احکام شبکه های اجتماعی
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : صادقی، محمود، ۱۳۶۲ -
عنوان و نام پدیدآور : احکام شبکههای اجتماعی/محمود صادقی؛ به سفارش ستاد امر به معروف و نهی از منکر ، پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر.
مشخصات نشر : قم: نشر معروف، ۱۳۹۵.
مشخصات ظاهری : ۲۴۰ ص.؛۱۱ × ۱۹/۵سم.
فروست : فقه و زندگی؛ ۴۲.
شابک : ۵۰۰۰۰ریال:9786006612744
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
یادداشت : کتابنامه: ص. ۲۲۹ - ۲۳۹.
موضوع : شبکههای اجتماعی پیوسته (فقه)
موضوع : *Online social networks (Islamic law)
موضوع : شبکههای اجتماعی پیوسته -- جنبه های مذهبی-- اسلام
موضوع : Online social networks-- Religious aspects-- Islam
موضوع : شبکههای اجتماعی پیوسته -- جنبههای اجتماعی
موضوع : Online social networks-- Social aspects
موضوع : شبکههای اجتماعی پیوسته -- جنبههای اجتماعی
موضوع : Online social networks-- Social aspects
شناسه افزوده : ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر. پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر
رده بندی کنگره : BP۱۹۸/۶ /ش۱۶ص۲ ۱۳۹۵
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۷۹
شماره کتابشناسی ملی : ۴۳۹۱۶۸۰
سخن پژوهشکده.................................................13
مقدمه ...............................................................19
بخش اول: کلیات
تاریخچه پیدایش شبکه های اجتماعی ....................23
تعریف شبکه های اجتماعی .................................24
انواع شبکه های اجتماعی..................................24
علت رو آوردن به شبکه های اجتماعی..................26
بخش دوم: تولید شبکه های اجتماعی داخلی
فصل اول: ضرورت تولید شبکه اجتماعی ایرانی
استفتا ............................................................32
فصل دوم: راه کارهای حمایت از تولید کنندگان داخلی 1.ایجاد اینترنت ملی.............................................35
2.استفاده دولت از شبکه های اجتماعی داخلی.......36
استفتاء ........................................................39
6.برگزاری جلسات آموزشی.................................42
7.لزوم نظارت جدی بر شبکه های اجتماعی خارجی ..42
سوالات فقهی....................................................43
بخش سوم: فواید شبکه های اجتماعی
آموزش مفاهیم عالی......................................45
ارتباط أسان با مراکز علمی و مذهبی ...............46
صله رحم ....................................................47
ارتباط با دوستان و آشنایان .............................49
اطلاع رسانی عمومی...................................49
تبلیغ کالاهای تجاری ....................................50
دسترسی به اخبار و اطلاعات روز دنیا .............50
پر کردن اوقات فراغت با مطالب مفید ...............51
بخش چهارم: آسیب ها و پیامدهای شبکه های اجتماعی فصل اول: آسیب های اعتقادی شبکه های اجتماعی
2.تمسخر معارف و احکام دینی ..............................58
3.ترویج باورهای انحرافی.......................................58
فصل دوم: آسیب های ضد اخلاقی شبکه های اجتماعی 1. قبح زدایی از گناه ..........................................61
2.تحریک شهوت کاربران.......................................62
3.بلوغ جنسی زودرس........................................63
4.دوستی ها و ارتباط های بی قید و بند.................64
فصل سوم: آسیب های روحی روانی شبکه های اجتماعی
ایجاد با تشدید انزوا و گوشه گیری .....................68
کاهش اعتماد به نفس....................................70
افسردگی....................................................71
افزایش احساس نیاز به توجه ..........................72
5.افزایش شکست های عاطفی ..........................73
6.جرأت برای ارتکاب جرم ....................................73
فصل چهارم: آسیب های جسمی شبکه های اجتماعی 1.ضعف بینایی..................................................75
استفتاء...........................................................76
2.چاقی ..........................................................77
مشکلات ستون فقرات ...................................77
بیماری های پوستی .....................................78
فصل پنجم: آسیب های فرهنگی اجتماعی شبکه های اجتماعی
1.ترویج و تغییر سبک زندگی ...............................80
تأخیر در ازدواج...............................................82
طلاق و فروپاشی خانواده ...............................84
استفتاء...........................................................88
4.عادی سازی قمار بازی ..................................89
قوانین قمار بازی اینترنتی...................................89
سوالات فقهی ................................................90
ایجاد هویت و شخصیت مجازی........................92
حجم گسترده اطلاعات بی سانسور ................94
دریافت اطلاعات از کانال غیرسالم ...................95
8.تخریب زبان فارسی.......................................96
استفتاء ........................................................98
10.کودک ربایی و سوء استفاده جنسی.............99
فصل ششم: آسیب های امنیتی شبکه های اجتماعی 1.سرقت اطلاعات کاربران .............................102
استفتا.......................................................105
شناخت رفتارهای جامعه ............................106
راهنمای سارقان ..... ................................107
4.فیلم برداری از زندگی خصوصی کاربران ...........107
فصل هفتم: آسیب های سیاسی- اقتصادی شبکه های اجتماعی
1.انقلاب های مخملی ......................................109
تعیین ریاست جمهور ......................................111
خروج ارز از کشور ..........................................111
استفتا ...........................................................112
بخش پنجم: جرائم شبکه های اجتماعی
مهم ترین جرم های اینترنتی در جهان ..................116
علل و زمینه پیدایش فیلترینگ .............................117پاسخ به یک شبهه ..........................................118
فیلترینگ در فرانسه..........................................118
فیلترینگ در انگلیس .........................................120
فیلترینگ در آلمان ............................................121
آسیب های استفاده از ابزار عبور از فیلترینگ ........121
قوانین عبور از فیلترینگ ....................................125
سوالات فقهی عبور از فیلترینگ .........................125
2.جاسوسی رایانه ای ....................................131
قوانین جاسوسی رایانه ای ..............................132
استفتاء........................................................134
3.سرفت رایانه ای .........................................135
قوانین و سؤالات فقهی سرقت رایانه ای ... ..........135
قانون و استفتاء درباره لینک دادن ........................138
مجازات تولید و توزیع محتویات مستهجن ............140
حکم فقهی تولید و توزیع محتویات مستهجن.......141
6.تشویق به دیدن سایت مستهجن ..................141
قوانین تشویق به دیدن سایت مستهجن............143
استفتا..........................................................144
7.نشر اکاذیب و شایعات ..................................145
قانون و استفتا ...............................................146
استفتاء ........................................................147
9.اخاذی اینترنتی.............................................148
سوالات فقهی ..............................................150
10.کلیک دزدی ..............................................150
• استفتاء .....................................................153
12.ترساندن کاربران ........................................154
بخش ششم: آداب استفاده از شبکه های اجتماعی
فصل اول: بایدهای استفاده از شبکه های اجتماعی
1.شناخت و آگاهی لازم....................................157
2.اعتدال در استفاده از شبکه های اجتماعی ..........158
سوالات فقهی .................................................159
3.نقل مطالب مفید و مستند ................................161
سوالات فقهی .................................................163
استفتاء...........................................................164
رعایت انصاف در انتقاد از دیگران ........................165
برخورد مناسب باید رفتاری ها ..........................166
سوالات فقهی .................................................167
فصل دوم: نبایدهای استفاده از شبکه های اجتماعی 1.ساختن گروه و کانال به نام دیگران ......................170
2.ارسال مطالب، بدون مطالعه محتوای آن .............171
آسیب های انتشار عکس های خصوصی ..............173
قبح شکنی.......................................................173
الگو گیری ......................................................173
سوالات فقهی..................................................174
4.نشر و تأیید همه مطالب .................................175
سوالات فقهی..................................................176
5.عضو شدن در هر کانال و گروهی .....................177
سوالات فقهی ................................................178
7.نزدیک شدن به محرمات ..................................180
بخش هفتم: وظایف مدیران گروه های شبکه اجتماعی
تناسب گروه با نیاز و مشکل جامعه ..................184
انتخاب نام مناسب برای گروه و کانال ................184
تبیین دقیق اهداف تشکیل گروه .....................184
حرکت در جهت اهداف گروه ...........................185
دقت در عضو کردن افراد ...............................185
6.عضو گردن افراد با اجازه آنها...........................187
بخش هشتم: احکام و نکات متفرقه
فصل اول: کودکان و شبکه های اجتماعی
نظارت والدین بر فعالیت اینترنتی فرزندان ................193
توصیه هایی به والدین........................................196
فصل دوم: همسریابی
آسیب های همسریابی اینترنتی .........................201
قوانین و سوالات فقهی........................................203
فصل سوم: تصاویر و فیلم های اینترنتی
سوالات فقهی ...................................................205
فصل چهارم: مطالب مفید
گفتگوهای اینترنتی .........................................213
سوالات فقهی ................................................215
منع همسر در استفاده از شبکه های مجازی.......218
هدیه دادن شبکه های اجتماعی مفسددار..........219
دانلود کردن از شبکه های اجتماعی .................220
بلوتوث کردن شبکه های اجتماعی ...................222
• موسیقی در شبکه های اجتماعی .................222
جملات بازدارنده تحریک کننده .........................223
نگهداری محتوای مفسده دار ..........................224
طهارت در تایپ کردن ......................................225
شنیدن آیه سجده دار ............ . . . . ................225
جواب سلام ایمیل و چت ...............................226
آدرس دفاتر مراجع تقلید................................227
منابع و کتابنامه..........................................229
فقه و زندگی و سبک زندگی اسلامی
اسلامی شدن زندگی اجتماعی در مرحله شناخت سه گام دارد؛
شناخت معروف و منکر در فعالیت های فردی و روابط انسان و خداوند عزوجل.
شناخت معروف و منکر در حوزه روابط اجتماعی و معاملات اقتصادی
شناخت معروف و منکر در روابط دولت و ملت
در گام اول فعالیت های فقهی، اخلاقی پژوهش های اخلاق مدار فراوانی توسط عالمان و محققان پدید آمده و اصلاح و تقویت روابط عبادی، عقیدتی و معرفتی انسان با خداوند متعال را مورد توجه قرار داده است.
گام دوم یعنی شناخت معروف و منکر در روابط اجتماعی ومعاملات اقتصادی، کاری است که با وجود برخی از آثار علمی و پژوهش های ارزشمند با نگاه تخصصی به هر صنف مورد توجه قرار نگرفته است. سلسله کتاب های «فقه و زندگی» به پژوهش و نگارش در حوزه اصناف خاص توجه دارد و بایدها و نبایدهای فقهی و اخلاقی و آداب اسلامی هر اتحادیه صنفی و دست اندرکاران مشاغل مختلف تولیدی، توزیعی، و خدماتی را محور پژوهش و نگارش و اطلاع رسانی خویش می داند.
گام سوم در شناخت معروف و منکر به روابط مردم و حکومت ها اختصاص دارد، اسلامی شدن روابط دولت و ملت بالاترین گام به سوی رضای خداوند متعال محسوب می شود و در سایه پیروی از رهبری الهی و تسلیم دولت و ملت در برابر قوانین قرآن و عترت امکان پذیر است.
در حدود سالهای ۱۳۷۲ ش با آغاز فعالیت های ستاد امر به معروف و نهی از منکر طرح پژوهشی افقه و زندگی توسط جناب حجة الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمد
حسین فلاح زاده، پی ریزی شد. هدف طرح، تألیف و تدوین مجموعه کتاب هایی در زمینه آداب و احکام اسلامی برای اصناف و مشاغل گوناگون اقتصادی و بازاریان
کشور بود. با هماهنگی این دو نهاد فرهنگی تألیف حدود بیست جلد از این مجموعه در سالهای آغاز کمک خوبی به بازاریان متدین در زمینه شناخت احکام شرعی و حلال وحرام مشاغل بشمار می رفت. أما مثل بسیاری دیگراز طرحها این کار هم به دلایل مختلف ناتمام ماند و در زمینه احکام فقهی بسیاری اصناف اثری فراهم نیامد.
ضرورت اسلامی شدن بازار، علاقه بسیاری از کسبۀ محترم در بخش های تولید و توزیع و خدمات و پیگیری دبیر محترم ستاد امر به معروف و نهی از منکر حجة الاسلام والمسلمین زرگر دام عزه العالی سبب احیای مجدد این طرح پژوهشی کاربردی در سال ۱۳۹۳ ش شد و تالیف وتدوین کتبی دیگر در زمینه فقه اصناف در دستور کار پژوهشکده امربه معروف و نهی از منکر قرار گرفت.
درسال های آغازین، این پژوهش ها با هدایت و حمایت ستاد و نظارت علمی و فقهی برادران گرامی حجج اسلام محمدحسین فلاح زاده و محمود مهدی پور شکل گرفت و بیست و چند دفتر از آن فراهم آمد. اینک بار دیگر پس از
حدود چهارده سال، این کار ناتمام و بر زمین مانده به توفیق الهی و نظارت جناب حجة الاسلام والمسلمین آقای حاج سید محمد تقی علوی و همکاری گروهی از فضلای حوزه
علمیه قم در پژوهشکده امربه معروف پیگیری می شود.
همیشه اصناف محترم و صاحبان مشاغل در انجام وظیفه خود نیاز به احکام و قوانین الهی دارند و لازم است معروف و منکرات صنفی را بشناسند. تحولات صنفی و دگرگونی ها در حوزه کسب و کار سبب می شود که احکام براساس نیازهای روز مورد بازنگری فقهی و علمی قرار گیرد وتفقه واجتهاد جدید ضرورت یابد. از این رو بار دیگر با استفاده از فتاوی مراجع بزرگوار تقلید و قوانین مصوب شورای نگهبان موضوعات کارنشده در برنامه پژوهشی قرار گرفت و بیست اثر جدید تحقیق و تولید شد. عناوین پژوهش های سال ۱۳۹۳ ش بدین شرح است:
احکام صنف طلاوجواهر
احکام تلفن همراه
احکام بازی های رایانه ای
احکام صنف اتوبوس رانی
احکام صنف فرش و تابلوفرش
احکام صنف کیف و کفش (سراجان)
احکام صنف ماهی فروشان
احکام صنف ناشران
احکام صنف پوشاک
احکام صنف نانوایان
احکام رایانه و اینترنت
احکام صنف پرندگان و پرنده فروشان
احکام صنف اغذیه فروشان
احکام صنف پارکها
احکام عمومی کسب و کار
احکام صنف قهوه خانه ها
احکام صنف الکتریکی
احکام صنف عطاری و دارو گیاهی
احکام صنف لوازم صوتی و تصویری
احکام بیمه ها
این دفتراز فقه و زندگی که با تلاش برادر گرامی حجة الاسلام والمسلمین محمود صادقی پدید آمده به احکام شبکه های اجتماعی اختصاص یافته است و امیدواریم محققان و دست اندرکاران محترم با ارائه تجارب و مسائل شرعی خویش ما را در تکمیل این اثر یاری کنند.
با درخواست توفیق از خداوند دانا و توانا و یاری محققان حوزوی و همراهی اصناف کشور، بسیج اصناف و مسؤلان ستادهای امر به معروف، می توان به سوی اسلامی شدن بازار، آرامش روانی جامعه، کاهش جرم و تخلفات اقتصادی
و کسب رضای حضرت حق گام هایی بلندتر برداشت.
امیدواریم با شناخت احکام الهی در تمام بخش ها و اجرای آن در زندگی فردی و اجتماعی و در سایه فقه ناب اسلامی و با هدایت حضرت بقیة الله عجل الله تعالی فرجه الشریف، توحید و عدالت در سراسر عالم حاکم گردد. ان شاء الله.
قم پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر
خیابان سمیه کوچه ۱۲ پلاک ۳۵۵
fmaroof.ir info@fmaroof.ir
در دنیای، امروز شکل روابط افراد با یکدیگر، با گذشته تفاوت کرده و افراد کم کم به این سمت میروند که روابط مستقیم و حضوری به فراموشی سپرده میشود و به جای آن، روابط غیر مستقیم مانند چت و تلفن و تلگرام و سایر مصادیق ارتباط در فضای مجازی جایگزین گردد.
لذا یکی از روشهایی که در آن افراد با همدیگر ارتباط برقرار میکنند و در آن به تبادل نظر میپردازند، «شبکههای اجتماعی» است که روز به روز در حال گسترش میباشد.(1)
کاربران واتس آپ، حدوداً پانصد میلیون نفر میباشد (www. isna.ir، مقاله «افزایش تعداد کاربران واتس آپ پس از ادغام در فیس بوک»، 5/2/1393).
1) تعداد کاربران فیس بوک، یک میلیارد و پانصد و نود میلیون نفر است (www.yjc.ir، مقاله «شما چقدر برای فیس بوک میارزید؟»، 20/11/1394).
شبکههای اجتماعی اگر به صورت صحیح و اصولی مورد استفاده قرار گیرد، به یکی از بهترین نعمتهایی که خدای متعال به بشریت عطا فرموده است؛ تبدیل میشود و موجبات رشد و تعالی جامعهها را فراهم میکند؛ ولی اگر نادرست مصرف شود زمینه سقوط و انحطاط کاربران و بالتبع جوامع بشری را مهیا میکند.
درباره شبکههای اجتماعی، کتابها و مقالات فراوانی نوشته شده است؛ ولی نوشته ای که در بردارنده همه جوانب شبکههای اجتماعی این موضوع باشداین موضوع باشد؛ مانند کارکردهای مثبت و منفی، قوانین و احکام شرعی، کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ اما در نگارش حاضر سعی شده در حدّ توان به این رویکرد مهم پرداخته شود.
این کتاب مشتمل بر هشت بخش، شامل مباحثی در زمینه (تولید، فواید و خطرات شبکههای اجتماعی، جرائم موجود در شبکههای اجتماعی، آداب استفاده از شبکههای اجتماعی، وظایف مدیران شبکههای اجتماعی و ...) میباشد.
در این نوشته، سوالات شرعی را از مراجع تقلید مشهور ذکر کردهایم؛ لذا اگر در کتاب، دیدگاه فقهی مرجع تقلیدی ذکر نشده است یا به آن دست نیافتیم یا در این مورد نظری نداشته اند؛ در صورت امکان در چاپهای بعدی اضافه میشود.
خوانندگان محترم در صورتی که در یک موضوع خاص، پاسخ به مسئله ای شرعی را در این کتاب پیدا نکردند؛ حتماً به رساله مرجع تقلید خودشان یا دفاتر مربوط رجوع و یا از ایشان استفتا کنند.
تذکر: در این کتاب هر جا از آیت الله شبیری زنجانی، مسئله یا استفتایی با قید «احتیاط وجوبی» یا «احتیاط واجب» آمده باشد، عمل به این گونه احتیاط، واجب است و مُقلّد نمی تواند در آن به فتوای مجتهد دیگر رجوع کند.(1)
امید است این مجموعه بتواند رسالت خود را در جهت روشن کردن افکار جامعه و تعلیم افراد در زمینه احکام شبکههای اجتماعی به انجام رساند و مورد قبول درگاه اَحدیَّت قرار گیرد!
در پایان از زحمات و راهنماییهای حجت الاسلام محمد خلیلی و آقای علی نصیری و تمام کسانی که بنده را
1) توضیح المسائل آیت الله شبیری زنجانی، ص 8، م 7.
در تهیه این اثر یاری کردند، تشکر میکنم و از خدای متعال توفیق و موفقیت آنها را خواستارم.
محمود صادقی
27 رجب(1)1437، برابر با 16/2/1395
1) مبعث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله.
نخستین بار مفهومی با عنوان «شبکه های اجتماعی اینترنتی» در سال (1960م) در دانشگاه ایلی نویز در ایالات متحده امریکا مطرح و پس از آن در سال (1997م) نخستین سایت شبکه اجتماعی اینترنتی به آدرس (Six Degrees.com) راه اندازی شد. در سال (2002م) شبکههای اجتماعی «فرنداستر»(1)، «اورکات»(2)
«شبکههای اجتماعی»، ساختاری اجتماعیاند که افراد و سازمانهای انسانی میان خود ایجاد کردهاند تا در موضوعات و مقولههای از پیش تعیین شده با یکدیگر تعامل کنند.(3)
شبکههای اجتماعی خارجی و ایرانی دو نوع هستند: عمومی و تخصصی. در شبکههای اجتماعی عمومی مانند«تبیان»(4)،
1) LinkedIn.
2) www. hamshahrionline.ir، مقاله «آشنایی با تاریخچه شبکههای اجتماعی اینترنتی»، جواد افتاده، 20/3/1390.
3) «سیر تطور شبکههای اجتماعی(نگاهی به آغاز و انجام شبکههای اجتماعی)»، مصطفی علیمرادی، مجله «ره آورد نور»، شهریور 1389، ش 31.
4) این شبکه با شعار «شبکه اجتماعی تبیان؛ سرای پاک ایرانیان» همزمان با ولادت کوثر پیامبر، حضرت زهرا سلام الله علیها در سوم خرداد، سال 1390 با مدیریت فاطمه غفوری آغاز به کار کرد. شبکه تبیان، در واقع جامعه مجازی شبیه سازی شده همان زندگی واقعی افراد است و در واقع کوشیده است به هویت واقعی افراد بها بدهد. این شبکه به اعضای خود امکان میدهد در محیطی امن، به اتفاق خانواده خود حضور یابند و این امنیت را به دیگر اعضای حاضر در این شبکه تسری دهند (www.tebyan.net، خبر «شبکه اجتماعی تبیان راه اندازی شد»).
1) این شبکه اجتماعی توسط مارک زاکربرگ در چهارم فوریه سال (2004 م) راه اندازی شد. در این پایگاه اینترنتی می توان با دوستانی که دارای حساب کاربری در فیس بوک هستند، عکس، فیلم یا پیغام به اشتراک گذاشت (معرفی شبکههای اجتماعی برتر، مهدی امینی مقدم، مجله «ره آورد نور»، شهریور 1389، ش 31).
2) در سال (2003 م) چند نفر از کارمندان شرکت «eUniverse» که عضو شبکه اجتماعی «فردندستر: Friendster» بودند، طراحی پایگاه جدیدی را شروع کردند و نام آن را «مای اسپیس» نهادند. با بالا گرفتن کار مای اسپیس در سال (2005 م) رابرت مرداخ، رئیس کمپانی «نیوز کرپیریشن: News Corporation» با پرداخت مبلغ 580 میلیون دلار آن را خریداری کرد. در سال (2006 م) نسخه مخصوص برای کاربران بریتانیایی و به دنبال آن نسخه کاربران چینی و بقیه کشورها نیز راه اندازی شد. با اوج گیری پایگاه فیس بوک، در بین سالهای (2007 م) تا (2008 م) مای اسپیس نسخه جدید پایگاه خود را برای عقب نماندن از فیس بوک راه اندازی کر. (همان).
3) توییتر به معنای «چهچه زدن و صداهای متناوب ایجاد کردن» است که از جولای سال (۲۰۰۶ م) فعالیتش را شروع کرد. سرویس توییتر را «اوان ویلیمامز» و «جک دورسی: Jack Dorsey» و «بیز استون: Biz Stone» طراحی کردند. در حال حاضر، مَقرّ آن در سان فرانسیسکو میباشد که دارای ۱۷۵ کارمند است (همان).
«اینستاگرام»(1)کاربران با اهداف و انگیزههای مختلف و با موضوعات متنوع حضور دارند؛ ولی در شبکههای تخصصی مانند «لینکداین»(2)، افراد حول یک موضوع خاصی بحث و گفت گو میکنند.
انسان موجودی اجتماعی است که برای برطرف شدن نیازهایش باید با دیگران ارتباط برقرار کند و با آنان تعامل داشته باشد. در طول تاریخ، نوع و شکل ارتباط با دیگران
1) شرکت اینستاگرام در سیلیکون واقع است ولی شهر سان فرانسیسکو آمریکا، توسط دو دانشجوی دانشگاه استنفورد کالیفرنیا در اکتبر (2010 م) تولید شد. در آوریل سال (2012 م)، در شرکت فیسبوک، اینستاگرام را به قیمت 715 میلیون دلار با 13 کارمند خریداری کرد (www.hamshahrionline.ir، مقاله «آشنایی با اینستاگرام» آیدا رزاقی، 9/6/1392).
2) شبکه اجتماعی حرفهای لینکداین «LinkedIn» بزرگ ترین شبکه حرفهای جهان در بیش از ۲۰۰ کشور فعالیت دارد. این شرکت در سال (2002 م) توسط «رید هافمن» تاسیس شد و افتتاح رسمی آن در تاریخ پنجم مه (2003 م) به ثبت رسید. تیم هدایت این شرکت را مدیرانی از شرکتهای یاهو، گوگل، مایکروسافت، پیپال و الکترونیک آرتز تشکیل دادهاند. بیشترین بخش درآمد این شبکه اجتماعی از اشتراک کاربران و فروش تبلیغات به دست میآید (همان، مقاله «آشنایی با شبکه اجتماعی لینکداین: «LinkedIn»، 9/11/1392).
تغییر و تکامل یافته؛ ولی غالباً ارتباطها فیزیکی و حضوری بوده است؛ در حالیکه امروزه با ورود تکنولوژیهای جدید مانند شبکههای اجتماعی، افراد از راه دور با هم مرتبط هستند.
در این شبکهها از یک طرف، به دلیل نوع ارتباط ها، که متنوع و دارای جذابیت زیادی است و از سوی دیگر به دلیل امکان برقراری ارتباط با هر شخصی از هر جنس و هر ملیت؛ افراد زیادی به این شبکهها رو آورده و در آنها عضو می شوند.
برخی از کارشناسان علت رو آوردن به شبکههای اجتماعی را چنین مطرح کرده اند(1): انسان موجودی اجتماعی است و هر ابزاری که انسان را در اجتماعی شدنش کمک کند، یا اجتماعات جدید
را به او معرفی کند و حتی به این موضوع کمک نماید که انسان در ارتباط های مختلفش بروز و ظهور داشته باشد؛ مورد استقبال این موجود قرار میگیرد.(2)
بر اساس پژوهشهای انجام شده، افراد به دلایلی، از قبیل میل به نوجویی، هیجان خواهی، محبوبیت، خود
شیفتگی، حفظ ارتباط با دیگران، فرار از محرکهای تنش آور بیرونی، قابل احترام بودن با استفاده از پوشش هویت دوم و چشم و هم چشمی؛ در شبکههای اجتماعی عضو میشوند.(1)
1) www.jahannews.ir، مقاله «همه تهدیدات شبکههای اجتماعی/آیا میدانید به چه جامعه ای پا گذاشته اید؟!»، منصوره صامتی، 28/2/1394.
با توجه به استفاده زیاد کاربران ایرانی از شبکههای اجتماعی خارجی مانند تلگرام(1)، لازم است دولت، ضمن از متخصصان داخلی به منظور تولید وطراحی بهترین شبکههای اجتماعی متناسب با فرهنگ و نیاز جامعه، آن را در اختیار علاقه مندان قرار دهد تا افراد کم تر به سراغ شبکههای اجتماعی خارجی، که غالباً دارای محتوای مفسده دار هستند؛ بروند.
1) ابوالحسن فیروزآبادی (دبیر شورای عالی فضای مجازی کشور): در حال حاضر ۲۲ میلیون ایرانی عضو تلگرام هستند که ۱۵ میلیون نفر آنها فعالیت میکنند ( www.gerdab.ir، مقاله«آمار فیروزآبادی از کاربران ایرانی تلگرام»، 4/12/1394).
به گفته دبیر شورای عالی فضای مجازی کشور(1)
۱۱۲ شبکه اجتماعی در کشور وجود دارد. طبق آخرین بررسیهای انجام شده ۵۰ درصد جمعیت، روزانه بیش از یک ساعت زمان را برای حضور در این فضاها اختصاص میدهند که باید از این فرصت مناسب بهترین بهره برداری کرد.(2)
بسیاری از کارشناسان معتقدند تولید شبکه اجتماعی ایرانی ضروری است؛ زیرا همه کشورهای پیشرفته دنیا متناسب با فرهنگ جامعه متبوع شبکههای اجتماعی دارند(3)اما کاربران ما از محصولات بیگانه استفاده میکنند که به مرور زمان فرهنگ آنها مورد پذیرش قرار می گیرد. پس باید شبکههای اجتماعی داخلی به سرعت تولید و با تبلیغات گسترده در اختیار کاربران ایرانی قرار بگیرد.
سؤال: با توجه به اینکه کاربران ایرانی زیادی از شبکههای
اجتماعی خارجی استفاده میکنند، آیا تولید شبکههای اجتماعی ایرانی توسط متخصصین داخلی واجب است؟
جواب: باید برای جلوگیری از مفاسد(1)به مقداری که ضرورت دارد(2)و مفسده ای هم ندارد، اقدام شود.(3)
متخصصان با غیرت و با همت کشورمان، توان تولید شبکههای اجتماعی با کیفیت را دارند و این را با تولید چند نرم افزار شبکه اجتماعی ایرانی ثابت کردهاند؛ ولی برای تقویت آنها دولت باید با تمام نیروی خود به آنان کمک و موانع پیش روی آنها را بر طرف کند.
طراحان شبکههای اجتماعی داخلی در صورتی میتوانند موفق و موثر باشند که همه آحاد جامعه، از مسئولین تا مردم به این نهال تازه پاگرفته اعتماد ورزند و از آن به هر صورتی که میتوانند حمایت کنند.
دولت و متخصیین وظیفه دارند از بین صدها شبکه اجتماعی ایرانی، بهترین و کاربردیترین آنها را انتخاب و ضمن معرفی به مردم، به صورت ویژه از شبکه های برگزیده از آنها حمایت کنند.
دولت و مردم جامعه میتوانند با استفاده از راهکارهایی که ذیلاً ارائه میشود، به تولید کنندگان شبکههای اجتماعی داخلی کمک کنند:
تا زمانی که از اینترنت کشورهای خارجی استفاده میکنیم، امنیت و سلامت در فضای مجازی وجود ندارد، لذا باید به سمتی حرکت کنیم که کاربران داخلی با اطمینان خاطر از فضای مجازی استفاده کنند و ضمن اینکه دغدغه سرقت اطلاعات شخصی خویش را نداشته باشند؛ و اینترنت و شبکههای اجتماعی از محتوای فاسد و منحرف کننده پاک باشند و این کار با راه اندازی اینترنت ملی محقق میشود. متأسفانه تاکنون این راهکار تحقق پیدا نکرده است.
اگر اینترنت ملی راه اندازی شود، متخصصین داخلی میتوانند با اطمینان خاطر به ایجاد شبکههای اجتماعی ایرانی بپردازند و نیازهای مردم جامعه را برطرف کنند.(1)
1) ر.ک: «تدوین راهبرد ملی پدافند غیر عامل در حوزه ارتباطات»، محمد رضا لونی؛ محمد جلالی فراهانی، مجله «نگرش راهبردی»، تیر 1387، ش 92 و www.gerdab.ir، مقاله «شبکه ملی اطلاعات چیست؟ آیا با برقراری شبکه ملی اطلاعات، اینترنت قطع خواهد شد؟»، 17/6/1394.
از بهترین راههای حمایت از تولیدات داخلی، خصوصاً ابزار و تکنولوژیهای جدید؛ حمایت مسئولین کشور از شبکههای اجتماعی داخلی و استفاده از این شبکه هاست. برخی از مسئولان کشور، عضو بعضی از شبکههای اجتماعی ایرانی هستند و در ساعتی مشخص از هفته با کاربران ارتباط برقرار میکنند و این کار شایسته موجب دلگرمی تولید کنندگان داخلی و جذب کاربران بیشتر برای استفاده از شبکههای اجتماعی داخلی شده بود؛ اما به راستی چرا برخی از مسئولان از شبکههای اجتماعی خارجی استفاده میکنند و از شبکههای داخلی غافل هستند؟
برخی از مراکز دینی برای ارتباط با مخاطبان خود از شبکههای اجتماعی ایرانی و خارجی استفاده میکنند و البته سزاوار است بیشتر از شبکههای داخلی استفاده کنند تا مردم به پیروی از آنان از تولیدات کشور خودمان استفاده کنند.
