تاریخ تحلیلی آندلس

مشخصات کتاب

سرشناسه : شهیدی‌پاک، محمدرضا، ۱۳۴۱-

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ تحلیلی آندلس [کتاب]/ محمدرضا شهیدی پاک.

مشخصات نشر : قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)٬ ۱۴۳۶ق= ۱۳۹۴.

مشخصات ظاهری : ۴۳۵ ص.: مصور(رنگی)، نقشه(رنگی).+ یک ورق نقشه تاشده.

فروست : پژوهشگاه بین‌المللی‌المصطفی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله؛ ۱۰۸.

شابک : ۲۴۰۰۰۰ ریال: 978-964-1951-78-0

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)٬ ۱۴۳۱ق= ۱۳۸۹. (تغییر فروست)

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : کتابنامه: ص.[۴۳۳] - ۴۳۵؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : اندلس (اسپانیا) --تاریخ -- ۶۳۵ - ۸۹۷ق

شناسه افزوده : جامعة المصطفی(ص) العالمیة. مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)

رده بندی کنگره : DP۱۰۱/ش۹ت۲ ۱۳۹۴

رده بندی دیویی : ۹۴۶/۰۲

شماره کتابشناسی ملی : ۴۱۹۱۱۴۷

اشاره

تاریخ تحلیلی آندلس

محمدرضا شهیدی پاک

جامعة المصطفی العالمیة

سخن ناشر

برنامه‌ریزی آموزشی، باید امری پویا و متناسب با دگرگونی‌هایی باشد که در ساختار دانش و رشته‌های علمی پدید می‌آیند.

تحوّلات اجتماعی، نیازهای نوظهور فراگیران و مقتضیات جدید دانش، اطلاعات، مهارت‌ها، گرایش‌ها و ارزش‌های نوینی را فرا می‌خواند که پاسخگویی به آنها، ایجاد رشته‌های تحصیلی جدید و تربیت نیروهای متخصّص را ضروری می‌نماید.

گسترش فرهنگ‌های سلطه‌گر جهانی و جهانی‌شدن فرهنگ در سایه رسانه‌های فرهنگی و ارتباطی، مشکلات و نیازهای نوظهوری را پیش‌رو گذارده است که رویارویی منطقی با آنها، تنها در پرتو آراستن افراد به اندیشه‌های بارور، ارزش‌های متعالی و رفتارهای منطقی که در قالب موقعیّت‌های رسمی آموزشگاهی با ایجاد رشته‌های جدید، گسترش دامنه آموزش‌ها و مهارت‌ها و تربیت سازمان یافته صورت گیرد، امکان‌پذیر است.

بالندگی مراکز آموزشی، در گرو نظام آموزشی استوار، قاعده‌مند و تجربه‌پذیراست که در آن، برنامه‌های آموزشی، متن‌های درسی و استادان، ارکان اصلی به‌شمار می‌آیند؛ پویایی برنامه‌های آموزشی نیز، به هماهنگی آن با نیاز زمان، استعدادِ دانش‌پژوهان و امکانات موجود، وابسته است؛ چنان‌که استواری متن‌های درسی به ارائه تازه‌ترین دست‌آوردهای علم در قالب نوترین شیوه‌ها و فن‌آوری‌های آموزشی بستگی دارد.

بازنگری متن‌ها و شیوه‌های آموزشی و روزآمد کردن آنها، به حفظ نشاط علمی مراکز آموزشی کمک می‌رساند.

حوزه‌های علوم دینی به برکت «انقلاب شکوهمند اسلامی»، سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی‌اند؛ در همین راستا، جامعة‌المصطفی(صلی الله علیه و آله) العالمیة، به‌عنوان بخشی از این مجموعه، که رسالت تعلیم و تربیت طلاّب را بر عهده دارد، به پی‌ریزی دفتر برنامه‌ریزی و فن‌آوری آموزشی اقدام نمود.

این دفتر، با ارج نهادن به تلاش‌های صورت گرفته و خوشه‌چینی از خرمن دانش عالمان گران‌قدر بر آن شد تا با بهره‌گیری از شیوه‌های جدیدآموزشی و تازه‌ترین دست‌آوردهای علمی به تهیه متن‌های آموزشی بپردازد.

تدوین و نشر بیش از نود متن درسی، در موضوعات گوناگون علوم دینی، حاصل این تلاش است.

نوشتار حاضر که با عنوان تاریخ تحلیلی آندلس برای دانش‌پژوهان دوره کارشناسی ارشد رشته تاریخ نگارش یافته، حاصلِ تلاش علمی و درخورِ تقدیر جناب آقای دکتر محمدرضا شهیدی پاک - دام‌توفیقه - است که از ایشان و دیگر فرزانگانی که در به ثمر رسیدن این اثر بذل عنایت کرده‌اند، تشکّر و قدردانی می‌کنیم.

در پایان، ارباب فضل و معرفت را به یاری خوانده، چشم امید به نقد و نظر آنان دوخته‌ایم.

مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(صلی الله علیه و آله)

دفتر برنامه‌ریزی و فن‌آوری آموزشی

فهرست

مقدمه مؤلف 15

محدوده جغرافیایی 19

شهرهای اسلامی در آندلس 21

اشبیلیّه 23

قرطبه 25

قرمونه 26

استجه 26

طلیطله 27

بلنسیه 28

مرسیه 30

سرقسطه 31

تُطیلَه 32

لارده 33

طرّکونه 33

طرطوشه 33

قسطلونه 34

دانیه 35

لَقَنْتْ 36

ألش 36

اوریوله 36

قرطاجنه 37

غرناطه 38

وادی آش 39

جیّان 39

بیّاسه و ابدّه 40

لورقه و بسطه 41

ارشدونه 41

مالَقَه 41

حصن جبل فاره 42

مَربَّله 42

المُنَکَّب 42

المَریَّة (مرآة البحر) 43

رُنْده 43

طریف 44

الجزیرة الخضراء یا جزیره ام حکیم 44

جبل‌الطارق 44

شریش 45

بنبلونه 46

بُرْغُشْ 46

بلد الولید 47

شقوبیه 47

وادی الحجاره (مدینة الفرج) 47

مجریط (مادرید) 47

شنت یاقب (شنت یاقو) 48

لیون 48

سمّوره 49

أوقییدو 49

کوادنجا 49

بطلیوس 50

مارده 50

لبله (لبلة الحمراء) 50

شنتمرّیه یا فارو 51

شلب 51

باجه 52

یابره 52

اشبونه 52

شِنْتَره 53

شنترین 53

برشلونه (بارسلون) 54

جزایر آندلسی مدیترانه 54

میورقه 54

شقر 55

شلطیش 55

نگاهی اجمالی به تاریخ اسپانیا پیش از فتح 56

انحطاط گوت‌ها 58

موسی بن‌نصیر 63

دوره والیان اموی آندلس: (92ه.- 138ه/711م-756م) 67

تشنج در انتخاب والیان آندلس 71

لشگر یزید در آندلس 73

ابوالخطّار و اتحاد موقت اعراب 75

چکیده 77

نتایج «فتح آندلس» 78

پرسش 79

منابع، برای مطالعه بیشتر 80

صمیل زمینه‌ساز استقرار امویان در آندلس 86

عبدالرحمن اموی از شام تا آندلس 90

چکیده حوادث دوره والیان آندلس 93

نتایج دوره والیان در آندلس 95

سؤالات دوره والیان 96

منابع بیشتر دوره ولاة 97

تصفیه خونین اعراب اشبیلیّه 106

دولت عباسی- شارلمانی و امویان آندلس 110

بحران جانشینی 115

صوائف زمان هشام 117

سومین عادل بنی‌امیه!! 117

تصفیه خونین طلیطله: (واقعه حفره) 120

حَکَم ربضی 121

غزوات خارجی حکم 123

اوج خلافت اموی 125

شورش‌های ثغر الاوسط 126

غزوات خارجی عبدالرحمن اوسط (صوائف) 128

شورش ابن مروان جلیقی 135

شورش ابن حفصون 137

شیوع اضطراب آندلس 143

شیوع نفاق و فتنه در آندلس 149

جنگ‌های الناصر 150

غزوه پنپلونه 153

ناصر و ادریسیان 155

الف) مناسبات با دولت‌های اروپایی و شمال آندلس 157

ب) روابط دولت اموی با بیزانس 160

ج) روابط دولت اموی آندلس با فاطمیان 161

حَکَم و سلطه امویان بر مغرب اقصی 167

منصور 171

دولت بنی‌عامر 174

بازگشت مهدی به خلافت 184

خلافت دوم هشام (المؤید) بن‌حکم بن‌عبدالرحمن 185

دومین دوره حکومت سلیمان بن‌حکم 186

مرتضی مروانی 189

سازمان دولت 197

تأسیسات در دوره اموی در آندلس 198

علوم و معارف در آندلس 200

استمرار علوم و معارف اسلامی در دوره ملوک‌الطوایف 218

چکیده دوره امویان آندلس (138-422ه) 220

نتایج «دوره حکومت امویان در آندلس» 225

پرسش 225

منابع، برای مطالعه بیشتر 227

دولت بنی‌حمود 232

دولت علی بن‌حمود در قرطبه 233

یحیی بن‌علی بن‌حمود 234

بازگشت امویان 235

ادریس بن‌علی بن‌حمود و سقوط بنی‌حمود 237

دولت بنی‌جهور در قرطبه: (422-462ه) 238

سقوط بنی‌جهور 239

جانشینان ابن‌عبّاد 244

دولت بنی‌هود در سرقسطه (481-504ه) 245

سلیمان بن‌هود 246

دولت بنی‌افطس، بنو مسلمه (413-478ه) 248

دولت بربری غرناطه (403-483ه) در جنوب آندلس 249

دولت بنی‌ذوالنون در طلیطله (400- 478ه) در ثغر اوسط 250

دولت بنی‌رزین (403-497ه) 251

چکیده دوره اول ملوک‌الطوایف در آندلس 252

الف) ملوک‌الطوایف از طبقه اشراف عرب 253

ب) ملوک‌الطوایف از طبقه موالی امویان 253

ج) ملوک‌الطوایف از موالی بنی‌عامر در شرق آندلس 253

د) بربرهای مستقر در آندلس از زمان فتح 253

نتایج دوره اول ملوک‌الطوایف در آندلس 254

پرسش 255

منابع، برای مطالعه بیشتر 256

سقوط طلیطله 259

استمداد ملوک‌الطوایف از مرابطین 261

نبرد زلاّقه 263

پایان دوره اول ملوک‌الطوایف 265

جنگ اقلیش 268

شورش مریدین 270

شورش قرطبه 271

دوره دوّم ملوک‌الطوایف 272

چکیده دوره مرابطین در آندلس 273

نتایج دوره حکومت مرابطین در آندلس 275

پرسش 276

منابع، برای مطالعه بیشتر 277

پیروزی الْارک و شکست العِقاب 281

آغاز دوره سوم ملوک‌الطوایف آندلس 283

چکیده دولت موحدین در آندلس 286

نتایج حکومت موحدین در آندلس 288

پرسش 289

منابع، برای مطالعه بیشتر 290

هنر خوش‌نویسی 298

چکیده علوم، فرهنگ و تمدن اسلامی در عصر مرابطین و موحدین 299

نتایج عصر مرابطین و موحدین 299

پرسش 300

منابع، برای مطالعه بیشتر 301

دولت بنی‌نصر در غرناطه 304

بنی‌الاحمر و هجوم دولت‌های مسیحی 305

محمد فقیه و جهاد با قشتاله 307

انحطاط دولت غرناطه 310

الایسر 313

سقوط غرناطه 314

چکیده دولت بنی‌نصر در غرناطه636-897ه./1238-1492م. 316

نتایج حکومت غرناطه در آندلس 318

پرسش 319

معارف اسلامی 321

چکیده فرهنگ و تمدن در دوره بنی‌احمر (آخرین ایام آندلس) 324

نتایج 324

پرسش 324

منابع، برای مطالعه بیشتر 326

الف) علل اصلی سقوط آندلس 330

ب) سقوط نهایی آندلس 352

مراحل جنگ‌های صلیبی بر مبنای باز پس‌گیری آندلس 352

بازپس‌گیری آندلس 353

پس از باز پس‌گیری 362

منابع، برای مطالعه بیشتر 366

علی بن‌حمود 372

علی بن‌حمود، خلیفه حاکم قرطبه 374

قاسم بن‌حمود 375

بازگشت دوباره قاسم به قرطبه 377

پایان سرگذشت قاسم بن‌حمود 377

خلافت المستظهر 378

المستکفی بالله 378

ابن شهید و ابن حزم در دربار بنی‌حمود 379

ادریس اوّل 380

حسن بن‌یحیی حمودی و یحیی بن‌ادریس 383

ادریس دوّم 384

محمّد اوّل 386

محمد بن‌قاسم 387

ادریس سوّم 388

خلافت دوباره ادریس دوّم 388

محمّد دوّم 389

محمّد بن‌قاسم بن‌حمود 389

قاسم بن‌محمد حمودی 391

فهرست منابع 433

مجلات 435

منابع لاتین 435

ضمائم 396

تصاویر 408

مقدمه مؤلف

( ... إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ ... 1)

تأسیس دولت اسلامی در «آندلس» پیش از آن‌که دست‌آورد نظامی‌سیاسی آخرین مرحله از فتوحات اروپایی مسلمانان در دهه پایانی قرن دوّم هجری باشد، حاکی از موفقّیت چشم‌گیر فرهنگ اسلامی در تحوّل انسآنها و خلق جوامع جدید انسانی با تمدّن، دین، هنر و صنعت و حتی آداب و رسوم متفاوت از گذشته آن جوامع است.

نهصد سال از تاریخ «آندلس» به حضور مسلمانان با شش دوره فرمانروایی در شکل دولت‌هایی که هریک مرحله‌ای از دوره انتقال و تکامل فرهنگ و تمدن اسلامی را در آندلس محقّق ساختند، اختصاص دارد.

امروزه آثار تاریخی به‌جا مانده از حاکمیّت مسلمین در این سرزمین، بخش بزرگی از درآمد گردش‌گری دولت «مادرید» را تأمین می‌کند. هم‌چنان که انبوه مخطوطات اسلامی‌عربی کتابخانه‌های «گرانادا»، «مادرید» (کتابخانه اسکوریال) و... نیز، در زمره سرمایه‌های اصلی شخصیّت فرهنگی ملّت «اسپانیا» محسوب می‌شود.

از سویی تاریخ «آندلس» بخش مهمی از حافظه امت اسلامی به‌شمار می‌آید که با استمرار تاریخ‌نگاری «آندلس» باید همواره مورد عنایت محقّقان مسلمان قرار گیرد.

درحالی‌که قدرت‌های جهانی، هنوز به بهانه «جنگ‌های صلیبی» به تهاجم گسترده فرهنگی- نظامی علیه مسلمین مبادرت می‌کنند، زیرا چنان‌که هشت دوره جنگ کلاسیک

صلیبی از شمال اسپانیا آغاز شد، جنگ‌های مدرن صلیبی نیز پس از سقوط اندلس شکل گرفته است. و پرونده اندلس هم‌چنان مفتوح است. بی‌گمان در حوزه مطالعات مربوط به «آندلس» می‌توان به‌طور روزمره با خلق آثار جدیدی در عرصه‌های مختلف تجربه‌ای تاریخی و ارزشمند را نصب‌العین آحاد امت اسلامی به‌ویژه سران آن قرار داد؛ چنان‌که اثر حاضر نیز تلاشی است در همین راستا.

دوره اسلامی تاریخ «اسپانیا» عصر طلایی تاریخ آن کشور محسوب می‌شود؛ عصری که مسلمانان دوره‌ای از عزّت و ذلّت و تحقیر را در آن تجربه کرده‌اند؛ بر این مبنا محافل فرهنگی- سیاسی اسپانیا در پایان قرون وسطی علی‌رغم آگاهی از خدمات تمدّنی و فرهنگی مسلمانان، به شکل تحقیرآمیزی از مسلمانان آندلس یاد کرده‌اند. آن‌چه مسلّم است این‌که حجم تحقیقات انبوه انجام شده درخصوص آندلس، نسبت به کارهایی که باید صورت بگیرد بسیار ناچیز است. در این نوشته که با رعایت استاندارهای متون آموزشی برای تدریس سه واحد درسی تدوین گردیده، تاریخ کلاسیک آندلس از زمان فتح (81ه) تا آخرین روزهای سقوط «غرناطه» در (897ه) به‌صورت تحلیلی ارائه شده و مواضع نویسندگان معاصر تاریخ آندلس براساس منابع اصلی مورد نقد و بررسی قرار گرفته است؛ امید است که گام موثری در راستای آموزش تاریخ جوامع اسلامی در غرب اسلامی باشد.

محمدرضا شهیدی پاک

م‌تابستان 1387

1- واژه آندلس

اشاره

درباره چگونگی خوانش و اشتقاق واژه آندلس، همواره بین واژه‌شناسان و دیگر صاحب‌نظران، اختلاف نظر وجود داشته است؛ ⁽¹⁾برخی از محققان ⁽²⁾بر این عقیده‌اند که این کلمه، مشتق از «الفندالس» ⁽³⁾(الفاندالس) «فندلس»، «فَنْدال» یا «واندال» ⁽⁴⁾است.

اشخاصی هم‌چون: یاقوتِ حموی، بکری، ادریسی، ابن‌عذاری، ابن‌خلدون، ابن‌اثیر، ابن‌حیّان، قلقشندی، حمیری ⁽⁵⁾و مَقَّری، پیرامون وجه تسمیه آندلس اظهارنظر کرده‌اند: یاقوت این واژه را کلمه‌ای بیگانه و مشاجره پیرامون آن را بیهوده دانسته است؛ ⁽⁶⁾اما مقری، آن را مشتق از آندلس بن‌طوبال یکی از نوادگان حضرت نوح(علیه السلام)

می‌داند. ⁽¹⁾پیش از وی نیز، ابن‌عِذاری واژه آندلس را به قومی ⁽²⁾که بعد از طوفان نوح در جزیره ساکن شدند، نسبت داده و واژه مزبور را برگرفته از «اشبان»، ⁽³⁾معرّب اصفهان ذکر کرده است؛ ⁽⁴⁾ولی به گفته ابن‌اثیر: مسیحیان، آندلس را به‌خاطر این‌که در آن سرزمین، شخصی به نام اشبان ⁽⁵⁾مصلوب شده، اسپانیا نامیدند. ⁽⁶⁾

برخی محققین معاصر، هم‌چون باسورث ⁽⁷⁾و گیشار ⁽⁸⁾طبق دیدگاه‌های جغرافی‌دانان مسلمان، واژه آندلس را مشتق از «واندالیا» (سرزمین واندال‌ها) ⁽⁹⁾دانسته‌اند؛ به نظر باسورث به احتمال زیاد واژه آندلس از یک عبارت آلمانی گرفته شده و به‌معنای حصه است. به گفته هاینزهایم، کلمه « Betica » برابر (آندالوزی- آندلس کنونی) و به معنای «قطعه زمین» و سهمی از زمین گرفته شده ( Land - lot) در تقسیم اراضی رایج در قبایل ویزیگت ⁽¹⁰⁾می‌باشد. ⁽¹¹⁾

در مجموع، پیرامون کلمه آندلس سه نظریه قابل بررسی است:

مزبور، واژه‌ای خارج از حوزه واژگان مغرب و آندلس بوده و وی آن را به اقوام مهاجر از شرق نسبت داده است؛ «اندلوش»، (اندلش) واژه اصلی در این اشتقاق محسوب می‌شود که، رازی، ابن‌عذاری، ابن‌خلدون، و مقری ⁽¹⁾آن را نقل کرده‌اند؛ براین اساس ارتباط واژه با حضور ایرانیان در آندلس مورد توجه محققان معاصر زبان فارسی قرار گرفته است. «آندلس» مشتق از «اَتروش» Atarus «قوم آتش‌پرست» ⁽²⁾دانسته شده و با «مجوس آندلس» که در روایات عربی بارها از آنها سخن رفته است، یکسان تلقی شده است. ⁽³⁾از جمله شواهد این‌که: نام «آندلس»، سه بار در شاهنامه آمده و در مجموع احادیث اسرائیلیات نیز، مرتبط با ایران عنوان شده است؛

محدوده جغرافیایی

⁽⁵⁾ «شبه جزیره ⁽⁶⁾ایبری» ⁽⁷⁾واقع در جنوب غربی اروپا، شامل کشورهای اسپانیا و پرتقال است که به‌وسیله کوه‌های سلسله جبال مرتفع ⁽⁸⁾و صعب العبور «پیرنه» ⁽⁹⁾از بقیه خشکی اروپا و توسط تنگه «جبل‌الطارق» از آفریقای شمالی مجزا شده است. ⁽¹⁰⁾شبه جزیره مثلثی شکل ⁽¹¹⁾ایبری، از سه جهت به‌وسیله دریا احاطه شده و از سمت شمال با آبراهه‌ای به عرض

چهارصد و پنجاه کیلومتر به خاک فرانسه متصل شده است؛ ⁽¹⁾مسلمانان این ناحیه را «جزیره آندلس» نامیدند. ⁽²⁾ارتفاع متوسط کوه‌های پیرنه که امواج دریای مدیترانه از شرق و اقیانوس اطلس از غرب به دامنه‌های آن برخورد می‌کند، به هفتصد متر می‌رسد. ⁽³⁾و اگر دریای مدیترانه از سمت «أَرْبونه» ارتفاع بیشتری داشت، اسپانیا و پرتقال جزیره‌ای حقیقی را تشکیل می‌دادند.

«شبه جزیره ایبری» از دو بخش کوهستانی در شمال و فلات وسیع «لامِزِتا» ⁽⁴⁾که ارتفاع آن به سمت جنوب کاسته می‌شود، تشکیل شده است؛ بخش وسیعی از این شبه جزیره که در فلات یاد شده ⁽⁵⁾قرار دارد توسط مسلمانان فتح گردید و نام «آندلس» را بر آن نهادند؛ ⁽⁶⁾آندلس یا «سرزمین موعود» ⁽⁷⁾را رومی‌ها «بتیک» ⁽⁸⁾می‌نامیدند.

ازیدورو ⁽⁹⁾هفتاد و پنج سال پیش از فتح آندلس؛ شبه جزیره ایبری را به شش منطقه تقسیم کرده است و «بتیکا» را یکی از بزرگ‌ترین استآنهای آن دانسته است؛ ⁽¹⁰⁾این منطقه مساحتی حدود 87/570 کیلومتر ⁽¹¹⁾مربع دارد و از جنوب و شرق به مدیترانه (تنگه جبل‌الطارق) ⁽¹²⁾و از غرب به «قشتاله» و کشور پرتغال محدود است.

هم‌چنان که پیش‌تر نیز اشاره شد، جغرافی‌دانان مسلمان از این ناحیه با عنوان «آندلس» یاد کرده‌اند؛ ⁽¹³⁾این منطقه، در جنوب کشور اسپانیا قرار دارد و رودخانه «وادی الکبیر» ⁽¹⁴⁾آن‌را مشروب می‌سازد و رشته کوه‌های «سیرامورنا» ⁽¹⁵⁾و «سیرانوادا» ⁽¹⁶⁾در آن واقع

شده است؛ ⁽¹⁾اما از سوی دیگر مورّخان ⁽²⁾و نویسندگان اسلامی، همه کشور اسپانیا را آندلس (جزیرة الآندلس) نامیدند ⁽³⁾و کلمه آندلس با توجه به جغرافیای منطقه، به‌زودی مترادف دقیق «هیسپانیا» گردید. ⁽⁴⁾

مراکشی (م 647ه) فصل نخست کتاب خود را به بیان جزیره آندلس اختصاص داده و ضمن بیان محدوده مرزهای آن، آندلس را آخرین منطقه آباد و مسکونی در مغرب دانسته است که به اقیانوس منتهی شده و هیچ عمارتی بعد از آن وجود ندارد. ⁽⁵⁾

جغرافی‌دانان مسلمان، مطالب بسیاری را در مورد آب و هوا و محصولات آندلس و طبیعت آن بیان نموده و به‌ویژه به نظم درآورده‌اند؛ بخش گسترده‌ای از ادبیات آندلس به همین مطالب اختصاص یافته است؛ چنان‌که می‌توان وصف کاملی از همه شهرهای آندلس دوره اسلامی به‌دست آورد؛

چنان‌که در شعر ابن خفاجه آمده: ⁽⁶⁾

یا اهل آندلس لِلّه دَرُّکُم ماءٌ و ظلٌ و انهارٌ و اشجار

در این میان، اثر ابن‌سعید مغربی که نوعی بیان فهرست جغرافیایی شهرهای آندلس است حائز توجه می‌باشد، در گزارش دیگری هم طول آندلس، سی روز و عرض آن نه روز و نیز دارای هشتاد شهر بزرگ و سیصد شهر کوچک ذکر شده است؛ هم‌چنین تنها در سواحل رودخانه «اشبیلیّه» دوازده هزار قریه برشمرده‌اند. ⁽⁷⁾

شهرهای اسلامی در آندلس

جغرافی‌دانان مسلمان، وصف کاملی از شهرهای آندلس ارائه داده‌اند که به‌طور مستقل به‌وسیله برخی از مورّخان معاصر، انتشار یافته است؛ در این بین یعقوبی، مقدسی،

ادریسی، ⁽¹⁾یاقوت حموی، حمیری، ابن‌خطیب و برخی دیگر از جغرافی‌دانان مسلمان، شهرهای آندلس را ذکر کرده‌اند؛ در منابع جدید نیز، شکیب ارسلان، پژوهشی جامع پیرامون نام شهرهای آندلس، براساس سابقه تاریخی و جغرافیایی و نیز حوادث آن ارائه نموده است. ⁽²⁾معرفی شهرها و جغرافیای آندلس، در آغاز به مؤلف ناشناخته حدود العالم و اصطخری در مسالک و ممالک مربوط است. ⁽³⁾توصیف عظمت و شکوه رویایی برخی از شهرهای آندلس در المغرب فی حلی المغرب اثر ابن‌سعید مغربی آمده است؛ وی در کتاب خود هریک از شهرهای آندلس را با عناوین و اصطلاحات ادبی خاصی وصف کرده که در نوع خود شاهکار ادبی بی‌نظیری در معرفی شهرهای یک کشور به‌حساب می‌آید. ⁽⁴⁾

پیش از ورود اسلام، «گوت‌ها» تا دویست سال، هم‌چنان تقسیمات رومی آندلس به «پنج کوره» ⁽⁵⁾را حفظ کردند؛ بکری و حمیری، شش واحد اداری را در تقسیم آندلس نام برده و آن را «تقسیم قسطنطین» نامیده‌اند؛ ⁽⁶⁾در بین معاصران، حسین مونس، بحث مفصلی را به تقسیمات اداری و مالی پیش از اسلام و مسلمانان در آندلس اختصاص داده و از جمله ثبات تقسیمات اداری و مالی آندلس را نقطه قوّت خلافت اموی نسبت به خلافت عباسی دانسته است؛ ⁽⁷⁾تاریخ دولت عباسی نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین بحرآنهایی که دامن‌گیر این خلافت شد از ناحیه هرج‌ومرج مالیاتی ناشی از بهم خوردن تقسیمات اداری و کشوری بوده است.

تقسیمات شش‌گانه کنستانتین ⁽⁸⁾: 1. «ناربون»، 2. «گالیسیا»، 3. «تاراکونه»، 4. «تولدو»، 5. «مریدا»، 6. «سیویلیام»، تقسیمات کلیسایی اسپانیا براساس شش «مطران نشین» بود؛

«گالیسیا» و «ناربون» در آغاز فتوحات اسلامی از قلمرو مسلمانان خارج شدند و چهار ولایت بزرگ در حوزه قدرت مسلمانان باقی ماندند؛ بدین‌ترتیب، تقسیم کشور به چهار ولایت، در سراسر دوره اموی معمول بود و بعدها با ظهور ملوک الطوایف به شش منطقه تقسیم گردید؛ ⁽¹⁾یاقوت حموی ⁽²⁾از چهل شهر و یعقوبی از بیست و دو شهر آندلس نام برده‌اند. ⁽³⁾

آندلس، امروزه یکی از بزرگ‌ترین استآنهای کشور اسپانیاست و سویل (اشبیلیّه)، خائن (جیّان)، کردبا (قرطبه)، گرانادا (غرناطه) و مالاکا (مالقه)، از شهرهای مهم آن محسوب می‌شوند.

در این بخش از بررسی شهرهای اسلامی آندلس، مهم‌ترین شهرهای آندلس در دوره حکومت مسلمانان را مرور می‌کنیم:

اشبیلیّه

⁽⁴⁾ «کوره اشبیلیّه» از بزرگ‌ترین شهرهای آندلس در جنوب غربی اسپانیا واقع و در شمار نخستین پادگآنهای عرب، محل استقرار «جند حمص» محسوب می‌شد که در آغاز فتوحات اسلامی به مکانی برای مهاجرت مصریان، شامیان و ایرانیان تبدیل گردید؛ منابع عربی و غربی، اشبیلیّه را شهری رومی و پایتخت اول «گوت‌ها» و نخستین پایتخت مسلمانان در آندلس دانسته‌اند؛ هم‌چنین متون قدیمی جغرافیای اسلامی، بنای آن را به یک ایرانی نسبت داده‌اند؛ حمیری در کتاب خود، اشبیلیّه را کلمه‌ای لاتینی و از واژه «اشبالی» به معنای «المدینة المنبسطه» (شهر فراخ) یاد نموده است. ⁽⁵⁾

این شهر در کرانه رودخانه بزرگ «وادی الکبیر» (کواد الکویر) ⁽⁶⁾و در دامنه کوه بزرگ «الشرف» قرار دارد؛ به گفته حمیری به‌خاطر کثرت باغستآنهای زیتون و شاخه‌های درهم

پیچیده و بلند و گسترده آن، نور خورشید به هیچ نقطه‌ای از خاک اشبیلیّه نمی‌تابد و این شهر همیشه سرسبز است؛ روغن زیتون اشبیلیّه بهترین روغن زیتون بوده و از حیث خواص و عدم تغییر معروف است و به همه نقاط از خشکی و دریا حمل می‌شود و نیز، بهترین پنبه بلاد آندلس در اشبیلیّه است ⁽¹⁾که به افریقیّه و سجلماسه و سایر نقاط صادر می‌شود؛ هم‌چنین در سمت قبله، باغ‌هایی از نی‌شکر به نام «جنّات مصلی» وجود دارد. ⁽²⁾در قسمت انتهایی رودخانه بزرگی که از اشبیلیّه عبور می‌کند، آب در نقاطی جمع شده و جزایر کوچکی در نزدیکی دریا به نام «مداین» به‌وجود آمده است.

«دارالصناعة» اشبیلیّه از جمله مراکز صنعتی این شهر است که در زمان عبدالرحمن دوم ساخته شد؛ اشبیلیّه در «عصر ادریسی» شهری بزرگ با بازارهای متعدد و پررونق و با مردمی ثروتمند بود.

