احکام اغذیه فروشان

مشخصات کتاب

سرشناسه : ربانی، سیدجعفر، ۱۳۵۲-

عنوان و نام پدیدآور : اغذیه‌فروشان

مشخصات نشر : قم: نشر معروف،۱۳۹۴.

مشخصات ظاهری : ۱۲۰ص.؛۱۹×۹/۵س‌م.

فروست : فقه و زندگی؛ ۳۴.

شابک : ۴۰۰۰۰ریال:9786006612331

وضعیت فهرست نویسی : فیپای مختصر

یادداشت : فهرستنویسی کامل این اثر در نشانی: http://opac.nlai.ir قابل دسترسی است

شماره کتابشناسی ملی : ۳۷۸۶۸۸۱

به سفارش: ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر و پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

فهرست مطالب

سخن پژوهشکده ............................................11

مقدمه مؤلف ....................................................17

بخش اول: احکام مواد غذایی

الف) تعداد نجاسات ...........................................26

ب) موارد جواز..................................................29

ج) چیزهای غیر قابل تطهیر.................................29

د) خبایت ........................................................32

امور قابل توجه خدمتگذاران بهداشت ..................35

حیوانات خشکی ............................................37

حیوانات آبزی .................................................38

پرندگان ......................................................39

شیر و تخم حیوانات ........................................40

9.مسکرات.......................................................45

بخش دوم: طبخ

3.خام خواری ....................................................57

۴. غذای سوخته ................................................58

7.اسراف .........................................................60

بخش سوم: فروش

8.شوخی با نامحرم .................. ...........................79

10.گران فروشی ................................................82

بخش چهارم: مشتریان

الف) مملکت اسلامی...........................................92

ب) مملکت کفر ....................................................93

مستحبات خوردن و آشامیدن..................................97

مکروهات خوردن و آشامیدن...................................99

مستحبات آشامیدن آب........................................100

مکروهات آشامیدن آب .........................................100

بخش پنجم: روایات آداب خوردن و آشامیدن

مقدمه .........................................................103

نکات طبّی ......................................................105

چهار مورد از واجبات خوردن .................. ...............107

چهار مورد از سنت های خوردن .............................107

چهار مورد از آداب خوردن ..................................108

الف) قرار نگرفتن نان زیر ظرف غذا........................109

ب) عدم انتظار با آمدن نان ....................................109

ج) قطع نکردن نان با چاقو ....................................109

د) دور نریختن نان ............................................ 1106.جمع کردن غذای روی زمین ..............................112

7.نان جو...........................................................112

فهرست منابع ................................................117

سخن پژوهشکده

فقه و زندگی و سبک زندگی اسلامی اسلامی شدن زندگی اجتماعی سه گام دارد:

۲. شناخت معروف و منکر در حوزه روابط اجتماعی ومعاملات اقتصادی

در گام اول فعالیت های فقهی، اخلاقی پژوهش های خلاق مدار فراوانی توسط عالمان و محققان پدید آمده و صلاح و تقویت روابط عبادی، عقیدتی و معرفتی انسان با

خداوند متعال را مورد توجه قرار داده است.

گام دوم یعنی شناخت معروف و منکر در روابط اجتماعی و معاملات اقتصادی، کاری است که با وجود برخی از آثار علمی و پژوهشهای ارزشمند با نگاه تخصصی به هر صنف مورد توجه قرار نگرفته است. سلسله کتابهای فقه و زندگی به پژوهش و نگارش در حوزه اصناف خاص توجه دارد و بایدها و نبایدهای فقهی و اخلاقی و آداب اسلامی هراتحادیه صنفی و دست اندرکاران مشاغل مختلف تولیدی، توزیعی، و خدماتی را محور پژوهش و نگارش و اطلاع رسانی خویش می داند.

گام سوم در شناخت معروف و منکر به روابط مردم و حکومت ها اختصاص دارد، اسلامی شدن روابط دولت و ملت بالاترین گام به سوی رضای خداوند متعال محسوب می شود و در سایه ی پیروی از رهبری الهی و تسلیم دولت و ملت در برابر قوانین قرآن و عترت امکان پذیر است.

در حدود سالهای 1372 ش با آغاز فعالیت های ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر طرح پژوهشی افقه و زندگی» توسط جناب حجت الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمد حسین فلاح زاده، در پژوهشکده باقرالعلوم (علیه السّلام) قم، پی ریزی شد. هدف طرح، تالیف و تدوین مجموعه کتابهایی در زمینه آداب و احکام اسلامی برای اصناف

و مشاغل گوناگون اقتصادی و بازاریان کشور بود. با هماهنگی این دو نهاد فرهنگی تألیف حدود بیست جلد از این مجموعه در سالهای آغاز کمک خوبی به بازاریان متدین در زمینه شناخت احکام شرعی و حلال و حرام مشاغل بشمار می رفت. اما مثل بسیاری دیگر از طرح ها این کار هم بخاطر مشکلاتی که پیش آمد، ناتمام ماند و در زمینهی احکام فقهی بسیاری اصناف اثری فراهم نیامد.

ضرورت اسلامی شدن بازار، علاقه ی بسیاری از کسبه ی محترم در بخش های تولید و توزیع و خدمات و پیگیری دبیر محترم ستاد احیاء حجة الاسلام والمسلمین زرگر دام عزه العالی سبب احیای مجدد این طرح پژوهشی کاربردی در سال ۱۳۹۳ ش شد و تالیف و تدوین کتبی دیگر در زمینه فقه اصناف در دستور کار پژوهشکده امربه معروف و نهی از منکر قرار گرفت.

در سالهای آغازین، این پژوهش ها با هدایت و حمایت ستاد و نظارت علمی و فقهی برادران گرامی حجج اسلام محمد حسین فلاح زاده و محمود مهدی پور شکل گرفت و بیست و چند دفتر از آن فراهم آمد. اینک باردیگرپس از حدود چهارده سال، این کار ناتمام و بر زمین مانده به توفیق الهی و باری همان دو برادر و همکاری گروهی

از فضلای حوزه علمیه قم در پژوهشکده امربه معروف پیگیری می شود.

همیشه اصناف محترم و صاحبان مشاغل در انجام وظیفه خود نیاز به احکام و قوانین الهی دارند و لازم است معروف و منکرات صنفی را بشناسند. تحولات صنفی و دگرگونی ها در حوزه کسب و کار سبب می شود که احکام بر اساس نیازهای روز مورد بازنگری فقهی و علمی قرار گیرد وتفقه واجتهاد جدید ضرورت یابد. از این رو بار دیگر با استفاده از فتاوی مراجع بزرگوار تقلید و قوانین مصوب شورای نگهبان موضوعات کار نشده در برنامه پژوهشی قرار گرفت و بیست اثر جدید تحقیق و تولید شد. عناوین پژوهش های سال 1393 ش بدین شرح است:

5.احکام صنف فرش و تابلو فرش

این دفترازفقه و زندگی که با تلاش برادر گرامی حجت الاسلام جناب حاج سید جعفرربانی پدید آمده به احکام اغذیه فروشان اختصاص یافته است و امیدواریم محققان و بازاریان محترم با ارائه تجارب و مسائل شرعی خویش ما را در تکمیل این اثر یاری کنند.

با درخواست توفیق از خداوند دانا و تواناویاری محققان حوزوی و همراهی اصناف کشور، بسیج اصناف ومسؤولان ستادهای امربه معروف، می توان به سوی اسلامی شدن بازار، آرامش روانی جامعه، کاهش جرم و تخلفات اقتصادی و کسب رضای حضرت حق گامهایی

بلندتر برداشت.

امیدواریم با شناخت احکام الهی در تمام بخش ها و اجرای آن در زندگی فردی و اجتماعی و در سایه فقه ناب اسلامی و با هدایت حضرت بقیه الله عجل الله تعالی فرجه الشریف ، توحید و عدالت در سراسر حاکم گردد. ان شاء الله.

قم پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر

خیابان سمیه کوچه 12 پلاک 355

Al-adl.ir info@al-adi.ir

مقدّمه مؤلف

خداوند متعال می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ» ⁽¹⁾«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از نعمت‌های پاکیزه‌ای که به شما روزی داده‌ایم، بخورید و شکر خدا را به جای آورید؛ اگر او را پرستش می‌کنید.»

و فرمود: «یا بَنی آدَمَ خُذُوا زینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ»⁽²⁾«ای فرزندان

آدم! زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد با خود بردارید! و (از نعمت‌های الهی) بخورید و بیاشامید؛ ولی اسراف نکنید، که خداوند مسرفان را دوست نمی‌دارد.»

برخورداری از نعمت‌های خداوندی و خوردنی‌های لذیذ، به خصوص برای مؤمنان، مورد تأکید قرآن مجید و روایات معصومین(علیهم السلام) قرار گرفته است.

خداوند می‌فرماید: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَةَ اللَّهِ الَّتی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ»⁽¹⁾«(ای پیامبر!) بگو: چه کسی زینت‌های الهی را که برای بندگان خود آفریده، و روزی‌های پاکیزه را حرام کرده است؟! بگو: اینها در زندگی دنیا، برای کسانی است که ایمان آورده‌اند؛ (اگرچه دیگران نیز با آنها مشارکت دارند؛ ولی) در قیامت، خالص (برای مؤمنان) خواهد بود. این گونه آیات (خود) را برای کسانی که آگاه‌اند، شرح می‌دهیم!»⁽²⁾. بر گرفته از ترجمه آیت الله مکارم.

خداوند از جناب مریم(سلام الله علیها) در محراب عبادت با «خوراکی‌های بهشتی» پذیرایی نموده «اغذیة بهشتی» را برای او از آسمان ارسال می‌فرماید:

«کُلَّما دَخَلَ عَلَیْها زَکَرِیَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ یا مَرْیَمُ أَنَّی لَکِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ»⁽¹⁾«هر زمان زکریا(علیه السلام) وارد محراب (مریم) می‌شد، غذای مخصوصی در آنجا می‌دید. از او پرسید: ای مریم! این را از کجا آورده‌ای؟! مریم گفت: این از سوی خداست؛ خداوند به هر کس بخواهد، بی‌حساب روزی می‌دهد.»

«غذا» جزء لاینفک زندگی بشر و عنصر حیات مادی او را تشکیل می‌دهد؛ ولی در آیات و روایات برای آن احکامی بیان شده است که فقهای بزرگوار در رساله‌های عملیة خود آنها را ذکر کرده‌اند و حتی اهمیت این احکام تا بدان حد است که بخشی از فقه را به «کتاب الاطعمة و الاشربة» اختصاص داده‌اند.

بر این اساس لازم است «احکام صنف اغذیه‌فروشان» را به شاغلین در این صنف ارائه نماییم، البته مخاطب ما در این مجموعه عبارت است از:

بخش اول :احکام مواد غذایی

اشاره

شروع کار تولیدکنندگان در هر صنفی، با جمع‌آوری «مواد اولیه» است، پس نکاتی را در این زمینه اشاره می‌کنیم:

1. اصل حلّیّت

اصل اولی در تمام مواد غذایی «حِلّیّت» و مجاز بودن آن است. تمام فقها بر اینکه «تا یقین به حرام بودن چیزی حاصل نشود، آن شیء حلال خواهد بود» اتفاق نظر دارند. این قانون برگرفته از روایات معصومین(علیهم السلام) است، از جمله:

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «کُلُّ شَیْ‌ءٍ هُوَ لَکَ حَلَالٌ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّهُ حَرَامٌ بِعَیْنِهِ فَتَدَعَهُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِک؛⁽¹⁾«هر چیزی برای تو حلال است، مگر آنکه یقین به حرمتش پیدا کنی، که در این صورت باید آن را ترک نمایی.»

بنابراین، قانون و اصل اولی در مواد غذایی، حلال بودن آنهاست و موارد حرمت که در کتب فقهی و نیز در این مجموعه بدان اشاره می‌گردد، استثنائات و تبصره‌ها بر این قانون کلی محسوب می‌شوند.

