تفسیر مقدماتی قرآن کریم

مشخصات کتاب

سرشناسه:رضایی اصفهانی، محمدعلی، ۱۳۴۱ -

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر مقدماتی قرآن کریم [کتاب]/محمدعلی رضایی‌اصفهانی.

مشخصات نشر:قم : مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۴۳۶ق.= ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری:۲۰۴ص.

فروست:پژوهشگاه بین المللی المصطفی(ص)؛ ۵۴.

شابک:۹۵۰۰۰ ریال:978-964-195-338-8

وضعیت فهرست نویسی:فاپا(چاپ چهارم)

یادداشت:چاپ اول: ۱۳۹۳(فیپا).

یادداشت:چاپ چهارم.

یادداشت:کتابنامه: ص. [۲۰۳] - ۲۰۴؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره:BP۹۸/ر۶ت۷ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی:۳۴۷۰۲۰۹

اشاره

دفتر برنامه ریزی و تدوین متون درسی

تقدیم به پیشگاه قرآن ناطق ، امام عصر (ارواحنا فداه)

و سفیران او در سراسر گیتی

تفسیر مقدماتی قرآن کریم

محمد علی رضایی اصفهانی

تابستان84

برنامه ریزی آموزشی باید امری پویا و متناسب با دگرگونی هایی باشد که در ساختار دانش و رشته های علمی پدید می آید. تحولات اجتماعی، نیازهای نوظهور فراگیران و مقتضیات جدید دانش، اطلاعات، مهارتها، گرایشها و ارزشهای توپی را فرا می خواند که پاسخ گویی به آنها، ایجاد رشته های تحصیلی جدید و تربیت نیروهای متخصص را ضروری می نماید گسترش فرهنگهای سلعله گر جهانی و جهانی شدن فرهنگ در سایه رسانه های فرهنگی و ارتباطی، مشکلات و نیازهای نوظهوری را پیش رو گزارده است که رویارویی منطقی با آنهاء در پرتو آراستن افراد به اندیشه های بارور، ارزشهای متعالی و رفتارهای منطقی که در قالب موقعیتهای رسمی آموزشگاهی با ایجاد رشته های جدید و گسترش دامنه آموزشها و مهارتها و تربیت سازمان یافته صورت گیرد امکان پذیر است.

بالندگی مراکز آموزشی در گرو نظام آموزشی استواره قاعده مند و تجربه پذیر است که در آن برنامه های آموزشی متنهای درسی و استادان، ارکان اصلی به شمار می آیند و بالندگی برنامه آموزشی به هماهنگی آن با نیاز زمان، استعداد علم آموزان و امکانات موجود، وابسته است؛ چنانکه استواری متنهای درسی به ارانه تازه ترین دست آوردهای علم در قالب نوترین شیوه ها و فن آوریهای آموزشی است.

بازنگری متنها و شیوه های آموزشی و به روز کردن آنها به حفظ نشاط علمی مراکز آموزشی کمک می رساند.

حوزه های علوم دینی به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی، سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی اند. مرکز جهانی علوم اسلامی به عنوان بخشی از این مجموعه که رسالت تعلیم و تربیت طلاب غیر ایرانی را بر عهده دارد، به پی ریزی دفتر برنامه ریزی و تدوین متون درسی اقدام کرد.

این دفتر با ارج نهادن به تلاش های صورت گرفته و خوشه چینی از خرمن دانش عالمان گرانقدر بر آن شد تا با بهره گیری از شیوه های جدید آموزشی و تازه ترین دست آوردهای علمی به تهبه متن های آموزشی بپردازد.

تدوین و نشر بیش از پنجاه و پنج متن درسی در موضوعات گوناگون علوم دینی، حاصل این تلاش است. در نوشتار حاضر که با عنوان تفسیر مقدماتی قران کریم نگارش یافته است به روش و چگونگی تفسیر ترتیبی سوره های حمله حجرات، جمعه، توحید، کوثر و قدر می پردازد. این اثر حاصل تلاش علمی و در خور تقدیر حضرت حجة الاسلام والمسلمین دکتر محمد علی رضایی اصفهانی به نام توفیقه . است که از ایشان و سایر فرزانگانی که در به ثمر رسیدن این اثر بذل عنایت کرده اند تشکر و قدردانی می کنیم

در پایان، ارباب فضل و معرفت را به یاری خوانده، چشم امید به نقد و نظر آنان دوخته ایم.

مرکز جهانی علوم اسلامی دفتر برنامه ریزی و تدوین متون درسی

تابستان ۱۳۸۴

فهرست

فهرست

پیشگفتار

[ الر کِتَبٌ أَنزَلْنَهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَی صِرَ طِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ ]. ⁽¹⁾

قرآن هدیه الاهی به بشر برای نجات اوست؛ کتابی که لازم است در آن تدبّر، تفکّر و تعقّل کنیم و آن را به خوبی بفهمیم و تفسیر نماییم و قانون زندگی خویش قرار دهیم. خدای را سپاس که به ما توفیق گام نهادن در این مسیر و خدمت به آستان قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام را عنایت فرمود.

نوشتاری که در پیش روی دارید، حاصل تلاش چند ساله در زمینه تدریس تفسیر قرآن کریم و حاوی شیوه‌ای نو و روان و مناسب آموزش است. تفسیر مقدّماتی سوره‌های حجرات و... . چندین بار در مرکز جهانی علوم اسلامی قم و برخی دانشگاهها تدریس، بازخوردهای آن از اساتید و قرآن‌پژوهان گرفته شده و در آن اعمال گردیده است. اکنون ویرایش چهارم این تفسیر پیش روی شماست و امید است با راهنمایی شما کامل‌تر شود. ⁽²⁾

شیوه کتاب

نوشتار حاضر بر آن است که شیوه‌ای نوین، کاربردی، و درسنامه‌ای برای بیان تفسیر ارائه کند تا دانش‌پژوهان بتوانند با روش ساده و زودیاب مطالب تفسیری را دریابند

و اساتید محترم نیز بتوانند راحت‌تر و دقیق‌تر مطالب تفسیری را به نوآموزان منتقل سازند. کتاب حاضر بر اساس روشهای صحیح تفسیر همچون روش تفسیر به قرآن، روش روایی، عقلی، علمی و اشاری (باطنی صحیح) بنیان گذاشته شده و از گرایشهای اجتماعی در تفسیر بهره برده است.

ب) اهداف

هدفهای کلّی این نوشتار عبارت است از:

پ) مخاطبان

مخاطبان این نوشتار دانش‌پژوهان در حدّ دیپلم و اوایل کارشناسی هستند که اطلاعات مختصری در مورد علوم اسلامی دارند؛ از این رو این کتاب از پرداختن به مباحث تفسیری عمیق، اختلاف آرای مفسّران و مطالب ادبی پرهیز می‌کند. (جز در موارد بسیار ضروری که به برخی مطالب اشاره شده است.)

توضیحاتی پیرامون محتوای کتاب:

هر بخش کتاب مشتمل بر چند مبحث است: اهداف آموزشی، سیمای کلّی سوره، واژه‌شناسی، نمای موضوعات هر آیه، متن آیه، ترجمه آن توضیح آیه،

نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری، آموزه‌ها و پیامهای آیه، چکیده، پرسشهای درس، پژوهشهای جدید و منابع جهت مطالعه بیشتر؛

5 . بخش توضیح آیه، در حقیقت نوعی ترجمه تفسیری و آزاد است. نگارنده تصمیم داشت این قسمت را حذف کند؛ ولی در بازخوردگیری آموزشی برخی دانش‌پژوهان مرکز جهانی علوم اسلامی اصرار کردند که وجود این بخش برای فهم آیه مفید است؛ چرا که برخی افراد نمی‌توانند ترجمه خالص مفهوم آیه را به طور کامل دریابند؛

6 . نکته‌ها و اشاره‌های تفسیری، شامل نکته‌های تفسیری است که برای توضیح آیه لازم بوده و کوشیده‌ایم با خلاصه‌گویی و شماره‌گذاری نظم یابد. این نکته‌ها غالباً از تفسیرهای معتبر نقل یا برداشت شده است و مبنای تفسیری صحیح دارد؛ یعنی بر اساس قرینه‌های نقلی و عقلی یا شاهدهای لفظی آیات برداشت و بیان شده است و از روشهای صحیح همچون روش قرآن به قرآن، روایی و عقلی استفاده و از تفسیر به رأی کاملاً پرهیز شده است؛ مقصود از اشاره‌های آیه، لوازم معنای آیه است که گاهی تحت عنوان «دلالت تنبیه و اشاره» از آنها یاد می‌شود.

ظهره تنزیله و بطنه تأویله منه قد مضی و منه ما لم یکن یجری کما تجری الشمس و القمر ؛ ظاهر قرآن، همان چیزی است که نازل شده، اما باطن قرآن تأویل آن است که برخی از آنها گذشته و برخی هنوز نیامده است. قرآن مثل خورشید و ماه جریان دارد. ⁽²⁾(و هر زمان مصادیق جدید پیدا می‌کند.)

و نیز نقل شده که امام باقر علیه السلام فرمود:

و لو انّ الآیة اذا نزلت فی قوم ثمّ مات اولئک القوم، ماتت الآیة و لما بقی من

القرآن شیء؛ اگر هنگامی که آیه‌ای در مورد ملّتی نازل می‌شود، با مرگ مردم، آن آیه نیز بمیرد، چیزی از قرآن باقی نمی‌ماند. ⁽¹⁾

و نیز از امام صادق علیه السلام حکایت شده که (در پاسخ پرسشی در مورد قرآن) فرمود:

لأنّ اللّه تبارک و تعالی لم یجعله لزمان دون زمان ولا لناس دون ناس فهو فی کلّ زمان جدید و عند کل قوم غض الی یوم القیامة؛ ⁽²⁾خدای تبارک و تعالی قرآن را برای یک زمان و مردمی خاص قرار نداده است، بلکه آن در هر زمانی جدید و نزد هر ملّتی تازه و شیرین است؛

نکته‌هایی برای تدریس

استادان محترم به یادآوری نیازی ندارند! ولی از آنجا که هر متن ویژگیهای خاصّ خود را دارد، تذکر چند نکته مفید به نظر می‌رسد:

5 . در امتحان بر محورهای اساسی و نکته‌های مهم تفسیری تأکید شود و از پرسش از مطالب حفظی و جزییات کم‌فایده پرهیز شود.

در پایان بار دیگر از همکاری دوستان ارجمند، بویژه حجةالاسلام و المسلمین همایی که ما را در تکمیل واژه‌شناسی این اثر یاری کردند و نیز از مسئول دفتر برنامه‌ریزی و تدوین متون درسی مرکز جهانی علوم اسلامی، جناب حجةالاسلام و المسلمین عزّالدین رضانژاد و استادان و دانش‌پژوهانی که با ارائه دیدگاههای اصلاحی و پیشنهادها این اثر قرآنی را تکمیل کردند، تشکّر می‌کنم.

امید است این اثر قرآنی مورد قبول خدای متعال و مورد عنایت اهل‌بیت علیهم السلام و مورد استفاده قرآن دوستان قرار گیرد.

والحمدللّه ربّ العالمین

82/3/15

قم - محمّدعلی رضایی اصفهانی

بخش اول هدف: اشاره ای به تفسیر و منابع و روشهای آن

اشاره

مباحث مقدماتی

صفحه سفید، 16

1

تفسیر و تفاسیر

اشاره

[ ...وَ أَنزَلْنَآ إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ] ⁽¹⁾

تعریف تفسیر

تفسیر در لغت، به معنای کشف، پرده‌برداری و بیان است، ⁽²⁾و در اصطلاح، به معنای توضیح ابهامات کلمات و جمله‌های قرآن و بیان مقاصد و اهداف آنهاست. ⁽³⁾

اشاره ای به تاریخچه تفسیر

اوّلین مفسّر قرآن، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است که خداوند به او دستور داد قرآن را برای مردم بیان کند؛ ⁽⁴⁾از این رو ایشان مطالب آیات را توضیح می‌دادند یا به پرسشهای صحابیان در مورد آیات پاسخ می‌گفتند؛ سپس امام علی علیه السلام و امامان معصوم علیهم السلام و برخی صحابیان و تابعان به تفسیر قرآن پرداختند و در اعصار بعدی احادیث تفسیری آنان نوشته شد و تفسیرهای روایی پدید آمد؛ از جمله در شیعه:

تفسیر عیّاشی، محمّد بن مسعود عیّاشی (م 320ق)؛ تفسیر صافی، فیض کاشانی (م 1091ق)؛ تفسیر البرهان، بحرانی (م 1107ق)؛ تفسیر نورالثقلین، عروسی

حویزی (م 1112ق)؛

و از اهل‌سنّت:

تفسیر جامع‌البیان، طبری (310ق)؛ تفسیر الدرّالمنثور، سیوطی (911ق).

سپس در قرنهای بعدی تفسیرهای اجتهادی به وجود آمد که مفسّران علاوه بر احادیث، دیدگاههای تفسیری خود را نیز بیان می‌کردند؛ از جمله در شیعه:

تفسیر تبیان، شیخ طوسی (460ق)؛ تفسیر مجمع‌البیان، شیخ طبرسی (548ق)؛ تفسیر روض‌الجنان، ابوالفتوح رازی (قرن ششم)؛ تفسیر المیزان، علّامه طباطبایی (1402ق)؛ تفسیر نمونه، آیت‌اللّه مکارم شیرازی (معاصر). ⁽¹⁾

و در اهل سنّت:

تفسیر کشّاف، زمخشری (538ق)؛ تفسیر مفاتیح الغیب، فخر رازی (602ق)؛ تفسیر انوارالتنزیل، بیضاوی (691ق)؛ تفسیر فی ظلال القرآن، سیّدقطب (1386ق).

2

روشها و گرایشهای تفسیری

اشاره

در میان مفسّران روشهای تفسیری متعدّدی پیدا شد؛ از جمله روش تفسیر قرآن به قرآن، عقلی، روایی، علمی، اشاری (باطنی، صوفی و شهودی) و نیز روش تفسیر به رأی که ممنوع و حرام است؛ ⁽¹⁾همان طور که در جهان تفسیر گرایشهای اجتماعی، فقهی، کلامی، فلسفی، ادبی و... به وجود آمد. ⁽²⁾

این روشها گاهی به صورت تفسیر ترتیبی (از اوّل هر سوره تا پایان آن) و گاهی به صورت تفسیر موضوعی به انجام رسیده است؛ البتّه توضیح تاریخ تفسیر و بیان روشها و گرایشها از اهداف و حوصله این نوشتار خارج است؛ از این رو به بیان چند نکته بسنده می‌کنیم.

نکته ها

الف) تفسیر قرآن، دانش شریف و مهمّی است. همان‌طور که قرآن ثقل اکبر است، دانش تفسیر و علوم قرآن نیز با عظمت بوده و امروزه به صورت یک رشته مستقل در علوم اسلامی پی‌گیری می‌شود؛ هر چند که دانش تفسیر مقدّمه دانشهای دیگر همچون فقه، کلام اسلامی و... نیز به شمار می‌آید؛

ب) هدف قرآن تربیت انسان و هدایت او به سوی خداست؛ از این رو لازم است که قرآن‌پژوه به این هدف اساسی توجّه داشته باشد و بکوشد درمان دردهای اجتماعی، اخلاقی و عقیدتی خود را از قرآن بخواهد و آیات قرآن را بر زندگی خود تطبیق کند؛

پ) دانش تفسیر، مراتب و درجات متعدّدی دارد و برای فهم و تفسیر کامل هر آیه یا موضوع قرآنی لازم است از تمام روشها و گرایشهای صحیح (در هر مورد به تناسب آن) استفاده شود؛ همان‌طور که لازم است به تفسیرهای گذشتگان رجوع کرده و به تفکّر در مورد آیات بپردازیم؛ البتّه این مطلب نیازمند تلاش و تخصّص کافی است؛ از این رو در گام اوّل بهتر است با محتوای قرآن به صورت ساده و روان آشنا شویم و در گامهای بعدی از تفسیرهای دیگر و روشها و گرایشهای متنوّع استفاده کنیم.

مطالعه کتاب حاضر می‌تواند اوّلین گام در زمینه آشنایی با محتوای سوره‌هایی از قرآن به شمار آید و زمینه ساز پی‌گیری این دانش شود.

بخش دوم هدف: آشنایی با سیمای سوره حمد و ترجمه و تفسیر آن

اشاره

سوره حمد

1

سیمای سوره حمد (پرسشگری عاشقانه و امدادخواهی روشنگرانه)

اشاره

سوره حمد در مکّه فرود آمد و دارای هفت آیه، 29 کلمه و 142 حرف است و در ترتیب فعلی قرآن، اوّلین سوره به شمار می‌آید. این سوره پنجمین سوره قرآن کریم است که در مکّه، و برخی نیز گفته‌اند که در مدینه نازل شده است. ⁽¹⁾

نامهای این سوره عبارتند از فاتحةالکتاب، حمد، وافیه، شکر، سبع‌المثانی، نور، امّ‌الکتاب، اساس، کافیه، الکَنز، امّ‌القرآن، مناجات، شفا، دعا و صلات. این سوره را «فاتحةالکتاب» به معنای «گشاینده قرآن» نامیده‌اند؛ چرا که آغازگر قرآن است و به سبب حمد و ستایشی که در آن از خدا شده است، «حمد» خوانده شده و در آیه اوّل آن «الحمدُللّه» آمده است. در مورد فضیلت قرائت سوره حمد، از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که هر مسلمانی سوره حمد را بخواند، پاداش او به اندازه کسی است که دو سوم قرآن را خوانده باشد. ⁽²⁾

تذّکر: شاید تعبیر دو سوم قرآن به سبب آن باشد که در سورۀ حمد به دو بخش (توحیدو قیامت) از مباحث عمده قرآن - شامل توحید، قیامت و احکام اشاره شده است.

ویژگی خاصّ سوره حمد

همه سوره‌های قرآن، سخن خدا و خطاب آن معمولاً به مردم است؛ اما آهنگ این سوره از زبان مردم و خطاب به خداست؛ یعنی قرآن کریم در این سوره شیوه مناجات و سخن گفتن با خدا را به مردم آموزش داده است.

اهداف سوره حمد

مقاصد کلّی این سوره عبارت است از:

اشاره ای به مطالب سوره حمد

در این سوره مهم‌ترین مطالبی که به چشم می‌خورد، عبارتند از:

2.نعمتها و تربیت همه موجودات از ذات مقدّس خدا سرچشمه می‌گیرد:

[ ...رَبِ‌ّ الْعَلَمِینَ... ]؛

5 . درخواست راهنمایی به راه راست پیشوایان حق: [ ...اهْدِنَا الصِّرَ طَ الْمُسْتَقِیمَ... ]؛

6 . در این سوره راه مستقیم از راه غضب‌شدگان و گمراهان جدا شده است.

2

یاد مهر دوست

مقدمه

سوره حمد با «نام خدا» و «یاد مهر او» آغاز می‌شود و می‌فرماید:

[ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ]

به نام خدای گسترده مهرِ مهرورز.

توضیح

در سوره حمد نخست از بزرگ‌ترین نام خدا یاد می‌کند و می‌فرماید:

«به نام خدا (شروع می‌کنم و از او کمک می‌جویم.)» و در ادامه دو صفت الاهی را که حاکی از رحمت اوست، یاد می‌کند و می‌فرماید: «(خدای) گسترده مهر و بخشاینده (نسبت به همه موجودات) و مهرورز و مهربان (نسبت به مؤمنان.)»

واژه شناسی

نکته های ادبی

نکته ها و اشاره ها

است؛ ⁽¹⁾ولی سوره برائت بدون «بسم اللّه» شروع شده؛ چرا که در آنجا سخن از قهر و اعلان جنگ به مشرکان است که با توصیف خدا به رحمت سازگاری ندارد؛

5 . واژه «اللّه» جامع‌ترین نام خداست که تمام صفات او را در برمی‌گیرد؛ به خلاف نامهای دیگر (مثل رحمان و غفور و رازق و...) که هر کدام به صفتی خاص اشاره دارد.