جامع قدیمی اشبیلیّه، معروف به «جامع العَدَبَّس» ⁽³⁾منسوب به قاضی معمربن عدبس به سال 214ه.ق. بنا شد و جامع دیگر اشبیلیّه به دستور یوسف موحدی و به‌دست عریف احمد بن‌باسه، بنا گردید. ⁽⁴⁾صومعه (مأذنه) این جامع، بعد از تصرّف اشبیلیّه به‌وسیله مسیحیان، به برج ناقوس کلیسا تبدیل شد و در سال 1568م با نصب علایم مسیحیّت بر فراز آن، عنوان «ژیرالدو» ⁽⁵⁾و سپس «ژیرالدا» یافت؛ ارتفاع برج93/25 متر است که 69/65 متر آن مربوط به دوره اسلامی می‌باشد.

تزیینات هنری و سبک معماری اسلامی «برج ژیرالدا»؛ حاکی از تناسب و اعتدال هنر آندلسی و دوری از سادگی و زهد حاکم بر معماری مغرب است؛ ⁽⁶⁾هم‌چنین «جامع عدبس» یکی از آثار باستانی این شهر است که بعد از سقوط اشبیلیّه به «کلیسای سان سالوادر» تبدیل شد.

«کاخ دارالاماره» نخستین بنایی است که مسلمانان در آندلس بنا کردند؛ دومین کاخ

دارالاماره (القصر القدیم) و قصور بنی‌عباد (اسماعیل و معتمد)، قصرالمبارک، قصرالثریا، قصرالزاهی، قصرالوحید، قصرالزاهر (مجموعه " elalcazer") و اماکن تفریحی بنی‌عباد، مانند: دارالمزینه، مجلس المعرس، منتز وادی مصلح، کاخ‌های موحدین (کاخ البحیره و دیگر کاخ‌های بزرگان موحدین...) از جمله ده‌ها ابنیه مسلمین در اشبیلیّه بوده است. ⁽¹⁾

قرطبه

⁽²⁾ قرطبه پایتخت دولت اموی و مادر شهرهای آندلس در کنار رودخانه بزرگ «وادی الکبیر» قرار دارد؛ ⁽³⁾نخستین بنای اسلامی در قرطبه، ساخت مسجد جامع در محل کلیسای «سنت بنجنت» ⁽⁴⁾بود؛ این مسجد در سراسر دوران اموی، توسعه یافت و با سقوط قرطبه در 1371م به کلیسای بزرگ «سانتاماریا» تبدیل گردید.

قرطبه، سه قرن پایتخت دولت اسلامی در آندلس بود؛ این شهر در دامنه جنوبی کوههای قرطبه و در دوره رومی بنا شد و خاک حاصل‌خیز آن، مناسب تولید انواع محصولات کشاورزی بوده است؛ ⁽⁵⁾از جمله ویژگی‌های آن وجود باغ‌های متعدد زیتون، انگور، انواع حبوبات، پرتقال، لیمو و... در کوه‌پایه‌های جبال «سییرامورینا» ⁽⁶⁾(جبل‌الشارات) همراه با چراگاههای خرم و سرسبز است؛ ⁽⁷⁾جمعیت قرطبه ⁽⁸⁾در دوران شکوفایی اسلامی

آن به پانصد هزار نفر بالغ می‌شد ⁽¹⁾برخی خیابآنهای این شهر هنوز از نامهای اسلامی برخوردارند از جمله خیابان ابن رشد، خیابان ابن یمون، المنصور و جامع قرطبه که کلیسای جامع (کاتدرائیه) شد.

پل رومی رودخانه «وادی‌الکبیر» که مسلمین آن را تجدید بنا کردند با شانزده قوس؛ باب المحدور و خرابه‌های «الزهرا» از جمله آثار برجامانده از مسلمین در قرطبه هستند.

قرمونه

⁽²⁾ از جمله شهرهای آباد آندلس قرمونه است که در غرب قرطبه و شمال شرق اشبیلیّه، نزدیک جنوب رودخانه وادی الکبیر واقع شده و باغ‌های متعدد زیتون و کشتزارهای گندم آن را فراگرفته‌اند و از مراکز عمده کشاورزی آندلس محسوب می‌شود؛ ⁽³⁾قرمونه دژ دفاعی اشبیلیّه بوده و برج و باروی «باب اشبیلیّه» و «باب قرطبه» آن هنوز باقی است؛ ⁽⁴⁾«قصر مرشانه» و کلیسای بزرگ که بر فراز مسجد جامع قدیم بنا شده و هنوز صحن مسجد آن برجاست از آثار به‌جا مانده از دوره اسلامی می‌باشد. ⁽⁵⁾

استجه

⁽⁶⁾ شهر رومی و باستانی استجه در سمت راست رود «شَنیل» (از شعبه‌های رودخانه وادی الکبیر)، از اعمال اشبیلیّه است؛ این شهر، در دشتی آباد و خرم، و باغ‌های زیتون و کشتزارهای گندم قرار دارد که تمام آن، مسیر بین شهر و قرطبه را فرا گرفته است؛ ⁽⁷⁾هم‌چنین سلسله کوهی از سمت شمال، بر شهر مشرف است؛ بازارهای پررونق و مهمان‌خانه‌های متعدد از ویژگی‌های دیگر این شهر است، شهر، در مجاورت کلیسا بنا

شده و متون اسلامی از آن به‌عنوان شهر شورش نام برده‌اند. ⁽¹⁾

استجه امروزی، شهری بسیار زیبا، با خیابآنهای بزرگ و وسیع بوده و هنوز شکل آندلسی خود را حفظ کرده است؛ خانه‌های شهر، سفید و در یک یا دو طبقه ساخته شده‌اند؛ کلیسای بزرگ و برج آن؛ کلیسای صلیب مقدس، ⁽²⁾سانتاکروث و قوس عربی ورودی کلیسا، از بقایای جامع اسلامی شهر هستند؛ در پایین برج، دو لوح به خط کوفی به ارتفاع چهار متر وجود دارد. ⁽³⁾

طلیطله

⁽⁴⁾ این شهر، پایتخت سنتی «گوت‌ها» و مهم‌ترین شهر دوره اسلامی آندلس است؛ این شهر در جنوب کوه بلند و طولانی الشارات ⁽⁵⁾قرار دارد. طلیطله، در نزدیک رود تاجه ⁽⁶⁾با قلعه‌های متعدد، در شمار یکی از مقاوم‌ترین و امن‌ترین شهرهای قرون وسطی است؛ و رودخانه «دُوَیْره» در این شهر باستانی جاری است و در شصت و پنج مایلی شهر وادی الحجاره ⁽⁷⁾قرار دارد؛ باغ‌ها و رودهای متعددی سراسر شهر را فراگرفته‌اند؛ در اطراف شهر قلعه و استحکامات دفاعی وجود دارد و کوه «شارات» در چند مایلی آن قرار دارد که محصولات معادن مس، آهن و خاک خوردنی خوبی که در شستن موی سر کاربرد دارد و نیز گندم و زعفران طلیطله و صمغ سماوی آن به همه‌جا صادر می‌شود.

از آثار اسلامی به‌جا مانده در طلیطله، «کلیسای جامع بزرگ» است که به‌جای مسجد جامع قدیم شهر بنا شده که در ابتدا کلیسای گوتی قدیمی بود و مسلمانان آن را به مسجد تبدیل کردند و دو ماه بعد از سقوط طلیطله (1085م/487ه) با وجود این‌که یکی از مفاد پیمان تسلیم شهر این بود که جامع تا ابد در دست مسلمانان باقی بماند، عملیات تخریب

جامع اسلامی شروع و در سال 1277م فرناندوی سوم آن را به‌طور کامل تخریب کرد و کلیسای جدید را بر ویرانه آن ساخت و با اتمام عملیات ساختمانی در 1492م در لوحه صحن کلیسای جدید آمده است که در سال 1492م غرناطه و همه سرزمین‌های آن فتح شد. ⁽¹⁾دو پرچم سلطان ابوالحسن مرینی که اسپانیایی‌ها در «جنگ سالادو» ⁽²⁾از او به غنیمت گرفتند در موزه شهر نگه‌داری می‌شود.

بقایای مسجد کوچک (المسجد المردوم) به کلیسا ⁽³⁾تبدیل شد و بر سر در ورودی آن لوحی با عنوان «بسم الله الرحمن الرحیم اقام هذا المسجد احمدبن حدیدی... فی المحرم سنة تسعین و ثلث مائة/999م»، نصب شده است. ⁽⁴⁾

از جمله بناهای دیگر این شهر، بنای «القصر» ⁽⁵⁾است که بر فراز صخره‌ای بلند در ساحل رود «تاجه» واقع شده و حمام «کابا» ⁽⁶⁾در غرب طلیطله در نزدیکی رودخانه قرار دارد که گفته می‌شود منزل «فلوراند الحسناء» دختر کونت یولیان حامی اعراب در فتح اسپانیا بوده است.

شهر طلیطله هم‌چنین به تولید شیرینی سنتی و قدیمی آندلسی (ماثابان) ⁽⁷⁾معروف است. ⁽⁸⁾

بلنسیه

⁽⁹⁾ بلنسیه ششمین شهر بزرگ آندلس در دوره اسلامی، ⁽¹⁰⁾در سال 636ه/1238م به‌دست اسپانیایی‌های مسیحی افتاد؛ این شهر از بزرگ‌ترین شهرهای شرق آندلس محسوب

می‌شد که تا نیمه قرن سیزدهم میلادی، هم‌چنان محل زندگی مدجنین ⁽¹⁾بود؛ بلنسیه در دشت‌های حاصل‌خیز و در میان باغستآنهای متعدد بنا شده و تا ساحل مدیترانه سه مایل فاصله دارد، این شهر، قطب تجاری شرق آندلس محسوب شده و هم‌چنین محل تولید کرم ابریشم و محصولات سیفی، مرکبات و آلوی سیاه است؛ زعفران آن معروف و دارای بازارهایی پررونق بوده و شهری بندری محسوب می‌شود؛ چرا که در آن نهرهای متعددی جاری است؛ از جمله رود بزرگ «توریا» ⁽²⁾که با عبور از شمال شهر به دریا می‌ریزد، محلی برای کشتی‌رانی است.

این مرکز عمده جمعیتی آندلس، از نخستین محل‌های سکونت بربرها در آندلس بوده است؛ ⁽³⁾رونق و زیبایی بلنسیه به‌حدی بود که بخشی قابل توجه از ادبیات آندلسی عرب به توصیف آن اختصاص یافته است؛ ⁽⁴⁾از جمله:

بلنسیه نهایة کل حسن

حدیث صح فی شرق وغرب فان قالوا محل غلاءِ سعر

ومسقط دیمتی طعن وضرب فقل هی جنّة حفَّت رُباها

بمکروهین من خوف و حرب

بلنسیه تا حدود یک قرن، محل سکونت «موریسک‌ها» ⁽⁵⁾بود؛ از جمله آثار اسلامی به‌جا مانده در این شهر، نام «خیابان الرصافه» و «محلة الرُّصافه» ⁽⁶⁾است که در دوره اسلامی نیز به همین نام معروف بوده است. ⁽⁷⁾کلیسای جامع شهر نیز در خیابانی با نام اسلامی «شارع الحمامات الامیران» که آثاری از چهار حمام به سبک اسلامی را در خود جای داده، واقع شده است. ⁽⁸⁾

مسجد جامع شهر به‌وسیله السید ⁽¹⁾در 1904م به کلیسا تبدیل شد و سپس با فتح مجدد مسلمین در 1102م دوباره به‌صورت مسجد درآمد و سرانجام در سقوط نهایی بلنسیه در 1238م به‌وسیله خایم اول (شاه آراگون) به کلیسای عالی «مریم مقدس» ⁽²⁾تبدیل گردید؛ برج کلیسا به نام «المجلیتی» ⁽³⁾به ارتفاع پنجاه متر و قلعه «برج الجبلین» ⁽⁴⁾از جمله آثار اسلامی بلنسیه محسوب می‌شوند؛ هم‌چنین برخی از بناهای دوره «گوتی» که در دوره اسلامی سالم مانده است، هم‌چنان در بلنسیه باقی است؛ مانند: کلیسای «قدّیس اندریس». ⁽⁵⁾

دانشگاه بلنسیه از قدیمی‌ترین دانشگاه‌های اروپایی است که کتابخانه آن با صدهزار جلد کتاب، اسناد مهمی از آخرین وضعیت مسلمانان در اسپانیا و نیز تاریخ «موریسک‌ها» را در خود جای داده است؛ ⁽⁶⁾هم‌چنین در حومه بلنسیه، نام‌های خانوادگی موریسکی، مانند: الکدیه ⁽⁷⁾و الدایه، الصنیعه ⁽⁸⁾و بنی‌فری ⁽⁹⁾و بنی‌قاسم ⁽¹⁰⁾و بوثال ⁽¹¹⁾و... باقی‌مانده است. ⁽¹²⁾و در حومه آن «ساجنتو» که همان شهر مربیطر ⁽¹³⁾آندلسی است با 350 هزار نفر جمعیت قرار دارد. بلنسیه از مراکز صنعتی در دوره ملوک‌الطوایف بود. بلنسیه امروزی که سومین شهر بزرگ اسپانیاست مانند گذشته از مراکز صنعت ظروف سفال است. کارخانه مانیسس؛ ⁽¹⁴⁾بزرگ‌ترین کارخانه صنعت سفال، در حومه بلنسیه قرار دارد.

مرسیه

⁽¹⁵⁾ مرسیه از شهرهای بزرگ آندلس و مرکز ناحیه «تدمیر» است که در دشت «شقوره» ⁽¹⁶⁾در

جنوب شرقی قرار دارد؛ این شهرِ کشاورزی و صنعتی از عمده‌ترین مراکز تولید انواع شراب، آرد و میوه بوده و امروزه دارای چهار میلیون نفر جمعیت است.

مرسیه که در سال 641ه/1243م سقوط کرد، هم‌چنان شکل قرون وسطایی خود را حفظ کرده است از جمله آثاری از حمام‌های آندلسی دوره اسلامی در آن برجا مانده است؛ هم‌چنان‌که بازارهای عمده آن، شکل بازارهای آندلسی را داراست و سبک معماری آن مانند قیصریّه‌های قدیم است.

کلیسای جامع شهر، در محل مسجد جامع شهر ساخته شده و در خارج مرسیه، بقایای قلعه آندلسی «مونتی اجودو» وجود دارد؛ نیز، قلاع متعدد در شهر و حومه آن مشاهده می‌شود و هنوز مانند دوره اسلامی، نخلستآنهای بسیاری در اطراف مرسیه کنونی به چشم می‌خورد.

شهر مرسیه در کنار رود بزرگی (نهر ابیض) ⁽¹⁾مانند رود نیل قرار گرفته، باغ‌ها و بوستآنهای متعدد و تاکستآنها و انواع درختان میوه شهر را فرا گرفته‌اند. ⁽²⁾مسلمانان از این رو آن را مصر نامیدند. این شهر محل تولید فرشهای مرغوبی است که مردم مرسیه در بافت آن مهارت دارند. ⁽³⁾

شهر اوریوله در ساحل دریای مدیترانه، موله و حِرلَّه از دیگر شهرهای منطقه «تدمیر» هستند.

سرقسطه

⁽⁴⁾ این شهر در ساحل رود «ابرو» ⁽⁵⁾قرار داشته، از مراکز بازرگانی آندلس و از نواحی هجده‌گانه آندلس در «ثغر اعلی» است؛ بر روی رودِ یاد شده، پلی به سبک رومی‌عربی به نام قنطرة الحجر ⁽⁶⁾در قرن پنجم هجری بنا شده است؛ ⁽⁷⁾به‌خاطر کاربرد آهک در بنای خانه‌های شهر،

به آن «المدینة البیضاء» گفته‌اند؛ ⁽¹⁾سرقسطه شهری پرجمعیت و با خیابآنهای وسیع است و باغ‌ها و بوستآنهای بزرگ بوده و انواع میوه‌ها به‌حد وفور در آن تولید می‌شود.

از جمله آثار تاریخی این شهر عبارتند از: «قصر جعفریه» ⁽²⁾و «عقد العمید» ⁽³⁾به ارتفاع هفت متر و با عرض پانزده متر؛ کلیسای «لاسیو» ⁽⁴⁾که در جای کلیسای رومی «گوتی» ساخته شده و پیش‌تر مسلمانان آن را به مسجد تبدیل کردند و نیز «کلیسای جامع» سرقسطه، معروف به کلیسای «العمود»، که در جای مسجد شهر، معروف به «الجامع الأبیض» ساخته شد. ⁽⁵⁾

در خیابان «کوسو» ⁽⁶⁾بقایای حمام‌های عربی به‌چشم می‌خورد؛ هم‌چنین در موزه سرقسطه، بسیاری از آثار اسلامی نگه‌داری می‌شود که در این میان اسناد بسیار مهمی راجع به «مدجنین» سرقسطه از قرن دهم تا پانزدهم میلادی از جمله شانزده وثیقه، مربوط به خرید و فروش آنها وجود دارد. ⁽⁷⁾

تُطیلَه

⁽⁸⁾ این شهر، با باغ‌های متعددی که رود «کالش» آنها را محاصره کرده است ⁽⁹⁾در شمال غربی سرقسطه و در شرق قرطبه در مرکز «دشت وشقِه» قراردارد و در زمان حکم بن‌هشام بن‌عبدالرحمن بنا گردیده است.

از جمله آثار باقیمانده اسلامی در این شهر، که امروزه در شهر روطه ⁽¹⁰⁾دیده می‌شوند «حصن روطه» است که محل سکونت عبدالملک بن‌هود و جانشینان او بوده و در دامنه کوهی در کنار رود «خالون» از شاخه‌های رود «ایبر جنوبی» قرار گرفته است. ⁽¹¹⁾

لارده

⁽¹⁾ لارده از مراکز «ثغر اعلی» در بخش شرقی و پایتخت سرقسطه بوده است؛ از آثار باقیمانده در لارده، بنای «الحصن» ⁽²⁾می‌باشد؛ نظام آبیاری در لارده، هم‌چنان به شکل سنتی آندلس دوره اسلامی حفظ شده است. ⁽³⁾

این شهر در کنار رود «شیقر»، که از سرزمین «جلیقیّه» سرچشمه می‌گیرد ⁽⁴⁾قرار دارد؛ فراوانی تولید کتان در لارده معروف است و نیز از بستر رودِ آن، براده‌های طلای خالص به‌دست می‌آید. ⁽⁵⁾

طرّکونه

⁽⁶⁾ طرکونه در پنجاه مایلی لارده، شهر باستانی در ساحل دریای شامی است؛ رود «علاّن» از این شهر سرچشمه می‌گیرد و به رودخانه بزرگ أبرُه (رود طرطوشه) می‌ریزد. ⁽⁷⁾این شهر به وجود چشم‌گیر آثار عجیب باستانی معروف بوده است. ⁽⁸⁾

محراب سنگی داخل کلیسای جامع شهر که خطوط کوفی به تاریخ 349ه. در اطراف آن وجود دارد از آثار اسلامی باقیمانده در این شهر است. ⁽⁹⁾

طرطوشه

⁽¹⁰⁾ طرطوشه شهری است در پنجاه مایلی طرّکونه و متصل به بلنسیه در ساحل رود «ابره» که با عبور از ولایت ارجون به دریای «شامی» می‌ریزد؛ این شهر در دامنه کوهستانی قرار

گرفته که از درختان صنوبر پوشیده است و از چوب به‌دست آمده از آن برای ساخت کشتی‌های بزرگ استفاده می‌شود.

قصبه شهر، بر روی صخره‌های بزرگ قرار گرفته دارای حمام و بازار بوده و از مراکز کشتی‌سازی در آندلس محسوب می‌شود؛ این شهر بازرگانی، محل سکونت انبوهی از تجّار است. ⁽¹⁾

خرابه‌های قصبه آندلسی شهر و حیاط دیرِ مجاور علیای بزرگ شهر، از آثار برجا مانده از دوره اسلامی است. ⁽²⁾

قسطلونه

⁽³⁾ این شهر، در بین شهرهای بلنسیه، طرطوشه و شاطبه ⁽⁴⁾واقع شده، از شهرهای با اهمیت آندلس بوده و نزدیک جزیره «شقر»، قرار دارد؛ قسطلونه دارای «مسجد جامع» دو قصبه، مهمان‌خانه‌ها و بازارهای آباد بوده و از دیرباز بهترین کاغذ شرق و غرب جهان در آن تولید شده است. ⁽⁵⁾

از دوره اسلامی، آثار بسیاری در این شهر یافت می‌شود از جمله نام‌های عربی «الجزیه»، ⁽⁶⁾و«الخمیسی»، ⁽⁷⁾«بنی فایز»، ⁽⁸⁾«بنی مسلم»، ⁽⁹⁾«البریق» ⁽¹⁰⁾و... در شهر رایج است.

در اطراف قسطلونه، نخلستآنهای متعددی به چشم می‌آید این دشت سبز را، رودخانه «البیضاء» ⁽¹¹⁾یکی از شاخه‌های رودخانه «شقر» می‌شکافد؛ بر فراز کوه‌هایی که شهر را در میان گرفته، قلعه‌ها و استحکامات اسلامی زیادی به‌جا مانده است که از جمله «الحصن الکبیر» روی کوه «برنیسا» ⁽¹²⁾که بر غرب شهر مشرف است و نیز،

«الحصن القدیم» ⁽¹⁾و«الحصن الجدید» ⁽²⁾مجموعه‌ای متنوع از قلاع و استحکامات دوره اسلامی در ارتفاعات مشرف به شهر هستند.

دیوارهای شهر که بخش اعظمی از آن حاکی از معماری رومی‌گوتی‌عربی است، هم‌چنان پابرجاست؛ کلیسای جامع شهر نیز ⁽³⁾برفراز مسجد جامع در وسط شهر شاطبه بنا شده و در موزه شهر، آثار اسلامی بسیاری موجود است.

دانیه

⁽⁴⁾ دانیه شهری آباد در شرق آندلس و از اعمال بلنسیه است که در ساحل مدیترانه قرار گرفته؛ دیوار شهر با مهندسی خاصی در داخل دریا بنا شده است؛ دانیه، دارای قصبه‌ای در ارتفاعات است که هنوز آثارش بر بلندی‌های آن باقی است؛ در شهر درختان انجیر و انگور، همه‌جا را فراگرفته‌اند؛ ⁽⁵⁾همواره کشتی‌های زیادی درکنار این شهر بندری توقف می‌کنند؛ کوه‌های «جزیره یابسه» از روی کوهی بلند در جنوب این شهر پیداست، ⁽⁶⁾آثار اسلامی بسیاری در دانیه برجا مانده‌اند که از آن جمله است اسامی عربی بسیاری از خانواده‌ها و نیز نام روستاهای واقع در کوه‌پایه‌های حاشیه ساحلی؛ مانند: بنی‌مرفیل، ⁽⁷⁾بنی‌لبوبه، ⁽⁸⁾بنی‌دورم، ⁽⁹⁾بنی‌الشاوی، ⁽¹⁰⁾بنی‌جاسر، ⁽¹¹⁾بنی‌عیسی، ⁽¹²⁾بنی‌دلیج، ⁽¹³⁾بنی‌اربج؛ ⁽¹⁴⁾هم‌چنین شیخ قراءات، دانی، در این شهر به‌سر می‌برد. ⁽¹⁵⁾این شهر در دوره ملوک الطوایف مرکز مجاهد عامری بود.

لَقَنْتْ

⁽¹⁾ لقنت، شهر بندری کوچک، باستانی و رومی‌گوتی‌عربی است (لوکنم رومی که مسلمانان به آن نام لقنت دادند و اسپانیایی‌ها به آن آلیکانت ⁽²⁾گفته‌اند؛ این شهر دارای قصبه‌ای است که بر فراز کوه قرار گرفته است. ⁽³⁾

مردم از این بندر کوچک به همه نقاط دریا سفر نموده و بدین منظور کشتی‌های بسیاری در آن توقف می‌کنند و از محصولات آن انواع میوه، به‌ویژه انجیر و عنّاب و سبزیجات است.

از جمله آثار اسلامی لقنت، بناهای مانده از قصبه شهر و نیز «حصن قدیسه باربارا» ⁽⁴⁾است؛ لقنت در کوهپایه بلندی به نام «بنی قندیل» ⁽⁵⁾که نامی اسلامی است، واقع شده است. ⁽⁶⁾

ألش

⁽⁷⁾ الش، شهری باستانی در شرق آندلس است که در جنوبی غربی لقنت قرار دارد؛ در نزدیکی این شهر، چشم‌انداز زیبایی از جنگل‌های نخل ایجاد شده که حدود صدهزار نخل را با محصولاتی عالی در خود جای داده است؛ وجود این مقدار نخل در اطراف شهر، حاکی از پدیده‌ای عربی‌اسلامی در آندلس است؛ از ویژگی نخلستآنهای این شهر، وجود گونه‌ای از نخل است که در جاهای دیگر آندلس نمی‌روید. ⁽⁸⁾

از جمله آثار تاریخی موجود در این شهر «برج قلهره» و قلعه‌ای به نام «القصر» ⁽⁹⁾است. ⁽¹⁰⁾

اوریوله

⁽¹¹⁾ این قصبه، دژی است در شرق آندلس که در مرکز «کوره تدمیر» بین مرسیه والش در

پانزده مایلی الش واقع گردیده است؛ ⁽¹⁾شهر باستانی اوریوله بر بالای کوهی بلند قرار دارد که باغ‌های میوه فراوان اطراف آن را فرا گرفته‌اند؛ کوه‌هایی که از هر سو، اوریوله را احاطه کرده و نیز رود «شقوره» از میان آن عبور می‌کند؛ ⁽²⁾بنای بازارها و برخی از دیوارهای آثار تاریخی قصبه هنوز هویداست؛ حیاط دیر «سان دومنگو» را با قوس‌های عربی آن از حیث آثار کتبی خطی، «اسکوریال کوچک» ⁽³⁾نامیده‌اند.

قرطاجنه

⁽⁴⁾ حمیری در کتاب خود از سه قرطاجنه یاد کرده است: 1. قرطاجنه افریقیّه؛ 2. شهری در نزدیکی جبل‌الطارق یا قرطاجنه جزیره؛ 3. شهری در جنوب مرسیه که هزدروبال در 243ق.م بنا کرد و مرکز اصلی ناوگان دریایی و دالان تجاری آندلس و رکن جهاد و جنگ دریایی در عصر اسلامی گردید که کشتی‌های جنگی در سواحل آندلس و مغرب از این بندر اعزام می‌شدند و لذا «قرطاجنة الخلفاء» نامیده شد.

این شهر بسیار خرم و خوش‌آب و هواست و در توصیف آن برخی گفته‌اند که نظیر آن روی زمین یافت نمی‌شود؛ با یک باران در زمین آن سُنبل می‌روید؛ از این بندر تا خشکی چهل مایل فاصله است. ⁽⁵⁾آثار اسلامی باقیمانده در «قرطاجنه الخلفاء»؛ دژی به نام «حصن الآندلسیین» ⁽⁶⁾یا «پادگان سبیون» است که در بالای ارتفاعاتی در شمال شهر پابرجاست؛ این حصن، از آثار رومی‌اسلامی، قرطاجنه است؛ ⁽⁷⁾حصن «کنسبسیون» و «کلیسای جامع» شهر، به‌وسیله مسلمانان در هنگام فتح آن، به مسجد تبدیل گردید و سپس با سقوط دوباره شهر، مبدل به کلیسای جامع شد.

غرناطه

⁽¹⁾ غرناطه در زبان اسپانیایی به معنای انار (الرمانه) است؛ ⁽²⁾انار سمبل تاریخی این شهر است که هنوز بر دروازه سرخ قصبه آن، شکل سه انار، به‌عنوان نماد شهر، بر روی صخره‌ای درج شده است. این شهر از قدیمی‌ترین شهرهای کوره البیره است.

سقوط این شهر، در ربیع‌الاول سال 897ه/1492م به مثابه سقوط نهایی آندلس بود و خاتمه جنگ‌های صلیبی در آندلس، ⁽³⁾محسوب شد.

شهر غرناطه، مرکز ایالت غرناطه بوده و در کنار رود «خِنیل» (یا شنیل) ⁽⁴⁾قراردارد که از کوه‌های «شُیلَّر» سرچشمه می‌گیرد؛ صدها باغ، شهر را دربرگرفته‌اند و ازاین‌رو غرناطه را بهشت روی زمین نامیده‌اند؛ کوه سییرانوادا (شیلر) یا کوه برف بر آن مشرف بوده و رودخانه «الوادی الکبیر» در آن جاری است که شعبه‌ای از آن (شنیل) از سمت شرق، وارد شهر شده و در فصل تابستان پرآب و پرخروش به جنوب شهر می‌رسد.

این شهر از خوش آب و هواترین نقاط زمین است؛ حاصل‌خیزترین خاک را داشته و بهترین نوع میوه‌ها در آن به‌دست می‌آید و از جمله محصولات آن کتان است که از کتان «نیل» مرغوب‌تر می‌باشد. ⁽⁵⁾

بیشترین آثار اسلامی باقیمانده آندلس در این شهر قرار دارد؛ هم‌چنین نام‌های اسلامی برخی از خیابآنها و میادین، از جمله «فی‌البیازین» ⁽⁶⁾در شمال شرق غرناطه که شکل آندلسی خود را تاکنون حفظ کرده، امروزه، هم‌چنان متداول است.

دیوارهای شهر قدیمی، کماکان حفظ شده و دارای خیابآنها و کوچه‌های تنگ و متقاطع و باریکی است و خانه‌ها از شکلی آندلسی برخوردارند؛ حمام بزرگی در یکی از کوچه‌ها به شکل مربع است.

از جمله دیگر آثار باستانی شهر «میدان باب الرمله» و «القیسریه» ⁽¹⁾و کلیسای جامع است که بر روی مسجد جامع شهر بنا شده و ضریح و قبر فردیناند وایزابلا در آن قرار دارد؛ «باب البیره»، ⁽²⁾«قصر شنیل» ⁽³⁾و «پل شنیل»، ⁽⁴⁾که اسم آندلسی قدیم خود را برخود دارد، هم‌چنان پابرجاست.