برخی از مردم معتقدند: شبکههای اجتماعی خارجی از سرعت و کیفیت بیشتری برخوردار بوده و اشکالات کمتری دارند. لذا استفاده از آنان بهتر است. در جواب این عده از کاربران میگوییم: آیا این شبکههای اجتماعی خارجی در زمان تولید نیز کیفیت و سرعت امروز را داشتند؟ آیا از ابتدا بدون اشکال بودند؟ قطعاً این گونه نبوده، بلکه با مرور زمان و با استفاده کاربران زیاد، مشکلات آنها برطرف و کیفیت آن بهتر شده است. لذا لازم است همه مردم به نرم افزارهای داخلی اعتماد کنند تا سازندگان بتوانند به کیفیت آنها بیفزایند و مخاطبان خود را راضی کنند.
امروزه رسانههای تصویری از مهمترین ابزار ترویج و تبلیغ به حساب میآید. غولهای رسانه ای استکبار از این وسیله بیشترین استفاده را کرده، اهداف خود را محقق میکنند.
صدا و سیما میتواند در تولید شبکههای اجتماعی داخلی نقش مهم و بسزایی داشته باشد. این سازمان حساس و کلیدی در همه دوران انقلاب، به خوبی در تبیین و ترویج اهداف انقلاب وظیفه خود را انجام داده است.
صدا و سیما باید با ساخت فیلم و سریالهای جذاب و با محتوا، مردم جامعه را با فضای مجازی بیشتر آشنا
کرده و آنها را تشویق کند که حتماً با آگاهی لازم به سمت فضای مجازی بروند. مصادیق فراوانی وجود دارد که گویای تأثیر عمیق رسانه ها بر افکار عمومی است؛ مثلاً تا چند سال پیش مردم در رانندگی کم تر از کمربند ایمنی استفاده میکردند؛ ولی رسانه با پخش انیمیشنهای زیبا و جذاب
مردم را با فواید این موضوع آشنا کرد و الان بیشتر رانندگان از کمربند ایمنی استفاده میکنند. همین کار را می توان در مورد فضای مجازی انجام داد؛ به طوری که هیچ شخصی بدون آگاهی از فواید و نیز آسیبها و نحوه استفاده صحیح از شبکههای اجتماعی به سراغ این ابزار نرود.
صدا و سیما میتواند ضمن استفاده از چهرههای تأثیر گذار و الگوی جامعه، مانند مراجع تقلید، هنرمندان و ورزشکاران، مردم را با فضای مجازی آشنا کند و هم معایب و هم فواید این ابزار را با زبانی زیبا، جذاب و کارآمد بیان کنند.
رسانههای داخلی، مخصوصاً صدا و سیما میتوانند در برنامههای خود از مخاطبان بخواهند برای ارتباط با آنها از شبکههای اجتماعی داخلی استفاده کنند؛ اما متأسفانه مشاهده میشود که بیشتر برنامههای تلویزیونی از
مخاطبین خود میخواهند از طریق «تلگرام»(1)با آنها ارتباط داشته باشند و با این کار به زیاد شدن مخاطبان این شبکه اجتماعی خارجی کمک میکنند.
سؤال: آیا تبلیغ و ترویج استفاده از شبکههای اجتماعی خارجی جایز است؟
جواب: اگر خلاف قانون بوده و موجب تقویت دشمنان شود(2)یا مفسده دار باشد یا زمینه فساد را فراهم کند، جایز نیست.(3)
سزاوار است مسئولان محترم، شبکههای اجتماعی
1) "تلگرام" یک پیام رسان دارای نسخههای موبایل، دکستاپ و افزونه وب است که به کاربرانش این امکان را میدهد تا پیامها، تصاویر، ویدئوها و اسناد را تبادل کنند. دو برادر روس به نام «های پل» و «نیکلای دوروف» این برنامه را طراحی کردهاند.(www.hamshahrionline.ir، مقاله «آشنایی با تلگرام»، 7/3/1394).
2) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله نوری همدانی، 3/11/1394 و آیت الله مکارم، 4/11/1394.
3) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 26237)، 2/11/1394؛ آیت الله خامنه ای، 3/11/1394 و آیت الله مکارم، 4/11/1394.
داخلی و گروهها و کانالهای مفید و سالم را شناسایی و آنها را از طریق رسانه با تبلیغات زیبا و جذاب به کاربران معرفی کنند تا هر کاربر، متناسب با نیاز و علاقه خویش از این گروهها و کانالها استفاده کند و کمتر به سراغ شبکههای اجتماعی خارجی مفسده دار برود.
از بهترین راهکارهای ترویج و استفاده صحیح از شبکههای اجتماعی، حضور و به کارگیری افراد متعهد و متخصص میباشد. امروزه از بهترین وسایلی که میتوان با آن، معارف بلند دینی را تبلیغ کرد؛ شبکههای اجتماعی است و مراکز علمی مانند حوزههای علمیه و دانشگاه باید از این فرصت طلایی و استثنایی استفاده کرده و جامعه داخلی و خارجی را به سمت سعادت و سربلندی رهنمون باشند.
مقام معظم رهبری خطاب به حوزههای علمیه فرمودند:
امروز وظایف حوزه های علمیه با گذشته تفاوت های زیادی کرده است. امروز شما ببینید وسایل تبلیغ در دنیا چقدر متنوع شده؛ این طرفِ دنیا یک نفر جوان پای یک دستگاه کوچک می نشیند و افکار، تصورات، تخیلات، پیشنهادهای فکری و عملی را از سوی
هر کسی، بلکه هر ناکسی، از آن طرفِ دنیا دریافت می کند. امروز اینترنت و ماهواره و وسایل ارتباطی بسیار متنوع وجود دارد و حرف، آسان به همه جای دنیا می رسد. امروز ما در یک میدان جنگ و کارزار حقیقیِ فکری قرار داریم. این کارزار فکری به هیچ وجه به زیان ما نیست؛ به سود ماست. اگر وارد این میدان بشویم و آنچه را که نیاز ماست - از مهمات تفکر اسلامی و انبارهای معارف الاهی و اسلامی - بیرون بکشیم و صرف کنیم؛ قطعاً بُرد با ماست.(1)
حوزههای علمیه باید افراد متخصصی را تربیت کنند تا در گروهها به فعالیت مشغول شوند و نیاز علمی، دینی، فرهنگی و سیاسی کاربران را تأمین کنند؛ وگرنه دیگران که تخصص و تعهد آنها را ندارند، و محتوای ناسالم و غیر صحیح مقوله های دینی و فرهنگی را به افراد منتقل میکنند.
حوزههای علمیه، نهادهای مسئول فرهنگی و افراد مومن باید اعتقادات مردم را با روشهای مناسب تقویت کنند تا در برابر آسیبهای فضای مجازی، مخصوصاً شبکههای اجتماعی در امان باشند و در برخورد با شبهات، از مسیر حق خارج نشوند.
1) farsi.khamenei.ir، بیانات در دیدار علما و روحانیون کرمان،۱۳۸۴/۰۲/۱۱.
سزاوار است جلسات آموزشی فضای مجازی در تمام نهادها، ارگان ها، مساجد و مراکز علمی برگزار شود و والدین و کاربران را با فواید، آسیبها و نحوه استفاده اصولی و صحیح از شبکههای مجازی آشنا کنند. در مدارس نیز باید این گونه جلسات برای دانش آموزان بر قرار گردد تا آنها با آگاهی لازم به سراغ این ابزار بروند و نیاز علمی خویش را برطرف کنند.
آموزش و پروش باید مطالب مفید و آموزنده ای را درباره فضای مجازی در کتابهای درسی دانش آموزان قرار دهد و آنها را بیشتر با این محیط آشنا کنید.
امروزه در جامعه ما شبکههای اجتماعی خارجی زیادی مورد استفاده قرار میگیرد و بی تردید بسیاری از این شبکهها، با اهداف خاصی ساخته شده و کاربران را به سوی انحراف و تباهی میکشاند. از سوی دیگر، اکثر کاربران از آسیبها و اهداف پنهانی آنها بی اطلاع هستند و فقط برای سرگرمی به سمت این نرم افزارها میروند. لذا یکی از مهمترین وظایف مسئولان و دست اندرکاران، فیلتر کردن و پاک سازی شبکههای اجتماعی غربی از صحنهها
و محتوای غیر اخلاقی است؛ گرچه برخی از کارشناسان معتقدند فیلتر کردن شبکههای اجتماعی مفسده دار راهکار اساسی و کارآمدی نیست؛ ولی باید توجه داشت که فیلتر کردن محتوای نامناسب در حدّ خودش مفید و کارآمد است؛ هرچند کافی نیست. لذا مسئولان باید علاوه بر فرهنگ سازی استفاده صحیح از فضای مجازی، قوانین و مجازاتهای سنگین و بازدارنده ای را وضع و آنها را با تمام قدرت اجرا کنند تا کاربرانی که قصد آلوده کردن فضای مجازی را دارند، نتوانند به مقاصد شیطانی خود برسند.
مسئولان باید افرادی را برای این کار انتخاب کنند که دارای ایمانی قوی باشند و از آسیبها و آلودگیهای این کار مهم در امان بمانند.
سؤال: مسئولین(1)نظارت بر شبکههای اجتماعی خارجی، برای تشخیص موارد مجاز آنها، باید به تصاویر مبتذل و مستهجن نگاه کنند؛ آیا اینکار جایز است؟
جواب: در مقام انجام وظیفه قانونی، به مقدار ضرورت اشکال ندارد؛ ولی باید از قصد لذت و ریبه احتراز کنند و واجب است افرادی که برای نظارت و بررسی گمارده
1) مانند کارگروه جرائم رایانه ای و پلیس فتا.
میشوند، از جهت فکری و روحی زیر نظر و راهنمایی مسئولین باشند.(1)
سؤال: اگر مسئولین نظارت بر سایتها و شبکههای اجتماعی خارجی در وظیفه خود کوتاهی کنند؛ درآمد و کارشان حرام است؟
جواب: اگر در انجام وظیفه شرعی و قانونی خود کوتاهی کنند، عمل حرامی را مرتکب شده اند(2)و درآمد آنها نیز حرام است.(3)
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله صافی گلپایگانی، آیت الله نوری همدانی، 11/2/1394 و با استفاده از أجوبة الاستفتائات آیت الله خامنهای، ص 263، سوال 1202.آیت الله شبیری زنجانی: نگاه کردن به این تصاویر جایز نیست؛ حتی برای سانسور کنندگان؛ مگر اینکه امر اهمی وجود داشته باشد (استفتای پیامکی از دفتر، 10/2/1394). آیت الله سیستانی: نگاه کردن با شهوت حرام است؛ بلکه بنا بر احتیاط واجب، بدون شهوت هم جایز نیست (استفتای پیامکی از دفتر، 10/2/1394).
2) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله نوری همدانی، آیت الله مکارم، 28/5/1394 و آیت الله صافی گلپایگانی، 2/6/1394.
3) همان؛ آیت الله خامنه ای، 28/5/1394 و آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتاء: 20335)، 31/5/1394.
اگر کاربران با آگاهی لازم سراغ شبکههای اجتماعی بروند، میتوانند از این ابزار برای نشر و ترویج معارف الاهی استفاده کنند و انسانهای مستضعف و تشنه معارف را دست گیری کرده و آنها را از ظلمت و جهل به حقیقت نورانی اسلام رهنمون باشند.(1)
یکی از بهترین شواهدی که ثابت میکند شبکههای
1) ر.ک: "ظرفیتها و چالش های شبکه های اجتماعی مجازی برای تبلیغ دین"، محمد علی قیصریان، فصلنامه «مطالعات جوان و رسانه»، بهار 1393، ش 13.
اجتماعی با شرایط خاصی میتوانند مردم را به حقیقت و نورانیت برسانند، نامه مقام معظم رهبری به جوانان اروپا است که در آن از جوانان خواسته بودند با تحقیق لازم، از اسلام و حقیقت آن آگاهی پیدا کنند و از سخنان غرض ورزانه رسانههای غربی (که غالباً با اهداف خاصی منتشر میشوند) خودداری کنند. رهبر معظم انقلاب با استفاده از فضای مجازی و شبکههای اجتماعی این پیام تاریخی و مهم را به دنیا ارسال کردند. بر این اساس، اگر از این ابزار به خوبی استفاده شود، نه تنها ضرر ندارد؛ بلکه موجب رشد و ترقی خود و دیگران میشود.
امروزه بیشتر مراکز علمی و مذهبی برای ارتباط با مخاطبان خود از شبکههای اجتماعی استفاده و نیازهای آنان را برطرف می کنند. گستره این استفاده تا آن جاست که مراجع تقلید نیز از این تکنولوژی استفاده کرده و دیدگاه های فقهی خود را در اختیار مقلّدان قرار میدهند.
کاربران باید توجه داشته باشند که برخی از افراد، صفحات و گروههایی را به نام مراکز علمی و دینی ایجاد کرده و با کاربران ارتباط برقرار میکنند؛ لذا بهترین راه این است که به سایتهای رسمی این مراکز رجوع؛ آدرس
صفحات اجتماعی آنها را به دست آورده و با آنان ارتباط برقرا کنند و از هر صفحه یا گروهی که به نام این مراکز علمی و دینی ارائه شده است، استفاده نکنند.
همچنین یکی از راههایی که استادان میتوانند با دانشجویان ارتباط برقرار کنند، شبکههای اجتماعی میباشد؛ و طبعاً مسئولین دانشگاهها باید برای تبادل علمی بین مراکز دانشگاه زمینه مناسبی فراهم کنند.(1)
سفارش تمام ادیان الاهی، ارتباط انسان با خویشاوندان خود و نیز تلاش برای برطرف کردن نیازهای آنان میباشد.(2)پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند:
به امت خود، به حاضرین و غائبین و افرادی که در آینده متولد میشوند، سفارش میکنم صله رحم به جا بیاورند؛ اگر چه نیاز باشد یک سال راه بروند؛ زیرا صله رحم جزئی از دین حساب میشود.(3)
1) ر.ک: "استفاده از شبکههای اجتماعی مجازی در آموزش(فرصتها و چالش ها)" و لیلا چراغ ملایی، پروین کدیور، غلامرضا صرامی، مجله «اندیشههای نوین تربیتی»، پاییز 1393، ش 39.
2) ر.ک: کافی، ج2، ص 150، بَابُ صِلَةِ الرَّحِم.
3) "أُوصِی الشَّاهِدَ مِنْ أُمَّتِی وَ الْغَائِبَ مِنْهُمْ وَ مَنْ فِی أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ أَرْحَامِ النِّسَاءِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ أَنْ یَصِلَ الرَّحِمَ وَ إِنْ کَانَتْ مِنْهُ عَلَی مَسِیرَةِ سَنَةٍ فَإِنَّ ذَلِکَ مِنَ الدِّین" (همان، ص 151، ح 5).
صله رحم علاوه بر آگاه شدن از مشکلات خویشاوندان و بر طرف کردن آنها فواید دیگری است؛ چنان که امام باقر علیه السلام درباره فواید صله رحم فرمودند:
صله رحم؛ اعمال را تزکیه(1)و اموال را زیاد و بلاها را دفع و حساب و کتاب قیامت را آسان میکند و مرگ را به تأخیر میاندازد.(2)
متأسفانه شاهد هستیم که با ورد تکنولوژیهای جدید (تلفن، ایمیل، شبکه اجتماعی) روز به روز ارتباط حضوری اقوام و بستگان کمتر شده و افراد به جای اینکه به خانه و محل کار فامیل خود بروند از طریق تلفن، پیامک و شبکههای اجتماعی از حال یکدیگر با خبر میشوند. البته با این مقدار از ارتباط، وظیفه شرعی انجام میشود؛ ولی این شیوه ارتباط، جای رفت و آمد خانوادگی را نمیگیرد، زیرا خانواده و فامیل، به حضور فیزیکی افراد نیاز دارند و با آمدن و رؤیت آنها شاداب گشته و نیازهای روحی و عاطفیشان
1) معنای این قسمت روایت این است که ثواب اعمال را زیاد کرده یا نقص آنها را از بین میبرد و یا موجب قبول شدن آنها میشود (مرآة العقول، ج 8، ص 364).
2) "صِلَةُ الْأَرْحَامِ تُزَکِّی الْأَعْمَالَ وَ تُنْمِی الْأَمْوَالَ وَ تَدْفَعُ الْبَلْوَی وَ تُیَسِّرُ الْحِسَابَ وَ تُنْسِئُ فِی الْأَجَل" (کافی، ج2، ص 150، ح 4).
برطرف میشود؛ ضمن اینکه با دیدن وضع زندگی اطرافیان متوجه مشکلات آنها میشویم و پر واضح است که این دستاوردها با ارتباط از طریق ابزار جدید تحقق نمی یابد.
سزاوار است افراد تا جایی که ممکن است با حضور فیزیکی خود نزد فامیل، صله رحم به جا بیاورند و در صورتی که شرایط فراهم نبود، میتوانند از این ابزار استفاده کرده و وظیفه شرعی و انسانی خویش را ادا کنند.
شبکههای اجتماعی، بستری را فراهم کرده است که افراد و دوستان میتوانند از هر نقطه دنیا با کمترین هزینه ای با همدیگر ارتباط برقرار کنند و از حال یکدیگر آگاه شوند؛ ولی باید توجه شود که این ارتباط از نوع ارتباط نامحرم و روابط نامشروع نباشد که این کار دارای آسیبهای فراوانی است؛ لذا کاربران شبکههای اجتماعی باید از آن خودداری کنند.
شبکههای اجتماعی از بهترین وسایل اطلاع رسانی به حساب میآید، زیرا در دسترس بیشتر افراد است؛ لذا کاربران میتوانند مطلبی را به سرعت در بین جامعه منتشر
کنند و به اطلاع همه برسانند.
در دنیای امروز، شبکههای اجتماعی از بهترین ابزار تجارت به حساب میآید؛ لذا تجّار و شرکتهای خرید و فروش میتوانند از شبکههای اجتماعی برای تبلیغ کردن کالای خویش استفاده کنند و کالاهای خود را مخصوصاً محصولات با کیفیت ایرانی را با تبلیغات زیبا به فروش برسانند.(1)
امروزه بیشتر مراکز دینی و علمی و سایتهای خبری دنیا برای نشر مطالب خود از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند و به روزترین اخبار و مطالب خود را با کاربران به اشتراک میگذارند و آنها را از مسائل جهان آگاه میکنند.
1) ر.ک: "53 اصل کسب درآمد از شبکههای اجتماعی"، پاتریس آنه راتلیج، ترجمه ریحانه هاشم پور، تهران، 1390؛ "تاثیر شبکه اجتماعی بر عملکرد کسب وکار" اثر تعدیل کنندگی الگوی نقش و انگیزه کارآفرینانه (مورد مطالعه ایران، کرواسی و دانمارک)، محمدرضا زالی، توماس شات، اسدالله کرد ناییج، مینا نجفیان، مجله «پژوهشهای مدیریت در ایران (مدرس علوم انسانی)»، دوره شانزدهم، تابستان 1391، ش 2.
شبکههای اجتماعی میتوانند کاربران خود را با مطالب مفید و آموزنده سرگرم و آنها را در جهت رشد و تعالی خویش و جامعه یاری کنند. این کار از یک سو فنابخشی به اوقات فراغت افراد است و از سویی آگاهی های عمومی و حتی تخصصی آنها را ارتقا می بخشد.
شاید بسیاری از کاربران اطلاع نداشته باشند که شبکههای اجتماعی خارجی با اهداف خاصی ایجاد شده و حتی تصور کنند این شبکهها فقط برای سرگرم کردن مخاطبان ساخته شده اند. باید دانست از مهمترین اهداف این شبکهها تغییر مبانی اعتقادی، اخلاقی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی کاربران و القای تفکرات خود به آنان است. و این نکته همان خطر عمیق و آسیب بزرگ این شبکه هاست.
البته این آسیب عمدتاً متوجه شبکههای اجتماعی خارجی میباشد؛ ولی ممکن است برخی از شبکههای داخلی نیز دارای چنین آسیبهایی باشند؛ لذا کاربران باید خودشان مواظب دین و ایمان و اخلاقیات خود باشند تا از این وسائل، آسیبی نبینند.
با توجه به این حقیقت، ممکن است کاربران با استفاده از این شبکهها، با آسیبهایی رو به رو شوند که رهایی از آنها کار آسانی نخواهد بود. در این فصل به این آسیبها به صورت اختصار اشاره میشود.(1)
1) ر.ک: "آسیب شناسی شبکههای اجتماعی مجازی"(golohtaPA fo lautriv laicos skrowten)، صمد عدلی پور، تهران، انتشارات پارسینه، 1393 و "شبکههای اجتماعی؛ فرصتها و تهدیدها"، روح الله سلیمانی پور، مجله «ره آورد نور»، تابستان 1389، ش 31.
مهمترین آسیب شبکههای اجتماعی خارجی، ضررهای اعتقادی و ضربه به مبانی دینی است؛(1)زیرا در این شبکهها اطلاعات و معلومات عقیدتی، یا تضعیف میشوند و یا اعتقادات مخرب ترویج می گردند؛ در ادامه برخی از این آسیبها خواهد آمد:
1) ر.ک: "نقش شبکه های اجتماعی در باورهای دینی"، شعبان علی خان صنمی، فریده پیشوایی، فاطمه خان صنمی، فصلنامه «مطالعات جوان و رسانه»، بهار 1393، ش 13.
مهمترین موضوع برای هر شخصی باورهای اعتقادی اوست؛ به طوری که زیر بنای وجودی او را تشکیل میدهند. در بسیاری از شبکههای اجتماعی خارجی با پیش رفته ترین روشها مسائل اعتقادی کاربران مورد هدف سازندگان قرار میگیرد.
در این شبکهها باورهای اعتقادی کاربران مانند توحید، معاد، نبوت، امامت و حجاب، مورد هجوم تولید کنندگان قرار میگیرد. آنان با شبهه افکنی و طرح مسائل اختلافی، ذهن مخاطب خود را درگیر کرده و به مرور زمان او را نسبت به این موضوعات، سست و بی علاقه میکنند. مثلاً حجاب را که یک دستور الاهیِ مطابق با فطرت زنان است، مورد حمله فکری و فرهنگی خویش قرار داده و با استفاده از روشهای خاصی، این دستورات را با عناوین «عقب افتادگی» و «دوری از آزادی و تمدن» معرفی میکنند و حتی از کاربران میخواهند که برای مخالفت با حجاب، عکسیهای بدون حجاب و پوشش خود را در شبکههای اجتماعی قرار دهند.
1) ر.ک: www.gerdab.ir، مقاله «آیا انتقال مفاهیم دینی از طریق فضای مجازی امری ممکن است؟»، 4/3/1395.
چندی پیش کمپینی با عنوان «آزادیهای یواشکی زنان»(1)در فیس بوک ایجاد شد این کمپین زنان را تشویق میکرد که برای مخالفت با حجاب شرعی در ایران، از خود عکسهای بدون پوشش و بی حجاب بگیرند و آنها را در صفحات شخصی خویش قرار دهند. متأسفانه برخی از زنان در این دام بی حیایی و بی عفت افتادند و عکسهایی از خود را که بدون پوشش و روسری بود، در این صفحات منتشر کردند که این کار نوعی همراهی با آرمانهای دشمنان انقلاب حساب بود و مخالفان پاکدامنی را شادمان کرد.
برای اثبات هدفدار بودن ایجاد شبکههای اجتماعی و از جمله کمپین مذکوره کافی است اعتراف یکی از مسئولین این شبکههای را مطرح کنیم و آن اینکه مدیر اجرایی فیس بوک(2)مشاهده صفحه «آزادیهای یواشکی زنان» در فیس بوک را یکی از بخشهای محبوب شغل خود دانست!(3)
1) این عنوان با ظرافت خاصی بیان میکند که زنان با حجاب، اسیر و در بند هستند و برای رهایی از زندان حجاب به صورت پنهانی پوشش خود را کنار کذاشته و آزادی را؛ ولو برای مدت کوتاهی، احساس کنند. لازم است زنان با حیا و با عفت با حفظ هوشیاری خود، در دام این شیطان صفتان نیفتند و گوهر زیبای وجودی خویش را به چشمان ناپاک نفروشند.
2) شریل سند برگ.
3) www. gerdab.ir، مقاله «صفحه محبوب مدیر فیس بوک چیست؟!»، 20/7/1393.
در برخی شبکههای اجتماعی، بعضی از احکام الهی مورد تمسخر واقع میشود؛ مثلاً تصاویر و فیلمهای توهین آمیز که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، ولایت فقیه، روحانیت و مرجعیت را مسخره میکنند؛ در این شبکهها پخش میشود.
3.ترویج باورهای انحرافی(1)
اتاقهای گفت و گو و شبکههای اجتماعی، محلّی برای اِبراز عقاید و باورها و طرح شبهات است؛ به ویژه آنکه در بسیاری از موارد، جوانان و نوجوانان ما مجال مناسبی برای ابراز وجود و بیان دیدگاهها و شبهات دینی خود پیدا نمی کنند؛ اما در مقابل، اغلب کسانی که توانایی پاسخ گویی به این سؤالات و شبهات را دارند، در این شبکهها عضو نیستند؛ یا حضورشان آن چنان کم رنگ است که در عمل، این فضاهای اینترنتی به محلّی برای ترویج باورهای انحرافی و طرح شبهات بدون ارائه پاسخی مناسب تبدیل میشود که این، میتواند زیر بنای فکری جوان و نوجوان را
1) ر.ک: www.yjc.ir، مقاله «مراقب گوسالههای سامری در فضای مجازی باشیم»، 19/8/1394.
دستخوش تغییر کند.(1)
مسئولان دینی و فرهنگی کشور باید در ارتقای اعتقادات مردم جامعه تلاش بیشتری از خود نشان دهند و کاربران را با غنی سازی مطالب دینی فضای مجازی در برابر هجمههای دشمنان ایمن کنند؛ و گرنه روز به روز شاهد سست شدن باورهای دینی مردم خواهیم بود.
1) www.afkarnews.ir، مقاله «حیا زدایی در فضای مجازی.»
مهمترین عاملی که میتواند انسان را در برابر انحرافات حفظ کند، پایبندی به اصول اخلاقی است؛ ولی متأسفانه در برخی از شبکههای اجتماعی، این پایبندی کم تر دیده می شود و یا به کلی در این مقوله چیزی دیده نمی شود. مهمترین پیامدهای ضد اخلاقی شبکههای اجتماعی به این شرح میباشد:
در بسیاری از شبکههای اجتماعی غربی، مسائل اخلاقی مانند حیا، عفت و حجاب، تضعیف میشوند و کاربر را با روشها و تکنیکهای روانشناختی تشویق میکنند که به این امور پایبند نباشد.
آنچه به وضوح ملاحظه می شود، آن است که اینترنت و شبکههای اجتماعی غربی از امنیت اخلاقی برخوردار نیستند؛ زیرا در این شبکهها با نشان دادن تصاویر و فیلمهای مبتذل و مستهجن زنان، کاربران را به سوی بی غیرتی و بی حیایی میکشانند و شخص بعد از مدتی ناخواسته، تحت تأثیر کارهای زشت و ناپسند قرار میگیرد و مانند گذشته نسبت به این امور حساسیت نخواهد داشت.(2)
در این شبکهها، با پوشش و حجاب شرعی زنان مسلمان به شدت مبارزه میشود و از هر روشی استفاده
1) ر.ک: www.gerdab.ir، مقالههای «حیا زدایی در نشریات به اصطلاح علمی»، 20/5/1389، «خنجر سایتهای مستهجن بر شاهرگ خانواده ایرانی»، 22/6/1390، «سنگرهای کمین دشمن در وبلاگهای زنانه»، 20/2/1391.
2) ر.ک: www.snn.ir، مقاله «بیش از یک میلیارد جستجوی غیر اخلاقی در اینترنت/ واریز 20 سنت به حساب رژیم صهیونیستی توسط هر کاربر وایبر+ فیلم.»
میکنند تا زنانِ با عفتِ مسلمان را مانند برخی از خانمهای غربی به منجلاب بی حیایی سوق داده و آنها را نسبت به رعایت این واجب الاهی سست و تضعیف و تمایل به هرزگی را در آنان ایجاد کنند.
در برخی از شبکههای اجتماعی که بیشتر برای ارسال تصاویر به کار برده میشود، گروهها و کانالهای مستهجن بسیاری وجود دارد که به راحتی در اختیار کاربران قرار میگیرد و افراد را به سمت نابودی و انحطاط اخلاقی میکشاند؛ لذا مسئولان باید از انتشار این گروهها و کانال جلوگیری و با افراد خطاکار به شدت برخورد کنند.
یکی از آسیبها و خطرهای استفاده از شبکههای اجتماعی خارجی، آن است که محتوای فاسد و مستهجن برخی از آنها شهوت کاربران را تحریک میکند و آنها را به سمت گناه و آلودگیهای جنسی میکشاند.
آیا با وجود این همه مسائل غیر اخلاقی که در شبکههای اجتماعی غربی وجود دارد، جوانان و نوجوانان کشور میتوانند از آسیبهای جنسی در امان بمانند؟ آیا همسران و شوهران میتوانند خود را از ضررهای این شبکههای اجتماعی حفظ کرده و بنیان خانواده را پا برجا نگه دارند؟
آیا والدین میتوانند نوجوانان خود را که در آستانه سنین بلوغ جنسی هستند، در برابر این آسیبها حفظ کنند؟ به راستی چرا برخی از والدین تبلت، لپ تاپ و موبایلهای پیشرفته را در اختیار فرزندان خردسال و نوجوان خود قرار میدهند؛ در حالی که آنها توان تحلیل محتوای فاسد این شبکههای اجتماعی منحرف کننده را ندارند؟ آیا تضمینی وجود دارد که به مرور زمان خاکریز عصمت و حیای این نوجوانان و جوانان به تصرف صحنه های منحرف کننده این شبکه ها رد نیاید؟
بسیاری از محتواهای ارائه شده در فضای مجازی، به خصوص شبکههای اجتماعی، نظیر فیس بوک و اتاقهای گفت و گو، بدون در نظر گرفتن اقتضای سنی مخاطب، در معرض دید و برداشت و تحلیل وی قرار میگیرد. اغلب این محتواها، اعم از متن، عکس و فیلم دارای زمینه های انحرافی هستند(2)و در نتیجه کاربران قبل از زمان لازم، به
بلوغ جنسی میرسند که دارای ضررهای جسمی و روحی برای آنها است؛
لذا والدین تا جایی که ممکن است باید از ورود فرزندانشان به شبکههای اجتماعی خارجی جلوگیری و در صورت نیاز، فقط با نظارت آنها از فضای مجازی استفاده کنند.
پنهان بودن هویّت کاربران، یکی از ویژگیهای فضای مجازی، مانند شبکههای اجتماعی است. برخی از افراد از این فرصت استفاده کرده و کارهایی را که در عالم واقعیت توانایی انجام دادن آنها را ندارند در دنیای مجازی به راحتی انجام میدهند. از اعمالی که در فرهنگ دینی ما نسبت به آن حساسیت بالایی وجود دارد؛ ارتباط دختر با پسر خارج از چارچوب دستورات اسلامی است که بعضی از اشخاص نمیتوانند به راحتی آن را در محیط واقعی محقق کنند؛ در حالیکه در شبکههای اجتماعی به آسانی و بدون هیچ گونه محدودیتی با هم ارتباط برقرار میکنند؛ حتی تصاویر خصوصی همدیگر را برای یکدیگر ارسال کرده و به راحتی آنها را مشاهده میکنند و یا ممکن است ارتباط تصویری برقرار کرده؛ همدیگر را با پوشش نامناسب مشاهده کنند.
1) ر.ک: www.snn.ir، مقاله «لایک به این حجاب زیبا؛ دمتون گرم خواهر!/ حدود شرعی (ارتباط با نامحرم) درشبکههای اجتماعی+ تصاویر»، 1/6/1394.
