بازخوانی تحولات اعتقادی و تاریخی امامت و واژگان مرتبط

مشخصات کتاب

سرشناسه : مظفری ورسی، حیدر، ۱۳۴۶ -

عنوان و نام پدیدآور : بازخوانی تحولات اعتقادی و تاریخی امامت و واژگان مرتبط (امام،خلیفه،ولی،وصی،حجت،وارث،امیر،وزیر) [کتاب]/حیدر مظفری‌ورسی.

مشخصات نشر : قم: مجمع جهانی شیعه‌شناسی، ۱۳۹۰.

مشخصات ظاهری : ۳۲۹ص.

شابک : 978-600-6164-28-1

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : امامت -- تاریخ

موضوع : خلافت -- تاریخ

موضوع : امامت -- دیدگاه اهل سنت

موضوع : خلافت -- نظر اهل سنت

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه‌شناسی

رده بندی کنگره : BP۲۲۳/م۵۸ب۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۵

شماره کتابشناسی ملی : ۲۴۰۴۳۳۱

اشاره

مجمع‌جهانی‌شیعه شناسی

قم-45 متری عمار یاسر-پلاک 90-ص‌پ 644-37158 تلفن: 7713773-7756092 / دورنگار: 7713774

شناسنامه کتاب

نام کتاب:---- بازخوانی تحولات امامت

مؤلف:--------------------- حیدرمظفری

ناشر---------- انتشارات آشیانه مهر

ویراستاری علمی: سید محمد علی محمودیان

صفحه‌آرایی: علی اکبر رشیدی گلروئیه

حروفچینی: مهدی لطفی مرام

تنظیم و طرح روی جلد: علی اکبر رشیدی گلروئیه

نوبت چاپ: اول/1390

چاپ: گلها

شمارگان: 3000

قیمت (گالینگور): ------ 14000 تومان

قیمت (شومیز): --------- 10800 تومان

شابک: ------------------- 978-600-6164-28-1

کلیه حقوق این اثر متعلق به مجمع جهانی شیعه شناسی است.

