله آثار ایشان است.

تذکر

آقای دکتر مسترحمی در زمینه قرآن و نجوم تخصص دارد و مقالات و کتب متعدد میان‌رشته‌ای در این زمینه منتشر کرده‌اند و نقدهای متعددی به برداشت‌های نجومی از قرآن کرده‌اند.

فصل دوازدهم: حوزه غرب

مقدمه

در کشورهای غربی همچون آمریکا و اروپا برخی شخصیت‌های مسلمان زندگی می‌کنند و یا مستشرقانی که مسلمان شده‌اند و در مباحث میان‌رشته‌ای قرآن و علوم قلم می‌زنند که به برخی از مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم:

1 - موریس بوکای

اشاره

زیست نامه

پروفسور موریس بوکای متولد سال 1920 میلادی است، وی از پدر و مادری فرانسوی متدین به دین مسیحیت متولد شد، پزشکی را از سال 1945 تا 1982 فرا گرفت و متخصص گاستر وانترولوژی یا همان دستگاه گوارش شد. پس از پایان تحصیل بعنوان رئیس کلینیک جراحی دانشگاه پاریس انتخاب شد.

در سال 1973 به عنوان پزشک خانوادگی ملک فیصل (عربستان سعودی) تعیین شد. وی همچنین پزشک برخی از اعضای خانواده رئیس‌جمهور مصر (انور سادات) نیز بود اودر 17 فوریه 1998 درگذشت.

در سال 1981 میلادی، از مصر تقاضا شد تا جسد مومیایی شده فرعون برای برخی آزمایش‌ها و تحقیقات به فرانسه منتقل شود. هنگامی که هواپیمای حامل بزرگترین طاغوت تاریخ در فرانسه به زمین نشست، بسیاری از مسئولین کشور فرانسه و از جمله رئیس دولت و وزرایش در فرودگاه حاضر شده و از جسد طاغوت استقبال کردند.

پس از اتمام مراسم، جسد فرعون به مکانی با شرایط خاص در مرکز آثار فرانسه انتقال داده شد تا بزرگترین دانشمندان باستان‌شناس به همراه بهترین جراحان و کالبدشکافان فرانسه، آزمایشات خود را بر روی این جسد و کشف اسرار متعلق به آن شروع کنند.

رئیس این گروه تحقیق و ترمیم جسد، یکی از بزرگترین دانشمندان فرانسه بنام پروفسور موریس بوکای بود که برخلاف سایرین که قصد ترمیم جسد را داشتند، او در صدد کشف راز و چگونگی مرگ این فرعون بود.

پژوهش‌های بوکا همچنان ادامه داشت تا اینکه در ساعات پایانی شب نتایج نهایی ظاهر شد بقایای نمکی که پس از ساعت ها تحقیق بر جسد فرعون کشف شد دال بر این بود که او در دریا غرق شده و مرده است و پس از خارج کردن جسد او از دریا برای حفظ جسد، آن را مومیایی کرده اند. اما مسئله غریب و آنچه باعث تعجب بیش از حد پروفسور بوکا شده بود این مسئله بود که چگونه این جسد سالمتر از سایر اجساد، باقی مانده در حالی که این جسد از دریا بیرون کشیده شده است.

حیرت و سردرگمی پروفسور دوچندان شد وقتی دید نتیجه تحقیق کاملاً مطابق با نظر مسلمانان در مورد غرق شدن فرعون است و

از خود سئوال می‌کرد که چگونه این امر ممکن است با توجه به اینکه این مومیایی در سال 1898 میلادی و تقریباً در حدود 200 سال قبل کشف شده است، در حالی که قرآن مسلمانان قبل از 1400 سال پیدا شده است؟

پس از بررسی و تطبیق این موضوع با آیه 92 سوره یونس و اثبات پیشگویی قرآن مسلمان شد.⁽¹⁾و تحقیقات خود را در مقایسه قرآن با علوم جدید به ویژه پزشکی ادامه داد و در قالب کتابی به نام «مقایسه‌ای میان تورات، انجیل، قرآن و علم» منتشر کرد که مورد استقبال وسیع در سطح جهان قرار گرفت و به زبان‌های مختلف از جمله انگلیسی، فارسی، عربی و... ترجمه شد.

وی بعد از آشنایی با مطالب علمی قرآن جلسات سخنرانی متعددی در فرانسه برگزار می‌کرد که گاهی در نشست‌های علمی او هزار نفر شرکت می‌کردند و در هر جلسه گاهی تا سی نفر مسلمان می‌شدند.