در این شبکهها، چون نظارت کمتری از جانب والدین اِعمال میشود، نوجوانان و جوانان، ضمن برقراری با رابطههای عاطفی با جنس مخالف، اطلاعات خصوصی همدیگر را مشاهده و ذخیره میکنند و ممکن است بعداً مورد اخاذی افراد شیطان صفت واقع شوند.(1)
هر روز در خبرها و مجلات میخوانیم دختری از دوست اینترنتی خود مورد سوء استفاده قرار گرفت و از او اخاذی شد.(2)با بررسی قضیه متوجه میشویم علاوه بر دختر، والدین در این ماجرای وحشتناک مقصر هستند؛ زیرا پدر و مادر با رها کردن فرزندان خود و فراهم کردن همه تکنولوژیهای جدید و اعتماد بیش از اندازه به آنها، زمنیه بروز چنین پیامدهایی را مهیا میکنند.
حس اطمینانی که ناشناس بودن در فضای مجازی به انسان میدهد، سبب میشود انسانها به سراغ جرایمی بروند که در دنیای واقعی هرگز به تجربه آنها فکر هم نمیکنند. در نمونهای، پسری 19ساله از ایالت ویسکانسین در فیسبوک،
خود را دختر معرفی و 30 تن از همکلاسیاش را تشویق کرده بود تا عکسهای برهنهشان را برایش بفرستند. در نهایت، وی با تهدید آنان به وسیله همین عکسها و ویدئوها، آنان را مجبور کرده بود تا به خواستههای جنسی اش تن دهند. این موارد، بیشتر در شبکه های اجتماعی رخ میدهد؛ ولی قربانی از ترس آبروی خود مسئله را آشکار نمیکند.
از بهترین و مهم ترین راهکاری جلوگیری از ارتباط بی قید و بند دختران و پسران در فضای مجازی، آسان کردن زمینه ازدواج است زیرا با ازدواج کردن بسیاری از نیازهای روحی، عاطفی و جنسی افراد تأمین میشود و دیگر نیازی به ارتباط با جنس مخالف ندارند.
در برخی از شبکههای اجتماعی تبلیغ میشود: "با استفاده از این نرم افزار میتوانید به صورت مخفیانه و بدون فهمیدن شخص، پیامهای دریافتی و ارسالی او را مشاهده کنید؛ چه پیامهایی از گوشی همسرتان دریافت و ارسال شده و نمیدانید!؟" و یا: "اگر به کسی شک داری به دردت میخوره! به نامزدت شک داری!؟ به رفیقات چطور!؟" و همچنین: «فرزندانتان را مدیریت کنید! به راحتی و در چند ثانیه اطلاعات لازم را به دست آورید!» و در قبال دریافت
این برنامه از افراد متقاضی هزینه ای دریافت میشود.
این تبلیغات فریبنده، علاوه بر سلب امنیت روانی، فرهنگ «تجسس» در زندگی دیگران را ترویج میدهد؛ زندگی خصوصی افراد، حاوی مسائل و اسراری است که نمی خواهد دیگران بدانند یا عیوب و ضعفهایی دارد که از مردم پنهان است.
تجسس در امور دیگران حتی در امور همسر و فرزندان، نوعی افشای راز و ورود به حریم زندگی خصوصی دیگران و طبعاً کاری زشت و ناپسند است و خدای متعال از این کار نهی فرموده است:
یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا ... وَ لا تَجَسَّسُوا؛ ای اهل ایمان! ... و [در اموری که مردم پنهان ماندنش را خواهانند] تفحص و پی جویی نکنید.(1)
از این رو میتوان این گونه تبلیغات کلاهبردارانه را با سبک زندگی اسلامی ایرانی مغایر دانست؛ زیرا ترویج فرهنگ تجسس و فضولی در جامعه علاوه بر بردن آبروی دیگران، ترویج فساد و فحشاء در میان مردم را باعث می شود.(2)
این ابزار به علت جذابیت و تنوع در ارتباط، ممکن است به مرور زمان برخی از کاربران را به انزوا و تنهایی بکشاند؛ زیرا این شبکهها با ذائقه سازی، ارتباط های مجازی را به جای
1) ر.ک: www.yjc.ir، مقاله «انزوا طلبی ارمغان استفاده از شبکههای اجتماعی»، 6/2/1395؛ www.asriran.com، مقاله «شبکههایی که تنهایم کردند».
جمعهای واقعی ترویج میکنند.(1)
برخی از کاربران، به علت کم رویی، از رو در رویی و ارتباط با دیگران ترس دارند و لذا به گوشه گیری و انزوا دچار میشوند. این افراد برای جبران نیاز خود از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند؛ در حالی که بهتر است اینان، خود را با جمعهای دوستانه و خانوادگی مشغول کنند و برای برطرف شدن این مشکل به روانشناس مومن مراجعه کنند.(2)
اریک سیگمن، عضو جامعه سلطنتی دارو، بر این باور است: «شبکههای اجتماعی اینترنتی در منزوی ساختن مردم نقشی اساسی ایفا کردهاند. عدم ارتباط رو در رو به تغییر عملکرد ژن ها، واکنش های ایمنی بدن، سطح هورمونها و عملکرد شریانها منجر می شود و بر عملکرد ذهن هم تأثیرگذار خواهد بود. این مسئله می تواند میزان خطر مشکلات جسمی، نظیر سرطان، سکته، بیماری قلبی
و جنون را افزایش دهد.»(1)
طبق تحقیقات دانشگاه گلاسکو، هر قدر که زنان و دختران به تصاویر زنان دیگر در شبکههای اجتماعی دقت کنند و به این تصاویر اهمیت بدهند؛ به مرور، برداشت منفی از خصوصیات ظاهری خود در آنها تشدید خواهد شد. این پژوهش نشان می دهد که برای اکثر زنان، مقایسه خود با تصویر دوستان و آشنایان، از مقایسه با تصویر افراد سرشناس مهمتر و تاثیر گذارتر است. (3)
سه نفر از محققان جامعه شناس دانشگاه"Utah Valley" معتقدند:
بیشتر کاربران فیس بوک، به جای آگاهی از حقایق
1) شبکه های اجتماعی اینترنتی؛ تحلیل انتقادی آثار آنها بر زندگی فردی و اجتماعی، بیسواجیت داس، برگردان: منا ناد علی، فصلنامه «مطالعات جوان و رسانه»، تابستان 1391، ش 5.
2) ر.ک: www.farsnews.com، مقاله «کاهش اعتماد به نفس در کودکان با ظهور شبکههای مجازی اجتماعی»، 12/4/1394؛ hamshahrionline.ir، مقاله «شبکههای اجتماعی، تصویر ذهنی و کاهش اعتماد به نفس»، 10/10/1393.
3) www.gerdab.ir، مقاله «فیس بوک اعتماد به نفس دختران و زنان را کاهش میدهد»، 28/1/1393.
و زندگی واقعی دوستان خود، تنها با دقت تمام به عکسهای آنها که در لحظات شاد زندگیشان گرفته شده است، نگاه میکنند؛ لذا تصور میکنند که دوستانشان از آنها شادترند. همچنین افرادی که مدت زمان کمتری را در فیس بوک میگذرانند، و بیشتر وقت خود را با دوستان واقعی در زندگی حقیقی صرف میکنند؛ کمتر احساس ناراحتی و ناخشنودی دارند.(1)
به گفته برخی روان شناسان(3)
کسانی که از شبکههای اجتماعی، مانند فیس بوک استفاده میکنند؛ نسبت به افراد عادی افسردگی بیشتری از خود نشان میدهند؛ زیرا این کاربران با باز کردن صفحات دیگران و دیدن صحنههای زیبا و مطالب خوب، به خوبیهای زندگی آنها فکر میکنند و این رویکرد زندگی دیگران را با دشواریهای زندگی
خود مقایسه میکنند [در نتیجه دچار افسردگی میشوند].(1)
برخی از کاربران به دلیل کمبود محبت و مشکلات خانوادگی، بیشتر وقت خود را با افراد دیگر در شبکههای اجتماعی میگذرانند. این افراد برای اینکه نیاز عاطفی خویش را ارضا کنند، کارهایی انجام میدهند که مورد توجه دیگران، مخصوصاً کاربران اینترنتی قرار بگیرند؛ مثلاً عکسهای خاص و حتی خصوصی خود را در این شبکهها به اشتراک میگذارند و یا این که خود را با عناوین جذابی(2)معرفی می کنند تا مخاطبان بیشتری با آنها ارتباط برقرار سازند؛ ولی غافل از اینکه این گونه ارتباط ها نیاز واقعی او به محبت را جبران نمیکند، بلکه این افراد محبت کاذب را دریافت کرده. در عوض، حیثیت خود را در بازار هوسرانی به حراج گذاشته اند.
شناختی که از طریق ارتباط واقعی با افراد به دست میآید، از شناخت دنیای مجازی بهتر و واقعیتر است؛ زیرا در دنیای واقعی، شخص روحیات و اخلاقیات مخاطب خویش را میبیند و آن را درک میکند؛ ولی در دنیای مجازی، برخی افراد خود را در پشت نقاب پنهان کاری مخفی میکنند و اجازه شناخت واقعی خویش را به دیگران نمیدهند. حال اگر در این شرایط کسی دلبسته دیگری شود، نمیتواند ادعا کند که فرد مورد علاقه خویش را به دست آورده است؛ زیرا معمولاً این گونه ارتباطها دوام ندارد؛ چون فرد، هنگام رو به رو شدن با واقعیت متوجه میشود که ادعاهای مطرح شده در این شبکهها با واقعیت خیلی تفاوت دارد و او فرد ایده آل او نیست و طبعاً احتمال شکست عاطفی از این رهگذر بیشتر میشود.
6.جرأت برای ارتکاب جرم(1)
بسیاری از کاربران شبکههای اجتماعی، تصور میکنند در دنیای مجازی میتوانند هر کاری را انجام دهند و هیچ کس از آن اطلاعی نداشته باشد؛ لذا ممکن است اَعمال
1) ر.ک: www.farsnews.com، مقاله «سوءظن، طلاق و قتل در بین زوجهای جوان؛ ثمره شبکههای اجتماعی»، 1/11/1393.
مجرمانه ای را که در دنیای واقع نمیتوانند انجام دهند، در فضای مجازی عملی سازند.
کاربران باید یقین داشته باشند که همه اعمال و رفتار آنها در دنیای مجازی توسط متخصصین پلیس فتا قابل ردیابی است.(1)
1) ر.ک: www.afkarnews.ir، مقاله «حیا زدایی در فضای مجازی.»
استفاده زیاد از شبکههای اجتماعی موجب میشود به بدن کاربر آسیبهایی وارد شود.(1)که ذیلاً به برخی از این ضررهای جسمی اشاره میشود:
برخی از کاربران به علت استفاده زیاد و مداوم از نرم افزارها و سایتهای شبکههای اجتماعی و خیره شدن به
1) ر.ک: www.tabnak.ir، مقاله «شبکههای اجتماعی قوای ذخیره بدن را از بین میبرند»، 5/4/1395.
صفحه رایانه و تلفن همراه، به خشکی چشم و طبعاً اختلال در بینایی مبتلا میشوند.
کارشناسان برای رهایی از این مشکل، به کاربران توصیه میکنند:
پلک زدن را فراموش نکنید تا دچار خشکی و قرمزی چشم نشوید. هر نیم ساعت یک بار، پشت سر هم ده بار پلک بزنید و در هر 2 ساعت، 15 دقیقه به چشمانتان استراحت دهید و هر 20 دقیقهای به مدت 20 ثانیه به تصویری [غیر از صفحه] کامپیوتر نگاه کنید تا عضلات چشمتان استراحت کند.(1)
سوال: اگر استفاده زیاد از شبکههای اجتماعی موجب شوند کاربر به بیماریهایی مانند ضعف بینایی مبتلا شود، آیا استفاده کردن برای او جایز است؟
جواب: اگر این نرم افزارها دارای ضرر جدی و اساسی باشند، استفاده از آنها جایز نیست و شخص باید اجتناب
1) www. rasekhoon.net، با استفاده از مقاله «عوارض جسمی استفاده از کامپیوتر و بهبود آنها»، حمید فرودیان.
کند.(1)
استفاده زیاد از شبکههای اجتماعی، ممکن است به علت کم تحرکی کاربران، برخی از آنان را به چاقی و اضافه وزن دچار کند. کاربران باید در استفاده از این شبکهها اعتدال را رعایت کنند و بعد از مدتی استفاده از رایانه، اینترنت و شبکههای اجتماعی، در حالت بی تحرکی، مانند نشستن؛ بلند شوند، مقداری حرکت کرده و با حرکات نرمشی خود را از بی حالی و خستگی رها کنند.
برخی از کاربران، از طریق رایانه و لپ تاپ از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند و طبعاً ممکن است در نشستن بر روی صندلی به ستون فقرات آنها فشار بیاید؛ لذا باید در انتخاب صندلی دقت کنند که مناسب کار باشد؛ به طوری که به ستون فقرات فشار نیاورد. بهتر است آنان بعد از مدتی از روی صندلی بلند شده و نرمشهای مناسب را
1) با استفاده از استفتای پیامکی «بازیهای رایانه ای و ضعف بینایی» از دفاتر آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، آیت الله سیستانی، 17/5/1394؛ آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 19799)، 17/5/1394؛ آیت الله خامنه ای، 18/5/1394 و آیت الله صافی گلپایگانی، 19/1/1394.
انجام دهند تا بدن آنها آرامش یابد.
افرادی که با رایانه از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند، در معرض مشکلات پوستی قرار میگیرند. متخصصان و پزشکان معتقدند: «این افراد، پوستشان در معرض مداوم اشعههایی قرار میگیرد که از صفحه رایانه پخش میشود [و همین امر سبب بیماریهای پوستی آنان میگردد].»(1)
1) با استفاده از سایت: www. isna.ir، مقاله «مهمترین عوارض اعتیاد به بازیهای رایانهای.»
شبکههای اجتماعی بر هنجار و ناهنجاریهای جامعه تأثیر فراوانی دارند؛ به طوری که میتوانند فرهنگ ساز و یا هنجار شکن باشند. در ادامه برخی از آسیبهای فرهنگی اجتماعی(1)این شبکههای اجتماعی غربی بیان میشود:
1) ر.ک: "پایش آسیبهای اجتماعی شبکههای اجتماعی تلفن همراه"، محمود سوری، حمید فلاحتی، مجله «پایش سبک زندگی» خرداد 1393، ش 2.
1.ترویج و تغییر سبک زندگی(1)
یکی از مهمترین اهداف شبکههای اجتماعی، تغییر باورهای زندگی کاربران میباشد. در این شبکه ها، افراد با دنیای جدیدی رو به رو میشوند و بسیاری از مطالب این شبکه ها برای آنها تازگی دارد؛ به طوری که هر روز با مسئله و موضوع تازه ای آشنا میشوند؛ غافل از اینکه همه این اطلاعات و موضوعات، هدفمند در اختیار کاربران قرار میگیرد و به مرور زمان سبک رفتار و کردار شخص تغییر میکند. مثلاً شخصی که در گروههای سیاسی حضور دارد بعد از مدت کوتاهی نسبت به مسائل سیاسی کشورش دچار بی تفاوتی میشود و یا به مسئولین سیاسی بی اعتماد میگردد.
این شبکهها با استفاده از بهترین تکنیکهای روانشناسی و بهره بردن از تجربه و آموزه های متخصصین
1) ر.ک: شبکههای اجتماعی اینترنتی و سبک زندگی جوانان: مطالعه موردی بزرگترین جامعه مجازی ایرانیان، حسن بشیر، محمدصادق افراسیابی، مجله «تحقیقات فرهنگی»، سال پنجم، بهار 1391، ش 1؛ مطالعات شبکههای اجتماعی و سبک زندگی جوانان، محمد صادق افراسیابی، تهران، انتشارات سیمای شرق، 1393؛ تحلیل سبک زندگی جوانان کاربر شبکه اجتماعی فیس بوک، آسیه شپهری، فصلنامه «مطالعات جوان و رسانه»، بهار 1393، سال 4، ش 13.
فرهنگی، سیاسی و اجتماعی؛ اهداف خود را به کاربران القا میکنند. به عنوان نمونه به یک مورد از تغییر سبک زندگی کاربران در کشورهای غربی(1)اشاره میشود:
یک جراح پلاستیک در نیویورک(2)میگوید:
حس غروری که شبکههای اجتماعی به افراد تزریق میکند، جراحان پلاستیک را به تأمین نیازهای این بازار رو به رشد ترغیب کرده است. در این میان، جراحی صورت برای زیباتر به نظر رسیدن در فیس بوک رشد فراوانی داشته است. مردم پیش من میآیند و میگویند: من خود را در آینه نگاه میکنم؛ اما متوجه چیزی نمیشوم تا آنکه در فیس بوک یا آی فون یا آی پد به خودم نگاه میکنم [آنگاه زیبایی خود را متوجه میشوم؛ زیرا در این شبکه ها، کاربران و مخاطبان از زیبایی من شگفت زده میشوند و من متوجه زیبایی خودم میشوم].
این پزشک آمریکایی در ادامه سخنانش میگوید:
حتی برخی پزشکان دست به جراحیهای تخصصی برای زیبا به نظر رسیدن در فیس بوک و اسکایپ
میزنند و نام آن را "FaceTime Facelift" گذاشته اند. تا چندی قبل، استفاده از نرم افزارهای ویرایش تصاویر، مشکلات کاربران اینترنت را حل میکرد؛ اما امروزه با زنده شدن بسیاری از ارتباطات اینترنتی، این روش دیگر کاربردی ندارد.(1)
اگر در زندگی افراد اطراف خود توجه کنیم میبینیم نوع سخن گفتن، سبک لباس پوشیدن(2)و ... کاربران برخی از شبکههای اجتماعی غربی با دیگران فرق میکند؛ در حالی که قبلاً چنین رفتار و منشی نداشتند.
برخی از کاربران به علت ارتباط و تماس زیاد و طبعاً خارج از چارچوب دین، با نامحرم؛ از ازدواج منصرف میشوند؛ زیرا نیاز واقعی خود را با این گونه رابطههای عاطفی مجازی
1) www.gerdab.ir، مقاله «نقش فیس بوک در افزایش جراحیهای پلاستیک».
2) محمد صادق افراسیابی(معاون مرکز توسعه فناوری اطلاعات و رسانههای دیجیتال): «آخرین نظر سنجی انجام شده در خصوص شبکههای اجتماعی اینترنتی بیانگر این است که حدود ۲۰ درصد خانمها و ۱۰ درصد آقایان اعتراف کردهاند که سبک پوشش آنها از مشاهده تصاویر مربوط به پوشش دیگر اعضای شبکههای اجتماعی اینترنتی متأثر بوده است.»(همان، مقاله «تأثیر شبکههای اجتماعی بر پوشش بانوان ایرانی»، 20/4/1391)
برطرف میکنند؛ در حالی که با این کار، غریزه خدادادی خویش را سرکوب میسازند؛ زیرا برطرف شدن نیازهای عاطفی از طریق فصاهای مجازی، رفع نیاز است، به صورت کاذب و هرگز جای ازدواج طبیعی را نخواهد گرفت.
بعضی از کاربران در این شبکهها با افراد مختلف و متفاوتی، اعم از زن و مرد ارتباط برقرار میکنند و بین آنها دلبستکی ایجاد میشود؛ ولی هنگام رویارویی با واقعیت، متوجه میشوند که فریب خوردهاند؛ لذا به همه مردان و زنان بدبین شده، همه را بد میدانند؛ زیرا اکثر زنان در این شبکهها با کوچکترین ارتباط و ابراز علاقه ای، با مردان ارتباط برقرار میکنند و از سوی دیگر، مردان هم در واقعیت به هیچ زنی اعتماد نمیکند؛(1)در نتیجه از ازدواج و تشکیل خانواده منصرف شده یا آن را به
تأخیر میاندازند که همین مقدار، به ضرر شخص و جامعه است.(2)
خانواده ای که اعضای آن عضو شبکههای اجتماعی مختلفی بوده و هر عضو خانواده ساعاتی را با این نرم افزارها مشغول است، از وظایف خود نسبت به همدیگر غافل میشود. این کار به مرور زمان، زمینه دوری اعضای خانواده را از همدیگر فراهم میسازد.(2)
مادری که در خانه به جای تربیت صحیح فرزندان، به شبکههای اجتماعی سرگرم باشد و یا پدری که به جای فعالیت بیشتر برای فراهم کردن امکانات رفاهی خانواده، ساعات با برکت خود را با این نرم افزارها هدر میدهد و یا فرزندی که باید مشغول تحصیل علم باشد؛ اما اوقات خود را با اینگونه ابزارها پر میکند؛ آیا انتظار میرود که روابط این
1) ر.ک: www.tasnimnews.com، مقاله «شبکههای اجتماعی، میتواند تسهیل کننده خیانت در روابط زناشویی باشند»، 23/4/1395؛ www.gerdab.ir، مقاله «شبکههای اجتماعی زوجین را به طلاق عاطفی سوق میدهد/ شخصیتهای مجازی انسانها را از چهرههای حقیقی اطراف خود دلسرد میکند»، 5/2/1395 و www.iribnews.ir، مقاله «تاثیر شبکههای اجتماعی و فضای مجازی بر روابط اعضای خانواده»، 5/4/1395.
2) ر.ک: "اثر شبکههای اجتماعی بر طلاق عاطفی در شهر مشهد"، مریم اسکافی نوغانی، فرح ترکمان، باقر ساروخانی، مجله «علوم اجتماعی (فردوسی مشهد)»، سال دوازدهم، بهار و تابستان 1394، ش 1.
خانواده مانند قبل، گرم و صمیمی باشد؟ هرگز این اتفاق نمیاُفتد؛ زیرا روابط صمیمی زمانی محقق میشود که افراد در کنار هم باشند و از احوال همدیگر اطلاع داشته باشند؛ ولی این خانوادهها به دلیل سرگرم شدن به این نرم افزارها و تأثیرپذیری از آنها از یکدیگر دور شدهاند و هر کدام مشغول کار خود هستند.
در ادامه برخی از گزارشها و تحقیقاتی که درباره تأثیرات منفی و مُخرب شبکههای اجتماعی را بر روی خانوادهها ذکر میکنیم تا خانوادههای ایرانی ارزش کانون گرم خود را بدانند و با آگاهی کامل به سراغ این نرم افزارها بروند و مراقب تأثیر این شبکهها بر کانون اصیل خانواده باشند.
یک وکیل(1)آمریکایی گفته است:
در بیش از ۹۰ درصد موارد منجر به طلاق، فیس بوک و دیگر رسانههای اجتماعی عامل اصلی اختلاف میان زوجین هستند. موارد بسیاری را میتوان یافت که افراد به دلیل یافتن عکس نامناسبی از همسرشان در فیس بوک به طلاق دادن آنها راضی میشوند.(2)
یکی از محققان(1)دانشکده خبرنگاری دانشگاه میزوری آمریکا درباره تأثیر شبکههای اجتماعی بر روابط اعضای خانواده میگوید:
افرادی که به طور مداوم از توییتر و فیس بوک استفاده میکنند، بیشتر در معرض جدایی از همسر خود قرار دارند. آمار خیانت در بین این افراد نسبت به افرادی که از این شبکه ها استفاده نمیکنند و یا استفاده آنها کمتر است، بالاتر است. شبکه اجتناعی توییتر بر روابط تمام زوجین تأثیر منفی دارد؛ به گونه ای که حضور مداوم در این شبکه اجتماعی میتواند تنشهای شدید و حتی جدایی بین زوج های با سابقه ازدواج بیش از ده سال را باعث شود.(2)
در یک نظر سنجی که از سوی اتحادیه وکلای آمریکا انجام شده، معلوم گردید که عامل اصلی یک پنجم طلاقها در آمریکا فیس بوک است. علاوه بر این، ۸۰ درصد طلاقها به دلیل استفاده افراد از رسانههای اجتماعی، به منظور برقراری ارتباط میان زوجین صورت میگیرد.(3)
به گفته مدیر اجرایی(1)شرکت «طلاق آن لاین» انگلیس:
رواج هر چه بیشتر انواع شبکه های اجتماعی، مخصوصاً فیس بوک باعث شده است که زوجهای شکاک، افرادی را ترغیب کنند که در فضای فیس بوک، به سراغ همسرانشان بروند تا بتوانند با جمع کردن شواهد، از همسرانشان طلاق بگیرند!(2)
شبکههای اجتماعی خارجی بر روی خانوادههای ایرانی نیز تأثیرات منفی و خانمان سوزی داشته است؛ کارشناسان پلیس فتا(3)معتقدند که فیس بوک، عامل یک سوم طلاقها در ایران شناخته میشود.(4)
از دیگر آسیبهایی که شبکههای اجتماعی خارجی بر روی خانواده کاربران دارد، این است که مردان با دیدن تصاویر افرادی که خود را مانکن و مدل مینامند، سطح توقعاتشان از همسرانشان بالا رفته و در صورتی که همسر آنها قادر نباشد خود را به زن ایده آل آنها نزدیک کند، زندگیشان دچار مشکل میشود. همچنین بسیاری
از زنان با الگو قرار دادن این مدلهای دروغین، هر روز به انواع عملهای زیبایی و کلاسهای لاغری و مدلهای گوناگون لباس تمایل پیدا میکنند و در نهایت اگر همسرشان به تأمین مخارج آنها قادر نباشد؛ زندگیشان از هم پاشیده میشود.(1)
سوال: اگر شبکههای اجتماعی موجب طلاق و جدایی زن و شوهر شود، آیا استفاده از آنها جایز است؟
جواب: استفاده صحیح و مناسب از چنین شبکههایی مستلزم طلاق و جدایی نمیشود؛ ولی اگر مفسده داشته باشد،(2)
آیت الله شبیری زنجانی: اگر همراه با حرام یا ترس از وقوع در حرام نباشد، اشکال ندارد (استفتای پیامکی از دفتر، کد استفتا: 27123، 29/11/1394).
آیت الله سیستانی: اگر با ترس افتادن به گناه (هر چند به صورت تدریجی) همراه باشد، جایز نیست (استفتای پیامکی از دفتر، 29/11/1394).
استفاده از آنها جایز نیست.(3)
آیت الله صافی گلپایگانی: استفاده مشروع از شبکههای اجتماعی اشکال ندارد؛ ولی اگر کسی دریابد که شبکههای اجتماعی به زندگی او لطمه میزند، انجام آن به نفع او نیست (استفتای پیامکی از دفتر، 0/11/1394).
4.عادی سازی قمار بازی(1)
کارشناسان پلیس فتا هشدار میدهند، بازی های شرط بندی(2)زیادی بر روی فیس بوک میباشد که کودکان را ترغیب میکند تصور کنند قمار بازی، تفریحی بدون ضرر میباشد. هر چند که این بازیها رایگان میباشد؛ کاربران تشویق می شوند که برای ادامه یا افزایش جوایز، پول خرج کنند [و همین کار، آنها را به قمار بازی معتاد میکند].(3)
قمار بازی با هر وسیلهای ممنوع و مرتکبین آن به یک تا شش ماه حبس و یا تا (74) ضربه شلاق محکوم میشوند و در صورت تجاهر(4)به قمار بازی به هر دو مجازات محکوم میگردند.(5)
1) ر.ک: www.farsnews.com، مقاله «از کازینوهای شبانه تا تورهای قمار؛قمار باز همیشه می بازد!»
2) ر.ک: مجله فقه اهل بیت علیهم السلام، ج 18-17، ص320 – 384 و حقوق مدنی، حبیب الله طاهری، ج4، ص380 - 385.
3) www. Cyber Police.ir، مقاله «فیس بوک کودکان را قمار باز میکند.»
4) آشکار کردن.
5) قانون تعزیرات و مجازاتهای بازدارنده، ماده 208، مصوب 2/3/1375.
هر کس آلات و وسایل مخصوص به قماربازی را بخرد یا حمل یا نگهداری کند، به یک تا سه ماه حبس یا پانصد هزار تا یک میلیون و پانصد هزار ریال جزای نقدی محکوم میشود.(1)
هر کس آلات و وسایل مخصوص به قماربازی را بسازد، یا بفروشد، یا در معرض فروش قرار دهد، یا از خارج وارد کند، یا در اختیار دیگریقرار دهد، به سه ماه تا یک سال حبس و یک میلیون و پانصد هزار تا شش میلیون ریال جزای نقدی محکوم میشود.(2)
هر کس قمارخانه دایر کند، یا مردم را برای قمار به آنجا دعوت نماید، به شش ماه تا دو سال حبس و یا از سه میلیون تا دوازده میلیون ریالجزای نقدی محکوم میشود.(3)
تمام اسباب و نقود متعلق به قمار حسب مورد معدوم یا به عنوان جریمه ضبط میشود. (4)
مسئله: قمار بازی حرام است و کسب درآمد از این راه
هم جایز نیست.(1)
سؤال: آیا بازی با آلات قمار مانند پاسور و تخته نرد، از طریق کامپیوتر با کامپیوتر، جایز است؟
جواب: اگر با آلات قمار و شرط بندی (برد و باخت) باشد، حرام است.(2)
آیت الله مکارم: اشکال ندارد (www.makarem.ir، احکام شرعی، استفتائات).
آیت الله خامنه ای: در قمار و شرط بندی باید دو نفر با هم بازی کنند؛ ولی در بازی با کامپیوتر، چون شخص با خودش بازی میکند، اشکال ندارد(www. farsi.khamenei.ir، رساله آموزشی، ج 2، قمار و غش و نَجَش).
آیت الله سیستانی: اگر در عرف محل این وسایل از آلت قمار شمرده شوند، بنابر احتیاط واجب بدون برد و باخت هم جایز نیست (www.sistani.org، پرسش و پاسخ، بازیهای کامپیوتری).
سؤال: آیا بازی با آلات قمار مانند پاسور و تخته نرد، از طریق کامپیوتر یا اینترنت با شخص دیگری، جایز است؟
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله سیستانی، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 8/8/1393 و آیت الله شبیری زنجانی، 11/8/1393.
2) آیت الله سیستانی: www.sistani.org، پرسش و پاسخ، بازیهای کامپیوتری؛ استفتائات آیت الله بهجت، ج 4، ص 554، س 6444؛ جامع الأحکام، آیت الله صافی گلپایگانی، ج 1، ص 303، س 1043 و استفتای پیامکی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی، 12/12/1393.
جواب: اگر با آلات قمار و شرط بندی (برد و باخت) باشد، حرام است.(1)
5.ایجاد هویّت و شخصیت مجازی(2)
هر شبکه اجتماعی، دارای منش و گفتار مخصوص و منحصر به فردی است. فرد با عضویت در هر شبکه اجتماعی درگیر نوع خاصی از فرهنگ ارتباطی می شود که شامل برخورد، تکیه کلام، اصطلاحات مخصوص، رفتار،
1) أجوبة الاستفتائات آیت الله خامنه ای، ص247، س1124؛ استفتائات آیت الله بهجت، ج4، ص 554، س 6444؛ جامع الأحکام، آیت الله صافی گلپایگانی، ج1، ص 303، س 1043 و استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله سیستانی، آیت الله نوری همدانی و آیت الله مکارم، 12/12/1393.
2) ر.ک: "بررسی آثار و پیامدهای جامعه شبکه ای روی هویت اجتماعی جوانان"، صمد کلانتری، فروغ عریضی، رسول ربانی، مهدی قادری، مجله «پژوهشی دانشگاه اصفهان»، ش 28، 1386؛ "بررسی نقش شبکه اجتماعی وایبر در برساخت هویت نسلی جوانان"، توحید علیزاده، نریمان محمدی، مجله «مطالعات فرهنگ – ارتباطات» سال شانزدهم، زمستان 1394، ش 32؛ "شبکههای اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)"، ثریا معمار، صمد عدلی پور، فائزه خاکسار، مجله «مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران»، دوره اول، زمستان 1391، ش 4 و "بررسی تأثیر شبکههای اجتماعی مجازی در تغییر ویژگیهای شخصیتی جوانان"، الهه ودودی، علی دلاور، مجله « روانشناسی تربیتی»، سال یازدهم، بهار 1394، ش 35.