فهرست

مقدمه 15

پیشگفتار 19

فصل یکم واژگان امام و امامت 21

کاربرد واژه امام در قرآن 23

واژگان «امام» و «امامت» در روایات 30

روایات دسته اول 30

امامان الاهی و غیر الاهی 36

معنا شناسی امام و امامت 41

مفهوم لغوی امام 41

مفهوم «امام» و «امامت» در اصطلاح 45

الف - دانشمندان شیعی 46

ب - دانشمندان اهل سنت 49

جامعیت و مانعیت این تعریف‌ها 51

تبیین مفاهیم مشترک 53

روش شناسی متکلمان در تعریف امامت 55

نگرشی بر تفاوت تعریف کلامی امام و نبی 57

تفاوت و تشابه امامت و نبوت 61

تبیین تفاوت‌ها در تعریف‌های کلامی شیعه و سنی 63

الف - تطبیق میان حقیقت امامت و تعریف آن نزد اهل سنت 63

1 - لزوم تعیین و مشروعیت امام 64

2 - فرع انگاری امامت 67

3 - شرایط و اوصاف امام 70

4 - وجوب اطاعت از امام 72

بازخوانی تعریف امامت و تبیین تفاوت‌ها 76

1 - ریاست عامه 77

2 - نقض ولایت عامه با ولایت اهل حل و عقد 78

3 - وجوب اطاعت از غیر معصوم 79

نگاهی بر آنچه گذشت 83

ب - تطبیق میان حقیقت امامت و تعریف آن نزد امامیه 84

1 - ضرورت وجود امام 85

2 - چگونگی تعیین امام 86

تبیین قاعده لطف در الاهی بودن تعیین امام 87

3 - جایگاه اعتقادی امامت 89

4 - شرایط و اوصاف امام 92

الف - عصمت 93

ب - اعلمیت 95

ج - افضلیت 97

بازخوانی تعریف امامت و تبیین تفاوت ها 99

لحاظ نشدن هویت الاهی امامت در تعریف 100

تعریف پسین امامت با رویکرد الاهی 104

تحلیلی از تاثیرات بیرونی در تعریف مشهور امامیه 108

الف - تضاد‌های مذهبی 111

ب - تنش‌های سیاسی 114

تعریف امامت در روایات 116

نگرشی بر مصداق شناسی امام در روایات 120

فصل دوم واژگان خلیفه و خلافت 127

واژه‌ی «خلیفه» در قرآن 130

الف - شواهدی از آیات دسته یکم 130

ب - نمونه‌ای از آیات دسته دوم 133

کاربرد واژه خلیفه در روایات 139

ویژگی‌های حدیث اثنا عشر و خلفا 144

واژه یابی خلیفه و خلافت در لغت 147

خلیفه و خلافت در اصطلاح متکلمان 149

نسبت بین واژگان «امامت» و «خلافت» 155

نگاهی بر آنچه گذشت 157

تعریف خلافت با رویکرد الاهی 159

نگاهی تطبیقی میان مفهوم و مصداق خلیفه نزد شیعه و سنی 162

الف - مصادیق خلفای اثناعشر در اندیشه شیعی 163

نگرشی بر دلایل شیعه بر این مدعا 165

1 - آیات 166

2 - روایات 167

ب - مصداق شناسی خلفای اثنی عشر نزد اهل سنت 174

نقدی بر اندیشه مصداق انگاری اهل سنت 178

جایگاه اطاعت از خلفا نزد اهل سنت 182

روایات معارض 185

تحلیلی بر آنچه گذشت 187

بازخوانی تحول تاریخی مفهوم خلافت در عرف سیاسی و اعتقادی مسلمانان 188

تحول مفهوم خلافت در حیات تاریخی تشیع 189

پیدایش اعتقاد به مفهوم و مصداق خلفای اثنا عشر 194

تحول تاریخی مفهوم خلافت در نزد اهل سنت 200

بررسی نقش عناصر فرهنگی و سیاسی در تحول مفهوم خلافت 211

فصل سوم واژگان ولی و ولایت 217

ولی و ولایت و مولا در قرآن 220

مفهوم ولی در آیه ولایت 224

مصداق شناسی 227

وجه دلالت آیه ولایت بر ولایت علی 229

ولی و ولایت در روایات 230

معنا شناسی ولی و ولایت در لغت 233

مفهوم و مصداق ولی و ولایت در اندیشه اسلامی 236

ولی و ولایت در اندیشه اهل سنت 237

مفهوم و مصداق ولی و ولایت در اندیشه امامیه 243

بازخوانی تفاوت دو اندیشه 251

رهیافتی بر مفهوم و مصداق ولی و ولایت در روایات 253

منشا شناسی مشروعیت ولایت ولی در روایات 260

واژه مولا 262

فصل چهارم واژگان وصی و وصایت 271

کاربرد مفهومی و مصداقی وصی و وصایت در قرآن 274

دسته یکم: وصیت در امور مالی 274

دسته دوم - وصیت در امور اخلاقی و رفتار با دیگران 275

دسته سوم - توصیه به دین و محافظت از آن 277

مفهوم وصی و وصایت در روایات 282

جایگاه تشریعی وصایت در روایات 283

واژگان وصی و وصایت در لغت 286

مفهوم شناسی وصی و وصایت در اصطلاح 288

وصی و وصایت در اندیشه اهل سنت 290

دلیل انکار وصیت پیامبر9 نزد اهل سنت 293

1 - رضایت علی به خلافت دیگران 293

رهیافتی بر بی پایگی این ادعا 295

2 - روایت عایشه 299

3 - آخرین گفتار عمر 300

بررسی نا سازگاری‌ها 303

الف - روایات تعارض گونه عایشه 303

ب - روایات معارض دیگر 308

نگاهی بر آنچه گذشت 312

ضرورت وصی و وصایت دراندیشه شیعی 317

مصداق شناسی وصی در اندیشه شیعی 320

خاستگاه مشروعیت وصی در اندیشه شیعی 323

الف - دلیل عقلی بر ضرورت وصایت از باب لطف 323

ب - روایات تشریع وصایت 326

مصداق شناسی وصی در روایات 329

الف - روایات وصایت بلافصل امام علی7 330

روایات وصایت بقیه اوصیا 335

رهیافتی بر جایگاه مردمی وصی و وصایت 341

فصل پنجم واژگان حجت و حجیت 345

حجت و حجیت در قرآن 348

جایگاه مفهوم و مصداق حجت در روایات 354

مفهوم حجت در لغت 360

حجت در اصطلاح 361

ضرورت حجت در اندیشه دانشمندان اسلامی 365

جایگاه ابلاغ و تفهیم حجت بر مردم 370

مصداق حجت در اندیشه دانشمندان اسلامی 374

الف - مصادیق مشترک حجت در نزد شیعه و سنی 374

ب - رهیافتی بر مصادیق اختصاصی حجت 380

مصداق حجت در اندیشه اهل سنت 380

1 - حجیت مقامی و معرفتی اصحاب 381

تبیین ادله اهل‌سنت بر حجیت صحابه 385

ادله حجیت صحابه در آیات قرآن 386

پی آمدهای مقام حجیت صحابه 393

1 - نقد ناپذیر بودن صحابه 393

2 - حجیت کردار و گفتار صحابه 394

بازخوانی و نقد اندیشه حجیت صحابه 395

1 - تفاوت برداشت‌ها و شأن نزول ها 396

2 - تفاوت‌ها و تعارضات با دیگر آیات قرآن 400

الف - دو چهرگان منافق 400

ب - بیمار دلان و شکاکان در دین 402

ج - اسلام آورندگان غیر مؤمن 406

د - فاسقان و بداندیشان 407

ه- - آزار دهندگان به پیامبر 410

و - رو آوران به سوی ارتداد 412

ز - خیانت پیشگان 414

ادله حجیت صحابه در روایات 417

روایت یکم: نهی از دشمنی با اصحاب 418

روایت دوم: نهی از توهین به اصحاب 419

روایت سوم: اصحاب، ستارگان هدایت 420

روایت چهارم: جلوگیری اصحاب از فساد در دین 421

روایت پنجم: برتر بودن امت زمان پیامبر 421

بازاندیشی سند ودلالت این روایات 423

گفتار یکم - سند روایات 424

گفتار دوم: دلالت احادیث حجیت صحابه 430

گفتار سوم:روایات معارض 435

گفتار چهارم: تعارض با سیره صحابه 438

مبنای حجیت سلاطین و پادشاهان در اندیشه اهل سنت 443

تحلیل و نقدی بر این نظریه 449

مصداق شناسی حجت در اندیشه شیعی 455

مصداق شناسی حجت در روایات 458

حجت‌های پیوسته 463

فصل ششم واژگان وارث و وراثت 469

وارث و وراثت در قرآن کریم 472

ضرورت وراثت نبی در روایات 477

وارث و وراثت در لغت 481

وارث و وراثت در اصطلاح 482

مصداق شناسی وارث رسول اکرم صلی الله علیه و آله در روایات 486

خاستگاه مشروعیت وراثت نبوت 495

وراثت امام علی7 پس از پیامبر در اندیشه اسلامی 499

ماهیت شناسی میراث پیامبر 507

1 - آثار انبیای پیشین 508

2 - آثار و یادگاری‌های رسول اکرم صلی الله علیه و آله نزد ائمه: 511

فلسفه مواریث انبیا 515

فصل هفتم واژگان امیر و امارت 519

مفهوم شناسی امیر و امارت 522

مفهوم لغوی 523

امیر و امارت در اصطلاح 525

امیر و امارت در روایات رسول اکرم صلی الله علیه و آله 528

مصداق شناسی امیر مؤمنان در روایات 529

نگاهی به پیوست‌های آنچه گذشت 535

الف - امیرالمؤمنین لقب اختصاصی امام علی7 535

ب - پیوستگی میان امارت و رسالت 538

مبنا شناسی مشروعیت امارت امیر 541

الف - مبنای مشروعیت امارت امیر در نگاه اهل سنت 541

ب - مبنای مشروعیت امارت امیر در اندیشه شیعی 544

مشروعیت امارت امیرالمؤمنین در روایات 547

خبر از امیران ستم پیشه و گمراه‌گر 550

نگاهی به جریان امارت پس از رسول خدا9 555

رهیافتی بر کاربرد واژگان امیرالمؤمنین در عصر خلفا 561

احتجاج علی7 و یارانش با واژگان امیرالمؤمنین 566

فصل هشتم واژگان وزیر و وزارت 573

مفهوم وزیر و وزارت در لغت 576

مفهوم اصطلاحی واژگان وزیر و وزرات 579

وزیر و وزارت در قرآن 582

رهیافتی بر اهداف کاربردی وزارت هارون 586

پیوستگی میان وزارت علی7 و هارون 589

نگاهی به پیوند‌ها و اشتراکات وزارت علی7 و هارون 592

الف - اشتراک در مبانی انتخاب و مشروعیت الاهی 593

ب - اشتراک در اهداف اجرایی 598

پیشینه شناسی اعلام وزارت علی در روایات 604

اندیشه اثباتی و انکاری دانشمندان اسلامی در تداوم وزارت علی7 612

الف - انکار تداوم و بقای وزارت علی7 612

ب- اثبات تداوم وزارت امیرالمؤمنین7 616

1- روایات تداوم وزارت 616

2- تداوم وزارت علی در اندیشه دانشمندان شیعی 620

مفهوم وزیر و وزارت در سقیفه 624

تحریف در روایات وزارت 626

احتجاج امیرالمؤمنین7 و یارانش به روایات وزارت 629

فصل نه-م نگاهی به جریان خانه نشینی امیرالمؤمنین7 و شکیبایی آن حضرت 635

تصویری از رخداد انحراف از خلافت امیرالمؤمنین7 639

نشست اعتراض آمیز علی7 و خشونت حکومتیان 643

بهانه‌های مخالفان در کنار گذاشتن علی7 647

الف - جوان بودن 647

ب - ریاست طلبی 650

ج - شوخ طبعی 651

ارزیابی افکارعمومی نسبت به امیر المؤمنین7 652

الف - طرفداران علی7 653

ب - بی‌تفاوت‌ها 658

ج - دشمنان دیرینه علی7 659

علل دشمنی با علی7 664

1 - حسادت به رسول اکرم صلی الله علیه و آله 665

2 - کینه و حسادت به شخص امیرالمؤمنین7 667

موضع شکیبانه علی7 در برابر دشمنان 668

علل سکوت علی7 672

1 - سفارش پیامبر9 672

2 - مصلحت اسلام 675

3 - حفظ جان خود و یاران 678

فریادهای خاموش 679

منابع 683

3 - وجوب اطاعت از غیر معصوم 79

نگاهی بر آنچه گذشت 83

ب - تطبیق میان حقیقت امامت و تعریف آن نزد امامیه 84

1 - ضرورت وجود امام 85

2 - چگونگی تعیین امام 86

تبیین قاعده لطف در الاهی بودن تعیین امام 87

3 - جایگاه اعتقادی امامت 89

4 - شرایط و اوصاف امام 92

الف - عصمت 93

ب - اعلمیت 95

ج - افضلیت 97

بازخوانی تعریف امامت و تبیین تفاوت ها 99

لحاظ نشدن هویت الاهی امامت در تعریف 100

تعریف پسین امامت با رویکرد الاهی 104

تحلیلی از تاثیرات بیرونی در تعریف مشهور امامیه 108

الف - تضاد‌های مذهبی 111

ب - تنش‌های سیاسی 114

تعریف امامت در روایات 116

نگرشی بر مصداق شناسی امام در روایات 120

فصل دوم واژگان خلیفه و خلافت 127

واژه‌ی «خلیفه» در قرآن 130

الف - شواهدی از آیات دسته یکم 130

ب - نمونه‌ای از آیات دسته دوم 133

کاربرد واژه خلیفه در روایات 139

ویژگی‌های حدیث اثنا عشر و خلفا 144

واژه یابی خلیفه و خلافت در لغت 147

خلیفه و خلافت در اصطلاح متکلمان 149

نسبت بین واژگان «امامت» و «خلافت» 155

نگاهی بر آنچه گذشت 157

تعریف خلافت با رویکرد الاهی 159

نگاهی تطبیقی میان مفهوم و مصداق خلیفه نزد شیعه و سنی 162

الف - مصادیق خلفای اثناعشر در اندیشه شیعی 163

نگرشی بر دلایل شیعه بر این مدعا 165

1 - آیات 166

2 - روایات 167

ب - مصداق شناسی خلفای اثنی عشر نزد اهل سنت 174

نقدی بر اندیشه مصداق انگاری اهل سنت 178

جایگاه اطاعت از خلفا نزد اهل سنت 182

روایات معارض 185

تحلیلی بر آنچه گذشت 187

بازخوانی تحول تاریخی مفهوم خلافت در عرف سیاسی و اعتقادی مسلمانان 188

تحول مفهوم خلافت در حیات تاریخی تشیع 189

پیدایش اعتقاد به مفهوم و مصداق خلفای اثنا عشر 194

تحول تاریخی مفهوم خلافت در نزد اهل سنت 200

بررسی نقش عناصر فرهنگی و سیاسی در تحول مفهوم خلافت 211

فصل سوم واژگان ولی و ولایت 217

ولی و ولایت و مولا در قرآن 220

مفهوم ولی در آیه ولایت 224

مصداق شناسی 227

وجه دلالت آیه ولایت بر ولایت علی 229

ولی و ولایت در روایات 230

معنا شناسی ولی و ولایت در لغت 233

مفهوم و مصداق ولی و ولایت در اندیشه اسلامی 236

ولی و ولایت در اندیشه اهل سنت 237

مفهوم و مصداق ولی و ولایت در اندیشه امامیه 243

بازخوانی تفاوت دو اندیشه 251

رهیافتی بر مفهوم و مصداق ولی و ولایت در روایات 253

منشا شناسی مشروعیت ولایت ولی در روایات 260

منشا شناسی مشروعیت ولایت ولی در روایات 260

واژه مولا 262

فصل چهارم واژگان وصی و وصایت 271

کاربرد مفهومی و مصداقی وصی و وصایت در قرآن 274

دسته یکم: وصیت در امور مالی 274

دسته دوم - وصیت در امور اخلاقی و رفتار با دیگران 275

دسته سوم - توصیه به دین و محافظت از آن 277

مفهوم وصی و وصایت در روایات 282

جایگاه تشریعی وصایت در روایات 283

واژگان وصی و وصایت در لغت 286

مفهوم شناسی وصی و وصایت در اصطلاح 288

وصی و وصایت در اندیشه اهل سنت 290

دلیل انکار وصیت پیامبر9 نزد اهل سنت 293

1 - رضایت علی به خلافت دیگران 293

رهیافتی بر بی پایگی این ادعا 295

2 - روایت عایشه 299

3 - آخرین گفتار عمر 300

بررسی نا سازگاری‌ها 303

الف - روایات تعارض گونه عایشه 303

ب - روایات معارض دیگر 308

نگاهی بر آنچه گذشت 312

ضرورت وصی و وصایت دراندیشه شیعی 317

مصداق شناسی وصی در اندیشه شیعی 320

خاستگاه مشروعیت وصی در اندیشه شیعی 323

الف - دلیل عقلی بر ضرورت وصایت از باب لطف 323

ب - روایات تشریع وصایت 326

مصداق شناسی وصی در روایات 329

الف - روایات وصایت بلافصل امام علی7 330

روایات وصایت بقیه اوصیا 335

رهیافتی بر جایگاه مردمی وصی و وصایت 341

فصل پنجم واژگان حجت و حجیت 345

حجت و حجیت در قرآن 348

جایگاه مفهوم و مصداق حجت در روایات 354

مفهوم حجت در لغت 360

حجت در اصطلاح 361

ضرورت حجت در اندیشه دانشمندان اسلامی 365

جایگاه ابلاغ و تفهیم حجت بر مردم 370

مصداق حجت در اندیشه دانشمندان اسلامی 374

الف - مصادیق مشترک حجت در نزد شیعه و سنی 374

ب - رهیافتی بر مصادیق اختصاصی حجت 380

مصداق حجت در اندیشه اهل سنت 380

1 - حجیت مقامی و معرفتی اصحاب 381

تبیین ادله اهل‌سنت بر حجیت صحابه 385

ادله حجیت صحابه در آیات قرآن 386

پی آمدهای مقام حجیت صحابه 393

1 - نقد ناپذیر بودن صحابه 393

2 - حجیت کردار و گفتار صحابه 394

بازخوانی و نقد اندیشه حجیت صحابه 395

1 - تفاوت برداشت‌ها و شأن نزول ها 396

2 - تفاوت‌ها و تعارضات با دیگر آیات قرآن 400

الف - دو چهرگان منافق 400

ب - بیمار دلان و شکاکان در دین 402

ج - اسلام آورندگان غیر مؤمن 406

د - فاسقان و بداندیشان 407

ه- - آزار دهندگان به پیامبر 410

و - رو آوران به سوی ارتداد 412

ز - خیانت پیشگان 414

ادله حجیت صحابه در روایات 417

روایت یکم: نهی از دشمنی با اصحاب 418

روایت دوم: نهی از توهین به اصحاب 419

روایت سوم: اصحاب، ستارگان هدایت 420

روایت چهارم: جلوگیری اصحاب از فساد در دین 421

روایت پنجم: برتر بودن امت زمان پیامبر 421

بازاندیشی سند ودلالت این روایات 423

گفتار یکم - سند روایات 424

گفتار دوم: دلالت احادیث حجیت صحابه 430

گفتار سوم:روایات معارض 435

گفتار چهارم: تعارض با سیره صحابه 438

مبنای حجیت سلاطین و پادشاهان در اندیشه اهل سنت 443

تحلیل و نقدی بر این نظریه 449

مصداق شناسی حجت در اندیشه شیعی 455

مصداق شناسی حجت در روایات 458

حجت‌های پیوسته 463

فصل ششم واژگان وارث و وراثت 469

وارث و وراثت در قرآن کریم 472

ضرورت وراثت نبی در روایات 477

وارث و وراثت در لغت 481

وارث و وراثت در اصطلاح 482

مصداق شناسی وارث رسول اکرم صلی الله علیه و آله در روایات 486

خاستگاه مشروعیت وراثت نبوت 495

وراثت امام علی7 پس از پیامبر در اندیشه اسلامی 499

ماهیت شناسی میراث پیامبر 507

1 - آثار انبیای پیشین 508

2 - آثار و یادگاری‌های رسول اکرم صلی الله علیه و آله نزد ائمه: 511

فلسفه مواریث انبیا 515

فصل هفتم واژگان امیر و امارت 519

مفهوم شناسی امیر و امارت 522

مفهوم لغوی 523

امیر و امارت در اصطلاح 525

امیر و امارت در روایات رسول اکرم صلی الله علیه و آله 528

مصداق شناسی امیر مؤمنان در روایات 529

نگاهی به پیوست‌های آنچه گذشت 535

الف - امیرالمؤمنین لقب اختصاصی امام علی7 535

ب - پیوستگی میان امارت و رسالت 538

مبنا شناسی مشروعیت امارت امیر 541

الف - مبنای مشروعیت امارت امیر در نگاه اهل سنت 541

ب - مبنای مشروعیت امارت امیر در اندیشه شیعی 544

مشروعیت امارت امیرالمؤمنین در روایات 547

خبر از امیران ستم پیشه و گمراه‌گر 550

نگاهی به جریان امارت پس از رسول خدا9 555

رهیافتی بر کاربرد واژگان امیرالمؤمنین در عصر خلفا 561

احتجاج علی7 و یارانش با واژگان امیرالمؤمنین 566

فصل هشتم واژگان وزیر و وزارت 573

مفهوم وزیر و وزارت در لغت 576

مفهوم اصطلاحی واژگان وزیر و وزرات 579

وزیر و وزارت در قرآن 582

رهیافتی بر اهداف کاربردی وزارت هارون 586

پیوستگی میان وزارت علی7 و هارون 589

نگاهی به پیوند‌ها و اشتراکات وزارت علی7 و هارون 592

الف - اشتراک در مبانی انتخاب و مشروعیت الاهی 593

ب - اشتراک در اهداف اجرایی 598

پیشینه شناسی اعلام وزارت علی در روایات 604

اندیشه اثباتی و انکاری دانشمندان اسلامی در تداوم وزارت علی7 612

الف - انکار تداوم و بقای وزارت علی7 612

ب- اثبات تداوم وزارت امیرالمؤمنین7 616

1- روایات تداوم وزارت 616

2- تداوم وزارت علی در اندیشه دانشمندان شیعی 620

مفهوم وزیر و وزارت در سقیفه 624

تحریف در روایات وزارت 626

احتجاج امیرالمؤمنین7 و یارانش به روایات وزارت 629

مقدمه 15

پیشگفتار 19

فصل یکم واژگان امام و امامت 21

کاربرد واژه امام در قرآن 23

واژگان «امام» و «امامت» در روایات 30

روایات دسته اول 30

امامان الاهی و غیر الاهی 36

معنا شناسی امام و امامت 41

مفهوم لغوی امام 41

مفهوم «امام» و «امامت» در اصطلاح 45

الف - دانشمندان شیعی 46

ب - دانشمندان اهل سنت 49

جامعیت و مانعیت این تعریف‌ها 51

تبیین مفاهیم مشترک 53

روش شناسی متکلمان در تعریف امامت 55

نگرشی بر تفاوت تعریف کلامی امام و نبی 57

تفاوت و تشابه امامت و نبوت 61

تبیین تفاوت‌ها در تعریف‌های کلامی شیعه و سنی 63

الف - تطبیق میان حقیقت امامت و تعریف آن نزد اهل سنت 63

1 - لزوم تعیین و مشروعیت امام 64

2 - فرع انگاری امامت 67

3 - شرایط و اوصاف امام 70

4 - وجوب اطاعت از امام 72

بازخوانی تعریف امامت و تبیین تفاوت‌ها 76

1 - ریاست عامه 77

2 - نقض ولایت عامه با ولایت اهل حل و عقد 78

3 - وجوب اطاعت از غیر معصوم 79

نگاهی بر آنچه گذشت 83

ب - تطبیق میان حقیقت امامت و تعریف آن نزد امامیه 84

1 - ضرورت وجود امام 85

2 - چگونگی تعیین امام 86

تبیین قاعده لطف در الاهی بودن تعیین امام 87

3 - جایگاه اعتقادی امامت 89

4 - شرایط و اوصاف امام 92

الف - عصمت 93

ب - اعلمیت 95

ج - افضلیت 97

بازخوانی تعریف امامت و تبیین تفاوت ها 99

لحاظ نشدن هویت الاهی امامت در تعریف 100

تعریف پسین امامت با رویکرد الاهی 104

تحلیلی از تاثیرات بیرونی در تعریف مشهور امامیه 108

الف - تضاد‌های مذهبی 111

ب - تنش‌های سیاسی 114

تعریف امامت در روایات 116

نگرشی بر مصداق شناسی امام در روایات 120

فصل دوم واژگان خلیفه و خلافت 127

واژه‌ی «خلیفه» در قرآن 130

الف - شواهدی از آیات دسته یکم 130

ب - نمونه‌ای از آیات دسته دوم 133

کاربرد واژه خلیفه در روایات 139

ویژگی‌های حدیث اثنا عشر و خلفا 144

واژه یابی خلیفه و خلافت در لغت 147

خلیفه و خلافت در اصطلاح متکلمان 149

نسبت بین واژگان «امامت» و «خلافت» 155

نگاهی بر آنچه گذشت 157

تعریف خلافت با رویکرد الاهی 159

نگاهی تطبیقی میان مفهوم و مصداق خلیفه نزد شیعه و سنی 162

الف - مصادیق خلفای اثناعشر در اندیشه شیعی 163

نگرشی بر دلایل شیعه بر این مدعا 165

1 - آیات 166

2 - روایات 167

ب - مصداق شناسی خلفای اثنی عشر نزد اهل سنت 174

نقدی بر اندیشه مصداق انگاری اهل سنت 178

جایگاه اطاعت از خلفا نزد اهل سنت 182

روایات معارض 185

تحلیلی بر آنچه گذشت 187

بازخوانی تحول تاریخی مفهوم خلافت در عرف سیاسی و اعتقادی مسلمانان 188

تحول مفهوم خلافت در حیات تاریخی تشیع 189

پیدایش اعتقاد به مفهوم و مصداق خلفای اثنا عشر 194

تحول تاریخی مفهوم خلافت در نزد اهل سنت 200

بررسی نقش عناصر فرهنگی و سیاسی در تحول مفهوم خلافت 211

فصل سوم واژگان ولی و ولایت 217

ولی و ولایت و مولا در قرآن 220

مفهوم ولی در آیه ولایت 224

مصداق شناسی 227

وجه دلالت آیه ولایت بر ولایت علی 229

ولی و ولایت در روایات 230

معنا شناسی ولی و ولایت در لغت 233

مفهوم و مصداق ولی و ولایت در اندیشه اسلامی 236

ولی و ولایت در اندیشه اهل سنت 237

مفهوم و مصداق ولی و ولایت در اندیشه امامیه 243

بازخوانی تفاوت دو اندیشه 251

رهیافتی بر مفهوم و مصداق ولی و ولایت در روایات 253

منشا شناسی مشروعیت ولایت ولی در روایات 260

واژه مولا 262

فصل چهارم واژگان وصی و وصایت 271

کاربرد مفهومی و مصداقی وصی و وصایت در قرآن 274

دسته یکم: وصیت در امور مالی 274

دسته دوم - وصیت در امور اخلاقی و رفتار با دیگران 275

دسته سوم - توصیه به دین و محافظت از آن 277

مفهوم وصی و وصایت در روایات 282

جایگاه تشریعی وصایت در روایات 283

واژگان وصی و وصایت در لغت 286

مفهوم شناسی وصی و وصایت در اصطلاح 288

وصی و وصایت در اندیشه اهل سنت 290

دلیل انکار وصیت پیامبر9 نزد اهل سنت 293

1 - رضایت علی به خلافت دیگران 293

رهیافتی بر بی پایگی این ادعا 295

2 - روایت عایشه 299

3 - آخرین گفتار عمر 300

بررسی نا سازگاری‌ها 303

الف - روایات تعارض گونه عایشه 303

ب - روایات معارض دیگر 308

نگاهی بر آنچه گذشت 312

ضرورت وصی و وصایت دراندیشه شیعی 317

مصداق شناسی وصی در اندیشه شیعی 320

خاستگاه مشروعیت وصی در اندیشه شیعی 323

الف - دلیل عقلی بر ضرورت وصایت از باب لطف 323

ب - روایات تشریع وصایت 326

مصداق شناسی وصی در روایات 329

الف - روایات وصایت بلافصل امام علی7 330

روایات وصایت بقیه اوصیا 335

رهیافتی بر جایگاه مردمی وصی و وصایت 341

فصل پنجم واژگان حجت و حجیت 345

حجت و حجیت در قرآن 348

جایگاه مفهوم و مصداق حجت در روایات 354

مفهوم حجت در لغت 360

حجت در اصطلاح 361

ضرورت حجت در اندیشه دانشمندان اسلامی 365

جایگاه ابلاغ و تفهیم حجت بر مردم 370

مصداق حجت در اندیشه دانشمندان اسلامی 374

الف - مصادیق مشترک حجت در نزد شیعه و سنی 374

ب - رهیافتی بر مصادیق اختصاصی حجت 380

مصداق حجت در اندیشه اهل سنت 380

1 - حجیت مقامی و معرفتی اصحاب 381

تبیین ادله اهل‌سنت بر حجیت صحابه 385

ادله حجیت صحابه در آیات قرآن 386

پی آمدهای مقام حجیت صحابه 393

1 - نقد ناپذیر بودن صحابه 393

2 - حجیت کردار و گفتار صحابه 394

بازخوانی و نقد اندیشه حجیت صحابه 395

1 - تفاوت برداشت‌ها و شأن نزول ها 396

2 - تفاوت‌ها و تعارضات با دیگر آیات قرآن 400

الف - دو چهرگان منافق 400

ب - بیمار دلان و شکاکان در دین 402

ج - اسلام آورندگان غیر مؤمن 406

د - فاسقان و بداندیشان 407

ه- - آزار دهندگان به پیامبر 410

و - رو آوران به سوی ارتداد 412

ز - خیانت پیشگان 414

ادله حجیت صحابه در روایات 417

روایت یکم: نهی از دشمنی با اصحاب 418

روایت دوم: نهی از توهین به اصحاب 419

روایت سوم: اصحاب، ستارگان هدایت 420

روایت چهارم: جلوگیری اصحاب از فساد در دین 421

روایت پنجم: برتر بودن امت زمان پیامبر 421

بازاندیشی سند ودلالت این روایات 423

گفتار یکم - سند روایات 424

گفتار دوم: دلالت احادیث حجیت صحابه 430

گفتار سوم:روایات معارض 435

گفتار چهارم: تعارض با سیره صحابه 438

مبنای حجیت سلاطین و پادشاهان در اندیشه اهل سنت 443

تحلیل و نقدی بر این نظریه 449

مصداق شناسی حجت در اندیشه شیعی 455

مصداق شناسی حجت در روایات 458

حجت‌های پیوسته 463

فصل ششم واژگان وارث و وراثت 469

وارث و وراثت در قرآن کریم 472

ضرورت وراثت نبی در روایات 477

وارث و وراثت در لغت 481

وارث و وراثت در اصطلاح 482

مصداق شناسی وارث رسول اکرم صلی الله علیه و آله در روایات 486

خاستگاه مشروعیت وراثت نبوت 495

وراثت امام علی7 پس از پیامبر در اندیشه اسلامی 499

ماهیت شناسی میراث پیامبر 507

1 - آثار انبیای پیشین 508

2 - آثار و یادگاری‌های رسول اکرم صلی الله علیه و آله نزد ائمه: 511

فلسفه مواریث انبیا 515

فصل هفتم واژگان امیر و امارت 519

مفهوم شناسی امیر و امارت 522

مفهوم لغوی 523

امیر و امارت در اصطلاح 525

امیر و امارت در روایات رسول اکرم صلی الله علیه و آله 528

مصداق شناسی امیر مؤمنان در روایات 529

نگاهی به پیوست‌های آنچه گذشت 535

الف - امیرالمؤمنین لقب اختصاصی امام علی7 535

ب - پیوستگی میان امارت و رسالت 538

مبنا شناسی مشروعیت امارت امیر 541

الف - مبنای مشروعیت امارت امیر در نگاه اهل سنت 541

ب - مبنای مشروعیت امارت امیر در اندیشه شیعی 544

مشروعیت امارت امیرالمؤمنین در روایات 547

خبر از امیران ستم پیشه و گمراه‌گر 550

نگاهی به جریان امارت پس از رسول خدا9 555

رهیافتی بر کاربرد واژگان امیرالمؤمنین در عصر خلفا 561

احتجاج علی7 و یارانش با واژگان امیرالمؤمنین 566

فصل هشتم واژگان وزیر و وزارت 573

مفهوم وزیر و وزارت در لغت 576

مفهوم اصطلاحی واژگان وزیر و وزرات 579

وزیر و وزارت در قرآن 582

رهیافتی بر اهداف کاربردی وزارت هارون 586

پیوستگی میان وزارت علی7 و هارون 589

نگاهی به پیوند‌ها و اشتراکات وزارت علی7 و هارون 592

الف - اشتراک در مبانی انتخاب و مشروعیت الاهی 593

ب - اشتراک در اهداف اجرایی 598

پیشینه شناسی اعلام وزارت علی در روایات 604

اندیشه اثباتی و انکاری دانشمندان اسلامی در تداوم وزارت علی7 612

الف - انکار تداوم و بقای وزارت علی7 612

ب- اثبات تداوم وزارت امیرالمؤمنین7 616

1- روایات تداوم وزارت 616

2- تداوم وزارت علی در اندیشه دانشمندان شیعی 620

مفهوم وزیر و وزارت در سقیفه 624

تحریف در روایات وزارت 626

احتجاج امیرالمؤمنین7 و یارانش به روایات وزارت 629

فصل نه-م نگاهی به جریان خانه نشینی امیرالمؤمنین7 و شکیبایی آن حضرت 635

تصویری از رخداد انحراف از خلافت امیرالمؤمنین7 639

نشست اعتراض آمیز علی7 و خشونت حکومتیان 643

بهانه‌های مخالفان در کنار گذاشتن علی7 647

الف - جوان بودن 647

ب - ریاست طلبی 650

ج - شوخ طبعی 651

ارزیابی افکارعمومی نسبت به امیر المؤمنین7 652

الف - طرفداران علی7 653

ب - بی‌تفاوت‌ها 658

ج - دشمنان دیرینه علی7 659

علل دشمنی با علی7 664

1 - حسادت به رسول اکرم صلی الله علیه و آله 665

2 - کینه و حسادت به شخص امیرالمؤمنین7 667

موضع شکیبانه علی7 در برابر دشمنان 668

علل سکوت علی7 672

1 - سفارش پیامبر9 672

2 - مصلحت اسلام 675

3 - حفظ جان خود و یاران 678

فریادهای خاموش 679

منابع 683

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی

بسم الله الرحمن الرحیم

قال الله تعالی: {وَإِذِ ابْتَلَی إِبْرَاهِیمَ رَبّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمّهُنّ قَالَ إِنّی جَاعِلُکَ لِلنّاسِ إِمَاماً قَالَ وَمِنْ ذُرّیَتِی قَالَ لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ}⁽¹⁾

به یاد آر هنگامی که خداوند ابراهیم را به اموری چند امتحان کرد و او همه را به جای آورد، آنگاه خداوند به او فرمود: من تو را برای مردم امام قرار دادم، ابراهیم عرض کرد: این امامت را به فرزندان من نیز عطا می‌فرمایی؟ فرمود: عهد من هرگز به ستمکاران نمی‌رسد.

امام صادق× در مورد این آیه فرموده‌اند: «إنَّ اللهَ إتَّخَذَ إبراهیمَ عَبْداً قَبْلَ أَنْ یتَّخذَهُ نَبیّاً وَاتَّخَذهُ نَبِیّاً قَبْلَ أَنْ یتَخِذَهُ رَسُولاً وَاتَّخذهُ رَسُولاً قَبْلَ اَنْ یَتَّخذَهُ خَلیلاً وَاتَّخِذَهُ خَلیلاً قَبْلَ أَنْ یتَّخِذَهُ إماماً، فَقالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ اِماماً، رَأی عِظَمِ ذلِکَ قَالَ وَمِنْ ذُرّیَتِی قَالَ لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ»⁽²⁾

همان‌گونه که دیدیم خداوند چندین امتحان از حضرت ابراهیم خلیل الله به عمل آورد و پس از اعطای درجات متعدد، وی را به امامت منصوب فرمود، یعنی آن‌قدر مقام امامت بالاست که حتی پیامبران اولوالعزم نیز، پس از امتحانات متعدد و کسب درجات رفیع به آن مقام الاهی دست می‌یابند.

امام× در حقیقت اعلم و افهم نسبت به دین، نزدیک‌ترین و متقی‌ترین در پیشگاه الاهی، با فضیلت‌ترین فرد از جنس بشر، ترجمان حکمت و علم الاهی، حافظ دین از تغییر و تحریف و مفسّر شریعت و قرآن است. کلام امام× حق است پس اطاعت از او اطاعت از خداوند و تسلیم در مقابل قول و عمل او واجب است.

امام× با این همه عظمت دارای اوصاف و

ویژگی‌های منحصر به فردی است که در فرصتی مناسب باید به زیبایی به آن پرداخت.

بزرگ‌ترین و گسترده‌ترین موضوع اختلافی در جهان اسلام، مسئله جانشینی رسول خدا| و امامت و ولایت است. عنصر اساسی و سرچشمه همه اختلافات از نظر فقهی، عقیدتی، کلامی، سیاسی، اجتماعی و... - که باعث مشاجرات، مجادلات و حتی مبارزات گردیده است - عدم شناخت حقیقی و واقعی رکن رکین امامت است.

اثبات و تبیین زوایای گوناگون این مهم، با دلایل روشن و مستند و مستدل، وظیفه‌ای سترگ و عظیم برعهدۀ اندیشمندان مسلمان به ویژه علمای دین است.

مسلمانان در مورد امام‌شناسی به سه طریق ره پیموده‌اند:

اوّل: با درک این مهم که معرفت حقیقی نسبت به ساحت مقدس امام× از ضروریات و مبانی اعتقادی اسلام است، به حقانیت و عظمت امام× از طریق صحیح واقف گشته، مقامات باطنی امام× را درک نموده‌اند و به رهبری و هدایت امام× در تمامی اعصار اعتقاد دارند. این گروه امام را برترین ابناء جنس بشر دانسته و او را واسطه فیض بین خالق و مخلوق و مصداق اکمل «خلیفة الله فی الأرض» می‌دانند. جزاهم الله عن الاسلام اجراً!

دوّم: گروهی در اوصاف امام زیاده‌روی کرده، راه افراط پیموده‌اند، شأن بشری ائمه^ را فراموش کرده و گرفتار غلوّ شده‌اند. در نتیجه مقام امام× را تا حدّ الوهیت بالا برده‌اند. مکتب تشیع این دسته را خارج از اسلام و از آنان بی‌زاری و برائت می‌جوید. لعنة الله علیهم!

سوم: برخی نیز در شناخت حقیقی و کامل امام کوتاهی کرده و مقام آنان را تنزّل داده‌اند؛ نسبت به آیات قرآن و احادیث پیامبر| در این رابطه، اجتهاد در مقابل نصّ می‌نمایند. به مقام والا و الاهی امام اعتنایی نکرده، با مقدم داشتن مفضول بر افضل، از ولایت خدا و رسول| و جانشینان واقعی آن حضرت دور مانده‌اند. به شهر علم پیامبر| از دری به غیر از درب واقعی وارد شده و پس از فتنه بزرگ (انجمن شوم سقیفه) از اسلام راستین فاصله گرفتند. هَدیهُم الله ان شاء الله!

در این میان دیدگاه و مبانی اعتقادی تشیع در باب امام‌شناسی برگرفته از آیات هدایتگر قرآن کریم و احادیث نورانی ائمه معصوم^ است. وجود ادلۀ عقلی و نقلی فراوان، ضرورت تمسّک به امامت را به عنوان اصلی مسلّم از اصول اعتقادی اسلام قرار داده است. هر انسان منصف و آزاده‌ای با اندکی تأمل و تدبّر در معارف صحیح اسلام به واقعیت این مهم پی خواهد برد.

همه ادیان الهی آموزندۀ توحید، نبوت، عدل و معاد بوده‌اند، اما ویژگی مهم و منحصر به فرد مکتب اسلام، استمرارِ حرکت انبیاء توسط امامت و از طریق اهل‌بیت پیامبر اعظم| است تا آنجا که برخی گفته‌اند: مشروعیت خاتمیت حضرت رسول اعظم| به امامت و ولایت منصوب از طرف خداوند متعال است.

امام‌شناسی شیعیان برخوردار از اطلاعات وسیع، خِردورزی،

رعایت اعتدال، مبانی قوی، مستدل، مستند و ملاک شرعی برگرفته از آیات قرآن و سنّت صحیح و بی‌انحراف پیامبر اعظم| است.

در مقابل دیدگاه تشیع، مسلمان‌نمایانی هستند که فریفته کرشمۀ لذت فانی دنیا گردیده، وجود امام را مانع تحصیل مال و منال و حشمت و جلال جاهلی خود می‌دیدند؛ این دسته با عمل به منهیات، ارتکاب محرمات، ظاهرسازی و عوام‌فریبی، افکار مسلمانان را منحرف کردند و حقوق مسلّم اهل‌بیت^ را غصب نمودند. با این غصب، اصول اعتقادی و اصالت اسلام ناب محمدی| گرفتار انحراف، اکمال دین و اتمام نعمت جریحه‌دار، استمرار رسالت نبوی در امامت و ولایت حقیقی دچار وقفه شده و صدمات بزرگ و جبران‌ناپذیری به اسلام وارد گردید. انکار امامت به اندازه‌ای قبیح است که پیامبر اعظم| فرمودند:

«یا علیّ مَن أنکر إمامتک فقد أنکر نبوّتی»⁽¹⁾:

یا علی! کسی که امامت تو را انکار کند به تحقیق پیامبری مرا انکار کرده است.

در همان صدر اسلام به دلیل نداشتن امام‌شناسی قوی، پس از رحلت شهادت‌گونه پیامبر اعظم| چنان ظلم فاحشی بر امام مسلمین و خلیفه بلافصل رسول الله| - حضرت علی× - روا داشتند که آن حضرت از شدت غم و اندوه فرمودند:

«صبرتُ وفی العین قَذی وفی الحلقِ شَجی»⁽²⁾: صبر کردم در حالی که خار در چشم و استخوان در گلو داشتم.

غفلت از امام‌شناسی، مصائب و فجایعی را برای جهان اسلام به دنبال داشته است. برخی از اسفناک‌ترین نتایج غفلت و نداشتن امام‌شناسی مسلمین عبارتند از:

بی‌اعتنایی و عمل نکردن به آیات امامت و ولایت در قرآن کریم، نافرمانی و سرپیچی از التزام به احادیث، سیره و کلام پیامبر اعظم| به ویژه در امر خلافت ایشان، هتک حرمت به اهل‌بیت پیامبر اسلام^، ظلم و ستم به مقام مقدس حضرت فاطمۀ زهرا÷، محروم نمودن جامعه از رکن الاهی امامت؛ محروم نمودن مسلمین از عدالت و هدایت علوی؛ ایجاد اختلاف و تفرقه بین مسلمین؛ و... .

بنابراین، پژوهش و مطالعه علمی و مستند، بازشناسی،

بازگویی و بیان ابعاد متعدد امام‌شناسی ضرورتی انکارناپذیر است. کشف حقایق و درک عظمت و آثار وجودی امام، نیازمند تحقیقات عمیق، دقیق، گسترده و فراگیر، همراه با همت بلند، تلاش مستمر و اطلاع کامل از تاریخ و معارف صحیح اسلام است.

با وجود هزاران کتاب کوچک و بزرگ، قدیم و جدید، هنوز جامعه مسلمین از امام‌شناسیِ لازم برخوردار نبوده و برخی غبارها زدوده نشده است.

شیعه با افتخار از دانشمندان و محققان تمامی فرقه‌های اسلامی دعوت می‌نماید تا به اقتضای عقل و منطق، حق‌گرایی و روشن‌اندیشی، از تعصب جاهلانه و تشکیک بی‌پایه دست بردارند، و با تحقیقات گسترده و استوار به همراه براهین قاطع، دلایل واضح و محکم‌ترین مستندات نسبت به عظمت امام فروتنی نشان دهند. در نتیجه، ضروری است هر مسلمان مؤمنی در پاسخ به شبهات و ابهامات مربوط به امام‌شناسی آگاهی کامل داشته باشد تا بتوانیم نسبت به درّ غلطان وجود مقدس و جهان‌شمول امام× به صورت جامع الاطراف و واقع‌بینانه، شناخت صحیح و کاملی پیدا نموده و تصویر واقعی و زیبایی از امامت و ولایت الاهی به جهانیان عرضه نماییم.

کتاب بازخوانی تحوّلات اعتقادی امامت که توسط مجمع جهانی شیعه شناسی به زیور طبع آراسته و به جامعۀ اسلامی عرضه می‌گردد، دارای ویژگی‌های نیکو و پسندیده‌ای است که به اختصار اشاره می‌نماییم:

تبیین دقیق موضوع، ابتکار در تدوین و اسلوب تألیف، تبیین تفاوت‌ها و اشتراک‌ها در درک و فهم موضوع امامت، تطبیق دو روش اعتقادی و تاریخی، دوری از تعصّب و پیش‌داوری، بیان پیشینه‌های تاریخی، بیان ساده و روان با اسلوب آموزشی و فرهنگی، استفاده از کثرت منابع اعم از قدیم و جدید، بررسی واژه‌های مرتبط و معادل امامت و ولایت و... .

باشد که با رعایت اصول و ملاک‌های صحیح نویسندگی، روز به روز شاهد خلق چنین آثار علمی پژوهشی روشمند و مستدل باشیم. ان شاء الله

در راستای انجام این وظیفۀ بزرگ اسلامی، استاد معظم، اندیشمند محقق، پژوهش‌گر مدقّق، حضرت حجت‌الاسلام والمسلمین جناب آقای دکتر حاج شیخ حیدر مظفری ورسی از اعضاء هیأت علمی مجمع جهانی شیعه‌شناسی، با قلم عالمانۀ خویش پژوهشی وزین و ارزشمند را دربارۀ این موضوعِ بسیار مهم، به گونه‌ای به رشتۀ تحریر درآورده است که دارای تمام ویژگی‌های فوق الذکر است.

مطالعه این کتاب گران‌سنگ دارای ارزش و اهمیت فراوانی در راستای ارتقاء سطح علمی و تخصصی امام‌شناسی در جامعۀ اسلامی است. خداوند این زحمت زیاد و تلاش مستمر را از مؤلف عالیقدر به عنوان عبادت قبول نماید. ان شاء الله

کثر الله امثالهم، جزاه الله عن الإسلام اجراً، ادام الله ظله ودامت افاضاته

والسّلام علیکم وعلی جمیع اخواننا المؤمنین بولایة علیّ بن أبی‌طالب× فی اقطار العالم ورحمة الله وبرکاته

مسئول مجمع جهانی شیعه‌شناسی

انصاری بویراحمدی

پیشگفتار

سال یازدهم هجری یکی از غم انگیزترین و پرمخاطره‌ترین

سال‌ها در تاریخ اسلام است که در آن سال جامعه‌ی اسلامی با رحلت غم‌انگیز آخرین سفیر هدایت روبه‌رو گردید. با تأمل در رخدادهای زمان رحلت آن حضرت می‌توان گفت از مهمترین وقایع آن روزگار بحران فقدان رهبری در جامعه اسلامی بود که اصحاب و یاران رسول خدا برای حل مسئله‌ی رهبری و جانشینی آن حضرت رو در روی هم قرار گرفته بودند. عده‌ای بدون توجه به آموزه‌های برخواسته از قرآن و سنت پیامبر9 و با تکیه بر اندیشه قوم‌گرایی و بعضی اولویت‌های ظاهری نسبت به امامت و خلافت نگاهی ابزاری نموده و تنها آن را وسیله اقتدار گرایی و نظم دهنده اجتماعی می‌دانستند که با این اندیشه از میان خود فردی را برای جانشینی رسول اکرم صلی الله علیه و آله انتخاب کردند؛ ولی در برابر اینان، عده‌ای از یاران رسول خدا9 امامت و رهبری پس از آن حضرت را استمرار نبوت دانسته و ادعا داشتند که این مقام و منصب مانند نبوت یک مقام و منصب الاهی است و همان‌گونه که انتخاب نبی از عهده مردم بیرون بوده و نبی از جانب خداوند انتخاب می‌شود، امام و جانشینان پیامبر9 نیز باید از

جانب خداوند انتخاب شوند.