قاعدة «کلّ شیء لک حلال، حتّی تعلم انّه حرام» که از آن به اختصار به «اصل حِلّیّت» تعبیر می‌گردد، از قوانین مسلم فقهی به شمار می‌رود که برخی از فقها پیرامون آن رساله‌ای مستقل نگاشته‌اند.

2. مواد غذایی داخلی و خارجی

برخی از مواد غذایی از مملکت کُفّار⁽¹⁾. وارد می‌گردند. یکی از سؤالاتی که به طور طبیعی مطرح می‌شود این است که: آیا استفاده از مواد غذایی وارده از کشورهای کُفر جایز است یا خیر؟

پاسخ: بین مواد داخلی و خارجی فرقی نیست و استفاده از تمام آنها شرعاً جایز است، به سه شرط:

الف) چیز نجس در آنها وجود نداشته و نیز به نجس برخورد نکرده باشد؛

ب) آن مواد غذایی از اعضای بدن حیوانات نباشد؛

ج) در استفاده از آن مواد غذایی، مجتهد جامع

الشرایط «حکم به منع» نداده باشد. اعم از اینکه ممنوعیت آن به دلیل جلوگیری از تقویت دولت کفر باشد و یا هر مفسدة دیگر. در مورد هر یک از این سه موضوع به طور مفصل بحث خواهیم کرد.

بنابراین، استفاده از خوراکی‌های محصول خارج نیز با همان سه شرط اشکال ندارد، مانند آدامس، شکلات، سبزیجات، حبوبات، میوه‌جات، نان، لبنیات با تمام مشتقاتش و....

3. نجس شدن مواد غذایی

اشاره

اصولاً خوردن و خوراندن چیز نجس، و هم چنین غذایی که به وسیلة یکی از نجاسات، متنجس شده باشد، حرام است.⁽¹⁾

مرحوم شیخ حُرّ عاملی (م 1104ق) در کتاب ارزشمند «وسائل الشیعة» بابی را تحت عنوان: «بَابُ تَحْرِیمِ أَکْلِ النَّجِسِ وَ شُرْبِهِ» منعقد نموده و این حدیث را آورده است:

امام صادق(علیه السلام) در مورد خرید و فروش چیزهای حرام فرمود: «وَ أَمَّا وُجُوهُ الْحَرَامِ مِنَ الْبَیْعِ وَ الشِّرَاءِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ الْبَیْعُ لِلْمَیْتَةِ أَوِ الدَّمِ أَوْ لَحْمِ الْخِنْزِیرِ أَوِ الْخَمْرِ أَوْ شَیْ‌ءٍ مِنْ وُجُوهِ النَّجِسِ فَهَذَا کُلُّهُ حَرَامٌ وَ مُحَرَّمٌ لِأَنَّ ذَلِکَ کُلَّهُ مَنْهِیٌّ عَنْ أَکْلِهِ وَ شُرْبِهِ وَ لُبْسِهِ وَ مِلْکِهِ وَ إِمْسَاکِهِ وَ التَّقَلُّبِ فِیهِ فَجَمِیعُ تَقَلُّبِهِ فِی ذَلِکَ حَرَامٌ؛⁽²⁾. فروختن مردار، خون، گوشت خوک، شراب یا هر چیز

نجسی مؤکداً حرام است؛ زیرا از این موارد در اسلام نهی شده؛ اعم از خوردن، آشامیدن، پوشیدن، به ملکیّت در آوردن، نگهداشتن و هرگونه تصرفات دیگر.»

بنابراین، دست‌اندر کاران مواد غذایی هرگز نباید از مواد غذایی نجس یا متنجس استفاده نمایند و یا آن را به خورد دیگران بدهند؛ اگرچه دادن غذای متنجس به حیوانات اشکال ندارد.

یادآوری چند نکته در این زمینه ضروری است:

الف) تعداد نجاسات

در دین اسلام چیزهایی به عنوان نجس معرفی شده است که می‌دانیم مسئلة پاک و نجسی غیر از بهداشت و عدم بهداشت می‌باشد.

چیزهای نجس عبارتند از:

مرغ یافت می‌شود، مورد بحث و اختلاف نظر است که هر کسی باید به مرجع خود مراجعه کند.

یادآوری: غیر از این دو حیوان، بدن تمام حیوانات (در حالی که زنده هستند) پاک است.

می‌شود، پاک و حلال است.

الف) منکر خداست؛

ب) برای خدا شریک قرار می‌دهد؛

ج) پیغمبری حضرت محمّد(صلّی الله علیه و آله ) را قبول ندارد؛

د) در یکی از موارد فوق شک دارد؛

ه-) ضروری دین؛ یعنی چیزهایی مثل نماز، روزه، حج و... مسلمانان آن را جزء دین اسلام می‌دانند، منکر می‌شود؛⁽¹⁾.

و) با اهل‌بیت پیامبر(صلّی الله علیه و آله ) دشمنی می‌ورزد؛

ز) در مورد انسان‌ها (اعم از خاندان پیامبر و دیگران) غلوّ ورزیده، آنها را از حد عبودیّت و بندگی خداوند بالاتر می‌برد.⁽²⁾.

تمام اجزای بدن و حتی عرق کافر نیز نجس است.

اگر مواد غذایی نجس شود، در صورت امکان حتماً باید اغذیه‌فروش آن را تطهیر کند و سپس از آن برای تهیة اغذیه استفاده نماید و چنانچه امکان تطهیر وجود نداشته باشد، نمی‌تواند با آن غذا تهیه کند و در اختیار مردم قرار دهد.

ب) موارد جواز

در مواردی، بنا بر پاک بودن مواد خوراکی گذاشته می‌شود و استفاده از آنها برای طبخ اشکالی ندارد:

که معلوم نیست فضلة موش است یا چیز دیگر.⁽¹⁾.

در موارد فوق، حتی تفحص و جستجو نیز لازم نیست و باید بنا بر پاک بودن آن گذاشت.

ج) چیزهای غیر قابل تطهیر

چنانچه برخی از مواد غذایی نجس شوند، دیگر قابل پاک شدن نیستند. بعضی از آنها عبارتند از:

نیست، گرچه آن را به پنیر تبدیل کنند و یا در آب کُر قرار دهند.⁽¹⁾. لازم است در این زمینه هرکسی به رساله مرجع خود مراجعه کند.

مایعاتی از این دست، چنانچه نجس شوند، قابل پاک شدن نمی‌باشند؛ اما اگر آب مطلقِ⁽³⁾. قلیل⁽⁴⁾. نجس شود، با

اتصال به کُر یا ریختن باران بر روی آن، پاک می‌گردد، به شرط آنکه عین نجس در آن وجود نداشته باشد.

گندمی که متنجس شده است، بر اثر تبدیل شدن به آرد یا نان پاک نمی‌گردد.

در داخل آرد، آب ریخته شده باشد، در این صورت مسئله دارای اقسامی است:

الف) ابتدای آب ریختن در آرد، نجسی در آن بیفتد، به مقداری که آب و نجاست رسیده، آرد متنجس شده و بقیة آردها پاک است.

ب) بعد از ریختن آب در آرد و تشکیل خمیر، معلوم شود که از اول نجسی داخل آن افتاده بوده، در این

صورت تمام آن خمیر نجس شده است و با تبدیل شدن به نان یا هر چیز دیگر قابل تطهیر نمی‌باشد.

ج) بعد از تشکیل خمیر، نجسی در آن بیفتد؛ در این صورت همان محدوده‌ای که نجس افتاده است، برداشته و دور ریخته می‌شود و بقیة خمیرها پاک می‌باشد.

د) خبایث

اشاره

در دین اسلام، خوردن و آشامیدن چیزهای خبیث حرام می‌باشد. مقصود از خبایث، چیزهایی است که طبع بشر از آنها تنفّر دارد. قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: «یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِث»⁽¹⁾«(پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله )) چیزهای پاکیزه را بر مردم حلال و اشیای تنفرآور (خبیث) را بر ایشان حرام کرده است.»

و در جای دیگر می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ»⁽²⁾«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از نعمت‌های پاکیزه‌ای که به شما روزی داده‌ایم، بخورید و شکر خدا را به جای آورید؛ اگر او را پرستش می‌کنید!»

در این قسمت لازم است به دو نکته اشاره کنیم:

1. غذای آلوده:

اسلام دین نظافت و پاکیزگی است و آن را نشانة ایمان می‌داند.⁽¹⁾اگر فضای نگهداری فروشگاه مواد غذایی، بهداشت مناسب را نداشته باشد، به طوری که مواد غذایی آلوده به میکروب گردد، فروش و تحویل آن به دیگران جایز نیست. هم چنین اگر دست فروشندة اغذیه کثیف و چرکین باشد، حق ندارد به مواد غذایی دست زده، آنها را در اختیار مشتریان بگذارد؛ زیرا در اندیشة تمام مشتریان این ذهنیّت وجود دارد که «جنس سالم» و «مواد غذایی بهداشتی» در اختیار آنان گذاشته می‌شود نه غذای کثیف و ناسالم.

اگر مشتریان بدانند مواد غذایی ارائه شده بهداشتی نیست، هرگز برای تهیة آن اقدام نمی‌کنند. بر این اساس، «شرطِ سلامت» و « بهداشتی بودن» مواد غذایی، یک «شرط ارتکازی» است که مشتریان با این شرط اقدام به خرید می‌نمایند.⁽²⁾

مواد غذایی آلوده، جنس معیوب به شمار می‌رود و فروختن جنس معیوب، نوعی غِشّ و فریبکاری در معامله

است که پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله ) فرمودند: «لَیْسَ مِنَّا مَنْ غَشَّ مُسْلِماً وَ لَیْسَ مِنَّا مَنْ خَانَ مُسْلِماً⁽¹⁾از ما مسلمانان نیست، کسی که مسلمانی را فریب دهد و به وی خیانت کند.»

2. مواد غذایی فاسد:

فروش مواد غذایی فاسد شده بنا به ادله‌ای که گفته شد، حرام است و چنانچه فروشنده به فساد جنس خود آگاه باشد و بر اثر فروش مواد غذایی فاسد یا موادی که تاریخ مصرف آن به پایان رسیده است، صدمه‌ای متوجه مشتریان کند، ضامن خواهد بود و باید تمام خسارت‌های وارد شده از قبیل هزینة درمان، ناقص شدن عضو بدن و یا هر خسارت دیگر را جبران نماید.⁽²⁾

تذکر: اگر «ادارة بهداشت» از ناسالم بودن مواد غذایی مطلع نشود، دست‌اندر کاران مواد غذایی حق ندارند آن مواد ناسالم را در اختیار مردم گذاشته، از عدم اطلاع مشتریان سوءاستفاده کنند. فروشندگان مواد غذایی در زمینة لزوم پرهیز از استفاده مواد آلوده، شرعاً تکلیف دارند، اعم از اینکه ادارة بهداشت یا دستگاه قضایی مطلع شود یا نه.

5. تشخیص بهداشت

اشاره

امروزه در عُرف بین الملل، از مواد غذایی سالم به «مواد غذایی بهداشتی» تعبیر می‌شود. این همان تعبیری است که فقها از آن به عنوان «سلامت» یاد نموده‌اند و سالم بودن هر جنسی را برای خرید و فروش لازم و واجب دانسته‌اند.

سلامت هر کالایی بر حسب و متناسب با همان جنس است. مثلاً تعریفی که از ماشین سالم ارائه می‌شود، غیر از تعریفی است که از مواد غذایی سالم ارائه می‌گردد؛ زیرا تشخیص سالم و معیوب بودن هر جنسی بستگی به عُرف همان صنف دارد.

در این زمان، تعریف دقیق غذای سالم از ناسالم، بر عهدة «ادارة بهداشت» گذارده شده است؛ زیرا با تنوع مواد غذایی، تشخیص سالم بودن مواد غذایی نیاز به کارشناسی فنی و مناسب دارد. از اینجا می‌توان پی به اهمیت و حیاتی بودن کار ادارة بهداشت برد؛ چراکه سلامت عمومی جامعه و بهداشت مردم به دست آنان است.