6 . واژه «رحمان» و «رحیم» هر دو از ریشه «رحمت» است. بین مفسّران مشهور است که صفت رحمان به رحمت عام خدا اشاره دارد و شامل دوست و دشمن و مؤمن و کافر می‌شود که همگی از مواهب او بهره می‌برند؛ ⁽³⁾زیرا این صیغه بر وفور رحمت و فراگیری آن دلالت دارد؛ امّا واژه «رحیم» به رحمت خاص خدا نسبت به بندگان شایسته و با ایمان اشاره می‌کند که بخششهای خاص او به آنان می‌رسد؛ ⁽⁴⁾چرا که این صیغه بر دوام رحمت دلالت دارد؛ ⁽⁵⁾

آموزه ها و پیامها

3

پرسشگری عاشقانه

مقدّمه

قرآن کریم در دومین آیه سوره حمد به «ستایش خدا و صفت پروردگاری او» اشاره کرده و می‌فرماید:

[ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِ‌ّ الْعَلَمِینَ ]؛

ستایش مخصوص خدایی است که پروردگار جهانیان است.

توضیح

آیه اوّل سوره حمد با یاد خدا و رحمت فراگیر او آغاز شد و اینک در این آیه به پرورش‌دهنده بودن خدا اشاره کرده و او را بر این امر ستایش می‌کند و می‌فرماید:

«ستایش مخصوص خدایی است که پروردگار جهانیان است.»

واژه شناسی

نکته های ادبی

«ال» در «الحمد» برای جنس است؛ از این رو هر گونه ستایشی را شامل می‌شود.

نکته ها و اشاره ها

می‌پردازد؛ از این رو در فارسی به معنای «پروردگار» ترجمه می‌شود. برخی مفسّران آن را به معنای «شخص بزرگی که فرمانش اطاعت می‌شود» گرفته‌اند؛ ⁽¹⁾

و عدۀ دیگری از مفسّران برآنند که «عالمین» به معنای «جهانیان» است؛ چرا که این واژه برای صاحبان عقل به کار می‌رود؛ ⁽⁴⁾همان‌طور که در حدیثی از امام صادق علیه السلام نیز حکایت شده است که مقصود انسانها هستند که هر کدام جهان کوچکی می‌باشند. ⁽⁵⁾

با توجّه به اینکه واژه «عالمین» در قرآن به هر دو معنای «انسانها» و «کل موجودات» به کار رفته است، ⁽⁶⁾مانعی ندارد که مقصود آیه فوق هر دو معنا باشد؛ ⁽⁷⁾هر چند که معنای دوم می‌تواند مصداقی از معنای اوّل به شمار رود یعنی خدا پرورش دهنده کلّ موجودات از جمله انسانهاست؛

5 . خدا پرورش موجودات و انسانها را از دو طریق انجام می‌دهد: یکی از راه پرورش تکوینی که همه گیاهان و حیوانها و انسانها را به رشد رهنمون می‌شود، و دیگری از طریق پرورش و هدایت تشریعی که به وسیله وحی و رهبران الاهی صورت می‌گیرد؛

6 . این آیه را اشاره لطیفی به دلیل «وجوب شکر مُنعِم» می‌دانند. اوّلین آیه این سوره با نام خدا و یاد رحمت فراگیر او آغاز می‌شود و این مطلب انسان را به یاد سرچشمه هستی و نعمتهای او می‌اندازد؛ همان نعمتهایی که راهنمای ما در شناخت پروردگار است. این یادآوری انگیزه ستایش خدا را در انسان بیدار می‌کند؛

آموزه ها و پیامها

3

بازهم یاد مهر دوست

مقدّمه

قرآن کریم در آیه سوم سوره حمد بار دیگر «رحمت فراگیر و ویژه الاهی» را یادآور می‌شود و می‌فرماید:

[ ...الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ... ]

(همان خدایی) که گسترده مهرِ مهرورز است.

توضیح

در آیه قبل به صفت پرورش دهندگی خدا اشاره شد و اینک در این آیه به صفت دیگر خدا اشاره کرده و می‌فرماید:

«(خدایی که) مهرگستر و مهرورز است.»

واژه شناسی و نکته های ادبی

در مورد واژه‌شناسی «الرحمن و الرحیم» ذیل آیه اوّل سوره حمد مطالب لازم و نکته‌های ادبی بیان شد.

نکته ها و اشاره ها

مخصوص خداست؛ چرا که او پرورش دهنده، مهرگستر و مهرورز است و رحمت فراگیر او بر تمام موجودات سایه افکنده. رحمت ویژه او بر مؤمنان جاری است و همین رحمت اوست که سزاوار سپاس و ستایش مردم می‌باشد؛

آموزه ها و پیامها

4

یادی از رستاخیز

مقدّمه

قرآن کریم در آیه چهارم سوره حمد به رستاخیز اشاره می‌کند و می‌فرماید:

[ ...مَلِکِ یَوْمِ الدِّینِ... ]؛

خداوند روز جزاست.

توضیح

در آیات قبل به مبدأ هستی و صفات او اشاره شد و اینک در این آیه به فرجام هستی و معاد اشاره کرده و می‌فرماید: (خدایی که) مالک روز (دین و) جزاست.

واژهشناسی

خدا مالک روز قیامت است؛ یعنی در آن روز امر و نهی می‌کند؛

نکته ها و اشاره ها

5 . این آیه نوعی تکمیل دلیل اختصاص «حمد» به خداست، وچنین بیان می‌کند

که خدا مالک روز جزاست، پس به سراغ ستایش و پرستش غیر او نروید و حمد را به او اختصاص می‌دهید؛

6 . آیه هشدار می‌دهد که مواظب رفتار خود باشید؛ زیرا صاحب‌اختیار روز رستاخیز خداست و در آن روز قوانین دینی کاملاً حاکم بر سرنوشت شماست.

آموزه ها و پیامها

5

توحید عبادی و افعالی

مقدّمه

قرآن کریم در آیه پنجم سوره حمد از «توحید عبادی» و افعالی سخن می‌گوید و می‌فرماید:

[ إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ ]؛

(خدایا) تنها تو را می‌پرستیم، و تنها از تو یاری می‌جوییم.

توضیح

در آیات قبل از توحید ذاتی و صفات خدا سخن گفته شد و اینک در این آیه به توحید عبادی او اشاره می‌کند و از زبان بندگان به معبود عرض می‌کند: «تنها تو را می‌پرستیم»؛ سپس در ادامه آیه به «توحید افعالی» اشاره کرده، از زبان بندگان از خدا امداد می‌طلبد و می‌فرماید: «تنها از تو یاری می‌جوییم.»

واژه شناسی

نکته های ادبی

هر گاه چیزی در کلام از جایگاه واقعی آن جلوتر رود، معنای انحصار می‌دهد.

(تقدیم ما حقّه التأخیر یفید الحصر) و در اینجا «ایّاک» که مفعول است مقدّم شده است بنابراین به معنای «فقط تو را می‌پرستیم» می‌شود.

نکته ها و اشاره ها

جملات را در هر صبح و شام تکرار می‌کند تا از او نیرو گیرد و به یاد داشته باشد که در برابر هوای نفس و ستمگران سر تعظیم فرود نیاورد؛

5 . آیه نوعی انحصار را می‌رساند؛ ⁽¹⁾یعنی می‌گوید: «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو مدد می‌جوییم»؛ به طوری که حتی در بندگی و پرستش خدا نیز به کمک او نیاز داریم و از او کمک می‌خواهیم تا در عبادت خود گرفتار انحراف خودبینی نشویم؛

6 . واژه‌های «نَعبُد» و «نَستعین» در این آیه به صورت جمع به کار رفته است؛ یعنی «ما تو را می‌پرستیم و ما تو را عبادت می‌کنیم» تا نشان دهد که اساس عبادت بویژه نماز، بر جمع و جماعت استوار است و فردگرایی، تک‌روی و انزوا طلبی، مطلوب نیست؛ ⁽²⁾

آموزه ها و پیامها

6

هدایت طلبی

مقدّمه

قرآن کریم در آیه ششم سوره حمد به «راه مستقیم الاهی» اشاره می‌کند و می‌فرماید:

[ اهْدِنَا الصِّرَ طَ الْمُسْتَقِیمَ ]؛

ما را به راه راست راهنمایی فرما.

توضیح

در آیه قبل از خدا کمک می‌خواستیم و در این آیه از او راهنمایی می‌خواهیم و می‌گوییم: «ما را به راه راست هدایت فرما.»

واژه شناسی

می‌گویند؛ چرا که گویا رهگذر خود را می‌بلعد؛ همان طور که انسان غذا را می‌خورد؛ ⁽¹⁾

نکته های ادبی

واژه «صراط» در لغت قریش اصیل با «صاد» بوده؛ امّا نزد عموم عرب با «سین» بوده است که سین به صاد تبدیل شده است؛ ⁽³⁾ولی برخی واژه‌شناسان صراط و سراط را دو واژه مستقل می‌دانند. ⁽⁴⁾

نکته ها و اشاره ها

روست که پیامبران و امامان نیز از خدا هدایت بیشتر می‌طلبند - و از طرف دیگر، ما انسانها در معرض لغزش و انحراف هستیم، و به همین دلیل باید از خدا امداد و هدایت مستمر بطلبیم. در برخی از احادیث اهل‌بیت علیهم السلام نیز به نکته دوم اشاره شده است؛ ⁽¹⁾

5 . هر کس در زندگی راهی را انتخاب می‌کند: گاهی راه هوس و گاهی راه شیطان و گاهی راه طاغوتها و گاهی راه نیاکان گمراه؛ ولی قرآن می‌خواهد که ما بهترین و کوتاه‌ترین راه (راه مستقیم) را برگزینیم تا زودتر به هدف و سعادت برسیم و از راه حق منحرف نشویم؛

6 . در احادیث اسلامی «صراط مستقیم»، به راه پیامبران و ائمه علیهم السلام و امام علی علیه السلام و معرفت ایشان تفسیر شده است. ⁽⁴⁾این گونه احادیث مصادیق کامل راه مستقیم را بیان می‌کند. راه آنان همان راه خداپرستی و دینی حق بوده است، وگرنه مفهوم راه مستقیم در این موارد منحصر نمی‌شود.

آموزه ها و پیامها

7

سه خط اساسی در زندگی بشر

مقدّمه

قرآن کریم در آیه هفتم سوره حمد به «سه راه متفاوت در زندگی بشر» اشاره می‌کند و می‌فرماید:

[ صِرَ طَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لَاالضَّآلِّینَ ]؛

راه کسانی که به آنان نعمت دادی، (همان کسانی که) خشم بر آنان نشده است و [از] گمراهان نیستند.

توضیح

در آیه پیش، از خدا هدایت به راه مستقیم را خواستیم و اینک در این آیه آن راه را مشخص می‌سازیم و می‌گوییم: «(مرا) به راه کسانی هدایت فرما، که آنان را مشمول انواع نعمتهای خود قرار دادی (همچون پیامبران و شهیدان)»؛ سپس دو خط انحرافی را نفی می‌کنیم و می‌گوییم: «نه کسانی که بر آنان خشم گرفتی و نه گمراهان.»

واژه شناسی

نکته ها و اشاره ها

پیامبران، راستگویان، شهیدان و شایستگان؛ ⁽³⁾

برخی، آنان را گمراهان لجوج یا منافق می‌دانند که با حق دشمنی کردند و به آزار پیامبران پرداختند و مورد خشم و لعنت خدا در قرآن قرار گرفته‌اند. ⁽⁴⁾و برخی مفسّران برآنند که مقصود، گمراهانی هستند که بر گمراه کردن دیگران اصرار دارند.

و گروهی دیگر از مفسران گفته‌اند که مقصود، یهودیان منحرف هستند که در برابر اسلام به سختی ایستادند. در احادیث اهل‌بیت علیهم السلام نیز به این مطلب اشاره شده است. ⁽⁵⁾

مقصود، گمراهان عادی یا گمراهانی‌اند که در صدد گمراهی دیگران بر نمی‌آیند و یا مسیحیان هستند؛ همان طور که در برخی احادیث اهل‌بیت علیهم السلام به معنای اخیر اشاره شده است؛ ⁽⁶⁾ممکن است که مقصود آیه هر سه معنا باشد؛ ولی در هر صورت یهودیان

و مسیحیان از مصداقهای آیه هستند؛ هر چند که مفهوم آیه منحصر در آنان نیست؛

5 . این آیه علاوه بر روشن کردن خطوط سه‌گانه بشر، به الگوها و افرادی که این راه را رفتند اشاره می‌کند تا انسان بتواند زندگی نمونه‌های زیبایی همچون پیامبران، شهیدان و شایستگان را مطالعه کند و در هر صبحگاه و شامگاه به یاد آنان باشد و در مسیر آنان گام بردارد.

آموزه ها و پیامها

چکیده

6 . سوره حمد توحید عبادی و توحید افعالی خدا را به ما می‌آموزد.

8 . سه خط اساسی در زندگی بشر عبارتند از: یعنی راه راست‌روان که عاقبت نیکی دارد، راه گم‌گشتگان و راه باطل‌گرایان مورد خشم خدا که سرانجام به آتش دوزخ ختم می‌شود؛

پرسش

5 . اهداف و مقاصد کلّی سوره حمد را بنویسید و توضیح دهید.

6 . واژه «اللّه» را از نظر لغوی و اصطلاحی توضیح دهید و تفاوت آن را با سایر نامهای خدا بنویسید.

8 . مالکیت تکوینی و اعتباری و مالکیت خدا در دنیا و آخرت را توضیح دهید.

پژوهشهای جدید

5 . سرنوشت گمراهان را از منظر آیات قرآن بررسی کنید؛

6 . سرنوشت مغضوبان را از منظر آیات قرآن بررسی کنید؛

منابع برای مطالعه بیشتر

5 . کبیر، ج1، فخر رازی؛

6 . پیام قرآن، ج1 و 2 و 3، آیت اللّه ناصر مکارم شیرازی؛

8 . درسنامه روشها و گرایشهای تفسیری، دکتر محمّدعلی رضایی اصفهانی؛

بخش سوم: ترجمه و تفسیر سوره حجرات

اشاره

اهداف

1

سیمای سوره حجرات راه کارهای حفظ شخصیّت و برادری و برابری

اشاره

[ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ]؛

به نام خدای گسترده‌مهرِ مهرورز.

کلّیّات

سوره حجرات در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد و دارای هجده آیه و 343 کلمه و 1496 حرف است. حجرات صد و ششمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و پس از سوره مجادله و پیش از سوره تحریم فرود آمده است؛ امّا در چینش کنونی قرآن در جزء بیست و ششم قرار دارد و چهل و نهمین سوره به شمار می‌آید.

نامهای این سوره عبارتند از حجرات، آداب و اخلاق.

نام گذاری

سبب نام‌گذاری آن به حجرات، آیه چهارم این سوره است که واژه حجرات در آن آمده. این واژه به خانها یا اتاقهای پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره دارد. از آنجا که آداب و اخلاق اسلامی در آیات این سوره موج می‌زند، به سوره آداب و اخلاق نیز نامیده شده است.

در مورد فضیلت قرائت این سوره از امام صادق علیه السلام حکایت شده: «هر کس سوره

حجرات را در هر شبانگاهان یا بامدادان بخواند، از زایران حضرت محمّد صلی الله علیه و آله خواهد بود.» ⁽¹⁾

تذکّر: از آنجا که در این سوره سخن از آداب روبه‌رو شدن و سخن گفتن با پیامبر صلی الله علیه و آله به میان آمده و اخلاق اسلامی آموزش داده شده، هر کس این سوره را بخواند و اخلاق خویش را طبق آن سامان دهد، در حقیقت خود را به اخلاق قرآنی پیامبر صلی الله علیه و آله نزدیک کرده و مثل آن است که او را ملاقات نموده و یا ثواب زیارت ایشان را خواهد داشت. ⁽²⁾

ویژگی سوره

چند سوره قرآن بر مسائل اخلاقی تأکید دارند ⁽³⁾که یکی از شاخص‌ترین آنها سوره حجرات است.

اهداف سوره حجرات

هدفهای اساسی سوره حجرات عبارتند از:

به مطالب مهمّ سوره حجرات

مهم‌ترین مطالبی که در این سوره مطرح شده است عبارتند از:

الف) عقاید: سه نکته اساسی در این سوره مطرح شده است:

ب) اخلاق: در این خصوص می‌توان چند نکته از آیات این سوره برداشت کرد:

پ) احکام: برشمردن برخی محرّمات؛ مثل تجسّس و غیبت (آیه 12).

ت) داستان: در این سوره به دو داستان در صدر اسلام اشاره می‌شود:

ث) مطالب فرعی: علاوه بر مطالب یاد شده چند نکته دیگر در آیات این سوره به چشم می‌خورد:

2

ادب در برابر رهبر اسلام

مقدّمه

قرآن کریم در اوّلین آیه سوره حجرات به ادب حضور خدای متعال و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اشاره کرده و با سفارش به تقوا می‌فرماید:

[ یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَاتُقَدِّمُواْ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ‌ی وَ اتَّقُواْ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ]؛ ⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! فراپیش خدا و فرستاده‌اش (چیزی را) مقدم ندارید (و بر آنان پیشی مگیرید.) و خودتان را از (عذاب) خدا حفظ کنید، که خدا شنوای داناست.

توضیح

قرآن کریم در آیه اوّل سوره حجرات «ادب رفتاری در حضور خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله را به مؤمنان آموزش می‌دهد و می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، فرا پیش خدا و فرستاده‌اش (چیزی را) مقدّم ندارید (و در کارها بر آنان پیشی مگیرید و ادب حضور آنان را رعایت کنید)». و در پایان آیه هشدار می‌دهد: «خودتان را از (عذاب)

الاهی حفظ کنید (و تقوا و پارسایی پیشه سازید) که خدا شنوای داناست (و همه سخنان شما را می‌شنود و به کارهای شما آگاه است)».

واژه شناسی

تقوا: واژه تقوا در اصل به معنای حفظ خود از ضرر است؛ ⁽¹⁾یعنی انسان خود را از زیانهای جسمی و روحی، مادّی و معنوی، و از عذاب خدا حفظ کند؛ پس تقوا معنای «حفظ آنچه داریم» یک معنای مثبت است و معنایی منفی به شمار نمی‌رود.

بنابراین ترجمه آن به «پرهیز» و «ترس از خدا» صحیح به نظر نمی‌رسد.

نکته های ادبی

«لَا تُقَدِّمُواْ»: این واژه یا فعل متعدّی است و مفعول آن محذوف است: «لَا تُقَدِّمُواْ»؛ چیزی را مقدّم نکنید؛ یا فعل لازم است: «لا تتقدّموا»؛ مقدّم نشوید. ⁽²⁾

شأن نزول

داستان نزول این آیه را چند گونه حکایت کرده‌اند:

الف) پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام حرکت به سوی «خیبر»، خواست کسی را در مدینه به جای خود نصب کند. عمر پیش‌دستی کرد و شخص دیگری را معرّفی کرد؛ این آیه بدین مناسبت فرود آمد و دستور داد که بر خدا و فرستاده‌اش پیشی مگیرید؛ ⁽³⁾

ب) برخی حکایت کرده‌اند که آیه، اشاره به اعمال برخی مسلمانهاست و که پاره‌ای از مراسم عبادی خود را پیش از موقع انجام دادند؛ مثلاً حکایت شده که گروهی، قربانی را پیش از نماز عید سر بریدند و پیامبر صلی الله علیه و آله به آنان دستور داد که دوباره قربانی کنند. ⁽⁴⁾این آیه فرود آمد و آنان را از این‌گونه کارها منع کرد. ⁽⁵⁾

البتّه شأن نزولهای دیگری نیز حکایت شده؛ ⁽¹⁾ولی این دو مورد با ظاهر آیه سازگارتر است.