سرانجام این رویارویی‌ها در ماجرای امامت، این شد که مسلمانان از همان ابتدا با اختلاف در مصداق و دیگر شرایط امامت و رهبری در دوجهت و اندیشه متفاوت قرار گرفتند که پس از آن عالمان و دانشمندان اسلامی هر کدام با گرایش‌های مذهبی خاص و با رویکردهای گوناگون فقهی، کلامی، تفسیری، روایی، عرفانی و تاریخی نسبت به پدیده‌ی امامت و حقیقت آن، تحقیقات ارزشمند و نقدهای عالمانه‌ای نسبت به همدیگر ارائه نمودند.

اثر حاضر که حاصل تلاش‌ها و تجربیات علمی و آموزشی نگارنده در بنیاد فرهنگی امامت (تحت اشراف حضرت آیت الله سید علی میلانی) و نیز بنیاد فرهنگی جعفری است با روش میان رشته‌ای به مفردات الفاظ و واژگانی چون امام، خلیفه، ولی، وصی، وارث، حجت، امیر و وزیر و کاربردهای قرآنی، روایی، لغوی، اصطلاحی و تاریخی آنان که در حقیقت زیر ساخت‌های بحث امامت می باشد پرداخته است و به دور از هر‌گونه تعصب مذهبی و پیش داوری‌های جانب دارانه برخی شواهد و قراین مستند و علمی در شناخت مصداق واقعی امام و خلیفه پس از رسول خدا9 ارائه شده است.

فصل یکم: واژگان امام و امامت

کاربرد واژه امام در قرآن

واقعیت این است که از جهت علمی و عملی، قرآن کریم در کاربرد واژگان و پیام رسانی ، اطمینان آور و مورد توجه تمام دانشمندان اسلامی از هر صنف است که هر کدام سعی می‌کنند در بیان افکار و اندیشه خود با استناد به قرآن ادعای خود را به اثبات رسانند.

از طرف دیگر در داوری‌ها و رد یا پذیرش ادعای دیگران همواره قرآن را ملاک برتر قرار داده و به آن استناد می‌جویند که در این میان مسئله امامت و امام شناسی نیز در قرآن مورد توجه ویژه قرار گرفته است و در طول تاریخ اسلام دانشمندان اسلامی از هر فرقه و مذهبی سعی داشته‌اند با استناد به قرآن حقانیت مذهب خود را اثبات نمایند که پی جویی تمام مسائل امامت در قرآن و استدلال‌های آن از موضوع این نوشتار خارج بوده و آنچه متناسب با موضوع و هدف این نوشتار است، تنها جست و جوی واژه «امام» و مفهوم آن است. در این زمینه از بررسی آیات قرآن کریم به دست می‌آید که واژه امام (مفرد) و ائمه (جمع) دوازده بار در قرآن کریم به کار رفته است و از جهت مفهومی غالبا به همان معنای لغوی پیشوا استعمال شده است که می‌توان این آیات را به شش وجه تقسیم نمود:

وجه یکم - پنج آیه به معنای پیشوایان هدایت‌گر و اصلاح گران الاهی به ترتیب زیر آمده است:

«وَالَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ ازْوَاجِنَا وَذُرِّیَّاتِنَا قُرَّةَ اعْیُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ امَامًا»(⁽¹⁾)

و کسانی که می‌گویند پروردگارا از همسران و فرزندان مان مایه روشنی چشم ما قرار ده و ما را برای پرهیزگاران پیشوا گردان.

«وَاذِ ابْتَلَی ابْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَاتَمَّهُنَّ قَالَ انِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ امَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّیَّتِی قَالَ لا یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ»(⁽²⁾)

(به خاطر آورید) «هنگامی که خداوند ابراهیم را با وسایل گوناگونی ازمود و او به خوبی از عهده این ازمایش‌ها بر آمد خداوند به او فرمود: من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم ابراهیم عرض کرد از دودمان من نیز امامی قرار بده خداوند فرمود: پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد» «یعنی تنها فرزندان معصوم تو شایسته این مقامند».

و در آیه 72 سوره انبیا می‌فرماید اسحاق و یعقوب را مردمانی صالح قرار دادیم پس از آن می‌فرماید:

«وَجَعَلْنَاهُمْ ائِمَّةً یَهْدُونَ بِامْرِنَا وَاوْحَیْنَا الَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ»(⁽³⁾)

و آنان را پیشوایان قرار دادیم که

به فرمان ما (مردم را) هدایت می‌کردند و انجام کارهای نیک را به آنان وحی کردیم.

و در سوره سجده می‌فرماید:

«وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ ائِمَّةً یَهْدُونَ بِامْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَکَانُوا بِایَاتِنَا یُوقِنُونَ»(⁽¹⁾)

از آنان پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما مردم را هدایت می‌کردند چون شکیبایی می‌نمودند و به آیات ما یقین داشتند.

«وَنُرِیدُ ان نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الارْضِ وَنَجْعَلَهُمْ ائِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ»(⁽²⁾)

«ما می‌خواستیم بر مستضعفان زمین منت نهیم و آنان را پیشوا و وارثان روی زمین قرار دهیم.»

وجه دوم - دو آیه به معنای امامان و پیشوایان ضلالت و گمراه کننده آمده است:

درباره فرعونیان گوید:

«وَجَعَلْنَاهُمْ ائِمَّةً یَدْعُونَ الَی النَّارِ وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ لا یُنْصَرُونَ»(⁽¹⁾)

«و آنان (فرعونیان) را پیشوایانی قرار دادیم که به آتش دوزخ دعوت می‌کنند و روز رستاخیز یادی نخواهند شد.»

«وَانْ نَکَثُوا ایْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقَاتِلُوا ائِمَّةَ الْکُفْرِ انَّهُمْ لا ایْمَانَ لَهُمْ»(⁽²⁾)

اگر پیمان خود را پس از عهد خود بشکنند و آیین شما را مورد طعن قرار دهند با پیشوایان پیکار کنید چرا که آنان پیمانی ندارند.

وجه سوم - یک مورد به معنای جامع میان پیشوایان هدایت و ضلالت به کار رفته است:

«یَوْمَ نَدْعُو کُلَّ انَاسٍ بِامَامِهِمْ»(⁽³⁾)

(به یاد آورید) روزی را که هر گروهی را با پیشوایشان می‌خوانیم.

وجه چهارم - دو آیه درباره تورات کتاب آسمانی حضرت موسی استعمال شده است:

«وَمِنْ قَبْلِهِ کِتَابُ مُوسَی امَامًا وَرَحْمَةً وَهَذَا کِتَابٌ مُصَدِّقٌ لِسَانًا عَرَبِیًّا لِیُنْذِرَ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَبُشْرَی لِلْمُحْسِنِینَ»(⁽¹⁾)

«پیش از آن کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود و این کتاب هماهنگ با نشانه‌های تورات است در حالی‌که به زبان عربی فصیح و گویا است تا ظالمان را بیم دهد و برای نیکوکاران بشارتی باشد.»

«افَمَنْ کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَیَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ وَمِنْ قَبْلِهِ کِتَابُ مُوسَی امَامًا وَرَحْمَةً»(⁽²⁾)

آیا آن کسی که دلیل آشکاری از پروردگار خویش دارد و به دنبال شاهدی از سوی او می‌باشد و پیش از آن کتاب که پیشوا و رحمت بود.

وجه پنجم - یک آیه به معنای طریق و راه روشن به کار رفته است:

«فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ وَانَّهُمَا لَبِامَامٍ مُبِینٍ»(⁽³⁾)

آنها را نیز به کیفر رسانیدیم و این هر دو شهر «اصحاب ایکه و قوم لوط» برای اهل اعتبار راهی روشن و آشکار است.

وجه ششم - یک آیه به معنای لوح محفوظ آمده است:

«وَنَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثارهُمْ وَکُلَّ شَیْءٍ احْصَیْنَاهُ فِی امَامٍ مُبِینٍ»(⁽¹⁾)

و آنچه را که از پیش فرستاده‌اند و تمام آثار آنان را می‌نویسیم و همه چیز را در کتاب آشکار کننده بر شمردیم.(⁽²⁾)

از آیاتی که نگارش یافت، مفاهیم و گزینه‌های ذیل در رابطه با امامت به دست می‌آید:

الف - در بیشتر این آیات امام و ائمه به همان معنای پیشوا آمده است که حتی در موردی که سخن از کتاب آسمانی حضرت موسی در میان بود نیز همان جنبه هدایت گری آن که کار پیشوایان است در قالب بشارت و انذار مطرح شده بود چنانکه خداوند یکی از شئون قرآن را نیز همان هدایت‌گری معرفی نموده است:

«انَّ هَذَا الْقرآن یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ اقْوَمُ وَیُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ»(⁽³⁾)

این قرآن به راهی که استوارترین راههاست هدایت می‌کند و به مؤمنانی که اعمال صالح انجام میدهند بشارت می‌دهد.

بنابراین کتاب آسمانی، پیشوایان و هدایت گرانی از جانب خداوند هستند.

ب - هم‌چنین از این آیات به دست آمد که در هر جامعه‌ای وجود امام و پیشوا ضرورت دارد اما در نهایت آن پیشوایان طبق آیات دسته یکم و

دوم یا امامان هدایت هستند یا پیشوایان ضلالت و گمراهی.

ج - نیز از این آیات به دست آمد که امامان هدایت و ضلالت هر کدام ویژگی‌های خاصی دارند مانند اینکه امام هدایت‌گر دارای مقام جعلی و تأیید شده از جانب خداوند است؛ زیرا در آیات دسته یکم واژگان «و جعلنا للمتقین اماما» (فرقان /74) و جمله «انی جاعلک لناس اماما» (بقره/124) و جمله و «جعلناهم ائمة» (انبیا/73) «و جعلنا منهم ائمة» (سجده/24) و نیز «نجعلهم ائمة» (قصص/5) با صراحت گویای این است که امامان و پیشوایان هدایت‌گر از جانب خداوند انتخاب شده‌اند و مقام امامت را با جعل الاهی به دست آورده‌اند و پس از آن نیز با جمله و «اوحینا الیهم فعل الخیرات» (انبیا/73) همواره با عنایت و راهنمایی الاهی به هدایت‌گری راستین خود ادامه می‌دهند.

اما در برابر امامان هدایت‌گر، امامان گمراه و ضلالت پیشه قرار دارند که آنان هیچ‌گونه تأیید و احترام از جانب خداوند ندارند و از مشخصات آنان «نکثو ایمانهم» (توبه/5) پیمان شکنی و «یدعون الی النار» (قصص/41) دعوت به سوی آتش و خواری و دور بودن از نصرت و یاری خداوند است.

سرانجام اینکه، مفاهیم به دست آمده از واژه «امام» در این آیات می‌تواند راهکار خوبی باشد برای مسلمانان تا در مسیر امامت پژوهی و انتخاب امام پس از رسول خدا9، میان امامان حق گرا و باطل را تشخیص دهند و در دام پیشوایان دروغین و فرعونیان قرار نگیرند و سعی کنند با اندیشه‌ای حق جویانه و بدون هیچ تعصب و غرض ورزی، امامان هدایت شده و مورد تأیید الاهی را

سرمشق و پیشوای خود قرار دهند؛ زیرا حرکت به دنبال آنان است که سبب نجات رهروان می‌گردد. فخررازی در این زمینه می‌نگارد «کسی که به مقام هدایت نائل می‌گردد، هدایت او به امر خداست».(⁽¹⁾)

واژگان «امام» و «امامت» در روایات

کلمه امام از صریح‌ترین واژگانی است که بارها رسول اکرم صلی الله علیه و آله و باقی معصومین: آن را درباره رهبر و پیشوای مسلمانان بعد از آن حضرت به کار برده‌اند و با دقت در متن این روایات می‌توان به این مطلب دست یافت که برخی از آنان بحث امامت را به صورت عام مطرح کرده‌اند و در بعضی، مصداق هم تعیین شده است که در اینجا به تناسب بحث ابتدا به روایاتی که به طور مطلق امام و ائمه را ذکر نموده‌اند اشاره میشود و روایاتی که در آنان تعیین مصداق شده است در پایان بخش تعریف امامت نگارش خواهد یافت.

روایات دسته اول

در روایتی از پیامبر9 درباره فرمان برداری و اطاعت از امام نقل شده است:

«تمسکوا بطاعة ائمتکم و لا تخالفوهم فان طاعتهم طاعة الله و معصیتهم معصیة الله»؛(⁽²⁾)

«اطاعت امامان را پیشه خود کنید و با آنان مخالفت نکنید؛ زیرا اطاعت آنان اطاعت خدا و معصیت آنان معصیت

خدا است.»

در این حدیث با واژه «ائمه» که جمع امام است به طور مطلق، امر به اطاعت امامان و پیشوایان نموده و مردم را از مخالفت آنان برحذر داشته است و این نکته اساسی نیز مطرح شده است که پیوستگی گسست ناپذیری میان اطاعت خداوند و اطاعت امام است.

در این زمینه احادیث فراوانی در منابع شیعه و سنی، معروف به احادیث اثنی عشر، نقل شده است که در بعضی از آنان واژه «خلیفه»، در بعضی واژه «امیر» (این دو دسته در بخشی جداگانه بررسی خواهد شد) و در بعضی واژه «ائمه» آمده است که به تناسب بحث واژه «امام»، به شواهدی اشاره می‌شود.

در حدیثی از رسول خدا9 نقل شده است:

«الائمة من بعدی اثنا عشر کلهم من قریش»(⁽¹⁾)

امامان بعد از من دوازده نفرند که همه شأن از قریش هستند.

ابوسعید خدری نیز از رسول خدا9 نقل نموده است که آن حضرت فرمود:

الائمة من بعدی اثنی عشر(⁽²⁾)

پیشوایان بعد از من دوازده نفرند.

و هم‌چنین آن حضرت فرمود:

«الائمة من بعدی اثنی عشر عدد شهور الحول»(⁽¹⁾)

پیشوایان بعد از من دوازده نفرند که به تعداد ماه‌های سال هستند.

و هم‌چنین از ابوذر نقل شده است که از رسول خدا9 سؤال نمودم:

«کم الائمة من بعدک قال عدد نقباء بنی اسرائیل»(⁽²⁾)

تعداد پیشوایان بعد از شما چند نفرند؟ «حضرت فرمود به اندازده نقبای بنی اسرائیل که آنان دوازده نفر بودند.»

و هم‌چنین از جابر بن عبدلله انصاری نقل شده است:

قلت یا رسول الله و ما عدة الائمه فقال «یا جابر سئلتنی رحمک الله عن الاسلام باجمعه عدتهم عدة الشهور عند الله و هی عند الله اثنا عشر شهرا»(⁽³⁾)

ای فرستاده خدا! تعداد پیشوایان چند نفرند؟ حضرت فرمود: ای جابر! خدا تو را رحمت کند، از من درباره تمام اسلام سؤال نمودی. تعداد ائمه به تعداد ماههای سال نزد خداوند است و تعداد ماهها نزد خداوند دوازده ماه است.

سرانجام اینکه این‌گونه روایات از رسول خدا9 در منابع فراوان وارد شده است که سید بن طاووس تعداد روایات ائمه اثنا عشر را تا چهل حدیث ذکر نموده است.(⁽¹⁾) و روایاتی که در اینجا ذکر شد برای اثبات این مطلب بود که واژه «امام» و «ائمه» در زمان رسول خدا9 کاربرد فراوان داشته است. گرچه در روایاتی که ذکر شد نام ائمه دوازده‌گانه به میان نیامده است، ولی در برابر آنان روایات فراوان دیگری از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که نام‌های امامان دوازده‌گانه تصریح شده است که این روایات را در پایان فصل خواهیم آورد.

نکته دیگر: در برخی روایات آمده بود که امامان از قریش هستند و دیگر توضیح نیامده بود که مراد کدام طائفه از قریش است؛ ولی در همین رابطه روایتی از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است که تفسیرگر واژه «قریش» در آن احادیث است. حضرت می‌فرماید:

«ان الائمة من قریش غرسوا فی هذا البطن من هاشم لا تصلح علی سواهم و لا تصلح الولاة من غیر هم»(⁽²⁾)

امامان از قریش‌اند که از طریق بنی هاشم در قریش به وجود آمده‌اند امامت در شأن غیر آنان نیست و والیان از غیر آنان نمی‌شوند.

هم چنین حدیث دیگری که درباره امام شناسی در منابع شیعه و سنی نقل شده است، حدیث معروفی است از رسول اکرم صلی الله علیه و آله که آن حضرت دوری گزیدن از امام و نشناختن امام را مساوی با مرگ جاهلی دانسته است. این روایات با تعابیر مختلف نقل شده است که در حقیقت سرانجام و سرنوشت مخالفان و منکران امامت را معرفی نمودهاند.

در حدیثی از پیامبر9 نقل شده است:

من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیَة(⁽¹⁾)

«کسی که بمیرد و امام زمانش را نشناخته باشد با مرگ جاهلی از دنیا رفته است.»

در مسند احمد بن حنبل به نقل از پیامبر9 آمده است:

«من مات بغیر امام مات میتة جاهلیة»(⁽²⁾)

کسی که بدون شناخت امام بمیرد در حقیقت با مرگ جاهلی از دنیا رفته است.

هم چنین از آن حضرت نقل شده است:

من مات و لا امام له مات میتة جاهلیة؛(⁽³⁾)

کسی که بمیرد در حالی‌که عقیده به امامی نداشته باشد با مرگ جاهلی از دنیا رفته است.

ابن ابی الحدید این حدیث را از عبدالله فرزند عمر نقل نموده و به جریانی اشاره می‌کند که عبدالله شبانه به در خانه حجاج بن یوسف ثقفی حاضر شد و خواست برای خلافت عبدالملک با وی بیعت کند و از جانب حجاج تحقیر شد؛ زیرا حجاج به جای دست، پای خود را از رختخواب به سوی عبدالله دراز نمود و گفت دست خود را به پای من متصل کن.(⁽¹⁾)

و در منابع شیعی نیز این حدیث فراوان نقل شده است که از جمله علامه مجلسی این حدیث را با چهل سند از منابع اختصاصی شیعه نقل نموده است.(⁽²⁾)

کلینی نیز در «اصول کافی» در باب جداگانه‌ای این روایات را نقل نموده که از جمله آنان حدیث فضیل بن یسار است که گوید روزی امام صادق علیه السلام به ما فرمود:

«قال رسول الله من مات و لیس له امام فمیتته میتة جاهلیة فقلت قال ذالک رسول الله فقال ای و الله قد قال»(⁽³⁾)

رسول خدا9 فرمود هر که بمیرد و امام را نشناسد، با مرگ جاهلی مرده است. من گفتم: رسول خدا9 این را گفته است؟ حضرت فرمود: آری به خدا.

سرانجام اینکه بر اساس روایات یاد شده، انکار امامت سبب مرگ جاهلانه می‌شود و از این روایات و نیز مجموع روایاتی که پیش از این ذکر شد، میتوان به این نتیجه دست یافت که واژگان «امام» و «ائمه» در زمان رسول خدا9 کاربرد داشته و از متن بسیاری از این روایت‌ها می‌توان استنباط نمود که منظور آن حضرت از «امام»، معنای رهبری و پیشوایی بعد از ایشان بوده است و این معنا برای مخاطبان و امت اسلامی در آن روزگار روشن بوده است؛ زیرا در هیچ یک از این روایات نیامده است که اصحاب از معنای امام پرسش نموده باشند بلکه طبق برخی روایات که ذکر شد تنها از تعداد پیشوایان سؤال شده که آن حضرت جواب داده است و این بدان معناست که معنای امام نزد اصحاب روشن بوده است. ما در اینجا به ذکر همین مقدار از روایات در کاربرد واژگان «امام» و «ائمه» بسنده می‌کنیم.

امامان الاهی و غیر الاهی

از آنجا که بحث امامت از جهت اعتقادی اهمیت فراوانی دارد، توجه به این مطلب ضرورت دارد که در شناخت امام همیشه این‌گونه نیست که افراد به معرفت واقعی دست یابند و به هر کسی که ادعای امامت و پیشوایی نماید، بتوان اقتدا نمود؛ زیرا با دقت در مفهوم واژه «امام» و «ائمه» روشن می‌شود که این واژگان از جهت کاربرد مفهومی، دو گونه امام و پیشوا را مطرح نموده است که یکی با پشتیبانی الاهی و دیگری غیر الاهی است.

در روایتی از امام صادق علیه السلام در این باره با

استناد به آیات قرآن نقل شده است که:

«ان الائمه فی کتاب الله امامان قال الله تعالی و جعلنا هم ائمه یهدون بامرنا(⁽¹⁾) لا بامر الناس یقدمون امر الله قبل امرهم و حکم الله قبل حکمهم - قال و جعلنا هم ائمة یدعون الی النار(⁽²⁾)یقدمون امرهم قبل امر الله و حکمهم قبل حکم الله و یاخذون باهوائهم خلاف ما فی کتاب الله عز و جل»(⁽³⁾)

پیشوایان در کتاب خدا دو گونه‌اند: 1- خداوند می‌فرماید آنان را پیشوا قرار دادیم که به فرمان ما هدایت کردند نه به خواهش‌های مردم؛ و به فرمان الاهی پیش از فرمان خود اقدام می‌کردند و حکم خدا را پیش از حکم خود اجرا می‌کردند 2- آنان را پیشوایان قرار دادیم که به آتش دوزخ دعوت می‌کنند و آنان به فرمان خود پیش از فرمان خدا اقدام می‌کنند و نیز خواهش خود را پیش از حکم خدا اجرا نموده، به خواهش‌های نفسانی خود بر خلاف دستور خدا عمل می‌کنند.

درباره آثار عملی پیروی از این دو پیشوا از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است:

سمعت رسول الله یقول قال الله تبارک و تعالی لا عذ بن کل رعیة دانت بطاعة امام لیس منی و ان کانت الرعیة فی نفسها غیر برة و لا رحمن کل رعیة دانت بامام عادل منی و ان کانت الرعیة فی نفسها غیر برة و لا تقیة(⁽¹⁾)

شنیدم از رسول خدا9 که می‌فرمود: خدای تعالی می‌فرماید هر رعیتی که نزدیک شود به امامی که از جانب من نیست بطور مسلم او را عذاب می‌کنم اگر چه آن رعیت نیکوکار باشد و هر رعیتی که نزدیک شود به امامی که از جانب من است بطور مسلم او را رحم کنم اگر چه به خودی خود نیکوکار نباشد.

در روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که رسول خدا9 درباره پیشوایان بر حق و پیشوایان ستمگر فرمودند:

«سیکون من بعدی ائمة علی الناس من الله من اهلبیتی یقومون فی الناس فیکذبون و یظلمهم ائمة الکفر و الضلالُ اشیاعهم»(⁽²⁾)

پیشوایان از خاندانم از جانب خداوند برای مردم گماشته می‌شوند و آنان در میان مردم قیام می‌کنند و

مردم آنان را تکذیب می‌کنند و پیشوایان کفر و ضلالت و پیروانشان به آنان ستم می‌کنند.

امیرالمؤمنین علیه السلام در نامه‌ای به محمد بن ابی بکر به امامان هدایت‌گر و امامان ستمگر اشاره نموده می‌فرماید:

«فانه لا سواء امام الهدی و امام الردی و ولیّ النبی و وعدو النبی»(⁽¹⁾)

پس پیشوای هدایت گر و گمراه گر هیچ‌گاه یکسان نخواهند بود چنانچه دوستان پیامبر9 و دشمنانش برابر نیستند.

و هم‌چنین در لغت نیز «امام» مفهوم عام دارد که شامل پیشوای هدایت‌گر و ستمگر می‌شود.

در «لسان العرب» آمده است:

«الامام کل من ائتم به قوم کانو علی صراط المستقیم او کانو ضالین»(⁽²⁾)

امام کسی است که گروهی به او اقتدا کنند، اعم از اینکه بر راه هدایت باشند یا بر گمراهی.

بنابراین واژه امام از جهت کاربرد مفهومی، معنایی عام دارد که شامل امام هدایت کننده و امام گمراه کننده می‌شود و برای دست یابی بهتر به این مطلب کافی است که سیر تاریخی امامت بعد از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله مورد دقت قرار بگیرد؛ زیرا به خوبی روشن است همان‌گونه که در این روایات به ویژه روایت آخر پیامبر9 پیش بینی نموده بود، همواره در برابر پیشوایان و امامان که از خاندان پیامبر9 بودند کسان دیگری با در دست گرفتن قدرت اجتماعی، به آنان ستم کرده و مردم را از رهبری خدامحورانه آنان محروم نمودند و پس از آن پیدایش اندیشه‌های گوناگون درباره امامت سبب شد که امامت و رهبری مسلمانان تبدیل شود به حکومت‌های موروثی و سلطنت استبدادی که مهم‌ترین برنامه‌شان ستیزه جویی با خاندان رسالت بود و از جهت سیاسی و اجتماعی موفق شدند که خاندان پیامبر9 را به انزوا کشانیده و حتی مردم را از شنیدن سخنان و راهنمایی‌های پیشوایان ائمه اهل‌بیت محروم نمایند که این مطلب یکی از خسارت‌های جبران ناپذیر در تاریخ امامت است و از آنجا که در این نوشتار هدف، بررسی کاربردی و مفهومی واژگان «امام» و «امامت» است، به همین مقدار از کاربرد واژه «امام» به وسیله‌ی رسول اکرم صلی الله علیه و آله اکتفا و بحث تاریخی امامت را به مجال دیگر واگذار می‌کنیم.