در موزه‌های غرناطه، آثار بسیاری از دوره اسلامی وجود دارد؛ «قصرالحمراء» ⁽⁵⁾مهم‌ترین اثر به‌جا مانده از دوره اسلامی آندلس است که اسپانیایی‌ها آن را «القصرالعربی» ⁽⁶⁾نامیدند. این کاخ بخش کوچکی از شهر الحمراء یعنی همان قصبه الحمراء است که با حیاطها و سالن‌های متعدد نشانه اوج معماری مغربی‌آندلسی است. «قصرالجنّة، قصرالعریف» ⁽⁷⁾از دیگر آثار غرناطه دوره اسلامی هستند. ⁽⁸⁾

وادی آش

⁽⁹⁾ این ناحیه، در شمال شرق غرناطه واقع شده و یکی از شعب رودخانه «شلیر» در آن جاری است؛ انواع میوه، زیتون، توت، عناب و پنبه از محصولات آن است. ⁽¹⁰⁾از جمله آثار باقیمانده دوره اسلامی در این شهر قصبه ⁽¹¹⁾است. «حصن مُکلین» ⁽¹²⁾بر فراز کوهی بلند است که مهم‌ترین نقطه دفاعی مسلمانان در شمال غرناطه بوده است. ⁽¹³⁾

جیّان

⁽¹⁴⁾ جیّان از بزرگ‌ترین شهرهای آندلس است که در دامنه کوهی بسیار بلند که چشمه‌های

بسیاری در آن جاری است قراردارد؛ ⁽¹⁾جیّان از پادگان شهرهای عربی بوده و با استقرار «جند قنسرین» در آن، «قنسرین» نامیده شده است؛ حمام‌های متعددی در شهر وجود دارد و نیز جامعِ شهر، برفراز کوهی واقع شده که با پله‌های متعدد به آن می‌رسند؛ رود «بلّون» در آن جاری است و از باغ‌ها، بوستآنها و کشتزارهای گندم، جو، باقلا و انواع حبوبات برخوردار است؛ قصبه شهر نیز در مکان مرتفعی واقع شده است.

جیّان شهری خرم و آباد بوده و دارای سه هزار ده است با انواع محصولات که از جمله پرورش ابریشم در آن معمول است و حریر آن بهترین حریر آندلس به‌شمار می‌آید؛ ناحیه جیّان به طلیطله پیوسته است و در قلب آندلس قدیمی واقع شده است و به علّت موقعیت جغرافیایی ویژه‌اش همواره نقشی اساسی در حوادث آندلس داشته است.

از جمله آثار اسلامی شهر، بقایای حمام‌های عربی است، قصبه شهر و برج مربع شکل آن در عرض پانزده و طول سی متر بوده و در نهایت بلندی قرار دارد و غیرقابل دسترسی است.

کلیسای «سانتا مجدلینا» قدیمی‌ترین کلیسای جهان، در کنار «حمامات العربیة» قراردارد که عناصر آن، عربی- موریسکی و برج خارجی آن به سبک مناره‌های دوره موحدی قرن سیزدهم میلادی است. ⁽²⁾

بیّاسه و ابدّه

⁽³⁾ این دو، شهرهایی از ولایت جیّان هستند؛ شهر کوچک ابدّه در هفت مایلی بیّاسه در میان کشتزارهای گندم و جو، قرار گرفته؛ بیّاسه نیز، در بیست مایلی جیّان، در کنار رود بزرگی که به سوی قرطبه جاری است قرار دارد؛ این شهر دارای بازارهای متعددی است و اطراف آن را کشتزارهای وسیعی فرا گرفته است و از جمله محصولات آن، تولید زعفران در حجم بسیار است؛ در دو شهر بیّاسه و ابدّه، آثار اسلامی بسیاری از جمله قوس عربی «باب رُونسال» باقی مانده است. ⁽⁴⁾

لورقه و بسطه

⁽¹⁾ در بین شهرهای مرسیه و غرناطه، سه شهر وادی آش، لورقه و بسطه قرار دارند؛ لورقه شهر بزرگی است واقع در دامنه کوه با بازارها و حمام‌های متعدد؛ این شهر، شهری سفید و محکم و استوار است و شراب فراوان در آن تولید می‌شود؛ هم‌چنین درختان زیتون مبارک که در شب میلاد مسیح چراغانی می‌شوند در لورقه قرار دارند. ⁽²⁾

وجود آثار اسلامی بسیار، از جمله خیابآنها، کوچه‌ها، درب‌های خانه به سبک آندلسی از ویژگی‌های معماری آن است؛ از جمله در «لوشه» ⁽³⁾بقایایی موجود است که مردم بر این باورند که گنج‌هایی از دوره اسلامی در آن قرار دارد؛ ⁽⁴⁾هم‌چنین بقایای قصبه آندلسی از فراز کوهی مشخص است.

ارشدونه

⁽⁵⁾ ارشدونه، مرکز «کوره رّیه» و محل استقرار کارگزاران دولتی، در جهتِ قبله قرطبه قرار دارد، قصبه آن برفراز کوهی بلند و غیرقابل دسترس است؛ آثار این قصبه به‌طور کامل در محدوده کلیسایی است که بر فراز کوه قرار داشته و در آن آثار معماری اسلامی‌آندلسی و بقایای مسجد جامع مشهود است؛ هم‌چنین یکی از خیابآنهای بسیار قدیمی و اصلی شهر کنونی ارشدونه، نام عربی «المُحلی» را بر خود دارد.

مالَقَه

⁽⁶⁾ این شهر باستانی، با پیشینه رومی‌فینیقیه، مهم‌ترین شهر مرزی جنوب آندلس در دوره اسلامی بوده است؛ این شهر از اعمال ریَّه است. دریای مجاز (تنگه جبل‌الطارق) در سمت قبله این شهر ساحلی، با ساحلی از دیواره صخره‌ای قرار دارد؛ مالقه شهری آباد و پُرجمعیت بوده و از آن‌جا به مصر، شام، هند و عراق سفر می‌کنند و انجیر آن از جمله

بهترین محصولات آن‌جاست؛ آب شرب مردم از چاه تأمین شده و رودخانه بزرگی در زمستان در آن جاری می‌شود. ⁽¹⁾

قصبه مالقه که بر فراز کوه بلندی مشرف بر شهر قراردارد؛ ⁽²⁾هم‌چنان پابرجا بوده و در فاصله نزدیکی از قصبه قرار دارد؛ بازار کنونی مالقه که در وسط شهر واقع شده هنوز آثار اسلامی و آندلسی را در خود حفظ کرده است؛ از دیگر آثار این شهر، کلیسای جامع شهر و کلیسای «سیدة النصر» و «سان دومنجو» و نیز کلیسای «مسیح النصر» و دیگر آثار اسلامی است.

و در شهر کوچک «بلّش از توابع مالقه» در شرق مالقه نیز، آثار اسلامی‌عربی از جمله قصبه و کلیسای آن (سانتاماریا) هم‌چنان به‌چشم می‌خورد. ⁽³⁾

حصن جبل فاره

⁽⁴⁾ نام محل و کلیسایی است که عمربن حفصون بنا نهاده و در نزدیکی روستای «النّشر» و «بُبَشتر» قرار دارد.

مَربَّله

⁽⁵⁾ مربّله شهر کوچکی باستانی است که در نزدیک «بندر سهیل» قرار گرفته؛ هم‌چنین کوه بلندی در این شهر وجود دارد که «ستاره سهیل» از فراز آن دیده می‌شود. ⁽⁶⁾

المُنَکَّب

⁽⁷⁾ المُنَکَّب شهری است در چهل مایلی غرناطه، دارای بندر تابستانی با دژ بلند و استوار و بازارها و جامع؛ این شهر، محلی برای صید ماهی است و انواع میوه‌ها در آن وجود دارد.

«حصن منکب» از مهم‌ترین آثار باقیمانده از آندلس دوره اسلامی است؛ هم‌چنین دو برج به نام «برج راهب» از جمله آثار اسلامی این شهر است؛ در طول ساحل از مالقه تا منکب، چندین برج ازاین‌گونه از جمله «برج شلوبانیه»، «حصن لمایه»، «حصن تزلیانه» قرار دارند که از جمله دژهای این ناحیه ساحلی هستند. ⁽¹⁾

المَریَّة (مرآة البحر)

⁽²⁾ مشهورترین بندر آندلس به گفته حمیری، المریه است؛ شهری بزرگ از کوره البیره است، آب دریا به دیواره‌های این شهر می‌خورد. ⁽³⁾اعراب این بندر را به پادگانی نظامی، جهت محافظت از آندلس تبدیل کردند؛ و محلی برای توقف کشتی‌ها از شام، مصر، آندلس، مغرب، اسکندریه بوده است؛ هم اینک حدود هزار هتل و جامع و بازارهای متعددی در آن وجود دارد.

صنایع مختلف از جمله حریربافی و تولید انواع پارچه و ساخت ظروف مسی و ابزار آهنی در این شهر رواج دارد؛ قصبه شهر، برفراز کوهی مشرف بر شهر قرار دارد از جمله آثار اسلامی متعددی که در شهر مشاهده می‌شود «قصبة المریه» است؛ قصبه المریه در فضایی بزرگ و وسیع در شمال شهر مالقه کنونی قرار گرفته است و در شمار بزرگ‌ترین قصبه‌های آندلس می‌باشد؛ ⁽⁴⁾هم‌چنین کلیسای شهر که بر روی مسجد جامع بنا شده، مانند سایر بناهای آندلس، آثار عربی- اسلامی را در خود دارد.

رُنْده

شهر رنده در غرب مالقه قرار دارد و رودی که از «کوه طلوبره» می‌آید در شهر جاری است؛ ⁽⁵⁾آثار آندلسی بسیاری در این شهر به‌چشم می‌خورد که از جمله آن است: «القنطرة

العربیه»، «قصبه» که «الحصن» ⁽¹⁾نامیده می‌شود و نیز کلیسای جامع، بقایای چندین حمام عربی، قصر امیر ابی‌مالک، منزل خیجانتی، باب المقابر و... . ⁽²⁾

طریف

⁽³⁾ «جزیره طریف» نخستین منطقه آندلس است که مسلمانان در سال 91ه. به آن وارد شدند؛ این جزیره در ابتدای دریای شامی در دهانه تنگه «جبل‌الطارق» قرار دارد؛ آثار اسلامی متعددی از دوره اسلامی از جمله قصبه «الحصن» در آن به‌جا مانده است. ⁽⁴⁾

الجزیرة الخضراء یا جزیره ام حکیم

⁽⁵⁾ شهر جزیره خضرا در کنار بندر «ام حکیم» برفراز تپه‌ای مشرف به دریا قرار دارد؛ در شرق و غرب آن خندقی است و درخت‌های انجیر آن را فراگرفته‌اند؛ رودها و چشمه‌های گوارا و از جمله رودخانه «العسل» در آن جاری است؛ حصن استواری در شرق شهر با دیوار سنگی وجود دارد؛ از جمله دیگر بناهای آن، «مسجد رایات»، «مسجد جامع» و «دارالصناعه» است؛ هم‌چنین در کنار رودخانه العسل، باغ‌ها و بوستآنهای متعددی وجود دارند و جزیره «سبته» در مقابل آن قرار دارد. ⁽⁶⁾

در شرق شهر، مسجدی است که گفته شده یکی از صحابه پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) آن را بنا کرده است؛ مردم در ایام قحطی در آن جمع شده و «نماز استسقا» می‌خوانند. ⁽⁷⁾

از جمله آثار اسلامی در شهر کنونی جزیره خضرا که اکنون حدود پانزده هزار نفر جمعیت دارد؛ بقایای قصبه و بناهای اسلامی موجود در کلیسای جامع و... است.

جبل الطارق

⁽⁸⁾ این ناحیه کوهستانی، نخستین مکانی است که سپاهیان مسلمان در آن وارد شدند و در

جنوب جزیره خضرا، در غرب تنگه جبل‌الطارق واقع شده است؛ ⁽¹⁾سپس، در دوره اسلامی به آن کوه «کالبی» ⁽²⁾گفته شده و آن را با کوه «آتیلا» که در مقابلش، در ساحل افریقیّه قرار دارد؛ «اعمده هرقل» می‌نامیدند؛ مسلمانان پس از تصرف این ناحیه، حصن عظیمی در آن‌جا بنا کردند و در اطراف آن، شهر بزرگی به‌وجود آمد که اینک بقایای حصن آندلسی مغرب ⁽³⁾و بقایای چند حمام آندلسی در شهر جبل‌الطارق به‌جا مانده است. ⁽⁴⁾

شریش

⁽⁵⁾ یکی از شهرهای «کوره شذونه»، شریش است که در نزدیکی دریا واقع شده و در مصب رودخانه «لکة» که به اقیانوس محیط ⁽⁶⁾می‌ریزد، قرار دارد. «دژ روطه» ⁽⁷⁾در سمت قبله آن است؛ این شهر محل رباط و جایگاه استقرار صالحین از نقاط مختلف بوده و باغ‌ها و تاکستآنهای زیتون، انجیر و انگور از هر سو آن را فراگرفته‌اند. ⁽⁸⁾

آثار اسلامی، «القصر» و «کلیسای جامع» و «کلیسای الرحمه» که بر روی جامع و مساجد اسلامی بنا شده‌اند است از جمله بناهای تاریخی این شهر هستند. ⁽⁹⁾

حضور ایرانیان در آندلس از جمله مدخل‌های مورد تحقیق به‌وسیله محققان ایرانی و خاورشناسان بوده است از جمله موارد مهم این‌گونه تحقیقات ریشه‌یابی ایرانی نام شهرهای آندلس است. بعد از ورود سپاهیان اسلام به آندلس، ایرانی‌ها در «خزر» ساکن شدند و آن را به رسم موطن خود شیراز نامیدند؛ محققان تلاش کرده‌اند بین Xerez( گزرس) و Sherry( شری) نوعی ارتباط لغوی پیدا کنند و شریش را نامگذاری

عربی خزر دانسته‌اند. آشنایی مردم آندلس با شراب مشهور شیراز از نشانه‌های این مطلب است. ⁽¹⁾( errySh Xerez - Xiraz-)

در مورد شهر ریه ⁽²⁾در جنوب آندلس نیز محققان به ریشه ایرانی آن اشاره کرده و آن را معرّب ری دانسته‌اند؛ ⁽³⁾چنین احتمالاتی در مورد شهرهای طلیطله و اشبیلیّه و... نیز عنوان شده است. ⁽⁴⁾به‌هر صورت هنوز جای تحقیقات بسیاری در این زمینه موجود است.

بنبلونه

⁽⁵⁾ بنبلونه، پایتخت «ولایت ناوار» (نبّره یا بلاد بشکنس) است که بیشترین مقاومت را در مقابل مسلمین از خود نشان داد و هرگز تسلیم حکومت اسلامی آندلس نشد؛ این شهر در صدوپنجاه مایلی سرقسطه و سی‌وپنج کیلومتری مجریط (مادرید) در کوه‌های سر به فلک کشیده قرار دارد و مردم آن به زبان بشقیّه (باسک) ⁽⁶⁾سخن می‌گویند و نژادی ویژه از اسب‌ها را پرورش می‌دهند که قادر به حرکت در کوهستان است. ⁽⁷⁾

بُرْغُشْ

⁽⁸⁾ بُرْغُش شهری بزرگ از شهرهای ممالک «ناوار» و «قشتاله» است که نزدیک لیون قرار دارد و از میان آن رودی می‌گذرد که تاکستآنها و دشت‌های اطراف خود را سیراب می‌کند؛ ⁽⁹⁾این شهر، زادگاه السید کنبیطور ⁽¹⁰⁾بوده و به‌همین مناسبت، سنگ یادبودی نیز به‌نام او بر روی کلیسای جامع برغش و به یاد او و همسرش(خمینا) نصب شده است. ⁽¹¹⁾

بلد الولید

⁽¹⁾ بلد الولید از شهرهای عمده شمال اسپانیاست که دویست سال در اختیار مسلمانان بود؛ ⁽²⁾حصن «شنت منکش» ⁽³⁾(سیمانقا) شهر کوچکی در جنوب غربی بلد ولید و نیز برخی آثار آندلسی اسلامی در آن باقی‌مانده است؛ جنگ خندق بین عبدالرحمن سوم و رامیروی دوم در 327ه/939م، در این محل رخ داد؛ در دوران قرون وسطی، این شهر به‌عنوان زندان، مورد استفاده قرار می‌گرفت و اکنون محل نگه‌داری، وثایق آندلسی و مغربی نادر و ارزشمند است. ⁽⁴⁾

شقوبیه

⁽⁵⁾ در شمال غرب مجریط؛ مجموعه‌ای از آبادی‌های پرجمعیت به‌هم پیوسته در صد مایلی طلیطله است؛ ⁽⁶⁾در شقوبیّه و آبله ⁽⁷⁾آثار اسلامی متعددی از جمله پل رومی با دیوارهای عربی و... قراردارد. ⁽⁸⁾

وادی الحجاره (مدینة الفرج)

⁽⁹⁾ این شهر از دیگر شهرهای آندلسی است که در شصت و پنج مایلی طلیطله واقع شده است؛ ⁽¹⁰⁾وادی الحجاره با کشتزارهای وسیع، استحکامات دفاعی گسترده، خط مقدم نبرد مسلمانان در قشتاله و ناوار محسوب می‌شد؛ آثار اسلامی متعددی از جمله «القنطرة العربیه» با چهار قوس، به سبک عربی- آندلسی در آن به‌جا مانده است.

مجریط (مادرید)

⁽¹¹⁾ مجریط (مادرید) شهری شریف و گران‌قدر برای مسلمانان تلقی می‌شد که تا آخرین

ناحیه زمامداری قدرت مسلمانان در آندلس، یعنی: «قنطرة یاقوة» سی و یک مایل فاصله دارد؛ در مادرید، خاک نسوز که بیست سال روی آتش دوام می‌آورد تهیه و صادر می‌شود؛ «دژ مجریط» از دژهای عظیم مسلمانان در آندلس است؛ بیرون و اطراف دیوار شهر، خندقی بزرگ وجود دارد؛ هم‌چنین مسجد جامع از دیگر بناهای شهر محسوب می‌شود؛ این شهر دو قرن و نیم در اختیار مسلمانان بود.

مجریط (مادرید کنونی) شهری کاملا اروپایی است که آثار بسیاری از دوره اسلامی آندلس را در موزه‌ها و کتابخانه‌های خود جا داده است؛ از جمله آثار موجود در موزه مادرید، نسخه اصلی معاهده تسلیم نهایی آندلس به‌وسیله ابو عبدالله محمد آخرین شاه غرناطه است. ⁽¹⁾

شنت یاقب (شنت یاقو)

⁽²⁾ شهری است که نام آن با اسطوره‌ای درباره پیدایش این شهر، گره خورده است؛ این شهر مرکز ولایت جلیقیّه ⁽³⁾بوده و برفراز ارتفاعات بسیار بلند صعب‌العبور قرار دارد؛ کلیسای جامع که برفراز قبر یعقوب حواری بنا شده، شهر و کلیسای آن را کعبه حجاج مسیحی در طول قرون وسطی نمود.

بنا به داستانی: یعقوب در «بیت‌المقدس» به‌دست هیرود کشته شد ⁽⁴⁾و جسد او را با کشتی به این محل آوردند و آن‌گاه کلیسایی به نام او ساختند و از آن به بعد، فرنگی‌ها و رومی‌های قسطنطنیه به‌عنوان عید کنار قبر او تجمع می‌کردند. ⁽⁵⁾

لیون

⁽⁶⁾ شهر لیون اهمیت خاصی در تاریخ آندلس دارد؛ این شهر در سال 717م فتح گردید و در 742م مسیحیان شمال اسپانیا آن را بازپس گرفتند؛ ⁽⁷⁾حمیری آن را از پایگاهها و شهرهای

بزرگ و آباد قشتاله که مرکز معاملات و بازرگانی بوده و نیز مردمی با همّت و با وجود دارد، معرفی نموده است. ⁽¹⁾

سمّوره

⁽²⁾ شهر باستانی سمّوره پایتخت جلیقیّه بر ساحل رودخانه‌ای خروشان و عمیق قرار دارد و دارای استحکامات مثال زدنی بوده است؛ در اطراف آن هفت دیوار و بین هر دو دیوار خندق‌های وسیع وجود داشت که آب در حد گسترده‌ای در آن جریان می‌یافت؛ بیشترین مقاومت و تلاش در بازپس‌گیری از آندلس به‌وسیله شهروندان جلیقیّه‌ای صورت گرفته است. ⁽³⁾

أوقییدو

⁽⁴⁾ أوقییدو (اویدو) محلی در منطقه استرایاس ⁽⁵⁾و در ثغر اعلی است. شهر لُک نیز از شهرهای شمال اسپانیاست که مسلمانان، مدت کوتاهی آن‌دو را تصرف کردند.

کوادنجا

⁽⁶⁾ کوادنجا، منطقه‌ای صخره‌ای است و به «صخور کوادنجا» که مسلمانان از فتح آن عاجز ماندند شهرت دارد (این منطقه در روایت اسلامی، «الصخرة» نامیده شده است)؛ پلایو ⁽⁷⁾از اشراف گوت؛ همراه سی مرد و ده زن در غاری در این مکان مخفی شدند؛ در صخره أوسیبا؛ قبر پلایو و کنیسه‌ای قدیمی وجود دارد که از سراسر اسپانیا حاجیانی به آن‌جا می‌روند و اعتقادات عجیبی در مورد آن دارند. ⁽⁸⁾

بطلیوس

⁽¹⁾ بطلیوس از اقلیم مارده شهری باستانی واقع در کرانه رودی بزرگ ⁽²⁾است که به‌دست عبدالرحمن بن‌محمد جلیقی و به دستور «خلیفه اموی» امیرعبدالله بنا گردید و در ابتدا جامع آن ساخته شد؛ بطلیوس، شهری بزرگ، دارای ربضی ⁽³⁾بزرگ است؛ از میان شهر رودخانه بزرگی عبور می‌کند که در مسیر خود به حصن مارتله می‌رسد و نزدیک «جزیره شلطیش» به دریا می‌ریزد؛ از بطلیوس تا اشبیلیّه شش روز راه است. ⁽⁴⁾

بخشی از قصبه این شهر در مرز پرتغال باقی‌مانده و از بزرگ‌ترین قصبات آندلسی محسوب می‌شد. ⁽⁵⁾از جمله آثار اسلامی شهر برج موحدی این دوره، «برج اسبنتاپروس» ⁽⁶⁾است که برجی هشت ضلعی بوده و بعد از استرداد آندلس؛ بر فراز آن برج کوچکی، جهت نصب ناقوس بنا نموده‌اند که طول آن به سی متر می‌رسد.

مارده

⁽⁷⁾ مارده، واژه‌ای لاتینی به معنای «مسکن‌الاشراف» است؛ این شهر قرنها پایتخت «رومیان» و «گوت‌ها» بوده است؛ مارده در دوره اسلامی مسکن «بربرها» و «مولدین» شد.

در این شهر، آثار باستانی متعددی از دوره رومی وجود دارد؛ قصبه عربی شهر و کلیسای جامع آن نیز، از جمله آثاری اسلامی مارده هستند. ⁽⁸⁾

لبله (لبلة الحمراء)

⁽⁹⁾ از جمله شهرهای غرب آندلس، لبله است که در غرب شهر اشبیلیّه قرار گرفته و چند

رودخانه از جمله رودخانه «الاحمر» در آن جاری است. ⁽¹⁾

در لبلة، آثار باستانی و اسلامی بسیاری از جمله دیوار آندلسی قصبه، به‌طور کامل باقی‌مانده است؛ ⁽²⁾شهر قدیمی لبله، محصور در درون این دیوارها، هم‌چنان شکل آندلسی خود را حفظ کرده است؛ خیابآنها و دروازه‌ها، بی‌هیچ‌گونه اصلاحاتی، هم‌چنان به حال خود باقی مانده‌اند؛ دو کلیسای آن (سانتاماریا و سان مارتین) در محل مسجد قدیمی شهر بنا شده‌اند که کلیسای سانتاماریا، هم‌چنان بسیاری از آثار برجا مانده از مسجد، از جمله مناره قدیمی آن و... را در خود دارد.

شنتمرّیه یا فارو

⁽³⁾.⁽⁴⁾شنتمرّیه در خلیجی بر ساحل «اقیانوس محیط»، قرار گرفته است، شهری باستانی بوده و دارالصناعه مخصوص ساخت کشتی‌های بزرگ است؛ کشتی‌ها از نقاط مختلف در آن توقف می‌کنند؛ شهری آباد و دارای جامع و منبر است و آب دریا دیوارهای آن را فرا می‌گیرد؛ در جزایر نزدیک آن، درخت «صنوبر» می‌روید و از جمله محصولات آن، انجیر و عناب است؛ ⁽⁵⁾در شنتمرّیه، آثار اسلامی بسیاری از دوره آندلسی از جمله قصبه شهر باقی مانده است.

شلب

⁽⁶⁾ شلب، پایتخت «بلاد اکشبونه» واقع در غرب آندلس، در سمت قبله شهر باجه و در دامنه کوهی بلند قرار دارد؛ مزارع و باغ‌های بزرگ، از جمله درختان سیب، شهر شلب را فراگرفته‌اند؛ ⁽⁷⁾بازارهای متعدد و پر رونق و در سه مرحله‌ای ⁽⁸⁾شهر بطلیوس قرار دارد. ⁽⁹⁾

از آثار اسلامی باقی‌مانده شلب، حصن آندلسی با دیوارها و برج‌های آن است که اکنون به‌عنوان زندان مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ هم‌چنین بقایای دیوارهای شهری آندلسی نیز، در بخش میانی شهر امروزی شلب هویداست. ⁽¹⁾

باجه

⁽²⁾ یکی از شهرهای بسیار قدیمی آندلس باجه است که در صد فرسخی قرطبه واقع شده؛ این شهر از جمله پادگآنهای شهرهای عربی بود که فلسطینی‌ها در آن مستقر شدند. ⁽³⁾باجه به معنی صلح است. آثار باستانی و اسلامی بسیاری دارد.

قوسی اسلامی در باجه به نام «الباب الآندلسی» ⁽⁴⁾در شمال شهر کنونی به ارتفاع ده متر و عرض شش متر، با ستون‌هایی به قطر دو متر و نیز بخشی از دیوار قدیمی آن به یادگار مانده است؛ ⁽⁵⁾هم‌چنین از جمله آثار باستانی موجود آن، قصبه و حصن باجه و چند برج و قوس آندلسی دیگر است.

یابره

⁽⁶⁾ یابره از توابع باجه محسوب می‌شود، شهری بزرگ ⁽⁷⁾و سرسبز و پوشیده از باغ‌های زیتون است. ⁽⁸⁾این شهر در سال 1165م (561ه) سقوط کرد و هنوز آثاری آندلسی و رومی بسیاری در آن به چشم می‌خورد. ⁽⁹⁾

اشبونه

⁽¹⁰⁾ اشبونه (لیسبون) از جمله شهرهای تابع باجه و پایتخت کشور پرتغال است که زیباترین و

تازه‌ترین پایتخت‌های اروپا به‌شمار می‌رود؛ این شهر در مصب رودخانه‌ای در کنار «اقیانوس محیط» قرار دارد و دیوارهای شهر همواره در معرض برخورد امواج اقیانوس قرار دارند.

آثار اسلامی شهر، دیوارها و برج‌های قصبه و قوس باب‌البحر و نیز یکی از دروازه‌های شهر قدیم اشبونه و... هستند. ⁽¹⁾

از محصولات اشبونه، عسل و عنبر آن معروف است و شهر حصن‌المعدن در جنوب آن قرار دارد.

شِنْتَره

⁽²⁾ شنتره از جمله شهرهای اشبونه، واقع در دامنه کوهی بلند، خرم و با مناظر طبیعی بسیار زیباست؛ این شهر در نزدیکی دریا قرار گرفته ⁽³⁾و دارای هوایی بسیار لطیف است که باعث افزایش عمر ساکنان آن می‌شود؛ هم‌چنین در میان شهر، رودی جریان دارد که آب شرب اهالی را تأمین می‌کند.

بیشترین تولیدات سیب در این شهر به‌دست می‌آید و از جمله محصولات آن، نوعی سیب و گلابی بسیار بزرگ است؛ در کوه‌های شنتره، گل بنفشه به وفور می‌روید و عنبر مرغوب از جمله دیگر تولیدات آن است. ⁽⁴⁾

از جمله بناهای تاریخی شنتره، «حصن آندلسی» ⁽⁵⁾است که از آثار آندلسی به‌شمار می‌آید؛ دیوارها و برج این قصبه بر فراز کوه «حالم» هم‌چنان پابرجاست. ⁽⁶⁾

شنترین

⁽⁷⁾ شنترین از شهرهای «کوره باجه» بر فراز کوهی بسیار بلند بنا شده است و حصن بزرگ آن

در جهت قبله قرار دارد و ربض آن در پایین کوه است؛ در این شهر چشمه‌های بسیاری جاری بوده و دارای باغ‌های بزرگ میوه بسیاری است؛ از جمله منابع آب آن رودخانه‌ای خروشان چون نیل در شنترین است. ⁽¹⁾

از میان آثار اسلامی آندلسی باقی مانده در شنترین، می‌توان دیوارها و برج‌های سالم قصبه که در خارج شهر کنونی به‌چشم می‌خورد و نیز اجزای داخل کلیسای جامع آندلسی را برشمرد؛ «کلیسای یوحنا»، در محل مسجد بنا شده و برج ناقوس آن نیز، مناره پیشین آن مسجد است. ⁽²⁾

برشلونه (بارسلون)

⁽³⁾ برشلونه مرکز ایالت بارسلونا و کاتالونیا، ⁽⁴⁾ناربون، کی سون و... بوده و در ناحیه «لانگدونک» ⁽⁵⁾قرار دارد؛ این شهر، از جمله شهرهای آندلس دوره اسلامی در آن سوی جبال «پیرنه» ⁽⁶⁾محسوب می‌شده است.

جزایر آندلسی مدیترانه

میورقه ⁽⁷⁾

میورقه بزرگ‌ترین جزیره از مجمع الجزایر «الشرقیه» (جزایر بلیار) است؛ جزیره منورقه ⁽⁸⁾در شمال شرقی و جزیره یابسه ⁽⁹⁾در جنوب غربی آن واقع شده‌اند و تعدادی جزایر کوچک نیز در اطراف آنها وجود دارد؛ شهر میورقه مرکز این جزایر است؛ این جزایر دوره رومی، گوتی و عربی را گذرانده‌اند. جزیره میورقه به سال 290ه. به‌دست عصام خولانی فتح گردید. در دوره اسلامی، شکوه تمدن اسلامی را به خود دید؛ این «جزیره در دریای زقاق قرار دارد؛ شهر

«بجایه» در مغرب «اوسط» در قبله آن است و در شرق «جزیره سردانیه» واقع شده است. ⁽¹⁾

از جمله آثار اسلامی باقیمانده در این جزیره، «قصرالمدینه»، ⁽²⁾بقایای دیوارهای عربی «مسجد جامع» (کلیسای جامع)، عقد سنگی «باب‌المدینه»، حیاط «دیرسان فرانسیکو» و دژ معروف به «المنظرالجمیل» ⁽³⁾بر بلندی کوهی مشرف بر شهر است و مجموعه‌ای از آثار و وثیقه‌ها در موزه شهر از جمله وثیقه مربوط به تقسیم اراضی شهر در گنجینه شهرداری میورقه موجود می‌باشد. ⁽⁴⁾

قُری و نیز شهرهایی با نام‌های اسلامی در جزیره وجود دارد؛ مانند: بنی سالم، بنی عبدالسلام ⁽⁵⁾، ⁽⁶⁾ابن‌نصر، ⁽⁷⁾بنی الزار یا بنی الزرع و...؛ هم‌چنین از طایفه «الفجر» به‌صورت اقلیت هنوز گروهی در برخی نقاط جزیره و نیز در شهر سولییر ⁽⁸⁾به‌سر می‌برند.