امور قابل توجه خدمتگذاران بهداشت

کسانی که در مراکز نظارتی بهداشتی تلاش می‌نمایند، لازم است به امور زیر توجه کنند:

پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله ) فرمود: «الرَّاشِی وَ الْمُرْتَشِی وَ الْمَاشِی بَیْنَهُمَا مَلْعُونُونَ؛⁽²⁾رشوه دهنده و رشوه گیرنده و کسی که بین آن دو وساطت می‌کند، ملعون هستند.»

6. حیوانات حرام گوشت

اشاره

فقها بنا به آیات و روایات، حیوانات را به سه دسته تقسیم نموده‌اند: حلال گوشت، حرام گوشت و مکروه. این احکام از میان حیوانات خشکی، آبزی و پرندگان بوده. برای حلال و حرام بودن هر یک، فهرست و معیارهایی مشخص نموده‌اند:

حیوانات خشکی:

حیوانات حرام گوشتی که در خشکی زندگی می‌کنند، عبارتند از:

الف) حیوانات نجس: در بحث چیزهای نجس یادآوری شد که بدن تمام حیوانات زنده پاک است، به استثنای دو مورد سگ و خوکی که در خشکی زندگی می‌کنند که تمامی اجزای این دو حیوان نجس است و از حیوانات حرام گوشت نیز می‌باشند.

ب) حیوانات درنده: گوشت تمام حیوانات درنده مانند شیر، کفتار، ببر، پلنگ، گرگ و مطلق گربه‌سانان، حرام است.

ج) میمون‌ها: تمام انواع میمون‌ها از جمله بوزینه‌ها و

شامپانزه‌ها حرام گوشت هستند و استثنایی در آن وجود ندارد.

د) حشرات: آنچه جزء حشرات به حساب می‌آید، مانند مگس، پشه، مورچه، سوسک و... در

فقه شیعه حرام می‌باشد و تنها ملخ استثنا شده است.

ه-) مارها: تمام اقسام مارها، اعم از آبی و خشکی، جزء حیوانات حرام گوشت هستند.

و) خرگوش و موش: خرگوش‌ها و موش‌ها با تمام اقسام و انواعشان حرام می‌باشند و هیچ استثنایی در این

مورد وجود ندارد.⁽¹⁾

ز) سوسمار‌ها: گوشت تمام حیواناتی که از خانوادة سوسمارها به شمار می‌روند، مانند مارمولک، تمساح، بزمجه، سمندر و... حرام است.⁽²⁾

حیوانات آبزی:

گوشت تمام حیوانات آبزی حرام است، به استثنای دو مورد: ماهی پولک دار و میگو. بنابراین، حیواناتی مانند: لاک‌پشت، خرچنگ، مارماهی، حلزون، قورباغه، ماهی بدون پولک، عروس دریایی، کوسه و... حرام گوشت هستند.⁽³⁾

پرندگان:

مقصود از پرندگان، حیواناتی هستند که دارای بال می‌باشند، اعم از اینکه بتوانند پرواز کنند یا نتوانند، پس پرندگانی از قبیل مرغ و خروس، شترمرغ، کبک و مانند اینها، اگرچه نمی‌توانند پرواز کنند؛ ولی حلال‌گوشت هستند و معیار در حلال یا حرام بودن سایر پرندگان را فقهای بزرگوار چنین بیان کرده‌اند:

اقسامش)، جغد، شاهین و... که در برخی تعابیر فقهی از اینگونه پرندگان به سباع (درنده) تعبیر شده است.⁽¹⁾

شیر و تخم حیوانات:

ممکن است این سؤال به وجود آید که حکم شیر حیوانات و نیز تخم پرندگان و ماهی‌ها چیست؟ آیا در این مورد تفصیلی وجود دارد؟

پاسخ: حکم این موارد تابع خود حیوان است؛ یعنی حیواناتی که حلال‌گوشت هستند، شیر یا (در پرندگان و ماهی‌ها) تخم آنها نیز حلال است و حیواناتی که حرام‌گوشت هستند، شیر یا تخم آنها نیز حرام است.⁽¹⁾

قرآن مجید در مورد برخی از محرمات غذایی چنین می‌فرماید: «إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزیرِ وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیم»⁽²⁾«خداوند، تنها (گوشت) مردار، خون، گوشت خوک و آنچه را نام غیرِ خدا به هنگام ذبح بر آن گفته شود، حرام کرده است؛ (ولی) آن کس که مجبور شود، در صورتی که ستمگر و متجاوز نباشد، گناهی بر او نیست (و می‌تواند برای حفظ جان خود، در موقع ضرورت، از آن بخورد). همانا خداوند بخشنده و مهربان است.»

7. حرام شدن حلال‌گوشت

اشاره

در مواردی گوشت حیوان حلال گوشت، حرام می‌گردد که به احکام آن اشاره می‌کنیم:

1. مُردن حیوان:

هر حیوان حلال گوشتی که بمیرد، خوردن آن حرام می‌گردد و حلال شدن حیوانات مشروط به ذبح شرعی آنهاست. به استثنای ماهی که حلال شدن آن به این است که زنده از آب گرفته شود و در بیرون از آب جان دهد.⁽¹⁾

2. نجاست‌خوار شدن:

گاهی حیوانات حلال گوشت عادت به خوردن مدفوع انسان یا چیزهای نجس دیگر می‌کنند. در صورت عادت، آن حیوان حرام گوشت می‌شود؛ اما اگر آن حیوان را «استبراء» کنند؛ یعنی در جایی قرار دهند که این عادت را ترک کند، پس از آن دو مرتبه حلال می‌گردد.⁽²⁾

3. عدم ذبح شرعی:

ذبح شرعی حیوانات دارای شرایطی است که چنانچه

بعضی از آنها عمداً ترک شوند، حیوان حرام می‌گردد و برخی نیز چه عمداً و چه سهواً ترک شوند، حیوان مانند مردار حرام می‌گردد.

از جمله چیزهایی که ترک آن به صورت عمدی موجب حرام شدن حیوان می‌گردد، عبارتند از: ترک نام خدا و رو به قبله نبودن حیوان به هنگام ذبح.

و آن چیزهایی که ترکش مطلقا (عمدی یا سهوی) سبب حرام شدن حیوان می‌گردد، عبارتند از: قرار گرفتن برآمدگی گلو در قسمت بدن؛ ذبح حیوان توسط کافر؛ و بریده نشدن رگ‌های چهارگانه.

4. وطی:

چنانچه (نعوذ بالله) انسانی با حیوان حلال گوشتی وطی (نزدیکی) کند، علاوه بر آنکه مرتکب کار حرامی شده است،⁽¹⁾آن حیوان و شیر و احیاناً بچه‌ای که در شکم دارد، حرام شده، دیگر قابل حلال شدن نیست. در این صورت باید آن حیوان را ذبح کنند و سپس بسوزانند و چنانچه انجام دهندة این عمل زشت مالک آن نبوده است، باید پول آن حیوان را به مالک (به عنوان خسارت) بپردازد.

5. شکار در حال احرام:

یکی از چیزهایی که سبب حرام شدن حیوان حلال گوشت می‌گردد این است که شخص مُحرم⁽¹⁾در حین احرام شکار کند.⁽²⁾

6. شکار غیر شرعی:

چنانچه شکارچی سگ شکاری یا تیر را به طرف شکار رها نماید، اگر هنگامی که به حیوان شکار شده رسید و ملاحظه کرد حیوان بر اثر گاز گرفتن سگ یا اصابت تیر مرده است، آن حیوان حلال می‌باشد؛ ولی اگر موقعی به حیوان برسد که هنوز حیوان زنده است، باید آن را ذبح شرعی کند، وگرنه چنانچه حیوان خودبخود جان دهد، در این صورت حرام خواهد شد.⁽³⁾

7. اجزای حیوانات:

تمام اجزای هر حیوان حلال گوشتی مطلقا حلال نیست؛ بلکه در این زمینه تفصیلاتی بیان شده است که به سه مبحث در این زمینه اشاره می‌شود:

الف) پانزده جزء حرام: خوردن پانزده چیز از حیوانات حلال گوشت، حرام است: خون، فضله (اعم از ادرار و مدفوع حیوان که پس از ذبح در بدنش جا مانده)، آلت تناسلی (مادگی یا نری)، رَحِم (بچه‌دان)، دُشوَل (غده‌ها)، دمبلان (تخم یا بیضه)، چیزی که در مغز کلّه است و به شکل نخود می‌باشد، نخاع (حرام‌مغز که در میان ستون مهره پشت است)، پی که در دو طرف تیرة پشت است، زَهره‌دان، سپرز (طحال)، بول‌دان (مثانه)، حدقۀ چشم، چیزی که در میان سُم است و به آن «ذات الاشاجع» می‌گویند.⁽¹⁾

ب) توجه به محرمات: لازم است اغذیه‌فروشان، به محرمات فوق توجه نموده، هم خود را آلوده به معصیت نکنند و هم کار و کسب خود را از مال حرام حفظ نمایند. در این زمینه شغل‌هایی مانند: کله‌پزی‌ها، جگرکی‌ها و ساندویچ فروش‌ها بیشتر مخاطب قرار می‌گیرند.

ج) عضو جدا شده از حیوان زنده: حیوانی که زنده است،

گرچه حلال گوشت باشد، عضو جدا شده از او در حکم مردار بوده و خوردن آن حرام است.

مسئله: اگر چیزی را که روح دارد، از حیوان زنده جدا نمایند، مثلاً دنبه یا مقداری گوشت از گوسفند زنده ببرند، نجس و حرام می‌باشد.⁽¹⁾

این حکم در مورد ماهی‌ها استثنا می‌باشد؛ یعنی چنانچه ماهی را زنده از آب بگیرند و با اینکه زنده است آن را قطعه قطعه نمایند، به فتوای بیشتر فقها حلال خواهد بود.⁽²⁾

9. مسکرات

استفاده از چیزهای مست کننده در مواد غذایی جایز نیست. در این جهت فرقی وجود ندارد بین اینکه مادة مست کننده:

آب یا آبمیوه ریخته شود، تمام آن حرام خواهد شد.

علی بن زید می‌گوید: در محضر امام صادق(علیه السلام) بودم، مردی از آن حضرت پرسید: آیا نماز شارب الخمر (نوشندة شراب) قبول است؟ حضرت فرمودند: کسی که چیز مست کننده‌ای بیاشامد، تا چهل روز نمازش مورد قبول درگاه خداوند واقع نمی‌شود، مگر اینکه توبه کند.⁽²⁾

البته این بدان معنا نیست که نوشندة شراب دیگر نمازش را ترک کند؛ بلکه او نیز مانند سایر مردم باید نماز بخواند؛ ولی قبل از نماز باید دهان خود را آب بکشد و بداند که نمازش آن اثری که باید داشته باشد، ندارد.

هم چنین پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله ) فرمود: کسی که شراب می‌نوشد: اگر مریض شد، به عیادتش نروید؛

در تشییع جنازه‌اش حاضر نشوید؛

گواهی و شهادت او را نپذیرید؛

به وی زن ندهید؛

و او را امین نشمارید.»⁽³⁾

و در حدیث دیگری می‌خوانیم: «لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ(صلّی الله علیه و آله ) الْخَمْرَ وَ عَاصِرَهَا وَ مُعْتَصِرَهَا وَ بَائِعَهَا وَ مُشْتَرِیَهَا وَ سَاقِیَهَا وَ آکِلَ ثَمَنِهَا وَ شَارِبَهَا وَ حَامِلَهَا وَ الْمَحْمُولَةَ إِلَیْهِ؛⁽¹⁾رسول اکرم(صلّی الله علیه و آله ) در مورد شراب و کسانی که با آن سر و کار دارند، این گروه‌ها را لعنت نمودند: خود شراب، کسی که آن (انگور را برای شراب) می‌فشرد، شخصی که آن را می‌سازد، فروشندة شراب، مشتری شراب، ساقی شراب، شخصی که پول حاصل از فروش شراب را مصرف نماید،نوشندة شراب، حمل کنندة شراب و شخصی که شراب به سوی او حمل شود (نگهدارندة شراب).»