معنا شناسی امام و امامت

پس از بحث پیشین مناسب است که این واژه از جهت مفهومی و معنا شناختی بررسی شود، هر چند الفاظ به صورت دقیق و قطعی همه ابعاد را نشان نمی‌دهد اما این را هم نمی‌توان انکار نمود که در مواردی برخی واژه‌ها دارای پیام روشنی هستند که برای همگان فهمیدنی بوده و در مواردی با قرائن دیگر، مبنای فکر و استنباط اندیشمندان قرار می‌گیرد؛ از آن جمله واژه «امام» و مشتقات آن است که با آن همه کاربرد در زمان رسول خدا9 و نیز تعیین مصداق برافراد خاص می‌توان با قرائنی به دست آورد که در آن روایات هدف رسول خدا9 طرح ریزی امامت و پیشوایی پس از خود بوده است.

مفهوم لغوی امام

واژه «امام» در لغت از ریشه «امَّ» و مهموز الفاء و مضاعف به معنای پیشوا، پیشرو و مقتداست اعم از اینکه فرد هدایت‌گر مؤمن و عادل باشد یا اینکه فردی ستمگر و گمراه. در «معجم مقاییس اللغة» آمده است:

الامام کل من اقتدی به و قدم فی الامور(⁽¹⁾)

کسی که به او اقتدا شود و در کارها پیش افتد امام است.

ابن منظور در لسان العرب معتقد است که امام (جلو و مقدم) با فتح همزه و نیز امام (پیشوا) با کسر همزه از ریشه «امّ یؤمّ » به معنای قصد کردن و پیش گرفتن است و گفته می‌شود:

«امّ القوم و امّ بهم تقدمهم و هی الامامة و الامام کل من ائتم به قوم کانو علی صراط المستقیم او کانو ضالّین»(⁽¹⁾)

گروهی را امامت کرد و بر آنان مقدم شد و امامت هم همین است و امام کسی است که گروهی به او اقتدا کنند اعم از اینکه بر راه هدایت باشند یا بر ضلالت و گمراهی.

و هم‌چنین امام به معنای قیم، و سرپرست، طریق و راه نیز آمده است.(⁽²⁾)

راغب در «مفردات» می‌نگارد:

الامام المؤتم به، انسانا کان یقتدی بقوله او فعله او کتابا او غیر ذلک محقا کان او مبطلا و جمعه الائمة(⁽³⁾)

امام کسی است که به او اقتدا شود، انسان باشد که به سخنان یا کردار او اقتدا کند یا کتاب باشد یا غیر آن حق باشد یا باطل و جمع آن ائمه است.

هم چنین در برخی منابع آمده است که امام با

کسر و امام با فتح هر دو به معنای پیشوای قوم آمده است و امام اقسام دارد:

الف - پیشوا و رئیس؛ کقولهم امام المسلمین.

ب - به معنای کتاب؛ کقوله تعالی (یوم ندعو کل اناس با مامهم.)(⁽¹⁾)

ج - به معنای طریق واضح و روشن که به آن اقتدا شود. کقوله تعالی:

و انهما لبامام مبین؛(⁽²⁾)

یعنی آن دو (ابراهیم و لوط) در راهی روشن هستند.

هم چنین درباره معنای امام آمده است:

الامام من یؤتم به و لازم ان یکون جامعا للکمالات و ضابطا لصفات الالهیه حتی یهتدی به(⁽³⁾)

امام کسی است که به او اقتدا شود و لازم است که دارای کمالات و دربردارنده صفات الاهی باشد تا به واسطه آن دیگران هدایت شوند.

بنابراین واژه «امام» در لغت به معنای پیشوا است که دیگر افراد در کارهایشان به او اقتدا کنند و در نهایت آن امام یا هدایت شده و هدایت‌گر است یا اینکه در نهایت آن امام یا پیشوای هدایت شده و پیشوای ضلالت و گمراه کننده.

ائمه: این واژه در روایات و آیات قرآن کاربرد فراوان دارد و از جهت ضبط لغوی و ادبی

جمع به معنای پیشوایان است. در بعضی منابع آمده است: امام بر وزن صیام و قیام مصدر است و جمع آن ائمه می‌باشد.(⁽¹⁾)

امامت: این واژه در قرآن نیامده است؛ اما در روایات فراوان است که برای معنا شناسی امامت یک شأن از شئون، امام است که مربوط می‌شود به جنبه رهبری و هدایت گری امام.

در برخی منابع درباره رابطه مفهومی میان دو واژه امام و امامت آمده است:

الامامة عهد تکونی فی نفس الامام حتی یتعلق به العهد التشریعی فاذا لم یوجد فی الذات اقتضاء الامامة لا یمکن انتخابه و جعله اماما لناس حتی یاتمو به فی اعتقاداتهم و اخلاقهم و معاشهم و معادهم(⁽²⁾)

امامت پیمان تکوینی است در ذات امام تا اینکه بر آن پیمان تشریعی تعلق گیرد (یعنی از جانب خداوند رسمامأمور شود به رهبری و ارشاد مردم) پس اگر در ذات امام زمینه امامت یافت نشد امکان ندارد که او را به امامت انتخاب نماید تا مردم به او در اعتقادات اخلاق، زندگی و آخرت شأن اقتدا کنند.

هم چنین در برخی منابع در این زمینه آمده است:

ان الامامة فی اللغة تساوق الهدایة و الهدایة کما یذکر اللغویین

لها معنیان و...؛

امامت در لغت مساوی است با هدایت و هدایت آن‌گونه که لغویین گفته‌اند دارای دو معنا است.

در ادامه گوید یکی تنها نشان دادن راه است و دیگری رساندن به هدف و معنای دوم شامل یکم نیز می‌شود و مراد ما دراینجا از بحث «امامت» معنای دوم است.(⁽¹⁾)

مفهوم «امام» و «امامت» در اصطلاح

اشاره

پیش از ارائه تعریف‌های اصطلاحی و گفتار دانشمندان اسلامی، توجه به این مطلب ضرورت دارد که بحث معنا شناسی اصطلاحی یا تعریف امامت، نشان دهنده تصور اعتقادی است که دانشمندان اسلامی نسبت به امامت و جایگاه اعتقادی آن دارند و با تعریف امامت است که مسئله چیستی امامت روشن می‌شود که مناسب است به برخی تعریف‌های دانشمندان و متکلمان اشاره گردد:

الف - دانشمندان شیعی

1 - شیخ مفید:

ان الائمه القائمین مقام الانبیا فی تنفیذ الاحکام و اقامة الحدود و حفظ الشرایع و تادیب الانام(⁽¹⁾)

پیشوایان (امامان) جانشینان جایگاه انبیا هستند در اجرای احکام و برپایی حدود و نگه داری شریعت و تربیت مردم.

هم چنین ایشان در جای دیگری تصویری روشن در تعریف امامت ارائه داده، می‌گوید:

فان قیل ما حدا الامامة

اگر گفته شود امامت چیست؟

فالجواب الامام هو الانسان الذی له ریاسة عامة فی امور الدین و الدنیا نیابة عن النبی(⁽²⁾)

پس جواب این است که امام انسانی دارای ریاست و زعامت فراگیر در امور دین و دنیا به نیابت از نبی است

هم چنین ایشان در کتاب «الافصاح» تعریف دیگری ارائه نموده و گوید: امامت یعنی

پیشوایی در آن چیزی که باید دیگران از او فرمان برداری نمایند.(⁽¹⁾)

2 - خواجه نصیر طوسی:

الامامة رئاسة عامة دینیة مشتملة علی ترغیب عموم الناس فی حفظ مصالحهم الدینیة و الدنیویه و زجرهم عما یضرهم بحسبها(⁽²⁾)

امامت زعامت همگانی دینی است که دربردارنده تشویق مردم در نگهبانی مصالح دینی و دنیایی ایشان است و نیز بازدارنده مردم از آنچه ضرر بر مصالحشان دارد.

3 - شیخ طوسی:

الامام هو الانسان الذی له الریاسة العامة فی الدین و الدنیا بالاصالة فی دار التکلیف(⁽³⁾)

امام انسانی است که دارای زعامت فراگیر است در دین و دنیا بالاصاله (نه نیابت) در محدوده تکلیف.

4 - فاضل مقداد:

الامامة ریاسة عامة لشخص من الاشخاص فی امور الدین و الدنیا؛(⁽⁴⁾)

امامت زعامت فراگیر است برای فردی از افراد در امور دین و دنیا.

5 - ابن میثم بحرانی:

الامام هو الانسان له الامامة و هی رئاسة عامة فی امور الدین و

الدنیا بالاصالة؛(⁽¹⁾)

امامت زعامت فراگیر است برای فردی از افراد در امور دین و دنیا بالاصاله (نه نیابت).

6 - سید اسماعیل نوری طبرسی:

الامامة هی الریاسة العامة الهیه خلافة عن رسول الله فی امور الدین و الدنیا بحیث یجب اتباعه علی کافة الامة(⁽²⁾)

امامت زعامت فراگیر الاهی و جانشین رسول خدا9 است در امور دین و دنیا به گونه‌ای که پیروی از آن بر همه امت واجب است.

7 - میرزا احمد آشتیانی: ایشان هم مانند تعریف بالا امامت را به قید الاهیه تعریف نموده‌اند و تنها در تعریف ایشان جمله «لشخص من الاشخاص» اضافه آمده است(⁽³⁾).

8 - سید محسن خرازی:

الامامة عند الشیعه هی الخلافة الکلیة الاهیه التی من آثارها ولایتهم التشریعیه التی منها الامارة و الخلافة الظاهریة؛(⁽¹⁾)

امامت نزد شیعه، خلافت کلی الاهی است که از آثار آن ولایت تشریعی است که جزئی آن خلافت ظاهری است.

ب - دانشمندان اهل سنت

1- قاضی عبدالجبار معتزلی:

ان الامام فی اصل اللغة هو المقدم سواء کان مستحقا لتقدم أو لم یکن و اما فی الشرع فقد جعله اسما لمن له الولایة علی الامة و التصرف فی امورهم علی وجه لا یکون فوق یده ید؛(⁽²⁾)

امام در لغت مقدم و پیشواست چه او مستحق چنین پیشوایی باشد یا نباشد و اما در شرع امام اسم برای کسی است که دارای ولایت و سرپرستی و تصرف در امور امت باشد و کسی در مقام از او بالاتر نباشد.

2- سیف الدین آمدی:

و الحق ان الامامة عبارة عن خلافه شخص من الاشخاص للرسول فی اقامة قوانین الشرع و حفظ حوزة الملة علا وجه یجب اتباعه علی کافة الامة؛(⁽¹⁾)

حق این است که امامت عبارت است از جانشین فردی از افراد از رسول خدا9 در برپایی قوانین شرع و نگهبانی از تمامیت ملت به گونه‌ای که بر تمام امت پیروی از او واجب است.

3 - قاضی عضد الدین ایجی:

هی خلافة الرسول فی اقامة الدین بحیث یجب اتباعه علی کافة الامة؛(⁽²⁾)

امامت جانشینی پیامبر9 است در برپایی دین به گونه‌ای که لازم است تمام امت از او پیروی نمایند.

4 - سعد الدین تفتازانی:

هی ریاسة عامة فی امور الدین و الدنیا خلافة عن النبی؛(⁽³⁾)

امامت زعامت فراگیر و جانشینی پیامبر9 در امر دین و دنیا است.

5 - ابن خلدون:

خلافة عن صاحب الشرع فی حراسة الدین و سیاسة دنیا؛(⁽¹⁾)

امامت جانشینی از صاحب شریعت است در نگهبانی از دین و سیاست دنیا.

جامعیت و مانعیت این تعریف‌ها

نگاهی تطبیقی بر تعریف‌هایی که درباره امامت گزارش شد، نشان می‌دهد که در ظاهر، تعریف امامت نزد متکلمان شیعه و سنی تفاوت چندانی ندارد و در این میان تنها نکته مهم این است که این تعریف باید طبق معیارهای منطقی، از جهت جامع بودن و مانع بودن ارزیابی شود که به گزینه‌های ذیل اشاره می‌شود:

1 - کلمه ریاست در این تعریف به منزله جنس است که جمع کننده تمام افراد است.

2 - قید عامه: فصلی است که به واسطه آن نائب امام، قاضی و رئیس منصوب از جانب امام در بعضی نواحی خارج می‌شود؛ چون آنان ریاست عامه ندارند.

3 - قید لشخص من الاشخاص: قیدی است که در نگاه امامیه و اهل‌سنت به قرار ذیل تفاوت دارد:

الف - اهل سنت: اهل‌سنت این قید را می‌آورند تا آن گروهی از اهل حل و عقد که امام را به دلیل فسقش عزل نموده است خارج کنند؛ به این معنا که وقتی امام گرفتار فسق شد و اهل حل وعقد او را از امامت خلع نمود در آن زمان

نمی‌توان به آنان اهل حل و عقد امام گفت.(⁽¹⁾)

ب - امامیه: آوردن این قید در نزد امامیه دو معنای متفاوت با اهل‌سنت دارد:

این که امام باید شخص معینی از جانب خدا و رسول باشد.

دوم این که جایز نیست که در یک زمان دو امام باشد.

4 - قید بالاصالۀ: این قید را به دلیل خارج شدن کسی که نیابت عام ازجانب امام دارد آورده است(⁽²⁾) اما باید توجه داشت که بعضی متکلمان قید عامه را کافی دانسته وقید اصاله را لازم نمی‌دانند.

5 - قید لا نیابۀ عن الغیر هو فی دار التکلیف: این قید به دلیل دوری گزیدن از نص نبی یا امام نسبت به امامت امام بعدی است که با وجود ناصی، او در دار تکلیف به دلیل قابلیت نداشتن مکلفین ریاست ندارد.(⁽³⁾)

6 - قید خلافۀ او نیابۀ عن النبی: این قید برای خارج کردن نبی از تعریف امامت است.

7 - قید یجب اتباعه علی کافۀ امۀ: با این قید قاضی و مجتهد و... خارج شده است(⁽⁴⁾).

هم چنین در این قید وظیفهی مأمومین نسبت به امام و تبعیت از امام بیان شده است.

پس از نگارش مؤلفه‌های جامع و مانع در این تعریف، بر این نکته تأکید می‌شود که آوردن

برخی از قید‌ها در تعریف از جانب برخی متکلمان شیعه و سنی مورد اشکال واقع شده است که در بخش بررسی مبانی دانشمندان شیعه و سنی بدان اشاره خواهد شد.

تبیین مفاهیم مشترک

پس از ارائه جامعیت و مانعیت در تعریف مشهور میان شیعه و سنی، اینک مناسب است به مفاهیم و وجوه مشترک میان آنان اشاره شود:

1 - جانشینی پیامبر9: با مروری بر تعریف‌هایی که گذشت استفاده می‌شود که گروهی از دانشمندان شیعه و سنی در تعریف امامت واژه «خلیفۀ الرسول» را قید آورده و گفتند امام کسی است که پس از پیامبر9 به عنوان جانشین اوست و در برخی موارد از واژه «نیابت» استفاده شده بود.

2 - ریاست دینی و دنیایی بر مردم: در این تعریف ها واژه ریاست عامه در امور دین و دنیای مردم بسیار شایع و تقریبا همگانی بود و این را وظیفه اجرایی امام می‌دانستند که پس از رسیدن به امامت و رهبری در امور دینی و دنیایی مردم تصرف و رسیدگی نماید. بر این اساس معلوم شد که متکلمان شیعه و سنی امامت را تنها یک مقام سیاسی و اجتماعی و دنیوی نمی‌دانند بلکه او را یک مقام دنیوی و دینی می‌دانند و از اینجا نادرست بودن این سخن که اهل‌سنت امامت را تنها یک مقام دنیوی می‌دانند به دست می‌آید.(⁽¹⁾)

3 - واجب الطاعه بودن: بحث واجب الطاعه بودن در واقع بیان وظیفه مردم در برابر امام است که در برخی تعریف‌ها بدان اشاره شده است. در حقیقت بیان این مطلب است که رابطه امام و ماموم طرفینی است که امام در برابر امت و امت در برابر امام وظایف و مسئولیت‌هایی دارند که این قید با نگاه دینی جای بحث فراوان دارد که آن شخص واجب الطاعه باید چه شرایطی داشته باشد.

4 - محافظت و ترویج شریعت: گرچه این قید را بیشتر متکلمان نیاورده‌اند و تنها در تعریف شیخ مفید با جمله «حفظ الشرایع»، شیخ طوسی با «حفظ مصالح الدینیه»، ابن خلدون با «حراسهًْ الدین»، قاضی ایجی با «اقامهًْ الدین» و آمدی با «اقامهًْ قوانین الشرع» ذکر نموده‌اند اما این قید از جهت کاربردی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا

نشان دهنده استمرار وظیفه رهبری و امامت پس از رسول خدا9 است.

5 - الاهی بودن امامت: با نگاهی به ساختار و ترکیب لفظی تعریف‌هایی که ارائه شد معلوم است که این قید الاهی بودن در هیچ یک از تعریف‌های دانشمندان اهل‌سنت نیامده است اما در تعریف‌های دانشمندان قدیم امامیه نیز نیامده است، بلکه این قید در میان متاخران مانند نوری، طبرسی، میرزا احمد آشتیانی به ویژه در آخرین تعریف - که از بدایهًْ المعارف نقل شد - آمده است. در حالی‌که این قید در هویت شناختی و چیستی امامت اهمیت فراوان داشته و نشان دهنده هویت آسمانی و الاهی بودن امام بر حق و هدایت‌گر واقعی است که ما بعداً در این زمینه در بحث تفاوت ماهوی اهل‌سنت با شیعه در امام شناسی اشاره خواهیم کرد.

روش شناسی متکلمان در تعریف امامت

متکلمان در تعریف امامت و جایگاه اعتقادی آن به لحاظ منطقی از دو روش استفاده کرده‌اند:

الف - تعریف امامت با توجه به ملاک‌های برگرفته شده از برهان عقلی که تأیید شده به وسیله‌ی ادله نقلی از قرآن و سنت است و سپس تطبیق آن با مصادیق خارجی؛

ب - تعریف امامت با نگاهی به مصادیق خارجی سپس تطبیق آن مصادیق با قدر جامع از ضرورت‌ها و اولویت‌های صرفا اجتماعی.

حال با دقت به این دو روش می‌توان گفت روش نخست از نوع قضایای حقیقیه و روش دوم ازنوع

قضایای خارجیه است. با این وصف نسبت به تعریف مشهور درباره امامت اگر چه در ظاهر الفاظ میان دانشمندان شیعه و سنی دوگانگی زیادی مشاهده نمی‌شود، اما از حیث نتایج اعتقادی که آنان از تعریف امامت به دست آورده‌اند یکسان نیست؛ زیرا اگر با رویکرد اعتقادی و کلامی شیعی به امامت نگریسته شود، مهم‌ترین بحث در موضوع امام و امامت، مسئله نصب الاهی بودن آن است. این در حالی است که دانشمندان اهل‌سنت با توجه به مصداق‌های خارجی و حاکمانی که ادعای جانشینی پیامبر9 را داشتند، امامت را تعریف و ارزیابی کرده‌اند(⁽¹⁾) که در واقع از همین نقطه دوگانگی و جدایی تشیع و تسنن درباره ماهیت امامت آغاز شده و به جدا انگاری در مصداق انجامید.(⁽²⁾)

در تعریف‌های ذکر شده پیداست که متکلمان اهل‌سنت تماما و متکلمان امامیه غالبا(⁽³⁾) به این بحث نپرداخته‌اند و در نتیجه تعریف‌های آنان از تعریف موضوعی خارج شده و بر اساس تعریف غایت یعنی ریاست عامه که یکی از شئون و وظایف امام است، پرداخته شده است. با نگرش خوش بینانه و اغماض و تساهل می‌توان گفت که این تعریف‌ها تنها در بیان یک بخش از امامت است که عبارت است از جنبه ظاهری آن؛ اما نسبت به معرفی و بیان تمام موضوع امامت کامل نیست. در این باره در برخی منابع این چنین آمده

است: طرح امامت از نظر اعتقادی و فرهنگی جزء اصلی‌ترین مبانی ایدئولوژیک اسلام است و تحلیل‌های سنتی بیشتر دو بخش شرایط و مسئولیت‌های امامت را مورد بحث قرار داده است ولی باید توجه داشت که این بحث وقتی روشن می‌شود که ماهیت امامت و عناصر تشکیل دهنده این طرح ایدئولوژیک کاملا مشخص شود و بر اساس نوع و شکل امامت است که شرایط و مسئولیت‌های امامت نیز دقیقا تعیین می‌شود.(⁽¹⁾) برای توضیح بیشتر این ادعا باید گفت بیشتر متکلمان ابتدا امامت را به همان طرح رایج ریاست عامه تعریف کرده‌اند و بعد از آن درباره شرایط مانند علم، عصمت و غیره پرداخته‌اند که در این صورت اثبات آن شرایط واقعا کار مشکلی است؛ بلکه بهترین راه این است که در ابتدا امامت را با همان ماهیت و نوع الاهی بودن آن طرح نماید و پس از آن است که اثبات آن شرایط نیز آسان خواهد بود.

نگرشی بر تفاوت تعریف کلامی امام و نبی

مروری بر تعریف‌هایی که برای امامت از جانب متکلمان شیعه و سنی نگارش یافت، نمایانگر این مطلب است که در ظاهر این تعریف‌ها و الفاظ تفاوت چندانی وجود ندارد دست کم به تناسب عنوان بالا می‌توان از بیشتر آن تعریف‌ها استفاده کرد که متکلمان شیعه و سنی در تعریف امامت توجه خاصی به بحث خلافت و جانشینی دارند و بیشتر آنان بحث «خلافهًْ عن النبی» یا

«نیابهًْ عن النبی» را مطرح کرده‌اند.

پس از آن، مطلب قابل توجه دیگر در همین تعریف‌ها، بحث لزوم اطاعت و فرمانبرداری امت از امام مطرح شده و اطاعت از او را به منزله اطاعت از فرمان پیامبر9 دانسته‌اند؛ چنانچه شیخ صدوق در این زمینه می‌نگارد: «بنا به اعتقاد ما امامیه، کسی که امامت را انکار کند گویا نبوت را انکار نموده است».(⁽¹⁾) حال در اینجا به تناسب بحث که بررسی و تعریف امامت است جای این سؤال است که اگر امام طبق این تعریف جانشین پیامبر9 و مانند آن حضرت واجب الطاعه است (که حق هم همین است) پس چرا در تعریف مشهور از طرح منصب الاهی بودن، که دخالت مستقیم در ماهیت امامت دارد، خودداری شده است؟ این در حالی است که در تعریف نبی و نبوت بحث نصب الاهی بودن به خوبی طرح شده است که برای روشن شدن مطلب به شواهدی از آن تعریف‌ها اشاره می‌شود:

خواجه نصیر الدین طوسی می‌گوید:

النبی انسان مبعوث من الله تعالی الا عباده؛(⁽²⁾)

نبی انسانی است که از جانب پروردگار به سوی بندگانش برگزیده می‌شود.

و در ادامه می گوید غرض و هدف از بعثت انبیا این است که بندگان خدا را با راههای کمال و اطاعت و نیز دوری از معصیت خدا آشنا سازند.

و در بسیاری از منابع دیگر در تعریف نبی آمده:

النبی هو انسان مخبر عن الله بغیر واسطة احد من البشر؛(⁽¹⁾)

نبی انسانی است که از جانب خداوند بدون واسطه شدن هیچ بشری خبر دهد.

هم چنین در تعریف دیگر آمده است:

النبوة خلافة الهیه لاصلاح المعاش و المعاد مع فعل الخارق للعادة؛(⁽²⁾)

نبوت جانشینی خداوند است برای ساماندهی امور دنیوی و اخروی با انجام کارهای غیر متعارف.

نیز در تعریف نبی آمده است:

النبوة منصب الاهی یؤتیه الله من یشاء من افراد الانسان بلاحیثیة نیابیه؛(⁽³⁾)

نبوت منصب الاهی است که خداوند آن را بر هر فردی از انسان‌ها که بخواهد، می‌دهد.

عضد الدین ایجی نیز در «شرح مواقف» بر جنبه الاهی بودن نبوت اشاره نموده، می‌نگارد:

قالوا فی هذا التعریف النبی هو من قال له تعالی ارسلناک الی الناس

او الی قوم؛(⁽¹⁾)

دانشمندان ما در تعریف نبی گویند: نبی کسی است که خداوند به او خطاب کند ما تو را به سوی تمام مردم یا قومی فرستادیم.

تفتازانی در تعریف نبی می‌نگارد:

النبی هو کون الانسان مبعوثا من الحق الی الخلق؛(⁽²⁾)

نبی انسانی است که از جانب حق به سوی خلق برگزیده باشد.