شقر ⁽⁹⁾

جزیره شقر نزدیک لبله در هجده مایلی بلنسیه، قرار دارد؛ در میان درختان سرسبز پوشیده شده است و انواع میوه در آن به‌دست می‌آید؛ شقر، دارای مسجد جامع، مساجد متعدد و نیز چند مهمان‌خانه و بازار است و شاعران به‌خاطر اوج زیبایی مناظر بدیعِ آن، قصایدی در وصف طبیعت آن سروده‌اند. ⁽¹⁰⁾

شلطیش

جزیره شلطیش ⁽¹¹⁾نزدیک شهر لبله، در دریای محیط، جزیره‌ای بدون دیوار و برخوردار از صنعت تولید آهن است؛ ⁽¹²⁾صنعتی که سایر نقاط از بنای آن عاجزند (ساخت اسکله‌های

آهنی برای بنادر جهت توقف کشتی‌ها). این شهر، دارای چشمه‌های گوارا، باغ‌های با شکوه و محل رویش بهترین درختان صنوبر است. ⁽¹⁾

نگاهی اجمالی به تاریخ اسپانیا پیش از فتح

شبه جزیره ایبری، همواره از دیرباز محل آمدوشد و اختلاط نژادها و اقوام مختلف بوده است؛ آن‌چه در سابقه شهرهای آندلس در منابع لاتین و نیز منابع اسلامی ذکر شده، بیشتر تمرکز بر سابقه رومی این شهرهاست، که در بیان پاره‌ای از شهرهای آندلس به آن اشاره شده است؛ نمونه بارزی که حاکی از حضور مسلط روم در آندلس می‌باشد شهر قرطبه، مرکز سنّتی اسپانیاست؛ حفاری‌های اخیر که به‌وسیله فلیکس هیرماندیز ⁽²⁾در مسجد قرطبه‌صورت گرفته، بقایایی از موزائیک خانه‌های رومی و برخی عناصر رومی به‌دست آمده است ⁽³⁾که حاکی از وجود نوعی معبد رومی است. ⁽⁴⁾

فینیقیه، ایبر، بربر، سلت، صقلی، گوت، واندال و عرب در پیشینه تاریخی اسپانیا آمده است؛ ⁽⁵⁾ابن‌خلدون ⁽⁶⁾تاریخ اجمالی «جزیره آندلس» و حاکمیت گوت‌ها را در دویست سال پیش از اسلام ذکر کرده است؛ ⁽⁷⁾جغرافی‌دانان مسلمان هم، تاریخ این جزیره را از زمان طوفان نوح(علیه السلام) مورد بررسی قرار داده‌اند؛ از جمله ابن‌عذاری، مورخ مغربی، گزارش مختصر تاریخی اقوامی که در فاصله طوفان نوح تا ورود عرب درآن‌جا حضور داشته‌اند، بیان کرده است. ⁽⁸⁾

«قوم ایبر» در عصر حجر از افریقا به «شبه جزیره ایبری» مهاجرت کردند؛ ⁽⁹⁾پس از

مهاجرت «سلت‌ها» به اسپانیا، این دو قوم با هم درآمیختند و «سلتیبریان» به‌وجود آمدند، ⁽¹⁾«فینیقی‌ها» نیز در 1100ق.م در آندلس، مهاجرنشین‌هایی داشتند ⁽²⁾که به دست «یونانیان» و «کارتاژها» و بعد «رومیان» افتاد؛ بعد از تصرف اسپانیا توسط رومی‌ها، مردم اسپانیا فرهنگ رومی را اتخاذ کردند؛ در قرن پنجم میلادی اسپانیا مورد هجوم «واندال‌ها» قرار گرفت اما «ویزیگوت‌ها» در سال 507م واندال‌ها را به آفریقا راندند؛ با قدرت گرفتن گوت‌های ⁽³⁾باختری (ویزیگوت‌ها) در بخش غربی امپراطوری روم، این نیروها سراسر اسپانیا و جنوب «گُل» را تحت سلطه خود درآوردند. ⁽⁴⁾

با ظهور والیا، ⁽⁵⁾در بین ویزیگوت‌ها ⁽⁶⁾که با افول امپراطوری روم مقارن شد، ویزیگوت‌ها ⁽⁷⁾از امپراطوری روم مستقل شدند؛ بعدها با رهبری یوریک ⁽⁸⁾در سال 467م که از او به‌عنوان بنیان‌گذار دولت ویزیگوت در اسپانیا نام برده می‌شود، حوزه اقتدار گوت‌ها بر سراسر شبه جزیره ایبری بر جنوب گُل و شمال اسپانیا و اقلیم لوزیتانیا (پرتغال) و اقلیم باتیکا (آندلس)، یعنی: دورترین بلندی‌های فرانسه مرکزی تا منتهی‌الیهِ جنوب اسپانیا، گسترش یافت؛ ⁽⁹⁾به گفته ابن‌خلدون گوت‌ها دویست سال پیش از اسلام بر اسپانیا مسلط شدند و طلطلیه را پایتخت خود قرار دادند و گاهی قرطبه و اشبیلیّه و مارده نیز دارالملک آنها بود. ⁽¹⁰⁾

گوت‌ها مسیحیانی آرین کیش ⁽¹⁾بودند ⁽²⁾که تا حد زیادی تمدن رومی را حفظ کردند؛ ⁽³⁾از جمله عقاید اساسی آنان که انکار الوهیت مسیحی و نفی وساطت کشیش‌ها بین مردم و خدا و نیز اعتقاد و دین آریوس ( Arius) که در زمینه توحید و تعدد زوجات، درست در مقابل اعتقادات کلیسای کاتولیک بود، در تونس، آسیای صغیر و شبه جزیره ایبری ریشه دوانید و گسترش یافت و بدین‌ترتیب آریوسی‌ها را به مسلمانان نزدیک نمود و زمینه انتقال آن را به اسلام فراهم کرد. ⁽⁴⁾

بعدها، مردم اصلی شبه‌جزیره ایبری، یعنی: گل‌ها و ایبرها با رهبری و حمایت کشیش‌ها برعلیه گوت‌ها قیام کرده و دامنه نفوذ گوت‌ها در اسپانیا محدود گردید. اختلاف بین گوت‌ها و جنگ عقیدتی بین گوت‌ها و ایبرها، اسپانیا را به جنگ داخلی و هرج‌ومرج کشاند. جنگ میان سه‌گانه پرستان ( Trinitarios) و موحدین ( unitarios) شکل تعصب سیاسی پیدا کرد و شبه‌جزیره ایبری را دچار تحول اجتماعی ساخت و بعد از مدت‌ها درگیری خونین، ریکاردو، ⁽⁵⁾پسر لیو ویژیلد ⁽⁶⁾(568م-586ه) آخرین شاه گوت‌های آرین کیش، که سراسر حکومت خود را وقف جنگ با کاتولیک‌ها کرده بود، برای مصلحت حکومت گوت‌ها؛ کیش آرین را رها کرد و در سال 587م در مجمع دینی تولدو اعلام کرد که وی و خانواده‌اش مذهب کاتولیک را پذیرفته‌اند. ⁽⁷⁾و از آن پس آیین کاتولیک مذهب رسمی اسپانیا و دژ استوار این آیین شد. ⁽⁸⁾

انحطاط گوت ها

«گوت‌ها» اقداماتی را جهت حفظ سلطه متزلزل خود بر اسپانیا انجام دادند؛ از جمله به همت آنها زبان لاتین، زبان رسمی اسپانیا و شهر تولدو، بزرگ‌ترین اسقف‌نشین شد؛ این

کار باعث ایجاد وحدت بین دو ملت «ایبر» و «گوت» گردید؛ اما هم‌چنان زمینه اختلاف و جنگ داخلی در اسپانیا برقرار ماند؛ چرا که نظام پادشاهی اسپانیا میان گوت‌ها براساس انتخاب بوده و همواره عامل تشنج در اسپانیا بود؛ ازاین‌رو تاریخ اسپانیای گوتی، با سلسله‌ای از جنگ، ترور و توطئه همراه گردید ⁽¹⁾و اسپانیا را در معرض نابودی و سقوط حتمی قرار داد.

در تقسیمات اداری حکومت نظامی گوت (اقالیم و شهرها)، هر شهر را یک «کنت» ⁽²⁾اداره می‌کرد و بر هر اقلیم نیز یک «دوک» ⁽³⁾حکم می‌راند؛ شاه از میان شورایی از اشراف که قدرتمندترین آنها با زور به سلطنت می‌رسید، انتخاب می‌شد؛ شورای سیاسی- مذهبی تولدو در مواقع حساس در کنار شاه نقش اساسی در اداره امور اسپانیا ایفا می‌کرد.

از هنگام فساد گوت‌ها تا ظهور اعراب در آندلس؛ دوره جدیدی در تاریخ اسپانیا به حساب می‌آید که سرنوشت آن کشور با فتوحات عرب پیوند خورده است و به گفته مونس: اگر اعراب در 711م در امور جزیره دخالت نمی‌کردند، بی‌گمان گوت‌ها چنان ضربه‌ای به اسپانیا می‌زدند که تصور آن هم به آسانی ممکن نیست. ⁽⁴⁾

آخرین شاه گوت، هنگام حمله اعراب، غَیطشه ⁽⁵⁾(ویتیزا) ⁽⁶⁾بود که در سال 700م به تخت سلطنت نشست؛ ⁽⁷⁾اوضاع اسپانیا در زمان او چنان آشفته بود که به تعبیری او و فرزندانش، زمینه فتح اسپانیا توسط مسلمین را فراهم ساختند؛ ⁽⁸⁾از جمله زمینه‌های این

آشفتگی، اختلاف میان روحانیون مسیحی بود؛ این اختلافات، باعث تشکیل مجامع متعدد شد؛ چنان‌که از سال 589 تا 702م شانزده مجمع دینی کلیسا در طلیطله تشکیل شد؛ اما اضطراب و آشوب هم‌چنان در حال گسترش بوده و حکایت از ضعف مسیحیت داشت؛ ⁽¹⁾اختلاف بین خاندان سلطنتی، مخالفت و سرکوب شدید یهود و بسیاری از مشکلات اقتصادی در اسپانیا، دوره گوت را به دوره‌ای پر از تناقضات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی ⁽²⁾و دینی تبدیل کرد؛ با مرگ غیطشه در اواخر سال 709م، ملکه اسپانیا و دو فرزند او طلیطله را ترک کردند ⁽³⁾و شورای بزرگان طلیطله، رودریک را از بین خود برگزیدند و به‌عنوان حاکم آندلس و جانشین ویتیزا (غیطشه) معرفی کردند. ⁽⁴⁾

رودریک ⁽⁵⁾قرطبه‌ای در 710م پادشاهی خود را اعلان کرد که با پنجمین سال حکومت ولید در دمشق مقارن بود؛ ⁽⁶⁾او با لشکر عظیم به سمت تولدو حرکت کرد و رخزبندو (رخشندش در متون عربی) پسر ویتیزا را شکست داد؛ پسران ویتیزا در برابر ضربات مهلک رودریک به ستوه آمده و از مسلمانان کمک خواستند؛ نیروهای عرب نیز در این هنگام با فتح مغرب دور در نزدیکی آندلس مستقر شده بودند. ⁽⁷⁾

مورّخان مسیحی همواره چهره بدی از ویتیزا به علت این‌که حاضر نشد ⁽⁸⁾با یهود

اسپانیا مبارزه قطعی بکند، ترسیم کرده‌اند؛ آنان هم‌چنین از رودریک به‌عنوان قهرمان ملی مقاومت در برابر اعراب یاد کرده‌اند. ⁽¹⁾

در زمان حاکمیت گوت‌ها، نظام اشرافیّتِ روم باستان، هم‌چنان حفظ شد؛ شاه گوت، همه ثروت و قدرت را در اختیار داشت و اکثر مردم، برده زمین و تنها در پی تأمین منافع گوت‌ها بودند و عموم مردم اسپانیا از آرامش و رفاه برخوردار نبودند.

در مورد اوضاع مردم اسپانیا در دوران حکومت گوت‌ها، اختلاف زیادی بین مورّخین گذشته و معاصر وجود دارد؛ ⁽²⁾بیشتر اسپانیایی‌ها، مبالغه‌آمیز و تعصب‌آلود، آن را عصر رفاه دانسته و نهضت اسلام را ادامه طبیعی روند پیشرفت اسپانیا در عصر گوتی می‌دانند؛ در نقطه مقابل، مورّخان فرانسوی و عربی مانند دوزی، آن را دوره‌ای پر از انحطاط به تصویر می‌کشند؛ چنان‌که دوزی با ذکر عنوان اسپانیا هنگام فتح عربی، می‌نویسد: «این منطقه در نهایت ضعف و انحطاط و فروپاشی و فساد به‌سر می‌برد»؛ ⁽³⁾این گروه، در نابسامان جلوه دادن عصر گوتی مبالغه کرده‌اند. مورّخان گذشته عرب، نیز چنان‌که اشاره شد عصر گوتی را عصر انحطاط می‌دانند و مورّخان معاصر ⁽⁴⁾عرب، مانند عنّان معتقدند که «جامعه اسپانی، به انواع شوربختی‌ها و بینوایی‌ها دچار شده بود و ملت در نهایت محرومیت به‌سر می‌برد»؛ ⁽⁵⁾دکتر ابراهیم بیضون، حسن ابراهیم حسن ⁽⁶⁾نیز چنین نظری دارند؛ ⁽⁷⁾حسن ابراهیم حسن به اوضاع اسفبار سیاسی- اقتصادی مردم و رفاه بیش از حد اشراف در دوره گوت اشاره کرده و می‌نویسد: «مردم و یهود آرزو داشتند هرچه زودتر از سلطه گوت‌ها آزاد شوند؛ ⁽⁸⁾

آندلس به آتشفشانی تشبیه شده که تختِ پادشاهی گوت بر دهانه آن می‌لرزید. ⁽¹⁾

بی‌تردید دوره گوتی از حیث فرهنگ و تعالی مردم با عصر اسلامی به‌هیچ وجه قابل مقایسه نیست؛ گوت‌ها از جهت ارزش‌های انسانی و تشکیلات، از «واندال‌ها» و دیگر طوایف وحشی مستقر در اسپانیا، پست‌تر بودند؛ واندال‌ها و دیگر اقوام ساکن در اسپانیا در امور مذهبی مردم دخالت نکردند، اما گوت‌ها در این زمینه نیز دخالت کردند و همچون بلایی، دامنگیر همه مردم اسپانیا شدند. ⁽²⁾

مقارن اواخر عصر گوتی، شمال آفریقا توسط مسلمانان فتح شد و آنها با سلسله جنگ‌هایی که هفتاد سال طول کشید (21-90ه/642- 708م) چندهزار کیلومتر به حوزه خلافت اسلامی افزودند؛ در 49ه. با ساخت شهر قیروان، ایالات آفریقایی اسلامی ظهور کردند و با سقوط کارتاژ و تأسیس تونس، پایه‌های قدرت اسلامی در مغرب مستحکم شد و مسلمانان در مرزهای تونس و آندلس، تحرکاتی را آغاز کردند. ⁽³⁾

فتوحات آندلس را به نوعی می‌توان توسعه نظام حکومتی «امویان» در غرب اسلامی قلمداد نمود که پیشرفت آنها در شرق با مشکلاتی روبه‌رو شد و متوقف گردیده بود؛ ⁽⁴⁾فتح آندلس که در طی چهار سال (95 91ه) صورت گرفت، مرزهای خلافت را تا پشت دروازه‌های اروپا رساند؛ چرا که در حقیقت، فتح آندلس، فتح دروازه جنوبی ورود به اروپا بود.

2- ورود اعراب به آندلس

اشاره

از ورود اعراب به آندلس چند گزارش در متون تاریخی به‌چشم می‌خورد؛ از بین مورخان مغربی‌آندلسی، ابن‌عذاری، بحث تاریخی ورود مسلمانان به آندلس را مورد بحث قرار داده است؛ به گفته وی چهار قول ⁽¹⁾در مورد چگونگی ورود مسلمین به آندلس وجود دارد:

موسی بن نصیر

مورخان از موسی بن‌نصیر با عنوان صاحب فتح مغرب ⁽²⁾و فاتح آندلس ⁽³⁾نام برده‌اند؛ اما در مورد مقامات معنوی و علم و فضل او کمتر سخن گفته‌اند به‌دنبال کامل شدن فتح مغرب‌اقصی، تحرکات نیروهای عرب در مرزهای آندلس آغاز شد؛ نبرد در اسپانیا، ادامه طبیعی جنگ‌ها در

افریقیّه بود که با حوادث داخلی اسپانیا مقارن شد؛ از جمله نخستین برخورد مسلمانان در 708م صورت گرفت که در جریان آن تیودوس مسلمانان را درهم شکست؛ ⁽¹⁾طارق بن‌زیاد ⁽²⁾والی طنجه در زمان فتح آندلس، با ژولیان ⁽³⁾حاکم دست نشانده امپراطوری روم شرقی در ناحیه سبته ⁽⁴⁾و صاحب جزیره خضراء مذکراتی را انجام داده و نتایج آنها را به موسی بن‌نصیر انتقال داد. ⁽⁵⁾

عبدالواحد مراکشی ⁽⁶⁾ضمن نقل داستانی، انگیزه برقراری ارتباط بین یلیان حاکم جزیره خضرا ⁽⁷⁾و طارق را ذکر کرده است ⁽⁸⁾و این داستان، مورد استناد ⁽⁹⁾چند منبع دیگر عربی قرار گرفته است؛ ⁽¹⁰⁾یلیان به علت تجاوز «شاه گوت» به حریم ⁽¹¹⁾او به مسیح قسم خورد که

حکومت او را سرنگون خواهد ساخت، ⁽¹⁾لذا با موسی بن‌نصیر مکاتبه کرد و از او کمک خواست و با او بر علیه رودریک ⁽²⁾متحد شد. ⁽³⁾یعقوبی ⁽⁴⁾سال 91ه. را سال لشکرکشی موسی بن‌نصیر به آندلس دانسته است؛ ⁽⁵⁾موسی پیش از لشکرکشی به آندلس، ابتدا طریف بن‌مالک ⁽⁶⁾(ابو زرع) را در رمضان 91ه. برای شناسایی با چهارصد سوار به آندلس فرستاد و سپس طارق را با هفت هزار نیرو راهی آندلس کرد؛ طارق تا طلیطله پیش رفت وآن جا را فتح کرد؛ ⁽⁷⁾خبر پیروزی طارق در آندلس، باعث شد تا رودریک با صد هزار نیرو برای سرکوب او حرکت کند. ⁽⁸⁾طارق با پادشاه گوت در «وادی لکَه» ⁽⁹⁾درگیر شد و در نبرد «وادی برباط» در رمضان سال 92ه/19 ژوئیه 711م. ⁽¹⁰⁾او را شکست داد؛ ⁽¹¹⁾بدین‌سان، عمر دولت سیصد ساله گوت به پایان رسید و فتح آندلس آغاز شد؛ موسی برای تکمیل فتح، در سال 92ه. وارد آندلس شد. ⁽¹²⁾و تا سال 95 هجری به پیش‌روی و فتح شهرهای آندلس و استحکام مواضع مسلمانان پرداخت و در ادامه فتوحات خود شمالی‌ترین نقطه ⁽¹³⁾آندلس (جلیقیّه) ⁽¹⁴⁾را به تصرف خود درآورد.

پیک خلیفه اموی، ابو نمر، ⁽¹⁵⁾در سال 95ه. دستور ولید بن‌عبدالملک مبنی بر توقّف

فتوحات و بازگشت سریع به شام را به موسی ابلاغ کرد ⁽¹⁾و موسی فتح آندلس را ناتمام گذاشت و همراه طارق و مغیث، راهی شام گردید.

به گفته محققین، فتح نیمه تمام آندلس، راه را برای ایجاد نخستین جرقه‌های حرکت استردادِ ⁽²⁾آندلس در اولین سال‌های فتح آن باز گذاشت؛ ⁽³⁾واگذاری دره‌های جلیقیّه به فراریان سپاه اسپانیا که در آن‌جا پناه گرفته بودند، باعث تشکیل اولین ⁽⁴⁾هسته مقاومت در برابر مسلمانان در «شبه جزیره ایبری» شد؛ پلایو ⁽⁵⁾در ارتفاعات بلند استوریاس، ⁽⁶⁾در جریان جنگ «کوادونگا» ⁽⁷⁾که منابع اسلامی به آن اشاره نکرده‌اند، ⁽⁸⁾شکست سختی به مسلمانان داد؛ بدین‌ترتیب مسلمانان نتوانستند در آغاز هسته‌های مقاومت را از بین ببرند.

بعد از پلایو در سال 737م پسرش فاویلا و سپس الفونسوی اول، رهبری مسیحیان آندلس را به عهده گرفتند و بانی دولت استوریاس ⁽⁹⁾شدند. شورش بربر (757/735م) با حکومت او مقارن شد. در روایت اسپانیایی از او به‌عنوان بنیان‌گذار جنگ‌های استرداد نام برده شده است.

موسی پیش از ترک آندلس، پسرش عبدالعزیز را در آندلس جانشین خود ساخت و اشبیلیّه را مرکز حکومت او قرار داد؛ ⁽¹⁰⁾غنایم موسی بن‌نصیر مورد توجه منابع قرار گرفته و آن را در تاریخ فتوحات مسلمین بی‌نظیر ⁽¹¹⁾دانسته‌اند؛ ⁽¹²⁾وی در نزدیکی شام؛ خبر بیماری ولید بن‌عبدالملک را شنید و دستور سلیمان مبنی بر درنگ در ورود به شام را دریافت کرد؛

اما بدون توجه به خواسته او وارد شام شد و در جامع اموی دمشق در میان جمع انبوه مردم بر ولید وارد شد؛ چهل روز بعد از مرگ ولید خلافت به برادر او سلیمان رسید؛ از نخستین اقدامات سلیمان بعد از خلافت، احضار و مؤاخذه موسی بن‌نصیر و قتل پسرش عبدالعزیز و قرار دادن سر بریده وی در برابر موسی بود؛ موسی چون سر فرزند خود را دید به سلیمان گفت: شهادت بر او مبارک باد، ⁽¹⁾به خدا سوگند او را کشتی، درحالی‌که بسیار روزه‌گیر و شب‌زنده‌دار بود. ⁽²⁾به گفته ابن قوطیه: عبدالعزیز کاری که مستوجب قتل او باشد، انجام نداده بود؛ اما برخی احتمال انتقام و استقلال‌طلبی عبدالعزیز و مسائل دیگر را از جمله علل قتل او دانسته‌اند؛ ⁽³⁾موسی بن‌نصیر مورد ستم حاکم اموی دمشق قرار گرفت و در سال 99ه. در سن هشتاد سالگی درگذشت. ⁽⁴⁾با قتل عبدالعزیز به سال 98ه/716م اوضاع آندلس متشنج شد؛ چرا که عبدالعزیز بن‌موسی بن‌نصیر در مدت کوتاه حکومت خود، فتوحات مسلمین را در سمت غرب و جنوب شرقی ⁽⁵⁾گسترش داده و اقدامات بسیاری جهت جلب رضایت مردم انجام داد؛ هم‌چنین پیمان صلح او با تدمیر ⁽⁶⁾جزو مهم‌ترین اسناد تاریخی روابط مسلمانان با مسیحیان اسپانیا محسوب می‌شود. ⁽⁷⁾

دوره والیان اموی آندلس- (92ه.- 138ه/711م-756م)

از آغاز فتوحات مصر، مغرب و آندلس، خلافت مرکزی بر کنترل فتوحات و وابستگی کامل سرداران فاتح به خلافت، سخت تعصب می‌ورزیدند و به‌جهت دوری این مناطق از شام، برای حفظ ارتباط و انقیاد کامل والیان، به‌سرعت آنها را تعویض می‌کردند؛ دوره «ولاة» در آندلس، صحنه رقابت خونین برای کسب قدرت و اعلام سرسپردگی است.

با قتل عبدالعزیز به سال 98ه. آندلس بدون والی بود؛ ⁽¹⁾قتل نخستین حاکم آندلس اوضاع نابسامانی را برای مدت طولانی در این کشور رقم زد؛ بعد از دو سال، مردم علی بن‌حبیب لخمی را برگزیدند؛ او مرکز حکومت را به قرطبه انتقال داد؛ ⁽²⁾در طی مدتی کوتاه حدود چهل سال از قتل نخستین حاکم آندلس تا سقوط دولت اموی در مشرق ⁽³⁾بیست والی در آندلس روی کار آمدند از جمله این والیان ایوب بود که انتخاب او با مخالفت والی مغرب، محمد بن‌یزید (97ه.-100ه) مواجه شد و او حُر بن‌عبدالرحمن ثقفی را در ذی‌الحجه 97ه. همراه چهل تن نظامی به امارت آندلس فرستاد. ⁽⁴⁾

خلافت عمر بن‌عبدالعزیز نیز با تحولاتی در اداره امور نقاط دور دست از مرکز خلافت همراه بود، ⁽⁵⁾از جمله این تحولات، استقلال ولاة آندلس از قیروان بود؛ ⁽⁶⁾سمح بن‌مالک خولانی در رمضان 100ه/719م به‌وسیله خلیفه اموی به امارت آندلس برگزیده شد؛ ⁽⁷⁾عمر بن‌عبدالعزیز ضمن مکاتبه با وی از او خواست اعراب را از آندلس بیرون کند و فرمان عقب‌نشینی از آندلس را به او داد؛ اما سمح گزارشی از وضعیت مسلمانان و استحکام قدرت آنها در آندلس به شام فرستاد؛ خلیفه نیز، غلام خود جابر را برای رایزنی به آندلس فرستاد ⁽⁸⁾در پی آن سمح بن‌مالک خولانی با کسب رضایت عمر بن‌عبدالعزیز و اطمینان دادن به او نسبت به بقای عرب در آندلس، ضمن انجام اصلاحات سیاسی‌اقتصادی در آندلس، فتوحات را ادامه داد؛ با مرگ عمربن‌عبدالعزیز، جابر رایزنی آندلس را رها کرد ⁽⁹⁾و در آن‌جا مستقر شد و به کارهای عمرانی پرداخت که از جمله آن، احداث پلی روی رودخانه «وادی الکبیر» ⁽¹⁰⁾در قرطبه بود.

سمح در نخستین تلاش جدی برای عبور ⁽¹⁾از جبل پیرنه، وارد خاک فرانسه شد و سپتمانیا را در اختیار گرفت؛ او در ادامه پیش‌روی، با مقاومت مردم باواریا روبه‌رو شد و سرانجام ⁽²⁾در جنگ طلوشه ⁽³⁾در سرزمین «گل» ⁽⁴⁾در ذی‌الحجه سال 102ه. به قتل رسید؛ ولی راه سمح در توسعه فتوحات در اروپا، به‌وسیله والیان بعد از او ادامه پیدا کرد؛ سومین والی آندلس، عبدالرحمن غافقی ⁽⁵⁾به دنبال شکست طلوشه در طی یک‌ماه حکومت خود، عملیات عقب‌نشینی را انجام داد؛ اما روشن شدن آتش نزاع قبیلگی عرب در آندلس، سقوط حکومت غافقی را به دنبال داشت.

با دخالت والی افریقیّه، بشر بن صفوان کلبی ⁽⁶⁾که در پی قدرت بخشیدن به «کلبی‌ها» و حذف «قیسی‌ها» از ولایت آندلس بود، عنبسة بن سحیم کلبی به سال 103ه/722م به‌عنوان والی آندلس برگزیده شد. ⁽⁷⁾امّا اوضاع آندلس متشنّج گردید و والی افریقیه مجبور شد بعد از قتل عنبسه؛ والی کلبی دیگری انتخاب کند. بشر بن صفوان در سال 107ه، یحیی بن سلمه کلبی ⁽⁸⁾را به‌عنوان والی آندلس برگزید. ⁽⁹⁾قتل عنبسه با اوج اضطراب سیاسی در آندلس همراه شد و در طی هفت سال، هفت والی روی کار آمدند که اقدامات آنها در راستای منافع حزبی بود و تحرکات نظامی آنها در جبهه خارجی به حداقل رسید، چنانکه ملاحظه شد حزب کلبی کوشید همه قدرت در آندلس را در اختیار بگیرد. بشر بن صفوان کلبی افراد خود را روی کار آورد. او نخست عنبسه و سپس یحیی بن سلامه بن عثمان بن ابی‌شعبه خثعمی، حذیفة بن احوص و هیثم بن عبدالکافی و عبدالرحمن بن‌عبدالله

غافقی و عبدالملک بن قطن فهری را یکی پس‌از دیگری به امارت آندلس گماشت. ⁽¹⁾

پس از مرگ بشر بن صفوان (حامی کلبی‌ها)، خلیفه اموی برای ایجاد تعادل و توازن بین قبایل عرب، جانب «قیسیان» را گرفت و حکومت افریقیه را به عبیدة بن‌عبدالرحمن سلمی داد که از قیسی‌های افراطی بود؛ ⁽²⁾به این شکل، نزاع قیسی‌یمنی که منشأ آن غالباً در افریقیّه بود، تأثیر منفی خود را در جریان فتوحات آندلس برجا گذاشت ⁽³⁾و آندلس صحنه قدرت‌نمایی احزاب مخالف شد و حاکمان افریقیّه تعصب خود را با انتخاب والی موافق با جناح خود به نمایش می‌گذاشتند.