نکته ها و اشاره ها

این تعبیر مفهوم گسترده‌ای دارد که شامل پیشی گرفتن در هر برنامه‌ای می‌شود؛ از جمله مصداقهای آن، عجله نکردن در برابر دستور خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله ، یا مقدّم شدن در عبادت قبل از وقت و یا سخن گفتن قبل از سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله است؛

شایان ذکر است که شأن نزول آیات، ظرف نزول را بیان می‌کند؛ ولی این بدان معنا نیست که مطالب آیه به همان مورد شأن نزول اختصاص دارد؛ بلکه شأن نزول، یکی از مصداقهای آیه است؛

پیشی گرفتند و از دستور او سرپیچی کردند و نتیجه تلخ آن را دیدند. و نیز هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله در سال هشتم هجری و در ماه رمضان به همراه عدّه زیادی برای فتح مکه حرکت کردند، وقتی به منزلگاه «کراع الغَمیم» رسیدند، حضرت دستور داد ظرف آبی آوردند و روزه خویش را افطار کرد، و همراهان نیز افطار کردند؛ ولی گروهی بر رسول خدا صلی الله علیه و آله پیشی گرفتند و بر روزه خود باقی ماندند و به نام «عُصاة» یا گروه گناهکاران نامیده شدند. ⁽¹⁾همچنین تخلّف گروهی از لشگر «اُسامة» در واپسین لحظه‌ها عمر پیامبر صلی الله علیه و آله مشهور است؛

5 . مقدّم نشدن بر پیامبر صلی الله علیه و آله و رهبر مسلمانان، بدان معنا نیست که مسلمانان پیشنهادها و نظرهای مشورتی خود را در اختیار او نگذارند؛ پس منظور، جلو افتادن در تصمیم‌گیری و انجام دادن کارها پیش از آنکه خدا و پیامبرش آنها را تصویب کرده و اعلام نمایند؛

6 . هنگامی که انسان در گفتار و اعمال عجله کند و بر خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و معصوم علیه السلام پیشی گیرد:

اوّلاً: خلاف ادب عمل کرده است؛

ثانیاً: کارهای عجله‌ای انسان را گرفتار اعمال ناسنجیده می‌کند؛

و ثالثاً: ممکن است گرفتار مخالفت با خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و دچار گناهان بزرگ شود؛

8 . در زیارت جامعه خطاب به اهل بیت علیهم السلام (رهبران الاهی مسلمانان) می‌گوییم:

«هر کس از شما روی گرداند (و تندروی کند از جمع مسلمانان) خارج شده است؛ و

هر کس همراه و ملازم شما باشد، به شما ملحق می‌شود؛ و هر کس کوتاهی کند (و کندروی کند) نابود می‌شود»؛ ⁽¹⁾

آموزه ها و پیامها

[ لَاتُقَدِّمُواْ ]؛

5 . خود نگهدار و پارسا باشید که خدا سخنان و کردار شما را تحت نظر دارد:

[ ...وَ اتَّقُواْ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ].

مقدّمه

قرآن کریم در آیه دوّم سوره حجرات به «ادب گفتاری در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله » اشاره کرده است هشدار به مسلمانان می‌فرماید:

[ یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَاتَرْفَعُواْ أَصْوَ تَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِ‌ّ وَ لَاتَجْهَرُواْ لَهُ‌و بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَن تَحْبَطَ أَعْمَلُکُمْ وَ أَنتُمْ لَاتَشْعُرُونَ ] ⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! صداهایتان را فراتر از صدای پیامبر بلند مکنید، و در سخن گفتن بر او بانگ نزنید، همچون بانگ زدن برخی از شما بر برخی [دیگر]، مبادا اعمال شما تباه شود در حالی که شما (با درک حسّی) متوجّه نمی‌شوید.

توضیح

در آیه پیشین به «ادب رفتاری در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله » اشاره شد و اینک در این آیه «ادب گفتاری در برابر حضرت» اشاره می‌کند و می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، صدای خود را فراتر از صدای پیامبر نکنید (و ادب گفتاری را در حضور او رعایت کنید)»؛ سپس در ادامه آیه تأکید می‌کند: «(هنگامی که پیامبر ساکت است) در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله بلند سخن مگویید، (و نام کوچک او را نخوانید) آن‌گونه که برخی از شما با برخی دیگر بلند سخن می‌گویید». و در پایان آیه هشدار می‌دهد: «(نسبت به پیامبر بی‌ادبی و توهین نکنید تا) مبادا اعمال (نیک) شما نابود گردد، در حالی که شما متوجّه نمی‌شوید».

شأن نزول

داستان نزول آیه بالا این‌گونه حکایت شده: در سال نهم هجری که قبیله‌های مختلف برای مسلمان شدن یا بستن قرارداد خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله می‌رسیدند، نمایندگان قبیله «بَنی تَمیم» نیز به حضور ایشان آمدند. ابوبکر به رسول خدا صلی الله علیه و آله پیشنهاد کرد: «قَعقاع» - (یکی از اشراف آن قبیله) امیر آنان شود و عُمَر پیشنهاد کرد که «اَقْرع» امیر شود. ابوبکر به عُمَر اعتراض کرد و سر و صدای آنان در محضر

حضرت بلند شد و این آیه بدین مناسبت فرود آمد و دستور داد که صدای خود را در محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله بلند نکنید. ⁽¹⁾

شأن نزولهای دیگری نیز در مورد این آیه گفته شده؛ ولی این مورد با ظاهر آیه تناسب بیشتری دارد. ⁽²⁾

واژه شناسی

5 . نبی: از مادّه «نبأ» به معنای خبری است که دارای فایده مهم باشد. از آنجا که پیامبر صلی الله علیه و آله از جانب خدا خبرهای مهم می‌آورد، به او نبی گفته می‌شود؛ ⁽⁶⁾

یا از مادّه «نبو» به معنای بلندی است و از آنجا که مقام پیامبر صلی الله علیه و آله والاتر از مردم است، به او نبی گفته می‌شود. ⁽¹⁾

نکته ها و اشاره ها

برخی مفسّران احتمال داده‌اند: جمله دوّم آیه به این نکته اشاره دارد که هنگام خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله نام کوچک ایشان را نبرید و نگویید: «یا محمّد»؛ همان‌گونه که همدیگر را صدا می‌زنید؛ بلکه او را با احترام بخوانید و بگویید: «یا رسول‌اللّه»؛ ⁽²⁾

البتّه مانعی ندارد که همه این معانی مقصود آیه باشد؛ ⁽³⁾

و اگر بدون قصد توهین باشد، نوعی اذیّت رسول خدا صلی الله علیه و آله به شمار می‌آید که گناه است. در این صورت هم ممکن است چنین عمل زشتی، سبب نابودی ثواب بسیاری از اعمال انسان شود؛

5 . در حکایتهای تاریخی آمده است: پس از نزول این آیه «ثابت بن قیس» که سخنران پیامبر صلی الله علیه و آله بود و صدای رسایی داشت، گفت: من صدایم را از صدای پیامبر فراتر می‌کردم، پس اعمال من نابود شده است و اهل دوزخ هستم. این مطلب به گوش حضرت صلی الله علیه و آله رسید و ایشان فرمود: «این گونه نیست و او اهل بهشت است.» ⁽¹⁾

از این حکایت تاریخی استفاده می‌شود که مقصود آیه هر گونه بلند کردن صدا در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله نیست؛ بلکه اگر کسی با صدای بلند به رسول خدا صلی الله علیه و آله توهین نکند و او را آزار ندهد و برای ادای وظیفه و سخنرانی بلند صحبت کند، اشکالی ندارد؛ پس این آیه شامل سخنرانی، تلاوت قرآن، اذان نماز و این گونه موارد نمی‌شود؛

6 . برخی از مفسّران برآنند که این آیه زمان حیات و پس از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله را شامل می‌شود؛ یعنی همان‌طور که در زمان حضور حضرت بلند کردن صدا جایز نیست؛ پس از رحلت ایشان هم چنین عملی جایز نیست؛ چرا که در هر دو صورت نوعی بی‌احترامی به رسول خدا صلی الله علیه و آله به شمار می‌آید. ⁽²⁾در حدیثی نیز از امام حسین علیه السلام می‌خوانیم که حضرت با استناد به این آیه، از سر و صدا در جوار قبر پیامبر صلی الله علیه و آله منع کردند؛ ⁽³⁾البتّه باز هم این ممنوعیت شامل تلاوت قرآن، اذان و سخنرانی نمی‌شود.

آموزه ها و پیامها

کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ... ]؛

مقدّمه

قرآن کریم در آیه سوم سوره حجرات به ویژگیها و پاداش افراد با ادب در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره کرده و می‌فرماید:

[ إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوَ تَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْلَل-ِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَی لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ ] ⁽¹⁾

در حقیقت کسانی که صداهایشان را نزد فرستاده خدا فرو می‌کشند، آنان کسانی هستند که خدا دلهایشان را برای پارسایی (آزموده و) خالص نموده است. [و] برای آنان آمرزش و پاداش بزرگی است.

توضیح

در آیه پیشین به ادب گفتاری در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره شد، و اینک در این آیه به سبب آن و «ویژگیهای مؤدّبان» اشاره کرده و می‌فرماید: «در حقیقت کسانی که صدای خود را در برابر فرستاده خدا کوتاه می‌کنند (و ادب حضور او را رعایت می‌کنند)، کسانی هستند که خدا دلهایشان را برای پارسایی (آزموده و) خالص کرده است.» در پایان آیه به «پاداش مؤدبان» اشاره کرده و می‌فرماید: «برای این افراد آمرزش و پاداش بزرگی است.»

واژه شناسی

سخن گفتن در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله است؛ ⁽¹⁾

نکته های ادبی

نکته ها و اشاره ها

آموزه ها و پیامها

مقدّمه

قرآن کریم در آیه چهارم و پنجم سوره حجرات بی‌ادبان را بی‌خرد می‌نامد و با سفارش به شکیبایی می‌فرماید:

[ إِنَّ الَّذِینَ یُنَادُونَکَ مِن وَرَآءِ الْحُجُرَ تِ أَکْثَرُهُمْ لَایَعْقِلُونَ‌أوَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُواْ حَتَّی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکَانَ خَیْرًا لَّهُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ ]؛ ⁽³⁾

در واقع کسانی که تو را از پشت اتاقها فرا می‌خوانند، اکثر آنان خردورزی نمی‌کنند) (و اگر (بر فرض) آنان صبر می‌کردند تا به سوی آنان در آیی، حتماً برای آنان بهتر بود؛ و خدا بسیار آمرزنده [و] مهرورز است.

توضیح

در آیات پیشین سخن از ادب در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله بود، و اینک در این آیه «بی‌ادبان را بی‌خرد می‌نامد» و می‌فرماید: «کسانی که (همچون بنی‌تمیم) تو را از پشت اتاقها (و

خانه‌ها) بلند صدا می‌زنند، اکثرشان تعقّل نمی‌کنند». در آیه بعد مطلب را تکمیل می‌کند و می‌فرماید: «اگر آن افراد (بی‌ادب) صبر می‌کردند تا تو به سوی آنان درآیی، برایشان بهتر بود (چون این کار نشان دهنده ادب و باعث پاداش برای آنان بود.)»

و در پایان آیه یادآور می‌شود: «خدا بسیار آمرزنده و مهرورز است.»

شأن نزول

داستان نزول این آیه این‌گونه حکایت شده: گروهی از طایفه «بنی‌تمیم» و اشراف آنان وارد مدینه و مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله شدند و با صدای بلند رسول خدا صلی الله علیه و آله را از پشت اتاقها (و خانه) او صدا زدند و گفتند: «ای محمّد! بیرون بیا». هنگامی که حضرت بیرون آمد، گفتند: آمده‌ایم تا افتخارات خود را با تورودر رو بیان کنیم و به مباهات در شعر و سخنرانی بپردازیم.

آنان با سخنران و شاعر مسلمانان مقابله کردند و شکست خوردند؛ ولی پیامبر صلی الله علیه و آله با اخلاق نیکویی با آنان برخورد کرد و به آنها هدیه داد و همین رفتار نیکو سبب شد که مسلمان شوند. آیه فوق بدین مناسبت فرود آمد و بی‌خردان (بنی‌تمیم) را به سبب بی‌ادبی به پیامبر صلی الله علیه و آله نکوهش کرد. ⁽¹⁾

واژه شناسی

کار می‌رود: اوّل قوّه‌ای که آماده قبول علم است (نیروی فکر) و دوم به علمی که انسان به وسیله آن، قوّه به دست می‌آورد (برهانهای عقلی)؛ ⁽¹⁾

نکته ها و اشاره ها

5 . در آیه دوّم بیان شده که اگر گروه «بنی تمیم» صبر می‌کردند تا پیامبر صلی الله علیه و آله از اتاق

بیرون آید، برای آنان بهتر بود؛ چون این کار هم ادب آنان را نشان می‌داد، و هم مایه رحمت و پاداش آنان می‌شد؛

6 . در پایان آیه دوم به گروه بی‌ادب و کم‌خرد «بنی تمیم»، نوید آمرزش و بخشش الاهی را می‌دهد تا ناامید نشوند و با انتخاب راه توبه نجات یابند؛

8 . همان‌طور که قبلاً بیان شد، برخی مفسّران این آیات را گسترش داده‌اند و گفته‌اند: شامل پیامبر صلی الله علیه و آله و رهبران دینی و حتّی دانشمندان و معلّمان نیز می‌شود.

آموزه ها و پیامها

5 . لازمه عقل و خرد، شکیبایی است: [ وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُواْ... ]؛

6 . حریم خانه دیگران را نشکنید؛

8 . در رحمت و آمرزش الاهی به روی بی‌ادبان نیز باز است: [ ...وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ ]؛

2

راهکار برخورد با اخبار مشکوک ایمان دوستی و ناپسندی کفر

مقدّمه

قرآن کریم در آیه ششم سوره حجرات دستور تحقیق درباره خبرهای افراد فاسق می‌دهد و با هشدار به مؤمنان می‌فرماید:

[ یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِن جَآءَکُمْ فَاسِقُ‌م بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُواْ أَن تُصِیبُواْ قَوْمَام بِجَهَلَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَی مَا فَعَلْتُمْ نَدِمِینَ ]؛ ⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر نافرمانبرداری برای شما خبر [بزرگ] ی آورد، پس (درباره آن) تحقیق کنید، مبادا نادانسته با گروهی برخورد کنید، و از آنچه انجام داده‌اید، پشیمان گردید.

توضیح

در آیات پیشین آداب برخورد با پیامبر صلی الله علیه و آله بیان شد و اینک در این آیه به «آداب قبول خبر» اشاره کرده و می‌فرماید: «ای مؤمنان، اگر شخص نافرمانبردار و فاسق (همچون ولید)، خبری برای شما آورد، درباره آن تحقیق کنید»؛ سپس در ادامه آیه به

«علّت تحقیق» اشاره کرده و می‌فرماید: «مبادا (از خبر دروغ، فریب بخورید و) با گروهی از روی جهالت برخورد کنید، و سرانجام از عمل خود پشیمان شوید.»

شأن نزول

در مورد این آیه چند شأن نزول حکایت شده که مناسب‌ترین آنها این است:

پیامبر صلی الله علیه و آله برای جمع‌آوری زکات قبیله «بنی مُصطَلق» شخصی به نام «ولید بن عَقبه» را به سوی آنان فرستاد و مردم از او استقبال کردند؛ اما ولید که با آن قبیله از زمان جاهلیت دشمنی داشت، تصور کرد که مردم برای کشتن وی می‌آیند. او نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و (بدون تحقیق) گفت: آنان از پرداخت زکات خودداری کردند.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به «خالد» دستور داد: به سراغ آن قبیله برود؛ ولی شتابزده کاری انجام ندهد. خالد شبانه نزدیک قبیله آمد و تحقیق کرد و روشن شد که آن قبیله به اسلام وفادارند و صدای اذان و نماز از آنجا بلند است. او این خبر را برای پیامبر صلی الله علیه و آله آورد و در این هنگام آیه فوق فرود آمد. ⁽¹⁾

واژه شناسی

و نابخردانه است. در این آیه، معنای اوّل مراد می‌باشد؛

نکته ها و اشاره ها

یعنی اگر فاسقی خبر آورد، نپذیرید و جست وجو کنید تا حقیقت برای شما روشن شود. مفهوم این سخن آن است که اگر شخص عادلی برای شما خبر آورد، آن را بپذیرید. ⁽²⁾این یک امر عقلایی است؛ چرا که بسیاری از مسائل زندگی بشر مبتنی بر خبرهای واحد است که افراد مورد اطمینان حکایت می‌کنند؛ این کار عملی سفیهانه شمرده نمی‌شود؛

جنگهای تبلیغاتی دروغین، مردم ناآگاه را فریب می‌دهند و سرمایه‌های ملّی آنان را به تاراج می‌برند؛

5 . طبق شأن نزول آیه، فاسق بودن ولید اثبات می‌شود؛ امّا این بدان معنا نیست که مفهوم آیه منحصر در اوست؛ بلکه خبر هر انسان فاسقی را شامل می‌شود؛

6 . واژه «تبیُّن» به معنای جدا کردن و روشن نمودن و تحقیق در مورد خبر است.

این مطالب در مورد خبر فاسق به چند صورت ممکن است:

الف) نپذیرفتن خبر افراد غیر موثّق و توقّف نمودن تا روشن شدن نتیجه تحقیقات؛

ب) تسلیم نشدن در برابر شایعات جست وجو از منبع آن؛

پ) گرفتن خبرها را از منابع موثّق و معتبر.

این مطلب در مورد اخبار سیاسی و امنیّتی اهمّیّت بیشتری پیدا می‌کند؛

8 . در حدیثی حکایت شده: پس از آنکه معلوم شد قبیله «بنی مصطلق» خطاکار نبودند، و نتیجه تحقیق و صبر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله روشن شد، حضرت فرمود: «درنگ و تحقیق کردن از سوی خداست و عجله از شیطان است.» ⁽¹⁾

آموزه ها و پیامها

[ أَن تُصِیبُواْ قَوْمَام بِجَهَلَةٍ ... نَدِمِینَ ]؛

[ یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ... ].

مقدّمه

قرآن کریم در آیه هفتم و هشتم سوره حُجرُات، به زحمت مردم در هنگام اطاعت رهبر از سلیقه‌های آنان و نیز به ایمان دوستی و ناپسندی کفر و گناه، به عنوان موهبتی الاهی اشاره کرده و می‌فرماید:

[ وَاعْلَمُواْ أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِّنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لَکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمَنَ وَ زَیَّنَهُ‌و فِی قُلُوبِکُمْ وَکَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیَانَ أُوْلَل-کَ هُمُ الرَّ شِدُونَ ]

[ فَضْلاً مِّنَ اللَّهِ وَ نِعْمَةً وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ]؛ ⁽¹⁾

و بدانید که فرستاده خدا در میان شماست؛ اگر (بر فرض) در بسیاری از کارها شما پیروی کنید، حتماً به زحمت می‌افتید، و لیکن خدا ایمان را برای شما دوست داشتنی گردانید، و آن را در دلهایتان بیاراست، و کفر و نافرمانی و گناه را برای شما ناخوشایند ساخت؛ تنها آنان (که این گونه‌اند) هدایت یافتگانند) ((و این) بخشش و نعمتی از خداست؛ و خدا، دانای فرزانه است.

توضیح

در آیه قبل به مؤمنان توصیه شد که خبرهای فاسقان را بدون تحقیق نپذیرند، و اکنون در این آیه بیان می‌کند «پذیرش سلیقه‌های همه مردم از سوی رهبر، سبب زحمت آنان می‌شود»: «بدانید فرستاده خدا در میان شماست، هر گاه در بسیاری از امور از شما پیروی کند (و همه درخواستهای متفاوت شما را بپذیرد)، به زحمت

خواهید افتاد (و خود شما از بی‌ثباتی تصمیمات زیان می‌بینید)»؛ سپس در ادامه آیه به «ایمان دوستی انسانها» اشاره کرده و می‌فرماید: «لیکن خدا (بر اساس لطف خود) ایمان را محبوب شما قرار داده و آن را در دلهایتان آراسته است (تا به سوی آن مایل شوید)»؛ آنگاه به نقطه مقابل آن اشاره کرده و «ناپسندی کفر و گناه» را یادآور می‌شود: «(خدا بر اساس لطف خود) کفر و نافرمانی و گناه را منفور شما قرار داده است (تا به سوی آنها نروید.)» و در پایان آیه به صورت کلّی می‌فرماید: «کسانی که (این صفات را دارند) هدایت یافتگانند.»

در آیه بعد دوست داشتن ایمان و تنفر از کفر و گناه را فضل و نعمت الاهی دانسته و اضافه می‌کند: «(این الطاف الاهی به) موهبت و نعمتی از ناحیه خداست که بر شما ارزانی داشته، و خدا دانایی فرزانه است (و بر اساس علم و حکمت خود این امور را قرار داده است)».

واژه شناسی

و نیز به معنای فرمان دادن و تکلیف کردن بر دیگران می‌آید که در این صورت جمع آن «اوامر» است؛ ⁽¹⁾

می‌شود؛ ⁽¹⁾و در اینجا مقصود آن است که اگر رهبر از شما پیروی کند و هر روز به دنبال نظر فرد یا گروهی حرکت کند، مردم به زحمت می‌افتند.