در «شرح عقائد طحاویه»، یکی دیگر از منابع اهل سنت، درباره تعریف نبی آمده است:

النبی هو من اوحیی الیه بشرع؛(⁽³⁾)

نبی کسی است که به سوی او از جانب شرع وحی می‌شود.

بنابراین شیعه و سنی در تعریف نبی بدون هیچ‌گونه اختلافی الاهی بودن آن را در ماهیت نبی قبول داشته و در تعریف نبی آن را لحاظ نموده‌اند و تأکید می‌شود از آنجا که مقام نبوت برای نبی و مقام امامت برای امام جلوه‌ای از الطاف خداوند بوده و در ماهیت هر دو مقام

دخالت دارد؛ مناسب بود که متکلمان در تعریف امامت، مانند نبوت جنبه الاهی بودن آن را لحاظ می‌کردند.

یکی از نویسندگان معاصر در این رابطه می‌نگارد: «در هر جا سخن از کار خداوند بود مسئله کلامی است و در نبوت و امامت باید گوید یجب عن الله که نبی بفرستد و در امامت نیز گوید «یجب عن الله» که جانشین معصوم به جای نبی تعیین کند».(⁽¹⁾)

ما در اینجا به همین مقدار از بحث اکتفا می‌کنیم و تأکید می‌شود که این دوگانگی در تعریف امام و نبی دلیل دیگر است بر اینکه تعریف امام و امامت از جهت ماهیت و موضوع تعریف مانع و جامع نیست.

تفاوت و تشابه امامت و نبوت

گرچه اصل این بحث، از موضوع این نگارش، که درباره معنا شناسی اصطلاحی امامت است، خارج می‌باشد، از آنجا که بسیاری از متکلمان به این بحث پرداخته‌اند در اینجا به اختصار اشاره می‌شود. از مباحث پیشین درباره تعریف امام و نبی روشن شد که امام و نبی از جهاتی با هم مشترک و از جهاتی نیز با هم تفاوت دارند؛ مثلا در اینکه مقبولیت و مشروعیت هر دو از جانب خداوند است و اینکه هر دو هادی‌اند و... مشترک می‌باشند و در اینکه نبی بدون واسطه‌ی احدی از بشر از جانب خداوند سخن می‌گوید اما امام با واسطه بشر، - که نبی باشد - سخن می‌گوید(⁽²⁾)

جنبه افتراق و تفاوت‌های میان نبی و امام است.

شیخ طوسی در این رابطه، رساله مستقلی به نگارش درآورده که در بخشی از آن می‌نگارد: «در لفظ امام دو معنا وجود دارد الف: مقتدا بودن و ب: تدبیر امت در امور سیاست و دفاع از جامعه دینی... می‌باشد؛ در معنای اول نبی و امام تفاوتی با هم ندارند؛ زیرا نبی کسی است که به کردار و گفتارش می‌توان اقتدا نمود اما از جهت معنای دوم گاهی با هم تفاوت دارد؛ زیرا قیام به تدبیر امور سیاست و به دست گرفتن امور حکومتی بر هر نبی واجب نیست».(⁽¹⁾)

شهید مطهری درباره نسبت بین امام و نبی می‌گوید: «حقیقت این است که میان راهنمایی (شان نبوت) و رهبری (شان امامت) به حسب مورد، عموم من وجه است نبوت از نوع راهنمایی و امامت از نوع رهبری است و این دو مورد عام من وجه می‌باشند».(⁽²⁾)

ما در اینجا به همین مقدار بسنده می‌کنیم و برای تکمیل این بحث لازم است که تعریف امامت و ناسازگار بودن آن را به گونه‌ای مستقل در دو گزینه با رویکرد اعتقادی و کلامی تشیع و تسنن تطبیق نموده و تفاوت‌ها را نشان دهیم.

تبیین تفاوت‌ها در تعریف‌های کلامی شیعه و سنی

اشاره

آنچه تاکنون درباره تعریف امام و امامت در اصطلاح متکلمان شیعه و سنی به نگارش درامد، کلیاتی بود برای نشان دادن برخی نارسایی‌ها تا با طرح این بحث زمینه‌ای فراهم شود برای ورود به بحث عینیت سازی و شناخت تفاوت‌ها در این تعریف‌ها که هم اکنون مناسب است این بحث از دیدگاه معرفتی و اعتقادی شیعه و سنی جداگانه تحلیل و بررسی شود.

الف - تطبیق میان حقیقت امامت و تعریف آن نزد اهل سنت

اشاره

با توجه به تعریف مشهور که درباره امامت نگارش یافت، با این سؤال مهم روبه رو هستیم که آیا این تعریف با مبانی اعتقادی اهل سنت، نسبت به امامت و حقیقت آن همخوانی دارد یا خیر؟

برای پاسخ به این سؤال ناگزیریم ابتدا به چیستی و ماهیت امامت در اندیشه اهل‌سنت توجه کنیم که در این زمینه به گزینه‌های زیر اشاره شده و سپس تعریف مشهور را با آن تطبیق نماییم.

1 - لزوم تعیین و مشروعیت امام

اصل لزوم وجود امام برای پیشوایی و رهبری امت اسلامی بعد از رسول اکرم صلی الله علیه و آله، چیزی است که تمام مذاهب اسلامی به آن اتفاق دارند مگر عده اندکی از خوارج و برخی از معتزله.(⁽¹⁾) اما در چگونگی تعیین امام وکسب مشروعیت منصب و مقام امامت، میان دانشمندان شیعی و اهل‌سنت اختلاف وجود دارد؛ زیرا از دیدگاه شیعی امامت یک مقام و منصب الاهی است که تعیین امام مربوط به خداوند است؛ اما اهل‌سنت برخلاف مبانی شیعه مقام امامت را یک منزلت اجتماعی و منصب عادی و غیر الاهی می‌دانند که مردم، به ویژه اهل حل و عقد، او را به عنوان امام تعیین می‌کنند. در حقیقت ملاک و ضابطه اهل‌سنت در تبیین این دیدگاه، الف: بیعت، ب: تعیین خلیفه قبلی و ج: شورا (که همان شیوه‌های روی کار آمدن سه خلیفه نخست است) می‌باشد و هم‌چنین راه استیلا به وسیله‌ی قهر و غلبه را نیز برای مشروعیت بخشیدن به خلفای اموی و عباسی ارائه نموده‌اند.(⁽²⁾) چنانچه تفتازانی در این زمینه با صراحت می‌نگارد:

و تنعقد الامامة بطرق احدها بیعة... الثانی استخلاف... و الشوری و الثالث القهر و الاستیلا.(⁽³⁾)

هم چنین ماوردی در این رابطه

می‌نگارد: «امامت به دو صورت حاصل می‌شود: یکی به وسیله‌ی گزینش اهل حل و عقد و دیگری با انتصاب به واسطه امام پیشین و در شکل اجرای عملکرد اهل حل وعقد در تعیین امام چهار نظریه را مطرح نموده است».(⁽¹⁾)

قاضی ابویعلی درباره تعیین امام می‌نگارد: «امامت با اعمال زور و قدرت حاصل می‌شود و نیازی به گزینش و عقد ندارد؛ بنابراین هر کس که به زور شمشیر پیروزی به دست آورد و بر مسند خلافت نشست، فرمانش بر همگان نافذ است».(⁽²⁾)

عبد الرحمن بن خلدون نیز در این باره می‌نگارد:

ثم ان نصب الامام واجب قد عرف وجوبه فی الشرع باجماع الصحابه و التابعین لان اصحاب رسول الله عند وفاته بادرو الی بیعة ابی بکر و تسلیم نظر الیه فی امور هم کذا فی کل عصر بعد ذالک؛(⁽³⁾)

پس نصب امام واجب است و وجوب آن در شرع به واسطه اجماع اصحاب و تابعین به دست می‌آید، زیرا اصحاب رسول خدا9 پس از رحلت آن حضرت فورا با ابوبکر بیعت نموده و سرنوشت خودشان را به او سپردند و هم‌چنین بعد از آن در تمام زمان‌ها همین سیره جریان

داشت.

با این گزارش می‌توان به این نتیجه اشاره کرد که پیدایش برخی ناسازگاریها در اندیشه معرفتی و عملی اهل‌سنت در مسئله امامت و جانشینی رسول اکرم صلی الله علیه و آله در اثر همگرایی و تلفیق انگیزه‌های شخصی برخی دانشمندان و حاکمیت سیاسی بوده است که به وسیله طرح عملکرد صحابه در تعیین امام وحجیت آن، هم کردار خلفای پیشین را توجیه نمودند و هم زمینه اقتدار خلفای پسین را، تا جایی که غزالی در دوره حاکمیت بنی عباس آنان را خلفای واقعی پیامبر9 دانسته و اطاعت آنان را واجب می‌دانست.(⁽¹⁾)

در پیوست همین نظریات است که ابن خلدون در تحلیلی جامع درباره خلافت می‌گوید: «پس از زمان معاویه خلافت از مجرای واقعی خود خارج شد و تبدیل به سلطنت گردید به گونه‌ای که دیگر در انتخاب خلیفه، بیعت امت مطرح نبود بلکه مسئله ولایت‌عهدی مطرح شد که آن هم راهی صحیح بود.»

و قد عرف ذالک من الشرع باجماع الامة علی جواز انعقاده اذ وقع بعهد ابی بکر لعمر بمحضر الصحابه و اجازوه و اوجبو علی انفسهم به طاعة عمر؛(⁽²⁾)

و دلیل شرعی ولایت عهدی نیز از اجماع امت به دست می‌آید؛ زیرا ابوبکر بعد از خود خلافت را در حضور اصحاب به عمر واگذار نمود و آنان نیز آن را جایز شماریده و اطاعت

عمر را بر خودشان واجب دانستند.

گفتار روشن و صریح این افراد به خوبی نشان دهنده این مطلب است که آنان حتی اصل وجوب نصب امام را از کردار صحابه گرفته‌اند نه از مبانی مستند به کتاب و سنت پیامبر9 و به دنبال همین عقیده است که پس از آن به آسانی و زنجیر‌وار تمام مسائل امامت و جانشینی رسول اکرم صلی الله علیه و آله را با استناد به همین کردار سیاست آمیز صحابه حل نموده‌اند.

2 - فرع انگاری امامت

پژوهشگران مسائل دینی با توجه به ملاک‌های برگرفته از آموزه‌های اسلامی، باورهای دینی را به دو بخش اصول دین و فروع دین تقسیم نموده‌اند و به تبع آن برای تعیین جایگاه هر یک از دستورات دینی این بحث را مطرح کرده‌اند که کدام یک از آموزه‌های دینی جزء اصول دین و التزامات اعتقادی قرار دارند و کدام یک جزء فروع دین و التزامات عملی؟

در حقیقت این بحث یکی از مطالب کلیدی و دارای گستره فراوان در میان اندیشمندان اسلامی می‌باشد که تفصیل آن در این اثر نمی‌گنجد و تنها به تناسب بحث امامت بر این مطلب تأکید می‌شود که تعیین جایگاه امامت و اینکه امامت از اصول است یا از فروع، در میان اندیشمندان شیعی و سنی مورد اختلاف است؛ چنانچه اندیشمندان شیعی آن را از اصول دانسته(⁽¹⁾) و دانشمندان اهل‌سنت آن را در ردیف فروعات قرار

داده‌اند که به شواهدی در این زمینه اشاره می‌شود:

قاضی ایجی در این زمینه می‌نگارد:

هی عندنا من فروع و انما ذکر‌ها فی علم الکلام تأسیا بمن من قبلنا؛(⁽¹⁾)

امامت نزد ما از فروعات (مسائل فقهی) است و آن را در علم کلام ذکر نمودم برای اقتدا به پیشینیان.

هم چنین تفتازانی در این زمینه می‌نگارد:

لا نزاع فی ان مباحث الامامة بعلم الفروع الیق لرجوع‌ها الی ان القیام بالامامة و نصب الامام الموصوف بالصفات المخصوصة من فروض الکفایات؛(⁽²⁾)

نزاعی نیست در این که بحث امامت در میان فروعات سزاوار‌تر است چون بحث امامت بر این باز می‌گردد که تعیین امام با آن ویژگی‌های مخصوص از واجبات کفایی (و مربوط به مکلف) است.

سیف الدین آمدی در این زمینه می‌نگارد: «سخن گفتن درباره امامت نه از اصول دین است و نه آن قدر مهم که مکلف نتواند آن را رها کند یا به آن جاهل باشد».(⁽³⁾)

در این باره در کتاب «المعتقد المنتقد» آمده است:

الباب الرابع فی الامامة اصل مباحثها من الفقه العملی لان القیام بها من الفروض الکفایة و ذلک من احکام العملیه دون الاعتقاد یه و محل بیانها کتب الفروع و انما کانت متمتعة لعلم الکلام لما شاعت فی الامامة من اهل البدع الاعتقاداة فاسدة مخله بکثیر من القواعد الاسلامیه؛(⁽¹⁾)

باب چهارم در امامت است که جایگاه این بحث فقه عملی است زیرا قیام به امامت واجب کفایی است و واجب کفایی از احکام عملی است نه اعتقادی و محل بیان آن کتاب‌های فروع می‌باشد؛ اما آن را در علم کلام آوردیم برای اینکه از طرف بدعت گزاران در مسئله امامت بدعت‌های فراوان به وجود آمده بود که سبب ناسازگاری‌های بسیار در قواعد اسلامی شده است.

بدیهی است که داشتن چنین اعتقادی درباره امامت به عنوان یک مقام اجتماعی و به دور از دخالت شرع بسیار انعطاف پذیر بوده و بدون داشتن هیچ‌گونه ضابطه و ملاکی می‌توان از آن برای رسیدن افراد به خاستگاه‌شان استفاده کرد و از نظر اعتقادی و التزام عملی، این چنین امامت، که در موضوع و ماهیت آن، شرع هیچ‌گونه

جایگاهی ندارد، می‌تواند محور تعریف همان ریاست عامه در امور دین و دنیا قرار گرفته و پس از آن اگر در مسیر رهبری در امور دینی به مشکلی برخورد نماید می‌توان با دادن حق اجتهاد به آن رهبر، مسئله را حل کرد و در نهایت توجه به این نکته مهم ضرورت دارد که آنچه از گفتار برخی دانشمندان اهل‌سنت بر می‌آید نظریه فرع انگاری، مسئله امامت مبتنی بر نظریه نصب و تعیین امام می‌باشد که در گزینه قبلی نگارش یافت، زیرا وقتی اهل‌سنت تعیین و نصب امام را جزء افعال مکلفان دانستند، ناگزیر هستند که جایگاه اعتقادی و عملی امامت را نیز از موضوعات فرعی و مربوط به فقه بدانند.(⁽¹⁾)

3 - شرایط و اوصاف امام

با اندک تأمل در آثار دانشمندان اهل‌سنت به خوبی نمایان می‌شود که آنان نسبت به شرایط و اوصاف امام دیدگاه‌های مختلفی دارند که به شواهدی اشاره می‌شود:

تفتازانی شروط ذیل را برای امام ذکر نموده است: مسلمان بودن، آزاد بودن، مرد بودن، عدالت، شجاعت، اجتهاد و قریشی بودن.(⁽²⁾)

قاضی ایجی مجتهد بودن، شجاعت، داشتن تدبیر در امور لشکری و حفظ مرزهای اسلامی، عدالت، بلوغ و قریشی بودن را برای امام شرط دانسته است.(⁽³⁾)

ابوبکر باقلانی سه شرط قریشی بودن،

برخورداری از علم و آگاهی در حد یک قاضی و آشنایی با امور جنگی و اداره لشکر و توانایی حفظ مرزها و انتقام از ستمگر را شرط دانسته است)⁽¹⁾(

قاضی عبدالجبار معتزلی یکی از دانشمندان معتزلی شرایط زیر را برای امام لازم می‌داند:

1 - داشتن علم به اندازه‌ای که بتواند با مراجعه به گفتار علما قول ضعیف را از قوی تشخیص بدهد؛

2 - داشتن مرتبه بالایی از عدالت و پارسایی؛ در غیر این صورت نمی‌تواند عهده دار منصب قضاوت و مجری احکام اسلامی باشد؛

3 - شجاعت؛ چون اگر شجاعت نداشته باشد نمی‌تواند سپاه اسلام را سامان داده و مرزهای اسلامی را حفظ نماید؛

4 - عاقل بودن؛

5 - بالغ بودن؛

6 - مرد بودن؛

7 - آزاد بودن.(⁽²⁾)

ابن خلدون برای امام 4 شرط را لازم دانسته است:

1 - علم؛

2 - عدالت؛

3 - کفایت در امور مردم؛

4 - سلامت در فکر و بدن.

اما شرط پنجم، یعنی قریشی بودن را مورد

اختلاف دانسته است.(⁽¹⁾)

سرانجام اینکه با دقت در شرایطی که ذکر شد می‌توان به این نتیجه رسید که اهل‌سنت در اوصاف و شرایط امام رویکرد فقهی داشته و اوصاف دیگری مانند عصمت را که ارتباط با مسائل اعتقادی دارد، شرط نمی‌دانند که شواهد آن بعداً ذکر خواهد شد.

4 - وجوب اطاعت از امام

در پیوست گزینه‌های پیشین مبنی بر تعیین امام و شرایط او، که از نظر اهل‌سنت امام یک فرد عادی غیر معصوم و مقام امامت یک منصب غیر الاهی و با اعطای بشری معرفی شد، اینک با این مطلب مهم رو به رو هستیم که اهل‌سنت از نظر عملی پیروی از چنین امامی را چگونه تصویر نموده است که در این زمینه در منابع اهل‌سنت می‌توان به مطالب اعجاب انگیز مبنی بر وجوب تبعیت مطلق از امام را به دست آورد که به شواهدی اشاره می‌شود:

در این باره آمدی و قاضی ایجی، دو تن از متکلمان اهل‌سنت بحث وجوب اطاعت و فرمانبرداری از امام را، آن‌گونه که قبلاً ذکر شد، در تعریف امامت گنجانده و

سیف الدین آمدی می‌نگارد:

و الحق ان الامامة عبارة عن خلافه شخص من الاشخاص للرسول فی اقامة قوانین الشرع و حفظ حوزة الملة علا وجه یجب اتباعه علی

کافة الامة؛(⁽¹⁾)

حق این است که امامت عبارت است از جانشین فردی از افراد رسول‌خدا9 در برپایی قوانین شرع و نگهبانی از تمامیت ملت به گونه‌ای که بر تمام امت پیروی از او واجب است.

و نیز قاضی عضد الدین ایجی می‌گوید:

هی خلافة الرسول فی اقامة الدین بحیث یجب اتباعه علی کافة الامة؛(⁽²⁾)

امامت جانشینی پیامبر9 است در برپایی دین به گونه‌ای که لازم است تمام امت از او پیروی نمایند.

تفتازانی نیز در این‌باره می‌گوید: «هر کسی از طریق انتخاب مردم به منصب امامت رسید،

یجب علی کافة الامم الاتباع لان الصحابة قد اجتمعوا؛(⁽³⁾)

فرمان برداری از او واجب است چون صحابه به آن اجماع نموده است.

و همو درباره عملکرد امام و تبعیت از آن می‌نگارد:

و لا ینعزل الامام بالفسق ای بالخروج عن طاعة الله تعالی و الجور ای الظلم علی عبادالله تعالی لانه قد ظهر الفسق و انتشر الجور من

الائمه و الامراء بعد خلفا راشدین و السلف کانو ینقادون لهم و یقیمون الجمع و الاعیاد باذنهم و لایرون الخروج علیهم؛(⁽¹⁾)

امام به واسطه فسق و بیرون شدن از فرمان الاهی و جور و ستم بر بندگان خداوند عزل نمی‌شود؛ زیرا فسق و جور و گناهان فراوان از پیشوایان بعد از خلفای راشدین آشکار شدند با وجود این امت اسلامی از آنان فرمان برداری نموده و نماز‌های جماعت و اعیاد اسلامی را به فرمان آنان بر پاداشته و بر آنان خروج نکردند.

آنچه ذکر شد رویکرد کلامی اهل‌سنت نسبت به تبعیت از امام بود و اما از آنجایی که اهل‌سنت امامت را از فروعات و مسائل فقهی می‌دانند، فقهای اهل‌سنت نیز با رویکرد فقهی نگریسته‌اند؛ چنانکه یحیی بن شرف نووی یکی از دانشمندان اهل‌سنت در این رابطه می‌نگارد: «بسیاری از فقها و محدثان و متکلمان ما (اهل سنت) اتفاق دارند که زمامدار و پیشوا با ارتکاب فسق و ستم و جاری نکردن حقوق و حدود الاهی عزل و برکنار نمی‌شود و این موارد سبب قیام بر علیه او نمی‌گردد».(⁽²⁾)

و نیز در بعضی دیگر از منابع فقهی اهل‌سنت آمده است:

یجوز الصلاة خلف کل فاجر لان الصحابه و التابعین کانو لا یمتنعون

من الاقتداء بالحجاج فی صلاة الجمعه و غیر‌ها مع انه کان افسق اهل زمانه؛(⁽¹⁾)

نماز خواندن پشت سر هر فاجر جایز است زیرا صحابه و تابعین از خواندن نماز جمعه و غیر آن پشت سر حجاج که فاسق‌ترین دوره خودش بود خودداری نمی‌کردند و در برخی منابع اهل‌سنت آمده است نماز خواندن پشت سر فاسق جایز است

لان ابن عمر کان یصلی خلف الحجاج و انه کان افسق اهل زمانه(⁽²⁾).

هم چنین شوکانی در تحلیل جواز نماز پشت سر فاسق می‌نگارد:

قد ثبت اجماع اهل العصر الاول من بقیته الصحابه و من معهم من التابعین اجماعا فعلیا و لا یبعدان یکون قولیا علی الصلاة خلف الجائرین لان الامراء فی تلک الاعصار کانوا ائمة لصلوات الخمس فکان الناس لا یؤمهم الاامرائهم فی کل بلدة فیها امیر و کانت الدولة ذاک لبنی امیه و حالهم و حال امرائهم لا یخفی؛(⁽³⁾)

ثابت شده است که بقیه صحابه از عصر اول و تابعین اجماع عملی و بلکه قولی داشته‌اند که نماز پشت سر ستمگران جایز است، زیرا امیران در آن زمان، امام نماز‌های پنج گانه بودند و مردم نیز در نماز از آنان پیشی نمی‌گرفتند و حکومت در آن زمان در دست بنی‌امیه بود که حال آنان و فرماندارانشان معلوم است.

بازخوانی تعریف امامت و تبیین تفاوت‌ها

اشاره

آنچه تاکنون درباره حقیقت امامت در چهار گزینه پیشین نگارش یافت، بخشی از مسائل اعتقادی و تمایز اندیشه اهل‌سنت نسبت به امامت بود.

در اینجا مناسب است بار دیگر به بحث اصلی، که تعریف امامت بود برگشته و با رویکرد جدید که خالی از تکرار و تطویل مطلب باشد، تعریف امامت در نزد اهل‌سنت را با حقیقت امامت در نزد آنان تطبیق نموده به تفاوت‌ها و سؤال‌هایی که در این زمینه وجود دارد، اشاره شود.