بعد از یک دهه تشنج ناشی از این نزاع، عبدالرحمن غافقی موفق شد نزاع سیاسی‌قبیلگی عرب را در خدمت اهداف جهاد در مرزهای شمالی قرار جهت‌دهی کند؛ غافقی تا بیشترین حد ممکن در اروپا پیش‌روی و از رودخانه «الرون» ⁽⁴⁾عبور کرد و در فرانسه در «لوار» ⁽⁵⁾متوقف و وارد نبرد با دشمن شد؛ در جنگ «تور» و «پواتیه» ⁽⁶⁾(جنگ فرانسه) که ده روز طول کشید، در رمضان 114ه/732م انبوهی از مسلمانان کشته شدند. از «پواتیه» به‌عنوان نخستین تشکل صلیبی در برابر مسلمانان در قاره اروپا یاد کرده‌اند. ⁽⁷⁾محققین «نبرد بلاط» ⁽⁸⁾را از مراحل سرنوشت‌ساز تاریخ اسلام و مسیحیت تلقی کرده‌اند؛ منابع عربی از این واقعه با سکوت و یا اختصار عبور کرده‌اند؛ اما منابع کلیسا با شرح و تفصیل بسیار ولی با تردید و بدون دقت تاریخی ذکر کرده و بین آن با مسیر مسیحیت و گذشته فرانسه و بریتانیا و سرنوشت همه عالم ارتباط برقرار کرده‌اند؛ ⁽⁹⁾شارل مارتل ⁽¹⁰⁾و دولت‌های مسیحی شمال اسپانیا در جنگ تور ⁽¹¹⁾و «پواتیه» برای جلوگیری از پیش‌روی

اعراب، سیاست سرزمین‌های سوخته را به اجرا درآوردند و شهرها و نقاط آباد بین خود و سپاه مسلمانان را ویران و به بیابان غیرقابل سکونت تبدیل کردند. ⁽¹⁾

تشنج در انتخاب والیان آندلس

ترکیب جمعیتی اعراب آندلس (عرب بلدی‌عرب شامی‌عرب خراسانی) و امواج شورش بربرها، نزاع گسترده‌ای را بین اعراب جهت کسب قدرت در آندلس ایجاد کرد و خلافت اموی را در تعیین والی آندلس مستأصل نمود؛ با مرگ یزید بن‌عبدالملک، خلافت اموی به هشام بن‌عبدالملک رسید و او حکومت افریقیّه و مصر و آندلس را به عبیدالله بن حَبْحاب سلولی ⁽²⁾داد؛ ⁽³⁾عبیدالله نیز، عُقبة بن حجاج سلولی را در سال 116ه. به امارت آندلس منصوب کرد؛ ⁽⁴⁾عقبه تا سال 121ه. والی آندلس بود و در طی سال‌های امارت خود، سنت جهاد را ادامه داد. ⁽⁵⁾در سال 122ه. عبدالملک بن (قَطْن/قَطَن) الفِهری برای بار دوم به امارت آندلس برگزیده شد؛ ⁽⁶⁾وی مخالف بربرها و شامی‌ها بود و در واقعه «حرّه» با شامی‌ها جنگیده بود. ⁽⁷⁾

موج شورش بربر (114ه.-124ه) ⁽⁸⁾به رهبری میسره از مغرب ⁽⁹⁾اقصی به آندلس رسید؛ خبر شکست «پواتیه» و شورش بربرها، اوضاع آشفته‌ای در مغرب و آندلس ایجاد کرد و خلیفه اموی، هشام بن‌عبدالملک را به تجدیدنظر در سیاست مغربی‌آندلسی ⁽¹⁰⁾خود وادار نمود و در رمضان 123ه هشام، ابتدا والی افریقیّه و مصر عبیدالله بن حبحاب را عزل و

کلثوم بن عیاض قیسی ⁽¹⁾را به ولایت آن‌جا برگزید و همراه لشکری بزرگ متشکل از پنجاه هزار عرب شامی از سرسپردگان امویان به سرداری بَلْج ⁽²⁾بن بشر بن ثَعلَبة بن سَلامَة، راهی مغرب نمود؛ این سپاه در طنجه در ناحیه نَفْدوره با بربرهای پیرو حُمید زناتی و میسره روبه‌رو شد؛ درگیری شدید جناح کلبی و قیسی و ضعف حکومت آندلس، موقعیت بسیار مناسبی برای بربرهای مغرب و آندلس فراهم ساخت؛ شکست سنگین سپاه شام در مغرب اقصی، ⁽³⁾بهترین گواه بر این مطلب است؛ ⁽⁴⁾شکست غزوة الاشراف، انعکاس گسترده‌ای در آندلس داشت؛ ⁽⁵⁾هم‌زمانی شورش بربرها ⁽⁶⁾و موالی آندلس با شورش موالی ایرانی در شرق جهان اسلام حاکی از سیاست ضد اسلامی و انسانی امویان با مردم بومی مناطق فتح شده و اصالت نهضت بربرهاست؛ شدت ستم عرب نسبت به بربرها، به‌حدی بود که هیچ شورشی در آندلس برپا نشد مگر این‌که بربرها در تأیید آن شتاب کردند. ⁽⁷⁾رقیق قیروانی به رفتار توهین آمیز و ضدانسانی بلج بن بشر و سپاه او با مردم بومی در مسیر برقه تا قیروان اشاره کرده و می‌نویسد: «بلج»، در دروازه قیروان با غضب و تندی به مردم گفت: ⁽⁸⁾در خانه‌های خود را بروی سپاه شام نبندید تا آنها از اوضاع منازل شما آگاه شوند»؛ ⁽⁹⁾کار بلج، باعث قتل ⁽¹⁰⁾زودرس کلثوم بن عیاض (والی منصوب از سوی ⁽¹¹⁾هشام

بن‌عبدالملک) و تشدید هرج‌ومرج در مغرب و آندلس شد و هشام به ناچار حنظلة بن صفوان را به افریقیّه فرستاد و او در ربیع الاول 124ه. وارد قیروان شد و به درخواست عبدالملک بن قطن، از کمک به سپاه بلج که در سبته محاصره شده بودند، خودداری کرد؛ عبدالملک، به این شکل، کینه خود نسبت به شامی‌ها را نشان داد.

لشگر یزید در آندلس

ورود بلج که با هدف اصلاح امور مغرب و آندلس انجام شده بود ⁽¹⁾نتیجه معکوس داشت و باعث فتنه و جنگ داخلی بین اعراب شامی و بلدی شد؛ ⁽²⁾بلج، پس از شکست محاصره «سبته» و دفع بربرها در ذی‌القعده سال 123ه. برای سرکوب بربرهای شورشی آندلس وارد آن‌جا شد او به درخواست عبدالملک بن قطن، به‌شرط آن‌که بلج، یک‌سال بعد از شکست بربرها، آندلس را ترک کند با بلج و اصحاب او مکاتبه کرد؛ ⁽³⁾عبدالملک با بلج، سردار اعراب شامی مخالف بود، اما با شورش ⁽⁴⁾بربر در آندلس مواجه بود و با وجود این اطرافیانش او را از دعوت بلج به آندلس ترساندند و به او هشدار دادند درصورتی‌که بلج به آندلس بیاید، ولایت آندلس را تصاحب خواهد کرد؛ اما سرانجام وی مجبور شد با بلج وارد مذاکره شود؛ بلج ضمن پذیرش شروط عبدالملک، چند تن از اشراف دمشق را نزد عبدالملک گروگان گذاشت. ⁽⁵⁾نیروهای متحد عرب شامی، عرب بلدی و خراسانی، شورش بربر را مهار کردند و بلافاصله بعد از شکست بربر، اعراب به دو دسته تقسیم شدند: جناح شامی به رهبری بلج در قرطبه و جناح آندلسی به رهبری عبدالملک بن قطن که در سرقسطه پراکنده شدند.

بلج و نیروهایش بعد از سرکوب بربر، آندلس را ترک نکردند و دارالاماره و منزل والی آندلس عبدالملک بن قطن را تصرف کردند و بدین‌ترتیب بلج در چهارشنبه اول ذی القعده سال 123ه. در دارالاماره مستقر شد ⁽¹⁾و عبدالملک 90 ساله را به انتقام روز حرَّه (63ه) از خانه‌اش بیرون کشیدند و همراه با سگی در چپ و خوکی در راست ⁽²⁾او را مصلوب نمودند؛ ⁽³⁾ابن‌عذاری می‌نویسد: اعراب شامی عبدالملک را درحالی‌که می‌گفتند: «از شمشیرهای ما از مدینه گریختی»؛ کشتند. پسران عبدالملک که در ناحیه شمال آندلس و سرقسطه حکومت می‌کردند، ⁽⁴⁾به انتقام خون پدر ⁽⁵⁾با صد هزار عرب و بربر ⁽⁶⁾در محل برطوره به جنگ بلج آمدند ⁽⁷⁾و شکست سختی متحمل شدند؛ ⁽⁸⁾بعد از این جنگ، بلج دوازده ماه در آندلس حکومت کرد و در شوال 124ه. به‌دست والی ناربونه؛ عبدالرحمن بن علقه لخمی کشته شد. ⁽⁹⁾

بعد از قتل بلج، به ترتیبی که خلیفه اموی مقرر ساخته بود، ثعلبة بن سلامه یمنی، ⁽¹⁰⁾امارت آندلس را به عهده گرفت و به مدت ده ماه حکومت کرد؛ ⁽¹¹⁾ثعلبه، سیاست حزبی خود در فشار بر اعراب بلدی را از حد گذراند؛ زنان بلدی را می‌فروخت و مردان را به اسارت می‌برد و می‌کشت.

ابن‌عذاری و «اخبار مجموعه» ⁽¹⁾از رفتار وحشیانه ثعلبه در روز عید فطر یا قربان گزارشی آورده‌اند. ⁽²⁾و از تعرض وی به زنان بربر و عرب بلدی یاد کرده‌اند؛ ابن‌عذاری می‌نویسد: ثعلبه اسرای عرب مدینه، ساکن آندلس را به فروش و مناقصه گذاشته بود. ⁽³⁾«اخبار مجموعه» هم‌چنین رفتار توهین‌آمیز اعراب شام با دو پیرمرد آندلسی اهل مدینه ⁽⁴⁾را گزارش کرده است؛ ثعلبه در جنگ «مارده» نیروهای مهاجم بربر و عرب آندلسی را درهم شکست و قساوت شامی‌ها را به نمایش گذاشت.

ابوالخطّار و اتحاد موقت اعراب

وخامت اوضاع آندلس در اثر نزاع بلدی و شامی کار را به‌جایی رساند که هشام بن‌عبدالملک به سال 125ه/742م ابوالخطّار بن ضرار کلبی را که از گذشته با او دوستی داشت با مشورت حنظلة بن صفوان والی مغرب، والی آندلس نمود. ⁽⁵⁾ابوالخَطّار در رجب 125ه/743م وارد آندلس شده و اعلام عفو عمومی نمود و همگان را به صلح دعوت کرد؛ ⁽⁶⁾این کار با استقبال اعراب آندلس مواجه شد؛ او حکومت شمال آندلس را به پسران عبدالمللک داد و به هر شکل بود اطمینان طرفهای کشمکش را جلب کرد.

اعراب بلدی و شامی به ولایت او رضایت دادند؛ چون ابوالخطّار خود شامی بود، شامی‌ها از او استقبال کردند و فتنه‌ها آرام گرفت ⁽⁷⁾⁽⁸⁾لذا سپاه او را «سپاه صلح و عافیة» نامیدند. ⁽⁹⁾

او اعراب شام را در کوره‌های ⁽¹⁾مختلف آندلس ساکن کرد؛ ⁽²⁾وی از جمله اعراب دمشق را در البیره مسکن داده و آن‌جا را دمشق نامید؛ ⁽³⁾اهل اردن را در المریه و آن‌جا را اردن نامید؛ اهل فلسطین را در شذونه و آن‌جا را فلسطین نامید؛ اهل حمص در اشبیلیّه و آن‌جا را اشبیلیّه نامید؛ اهل قنسرین را در جیّان و آن‌جا را جیّان نام داد. اهل مصر ⁽⁴⁾را در تدمیر و باجه و آن‌جا را مصر نامید و...؛ مقرّی، پراکندگی عرب آندلس را به‌طور مفصّل در اثر خود ذکر کرده است. ⁽⁵⁾این حرکت سکنی گزینی اعراب اموی شام ⁽⁶⁾در نقاط حساس آندلس را می‌توان نخستین گام جهت استقرار نهایی امویان شرق در آندلس و انتقال خلافت اموی از شرق به غرب محسوب کرد.

ابوالخطّار، عرب شامی را که همراه ثعلبه قصد خروج از آندلس داشتند، شماتت کرد ⁽⁷⁾و خواست که آنها در آندلس بمانند و آنها را در شهرهایی که از لحاظ آب و هوا مانند شهرهای شام بود، جا داد. حکایت این مطلب حاکی از نیت واقعی ولاة اموی در مورد آندلس است؛ اموی‌ها در تدارک انتقال قدرت اموی از شام به آندلس بوده‌اند و ابوالخطّار دوست و نماینده خلیفه اموی، هشام این کار را از روی قصد و نقشه قبلی انجام داده است؛ چرا که حوادث مزبور با نابسامانی حکومت بنی‌امیه در مشرق مقارن است. ⁽⁸⁾

چکیده

مسلمانان بعد از فتح شام، مصر، افریقیّه و مغرب خود را برای ورود به آندلس آماده کردند؛ ترکیبی از عرب و بربر، سپاه بزرگی به‌وجود آورد که بخش اعظم آن را بربرهایی تشکیل می داد که خشم و کینه دیرینه سنتی نسبت به ساکنان ساحل غربی مدیترانه در آندلس را تجربه کرده بودند؛ رهبری این جماعت را دو برادر بزرگ بربر از موالی عرب؛ طارق و طریف بر عهده داشتند.

موسی بن‌نصیر، والی افریقیّه، ابتدا طریف را با چهار صد نفر بربر در 91ه/710م جهت شناسایی مناطق ساحلی آندلس گسیل داشت و این نخستین «سریه» اطلاعاتی بود که در خاک آندلس رخ داد؛ در پی گزارش طریف مبنی بر آماده بودن شرایط ورود به آندلس، طارق با سپاهی به تعداد هفتصد نفر از «بندر سبته» در 711م/94ه. در دامنه «کوه قلب» ⁽¹⁾فرود آمد و این کوه «جبل‌الطارق» ⁽²⁾نام گرفت؛ نیروهای طارق بدون هیچ مقاومتی، وارد منطقه «الجیراس» ⁽³⁾جزیره خضرا شدند که اکنون از بنادر مهم تردد کالا بین اسپانیا و افریقای شمالی است؛ نیروهای طارق تا وادی «لکّه‌گواد الته» ⁽⁴⁾پیش رفت و در کناره دریاچه کم عمق «لاخندا» ⁽⁵⁾متوقف شدند و در این منطقه در 28 رمضان 92ه/711م شکست قاطعی به نیروهای دشمن وارد ساختند و به‌سرعت فاصله ششصد کیلومتری «وادی لکه» تا «طلیطله» پایتخت سنتی «گوت» را طی کرده و آن‌جا را تصرف کردند.

موسی بن‌نصیر، سال بعد به‌دنبال طارق وارد آندلس شد و از مسیری غیر از طریقی که طارق رفته بود، پیش‌روی کرد؛ او در رمضان 93ه. شهر شذونه ⁽⁶⁾و وادی ابره، قلعه گوادیرا ⁽⁷⁾و اشبیلیّه ⁽⁸⁾را تصرف کرد و در اول شوال، مارده ⁽⁹⁾را گرفت و عازم طلیطله شد؛

طارق نیز با عبور از رود «تاجه» ⁽¹⁾به شهر طلبیره ⁽²⁾رسید و در آن‌جا با موسی ملاقات کرد و باهم رهسپار طلیطله شدند؛ در پی این پیروزی‌ها «گوت»ها به جنوب غربی آندلس، پرتغال، لبله، ⁽³⁾باجه ⁽⁴⁾و اکشبونه ⁽⁵⁾گریختند؛ موسی تا زمستان 95ه. در طلیطله ماند و به زبان عربی و لاتینی سکه زد؛ او در این سال در ادامه پیش‌روی به سمت شمال آندلس به سرقسطه ⁽⁶⁾رسید و مرکز دره «ابره» ایبره ⁽⁷⁾را تصرف کرد؛ طارق نیز آراگون و اشتورقه را فتح کرد و در ایالت اشتوریاس تا ناحیه خیخون ⁽⁸⁾پیش رفت. ساکنان نواحی کوهستانی آندلس به «صخره پلایو» و به قله‌های مرتفع فرار کردند و نخستین هسته مقاومت در برابر مسلمانان در آن‌جا شکل گرفت.

مرکز خلافت در شام که اخبار فتوحات در آندلس را دنبال می‌کرد، برای به‌دست گرفتن مسیر فتوحات و کسب غنایم، مغیث رومی را با پیامی روانه آندلس نمود؛ ورود مغیث، به منزله کودتای اموی در آندلس، جهت به‌دست گرفتن مسیر فتوحات بود؛ مغیث، پیام خلافت را مبنی بر توقف فتوحات و بازگشت موسی و طارق به شام را ابلاغ کرد و خود با تصرف قرطبه، امر فتوحات را به‌دست گرفت و موسی بن عبدالعزیز را جانشین خود کرد و همراه طارق، عازم شام شد و مغیث، پس از بازگشت، در دمشق دچار محنت شد و با وضع بدی بدرود حیات گفت.

نتایج «فتح آندلس»

کردند و منطقه اسلامی نو بنیادی در غربی‌ترین نقطه جهان اسلام پدید آمد و پرچم اسلام در قلب اروپا افراشته شد؛

پرسش

منابع، برای مطالعه بیشتر

جغرافیای آندلس، به‌طور مستقل از برخی منابع جغرافیایی متقدمین استخراج و منتشر شده است. از جمله صفة جزیرة الآندلس از کتاب الروض المعطار فی خبر الاقطار اثر حمیری که لوی پرونسال آن را به فرانسه ترجمه و منتشر کرده است و نیز رساله فی فضل الآندلس، اثر ابن‌حزم که احسان عباس آن را از «نفح الطیب» استخراج و منتشر نموده است.

در منابع لاتین، کتب مستقلی راجع به «گوت» منتشر شده است که در مورد تاریخ آندلس پیش از اسلام مفید است، از جمله دو کتاب:

3- سیاست امویان در آندلس

اشاره

اداره جامعه آندلس که انبوهی از قبایل مختلف عرب و بربر را در خود جا داده بود، همواره با آشفتگی و تشنج همراه بود؛ معاویه ⁽¹⁾با استفاده از سیاست تفرقه بینداز و حکومت کن از اختلاف بین قبایل در جهت دستیابی به اهداف خود استفاده می‌کرد و این سیاست امویان شرق در مغرب و آندلس، هم‌چنین سیاست ابتدایی ابوالخطّار ⁽²⁾جهت آرام کردن آندلس بود که موفقیتی موقت داشت و اوضاع اقتصادی و زندگی اجتماعی آندلس تا مدّتی حالت طبیعی پیدا کرد؛ اما اجتماع آندلسی در آغاز فتوحات، هر لحظه آماده طغیان و عصیان بود، گروه‌های عربی که وارد آندلس می‌شدند، حامل موجی از آشوب و تعصب قبیلگی بودند؛ بدین‌ترتیب حادثه‌ای کوچک این آرامش موقت را برهم زد: اعراب شامی، متهم به قتل یکی از نزدیکان والی آندلس (سعید بن جواس) شدند؛ این کار آتش کینه خفته در دل والی متعادل یمنی آندلس، ابوالخطّار را برافروخت.

نقطه آغاز اختلاف، از شیخِ حزب قیسی، صمیل بن حاتم (که شخصیت بارز این

حزب بعد از بَلج بن بشر بود) و ابی‌الخطّار یمنی، والی آندلس ⁽¹⁾در مورد دو مرد قیسی و یمنی ⁽²⁾شروع شد؛ آن دو مرد در نزاع خود به این دو بزرگ قیسی و یمنی پناه بردند، شیخ قیسی‌ها (صمیل) ⁽³⁾نزد والی آندلس رفت و نزاع آنها منجر به درگیری لفظی شد ⁽⁴⁾و ابی‌الخطّار، ضربه‌ای به صمیل زد و غرور او را جریحه‌دار کرد؛ صمیل با قلب آکنده از کینه و عزم انتقام، قصر والی آندلس را ترک کرد؛ صمیل جهت انتقام از والی آندلس، قیسی‌ها و برخی شخصیت‌های بارز یمنی را متحد ساخت؛ ⁽⁵⁾ثوابة بن سلامه جذامی یمنی ⁽⁶⁾از جمله افرادی بود که علی‌رغم تضاد قبیلگی با صمیل با او متحد شد؛ صمیل حتی یکی از شیوخ قیسی ⁽⁷⁾ساکن استجه (ابوعطا) را که رقیب او در رهبری قیسی‌ها بود، با خود ⁽⁸⁾همراه نمود؛ ⁽⁹⁾صمیل لشکری از مصری‌ها و یمنی‌ها گردآورده و بدین‌ترتیب، برگ برنده را در آندلس به‌دست آورد؛ ⁽¹⁰⁾در پی این لشکرکشی، سرانجام مخالفان ابوالخطّار والی آندلس به رهبری صمیل، در نزدیکی شهر شذونه ⁽¹¹⁾او را شکست دادند ⁽¹²⁾و قیسی‌ها، ثوابة بن‌حکم را والی آندلس ساختند و ابوالخطّار را به زندان افکندند و ثَوَابه (م 129ه) به مدت یک سال در آندلس حکومت کرد. ⁽¹³⁾در این مدت، عبدالرحمن بن حسان کلبی، همراه یمنی‌ها بر او شورید و ابوالخطّار را از زندان قرطبه آزاد کرد؛ مردی از «مضر» خطاب به لشکر یمنی به رهبری ابوالخطّار گفت: اگر

برای تعصب به حزب نمی‌جنگید، ثوابه، یمنی است؛ با این سخن، لشکر ابوالخطّار پراکنده شده و ابوالخطّار به باجه گریخت. ⁽¹⁾

قیسی‌ها ⁽²⁾در شام، مغرب ⁽³⁾(با حاکمیت عبدالرحمن بن حبیب که حنظله بن صفوان را کنار زد) و آندلس حاکم شدند؛ شکست ابوالخطّار، یمنی‌ها را به‌طور موقت از صحنه خارج کرد و قیسی‌ها را در آندلس حاکم مطلق ساخت؛ ⁽⁴⁾اما این قدرت با مرگ ثوابه از بین رفت و آندلس با آشوبی عظیم مواجه شد که «اخبار مجموعه» از آن با عنوان «فتنه عظمی» یاد کرده است.

هرج‌ومرج سیاسی، قرطبه را فرا گرفت ⁽⁵⁾و جنگ قدرت بین جناح‌های سیاسی، ادامه یافت؛ خاندان «ثوابه بنی‌جذام» نخستین گروه قدرت طلب بودند که نماینده آنها عمرو بن ثوابه، خود را شایسته منصب ولایت آندلس می‌دانست. ⁽⁶⁾یحیی بن بی حریث ⁽⁷⁾یکی دیگر از افراد خاندان «جذامی» به رقابت با او پرداخت، بدین‌ترتیب چهار ماه آندلس بدون والی ماند و صحنه رقابت «قیسی‌ها» و «یمنی‌ها» شد. ⁽⁸⁾صمیل بن حاتم قیسی، تنها نظاره‌گر این رقابت بود و با این‌که دستیابی به قدرت برای او آسان بود دخالت نمی‌کرد و از پشت پرده با گوی قدرت بازی می‌کرد. ⁽⁹⁾این‌بار، صمیل، شخصیّتی ⁽¹⁰⁾را برای به‌دست گرفتن قدرت در آندلس نامزد کرد که چون والی گذشته در اداره امور آندلس ناتوان بود؛ او یکی از نوادگان عقبة بن نافع را در جمادی الاولی سال 129ه روی کار آورد.

کلید حقیقی قدرت در آندلس، در دست صمیل بود و او می‌دانست چه می‌کند؛ وی

یوسف بن‌عبدالرحمن ⁽¹⁾را ده سال بر قرطبه حاکم نمود؛ ⁽²⁾ابن‌اثیر تصریح می‌کند: ⁽³⁾یوسف به اشاره صمیل روی کار آمد؛ ماجرای ثوابه و ولایت یوسف ⁽⁴⁾بر ابوالخطّار، گران آمد و با سپاهی گران از یمانی‌ها به جنگ صمیل آمد که «مضری‌ها» در اطراف او جمع شده بودند؛ در این نبرد، ابوالخطّار شکست خورد و بر قدرت صمیل افزوده شد؛ امیر آندلس در ظاهر، یوسف بود؛ اما حکومت حقیقی در دست صمیل بود؛ ⁽⁵⁾یوسف بن‌عبدالرحمن بن علقمه لخمی در شهر اربونه بر والی آندلس خروج کرد و در مقابله با یوسف بن‌عبدالرحمن فهری کشته شد؛ ⁽⁶⁾این حادثه، مقارن ورود عبدالرحمن داخل اموی به آندلس بود.

صمیل زمینه ساز استقرار امویان در آندلس

⁽⁷⁾ این‌که مردی اموی، بدون سلاح و بدون داشتن اموال، انصار و... تنها با داشتن جسارت فردی موفق شده دولتی قدرتمند که حدود سیصد سال در آندلس پایید، تاسیس کند تنها با این فرضیه سازگار است که کارگزاران دولت اموی حداقل سه دهه پیش از ورود عبدالرحمن به آندلس زمینه را برای تأسیس، انتقال و تجدید دولت اموی در آندلس آماده کرده‌اند و عبدالرحمن بن معاویه مجری آخرین مرحله برای بنیاد دولت بوده است؛ چون همه تلاش‌ها در حوادث آندلس به‌ویژه در چند سال پایان دوره والیان جهت هدایت آنها به نفع حزب اموی بود.

صمیل از آغاز حضور در آندلس و ورود به صحنه قدرت، تا هنگام ورود عبدالرحمن داخل اموی به آندلس، کوشید تا حکومت آندلس را به افراد ضعیف که قابل کنترل باشند، تفویض کند؛ حکومت ضعیف ثوابه و یوسف که به‌راحتی مجری احکام و نقشه‌های صُمیل بودند، بخشی از دوره انتقال از عصر والیان به دولت امویان آندلس بود؛ صمیل، نوه

شمربن ذی‌الجوشن، قاتل امام حسین(علیه السلام) که پدر او از انتقام مختار به آندلس گریخت، مأموریت داشته تا در آندلس، زمینه انتقال قدرت به امویان را فراهم سازد؛ درحالی‌که جبهه یمنی در شرق جهان اسلام کار دولت اموی را یکسره ساخت؛ اما در آندلس، جناح یمنی در برابر جناح قیسی شامی به رهبری صمیل قرار گرفت و یمنی‌های آندلس به اموی‌ها پیوستند؛ بدین‌ترتیب در جنگ بزرگی که در شقنده ⁽¹⁾نزدیک قرطبه ⁽²⁾به سال 130ه/748م به‌وقوع پیوست، یمنی‌ها شکست خوردند ⁽³⁾و دو رهبر بزرگ آنها، ابن حُرَیْث و ابوالخطّار کشته شدند. ⁽⁴⁾

صمیل به سال 132ه با حکم والی آندلس که دست نشانده خود او بود ⁽⁵⁾در سرقسطه، بهترین نقطه آندلس به لحاظ ثروت و آب و هوا و... سکونت گزید ⁽⁶⁾و از آن‌جا بر آندلس حکم می‌راند ⁽⁷⁾چرا که یوسف فهری، که همچون حاکمی معمولی در قرطبه مستقر شده بود، بر آندلس سلطه چندانی نداشت؛ در این گیرودار عامر بن عمرو قرشی ⁽⁸⁾العبدری از «بنی عبدالدار بن قصی» سردار سپاه والی آندلس، که ضعف والی را مشاهده می‌کرد در این اندیشه بود که خود والی آندلس شود؛ وی به همین منظور از حزب یمنی‌ها که کینه‌توز والی بودند، سود جست؛ البته این‌که یک یمنی مسئول سپاه صاحب جیش حاکم متعصب قیسی شده باشد، خود جای تردید است؛ ⁽⁹⁾عامر عبدری و یاران او در نزدیکی

قرطبه در قلعه‌ای جمع شدند و خود را حامی «خلافت عباسی» معرفی کردند ⁽¹⁾و در پی آن یمنی‌های شمال آندلس و بربرها به عامر پیوستند؛ عامر، قرطبه، مرکز تجمع قیسی‌ها را رها نمود و به سرقسطه حمله کرد و یکی از رهبران قیسی سرقسطه، به‌نام محباب بن رواحه بن‌عبدالله زهری به عامر پیوست و نیروهای یمنی در سال 137 136ه. سرقسطه را به محاصره خود درآوردند و شکست سختی به صمیل وارد ساختند؛ پس از آن یوسف بن‌عبدالرحمن، صمیل را به ولایت طلیطله گماشت؛ ⁽²⁾صمیل اگر چه خود قیسی محسوب می‌شد، اما هم‌چون گذشته با انعطاف‌پذیری و تسامح و با استفاده از منابع مالی زیادی که داشت، افراد حزب یمنی و قیسی که کینه دیرینه داشتند و دوره‌ای از نزاع بر سر قدرت در آندلس را پشت‌سر گذاشته بودند را به یکسان در اختیار گرفته بود؛ این انعطاف‌پذیری و دوگانگی شخصیت صمیل، مورد توجه افرادی چون دوزی محقق تاریخ آندلس قرار گرفته است. ⁽³⁾

قیسی‌ها به رهبری عبیدالله بن‌علی کلابی برای کمک به صمیل، شتافتند؛ قیسی‌های طلیطله نیز به‌دنبال ابن شهاب (شیخ بنی‌عامر) به آنها پیوستند و صفوف جنگ در آندلس بین دو قدرت بزرگ اموی و عباسی تنظیم شد؛ عبدالرحمن بن معاویه آخرین فرد اموی که از شام گریخته بود، خود را به طلیطله رساند و به رهبر قیسی‌ها (صمیل) پیوست؛ سرانجام نیروهای هم‌پیمان قیسی موفق شدند بعد از هفت ماه صمیل را در 137ه. از محاصره نجات دهند.

پیوستن عبدالرحمن اموی به صمیل، آخرین مرحله انتقال قدرت به امویان در آندلس بود؛ روایتی که تصریح می‌کند دامنه قدرت عباسیان در غرب اسلامی از سراب فراتر نخواهد رفت به نوعی حاکی از تقسیم قدرت بین امویان و عباسیان است؛ ⁽⁴⁾در حقیقت

اختلاف بین اهالی عرب و بربر آندلس به‌ویژه بعد از ورود صمیل کارگزار عالی دولت اموی و از متعصبین سرسپرده حزب اموی در دهه‌های آخر دوره والیان کشمکشی اتفاقی نبوده و براساس نقشه قبلی و جهت ایجاد وضعیتی بوده که صمیل و امویانِ همراه او به‌راحتی بتوانند اوضاع آندلس را تحت کنترل خود درآورند و زمینه انتقال قدرت به امویان را فراهم سازند.

صمیل از طرفداران دسته‌بندی قبیلگی ⁽¹⁾و هوادار متعصب حکومت امویان بود. او از وضعیت فقر و نابسامانی که آندلس (به‌ویژه قرطبه، مرکز حکومت مسلمانان در آندلس) را فرا گرفت، بهترین سود را برد. افراد حزب یمنی و قیسی، بالاجبار برای گذران زندگی، محتاج کمک‌های مالی صمیل وحزب او بودند و صمیل که خود در سرقسطه مرکز ثروت و آبادانی در آندلس مستقر شده بود، با این شیوه، جریان سیاست در آندلس را به دست گرفت، در این بین، یوسف بن‌عبدالرحمن فهری والی آندلس که دست‌نشانده صمیل بود؛ نقش بی‌طرفی بازی می‌کرد تا زمینه برای انجام فعالیت‌های حزب صمیل باز باشد.