تیپ شخصیتی و ظاهری است. پس هر شبکه اجتماعی، هویت مطلوب خود را ترویج می کند. فرد در تاثیر پذیری از فرهنگ ارتباطاتی این گروهها، بر خود لازم می بیند که سبک و هویت خویش را در ارتباط با دیگران را تغییر دهد. به طور کلی، همه اجزای یک شبکه اجتماعی که فرد با آن در تعامل است، در ضمیر ناخودآگاه فرد تاثیر میگذارد. مثلاً زنانی که گرایش افراطی به ارتباطات اجتماعی مجازی دارند، همدلی، نزدیکی و صحبت با اعضای خانواده و اطرافیان خویش را از دست می دهند و چون بیشتر وقت خود را در شبکه های اجتماعی مصروف می دارند، دیگر نمی توانند آن طور که باید و شاید به همسر و فرزندان و امور خانواده بپردازند و همین مسئله به بروز اختلافات در خانواده منجر می گردد.(1)
کودکان و نوجوانان در فضای مجازی فعالیت نمیکنند؛ بلکه زندگی میکنند؛ دوستانی از نقاط مختلف با فرهنگ و عقاید مختلف پیدا میکنند، هیچ مرزی در دسترسی اطلاعات و محتوا برای آنها وجود ندارد، آنها همانند بسیاری از کاربران دیگر این فضا، به دلیل این ویژگی فضای
1) www.gerdab.ir، مقاله «شبکه های مجازی عامل طلاق در ایران»، 6/12/1394.
مجازی که حیات افراد مساوی با فعالیت کردنشان است؛ باید شب و روز وقت بگذارند. در این شبکه ها هیچ کس از عیب و نقصهای خود چیزی نمیگوید و به این ترتیب هویت دومی ساخته میشود که مطلوب سایرین نیز هست و کم کم بر خود کاربر القاء میشود که خیلی فرد بی عیب و نقصی هست و به این ترتیب نیمی از زندگیاش در اوهام و توهم پیش میرود. (1)
در شبکههای اجتماعی هر فردی متناسب با سلیقه و تخصص خود اطلاعاتی را به اشتراک میگذارد؛ کاربران نیز آنها را مطالعه میکنند؛ ولی بعد از مدتی با حجم گسترده ای از معلومات (غالباً غیر مستند) رو به رو میشوند و چون بیشتر آنها توان تحلیلی صحیح از محتوای این اطلاعات را ندارند در یک سر در گمی علمی گرفتار میشوند.(2)
فرد در مواجهه با حجم بالای اطلاعاتِ بی تحلیل، سطحی و گسسته، بمباران اطلاعاتی می شود؛ در نتیجه قدرت تحلیل و جمع بندی او کاهش یافته و در گذر زمان
رفتار و گفتار بدون تحلیل و گرایش به اطلاعات کم ارزش در دنیای حقیقی نیز از ویژگیهای شخصیتی اش خواهد بود(1)و او را به فردی غیر محقق تبدیل کرده و به مرور هر چیزی را بدون تحقیق و جستوجو میپذیرد.(2)
حجم بسیار زیاد اطلاعاتی که در فضای مجازی جا به جا میشود، به فرد نوعی احساسِ کاذبِ عالِم بودن میدهد؛ در حالی که علمی که از این طریق به دست میآید، بسیار سطحی است.(3)
یکی از مهمترین آفات و آسیبهای شبکههای اجتماعی، دریافت اطلاعات دینی و علمی از راههای غیر معتبر میباشد. مثلاً کاربران معلومات دینی را که جنبه عملی و کاربردی دارد، از افراد غیر عالِم و غیر متخصص علوم دینی دریافت کرده و به آنها عمل و جالب توجه اینکه
تصور میکنند وظیفه شرعی خویش را ادا کردهاند؛ در حالی که چه بسا به دستوری غیر دینی عمل کرده باشند؛ زیرا بسیار مشاهده شده است که یک نکته دینی و شرعی به صورت غلط در بین گروهها و کانالها منتشر شده است.
کاربران باید مسائل شرعی خود را از طریق مراجعه به توضیح المسائل و استفتائات مراجع تقلید یا از سایتهای آنان دریافت کنند و از مراجعه به مراکز غیر معتبر دینی خودداری ورزند.
برخی از کاربران شبکههای اجتماعی از ادبیات و واژگان صحیح فارسی استفاده نمیکنند. کلمات و جملات را خلاصه میکنند یا آنها را تغییر می دهند و یا از واژگان بی مفهوم استفاده میکنند. مثلاً به جای کلمه مقدس «سلام» از «س» و یا به جای واژه «تک زنگ بزن»، از واژه «بِزَنگ» استفاده میکنند که همه این امور، زبان فارسی را از بین میبرند. و با لااقل نوعی اباحه گری ادبی را رواج می دهد.
1) ر.ک: www.isna.ir، مقاله «تهدیدهایی برای زبان فارسی»، 18/4/1395 و www.tabnak.ir، مقاله «تغییر زبان فارسی در شبکههای اجتماعی»، 9/6/1394.
به گفته دبیر شورای عالی فضای مجازی(1)تسلط زبان های خارجی از جمله تهدیدهای فضای مجازی به شمار میرود.(2)
سزاوار است کاربران از واژگان صحیح و با مفهوم فارسی بیشتر از بقیه زبانها استفاده کنند و کلمات زبانها دیگر را تا جایی که ممکن است به کار نبرند؛ زیرا با این کار، زبان شیرین و اصیل فارسی در جامعه رشد و توسعه پیدا میکند. همچنین واژگان فارسی را نیز درست و کامل به کار برند و از به کار بردن واژه های جعلی و بی هویت خودداری ورزند.
9.کم شدن مطالعه و اُفت تحصیلی(3)
یکی از آفات استفاده زیاد از شبکههای اجتماعی، افزایش مشکلات تحصیلی است؛ زیرا افرادی که دائماً از این شبکهها استفاده میکنند، کم تر به درس و تحصیل خود میپردازند و بیشتر وقتشان را با دوستان خود در گروهها
یا کانالها میگذارند.
آیت الله حسینی بوشهری فرمود: «امروزه با توجه به شکل گیری شبکههای ارتباطی و سرگرم کننده، متأسفانه میزان مطالعه در جامعه کاهش یافته است، درگیر شدن با ابزارهای ارتباطی جدید بدون مدیریت زمان، جامعه آموزشی را از رسالت اصلی خود عقب میاندازد، و این مسئله شامل همه دانش پژوهان اعم از طلاب و دانشجویان میشود.»(1)
سؤال: اگر استفاده از شبکههای اجتماعی سبب اُفت شدید تحصیلی یا مردود شدن شود، در این صورت آیا استفاده از شبکههای اجتماعی جایز است؟
جواب: باید از افراط و زیاده روی در استفاده از شبکههای اجتماعی اجتناب شود.(2)
آیت الله خامنه ای: اُفت تحصیلی سبب حرمت استفاده از شبکههای اجتماعی مُجاز نمیشود؛ مگر برای کسی که درس خواندن برای او واجب باشد (استفتای پیامکی از دفتر، 5/6/1394).
آیت الله شبیری زنجانی: اگر به ترک واجب منجر شود؛ مثلا سبب شود به تعهدی که درباره تحصیل داده، عمل نکند، جائز نیست (استفتای ایمیلی از دفتر، کد استفتا: 27962، 23/12/1394).
بسیاری از کارشناسان، استفاده از تکنولوژی، بهویژه شبکه اجتماعی را برای افراد زیر 18 سال مضرّ میدانند. این کارشناسان معتقدند:
چون کودکان و نوجوانان به مهارتهای عاطفی و ارتباطی آشنا نیستند و معیارهای اخلاقی و شخصیتی هنوز به خوبی در آنها شکل نگرفته، ممکن است آنها را در معرض سوء استفادههای مجرمان خطرناک قرار دهد. کودک ربایی یکی از اتفاقاتی است که به دلیل در اختیار قرار دادن اطلاعات شخصی و در نظر نگرفتن حریم خصوصی توسط کودک و نوجوان در شبکههای اجتماعی، به راحتی اتفاق میاُفتد. مجرمان میتوانند به سادگی به اطلاعات شخصی افراد به واسطه عدم رعایت نکات امنیتی، دسترسی پیدا کنند و کودکان و نوجوانان آسیب پذیرترین کاربران این شبکهها هستند. بنابراین، سوء استفاده سایبری و سوء استفاده جنسی(1)(به صورت کلام یا
1) . ر.ک: "شبکههای اجتماعی اینترنتی؛ تحلیل انتقادی آثار آنها بر زندگی فردی و اجتماعی"، بیسواجیت داس، مترجم: منا ناد علی، فصلنامه «مطالعات جوان و رسانه»، تابستان 1391، ش 5.
تصویر) از جمله آسیبهای شبکههای اجتماعی برای
کودک و نوجوان است.(1)
والدین محترم باید تا جایی که ممکن است از دسترسی کودکان خود به اینترنت جلوگیری کنند و در صورت نیاز، به مقدار ضرورت و با نظارت دقیق خودشان، استفاده از فضای مجازی را به فرزندانشان اجازه بدهند.
1) www. gerdab.ir، مقاله «شبکههای اجتماعی چگونه ما را فریب میدهند؟! »، 9/6/1394.
بسیاری از شبکههای اجتماعی خارجی جدا از فوایدی که دارند؛ دارای آسیبهای امنیتی فراوانی هستند. به نظر کارشناسان امنیتی و سایبری، خیلی از شبکههای اجتماعی خارجی، مانند فیس بوک و وایبر، بهترین وسیله برای جاسوسی از کاربران محسوب میشود. یکی از مأموران ارشد سرویس امنیت فدرال روسیه (اف. اس. بی) میگوید: «اگر تواناییهای فیس بوک محدود نشود، تمام مردم جهان آزادیهای خود را کاملا از دست خواهند داد.» این مامور ارشد از مقامات روسیه خواسته بود: «استفاده از اسکایپ،
جی میل و هات میل را به عنوان مهم ترین تهدیدات امنیت ملی، ممنوع کنند.»(1)همچنین کارشناسان پلیس فتا معتقدند: «فیس بوک تنفرآمیزترین ابزار جاسوسی دنیا است.»(2)
برای آگاهی بیشتر کاربران، برخی از آسیبهای امنیتی شبکههای اجتماعی خارجی را بیان میکنیم:
بسیاری از کاربران، نسبت به مسائل امنیتی شبکههای اجتماعی غافل هستند و با خیالی آسوده از این شبکهها استفاده کرده و اطلاعات شخصی و خصوصی خود را با دوستان و آشنایان به اشتراک میگذارند؛ در حالی که با این کار، با دست خود زمینه سرقت اطلاعاتشان را فراهم میکنند.
معاون اجتماعی پلیس فتا،(3)نسبت به استفاده صحیح از شبکههای اجتماعی به کاربران هشدار داده؛ میگوید:
عکس و ویدئوهای شخصی و خانوادگی خود را در
سایتها، به خصوص در شبکههای اجتماعی به اشتراک نگذارید؛ چرا که این گونه محتواها به سرعت به وسیله مجرمان اخلاقی منتشر میشوند و در پی آن سوء استفادههای بعدی صورت میگیرد.(1)
این کارشناس پلیس فتا میگوید:
زمانی که افراد از دستگاههای مجهز به (GPS)، نظیر برخی تلفنهای همراه و تبلتها استفاده میکنند و در مکانی خارج از محل زندگی خود هستند، اطلاعات مکانی و زمانی خود را در سیستمهای جانمایی مثل «گوگل مپ» یا «گوگل ارت» به اشتراک نگذارند، یا سیستم جانمایی خود را غیر فعال سازند زیرا [در غیر این صورت زمینه سرقت اطلاعات خود را فراهم میکنند].(2)
بنا به گفته برخی از کارشناسان(3)شبکههای اجتماعی: روزانه 10 میلیون مکالمه، معادل دو میلیارد دقیقه و بیش از شش میلیون پیامک در ماه در شبکه اجتماعی وایبر رد و بدل میشود که همه در اختیار تحلیل گران اسرائیلی قرار میگیرد.»(4)
به گفته تحلیلگر ارشد شرکت امنیتی (Bitdefender):
«بعضی از کاربران درک صحیحی از اهمیت (graph search) فیس بوک ندارند و از تهدیداتی که ممکن است آنها با آن مواجه شوند، ناآگاه اند. این نرم افزار به کاربران اجازه می دهد با جستوجوی یک عبارت بتوانند به نتایج و عکسهای کاملا شخصی دیگران و دوستان خود دست پیدا کنند.»(1)
شرکت ریتیون «Raytheon» یکی از بزرگترین تولید کنندگان تجهیزات نظامی ایالات متحده آمریکا، در حال توسعه نرم افزاری بحث برانگیزی به نام«Riot»(2)است که این نرم افزار میتواند با استفاده از شبکههای اجتماعی و ابزارهای آن، به تمام اطلاعات زندگی یک فرد، اعم از دوستان، عکسهای شخصی و مکانهایی که فرد به آن جا سفر کرده است، دسترسی داشته باشد و حتی مهمتر از آن، قادر است رفتار بعدی شما را پیش
بینی کند.(3)
کاربران باید بدانند هنگامی که فایل شخصی ای از آنها توسط خودشان یا دیگران در اینترنت و شبکههای اجتماعی گذاشته شود، هرگز از فضای مجازی پاک نمیشوند؛ حتی اگر (delete) شده باشند؛ بلکه در سروری ذخیره شده است. پس، سزاوار است در حفظ فایلهای شخصی و خصوصی خود دقت بیشتری داشته باشند.
سؤال: برای نصب برخی از شبکههای اجتماعی،(1)باید به شرکت سازنده اجازه داده شود تا به اطلاعات خصوصی و مهم گوشی دسترسی داشته باشند، یا از ابزار گوشی مانند دوربین، ضبط صوت استفاده کنند. آیا استفاده از این نرم افزارها و اجازه دسترسی به آنها جایز است؟
جواب: هرگاه این کار خلاف قانون بوده،(2)یا سبب تقویت دشمنان اسلام گردد، یا مفاسد اخلاقی، اعتقادی و اجتماعی داشته باشد،(3)یا سبب افشای سر و هتک حرمت
شخص یا دیگری شود، جایز نیست.(1)
بسیاری از کاربران معتقدند که اطلاعات رایانه و موبایل آنها برای کسی مفید نیست و اگر به سرقت برود برایشان ضرری ندارد؛ ولی تصور آنها غلط است؛ زیرا این اطلاعات برای سرویسهای جاسوسی بسیار مفید و کاربردی است. سازمانهای اطلاعاتی دنیا از مباحث مطرح شده در گروههای مختلف به سطح آگاهی کاربران، نوع علائق آنها، میزان تأثیر پذیری آنان از مطالب گروهها و بسیاری دیگر از رویکردهای اجتماعی پی میبرند و از این طریق برای نفوذ فرهنگی و سایر اهداف استفاده میکنند.
مثلا در گروهی که مباحث دینی مطرح میشود، از استقبال یا عدم استقبال کاربران این گروه متوجه میشوند که افراد در این گروه چه مقدار تقید مذهبی دارند و یا از کامنتهایی که برای مطالب گروه میگذارند، از معتقد بودن یا سست بودن باورهای اعضای گروه با خبر میشوند.
بر این اساس، که اطلاعات به ظاهر جزئی و ناچیز کاربران برای سرویسهای جاسوسی و اطلاعاتی به اجزای
1) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 16310)، 31/3/1394.
پازل اطلاعاتی تبدیل میشود و از آنها نقشههای مختلفی برای کشور ما پی ریزی میکنند و به جای اینکه میلیونها دلار برای تربیت جاسوس هزینه بکنند، از اطلاعات ما به بهترین شیوه استفاده می کنند و نیاز اطلاعاتی خود را از مطالب رد و بدل شده بین گروههای مختلف به دست میآورند.
بنا به گفته معاون اجتماعی پلیس فتا(1)
سایتهای اجتماعی، مانند فیس بوک و گوگل پلاس، با توجه به این نکته که به (GPS) مجهز هستند، به وسیله مناسبی برای سارقان تبدیل شده تا با استفاده از اطلاعات خصوصی کاربران و آگاهی از نبود آنها در منازلشان، خانههای این افراد را مورد سرقت قرار دهند.»(2)
مدیر یکی از بزرگ ترین شبکههای سایتهای مستهجن نگاری فارسی زبان(3)میگوید: «یکی از روش هایی که برای
تولید تصاویر مستهجن و هرزه نگاری استفاده می کردیم، این بود که وب کم افراد را با یک سری نرم افزارهایی که از کانادا یا انگلیس خریداری کرده بودیم، هک می کردیم. وقتی ما وب کم را هک می کردیم، کاربر فکر می کرد وب کم او خاموش است و ما تصاویر مختلفی را که مربوط به حریم خصوصی شخص بود، ضبط کرده، آنها را روی سایت قرار می دادیم. این تصاویر و فیلمها از پر بازدیدترین قسمتهای سایتهای ما بود؛ زیرا همه آنها به صورت طبیعی و غیر مصنوعی ضبط شده بودند.»(1)
با این همه آسیب امنیتی، گاهی شنیده میشود مسئولین کشوری؛ مانند برخی از نمایندگان مجلس، از شبکههای اجتماعی خارجی استفاده میکنند؛ در حالی که با عضویت در این شبکهها ممکن است به کشور آسیبهای جدّی وارد شود؛ حتی بعضی از مسئولان اعتراف کردهاند که موبایل آنها توسط سِرور برخی از شبکههای اجتماعی هک شده است.(2)
فصل هفتم : آسیبهای سیاسی(1)، اقتصادی شبکههای اجتماعی
از بهترین و موثرترین ابزاری که در فتنه سال 1388 ایران، مورد استفاده قرار گرفت، شبکههای اجتماعی فیس بوک و توییتر بود. سران و دولت مردان سلطه طلب و مستکبر آمریکا و انگلیس با حمایت همه جانبه از مخالفان، از طریق این شبکهها، طرفداران خود را به خیابانها میکشاندند و از آنها
1) ر.ک: "مطالعه آثار و پیامدهای سیاسی شبکههای اجتماعی مجازی"، صمد پور عدلی، زهرا پیرنیا، مجله «مطالعات اجتماعی و رسانه»، پاییز 1393، سال اول، ش 4.
میخواستند اهداف و برنامه هایشان را در کشور اجرا کنند.(1)
کلینتون در دیداری با وزیر خارجه اسرائیل(2)گفت:
توییتر، ابزاری مهم است که به معترضان ایرانی به ویژه جوانان اجازه میدهد در جریان حوادث اخیر انتخابات ریاست جمهوری با یکدیگر در تماس باشند.» این اظهارات کلینتون، پس از آن عنوان شد که روزنامه نیویورک تایمز گزارش داد: «وزارت خارجه آمریکا با ارسال ایمیلی از شبکه اجتماعی توییتر درخواست کرده به جهت کاربران ایرانی، قطعی شبکه خود را به تعویق بیندازد.(3)
1) ر.ک: "نقش شبکههای اجتماعی در ایجاد و مهار بحران ها"، احمد اکبری، مجله «ره آورد نور»، تابستان 1389، ش 31؛ "نقش شبکههای اجتماعی مجازی در ساماندهی فتنه سال 1388"، ناصر شعبانی، مجله «پاسداری فرهنگی»، تابستان1390، ش 4؛ "نقش شبکههای اجتماعی مجازی در فتنه 88"، حمید رضا حاتمی، علیرضا حمیدی فر، مصطفی قنبر پور، مجله «امنیت ملی»، پاییز 1392، سال سوم، ش 9 و "تأثیر شبکههای اجتماعی بر سازماندهی سیاسی فضای یازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران"، یحیی صفوی، سجاد کرمی پاشاکی، سعید رضا خلخالی، مجله «پژوهشهای حفاظتی و امنیتی»، تابستان 1392، ش 6.
2) آویگدور لیبرمن.
3) "نقش شبکههای اجتماعی در ایجاد و مهار بحران ها"، احمد اکبری، مجله «ره آورد نور»، تابستان 1389، ش 31.
شبکهها و رسانههای اجتماعی، از جمله فیس بوک و توئیتر و غولهای جست و جوگر اینترنتی، مانند گوگل؛ در تعیین نتیجه انتخابات امسال ریاست جمهوری آمریکا نقشی را ایفا خواهند کرد که از نظر وسعت، بی سابقه است. از یک طرف، گوگل با توجه به اطلاعات خصوصی ای که از هر کاربر در اختیار دارد، الگوریتمهایی را به کار میگیرد تا رأی دهندگان مردد را متقاعد کند به یک نامزد خاص رأی دهند. از طرف دیگر، فیس بوک با «دست کاری احساسات» کاربران خود، آنها را به رأی دادن به یک نامزد خاص تشویق میکند. نامزدهای انتخابات آمریکا نیز با اطلاع از این واقعیت ها، تمام تلاش خود را میکنند تا نهایت استفاده را از شبکههای اجتماعی ببرند. این نفوذ گسترده میتواند نه تنها انتخابات در آمریکا، بلکه انتخابات در کشورهای سراسر جهان را تحت تأثیر قرار دهد.(1)
اگر به هزینههایی که سازندگان شبکههای اجتماعی برای طراحی این نرم افزارها میکنند، دقت کنیم؛ معلوم
1) www. mashreghnews.ir، مقاله «گوگل و فیس بوک چگونه رئیس جمهور آمریکا را انتخاب میکنند + فیلم و عکس»، 14/2/1395.
میشود که آنها در برابر استفاده (ظاهراً رایگان) کاربران، میلیونها دلار سود میبرند. سازندگان این شبکهها در قبال فروش اطلاعات کاربران یا تبلیغات کالا و خدمات شرکتهای معتبر دنیا در این شبکهها، به ثروتمندترین افراد جهان تبدیل شده اند. مثلاً شبکه اجتماعی فیس بوک یک میلیارد و ششصد و پنجاه میلیون کاربر دارد که به صورت ماهانه از فیس بوک استفاده [و درآمد آن را تأمین] میکنند که بیشتر از طریق تبلیغات به دست میآید. درآمد سه ماهه اول سال 2016 مطابق انتظارات 5.38 میلیارد دلار شد.(1)
سؤال: به گفته کارشناسان، با هر مرتبه ورود به برخی از سایتها و شبکههای اجتماعی، ارزش مالی آنها بالا میرود. اگر با اینکار دشمنان اسلام، مانند آمریکا و اسرائیل رشد مالی پیدا کنند و تقویت شوند؛ آیا استفاده از این سایتها و شبکههای اجتماعی جایز است؟
جواب: اگر شخص علم و یقین داشته باشد که ورود و عضو شدن او سبب رشد دشمنان اسلام، مانند صهیونیسم و اسرائیل میشود، جایز نیست.(2)
آیت الله شبیری زنجانی: در صورتی که تأیید و کمک ظالم در ظلم کردن نباشد و موجب تضعییف اسلام یا تقویت کفر یا تقویت کفار در جنگ با مسلمانان نشود؛ اشکالی ندارد (استفتای پیامکی از دفتر، کد استفتا: 18989؛ 3/5/1394).
آیت الله خامنه ای: اگر خلاف قانون نبوده و مفسده ای نداشته باشد، اشکالی ندارد (استفتای پیامکی از دفتر، 3/5/1394).
آیت الله سیستانی: اگر مستلزم حرامی شود، مانند اینکه ترویج برای شرکتی باشد که کار او حرام است، جایز نیست (استفتای پیامکی از دفتر،11/7/1394).
یکی از مهمترین موضوعات در حوزه اینترنت، مسئله «جرایم رایانه ای»(1)است که بسیاری از آنها در شبکههای اجتماعی انجام میشود و به کاربران آسیبهای
1) ر.ک: www.rc.majlis.ir، "قانون جرائم رایانه ای"؛ فصلنامه «دیدگاههای حقوق قضایی»، مقاله «تحلیل و مقارنه ای میان قانون جرائم رایانه ای و قانون سمعی و بصری»، حسین آقایی نیا، رسول عابد، پاییز 1391، سال هفدهم، دوره جدید، ش 59، ص 13 تا 52؛ فصلنامه دیدگاههای حقوق قضایی، مقاله «جرائم رایانه ای و روشهای مقابله و پیشگیری از آن»، مهدی فهیمی، پاییز و زمستان 1380، ش 23 و 24 و فصلنامه علمی پژوهشی حقوق، مقاله «جاسوسی رایانه ای در حقوق ایران و وضعیت بین المللی آن»، محسن رهامی، سیروس پرویزی، پاییز 1391،دوره 42، ش 3.
جبران ناپذیری وارد میکند.
مهمترین و پرکاربردترین جرمهایی که در شبکههای اجتماعی انجام میشود، به شرح زیر است: انتشار اخبار کذب، ارسال مطالب، تصاویر و فیلمهای مستهجن، آموزش و تبلیغ تروریسم، هتک حرمت افراد، طراحی و ارسال برنامهها و پیامهای مخرب، نقض حق مالکیت، هک و ویروسی کردن سایت ها، ورود به حریم خصوصی افراد، کلاهبرداری، سوء استفاده از نام شرکت ها، سرقت اینترنتی و استفاده از علایم اینترنتی، نفوذ به سایتهای دولتی و خصوصی، باج خواهی از افراد و ... .(1)
در ادامه جرمهایی را که در شبکههای اجتماعی انجام میشود؛ از منظر شرع و قانون بررسی میکنیم:
از موضوعاتی که ذهن هر کاربر اینترنت و شبکههای اجتماعی را به خود مشغول کرده است، مسئله «فیلترینگ» میباشد. برخی از کاربران از ابزار دور زدن فیلترینگ استفاده
1) www. hamshahrionline.ir، مقاله «آشنایی با تاریخچه جرایم اینترنتی»، مهدی فتاحی، 21/9/1385.
میکنند و حال آنکه از آسیبهای آن بی خبر هستند.
در دنیای امروز خیلی از مردم با اینترنت ارتباط دارند و بسیاری از کارهای خود را با این ابزار جهانی انجام میدهند. متأسفانه بعضی از افراد یا کشورها برای اینکه اعتقادات، دین، اخلاق و فرهنگ افراد دیگر را تغییر دهند به تولید و توزیع مطالب غیر انسانی و غیر اخلاقی اقدام میکنند. متقابلاً کشورها برای اینکه از آسیبهای این پدیده شوم و فراگیر (و البته بسیار تأثیر گذار) در امان باشند، سعی میکنند از ابزاری استفاده کنند تا مردم و جامعه خود را از تهاجم این رویه حفظ کنند. یکی از ابزارهایی که جامعه را تا حدودی از خطرها و آسیبهای اعتقادی، اخلاقی، سیاسی فضای مجازی حفظ میکند، فیلتر کردن سایتها و شبکههای اجتماعی است. البته بهترین راه محافظت جامعه از این آسیب ها، فرهنگ سازی استفاده صحیح از فضای مجازی است که کمتر به آن توجه میشود؛ اما فیلتر کردن سایت ها و شبکه های ناهنجار نیز راهکاری است که تا حدودی از این آسیب ها می کاهد و در واقع راه حل موقتی محسوب می گردد.
برخی از کاربران شبکههای اجتماعی معتقدند که ایران در حوزه اینترنت بسیار سخت گیر است و افراد را برای استفاده از سایتها و شبکههای اجتماعی با فیلتر کردن، محدود میکند و حال آنکه مردم کشورهای دیگر به راحتی به هر سایت و شبکه ای که بخواهند دسترسی دارند!
این کاربران محترم با اندکی جستوجو و تحقیق متوجه میشوند که فیلترینگ در همه کشورها به اشکال مختلف اجرا میشود و حتی در برخی از این کشورها(1)به مراتب از کشورمان جدّیتر اجرا میشود.(2)
برای نمونه فیلترینگ در برخی از کشورهای اروپایی را ذکر میکنیم:
کشور فرانسه با تصویب قانون (LSQ) در سال (2001م)، کلیه (ISP) های این کشور را موظف کرد فعالیت های اینترنتی و پیام های پست الکترونیک مشتریان خود را حداقل به مدت یک سال، ذخیره و نگهداری کنند.
همچنین این قانون به قضات و پلیس این کشور اجازه داد در پیام های شخصی کاربران به منظور کشف یا اثبات جرم، به تفحص بپردازند. این کشور نزدیک به 22 میلیون کاربر اینترنت دارد که یک سوم جمعیتش را تشکیل میدهند. به این ترتیب، فرانسه یکی از آنلاینترین کشورهای دنیا به نسبت جمعیتش است. قوانین اینترنتی در این کشور، بیشتر شامل قوانین تجارت الکترونیک و رعایت حریم شخصی و جرایم رایانه ای آن بیشتر به مسایل امنیت ملی و آسیبهای اقتصادی مربوط است؛ ضمن اینکه فیلترینگ به طور جدی در مدارس این کشور و با بستن ( IP) ها اعمال میشود.
قانون (Hadopi) که در سال (2009م) در فرانسه به تصویب رسید، این اجازه را به ارائه دهندگان خدمات اینترنتی می دهد که کاربرانی را که به صورت غیر قانونی، محتوای دارای حق کپی رایت را از اینترنت دانلود میکنند؛ از دسترسی به اتصال اینترنتی محروم سازند. همچنین لایحه (LOPPSI 2) که در سال 2009 توسط دولت فرانسه به پارلمان این کشور تقدیم شد؛ به (ISP)های فرانسوی اجازه میدهد که یک فهرست مشخص از تارنماهای غیر اخلاقی
را تحت نظارت وزارت کشور فرانسه، مسدود و فیلتر کنند.(1)
در انگلیس، فیلترینگ بیشتر بر روی مسائلی مانند پورنوگرافی کودکان، نژاد پرستی و مسائل تروریستی اعمال می شود. یک سازمان غیر دولتی و غیر انتفاعی در انگلستان، به نام «بنیاد نظارت بر اینترنت»،(2)فهرستی از تارنماهای غیر اخلاقی را تهیه کرده و بر اساس آن، دسترسی 98 درصد از کاربران اینترنت در انگلستان به این تارنماها مسدود شده است. وزیر کشور انگلیس،(3)ضرب الاجلی را تا پایان سال 2007 برای همه سرویس دهندگان خدمات اینترنتی در این کشور تعیین کرده بود تا یک سیستم مسدود سازی محتوا بر اساس سبک (cleanfeed) طراحی و اجرا کنند.
در اواسط سال (2006 م)، دولت انگلیس گزارش داد که دسترسی 90 درصد کاربران اینترنت پر سرعت در این کشور به تارنماهای غیر اخلاقی مسدود شده است.(4)
آلمان کشوری است که مسدود سازی محتوای سیاسی در آن به وفور دیده میشود و اکثر کاربران نمیتوانند به محتوای مقالات و نوشتههایی که به نفی هلوکاست میپردازند، دسترسی داشته باشند.(1)
با توجه به مطالب مذکور، به جد میتوان ادعا کرد که «فیلترینگ» در همه کشورها اجرا میشود و از جمله آنها کشور ایران است. ولی دشمنان اسلام و ایران این شبهه را در ذهن جوانان ما القا میکنند تا نسبت به جمهوری اسلامی بدبین شوند؛ در حالی که نظام اسلامی فقط به منظور حفظ سلامت اخلاقی و دینی مردم به این کار مبادرت می ورزد.
بر اساس آنچه گفته شد، مسئولان کشور برای حفظ کاربران از خطرها و آسیبهای سایتها و شبکههای اجتماعی مفسده دار و مُخرب، آنها را فیلتر کردهاند؛ ولی برخی از افراد بدون توجه به آسیبهای استفاده از ابزار دور زدن فیلترینگ و استفاده از به اصطلاح «فیلتر شکن» در دامهایی میافتند که در بعضی اوقات ضررهای وارد شده غیر قابل جبران است.
1) همان.