نکته ها و اشاره ها

از این روست که هر قلب و فطرت انسانی پاکی و ایمان را می‌طلبد و از کفر و گناه بیزار است؛ ⁽³⁾

5 . محبّت، همان کشش بین دو موجود است. در قرآن و احادیث بر محبّت خدا، ایمان، پیامبر صلی الله علیه و آله ، اهل‌بیت علیهم السلام و بندگان خاص خدا تأکید شده؛ ⁽²⁾

6 . در حدیثی از امام صادق علیه السلام حکایت شده: «مقصود از محبت ایمان در این آیه، دوستی علی علیه السلام است». ⁽³⁾روشن است که این‌گونه احادیث مصداقهای محبت و ایمان را مشخّص می‌کند؛ ولی مفهوم آیه منحصر در این مورد نیست؛

8 . فسوق در برابر گمراهی به کار می‌رود؛ ⁽⁵⁾یعنی انسانهایی که ایمان در نظرشان محبوب است و از کفر و فسق بیزارند، هدایت یافتگان حقیقی‌اند؛

آموزه ها و پیامها

5 . اطاعت از رهبر اسلام به نفع خود مردم است؛ اگر چه گاهی به دیدگاههای مردم به‌طور کامل عمل نکند: [ ...لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِّنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ... ]؛

6 . محور تصمیم‌گیریهای اجتماعی، رهبر است؛

3

راهکار اصلاح اختلافات اجتماعی اعلام برادری مؤمنان

مقدّمه

قرآن کریم در آیه نهم سوره حُجُرات فرمان اصلاح اختلافات اجتماعی را صادر می‌کند و با اشاره به قانون صلح و لزوم رعایت عدل و قسط در آن می‌فرماید:

[ وَ إِن طَآ ل ِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُواْ فَأَصْلِحُواْ بَیْنَهُمَا فَإِن‌م بَغَتْ إِحْدَ ل هُمَا عَلَی الْأُخْرَی فَقَتِلُواْ الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللَّهِ فَإِن فَآءَتْ فَأَصْلِحُواْ بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُواْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ ] ⁽¹⁾

و اگر دو گروه از مؤمنان با هم به جنگ (و نزاع) پرداختند، پس میان آن دو صلح برقرار کنید، و اگر یکی از آن دو بر دیگری ستم (و تجاوز) کند، پس با آنکه ستم می‌کند، بجنگید تا به فرمان خدا باز گردد؛ و اگر بازگشت، پس در میان آن دو عادلانه صلح برقرار سازید؛ و دادگری کنید [چرا] که خدا دادگران را دوست می‌دارد.

توضیح

در آیات پیشین برخی از آداب معاشرت با رهبر جامعه بیان شد و اینک در این آیه وظایف اجتماعی مؤمنان را در برابر همدیگر بیان می‌کند؛ از جمله اینکه در مورد

برخورد مؤمنان «هنگام ایجاد اختلافات»، «فرمان اصلاح» می‌دهد و می‌فرماید: «هر گاه دو گروه از مؤمنان با همدیگر نزاع و جنگ کردند، در میان آنان صلح برقرار سازید».

سپس برای اصلاح در میان طرفهای درگیر «قانون کلی صلح» را بیان کرده و می‌فرماید:

«اگر یکی از این دو گروه بر دیگری ستم و تجاوز روا داشت، (و پیشنهاد صلح را نپذیرفت) پس شما با گروه ستمکار پیکار کنید، تا به فرمان خدا تسلیم شود.»

در بخش بعدی آیه به روش داوری بین دو گروه متخاصم اشاره کرده و «رعایت عدالت» را لازم می‌شمارد و می‌فرماید: «اگر گروه ستمکار تسلیم شد، پس میان دو طرف نزاع طبق اصول عدالت، صلح برقرار سازید.» در پایان آیه تأکید می‌کند:

«قسط را برقرار سازید (و حق هیچ‌کس را به دیگری ندهید) و عدل را رعایت کنید (و حق هر کس را به او بدهید.) چرا که خدا دادگران عدالت پیشه را دوست دارد.»

شأن نزول

داستان نزول این آیه این گونه حکایت شده: دو قبیله «اُوس» و «خزرج» که از انصار مدینه بودند، در میانشان اختلافی پیدا شد و سبب شد که گروهی از آنان با همدیگر درگیر شوند و با چوب و کفش همدیگر را بزنند، (و یا حتّی دست به شمشیر بردند) که آیه فوق فرود آمد و به مسلمانان دستور صلح و اصلاح داد. ⁽¹⁾

واژه شناسی

سفر می‌کنند و می‌چرخند؛ ⁽¹⁾

ولی اگر این دو واژه جدای از هم استعمال شوند، به یک معناهستند. ⁽⁴⁾

نکته ها و اشارهها

ادامه داد - در صورتی که اختلاف از طریق مسالمت‌آمیز قابل حلّ و فصل نبود - لازم است که مؤمنان با ستمگر بستیزند. در این میان، اگر کسی از سرکشان کشته شد، خون او هدر رفته است و اموالی که از بین می‌رود، موجب ضمان نمی‌شود؛

5 . یادآوری این نکته لازم است که برای اصلاح مؤمنان، در مرحله اوّل به اجازه حاکم شرع احتیاج نیست؛ امّا در مرحله دوم و برای شدّت عمل و مبارزه با آنان، اجازه حاکم شرع و حکومت اسلامی ضروری است؛ مگر آنکه دسترسی به حاکم، به هیچ صورت ممکن نباشد که در اینجا مؤمنان عادل و افراد آگاه تصمیم می‌گیرند؛

6 . نکته دیگر این است که اگر گروه ستمکار خونی از مؤمنان مظلوم یا اصلاح‌گران بریزند یا اموال آنان را از بین ببرند، مسئول هستند و قصاص و ضمان به عهده آنهاست؛ ولی اگر از گروه ستمکار خونی بریزد یا مالی تلف شود، هیچ کس ضامن نیست؛ ⁽¹⁾

8 . در صورتی که هر دو گروه درگیر، ستمکار بودند و تن به صلح ندادند، مسلمانان با هر دو طرف مبارزه می‌کنند تا تسلیم حکم الاهی شوند؛ ⁽²⁾

بود، ⁽¹⁾اصلاح آنان لازم نیست؛ بلکه مؤمنان وظیفه دارند که از گروه مؤمن حمایت کنند و کافران را بر جای خود بنشانند. ⁽²⁾

آموزه ها و پیامها

5 . هدف از دادگری، جلب رضایت خدا باشد؛ خداوند این ویژگی را دوست دارد؛

6 . ایمان، زمینه ساز اصلاحات اجتماعی است: [ ...إِن طَآ ل ِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ... ]؛

8 . اسلام، دینی صلح طلب و خواستار آرامش اجتماعی است: [ فَأَصْلِحُواْ ]؛

[ ...حَتَّی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللَّهِ... ].

مقدّمه

قرآن کریم در آیه دهم سوره حجرات، برادری مؤمنان را اعلام می‌کند و بار دیگر بر اصلاح‌گری و پارسایی تأکید می‌کند و با اشاره به زمینه‌سازی تقوا برای نزول

رحمت می‌فرماید:

[ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ ] ⁽¹⁾

مؤمنان برادران یکدیگرند؛ پس میان دو برادرتان (هنگامی که اختلاف کردند) صلح برقرار کنید، و خودتان را از (عذاب) خدا حفظ کنید؛ باشد که شما (مشمول) رحمت شوید.

توضیح

آیه قبل خواستار اصلاح میان مؤمنان شد، و اکنون در این آیه سبب آن را برادری آنان اعلام می‌کند و دوباره «اصلاح‌گری» تاکید می‌ورزد و می‌فرماید: «مؤمنان فقط با یکدیگر برادرند (و رابطه‌ای غیر برادرانه ندارند.) بنابراین میان دو برادر خود آشتی و صلح برقرار کنید.» در پایان با اشاره به «زمینه سازی تقوا برای نزول رحمت» هشدار می‌دهد: «خودتان را از (عذاب) خدا حفظ کنید (و پارسا باشید) تا مشمول رحمت شوید.»

واژه شناسی

اخوة: در اصل از مادّه «اخو» به معنای شریک بودن با دیگری در پدر و مادر یا یکی از آن دو است که در فارسی به آن، رابطه «برادری» گفته می‌شود؛ اما در معنای آن توسعه داده شده و به افرادی که در قبیله یا دین همسان باشند، اخوه (برادر) گفته می‌شود. ⁽²⁾

نکته های ادبی

«انّما» به معنای «فقط» و برای نشان دادن انحصار است که گاهی حقیقی است و گاهی نسبی (حصر اضافی). و در آیه مذکور این گونه است؛ یعنی رابطه مؤمنان با

یکدیگر، فقط رابطه برادری است؛ در حالی که ممکن است با دیگران رابطه غیر برادرانه داشته باشند؛

البتّه این جمله به واقعیت خارجی نظر ندارد؛ بلکه وضع مطلوب را نشان می‌دهد.

نکته ها و اشاره ها

5 . در حدیثی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که فرمود: «مسلمان برادر مسلمان است، و به او ستم نمی‌کند و او را خوار نمی‌سازد و او را در برابر حوادث تنها نمی‌گذارد». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از حضرت حکایت شده: «دو برادر دینی، همچون دو دست هستند که یکدیگر را می‌شویند». ⁽²⁾(با هم همکاری دارند و عیبهای هم را برطرف می‌سازند)؛

6 . در احادیث اسلامی برای برادران مسلمان حقوق زیادی گفته شده است؛ از جمله در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است:

«مسلمان بر برادرش سی حق دارد که تکلیف خود را انجام نداده، مگر اینکه این حقوق را ادا کند یا برادرش آنها را عفو کند (و آنها عبارتند از:) لغزشهای او را ببخشد؛ در ناراحتیها با وی مهربان باشد؛ اسرارش را پنهان کند؛ اشتباهات او را جبران کند؛ عذر او را بپذیرد؛ در برابر بدگویان از او دفاع کند؛ همواره خیرخواهش باشد؛ دوستی او را پاس بدارد کند، پیمان وی را رعایت کند؛ در بیماری از او عیادت کند، پس از مرگ به تشییع جنازه‌اش برود؛ دعوتش را اجابت کند؛ هدیه‌اش را بپذیرد؛ بخشش او را پاداش دهد؛ نعمت وی را سپاس گوید؛ در یاری‌اش بکوشد؛ ناموس او را حفظ کند؛ حاجت او را برآورد؛ برای خواسته‌اش شفاعت کند؛ و عطسه‌اش را تحیّت گوید؛ گمشده‌اش را راهنمایی کند؛ سلامش را جواب دهد؛ گفته او را نیکو شمرد؛ نعمتهای را نیکو شمرد؛ سوگندهایش را تصدیق کند؛ دوستش را دوست بدارد، و با او دشمنی نکند؛ در یاری وی بکوشد - خواه ظالم یا مظلوم باشد - امّا اگر ظالم باشد یاری او آن است که وی را از ستمکاری باز دارد و اگر مظلوم باشد؛ او را در گرفتن حقّش کمک کند؛ او را در حوادث تنها نگذارد و او را خوار نسازد؛ هر چه از نیکیها برای خود دوست دارد، برای او دوست داشته باشد، و آنچه از بدیها برای خود نمی‌خواهد، برای او نخواهد». ⁽¹⁾

8 . جمله «اِتَّقُوا اللّه» (خودتان را از (عذاب) خدا حفظ کنید) نوعی هشدار به مسلمانان است که روابط را به جای ضوابط جایگزین نکنید، و در بین برادران دینی، عادلانه صلح برقرار کنید.

آموزه ها و پیامها

[ ...فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ... ]؛

5 . اگر می‌خواهید مشمول رحمت الاهی شوید، اصلاح‌گری و پارسایی پیشه کنید: [ ...فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ ].

3

راهکارهای حفظ شخصیت افراد اجتماع عوامل اختلافات اجتماعی و آداب معاشرت صحیح

مقدّمه

قرآن کریم در آیه یازدهم سوره حُجُرات برخی «عوامل اختلاف» یعنی «ریش خند، عیبجویی و دادن لقبهای ناپسند» را «ممنوع» اعلام می‌کند و می‌فرماید:

[ یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا لَایَسْخَرْ قَوْمٌ مِّن قَوْمٍ عَسَی أَن یَکُونُوا خَیْرًا مِّنْهُمْ وَ لَانِسَآءٌ مِّن نِّسَآءٍ عَسَی أَن یَکُنَّ خَیْرًا مِّنْهُنَّ وَ لَاتَلْمِزُوا أَنفُسَکُمْ وَ لَاتَنَابَزُوا بِالْأَلْقَبِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمَنِ وَ مَن لَّمْ یَتُبْ فَأُوْلَل-ِکَ هُمُ الظَّلِمُونَ ]؛

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! گروهی [از مردان] گروهی [دیگر] را ریشخند نکنند، شاید [آنان] از اینها بهتر باشند؛ و زنانی، زنان [دیگر] را ریشخند نکنند، شاید [آنان] از اینها بهتر باشند؛ و (شما) از خودتان عیبجویی نکنید، و یکدیگر را با لقبها [ی زشت] نخوانید. بد است بعد از ایمان آوردن، نام فاسقانه (بر کسی نهادن) و کسانی که توبه نکنند، پس تنها آنان ستمکارانند.

توضیح

در آیات قبل به برادری مؤمنان و پرهیز از اختلافات اشاره شده و اینک در این آیه عوامل اختلافات فردی و اجتماعی را معرّفی کرده و به مؤمنان هشدار می‌دهد که از

آنها بپرهیزند: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، نباید گروهی از مردان شما گروهی دیگر را مسخره کنند، (چرا که) شاید آنان (که مسخره شده‌اند،) از اینها بهترباشند»؛ سپس همین قانون را در مورد زنان اعلام می‌کند و می‌فرماید: «نباید گروهی از زنان، زنان دیگر را مسخره کنند، (چرا که) شاید آنان (که مسخره شده‌اند) بهتر از اینها باشند».

در ادامه آیه عامل دیگری را بیان کرده و می‌فرماید: «از یکدیگر (به وسیله اشاره و چشمک) عیبحویی مکنید». در بخش بعدی، عامل سوّم را بیان کرده و می‌فرماید:

«و یکدیگر را با لقبهای زشت یاد نکنید». تأکید می‌کند: «بسیار بد است که بر کسی بعد از ایمان آوردن، نام فاسقانه (و کفرآمیز) بگذارند.»

و در پایان آیه هشدار می‌دهد: «کسانی که توبه نکنند و به سوی خدا باز نگردند، پس تنها آنان (به خود و دیگران) ستم کرده‌اند.»

شأن نزول

داستانهای متعدّدی در مورد نزول این آیه حکایت شده است که به نظر می‌رسد هر کدام از این ماجراها، مربوط به نزول قسمتی از آیه باشد؛ از جمله حکایت شده که این آیه در مورد «ثابت بن قیس» خطیب پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده که به دلیل ضعف شنوایی صفهای جماعت را می‌شکافت و نزدیک حضرت صلی الله علیه و آله می‌نشست؛ ولی صبح یک روز شخصی از اصحاب به او گفت: همین جا بنشین. او خشمگین شد و پشت سرش نشست. بعد از روشن شدن هوا نام او را پرسید، و ثابت بن قیس لقب زشت مادرش را در جاهلیّت بر زبان آورد و آن صحابی شرمگین شد. آیه فوق آمد و مسلمانان را از این کار منع کرد.

شأن نزول دیگری که حکایت شده، آن است که برخی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله امّ سلمه را به سبب لباس مخصوص یا قد کوتاهش او مسخره کردند، و آیه مذکور فرود آمد و مردم را از این کار منع کرد.

در شأن نزول دیگری آمده است که روزی یکی از زنان پیامبر صلی الله علیه و آله به صفیّه، زن دیگر ایشان، لقب یهودی‌زاده داد. او به پیامبر صلی الله علیه و آله شکایت کرد و حضرت او را دلداری داد و این آیه فرود آمد. ⁽¹⁾

واژه شناسی

نکته ها و اشاره ها

مردم شد، و در این آیه به سه عامل اختلافات اجتماعی؛ یعنی مسخره کردن همدیگر، عیبجویی و لقب زشت دادن اشاره کرده و آنها را ممنوع اعلام می‌دارد؛

گاهی با لطیفه‌ها و زمانی با فیلمهای طنزآمیز و کاریکاتورها؛ همان‌طور که گاهی در تبلیغات صدا و سیما و روزنامه‌هابه چشم می‌خورد؛ البتّه روشن است که این امور گاهی به صورت صحیح و بدون آزار دیگران برای انتقاد از کار بد صورت می‌گیرد که سبب نشاط جامعه نیز می‌شود و اشکالی ندارد؛ امّا در صورتی که سبب آزار و توهین به دیگران شود، حرام است؛

5 .در این آیه مسخره کردن مردان و زنان جداگانه ذکر شده تا تأکید بیشتری بر مطلب باشد یا آنکه این موضوع در بین زنان و مردان شایع بوده است؛ همان‌طور که در شأن نزول آمد؛

6 . در این آیه اشاره شده که ممکن است کسی که مسخره شده، بهتر از کسی باشد که او را مسخره کرده؛ یعنی کسی از باطن افراد اطلاعی ندارد و بر اساس ظاهر افراد نیز نمی‌توان قضاوت قطعی کرد. چه بسا مسخره شونده از اولیای الاهی باشد؛

کس مردم را مسخره می‌کند، امید نداشته باشد که مردم با او صادقانه دوستی کنند»؛ ⁽¹⁾

8 . در این آیه می‌فرماید: از خودتان عیبجویی نکنید. این تعبیر به وحدت مؤمنان اشاره دارد؛ یعنی همه مؤمنان به منزله نفس واحدی هستند که عیبجویی از یک نفر، عیبجویی از دیگران است؛

آموزه ها و پیامها

[ ...فَأُوْلَل-ِکَ هُمُ الظَّلِمُونَ ]؛

5 . عیبجویی از مسلمانان دیگر، عیبجویی از خود است: [ ...وَ لَاتَلْمِزُوا أَنفُسَکُمْ ]؛

6 . احتمال بدهید که شاید دیگران از شما بهتر باشند: [ ...عَسَی أَن یَکُونُواْ خَیْرًا مِّنْهُمْ... ].

مقدّمه

قرآن کریم در آیه دوازدهم سوره حجرات به «برخی عوامل اختلافات اجتماعی» یعنی «بدگمانی»، «تجسّس». «غیبت» اشاره کرده و می‌فرماید:

[ یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیرًا مِّنَ الظَّنِ‌ّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِ‌ّ إِثْمٌ وَ لَاتَجَسَّسُوا وَ لَایَغْتَب بَّعْضُکُم بَعْضًا أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَن یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتًا فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِیمٌ ]؛

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از بسیاری از گمانها بپرهیزید، [چرا] که برخی از گمانها گناه است؛ و (در کارهای شخصی دیگران) تجسّس نکنید؛ و برخی از شما برخی [دیگر] را غیبت نکند، آیا یکی از شما دوست دارد که گوشت برادرش را در حالی که مرده است، بخورد؟! پس آن را ناخوش می‌دارید، و خودتان را از (عذاب) خدا حفظ کنید، که خدا بسیار توبه‌پذیر [و] مهرورز است.

توضیح

در آیه قبل برخی از عوامل اختلاف، ممنوع اعلام گردید و اینک در این آیه به دیگر عوامل اختلافات اجتماعی - از جمله بد گمانی - اشاره کرده و می‌فرماید: «ای

مؤمنان، از گمانهای (بد) زیاد بپرهیزید، چرا که برخی از گمانه‌زنیها (و ترتیب اثر دادن به آنها) گناه است»؛

سپس از تجسس نهی می‌کند و می‌فرماید: «(در کار دیگران) جستجو مکنید.»

در ادامه آیه با یک تشبیه جالب به عامل (غیبت) سوّم اشاره کرده و می‌فرماید:

«هیچ‌کدام از شما غیبت دیگران را نکند (یعنی عیب پوشیده کسی را برملا مکنید.) آیا هیچ یک از شما دوست دارد، که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ به یقین همه شما از این مطلب ناخشنودید»؛ آنگاه در ادامه آیه هشدار می‌دهد: «خودتان را از (عذاب) خدا حفظ کنید (و پارسا باشید)». و در پایان آیه نوید می‌دهد:

«خدا توبه‌پذیر و مهرورز است. (پس اگر کسی که این گناهان را انجام داده، توبه کند او را می‌بخشد)».