با این وضعیت، زمینه کسب قدرت به‌وسیله عبدالرحمن داخل، چند سال قبل از ورود او به آندلس با اقدامات صمیل و افراد حزب اموی آماده شده بود و عبدالرحمن با ورود به آندلس به صمیل پیوست ⁽²⁾تا مرحله تأسیس و به‌عبارت بهتر، استقرار دولت اموی در آندلس را به اجرا درآورد؛ پیرامون اهمیت نقش عبدالرحمن در بقای دولت اموی در آندلس می‌گوید: «دولت اموی با مرگ مروان در شرق پایان یافت و عبدالرحمنِ داخل، در آندلس آن را تجدید کرد»؛ ⁽³⁾با این وصف، در روایاتی که ورود عبدالرحمن اول به آندلس و دست‌یابی او به حکومت را اتفاقی و در هاله‌ای از اسطوره و با شکوه و عظمت تصویر کرده‌اند، باید با تأمّل بیشتری نگاه کرد!!

عبدالرحمن اموی از شام تا آندلس

⁽¹⁾ یوسف بن‌عبدالرحمن فهری، والی آندلس که برای سرکوب شورش‌ها در «ثغر اعلی» به‌سر می‌برد، وقتی به طلیطله رسید از ورود عبدالرحمن بن معاویه به آندلس آگاه شد؛ عبدالرحمن به سال 136ه. از شام وارد مصر شد و ازآن‌جا به برقه رفت و مدتی در خفا به‌سر برد ⁽²⁾و سپس وارد مغرب گردید؛ بدر مولای او نیز، در میان راه به او پیوست؛ چرا که والی افریقیّه، عبدالرحمن بن حبیب (پدر یوسف والی آندلس) ⁽³⁾فراریان بنی‌امیه به مغرب را دستگیر می‌کرد و به قتل می‌رساند؛ ⁽⁴⁾بدین‌ترتیب، با آمدن یوسف، عبدالرحمن بن معاویه به قیروان گریخت و به بربرهای مکناسه از زناته پناه برد؛ ⁽⁵⁾بربرهای زناته با امویان آندلس مکاتبه کردند ⁽⁶⁾و از حضور عبدالرحمن نزد خود خبر دادند؛ ⁽⁷⁾بدر خود را به مکناسه رساند و دعوت مردم آندلس و وضعیت مناسب آن‌جا را برای عبدالرحمن توضیح داد و سپس همراه او به طرف آندلس حرکت کرد و در اواخر سال 136ه. ⁽⁸⁾در ساحل «البیره» ⁽⁹⁾فرود آمد و در قریه طُرُّش ⁽¹⁰⁾مستقر گردید و در پی آن ⁽¹¹⁾امویان جزیره از هر سو به وی پیوستند. ⁽¹²⁾

رؤسای اشبیلیّه ⁽¹⁾و گروهی از یمنی‌ها از سر کینه صمیل به عبدالرحمن پیوستند. سپس او به کوره ریه رفت و عامل آن‌جا عیسی بن مساور با او بیعت کرد، در شذونه نیز، غیاث بن علقمه با وی بیعت نمود؛ در موزور، ابراهیم بن شجره و در اشبیلیّه، ابوالصباح یحیی بن‌یحیی؛ وی سرانجام وقتی وارد قرطبه شد که والی آن یوسف در نواحی طلیطله بود و هنگامی به آن‌جا برگشت، روز عید قربان بود و مجبور شد با عبدالرحمن صلح کند.

داستان ورود عبدالرحمن به آندلس در همه منابع به همین شکل ذکر شده است؛ مورخان، روایات بسیاری در قالب پیش‌گویی در مورد او ذکر کرده و از او به‌عنوان احیاگر بنی‌امیه در آندلس یاد کرده‌اند. ⁽²⁾روایت ابن قتیبه را می‌توان بر طراحی پیشین امویان جهت کسب قدرت در آندلس، حمل کرد در این روایات، شخصی غیب‌گو عبدالرحمن بن معاویه را نسبت به دروغ بودن امان سفاح نسبت به امویان آگاه می‌سازد و گفت‌وگوی بین هشام بن‌عبدالملک و عبدالرحمن، را که در مورد زوال امویان سخن گفته‌اند، نقل می‌کند و از او می‌خواهد به آندلس برود چون صاحب امر است و نجات در آن‌جا است. آن مرد غیب‌گو هم‌چنین به عبدالرحمن می‌گوید: من مبلغ بیست هزار دینار از مسلمة بن‌عبدالملک (حکیم بنی‌امیه) ⁽³⁾عموی تو جهت انجام چنین امری دریافت کرده‌ام و سپس پول‌ها را به عبدالرحمن داد. ⁽⁴⁾

بدر، غلام و فرستاده عبدالرحمن بن معاویه، همراه افرادی که برای شکستن محاصره سرقسطه حرکت می‌کردند به آن‌جا رفت و در پشت دیوارهای شهر، نامه‌ای با مهر عبدالرحمن بن معاویه به مردم شهر نوشتند و آنان را به بیعت با عبدالرحمن بن معاویه فراخواندند؛ صمیل بدر را پذیرفت و به مردم اعلام کرد: که در راه عبدالرحمن بن معاویه جان‌فشانی و استقامت می‌کنم؛ با شکسته شدن محاصره سر قسطه، امویان، همراه بدر و صمیل راهی قرطبه شدند. ⁽⁵⁾

اقدامات ابوالخطّار در اسکان اعراب شام در نقاط کلیدی آندلس و نامیدن کوره‌های

آندلس به نام شهرهای شامات و مصر و نیز عملیات صمیل، مجموعه اقداماتی بود که زمینه به قدرت رسیدن امویان در آندلس را به‌خوبی فراهم ساخت. ⁽¹⁾محققان می‌نویسند: صداقت و دوستی صمیل نسبت به عبدالرحمن، مسیر به قدرت رسیدن و دستیابی او به اهدافی که در آندلس دنبال می‌کرد را باز نمود. ⁽²⁾نحوه ورود عبدالرحمن به آندلس و بیعت شهرهایی که عامل اموی آن قبلاً توسط ابوالخطّار سازماندهی شده بودند، در حقیقت، نوعی اتحاد امویان شام زیر پرچم عبدالرحمن بود؛ در اجرای همین برنامه، ورود او به قرطبه با امضای صلح یوسف بن‌عبدالرحمن والی قرطبه با صمیل همزمان شد؛ این صلح به‌وسیله صمیل، کارگزار دیرین اموی سامان داده شد.

صمیل از آغاز ورود عبدالرحمن به قرطبه سعی کرده بود با نوعی تأخیر در تصمیم‌گیری یوسف در مورد عبدالرحمن، فرصت بیعت جمع کثیری از مردم آندلس با او را فراهم آورد و عبدالرحمن، به‌راحتی با عبور از شهرهای آندلس به تبلیغ پرداخت و به هر شهر که وارد می‌شد، تعداد زیادی به سپاهیان او افزوده می‌شد؛ چنان‌که ابن‌عذاری دراین‌باره می‌نویسد: «عبدالرحمن با ششصد سوار وارد ریه شده و با دو هزار سوار خارج شد. ⁽³⁾خالی بودن قرطبه از نیروهای نظامی یوسف که صمیل او را برای جنگ به شمال آندلس (در منطقه باسک) فرستاده بود و فصل زمستان و باران و دشواری حرکت نیروهای نظامی و فرسوده بودن لشکر یوسف که ده سال در جنگ بود؛ زمینه مناسبی را برای به قدرت رسیدن عبدالرحمن در قرطبه فراهم ساخت.

اندکی بعد از استقرار عبدالرحمن در قرطبه، آتش جنگ بین اعراب (قیسی با شامی) شروع شد. عبدالرحمن از نزاع احزاب یمنی و قیسی به نفع خود استفاده کرد؛ ⁽⁴⁾او ابتدا به

یمنی‌ها پیوست و اقدامات خود جهت کسب انحصاری حکومت در آندلس را آغاز کرد؛ نیروهای عبدالرحمن، تصفیه خونین یاران آخرین والی آندلس و مرحله نهایی انتقال قدرت به امویان را آغاز کردند؛ صمیل که قتل عام یاران یوسف توسط عبدالرحمن را مشاهده می‌کرد، با گروه اندکی از یاران خود بعد از مقاومت مختصری از معرکه جنگ گریخت و به یوسف که به مارده گریخته بود، پیوست ⁽¹⁾و هر دو از عبدالرحمن اموی درخواست صلح کردند؛ یوسف بن‌عبدالرحمن بعد از این‌که از عبدالرحمن بن معاویه امان گرفت با یاران فهری خود به قرطبه بازگشت و خانه‌نشین شد، صمیل نیز در ربض قرطبه مستقر شد. ⁽²⁾

صمیل زمانی‌که متوجه شد، امویان از او تنها به‌عنوان وسیله‌ای جهت کسب قدرت استفاده کردند، زبان حال خویش را در کنج ناامیدی، خواری و تحقیر و نیز اوضاع قدرت در آندلس و چگونگی کنار گذاشته شدن خود از قدرت و به قدرت رسیدن امویان را در شعری هنگام ورود به قرطبه این‌گونه سرود: ⁽³⁾

فبینا نسوس الناس و الامر امرنا اذا نحن فیهم سوقة تنتصف

چکیده حوادث دوره والیان آندلس

صاحب فتح‌المغرب و الآندلس، ⁽⁴⁾موسی بن‌نصیر، آندلس را در سال 95ه/714م ترک کرد و پسرش عبدالعزیز را جانشین خود قرار داد؛ عبدالعزیز، پرتغال، یابره، ⁽⁵⁾شنترین ⁽⁶⁾و قلنبریّه ⁽⁷⁾را گرفت و با عبور از اشبیلیّه، مالقه ⁽⁸⁾و البیره ⁽⁹⁾را تصرف کرد و با تدمیر حاکم مسیحی مرسیّه پیمان صلح بست؛ عبدالعزیز در پایان سال 95ه/184م با توطئه خلافت اموی به

قتل رسید و ولایت آندلس به ایوب لخمی خواهرزاده موسی رسید؛ وی مقر حکومت را به قرطبه برد؛ حُر، والی جدید آندلس که مستقیم از سوی خلیفه اموی اعزام شده بود، دارالاماره را در قرطبه ساخت و سمح بن مالک خولانی، جهاد در شمال آندلس را ادامه داد و از سال 102ه/721م از پیرنه عبور کرد؛ پس از وی، عنبسه در 106ه. و غافقی، کار جهاد در آن سوی پیرنه را دنبال کردند و با قتل غافقی نبردها متوقف شد.

شورش بربرها چنان عظیم شد که دمشق را مجبور کرد نیروهای ویژه‌ای را جهت سرکوب آنان عازم آندلس کند. ترکیب اصلی سپاهیان اعزامی از مردم شام و متعصب به امویان و متخصص در خاموش کردن شورش‌های مردمی بودند. این سپاه، پیش‌تر، شورش مردم مدینه را در آخرین کارهای خود انجام داده بودند به این بهانه سپاه شام، همه قدرت را در آندلس به‌دست گرفت.

نزاع بین اعراب «قیسی»-«یمنی» با «مضری» و «بربرهای بتر» و «برانس» و نیز، اعراب، به نفع اعراب شامی که از حمایت دارالاماره قرطبه برخوردار بودند تمام شد و والی قرطبه، اعراب شامی را در سازمانی متحد و مرتبط با خلافت دمشق در نقاطی از آندلس که نام استآنهای شام را بر خود گرفتند، ساکن گردانید و زمینه تأسیس خلافت اموی در آندلس را فراهم ساخت؛ بدین‌سان جامعه آندلسی از گروه‌های عمده بربر و عرب تازه مسلمان، مولدان «اسالمه»، «مسالمه»، «مستعربان» و «مضارب» شکل گرفت.

در 114ه. غافقی به سمت کوه‌های پیرنه رفت و در بردال ⁽¹⁾دوک کوتین را شکست داد و در شهر تور ⁽²⁾در جنگ با شارل مارتل شاه «فرانک‌ها» در بیست کیلومتری شمال شرق پواتیه در شعبان 113ه/23م شکست خورده و به قتل رسید؛ اما پس از وی، عقبه بنی‌حجاج سلولی و عبدالرحمن بن علقمه در 123ه. به پیش‌روی در سرزمین «گل» ادامه دادند.

نزاع داخلی بین اعراب، باعث توقف کار آنها شد و سپتمانیا ⁽³⁾و اربونه به‌دست «گل‌ها» افتاد و پس از آن هسته مقاومت مسیحیان در شمال آندلس در جلیقیّه متمرکز شد: «ایبریایی‌ها» و «گوت‌های» آواره در آن‌جا سکونت گزیدند و موقعیت خود را در این منطقه بسیار بلند کوهستانی تثبیت نمودند و قلمرو آنها به اشتوریاس، کانتابریا و بخشی از جلیقیّه محدود شد.

اختلاف داخلی بین اعراب و نیز با بربرها بقای دولت تبعیدی مسیحیان را تضمین کرد؛ در 119ه. پلایو رهبر این منطقه درگذشت و پسر او ⁽¹⁾فلایو جانشین وی شد و سپس مردم اشتوریاس، الفونسوی اول، پسر پدرو (دوک کانتبریا و داماد پلایو) را حاکم کردند و نیروهای مسلمانان از جلیقیّه عقب‌نشینی نمودند.

از ولایت موسی بن‌نصیر و طارق بن زیاد تا سقوط دولت امویان در دمشق، بیست و سه والی اموی برحکم راندند.

تقسیم‌بندی آندلس نزد مسلمانان به «تقسیم قسطنطین» معروف بود؛ این تقسیم بندی در زمان دیوکلسین به سال 206 ق.م نزد «رومی‌ها» و سپس «گوت‌ها» که تقسیم بندی رومی‌ها را پذیرفتند، معمول بود و کلیسا هم آن را پذیرفت؛ منابع جغرافیایی مسلمانان از رازی به بعد همین تقسیم‌بندی آندلس را گزارش کرده‌اند؛ «قسطنطین» آندلس را به شش قسمت تقسیم کرد و جغرافی‌دانان مسلمان از جمله بکری، همین تقسیم‌بندی را ذکر کرده‌اند.

نیروهای مسلمان در آندلس، براساس «نظام اجناد» اسقرار یافتند؛ کوره‌ها در آندلس به شهرها و نواحی تقسیم شد؛ طارق از آغاز با پسران ویتیزا که با او در فتح آندلس همکاری کرده بودند، پیمان بست که املاکی را بین آنها تقسیم کند.

در شهرهای آندلس، نظامی از مشیخه و شورای مشورتی از بزرگان شهر در اداره امور دخالت می‌کردند؛ با ورود نیروهای شامی، آنها امور را (تقلید شامی) ⁽²⁾به‌دست گرفتند؛ اعراب آندلس در ابتدا خود، والی را تعیین می‌کردند؛ اما بعدها به دستور عبدالملک بن مروان، این نظام تغییر پیدا کرد و به نخستین قاضیان آندلس تا ظهور دولت اموی، «قاضی جند» می‌گفتند.

نتایج دوره والیان در آندلس

سؤالات دوره والیان

منابع بیشتر دوره ولاة

4- عبدالرحمن و انحصار قدرت

عبدالرحمن ⁽¹⁾در آغاز ذی‌الحجه سال 138ه. آخرین والی آندلس را در محل مَساره ⁽²⁾در غرب قرطبه شکست داد و با پایان دوره والیان، این حادثه، نقطه عطفی در تاریخ آندلس شد؛ ده روز پس از «یوم المساره»؛ روز جمعه، عید قربان سال 138ه. خواص و مردم قرطبه با عبدالرحمن ⁽³⁾که بیست‌وپنج سال داشت بیعت کردند ⁽⁴⁾ابن‌اثیر می‌نویسد: او دستور داد مسوّده را لعن کنند، منصور عباسی را نفرین می‌کرد و نام او را از خطبه حذف کرد. ⁽⁵⁾

در سال 141ه. یوسف بن‌عبدالرحمن با نقض امان‌نامه از قرطبه فرار کرد ⁽⁶⁾و با

بیست‌هزار بربر به مصاف عبدالرحمن رفت ⁽¹⁾و در جنگ با او در 142 ه. نزدیک طلیطله کشته شد ⁽²⁾و اندکی بعد صمیل ⁽³⁾را در حبس خفه کردند. ⁽⁴⁾

هم‌زمان با آغاز مجدد درگیری قیسی‌یمنی و به قدرت رسیدن عبدالرحمن بن معاویه در آندلس، مسیحیان شمال از فرصت استفاده کردند و در سال(138ه/755م) ناربن ⁽⁵⁾را پس از چهار سال محاصره تصرف کردند؛ آغاز حملات مسیحیان شمال آندلس، زمینه سیاسی مناسبی برای موفقیت و پیش برد اهداف امیر عبدالرحمن بن معاویه اموی را فراهم می‌ساخت و او به‌وسیله ادامه جهاد در آندلس مشروعیت و بقای خود در حکومت قرطبه را تثبیت می‌کرد.

خطر بزرگی که بعد از مخالفت حزب قیسی، عبدالرحمن ⁽⁶⁾را تهدید می‌کرد، تحرکات بنی‌عباس در آندلس بود که بعد از فروپاشی دولت اموی، خود را یگانه وارث خلافت اسلامی می‌دانستند. شکست صمیل و یوسف بن‌عبدالرحمن والی آندلس و نیز نزاع میان جناح‌های مختلف عرب در آندلس، می‌توانست فرصت مطلوبی برای داعیان خلافت عباسی باشد. خلافت عباسی بعد از این‌که از فتنه ابومسلم خراسانی با قتل او راحت شد، درصدد ارتباط با یکی از زعمای عرب فرماندار باجه، ⁽⁷⁾علاء بن مغیث یحصبی از قبیله یمنی جزام (جذام) برآمد؛ وی مأمور شد ⁽⁸⁾تا در آندلس، دعوت عباسیان را آشکار کند؛

طی یکسال مراودت و ارتباط مخفیانه علاء با مأموران دولت عباسی، زمینه حرکت آماده شد و در سال 147ه. ⁽¹⁾علاء بن مغیث در باجه، پرچم‌های سیاه برافراشت و در قرطبه اعلام استقلال کرد.

قیسی‌ها که از روی کار آمدن امویان در آندلس خسارت سنگینی عاید آنها شده بود به علاء بن مغیث پیوستند؛ انقلابیون از باجه به سمت اشبیلیّه حرکت کردند و در راه «فهری‌ها» (وابسته به حزب قیسی) نیز به آنها پیوستند؛ پس از آن، نیروهای مخالف عبدالرحمن در شهر شذونه اجتماع کردند ⁽²⁾و دو ماه در حلقه محاصره امویان قرار گرفتند، سرانجام مردم شذونه با بدر، مولای عبدالرحمن بن معاویه که شهر را در محاصره داشت، صلح کردند.

علاء بن مغیث با انقلابیون همراه خود به شهر قرمونه، نزدیکی اشبیلیّه گریخت؛ نیروهای عبدالرحمن او را سخت در محاصره گرفتند. یاران مغیث ناامید شدند و با عملیات انتحاری از محاصره خارج شده و جنگیدند؛ ⁽³⁾بدین شکل نخستین تلاش دولت عباسی برای جلوگیری از تثبیت امویان در آندلس با قتل علا و گروه زیادی از یاران او با شکست مواجه شد و عبدالرحمن بن معاویه موفق شد تحرکات دولت عباسی در جنوب آندلس را خاموش کند؛ بدین ترتیب، عملیات خلافت عباسی در آندلس عقیم ماند ⁽⁴⁾و موج شورشی را که آنها در آندلس به پا کردند، مورد استفاده دیگران قرار گرفت؛ به سال 149ه/766م یمنی‌ها زیر عنوان حمایت از عباسیان، آتش جنگ علیه عبدالرحمن را در شهر لبله بر افروختند. ⁽⁵⁾رهبر آنها سعید الیحصبی (المطرّی) اشبیلیّه را گرفت ⁽⁶⁾و حاکم مروانی آن عبدالملک بن عمر را از شهر بیرون کرد؛ والی شذونه غیاث بن علقمه هم به او پیوست؛ عبدالملک با نیروهای کمکی از قرطبه به اشبیلیّه حمله کرد و در جریان آن

مطرّی کشته شد و بعد از او یک یمنی دیگر به نام ابوالصباح در اشبیلیّه شورید، ابوالصباح از جمله یمنی‌ها بود که ابتدا به عبدالرحمن بن معاویه پیوست؛ ⁽¹⁾اما عبدالرحمن بعد از این که بر کرسی قدرت تکیه زد، یمنی‌ها را کنار گذاشت؛ او از جمله بزرگ‌ترین یمنی‌ها بود که از نفوذ فوق‌العاده‌ای در بین یمنی‌های آندلس برخوردار بود. عبدالرحمن، با نقشه‌ای حساب شده، ابوالصباح را به‌وسیله وابسته خود، تَمّام با ملاطفت و مکر و حیله به کاخ خلافت در قرطبه دعوت کرد و او را کشت؛ ⁽²⁾محققین قتل او را به قتل ابومسلم خراسانی تشبیه کرده‌اند. ⁽³⁾

سه سال طول کشید تا عبدالرحمن همه شورش‌های عرب قیسی و یمنی را سرکوب نموده و همه مخالفان خود را حذف کند؛ ⁽⁴⁾در متن «اخبار مجموعه» شرح عملیات عبدالرحمن بن معاویه، بعد از استقرار در قرطبه در پاکسازی قرطبه از همه قبایلی که احتمال مخالفت آنها می‌رفت، آمده است.

در قرطبه، خاندانی از موالی «بنی هاشم»، «بنی‌فهر» و قبایل «قریش» و سایر قبایل زندگی می‌کردند. عبدالرحمن بن معاویه آنها را خوار کرد و از منزلت اجتماعی آنها در قرطبه کاست و این امر باعث شد تا آنها به عبدالرحمن بن‌یوسف فهری، والی معزول آندلس که در قرطبه، تحت‌نظر عبدالرحمن بن معاویه به‌سر می‌برد، شکایت برند؛ این‌گونه شکایت‌ها به‌حدی رسید که یوسف فهری برای طرح جنگ با عبدالرحمن بن معاویه از قرطبه فرار کرد و مخالفان عبدالرحمن بن معاویه را تحت پرچم خود متحد ساخت.

سیل مهاجرت امویان به آندلس، هم‌چنان ادامه داشت؛ چنان‌که در سال 140ه. عبدالملک بن عمرو بن مروان معروف به مروانی و جزّی بن عبدالعزیز بن مروان با جمیع اولاد و فرزندان و انبوهی از موالی «بنی‌امیه» وارد قرطبه شدند و جمعیت انبوهی از بنی‌امیه در قرطبه تجمع کردند. ⁽⁵⁾

برخی از نویسندگان معاصر درباره عظمت شخصیت عبدالرحمن بن معاویه مبالغه کرده و او را عامل تداوم اسلام در آندلس دانسته‌اند؛ ⁽¹⁾اما شخصیت عبدالرحمن بن معاویه را بهتر از هر کسی، خلیفه معاصر او منصور عباسی (بعد از قتل علاء بن مغیث، داعی عباسیان در آندلس) معرفی کرد ⁽²⁾که گفت: اناللّه که این بدبخت را به کشتن دادیم، خدای را سپاس که بین ما و این شیطان (یعنی عبدالرحمن بن معاویه) دریا را فاصله انداخت. ⁽³⁾

عبدالرحمن، در حقیقت شیطانی بود که با سیاست‌های ماکیاولیستی معاویه بینان‌گذار دولت اموی در شرق همه احزاب و نیروهای موجود در آندلس را با سلسله‌ای از ترور و قتل عام از صحنه سیاست خارج کرد و اقلیتی اموی را که چند دهه پیش به‌تدریج در آندلس سکنی گزیده بودند را در آن‌جا حاکم گردانید. ⁽⁴⁾وی هم‌چنین کسانی را که زمینه روی کار آمدن او را فراهم کرده بودند حذف کرد.

در حقیقت، کار عبدالرحمن، کار قهرمانی که دولت اموی را در آندلس تأسیس کرد، نیست؛ او مهم‌ترین و آخرین مرحله انتقال دولت اموی از شرق به غرب را (که زمینه آن از پیش فراهم شده بود) به اجرا درآورد، چنان‌که مَقَّری در شرح حال وی، به این حقیقت تصریح نموده و می‌نویسد: «نیت او تجدید دولت بنی‌امیه در مشرق بود». ⁽⁵⁾

5- شورش های دوره عبدالرحمن اول

اشاره

بربرها در نواحی شمال آندلس، زمانی طولانی شاهد نزاع بین عرب‌ها بودند؛ اما سرکوب خونین سلسله‌ای از شورش‌های اعراب قیسی و یمنی، به‌وسیله حزب اموی، زمینه مناسبی را جهت ورود آنان به صحنه قدرت در آندلس فراهم ساخت؛ آنها به سال 150ه. وارد مبارزه مستقیم با حزب اموی شدند؛ ⁽¹⁾بربرها، به‌ویژه «بربرهای مکناسه» در استان شنت بریه ⁽²⁾(شنتمریه) در شرق وادی الحجاره از «اقلیم آراگون» ⁽³⁾به رهبری شقیا ⁽⁴⁾که خود را از اولاد حضرت فاطمه(علیها السلام) و امام حسین(علیه السلام) می‌دانست، ⁽⁵⁾قیام کردند؛ ⁽⁶⁾در منابع از او با نام عبدالله بن‌محمد و یا سفیان بن عبدالواحد مکناسی یاد شده است؛ ⁽⁷⁾

او معلم کتّاب بود و در شنت بریه سکونت داشت. ⁽⁸⁾به گفته ⁽⁹⁾منابع مصری، او نسب شریف برخود اختیار کرد ⁽¹⁰⁾تا مورد توجه و مقبول مسلمانان و اعراب آندلس قرار

گیرد؛ انبوهی از بربرها در اطراف او اجتماع کردند.

دعوت شقنا (مکناسی) ابتدا در شرق و شمال آندلس منتشر شد و سپس به نواحی مرکزی هم نفوذ کرد؛ شقنا، مارده و شهرهای اطراف را تصرف کرد و تا شهر باجه در سمت جنوب پیش‌رفت؛ امویان تا سال 160ه/776م حدود بیست سال در مهار قیام شقیا ناموفق بودند.

شقیا، چندین‌بار لشکرکشی امویان به شمال آندلس را با شکست مواجه ساخت؛ عبدالرحمن بن معاویه اموی، مسئولیت طلیطله را به حبیب بن‌عبدالملک سپرد؛ وی در شنت بریه، سرکوب وی را از سلیمان بن عثمان بن مروان درخواست کرده و او را مأمور دستگیری شقیا نمود؛ سلیمان در نخستین برخورد خود با شقیا، کشته شد و لشکر او متواری گردید؛ خلیفه اموی، عبدالرحمن بن معاویه خود به سال 152ه. برای جنگ با شقیا راهی شمال آندلس شد؛ اما کاری از پیش نبرد و به قرطبه بازگشت؛ او به سال 154ه. مولای خود بدر را مأمور جنگ با شقیا کرد؛ بدر نیز در جنگ با شقیا شکست خورد و به قرطبه بازگشت؛ پس از وی، عبدالرحمن بن معاویه، سردار دیگر خود عبیدالله بن عثمان را مأمور جنگ با شقیا کرد؛ او در جنگ با شقیا به سال 155ه. شکست سختی را متحمل گردیده و شقیا سپاه او را تارومار کرد و جمع کثیری از بنی‌امیه را که در سپاه او بودند کشت؛ شقیا بعد از این پیروزی «دژ مداین» را گرفت؛

خلیفه اموی به سال 156ه. پسرش سلیمان را در قرطبه نهاد و خود، راهی جنگ با شقیا شد؛ او شقیا را در «دژ شیطران» محاصره کرد؛ ⁽¹⁾شقیا از دژ فرار نموده و به عادت همیشگی به کوهستان گریخت. ⁽²⁾

تصفیه خونین اعراب اشبیلیّه

در جریان جنگ با شقیا، خبر شورش اهالی اشبیلیّه به رهبری عبدالغفار و حیوة بن ملابس به همراه «یمانی‌ها» به عبدالرحمن رسید؛ او ناگزیر، محاصره «دژ شیطران» را رها کرد و به سال 156ه. به قصد سرکوب شورش اشبیلیّه لشکر کشید. او پسر عموی خود عبدالملک

بن مروان (شهاب آل مروان) را پیشاپیش سپاه اشبیلیّه فرستاد ⁽¹⁾و خود به‌عنوان نیروی کمکی حرکت کرد؛ نیروهای عبدالملک وارد اشبیلیّه شدند و چنان قتل عام گسترده‌ای از مردم آن‌جا به‌راه انداختند و بساط «حزب یمانی» را از آندلس جمع کردند؛ عبدالملک درحالی‌که از شمشیر او خون می‌چکید نزد عبدالرحمن بن معاویه خلیفه اموی رفت، عبدالرحمن نیز او و اولادش را مورد اکرام فراوان قرار داد و آنها را به وزارت خود برگزید.

عبدالرحمن به سال 157ه. بار دیگر به اشبیلیّه لشکر کشید و چند تن از سران شورش اشبیلیّه از جمله عبدالغفار و حیوة و انبوهی از مردم آن‌جا را کشت؛ مورخان از این حادثه با عنوان فصل قاطعی در روابط میان خلافت اموی و اعراب آندلس یاد کرده‌اند؛ ⁽²⁾تأثیر کشتار عرب اشبیلیّه در بین عرب‌های آندلس به حدی بود که او دیگر اطمینان خود را نسبت به عرب آندلس که بیشتر آنها یمنی بودند از دست داد و مجبور شد تا سپاهی از بردگان ترتیب دهد.