کارشناسان پلیس فتا میگویند:
استفاده کنندگان از فیلتر شکن توجه کنند که اطلاعات آنها بر روی سرورها ثبت میشود و افراد ارائه دهنده این فیلتر شکنها، به آنها دسترسی دارند؛(1)حتی به اطلاعات بانکی کاربران دسترسی دارند و اموال آنها را سرقت میکنند. در این نمونه از کلاهبرداری ها، شخص فروشنده از طریق ارسال ایمیل یا از طریق تارنما، کاربر یا خریدار را به درگاه جعلی جهت خرید اینترنتی انتقال و به سرقت اطلاعات وارد شده توسط وی دست میزند. سپس موجودی حساب را به طریقی که قابل شناسایی نباشد، به حساب اشخاص دیگری، انتقال می دهد.(2)
افرادی که از VPN و فیلترشکن استفاده میکنند، نمی دانند، که ارائه کنندگان این ابزار، نه تنها تمامی اطلاعات رد و بدل شده را بررسی و کنترل می کنند، بلکه با پورت های باز رایانه کاربر، به اطلاعات درون رایانه وی دسترسی پیدا کرده و امکان کپی برداری و یا دیدن اطلاعات داخلی رایانه کاربر، برای سرورهای خارجی مُیَّسر می شود. اگر کاربر
در شبکه محل کارش، این نوع ارتباط را برقرار کند، سرور می تواند از طریق رایانه کاربر به اطلاعات شبکه داخلی آن اداره نیز دسترسی پیدا کند و نیز با نرم افزارهای پیشرفته بدون آگاهی کاربر، اطلاعات موجود را در رایانه یا شبکه داخلی کاربر برای خود کپی کند.(1)
به صورت کلی میتوان خطرها و آسیبهای استفاده از فیلترشکن و VPN را چنین بیان کرد:
۱. زمینه برداشت کلیه اطلاعات شما از کامپیوترتان را فراهم میسازد؛
۲. آنتی ویروس و فایروالتان(2)را خنثی میکند؛
۳. زمینه انتقال بدافزارها(3)به کامپیوتر شما را فراهم میکند؛
۴. امکان ضبط تمامی فعالیتهای شما در اینترنت را
1) www.gerdab.ir، مقاله «خطرات استفاده از نرم افزارهای فیلترشکن و VPN»، با کمی تغییر.
2) "فایروال" یک برنامه و یا دستگاه سخت افزاری است که با تمرکز بر روی شبکه و اتصال اینترنت، تسهیلات لازم را در جهت عدم دستیابی کاربران غیرمجاز به شبکه و یا کامپیوتر شما را ارائه مینماید (www.cyberpolice.ir، مقاله «فایروال چیست؟»)
3) واژه "بدافزار" به ویروس، کرم، تروجان و هر برنامه دیگری که با نیت اعمال خرابکارانه ایجاد شود، اطلاق میشود ( www.certcc.ir، مقاله «همه چیز درباره بدافزار - 1»).
فراهم میسازد؛
۵. یوزر و پسورد سایت، وبلاگ، کامپیوتر، ایمیل و تمامی قسمتهای فضای مجازی را که به تایپ رمز نیاز دارد، افشا میکند؛
۶. زمینه نفوذ هکرها به کامپیوتر شما را فراهم میسازد؛
۷. آمار و مشخصات شما را در تمامی سایتهای مورد نظر هکر، ثبت میکند؛
به گفته این کارشناسان، استفاده از پروکسی(2)نیز همین آسیبها را دارد.(3)
1) www.gerdab.ir، مقاله «وقتی از فیلتر شکن استفاده میکنید چه اتفاقی میافتد؟»، 19/2/1391.
2) «پروکسی»، سروری است که به عنوان یک واسطه بین کاربر و سرور عمل میکند. هنگامی که رایانه ای از طریق پروکسی به اینترنت وصل است و میخواهد به یک فایل دسترسی پیدا کند؛ ابتدا درخواستش را به یک سرور پروکسی میفرستد؛ آن گاه پروکسی به رایانه مقصد متصل شده، فایل درخواستی را دریافت میکند و بعد آن را برای رایانه درخواست کننده میفرستد (www.rasekhoon.net، مقاله «آیا میدانید پروکسی چیست؟»).
3) www.gerdab.ir، مقاله «وقتی از فیلتر شکن استفاده میکنید چه اتفاقی میافتد؟.»
قانون برای استفاده غیر صحیح و غیر مجاز از ابزار دور زدن فیلترینگ، مجازاتی را در نظر گرفته است که به آنها اشاره میشود:
هرکس مرتکب اعمال زیر شود، به حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی از پنج تا بیست میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد:
فروش یا انتشار یا در دسترس قرار دادن گذرواژه، یا هر داده ای که امکان دسترسی غیر مجاز به دادهها یا سیستمهای رایانه ای یا مخابراتی متعلق به دیگری را فراهم میکند.(1)
آموزش نحوه ارتکاب جرایم دسترسی غیرمجاز، شنود غیرمجاز، جاسوسی رایانه ای و تخریب و اخلال در داده ها یا سیستم های رایانه ای و مخابراتی.(2)
تبصره: چنانچه مرتکب، اعمال یاد شده را حرفه خود قرار داده باشد، به حداکثر هر دو مجازات مقرر در این ماده
محکوم خواهد شد.(1)طبق این ماده قانونی، «انتشار، خرید و فروش فیلتر شکن ها» جرم است.(2)
گرچه قانون برای استفاده از فیلتر شکن، مجازاتهایی را قرار داده است؛ به گفته دبیر کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه،(3)«استفاده از فیلترشکن در صورتی جرم است که برای انجام عمل مجرمانه باشد»(4)پس اگر برای استفادههای مفید، مانند کارهای علمی و ترویج معارف الاهی باشد (به شرط اینکه برای آنها آفات دینی و اخلاقی نداشته باشد) اشکال ندارد.
سؤال: آیا استفاده از فیلتر شکن، حتی برای فعالیتهای علمی اشکال دارد؟
جواب: اگر مخالف قوانین جمهوری اسلامی ایران بوده(5)
1) همان.
2) همان، "فهرست مصادیق محتوای مجرمانه" (موضوع ماده 21 قانون جرایم رایانه ای).
3) عبد الصمد خرم آبادی.
4) www.gerdab.ir، مقاله «اگر استفاده از فیلترشکن و vpn جرم است، مجازات آن چیست»، 9/10/1389.
5) آیت الله مظاهری: www.almazaheri.ir، استفتائات کپی رایت؛ آیت الله مکارم: www. makarem.ir، احکام شرعی، استفتائات اینترنت و استفتای پیامکی از دفتر آیت الله خامنه ای، 12/6/93.
و یا برای استفاده از سایتهای غیر اخلاقی، مستهجن و منحرف باشد و کاربر از دیدن صحنههای عریان در امان نباشد، اشکال دارد؛(1)ولی بر مراکز علمی لازم است امکان استفاده از منابع علمی سالم را برای دانشجویان فراهم کنند [تا نیازی به استفاده از فیلتر شکن نباشد].(2)
سؤال: آیا نصب فیلتر شکن بر روی رایانه خود، یا رایانه دیگران اشکال دارد؟ درآمد به دست آمده حرام است؟
جواب: اگر بر خلاف قوانین حکومت اسلامی باشد(3)و شخص نصب کننده بداند(4)یا بترسد که دیگری وارد سایتهای منحرف و مستهجن میشود و برای او مفسده دارد(5)نصب کردن و درآمد آن حرام است.(6)
آیت الله مظاهری: استفاده از فیلتر شکن، حرام است (www.almazaheri.ir، استفتائات قوانین دولتی و اداری، کپی رایت).
1) استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله سیستانی، 12/6/93.
2) آیت الله مکارم: www. makarem.ir، احکام شرعی، استفتائات اینترنت.
3) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، 22/5/1394؛ آیت الله مکارم، آیت الله صافی گلپایگانی، 24/5/1394 و آیت الله نوری همدانی، 25/5/1394.
4) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله سیستانی، 21/5/1394.
5) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله صافی گلپایگانی، آیت الله مکارم، آیت الله شبیری زنجانی (کد استفتا: 20002)، 24/5/1394.
6) آیت الله شبیری زنجانی: www. zanjani.net، استفتائات سؤال 429؛ استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، آیت الله سیستانی، آیت الله صافی گلپایگانی، 24/5/1394 و آیت الله خامنه ای، 22/5/1394.
سوال: آیا صِرف نگهداری فیلتر شکن (البته بدون استفاده از آن) در رایانه یا موبایل اشکال دارد؟
جواب: اگر مخالف قانون باشد(1)و فرد از مفسدههای آن (مانند ورود به سایتهای منحرف یا دیدن تصاویر مستهجن) در امان نباشد، نگهداری آن اشکال دارد.(2)
سؤال: آیا فروش فیلتر شکن و VPN جایز است؟
جواب: اگر مخالف قوانین و مقررات حکومت اسلامی باشد، جایز نیست.(3)
سؤال: آیا نصب نرم افزارهای شبکه اجتماعی فیلتر شده، مانند فیسبوک، توییتر و عضویت در آنها جایز است؟
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم و آیت الله نوری همدانی، 26/11/1394.
2) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله سیستانی، 26/11/1394؛ آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 27088)، 27/11/1394 و آیت الله خامنه ای، 28/11/1394.
3) آیت الله مکارم: www. makarem.ir، احکام شرعی، استفتائات اینترنت؛ استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای و آیت الله شبیری زنجانی، 23/6/1393.
جواب: اگر عضویت در این شبکهها مفسده داشته،(1)یا ترس افتادن به گناه وجود داشته باشد،(2)یا موجب تقویت دشمنان اسلام شود، جایز نیست؛ و گرنه اشکال ندارد.(3)
سؤال: درآمد حاصل از نصب نرم افزارهای شبکه اجتماعی فیلتر شده، مانند فیس بوک و توییتر، حلال است؟
جواب: چون عضویت در این شبکههای اجتماعی مخالف مقررات حکومت اسلامی است و مفاسد اخلاقی، سیاسی، اجتماعی و ... دارد و خوف آلوده شدن به گناه وجود دارد؛ کسب درآمد از این راه جایز نیست و پول به دست آمده حرام است.(4)
سؤال: آیا هدیه دادن فیلتر شکن و نرم افزار شبکههای اجتماعی فیلتر شده، مانند فیس بوک و توییتر به دیگران،
1) مانند ترویج فساد و عریان گری، نشر اکاذیب و مطالب باطل.
2) آیت الله سیستانی: هر چند به صورت تدریجی باعث انجام گناه شود (استفتای پیامکی از دفتر، 5/6/93).
3) آیت الله صافی گلپایگانی: www.saafi.net؛ استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله سیستانی، آیت الله مکارم، 5/6/93 و آیت الله نوری همدانی، 21/5/1394.
4) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم، آیت الله سیستانی، آیت الله نوری همدانی، 24/5/1394 و آیت الله خامنه ای، 25/5/1394.
جایز است؛ و هدیه گیرنده مالک آن میشود؟
جواب: هدیه دادن جایز نیست و هدیه گیرنده مالک آن نمیشود.(1)
آیت الله مکارم شیرازی درباره علت حرمت عضویت در فیس بوک فرموده اند:
عزیزان من! دلیل حرمت همان نشر گسترده فساد و انواع گناهان از این طریق می باشد؛ زیرا فیس بوک مانند شهر بی در و دروازه ای است که همه کس از دانشمندان و افراد نخبه گرفته تا دزدان و شیّادان و کلاهبرداران و کسانی که به انواع فساد آلوده اند؛ هر کدام در این شهر مغازه ای دارد و در این مغازهها گاه وسائل ضروری زندگی و در بسیاری از موارد، ابزار گناه و مفاسد و انحراف های اخلاقی فراگیر و ایجاد اختلاف در میان ملّتها با برچسب های زیبا و پوشش های فریبنده در اختیار همگان قرار میگیرد. حال اگر ورود در این شهر برای همه (از جوانان کم سن و سال گرفته تا بزرگ سالان ناآگاه) ممکن شود؛ آیا هیچ فرد آگاهی میتواند ورود به چنین شهری را برای همه آزاد بگذارد؟! حتی جاسوسان و مفسدان فی الارض میتوانند در این شهر بی در و پیکر مبادله
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم، 1/6/1394؛ آیت الله خامنه ای، آیت الله شبیری زنجانی، 2/6/1394 و آیت الله نوری همدانی، 3/6/94.
اطّلاعات کنند و با رموز و اشاراتی بذر توطئه بپاشند. ما میگوییم باید بر مطبوعات و رسانهها به طور عام نظارتی باشد تا افراد فاسد و مفسد نتوانند از این طریق جامعه را آلوده کنند. با این حال، چگونه فیسبوک باید از هر قید و شرطی آزاد باشد، آیا آزادی بی قید و شرط در دنیا داریم؟ پارهای از محدودیّت های غربی به هیچ وجه مشکلی را حل نمی کند. آری، اگر ورود در این شهر، مخصوص افراد دانشمند و فرهیخته که خوب و بد را کاملاً می شناسند و سِره از ناسِره را تشخیص می دهند، آن هم برای تحقیقات اجتماعی آزاد بود؛ مانعی نداشت؛ درست مانند کتب گمراه کننده که [طبق نظر] فقها مطالعه آن برای عموم حرام است؛ ولی برای محققان مذهبی آزاد شمرده می شود.(1)
از دیگر جرمهایی که در فضای مجازی، مخصوصاً شبکههای اجتماعی اتفاق میاُفتد، جاسوسی و سرقت اطلاعات از کاربران و ملتها است. همه کشورها برای این جرم مجازات سنگینی قرار داده اند.
1) آیت الله مکارم: www. makarem.ir، احکام شرعی، استفتائات اینترنت، با کمی تغییر.
جاسوسی آن است که اخبار و اطلاعات کسی یا موسسه ای و یا کشوری را مخفیانه گرد آورند و به شخص یا موسسه و یا کشوری بدهند.(1)اگر این جاسوسی با ابزار رایانه ای و مخابراتی انجام شود، «جاسوسی رایانه ای»(2). نامیده میشود.(3)
جاسوسی اگر برای امر مهمی، مانند آگاهی از تحرکات و اطلاعات دشمنان اسلام باشد، اشکال ندارد؛ چون در سیره پیامبر اکرم(4)(صلی الله علیه و آله) و علی علیه السلام (5)فرستادن جاسوس در بین سپاه دشمن برای جمع آوری اطلاعات، لازم و امری متداول بوده است؛(6)ولی مسلمانان و کشورهای اسلامی باید مراقب باشند تا هدف جاسوسی دشمن قرار نگیرند.
در قانون برای جاسوسی رایانه ای، قوانین و مجازاتی در
نظر گرفته شده است که به آنها اشاره میشود:
هرکس به طور غیر مجاز، نسبت به داده ای سری(1)در حال انتقال یا ذخیره شده در سیستمهای رایانه ای یا مخابراتی یا حاملهای داده مرتکب اعمال زیر شود؛ به مجازاتهای مقرر محکوم خواهد شد:
الف) دسترسی به داده مذکور، یا تحصیل آنها، یا شنود محتوای سری در حال انتقال؛ به حبس از یک تا سه سال یا جزای نقدی از بیست تا شصت میلیون ریال یا هر دو مجازات.
ب) در دسترس قرار دادن داده مذکور برای اشخاص فاقد صلاحیت؛ به حبس از دو تا ده سال.
ج) افشا یا در دسترس قرار دادن داده مذکور برای دولت، سازمان، شرکت، یا گروه بیگانه یا عاملان آنها؛ به حبس از پنج تا پانزده سال.(2)
هرکس به قصد دسترسی به داده سری موضوع ماده قبلی(3)این قانون، تدابیر امنیتی سیستمهای رایانه ای یا
مخابراتی را نقض کند، به حبس از شش ماه تا دو سال یا جزای نقدی از ده تا چهل میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.(1)
سؤال: حکم جاسوسانی که اطّلاعات نظامی یا غیر نظامی کشور اسلامی را با علم و آگاهی، در اختیار دشمن می گذارند، چیست؛ آیا محاربند؟
جواب: اطلاق عنوان "مُحارب" بر جاسوس مشکل است. به طور کلّی جاسوسی را باید مطابق محتوای آن تقسیم کرد؛ هرگاه مربوط به اخباری بوده باشد که پایه های احکام اسلامی یا حکومت اسلامی را متزلزل سازد و یا جان مسلمانان را به وسیله آن به خطر می اندازد، مسلّماً محکوم به اعدام است. همچنین اگر اخبار او سبب گسترش فساد در مقیاس وسیعی گردد؛ به طوری که عنوان مفسد "فی الارض" به معنای قطعی اش بر او صادق شود؛ نیز محکوم به اعدام است؛ ولی اگر در موضوعات کوچک تری باشد که هیچ یک از مسائل فوق در آن نیست؛ مثل اینکه اطّلاعات غیر مهم و خالی از خطر عمده را در اختیار بیگانگان بگذارد؛ در این صورت، مشمول قانون تعزیرات است و مقدار تعزیر
1) همان، ماده 4.
تناسب با میزان ضرر جاسوسی او خواهد داشت.(1)
برخی از سارقان با استفاده از جهل و ناآگاهی کاربران، از طریق اینترنت و شبکههای اجتماعی اطلاعات و اموال آنان را سرقت میکنند.(2)
اگر کاربران شبکههای اجتماعی، نسبت به تدابیر امنیتی بی توجه بوده و یا از آموزشهای لازم برای استفاده از دنیای مجازی بی اطلاع باشند، ممکن است مورد هدف سارقان اینترنتی قرار بگیرند.
هرکس به طور غیر مجاز، به دادهها یا سیستمهای رایانه ای یا مخابراتی که به وسیله تدابیر امنیتی حفاظت شده است، دسترسی یابد؛ به حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی از پنج تا بیست میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.(3)
هر کس به طور غیر مجاز، داده ای متعلق به دیگری را برباید؛ چنانچه عین داده ها در اختیار صاحب آن باشد؛ به جزای نقدی از یک تا بیست میلیون ریال و در غیر این صورت، به حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی از پنج تا بیست میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.(1)
مسئله: سرقت اطلاعات کاربران شبکههای اجتماعی حرام است و باید افراد از این کار خودداری کنند.(2)
سؤال: شخصی هنگام خرید کالا به جای پرداخت پول از کارت اعتباری خود از حساب اشخاص دیگر این پول را پرداخت میکند؛ آیا باید دست او را قطع کنند؟
جواب: گرچه مرتکب حرام شده و ضامن است؛ ولی حد سرقت بر او جاری نمیشود.(3)
سؤال: آیا سرقت نرم افزار از طریق اینترنت از سایتهای دشمنانی که ما راتحریم کردهاند؛ جایز است؟
جواب: بدون اجازه صاحب اصلی جایز نیست؛ مگر از کفار حربی باشند، یا از کفاری باشند که با مسلمانان قراردادی در این زمینه نداشته باشند که در اینصورت اشکال ندارد.(1)
یکی از راههایی که کاربران میتوانند با آن، مطلب، گروه و کانالی را گسترش دهند؛ "لینک دادن"(2)میباشد. سزاوار است کاربران، سایت، گروه و کانالی را که به آن لینک میدهند، نسبت به محتوایش اطمینان داشته باشند؛ یعنی با مذهب و فرهنگ کشورمان منافاتی نداشته باشد؛ چون انسان در برابر کارها و اعمالش باید در محضر خدای متعال پاسخگو باشد. پس، اگر با لینک دادن به شبکه اجتماعی ای که محتوای حرام و منحرف کننده ای داشته باشد، آسیب دیدن و گناه کردن افراد دیگر را موجب شویم، در گناه این افراد شریک هستیم؛ زیرا با این کار زمینه گمراهی و گناه
1) استفتائات آیت الله بهجت، ج4، ص 339، س 5742؛ استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 21/11/1393.
2) یعنی کاربران را به سایتها و شبکههای اجتماعی دیگری منتقل میکنند که در سایت ها، معمولاً با عناوین «لینک دوستان و. ..» و در شبکههای اجتماعی، نام آن را نشان میدهند.
کردن افراد را فراهم کرده ایم. علی علیه السلام در این باره فرمودند:
الرَّاضِی بِفِعْلِ قَوْمٍ کَالدَّاخِلِ فِیهِ مَعَهُمْ وَ عَلَی کُلِّ دَاخِلٍ فِی بَاطِلٍ إِثْمَانِ إِثْمُ الْعَمَلِ بِهِ وَ إِثْمُ الرِّضَی بِهِ؛ آن کس که به کار جمعیتی راضی باشد، همچون کسی است که در آن کار دخالت دارد؛ منتها آن کس که در کار باطل دخالت دارد، دوگناه میکند: گناه عمل و گناه رضایت.(1)
بر اساس قانون، درج پیوند (لینک) یا تبلیغ تارنماهای فیلتر شده در پایگاههای اینترنتی، مانند شبکههای اجتماعی فیس بوک و گوگل پلاس جرم است.(2)
سوال: برخی از کاربران، با لینک کردن سایتها و شبکههای اجتماعی دیگر در گروه یا کانال خویش؛ این امکان را فراهم میکنند که کاربران به سایتهای فیلتر شده و مفسده دار وارد شوند؛ آیا این کار جایز است؟
جواب: اگر مفسده داشته باشد و موجب گمراهی کاربران شود؛ جایز نیست.(3)
از جرمهای غیر انسانی در شبکههای اجتماعی که روز به روز در حال گسترش است؛ تولید، توزیع و استفاده از محتویات مستهجن میباشد.(1)
برخی کاربران اینترنت و شبکههای اجتماعی، تصور میکنند محیط فضای مجازی، پاک و بدون آفت است؛ در حالی که تحقیقات میدانی درباره هرزه نگاری در فضای مجازی خلاف این تصور را ثابت میکند.
تحقیقات نشان میدهد که 30% از کل ترافیک اینترنت برای دیدن تصاویر مستهجن و هرزه نگاری صرف میشود(2)و ماهانه در فضای اینترنت حدود 29 پتابایت(3)مطالب مستهجن، اعم از متن، فیلم، تصویر و... منتشر می شود.(4)
حدود 35% از کل دانلودهای انجام شده در فضای
اینترنت به مستهجن نگاری اختصاص پیدا کرده است(1)و شرکتهای بزرگی مانند «جنرال موتورز، "برادران وارنر" و مایورت» جزء تولید کنندگان اصلی مطالب مستهجن هستند و با فروش آنها سالانه، میلیاردها دلار درآمد مالی دارند.(2)
هرکس به وسیله سیستمهای رایانه ای یا مخابراتی یا حامل های داده؛ محتویات مستهجن(3)را تولید، ارسال، منتشر، توزیع یا معامله کند، یا به قصد ارسال یا انتشار یا تجارت تولید یا ذخیره یا نگهداری کند؛ به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج تا چهل میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
تبصره 1: ارتکاب اعمال فوق، در خصوص محتویات مبتذل موجب محکومیت به حداقل یکی از مجازاتهای
فوق میشود. محتویات و آثار مبتذل به آثاری اطلاق میگردد که دارای صحنهها و صور قبیحه باشد.
تبصره 2: هرگاه محتویات مستهجن به کمتر از ده نفر ارسال شود، مرتکب به یک تا پنج میلیون ریال جزای نقدی محکوم خواهد شد.
تبصره 3: چنانچه مرتکب، اعمال مذکور در این ماده را حرفه خود قرار داده باشد، یا به طور سازمان یافته مرتکب شود؛ چنانچه مفسد فیالارض شناخته نشود، به حداکثر هر دو مجازات مقرر در این ماده محکوم خواهد شد.(1)
مسئله: تولید و توزیع آثار مبتذل و مستهجن که دارای مفاسد اخلاقی فراوانی است؛ حرام است و از این کار باید خودداری شود.(2)
خدای متعال در قرآن میفرماید: «برخی از افراد مریض دل (فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ)(3)چون خودشان منحرف شدهاند،
دیگران را هم منحرف میکنند: «قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثیراً.»(1)همین امر در دنیای مجازی وجود دارد. برخی از افراد با تولید و انتشار مطالب مستهجن و هرزه نگاری و تشوق کاربران به تماشای سایتها و مطالب منحرف، زمینه انحراف تعدادی از کاربران را فراهم میکنند که در قانون جمهوری اسلامی ایران جرم محسوب میشود و مجازات سنگینی در پی دارد.
"هرزه نگاری" بر روی کاربران تأثیرات مخرّب و خانمان سوزی دارد. تصور برخی از کاربران اینترنتی، آن است که دیدن تصاویر مستهجن بر آنها تأثیری ندارد؛ در حالیکه کاملاً در اشتباه هستند؛ چون خدای متعال تأثیر وسوسههای شیطان را گام به گام معرفی میکند «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ وَ مَنْ یَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّیْطانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَر»(2)در واقع شیطان در ابتدا دیدن تصاویر مستهجن را
توصیه نمیکند؛ بلکه ابتدا فرد را عادت میدهد که تصاویر مختلفی را ببیند؛ ولی لا به لای آنها برخی تصاویر مبتذل را هم جا میدهد. به مرور زمان انسان را نسبت به دیدن تصاویر مستهجن وسوسه میکند و بعد از مدتی بدون اینکه شخص تغییر در روحیات و اخلاق خود را متوجه شود، به تماشای صحنههای محرک و مستهجن عادت کرده است.(1)
هرکس از طریق سیستمهای رایانه ای یا مخابراتی یا حاملهای داده مرتکب اعمال زیر شود، به ترتیب زیر مجازات خواهد شد:
الف) چنانچه به منظور دستیابی افراد به محتویات مستهجن، آنها را تحریک یا ترغیب یا تهدید یا تطمیع کند یا فریب دهد یا شیوه دستیابی به آنها را تسهیل کند یا آموزش دهد؛ به حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی از پنج تا بیست میلیون ریال یا هر دو مجازات. ارتکاب این اعمال در خصوص محتویات مبتذل موجب جزای نقدی از دو تا پنج میلیون ریال است.
1) ر.ک: www.gerdab.ir، مقاله «4 مرحله تاثیر سایتهای مستهجن بر سلامت روانی.»
ب) چنانچه افراد را به ارتکاب جرائم منافی عفت یا استعمال مواد مخدر یا روانگردان یا خودکشی یا انحرافات جنسی یا اعمال خشونت آمیز تحریک یا ترغیب یا تهدید یا دعوت کند یا فریب دهد یا شیوه ارتکاب یا استعمال آنها را تسهیل کند یا آموزش دهد، به حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی از پنج تا بیست میلیون ریال یا هر دو مجازات.
تبصره: مفاد این ماده و ماده (١٤) شامل آن دسته از محتویاتی نخواهد شد که برای مقاصد علمی یا هر مصلحت عقلایی دیگر تهیه یا تولید یا نگهداری یا ارائه یا توزیع یا انتشار یا معامله می شود.(1)
سوال: آیا تشویق و تحریک کردن دیگران برای شنیدن یا دیدن یا خواندن مطالب مستهجن و مفسده دار اشکال دارد؟
جواب: حرام است و از این کار باید خودداری شود.(2)
از اموری که کاربران شبکههای اجتماعی باید به آن توجه داشته باشند؛ این است که از ایجاد یا انتشار اخبار دروغ به صورت جدِّی پرهیز کنند و با حیثیت افراد محترم بازی نکرده و شخصیت آنها را نزد مردم تخریب نکنند.
برخی از کاربران، به محض اینکه مطلبی برای آنها ارسال میشود، بدون بررسی صحت و درستی آن، به نشر و ترویج آن اقدام میکنند؛ غافل از اینکه با این کار چه بسا آبروی انسانی را لکه دار می کنند. امام صادق علیه السلام فرمودند: «حُرْمَةُ الْمُؤْمِنِ أَعْظَمُ مِنْ حُرْمَةِ هَذِهِ الْبَنِیَّة؛ حرمت و آبروی مومن، از حرمت خانه خدا بالاتر است.»(1)
افرادی که با نشر مطالب تخریب کننده و شایعه پراکنی، آبروی دیگران را میبرند؛ باید به این نکته توجه کنند که همین اقدام در انتظار آنان خواهد بود. چنانکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:
مَنْ عَیَّرَ مُؤْمِناً بِشَیْءٍ لَمْ یَمُتْ حَتَّی یَرْکَبَه؛ هر کس عیبی را به مومنی نسبت دهد، نمیمیرد تا اینکه خودش به آن دچار شود.»(2)
طبق قانون، هر کس به قصد ضرر زدن به غیر یا تشویش اذهان عمومی، یا مقامات رسمی به وسیله سیستم رایانه یا مخابراتی، اکاذیبی را منتشر نماید یا در دسترس دیگران قرار دهد یا با همان مقاصد اعمالی را برخلاف حقیقت، رأساً یا به عنوان نقل قول، به شخص حقیقی یا حقوقی یا مقامهای رسمی به طور صریح یا تلویحی نسبت دهد؛ اعم از اینکه از طریق یاد شده به نحوی از انحاء، ضرر مادی یا معنوی به دیگری وارد شود یا نشود؛ افزون بر اعاده حیثیت به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج تا چهل میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد. (1)
سؤال: آیا انتشار شایعه و سخنان غیر واقعی در شبکههای اجتماعی جایز است؟
جواب: اگر این مطالب دروغ و غیر واقعی باشند، نشر آنها حرام است(2)
آیت الله شبیری زنجانی: اگر مخاطبین این سخنان و مطالب را مطابق با واقعیت تلقی کنند، یا عناوینی مانند غیبت، تهمت و مانند آن صدق کند یا مفسده دیگری داشته باشد، جایز نیست (استفتای پیامکی از دفتر، کد استفتا: 26812؛ 20/11/1394).
و باید از ارسال چنین مطالبی جداً خودداریشود.(1)
هر کس به وسیله سیستمهای رایانه ای یا مخابراتی، فیلم یا صوت یا تصویر دیگری را تغییر یا تحریف کند و آن را منتشر کند، به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت او شود؛ به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج تا چهل میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد. (2)
تبصره: چنانچه تغییر یا تحریف به صورت مستهجن باشد، مرتکب، به حداکثر هر دو مجازات مقرر محکوم خواهد شد. (3)
سوال: برخی افراد با استفاده از نرم افزارهایی، مانند فتو شاپ، چهره یا تصویر دیگران را تغییر میدهند؛ مثلاً آنها را
در کنار یک زن نامحرم قرار میدهند یا آنها را در مکانهایی نشان میدهند که هیچ گاه در آنجا نبودهاند؛ در حالی که با این کار آبرو اشخاص را میبرند و یا از آنها اخاذی میکنند؛ آیا این کار اشکال دارد؟
جواب: این کار حرام میباشد(1)و در برابر از بین رفتن آبروی دیگران ضامن است و اگر برای این کار پولی دریافت کرده باشد؛ حلال نیست و واجب است جبران کند.(2)
برخی از کاربران اینترنتی به علت عدم اطلاع کافی از آسیبها و خطرهایی که آنها را تهدید میکند، با کاربران دیگری ارتباط برقرار میکنند و در کمال تعجب، فایلهای شخصی خودشان را در اختیار آنها قرار میدهند، ولی با اخاذی افراد سودجو مواجه میشوند. قانون برای این امور غیر اخلاقی مجازات سنگینی را در نظر گرفته است، که ذیلاً ملاحظه میکنید:
هر کس با سوء استفاده از آثار مبتذل و مستهجن تهیه
شده از دیگری، وی را تهدید به افشا و انتشار آثار مزبور نماید و از این طریق با وی زنا نماید، به مجازات زنای به عنف محکوم میشود؛ ولی اگر عمل ارتکابی غیر از زنا و مشمول حد باشد، حد مزبور بر وی جاری میگردد و درصورتیکه مشمول تعزیر باشد، به حداکثر مجازات تعزیری محکوم خواهد شد.(1)
مرتکبان جرائم زیر به دو تا پنج سال حبس و ده سال محرومیت از حقوق اجتماعی و هفتاد و چهار ضربه شلاق محکوم میشوند:
الف) وسیله تهدید قراردادن آثار مستهجن به منظور سوء استفاده جنسی، اخاذی، جلوگیری از احقاق حق یا هر منظور نامشروع و غیرقانونی دیگر.
ب) تهیه فیلم یا عکس از محل هایی که اختصاصی بانوان بوده و آنها فاقد پوشش مناسب می باشند؛ مانند حمامها و استخرها و یا تکثیر و توزیع آن.