شأن نزول

داستان نزول این آیه این گونه حکایت شده که دو نفر از اصحاب، سلمان را برای آوردن غذا نزد پیامبر صلی الله علیه و آله فرستادند و حضرت ایشان را به سراغ «اُسامه» - مسئول بیت‌المال - فرستاد و او گفت: اکنون چیزی ندارم. آن دو صحابی در مورد اسامه گفتند: وی بخل ورزیده، و در مورد سلمان گفتند: اگر او را به سر چاه بفرستیم، چاه می‌خشکد. آن دو به راه افتادند تا نزد اسامه آیند و تجسّس کنند که پیامبر صلی الله علیه و آله به آنان فرمود: من آثار گوشت خوردن در دهان شما می‌بینم. ایشان گفتند: ما امروز هیچ گوشتی نخورده‌ایم. حضرت فرمود: آری گوشت سلمان و اسامه را خوردید. ⁽¹⁾آیه بدین مناسبت فرود آمد و مسلمانان را از بدگمانی، تجسّس و غیبت منع کرد. ⁽²⁾

واژه شناسی

نکته ها و اشاره ها

5 . از این آیه استفاده می‌شود که اسلام می‌خواهد مردم در زندگی خصوصی خود امنیّت داشته باشند؛ از این رو جست وجو در امور شخصی مردم را حرام اعلام کرده تا آبرو و حیثیت افراد در معرض خطر قرار نگیرد؛

6 . «غیبت» آن است که فردی عیب جسمانی، اخلاقی یا عملی برادر مسلمان خود را بگوید که از نظر دیگران پنهان بوده است؛ ⁽³⁾پس گفتن عیبهایی که ظاهر است، غیبت به شمار نمی‌آید؛ ولی اگر عیبهای ظاهری نیز به قصد سرزنش گفته شود، حرام است اگر عیبی به کسی نسبت دهند که در وی نیست، بهتان و تهمت نامیده می‌شود؛ ⁽⁴⁾

مطلب یا اشاره به آن است که آبروی مسلمان همچون گوشت تن او عزیز است و غیبت سبب آبروریزی او می‌شود، یا باطن عمل و صورت حقیقی غیبت را بیان می‌کند که در حقیقت، نوعی خوردن گوشت مرده است؛ همان‌طور که در شأن نزول آیه از سخن پیامبر صلی الله علیه و آله استفاده می‌شود؛

8 . تشبیه غیبت به خوردن گوشت مرده، برای آن است که غیبت در نبود افراد صورت می‌گیرد و غیبت‌شونده همچون مردگان قادر به دفاع از خویش نیست و ضربه‌ای که به او وارد شده، قابل ترمیم نمی‌باشد؛

الف) توبه، یعنی استغفار و طلب آمرزش از خدا؛

ب) طلب بخشش از کسی که غیبتش را کرده است؛ چرا که غیبت حق‌الناس است و توبه از آن بر رضایت طرف مقابل توقف دارد؛ - در صورتی که ممکن باشد و مفسده‌ای به دنبال نداشته باشد.

ج) اگر به غیبت شونده دسترسی نداشته باشد، برای او استغفار کند؛

الف) در مقام مشورت در مورد کار، ازدواج و امثال آنها؛

ب) غیبت افرادی که گناهان را بی‌پرده و در منظر مردم انجام می‌دهند؛

ج) غیبت سلطان دروغگو و ستمگر؛

د) غیبت بدعت‌گزاران که عقاید فاسدی دارند؛ ⁽³⁾

ث) بیان عیبها هنگام گواهی دادن در دادگاه تا مقداری که لازم است؛

ج) نقد آثار علمی دیگران به نظر برخی از علما؛ ⁽⁴⁾

آموزه ها و پیامها

[ ...وَ لَاتَجَسَّسُواْ... ]؛

5 . معمولاً زیانهای غیبت قابل جبران نیست: [ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتًا ]؛

6 . بدگمانی و تجسّس، زمینه‌ساز غیبت است (بدگمانی‌ف تجسّس‌ف غیبت).

4

نظام برابری و معیارهای برتری افراد معنای ایمان و اسلام و تفاوت آنها

مقدّمه

قرآن کریم در آیه سیزدهم سوره حُجُرات، به شایسته سالاری و تقوا به عنوان معیار برتری انسانها و نفی نژادپرستی اشاره کرده و می‌فرماید:

[ یَأَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَکُم مِّن ذَکَرٍ وَ أُنثَی وَ جَعَلْنَکُمْ شُعُوبًا وَ قَبَآ ل ِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَل-کُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ ]؛

ای مردم! در واقع ما شما را از مرد و زنی آفریدیم و شما را نژادها و قبیله‌هایی قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛ در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا خودنگهدارترین (و پارساترین) شماست، به راستی که خداوند دانا و آگاه است.

توضیح

آیات پیشین در پی بیان ویژگیهای جامعه ایمانی و رفع عوامل اختلاف‌انگیز از میان مؤمنان بود. در این آیه به عامل دیگر اختلاف‌انگیز جامعه بشری، یعنی «نژادپرستی» اشاره کرده و می‌فرماید: «ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن (یعنی آدم و حوا) آفریدیم، و شما را به صورت ملّتها و قبیله‌ها قرار دادیم، تا (به وسیله تفاوت رنگ و زبانها و ملّیتها) یکدیگر را بشناسید»؛ سپس در ادامه آیه «تقوا» را «معیار برتری

انسانها» برمی‌شمرد و می‌فرماید: «گرامی‌ترین شما نزد خدا، پارساترین و خودنگهدارترین و باتقواترین شماست». و در پایان آیه اضافه می‌کند: «خدا دانا و (و از تقوای افراد) آگاه است.»

شأن نزول

داستان نزول این آیه چنین حکایت شده که بعد از فتح مکّه بلال سیاه‌پوست بر بام کعبه رفت و به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله اذان گفت. یکی از مشرکان مکّه گفت: خدا را سپاس! که پدرم از دنیا رفت و چنین روزی را ندید. یکی دیگر گفت: آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله غیر از این کلاغ سیاه کسی را پیدا نکرد؟

عده‌ای دیگر داستان نزول آیه را این‌گونه حکایت کرده‌اند: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد به برخی بردگان غیر عرب که آزاد شده بودند، زن بدهند، گروهی تعجّب کردند. ⁽¹⁾آیه فرود آمد و ارزشهای واقعی را بیان کرد.

واژه شناسی

برخی گفته‌اند: دایره آن از قبیله‌ها گسترده‌تر است، به‌طوری که یک ملّت را شامل می‌شود؛ بعضی از مفسّران برآنند که شُعوب، به غیر عربها، و قبایل، به عرب اشاره دارد یا اینکه شعوب، ناظر به مناطق جغرافیایی، و قبایل، ناظر به نژاد است. ⁽²⁾هر کدام از این معناها را بپذیریم، مقصود آیه نفی نژادپرستی است؛

و به معنای ارجمندترین است. ⁽¹⁾گفته شده که اگر وصف خدا باشد، مقصود احسان و نعمتهای آشکار اوست، و اگر وصف انسان باشد، مقصود اخلاق و کردار پسندیده اوست. ⁽²⁾

نکته ها و اشاره ها

الف) تقوا و پارسایی؛

ب) علم و دانش؛ ⁽³⁾

ج) جهاد و مبارزه؛ ⁽⁴⁾

د) بصیرت و شناخت؛ ⁽¹⁾

ه) ایمان؛ ⁽²⁾

5 . تذکّر این نکته لازم است که نفی نژادپرستی به آن معنا نیست که مردم به وطن و ملیّت خود اعتنا نکنند؛ بدان احترام نگذارند و به دفاع از ارزشهای اصیل ملّی و میهنی نپردازند؛ بلکه منظور آن است که نژاد و ملیّت را یک ارزش اصلی و معیار برتری ندانند؛

6 . در حدیثی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که در ایّام حج و در سرزمین مِنا به مردم فرمود: «ای مردم! بدانید، خدای شما یکی و پدرتان یکی است؛ نه عرب بر عجم برتری دارد، و نه عجم بر عرب؛ نه سیاه‌پوست بر گندمگون و نه گندمگون بر سیاه‌پوست؛ مگر به تقوا؛ سپس پرسید: آیا من دستور الاهی را ابلاغ کردم؟ همگان گفتند: آری. حضرت فرمود: این سخن را حاضران به غایبان برسانند»؛ ⁽³⁾

8 . واژه «تقوا» در اصل به معنای حفظ (جسم و جان) از ضرر است. ⁽⁴⁾آری، تقوا

همان خودنگهداری است که روح و جان را از هر گونه آلودگی حفظ می‌کند.

تقوا مورد توجّه خاصّ قرآن کریم بوده و آن را بهترین توشه شمرده است و مردمان را به یاری یکدیگر در مورد نیکی و تقوا فرا می‌خواند؛

الف) تقوای اعتقادی: نگهداری خود از عذاب با کسب معارف و اعتقادات صحیح؛

ب) تقوا در برابر گناهان، اعم از ترک واجبات یا انجام دادن کارهای حرام؛

ج) تقوای قلبی: خویشتن‌داری از آنچه قلب انسان را به خود مشغول می‌سازد و از حق منصرف می‌کند، که این تقوای خواص است؛ ⁽¹⁾

آموزه ها و پیامها

5 . ملاک اندازه‌گیری تقوا، علم الاهی است، نه تظاهر و ریاکاری افراد: [ ...إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ ]؛

6 . معیار اصیل، شایسته‌سالاری و تقواسالاری است: [ أَتْقَل-کُمْ ]؛

مقدّمه

قرآن کریم در آیه چهاردهم سوره حُجُرات به تفاوت مراتب ایمان و اسلام و اطاعت از خدا و پیامبر به عنوان شرط پاداش اعمال اشاره می‌کند و می‌فرماید:

[ قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَکِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمَنُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ إِن تُطِیعُواْ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ‌و لَایَلِتْکُم مِّنْ أَعْمَلِکُمْ شَیًْا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ ]؛

عربهای [صحرانشین] گفتند: ایمان آوردیم. (ای پیامبر) بگو: «ایمان نیاورده‌اید، و لیکن بگویید اسلام آوردیم، و حال آنکه هنوز ایمان وارد دلهایتان نشده است؛ و اگر از خدا و فرستاده‌اش پیروی کنید، هیچ چیز از (پاداش) کارهایتان را از شما کم نمی‌کند، [چرا] که خدا بسیار آمرزنده [و] مهرورز است.

توضیح

در آیه قبل سخن از نفی عوامل اختلاف بود، و اینک در این آیه سخن از «عامل وحدت جامعه» یعنی «ایمان» است نخست با اشاره به «تفاوت ایمان و اسلام» می‌فرماید: «اعراب بادیه‌نشین گفتند: ایمان آورده‌ایم. (ای پیامبر) به آنان بگو: شما ایمان نیاورده‌اید، ولی بگویید: اسلام آورده‌ایم. (چون فقط شهادت به یگانگی خدا و نبوت پیامبر داده‌اید)»؛ سپس در ادامه آیه دلیل این دستور را بیان می‌کند: «هنوز ایمان در قلبهای شما وارد نشده است (و به مرتبه ایمان نرسیده‌اید)». در بخش

بعدی عربهای بادیه‌نشین را از ناامیدی نجات می‌دهد و «شرط پذیزش اعمال» را «اطاعت از خدا و رسولش» بیان می‌فرماید: «اگر خدا و فرستاده‌اش را اطاعت کنید، چیزی از پاداش اعمال شما فروگذار نمی‌کند (و به کمال مطلوب می‌رسید)». و در پایان ضمن بیان علّت این امر یادآور می‌شود: «خدا بسیار آمرزنده و مهرورز است.»

شأن نزول

گفته‌اند این آیه و آیات پس از آن هنگامی نازل شد که گروهی از قبیله «بنی‌اَسَد» در سال خشکسالی، وارد مدینه شدند، و خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدند. آنان به امید گرفتن کمک مالی مسلمان شدند و به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند: طایفه‌های عرب با تو جنگیدند؛ ولی ما با خانواده نزد تو آمدیم و بدون جنگ ایمان آوردیم. بدین مناسبت این آیه فوق و آیات پس از آن فرود آمد و تفاوت اسلام و ایمان را به آنان یادآور شد و آنها را از منّت گذاشتن منع کرد. ⁽¹⁾

واژه شناسی

نکته ها و اشاره ها

البتّه این تفاوت در صورتی است که این دو واژه با هم ذکر شود؛ امّا اگر هر کدام جدا بیایند، ممکن است به معنای همدیگر نیز استعمال شوند؛

معرّفی می‌کند، که شناخت حق و ولایت است؛

آموزه ها و پیامها

5 . اگر کسی خواست با ادعای دروغین ایمان سوء استفاده کند، افشاگری کنید و مرتبه او را یادآوری نمایید.

5

نشانه های مؤمنان راستین علم بی کران الاهی

مقدّمه

قرآن کریم در آیه پانزدهم سوره حُجُرات به معرّفی نشانه‌های مؤمنان واقعی همچون، ایمان، جهاد و عدم تردید می‌پردازد و می‌فرماید:

[ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ ءَامَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ی ثُمَّ لَمْ یَرْتَابُوا وَ جَهَدُوا بِأَمْوَ لِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُوْلَل-ِکَ هُمُ الصَّدِقُونَ ]؛

مؤمنان، تنها کسانی هستند که به خدا و فرستاده‌اش ایمان آورده‌اند؛ سپس تردید نکرده‌اند و با اموالشان و جانهایشان در راه خدا جهاد کرده‌اند؛ تنها آنان راستگویانند.

توضیح

آیه پیشین به تفاوت ایمان و اسلام را بیان کرد. این آیه به معرّفی مؤمنان واقعی می‌پردازد و نخست می‌فرماید: «مؤمنان، تنها کسانی هستند که به خدا و فرستاده‌اش ایمان آورده‌اند (و ایمان در قلب آنها داخل شده است)»؛ سپس جهاد و تردید نکردن را دو نشانه دیگر مؤمنان بر می‌شمارد: «(مؤمنان کسانی هستند که) پس از ایمان آوردن تردید (و تزلزلی) به خود راه نمی‌دهند، و با اموال و جانهایشان در راه

خدا جهاد می‌کنند (و همین مطلب نشانه صدق ایمان آنهاست)». و در پایان اضافه می‌کند: «این افراد همان کسانی هستند که (در ادّعای ایمان خود) راستگویند)».

واژه شناسی

نکته ها و اشاره ها

الف) خداباوری؛

ب) پیامبرباوری؛

ج) نداشتن تردید؛

د) مبارزه در راه خدا با مال؛

ه) جهاد در راه خدا با جان.

5 . واژه «اموال» در اصل به معنای چیزی است که انسان به سوی آن میل پیدا می‌کند. سرمایه‌های مادّی و ثروت را از همین جهت اموال گویند؛

6 . در این آیه ایثار مال را قبل از ایثار جان بیان کرد؛ زیرا تا کسی از مال خود نگذرد، نمی‌تواند از جان چشم بپوشد؛ و در ضمن مبارزه جانی مخصوص افرادی است که توانایی بدنی دارند؛ امّا جهاد با مال، بیشتر مردم را شامل می‌شود؛

8 . در این آیه اشاره شده که مؤمنان راستگویند؛ یعنی تنها کسانی که گفتارشان با عملشان و مطابق است، مؤمنان واقعی و راستگویان حقیقی هستند.

آموزه ها و پیامها

5 . کار مؤمنانه آن است که در راه خدا باشد: [ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ ... فِی سَبِیلِ اللَّهِ... ].

مقدّمه

قرآن کریم در آیه شانزدهم سوره حُجُرات، به ادّعاهای دینداری و به رخ کشیدن آن اشاره کرده و با تأکید بر آگاهی خدا می‌فرماید:

[ قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِینِکُمْ وَاللَّهُ یَعْلَمُ مَا فِی السَّمَوَ تِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ وَ اللَّهُ بِکُلِ‌ّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ]؛

بگو: آیا خدا را از دین (داری) تان باخبر می‌سازید؟! در حالی که خدا آنچه را در آسمانها و آنچه را در زمین است، می‌داند؛ و خدا به هر چیزی داناست.

توضیح

در آیات قبل تفاوت ایمان و اسلام و نشانه‌های مؤمن واقعی بیان شد. این آیه به مدّعیان دینداری و ایمان هشدار می‌دهد و می‌فرماید: «(ای پیامبر به مدّعیان ایمان) بگو: آیا می‌خواهید خدا را از دینداری (و ایمان) خود باخبر سازید در حالی که خدا تمام آنچه در آسمانها و زمین است می‌داند (و نیازی به اخبار شما ندارد)». در پایان بر علم بی‌کران الاهی تأکید می‌کند: «خدا به هر چیزی داناست (و حقیقت ادّعای شما را می‌داند)».

شأن نزول

داستان نزول این آیه این گونه حکایت شده که پس از ادّعای «بنی‌اسد» در مورد ایمان آوردن و نزول آیه در مورد اینکه آنان مسلمانند و هنوز مؤمن واقعی نشده‌اند، گروهی از اعربها خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدند و سوگند یاد کردند که واقعاً مؤمن شده‌اند. این آیه بدین سبب فرود آمد و به آنان اخطار کرد که خدا همه چیز را می‌داند. ⁽¹⁾

نکته ها و اشاره ها

ولی در علم حضوری، خودِ معلوم نزد عالِم حاضر می‌شود؛ مثل علم ما به گرسنگی خودمان، و علم ما به صورتهای ذهنی خویشتن. در این علم، خطا راه ندارد؛ چرا که خود معلوم نزد فرد آگاه حاضر است و واسطه به‌نام صورت ذهنی در کار نیست تا خطا صورت گیرد:

علم خدا از نوع دوّم است؛ پس همه هستی - اعم از آسمانها و زمین و تمام موجودات - نزد خدا حاضر است و چیزی از او مخفی نمی‌باشد و در علم خود خطا نمی‌کند. او در همه جا حاضر و از رگ قلب به ما نزدیک‌تر است و راستگویان را از دروغگویان تشخیص می‌دهد.

آموزه ها و پیامها

[ ...وَ اللَّهُ بِکُلِ‌ّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ].

مقدّمه

قرآن کریم در آیه هفدهم سوره حجرات، به منّت‌گذاری بی‌مورد افراد بر پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره کرده و با یادآوری منّت‌گذاری خدا در مورد نعمت هدایت می‌فرماید:

[ یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُواْ قُل لَّاتَمُنُّواْ عَلَیَّ إِسْلَمَکُم بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدَ ل کُمْ لِلْإِیمَنِ إِن کُنتُمْ صَدِقِینَ ]؛

بر تو منّت می‌نهند که اسلام آورده‌اند؛ (ای پیامبر) بگو: اسلام آوردنتان را بر من منّت نگذارید؛ بلکه خدا بر شما منّت می‌نهد که شما را به ایمان هدایت کرده است، اگر (در ایمان خود) راستگو هستید.

توضیح

در آیه پیشین به بخشی از سخنان بنی‌اسد اشاره شد و اینک در این آیه «منّت‌گذاری بی‌موردی» آنان را بیان می‌کند و خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «آنان بر تو منّت می‌گذارند که (بدون خون‌ریزی) اسلام آورده‌اند»؛ سپس در مقام پاسخ به آنان «هدایت به نعمت ایمان» را یادآور می‌شود و منت‌گذاری را حق خداوند می‌داند و می‌فرماید: «(ای پیامبر) به آنان بگو: به خاطر اسلام خود بر من منّت نگذارید، بلکه خدا بر شما منّت می‌گذارد (یعنی به شما نعمت داد،) که شما را به سوی ایمان هدایت کرد. اگر (در ادّعای ایمان) راستگو هستید».

واژه شناسی

مِنّت: این واژه از ماده «مَنْ» و به معنای وزنه مخصوصی است که با آن وزن می‌کنند؛ سپس به هر نعمت سنگین و گرانقدری منّت گفته‌اند.

نکته ها و اشاره ها

5 . خدا در قرآن در چند مورد (همچون ایمان و نعمت پیامبران ⁽²⁾و نعمت امامت). ⁽³⁾

بر بشر منّت گذاشته است. این منّت‌گذاری، اهمّیّت این نعمتها را نشان می‌دهد.

آموزه ها و پیامها

مقدّمه

قرآن کریم در آخرین آیه سوره حُجُرات به علم غیب خدا اشاره کرده و می‌فرماید:

[ إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّمَوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّهُ بَصِیرُ م بِمَا تَعْمَلُونَ ]؛

به‌راستی خدا نهان آسمانها و زمین را می‌داند و خدا به آنچه انجام می‌دهید، بیناست.