آثار

1 - مقایسه‌ای میان تورات و انجیل، قرآن و علم The Bible, The Qur'an and Science

(این کتاب توسط حسن حبیبی و نیز ذبیح الله دبیر به فارسی ترجمه شده است)

2 - فراعنۀ مومیایی: بررسی پزشکی نوین (در 1991)

3 - بازتاب‌ها بر قرآن

4 - بشر از کجا می‌آید؟ پاسخ‌های علم و کتاب مقدس

5 - موسی و فرعون، عبری‌ها در مصر

مهم ترین فعالیت قرآنی

نگارش کتاب مقایسه‌ای میان تورات و انجیل، قرآن و علم

اهم نظریه ها یا رویکردهای قرآنی

مطالعات تطبیقی قرآن و علوم - ادعای اعجاز علمی در مراحل خلقت انسان در قرآن و....

2 - پرفسور مظفر اقبال

مظفر اقبال Muzaffar Iqbal (کانادا) در سال 1954 در شهر لاهور پاکستان به دنیا آمد و در سال 1979 به کانادا مهاجرت کرد تا در آنجا در مقطع دکتری رشته شیمی به تحصیل بپردازد. او بنیانگذار و رئیس مرکز اسلام و علم کانادا و موءسس و سردبیر مجله بین المللی اسلام و علم است و در عین حال، در بسیاری از دانشگاه های معتبر جهان از جمله ویسکانسین - مدیسون، مک گیل و ساسکاچوان به عنوان استاد دانشگاه و پژوهشگر فعالیت می‌کند. فعالیت های او نشان می‌دهد که دغدغه اش بیشتر معطوف به ارتباط و پیوند علم و دین است. دکتر اقبال همچنین در سفرهای متعدد خود به کشورهای مختلف جهان، به ترویج دین مبین اسلام و مبارزه با سیاست های آمریکا و رژیم صهیونیستی پرداخته استکه از آن زمان تاکنون در سِمَت‌های تحقیقاتی و دانشگاهی در دانشگاه‌های ویسکانسین - مدیسون (85-1984)، مک‌گیل (1986) و ساسکاچوان (1984-1979) به فعالیت پرداخته است. سالهای 1990 تا 1999 را در پاکستان به سر برد که در مقطعی به مدیریت کمیته همکاری‌های فنی و علمی سازمان کنفرانس اسلامی و سپس مدیریت آکادمی علوم پاکستان منصوب گردید. وی در سال 1996 از مسئولیتش استعفا داد و سه سال بعد به کانادا بازگشت و دغدغه‌هایش را در حوزه «سنت عقلانی اسلام»، «تاریخ اسلام»، «جنبه‌های فلسفی و متافیزیکی ارتباط اسلام و علم»، «اسلام و غرب» و «اسلام و مدرنیته» دنبال می‌کند.

دکتر مظفر اقبال، اندیشمند برجسته پاکستانی در ایران نیز چهره شناخته شده‌ای به شمار می‌آید. تا کنون کتاب ها و مقالات متعددی از او به زبان فارسی برگردانده شده که از آن جمله است کتاب چالش های فراروی غرب و مسلمانان؛ مجموعه سخنرانی های مظفر اقبال که امسال موءسسه بوستان کتاب قم آن را به چاپ دوم رسانده است و مقاله هویت و تکنولوژی که اقبال آن را در دومین کنگره سراسری نهضت نرم افزاری، تولید علم و آزاداندیشی (23 و 24 آذرماه 1384) در حلقه اساتید دانشگاه و حوزه علمیه قم ارائه کرد و مقالات مهم دیگری نظیر منشاء ناپلئونی دو قرن ظلم به مسلمانان، دستورالعملی برای جوامع مسلمان، جهان اسلام و روشنفکران غربگر، از مدینه تا مدینه، خیزش آگاهی، نقطه عطف در تاریخ مدرن جهان اسلام و آمریکا وحرمسرای روشنفکری در جهان اسلام

و نیز دو مقاله در مجله قرآن‌پژوهی خاورشناسان (جلد 6 و 7) تحت «عنوان خاورشناسی و دایرة‌المعارف قرآن لیدن» و «مطالعات آکادمیک مستشرقان در مورد قرآن» به چاپ رسیده است.