لذا روایات و رساله‌های عملیه حضور بر سر سفره‌ای که در آن شراب باشد را تحریم نموده، می‌فرمایند: «سر سفره‌ای که در آن شراب می‌خورند، اگر انسان یکی از آنان حساب شود، بنا بر احتیاط واجب نباید نشست و چیز خوردن از آن سفره حرام است.»⁽²⁾

10. منع حاکم شرع

اسلام هم دینی است که به فرد اهمیت می‌دهد و هم اجتماعی است و تصمیمات جامعة اسلامی را آنگاه به رسمیت می‌شناسد که تحت اشراف دین مبین اسلام –

از طریق قرآن و سنت پیامبر و ائمه(علیهم السلام) - باشد.

در زمان غیبت امام زمان(علیه السلام) امر اشراف و نظارت بر جامعه به عهدة مجتهد جامع الشرایط گذارده شده است. امام عسکری(علیه السلام) می‌فرمایند: «فَأَمَّا مَنْ کَانَ مِنَ الْفُقَهَاءِ صَائِناً لِنَفْسِهِ حَافِظاً لِدِینِهِ مُخَالِفاً عَلَی هَوَاهُ مُطِیعاً لِأَمْرِ مَوْلَاهُ فَلِلْعَوَامِّ أَنْ یُقَلِّدُوه؛⁽¹⁾هر کس از فقهای شیعه که خود را (از معاصی و رذایل) نگاه دارد و مخالف هوای نفس بوده، اطاعت پروردگار نماید، مردم باید از وی (در عمل به احکام دین) تقلید نمایند.»

یکی از موارد حرمت مواد غذایی آن است که مجتهد جامع الشرایط به دلیلی از خرید و فروش آن منع کند. بدیهی است این ممنوعیت ذاتی نبوده؛ بلکه عارضی و به خاطر مصلحت سیاسی یا اجتماعی مسلمین صورت می‌گیرد.

به عنوان مثال، مرحوم سید محمدحسن شیرازی (م 1312ق) در مورد تحریم تنباکو که امتیاز آن در اختیار دولت کفر انگلیس قرار می‌گرفت، فرمود: «الیوم استعمال التوتون و التنباکو بأیّ نحو کان فی حکم محاربة الإمام الحجة صاحب الأمر عجل الله تعالی فرجه

الشریف؛⁽¹⁾امروز استعمال تنباکو، به هر صورتی که باشد، در حکم جنگ با امام زمان(علیه السلام) است.»

آنچه در زمان میرزای شیرازی اتفاق افتاد، منحصر به آن وقت نبوده و ممکن است در برخی زمان‌ها یا اجناس دیگر نیز رخ دهد. در این صورت، اگر مجتهد جامع الشرایط حکم به ممنوعیت آن کالا دهد، لازم است پیروی شود.

بخش دوم:طبخ

اشاره

پختن و تهیة مواد غذایی نیز دارای احکام شرعی خاصی می‌باشد که لازم است هر یک ضمن تذکراتی مورد بررسی قرار گیرد:

1. حکم تأثیر آتش

آتش در بیشتر موارد تأثیری در احکام شرعی غذا ندارد؛ اما در سه مورد تأثیرگذار است:

در غیر سه مورد فوق، آتش و نیز طبخ مواد غذایی تأثیری در احکام شرعی ندارد. مثلاً چنانچه فرض کنیم ذره‌ای از چیزهای نجس - که در فصل اول بدان اشاره شد

مراجع تقلید تصریح کرده‌اند که اگر موقع جوشیدن غذا ذرّه‌ای خون در آن بیفتد، تمام غذا و ظرف آن نجس می‌شود و جوشیدن و حرارت و آتش پاک‌کنندة آن نیست.⁽¹⁾

و نیز پختن گوشت حیوان حرام یا اجزاء حرامِ حیوان حلال گوشت، سبب حلال شدن آنها نمی‌گردد. مثلاً گوشت خرگوش و بیضتین حیوان (مطلقا، اعم از حلال گوشت یا حرام گوشت) حرام است و با پختن، تغییری در حرمت آن پیدا نمی‌شود.

البته اگر مثلاً آب برنج خشک شده یا اصطلاحاً در حال دم کشیدن است، چنانچه در همان لحظه نجسی در آن بیفتد، آن نجس و اطرافش برداشته می‌شود و بقیة غذا پاک است.

2. جوش آمدن انگور و آب آن

در فقه اسلام میوه یا آبمیوة حرام وجود ندارد. بنابراین، تمام میوه‌ها و آب آنها حلال می‌باشد، اعم از اینکه طبخ شوند یا نه.

فقط یک استثنا وجود دارد⁽¹⁾و آن این است که چنانچه انگور یا آب آن به جوش آید، حرام می‌شود، مگر اینکه دو ثلث آبِ آن تبخیر گردد. ازاین‌رو، نباید داخل غذای در حال جوشیدن انگور یا آب انگور بریزند.

مراجع تقلید فرموده‌اند: اگر انگور یا آب انگور جوش آید، چنین غذایی متنجس و مست کننده نیست؛⁽²⁾ولی خوردن آن حرام می‌شود. حرمت این غذا تا وقتی باقی است که دو سوم آب آن تبخیر نشده باشد؛ ولی پس از اینکه دو سوم آبش تبخیر شد، حلال می‌گردد.

این مطلب فقط مختص انگور و آب آن در حال جوشیدن است؛ اما این موارد حلال است:

مرحوم امام خمینی(رحمه الله) می‌نویسند: اگر معلوم نشود که آب انگور جوش آمده، حرام نیست، پس اگر انگور را در غذایی بریزند و آن غذا جوش بیاید؛ چون معلوم نیست که آب داخل انگور جوش آمده، حلال است.⁽¹⁾

سؤال: چنانچه فرض کنیم در ظرف غوره، چند خوشه انگور وجود داشته باشد، اگر چنین آبغوره‌ای به جوش آید یا داخل غذای در حال جوش ریخته شود، باز حرام خواهد شد؟

پاسخ: وجود چند دانه یا خوشة انگور، اشکالی ایجاد نمی‌کند تا وقتی که به آن آبغوره گفته شود و از صدق آبغوره بودن خارج نگردد.

فقها می‌فرمایند: اگر مثلاً در یک خوشه غوره چند دانه انگور باشد، چنانچه به آبی که از آن خوشه گرفته می‌شود، آبغوره بگویند و اثری از شیرینی در آن نباشد و بجوشد، پاک و خوردن آن حلال است.⁽²⁾

نکته:

اول: در حکم مزبور (حرام بودن انگور و آب آن که به جوش آمده و نیز غذایی که در داخل آن یکی از این دو ریخته شود) آتش خصوصیت ندارد؛ بلکه به هر وسیله‌ای

که جوشش حاصل شود، همان حکم مترتب می‌گردد، حتی اگر فرض کنیم به وسیلة سرخ کردن غذا انگور به جوشش درآید.

دوم: برخی از فقها مانند مرحوم امام(رحمه الله) بین اینکه آب انگور به خودی خود جوش آید - که در این صورت بنا بر احتیاط باید به سرکه تبدیل گردد تا حلال شود - و بین اینکه با آتش جوش بیاید - که در این صورت با تبخیر شدن دو سوم آبِ آن حلال می‌شود - فرق گذاشته‌اند. ⁽¹⁾

سوم: اگر انگور یا آب آن به «شراب» تبدیل شود، حرام و نجس خواهد بود، اعم از اینکه تبدیل شدن به شراب به وسیلة آتش صورت گیرد یا خود بخود یا به وسیلة قرار گرفتن در برابر نور خورشید.

حرمت و نجاست انگور یا آب آن با تبخیر شدن دو سوم آب آن از بین نمی‌رود؛ بلکه وقتی حلال و پاک می‌شود که به سرکه تبدیل گردد. در این صورت هم خودش پاک و حلال می‌شود و هم ظرفی که در آن قرار دارد، پاک می‌گردد و نیازی به شستن آن نیست.⁽²⁾

3.خام خواری

سؤال: آیا خام خواری جایز است؟ یا اینکه حلال بودن

مواد غذایی مشروط به طبخ آن می‌باشد؟

پاسخ: اصولاً خوردن غذای خام (اگر برای بدن ضرر عمده‌ای نداشته باشد) اشکال ندارد، حتی در مورد گوشت (حلال). فقها می‌فرمایند: خوردن گوشت به طور خام جایز؛ ولی مکروه است، مگر آنکه بر اثر تابیدن خورشید یا حرارت آتش تغییر کند یا به صورت نمک‌زده در سایه خشک گردد،⁽¹⁾(که در این صورت مکروه نخواهد بود).

4. غذای سوخته

سؤال: آیا خوردن غذای سوخته یا نیم سوخته جایز است؟

پاسخ: این مسئله دارای سه صورت است:

بدن مضر باشد؛ در این صورت خوردن آن اشکال ندارد.⁽¹⁾

5. خوردن ماهی زنده

گرچه این مسئله معمولاً در اغذیه‌فروشی‌ها اتفاق نمی‌افتد؛ ولی از آنجا که به طبخ و عدم طبخ مواد غذایی مربوط می‌شود، طرح آن در اینجا شایسته است.

سؤال: گاهی برخی افراد (برای درمان بیماری یا غیر آن) ماهی‌های کوچک زنده را می‌بلعند، آیا این کار جایز است؟

پاسخ: این مسئله دارای دو صورت می‌باشد:

6. طبخ در حال حیات

سؤال: در برخی طباخی‌ها ماهی را از آب گرفته؛ زنده آن را بریان می‌کنند. حکم اینگونه طبخ کردن چیست؟

پاسخ: فتوای فقها بر جواز و عدم اشکال است؛ ولی فرموده‌اند: بهتر آن است که صبر کنند ماهی جان دهد، بعد آن را بپزند.⁽¹⁾البته در برخی موارد شنیده شده که افرادی با چوب و مانند آن بر سر ماهی می‌زنند تا بمیرد و سپس آن را طبخ می‌کنند. این کار موجب حرام شدن ماهی می‌شود و باید از این کار اجتناب شود.

7.اسراف

از تذکرات مهم در بحث طبخ و مصرف، مسئلة لزوم توجه به پرهیز از «اسراف» می‌باشد. بر این اساس، فروشندگان، آشپزها و مصرف کنندگان محترم باید در کار خود دقت لازم را به کار برده، در بهره‌مندی از نعمت‌های خدادادی اسراف ننمایند.

قرآن می‌فرماید: «إِنَّ الْمُبَذِّرینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطینِ وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً»⁽²⁾«اسراف کنندگان برادران

شیاطین‌اند و شیطان در برابر پروردگارش بسیار ناسپاس بود.»

و در دو آیه خداوند از اسراف کنندگان اعلام برائت نموده، تصریح کرده است که مسرفین را دوست ندارد: «لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُ الْمُسْرِفین»⁽¹⁾

متأسفانه امروزه در رستوران‌ها و سالن‌های غذاخوری یا اغذیه فروشی‌ها بسیار اسراف صورت می‌گیرد، خصوصاً در مراسم جشن و عروسی.

بد نیست بدانید که یک‌سوم غذای جهان دور ریخته می‌شود. سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد، سال 2011م گزارشی از میزان اسراف غذا در جهان منتشر کرد که شاه بیت آن گزارش این بود که حدود یک‌سوم از حجم کل غذای تولید شده در جهان اسراف می‌شود و یا هدر می‌رود؛ چنانچه همه ساله یک میلیارد و 300 میلیون تن (1300 میلیارد کیلو) غذا در جهان دور ریخته می‌شود. این میزان معادل نصف غلة تولید شده در سراسر جهان در یک سال زراعی است. آمارهای سازمان غذا و کشاورزی نشانگر این است که بیشترین غذای اسراف یا هدر داده شده در سراسر جهان، میوه و سبزیجات است.