توضیح

در آیات پیشین به علم بی‌کران خدا اشاره شد. در این آیه نیز بر «علم غیب خدا» تأکید می‌کند و می‌فرماید: «خدا نهان آسمانها و زمین را می‌داند (و از مخفی‌کاریها آگاه است)». و در پایان آیه هشدار می‌دهد: «خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست (و بدون آنکه چشمی داشته باشد، به امور دینی داناست.)»

نکته ها و اشاره ها

تأکید شده است بگوید که شما نمی‌توانید چیزی را از خدا پنهان کنید. او از درون قلب و مخفی‌گاههای ذهن شما آگاهی دارد؛ پس احتیاجی به ادّعای ایمان و سوگند بر آن نیست.

آموزه ها و پیامها

[ ...وَ اللَّهُ بَصِیرُ م بِمَا تَعْمَلُونَ ].

چکیده

مهم‌ترین هدف سوره حجرات، بیان آداب معاشرت اجتماعی و رعایت ادب حضور پیامبر صلی الله علیه و آله است؛

5 . ایمان، هدیه‌ای الاهی است که برای انسان، زیبا قرار داده شده است؛ به همین دلیل انسان به طور طبیعی علاقمند به ایمان است و از کفر و گناه نفرت دارد؛

6 . اسلام، دینی صلح‌طلب و آرامش‌خواه است و از مؤمنان می‌خواهد که در اختلافات اجتماعی بی‌طرف نباشند و بر اساس عدالت بین مؤمنان صلح برقرار سازند و در صورت نیاز با طغیانگر شدّت عمل به خرج دهند؛

8 . برخی از عوامل اختلافات فردی، عبارتند از ریشخند کردن، عیبجویی و لقبهای زشت هشدار داده شد. همان‌طور که در مورد عوامل اختلافات اجتماعی یعنی بدگمانی، تجسّس و غیبت هشدار داده شد و موارد و پیامدهای هر کدام بیان شد.

اعتراف کند، مسلمان می‌شود؛ ولی اگر اعتقاد قلبی پیدا کند و اثرش در عمل ومی ظاهر گردد، مؤمن شمرده می‌شود؛

پرسشها

5 . آیه ششم [ ...إِن جَآءَکُمْ فَاسِقُ‌م بِنَبَإٍ... ] چه آموزه‌هایی برای مسلمانان دارد؟

6 . معنای قسط و عدل چیست و تفاوت آنها کدام است؟

8 . مسخره کردن دیگران را از منظر آیه یازدهم سوره حجرات بررسی کنید و شأن نزول آن را بنویسید.

پژوهشهای جدید

5 . احادیث غیبت را جمع‌آوری و دسته‌بندی کنید؛

6 . گناهان زبان را در قرآن و حدیث جمع‌آوری و دسته‌بندی کنید؛

8 . ویژگیهای مؤمنان را در قرآن و حدیث جمع‌آوری و دسته‌بندی کنید؛

منابع جهت مطالعه بیشتر

5 . تفسیر سوره حجرات، محسن قرائتی.

6 . تفسیر سوره حجرات، صدر.

بخش چهارم: ترجمه و تفسیر سوره جمعه

اشاره

اهداف

1

سیمای سوره جمعه اهداف پیامبران و وظایف اجتماعی مسلمانان

اشاره

بسم اللّه الرحمن الرحیم

به نام خدای گسترده مهرِ مهرورز

کلّیّات

سوره جمعه که در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده، دارای یازده آیه، صد و هشتاد واژه و هفتصد و بیست حرف است. این سوره صد و هشتمین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمده است که پس از سوره «تحریم» و پیش از سوره «تغابن» نازل شد. تنها نام این سوره، جمعه است که از آیه نهم این سوره گرفته شده، و اهمّیّت و عظمت نماز جمعه را بیان می‌کند.

ویژگی: این سوره فرمان نماز جمعه برای مسلمانان را دربر دارد.

اهداف سوره جمعه

هدفهای اساسی این سوره عبارتند از:

مطالب سوره جمعه

مهم‌ترین مطالبی که در این سوره به چشم می‌خورد، عبارتند از:

الف) عقاید: در این موضوع دو محور اساسی به چشم می‌خورد:

ب) اخلاق: دقت در آیات این سوره روشن مس سازد که دو موضوع اخلاقی در آنها دنبال شده است:

پ) احکام: دستور مهمّ نماز جمعه و تعطیل کسب و کار برای شرکت در نماز جمعه (آیات 9 - 11).

ت) داستان: اشاره‌ای به قوم یهود که به تورات عمل نمی‌کنند (آیات 5 - 6).

ث) مطالب فرعی: علاوه بر موضوعات یادشده، می‌توان چند دیگر از آیات این سوره برداشت کرد:

2

ترجمه و تفسیر سوره جمعه

مقدّمه

قرآن کریم در آیه اوّل جمعه با اشاره به چهار نام و صفت نیکوی الاهی به تسبیح‌گویی موجودات برای او اشاره می‌کند و می‌فرماید:

[ یُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَوَ تِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ ]؛ ⁽¹⁾

آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، تسبیح می‌گویند برای خداوندی که فرمان‌روا است، و از هر عیب و نقصی، پاک و شکست‌ناپذیر و فرزانه است.

توضیح

سوره جمعه با یاد خدا و دو صفت مهر او آغاز شد و در اولین آیه اشاره به تشبیح‌گویی موجودات برای او، چهار صفت دیگر خدا بیان می‌کند و می‌فرماید:

«آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، پیوسته تسبیح خدا می‌گویند (و با زبان حال وقال او را از هر عیب و نقص پاک می‌شمرند. (همان خدایی که) مالک و حاکم و پاک (از هر عیب) و نیرومندی شکست‌ناپذیر و فرزانه است. (و کارهایش را بر طبق حکمت و با قدرت انجام می‌دهد)».

واژه شناسی

نکته ها و اشاره ها

در مورد تسبیح‌گویی آسمانها و زمین و همه موجودات جهان، دانشمندان و مفسّران چند دیدگاه دارند:

الف) مقصود از تسبیح موجودات، همان تسبیح با الفاظ است؛ یعنی همه موجودات جهان دارای شعورند؛ حمد و تسبیح الاهی را زمزمه می‌کنند و او را از هر

عیب و نقص منزّه می‌شمارند؛ هر چند که این زمزمه متناسب با عالم آنهاست و ما آن را نمی‌شنویم. ⁽¹⁾

ب) مقصود از تسبیح موجودات، همان زبان حال آنهاست؛ یعنی آنها به صورت حقیقی (نه مجازی) حمد و تسبیح خدا می‌گویند؛ اما این مطلب با زبان حال، است نه الفاظ؛ بدین معنا که تسبیح، جز به معنای پاک شمردن خدا از عیوب نیست و ساختمان منظّم این جهان به ما می‌گوید که آفریننده آن از هر گونه نقصی مبرّاست.

حمد، جز ستایش و بیان صفات کمال خدا نیست و نظام جهان با زبان حال از صفات کمال و علم و قدرت او سخن می‌گوید؛

پ) منظور از تسبیح موجودات، ترکیبی از زبان «حال»، «قال»؛ «تکوین» و «تشریع» است؛ یعنی برخی موجودات همچون انسانها با زبان و الفاظ تسبیح او می‌گویند و همه ذرّات هستی با زبان حال از عظمت و قدرت خدا سخن می‌گویند؛ پس هر موجودی با زبان مخصوص خود به پاکی و ستایش خدا گواهی می‌دهد. ⁽²⁾

به نظر می‌رسد که دیدگاه سوم، جامع دیدگاه اوّل و دوم است و مانعی ندارد که مقصود آیه همین معنا باشد.

مورد این آیه فرمودند: «حتّی دیواری که شکافته می‌شود و صدایی از آن به گوش می‌رسد، همان تسبیح اوست.» ⁽¹⁾

ظاهراً مقصود از این احادیث بیان تسبیح تکوینی و به زبان حال است که پاکی لباس نشانه پاکی خدا و صدای دیوار نیز، جلوه‌ای از قدرت و حکمت خدا در نظام آفرینش است؛

آموزه‌ها و پیامها

مقدّمه

قرآن کریم در آیات دوم تا چهارم سوره جمعه به اهداف انگیزش پیامبر اسلام و

رسالت او برای آیندگان و بخشش الاهی در این مورد اشاره می‌کند و می‌فرماید:

[ هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ ءَایَتِهِ ی وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَبَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِن کَانُوا مِن قَبْلُ لَفِی ضَلَلٍ مُّبِینٍ أ وَ ءَاخَرِینَ مِنْهُمْ لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ أ ذَ لِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَآءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ ]؛ ⁽¹⁾

او کسی است که در میان درس ناخواندگان فرستاده‌ای از خودشان برانگیخت؛ که آیاتش را بر آنان می‌خواند [و پیروی کند] و رشدشان می‌دهد [و پاکشان می‌گرداند] و کتاب [خدا] و فرزانگی به آنان می‌آموزد؛ در حالی که قطعاً پیش از [آن] در گمراهی آشکاری بودند) (و (نیز پیامبر را برانگیخت بر گروهی) دیگر از آنان که هنوز به آنان نپیوسته‌اند و او شکست‌ناپذیر فرزانه است) (آن بخشش خداست، آن را به هر که بخواهد (و شایسته بداند) می‌دهد؛ و خدا دارای بخشش بزرگ است.

توضیح

در آیه قبل به خدا و صفات او اشاره شد و اینک در این آیه به یکی از کارهای خدا یعنی «فرستادن پیامبران» اشاره می‌کند و می‌فرماید: «او کسی است که در میان افراد درس ناخوانده، فرستاده‌ای از خودشان برانگیخت (تا پیامبری از جنس آنان باشد)»؛

در ادامه به «اهداف برانگیختن پیامبران» اشاره کرده و می‌فرماید: «(پیامبر اسلام را فرستاد) که آیاتش را بر مردم می‌خواند (و پیروی می‌کند و الگوی عملی آنان می‌باشد) و مردم را پاک ساخته و رشد می‌دهد و کتاب و حکمت و فرزانگی به آنان می‌آموزد (تا در پرتو وحی و خرد هدایت یابند.) در حالی که قطعاً قبل از آن در گمراهی آشکاری بودند.»

سپس «رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در مورد آیندگان» را بیان می‌کند: «(او را برانگیختیم به سوی گروه) دیگری از مردم که هنوز به آنان ملحق نشده‌اند (و در

آینده خواهند آمد.) و او شکست‌ناپذیری فرزانه است». و در آیه بعد به «نعمت نبوت» اشاره می‌کند و می‌فرماید: «این بخشش خداست که به هر کس (لایق ببیند و مصلحت بداند و) بخواهد می‌بخشد و خدا صاحب بخشش بزرگی است.»

واژه شناسی

نکته ها و اشاره ها

الف) تلاوت آیات الاهی: خواندن و پیروی کردن از آیات خدا در عمل و دادن الگو به جامعه؛

ب) تزکیه: پاک کردن و رشد دادن افراد جامعه، پاک کردن افراد از آلودگیهای اخلاقی و روحی که زمینه‌ساز رشد کُلّ وجود آنان می‌شود؛

پ) کتاب قرآن که دستورهای اساسی دین در آنجاست؛

ت) آموزش حکمت: آشنا کردن مردم با سنّت یا ادله عقلی؛

الف) درس ناخواندگی: در میان عربهای پیش از اسلام تعداد اندکی (حدود هفده نفر) باسواد بوده‌اند و بیشتر افراد سوادی نداشتند؛

ب) گمراهی آشکار: در آن عصر بتهایی را به دست خود می‌ساختند و می‌پرستیدند یا دختران را زنده به گور می‌کردند و به دنبال خرافات و موهومات بودند؛ از این رو گمراهی آنان بر هر کسی آشکار بود؛ ولی اسلام آنان را از گمراهی رهانید و نور علم و تمدّن را برای آنان به ارمغان آورد؛

5 . در این آیات به رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله در میان مردم زمان خود و آیندگان اشاره شده است؛ آیندگانی از عرب و عجم که از تعالیم اسلام سیراب می‌شوند. در حدیثی حکایت شده که پس از تلاوت آیه فوق، از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدند: اینها کیانند؟ حضرت دست بر شانه سلمان گذارد و فرمود: «اگر ایمان در (ستاره) ثریّا باشد، مردانی از این گروه (ایرانیان) به آن دست می‌یابند»؛ ⁽¹⁾

6 . در این آیه اشاره شده که نبوّت، فضیلت و نعمتی است که خدا به هر کس شایسته بیند و صلاح بداند می‌دهد همچنین نبوّت و تعالیم پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بخشش

الاهی به مردم مسلمان است و فضیلتی برای آنان به شمار می‌آید؛ ⁽¹⁾

آموزه ها و پیامها

5 . کتاب را با حکمت به دیگران بیاموزید و وحی را با خردورزی همراه کنید:

[ ...یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَبَ وَ الْحِکْمَةَ... ]؛

6 . رهبران الاهی آیات خدا را بر مردم بخوانند و پیروی کنند تا الگوی عملی آنان شوند: [ ...یَتْلُوا عَلَیْهِمْ ءَایَتِهِ‌ی... ]؛

8 . نبوت به دلخواه افراد داده نمی‌شود؛ بلکه بخششی الاهی است که بر اساس حکمت، به هر کس بخواهد می‌دهد: [ ذَ لِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَآءُ... ]؛

3

روحیه های قوم یهود قانون عمومی مرگ و عوامل ترس از آن

مقدّمه

قرآن کریم در آیه پنجم سوره جمعه با مثالی سرزنش‌آمیز سرنوشت عالمان یهود و دانشمندان بدون عمل را به تصویر می‌کشد و می‌فرماید:

[ مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرَ ل ةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهَا کَمَثَلِ الْحِمَارِ یَحْمِلُ أَسْفَارَم‌ا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بَِایَتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ لَایَهْدِی الْقَوْمَ الظَّلِمِینَ ]؛

داستان کسانی که تورات بر آنان نهاده شده (و به آن مکلّف شده‌اند) سپس آن را حمل نکرده‌اند (و به کار نبسته‌اند) همانند داستان الاغی است که کتابهایی حمل می‌کند؛ بد است داستان گروهی که آیات خدا را دروغ انگاشتند، و خدا گروه ستمکاران را راهنمایی نمی‌کند.

توضیح

در آیات پیشین از قرآن کریم سخن به میان آمد. در این آیه به «کتاب تورات و برخورد ناشایست دانشمندان یهود» با آن اشاره کرده و آنان را سرزنش می‌کند:

«داستان کسانی که تورات بر آنان تکلیف شد (و برای آنان فرود آمد و تکالیف آن را به دوش دارند.) سپس بدان تکالیف عمل نکردند (و آیات تورات را کنار گذاشتند و

با پیامبر اسلام مخالفت ورزیدند) همانند الاغی است که کتابهایی را به دوش دارد (ولی از مطالب‌سودی نمی‌برد. آری) مثال کسانی که آیات الاهی را تکذیب کردند و دروغ انگاشتند، (مثال) بدی است». در پایان آیه یادآور می‌شود: «خدا گروه ستمکار را راهنمایی نمی‌کند. (و کسی که به خود و دیگران ستم کرده و آیات الاهی را تکذیب می‌کند و از کتاب آسمانی استفاده نمی‌کند در گمراهی باقی می‌ماند )».

واژه شناسی

تورات نام کتاب موسی علیه السلام است که قوانین زیادی در آن بیان شده و شامل پنج بخش «پیدایش، تثنیه، لاویان، اعداد و خروج» است. ⁽¹⁾البته برخی آن را از ریشه «وری» به معنای آتش و نور دانسته‌اند؛ ⁽²⁾

نکته ها و اشاره ها

اگر کتاب آسمانی تورات را می‌خواندید و بدان عمل می‌کردید، این سخن را نمی‌گفتید؛ چون در تورات بشارت ظهور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آمده است؛ ⁽¹⁾ولی شما آن آیات را تکذیب کردید؛

در حدیث دیگری از امام علی علیه السلام حکایت شده است: «انسان عالِم نمی‌شود تا اینکه به علم خود عمل کند». ⁽³⁾و دانشمند بی‌عمل شایسته نام عالم نیست؛

5 . در اینجا پرسشی مطرح می‌شود که آیا مثال زدن عالم بی‌عمل به الاغ، نوعی توهین به این حیوان نیست؛ آیا صحیح است که الاغ را به دلیل نداشتن چیزی که خدا به او نداده (فهم و درک) سرزنش کنیم؟

پاسخ آن است که هر موجودی در سلسله موجودات جهان، مرتبه‌ای دارد که در جایگاه خود نیکوست. انسان در مرتبه انسانیّت و الاغ در مرتبه خود دارای استعدادها و تکالیف خاصّ خود هستند که تکالیف بیشتری از آنها خواسته نمی‌شود و اگر به وظایف خود عمل کنند و از استعدادهای خود به طور شایسته به‌کار گیرند، سرزنش نمی‌شوند؛ ولی اگر موجودی مثل انسان از استعدادهای خود به شایستگی بهره نبرد یا به تکالیف خود عمل نکند و به مرتبه پایین‌تر وجودی (مثل مرتبه حیوانات) نزول کند، سرزنش می‌شود.

با این مشخص می‌شود که تشبیه انسان به الاغ، سرزنش برای انسانی به شمار می‌رود که از مرتبه خود تنزّل کرده است نه توهین برای الاغ که در رتبۀ خویش است. به عبارت دیگر، الاغ بودن امری ذاتی برای اوست که برای الاغ بد نیست؛ اما اگر انسانی الاغ شود، مستحق سرزنش است؛

6 . یهودیان آیات و پیامبران الاهی را که با هوای نفس آنان سازگار نبود، تکذیب می‌کردند؛ ⁽¹⁾همان‌طور که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و آیاتی از تورات را که مژده آمدن او را می‌داد، منکر شدند. آری، آنان با عمل نکردن به دانش خود و تورات و پشت سر انداختن آیات الاهی ستمکار شدند؛ یعنی هم به خود ستم کردند؛ چون مانع سعادت خویش شدند، و هم به مردم ظلم روا داشتند؛ چون حق را به باطل درآمیختند و برخی افراد را به دنبال خود به گمراهی کشیدند؛

آموزه ها و پیامها

5 . نسبت به وحی عمل‌گرا باشید.

مقدّمه

قرآن کریم در آیات ششم تا هشتم سوره جمعه به رابطه محبّت خدا و اعمال انسان با مرگ خواهی و مرگ‌گریزی یهودیان و حتمی بودن آن اشاره می‌کند و می‌فرماید:

[ قُلْ یَأَیُّهَا الَّذِینَ هَادُوا إِن زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیَآءُ لِلَّهِ مِن دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِن کُنتُمْ صَدِقِینَ أ وَ لَایَتَمَنَّوْنَهُ‌و أَبَدَم‌ا بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللَّهُ عَلِیمُ م بِالظَّلِمِینَ أ قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ و مُلَقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَی عَلِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهَدَةِ فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ ]؛ ⁽¹⁾

بگو: ای کسانی که به (آیین) یهود گرویدید! اگر می‌پندارید که شما دوستان خدایید نه سایر مردم، پس اگر راست می‌گویید آرزوی مرگ کنید؛ و [لی] آنان به سبب آنچه (از اعمالی) که پیش از خود فرستاده‌اند، هرگز آن [مرگ] را آرزو نخواهند کرد؛ و خدا به [حال] ستمگران داناست. بگو: در واقع مرگی که از آن فرار

می‌کنید، پس حتماً آن شما را ملاقات می‌کند؛ سپس به سوی دانای نهان و آشکار بازگردانده می‌شوید؛ و شما را از آنچه همواره انجام می‌دادید خبر می‌دهد.

توضیح

در آیه قبل به بی‌توجّهی یهودیان به محتوای تورات اشاره شد. اینک در این آیه به ادّعای آنان در مورد «دوستی خدا و آزمایش آن اشاره» می‌کند و می‌فرماید: «(ای پیامبر) به یهودیان بگو: اگر می‌پندارید که شما دوستان خدا هستید و مردم دوستان او نیستند، پس اگر راست می‌گویید آرزوی مرگ کنید (تا به ملاقات محبوب خود در رستاخیز برسید)»

در آیه بعد از «علّت فرار از مرگ» و شکست یهودیان در آزمایش و روشن شدن دروغ‌گویی آنان اشاره می‌کند و می‌فرماید: «یهودیان به سبب دست‌آوردهای پیشینیان، هرگز آرزوی مرگ نمی‌کنند؛ ولی خدا از حال ستمکاران آگاه است و کیفر کردار آنها را می‌دهد.»