فصل سیزدهم: مخالفان تفسیر علمی

1 - شیخ محمود شلتوت

شیخ محمود شلتوت (1893-1964 م) از علمای الازهر مصر در مقالاتی که در مجلۀ «الرساله» در سال 1941 م چاپ می‌شد، به تفسیر علمی حمله کرد و عقیده داشت که... این نوع تفسیر خطاست چون: اولاً قرآن برای بیان نظریات علوم و فنون نازل نشده است، ثانیاً این طریق موجب تأویل قرآن به صورت تکلفی (تحمیلی) می‌شود که این تأویلات، با اعجاز قرآن و ذوق سلیم ناسازگار است و ثالثاً موجب می‌شود که قرآن در هر زمان و مکان، به دنبال مسائل علوم برود، در حالی که علوم ثبات و قرار و سخن قاطع ندارد و چه بسا امروز، چیزی را ثابت کنند و فردا مخالف آن اثبات می‌شود و این موجب می‌شود، خطاهای علوم به قرآن راه یابد و ما در مقام دفاع قرار گیریم (هر چند قرآن اشاراتی به علوم و فنون دارد).

و در ضمن مواردی از خطاهای در تفسیر علمی که موجب استخراج مسائل عجیبه از آیات قرآن شده است را بر می‌شمارد.⁽¹⁾

2 - دکتر محمد حسین ذهبی

اشاره

از اساتید مصر که کتاب التفسیر والمفسرون او مشهور است. وی از دانشمندان متأخر مصر محسوب می‌شود.

ایشان به دنبال نظر شاطبی در مخالفت با تفسیر علمی می‌گوید: «اعتقاد من این است که حق با شاطبی است چون دلایلی که آورده قوی است و جواب‌هایی که به مخالفین خود می‌دهد محکم است».⁽²⁾

سپس دلایل دیگری برای تقویت قول شاطبی می‌آورد که به این شرح است:

اول. از نظر لغوی تفسیر علمی معقول نیست، زیرا الفاظ در طول قرون و اعصار معنای آن تغییر می‌کند و معانی لغوی، شرعی و اصطلاحی پدید می‌آید و بسیاری از این معانی جدید است که در صدر اسلام، نبوده است و درعین حال آیا می‌تواند معقول باشد که خداوند، با همان الفاظ این معانی را که نسل‌ها بعد پیدا شده اراده کرده باشد، این امور را کسی قبول نمی‌کند، مگر آنکه عقل خود را انکار کند.

دوم. اگر تفسیر علمی را بپذیریم، بلاغت قرآن مخدوش می‌شود، زیرا بلاغت مطابقت کلام با مقتضی حال است، در حالی که طبق تفسیر علمی، باید بگوییم که خداوند، معانی را از الفاظ قرآن اراده کرده که اعراب به آن معانی، جاهل بوده‌اند و این موجب می‌شود یکی از خصائص مهم قرآن (بلاغت و مراعات حال مخاطب) را از آن سلب کنیم.

سوم. از نظر اعتقادی مسلمانان در اعتقاد خود نسبت به قرآن شک می‌کنند، زیرا اگر تقسیر علمی را بپذیریم، لازم است که تمام تغییرات علوم و تضادهای آنها در قرآن وجود داشته باشد، بنابراین دیگر قرآن نمی‌تواند کتاب الله باشد که باطل در آن راه ندارد.

چهارم. اینکه قرآن از اثبات اعجاز علمی (با این مسائل که گذشت) بی‌نیاز است چون راه‌های دیگری، برای اثبات اعجاز آن هست.

تذکر

در بعضی از کتاب‌ها افرادی را به عنوان مخالفان تفسیر علمی ذکر کرده‌اند که عبارتند از:⁽¹⁾

بررسی

اکثر مخالفت‌ها با تفسیر علمی در برابر رویکرد «استخراج همه جزئیات علوم از قرآن» و رویکرد «تطبیق و تحمیل نظریه‌های علمی بر قرآن» بود که در مباحث روش‌شناسی تفسیر علمی روشن شده است که این دو رویکرد در تفسیر علمی مخدوش است چرا که اکثراً به تفسیر به رأی منتهی می‌شود.⁽²⁾

اما موافقان تفسیر علمی عمدتاً از رویکرد «استخدام علوم در فهم و تفسیر قرآن» دفاع می‌کنند که صحیح و مستدل است، یعنی دیدگاه تفصیل را در تفسیر علمی می‌پذیرند.