عبدالرحمن به سال 159ه. برای سرکوب شقیا به «ثغر اعلی» لشکر کشید و او چون گذشته به کوهستان گریخت و خلیفه اموی دست خالی به قرطبه بازگشت؛ ⁽³⁾او که با چندین هجوم نظامی نتوانسته بود تا شورش شقیا را مهار کند، کوشید تا با تطمیع یکی از رهبران بربر شمال آندلس به نام هلال المدیونی، در صفوف بربرها شکاف ایجاد کند؛ او به هلال، وعده ولایت شنت بریه را داد ⁽⁴⁾تا بدین‌ترتیب، هلال را به‌عنوان همتای فاطمی شقیا مطرح کند؛ اما به‌رغم این تلاش، نقشه خلیفه اموی با اقدامات شقیا خنثی شد؛ ⁽⁵⁾با این وجود، سرانجام شقیا که لشکرکشی‌های متعدد امیر اموی و کارگزاران او را با شکست مواجه ساخته بود در اثر خیانت و توطئه دو تن از یاران مکناسی خود، ابومعن داود بن هلال و کنانة بن‌سعید الاسود در قریه العیون، به سال 160ه. کشته شد. ⁽⁶⁾

عبدالرحمن بن معاویه، همواره، دوستان و دشمنان نزدیک خود را با ترور و قتل

ناگهانی از میان بر می‌داشت؛ به همین دلیل قتل عبدالرحمن بن حبیب والی افریقیّه و دشمن سرسخت عبدالرحمن بن معاویه را به این روش، به تدبیر خلیفه اموی دانسته‌اند. ⁽¹⁾

بدین‌سان دولت اموی آندلس در بیست سال نخستین تولد خود با شورش‌های بزرگی مواجه شد که انعکاس وسیعی در منابع تاریخی داشته است؛ در این میان، از انقلاب شقیای فاطمی، به‌عنوان بزرگ‌ترین شورش آندلس تا زمان عبدالرحمن بن معاویه یاد کرده‌اند؛ ⁽²⁾بعد از خاموش شدن شورش شقیا، عبدالرحمن به سال 162ه. با شورش عباس بربر مواجه شد؛ که وی این شورش را نیز به‌وسیله سردار خود ثمامة بن علقمه، سرکوب نمود. ⁽³⁾

6- عملیات نظامی در شمال آندلس

اشاره

از جمله فعالیت‌های نظامی عبدالرحمن، حملات مستمر در شمال آندلس بود که به نوعی مشروعیت دینی دولت او را به‌عنوان جهادگر، تأمین می‌کرد؛ آغاز عملیات نظامی او، در «ثغر اعلی» آندلس بود. مسیحیان شمال آندلس با استفاده از نابسامانی قدرت در دوره والیان فعالیت‌های گسترده‌ای را در مزرهای شمالی آغاز کرده بودند، ⁽¹⁾این اقدامات، نطفه اولیه پیدایش نخستین دولت مسیحی آندلس «استوریاس» بود. مسیحیان شمال از حمایت دولت‌های اروپایی، به‌ویژه فرانسه برخوردار بودند؛ از بین دول اروپایی، فرانسه خود را مسئول امر مسیحیت و اسپانیا می‌دانست؛ فرنگی‌ها اختلاف بین دو قدرت اسلامی امویان و عباسیان را بهانه خوب دخالت در آندلس می‌دانستند؛ در این بین، سه تن از نخستین حاکمان دولت «استوریاس» روابط دو جانبه خوبی با دولت اموی برقرار کردند. ⁽²⁾

قدرت گرفتن «کارولنژیان» ⁽³⁾در فرانسه و استحکام روابط دولت آنها با پاپ، نقطه عطفی در تاریخ اسپانیا شد؛ شارلمانی عزم آن داشت که با عبور از پیرنه، اسپانیا را آزاد

کرده و کشور خود را تا جبل‌الطارق توسعه دهد. ⁽¹⁾

مخالفان دولت اموی در همکاری با دولت «کارولنژی» موقعیت مناسبی جهت ضربه زدن به امویان آندلس به‌دست آوردند؛ مواضع خصمانه مسیحیانِ شمال، نسبت به دولت آندلس، باعث ایجاد روابط بین اعراب و بربرهای مخالف دولت اموی با دولت مسیحی شمال اسپانیا شد؛ از جمله این افراد عبدالرحمن بن حبیب ⁽²⁾معروف به صقلبی، دشمن سرسخت عبدالرحمن بن معاویه بود؛ ⁽³⁾وی به بهانه دعوت عباسیان به مخالفت با دولت اموی آندلس برخاسته بود؛ سلیمان بن یقظان اعرابی نیز از مخالفان دولت اموی آندلس بود که با شارلمانی وارد مذاکره و همکاری نظامی شد.

دولت عباسی شارلمانی و امویان آندلس

محققان تاریخ اسپانیا در مورد ارتباط شارلمانی با منصور عباسی و میزان دخالت بغداد در حوادث شمال اسپانیا و تأثیر آن در لشکرکشی شارلمانی به شمال اسپانیا بحث کرده‌اند؛ ⁽⁴⁾به گفته نعنی: چنین ارتباطی نامعلوم است و به فرض وجود، ابعاد آن در تاریخ روشن نیست؛ ⁽⁵⁾در مقابل، عبادی معتقد است: عملیات شارلمانی در شمال اسپانیا، نتیجه مستقیم روابط بغدادفرانسه بوده است؛ او صقلبی را حلقه اتصال بین بغداد و اعرابی دانسته و عملیات شارلمانی را نتیجه همفکری منصور و شارلمانی برای مقابله با دشمن مشترک خود، امویان آندلس برشمرده است؛ ⁽⁶⁾در میان این اختلاف نظرها، گفته عبادی به واقعیت نزدیک‌تر است؛ چرا که ابن‌اثیر تصریح می‌کند: افزایش تحرکات عناصر دولت عباسی در آندلس به حدی بود که باعث شد، عبدالرحمن بن معاویه به سال 163ه. با هدف براندازی خلافت عباسی عزم شام کند که شورش سرقسطه او را در آندلس زمینگیر کرد. ⁽⁷⁾

سلیمان بن یقظان اعرابی، به عبدالرحمن بن حبیب وعده داد که از طریق والی سرقسطه، حسین بن یحیای انصاری، به ورود شارلمانی به این شهر کمک خواهد کرد؛ ⁽¹⁾شارلمانی، به همراه سلیمان بن یقظان به سمت سرقسطه حرکت کرد. لشکر او با عبور از گذرگاه تاریخی «رونسوال» ⁽²⁾به سرقسطه رسید و با درهای بسته شهر و عدم همکاری انصاری روبه‌رو شد.

ابن‌اثیر، امتناع حسین بن‌یحیی انصاری از نوادگان سعد بن‌عباده (صحابی معروف) از همکاری با شارلمانی و باز نکردن درهای شهر سرقسطه به روی وی را جزو حوادث سال 164ه. آورده است. ⁽³⁾

خبر عدم همکاری انصاری با شارلمانی به عبدالرحمن حبیب که در سواحل آندلس خود را آماده می‌کرد تا بعد از سقوط سرقسطه وارد عمل شود، رسید؛ او از پیمان‌شکنی انصاری به خشم آمد و سردار خود، عبدالرحمن بن غالب را با سپاهی گران به جنگ حسین بن‌یحیی انصاری فرستاد؛ غالب، سرقسطه را محاصره و پسر انصاری را به گروگان گرفت و کشت؛ ⁽⁴⁾حاکم اموی آندلس نیز به سال 166ه. به سرقسطه لشکر کشید و با گشودن سی‌وشش منجنیق بر شهر آن را تصرف و مردم را قتل عام کرد. ⁽⁵⁾

علاوه بر این حوادث، شارلمانی در لشکرکشی به شمال اسپانیا با مخالفت مردم شمال نیز مواجه شد؛ از جمله، قبایل استقلال طلب «بُشْکَنْس» ⁽⁶⁾با او همکاری نکردند ⁽⁷⁾به همین خاطر نقشه شارلمانی در شمال آندلس با شکست مواجه شد؛ با این وجود او موفق

به تصرف پمپلونه ⁽¹⁾گردید؛ اما در راه بازگشت از سرقسطه به کشور خود، هنگام عبور از گذرگاه «رونسوال» در غرب رشته کوه‌های «پیرنه» با کمین مواجه شده و سپاه بزرگ «شارلمان» قتل عام و پراکنده شد؛ کمین را برخی به قبایل مسیحی «بُشْکَنْس» و برخی نیز به عبدالرحمن اموی نسبت داده‌اند؛ این حادثه در تاریخ ادبیات فرانسه در «سرود رولان» ماندگار شد. رولان، یکی از سرداران کاروازه‌ای بود که حادثه را در قصیده‌ای طولانی وصف کرد ⁽²⁾که به «سرود رولان» معروف شد. ⁽³⁾

عبدالرحمن بن حبیب صقلبی که قرار بود بخش دوم نقشه حمله مشترک دولت فرانسه‌عباسی بغداد به امویان را اجرا کند، به سال 161ه. با هدف دعوت آندلس به عباسیان از افریقیّه و از ناحیه «ساحل تدمیر» وارد آندلس شد و با سلیمان بن یقطانِ کلبی که در برشلونه به‌سر می‌برد مکاتبه کرد و از او خواست به اطاعت مهدی عباسی در آمده و وارد جنگ با عبدالرحمن بن معاویه، خلیفه اموی شود؛ سلیمان بن یقطان از همکاری با صقلبی خودداری کرده و در جنگی که بین آنان درگرفت، وی را شکست داد؛ صقلبی به ناچار به تدمیر بازگشت که با هجوم عبدالرحمن بن معاویه مواجه شد و به ارتفاعات بلنسیه گریخت و سرانجام در سال 162ه. یکی از بربرها صقلبی را کشت و سر او را برای دریافت هزار دینار جایزه برای خلیفه اموی عبدالرحمن بن معاویه برد. ⁽⁴⁾

عبدالرحمن بن معاویه که از خبر حمله شارلمانی به سرقسطه و امتناع انصاری والی سرقسطه از همکاری با او مطلع شده بود، بلافاصله به تدمیر لشکر کشید تا از رسیدن نیروهای کمکی صقلبی به سرقسطه جلوگیری کند؛ بدین شکل توطئه مشترک عباسی‌شارلمانی و اعراب آندلس بر علیه دولت اموی با شکست مواجه شد و دولت شارلمانی نیز بعد از شکست «گذرگاه رونسوال»، فکر حمله به آندلس را رها کرد؛ با این وجود، عبدالرحمن بن معاویه و جانشینان او، هم‌چنان نگران حملات فرنگی‌ها به شمال

اسپانیا بودند؛ ⁽¹⁾بعد از این حادثه، شارلمانی، سپاهی ⁽²⁾برای کمک به عمر بن‌حکم به آندلس فرستاد که حاکی از استمرار علاقه فرنگی‌ها به دخالت در آندلس بود.

روابط میان دولت شارلمانی و جانشینان او با عباسیان به‌ویژه در عهد هارون الرشید هم‌چنان برقرار بود؛ از جمله دستآوردهای این روابط برای جهان مسیحیت و دولت‌های فرنگ، تأمین امنیت کاروآنهای حجِ زوار مسیحی که به بیت‌المقدس می‌رفتند، بود؛ این قضیه، پیامدهای مهمی را در آینده در پی داشت؛ چرا که شاهان فرنگ، حمایت سرزمین‌های مقدس فلسطین را حق خود می‌دانستند و ازاین‌رو جنگ‌های خونین صلیبی که برای شرق نزدیک مصیبتی همانند غائله مغول بود ازآن‌جا مایه گرفت.

7- هشام بن عبدالرحمن الرضا

اشاره

(172-180ه/788-796م)

بحران جانشینی

عبدالرحمن بن معاویه نتوانست به‌طور قاطع جانشینی را از بین یازده فرزند ذکور خود انتخاب کند ⁽¹⁾و این مسئله عواقب بدی برای دولت اموی آندلس در پی داشت. ⁽²⁾این وضعیت، به نزاع طولانی خانوادگی که قتل سلیمان برادر بزرگ‌تر هشام ⁽³⁾را به‌دنبال داشت انجامید؛ ⁽⁴⁾عبدالملک، پسر هشام نیز در اثر این حادثه زندانی شد و در حبس جان سپرد. ⁽⁵⁾

آن‌گونه‌که در متون تاریخی آمده است، در روز یکشنبه، اول جمادی الاول سال 172ه. عامه و خاصه در قرطبه با او بیعت کردند؛ ⁽⁶⁾اما سلیمان برادر بزرگ‌تر که هشام را

غاصب و خود را مستحق خلافت می‌دانست ⁽¹⁾از طلیطله لشکر کشید و در جیّان با سپاه هشام روبه‌رو شد و سرانجام شکست خورد؛ اما درگیری هشام، سلیمان و عبدالله بلنسی باعث شد تا در نقاط مختلف آندلس شورش‌هایی رخ دهد؛ ⁽²⁾چنان‌که سعید بن حسین انصاری به حمایت یمنی‌ها در منطقه طرطوشه سر به شورش برداشت و حاکم قیسی سرقسطه را اخراج کرد؛ ⁽³⁾موسی بن فرتون به حمایت از هشام به مقابله با او برخاست و با یکی از موالی حسین بن‌یحیی به نام جحدر درگیر شد؛ ⁽⁴⁾این‌چنین فتنه‌ای در سرقسطه به‌پا شد که آتش جنگ یمانی - قیسی و مضری - یمانی را روشن کرد؛ ⁽⁵⁾مطروح بن سلیمان بن یقطان نیز در طرطوشه سر به شورش برداشت ⁽⁶⁾و خلیفه، هشام بن‌عبدالرحمن در 172ه. سرقسطه را تصرف و مطروح را سرکوب نمود ⁽⁷⁾و سرانجام سال 175ه. او را کشت. ⁽⁸⁾

هشام در سال 173ه. طلیطله را جهت دستگیری برادرش سلیمان محاصره کرد. ⁽⁹⁾سلیمان ازآن‌جا گریخت ⁽¹⁰⁾و عبدالملک بن هشام او را تا مارده تعقیب کرد؛ ⁽¹¹⁾طلیطله در سال 175ه. با هشام بیعت نمود و از او امان خواست؛ با این وجود بحران جانشینی، هم‌چنان آتش زیر خاکستر بود. عبدالله بلنسی و دیگر برادران هشام نیز به سال 174ه. نزد او آمدند و امان خواستند. هشام به شرط این‌که سلیمان آندلس را ترک کند به آنها امان داد، سلیمان نیز با گرفتن شصت هزار دینار، با برادر خود مصالحه کرد و به مغرب رفت و در بین بربرها ساکن شد. ⁽¹²⁾

صوائف زمان هشام

فعالیت دائم گروههای مخالف، به‌دلیل موقعیت جغرافیایی خاص و کوهستآنهای پوشیده از برف در شمال آندلس تمرکز داشت؛ عملیات نظامی دولت اموی، بیشتر در شکل صوائف (جنگ‌های تابستانی) انجام می‌گرفت، از جمله هزینه‌های ثابت دوره امویان آندلس، پرداخت مخارج همین جنگ‌ها بود.

هشام جنگ‌های تابستانی با فرنگی‌ها را ادامه داد و طی سال‌های 175 تا 179ه ⁽¹⁾سردار خود عبدالملک بن مغیث را به «ثغر اعلی» ⁽²⁾واقع در شمال آندلس فرستاد؛ عبدالملک در ابتدا یکی از فرماندهان نظامی خود به نام فرج بن کنانه، را با چهار هزار سوار پیشاپیش لشکر خود به شمال آندلس فرستاد.

عبدالملک بن مغیث تا شهر أَسْتُرقه در منطقه جلیقیّه پیش رفت و با غنائم بسیار بازگشت. ⁽³⁾او هم‌چنین توانست تا اقلیم سپتمانیه در جنوب فرانسه و تا شهر قرقشونه پیش روی کند و با این کار، هشام کفه نبرد در مرزهای شمالی را به نفع مسلمین تغییر داد؛ او در همه نبردهای خود در شمال آندلس پیروز بود.

سومین عادل بنی امیه!!

هشام، ملقب به «عادل» را در میان خلفای اموی آندلس، مانند عمربن عبدالعزیز ⁽⁴⁾در بین «امویانِ شرق» شمرده‌اند؛ ⁽⁵⁾از جمله ابن حزم او را سومین عادل در بین «بنی‌امیه» دانسته، ⁽⁶⁾مالک بن‌انس او را به‌خوبی و صفات علم ستوده ⁽⁷⁾و ابن‌عذاری به‌طور مبسوط به این مطلبپرداخته و داستانی

را دراین‌باره نقل کرده است؛ ⁽¹⁾عبدالواحد مراکشی هم از سیره مردمی و خیرخواهانه و عدالت‌خواهانه هشام سخن گفته است. منابع دیگر نیز انجام برخی از اعمال خیر را به او نسبت داده و چند داستان در خیرخواهی و کمک او نسبت به فقرا آورده‌اند. ⁽²⁾

ساخت و تعمیر «پل بزرگ قرطبه» و تعمیر «جامع قرطبه» و افزودن بر طول مناره و ساخت وضوخانه ⁽³⁾منسوب به اوست؛ وی پس از هفت سال حکومت، سرانجام در شب شنبه هفت صفر سال 180ه. درگذشت ⁽⁴⁾و در کاخ قرطبه به خاک سپرده شد. ⁽⁵⁾

به‌رغم آن‌چه درباره وی گفته شد، سراسر ایام او چون روزگار پدرش، به سرکوبی شورش‌ها و جنگ در خاموش کردن فتنه‌ها گذشت؛ از جمله خشن‌ترین رفتار نظامی او با مردم طلیطله بود که بخشی از عمر حکومت او صرف آن شد.

استبداد و خشونت هشام با اعراب مخالف و بربرها، کمتر از سیره اجداد و پدرش نبود؛ چنان‌که ابن‌عذاری نیز به استبداد او در طلیطله اشاره کرده است؛ ⁽⁶⁾با این وجود، منابع وابسته به امویان در مدح او از حد مبالغه گذشته‌اند؛ منابع معاصر نیز به همین شیوه باقی مانده‌اند. سرکوب خونین بربرهای ناحیه کوهستانی «تاکِرُّنا» از مجموعه‌های مثال زدنی اعمال هشام است: بربرهای ناحیه کوهستانی تاکرنا به سال 178ه. شوریدند ⁽⁷⁾و در زمان او شورش بربرهای تاکرنا به جنوب قرطبه نفوذ کرد و در شهر رُنْدِهْ ⁽⁸⁾و شهرهای مجاور منتشر شد.

هشام، سپاه بزرگی به سرداری عبدالقادر بن ابان را برای سرکوبی آنها فرستاد؛ این لشکر، بربرها را قتل عام و تارومار کردند، به‌طوری‌که تاکرنا تا هفت سال از سکنه خالی شد؛ ⁽⁹⁾با این وصف هشام که سیره امویان را در تصفیه خونین آندلس از بربر و عرب، با شدت هرچه تمام‌تر دنبال می‌کرد؛ چگونه می‌توان او را سومین عادل بنی‌امیه قلمداد کرد!؟

8- حَکَم بن هشام (حَکَمِ اوّل)

اشاره

(180-206ه/726-821م)

ابوالعاصی حَکَم ⁽¹⁾متولد 154ه.، به سال 189ه. حکومت اموی را پس از هشام در بیست و شش سالگی به‌دست گرفت؛ ⁽²⁾هشام، نوزده پسر و بیست ویک دختر داشت؛ ⁽³⁾انتخاب حَکَم پسر بزرگ هشام به ولایت‌عهدی، باعث ایجاد اختلاف در خانواده حاکم در آندلس شد: عبدالملک برادر بزرگ‌تر حکم و دو عموی او عبدالله و سلیمان که در مغرب بودند از بیعت با او امتناع کردند ⁽⁴⁾و فتنه‌انگیزی علیه حکم را آغاز کردند؛ ⁽⁵⁾این کشمکش‌ها با آشوب در شهرها و قتل اعضای خانواده حکومتی همراه شد؛ عموی او ابو ایوب سلیمان، در سال 184ه. در جنگ با حکم کشته شد؛ ⁽⁶⁾سلیمان طی چند جنگ در سال‌های 182، 183 و 184ه. در استجه، جیان و البیره در شرق آندلس، کشتار عظیمی به‌پا کرد و سرانجام در حوالی مارده توسط اصبغ بن‌عبدالله و به دستور حکم به قتل رسید؛ ⁽⁷⁾اما عبدالله بلنسی،

عموی دیگر وی، به سال 186ه. امان گرفت و به شرط دریافت ماهیانه دو هزار دینار، با او صلح کرد. ⁽¹⁾

فرنگی‌ها از اختلاف خانوادگی خاندان اموی که تشنج گسترده‌ای در آندلس به‌بار آورد، استفاده کردند و وارد مرزهای شمالی شدند و شهر برشلونه را تصرف کردند؛ حکم برای مقابله با آنان، عبدالکریم بن مغیث را به آن‌جا فرستاد؛ او از مرزهای شمالی عبور کرد و چند شهر جنوب فرانسه را تصرف نموده و با اسیر و غنایم زیادی به قرطبه بازگشت. ⁽²⁾

تصفیه خونین طلیطله- (واقعه حفره)

حکم به سال 181ه. با شورش عبیدة بن حُمید، در طلیطله مواجه شد و عمروس بن‌یوسف را که در طلبیره بود به جنگ آنان فرستاد؛ ⁽³⁾عمروس، چند نفر از اهالی طلیطله را مأمور قتل عبیدة بن حمید نمود و در اقدام بعدی، خود هفتصد تن از رجال طلیطله را از میان برداشت؛ ابن‌خطیب، سال 181ه. را سال ایقاع ⁽⁴⁾اهل طلیطله دانسته است؛ ⁽⁵⁾نماینده حکم و فرمانده نظامی او عمروس، در پای پل طلیطله، کاخ ویژه‌ای جهت انجام قتل عام آسان و دسته‌جمعی مردم طلیطله ساخت؛ ⁽⁶⁾ابن‌عذاری و ابن‌خطیب، جزئیات قتل عام وحشیانه مردم در آن کاخ را ذکر کرده و نوشته‌اند: در آن حادثه مردم چون گاو، ذبح می‌شدند؛ ابن‌خطیب تعداد کشته‌های این واقعه خونین را پنج هزار و سیصد تن نوشته است ⁽⁷⁾به گفته او بعد از آن حادثه، صولت طلیطله شکست. ⁽⁸⁾

ابن‌اثیر با بیان چگونگی اجرای نقشه قتل عام مردم طلیطله می‌نویسد: عمروس

بن‌یوسف از اهالی شهر وشقه از مولدین که در «ثغر اعلی» شوریده بود، توبه کرد و از حکم امان خواست و به او پیوست و برای مهار طلیطله با وی همکاری کرد؛ حَکَم او را به ولایت طلیطله گماشت، او ابتدا با مردم طلیطله به نیکی رفتار کرد و با آنها انس گرفت و با حیله به آنها نزدیک شد او نزد مردم خود را کینه‌توز و دشمن بنی‌امیه جلوه داد.

ابن‌اثیر و سایر منابع، به جزئیات مکر عمروس با رجال طلیطله و قتل‌عام آنها اشاره نموده‌اند؛ ⁽¹⁾به گفته ابن‌عذاری مردم طلیطله که خانه‌های آنها به آتش کشیده شده بود به کوه‌ها گریختند و در کوهستان و صحرا اسکان گرفتند. حَکَم به سال 198ه. هنگامی‌که از جنگ تدمیر برمی‌گشت شبانه و بی‌خبر وارد شهر طلیطله شد و به آنها امان داد. ⁽²⁾

حَکَم ربضی

قتل‌عام مردم قرطبه از جمله تصفیه‌های خونین دولت اموی، در آندلس بود؛ بهانه این قتل را منابع تاریخی، اعتراض مردم و فقهای قرطبه به طغیان حَکَم ربضی و فساد و تباهی او دانسته‌اند؛ ⁽³⁾مردم قرطبه به تحریک فقهای قرطبه که حَکَم را به شراب‌خواری ⁽⁴⁾و فسق و فجور متهم کرده بودند، او را سنگ‌باران، خلع و قصد قتل او را کردند و با محمد بن هاشم مروانی بیعت کردند؛ ابن‌عذاری، این حادثه را اولین شورش (هیجه) مردم قرطبه به سال 189ه. قلمداد کرده و دومین هیجه را به سال 202ه. نوشته است. ⁽⁵⁾

یحیی‌بن‌یحیای لیثی (که برادر او جزو کسانی که به‌وسیله حَکَم مصلوب شد) از فقهای پرچمدار مبارزه علیه حَکَم بود؛ طالوت فقیه نیز خون حَکَم را مباح اعلام کرد. ⁽⁶⁾مردم قرطبه به سال 191ه. نیز بر حَکَم شوریدند. ⁽⁷⁾حَکَم در پاسخ به مخالفت فقها ابتدا

هفتاد و دو تن از رجال قرطبه را در سال 189ه. مصلوب کرد.

همان‌گونه‌که اشاره شد، بزرگ‌ترین شورش مردم قرطبه به سال 202ه. رخ داد که ابن‌عذاری از آن به‌عنوان هیجه و شورش دوم یاد کرده است؛ ⁽¹⁾شورش مزبور از درگیری یکی از سربازان حکم در بازار ربض قرطبه با مردی آهنگر شروع شد و به‌زودی شعله‌های شورش سراسر قرطبه را فرا گرفت و فقها در پیشاپیش این حرکت، آن را هدایت می‌کردند. ⁽²⁾مردم، کاخ حکم را در محاصره گرفته و قصد قتل او را کردند. حکم که مرگ خود را حتمی دیده بود ⁽³⁾با به‌کار گرفتن حیله‌ای شبیه توطئه یوم حرّه؛ صفوف محاصره را درهم شکست و در مرحله بعدی خانه‌های مردم قرطبه و ربض را به آتش کشید و سپس مردم بی‌خانمان را قتل عام کرد.

او نظامیان خود را که مشغول جنگ در مرزهای شمالی بودند، مأمور شکست محاصره و قتل عام مردم قرطبه کرد؛ بدین‌منظور عبیدالله بن‌عبدالله بلنسی (صاحب الصوائف) و اسحاق بن‌منذر قرشی با نقشه خاصی مردم را در محاصره گرفتند و گروهی دیگر از نظامیان نیز خانه‌های مردمی که کاخ حَکَم را در محاصره گرفته بودند به آتش کشیدند. مردم وقتی خانه‌های خود را در آتش دیدند، محاصره کاخ را رها کردند؛ اما با هجوم نظامیان حَکَم روبه‌رو شدند و آنها مردم را در کوچه‌ها و خیابآنهای شهر قتل‌عام کردند؛ حَکَم بعد از قتل‌عام مردم ربض به آنها سه روز مهلت داد تا قرطبه و ربض را برای همیشه ترک کنند؛ آنها موظف بودند به‌هرجایی غیر از قرطبه کوچ کنند. ⁽⁴⁾

کشته‌های حادثه ربض را بیش از ده هزار تن نوشته‌اند. ⁽⁵⁾بیش از دو برابر این کشته‌ها نیز به نقاط مختلف از جمله جزیره کرت، اسکندریه و جاهای دیگر پناهنده شدند؛ در این میان گروه عمده‌ای از مهاجران به همراه ابوحفص عمر بن عیسی بلوطی در جزیره اقریطش (کرت) مستقر شدند.

حکم که در جریان محاصره کاخ خود سوگند یاد کرده بود تا ربض را با خاک یکسان کند، به قسم خود عمل کرد؛ ⁽¹⁾ابن‌خطیب با ذکر داستان قتل عام مردم قرطبه، علت شکست شورش عظیم مردم آن شهر در سال 202ه. را نداشتن رهبری واحد دانسته است. ⁽²⁾وی در انتقاد از اعمال حَکَم در آندلس می‌نویسد: «مواضع و رفتار و سیره زشت و پلید حکم را در زمان خود نیز در آندلس از نزدیک هم‌چنان مشاهده می‌کنم». ⁽³⁾

در سال 191ه. حَکَم، شورش ناحیه «باجه» را به‌وسیله پسر خود هشام سرکوب کرد؛ ⁽⁴⁾جنگ مضر و یمانی هم‌زمان با جریان این نزاع در شرق هم‌چنان ادامه داشت. ⁽⁵⁾

غزوات خارجی حکم

تحرّک دولت‌های مسیحی شمال آندلس و حمایت دولت‌های فرنگی از آنها، باعث اجرای غزوات دائمی در «ثغراقصی» بود؛ بدین‌ترتیب، بخش عمده‌ای از جنگ‌های دوره حکم، صرف سرکوب شورش‌های شمال آندلس شد؛ او در سال 180ه. عبدالکریم بن مغیث را به جنگ بلاد فرنگ فرستاد. ⁽⁶⁾به سال 187ه. در پی تصرف شهر تطیله توسط شاه فرنگ و افزایش تحرکات فرنگی‌ها در شمال آندلس، حکم، عمروس بن‌یوسف را به‌عنوان مسئول مرزهای آندلس تعیین کرد و عمروس، در نخستین اقدام خود، تطیله را نجات داد. ⁽⁷⁾

به سال 191ه/193ه. خبر رسید که فرنگی‌ها قصد محاصره شهر طرطوشه را دارند؛ ⁽⁸⁾لذا حَکَم فرزندش عبدالرحمن را به آن‌جا فرستاد ⁽⁹⁾و در سال‌های 194ه. و 196ه. حکم،

خود به شمال آندلس لشکر کشید. ⁽¹⁾به سال 194ه. مردم مارده که همواره در حال شورش بودند، حکم را به خود مشغول کردند و در پی آن فرنگی‌ها از فرصت استفاده کردند و در ثغور شمال دست به قتل و غارت ⁽²⁾زدند؛ به سال 100ه. حکم، سپاهی را به رهبری عبدالکریم بن مغیث، به بلاد فرنگ فرستاد که با غنایم بسیار به قرطبه بازگشتند. ⁽³⁾

در سال 200ه. بربرهای ناحیه مَوْرُور شوریدند؛ حَکَم یکی از سرداران را برای آوردن سر رهبر بربرهای مورور و یا خود او گسیل داشت؛ سردار حکم، چهار روز بعد، سر آن بربر را نزد حَکَم آورد. ⁽⁴⁾حَکَم اوّلین خلیفه آندلسی بود که نیروی مرتزقه (مزدور) در اختیار داشت؛ او هم‌چنین پنج هزار مملوک از این افراد را همراه خود داشت؛ ⁽⁵⁾وی سرانجام در روز چهارشنبه، ذی‌الحجه سال 206ه. در 52 سالگی، چهار سال بعد از قتل عام «ربض قربطه» بدرود حیات گفت.

9- عبدالرحمن بن حکم بن هشام (الاوسط )

اوج خلافت اموی

ابوالمُطَرِّف، عبدالرحمن بن‌حکم بن هشام، به سال 176ه. در طلیطله متولد شد. حاجب او عبدالکریم بن عبدالواحد، بود. نُه وزیر؛ سه کاتب و یازده قاضی داشت و حقوق هریک از وزیران او سیصد دینار بود؛ ⁽¹⁾او در سال 238ه. بعد از سی و یک سال حکومت درگذشت؛ برخی حکومت وی را به حکومت ولید بن‌عبدالملک تشبیه کرده و او را در زمره ادبا و شعرا و عالم به علوم شریعت، فلسفه و... دانسته، ⁽²⁾عهد او را ایام عیش، رفاه و عافیت وصف کرده‌اند ⁽³⁾بنای چندین باغ و بوستان و راه، توسعه جامع قرطبه، آب‌رسانی به شهر قرطبه و به جوامع متعدد را به او نسبت داده‌اند؛ وی در زمره پادشاهانی بود که به عشق کنیزهای دربار خود شهرت داشتند؛ چرا که عشق وی نسبت به یکی از کنیزهای مخصوص خود به‌نام طروب معروف شد؛ ⁽⁴⁾از او هم‌چنین به‌عنوان نخستین امیری که شکوه و ابهت حکومت را در آندلس ایجاد و رسوم منظم اداری برقرار نمود، یاد نموده‌اند.