و در آیه بعد به «حتمی بودن مرگ» اشاره می‌کند و می‌فرماید: («ای پیامبر! به یهودیان) بگو: مرگی که از آن فرار می‌کنید، قطعاً شما را ملاقات می‌کند (و سرانجام همگی می‌میرید.) سپس به سوی کسی بازگردانده می‌شوید که از نهان و آشکار آگاه است (و آن خدای آگاه) شما را از آنچه انجام داده‌اید، باخبر می‌سازد. (و بر طبق عملکرد شما پاداش و کیفر می‌دهد.)»

واژه شناسی

نکته ها و اشاره ها

«اگر راست می‌گویید و خدا را دوست دارید، آرزومی مرگ کنید».

هنگامی که آنان درخواست مرگ نمی‌کنند، ادّعای دروغین آنان در مورد دوستی خدا روشن می‌شود:

الف) آنان به سبب اعمال ستمکارانه خود، از مرگ می‌هراسند؛ چرا که می‌دانند اگر بمیرند، سرای آخرت آغاز عذاب آنان است؛

ب) ایشان دوستان واقعی خدا نیستند؛ از این رو اشتیاقی به مرگ و ملاقات خدا ندارند؛

الف) ترس از نابودی که به سبب نداشتن ایمان به آخرت پدید می‌آید؛

ب) دلبستگی به دنیا؛ مرگ موجب جدایی از انسان از آن می‌شود؛

پ) کمبود اعمال نیک در نامه اعمال انسان.

آری، اگر کسی همچون علی علیه السلام معاد را باور کند؛ دل به دنیا نبسته باشد و در سراسر زندگی‌اش نیکی موج بزند، با مرگ مأنوس می‌شود و هنگام مرگ می‌گوید:

به خدای کعبه رستگار شدم؛

5 . در حدیثی حکایت شده که شخصی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: چرا من از مرگ می‌ترسم، حضرت فرمود: آیا ثروتی داری؟ گفت: آری. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

چیزی از آن را پیش از خود (برای آخرت) فرستاده‌ای؟ گفت: نه. فرمود: به همین دلیل است که مرگ را دوست نداری. ⁽¹⁾

شخصی همین مطلب را از ابوذر پرسید و او گفت: به دلیل آنکه دنیا را آباد و آخرتتان را ویران کرده‌اید؛ دوست ندارید از نقطه‌ای آبادی به منطقه‌ای

ویران بروید؛ ⁽²⁾

6 . مقصود از ستمکاری یهود، تمام اعمال ناروای آنان در طول تاریخ (همچون کشتن پیامبران الاهی، دادن نسبتهای ناروا به آنان، غصب حقوق و آزار به مردم) است که برخی از این اعمال در عصر کنونی هم ادامه دارد و ما نمونه‌های آن را در فلسطین می‌بینیم؛

آموزه ها و پیامها

5 . قانون مرگ حتمی است: [ ...فَإِنَّهُ و مُلَقِیکُمْ... ]؛

6 . خدای آگاه در رستاخیز از اعمال شما خبر می‌دهد و بدانها رسیدگی می‌کند؛ پس برای آن روز آماده باشید: [ ...فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ ].

4

آداب نماز جمعه و وظایف اجتماعی مسلمانان

مقدّمه

قرآن‌کریم در آیات نهم و دهم سوره جمعه فرمان نماز جمعه و لوازم و اهمّیّت آن را بیان می‌کند و می‌فرماید:

[ یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَوةِ مِن یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذَ لِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ أ فَإِذَا قُضِیَتِ الصَّلَوةُ فَانتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْکُرُواْ اللَّهَ کَثِیرًا لَّعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ]؛

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که برای نماز در روز جمعه ندا داده شود، پس به سوی یاد خدا بکوشید و داد و ستد را رها کنید که این برای شما بهتر است، اگر می‌دانستید. و هنگامی که نماز پایان یافت، پس در زمین پراکنده شوید و از بخشش خدا بطلبید، و خدا را فراوان یاد کنید، باشد که شما رستگار (و پیروز) شوید.

توضیح

در آیات پیشین به عمل نکردن یهودیان به محتوای تورات اشاره شد و اینک در این آیات مسلمانان را به عمل به دستورهای الاهی - از جمله نماز جمعه - فرا می‌خواند و می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید هنگامی که روز جمعه برای نماز (جمعه اذان گفته می‌شود و) ندا داده می‌شود، به سوی یادمان الاهی بکوشید (و تلاش کنید

که شتابان به خطبه‌ها و نماز جمعه برسید).

در ادامه آیه به «مقدّمات نماز جمعه و اهمّیّت آن» اشاره می‌کند و می‌فرماید: «داد و ستد را رها کنید (تا مانع رسیدن شما به نماز جمعه نشود که) این برای شما بهتر است، اگر می‌دانستید (و از فواید و فلسفه نماز جمعه آگاه بودید)».

سپس در آیه بعد به «لوازم و آداب نماز جمعه» پس از ادای آن اشاره می‌کند و می‌فرماید: «هنگامی که نماز (جمعه) پایان یافت (شما می‌توانید) در زمین پراکنده شوید و (به دنبال کار و کسب خود بروید و) بخشش الاهی را جست وجو کنید و خدا را بسیار یاد کنید، باشد که پیروز و رستگار شوید.»

واژه شناسی

نکته ها و اشاره ها

اوّل: اجتماع روزانه برای نماز جماعت؛

دوم: اجتماع هفتگی برای نماز جمعه؛

سوم: اجتماع سالیانه برای مراسم حج.

مسلمانان نیز در روز پیش از آن به سراغ «اَسعد بن زراره» رفتند و نماز جماعت را با او خواندند. وی مردم را اندرز داد و آنان که حدود چهل نفر بودند، با همدیگر غذا خوردند. از آن پس این روز را روز جمعه نامیدند؛ چون روز اجتماع مسلمانان بود.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به مدینه آمد، و پس از توقّف چند روزه در قبا، روز جمعه به سمت مدینه حرکت کرد. هنگامی که به محله «بنی‌سالم» رسید، اوّلین مراسم نماز جمعه رسمی اسلام را برگزار کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله در این روز اوّلین خطبه خود را بیان فرمود؛ ⁽¹⁾

از رکوع رکعت اوّل، و دیگری پس از رکوع رکعت دوم. و نیز دارای دو خطبه است که پیش از نماز خوانده می‌شود و به جای دو رکعت اوّل نماز به شمار می‌آید؛ چون نماز جمعه به جای نماز ظهر جمعه محسوب می‌شود. بنابراین، ذکر خدا که در آیه آمده، شامل نماز جمعه و خطبه‌های پیش از آن می‌شود و حضور برای هر دو قسمت لازم است؛ چون در هر دو قسمت ذکر خدا می‌شود؛

5 . نماز جمعه با حدّاقل پنج نفر مرد تشکیل می‌شود و بر زنان، مسافران و پیرمردان واجب نیست؛ ولی حضور آنها در نماز جمعه مانعی ندارد. شایسته است خطیب نماز جمعه بر شمشیر، کمان یا عصا تکیه دهد و با صدای بلند و ایستاده خطبه‌ها را بخواند. او در خطبه اوّل، خدا را می‌ستاید؛ بر پیامبر صلی الله علیه و آله درود می‌فرستد؛ به تقوا سفارش می‌کند و یک سوره کوچک می‌خواند. در خطبه دوم پس از درود به پیامبر صلی الله علیه و آله برای ائمه مسلمانان دعا و برای مؤمنان استغفار می‌کند. شایسته است در خطبه‌ها مسائل مهمّ سیاسی و اجتماعی مسلمانان بیان شود و مردم را از توطئه دشمنان آگاه سازند؛ ⁽¹⁾

6 . در احادیث در مورد نمازهای روزانه سفارش شده که با آرامش حرکت کنید؛ امّا برای نماز جمعه در آیه سفارش شده شتابان بروید تا به خطبه‌ها و نماز برسید که اهمّیّت نماز جمعه را نشان می‌دهد؛

اولاً، نماز جمعه موجب همبستگی مسلمانان می‌شود؛ به طوری که دشمنان را به وحشت می‌افکند؛

ثانیاً، نماز جمعه سبب نشاط و تجدید حیات معنوی مردم می‌شود؛

ثالثاً، نماز جمعه، آگاهی‌بخش است و مردم را از معارف اسلامی و وقایع سیاسی و اجتماعی آگاه می‌سازد؛

رابعاً، در نماز جمعه مشکلات جامعه مطرح می‌شود و همکاری مردم برای حلّ آنها جلب می‌شود؛

8 . در این آیات بیان شده که پس از نماز جمعه به دنبال فضل الاهی بروید. این مطلب مصداقهای مختلفی دارد؛ از جمله کسب و کار، تحصیل علم، عیادت بیماران و زیارت. در حدیثی حکایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله پس از نماز جمعه سری به بازار می‌زد؛ ⁽¹⁾

البتّه این کار بعد از نماز جمعه جایز است و واجب نیست. ⁽²⁾

آموزه ها و پیامها

[ ...وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذَ لِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ... ]؛

5 . پیامهای نماز جمعه را به نقاط مختلف ببرید: [ ...فَانتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ... ]؛

6 . پس از نماز جمعه، هنگام فضل، بخشش و برکت الاهی است؛ به جست وجوی آن برآیید: [ ...وَ ابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ... ]؛

8 . حالات شما پیش از نماز جمعه و پس از آن تغییرکند و نمازگزار جمعه رنگ الاهی بپذیرد.

مقدّمه

قرآن کریم در آیه یازدهم سوره جمعه به مقایسه ثواب الاهی با سود تجارت و سرگرمی می‌پردازد و با اشاره به تنها گذاشتن پیامبر صلی الله علیه و آله در هنگام نماز جمعه می‌فرماید:

[ وَ إِذَا رَأَوْا تِجَرَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَیْهَا وَ تَرَکُوکَ قَآ ل ِمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَرَةِ وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّ زِقِینَ ]؛

و هنگامی که داد و ستد یا سرگرمی را می‌بینند، به سوی آن پراکنده می‌شوند؛ در حالی که تو را ایستاده وا می‌گذارند؛ بگو: آنچه نزد خداست، از سرگرمی و داد و ستد بهتر است، و خدا بهترین روزی دهندگان است.

توضیح

در آیات پیشین فرمان نماز جمعه و آداب آن بیان شد و اینک آخرین آیه این سوره «کوتاهی مردم را در مورد نماز جمعه» سرزنش می‌کند و می‌فرماید: «هنگامی که (نمازگزاران جمعه) تجارت یا سرگرمی (و موسیقی) را ببینند، پراکنده می‌شوند و به طرف تجارت می‌روند و تو را ایستاده (در حال ایراد خطبه‌های نماز جمعه) رها می‌کنند. (و تجارت را بر نماز جمعه ترجیح می‌دهند.)

در پایان آیه به «مقایسه ثواب نماز جمعه و سود تجارت» می‌پردازد و می‌فرماید:

«(ای پیامبر! به آنان) بگو: آنچه (از ثواب و فواید نماز جمعه) نزد خداست، از (سود) سرگرمی و تجارت بهتر است و (اگر شما برای نماز جمعه تجارت را رها کردید، نگران مباشید که) خدا بهترین روزی دهندگان است.»

شأن نزول

داستان نزول این آیه چنین حکایت شده: یک روز هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله مشغول خطبه نماز جمعه بود، کاروانی از شام وارد مدینه شد و برای اعلام ورود آن طبل و آلات موسیقی نواختند. مسلمانان نمازگزار خطبه‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله را رها کردند و به سوی بازار شتافتند و آنها دوازده مرد و یک زن در مسجد باقی ماندند. آیه فوق بدین مناسبت فرود آمد و آنان را سرزنش کرد، و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اگر این گروه اندک هم می‌رفتند، از آسمان بر آنان سنگ می‌بارید. ⁽¹⁾

واژه شناسی

نکته ها و اشاره ها

هر چند این آیه در مورد رسول خدا صلی الله علیه و آله و نمازگزاران جمعه ایشان نازل شده است، مفهوم آیه همه موارد مشابه را دربر می‌گیرد؛

خدمت حضرت رسید و عرض کرد: من بارها آماده سفر حج شده‌ام؛ ولی توفیق آن نصیب من نشده است. ایشان فرمود: بر تو باد به نماز جمعه که حجّ مستمندان است؛ ⁽¹⁾

5 . وجوب نماز جمعه تا محدوده یک فرسخ (حدود پنج و نیم کیلومتر) را شامل می‌شود و در آن محدوده نمی‌توان بیش از یک نماز جمعه به پا کرد بنابراین افراد باید در همان یک نماز جمعه شرکت کنند تا اجتماع عظیمی تشکیل شود؛ نماز جمعه در زمان حضور معصوم علیه السلام واجب عینی است؛ اما در زمان غیبت طبق فتوای بسیاری از فقیهان - واجب تخییری است؛ یعنی می‌توان نماز جمعه یا ظهر را به جا آورد؛ ولی برخی مراجع احتیاط می‌کنند و معتقدند: در زمان تشکیل حکومت اسلامی از طرف نایب عام امام عصر علیه السلام ، نصب امام جمعه از طرف او باشد و مسلمانان در نماز جمعه شرکت کنند؛ ⁽²⁾

6 . مقصود از چیزهایی که نزد خداست و از سود تجارت بهتر است، همان ثواب و پاداش الاهی، برکات حضور در نماز جمعه شنیدن اندرزها و تربیت معنوی و اجتماعی انسان می‌باشد که سود همه اینها از طرف خداست و به نمازگزاران پاداش داده می‌شود.

آموزه ها و پیامها

چکیده

5 . یهودیان در مورد عملکرد خود نگران هستند و از مرگ می‌هراسند؛ ولی گریزی از آن نخواهد بود؛

6 . نماز جمعه مهم است مسلمانان پیش از نماز جمعه باید دست از خرید و فروش بردارند و به نماز جمعه بروند؛ سپس در زمین منتشر شوند و به یاد خدا باشند.

پرسشها

5 . عوامل ترس از مرگ را بر شمارید.

6 . با توجّه به آیه نهم و دهم سوره جمعه، آثار و فواید نماز جمعه را برشمارید.

پژوهشهای جدید

5 . در مورداهمّیّت «جمعه» و تعطیلی آن و اعمال وارد شده در آن روز تحقیق کنید؛

6 . وجوب نماز جمعه در زمان غیبت و دیدگاههای فقیهان در این‌باره را بررسی کنید.

منابع بیشتر جهت مطالعه

5 . صلاة الجمعة دراسة فقهیّة و تاریخیه، شیخ عزّالدّین رضانژاد.

بخش پنجم: ترجمه و تفسیر سوره توحید

اشاره

اهداف:

1

سیمای سوره توحید

اشاره

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

به نام خدای گسترده مهرِ مهرورز

کلّیّات

سوره توحید در مکّه بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد و دارای چهار آیه و پانزده کلمه و 47 حرف است. این سوره که پس از سوره «ناس» و پیش از سوره «نجم» نازل شده، بیست و یکمین سوره قرآن بود که بر قلب رسول خدا صلی الله علیه و آله فرود آمد؛ امّا در چینش کنونی قرآن، صد و دوازدهمین سوره به شمار می‌آید.

نامهای این سوره عبارتند از اخلاص، توحید، الأساس، نسبةالرّب (شناسنامه پروردگار)، نور، نجات، قل هو اللّه و الصمد. دو نام اخیر از آیات اوّل و دوم سوره گرفته شده و نامهای دیگر از مضمونها، ولوازم و صفات سوره است.

فضیلت

در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله حکایت شده: آیا کسی از شما نمی‌تواند که در یک شب، ثلث قرآن را بخواند؟ برخی یاران پرسیدند: چه کسی می‌تواند چنین کند؟ حضرت فرمود: سوره توحید را بخوانید. ⁽¹⁾

در حدیثی از امام سجاد علیه السلام حکایت شده است: «خدای متعال می‌دانست که در آخرالزمان اقوامی می‌آیند که ژرف‌نگرند؛ از این رو سوره توحید و آیات آغاز سوره حدید را نازل کرده، و هر کس ورای آن را طلب کند هلاک می‌شود.» ⁽¹⁾

روشن است که چنین ثوابی به کسی داده می‌شود که این سوره را همراه با تفکر بخواند و در تفسیر توحید حرکت کند.

هدف سوره

هدف اصلی این سوره، روشن ساختن ابعاد توحید است.

مطالب فرعی

تفسیر و ترجمه سوره توحید

مقدّمه

قرآن کریم در سوره توحید به توحید ذاتی و صفاتی و نفی فرزند و شبیه از خدا اشاره می‌کند و می‌فرماید:

[ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ أ اللَّهُ الصَّمَدُ أ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ أ وَ لَمْ یَکُن لَّهُ و کُفُوًا أَحَدُم ]؛ ⁽²⁾

بگو: «خدا یکتاست؛ خدای همواره مقصود. نه زاییده ونه زاده شده است، و هیچ‌کس برای او همتا نبوده است.

توضیح

سوره اخلاص با نام خدا آغاز می‌شود؛ با تأکید بر «توحید» ادامه می‌یابد و «توحید ذاتی و صفاتی» را این‌گونه بیان می‌کند: «ای (پیامبر) بگو فقط خدا یکتاست (و همتا و دوّمی ندارد؛ همان) خدای همواره مقصود (که مطلوب همگان است و همه به او نیازمندند و او از همه بی‌نیاز است)».

سپس در ادامه سوره به «نفی عقاید یهودیان و مسیحیان» در مورد فرزند داشتن و شبیه داشتن خدا اشاره می‌کند و می‌فرماید: «نه زاییده (و خدا فرزندی ندارد) و نه زاده شده است (و پدر و مادری ندارد.) و هیچ‌کس برای او همتا (و شبیه و همانند) نبوده است (و نخواهد بود)».

شأن نزول

داستان نزول سوره توحید این گونه حکایت شده که گروهی از کافران ⁽¹⁾از پیامبر صلی الله علیه و آله خواستند که خدا را برای آنان وصف کند و حضرت سه روز سکوت کرد تا سوره اخلاص فرود آمد و خدا و صفات او را معرّفی کرد. ⁽²⁾

واژه شناسی

است که توخالی نیست؛ بلکه پر است؛ ⁽¹⁾

نکته ها و اشاره ها

الف) بر اساس یک تقسیم، توحید چهار شاخه دارد:

ب) در تقسیم دیگری توحید را به توحید درخالقیت، توحید در ربوبیت، توحید در قانونگذاری، توحید در مالکیت، توحید در حاکمیت و توحید در اطاعت تقسیم می‌کنند. در قرآن کریم به این شاخه‌ها و مراتب اشاره شده است؛ ⁽¹⁾

الف) برهان صِرف الوجود: خدا وجود مطلق است و هیچ قید و شرط و حدّی ندارد؛ زیرا اگر محدودیتی پیدا کند، عدم در او راه می‌یابد و چیزی غیر از او نیست که محدودیت و عدم را بر او تحمیل کند. دو هستی نامحدود هم نمی‌توان تصور کرد؛ چون حتماً یکی کمالات دیگری را ندارد و محدود می‌شود؛ پس فقط یک خدای نامحدود وجود دارد؛

ب) برهان وحدت نظام و انسجام جهان: وحدت نظام هستی و قوانین حاکم بر آن و انسجام اجزای آن نشان می‌دهد که یک خالق و یک اراده بر آن حاکم است؛ پس جز خدای یکتا، خدای دیگری وجود ندارد. این برهان با پیشرفت علوم بشری هر روز روشن‌تر می‌شود؛

ج) برهان تمانُع: ذیل آیه 22 سوره انبیاء بیان شد که اگر بیش از یک خدا وجود داشته باشد، جهان به فساد و تباهی کشیده می‌شود؛

د) دعوت عمومی پیامبران الاهی به سوی یک خدا: اگر خدای دیگری بود، پیامبری می‌فرستاد و ما را از وجود خویش آگاه می‌ساخت؛ ⁽²⁾

5 . سوره توحید با واژه «قُل» (بگو) شروع می‌شود. این مطلب از طرفی به پیامبر صلی الله علیه و آله گوشزد می‌کند که معارف توحیدی و مطالب مخفی را برای مردم بیان کند، و از طرف دیگر به حفظ وحی و دقّت در بیان آن اشاره دارد؛ چرا که پیامبر صلی الله علیه و آله حتّی واژه

«قل» را بر ما نقل کرده است؛ یعنی هیچ‌گونه تغییر و تصرّفی در وحی صورت نداده؛

6 . واژه «هُوَ» ضمیر مفرد غایب است که به ذات مقدّس الاهی اشاره دارد که در نهایت خفا است. او از دسترس افکار محدود و از دید چشمها و حواسّ بشر بیرون است؛ هر چند که آثارش در جهان آشکار می‌باشد. ⁽¹⁾

معنای اصلی آن؛ معبود، معشوق یا کسی است که عقلها در مورد او حیران می‌مانند؛ ⁽²⁾نام «اللّه» بیش از همه نامهای خدا در قرآن آمده و حدود هزار بار تکرار شده است؛

8 . واژه «اَحَد» در اصل به معنای وحدت و یکتا بودن است و از ذاتی حکایت می‌کند که از هر جهت بی‌نظیر و منفرد است؛ ذات، علم و قدرت او یگانه است و مانندی ندارد. ذات یکتایی که در ذهن و در خارج قبول کثرت نمی‌کند؛ ⁽³⁾

حضرت پس از آن توضیح دادند که دو معنای «واحد» در مورد خدا صحیح نیست: یکی اینکه وحدت عددی باشد (یعنی خدا یکی باشد که دو داشته باشد) و دوم آنکه وحدت باشد. (چون خدا نوع ندارد.) و دو معنای واحد در مورد خدا

صحیح است: اوّل به معنای اینکه در جهان خدا شبیه ندارد، و دوم آنکه ذات خدا در خارج و عقل تقسیم‌پذیر نیست. ⁽¹⁾

و نیز برتر از آن است که از چیز مادّی و لطیف متولّد گردد. ⁽¹⁾

این حدیث به بطن آیه اشاره دارد؛ یعنی معنای «تولّد» را گسترش داده تا شامل هر گونه خروج و نتیجه‌گیری چیزی از چیز دیگر بشود؛

آموزه ها و پیامها

چکیده

پرسشها

5 . دست کم دو دلیل برای توحید بیان کنید.