هدررفت غذا به معنای غیرقابل استفاده شدن آن

طی مراحل آماده‌سازی است؛ اما اسراف یعنی غذای خریداری شده به هر دلیلی به سطل زباله ریخته شود؛ خواه در زمان دور ریختن هنوز قابل استفاده بوده یا اینکه در آن زمان فاسد و غیرقابل بهره‌برداری شده است.

از نظر رقمی، میزان اسراف و هدررفت غذا در کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته تقریباً یکسان است؛ اما مسئله اینجاست که کشورهای در حال توسعه به دلیل فقر تکنولوژیک یا به عبارت دیگر ناتوانی در صنعت، رقم هدررفت بالاتر و کشورهای توسعه یافته اسراف زیادتری دارند که دلیل اصلی آن، نخواستن است، نه نتوانستن.

از کشورهایی که هم مدعی صنعت و اقتصاد برترند و هم مدعی‌اند که سطح فرهنگی بالاتری دارند، بعید است سالانه 670 میلیون تن غذا اسراف کنند؛ اما چنین مسئله‌ای واقعیت دارد. هر فردی در اروپا یا آمریکای شمالی، سالانه بین 95 تا 115 کیلو در هر سال اسراف دارد. این رقم در آفریقا و جنوب آسیا تنها شش تا 11 کیلوگرم است. کشورهای ثروتمند جهان همه ساله 222 میلیون تن غذا را اسراف می‌کنند که این میزان مساوی است با کل میزان غذای تولید شده در کشورهای حوزة صحرای آفریقا.

بد نیست بدانید میزان اسراف آمریکایی‌ها در یک سال می‌تواند برای غذای آنها در یک و نیم سال بعد کافی

باشد یا صد بار فضای امپایراستیت (یکی از برج‌های معروف نیویورک) را پر کند.

حتی گفته می‌شود اگر آمریکایی‌ها میزان اسراف خود را فقط 5 درصد کم کنند، می‌توان به چهار میلیون نفر در این کشور غذا داد. به این فکر نکنید که غذاهای دورریخته شده و اسراف شده کیفیت پایینی داشته‌اند. آمارها نشانگر این است که 50 درصد کل تولیدات دریایی شامل ماهی و... در آمریکا هدر می‌رود.

در همین کشور 40 درصد از گیاهان رشد کرده و رسیده، اساساً مصرف نمی‌شوند. آمار اسراف در جهان در حال رشد است و گفته شده است ظرف 40 سال، میزان اسراف در آمریکا 50 درصد رشد کرده است.

وضع در کشور ما نیز مناسب نیست. آمارها نشانگر این است که همه ساله بین 10 تا 30 درصد کل نان تولید شده در کشور، اسراف می‌شود. هم چنین در بخش آب گفته می‌شود میزان هدررفت در بخش خانگی بین 20 تا 30 درصد است. البته در بخش کشاورزی که بیش از اینها شامل هدررفت آب هستیم. بخشی که 92 درصد از آب کشور را می‌بلعد. اگر بتوان تمام اینها را کنار گذاشت، نباید از هدررفت زمان در جهان، ساده عبور کرد؛⁽¹⁾یعنی

زمان‌های بیهوده در بخش‌های مختلف نیز بسیار بیش از حد تصور ماست.

8. آزار و اذیت

مهم‌ترین جلوه برای اذیت دیگران در هنگام طبخ غذا، دود و بوی ناشی از پخت آن است که چه بسا موجب اذیت عابرین یا همسایگان گردد. برای حل این معضل می‌توان از تهویه‌های مناسب با فیلترهای خاصی که امروزه تعبیه می‌شود، استفاده کرد و یا زاویه و طول لولة دودکش‌ها را طوری تغییر داد که دود در فضای بالاتر منتشر گردد و موجب اذیت دیگران نشود.

آیات و روایات و نیز فرمایشات فقها، مملو از سخنان دال بر حرمت اذیت دیگران است. امام باقر(علیه السلام) به شخصی به نام «سلیمان» فرمودند: می‌دانی مسلمان کیست؟

سلیمان عرض کرد: جانم به قربانت! شما آگاه‌تر هستید! امام فرمود: مسلمان کسی است که سایر مسلمانان از (شرّ) زبان و دست او راحت باشند. سپس فرمود: آیا می‌دانی مؤمن کیست؟

عرض کرد: شما داناترید! امام فرمودند: مؤمن کسی است که مردم او را امین بر اموال و جان‌های خود بدانند. سپس ادامه دادند: حرام است بر مسلمان که بر مسلمان دیگر این کارها را روا دارد: بر وی ظلم و ستم نماید؛ او را

رسوا و بی‌آبرو سازد؛ و به کار پر مشقت مجبور کند.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «الْمُؤْمِنُ مَنْ طَابَ مَکْسَبُهُ وَ حَسُنَتْ خَلِیقَتُهُ وَ صَحَّتْ سَرِیرَتُهُ وَ أَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ وَ أَمْسَکَ الْفَضْلَ مِنْ کَلَامِهِ وَ کَفَی النَّاسَ شَرَّهُ وَ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ؛⁽²⁾مؤمن کسب حلال دارد؛ دارای اخلاق خوش است؛ باطنی پاکیزه دارد؛ از زیادی مال خود انفاق می‌کند؛ از زیادی در گفتار خودداری می‌نماید؛ مردم از شرّ او در امان هستند؛ و نسبت به مردم با انصاف است.»

9. رعایت بهداشت

در فصل اول، پیرامون لزوم رعایت بهداشت در نگهداری مواد غذایی نکاتی گفته شد. یکی از مواردی که رعایت امور بهداشتی در آن بسیار ضروری است، طبخ غذا می‌باشد، دلیل مطلب همان است که قبلاً بدان اشاره شد؛ پولی که مشتری در مقابل دریافت غذا می‌پردازد، مشروط به «بهداشتی» بودن غذاست و این یک شرط ارتکازی است که تمام عقلا بر آن اتفاق نظر دارند. بنابراین، فروشندة اغذیه موظف به تحویل غذای سالم و

به دور از میکروب به مشتری است.

بر این اساس، فروشندگان مواد غذایی لازم است در هنگام طبخ به موارد زیر توجه نمایند:

10. رعایت طهارت و نجاست

از اموری که اغذیه‌فروشان و بلکه تمام دست‌اندر کاران مواد غذایی در هنگام طبخ لازم است توجه نمایند، رعایت مسائل پاکی و نجسی می‌باشد و توجه داشته باشد که:

دست خود را آب بکشد و هم چنین ظروف و وسایل آشپزی خود را از معرض سگ دور نگهدارد.

11. پرداخت قبض

از مطالب مهم در معاملات، پرداخت طلب اشخاص حقیقی و حقوقی است. بر این اساس، لازم است همگان بر این قانون پایبند باشند. یکی از اموال عمومی، هزینة قبوض آب، برق، گاز و تلفن است.

سؤال: چنانچه شخصی انشعاب گازش بر خلاف موازین قانونی است، یا به هر روشی بتواند هزینة گاز عمومی را پرداخت ننماید و یا اینکه کپسول گاز و یا هر سوخت دیگر را به طریق غصب و دزدی به دست آورده باشد، غذایی که با این سوخت پخته می‌شود، چه حکمی خواهد داشت؟

جواب: ظاهراً غذا حرام نمی‌شود؛ ولی پول آنچه را از سوخت غصبی استفاده نموده است، به صاحبش یا بیت المال بدهکار می‌شود و این بدهکاری بر عهدة او باقی است تا دَین خود را پرداخت یا صاحب حق او را بریء الذمه نماید؛ ولی به هر حال باید توجه داشت که مراجع بزرگوار شیعه مخالفت با قوانین جمهوری اسلامی را جایز نمی‌شمرند.

12. سفارش طبخ

گاهی کسی یا افرادی، سفارش طبخ غذای خاصی را می‌نمایند، در این صورت وظیفة اغذیه فروش و آشپز چیست؟

پاسخ: چنانچه اغذیه فروش یا آشپز آن سفارش را پذیرفته باشد، موظف است به وعدة خود عمل نموده، با همان ویژگیِ سفارش شده غذا را آماده کند و در غیر این صورت، معلوم نیست مستحق اجرت باشد؛ زیرا اجیر (در بحث ما، آشپز یا اغذیه فروش) وظیفه دارد طبق آنچه با او شرط شده است، عمل نموده، از محدودة آنچه موجر (سفارش دهندة غذا) مشخص کرده است، خارج نشود. علاوه بر اینکه وفا به عهد، بخشی از عظمت روحی و کرامت نفس و دستور قرآنی است که می‌فرماید:

«أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلاً»⁽¹⁾«به عهد (خود) وفا کنید که از عهد سؤال می‌شود!»

البته این هرگز به معنای آن نیست که لازم است اهل معصیت را در گناه خود یاری نمود؛ بلکه چنانچه وعدة کار حلالی (مثل پخت و طبخ غذا) به کسی داده شد، باید به وعده عمل نمود؛ چه طرف مقابل شخص خوبی باشد یا نباشد.

امام باقر(علیه السلام) فرمودند: «در سه مورد خداوند رخصت و اجازة تخلف نداده است: رد کردن امانت به صاحب مال؛ چه مالک آن شخص نیکی باشد یا نه. وفای به وعده؛ اعم از اینکه شخص وعده داده شده متقی باشد یا نباشد. نیکی به والدین؛ چه آنها خوب باشند یا نه.»⁽²⁾

بخش سوم:فروش

اشاره

لازم است در این فصل احکام فروش اغذیه را مطرح نموده، توجه فروشندگان محترم را در این خصوص به مسائلی جلب نماییم:

1. آشنایی با احکام

این شعار حضرت علی(علیه السلام) است که: «الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ؛ اول آشنایی با احکام معاملات، سپس تجارت.»

اصبغ بن نباتة (از اصحاب خاص امیر المؤمنین(علیه السلام) می‌گوید: از امام علی(علیه السلام) شنیدم که بر فراز منبر دو بار فرمود: «ای بازرگانان! اول آشنایی با احکام، سپس تجارت.» سپس فرمود: «به خدا قسم! ربا در این امت از راه رفتن مورچه بر روی سنگ مخفی‌تر است. اموال خود را با صدقه حفظ کنید. تاجر فاجر است و فاجر در آتش، مگر

آن که حق بگیرد و حق بپردازد.»⁽¹⁾و در حدیث دیگر چنین آمده است: مردی به امیرالمؤمنین(علیه السلام) عرض کرد: ای امیر مؤمنان! می‌خواهم تجارت کنم. حضرت فرمودند: آیا احکام آن را آموخته‌ای؟ پاسخ داد: پس از اشتغال به تجارت، احکام شرعی آن را نیز فرا می گیرم! امام فرمود: توجه داشته باش! اول آگاهی، سپس تجارت؛ زیرا کسی که خرید و فروش کند و از حرام و حلال سؤال نکند، آهسته آهسته در ربا فرو خواهد رفت.⁽²⁾

فقها در ابتدای بحث‌های فقهی خرید و فروش آورده‌اند: یاد گرفتن احکام معاملات به قدر نیاز، لازم (واجب) است.⁽³⁾پس کسی که وارد معاملات می‌شود، می‌بایست قبل از هر چیز احکام آن را فرا گرفته، از آگاهی‌های فقهی در زمینة احکام خرید و فروش بهره‌مند گردد.

آشنایی با احکام داد و ستد دارای فواید زیر است:

2. عمل به احکام

پس از آشنایی با احکام معاملات، لازم است طرفین معامله به وظیفة خود عمل نموده، خود را از وقوع در حرام حفظ کنند؛ زیرا به کار بستن و عمل به احکام شرعی نه تنها سبب محروم شدن از روزی نمی‌شود؛ بلکه برکت خداوند متعال را نازل می‌کند و درآمد حرام، نه تنها سبب زیاد شدن روزی نمی‌گردد؛ بلکه وی را از نعمت‌های خداوند بی‌نصیب نموده، آتش دوزخ را در پی خواهد داشت.

پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله ) می‌فرمایند: «لَحْمٌ نَبَتَ مِنَ الْحَرَامِ فَالنَّارُ أَوْلَی بِهِ؛⁽¹⁾گوشت بدنی که از حرام رشد نموده است، آتش (جهنم) برای آن سزاوارتر است.»

بنابراین، تجارت کنندگان گرامی موظف هستند

«قطار خرید و فروش» را تنها بر «ریل حلال الهی» حرکت داده، خود و خانودة خویش را از برکات خداوند خیر الرازقین بهره‌مند سازند.

3. غذای حرام

چنانچه صاحب غذا در هنگام فروش متوجه شود که غذا حرام است (چه به خاطر متنجس بودن و یا هر علت دیگری) باید از فروش آن خودداری کند و اگر مشتریان مشغول خوردن غذا هستند، لازم است به آنان اطلاع دهد تا دست بکشند و مشتریانی که غذا را با خود بیرون برده‌اند، اگر آنها را می‌شناسد، لازم است به ایشان نیز اطلاع دهد.

4. ماه مبارک رمضان

سؤال: آیا فروش اغذیه در روز ماه مبارک رمضان جایز است؟

پاسخ: به طور مسلّم باز بودن فروشگاه‌های اغذیة آماده و ارائة غذا به طور رسمی در روز ماه مبارک رمضان به مشتریان، مصداق هتک حرمت احکام خداوند به شمار رفته، تعدّی و تجاوز از حدود خداوند محسوب می‌گردد و جایز نیست.

5. معامله با کودکان

بلوغ، شرط در صحت معاملات است، لذا:

البته برای اطلاع از تفصیل بیشتر این مسئله، لازم است فروشندگان محترم به رسالة مرجع تقلید خویش مراجعه نموده، کسب تکلیف نمایند.

6. معامله با دیوانه

معامله با دیوانه باطل است؛ زیرا او در هنگام خرید و فروش توجه و قصد ندارد. فقها یکی از شرایط صحّت معاملات را «عقل» دانسته‌اند و می‌فرمایند: برای فروشنده و خریدار شش چیز شرط است:

اوّل آنکه بالغ باشند؛

دوم آنکه عاقل باشند؛

سوم آنکه حاکم شرع آنان را از تصرّف در اموالشان جلوگیری نکرده باشد؛

چهارم آنکه قصد خرید و فروش داشته باشند، پس اگر مثلاً به شوخی بگوید: مال خود را فروختم، معامله باطل است؛

پنجم آنکه کسی آنها را مجبور نکرده باشد؛

و ششم آنکه جنس و عوضی را که می‌دهند، مالک باشند (یا مثل پدر و جدّ صغیر، اختیار مال در دست آنان باشد).⁽¹⁾

البته گرچه داد و ستد با دیوانه باطل است؛ اما بخشیدن غذا یا هر مال دیگر به طور رایگان به وی اشکال ندارد.

7. اختلاط زن و مرد

گاهی مشاهده می‌شود در محل فروش اغذیه زن و مرد مختلط هستند، به گونه‌ای که ازدحام حاضرین سبب نگاه یا حرام‌های دیگر می‌شود. در این میان، چه بسا افراد آلوده به گناه مکان‌های پر ازدحام را بهانه یا زمینة معصیت

خود قرار می‌دهند که لازم است فروشندگان محترم محل کسب و کار خود را از آلودگی به گناه پاک سازند تا کارشان برکت یابد.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَوْ أَنَ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ»⁽¹⁾«و اگر اهل شهرها و آبادی‌ها، ایمان آورده، تقوا پیشه می‌کردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها می‌گشودیم؛ ولی (آنها حق را) تکذیب کردند، ما نیز آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم.»؛ که یکی از این مجازات‌ها، بردن برکت از کسب است؛ چه خود شخص معصیت‌کار باشد و چه زمینه را برای معصیت دیگران فراهم سازد.

8. شوخی با نامحرم

از دیگر مسائلی که در هنگام فروش اجناس و از جمله فروش اغذیه یادآوری آن ضروری است، شوخی نامحرمان با یکدیگر است. باید توجه داشت که ائمه(علیهم السلام) ما را از این کار منع کرده‌اند.

ابوبصیر (از اصحاب امام باقر و صادق(علیه السّلام) که نابینا

بود) می‌گوید: من برای خانمی کلاس خصوصی درس قرآن داشتم. روزی با او شوخی کردم. پس از مدتی خدمت امام باقر(علیه السلام) رسیدم. آن حضرت مرا سرزنش نموده، فرمود: کسی که در خلوتِ خود مرتکب گناه گردد، خداوند به او اعتنایی نخوهد کرد. آن گاه فرمود: به آن زن چه گفتی؟! من از خجالت چهرة خود را پوشانده و توبه کردم. امام فرمود: دیگر تکرار نشود!⁽¹⁾

باید به دو نکته در این رابطه توجه داشت:

الف) بسیاری از مواقع شیطان با وسوسه، ابتدا شوخی کردن بین نامحرمان را رواج می‌دهد و پس از اینکه حیای بین آنان را برداشت، ارتباط غیرشرعی را نیز برای آنان تسویل⁽²⁾می‌کند.

ب) برخی افراد ممکن است روزهای اول در برابر نامحرم خویشتن‌داری کنند و از هرگونه ارتباط غیرشرعی خود را حفظ نمایند؛ ولی کم کم و مخصوصاً با حضور افراد (نامحرمان) مغرض که با انواع وسایل آرایشی و

عشوه‌گری‌ها پیش می‌آیند، شخص را منحرف سازند، پس باید از همان آغاز راه هرگونه شوخی و سوءاستفاده را ببندند.

9. کم فروشی

مقصود از کم فروشی این است که فروشنده کمتر از مقدار توافق شده با مشتری یا کمتر از مقدار متعارف، غذا در اختیار مشتری بگذارد. در این جهت فرقی نیست که از کمیّت غذا بکاهد یا از کیفیّت آن.

جالب است بدانیم که در قرآن کریم، سوره‌ای به نام «مطففین» به معنای کم‌فروشان، اختصاص یافته است. در این سوره می‌فرماید: «وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفینَ الَّذینَ إِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ وَ إِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ أَلا یَظُنُّ أُولئِکَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِیَوْمٍ عَظیمٍ یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمینَ»⁽¹⁾«وای بر کم‌فروشان! آنان که وقتی برای خود پیمانه می‌کنند، حق خود را به طور کامل می‌گیرند؛ اما هنگامی که می‌خواهند برای دیگران پیمانه یا وزن کنند، کم می‌گذارند! آیا آنها گمان نمی‌کنند که روزی برانگیخته می‌شوند؟ در روزی بزرگ! روزی که مردم در پیشگاه

پروردگار جهانیان می‌ایستند!»

و در جای دیگر می‌فرماید: «وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمیزانَ بِالْقِسْطِ»⁽¹⁾«و حق پیمانه و وزن را به عدالت ادا کنید!»

10. گران فروشی

سؤال: آیا گران فروشی حرام است؟

پاسخ: گرچه گران فروشی حرام نیست؛ زیرا فروشنده و خریدار اختیار ملک خود را دارند و به هر قیمت که به توافق برسند، می‌توانند معامله نمایند؛ اما تذکر سه نکته لازم است:

همان طور که اگر فروشنده به دلیل عدم اطلاع متوجه گردد جنس را ارزان‌تر از قیمت بازار فروخته است، می‌تواند معامله را به هم بزند.⁽¹⁾

جامع الشرایط است، قوانینی را تصویب نماید، صورت مسئله تغییر خواهد کرد.

11. فاسد بودن غذا

سؤال: اگر فروشنده غذای فاسد را بفروشد و مشتری بر اثر خوردن آن مریض شود یا فوت کند، آیا فروشنده ضامن و مدیون است یا نه؟

پاسخ: این مسئله دارای دو صورت می‌باشد:

اول: فروشنده می‌دانسته غذا فاسد است؛ در این صورت چنانچه خسارتی بر مشتری یا هر شخص دیگری وارد شود، به طور مسلّم فروشنده یا دست‌اندر کاران تولید غذا ضامن و مدیون واقع می‌شوند.

دوم: فروشنده از فاسد بودن غذا بی‌اطلاع بوده است؛ در این صورت ظاهراً فروشنده مدیون نیست؛ چراکه نقشی

در آسیب مشتریان نداشته است؛ ولی برای اطلاع بیشتر باید به رساله یا فتوای مرجع تقلید خود مراجعه شود.

12. مستحبات فروش

فقهای بزرگوار برای فروشندگان و مشتریان آداب و مستحباتی را مطرح نموده‌اند که این احکام مختص به فروش اغذیه نبوده؛ بلکه شامل تمام معاملات می‌شود. برخی از آن مستحبات عبارتند از:

بخش چهارم:مشتریان

اشاره

آخرین فصل این مجموعه را به احکام مراجعة مشتریان به مراکز اغذیه فروشی و خرید غذا اختصاص می‌دهیم.

1. شک در حِلیّت

سؤال: چنانچه مشتری در حلال و حرام بودن غذای فروشنده شک داشته باشد، تکلیف او چیست؟ آیا می‌تواند از وی خرید نماید؟

پاسخ: در فرض سؤال، می‌تواند از او خرید نماید و بنا را بر «حِلّیّت» بگذارد. در بنا بر حلال بودن، فرقی بین اقسام شک وجود ندارد:

اجزای حرامش؟

و...

در تمام موارد فوق بنا بر حلال و پاک بودن غذا گذاشته شده، خرید اغذیه از فروشگاه یا مغازه مورد نظر جایز است؛ زیرا مسلمانان باید به یکدیگر خوش گمان بوده، در موارد شک در عمل یکدیگر، آن عمل را حمل بر صحت نمایند. از این قانون به «صحّتِ کار مسلمان» و یا «حجیت بازار مسلمین» تعبیر می‌شود.

«قُتادة» از امام صادق(علیه السلام) پرسید: آیا می‌توان از بازار مسلمانان پنیر⁽¹⁾خریداری و استفاده کرد؟ امام فرمود: «فَاشْتَرِ الْجُبُنَّ مِنْ أَسْوَاقِ الْمُسْلِمِینَ مِنْ أَیْدِی الْمُصَلِّینَ وَ لَا تَسْأَلْ عَنْهُ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَکَ مَنْ یُخْبِرُکَ عَنْهُ؛⁽²⁾از بازار مسلمانان (که مشهور به اسلام و نماز هستند) پنیر خریداری کن و

سؤال و تفحص از حلال و حرام بودن آن نکن، مگر اینکه در موردی خبر معتبر آورده شود که فلان پنیر حرام است.»

امام صادق(علیه السلام) در اهمیت حمل فعل مسلمان بر صحت می‌فرمایند: «َلوْ لَمْ یَجُزْ هَذَا لَمْ یَقُمْ لِلْمُسْلِمِینَ سُوقٌ؛⁽¹⁾اگر حمل بر صحت جاری نشود، بازاری برای مسلمین بر پا نخواهد شد.»

دو نکته:

اول: آنچه گفته شد، در صورت «شک» بود؛ ولی اگر مشتری به هر دلیلی یقین کرد که غذای فروشنده حرام است، نمی‌تواند از او خریداری کند.

دوم: در لزوم توجیه و حمل کار مسلمان بر صحت و نیز حجیت بازار مسلمانان، فرقی نیست

بین اینکه فروشنده پیرو کدام یک از مذاهب اسلامی⁽²⁾باشد.