1 - ریاست عامه

در تعریف مشهور اهل‌سنت بحث ریاست عامه مطرح شده است و از جهت عملی معنای این جمله این است که امام دارای شئون و اختیارات وسیع در جامعه اسلامی است که می‌تواند در امور دین و دنیای مسلمانان تصرف نماید(⁽¹⁾) و حال طبق مبنای اهل‌سنت مبنی بر انتخابی بودن امام به وسیله‌ی بشر و خالی بودن آن از پشتوانه الاهی (که از انتخاب خلیفه اول می‌توان به عنوان نمونه یاد کرد)، جای این سؤال است که چگونه ایشان با انتخاب پنج نفر(⁽²⁾) به ریاست عامه دست یافت؛ در حالی‌که عده فراوانی از مسلمانان مانند بنی هاشم که در راس آنان علی بن ابی طالب علیه السلام قرار داشت، سعدبن عباده، طلحه و زبیر و نیز صحابیان بزرگی مانند سلمان، مقداد، ابوذر و... مخالف انتخاب ایشان بود(⁽³⁾) و علاوه بر آن اهل‌سنت برای مشروعیت این انتخاب هیچ‌گونه دلیلی از شرع و نقل نیاورده است و تنها دلیل آنان در این مسئله عملکرد اصحاب پیامبر9 است.(⁽⁴⁾)

با توجه به مطالب یاد شده فتح الدین حنفی یکی از دانشمندان اهل‌سنت بر این مطلب توجه

نموده و می‌گوید: «تطبیق ریاست عامه و مطلقه که در تعریف آمده است، بر مصادیق مشکل دارد زیرا بر خلافت ابوبکر همه مسلمانان اتفاق نداشتند».(⁽¹⁾)

2 - نقض ولایت عامه با ولایت اهل حل و عقد

آن‌گونه که قبلاً اشاره شد، اهل‌سنت قید «شخص من الاشخاص» را آورده است تا ولایت اهل حل و عقد را خارج نماید. هدف از آوردن این قید این است که اگر امام منتخب گرفتار عمل فسق گردد اهل حل و عقد می‌توانند امام فاسق را عزل نمایند ولی چون در یک زمان بیشتر از یک نفر نمی‌تواند امامت کند، اهل حل وعقد که متشکل از چند نفر است، امامت ندارد؛ زیرا در هر عصر امام باید یک نفر باشد و هیچ کس بر او ولایت ندارد.(⁽²⁾)

یکی از دانشمندان امامیه در این باره می‌گوید: «طبق مبنای اهل‌سنت مبنی بر انتخابی بودن امام به وسیله‌ی اهل حل و عقد، آوردن این قید برای خارج کردن ولایت آنان کافی نیست؛ زیرا اهل حل و عقد می‌توانند امام را در صورت انجام فسق از امامت عزل نمایند و این بدان معنا است که اهل حل و عقد بر امام ولایت دارند و نمی‌توان ولایت آنان را به صورت شرطی تصور کرد که اهل حل و عقد فقط در زمانی بر امام

ولایت دارد که امام فسق انجام دهد؛ پس ریاست عامه‌ای که برای امام در تعریف ذکر شده بود، در اینجا طبق مبنای دخالت اهل حل و عقد و ولایت داشتن آنان نقض می‌شود.(⁽¹⁾)

3 - وجوب اطاعت از غیر معصوم

با نگاه تلفیقی به تعریف امامت نزد اهل‌سنت و شرایطی که آنان برای امام ذکر نموده‌اند، با دو مطلب متضاد یعنی اطاعت مطلقه از امام و معصوم نبودن امام رو به رو می‌شویم؛ زیرا آن‌گونه که قبلاً نگارش یافت یکی از مقوله‌هایی که در تعریف امامت در برخی منابع اهل‌سنت ذکر شده است، بحث وجوب اطاعت مطلقه از امام است چنانچه در گزینه چهارم از حقیقت امامت نزد اهل‌سنت شواهدی از منابع کلامی و فقهی آنان در این باره ذکر شد(⁽²⁾) که از تکرار دوباره آن خودداری می‌شود اما درپیوست آن نمی‌توان این مطلب مهم را نادیده گرفت که ادعای اطاعت مطلقه از امام حتی در تعریف امامت در حالی مطرح شده است که تمام دانشمندان اهل‌سنت بر این مطلب اتفاق دارند که عصمت برای امام شرط نیست. قاضی ایجی در این باره میگوید: «امامیه عصمت را برای امام شرط می‌داند اما از نظر ما این شرط باطل است، چون ابوبکر با اینکه معصوم نبود همگان امامت او را قبول

داشتند».(⁽¹⁾)

هم چنین تفتازانی می‌گوید:

لا یشترط فی الامام آن یکون معصوما؛(⁽²⁾)

برای امام معصوم بودن شرط نیست.

همو در جای دیگر شرط عصمت را برای امام از دیدگاه شیعه مطرح نموده و پس از آن در جواب می‌گوید:

و احتج اصحابنا علی عدم وجوب العصمت بالاجماع علی امامة ابی بکر و عمر و عثمان مع الاجماع علی انهم لم تجب عصمتهم؛(⁽³⁾)

اصحاب ما استدلال نموده‌اند به شرط نبودن عصمت بر امام بر اینکه ما اجماع داریم بر امامت ابوبکر و عمر و عثمان و از طرفی هم اجماع داریم که آنان معصوم نبوده‌اند.

ابو ثنا ماتریدی می‌نگارد: «نزد ما (اهل سنت) برخلاف رافضه عصمت برای امام شرط نیست؛ زیرا رسول خدا9 فرموده است می‌توانید به دنبال هر فاسق و فاجر نماز را اقامه نمایید».(⁽⁴⁾)

عبدالقاهر بغدادی اشعری در این زمینه می‌نگارد: «عصمت برای نبوت و رسالت شرط است، اما برای امامت، عدالت ظاهری کافی بوده و

عصمت شرط نیست».(⁽¹⁾)

طبیعی است با توجه به نقل‌ها و گزارش‌هایی که خود اهل‌سنت از خلفای مورد نظرشان نقل نموده‌اند نمی‌توانند برای آنان ادعای عصمت نمایند؛ مثلا وقتی خودشان نقل می‌کنند که ابوبکر در روز اعلام خلافت خود در مسجد رسول خدا9 به مردم خطاب نمود:

ان لی شیطانا یعترینی فاذا رایتمونی غضبت فاجتنبونی؛

پیوسته شیطانی مرا به لغزش وا می‌دارد. هر گاه مرا خشمگین دیدید از من دوری کنید. پس از آن ادامه داد بدانید گرچه من امور شما را به دست گرفته‌ام بهتر از شما نیستم.(⁽²⁾)

حال با این گفتار خلیفه که شیطان به ایشان راه دارد و نیز ایشان هیچ‌گونه برتری، طبق اقرار خودش، بر دیگران ندارد، چگونه می‌توان گفت امام باید معصوم باشد؟

البته اینجا برای رعایت حقوق علمی افراد این مطلب قابل ذکر است که همه دانشمندان اهل‌سنت اطاعت از امام را به گونه مطلق واجب نمیدانند؛ بلکه بسیاری از آنان به ویژه کسانی که مسلک معتزلی دارند، اطاعت از امام را تا آن حد واجب می‌دانند که از حق منحرف نگردد.(⁽¹⁾)

به هر حال از آن کسانی که اطاعت مطلقه را مطرح نموده‌اند باید این سؤال را کرد که چگونه می‌توان از امامی که دارای مقام عصمت نیست و راه خطا ونسیان به رویش باز است، پیروی کرد؟

این یک واقعیت مسلم است که این نوع نگرش اهل‌سنت به ماهیت امامت و تنزل آن به مقام فرعی و اجتماعی برای اجرای احکام و ایجاد نظم اجتماعی، دست آنان را در گزینش خلیفه بازگذاشته است و بدون ضابطه و مبنای شرعی راه انتخاب خلفا را از طریق گزینه‌هایی مانند اهل حل و عقد، استخلاف، شورا و چیرگی به وسیله‌ی زور و قدرت جایز شماریده و عملا به آن ملتزم باشند(⁽²⁾) و بعد در توجیه آن، دست از تعریف امامت، که به عنوان جانشین پیامبر9 یاد شده

بود، برداشته و پیوستگی میان مقام رسالت و امامت را انکار نمایند؛ چنانچه ابن جنید اسکافی در این زمینه با صراحت می‌گوید:

ان الامامة لا تشبیه النبوة و هی بالامارة اشبه؛(⁽¹⁾)

امامت شباهت به نبوت ندارد بلکه شباهت امامت به امارت و فرمانروایی بیشتر است.

طبق این ادعا رابطه میان امامت و نبوت قطع شده و جایگاه امامت به امارت وفرمانروایی تنزل پیدا کرده است که تنها کاربرد آن اداره امور اجتماعی مردم است.

نگاهی بر آنچه گذشت

با دقت و تأمل در آنچه درباره تعریف امامت و حقیقت امامت در نزد اهل‌سنت به نگارش درآمد می‌توان به این نتیجه دست یافت که نظریه پردازی‌های اهل‌سنت درباره امامت، بر مبانی و ساختارهای پیشین که به زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله بر گردد استوار نیست؛ بلکه مبانی و تئوری‌های آنان در مسئله امامت و جانشینی رسول اکرم صلی الله علیه و آله به کردار و رفتاری که صحابه پس از رسول خدا9 انجام دادند بر می‌گردد؛ چنانچه شهرستانی دانشمند اهل‌سنت می‌نگارد: «تفرقه و جدایی مذاهب اسلامی در مسائل اعتقادی پس از روزگار صحابه در ایام بنی‌امیه آغاز گردید»(⁽²⁾) و هم‌چنین در برخی منابع در این زمینه آمده است:

«با پیدایش مکاتب کلامی و گرایش‌های فکری در قرن دوم هجری، یکی از مهم‌ترین مسائل مورد بحث این مکاتب مسئله امامت بود».(⁽¹⁾)

نگاه پسینی اهل‌سنت نسبت به امامت چنان در اندیشه آنان تاثیرگذار بوده است که حتی آنان بسیاری از معیارهایی را که در تعریف امامت آمده است، نتوانسته‌اند در امامان خودشان تطبیق دهند؛ چنانچه لاهیجی یکی از دانشمندان شیعی در این باره می‌نگارد: «تعریف مذکور برای امامت میان ما و مخالفان ما متفق علیه است و حال آنکه هیچ یک از خلفا و ائمه که ایشان مختصند به قول به امامت ایشان به مجموع امور مقیده در مفهوم امامت در تعریف مذکور متصف نیستند چه ریاست در امور دینی ناگزیر موقوف است به معرفت امور دینی بالضرورت و ایشان عالم بودن امام را شرط نمی‌دانند و نیز ریاست در امور دینی موقوف است به عدالت بالضرورت و ایشان آن را نیز شرط ندانسته‌اند».(⁽²⁾)

ب - تطبیق میان حقیقت امامت و تعریف آن نزد امامیه

اشاره

آنچه پیش از این درباره تعریف امامت به نگارش در آمد، غالب دانشمندان امامیه مانند اهل سنت، امامت را به عنوان «ریاسهًْ عامه فی امور الدین و الدنیا» تعریف نموده‌اند و ظاهر این الفاظ و تعریف مشترک، ممکن است این توهم را ایجاد نماید که امامیه و اهل‌سنت تنها در

مصداق امامت با همدیگر اختلاف دارند، در حالی‌که با اندک تأمل به دست می‌آید که اختلاف آنان در چیستی و ماهیت امامت است. از این رو ضرورت دارد حقیقت و ماهیت امامت طبق مبنای امامیه بررسی شده و تعریف مشهور با آن تطبیق گردد.

1 - ضرورت وجود امام

در اصل لزوم وجود امام و پیشوا برای هدایت و تدبیر امور جامعه، اختلاف چندانی وجود ندارد و تنها گروه اندکی از خوارج، یعنی پیروان نجدت بن عامر، ضرورت وجود امام را انکار نموده‌اند(⁽¹⁾) و دو نفر دیگر از معتزله به نام‌های ابوبکر اصم و هشام الفوتی و پیروان این دو نفر وجوب انتخاب امام را انکار کرده، می‌گویند: «اختیار انتخاب امام در دست مسلمانان است و آنان مختار هستند که امامی انتخاب کنند یا انتخاب نکنند».(⁽²⁾)

اما کسانی که وجود امام را واجب می‌دانند یعنی امامیه، اشاعره و معتزله در تبیین این مسئله و بیان این که وجوب امامت عقلی است یا شرعی و اینکه انتخاب امام چگونه باید انجام شود، اختلاف فراوانی دارند؛ زیرا امامیه وجوب آن را عقلی و از جانب خداوند می‌دانند، در حالی‌که اشاعره وجوب امامت را نقلی و شرعی و انتخاب آن را از جانب مردم می‌دانند و معتزله وجوب امامت را عقلی و انتخاب آن را مانند اشاعره بر عهده مردم می‌دانند.(⁽³⁾)

2 - چگونگی تعیین امام

در تعیین امام برای امامت و پیشوایی از دیدگاه تشیع پیش از همه باید به این نکته باید توجه کرد که امامت در اعتقاد شیعه دارای ماهیت الاهی و هم‌طراز نبوت است، مگر در تلقی وحی. در نظام معرفتی و اعتقادی تشیع همان‌گونه که نبی به وسیله‌ی خداوند انتخاب می‌شود و هرگز امکان ندارد که فرد از طریق گزینش مردم به مقام نبوت دست یابد، مقام امامت نیز یک مقام الاهی است که هرگز کسی از طریق انتخاب مردمی به مقام امامت نمی‌رسد. در حقیقت نقطه آغاز جدایی میان دو فرقه شیعه و سنی در باب امامت از همین مرحله با دو مشرب انتخاب مردمی و انتصاب الاهی به وجود امد. در برخی منابع دین پژوهی در این رابطه آمده است: «نخستین مبحث دین پژوهی و کلامی که به جد در صدر اسلام و پس از وفات پیامبر9 مطرح شد مساله خلافت و تعیین خلیفه و جانشین پیامبر9 بود که دو فرقه شیعه و اهل‌سنت را پدید آورد. شیعیان بر این عقیده بودند که امامت مانند نبوت منصبی الاهی است و هم چنانکه خداوند سبحان هر که را از بندگان خود بخواهد به نبوت و رسالت بر می‌گزیند هر که را بخواهد نیز برای امامت اختیار می‌کند»...(⁽¹⁾)

تبیین قاعده لطف در الاهی بودن تعیین امام

برای اثبات این امر که امام باید از جانب خداوند به امامت برگزیده شود نه از جانب مردم، در آثار دین پژوهان شیعی می‌توان به دلایل عقلی و شرعی دست یافت که تفصیل آن در این اثر نمی‌گنجد و تنها به این نکته اشاره می‌شود که متکلمان شیعه ضرورت انتصابی بودن امام را به دلیل عقلی اثبات نموده‌اند و دلایل نقلی که در این باب وجود دارند را حمل بر ارشاد و تأیید دلیل عقلی دانسته‌اند؛ لذا ما در اینجا تنها به تبیین قاعده لطف که برخاسته از یک دلیل عقلی است، می‌پردازیم.

متکلمان در تعریف قاعده لطف و جایگاه آن در امامت می‌گویند: «لطف حالتی در مکلف ایجاد می‌کند که او را به طاعت نزدیک و از معصیت دور می‌کند».(⁽¹⁾) سید مرتضی نیز در تعریف لطف می‌گوید: «لطف چیزی است که مکلف با وجود آن اطاعت را اختیار می‌کند یا با وجود آن به انتخاب طاعت نزدیکتر می‌شود».(⁽²⁾)

متکلمان در تبیین این قاعده استدلال نموده‌اند که هر چیزی بندگان خداوند را به سوی طاعت و فرمانبرداری نزدیک و از ارتکاب معصیت دور کند بر خداوند واجب است که آن را بیان نماید.(⁽³⁾)

بر این اساس است که متکلمان نصب امامت را

بر خداوند از باب قاعده لطف واجب می‌دانند.

شیخ مفید در این زمینه می‌نگارد: دلیل ما بر وجوب نصب امام این است که

آنها لطف و اللطف واجب فی الحکمة علی الله تعالی فالامامة واجبة فی الحکمة؛(⁽¹⁾)

نصب امام لطف است و لطف عقلا بر خداوند واجب است پس امامت عقلا واجب است.

(لطف به این معنا که با بودن آن عبد به طاعت نزدیک‌تر و از معصیت دورتر می‌شود و معرفی امام مانند معرفی نبی به نظر امامیه طبق همین قاعده است) و بعد از آن شیخ فورا مسئله عصمت و علم امام را به عنوان شرایط امامت ذکر نموده است.(⁽²⁾)

خواجه نصیر الدین طوسی نیز همانند شیخ مفید پس از تعریف مشهور امامت، درباره نصب امام می‌نگارد:

ان نصب الامام لطف و هو واجب علاالله فیجب ان یکون الامام معصوما لئلا یضل الخلق؛(⁽³⁾)

نصب امام لطف و لطف بر خداوند واجب است پس لازم است که امام معصوم باشد تا مردم را گمراه نکند.

بنابراین از مهمترین ادله وجوب نصب امام بر

خداوند قاعده لطف است که در این زمینه می‌توان به ادله فراوانی از آیات و روایات نیز برای تأیید این قاعده در آثار متکلمان دست یافت که ما در اینجا به جهت رعایت اختصار از نگارش آنان خودداری می‌نماییم.(⁽¹⁾)

سرانجام بر این نکته تأکید می‌شود که قاعده لطف نشان دهنده ماهیت الاهی و شأن هدایتگری امام در جامعه اسلامی است که در تعریف مشهور به آن چندان توجهی نشده است که تفصیل آن در ادامه خواهد امد.

3 - جایگاه اعتقادی امامت

تعیین جایگاه اعتقادی امامت واینکه آیا امامت در ردیف اصول دین قرار دارد و یا در میان فروعات دین، یکی از مواردی است که میان دانشمندان امامیه و اهل‌سنت در آن اختلاف وجود دارد؛ زیرا در اندیشه اهل‌سنت آن‌گونه که قبلاً نگارش یافت، امامت از فروعات است در حالی‌که در تلقی امامیه، امامت یکی از اصول دین قرار گرفته است.

شیخ صدوق در این زمینه می‌نگارد:

یجب آن یعتقد آن المنکر للامام کالمنکر للنبوة و المنکر للنبوة کالمنکر لتوحید؛(⁽¹⁾)

واجب است اعتقاد داشته باشیم که انکار کننده امام مانند انکار کننده نبوت و انکار کننده نبوت مانند انکار کننده توحید است.

در تبیین این گفتار شیخ می‌توان به این نتیجه دست یافت که همان‌گونه که توحید و نبوت از اصول دین و منکر آن کافر است، پس امامت نیز از اصول دین و انکار آن موجب کفر است.

هم چنین شیخ مفید در این زمینه می‌نگارد: «امامیه اتفاق دارد بر اینکه هر کسی امامت یکی از امامان را و یا آنچه را خداوند اطاعت از آن را واجب قرار داده است، انکار نماید او کافر، گمراه و مستحق بودن در آتش جهنم به طور همیشگی است».(⁽²⁾)

شیخ طوسی و بحرانی نیز امامت را از اصول دین دانسته‌اند و حکم به کفر منکران امامت کرده‌اند.(⁽³⁾)

در برخی منابع شیعی آمده است: «بدان که امامت از اصول دین است نه از فروع دین؛ زیرا امامت در پیوند نبوت قرار داشته و آن اهدافی

که به واسطه رسالت به دست می‌آید به واسطه امامت حقه نیز به دست می‌آید که آن اهداف، حفظ اساس دین و تدبیر امت می‌باشد».(⁽¹⁾)

هم چنین یکی از معاصران در این زمینه می‌نگارد: «بیشتر علمای امامیه، امامت را از اصول دین می‌دانند و بعضی از اصول مذهب».(⁽²⁾)

یکی دیگر از دانشمندان امامیه در این زمینه می‌نگارد: «جاهل بودن بر امامت و یا انکار آن مانند جهل و انکار نبوت است».(⁽³⁾)

با توجه به آنچه به نگارش در آمد، بسیاری از دانشمندان شیعی، امامت را از اصول دین دانسته و ادله‌ای که در این زمینه ذکر نموده‌اند، آیات قرآن و روایات است که از آن جمله آیه اکمال دین است؛ زیرا در این آیه امامت سبب کمال دین و پایانی نعمت بر مسلمانان ذکر شده است و اگر امامت از اصول دین نبود، نقش و جایگاهی این‌چنینی نداشت.(⁽⁴⁾)

هم چنین آیات دیگری در این زمینه مورد استدلال واقع شده است که از ذکر آنان خودداری می‌شود.(⁽⁵⁾)

روایات فراوانی در منابع شیعه و سنی نقل

شده است که می‌توان از این روایات نیز اصول دین بودن امامت را به دست آورد. از آن جمله حدیث معروف پیامبر9 که جهالت بر امامت را سبب مرگ جاهلی دانسته و اقرار به امامت را مانند اقرار به نبوت دانسته است.(⁽¹⁾)

4 - شرایط و اوصاف امام

اشاره

درتعیین شرایط امامت در اندیشه اعتقادی امامیه، پیش از همه باید به این نکته توجه کرد که چون امامت در نزد شیعه از اصول دین و اعتقاد به آن در مرتبه توحید و نبوت قرار دارد، دانشمندان امامیه برای امام همان شرایط و ویژگی‌هایی را شرط می‌داند که برای نبی قائل هستند؛ زیرا امامت، خلافت و جانشینی پیامبر است مگر در دریافت وحی.(⁽²⁾)

در بعضی منابع نیز به چهار شرط عصمت، افضلیت، اعلمیت و اشجعیت اشاره شده است.(⁽³⁾) از میان این شروط چهارگانه، شرط اشجعیت را تمام اهل‌سنت و شرط افضلیت را اشاعره و بعضی از معتزله قبول دارند، اما دو شرط دیگر یعنی عصمت و اعلمیت با مرتبه خاص علمی، از ویژگی‌های اعتقادی شیعه است که در اینجا به سه صفت عصمت، اعلمیت و افضلیت اشاره می‌شود:

الف - عصمت

شرط عصمت برای امام یکی از ویژگی‌های اعتقادی امامیه است که می‌گوید: «امام باید همانند پیامبران و فرشتگان، معصوم و از هرگونه پلیدی پاک باشد و در تعریف عصمت آمده است: عصمت یعنی خداوند بر کسی به‌گونه‌ای لطف کند که او انگیزه‌ای برای ترک طاعت و ارتکاب معصیت نداشته باشد در حالی‌که توانایی انجام آن را دارد».(⁽¹⁾)

هم چنین فاضل مقداد در تعریف عصمت می‌گوید: «عصمت ملکه‌ای است نفسانی که متصف به آن را از فجور باز می‌دارد، در حالی‌که آنان توانایی چنین رفتاری را دارند».(⁽²⁾)

خواجه نصیرالدین درباره عصمت در امام می‌گوید: «واجب است که امام معصوم باشد تا مردم را گمراه نکند»(⁽³⁾)

علامه حلی درباره عصمت و دلیل آن می‌نگارد: واجب است که امام معصوم باشد و در غیر این صورت تسلسل لازم می‌آید، زیرا چیزی که ما را به امام نیازمند می‌کند، همان بازداشتن ظالم از ظلم و گرفتن حق مظلوم از ستمگر است و اگر غیر معصوم بودن امام را جایز بدانیم، خود او به امام دیگری محتاج خواهد بود و در نتیجه تسلسل لازم می‌آید که این محال است».(⁽⁴⁾)

هم چنین درباره دلیل لزوم عصمت در امام آمده است: «چون وجود امام لطف است با او فساد از بین رفته و امور سامان می‌یابد و اگر امام معصوم نباشد، به این هدف دست نمی‌یابیم، لذا ضرورت دارد که امام معصوم باشد».(⁽¹⁾)

ابن میثم بحرانی نیز می‌گوید: «امامیه و اسماعیلیه عصمت را در امام شرط می‌دانند؛ اما در علت آن اختلاف دارند. اسماعیلیه می‌گوید چون امام به منزله معلم مکلفان است لذا نباید خطا کند و امامیه می‌گوید چون وجود امام لطف است لذا این لطف تمام نمی‌شود مگر این که امام معصوم باشد؛ چون علت نیاز مردم به امام این است که خطا برای مردم جایز است، پس اگر امام هم گرفتار خطا گردد این نیازمندی ادامه پیدا کرده و تسلسل به وجود می‌آید که آن باطل است».(⁽²⁾)

هم چنین کاشف الغطا درباره معصوم بودن امام می‌گوید: «شرط است که امام مانند نبی معصوم از خطا باشد؛ زیرا در غیر این صورت اطمینان مردم از نبی برداشته می‌شود و دلیل ما بر این شرط آیه مبارکه «لا ینال عهدی الظالمین» است که با صراحت عصمت را بیان می‌کند».(⁽³⁾)

بنابراین در اندیشه اعتقادی امامیه همان‌گونه که اصل وجود امام و نبی لطف است، عصمت نیز لطفی است که خداوند به نبی و امام عنایت می‌کند تا در رساندن دین به مردم و

هدایت آنان گرفتار خطا و اشتباه نگردند.

ب - اعلمیت

عالم بودن امام یکی از شرایطی است که تا حدودی تمام فرقه‌های اسلامی آن را برای امام شرط می‌دانند اما در میزان آن اختلاف دارند، چنانچه اهل‌سنت عقیده دارد: اگر امام در حد یک مجتهد که بتواند امور شرعی را از اصول و فروع به دست آورده و شبهات را جواب گوید، کافی است.(⁽¹⁾) و بعضی از متکلمان معتزله حتی علمِ پایین‌تر از اجتهاد را برای امام کافی دانسته، می‌گویند: لزومی ندارد تا امام داناترین فرد روزگار خود باشد، بلکه وی نیازمند مشورت با دیگرانی است که علم افزون‌تر از وی داشته باشند، چنین مشورتی از منزلت امام نمی‌کاهد؛ زیرا هر کسی بخواهد بهره‌ای از علم و آگاهی داشته باشد از دانشمندان و اهل علم بی نیاز نیست.(⁽²⁾)

اما علمی که امامیه برای امام شرط می‌دانند در گستره‌ی وسیع و فراتر از علوم شرعی، بلکه مربوط به تمام امور و تأیید شده از جانب خداوند است.