پژوهشهای جدید

منابع جهت مطالعه بیشتر

بخش ششم: ترجمه و تفسیر سوره قدر

اشاره

اهداف

1

سیمای سوره قدر

اشاره

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

به نام خدای گسترده مهر مهرورز

کلّیّات

سوره قدر که در مکّه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرود آمد، دارای پنج آیه، سی کلمه و 112 حرف است. این سوره پیش از سوره «شمس» و پس از سوره «عبس»، بیست و چهارمین سوره قرآن بود که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده؛ امّا در چینش کنونی قرآن نود و هفتمین سوره به شمار می‌آید. نامهای این سوره عبارتند از «قَدر» به معنای «اندازه‌زنی» و «انّا انزلناه» به معنای «ما آن را نازل کردیم». این دو نام از آیه اوّل این سوره گرفته شده است.

فضیلت

در مورد ثواب قرائت سوره قدر از پیامبر صلی الله علیه و آله حکایت شده: «هر کس آن (سوره قدر) را بخواند مانند کسی است که ماه رمضان را روزه گرفته و شب قدر را احیا داشته است»؛ ⁽¹⁾البتّه روشن است که این ثوابها برای کسی است که سوره قدر را با تفکر بخواند؛ به عظمت قرآن پی ببرد و آن را قانون زندگی خویش قرار دهد.

اهداف سوره قدر

محور اصلی این سوره، نزول قرآن در شب قدر و بیان اهمّیّت آن شب است؛ اما مطالب دیگر در آن مظرح شده؛ از جمله:

مطالب فرعی

2

تفسیر و ترجمه سوره قدر

مقدّمه

قرآن کریم در سوره قدر به نزول قرآن در شب قدر و اهمّیّت آن شب و نزول فرشتگان و اندازه‌زنی امور در آن اشاره می‌کند و می‌فرماید:

[ إِنَّآ أَنزَلْنَهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ أ وَ مَآ أَدْرَ ل کَ مَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ أ لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ أ تَنَزَّلُ الْمَلَل-ِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن کُلِ‌ّ أَمْرٍ أ سَلَمٌ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ ]؛

در حقیقت ما آن (قرآن) را در شب قدر (اندازه‌زنی) فرو فرستادیم؛ و چه چیز تو را آگاه کرد که شب قدر چیست؟! شب قدر بهتر، از هزار ماه است. فرشتگان و روح در آن (شب) به رخصت پروردگارشان از برای (اندازه‌زنی) هر کاری فرود می‌آیند.

آن (شب) تا طلوع سپیده دم سلامت است.

توضیح

سوره قدر که با نام خدا و یاد رحمت او آغاز می‌شود با جلوه رحمت الاهی، یعنی «نزول قرآن» و «شب قدر» ادامه می‌یابد و می‌فرماید: «ما آن (قرآن) را در شب اندازه‌زنی (قدر) فرو فرستادیم (و آغاز نزول قرآن در شب قدر بود)». در آیات بعد «به اهمّیّت و عظمت شب قدر» اشاره کرده و می‌فرماید: «چه چیز تو را آگاه کرد که شب قدر چیست؟! (فضیلت و عبادت و برکات) شب قدر بهتر از هزار ماه است».

در ادله حوادث شب قدر را بازگو می‌کند: «فرشتگان و روح (وحی یا فرشته‌ای برتر) در آن شب با رخصت پروردگارشان (به زمین) برای اندازه‌زنی هر کاری فرود می‌آیند (و مقدّرات زندگی هر انسانی را تا سال بعد مشخّص می‌سازند)». در پایان سوره بار دیگر به عظمت شب قدر اشاره کرده و می‌فرماید: «در آن شب تا سپیده صبح سلام (و سلامت و رحمت و برکت برای مردم) است».

واژه شناسی

جسم به کار رود، به معنای بُعد مجرّد وجود انسان است. در قرآن کریم بر فرشته نیز اطلاق شده است ⁽¹⁾(شوری، 12)؛

5 . سلام: از ماده «سلم» به معنای سلامت از آفات ظاهری و باطنی است. سلام لفظی به معنای دعا و درخواست صحت است؛ ⁽²⁾

6 . فجر: به معنای شکافتن است و به صبحگاه یا بخشی از آن نیز فجر گویند؛ چرا که شب را می‌شکافد. ⁽³⁾

نکته ها و اشاره ها

اولاً، قرآن در شب نازل شده است؛

ثانیاً، آن شب در ماه رمضان قرار دارد؛

ثالثاً، شب نزول قرآن، شبی بابرکت است؛

رابعاً در آن شب تقدیرات امور مردم تعیین می‌شود.

الف) واژه «قدر» یا به معنای «اندازه‌زنی» است و این شب را از آن رو قدر گویند که در آن، امور مردم اندازه زده می‌شود و تعیین می‌گردد؛

ب) قدر به معنای شرافت و قدر عظیم است و از آن جهت به آن شب قدر گفته می‌شود که شبی باعظمت است؛

پ) آن شب را قدر نامند؛ چون قرآن با تمام قدر و منزلتش در آن نازل شده یا مقدّر گردیده که در آن شب نازل شود؛

ت) شب قدر از آن جهت قدر است که هر کس آن شب را بیدار بماند، صاحب قدر و منزلت معنوی می‌شود؛

ث) شب قدر به معنای شبی است که عرصه زمین تنگ می‌شود، چرا که فرشتگان زیادی بر زمین نازل می‌شوند؛

مانعی ندارد که آیات فوق به همه این معانی اشاره داشته باشد؛ هر چند که تفسیر اوّل مشهورتر است؛ ⁽¹⁾

اوّل: شب قدر ظرف نزول قرآن است؛

دوم: به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: چه چیزی تو را آگاه کرد که شب قدر چیست؛

سوم: شب قدر از هزار ماه برتر است؛

چهارم: این شب، شب نزول فرشتگان و روح می‌باشد؛

پنجم: شب قدر شب سلامت، رحمت و برکت است.

ندیدند آن شب را دقیقاً مشخص سازند تا مردم در چند شب بیدار بمانند و به دعا و عبادت بپردازند. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در دهه آخر ماه مبارک رمضان همه شبها را بیدار می‌ماند و مشغول عبادت می‌شد.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است: «تقدیر کارها در شب نوزدهم و استوار شدن آنها در شب بیست و یکم و امضای آنها در شب بیست و سوم است». ⁽¹⁾در روایت دیگری از ایشان حکایت شده که شب قدر، شب بیست و یکم یا شب بیست و سوم است. حضرت در برابر اصرار راوی در مورد تعیین آن شب فرمود: چه آسان است دو شب برای آنچه می‌خواهی. ⁽²⁾

از احادیث دیگر استفاده می‌شود که اهل‌بیت علیهم السلام برای شب بیست و سوم اهمّیّت ویژه‌ای قائل بودند و حتی با حال بیماری به مسجد می‌رفتند و کودکان خود را بیدار نگاه می‌داشتند. در روایت جُهنی حکایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله برای مردی که نمی‌توانست به مدینه آید، شب بیست و سوم را مشخّص کردند؛ ⁽³⁾

5 . در این آیات به عظمت قرآن کریم این‌گونه اشاره شده است:

اوّلاً، این کتاب در زمانی با ارزش همچون شب قدر فرود آمده؛

ثانیاً، قرآن را خدا نازل کرده؛ از این رو با تعبیر «ما» که بر عظمت دلالت می‌کند از آن یاد کرده است؛

6 . تعبیر «انّا انزلناه» جمع است و ممکن است اشاره به عظمت باشد؛ همان‌طور که بزرگان می‌گویند: «ما این کار را می‌کنیم» یا اشاره به آن باشد که به وسیله فرشتگان قرآن را نازل کرده؛ یعنی خدا به همراه فرشتگان نازل کننده قرآن است؛

اوّل: با توجه به نزول تدریجی قرآن در طول 23 سال بر پیامبر صلی الله علیه و آله ، آغاز نزول قرآن در شب قدر بوده و در طول عمر حضرت این نزول ادامه داشته است؛ ⁽¹⁾

دوم: قرآن دو نزول دفعی و تدریجی داشته است؛ نزول دفعی آن در شب قدر بوده و یکباره بر قلب پیامبر صلی الله علیه و آله یا جای دیگر نازل شده است و نزول تدریجی آن در طول 23 سال بوده است. ⁽²⁾

مانعی ندارد که این سوره به هر دو مطلب اشاره داشته باشد؛ یعنی نزول دفعی و آغاز نزول تدریجی، هر دو در شب قدر باشد؛ ولی تفسیر اوّل مناسب‌تراست؛ ⁽³⁾

8 . نزول قرآن و فرشتگان به معنای نزول مکانی نیست؛ بلکه نزول مقامی و وجودی است؛ بدین معنا که آنان از مراتب عالی وجود - از نزد خدا - به مراتب پایین‌تر می‌آیند تا به انسان نزدیک شوند و قرآن برای انسان قابل فهم شود؛

تحقق امور با انتخاب خود سرنوشت دیگری برای خویش رقم زند؛ ⁽¹⁾

می‌شود و هر گونه توبه، خودسازی و دعا در سرنوشت و مقدرات آینده انسان مؤثّر است. قرآن که تعیین کننده خطّ سعادت انسان است، در شب قدر نازل می‌شود تا سرنوشت انسان را تعیین کند. شاید همین نکته، راز ارتباط شب قدر با نزول قرآن در آن شب باشد. به عبارت دیگر، فضیلت شب قدر از جهت نزول قرآن و اندازه‌زنی مقدّرات در آن شب، فضیلتی اضافه است که برای آن شب واقع شده است؛ همان‌طور که شهادت علی علیه السلام به شب بیست و یکم فضیلتی دیگر بخشیده است؛

آموزه ها و پیامها

[ إِنَّآ أَنزَلْنَهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ ]؛

وَ الرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن کُلِ‌ّ أَمْرٍ أ سَلَمٌ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ ]؛

چکیده

پرسشها

5 . مقصود از «روح» در این سوره چیست؟ توضیح دهید.

پژوهشهای جدید

5 . در مورد روح، فرشتگان، وظایف و ویژگیهای آنان در قرآن و احادیث تحقیق کنید.

منابع جهت مطالعه بیشتر

5 . بر کرانه قدر، سید هدایت‌اللّه طالقانی.

بخش هفتم: ترجمه و تفسیر سوره کوثر

اشاره

اهداف

1

سیمای سوره کوثر

اشاره

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

به نام خدای گسترده مهر مهرورز

کلّیّات

سوره کوثر در مکّه بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد ⁽¹⁾و دارای سه آیه و ده کلمه و 42 حرف است. این سوره پس از سوره «عادیات» و پیش از سوره «تکاثر»، چهاردهمین سوره‌ای است که نازل شده؛ ولی در چینش کنونی قرآن صد و هشتمین سوره به شمار می‌آید.

تنها نام این سوره «کوثر» به معنای «خیر فراوان» است که از آیه اوّل گرفته شده است.

فضیلت

در حدیثی از امام صادق علیه السلام حکایت شده: «هر کس سوره کوثر را در نماز واجب و مستحب بخواند، خدا در رستاخیز او را از نهر کوثر سیراب می‌کند». ⁽²⁾روشن است چنین ثوابی برای کسی است که این سوره را با دقت در آن بخواند در جهت آن به سوی کوثر حرکت کند و نماز گزارد.

ویژگیها

سوره کوثر کوچک‌ترین سوره قرآن است که سه آیه دارد و برخی کلمات آن (مثل کوثر، ابتر و نحر) تنها یک بار در قرآن به کار رفته است.

اهداف سوره

محور اصلی سوره، بیان نعمتهای خداوند بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و دلداری دادن به ایشان است؛ اما می‌توان مطالب دیگری در آن یافت؛ از جمله:

مطالب فرعی

2

ترجمه و تفسیر سوره کوثر

مقدّمه

قرآن کریم در سوره کوثر با بیان اعطای نعمت فراوان به پیامبر صلی الله علیه و آله به ایشان دلداری داده و با اشاره به منقطع شدن دشمنان او می‌فرماید:

[ إِنَّآ أَعْطَیْنَکَ الْکَوْثَرَ أ فَصَلِ‌ّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ أ إِنَّ شَانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ ]؛

در حقیقت ما به تو (نیکی) فراوان عطا کردیم. پس برای پروردگارت نماز گزار و (شتر) قربانی کن. [چرا] که فقط (دشمن) کینه‌توز تو بریده نسل است.

شأن نزول

داستان نزول این سوره را این گونه حکایت کرده‌اند: شخصی به نام «عاص بن وائِل» که از سران مشرکان مکه بود، هنگام خارج شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از مسجدالحرام با حضرت ملاقات و صحبت کرد؛ سپس وارد مسجدالحرام شد و هنگامی که مشرکان از او پرسیدند با چه کسی صحبت می‌کردی، گفت: با این مرد ابتر! یعنی کسی که پسر ندارد و نسل او قطع شده است.) این سوره بدین مناسبت فرود آمد و به پیامبر صلی الله علیه و آله بشارت کوثر داد و دشمنان او را ابتر (بریده نسل) خواند. ⁽¹⁾

توضیح

خداوند در این پس از ذکر نام خدا، «عطای فراوان به پیامبر صلی الله علیه و آله » را یادآور می‌شود و می‌فرماید: «(ای پیامبر) ما به تو خیر فراوان عطا کردیم (و فاطمه و نسل پر برکت و نهرهای بهشتی و حوض کوثر عنایت کردیم،) پس برای پروردگارت نماز بگزار و (شتر) قربانی کن تا شکر نعمت او را را به جا آوری)». در آیه پایان سوره به «انقطاع نسل دشمنان» اشاره می‌کند و به رسول خدا صلی الله علیه و آله این‌گونه «دلداری» می‌دهد: «فقط دشمن کینه‌توز تو بریده نسل است. (و پایدار و پر برکت نخواهد بود.)»

واژه شناسی

نکته ها و اشاره ها

می‌شدند. آن دو در مکّه از دنیا رفتند و پیامبر صلی الله علیه و آله بدون پسر باقی ماند. ⁽¹⁾این موضوع، زبان دشمنان را گشود و او را «اَبتر» (بریده نسل) خواندند؛ چرا که آنان می‌پنداشتند پسر اهمّیّت زیادی دارد و تداوم بخش نسل و برنامه پدر است؛ از این رو رسول خدا صلی الله علیه و آله که پسر ندارد برنامه‌هایش تعطیل می‌شود؛

اوّل: خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله خیر فراوانی همچون پیروزی اسلام بر کفر ⁽³⁾و موهبتی همچون فاطمه علیها السلام می‌دهد که برنامه‌ها و نسل او را تداوم می‌بخشد؛

دوم: دشمنان رسول خدا صلی الله علیه و آله بریده نسل خواهند شد و برنامه‌ها و عظمت دودمانشان باقی نمی‌ماند؛ همان‌طور که مشرکان مکه (عاص بن وائل و مانند او) منقرض شدند و هیچ نامی از آنان و دودمانشان باقی نیست؛

امت او ⁽¹⁾که فرزندان علمی وی هستند و همچون نهری بهشتی در بین بشر جاری شده و همگان را از حوض کوثر علوم آل محمّد صلی الله علیه و آله سیراب می‌کنند. این فاطمه علیها السلام است که مایه شفاعت امّت بوده و فرزندان معصوم او تداوم بخش نبوّت و پاسداران قرآن بوده و هستند و با رهبری آنان پیروزیهای بزرگ علمی و معنوی برای مسلمانان به وجود آمده است؛

5 . واژه «نَحْر» به معنای گلوگاه و نیز «کشتن شتر» است و از آنجا که در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله شتر اهمّیّت ویژه‌ای داشته است، به مصداق کامل قربانی یعنی کشتن شتر اشاره شده؛ امّا مفسّران قرآن معانی دیگری نیز بیان کرده‌اند؛ از جمله اینکه مقصود از «نَحْر» آن است که هنگام نماز رو به قبله بایستند؛ چون یکی از معانی این واژه روبه‌رو شدن است. یا اینکه مقصود، بلند کردن دستها هنگام گفتن تکبیر در نماز است و یا اینکه هنگام رکوع کمر انسان کاملاً صاف باشد. دو مورد اخیر از پیامبر صلی الله علیه و آله واهل‌بیت علیهم السلام حکایت شده است. ⁽²⁾مانعی ندارد که همه این معانی مصداق آیه باشد؛ ولی معنای اوّل با ظاهر آیه سازگارتر است و معنای سوم با ذکر نماز پیش از نَحْر بیشتر سازگاری دارد؛

6 . واژه «اَبتر» به معنای «حیوان دم بریده» است و به انسانهایی که بریده‌نسل هستند، گفته می‌شده است. به کار بردن این تعبیر در مورد پیامبر صلی الله علیه و آله نوعی توهین به ایشان بود؛ از این رو خدا در مورد دشمنان او نیز از همان تعبیر استفاده کرد و آنان را دشمن کینه‌توز خواند که دشمنی‌شان با قساوت و رذالت همراه است و ادب را رعایت نمی‌کنند. از قرینه مقابله کلمه «ابتر» با واژه «کوثر» روشن می‌شود که مقصود اصلی از کوثر، فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله یعنی فاطمه علیها السلام است؛

برخی از سران کشورهای اسلامی افتخار می‌کنند که از فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله هستند؛ اما از نسل دشمنان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هیچ نام نشانی باقی نمانده است؛

8 . در این سوره از دادن کوثر با لفظ «عطا» یاد شده که عظمت آن را می‌رساند.

نیز ضمیر جمع (انّا) آمده است که برای بیان عظمت و قدرت است. همچنین از تأکید «اِنّ» استفاده شده است. همه اینها عظمت نعمت کوثر را بیان می‌کند که تاکنون گوشه‌ای از آن برای ما روشن شده. آری، خدا زحمتهای رهبران الاهی را ارج می‌نهد و در عوض به آنان خیر فراوان عطا می‌کند.

آموزه ها و پیامها

5 . هر کس در راه خدا گامی بردارد، خداوند مدافع اوست.

چکیده

در این بخش نخست سیمای سوره کوثر (نام، فضایل، ویژگیها، مطالب و اهداف آن) بیان شد سپس واژه‌های کوثر، نحر، شانء و ابتر مفهوم‌شناسی شد، و با بیان داستان عاص بن وائل به شأن نزول آیه اشاره شد و روشن گشت که خدا به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله کوثری همچون زهرا علیها السلام داد و دشمنان آن حضرت را ضمن پیش‌گویی اعجازآمیزی، مقطوع‌النسل خواند، که این درس آموزنده‌ای برای همه دشمنان اسلام گردید.

پرسشها

5 . پیامها و آموزه‌های سوره کوثر را بنویسید.

پژوهشهای جدید

منابع جهت مطالعه بیشتر

کتابنامه