2. شک در دین

اشاره

در شهرهای بزرگ، غالباً فروشنده و مشتری یکدیگر را نمی‌شناسند. بر این اساس، ممکن است مشتری در

مسلمان بودن فروشنده شک کند؛ زیرا چنانچه قبلاً (در فصل اول) ذکر شد، یکی از نجاسات، شخص کافر است. اینک سؤال این است که: در این فرض، آیا تفحص از دین فروشنده لازم است یا خیر ؟

پاسخ: این مسئله دارای دو صورت می‌باشد:

الف) مملکت اسلامی:

مقصود از مملکت اسلامی این است که اشخاصی (نه حاکمان و دولت) که در آن کشور زندگی می‌کنند، مسلمان هستند.⁽¹⁾در این صورت، بنا بر مسلمان بودن فروشنده گذاشته می‌شود و تفحص لازم نیست.

به این استفتا که از امام خمینی(رحمه الله) صورت گرفته است، توجه کنید:

س: شخصی که دین او مشخص نیست و از کشور دیگری برای کار وارد کشور اسلامی شده و مغازة اغذیه‌فروشی دایر کرده و کار او فروش مواد خوراکی است، هنگام فروش، مادة غذایی با بدن او که رطوبت مسریه⁽²⁾دارد، تماس

پیدا می‌کند، آیا باید از او دربارة دینش سؤال کرد یا اینکه اصل پاک بودن اشیاء جاری می‌شود؟

ج: سؤال از دین او واجب نیست و اصلِ طهارتِ اشیاء

نسبت به وی و چیزی که با وجود رطوبت با بدن او در تماس است، جاری می‌شود.⁽¹⁾

ب) مملکت کفر:

در این صورت تفحص از دین فروشنده لازم است، مگر اینکه انسان یقین کند که در غذا، از حیوانات تهیه نشده است (زیرا ذبح شرعی نشده) و نیز احتمال دهد که دست فروشنده به غذا برخورد نکرده است.⁽²⁾با این دو شرط، گرچه یقین به کفر فروشندة اغذیه داشته باشد، خریداری از او اشکال ندارد.

3. اطلاع رسانی

سؤال: چنانچه مشتری وارد فروشگاه مواد غذایی شد و چیز نجسی را مشاهده کرد، اطلاع دادن به فروشنده یا سایر مشتریان بر او واجب است یا خیر؟

ج: این سؤال کلی است و باید جزیی‌تر شده، زوایای هر قسمت از مطلب کاملاً روشن گردد. از این رو، سؤال مزبور را به سه سؤال ریزتر تبدیل نموده، پاسخ هر یک را به طور مستقل توضیح می‌دهیم:

قسمتی از فروشگاه یا یکی از ابزار داخل آن نجس است، آیا لازم است فروشنده و صاحب مغازه را مطلع سازد؟

ج: اطلاع دادن لازم نیست.

ج: اصولاً اطلاع رسانی در مورد نجس بودن اشیاء لزومی ندارد، مگر آنکه شخص چیزی را نجس کرده باشد که در خوردن و آشامیدن یا ظروف مرتبط با غذا به کار می‌رود که در این صورت اطلاع دادن لازم است.

همین سؤال در مورد میهمان از محضر مراجع تقلید صورت گرفته است که اگر میهمان یکی از اثاثیه‌های میزبانش را نجس کند، مطلع کردن میزبان واجب است یا نه؟ فقها پاسخ داده‌اند: اطلاع دادن در غیر از خوردنی و آشامیدنی و ظرف‌های غذا، لازم نیست.⁽¹⁾

ج: لازم نیست و بلکه نباید به فروشنده و سایر مشتریان اطلاع دهد؛ بلکه فقط خودش نباید از آن غذا بخورد یا استفاده کند.

4. سفارش غذا

اگر مشتری سفارش غذا داد و به فروشنده قول دهد که در فلان ساعت برای بردن آن اقدام می‌کند، موظف است در موعد مقرر مراجعه نموده، غذای خود را تحویل بگیرد.

اما سؤال این است که در صورت تأخیر، آیا فروشنده می‌تواند آن غذا را به دیگری بفروشد؟

ج: اگر ماندن غذا سبب فاسد شدن و یا افت آن می‌گردد، فروشنده می‌تواند آن غذا را به دیگری بفروشد؛ گرچه مشتری بیعانه یا تمام پول غذا را داده باشد.⁽¹⁾

5. وارد کردن خسارت

اگر مشتری بر فروشگاه یا مغازه یا یکی از ابزار و وسایل آن، خسارت و ضرری وارد کند، مدیون و موظف به جبران خسارت است. و هم چنین اگر یکی از وسایل اغذیه‌فروشی را سرقت نماید.

یادآوری چند نکته:

و بشکند، باز هم باید خسارت آن را بپردازد.

س: راه جبران خسارت چیست؟

ج: تلف شدن جنس دارای چند صورت است که حکم هر یک با دیگری تفاوت دارد:

الف) صورت اول این است که خود آن جنس بدون نقص وجود دارد (مثل اینکه جنس را سرقت نموده و الآن نیز آن را در اختیار دارد)؛ در این مورد باید همان جنس را عیناً به صاحبش برگرداند.

ب) یا اینکه بر جنس خسارتی وارد شده و معیوب گردیده؛ اما قابل اصلاح است؛ در این صورت لازم است کسی که خسارت را وارد نموده، هزینة اصلاح آن را بپردازد.

ج) و یا جنس، به طور کلی تلف شده باشد؛ در این مورد چنانچه مثل آن در بازار یافت می‌شود، باید مثل آن پرداخت شود؛ وگرنه باید قیمت آن جنس پرداخت گردد.⁽¹⁾

6. آداب خوردن و آشامیدن

اشاره

فقها برای خوردن و آشامیدن آدابی را طبق روایات بیان فرموده‌اند که در رساله‌های عملیه بخشی از آنها

مطرح شده است. این آداب شامل دو بخش مستحبات و مکروهات است.

مستحبات خوردن و آشامیدن

در توضیح المسائل فقها پیرامون مستحبات خوردن و آشامیدن چنین می‌خوانیم:

«چند چیز در غذا خوردن مستحبّ است:

هر دو دست را پیش و بعد از غذا بشوید و با دستمال خشک کند؛

میزبان پیش از همه شروع به غذا خوردن کند و بعد از همه دست بکشد؛

پیش از غذا ابتدا میزبان دست خود را بشوید، بعد کسی که طرف راست او نشسته و همین طور تا برسد به کسی که طرف چپ او نشسته و بعد از غذا ابتدا کسی که طرف چپ میزبان نشسته دست خود را بشوید و همین طور تا به طرف راست میزبان برسد؛

هنگام شروع غذا «بسم اللَّه» بگوید؛ ولی اگر سر یک سفره چند نوع غذا باشد، در وقتِ خوردن هر کدامِ آنها، گفتن «بسم اللَّه» مستحبّ است؛

با دست راست غذا بخورد؛

اگر با دست و بدون قاشق غذا می‌خورد، با سه

انگشت یا بیشتر غذا بخورد و با دو انگشت نخورد؛

اگر چند نفر سر یک سفره نشسته‌اند، هر کسی از غذای جلوی خودش بخورد؛

لقمه را کوچک بردارد؛

سر سفره زیاد بنشیند و غذا خوردن را طول بدهد؛

غذا را خوب بجود؛

بعد از غذا خداوند عالَم را حمد کند؛

چنانچه با دست غذا خورده، انگشت‌هایش را بلیسد؛

بعد از غذا خلال نماید؛ ولی با چوب انار و چوب ریحان و نی و برگ درخت خرما خلال نکند؛

آنچه بیرون سفره می‌ریزد، جمع کند و بخورد؛ ولی اگر در بیابان غذا بخورد، مستحبّ است آنچه می‌ریزد، برای پرندگان و حیوانات بگذارد؛

در اول روز و ابتدای شب غذا بخورد و در بین روز و بین شب غذا نخورد؛

بعد از خوردن غذا به پشت بخوابد و پای راست را روی پای چپ بیندازد؛

در آغاز و آخر غذا قدری نمک بخورد؛

میوه را پیش از خوردن، با آب بشوید.⁽¹⁾

مکروهات خوردن و آشامیدن

در حال سیری غذا خوردن؛

پر خوردن؛

خوردن و آشامیدن برای جنب، مگر آنکه اول قدری آب مضمضه⁽¹⁾و استنشاق⁽²⁾نماید؛

زیاد نگاه کردن به صورت دیگران در موقع غذا خوردن؛

خوردن غذای داغ؛

فوت کردن چیزی که می‌خورد یا می‌آشامد؛

بعد از گذاشتن نان در سفره، منتظر چیز دیگر شدن؛

پاره کردن نان با کارد؛

گذاشتن نان زیر ظرف غذا؛

پاک کردن گوشتی که به استخوان چسبیده، به طوری که چیزی در آن نماند؛

پوست کندن میوه؛⁽³⁾

دور انداختن میوه، پیش از آنکه کاملاً آن را بخورد.⁽⁴⁾

مستحبات آشامیدن آب

چیزهایی که موقع آب آشامیدن مستحب است:

آب را به طور مکیدن بیاشامد؛

در روز ایستاده آب بخورد و در شب نشسته؛

پیش از آشامیدن آب «بسم الله» و بعد از آن «الحمد لله» بگوید؛

در سه نفس آب بیاشامد؛

از روی میل آب بیاشامد؛

بعد از آشامیدن آب، ابا عبدالله الحسین و اهل‌بیت ایشان(علیهم السلام) را یاد و قاتلان آن حضرت را لعن نماید.

مکروهات آشامیدن آب

زیاد آب آشامیدن؛

آشامیدن آب بعد از غذای چرب؛

آب آشامیدن ایستاده در شب و نشسته در روز؛

آشامیدن آب با دست چپ؛

آشامیدن آب از جای شکستة ظرف و جایی که دستة آن قرار دارد.

بخش پنجم:روایات آداب خوردن و آشامیدن

اشاره

مقدمه

پنجمین فصل کتاب را به ذکر برخی از روایات وارده در آداب خوردن و آشامیدن اختصاص می‌دهیم. طرح این روایات به چند جهت مناسب می‌باشد:

مورد خوردن و آشامیدن، ما را به چند نکته (در عرض هم) توجه داده‌اند که:

الف) خوردن و آشامیدن و پرهیز از رهبانیت غلط؛

ب) نکات بهداشتی و پزشکی در هنگام خوردن و آشامیدن که جامعة آن زمان و حتی زمان ما کمتر به آنها توجه داشته و دارند؛

ج) خواص و عوارض خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها؛

د) لزوم تنوع غذایی و تعمیم در استفاده از حلال‌ها که خداوند برای بشر آفریده است؛

ه-) فرهنگ و ادب و باورهای دینی و ایمانی.

نمونه‌هایی را در این زمینه به عنوان شاهد مطرح می‌نماییم:

اینک با استمداد از خدای متعال، احادیثی را در این

فصل مطرح می‌نماییم:

1. نکات طبّی:

اصبغ بن نباته (از یاران حضرت علی(علیه السلام)) می‌گوید: شنیدم امیر المؤمنین(علیه السلام) به فرزندش امام حسن(علیه السلام) می‌فرمود: آیا میل داری چند نکته را که به وسیلة آنها از طبابت بی‌نیاز شوی، بیان کنم؟ امام مجتبی(علیه السلام) پاسخ دادند: آری!

حضرت فرمودند:

بر سفرة طعام حاضر نشو ( غذا نخور)، مگر اینکه گرسنه باشی؛

از غذا دست نکش، مگر آنکه هنوز اشتها داری (یعنی کاملاً خود را سیر نکن)؛

هنگام غذا خوردن کاملاً آن را بجو؛

قبل از خواب دستشویی برو.