ج) تهیه مخفیانه فیلم یا عکس مبتذل از مراسم خانوادگی و اختصاصی دیگران و تکثیر و توزیع آن. (2)
مسئله: اخاذی کردن از دیگران به هر صورتی که باشد، حرام است؛ مثلا از افراد عکسهای بدون پوشش گرفته شود یا اینکه عکسهای خصوصی آنان را در صورت همراهی نکردن، پخش کند.(1)
سؤال: اگر کسی تصاویر خصوصی افراد را که با پوشش لازم گرفته نشده است، در شبکههای اجتماعی قرار دهد، اشکال دارد؟
جواب: اگر بدون اجازه باشد(2)و موجب آشکار شدن عیب و ریختن آبروی شخص شود یا مفسده داشته باشد، حرام است.(3)
«کلیک دزدی»(4)روش هوشمندانه ای است که هکرها برای ترغیب کاربران به کلیک کردن روی آیکن و یا فایلی
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 26880)، آیت الله سیستانی، آیت الله مکارم و آیت الله نوری همدانی، 20/11/1394.
2) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله نوری همدانی و آیت الله مکارم، 18/11/1393.
3) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 12087)، 18/11/1393.
4) .. Clickjacking.
ویروسی به کار می گیرند. در این روش کاربر بدون اینکه بداند ممکن است با یک کلیک کردن ساده چه اتفاقات ناگواری برای سیستم او رخ بدهد؛ در دام هکرها میافتد. این تکنیک به شکلهای مختلفی ظاهر میشود؛ به عنوان مثال: آگهیهای تبلیغاتی و یا جملاتی مانند «هرگز روی این فایل کلیک نکنید»؛ که میتواند هر کاربری از مبتدی گرفته تا پیشرفته را برای کلیک کردن دچار وسوسه کند.
برای خنثی کردن این ترفند امنیتی، این توصیهها را جدی بگیرید:
از کلیک روی لینکهای مشکوک پرهیز کنید. این گونه صفحات مخرب اغلب کاربر را به کلیک روی لینکهایی ترغیب میکند که توضیحاتی جذاب دارد.
این فایل مخرب اینترنتی ممکن است در قالب یک ایمیل معمولی ارسال شود که لینکی را در خود دارد که به فایل ویدئویی حاوی خبری مهم و یا جالب توجه میرسد؛ اما شما تنها با کلیک روی دکمه اجرای فایل تصویری به صفحه مورد نظر هکر منتقل میشوید.
اگر از مرورگر فایرفاکس استفاده میکنید، پیشنهاد میکنیم حتما افزونه «No Script» را که برای وبگردی
امن در فایرفاکس در نظر گرفته شده است، نصب کنید؛ زیرا این افزونه در مواردی که از اسکریپتهای مخرب برای کلیک دزدی استفاده شده باشد؛ از حملات ممکن جلوگیری میکند.
4.پیش از کلیک کردن روی لینکی در هر صفحه، به بخش «URL» یا همان آدرس اینترنتی آن که با نگه داشتن ماوس روی لینک پدیدار میشود؛ دقت کنید. این آدرس یا باید با آدرس اصلی وب سایت که در نوار آدرس مرورگر است، همخوانی داشته باشد و یا با توضیحاتی که برای لینک مورد نظر نوشته شده است. توصیه ما این است که حتی اگر درصد کمی هم به آدرس لینک شک داشتید، از کلیک روی آن پرهیز کنید.(1)
1) www. hamshahrionline.ir، مقاله «مفاهیم: کلیک دزدی چیست؟»
2) واژه «hack»، به معنای «دست یافتن غیر مُجاز به داده ها در رایانه است» که معمولاً به قصد تخریب یا سوء استفاده است www.persianacademy.ir).
3) باید توجه داشت که هک کردن، همیشه کار ناشایست و مضرّی نیست، بلکه گاهی اوقات از کارهای مفید به حساب میآید؛ مثلا برخی از سایتها یا برنامه نویسان برای اینکه از امنیت سایت و نرم افزار خودشان اطمینان پیدا کنند، از هکرها میخواهند سایت یا نرم افزار آنها را هک کنند تا حفرههای امنیتی آن مشخص شود و آنها را برطرف کنند.
در بعضی از مواقع خود ما زمینه آن را فراهم میکنیم؛ یعنی بر اثر نداشتن اطلاعات کافی و لازم در حوزه اینترنت و شبکههای اجتماعی راه را برای هکرها(1)هموار کرده، حتی آنها را برای هک سیستم شخص حریصتر میکنیم؛ مثلا هنگام خروج از ایمیل فقط صفحه ایمیل را میبندیم؛ در صورتی که باید گزینه «sing out» را انتخاب کرده تا به صورت کامل از صفحه خارج شویم، یا اطلاعات شخصی خود را در رایانه قرار داده و به راحتی به دنیای مجازی وارد میشویم و یا از نرم افزارهایی مانند فیلتر شکن استفاده میکنیم؛ ولی خبر نداریم که ممکن است این نرم افزارها از ابزار جاسوسی باشند.
سؤال: آیا هک کردن سایتهای دشمنان اسلام برای منافع حکومت اسلامی جایز است؟
جواب: اشکال ندارد؛(2)مگر اینکه بر خلاف قوانین کشور
باشد.(1)
سؤال: آیا اگر کسی از طریق وب کم، شخصی را بترساند و باعث سکته یا فوت او شود(2)
جواب: این کار حرام و موجب ضمان است.(3)
هر کس اقدام به تولید یا انتشار یا توزیع یا معامله دادهها یا نرم افزارها یا هر نوع ابزار الکترونیکی که صرفاً به منظور ارتکاب جرائم رایانه ای به کار میروند، نماید؛ به حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی از پنج تا بیست میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد. (4)
1) همان، آیت الله مکارم، 16/6/93 و آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتاء: 6992)، 24/6/93.
2) برای اطلاع بیشتر از این موضوع، به سریال هوش سیاه 1 مراجعه شود.
3) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله شبیری زنجانی، آیت الله سیستانی، آیت الله مکارم و آیت الله نوری همدانی، 29/6/93.
4) www.rc.majlis.ir، قانون جرائم رایانه ای، بخش اول، فصل هفتم، ماده 25.
عضویت در شبکههای اجتماعی، و استفاده از آنها مستلزم رعایت نکاتی است که کاربران باید حتما آنها را فرا گرفته؛ سپس از این ابزار استفاده کنند؛ و گرنه به مشکلات شرعی، قانونی و حقوقی برخورد میکنند که خلاصی از آنها مشکل است. این آداب در دو قسمت «بایدهای استفاده از شبکههای اجتماعی» و « نبایدهای استفاده از شبکههای اجتماعی» مطرح میشود:
شناخت و آگاهی، شرط لازم و اساسی استفاده از هر ابزاری است. در کشور ما معمولاً تکنولوژیهای جدید بدون آمادگی مردم جامعه وارد کشور میشوند و بعد از مدتی که آسیبهای خود را نشان میدهند و افراد دچار مشکلات شدند، تازه به فکر آگاه کردن مردم میافتیم؛ در حالی که باید قبل از ورود این ابزار، مردم را از آسیبها و فواید آنها آگاه کرد.
یکی از تأثیر گذارترین ابزار و تکنولوژیهای جدید،
شبکههای اجتماعی است. معمولاً افرادی که از این شبکهها استفاده میکنند، از آگاهی لازم نسبت به فواید و آسیبهای آنها برخوردار نیستند و فقط برای اینکه از قافله جا نمانند از آنها استفاده میکنند لذا هر روز شاهد متضرر شدن برخی از کاربران هستیم؛ به طوری که درصد قابل توجهی از پروندههای قضایی و انتظامی به شبکههای اجتماعی مربوط است.
بر هر کاربری لازم است از اهداف ساخته شدن این شبکهها آگاهی و اطلاعات کافی داشته باشد تا ناخواسته در مسیر مقاصد سازندگان آنها حرکت نکند.
انسان در همه چیز باید اعتدال را رعایت کند: «خَیْرُ الْأُمُورِ أَوْسَطُهَا»(1)و از هرگونه افراط و تفریط در رفتار و گفتار خویش اجتناب کند.
اسلام به مسلمانان دستور میدهد که از هر کاری (حتی کارهای مستحبی) که سبب فوت و ترک واجبات میشود اجتناب کنند: «إِذَا أَضَرَّتِ النَّوَافِلُ بِالْفَرَائِضِ فَارْفُضُوهَا.»(2)این
نکته گویای رعایت اهم در برابر مهم و رعایت اعتدال در هر حالی است.
مقام معظم رهبری درباره استفاده صحیح از شبکههای اجتماعی فرمودند:
خیلی از بچّههای جوان ما (دانشجو و غیر دانشجو) وقت هایشان را در این شبکههای اجتماعی هدر میدهند؛ یا در بعضی از جلسات [به] بحث و جدلهای بیهوده [مشغول میشوند]. وقتتان را بیهوده به هدر ندهید، وقتتان را درست مصرف کنید، هم به درس برسید، هم به کار تشکیلاتی برسید؛ به هردوی اینها باید برسید.(1)
سؤال: آیا عضویت در شبکههای اجتماعی جایز است؟
جواب: هر گاه این کار خلاف قانون بوده یا سبب تقویت دشمنان اسلام گردد و یا مفاسد اخلاقی یا اعتقادی و یا اجتماعی داشته باشد، جایز نیست و در غیر این صورت، اشکال ندارد.(2)
سؤال: اگر استفاده از شبکههای اجتماعی موجب ضایع شدن و هدر رفتن عمر شود، آیا استفاده از آنها جایز است؟
جواب: اتلاف وقت دلیل بر حرمت نمیشود؛ ولی شایسته است انسان نسبت به عمر خود که بزرگترین سرمایه اوست، نهایت دقت را داشته باشد؛(1)زیرا در برابر هدر دادن عمر در قیامت مسئول و جواب گو خواهد بود.(2)
سؤال: اگر عضویت در شبکههای اجتماعی موجب شود نماز انسان قضا شود، آیا استفاده از آنها جایز است؟
جواب: جایز نیست(3)
آیت الله صافی گلپایگانی: ترک کردن عبادت حرام است و انسان در برابر اتلاف عمر در [شبکههای اجتماعی] باید در آخرت جواب گو باشد. (استفتای پیامکی از دفتر، 18/3/1394).
و لازم است به امور واجب پرداخته شود.(4)
سؤال: اگر استفاده از شبکههای اجتماعی موجب شود انسان از کارهای واجب (مانند اطاعت از دستورات والدین،
1) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 27797)، 24/12/1394.
2) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله صافی گلپایگانی، 5/6/1394.
3) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنهای، 17/3/1394 و آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 16097)، 21/3/1394.
4) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله مکارم، 17/3/1394.
صله رحم و تحصیل علم) باز بماند؛ آیا مشغول شدن به آنها جایز است؟
جواب: حرام است.(1)
آیت الله خامنه ای: هر کاری که موجب اذیت و آزار والدین شود، حرام است و گناه کرده است (استفتای پیامکی از دفتر، 1/6/1394) و آیت الله صافی گلپایگانی: ترک نماز و قطع رحم، حرام است(استفتای پیامکی از دفتر، 5/6/1394).
یکی از آداب استفاده صحیح از شبکههای اجتماعی، این است که مطالب مفید و آموزنده را برای اعضای گروهها ارسال کنیم و از هر مطلبی که موجب گمراهی و انحراف کاربران میشود اجتناب کنیم.
آیتالله جوادی آملی در این باره به مسئولین فرمودند:
شما باید فضای [مجازی] را به حقیقت تبدیل کنید و [آن را] به دست بگیرید و بیشترین پیام را در آن منتقل [و ارسال] کنید. لذا بر سرعتتان بیفزایید و این نظام را با هنر دینی تان به سمت پیشرفت بکشانید. امروز خیلی از بزرگان در حوزهها و دانشگاههای کشور وجود دارند. [شما] باید فقط حرف و سخن این بزرگان را
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 20463)، آیت الله مکارم، 1/6/1394؛ آیت الله نوری همدانی، 2/6/1394.
منتشر [کنید] و مردم هم میشنوند؛ همانگونه که یک کودک به صدای مادر خود توجه میکند، خاصیت انسانها نیز این است که به حقیقتهای عالَم و سخنان انبیا که در این راستاست توجه میکند.(1)
برخی از کاربران هر مطلبی را که میبینند یا برای آنها ارسال میشود، در گروه استفاده میکنند و به صحت و درستی آن اهمیتی نمی دهند و تنها قصد دارند مطالب گروه یا کانال خود را زیاد کرده تا مخاطبان بیشتری به دست بیاورند؛ در حالی که ممکن است بعضی از این حرفها و نوشته ها، آبروی افراد را از بین ببرد و یا موجب تخریب شخصیت دیگران شود.
کاربران و مدیران گروهها یا کانالهای شبکههای اجتماعی، اگر میخواهند مطلبی را نقل کنند؛ باید اولاً، از منابع معتبر باشد؛ ثانیاً، خودشان آنها را مطالعه کرده، بعداً در اختیار دیگران قرار دهند؛ ثالثاً، مطالب دیگران را به نام خودشان منتشر نکنند و حتماً آدرس سایتِ منبع را بیان کنند.
1) www.mehrnews.com، مقاله «توصیه آیت الله جوادی درباره فضای مجازی»، 15/2/1394.
سوال: آیا استفاده از مطالب سایتهایی که در آنها نوشته شده است: «نقل مطالب با ذکر منبع اشکال ندارد»؛ بدون ذکر اسم آن سایت اشکال دارد؟
جواب: این کار بدون رضایت صاحبان آن سایتها جایز نیست.(1)
آیت الله شبیری زنجانی: اگر عقلا در این موارد برای تولید کنندگان آثار، حقوقی را قائل هستند، بنا بر احتیاط باید رعایت شود (استفتای ایمیلی از دفتر، کد استفتا: 27963؛ 23/12/1394).
سوال: آیا استفاده از مطالب سایتهایی که در آنها هیچ گونه عنوانی وجود ندارد مبنی بر اینکه «استفاده از مطالب سایت با ذکر منبع اشکال ندارد»؛ جایز است؟
جواب: اشکال ندارد.(2)
التزام به قوانین و مقررات در همه امور، لازم و پسندیده است. در شبکههای اجتماعی نیز مدیران برای گروههای خود قوانین و مقرراتی وضع میکنند که از جهت اخلاقی
لازم است اعضای گروه آنها را رعایت کنند؛ اما برخی از کاربران به رعایت مقررات گروهها پایبند نیستند؛ در حالی که این کار موجب به هم ریختگی گروه شده و اعضا را از اهداف تعیین شده گروهها دور میکند.
سؤال: آیا رعایت کردن قوانین و مقرراتی که مدیران گروههای شبکههای اجتماعی برای اعضا قرار میدهند، واجب است؟
جواب: رعایت این مقررات واجب نیست؛(1)مگر قوانینی که ریشه در حکم شرعی داشته باشند،(2)یا کاربران برای عضویت در این گروهها تعهدی داده باشند که در این صورت، رعایت آنها واجب است.(3)
آیت الله شبیری زنجانی: اگر فضای این گروه در اختیار مدیر گروه باشد، یا عنوان حرامی محقق شود، رعایت مقررات لازم است (استفتای پیامکی از دفتر، کد استفتا: 27928، 25/12/1394).
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم، 22/12/1394؛ آیت الله نوری همدانی، 24/12/1394؛ آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 27928)، 25/12/1394 و آیت الله خامنه ای، 1/1/1395.
2) مدیر گروه، شرط عضویت را اموری معرفی کند که حکم شرعی هستند؛ مانند اینکه حرمت دیگران را از بین نبرند؛ شخصیت دیگران را تخریب نکنند و شایعات بی اساس را منتشر نکنند (استفتای پیامکی از دفتر آیت الله خامنه ای، 1/1/1395).
3) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله سیستانی، 23/12/1394.
خدای متعال انسانها را با ظرفیت ها، استعدادها و سلیقههای گوناگون آفریده است. گاهی ممکن است فردی نسبت به انسان دیگری خشنود نباشد و از او انتقاد کند ولی باید در نقد کردن انصاف را رعایت کند و از اعتدال خارج نگردد.
امام صادق علیه السلام درباره انصاف داشتن فرمودند:
سَیِّدُ الْأَعْمَالِ ثَلَاثَةٌ... انصاف النَّاسِ مِنْ نَفْسِکَ حَتَّی لَا تَرْضَی بِشَیْءٍ إِلَّا رَضِیتَ لَهُمْ مِثْلَهُ ...؛ آقا و سرور همه اعمال سه چیز است: ... و رعایت انصاف با مردم؛ به طوری که به چیزی راضی و خشنود نباشی؛ مگر اینکه همانند آن را برای مردم بخواهی.(1)
برخی از افراد در مسائل سیاسی با بی انصافی درباره دیگران مخصوصاً رجال سیاسی قضاوت میکند و به راحتی آبروی آنها را لکه دار می کنند و موجب تخریب شخصیت آنها میشوند؛ در حالی که غالباً این قضاوت ها با شتاب و عجله انجام میشود و از تحقیق و اطمینان کافی برخوردار نیست.
1) کافی، ج 2، ص 144، ح 3.
امیر المومنین، علی علیه السلام فرمودند:
أَلا إِنَّهُ مَنْ یُنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ لَمْ یَزِدْهُ اللَّهُ إِلا عِزّاً؛ آگاه باشید؛ هر شخصی که با مردم با انصاف برخورد کند، خدای متعال عزت او را زیاد میکند.(1)
برخی از افراد در شبکههای اجتماعی کارهای ناشایستی انجام میدهند؛ مثلاً عکسهای نامناسب خود و دیگران را در صفحات و گروهها میگذارند یا با جملات سخیف و مبتذل آبروی خود و دیگران را خدشه دار می سازد. در این صورت، لازم است با آنها برخورد شده و با زبانی نرم به آنان تذکر داده شود و از هر کاری که آنها را جسورتر میکند، خودداری شود.
برخی از کاربران عکسهای نامناسب خود را برای پروفایل قرار میدهند یا آنها را در صفحات و گروهها پخش میکنند. اگر به آنها تذکر ملایم داده شود و آثار منفی این کارها برایشان بیان شود، ممکن است از این کار دست بردارند.
یکی از کاربران، روش مناسب خود در را نهی از منکر کاربر
1) همان، ح 4.
دیگر چنین برای نگارنده نقل کرد: «در یکی از شبکههای اجتماعی، خانمی عکس نامناسب خود را در پروفایل قرار داده بود؛ به او گفتم: می خواهم عکسی از شما را در موبایلم داشتم باشم، اگر ممکن است برایم عکس خود را بفرستید. با ناراحتی گفت: این کار را هرگز نخواهم کرد! به او گفتم: خواهرم؛ شما این کار را انجام دادهاید و عکسهای خود را در این شبکهها در اختیار هزاران مرد نامحرم قرار دادهاید؛ ولی توجه ندارید. چند لحظه بعد دیدم عکسهای خود را از صفحه شخصی اش حذف و از من تشکر کرد که او را به کار اشتباهش آگاه کرده بودم.» عکس العمل این خانم در برابر تذکر این کاربر، مصداق روایت امام صادق علیه السلام است که فرمودند:
أَحَبُّ إِخْوَانِی إِلَیَّ مَنْ أَهْدَی إِلَیَّ عُیُوبِی؛ بهترینِ برادرانم، کسی است که عیب هایم را به من هدیه بدهد [و آنها را به من بگوید].(1)
سؤال: آیا باید افرادی را که در حال استفاده از شبکههای اجتماعی مفسده دار و فیلتر شده هستند، نهی از منکر کنیم؟
1) همان، ج2، ص 639، ح 5.
جواب: در صورتی که شرایط نهی از منکر وجود داشته باشد، واجب است که نهی از منکر انجام شود.(1)
سؤال: آیا حذف کردن شبکههای اجتماعی مفسده دار از روی رایانه و موبایل دیگران بدون اجازه و اطلاع آنها از باب نهی از منکر جایز است؟
جواب: اگر بدون اجازه وارد رایانه و موبایل دیگران شود و تجسس کند تا شبکه اجتماعی را پیدا کرده و حذف کند، جایز نیست؛(2)
آیت الله شبیری زنجانی: جایز نیست، مگر اینکه جلوگیری از منکر، متوقف بر حذف کردن باشد؛ در این صورت اشکال ندارد؛ ولی باید لحاظ شود که مفسده دیدن این شبکه اجتماعی مفسده دار (برای حذف کردن) بیشتر است، یا مفسده تصرف در اموال دیگران (استفتا پیامکی از دفتر، کد استفتا: 20422 و 1/6/1394)
آیت الله جوادی آملی: امر به معروف مراحلی دارد؛ از تذکر زبانی شروع میشود؛ ولی تصرف در لوازم شخصی دیگران جایز نیست؛ تذکر زبانی کافی است (استفتای پیامکی از دفتر، 4/6/1394).
اما اگر حذف کردن آنها بدون تجسس باشد(3)1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنهای، آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 9493)، آیت الله سیستانی، آیت الله نوری همدانی و آیت الله مکارم، 8/9/1393.
2) استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای و آیت الله سیستانی، 1/6/1394.
3) مثلا صاحب رایانه و موبایل، خودش شبکه اجتماعی مفسده دار را نشان دهد یا خودش تعریف کند که چنین نرم افزاری در رایانه و موبایلش وجود دارد و یا از راه های دیگری غیر از تجسس، علم پیدا شود که اینگونه شبکههای اجتماعی وجود دارد.
و مفسده ای (مانند اختلاف و درگیری) نداشته باشد؛ اشکال ندارد؛(1)
ولی بهتر است در صورت امکان ابتدا با زبان نرم و ملایم آنها را ارشاد کنند تا خودشان نرم افزار را حذف کنند.(2)
بی تردید نمی توان و نباید بدون اجازه افراد به نام آنها گروه یا کانال ساخته شود؛ زیرا ممکن است در این گروهها مطالبی گذاشته شود که موجب بد نامی این اشخاص گردد، در حالی آنها از این مسائل اطلاعی ندارند.
سؤال: برخی از افراد بدون اجازه و رضایت در شبکههای اجتماعی، صفحات یا گروههایی را به نام افراد دیگر، مانند هنرمندان، ورزشکاران و چهرهای سیاسی و مذهبی ایجاد میکنند که غالباً موجب اذیت و آزار آنها میشود؛ آیا این کار
جایز است؟
جواب: اگر این کار موجب اذیت و آزار دیگران شود، حرام است(1)
آیت الله شبیری زنجانی: اگر ایجاد این صفحات و گروهها به قصد اذیت کردن دیگران باشد یا موجب استناد مطالب غیر واقعی به آنان گردد؛ جایز نیست (www. zanjani.net، استفتائات، س 610).
و باید حقوق افراد در شبکههای اجتماعی محترم شمرده شود.(2)از آداب دیگر استفاده از شبکههای اجتماعی، آن است که تا از صحت و سالم بودن مطالب و فایلهایی که برای ما میفرستند، مطمئن نشدهایم، آنها را برای دیگران نفرستیم.
سؤال: برخی از کاربران شبکههای اجتماعی بدون مطالعه کردن مطالبی که برای آنها ارسال شده است، آنها را برای دیگران میفرستند؛ در حالی که بعضی از این مطالب، دارای محتوای مفسده دار و حرام هستند؛ آیا این کار جایز است؟
جواب: اگر مفسده داشته باشد،(1)
جایز نیست(2)
آیت الله شبیری زنجانی: اگر بداند مشتمل بر حرام است یا دین را تضعیف میکند، جایز نیست. اگر احتمال بدهد که مشتمل بر حرام است، در عرض و آبروی مومن باید احتیاط کند.(استفتای پیامکی از دفتر، کد استفتا: 26773؛ 9/12/1394).
آیت الله سیستانی: جایز است (استفتای پیامکی از دفتر، 18/11/1394).
و باید از این کار خودداری شود.(3)از مهمترین آداب شبکههای اجتماعی، رعایت حریم شخصی خود و دیگران است. برخی از کاربران تصور میکنند صفحات و گروهها جای منتشر کردن هرگونه عکس و مطلبی است و در این زمینه آزادی کامل دارند؛ در حالی که باید توجه داشت آزادی انسان به رعایت حریم دیگران مشروط است و آزادی تا جایی محترم است که موجبات
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله نوری همدانی، 18/11/1394؛ آیت الله صافی گلپایگانی، 22/11/1394 و آیت الله خامنه ای، 27/11/1394. آیت الله خامنه ای: اگر نسبت به مفسده دار بودن آن مطالب شک دارند، باید از مفسده نداشتن محتوای آن مطالب مطمئن شوند؛ و الاّ در کناه آن شریک هستند (استفتای پیامکی از دفتر، 27/11/1394).
2) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم و آیت الله جوادی آملی، 17/11/1394.
3) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله مکارم، 17/11/1394.
آلودگی اخلاقی دیگران را فراهم نکند. شاید بتوان علت نشر اینگونه تصاویر را همان حس خود نمایی و ارضای این نیاز کاذب دانست.(1)
انتشار تصاویر نامناسب خود و دیگران آفات و آسیبهایی را به دنبال دارد که به برخی از آنها اشاره میشود:
این افراد با انتشار تصاویر نامناسب، قُبح شکنی میکنند. آنها به دیگران این جرأت را میدهند که عکسهای نامناسب خود را در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی منتشر کنند. به همین ترتیب، به اشتراک گذاشتن این تصاویر به امری طبیعی در جامعه تبدیل شده و تبعات منفی زیادی دارد.(2)
نوجوانان و جوانان با دیدن عکس این افراد آنها را ایده
آلهای خود فرض و در جهت شبیه شدن به آنها تلاش میکنند. آنها معیارهای زیبایی و تناسب اندام را از این گروه یاد میگیرند و مطابق معیارهای آنها پیش میروند. به همین دلیل گرایششان به عملهای زیبایی بیشتر میشود.(1)
سؤال: آیا قرار دادن عکسهای شخصی خود در شبکههای اجتماعی جایز است؟
جواب: اگر با پوشش مناسب و کامل باشد، مفسده ای هم نداشته باشد، اشکال ندارد.(2)
سؤال: آیا قرار دادن عکسهای خصوصی خود و دیگران (که دارای پوشش لازم نیستند) در شبکههای اجتماعی جایز است؟
جواب: اگر نوعاً دارای مفسدههایی مانند تحریک شهوت، تضعیف روحیه دین داری افراد شود، یا صاحب عکس را بشناسد،(3)حرام است(4)و وظیفه همگان، انجام
1) همان.
2) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله نوری همدانی، آیت الله مکارم، 7/11/1393 و استفتا ایمیلی از دفتر آیت الله شبیری(کد استفتا: 27962)، 23/12/1394.
3) آیت الله شبیری زنجانی: www. zanjani.net، استفتائات، س 616.
4) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله نوری همدانی و آیت الله مکارم، 7/11/1393.
فریضه امر به معروف و نهی از منکر با لحاظ همه شرایط و جوانب است.(1)
سؤال: برخی از زنان، تصاویر بدون پوشش خود را برای تضعیف فرهنگ حجاب در شبکههای اجتماعی قرار میدهند؛ آیا این کار دو گناه (گذاشتن عکس بی حجاب و تضعیف فرهنگ حجاب) حساب میشود؟
جواب: این کار حرام است و باید از آن اجتناب کنند.(2)گناه و عقاب چنین افرادی قطعاً شدیدتر است.(3)
کاربران با تأیید یا ردّ کردن مطالب منتشر شده در شبکههای اجتماعی، نقش مهمی در گسترش معارف یا جلوگیری از مطالب انحرافی دارند. گاهی در گروهها یا کانالها مطالب خلاف شرعی منتشر میشود و کاربران میتوانند با اعتراض نسبت به این محتوا از گسترش آنها
جلوگیری کنند و یا با تأیید، آن مطالب را در سطح وسیع تری
گسترش دهند. که در این صورت به نشر مطالب ناهنجار و خلاف شرع کمک کرده اند.
در بعضی موارد که مطالب مفید و آموزنده در شبکههای اجتماعی گذاشته میشود، اگر کاربران استقبال نکرده و آن مطالب را مطالعه نکنند؛ زمینه دلسردی افراد را فراهم میکنند. لذا سزاوار است از مطالب مفید و آموزنده با تأیید کردن آنها استقبال کرده و با ردّ کردن محتوای فاسد و انحرافی جلو نشر آنها را بگیرند.
سؤال: آیا خواندن، نشر و تأیید مطالبی حاوی تهمت زدن، غیبت کردن، تحقیر و تمسخر و ... که در شبکههای اجتماعی منشر میشود، جایز است؟
جواب: خواندن، نشر و تأیید اینگونه از مطالب جایز نیست.(1)
سؤال: برخی از اعضای شبکههای اجتماعی مطالب حرامی مشتمل بر توهین، تهمت زدن به افراد و افشای اسرار
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله نوری همدانی، آیت الله جوادی آملی، 21/3/1394؛ آیت الله صافی گلپایگانی، آیت الله مکارم، آیت الله سیستانی، 23/3/1394 و آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 16249)، 26/3/1394.
خصوصی دیگران را در صفحات یا گروههای خود میگذارند و متأسفانه بعضی از افراد گروهها هم آنها را تأیید میکنند. اگر تأیید این مطالب موجب شود که این شخص، مطالب بیشتری بگذارد؛ آیا تأیید کردن آنها جایز است؟
جواب: اگر موجب گذاشتن مطالب بیشتری شود، تأیید کردن حرام است و باید با زبان ملایم آنها را نهی از منکر کنید.(1)
انسان در برابر وقت و عمر خود باید در قیامت جوابگو باشد؛ لذا باید کارهای او از منطق و دلیل برخوردار باشد. امام باقر علیه السلام در این باره فرمودند:
اعْلَمْ أَنَّکَ سَتُسْأَلُ غَداً إِذَا وَقَفْتَ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْ أَرْبَعٍ شَبَابِکَ فِیمَا أَبْلَیْتَهُ وَ عُمُرِکَ فِیمَا أَفْنَیْتَه...؛ بدان، فردای قیامت، هنگامی که در برابر خدای متعال قرار میگیری، درباره چهار چیز از تو سوال و بازخواست میشود: جوانی خود را در چه راهی سپری
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 17356)، 10/4/1394؛ آیت الله خامنه ای، آیت الله سیستانی، آیت الله صافی گلپایگانی، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی و آیت الله جوادی آملی، 11/4/1394.
کردی، و عُمرت را در چه تمام کردی ....(1)
برخی از کاربران در هر شبکه اجتماعی و گروهی عضو میشوند؛ در حالی که عضویت در هر گروه وقت زیادی از شخص میگیرد؛ لذا سزاوار است افراد در شبکهها و گروههایی که با نیازهای اعتقادی، دینی، اخلاقی، اجتماعی آنها متناسب است عضو شوند تا از تلف کردن عمر خود در این راه خودداری کنند.
سؤال: آیا عضویت در گروههای شبکههای اجتماعی مجازی که میدانیم در آنها مطالب حرام گذاشته میشود، جایز است؟
جواب: اگر مفسده داشته باشد، جایز نیست.(2)
سؤال: آیا استفاده از شبکه اجتماعی وایبر (با اینکه میدانیم مدیریت و سازنده آن اسرائیلی است) جایز است؟
جواب: اگر مستلزم مفسده(3)باشد یا ترس ارتکاب گناه
وجود داشته باشد(1)یا موجب تقویت دشمنان اسلام شود یا بر خلاف قانون باشد، استفاده از آن جایز نیست.(2)
آیت الله شبیری زنجانی: فی حد نفسه استفاده حلال از این نرم افزارها مانعی ندارد (استفتای پیامکی از دفتر، 7/4/1394).
آیت الله صافی گلپایگانی: استفاده مشروع مانعی ندارد؛ مگر اینکه بدانید استفاده از آن کمک به دشمنان اسلام، مانند اسرائیل است که در این صورت اجتناب شود (استفتای پیامکی از دفتر، 9/4/1394).
سؤال: آیا استفاده از شبکههای اجتماعی منحرف که از ابتدا روی موبایل نصب شدهاند و قابل حذف شدن نیستند، جایز است؟
جواب: اگر بر خلاف قوانین حکومت اسلامی باشد یا دارای مفسده بوده و یا ترس به گناه افتادن وجود داشته باشد، استفاده از آن جایز نیست.(3)
سؤال: اگر شخصی علم داشته باشد که در شبکههای
1) هر چند به صورت تدریجی باعث ارتکاب گناه شود (استفتای پیامکی از دفتر آیت الله سیستانی، 5/6/93).
2) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله مکارم، 7/4/1394 و آیت الله نوری همدانی، 8/4/1394.
3) با استفاده از سایت آیت الله مظاهری: www.almazaheri.ir؛ استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله سیستانی، 12/6/1393، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 21/5/1394؛ آیت الله خامنه ای، 22/5/1394؛ آیت الله صافی گلپایگانی، 24/5/1394 و استفتای ایمیلی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 27967)، 23/12/1394.
اجتماعی به مقدسات مسلمانان، مخصوصاً شیعیان توهین و بی احترامی میشود، آیا جایز است از آنها استفاده کند؟
جواب: جایز نیست؛(1)
آیت الله شبیری زنجانی: اگر به شکلی باشد که عرفا توهین به مقدسات شمرده شود یا خوف تضعیف اعتقادات دینی یا تقویت کفر در آن باشد، حرام است (www. zanjani.net، استفتائات س 495).
به دیگران هم اطلاع رسانی کنید که استفاده نکنند و علاوه بر حرام بودن و گناه، تأثیرات نامطلوب و مخربی بر افکار و عقاید و روح انسان دارند.(2)چقدر زیباست که کاربران، خود را مقید کنند هر کلام و مطلبی را که در شبکههای اجتماعی منتشر میشود، بدون دلیل و سند نپذیرند و از افراد و مدیران گروهها بخواهند حتماً مطالب مستند را بارگذاری کنند و از نقل و نشر هرگونه مطلب سست و بی پایه خودداری کنند.
از مهم ترین بایسته های هر کاربر شبکههای اجتماعی؛
این است که کاربر به هیچ وجه به محدوده محرمات الاهی نزدیک نشود و امکان ورود دیگران را نیز فراهم نکند و از هر کار و سخنی که موجب تفرقه و بی آبرویی دیگران میشود، خودداری کند. همچنین از نگاه به تصاویر و فیلمهای منحرف کننده و مستهجن و از روابط عاشقانه و عاطفی با نامحرم دوری ورزد.
افرادی که در شبکههای اجتماعی گروه و کانال تشکیل میدهند، دارای وظایفی هستند که عدم اطلاع از آنها و یا عدم اجرای آنها؛ مستلزم مشارکت در آسیبهایی است که در این گروهها به وجود میآید و آنان در این باره مسئول هستند. لذا کسی باید برای ایجاد گروه اقدام کند که واقعاً صلاحیت داشته باشد. در این قسمت برخی از وظایف مدیران(1)گروهها را بیان میکنیم:
1) ر.ک: "مدیریت در شبکههای اجتماعی"، محمد مصطفی حسینی، مجله «ره آورد نور»، شهریور 1389، ش 31.
بسیار به جا و مناسب است گروههایی که تشکیل میشوند، فقط برای سرگرم کردن کاربران نباشد، بلکه در صدد برطرف کردن مشکلی از جامعه باشند، یا آگاهی مخاطبان خویش را نسبت به یک موضوع افزایش دهند، اما متأسفانه برخی از گروهها هیچ گونه کارآیی ندارند و فقط وقت با ارزش کاربران را هدر میدهند.
سزاوار است کاربران برای گروه یا کانالهای خویش نامهای مناسب، زیبا و با محتوا انتخاب کنند و از عناوین مبتذل؛ ولو جذاب و دارای قدرت جذب مخاطب بیشتر، خودداری کنند.
به جرأت می تون ادعا کرد که بسیاری از کاربران نمیدانند گروهی که در آن عضو هستند، برای چه هدفی تشکیل شده است؛ لذا مدیران گروه باید با شفافیت تمام اهداف را به خوبی تبیین و روشن کنند تا اعضا با آگاهی لازم در این گروهها عضو شوند.
بعد از اینکه اهداف گروه به خوبی معرفی و تبیین شد، باید همه اعضای گروه همسو با آن مقاصد حرکت کرده و مطالب مناسب را در گروه قرار بدهند و از هرگونه بحث و نظری که گروه را از آرمانهای خویش دور میکند، خودداری کنند.
از دیگر وظایف مدیران گروهها آن است که هر شخصی را در گروه عضو نکنند، بلکه افرادی را به عنوان عضویت انتخاب کنند که به دین داری و مقید بودن آنها اطمینان داشته باشند و بدانند که مطالب انحرافی و حرام در گروه قرار نمیدهند؛ اما برخی از کاربران، هنگامی که گروه تشکیل میدهند، همه مخاطبان موبایل خویش را در گروه عضو میکنند، بدون اینکه از دین داری آنها مطمئن باشند.
بر همه کسانی که عضو شبکههای اجتماعی هستند، واجب شرعی است که در برابر منکرات و کارهای حرام بی تفاوت نبوده، بلکه با افرادی که در این شبکه ها، بی اخلاقی میکنند، مطالب انحرافی میگذارند و یا به دیگران توهین میکنند؛ برخورد کنند و با مهربانی و زبان
نرم به آنها
تذکر بدهند و در صورتی که آن کاربران به کار غلط خود ادامه میدهند، بر مدیران گروهها لازم است آنها را از گروه اخراج کنند؛ در غیر این صورت، در گناه آنها شریک هستند.
سؤال: آیا بر مدیران گروههای شبکههای اجتماعی واجب است افرادی را برای گروه انتخاب کنند که از کارهای حرام، مانند گذاشتن مطالب نامناسب خودداری میکنند؟
جواب: بر مدیران این گروهها لازم و واجب است نظارت داشته باشند و افرادی را انتخاب کنند که به سلامت فکری و دینی آنها اطمینان داشته باشند تا از گسترش و اشاعه فحشا جلوگیری شود.(1)
سؤال: آیا مدیران گروههای شبکههای اجتماعی، از باب نهی از منکر میتوانند افرادی را که مطالب حرام در گروه میگذارند، اخراج کنند (اگر چه این اخراج سبب بی آبرو شدن فرد در گروه شود)؟
جواب: ابتدا با زبان نرم و ملایم آنها را ارشاد کنند و تذکر دهند که در صورت تکرار گذاشتن مطالب مفسده انگیز و
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 19114)، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 4/5/1394؛ آیت الله خامنه ای، 6/5/1394 و آیت الله صافی گلپایگانی، 8/5/1394.
حرام در گروه، اخراج خواهند شد. اگر موثر واقع نشد و راه دیگری هم برای جلوگیری از او وجود نداشته باشد، او را اخراج کنند.(1)
ادب دینی و اجنماعی حکم میکند که برای عضو کردن افراد در گروهها یا کانالها از آنها اجازه گرفته شود و در صورت تمایل، آنها را عضو کنیم.
سؤال: برخی افراد بدون اجازه دیگران، آنها را در گروههای شبکه اجتماعی عضو میکنند. این کار سبب انتشار نام و هویت اشخاص میشود، در حالی که ممکن است این افراد به این کار راضی نباشند؛ آیا این عضو کردن جایز است؟
جواب: فی نفسه اشکال ندارد؛(2)
آیت الله نوری همدانی: به مقتضای قوانین عمل شود (استفتا پیامکی از دفتر، 29/4/1394).
مگر اینکه شخص اظهاردر این بخش موضوعاتی مطرح میشود که برای کاربران اینترنت و شبکههای اجتماعی مفید است و باید از آنها آگاهی داشته باشند تا بتوانند از این ابزار استفاده بهتری داشته باشند و خود را در برابر آسیبهای این تکنولوژی جدید حفظ کنند.
برخی از کاربران شبکههای اجتماعی، کودکان و افراد زیر 15 سال هستند. در کشورهای غربی برای این دسته از کاربران محدودیتهایی وجود دارد و به آنها اجازه نمیدهند از هر شبکه اجتماعی ای استفاده کنند؛ اما چرا در کشور ما بعضی از والدین به فرزندان خود اجازه میدهند از اینترنت و هرگونه شبکه اجتماعی استفاده کنند؛ در حالی که ممکن است این ابزار برای آنها خطرها و آسیبهایی را به دنبال داشته باشد.(1)
1) ر.ک: www.yjc.ir، مقاله «شبکههای اجتماعی رفیق ناباب کودکان و نوجوانان»، 9/7/1394.
متأسفانه برخی از والدین هنگامی که فرزندان آنها از این ابزار استفاده میکنند، افتخار میکنند و آن را نشانه رشد و تعالی فرزندان خود میدانند؛ در حالی که کودکان نمیتوانند محتوا و مطالب شبکههای اجتماعی را تحلیل کنند و همین امر زمینه انحرافات آنها را فراهم میکند.
سؤال: آیا استفاده از اینترنت، رایانه و تبلت برای کودکان جایز است؟
جواب: اگر ترس کشیده شدن کودکان به گناه و ترس تأثیر [منفی] در تربیت دینی کودکان وجود داشته باشد، حرام است.(1)
سؤال: آیا در اختیار قرار دادن رایانه، موبایل و تبلت برای کودکان و نوجوانان در صورتی که احتمال مفسده توسط سایتهای غیر اخلاقی وجود داشته باشد، جایز است؟
جواب: تا زمانی که یقین نداشته باشید در راه حرام استفاده میکنند، اشکال ندارد؛(2)ولی اگر یقین داشته باشید به انجام گناه کمک میکنید؛(3)یا ترس دارید که به فساد کشیده شوند جایز نیست.(4)
سؤال: آیا خرید اینترنت پر سرعت برای منزل در حالیکه فرزندان با اینترنت پرسرعت میتوانند به شبکههای اجتماعی با سرعت و کیفیت بیشتری دسترسی داشته باشند، و دسترسی به مطالب و سایتهای منحرف و مستهجن راحتتر میشود جایز است؟
جواب: در صورتی که مفسده نداشته باشد(1)و ترس افتادن به حرام نباشد؛ اشکال ندارد.(2)
آیت الله نوری همدانی: مانعی ندارد (استفتای پیامکی از دفتر،13/11/1393).
والدین باید فرزندانشان را از آسیبها و خطرهای اینگونه ابزارها آگاه کنند و با نظارت کامل و نامحسوس، این استفاده را به کودکان و نوجوانان خود اجازه بدهند.
پدران و مادران باید اطلاعات خود را نسبت به اینترنت و شبکههای اجتماعی بالا ببرند و در این مقوله از فرزندان خود عقب نمانند. والدین میتوانند از ابزاری که بر فعالیت فرزندان در اینترنت و شبکههای اجتماعی نظارت دارد،
استفاده کنند و آنها را از ورود به سایتها و شبکههای اجتماعی مفسده دار حفظ کنند. و در واقع نوعی نظارت بر کار آنها داشته باشند.
سؤال: آیا بر والدین واجب است برای اینکه از طریق اینترنت و شبکههای اجتماعی، به فرزندان آنها آسیبهای اخلاقی و اعتقادی وارد نشود، اطلاعاتشان را درباره رایانه و اینترنت و شبکههای اجتماعی زیاد کنند و در دورههای آموزشی شرکت کنند؟
جواب: در صورتی که تنها راه تربیت، این راه نباشد، واجب نیست؛(1)
آیت الله مکارم: اگر برای پیشگیری از خطرات و تربیت فرزندان به این کار نیاز باشد، لازم است اقدام کنند و همچنین فرزندان خود را طوری تربیت کنند که در برابر این خطرات در امان بمانند (استفتای پیامکی از دفتر، 11/3/1394).
ولی سزاوار است والدین اموری را که در تربیت بهتر فرزندان مفید است، یاد بگیرند.(2)
سؤال: برخی از والدین برای اینکه به فعالیتهای اینترنتی فرزندان خود (مانند استفاده از شبکههای
اجتماعی) اشراف و آگاهی داشته باشند، نرم افزارهایی(1)را بر روی رایانه نصب میکنند تا مواظب آنها باشند و در صورت نیاز به آنها، تذکرات لازم را بدهند. آیا این کار جایز است؟ آیا از مصادیق تجسسِ حرام محسوب میشود؟
جواب: اگر مصالح و امور تربیتی فرزندان مشروط به این کار باشد اشکال ندارد؛(2)ولی نباید به واسطه این کار، در امور دیگرِ فرزندان تجسس شود.(3)
سؤال: آیا والدین میتوانند نرم افزار شبکههای اجتماعی مبتذل و مستهجن را که بر روی رایانه یا موبایل فرزندان است، از بین ببرند؟
جواب: اشکال ندارد.(4)
آیت الله سیستانی: اگر نهی از منکر مستلزم اتلاف مال غیر یا ایراد ضرب باشد، باید بنابر احتیاط واجب با اذن حاکم شرع باشد (www.sistani.org، پرسش و پاسخ، رایانه).
1) فیلترینگ خانگی پاساد، آی نت، کید لاگر www.cyberpolice.ir).
2) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله سیستانی، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 5/8/1393 و آیت الله شبیری زنجانی، 7/8/1393.
3) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی، 7/8/1393.
4) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله شبیری زنجانی و آیت الله مکارم، 10/2/1394.
در شبانه روز مقداری از وقت خود را برای گفت وگو و ارتباط با فرزندان قرار دهید و نگذارید فرزندانتان به دلیل کمبود حضور شما، وقت خود را با اینترنت و شبکههای اجتماعی پر کنند.
با استفاده از نرم افزارهای فیلترینگ خانگی (کنترل والدین) بر فعالیت رایانه ای فرزندانتان نظارت داشته باشید.
به فرزندان خود بیاموزید به درخواست کاربرانی که آنها را نمیشناسند، پاسخ ندهند و تحت هیچ عنوان اطلاعات شخصی و مالی خود را ارسال نکنند.(1)
اگر برای فرزندانتان در خانه اینترنت پر سرعت تهیه میکنید، سعی کنید با نظارت خودتان مورد استفاده قرار گیرد.(2)
از مهمترین مواردی که جنبه پیشگیرانه دارد، نصب و راهاندازی رایانه در محلی است که قابلیت کنترل فیزیکی و
چشمی توسط والدین بر عملکرد فرزندان میسر باشد.(1)
اگر از فرزندانتان در محیط مجازی خطایی سرزد، از اصل «تغافل»(2)استفاده کنید و در زمانی مناسب با مهربانی و صمیمیت، آن آسیب را برطرف کنید.
برای استفاده فرزندتان از رایانه و اینترنت برنامه ریزی، زمان بندی و هدف گذاری داشته باشید.(3)
آسیبهای اینترنت و شبکههای اجتماعی را برای فرزندان با مهربانی و زبانی نرم بیان کنید.
تا زمانی که فرزندان از آسیبهای شبکههای اجتماعی آگاه نشدهاند و نحوه استفاده صحیح را یاد نگرفته باشند از خرید رایانه، تبلت و موبایلهای پیشرفته
1) www. Cyber Police.ir، مقاله «نظارت والدین در استفاده از رایانه، طی اوقات فراغت فرزندان.»
2) گاهی لازم است انسان در برابر اشتباه و خطاهای دیگران چشم پوشی کند؛ یعنی خود را مانند کسی نشان دهد که از چیزی خبر ندارد اما در موقع مناسب، شخص خطاکار را با روشهای درست و مفید به اشتباه بودن کارش آگاه کند و به او بفهماند از فعل اشتباهش دست بردارد؛ وگرنه با مشکلات جدی ای رو به رو میشود. در این زمینه امام علی علیه السلام فرمودند: «لَا حِلْمَ کَالتَّغَافُل؛ هیچ بردباری ای مانند تغافل نیست.» (عیون الحکم و المواعظ، ص 531، ح 9658).
3) www. Cyber Police.ir، مقاله «نظارت والدین در استفاده از رایانه، طی اوقات فراغت فرزندان.»
برای آنان اجتناب کنید.
حتماً در دورههای آموزشی رایانه، اینترنت و شبکههای اجتماعی شرکت کنید تا بتوانید با آگاهی و اطلاعات لازم، فرزندان خود را راهنمایی کنید.(1)
مهمترین توصیه ای که سزاوار است والدین آن را عملی سازند، این است که از همان دوران کودکی، فرزندان خود را با مسائل دینی و اخلاقی آشنا کنند و حلال و حرام الاهی را با بیانی زیبا و رسا به آنها آموزش دهند. پدران و مادران باید در منزل از کارهایی که خلاف آموزههای دینی است اجتناب کنند؛ مثلاً از دیدن تصاویر مبتذل اینترنتی خودداری ورزند؛ زیرا فرزندان زمانی که والدین خود را در حال دیدن این تصاویر نامناسب؛ مشاهده مینمایند باور می کنند که دیدن این صحنههای غیر اخلاقی برای آنها نیز اشکالی ندارد؛ یا هنگامی که اعضای خانواده خود را با پوشش و لباسی نامناسب و زننده میبینند، تصور میکنند دیدن صحنههای مستهجن فضای مجازی برای آنها زشت و قبیح نیست و میتوانند آنها را مشاهده کنند؛ زیرا قبلاً این صحنهها را به صورت زنده در خانواده دیده اند. پس برای اینکه فرزندان از آسیبهای اینترنت و شبکههای اجتماعی
1) ر.ک: www.afkarnews.ir، مقاله «حیا زدایی در فضای مجازی.»
در امان بمانند، باید از انجام دادن هر کاری که روحیه گناه کردن را در آنها ایجاد و تقویت میکند، اجتناب شود؛ زیرا بهترین وسیله ای که آنها را حفظ میکند، تقوای الاهی است که باید در زمان کودکی در جان آنها رشد کرده و تقویت شود.
برخی از افراد سود جو برای تحقق اهداف شیطانی خویش، گروهها و کانالهایی را با عنوان «همسر یابی» ایجاد میکنند و از پسران و دختران مجرد میخواهند اطلاعات شخصی و خصوصی خود را برای آنها بفرستند تا همسری مناسب و شایسته برای آنها پیدا کنند و کاربران غافلند از اینکه عکسها و ویژگیهای آنها در اختیار این افراد شیّاد قرار میگیرد و بعداً از آنها اخاذی میکنند.
اگر کاربران محترم به سایت پلیس فتا و بعضی از دادگاههای خانواده مراجعه کنند، متوجه میشوند حجم بالایی پرونده در این زمینه وجود دارد که همگی به خاطر
ناآگاهی کاربران به آسیبهای همسریابی اینترنتی پدید آمده اند.
مسئولان محترم باید برای مدیریت همسریابی اینترنتی فکری بکنند؛ وگرنه افراد سودجو با استفاده از این فرصت طلایی که جوانان به دنبال شریک زندگی هستند، سایتها و شبکههای اجتماعی غیر قانونی ایجاد و از آنان سوء استفاده میکنند.(1)لذا باید سایتهای قانونی و رسمی ای را در کشور ایجاد کنند و با تبلیغات زیبا و گسترده آن را به اطلاع مردم برسانند.(2)
برای آگاهی بیش تر کاربران محترم به موضوع ازدواجهای اینترنتی، برخی از آسیب های(3)این گونه از ازدواجها را ذکر میکنیم:
1) ر.ک: www.gerdab.ir، مقاله «گزارشی از سایتهای همسریابی.»
2) جوانان میتوانند به سایتهای قاونی و رسمی، مانند موسسه همسر یابی تبیان به آدرس «www. hamsan.tebyan.net» مراجعه کنند.
3) ر.ک: فصلنامه «مطالعات جوان و رسانه»، "جوانان و همسریابی اینترنتی)آسی بها و راه کارها("، مهدیه یاوری وثاق، پاییز 1393 ، ش 15
شکل گرفته است، خیلی زود از هم می پاشد؛ زیرا خود آنها که پیش از ازدواج مرتکب حرام شده اند، پس از ازدواج به یکدیگر مشکوک می شوند که شاید همسرشان با اشخاص دیگر رابطه نامشروع داشته باشد؛ لذا چیزی که اساس و پایه اش بر حرام استوار باشد، مداومت و برکت ندارد.(1)
در حقیقت امکان فریب افراد در فضاهای مجازی و اتاق های گفتگو، بیش از زمانی است که افراد رو در روی هم قرار گرفته و در مورد اطلاعات شخصی خود سخن میگویند.(2)
محیط های مجازی و اینترنتی، به گونهای است که به راحتی میتوان از احساسات دروغین سخن گفت؛ اما امکان آنالیز رفتارهای احساسی وجود ندارد و در نتیجه این نوع رفتار را میتوان در دنیای مجازی پنهان کرد.(3)
با توجه به اینکه مدیران سایتها، به تمامی اطلاعات وارد شده توسط کاربر؛ مانند نام و نام خانوادگی، کد ملی، نشانی و شماره تماس، دسترسی دارند؛ میتوانند از کاربران سوء استفاده نموده، اطلاعات وارد شده را در اختیار افراد
غیر مجاز قرار دهند.(1)
در این سایتها اعضا میتوانند با جلب اعتماد سایرین، به سوء استفاده از تصاویر و اطلاعات خصوصی و اخاذی(2)از آنها اقدام کنند.(3)
با توجه به اینکه عضویت ویژه در این سایتها، مستلزم به واریز پول به حساب مدیران سایتها میباشد، در بیشتر مواقع مدیران به تعهدات خود در قبال کاربران عمل نکرده، پول واریز شده آنان را به سرقت میبرند.(4)
بر اساس قانون، فعالیت پایگاههای اینترنتی همسر یابی فاقد مجوز از وزارت ورزش و جوانان، ممنوع [و جرم] است.(5)
سؤال: آیا همسریابی اینترنتی جایز است؟
جواب: اگر این کار زیر نظر افراد مطمئن و با رعایت تمام شوؤنات اسلامی، و اخذ مجوز از مقامات ذی صلاح
صورت گیرد، اشکال ندارد(1)و ممکن است جلو بسیاری از مشکلات ازدواجها را بگیرد؛ اما با توجه به ظرافت و حساسیتهای مسئله، برنامه ریزی دقیق مورد نیاز است.(2)
سؤال: برخی از افراد، اطلاعات نادرستی را از خود در سایتهای همسریابی قرار میدهند که سبب فریب خوردن دیگران میشود؛ حکم این کار چیست؟
جواب: حرام است(3)و اگر یکی از دو طرف فریب خورده باشد، میتواند عقد ازدواج را فسخ کند.(4)
سؤال: برخی از خانمها برای به دست آوردن شوهر، تصاویر خود را که با پوشش نامناسب گرفته شده است، در سایتهای همسریابی قرار میدهند، آیا این کار اشکال دارد؟
جواب: جایز نیست.(5)
1) آیت الله مکارم: www. makarem.ir، احکام شرعی، استفتائات اینترنت و استفتا ایمیلی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 27967)، 23/12/1394.
2) آیت الله مکارم: www. makarem.ir، احکام شرعی، استفتائات اینترنت.
3) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله سیستانی، آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 12382)، آیت الله نوری همدانی و آیت الله مکارم، 27/11/1393.
4) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله مکارم، 27/11/1393.
5) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله نوری همدانی، آیت الله مکارم، 7/11/1393 و آیت الله شبیری زنجانی، 20/11/1393.
افرادی که با اینترنت در ارتباط هستند، باید هنگامی که با تصاویر و فیلمهای نامناسب و مستهجن صفحات اینترنت برخورد کردند، بلافاصله نگاه خود را از این تصاویر حرام برگردانند و از جستجو به سایتهایی که احتمال آلوده شدن را میدهند؛ خودداری؛ و از استغفار برای رفع این آلودگیها استفاده کنند.
سؤال: هنگام کار با اینترنت و شبکههای اجتماعی با تصاویر مبتذل یا مستهجن برخورد میکنیم؛ تکلیف
چیست؟
جواب: اگر اتفاقی و سهوی باشد، اشکال ندارد؛(1)ولی نگاه کردن عمدی و از روی شهوت جایز نیست.(2)
سؤال: آیا نگاه کردن به عکس زنان بی حجابی که خودشان راضی هستند دیگران تصاویر آنها را ببینند؛ اشکال دارد؛ حتی اگر فرد از خودش مطمئن باشد که در حرام نمیاُفتد؟
جواب: نگاه کردن به قصد لذت بردن جایز نیست(3)و همچنین اگر برای لذت بردن نباشد، بنابر احتیاط واجب جایز نیست.(4)
سؤال: نگاه کردن به تصاویر زنان در اینترنت که پوشش لازم را ندارند، جایز است؟
جواب: اگر او را میشناسد، جایز نیست؛(5)ولی اگر او را
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله سیستانی، آیت الله مکارم و آیت الله نوری همدانی، 24/11/1394.
2) آیت الله سیستانی: www.sistani.org، پرسش و پاسخ، تصویر؛ استفتائات آیت الله بهجت، ج4، ص، 213، س 5365؛ استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله مکارم، 7/2/1394؛ آیت الله صافی گلپایگانی و آیت الله نوری همدانی، 8/2/1394.
3) همان.
4) آیت الله سیستانی: www.sistani.org، پرسش و پاسخ، تصویر.
5) با استفاده از استفتائات امام خمینی، ج3، ص263، س 23؛ جامع الأحکام، آیت الله صافی گلپایگانی، ج2، ص 173، س 1716؛ توضیح المسائل آیت الله شبیری زنجانی، ص526، م 2448؛ استفتائات جدید آیت الله تبریزی، ج2، ص 360، س1492؛ استفتائات آیت الله بهجت، ج4، ص، 219، س5392؛ توضیح المسائل آیت الله سبحانی، ص، 456، م 2083.
نمیشناسد با قصد لذت و ریبه، جایز نیست.(1)
سؤال: نگاه کردن به عکس هایی که دست و ناخن های بلند رنگ آمیزی شده خانمها را نشان می دهد، جایز است؟
جواب: اگر با قصد لذّت و ریبه همراه باشد، جایز نیست.(2)
سوال: آیا زنان میتوانند به عکس مردان نگاه کنند؟
جواب: اگر مفسده نداشته باشد، جائز است.(3)
سؤال: نگاه کردن به تصاویر مستهجن اگر به قصد ریبه باشد و یا انسان بداند که به تحریک شهوت او منجر میشود
1) با استفاده از استفتائات امام خمینی، ج3، ص263، س 25؛ احکام بانوان، آیت الله مکارم، ص190، س 702 و استفتائات جدید آیت الله تبریزی، ج1، ص 356، س 1588.
2) جامع الأحکام، آیت الله صافی گلپایگانی، ج2، ص 173، س 1718؛ استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله سیستانی، آیت الله نوری همدانی، آیت الله مکارم، 26/11/1393 و آیت الله شبیری، 27/11/1393.
3) استفتای ایمیلی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 27965)، 23/12/1394.
و یا خوف ارتکاب گناه و مفسده باشد، حرام است.(1)
مسئله: نگاه کردن به عکس دختر بچه نابالغ، اگر بدون قصد لذت باشد و انسان نترسد به گناه آلوده شود، اشکالی ندارد.(2)
مسئله: در صورتی که کسی بترسد با نگاه کردن به عکس شخصی به گناه بیفتد، نباید به آن عکس نگاه کند.(3)
مسئله: دیدن عکس ورزشکاران، هنرمندان، شهدا و ... برای خانمها تا زمانی که مفسده ای نداشته باشد، اشکال ندارد.(4)
آیت الله بهجت: چون در معرض مفسده داشتن است، اشکال دارد (استفتائات، ج3، ص221).
مسئله: آن چیزی که حرام است، «نگاه کردن» است، نه «نگاه افتادن؛ لذا آنچه را انسان به طور اتفاقی در بازار،
1) أجوبة الاستفتائات آیت الله خامنه ای، ص 261، س 1192.
2) توضیح المسائل محشای - امام خمینی، ج2، ص 485، م 2433 و استفتای ایمیلی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی (کد استفتا: 27963)، 23/12/1394.
3) با استفاده از توضیح المسائل آیت الله مکارم، ص 401، مسئله 2087 و استفتای ایمیلی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 27966)، 23/12/1394.
4) استفتای ایمیلی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 27965)، 23/12/1394.
اماکن عمومی، محل کار و ... میبیند، اشکال ندارد؛ ولی باید بلافاصله نظر و نگاه را برگرداند تا حکم «نگاه کردن» پیدا نکند.(1)
مسئله: هر کس که نگاه کردن به او جایز نیست، دیدن او از پشت شیشه یا در آینه و یا آب صاف و یا هر چیز دیگری که عکس او را منعکس میکند نیز؛ جایز نیست.(2)
سؤال: آیا نگاه کردن به فیلمهای اینترنتی جایز است؟
جواب: اگر تحریک کننده شهوت باشد، یا دارای صحنههای مبتذل و مستهجن باشد، حرام است.(3)
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله سیستانی، آیت الله مکارم، آیت الله نوری همدانی، 24/11/1394 و با استفاده از جامع الأحکام و آیت الله صافی گلپایگانی، ج2، ص170، س 1703.
2) استفتای ایمیلی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 27965)، 23/12/1394 و با استفاده از توضیح المسائل، آیت الله سیستانی، مسئله 2454.
3) با استفاده از سایت آیت الله مکارم: www. makarem.ir، استفتائات ازدواج و زناشویی، نگاه، س 17؛ آیت الله مظاهری: www.almazaheri.ir، استفتائات حجاب و عفاف، نگاه؛ آیت الله سیستانی: www.sistani.org، پرسش و پاسخ، دیدن فیلم؛ استفتائات امام خمینی، ج2، ص، 17، س 43؛ استفتائات جدید آیت الله تبریزی، ج2، ص، 359، س 1486؛ جامع المسائل آیت الله فاضل، ج1، ص، 245، س 998؛ استفتائات آیت الله بهجت، ج4، ص، 213، س 5365؛ جامع الأحکام، آیت الله صافی گلپایگانی، ج2، ص، 173، س 1719 و أجوبة الاستفتائات آیت الله خامنه ای، ص 260، س 1187.
سؤال: حکم نگاه کردن به فیلمهایی که به صورت مستقیم پخش میشود، چیست؟
جواب: حکم نگاه به انسان زنده را دارد؛(1)
آیت الله خامنه ای: بنابر احتیاط واجب نباید به تصویر زن نامحرم که بطور مستقیم از تلویزیون پخش میشود، نگاه کرد. (أجوبة الاستفتائات ص 259، س 1182)
آیت الله مکارم، آیت الله شبیری زنجانی: «پخش مستقیم، احکام عکس را دارد.» (کتاب النکاح، ج1، ص 41، مسئلۀ مستحدثه، تصاویر تلویزیونی؛ استفتاء پیامکی از دفتر، 10/11/1393).
یعنی مردان نمیتوانند به غیر از گردی صورت و انگشتان دست تا مچ زنان نگاه کنند (البته بدون قصد و ریبه) و زنان هم فقط به جاهایی که مردان معمولا نمیپوشند، میتوانند بدون قصد لذت و ریبه، نگاه کنند.(2)سؤال: حکم نگاه کردن به فیلمهایی که به صورت غیر مستقیم پخش میشود، چیست؟
جواب: حکم نگاه به عکس را دارد.(3)
1) استفتائات جدید آیت الله تبریزی، ج2، ص 352، س 1453.
2) توضیح المسائل، امام خمینی، ص 510، م 2309؛ توضیح المسائل، آیت الله مکارم، ص 401، م 2080؛ جامع الاحکام، آیت الله صافی گلپایگانی، ج 2، ص 172، س 1713.
3) أجوبة الاستفتائات آیت الله خامنه ای، ص 259، س 1182؛ کتاب النکاح، آیت الله مکارم، ج1، ص 41، مسئله مستحدثه، تصاویر تلویزیونی؛ استفتائات جدید آیت الله تبریزی، ج2، ص 352، س 1453؛ استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله نوری همدانی و آیت الله شبیری زنجانی، 10/11/1393.
سؤال: آیا نگاه کردن به فیلم زنان از طریق اینترنت به صورت مستقیم اشکال دارد؟
جواب: نباید به تصویر زن نامحرم که به طور مستقیم پخش می شود، نگاه کرد.(1)
آیت الله خامنه ای: بنا بر احتیاط واجب نباید به تصویر زن نامحرم که به طور مستقیم از تلویزیون پخش میشود، نگاه کرد (أجوبة الاستفتائات، ص 259، س 1182).
آیت الله مکارم، آیت الله شبیری زنجانی: پخش مستقیم، احکام عکس را دارد (کتاب النکاح، ج1، ص 41، مسئله مستحدثه، تصاویر تلویزیونی؛ استفتای پیامکی از دفتر، 10/11/1393).