حکومت عبدالرحمن بن‌حکم با فتنه بین «مضری‌ها» و «یمنی‌ها» آغاز شد؛ این فتنه،

هفت سال در تدمیر جریان داشت تا این‌که عبدالرحمن با فرستادن چندین لشکر، آتش جنگ را برافروخته؛ او سپاهی را به سرداری محمد بن‌عبدالله بن خلف به آن نواحی فرستاد؛ در لورقه جنگ بین مضری‌ها و یمنی‌ها درگرفت؛ به‌دنبال آغاز جنگ، وی نیروهای دیگری را در پی نیروهای محمد بن‌عبدالله بن خلف فرستاد؛ در این جنگ سه هزار تن کشته شدند؛ این واقعه که به سال 309ه. بین مضری‌ها و یمنی‌ها روی داد به‌نام (یوم المصادره) معروف شد. ⁽¹⁾این‌گونه از تاریخ فهمیده می‌شود که اوج فتنه مضری و یمانی گویا در عهد عبدالرحمن بن‌حکم در آندلس روی داده است؛ ابن‌عذاری در گزارش جنگ بین مضری‌ها و یمنی‌ها آن را از عجایب روزگار دانسته است؛ ⁽²⁾آغاز فتنه در عهد عبدالرحمن، از درگیری ساده‌ای بین یک عرب مضری و یمانی روی داد که سیزده سال به طول انجامید. ⁽³⁾

از جمله گزارش‌هایی که به تعداد زیاد در منابع مربوط به مغرب و آندلس، به‌ویژه در اثر ابن‌عذاری مراکشی به‌چشم می‌خورد، گزارش قحطی در ایام امویان آندلس است؛ از جمله نتایج جنگ و کشتار و تصفیه خونین در آندلس، ایجاد قحطی فراگیر بود؛ قحطی سال‌های 207ه. و ⁽⁴⁾232ه. ⁽⁵⁾از جمله قحطی‌های دوره عبدالرحمن بود که جمع کثیری از مردم آندلس را به‌کام مرگ کشید.

شورش های ثغر الاوسط

شورش بربرها، همواره یکی از مشکلات دولت اموی در سراسر ایام حکومت آنها بود؛ بربرها به سال 216ه. در تاکّرُنا به رهبری یک بربر به نام طوریل شوریدند؛ عبدالرحمن، یکی از فرماندهان نظامی خود، معاویه بن غانم را برای سرکوب وی فرستاد؛ ⁽⁶⁾ابن‌اثیر

تاریخ شورش بربرهای تاکرنا را به سال 235ه. نوشته است؛ ⁽¹⁾در جریان شورش دیگری در سال 236ه. مردی بربر به نام حبیب بُرنسی در نواحی کوهستانی شورید؛ عبدالرحمن، چند گروه نظامی را مأمور خاموش کردن فتنه حبیب کرد؛ آنها پایگاه کوهستانی او را تصرف کردند؛ حبیب متواری شد ⁽²⁾و به‌دنبال آن، عبدالرحمن، به همه نواحی آندلس نامه نوشت تا در پی تعقیب و دستگیری وی باشند. ⁽³⁾

مارده یکی از مراکز شورش در دوره امویان بود و مردم آن بارها بر علیه حکام اموی قیام کردند؛ عبدالرحمن به سال 217ه. بعد از این که هفت ماه شهر مارده را در محاصره گرفته بود؛ قتل عام بزرگی در آن به راه انداخت؛ ⁽⁴⁾بسیاری از مردم مارده کشته شدند و جماعت زیادی نیز شهر را ترک کردند؛ ⁽⁵⁾

وی پیش از این در سال 214ه. شورش مردم باجه را نیز که از سال‌ها پیش هم‌چنان ادامه داشت، سرکوب کرد. ⁽⁶⁾

هم‌چنین به سال 214ه. هاشم ضرّاب در طلیطله ⁽⁷⁾شورید؛ ⁽⁸⁾محمد بن رستم از فرماندهان نظامی امویان به جنگ او رفت و هاشم، را همراه جمع کثیری از یاران او کشت. ⁽⁹⁾

در سال 237ه. مردی در شرق آندلس ادعای نبوّت کرد؛ جمعی از مردم به او گرویدند؛ از جمله احکام او این بود که از چیدن ناخن و مو به این دلیل که «لاتغییر لخلق الله» باید خودداری کرد؛ او را دستگیر کرده نزد امیر اموی عبدالرحمن اوسط بردند؛ وی از او خواست تا توبه کند؛ در پاسخ گفت: چگونه از حق صحیح توبه کنم، عبدالرحمن، دستور قتل وی را صادر کرد و او را سرانجام مصلوب کردند. ⁽¹⁰⁾

غزوات خارجی عبدالرحمن اوسط (صوائف)

سنت جنگ و لشکرکشی تابستانی در مرزهای شمالی آندلس (ثغر اعلی) در زمان عبدالرحمن با شدت هرچه تمام‌تر ادامه یافت؛ اولین غزوه تابستانی به سال 208ه. صورت گرفت ⁽¹⁾و به جنگ «آلبة» و «القِلاع» به فرماندهی عبدالکریم بن عبدالمغیث ⁽²⁾(صاحب الصوائف) معروف شد؛ ⁽³⁾در سال 224ه. نیز، عبدالله بن بلنسی به این منطقه لشکر کشید و شکست سختی به دشمن وارد ساخت. ⁽⁴⁾

به سال 209ه. با مرگ صاحب الصوائف، جریان لشکرکشی به «ثغراقصی» متوقف شد و عبدالرحمن، معاویة بن هشام را به‌عنوان صاحب الصوائفِ جدید خود منصوب کرد ⁽⁵⁾و او نخستین جنگ تابستانی خود را به شهر أَوریط انجام داد ⁽⁶⁾و در سال 212ه. لشکری جهت جنگ تابستانی به برشلونه اعزام شد و آنها تا شهر جرنده پیش رفتند. ⁽⁷⁾

«صائفه» سال 213ه. نیز به‌وسیله عبیدالله بن‌عبدالله بلنسی انجام شد که سپاه آنان تا برشلونه پیش رفت. ⁽⁸⁾صائفه دیگری هم در سال 226ه. توسط مطرف بن‌عبدالرحمن در جلیقیّه انجام شد. ⁽⁹⁾

در سال 228ه. امیر اموی عبدالرحمن خود فرماندهی صائفه‌ای را بر عهده گرفت و نیز در سال 229ه. به تطیله لشکر کشید ⁽¹⁰⁾و موسی‌بن‌موسی ⁽¹¹⁾را در آن‌جا در محاصره گرفت ⁽¹²⁾و

سرانجام با او مصالحه کرد و به بَنْبَلوْنَه رفت ⁽¹⁾و در آن‌جا با مسیحیان وارد جنگ شد؛ ⁽²⁾اما موسی بار دیگر به سال 232ه. شورید و عبدالرحمن پسر خود محمّد را به جنگ او فرستاد. ⁽³⁾

جلیقیّه از جمله نقاط مرزی و محل دائمی «صوائف» بود؛ صائفه سال 231 و 236ه. در این ناحیه انجام شد؛ هم‌چنین، در سال 231ه. امیر عبدالرحمن، شهر لیون را به محاصره خود درآورده و به منجنیق بست؛ ⁽⁴⁾

در سال 234ه. مسلمانان، جزیره میورقه و منورقه مورد تعرّض قرار گرفتند و عبدالرحمن چند گروه نظامی را به میورقه فرستاد تا شورشیان آن‌جا را وادار به اطاعت کنند؛ مردم مسلمان میورقه، از ظلم و ستمی که از ناحیه مسیحیان بر مسلمانان جزیره می‌رفت، گزارش‌هایی برای عبدالرحمن فرستاده بودند؛ ⁽⁵⁾به سال 239ه. منذر پسر عبدالرحمن اموی نیز، سپاهی به «ثغر اعلی» برد. ⁽⁶⁾

تازه مسلمانان طلیطله ⁽⁷⁾و نسل‌های بعدی آنها و مستعرب‌های مسیحی طلیطله ⁽⁸⁾همواره عامل شورش بر ضد دولت اموی بودند و همواره موجی از کینه و تنفر از این دولت در شهر طلیطله هویدا بود. ⁽⁹⁾

در مورد علت تحرکات مولدین طلیطله، بین محققان اختلاف است: برخی آن را جریان کلیسایی، جهت اخلال در زندگی عادی مردم دانسته و منشأ آن را به دولت‌های مسیحی شمال آندلس و قدرت‌های اروپایی نسبت داده‌اند. ⁽¹⁾

سیل کمک‌های این قدرت‌ها، همیشه شورشیان را یاری می‌داد؛ طلیطله از آغاز فتوحات، هم‌چنان آتش زیر خاکستر بود و با وجود چند قتل عام بزرگ، گزارش‌های ابن‌عذاری حاکی از ادامه تشنج طلیطله در دوران حکومت عبدالرحمن بن‌حکم است.

به سال 219ه. امیّة بن‌حکم، طلیطله را محاصره کرد؛ ⁽²⁾میسره فتی که از فرماندهان همراه امیّه بود در یکی از دروازه‌های شهر در «قلعه رَبْاح» مستقر شد؛ گروه زیادی از مردم طلیطله به‌وسیله افراد میسره قتل عام شدند؛ افراد میسره سرهای آنها را در جایی انباشتند و میسره وقتی این صحنه را دید برخود لرزید و چند روز بعد مرد. ⁽³⁾از این حادثه با عنوان «ملمحة العراس» یاد کرده‌اند. ⁽⁴⁾

در سال 220ه. امیر عبدالرحمن بن‌حکم خود به طلیطله لشکر کشید؛ او اباالشّماخ را والی قلعه رَباح نمود و سپاه بزرگی در اختیار او قرار داد تا مراقبت اوضاع طلیطله باشد. ⁽⁵⁾

عبدالرحمن سرانجام به سال 222/221ه. طلیطله را تصرف کرد ⁽¹⁾و دستور داد کاخی را که «عمروس» در زمان حکم در دروازه پل طلیطله ساخته و مردم را در آن قتل عام کرده بود تعمیر و بازسازی کردند؛ ⁽²⁾اقدامات نظامی دولت اموی در طلیطله در زمان جانشین عبدالرحمن نیز استمرار یافت.

هجوم «وایکینگ‌ها» ⁽³⁾به اشبیلیّه و غارت آن در سال 230ه. از حوادث مهم دوران عبدالرحمن دوم است که بخش عمده‌ای از تحرکات نظامی دولت او مربوط به آن است؛ این جنگ، چهل روز طول کشید و مهاجمان نرماندی به‌دست فرماندهان بزرگ سپاه اموی، محمد بن رستم، نصر الخصی، عیسی بن شهید و عبدالله بن کلیب، سرکوب و متواری شدند.

به سال 234ه. عبدالرحمن، یک ناوگان دریایی به جزایر شرقی فرستاد و در 237ه. نیروهایی به غشقونیه فرستاد که منجر به جنگ «البیضاء» گردید.

10- محمد بن عبدالرحمن

اشاره

(238-273ه/852 -886م)

مردم با ابوعبدالله محمد اموی، متولد 207ه. در سی سالگی به تاریخ چهارم ربیع الاول سال 238ه. بیعت کردند. بیست و شش وزیر، امر وزارت دولت امیر محمدبن‌عبدالرحمن را برعهده داشتند؛ دوران حکومت او سراسر مبارزه با شورش‌های داخلی و لشکرکشی به «ثغر اعلی» برای مقابله با تهاجم روز افزون فرنگی‌ها بود. ⁽¹⁾

آتش خشم مردم طلیطله، هم‌چنان روشن بود و دوران خلافت محمد اموی هم‌زمان با شورش مردم این ناحیه آغاز شد؛ ⁽²⁾آنان خواستار آزادی زندانیان خود در قرطبه بودند.

نخستین «صائفه»ای که محمد اموی فرستاد در سال 239ه. به طلیطله بود؛ فرمانده این صائفه، حَکَم بن‌عبدالرحمن، به «قلعه رَباح» که برای کنترل مردم طلیطله ساخته شده بود رفت؛ پیش‌تر سپاهیان اموی قلعه را از ترس اهالی طلیطله خالی کرده و رفته بودند. حَکَم، قلعه را تصرف و تعمیر نمود و به‌تدریج نیروهای نظامی در آن مستقر شدند. ⁽³⁾

امیر محمد اموی، پیش‌تر به سال 238ه. دو فرمانده نظامی، قاسم بن عباس و تَمَّام‌بن ابی‌العطاف را به طلیطله فرستاده بود که شکست خوردند؛ به سال 239ه. حملات امیر

محمد در اطراف «جبل‌الاخوین»، «قلعه رباح»، «جیّان» و در «اندة العرب»، با هدف سرکوب شورشیان متواری طلیطله استمرار پیدا کرد.

سرانجام امیر محمد، خود به سال 240ه. با سپاهی بزرگ به طلیطله لشکر کشید، خبر هجوم او به طلیطله به شاه جلیقیّه، اردن بن دافونش ⁽¹⁾رسید و او برادرش غاستون/غثون ⁽²⁾را با سپاهی بزرگ برای جنگ همراه با الفونس فرستاد؛ سپاه امیر محمد با تدابیر خاصی، سپاه الفونس و مردم طلیطله را شکست داد ⁽³⁾و کوهی با هشت‌هزار سر از کشته‌های آن به وجود آمد؛ ابن‌اثیر، تعداد کشته‌های دو طرف را در این جنگ، بیست هزار تن نوشته است. ⁽⁴⁾

امیرمحمد، «قلعه رباح» و طلبیره را با انبوهی از نیروهای نظامی به فرماندهی حارث بن بزیع ترک کرد ⁽⁵⁾و در سال 241ه. به آلَبَه و القلاع رفت و چند قلعه دیگر را نیز در آن منطقه فتح کرد.

امیر محمد بار دیگر به سال 242ه. پسرش منذر را به طلیطله فرستاد و او آن‌جا را به محاصره درآورد؛ به‌دنبال بالا گرفتن آشوب در طلیطله، وی ناگزیر، خود به سال 244ه. عازم طلیطله شد و دستور داد تا پل طلیطله را ویران کردند و بدین ترتیب، انبوهی از شورشیان در رودخانه سقوط کرده، کشته شدند.

مردم طلیطله به سال 245ه. از امیر محمد امان خواستند و این نخستین امان آنها از امیر محمد بود؛ ⁽⁶⁾در سال 259ه. هنگامی که امیر محمد عازم «ثغر اعلی» شد و در مسیر خود از طلیطله عبور کرد، با عقد قراردادی، دومین امان را به مردم آن‌جا داد؛ او سپس مطرف بن‌عبدالرحمن را به ولایت طلیطله و بخش دیگر شهر را به طَرْبِیشه داد. ⁽⁷⁾

هجوم مجدد «نرمآنها» به سال 245ه. با مقابله شدید مسلمانان روبه‌رو شد؛ حشحاش و ابن شکوح از فرماندهان اصلی در نبرد با نرمآنها بودند.

عملیات خارجی جلیقیّه در شمال آندلس، به‌وسیله امیرمحمد، در سال 246ه. به بلاد بنبلونه و در سال 247ه. برای رفع حملات نیروهای جلیقیّه، ادامه یافت؛ ⁽¹⁾وی هم‌چنین در سال 248ه. به وادی‌الحجاره لشکر کشید؛ ⁽²⁾در سال 249ه. نیز، عبدالرحمان بن‌محمد، همراه فرمانده خود عبدالملک عبدالله بن عباس، به دژهای آلَبه و قلاع لشکر کشید و نوزده تن از «قومسان» آن را کشت؛ این غزوه تا سال 252ه. به طول انجامید ⁽³⁾در «دره مَرْکَوِیز» (مرکوین) شکست سختی به دشمن وارد ساختند که (20472) هزار نفر کشته به‌جا گذاشت. ⁽⁴⁾

جنگ سال 254ه. در مارده، ⁽⁵⁾255ه. لشکرکشی به شهر سُریه و سرکوب والی شهر سلیمان بن مندرس، جنگ 256ه. با وشقه سرکوب، طلیطله ⁽⁶⁾و بنبلونه در 258ه. و محاصره و قتل «بنی موسی» ⁽⁷⁾و کاتب آنها را می‌توان برشمرد؛ سرانجام با این سلسله از جنگ‌های شمال آندلس، آرامش موقتی در آن نواحی حاکم نمود و تحرکات مسیحیان شمال را محدود کرد؛ ⁽⁸⁾پس از آن، خلیفه اموی در طول سال 260ه. به جنگ‌های خود در «ثغر اعلی» در منطقه بنبلونه ادامه داد و سرقسطه را تصرف کرد.

شورش ابن مروان جلیقی

از جمله شورشهایی که هزینه هنگفتی را بر دولت اموی تحمیل کرد، شورش عبدالرحمن بن مروان جلیقی (یکی از مولدان) در «ثغرادنی» و در اطراف شهر مارده بود؛ پدر وی مروان، ابتدا از سوی عبدالرحمن اوسط، والی مارده شد؛ او از جمله مولدانی بود که اندیشه‌های ملی‌گرایی اسپانیایی بر او غلبه کرد و محور تجمع همه مخالفان دولت اموی

در «ثغرادنی» شد؛ وی ابتدا در سال 254ه. مارده را گرفت و به سرعت سرکوب شد و به امیر اموی پیوست و بار دیگر به سال 261ه. مارده را تصرف کرد و با کمک یکی از مولدان به نام سعدون سرنباقی، امیر اموی را واداشت تا در غرب آندلس به آنها خودمختاری اعطا کند؛ ⁽¹⁾این گروه از مولدان از حمایت شاه «استوریاس» برخوردار بودند.

امویان، در 261ه. به «قلعه حنش» که ابن مروان جلیقی از مارده به آن‌جا گریخته بود، حمله کردند ⁽²⁾و به ابن مروان امان دادند؛ امّا او به بطلیوس رفت و آن‌جا را دژ مستحکمی برای تجمع مخالفان دولت اموی تبدیل نمود؛ به سال 262ه، ولی‌عهد اموی، امیر منذر بن‌محمد، همراه سردار خود هاشم بن عبدالعزیز، بطلیوس را در محاصره گرفتند، ⁽³⁾رهبران مخالف نقطه مقاومت خود را به «دژ کَرْکَی» انتقال دادند و امیر منذر به مارده و تطیله حمله کرد. ⁽⁴⁾امیر محمد در سال 266ه. به جلیقیه حمله برد ⁽⁵⁾و تا سال 268ه. همراه سردار خود، هاشم بن عبدالعزیز، جنگ در این ناحیه را ادامه داد؛ ⁽⁶⁾در این حملات آنها شورشیان سرقسطه را کوبیدند و حصن روطه را تصرف و در آلبه و قلاع چند دژ را گشودند. ⁽⁷⁾

حرکت جلیقی، جنبشی نظامی‌فرهنگی در شمال آندلس بود که از لیون مایه می‌گرفت؛ ابن مروان جلیقی، اندیشه‌ای مخلوط از اسلام و مسیحیت ارائه داد و منطقه‌ای را که از شورشیان مسلمان، بربر و مسیحی آکنده بود به خود متوجه ساخت و چون از حمایت نظامی الفونس سوم نیز برخوردار بود، سرانجام امیر محمد اموی را مجبور به پذیرش استقلال خود در منطقه بطلیوس و اطراف آن نمود؛ با این اوصاف، اوضاع طلیطله و ثغر اعلی، چنان نا امن و آشفته شد که زمینه پیدایش نخستین ملوک‌الطوایف اسلامی (بنی‌ذوالنون) را در طلیطله و اختلاف و جنگ داخلی بین دول مسیحی شمال آندلس را

فراهم ساخت که به‌طور موقّت به نفع مسلمانان بود و حاکم اموی، عبدالرحمن سوم از آن نهایت سود را برد؛ اما در آینده‌ای نه چندان دور، نقطه آغاز حرکت تند باز پس‌گیری آندلس شد. ⁽¹⁾

شورش ابن حفصون

⁽²⁾ ابن‌عذاری سال 267ه. را آغاز شورش بیست ساله ابن حفصون ⁽³⁾در جنوب آندلس دانسته است؛ ⁽⁴⁾او و دیگر منابع عربی، عمر ابن حفصون را بزرگ‌ترین شورشی «ثغر ادنی» معرفی کرده‌اند که مقابله با وی هزینه هنگفتی برای امویان در پی داشت؛ پیش از او، شورش جزیری، یکی از مولدان آندلسی، در رَیه و تاکرنا سرکوب شده بود.

سلسله نَسَب ابن حفصون، این‌گونه است: شعب عمر بن حفص معروف به حفصون بن عمر بن جعفر بن شتیم بن ذُبیان بن ابی‌فرغلوش بن اذَفُونش از مسالمه اهل ذمه از استان تاکُروّنا از اعمال رنده؛ جعفر بن شتیم از این خانواده اسلام آورد و نسل او اسلام را در آن‌جا منتشر ساختند ⁽⁵⁾و از پسر او عمرو بن‌عبدالرحمن بود که عمر بن جعفر و حفص از او به‌دنیا آمد و از حفصون، این شورشی، یعنی: عمر به‌دنیا آمد و بر امیر محمد اموی شورید و کار شورش او به‌جایی رسید که هیچ شورشی در آندلس به پای آن نرسید؛ او در ابتدای شورش، کوهستان بَرْبَشتر ⁽⁶⁾را پایگاه خود ساخت، که بزرگ‌ترین ارتفاع آندلس بود، مخالفت و شورش او با سلطان اموی به‌حدی بود که اموی‌ها به متارکه او راضی شدند. ⁽⁷⁾

منابع عربی و ابن‌عذاری در گزارش‌های خود از ابن حفصون با لعن و نفرین یاد کرده و او را شر بزرگی برای دولت اموی که فتنه او دنیا را فرا گرفت دانسته‌اند؛ ⁽¹⁾اما در مقابل، دوزی از او به‌عنوان قهرمان ملی اسپانیا ⁽²⁾و نقطه امید مسیحیان و مسلمانان به ستوه آمده از امویانِ قرطبه معرفی نموده است. ⁽³⁾

شورش عمربن حفصون در ناحیه ریه آغاز شد؛ او ابتدا عامر بن عامر، والی ریه و والی بعد از او عبدالعزیز بن عباس را شکست داد؛ ⁽⁴⁾وزیر و سردار اموی، هاشم بن عبدالعزیز به سال 270ه. وارد منطقه ریه شد و عمر بن حفصون را از کوهستان «بربشتر» ⁽⁵⁾به زیر آورد و دستگیر کرد و با خود به قرطبه برد؛ اما عمر بن حفصون به سال 271ه. موفق به فرار از قرطبه شد و به کوه بربشتر بازگشت و در کوهستانِ «أشبَرَ غُزَّه» ⁽⁶⁾اعلام استقلال کرد؛ در پی این استقلال خواهی امیر محمد، همراه هاشم بن عبدالعزیز، در سال 272ه. خود به جنگ عمر بن حفصون، رفت. ⁽⁷⁾

ابن‌عذاری عمر بن حفصون ⁽⁸⁾را بزرگ شورشیان آندلس می‌نامد در وصف او چنین می‌گوید: «عمید الکافرین و رأس المنافقین؛ ملجأ اهل الانحراف و المعصیة».

عمر بن حفصون سرانجام در سال 305ه. مرد و مرگ او تأثیر اساسی در اوضاع «ثغر ادنی» داشت. ⁽⁹⁾او با چهار نفر تن از خلفای مروانی: محمّد، منذر، عبدالرحمن و تقی

هم‌زمان بود و به دست تقی بن‌عبدالرحمن ناصر کشته شد. ⁽¹⁾

در 273ه. امیر منذر بن‌محمد به همراه سردار خود ابن‌جهور «کوره ریه» به قصد شهر الحّامه که حارث بن حمدن از عرب بنی‌رفاعه، (حامی عمر بن حفصون) در آن‌جا شوریده بود. حمله کردند. آنها دو ماه، شهر الحامه را در محاصره گرفتند و شهر را بعد از قتل عام مردم و اصحاب حارث بن حمدون، فتح کردند. ⁽²⁾

از جمله مطالب مورد توجه محققان معاصر، آمار نیروهای داوطلب و غیر داوطلب حاضر در جنگ‌های امیر محمد در شمال و جنوب آندلس است. حضور اجباری 2900 تن از غرناطه؛ 2200 تن از جیان؛ 1800 تن از قبره؛ 900 تن از باغه؛ تاکرنا (269) تن؛ جزیره 290 نفر؛ 185 نفر قرمونه؛ (1100) نفر استجه؛ 6790 نفر شذونه؛ 2607 نفر ریه؛ شریش 342 نفر؛ 400 نفر فحض البلوط؛ مورور 1403 نفر؛ دویست نفر تدمیر و...؛ این جنگ، هزینه هنگفتی برای قرطبه داشت و به دولت اموی آندلس چهرهِ دولتی نظامی داد؛ جنگی که در سراسر دولت اموی با شدت استمرار یافت و محور اصلی تصمیم‌گیری‌های آن دولت در آندلس بود؛ وجه اهمیت منابع تاریخ آندلس، به‌ویژه کتاب «البیان المغرب» اثر ابن‌عذاری ارائه آمار کمّی جنگ‌هاست.

بزرگ‌ترین «صائفه» امیر محمد اموی حمله به جلیقیّه بود که از جمله آمار نیروهای حاضر در این جنگ را، ابن‌عذاری در اثر خود ذکر کرده است. ⁽³⁾

11- خلافت منذر بن محمد

(273ه - 275ه)

منذر (ابوالحَکَم) متولد 229ه. روز یکشنبه هشتم ربیع الاول 273ه. در 44 سالگی به خلافت رسید و در روز دوشنبه سال 275ه. در 46 سالگی بعد از 2 سال خلافت جان سپرد و در قصر قرطبه مدفون شد. ⁽¹⁾منذر هنگامی که در دژ ریه مشغول جنگ با عمر بن حفصون بود، خبر مرگ، پدرش امیر محمد به او رسید و به سرعت به قرطبه رفت و اهل قرطبه و خواص و رعایا با او بیعت کردند.

اکثر قلاع ریه که در اطاعت ابن حفصون بودند، امیر منذر بن‌محمد آنها را به تبعیّت خود درآورد؛ از نظر ابن‌عذاری و منابع مانند او، شُطّار و اشرار از عمر بن حفصون پیروی می‌کردند و او آنها را به فتح بلاد و جمع غنایم تشویق و این‌گونه، بر اموال خود می‌افزود؛ در جمادی‌الاول سال 273ه. امیر منذر؛ هاشم بن عبدالعزیز از بزرگان دولت اموی را دستگیر و اموال او را مصادره کرد؛ وابستگان او نیز زندانی شدند و سرانجام در زمان امیر عبدالله، برادر منذر آزاد شد و چند تن از فرزندان او به وزارت رسیدند. ⁽²⁾

عمر بن حفصون در سال دوم حکومت منذر با هجوم گسترده ⁽³⁾این امیر، مواجه شد و

شهرها و دژهای خود را از دست داد؛ امیر اموی در بهار 274ه. وارد استان ریه شد و عیشون حاکم ارشدونه و پسران مطروح را دستگیر و به قرطبه فرستاد و با از بین بردن یاران ابن حفصون، خود را بربشتر رساند؛ اما راه دستگیری او بسته بود؛ امیر از روی مکر و حیله، عمر بن حفصون را جزو جنود خاص خود در آورد و او و خانواده و اهلش را در قرطبه اسکان داد و با وعده‌های مالی و مقام به خود نزدیک کرد؛ عمر بن حفصون نیز از وی صد قاطر خواست تا اموال خود را از کوهستان به قرطبه حمل کند، امیر نیز صد قاطر همراه با صدو پنجاه نفر از عرفا (راهنما) را برای اکرام او و همراهانش ارسال داشت؛ امیر محمد تصور می‌کرد عمر بن حفصون رام شده است؛ اما این شب هنگام عمر بن حفصون از اردوگاه سپاه امیر با قاطرها به دژ بَربَشتِر فرار کرد؛ عرفای امیر نیز در این درگیری کشته شدند. ⁽¹⁾

عمر بن حفصون در دژ بربشتر مستقر شد و قدرت خود را بزرگ دانست و به پیروان خود می‌گفت: «اناربکم الاعلی»؛ امیر منذر سوگند یاد کرد که خود قصد عمر بن حفصون کند و هیچ عذری را از او نپذیرد؛ وی بدین منظور لشکر بزرگی فراهم ساخت و چهار ماه دژ را در محاصره گرفت؛ اما در حین آن در پنجم صفر 275ه. در اثر بیماری مُرد؛ سپاه امیر متواری شد و عبدالله برادر او نتوانست از انتشار سپاه جلوگیری کند؛ پیکر امیر منذر نیز با هفت قاطر به قرطبه منتقل شد و در کاخ قرطبه، در کنار اجدادش دفن گردید.

12- خلافت عبدالله بن محمد بن عبدالرحمن بن حکم

اشاره

(275-300ه)

شیوع اضطراب آندلس

ابومحمد در نیمه ربیع الاول سال 219ه. از کنیزی ام ولد به نام بهار متولد شد و عبدالرحمن بن شهید و ابن سلیم سرپرستی او را به عهده داشتند.

وی در دوران خلافت بیست و شش وزیر و سه کاتب داشت و نیز دارای یازده پسر و سیزده دختر بود؛ مردم در روز شنبه نیمه صفر سال 275ه. با او بیعت کردند و سرانجام به سال 300 هجری در هفتاد و دو سالگی، بعد از بیست و پنج سال خلافت مرد. ⁽¹⁾

صاحب کتاب عقد الفرید، ⁽²⁾(مداح امویان و از ادبای درباری آنها) خلافت محمدبن‌عبدالرحمن را به‌خوبی، شکوه، رفاه و فراوانی نعمت ستوده است؛ ⁽³⁾ابن‌عذاری هم، اوضاع آندلس در آغاز خلافت عبدالله را مضطرب و در «ثغر اعلی» همراه با گسترش

جنگ و خونریزی در بین مسلمین ⁽¹⁾و نیز رواج فتنه‌های داخلی ⁽²⁾و نفاق در آندلس را شاخصه اصلی آغاز زمامداری او دانسته است؛ ⁽³⁾هم‌چنین ابن‌خطیب، حجم زیاد شورش‌های این دوره را مورد بررسی قرار داده و علل آن را ذکر نموده است. ⁽⁴⁾

این امیر اموی، سردار خود (ابراهیم بن خمیر) را برای اخذ بیعت از ابن حفصون و یارانش گسیل داشت؛ او ابتدا بیعت کرد؛ ولی بلافاصله بیعت خود را شکسته و یاغی شد و منطقه خود و اطراف آن را ناامن کرد؛ بار دیگر، در سال 276ه. امیر عبدالله برای جنگ با ابن حفصون راهی بَربَشْتِر و دژهای رَیَّه شد و سرانجام در پی تصرف دژ اءِسْتَبَّه ابن حفصون توبه کرد و از امیر اموی امان گرفت؛ اما ⁽⁵⁾بلافاصله پیمان خود را شکست و به جیَّان حمله کرد. ⁽⁶⁾اعراب و بربرها با استفاده از فرصت ناشی از اقدام ابن حفصون، در سراسر جنوب آندلس شوریدند و با وی بنای همکاری گذاشتند.

در سال 276ه. محمد بن امیر عبدالله، والی اشبیلیّه شد و عرب‌های اشبیلیّه بر او