شیخ طوسی در این باره می‌نگارد: «به حکم عقل واجب است که امام به تدبیر تمام اموری که در آنان امامت دارد علم داشته باشد؛ مانند سیاست، رعایت مصالح مردم و علم به تمام شریعت».(⁽³⁾)

ابوصلاح حلبی می‌گوید: «امام به نیابت از پیامبر موظف است دین را تبیین کند و مردم هم

وظیفه دارند در امر دین به امام رجوع کنند. اگر امام به همه دین آگاه نباشد در این صورت مکلف نمودن امام به تبیین همه دین به نیابت از پیامبر نزد عقلا ناپسند خواهد بود و هم‌چنین مکلف شدن مردم به رجوع به کسی که از دین آگاهی ندارد، ناپسند است».(⁽¹⁾)

شیخ صدوق در این زمینه می‌نگارد: «از بهترین دلیل‌ها در اثبات امامت امامان، این است که خداوند متعال دلیل حقانیت پیامبر را این قرار داد که وی بدون آنکه به مکتب رفته یا با دانشمندان نصرانی یا یهودی ملاقاتی داشته باشد، داستان پیامبران گذشته و علوم تورات و انجیل و زبور را برای مردم نقل می‌کرد. امامان نیز این‌گونه بودند، به خصوص امام باقرعلیه السلام و امام صادق علیه السلام که مطالب فراوانی از ایشان در علوم مختلف ابراز شد بدون آنکه نزد کسی شاگردی کرده باشند و این بهترین دلیل است که پیامبر ایشان را به این مقام نصب کرده و علم خود را نزد ایشان امانت گذاشته است».(⁽²⁾)

ابن میثم بحرانی می‌گوید: «واجب است که امام به تمام احکام و کلیه دین دانا باشد اما در احکام جزئی که متعلق به وقایع جزئی است امام دارای ملکه‌ای است که هر گاه بخواهد آن اجزا را از قوانین کلیه و مواد آن به دست می‌آورد».(⁽³⁾)

هم چنین درباره اعلمیت امام آمده است: «امام باید اعلم از تمام رعیت باشد زیرا امام

متولی تمام احکام است، پس اگر عالم به جمیع آن نباشد، متولی شدن امام ناپسند است».(⁽¹⁾)

ج - افضلیت

یکی از ویژگی‌هایی که برای امام ذکر شده است، افضلیت است که امامیه و اشاعره و بعضی معتزله آن را شرط دانسته می‌گویند: «امام باید افضل مردم بعد از پیامبر باشد؛ اما بعضی معتزله مانند بشریه و پیروانش و ابوبکر اصم و بعضی از معتزله بغداد با اینکه قائل به افضلیت علی بن ابی طالب علیه السلام بودند، به دلایلی امامت ابوبکر را در عین مفضول بودن جایز شمرده‌اند».(⁽²⁾)

اما در اینکه ملاک افضلیت چیست، دو معنا برای آن ذکر شده است: یکی فراوانی ثواب در پیشگاه خداوند و دیگری فراوانی فضائل و کرامات.

قاضی عبدالجبار، افضل را به معنای فراوانی ثواب دانسته است(⁽³⁾) و تفتازانی افضل را به معنای فراوانی در فضائل و کمالات دانسته است.(⁽⁴⁾)

یکی از دانشمندان شیعی در این زمینه می‌نگارد: «ما افضلیت را به هر کدام از این دو معنا برگردانیم واجب است که امام در هر دو معنا از دیگران افضل باشد؛ زیرا در غیر این

صورت تقدیم مفضول بر افضل لازم می‌شود و آن ناپسند است.(⁽¹⁾)

به هر حال طبق اعتقاد امامیه امام باید از همه رعیتش برتر باشد؛ زیرا در غیر این صورت یا مساوی با رعیت است یا پایین‌تر از آنان و این محال است؛ زیرا اگر امام با دیگران مساوی باشد چگونه می‌توان به دیگران گفت به او مراجعه کنند؟ یا درصورتی که امام پایین‌تر از دیگران باشد، به طریق اولی نمی‌توان آن کسی که بالاتر از اوست به او رجوع نماید.(⁽²⁾)

غیر از این صفاتی که به نگارش درآمد، صفات دیگری مانند شجاع بودن، حلیم بودن و پرهیزکار بودن نیز در برخی از منابع شیعی ذکر شده است که در اینجا به دلیل مشترک بودن آن با اهل‌سنت از ذکر آن در اینجا خودداری می‌شود.(⁽³⁾)

بازخوانی تعریف امامت و تبیین تفاوت ها

با دقت و تأمل در آنچه درباره حقیقت و ماهیت امامت در اندیشه امامیه نگارش یافت، می‌توان به مؤلفه‌های زیر اشاره کرد که تمایز دهنده اعتقاد شیعه از اهل‌سنت در بحث امامت است.

الف - منصب الاهی و لطف بودن آن، مانند نبوت؛

ب - از اصول مذهب دین و بودن امامت؛

ج - معصوم بودن امام؛

د - مقام هدایت و اولویت در تصرف به اذن خداوند.

در حقیقت هر یک از این مؤلفه‌ها نشان دهنده چیستی و هویت امامت در اندیشه شیعی است که اهل‌سنت با امامیه در آن اختلاف دارند. با این توضیح مناسب است نظری بیفکنیم به تعریف مشهور امامت نزد شیعه که پیش از این گزارش شد و جامعیت آن را با حقیقت و ماهیت امامت ارزیابی و به تفاوتی که در این زمینه وجود دارد، اشاره گردد.

لحاظ نشدن هویت الاهی امامت در تعریف

با توجه به ماهیت امامت نزد شیعه و تعریف امامت به ریاست عامه در امور دین و دنیا به نیابت از پیامبر، بعضی متکلمان امامیه آن تعریف را ناقص دانسته، می‌گویند: مؤلفه اصلی امامت که بحث الاهی و لطف بودن آن در نزد شیعه است، لحاظ نشده است بلکه به لوازم و آثار آن که ریاست عامه است، توجه شده است و در پی جویی این ادعا شاید بتوان گفت نخستین کسی که بر این مطلب توجه نموده و بعد به نحوی آن را طبق مبنای خودش حل نموده است، ابن میثم بحرانی است.

ایشان در یکی از آثار کلامی خود در امامت پس از تعریف امامت به ریاست عامه در امور دین و دنیا می‌گوید: ریاست جنس قریب برای امامت است و بعد از آن درباره قید‌های تعریف می‌گوید:

فان کون الریاسة عامة و ان میز نوع الامامة عن نوع القضا و کل ریاسة خاصة لکنه لا یمیزه عن نوع السلطنة الجوریة اذ هی عامة ابضا و قولنا لشخص و ان میزه عن رئاسة لشخصین او اکثر غیر انه لا یمیزه عن سلطنة الجوریة ایضا. و قولنا فی امور الدین و الدنیا و ان میزه عن سلطان الجور غیر انه لایکفی فی تمیزه اذ لیس کل رئاسة فی امور الدین و الدنیا وجب ان تکون عامة... اذا اجتمعت حصل من المجموع قدر ممیز لذلک النوع تمییزا مطلقا یسمی باصطلاح قوم

الخاصة المرکبة؛(⁽¹⁾)

بودن ریاست عامه اگر چه نوع امامت را از منصب قضاوت و دیگر ریاست‌های خاص تمیز می‌دهد اما از نوع سلطنت جور که آن هم ریاست عامه است تمیز نمی‌دهد قید «لشخص» اگر چه از ریاست دو نفر یا بیشتر تمیز می‌دهد، باز هم از سلطنت جور تمیز نمی‌دهد و قید «فی امور دین و دنیا» از سلطنت جور تمیز می‌دهد اما آن کافی نیست؛ زیرا لازم نیست هر سلطنت در امور دین و دنیا عمومی باشد. پس از آنکه ایشان قید‌ها را به تنهایی کافی نمی‌داند برای حل این اشکال در ادامه می‌گوید: باید مجموع قید‌ها را به صورت یک خاص مرکب در نظر بگیریم.

در توضیح این کلام باید به این مطلب اشاره کرد که طبق مبنای ایشان هر یک از قید‌ها با حیثیت انفرادی در تعریف، مسئله الاهی بودن را در امامت که هدف تبیین آن در تعریف است، نمی‌تواند از امامت غیر الاهی جدا کند اما از حیث جمعی و ترکیبی می‌تواند امامت غیر الاهی را خارج نماید.

حال اشکالی که اینجا به نظر می‌رسد این است که قیدهای مذکور در تعریف، مورد اتفاق تمام متکلمان امامیه نیست علاوه بر آن بعضی‌ها قید امور دین و دنیا را احترازی نمی‌دانند تا به واسطه آن امامت جور را خارج نماید، بلکه آن

را قید توضیحی می‌دانند(⁽¹⁾) و بعضی قید ریاست در دنیا را نیاورده‌اند.(⁽²⁾)

از این روست که بسیاری از متاخران امامیه این تعریف را ناتمام دانسته، می‌گویند: درتعریف الفاظی مانند نبوت، امامت، خلافت و وصایت باید به اصل آن توجه شود نه به لوازم جانبی آن و در امامت اصل، مقتدا بودن است و مردم موظف‌اند تا اعمال و رفتار خود را با رفتار او منطبق کنند که این معنا مستلزم ریاست هم است؛ اما نباید ریاست را معنای اصلی و حقیقی امامت در نظر گرفت؛ همچنان‌که در نبوت نیز این ریاست وجود دارد اما درتعریف آن کسی نگفته است که نبوت یعنی ریاست دینی.(⁽³⁾)

در بعضی منابع دیگر آمده است: تعریف امامت به ریاست عامه شامل هر دو نوع امامت الاهی و باطل می‌شود و قید دین و دنیا نمی‌تواند اشکال را برطرف کند مگر این که جمله «مِن قِبل الله» بر آن افزوده شود.(⁽⁴⁾)

هم چنین درباره ناتمام بودن این تعریف آمده است: «تعریف مشهور دربردارنده تمام مقامات امامت عظمی نیست؛ زیرا تنها برخی شئون تشریعی امام را که همان زعامت دین و دنیا ست، دربردارد».(⁽⁵⁾)

شهید مطهری در این باره می‌نگارد: «این اشتباه بزرگی است که احیانا قدما (بعضی متکلمان) هم گاهی چنین اشتباهی را مرتکب

می‌شدند. امروز این اشتباه خیلی تکرار می‌شود، تا می‌گویند امامت متوجه مسئله حکومت می‌شدند در حالی‌که مسئله حکومت از فروع و یکی از شاخه‌های خیلی کوچک مسئله امامت است و این دو را نباید با یکدیگر مخلوط کرد».(⁽¹⁾)

یکی دیگر از معاصران می‌نگارد: «در تجزیه و تحلیل‌های سنتی بیشتر دو بخش شرایط امام و مسئولیت‌های امامت مورد بحث قرار گرفته و می‌گیرد... ولی باید توجه داشت که این بحث وقتی روشن خواهد شد که ماهیت امامت و عناصر تشکیل دهنده این طرح ایدئولوژیک کاملا مشخص می‌شود».(⁽²⁾) این گفتار ایشان اشاره به این مطلب می‌کند که طرح سنتی امامت تعریف به بخشی از آثار امامت است نه تعریف ماهوی و چیستی از امامت و در نهایت ایشان می‌نگارد: «امامت به معنای جانشینی پیامبر از همان ولایتی برخوردار است که پیامبر را شایسته بود».(⁽³⁾)

سرانجام اینکه تعریف مشهور به دلیل دخیل نبودن ماهیت الاهی امامت در آن به دلایل ذیل جامعیت کامل ندارد:

الف- الاهی بودن و انتصابی بودن مقام امامت مانند نبوت؛ همان‌گونه که در تعریف نبوت، الاهی بودن لحاظ شده است در امامت نیز باید چنین باشد.

ب- از آنجا که نقطه اصلی جدایی تشیع و تسنن در الاهی بودن و بشری بودن امامت است، لذا برای تعیین مرز اندیشه‌ها، لحاظ الاهی بودن در تعریف شیعی درباره امامت ضرورت دارد.

ج- وجود روایات؛ به نظر می‌رسد در تعریف

امامت باید به روایات این باب نیز توجه شود و در روایات گرچه بیشتر مقامات امام بازگو شده است، اما در تعریف امامت نیز روایاتی می‌توان یافت که در آنان بحث الاهی بودن امامت به عنوان قوام اصلی در امامت توجه شده است که نمونه‌هایی از آن روایات در پایان همین فصل نگارش خواهد یافت.

بنابراین سزاوار است که در تعریف امامت در منظومه اعتقادی شیعه، بحث الاهی و لطف بودن امامت مورد توجه قرار بگیرد، کما اینکه در منابع پسین امامت پژوهان امامیه به این مسئله توجه شده است که به شواهدی اشاره می‌شود.

تعریف پسین امامت با رویکرد الاهی

با دقت در آثار امامت پژوهان معاصر می‌توان به تعریف جدیدی از امامت بر خورد که در آن به بحث الاهی بودن مقام امامت در نزد شیعه توجه شده است؛ اما قبل از هر چیز اشاره به این نکته لازم است که با مراجعه به بعضی منابع قدیم امامیه نیز می‌توان مواردی را یافت که به جنبه الاهی و دینی بودن امامت در تعریف امامت اشاره می‌کند. برای نمونه وقتی شیخ طوسی به مفهوم واژه امام می‌پردازد، می‌گوید: «امام به دو معنا است: الف- مقتدای الاهی بودن که مردم باید به سخن و رفتار او اقتدا کنند ب- ریاست تدبیر امور جامعه و سیاست گذاری آن و تادیب متجاوزان و دفاع در برابر دشمنان و نصب قضات و اجرای حدود الاهی».(⁽¹⁾)

با دقت در کلام شیخ آشکار است که ایشان در معنای نخست به جنبه الاهی بودن امام توجه کرده و در معنای دوم به ریاست امام در امور اجرایی؛ اما در تعریف مشهوری که از شیخ نقل شد مانند دیگران تنها معنای دوم را آورده است.

هم چنین خواجه نصیر طوسی در «قواعد العقائد» در تعریف امامت می‌گوید:

الامامة ریاسة عامة دینیه،

که قید «دینیه» اشاره به همان جنبه الاهی بودن امامت دارد و امور دین و دنیا را بعداً به عنوان قید توضیحی آورده است.

اما در تعریف‌هایی که معاصران امامیه نسبت به امامت ارائه نموده‌اند، مسئله الاهی بودن به گونه‌ای آشکار دیده می‌شود که به نمونه‌هایی از آن‌ها اشاره می‌شود:

در مقدمه «کفایت الاثر» خزاز قمی آمده است:

الامامة منصب الاهی کالنبوة یعطیه من یشاء من عباده؛(⁽¹⁾)

امامت مانند نبوت منصبی الاهی است که خداوند آن را به هر یک از بندگانش که بخواهد، می‌دهد.

فیض کاشانی:

وی امامت را به ولایت و خلافت الاهی برای اصلاح امور اخروی و دنیایی تعریف کرده است.(⁽²⁾)

نوری طبرسی:

الامامة هی الریاسة العامة الهیه خلافة عن رسول الله فی امور الدین و الدنیا بحیث یجب اتباعه علا کافة الامة؛(⁽¹⁾)

امامت ریاست همگانی الاهی است در امور دین و دنیا پس از رسول خدا9 به گونه‌ای که بر تمام امت پیروی از امام واجب است.

در این تعریف قید به امر الاهی بودن امام تا حدودی بازگوکننده ماهیت امامت طبق عقیده شیعه است.

میرزا احمد آشتیانی:

الامامة هی الریاسة العامة الهیه لشخص من الاشخاص خلافة عن رسول الله فی امور الدین و الدنیا بحیث یجب اتباعه علا کافة الامة(⁽²⁾)

محمد حسین آل کاشف الغطا:

ان مراد هم «شیعه» بالامامة کونها منصبا الهیا یختاره الله بسابق علمه بعباده؛(⁽³⁾)

مراد شیعیان از امامت این است که امامت منصب الاهی است که خداوند امام را با علم پیشین که به بندگان خود دارد انتخاب می‌کند.

در کتاب «احقاق الحق» در تعریف امامت آمده است:

الامامة و الولایت من مناصب الهیه التی من الله علی عباده و جعلها تالیة لمرتبة النبوة؛(⁽¹⁾)

امامت و ولایت از منصب‌های الاهی است که خداوند به واسطه آن بر بندگانش منت نهاده و آن را در مرتبه بعد از نبوت قرار داده است.

نیز در بعضی تعاریف آمده است: «امامت در نزد شیعه سلطنت الاهی است که از آثار آن ولایت تشریعی است که بخشی از آن آثار امارت و خلافت ظاهری است»(⁽²⁾)

بعضی از معاصران با رویکرد دقیق‌تر می‌نگارند:

الامامة عند الشیعه هی الخلافة الکلیة الهیه؛(⁽³⁾)

امامت نزد شیعه خلافت کلی الاهی است و پس از آن در تعریف واژه امام می‌نگارد:

فالامام هو الانسان الکامل الاهی العالم بجمیع ما یحتاج الیه الناس؛(⁽¹⁾)

پس امام انسان کامل الاهی است که آگاه است بر تمام آنچه مردم به آن نیازمندند.

ما به همین مقدار از تعریف‌های پسین امامت که به جنبه الاهی بودن آن اشاره شده بود، اکتفا می‌کنیم و لازم است درباره علت نارسایی که در تعریف قدما دیده می‌شود، اشاره‌ای کنیم.

تحلیلی از تاثیرات بیرونی در تعریف مشهور امامیه

اشاره

بر اساس آنچه نگارش یافت، شیعه و سنی در چیستی امامت قبل از کیستی آن، دو رویکرد کاملا متفاوت از هم دارند لذا ضرورت دارد که امامت و امام شناسی به گونه‌ای تعریف شود که در آن، جنبه مقام و لطف الاهی بودن امامت، که نشان دهنده اعتقاد شیعی است، گنجانده شود که در ظاهر از تعریف مشهور امامت این مطلب به دست نمی‌آمد. حال در اینجا مهم‌ترین سؤال این است که به چه دلیلی بزرگانی مانند شیخ مفید در برخی تعریف‌های خود و نیز شیخ طوسی، سید مرتضی، خواجه طوسی، ابن میثم بحرانی و... این‌گونه تعریف به ظاهر وهم انگیز را ذکر نموده‌اند که حتی شهید مطهری از آن به عنوان اشتباه بزرگ یاد کرده است؟(⁽²⁾)

برای دست‌یابی به پاسخ این مطلب به نظر می‌رسد نخستین شاخصی را که باید بررسی کرد، تاثیرگذاری وضعیت فرهنگی و سیاسی روزگار بر شیوه کار بزرگان امامیه و مماشات آنان با دیگران است. در تعریف مشهور امامت (ریاسة عامه فی امور الدین و الدنیا) با طرح اعطای مردمی امامت به افراد یا سلطه با زور و تزویر که بیشتر خلفا با آن روش روی کار آمده بودند، بیشتر سازگاری داشته و در هر عصر و زمانی از تعریف رایج و مشهور نزد اهل‌سنت بود و این‌گونه تعریف برای حاکمان وقت نیز خوشایند و توجیه‌گر کردار آنان بود.

بدیهی است اگر کسی از این تعریف عدول نموده و مدلی را ارائه می‌نمود که در آن شخصیت امام مانند نبی به انتخاب خداوند و شیوه کاری امامت آن نیز مانند شیوه کاری نبوت معصومانه و به دور از هرگونه خطا و سهو انجام می‌پذیرفت، دیگر این تعریف را هیچ یک از خلفا و حکمرآنان بر نتابیده و با تمام توان با ترویج‌گران آن مقابله می‌نمودند و بر این اساس متکلمان و دانشمندان شیعی هر کدام با دریافت واقعیت‌های زمان خود شیوه‌ای را انتخاب می‌نمودند که در ظاهر تا حدودی خودشان را با دیگران نزدیک نشان داده و در واقع اعتقاد اصیل شیعی را که از تاریکی‌های فراوان عبور کرده بود حفظ نمایند؛(⁽¹⁾) زیرا خط و اندیشه‌ای که درباره امامت به وسیله‌ی دشمنان شیعه پایه‌ریزی شده بود چنان با پشتوانه زر و زور در مسیر خود ادامه داده و مورد پسند

واقع شده بود که در فضای آن روزگار به دیگران اجازه نفس کشیدن نمی‌دادند.

لذا در بسیاری از موضوعات علمی و فرهنگی، دانشمندان امامیه از رویارویی تنش‌آور با مخالفینشان پرهیز کرده و برای این که آنان را به بحث علمی بکشانند، راه مماشات و تعامل را انتخاب می‌کردند که به نمونه‌ای از گفتار شیخ مفید در این زمینه اشاره می‌شود.

ایشان درباره روش علمی در بحث با مخالفان می‌فرماید: «ملاک در بحث با مخالفان این است که علماء بر یک اصطلاح اتفاق نموده و سپس همه مخالفان در اطراف آن تسلیم شده و از عصبیت به حال سکون و آرامش و از مجادله‌ها و نقل‌های متضاد و آراء و اعتقاداتی که همراه با دشمنی است به اصل دینی مشترک برسد؛ زیرا اگر این‌گونه نباشد بر هیچ امری از شریعت اسلام به جهت مخالفت‌های جزئی که وجود دارد، اجماعی به دست نمی‌آید. بنابراین انصاف این است که بین ما و بین مخالفان ما بعضی از واجبات شرعی و احکام به عنوان قدر مشترک در بحث در نظر گرفته شود.(⁽¹⁾)

از این جملهی ایشان می‌توان به عنوان شاهد استفاده نموده که در بحث‌ها و مناظرات علمی، روش ایشان این بوده است که در مواردی با تشخیص موقعیت، با مخالفان تعامل و مماشات داشته‌اند و بر همین مبنا درباره تعریف مشهور امامت که همسان با تعریف اهل‌سنت است نمی‌توان از این واقعیت گذشت که تعریف مشهور به وسیله‌ی آن دسته از متکلمان امامیه ارائه شده است که آنان در آن زمان مقیم بغداد و همزمان با فعالیت‌های تند عقل‌گرایانه افراطی معتزله که

همسو با سیاست‌های خلفا حرکت می‌کردند، قرار داشتند و برای اثبات این مدعا کافی است به زندگانی شیخ مفید، شیخ طوسی، سید مرتضی و... نظر افکند که تعریف امامت به ریاست عامه از جانب ایشان پایه گذاری شده و همه اینان مقیم بغداد بودند و از نظر فرهنگی دربرابر معتزله و اهل حدیث و از جهت سیاسی در مرکز خلافت، قرار داشتند.

بنابراین نمی‌توان گفت متکلمان امامیه درباره امامت راه خطا پیموده‌اند، بلکه آنان به جهت موقعیت آن روزگار از راه تقیه و مماشات که روش تأیید شده‌ای از طرف امامان معصوم: بود، راه پیموده‌اند که به شواهدی از فشار‌های آن روزگار به دانشمندان امامیه اشاره می‌شود:

الف - تضاد‌های مذهبی

برای دست یابی به تنش‌های مذهبی در زمان شیخ مفید و متکلمان شیعی بعد از ایشان که مقیم بغداد بودند، نمی‌توان در این اثر به تفصیل سخن گفت و تنها به عنوان شاهد کافی است که به نمایه‌ای از فضای فرهنگی و تضاد‌های مذهبی بغداد در زمان آنان نظر افکنده شود.

شهرستانی در کتاب «ملل و نحل» خود درباره برخورهای ستیزه جویانه و کردارهای خصمانه میان اشاعره و معتزله می‌نگارد: «در مواردی ستیزه جویی‌های آنان سبب شده است که برخی دانشمندان یک مذهب به جهت سعایت دانشمندان مذاهب دیگر جان خود را از دست بدهد».(⁽¹⁾)

از این رفتار خصمانه میان مذاهب اهل سنت، که در موارد فراوان هم عقیده نیز بودند،

می‌توان پی برد که آنان با مذهب امامی در تمام مسائل به ویژه امامت که آمیخته با سیاست نیز بود، رفتار به مراتب تندتر داشته‌اند.

به عنوان مثال جاحظ یکی از دانشمندان معتزله عقیده‌ی انتصابی بودن امام از طرف خداوند را که یکی از معتقدات مهم شیعه بود، به شدت انکار کرده و می‌گفت: «نباید امامت را با نبوت قیاس نمود».(⁽¹⁾)

هم چنین قاضی عبدالجبار معتزلی، در موضع تندی در برابر متکلمان امامیه می‌گفت: «یکی از اشتباهات امامیه این است که می‌گویند ما به امام نیاز داریم تا احکام و دستورات شرع را از او به دست آوریم و این عقیده امامیه اشتباه است؛ زیرا شریعت آشکار است و ادله آن در قرآن و سنت و اجماع امت آمده است. بنابراین ما چه نیازی داریم که احکام را از امام بگیریم و یکی دیگر از اشتباهات امامیه این است که می‌گوید وجود امام لطف در دین است و ما دلیلی بر این لطف بودن نداریم».(⁽²⁾)

در کنار این رویارویی‌های مذهبی، بازار تهمت زدن‌ها به متکلمان امامیه بسیار گرم بود که حتی هشام بن حکم، دانشمند و متکلم شیعی، که تمام زیربناهای کلامی و اعتقادی را مستقیما از امام صادق علیه السلام گرفته بود نیز از این اتهامات به دور نمانده و دو گروه معتزله و اشاعره او را متهم نمودند که او بر این عقیده است که خداوند جسم است(⁽³⁾) در حالی‌که او در مسائل

اعتقادی چنان پابند به آموزه‌های امام معصوم بود که در داستان مناظره معروف که او با عمروبن عبید معتزلی در بصره انجام داد، با استدلال قوی منصوب بودن امام را از طرف خداوند ثابت نمود. پس از آن امام صادق علیه السلام در مجلس بزرگی که از یاران حضرت تشکیل شده بود به هشام دستور می‌دهد که جریان مناظره را گزارش دهد. پس از آن گزارش بود که امام فرمود: «ای هشام! چه کسی این مناظره را به تو اموخته بود؟» هشام جواب داد:

شیئی اخذته منک و الّفته؛

این‌ها مطالبی بود که از شما فراگرفته بودم و خودم تنظیم کردم.(⁽¹⁾)

در این گزارش دو نکته قابل توجه است: الف- وجود مناظرات مذهبی میان معتزله و امامیه در عصر امام صادق علیه السلام و ب - اعتقاد راسخ هشام به آموزه‌های امام معصوم.که می‌گوید: مایه اصلی بحث اعتقادی و کلامی را از امام گرفتم منتهی طبق مقتضا و موقعیت جلسه خودم تنظیم نمودم.