سؤال: آیا نگاه کردن به فیلم زنان از طریق اینترنت به صورت غیر مستقیم جایز است؟
جواب: اگر ریبه و خوف افتادن به گناه نباشد، نگاه کردن اشکال ندارد.(2)
آیت الله مکارم، آیت الله شبیری زنجانی: پخش غیر مستقیم، احکام عکس را دارد (کتاب النکاح، ج1، ص 41، «مسئله مستحدثه»، تصاویر تلویزیونی؛ استفتای پیامکی از دفتر، 10/11/1393).
سؤال: آیا زنان میتوانند به فیلم مردان نامحرم نگاه کنند؟
جواب: اگر مفسده داشته باشد، جایز نیست.(1)
آیت الله تبریزی: اگر با قصد لذت باشد یا او را بشناسد، جایز نیست (استفتائات جدید ج2، ص 355، س1466).
سؤال: نگاه کردن به فیلمهای مبتذل اینترنتی جایز است؟
جواب: حرام است.(2)
1) استفتای ایمیلی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 27966)، 23/12/1394.
2) با استفاده از سایت آیت الله سیستانی: www.sistani.org، پرسش و پاسخ، تلویزیون؛ أجوبة الاستفتائات آیت الله خامنه ای، ص 259، س 1182؛ استفتائات جدید آیت الله تبریزی، ج2، ص 352، س 1453؛ استفتائات آیت الله بهجت، ج4، ص، 213، س 5368 و استفتای ایمیلی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 27966)، 23/12/1394.
بسیاری از افراد، هنگامی که از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند، بدون توجه به نکات امنیتی این ابزار، با هر کس که تمایل می یابند، ارتباط بر قرار میکنند. یکی از امکانات مهم و حساس نرم افزارهای شبکه اجتماعی، امکان ارتباط صوتی و تصویری با کاربران دیگر میباشد که در این روابط ممکن است عکسهای خیلی خصوصی بین کاربران رد و بدل شود و یا به صورت مستقیم با همدیگر ارتباط برقرار کنند. که معمولاً در این حالت، اتفاقاتی
میاُفتد که بعداً زمینه اخاذی از دختران بی اطلاع را فراهم میکند؛ لذا کاربران باید با اطلاعات کافی و رعایت موارد امنیتی به سراغ این نرم افزارها بروند.(1)
برخی از نرم افزارهای گفتگوی اینترنتی، ممکن است ابزار جاسوسی دشمنان باشند. پس باید با اطلاعات کامل از این وسائل استفاده کرد.(2)
بعض از اوقات به خاطر ناآگاهی یا مسائل عاطفی، کاربران مورد سوء استفاده قرار میگیرند؛ مثلا هنگام چت کردن، از آنها فیلمبرداری یا صدای(3)آنها ضبط میشود که
1) ر.ک: "گفتمان بی مرز (چت، آسیبها و کارکردها)"، مصطفی امیری، مجله «پیام»، پاییز 1387، ش 91.
2) «مهدی بهروزی»، قائم مقام «مرکز آپا» دانشگاه صنعتی اصفهان: کاربران نرم افزار تانگو در معرض تهدید جاسوسی و سرقت از همه اطلاعات خود قرار دارند. بررسیها نشان میدهد که همه اطلاعات و فایلهای تولید شده در سیستم عاملی که نرم افزار تانگو روی آن نصب شده باشد، به سرورهای ناشناخته ای ارسال میشود. این اطلاعات شامل تماس ها، پیامک ها، تصاویر و موقعیت جغرافیایی کاربر است. به دلیل اینکه اطلاعات کاربران از طریق این نرم افزار و با حجم بالا به سرورهای ناشناخته ای ارسال میشود، حجم اینترنت مصرف شده ناگهان افزایش مییابد (www.gerdab.ir، مقاله «خطر جاسوسی از کاربران تانگو»).
3) هنگامی که درباره مسائل عاطفی، عاشقانه و خصوصی صحبت میکنند.
چه بسا در اینده مورد تهدید یا اخاذی قرار میگیرند.
سؤال: آیا چت کردن با جنس مخالف، حتی در حال نامزدی اشکال دارد؟
جواب: اگر ترس آلوده شدن به گناه باشد و یا از مطالب تحریک کننده و شهوانی استفاده شود، حرام است.(1)
سؤال: حکم چت کردن با شخصی که از جنسیت او بی اطلاع هستیم، چیست؟
جواب: اگر خوف وقوع در حرام یا تحریک شهوت وجود داشته باشد، جایز نیست.(2)
سؤال: چت کردن با زنان غیر مسلمان و صحبتهای تحریک آمیز با ایشان چه حکمی دارد؟
1) آیت الله سیستانی: www.sistani.org، پرسش و پاسخ، اینترنت؛ آیت الله نوری همدانی: www.noorihamedani.com، استفتائات منتخب، ش 10341؛ آیت الله خامنه ای: www.leader.ir؛ استفتائات جدید، احکام نگاه، ارتباط با نامحرم؛ آیت الله شبیری زنجانی: www. zanjani.net، استفتائات، س 295؛ استفتائات آیت الله بهجت، ج4، ص 197، س 5302 و با استفاده از استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج3، ص 256، س 683.
2) آیت الله سیستانی: www.sistani.org، پرسش و پاسخ، اینترنت و آیت الله شبیری زنجانی: www. zanjani.net، استفتائات س 295.
جواب: حرام است.(1)
سؤال: گفتوگوهای اینترنتی بین زنان و مردان یا دختران و پسران نامحرم برای آشنا نمودن طرف مقابل با اسلام و قرآن یا برای رفع شبهات(2)باشد، چه حکمی دارد؟
جواب: اگر ترس وقوع در حرام نباشد، اشکال ندارد.(3)
سؤال: برخی از افراد هنگام چت کردن، صدا و فیلم کاربران را ضبط میکنند، آیا این کار اشکال دارد؟
جواب: بدون اجازه کاربران جایز نیست.(4)
آیت الله شبیری زنجانی: اگر موجب تحقق عنوان حرامی مانند افشای عیب یا هتک مومن شود حرام است (استفتای پیامکی از دفتر، کد استفتا: 28589 و 18/1/1395).
آیت الله خامنه ای: اگر مفسده داشته باشد و یا موجب اذیت آنها شود و یا قصد سوء استفاده داشته باشد، جایز نیست (استفتای پیامکی از دفتر، 21/1/1395).
1) همان؛ آیت الله نوری همدانی: www.noorihamedani.com، استفتائات منتخب، ش 10341؛ آیت الله خامنه ای: www.leader.ir؛ استفتائات جدید، احکام نگاه، ارتباط با نامحرم؛ استفتائات آیت الله بهجت، ج4، ص 197، س 5302 و با استفاده از استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج3، ص 256، س 683.
2) البته باید توجه داشته باشیم که گاهی اوقات قصد و هدف کاربر اینترنت واقعاً خیر و برای گسترش اسلام میباشد؛ ولی ممکن است به آلودگیها و گناهانی، ولو به صورت تدیجی یا در آینده مبتلا شود.
3) آیت الله سیستانی: www.sistani.org، پرسش و پاسخ، اینترنت، س 3 و آیت الله نوری همدانی: www.noorihamedani.com، استفتائات منتخب، س 5.
4) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم، آیت الله جوادی آملی، آیت الله نوری همدانی، 17/1/1395 و آیت الله صافی گلپایگانی، 18/1/1395.
آیت الله سیستانی درباره استفاده از ابزار گفتگوهای اینترنتی فرموده اند: «ارتباط زن و مرد نامحرم از راه ارسال پیامهای نوشتاری و یا گفتاری جایز نیست، مگر به همان مقدار که به طور مستقیم جایز است و شایسته نیست زن و فرزندان طوری رفتار کنند که شک و شبهه شوهر و والدین را برانگیزد، بلکه در بعضی از موارد این کار حرام است، مانند اینکه رفتار زن به طوری شبهه انگیز باشد که از نظر عقلا با رعایت حقوق شوهر منافات داشته باشد یا رفتار فرزند موجب اذیت پدر و یا مادر باشد و اگر برای جلوگیری و برطرف کردن این مشکل، لازم باشد والدین یا شوهر از محتوای پیامهای ارسالی و دریافتی آگاهی پیدا کنند؛ در صورتی که محذور و [مفسده ای] در پی نداشته باشد، اشکال ندارد؛ بلکه باید انجام شود. به طور کلی باید توجه داشت که شوهر و پدر در مقابل همسر و فرزند مسئولیت شرعی دارند، خداوند میفرماید:
یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلیکُمْ ناراً وَقُودُهَا
النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَیْها مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا یَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُون»(1)
بنابر این زن و فرزند باید شوهر و پدر را در انجام این وظیفه کمک کنند و بر والدین و شوهر لازم است که به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر طبق ضوابط آن عمل نمایند.(2)
سوال: آیا شوهر میتواند همسرش را از استفاده حلال از شبکههای اجتماعی منع کند؟
جواب: شوهر نمیتواند همسرش را منع کند، مگر استفاده از این شبکهها مستلزم تصرف در اموال او باشد. در این صورت، همسر نمیتواند بدون رضایت وی استفاده کند.(3)در غیر این صورت، هرچند اطاعت از شوهر در چنین
1) "ای کسانی که ایمان آوردهاید! خود و خانواده خود را از آتشی که سوخت آن مردم و سنگها هستند، حفظ کنید؛ فرشتگانی درشت گفتار و سخت گیر بر آن آتش موکلند. هر چه خدا بگوید، نافرمانی نمیکنند و همان میکنند که به آن مأمور شده اند" (تحریم/6).
2) آیت الله سیستانی: www.sistani.org، پرسش و پاسخ، ارتباط از طریق شبکههای اجتماعی اینترنتی.
3) آیت الله شبیری زنجانی: www. zanjani.net، استفتائات، س 700؛ استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله صافی گلپایگانی و آیت سیستانی، 18/3/1395.
موردی شرعاً واجب نیست؛ ولی مناسب است زوجین با کمک هم، فضای صمیمی زندگی را حفظ و تقویت کنند و از ایجاد خلل در زندگی با اموری که ضرورتی ندارد؛ ممانعت کنند.(1)
آیت الله نوری همدانی: توصیه میشود در این امور، به مقتضای خواست شوهر عمل شود.(استفتای پیامکی از دفتر، 19/3/1395).
سؤال: آیا هدیه دادن نرم افزار شبکههای اجتماعی مفسده دار به دیگران جایز است؟ آیا هدیه گیرنده مالک آن میشود؟
جواب: اگر بر خلاف قانون باشد(2)
آیت الله شبیری زنجانی: (کد استفتاء: 26592)، 15/11/1394.
و مفاسد اخلاقی و سیاسی داشته باشد؛(3)هدیه دادن آن جایز نیست(4)آیت الله سیستانی: ترویج و نشر فساد، حرام است.(استفتای پیامکی از دفتر، 8/6/1394).
آیت الله صافی گلپایگانی: اگر از آنها استفاده صحیح شود، اشکال ندارد (استفتای پیامکی از دفتر، 12/11/1394).
آیت الله خامنه ای: هدیه دادن جایز است (استفتای پیامکی از دفتر، 11/11/1394).
و هدیه
1) آیت الله شبیری زنجانی: www. zanjani.net، استفتائات، س 700 و استفتای پیامکی از دفتر آیت الله مکارم، 17/3/1395.
2) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم، 11/11/1394.
3) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله مکارم، 11/11/1394.
4) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله نوری همدانی، 3/6/1394 و آیت الله جوادی آملی، 10/6/1394.
گیرنده مالک آن نمیشود.(1)
آیت الله خامنه ای و آیت الله صافی گلپایگانی: هدیه گیرنده مالک آن میشود (استفتای پیامکی از دفتر، 11/11/1394 و 12/11/1394).
برخی از کاربران شبکههای اجتماعی، گروههایی را با عنوان «جدیدترین فیلم ها، موسیقیها و نرم افزارهای روز دنیا» ایجاد میکنند و فیلم، موسیقی و نرم افزارهای مختلفی را که متعلق به افراد دیگر است، برای دانلود در گروه قرار میدهند و اعضا به راحتی میتوانند به روزترین فایلهای اینترنتی را تهیه کنند.
مسئله: برخی از مراجع تقلید به صورت فتوا(2)یا احتیاط واجب(3)فرموده اند:
1) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله مکارم، 1/6/1394 و آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 20479).
2) با استفاده از سایت آیت الله سیستانی: www.sistani.org؛ آیت الله وحید خراسانی: www. wahidkhorasani.com؛ استفتائات آیت الله جوادی آملی، ص 107؛ استفتائات آیت الله بهجت، ج 3، ص 226، س 4106 و استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج3، ص 555، س 1547.
3) با استفاده از أجوبة الاستفتائات آیت الله خامنه ای، ص 297، س 1335.
«حق صاحب اثر باید محترم شمرده شود و بدون اجازه از آن استفاده نشود.»؛(1)لذا در صورت استفاده بدون اجازه، استفاده کننده ضامن خسارتی است که به تولید کننده وارد کرده است؛ مگر از کفار حربی باشد که در اینصورت اشکال ندارد و ضامن نیست.(2)
آیت الله شبیری زنجانی: در صورتی ضامن است که عرفاً ضامن حساب شود (استفتای پیامکی از دفتر، 2/12/1393).
سؤال: آیا دانلود فایلهای مستهجن و مبتذل از شبکههای اجتماعی مانند فیس بوک، جایز است؟
جواب: دانلود اینگونه فایلها حرام و از مصادیق اشاعة فحشا میباشد و باید به صورت جدی از این کار اجتناب شود.(3)
1) ر.ک: "فقه و زندگی، رایانه و اینترنت"، نگارنده.
2) با استفاده از استفتائات آیت الله بهجت، ج 4، ص 333، س 5723؛ استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله مکارم، 3/3/1393 و آیت الله نوری همدانی، 2/12/1393.
3) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنهای، آیت الله سیستانی و آیت الله مکارم، 12/6/93.
یکی از راههای گسترش شبکههای اجتماعی، "بلوتوث" کردن آنها از طریق رایانه و موبایل میباشد. امروزه افراد از راه بلوتوث کردن، نرم افزارها و فایلهای زیادی را برای همدیگر ارسال میکنند و این کار، به یکی از سرگرمیهای محافل تبدیل شده است؛ ولی متأسفانه گاهی فایلهای مبتذل و مستهجنی را ارسال میکنند که موجب آلوده شدن افراد و فروپاشی خانوادهها میشود.
سؤال: آیا بلوتوث کردن نرم افزار شبکههای اجتماعی مفسده دار و فیلتر شده برای دیگران، جایز است؟
جواب: اگر مخالف مقررات حکومت اسلامی و دارای مفاسد اخلاقی، سیاسی، اجتماعی باشد و خوف آلوده شدن به گناه وجود داشته باشد، حرام است.(1)
سؤال: آیا گوش دادن به موسیقیهایی که در برخی از
1) با استفاده از استفتای پیامکی «نصب بازیهای رایانه ای مستهجن بر روی رایانه دیگران» از دفاتر آیت الله مکارم، آیت الله سیستانی، آیت الله نوری همدانی، 24/5/1394؛ آیت الله خامنه ای، 25/5/1394 و استفتای ایمیلی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتاء: 27967)، 23/12/1394.
شبکههای اجتماعی پخش میشود، جایز است؟
جواب: اگر موسیقی پخش شده مناسب مجلس گناه باشد، گوش دادن به آن جایز نیست.(1)
سؤال: اگر برای کاربر شبکههای اجتماعی هیچ نوع آهنگ و موسیقی، تحریک کننده نباشد و بر او تأثیر منفی نداشته باشد؛ آیا گوش دادن به آن جایز است؟
جواب: ملاک حرام بودن موسیقی این است که در نوع افراد تأثیر منفی داشته باشد؛ خواه این شخص تحریک شود و بر او اثر منفی داشته باشد، یا نداشته باشد.(2)
سوال: برخی از سایتها و شبکههای اجتماعی برای
1) با استفاده از سایت آیت الله وحید خراسانی: www. wahidkhorasani.com؛ استفتائات امام خمینی، ج 2، ص 13، س 28؛ استفتائات جدید آیت الله تبریزی، ج 2، ص 212، س 957؛ جامع المسائل آیت الله فاضل، ج 1، ص 243، س 988؛ استفتائات آیت الله بهجت، ج 1، ص 394، س 1406؛ أجوبة الاستفتائات آیت الله خامنهای، ص 247، س 1127؛ استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله سیستانی، آیت الله شبیری زنجانی، آیت الله مکارم و آیت الله نوری همدانی، 28/3/1393.
2) استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج 3، ص 153، س 457؛ جامع المسائل آیت الله فاضل، ج 1، ص 245، س 996؛ استفتائات آیت الله بهجت، ج 4، ص 523، س 6325 و أجوبة الاستفتائات آیت الله خامنهای، ص 248، س 1131.
اینکه حس کنجکاوی کاربران را برای استفاده از مطالب سایت تحریک کنند، در ابتدای مطالب خود جملاتی، مانند «ورود افراد زیر 18 سال ممنوع»، یا «مخصوص افراد متأهل» را مینویسند و کاربران هم کنجکاو میشوند و به این سایتها و شبکههای اجتماعی وارد میشوند و مطالبی را میبینند، یا مطالعه میکنند که غالباً مفسده دار هستند؛ آیا این کار اشکال دارد؟
جواب: اگر خلاف قانون بوده(1)و یا برای کاربران مفسده داشته باشد، جایز نیست.(2)
آیت الله شبیری زنجانی: در صورتی آن مطالب، دروغ نباشد و مطالب سایت مخالف شرع نباشد و مفسده دیگری نداشته باشد؛ اشکال ندارد (استفتای پیامکی از دفتر؛ کد استفتا: 26938؛ 27/11/1394).
سؤال: آیا نگهداری عکس و فیلمهای مستهجن در صفحات شبکههای اجتماعی که در رایانه یا موبایل ذخیره شده اند؛ جایز است؟
سؤال: آیا هنگام تایپ کردن اسمای متبرک(4)، آیات قرآن و روایات، طهارت(5)لازم است؟
جواب: طهارت لازم نیست؛ ولی اگر بخواهد اسمای متبرک را لمس کند، باید وضو داشته باشد.(6)
سؤال: آیا اگر شخصی آیه سجده دار را از رایانه یا اینترنت بشنود، سجده واجب میشود؟
1) استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج2، ص 265، س 812؛ استفتای پیامکی از دفتر آیت الله خامنهای و آیت الله سیستانی، 26/9/1393.
2) با استفاده از استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج3، ص 152، س 455؛ استفتاء پیامکی از دفاتر آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 10165) و آیت الله نوری همدانی، 24/9/1393.
3) استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج3، ص 390، س 1012.
4) نام اهل بیت و پیامبران علیهم السلام.
5) مانند وضو یا غسل یا تیمم.
6) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله خامنه ای، آیت الله سیستانی، آیت الله مکارم، 10/6/93 و آیت الله شبیری زنجانی(کد استفتا: 6994)، 22/6/1393.
جواب: اگر آیه سجده را از نرم افزار یا سی دی به صورت غیر مستقیم بشنود، لازم نیست سجده کند؛ ولی اگر به صورت مستقیم از اینترنت بشنود، باید سجده کند.(1)
آیت الله شبیری زنجانی، آیت الله مکارم، آیت الله سبحانی، آیت الله صافی گلپایگانی و آیت الله خامنه ای: در هر دو صورت مستقیم یا غیر مستقیم، سجده واجب است (توضیح المسائل ص 232، م 1105؛ توضیح المسائل ص، 184، م 982؛ توضیح المسائل ص 255، م 893؛ جامع الأحکام، ج1، ص 75، س 239 و اجوبه الاستفتائات ص 101، س 500).
سؤال: جواب سلام درشبکههای اجتماعی مانند سلام لفظی واجب است؟
جواب: واجب نیست(2)
آیت الله مکارم: چنانچه قصد جدّی برای سلام کردن داشته باشد، باید به آن سلام پاسخ داد (www. makarem.ir، احکام شرعی، احکام ویژه، متفرقه).
آیت الله خامنه ای: در صورتی که مثل نامه، نیاز به جواب دادن داشته باشد، بنابراحتیاط واجب توسط پیامک دیگری جواب سلام داده شود. (استفتای پیامکی از دفتر،6/3/1394).
هر چند احتیاط مستحب است.(3)1) توضیح المسائل امام خمینی، ص 237، م 1053؛ توضیح المسائل آیت الله فاضل، ص 182، م 473؛ توضیح المسائل آیت الله بهجت، ص 174، م 179 و توضیح المسائل آیت الله وحید خراسانی، ص 215، مسئله 1105.
2) استفتای پیامکی از دفاتر آیت الله شبیری زنجانی، 4/3/1394؛ آیت الله نوری همدانی، 5/3/1394 و آیت الله صافی گلپایگانی، 6/3/1394.
3) استفتای پیامکی از دفتر آیت الله شبیری زنجانی، 4/3/1394.
سایت: www. leader. ir.
نشانی الکترونیکی : info_ leader@liader.ir
تلفن : 37746666 (025)
سایت: www. sistani. org
نشانی الکترونیکی: farsi@sistani.org
تلفن: 37741415 (025)
استفتای پیامکی: 09198507500
سایت: www.zanjani.ir
نشانی الکترونیکی: zanjani.tamas@gmail.com
تلفن: 37740323 (025) – 37740322 (025) – 37740321 (025)
استفتای پیامکی: 50001040
سایت: www.Makarem.ir
تلفن : 37840003 (025)
استفتای پیامکی: 10000100
سایت : www.wahidkhorasani.com
تلفن: 37740611 (025) - 37742445 (025)
سایت: www.noorihamedani.com
تلفن: 37741850 (025)
استفتای پیامکی: 30004844
سایت: www.saafi.net
تلفن: 37479 (025)
استفتای پیامکی: 30007479
سید علی حسینی خامنهای، سید علی، أجوبة الاستفتائات، دفتر معظم له، قم، چاپ اول، 1424ه ق.
مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، محقق، مصحح: ابو القاسم علیان نژادی، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم، چاپ یازدهم، 1428 ه ق.
مفید، محمد، إختصاص، محقق، مصحح: غفاری، علی اکبر و محرمی زرندی، محمود، الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، سال چاپ اول، 1413 ه. ق.
تبریزی، جواد بن علی، استفتائات جدید، چاپ اول.
مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، انتشارات مدرسه
امام علی بن ابی طالب علیه السلام، چاپ دوم، 1427 ه. ق.
موسوی خمینی، سید روح الله، استفتائات، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، 1422ق.
بهجت فومنی گیلانی محمد تقی، استفتائات، دفتر آیت الله بهجت، چاپ اول، 1428 ه. ق.
توضیح المسائل، آیت الله سیستانی.
جعفر سبحانی تبریزی، توضیح المسائل، مؤسسه امام صادق علیه السلام، قم، چاپ سوم، 1429 ه. ق.
خمینی، سید روح اللّه موسوی، توضیح المسائل، محقق، مصحح: مسلم قلی پور گیلانی، چاپ اول، 1426 ه. ق.
شبیری زنجانی، سید موسی، توضیح المسائل، انتشارات سلسبیل، قم، چاپ اول، 1430 ه ق.
مکارم شیرازی، ناصر، توضیح المسائل، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، چاپ 52، 1429 ه. ق.
صافی گلپایگانی، لطف الله، جامع الاحکام، انتشارات حضرت معصومه سلام الله علیها، چاپ چهارم، 1417 ه. ق.
فاضل لنکرانی موحدی، محمد، جامع المسائل، انتشارات امیر قلم، چاپ یازدهم.
طاهری، حبیب الله، حقوق مدنی، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1418 ه. ق، چاپ
دوم.
نعمان بن محمد مغربی، ابن حیون، دعائم الإسلام، محقق، مصحح: فیضی، آصف، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم، چاپ دوم، 1385 ه. ق.
لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، محقق/مصحح: حسنی بیرجندی، حسین، دار الحدیث، قم، چاپ اول، 1376 ش.
الکافی، کلینی، محمد بن یعقوب، محقق، مصحح: غفاری علی اکبر و آخوندی، محمد، ناشر: دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، 1407 ه. ق.
آیت الله مکارم، ناصر، کتاب النکاح، محقق، مصحح: محمد رضا حامدی- مسعود مکارم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، 1424 ه. ق، چاپ اول.
مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، محقق، مصحح: رسولی محلاتی، سید هاشم، ناشر: دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ دوم، 1404 ه. ق.
شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق و مصحح: فیض الإسلام، انتشارات هجرت، چاپ اول، 1414 ه. ق.
1.بررسی آثار و پیامدهای جامعه شبکه ای روی هویت اجتماعی جوانان، صمد کلانتری، فروغ عریضی، رسول ربانی، مهدی قادری، مجله پژوهشی دانشگاه اصفهان، ش 28، 1386.
2.بررسی تأثیر شبکههای اجتماعی مجازی در تغییر ویژگیهای شخصیتی جوانان، الهه ودودی، علی دلاور، مجله « روانشناسی تربیتی»، سال یازدهم، بهار 1394، ش 35.
3.بررسی نقش شبکه اجتماعی وایبر در برساخت هویت نسلی جوانان، توحید علیزاده، نریمان محمدی، مجله «مطالعات فرهنگ – ارتباطات» سال شانزدهم، زمستان 1394، ش 32.
5.پایش آسیبهای اجتماعی شبکههای اجتماعی تلفن همراه،
محمود سوری، حمید فلاحتی، مجله «پایش سبک زندگی» خرداد 1393، ش 2.
6.تاثیر شبکه اجتماعی بر عملکرد کسب وکار: اثر تعدیل کنندگی الگوی نقش و انگیزه کارآفرینانه (مورد مطالعه ایران، کرواسی و دانمارک)، محمدرضا زالی، توماس شات، اسدالله کرد ناییج، مینا نجفیان، مجله «پژوهشهای مدیریت در ایران (مدرس علوم انسانی)»، دوره شانزدهم، تابستان 1391، ش 2.
7.تأثیر شبکههای اجتماعی بر سازماندهی سیاسی فضای یازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران، یحیی صفوی، سجاد کرمی پاشاکی، سعید رضا خلخالی، مجله «پژوهشهای حفاظتی و امنیتی»، تابستان 1392، ش 6.
8.تحلیل سبک زندگی جوانان کاربر شبکه اجتماعی فیس بوک، آسیه سپهری، فصلنامه «مطالعات جوان و رسانه»، بهار 1393، سال 4، ش 13.
9.تحلیل و مقارنه ای میان قانون جرائم رایانه ای و قانون سمعی و بصری، حسین آقایی نیا، رسول عابد، فصلنامه «دیدگاههای حقوق قضایی»، پاییز 1391، سال هفدهم، دوره جدید، ش 59.
10.تدوین راهبرد ملی پدافند غیر عامل در حوزه ارتباطات، محمد رضا لونی؛ محمد جلالی فراهانی، مجله «نگرش
راهبردی»، تیر 1387، ش 92.
11.جاسوسی رایانه ای در حقوق ایران و وضعیت بین المللی آن، محسن رهامی، سیروس پرویزی، فصلنامه «حقوق»، پاییز 1391،دوره 42، ش 3.
12.جرائم رایانه ای و روشهای مقابله و پیشگیری از آن، مهدی فهیمی، فصلنامه «دیدگاههای حقوق قضایی»، پاییز و زمستان 1380، ش 23 و 24.
13.جوانان و همسریابی اینترنتی(آسیبها و راه کارها)، مهدیه یاوری وثاق، فصلنامه «مطالعات جوان و رسانه»، پاییز 1393، ش 15.
14.سرقت اینترنتی حدّی یا تعزیری؟، علی اکبر ایزدی فرد؛ علی پیردهی حاجیکلا، فصلنامه «فقه و اصول»، بهار و تابستان 1389، ش 84.
15.سیر تطور شبکههای اجتماعی (نگاهی به آغاز و انجام شبکههای اجتماعی)، مصطفی علیمرادی، مجله «ره آورد نور»، شهریور 1389، ش 31.
16.شبکههای اجتماعی؛ فرصتها و تهدیدها، روح الله سلیمانی پور، مجله «ره آورد نور»، تابستان 1389، ش 31.
17.شبکههای اجتماعی اینترنتی و سبک زندگی جوانان: مطالعه موردی بزرگترین جامعه مجازی ایرانیان، حسن بشیر، محمدصادق افراسیابی، مجله «تحقیقات فرهنگی»، سال پنجم، بهار 1391، ش 1.
شبکههای اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)، ثریا معمار، صمد عدلی پور، فائزه خاکسار، مجله «مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران»، دوره اول، زمستان 1391، ش 4.
شبکه های اجتماعی؛ فرصتها و تهدیدها، روح الله سلیمانی پور، مجله «ره آورد نور »، تابستان 1389 ، ش 31.
20.صمد عدلی پور، آسیب شناسی شبکههای اجتماعی مجازی(golohtaPA fo lautriv laicos skrowten)، تهران، انتشارات پارسینه، 1393.
21.ظرفیتها و چالش های شبکه های اجتماعی مجازی برای تبلیغ دین، محمد علی قیصریان، فصلنامه «مطالعات جوان و رسانه»، بهار 1393، ش 13.
22.عبدالعظیم کریمی، آسیب شناسی اجتماعی «اجتماعی کردن مانع اجتماعی شدن است»، مجله «پژوهشهای تربیت اسلامی» زمستان 1384، ش 1.
23.لیلا چراغ ملایی، پروین کدیور، غلامرضا صرامی، استفاده از
شبکههای اجتماعی مجازی در آموزش(فرصتها و چالش ها)، مجله «اندیشههای نوین تربیتی»، پاییز 1393، ش 39.
24.مجله فقه اهل بیت علیهم السلام، ج 18-17، ص320 تا 384.
26.مریم اسکافی نوغانی، اثر شبکههای اجتماعی بر طلاق عاطفی در شهر مشهد، فرح ترکمان، باقر ساروخانی، مجله «علوم اجتماعی (فردوسی مشهد)»، سال دوازدهم، بهار و تابستان 1394، ش 1.
مطالعات شبکههای اجتماعی و سبک زندگی جوانان، محمد صادق افراسیابی، تهران، انتشارات سیمای شرق، 1393.
مطالعه آثار و پیامدهای سیاسی شبکههای اجتماعی مجازی، صمد پور عدلی، زهرا پیرنیا، مجله «مطالعات اجتماعی و رسانه»، پاییز 1393، سال اول، ش 4.
معرفی شبکههای اجتماعی برتر، مهدی امینی مقدم، مجله «ره آورد نور»، شهریور 1389، ش 31.
نقش شبکههای اجتماعی در ایجاد و مهار بحران ها، احمد اکبری، مجله «ره آورد نور»، تابستان 1389، ش 31.
نقش شبکه های اجتماعی در ایجاد و مهار بحران ها، احمداکبری، مجله «ره آورد نور »، تابستان 1389 ، ش 31 .
نقش شبکههای اجتماعی مجازی در ساماندهی فتنه سال 1388، ناصر شعبانی، مجله «پاسداری فرهنگی»، تابستان1390، ش 4.
نقش شبکههای اجتماعی مجازی در فتنه 88، حمید رضا حاتمی، علیرضا حمیدی فر، مصطفی قنبر پور، مجله «امنیت ملی»، پاییز 1392، سال سوم، ش 9.
1.farsi.khamenei.ir
2.www.almazaheri.ir
3.www.almazaheri.ir
4.www.certcc.ir
5.www. Cyber Police.ir
6.www.farsnews.com
7.www.gerdab.ir
8.www. hamshahrionline.ir
9.www. internet.ir
10www. isna.ir
11www.jahannews.ir
12www.leader.ir
13www.makarem.ir
14www. mashreghnews.ir
15www.mehrnews.com
16www.noorihamedani.com
17www.persianacademy.ir
18www. rasekhoon.net
19www.rc.majlis.ir
20 www.saafi.net
21 www.sistani.org
22 www.tebyan.net
23 www. wahidkhorasani.com
24 www.yjc.ir
25 www. zanjani.net