آنگاه ادامه دادند: چنانچه بر این چهار امر مواظبت نمایی، از پزشک بی‌نیاز خواهی شد. سپس فرمود: در قرآن آیه‌ای وجود دارد که تمام طبابت در آن جمع شده است، آنجا که می‌فرماید:⁽¹⁾

بخورید و بیاشامید؛ ولی اسراف نکنید!»⁽¹⁾

2. ضررهای پرخوری:

لقمان به پسرش چنین فرمود: ای پسرم! آنگاه که معده پر شود، فکر می‌خوابد و حکمت ناتوان گردد و اعضا از عبادت باز ماند.»⁽²⁾

دانشمندان نیز یکی از علل چاقی - که خود منشأ بسیاری از امراض است - را پرخوری دانسته‌اند. ⁽³⁾

3. دوازده نکته:

اشاره

پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله ) در سفارش به امیر المؤمنین(علیه السلام) چنین فرمودند: دوازده نکته را شایسته است که انسان مسلمان به هنگام تناول طعام فرا گرفته، مراعات نماید که چهار

نکتة آن واجب و چهار مورد سنت (مستحب) و چهار بند دیگر از آداب به شمار می‌رود؛⁽¹⁾

چهار مورد از واجبات خوردن:

چهار مورداز سنتهای خوردن:

چهار مورداز از آداب خوردن:

4. سبزیجات:

احمد بن هارون می‌گوید: بر امام رضا(علیه السلام) وارد شدم. حضرت درخواست پهن شدن سفره نمودند (و سفره پهن شد)؛ ولی سبزی در آن نبود. امام از تناول خودداری نموده، جوانی را - که سفره را حاضر کرده بود - صدا زدند و فرمودند: مگر نمی‌دانی از سفره‌ای که سبزی در آن نباشد، غذا تناول نمی‌کنم؟ سبزی بیاور! احمد می‌گوید: آن جوان سبزی را خدمت امام(علیه السلام) آورد، آنگاه حضرت دست به طرف غذا دراز نموده، میل کردند و من نیز با ایشان غذا خوردم.⁽¹⁾

5. احترام نان:

اشاره

روایات زیادی از معصومین(علیهم السلام) در مورد لزوم نگهداشتن حرمت نان رسیده است. برای حفظ حرمت نان مصادیقی وجود دارد که به بخشی از آنها در ضمن بیان روایات اشاره می‌نماییم:

الف) قرار نگرفتن نان زیر ظرف غذا:

امام صادق(علیه السلام) سفارش فرمودند که نان را زیر کاسة غذا و ظرف قرار داده نشود.» ⁽¹⁾

ب) عدم انتظار با آمدن نان:

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: نان را احترام کنید! از ایشان سؤال شد: چگونه به نان احترام بگذاریم؟ حضرت پاسخ دادند: وقتی نان (بر سر سفره) حاضر شد، منتظر چیز دیگری نمانید (و غذا را شروع کنید).»⁽²⁾

ج) قطع نکردن نان با چاقو:

از امام رضا(علیه السلام) نقل شده است که فرمودند: نان را با چاقو قطع نکنید؛ بلکه با دست آن را جدا کنید و پیرو

عجم نباشید.» ⁽¹⁾

عجم تنها به معنای غیر عرب نیست؛ بلکه دارای معانی متعدد می‌باشد. گمان می‌رود مقصود از عجم در این روایت، افرادی هستند که دور از تعالیم اسلامی باشند.

د) دور نریختن نان:

از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که: روزی حضرت رسول- فرمودند: گرامی دارید نان را؛ زیرا برای فراهم شدن آن، زمین و آسمان و آنچه بین آن دو است، دخالت داشته و سبب گشته‌اند. سپس خطاب به جمع حاضر فرمودند: می‌خواهید ماجرایی برای شما نقل کنم؟ عرض کردند: بلی یا رسول اللّه! پدران و مادران ما فدای شما باد. ایشان فرمود: پیغمبری پیش از این بود که او را «دانیال» می‌گفتند. او نانی را (به عنوان هدیه) به کشتیبانی تحویل داد. کشتیبان (از روی بی اعتنایی) آن را بر زمین انداخت و گفت: نان تو را می‌خواهم چه کنم؟! از این نان‌ها نزد ما فراوان و زیر دست و پا ریخته است و پایمال می‌شود.

وقتی دانیال این عمل را از او دید، دست به سوی آسمان بلند کرد و گفت: خداوندا! نان را گرامی دار! دیدی

این مرد چه کرد و در حقّ نان چه گفت؟

خداوند وحی نمود به سوی آسمان که باران را از ایشان حبس کن، و نیز وحی نمود به سوی زمین که مانند سنگ سخت باش تا گیاهی از تو نروید.

در نتیجه، باران از ایشان قطع شد و به حدّی قحطی در میان ایشان به وجود آمد که یکدیگر را می‌خوردند؛ چرا که خداوند می‌خواست آنان را تأدیب نماید.

تا اینکه روزی دو زن - که هر کدام فرزندی داشتند - قرار گذاشتند که به نوبت هر کدام فرزند خود را بکشد و هر دو از آن بخورند. یک زن به وعدة خود عمل کرد؛ ولی دیگری نه. زنی که با خلف وعد مواجه شده بود، شکایت به نزد حضرت دانیال(علیه السلام) آورد. ایشان فرمود: آیا کار به اینجا رسیده است که فرزند خود را می‌خورید؟! گفتند: بلی، ای پیغمبر خدا؛ بلکه اوضاع از این نیز بدتر شده است.

در این زمان دانیال نبی(علیه السلام) دست به سوی آسمان بلند کرد و گفت: خداوندا! فضل و رحمت خود را برگردان و مؤاخذه نکن! اطفال و بیچارگان را به گناه کشتیبان و امثال او که کفران نعمت کردند، عذاب ننما.

آنگاه خدا به آسمان امر کرد که باران بر زمین ببارد و زمین که برای خلق من خیرات و برکاتی برویان که در این مدت از دست ایشان رفته است؛ زیرا به خاطر طفل

خُردسال بر آنها ترحم نمودم.⁽¹⁾

6. جمع کردن غذای روی زمین:

حسین بن معاویة بن وهب از پدرش نقل می‌کند که گفت: روزی ما در خدمت امام صادق(علیه السلام) غذا خوردیم. پس از جمع شدن سفره، مقداری غذا از آن افتاد. در این هنگام امام(علیه السلام) آنها را برداشته، تناول نمودند و فرمودند: این کار فقر را از بین می‌برد و فرزندان را زیاد می‌کند.» ⁽²⁾

7. نان جو:

امام رضا(علیه السلام) در اهمیّت نان جو فرمودند: برتری نان جو بر نان گندم، مانند برتری ما بر سایر مردم است. هیچ پیامبری نیست، مگر اینکه برای خوردن نان جو دعا کرده و خداوند آن را بر او مبارک گردانیده است. نان جو داخل هیچ معده‌ای نشد، مگر اینکه دردی را از آن بیرون کرد، و آن غذای انبیا و طعام نیکان است. خداوند نخواسته است، مگر اینکه غذای پیامبران، جو باشد.» ⁽³⁾

8. منع تکیه دادن هنگام خوردن غذا:

بشیر دهاّن (روغن فروش) از امام صادق(علیه السلام) سؤال کرد: آیا پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله ) در حال غذا خوردن به طرف راست یا چپ تکیه می‌دادند؟ حضرت پاسخ داند: نه، هرگز پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله ) در حال غذا خوردن به طرف راست یا چپ تکیه نمی‌دادند؛ بلکه مانند برده و عبد می‌نشستند. پرسیدم: چرا پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله ) چنین حالتی می‌نشستند؟ حضرت پاسخ دادند: به علت تواضع در برابر خداوند عزیز و بزرگ.» ⁽¹⁾

9. منع حضور بر سفرة شراب:

«هارون بن جهمی می‌گوید: با امام صادق(علیه السلام) در شهر حیره (شهری نزدیک کوفه در آن زمان) بودیم و در همان زمان منصور دوانیقی (دومین خلیفة عباسی) برای مراسم ختنة یکی از بزرگان حیرة وارد آن شهر شده بود. امام صادق(علیه السلام) نیز یکی از دعوت شدگان در آن مراسم بودند. (سفره پهن شد؛) ولی در همان زمان که امام صادق(علیه السلام) و

عده‌ای بر سر سفره بودند، مردی از آن میان آب خواست؛ اما برای او ظرفی آوردند که در آن شراب بود. همین که شراب در دست آن مرد قرار گرفت، امام صادق(علیه السلام) از سر سفره برخاستند. وقتی علت این کار امام(علیه السلام) سؤال شد، حضرت فرمودند: رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) فرموده‌اند: ملعون است کسی که بر سفره‌ای بنشیند که در آن شراب باشد.⁽¹⁾

10. اجابت دعوت مؤمن:

«عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: إِنَّ مِنْ حَقِّ الْمُسْلِمِ عَلَی الْمُسْلِمِ أَنْ یُجِیبَهُ إِذَا دَعَاهُ؛⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) فرمودند: از حقوق مسلمان بر مسلمان دیگر این است که وقتی او را دعوت می‌کند، بپذیرد.»

11. حضور بر طعام بدون دعوت:

«عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: إِذَا دُعِیَ أَحَدُکُمْ إِلَی طَعَامٍ فَلَا یَسْتَتْبِعَنَّ وَلَدَهُ فَإِنَّهُ إِنْ فَعَلَ أَکَلَ حَرَاماً وَ دَخَلَ غَاصِباً؛⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) فرمودند: وقتی یکی از شما به طعام دعوت می‌شود، فرزند خود را به همراه نبرد، و چنانچه

این کار را انجام دهد، عملی حرام و غاصبانه انجام داده است.»

12. ترک خوراکی‌های بو دار:

ابا بصیر نقل می‌کند که از امام صادق(علیه السلام) در مورد سیر، پیاز و تره سؤال شد، حضرت پاسخ دادند: اشکال ندارد، چه آنها را به صورت خام بخورد یا پخته و نیز اشکال ندارد که برای علاج و مداوا از سیر استفاده کنند؛ ولی اگر کسی یکی از اینها را خورد، مسجد نرود.»⁽¹⁾

13. خلال کردن و مسواک زدن:

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: پیامبر- به جعفر بن ابی‌طالب(علیه السلام) وسیلة خلال دادند و فرمودند: ای جعفر! خلال کن؛ زیرا خلال هم برای دهان (یا لثه) خوب است و هم سبب زیاد شدن روزی می‌گردد.» ⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) نیز فرمودند:

«رَکْعَتَانِ بِالسِّوَاکِ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ رَکْعَةً بِغَیْرِ سِوَاکٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلّی الله علیه و آله ) لَوْ لَا أَنْ أَشُقَّ عَلَی أُمَّتِی لَأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاکِ مَعَ کُلِّ صَلَاةٍ؛⁽¹⁾دو رکعت نماز با مسواک بهتر است از هفتاد رکعت نماز بدون مسواک. آنگاه فرمودند: پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله ) فرمودند: اگر نبود که بر امت من مشقت داشت، دستور می‌دادم با هر نمازی یک بار مسواک کنند.»

و آخر دعوینا ان الحمدلله رب العالمین

فهرست منابع

1424، ج 1 ، ص 76.

انتشارات شریف رضی، قم، 1412ق.

عناوین دردست اقدام از مجموعه فقه و زندگی

موضوع

احکام فرش وتابلو فرش

مؤلف یوسف یاوری

احکام کیف وکفش چرم

مؤلف محمدابراهیم امینی

احکام احکام پوشاک

مؤلف محمدابراهیم امینی

احکام آژانس تلفنی

مؤلف مجتبی بیتا

احکام ناشران

مؤلف حسینعلی عرب انصاری

احکام اتوبوسرانی ورانندگان

مؤلف محمد رضا یاوری

احکام صوتی تصویری

مؤلف محمود صادقی

احکام نانوایان

مؤلف ابراهیمی فرد

احکام پرندگان وپرنده فروشان

مؤلف مجتبی عابدینی

احکام اینترنت و رایانه

مؤلف محمود صادقی

احکام پارکها

مؤلف سیدمحمود موسوی

احکام عمومی اصناف

مؤلف الیاس صالحی

احکام قهوه خانه ها

مؤلف عرب انصاری

احکام الکتریکی

مؤلف الیاس صالحی

احکام عطاری وداروهای گیاهی

مؤلف داوود طبرسا

احکام بازی یارانه ها

مؤلف محمود صادقی

احکام احکام بیمه ها

مؤلف مرتضی دائی چینی