در راستای همین سیاست، شخصیت انقلابی و ظلم ستیزی مانند زید فرزند امام زین العابدین را از شاگردان واصل بن عطا ذکر نموده و به او تهمت معتزلی بودن می‌زند و می‌گوید: «او با اینکه جدش علی بن ابی طالب علیه السلام را افضل صحابه

می‌دانست اما قائل به جواز امامت مفضول بر افضل است؛ لذا خلافت ابوبکر را بر حق می‌دانست.(⁽¹⁾)

هم چنین نسبت به سید مرتضی که از مدافعان برجسته عقاید شیعه است اتهام وارد نموده است که او در اصول اعتقادی از پیروان مذهب معتزله است.(⁽²⁾)

به مرور زمان دامنه اتهام زنی‌ها به دانشمندان شیعی آن‌گونه بالا می‌رود که حتی دانشمند فقیه، متکلم و فیلسوفی مانند خواجه نصیر الدین طوسی را به اسماعیلیه بودن متهم می‌کند؛ زیرا او که به دلیل اوضاع سیاسی و کشاکش‌های ویرانگر و سرکوب‌گرانه دوران خود، مجبور می‌شود 28 سال از عمر با برکت خود را در دربار اسماعیلیان به صورت زندانی به سر برد؛ بدون پایه و اساس به ایشان تهمت می‌زند که او پیرو مذهب اسماعیلیه است؛(⁽³⁾) در حالی‌که کتاب‌های «رساله امامت»، «تجرید الاعتقاد» و «قواعد العقاید» شیخ از مهم‌ترین سند و مدرک بر شیعه بودن ایشان است.

ب - تنش‌های سیاسی

پیش از همه درباره وجود فشار‌های سیاسی بر مدافعان خط امامت توجه به این نکته ضرورت دارد که پس از رحلت رسول خدا9 و قرار گرفتن حکومت در دست دیگران همواره حکمرآنان سیاستی یکسان را برای به انزوا کشیدن خاندان پیامبر

در پیش گرفته بودند و هیچ‌گاه رضایت نمی‌دادند که اندیشه امامت آن‌گونه که امامان شیعه و متکلمان پیرو آنان می‌خواهند نشر یابد و با در نظر داشتن آن موقعیت با اندک تأمل معلوم می‌شود که اصلی‌ترین حاملان، مطرح کنندگان و دفاع کنندگان اندیشه شیعه در زمان امامان، خود آن بزرگواران بودند و این اندیشه که برگرفته از قرآن و سنت بوده است و تنها وسعت و نوع طرح و دفاع کردن از آن طبق اقتضای زمان فرق می‌کرد که اوج آن در زمان آخر امامت امام باقر علیه السلام و دوره نخست امامت امام صادق علیه السلام بود و در زمان امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام عده‌ای از شاگردان‌شان با راهنمایی خود آنان به فراگیری علم کلام می‌پرداختند و این وضعیت تا زمان نصیر‌الدین‌طوسی وجود داشت.(⁽¹⁾)

در عین حال رفتار خصمانه دشمنان همواره در جریان شیعی در قالب فشار‌های روانی مانند شکنجه‌های بدنی و زندانی کردن و نظارت بر خود و خانواده‌شان نیز چنان فضای سنگین و وحشت زایی را به وجود آورده بودند که شیعیان همیشه در معرض یورش‌های سخت و بی‌رحمانه آنان قرار داشتند که هدف دشمنان خاتمه دادن به زندگی شیعیان بود و برای رسیدن به این هدف، ارتکاب هر کاری را جایز می‌شمردند؛(⁽²⁾) زیرا حکمرانان می‌دانستند شیعیان به پیروی از امامان معصوم‌شان حکومت آنان را فاقد مشروعیت می‌دانند.

سرانجام اینکه جو اختناق و فشارهای بی حد و حساب مذاهبی مانند معتزله و اشاعره و نیز مهم‌تر از همه، فشار‌های حکمرانان چنان عرصه را برای دانشمندان شیعه تنگ کرده بود که آنان ناگزیر بودند برای در امان ماندن از آسیب‌های دشمنان از اصل تقیه که مشروعیت آن از جانب امامان معصوم: تأیید شده بود استفاده کنند و در آن فضای ملتهب و نا آرام در موارد فراوان از جمله در بحث حساسی مانند تعریف و طرح امامت که مورد توجه ویژه مذاهب دیگر و حکمرآنان بود تا حدودی با دشمنان خود تعامل و مماشات کنند.

در عین حال باید توجه کرد که این مقدار از تعامل و مماشات متکلمان شیعی با دیگران هیچ‌گاه به معنای معامله‌گری و دست برداشتن از اصول عقاید شیعه در باب امامت نبود. بهترین گواه در این ادعا مطالعه آثار نگارش یافته به وسیله‌ی همان متکلمان است این تعریف‌های به ظاهر ناسازگار که از آنان نقل شد به خوبی نمایان است. هر یک از آنان پس از ذکر آن تعریف مشهور درباره امامت بلافاصله بسیار هوشمندانه و با زیرکی خاصی شرایط امام را مطرح کرده‌اند که در ضمن ذکر شرایط امام، تمام اندیشه شیعه را در باب امامت، مانند لطف بودن، عصمت و... را گنجانده‌اند.

تعریف امامت در روایات

پیش از این اشاره شد که در شناخت مسائل کلامی و اعتقادی نمی‌توان روایات را نادیده گرفت و در هر مسئله اگر روایتی از امام معصوم وجود داشت باید آن را به عنوان پایه اعتقادی قرار داد.

بحث امامت از مواردی است که در بسیاری از شاخه‌های آن از جمله در تعریف امامت، روایات فراوان وجود دارد که مناسب است بنا به اقتضای این بحث، که درباره تعریف امامت است، به شواهدی از آن روایات اشاره شود:

رسول خدا9: مجلسی در «بحار» و شیخ صدوق در «معانی الاخبار» از پیامبر نقل کرده است که آن حضرت فرمود:

سمّیی الامام اماما لانه قدوة للناس منصوب من قبل الله تعالی ذکره مفترض الطاعة علی العباد؛(⁽¹⁾)

امام به آن دلیل امام نامیده می‌شود که مقتدای مردم است و از طرف خدای متعال منصوب شده است و فرمان برداری‌اش بر بندگان واجب است.

امیرالمؤمنین: ایشان در تعریف پیشوایان می‌فرمایند:

انما الائمة قوام الله علی خلقه و عرفائه علی عباده و لا یدخل الجنة الا من عرفهم و لا یدخل النار الا من انکرهم و انکروه؛(⁽²⁾)

امامان (پیشوایان) برپادارنده مردم از جانب خدایند و وسیله شناخت او و کارشناسان خدا بر بندگانش می‌باشند. بر بهشت وارد نمی‌شوند جز کسانی که امامان را می‌شناسند و شناخته شده امامان هستند و کسانی وارد جهنم

می‌شوند که امامان را نشناسند و شناخته شده آنان نباشند.

امام صادق علیه السلام : ان الامامة عهد من الله عزوجل معهود لرجل سمیّن لیس للامام ان یزویها عمن یکون من بعده(⁽¹⁾)

امامت عهد و وصیتی است که از ناحیه خدای تعالی برای شخص معین واگذار شده است و امام پیشین نمی‌تواند آن را از امام بعدی پنهان نماید.

امام رضا علیه السلام : آن حضرت نیز در بیان بسیار جامع و طولانی، واژگان امام و امامت را به گونه‌ای روشن تعریف نموده است که به دلیل اختصار به برخی از گفتار امام اشاره می‌شود. به نقل شیخ مفید و دیگران از یکی از یاران امام به نام عبدالعزیز بن مسلم می‌گوید: با عده‌ای در مسجد جامع مرو در امر امامت، که مورد اختلاف فراوان بود، گفت‌گو می‌کردیم تا اینکه من به محضر مولای خود امام رضا علیه السلام شرفیاب شدم و سخنان مردم را درباره امامت به عرض آن حضرت رساندم. پس از آن حضرت تبسمی کرد و این حدیث طولانی را در تعریف امامت و جایگاه امام ایراد فرمود که در بخش‌هایی از آن حدیث آمده است:

ان الامامة خلافة الله و خلافة الرسول و مقام امیرالمؤمنین و میراث

الحسن و الحسین ان الامامة زمام الدین و نظام المسلمین و صلاح الدنیا و عز المؤمنین ان الامامة اس الاسلام النامی و فرعه السامی

امامت، خلافت و جانشینی خدا (در زمین) و جانشین رسول خدا9 است و مقام امیرالمؤمنین علیه السلام و میراث حسن علیه السلام و حسین علیه السلام است امامت زمامدار دین و نظام بخش مسلمانان و اصلاح‌گر دنیا و عزت بخش مؤمنان است. امامت بنای اساس اسلام و شاخه با برکت آن است.

پس از آن در تعریف واژه امام می‌فرماید:

الامام امین الله فی خلقه و حجته علا عباده و خلیفته فی بلاده و الداعی الی الله و الذاب عن حُرُم الله امام مطهر من الذنوب و المبرا عن العیوب المخصوص بالعلم... عالم بالسیاسة مفروض الطاعة قائم بامر الله ناصح لعبادالله، حافظ لدین الله؛(⁽¹⁾)

امام امین خداوند در میان خلقش و حجت او بر بندگانش و خلیفه او در بلادش است امام دعوت کننده به سوی خدا و دفاع کننده از محرمات الاهی است، امام از گناهان پاک و از عیب‌ها به دور و به علم و دانش مخصوص است امام آگاه به سیاست و فرمانبرداری از او واجب و به پادارنده امر خداوند و دلسوز

بندگان و نگهبان دین خدا است.

بدون تردید با دقت در این روایات و با تحلیل واژگان به کار رفته می‌توان به این واقعیت پی برد که در تمام این روایات مسئله انتخاب امام از طرف خداوند به عنوان یک امر مسلم ذکر شده است که از جهت کاربردی در بحث اعتقادی و کلامی باید در تعریف امامت لحاظ گردد که ما در گزینه پیشین به نمونه‌هایی از آن‌گونه تعریف‌ها اشاره کردیم و در نهایت آنچه از این روایات در تعریف امام و شرایط آن می‌توان استنباط نمود اینک امام با این معنا و شرایط و مسئولیت‌هایی که ذکر شد باید انتخاب او مانند انتخاب نبی با ملاک‌های ویژه و خارج از دسترس بشر باشد؛ زیرا با انتخاب بشر هیچ تضمینی وجود ندارد که امام را با آن شرایط ویژه انتخاب کند.

تنها راه اطمینان آور در انتخاب امام همان راهی است که انتخاب امام را مانند انتخاب نبی از طرف خداوند بدانیم.

نگرشی بر مصداق شناسی امام در روایات

پس از شناخت معنای اصطلاحی و اعتقادی امام و امامت در نزد متکلمان و روایات معصومان: اینک ضرورت دارد که به شواهدی از مصداق شناسی امام در روایات اشاره گردد، زیرا همان‌گونه که در ابتدای این بخش اشاره شد با دقت در جریان شناختی روایات که در آنان واژگان امام و ائمه ذکر شده است، معلوم می‌شود که این روایات به

طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شود: الف - روایات مطلق که در آنان بدون قیدی سخن از امام و ضرورت آن به میان آمده است که این دسته در ابتدای این فصل نگارش یافت. ب - روایات مقید که در این دسته علاوه بر ذکر امام و ضرورت آن، مصادیق امامان نیز ذکر شده است که در اینجا مناسب است برای تکمیل معنا شناسی امامت به شواهدی اشاره شود.

عبدالرحمن بن سمره نقل نموده است که پیامبر9 به من فرمود: ای فرزند سمره! زمانی که آراء و خواهش‌ها پراکنده شد به علی بن ابی طالب علیه السلام رو آورید.

«فانه امام امتی و خلیفتی من بعدی»؛(⁽¹⁾)

او پیشوای امت من و جانشین بعد از من است.

نیز آن حضرت فرمود:

«ایها الناس ان علیا امامکم من بعدی... من انکره انکرنی و من انکرنی فقد انکر الله و من اقر بامامته فقد اقر بنبوتی»؛(⁽²⁾)

«ای مردم همانا علی پیشوای شما است بعد از من کسی که انکار کند علی را، من را انکار نموده است و کسی که مرا انکار کند خدا را انکار نموده و کسی که اقرار به امامت علی نماید به نبوت من اقرار نموده است...»

و نیز از انس بن مالک نقل شده است که رسول خدا9 به ابوبرزه اسلمی فرمود:

«یا ابا برزه ان رب العالمین عهد الیی فی علی بن ابی طالب علیه السلام عهدا فقال علی رایة الهدی و امام اولیائی و نور جمیع من اطاعنی»؛(⁽¹⁾)

ای ابوبرزه همانا پروردگار عالمیان پیمان بست با من درباره علی بن ابی طالب علیه السلام پیمان بستنی و پس از آن گفت علی پرچمدار هدایت و پیشوای دوستان من و روشنایی بخش تمام کسانی است که از من فرمان برداری کند.

به نقل حاکم در مستدرک، رسول خدا9 فرمود:

اوحیی الیی فی علی ثلاث انه سید المسلمین و امام المتقین و قائد الغرالمحجلین؛(⁽²⁾)

به سوی من نسبت به علی سه چیز وحی شده است او آقای مسلمانان، پیشوای پرهیزگاران و رهبر سفید رویان است.

و نیز آن حضرت خطاب به علی فرمود:

«یا علی انت الامام بعدی و مالک فی امتی نظیر»؛(⁽³⁾)

ای علی تو پیشوای بعد از من هستی و

در میان امت من کسی همانند تو نیست.

در روایت دیگری نقل شده است که رسول خدا9 فرمود:

«ان علی بن ابی طالب علیه السلام الامام بعدی و اعلموا ان الله قد نصبه لکم ولیا مفترضا طاعته»؛(⁽¹⁾)

«علی بن ابی طالب علیه السلام پیشوای بعد از من است؛ بدانید که خداوند او را سرپرست و پیشوای شما نصب کرده و واجب کرده است پیروی از او را.»

در جریان حدیث معراج از رسول خدا9 نقل شده است که خداوند به من فرمود:

«یا محمد انی جعلت علیا امام المسلمین فمن تقدم علیه اخزیته»(⁽²⁾)

ای محمد! من علی را پیشوای مسلمانان قرار دادم و هر کس خود را از او جلو اندازد، خوار و ذلیل می‌کنم.

هم چنین از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است که رسول خدا9 فرمود:

الائمه بعدی اثنا عشر اولهم انت یا علی و اخرهم القائم الذی یفتح الله عزوجل علی یدیه مشارق الارض و مغاربها؛(⁽³⁾)

پیشوایان پس از من دوازده نفرند؛

یا علی نخستینشان تو هستی و آخرین آنان قائم است که خداوند با دستان او شرق و غرب زمین را می‌گشاید.

در روایت دیگری از علی علیه السلام نقل شده است که رسول خدا9 به من فرمود:

انت الامام ابوالائمه احد عشر من صلبک ائمة مطهرون؛(⁽¹⁾)

«تو پیشوا و پدر پیشوایان هستی یازده تن از صُلب تو پیشوایانی هستند پاکیزه.»

و در روایت دیگری از انس بن مالک نقل شده است که روزی، در حالی‌که رسول خدا9 در جمع یاران خود نشسته بود به آنان فرمود:

اول من یدخل من هذالباب امام المتقین و سید المرسلین و قائد غر المحجلین؛

نخستین کسی که از در وارد می‌شود پیشوای پرهیزگاران و آقای مسلمانان و رهبر سفید رویان است.

پس در آن هنگام علی وارد شد و رسول خدا9 از او استقبال کرد و گفت:

انت تؤدی عنی و تسمعهم صوتی و تبین لهم ماختلفوا فیه من بعدی؛(⁽²⁾)

تو از جانب من ادا می‌کنی و صدایم

را به آنان می‌رسانی و بیان می‌کنی آنچه را که بعد از من در آن اختلاف می‌کند.

از امام حسن عسکری علیه السلام نیز نقل شده است که رسول خدا9 به ابن مسعود فرمود:

یا ابن مسعود علی بن ابی طالب علیه السلام امامکم بعدی و خلیفتی علیکم فاذا مضی فابنی الحسن امامکم بعده و خلیفتی علیکم فاذا مضی فابنی الحسین امامکم بعده و خلیفتی علیکم ثم تسعة من ولد الحسین واحدا بعد واحد ائمتکم و خلفائی علیکم... و من انکر واحدا منهم فقد انکرنی و من انکرنی فقد انکر الله و من جحد واحدا منهم فقد جحدنی و من جحدنی فقد جحد الله لان طاعتهم طاعتی و طاعتی طاعة الله و معصیتهم معصیتی و معصیتی معصیة الله؛(⁽¹⁾)

ای فرزند مسعود! علی بن ابی طالب علیه السلام پس از من پیشوای شما و خلیفه من است بر شما چون او بگذرد فرزندم حسن پس از او پیشوای شما، چون و خلیفه من بر شماست وچون او برود فرزندم حسین پیشوای شماست سپس نه تن از فرزندان حسین یکی پس از دیگری پیشوایان شمایند و هر کس یکی از ایشان را انکار کند مرا انکار کرده و هر که مرا انکار کند خدا را

انکار کرده است و هر که یکی از ایشان را رد کند مرا رد کرده و هرکه مرا رد کند خدا را رد کرده است؛ زیرا پیروی ایشان پیروی من و پیروی من پیروی خداست و نافرمانی ایشان نافرمانی من و نافرمانی من نافرمانی خداست.

با نگاه تطبیقانه به آنچه تاکنون درباره مصداق شناسی امامان وپیشوایان در روایات به نگارش در آمد می‌توان به این مطلب مهم و اساسی دست یافت که مسئله امامت و پیشوایی پس از رسول خدا9، بحثی مهم و در خور توجه بوده است که آن حضرت نیز نه تنها هیچ‌گاه از آن غفلت نورزید، بلکه در موقعیت‌های مختلف درباره آن سخن گفته است که در این زمینه می‌توان به احادیث مشهور و به یاد ماندنی یوم الدار، غدیر، منزلت، ثقلین و... اشاره کرد که در اینجا از ذکر آنان خودداری می‌شود،(⁽¹⁾) و در پایان تأکید می‌شود که از روایات نگارش یافته در باب مصداق شناسی امام می‌توان به امور ذیل درباره‌ی جایگاه و ویژگی‌های امامت اشاره نمود:

الف - ضرورت وجود امام برای سامان بخشی به مسائل دین و دنیای امت اسلامی.

ب - انتخاب امام باید از طرف خداوند انجام شده و به وسیله‌ی پیامبر برای آگاهی مردم مانند باقی دستورات الاهی ابلاغ گردد.

ج - در این روایات از جهت مصداق شناسی هیچ ابهامی باقی نمانده است مگر اینکه انگیزه‌هایی برای انکار امام و امامت الاهی در ذهن کسی

باشد.

د - در برخی از این روایات تطبیق و پیوستگی میان معرفت نبی و امام و نیز انکار نبی و امام مطرح شده بود که از جهت معرفت شناسی می‌توان به این نکته دست یافت که امامت از نبوت جداناپذیر بوده و پس از درگذشت نبی امام در جایگاه او به عنوان جانشین او وظیفه هدایت گری خلق را بر عهده می‌گیرد.

فصل دوم: واژگان خلیفه و خلافت

اشاره

پس از رحلت پیامبر رسول اکرم صلی الله علیه و آله، در نظام سیاسی و مدیریتی مسلمانان واژگان «خلیفه» و «خلافت» از پر کاربردترین واژگانی‌اند که با بار سیاسی و اعتقادی وارد تاریخ و ادبیات مسلمانان شده و در گذر زمان مفاهیم پر فراز و نشیبی از آن‌ها اراده شده است که در بیشتر زمان‌ها ابزاری بوده است برای تفرقه افکنان که تاب دیدن اتحاد مسلمانان را نداشتند و از طرف دیگر خلافت در عرف سیاسی و فرهنگی مسلمانان مورد سوء استفاده‌های فراوان قرار گرفته است که عده‌ای با استفاده از مفهوم این واژه به سرنوشت دیگر مسلمانان مسلط شده و به عنوان جانشین رسول اکرم صلی الله علیه و آله با در دست داشتن اختیارات وسیع از هیچ کرداری فروگذار نکردند. بر این اساس مناسب است که واژه «خلیفه» و «خلافت» را ابتدا در آیات قرآن و روایات معنا شناسی کنیم سپس در عرف و اصطلاح مسلمانان بررسی نماییم.

واژه‌ی «خلیفه» در قرآن

اشاره

واژه «خلیفه» به شکل مفرد و جمع آن «خلائف» و «خلفا» در قرآن کریم نُه بار به کار رفته است(⁽¹⁾) و با برشمردن اشتقاق‌های آن در قرآن کاربرد فراوان دارد(⁽²⁾) که در مجموع بیشتر آیات به معنای کناررفتن گروهی و جانشین شدن گروهی دیگر آمده است و در برخی آیات نیز سخن از جانشینی خداوند در تدبیر امور در روی زمین است که این آیات اشاره بر ولایت و شأن خاص گروهی دارد که به نمونه‌هایی از این ایات اشاره می‌شود:

الف - شواهدی از آیات دسته یکم

«وَرَبُّکَ الْغَنِیُّ ذُو الرَّحْمَةِ ان یَشَا یُذْهِبْکُمْ وَیَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِکُمْ مَا یَشَاءُ کَمَا انْشَاکُمْ مِنْ ذُرِّیَّةِ قَوْمٍ اخَرِینَ»(⁽³⁾)

«و پروردگارت بی نیاز و صاحب رحمت است اگر بخواهد همه شما را هلاک می‌نماید و پس از شما هر نسلی که بخواهد جایگزین شما می‌کند همان‌گونه که شما را از نسل گروهی دیگر پدید آورد.»

«وَهُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلائِفَ الارْضِ وَرَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مَا اتَاکُمْ ان رَبَّکَ سَرِیعُ الْعِقَابِ وَانَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ»(⁽⁴⁾)

اوست کسی که شما را در زمین جانشینان نسل‌های گذشته قرار داد و (پایه‌های مادی و معنوی ) برخی از شما را بر برخی دیگر به درجاتی بالا برد تا شما را در آنچه به شما عطا کرده بیازماید قطعا پروردگارت زودکیفر است و یقینا بسیار آمرزنده و مهربان است.

«وَیَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا یَکْرَهُونَ وَتَصِفُ الْسِنَتُهُمُ الْکَذِبَ ان لَهُمُ الْحُسْنَی لا جَرَمَ ان لَهُمُ النَّارَ وَانَّهُمْ مُفْرَطُونَ»(⁽¹⁾)

«آنان برای خداوند چیزهایی قرار می‌دهند که خودشان از آن کراهت دارند (= فرزندان دختر) با این حال زبانشان به دروغ می‌گویند سرانجام نیکی دارند به ناچار برای آنان آتش است و آنان از پیشگامان دوزخند»

«دَعْوَاهُمْ فِیهَا سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَتَحِیَّتُهُمْ فِیهَا سَلامٌ وَاخِرُ دَعْوَاهُمْ ان الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ»(⁽²⁾)

«گفتار (و دعا) آنان در بهشت این است که خداوندا منزهی تو و تحیت آنان در آنجا سلام و آخرین سخنشان این است که: حمد مخصوص خدا پروردگار عالمیان است.»

«اوَعَجِبْتُمْ ان جَاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلَی رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَاذْکُرُوا اذْ جَعَلَکُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَسْطَةً فَاذْکُرُوا الاءَ اللَّهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»(⁽³⁾)

آیا تعجب کرده‌اید که دستور آگاه

کننده پرودگارتان به وسیله مردی از میان شما به شما برسد تا از مجازات الاهی بیم تان دهد؟ و به یاد آورید هنگامی که شما را جانشینان قوم نوح قرار داد و شما را از جهت خلقت (جسمانی) گسترش (و قدرت) داد. پس نعمت‌های خدا را به یاد آورید شاید رستگار شوید.

در این آیات مراد، خلافت و جانشینی عامه مردم است که از طرف خداوند به آنان برای آبادانی زمین و بهره بردن از نعمت در آن اذن عام داده شده است.(⁽¹⁾)

علامه طباطبایی درباره معنای خلافت عامه مردم در زمین با استفاده از این آیات می‌نگارد: «خلیفه بودن مردم در روی زمین به این معناست که هر دسته لاحقی در مقام سابقین برخیزند و بر تصرف و انتفاع از زمین همان‌طور که گذشتگان مسلط بودند مسلط شوند.»(⁽²⁾)

در تفسیر «تبیان» در این زمینه آمده است: «خلفا در این آیات جمع خلیفه است و معنایش این است که گروهی بر جای گروهی دیگر به تدبیر امور اقدام نمایند.»(⁽³⁾)

بنابراین یک دسته از آیات نشان دهنده خلافت عامه مردم در استفاده از نعمت‌های الاهی است که بنابر حکمت الاهی از نعمت‌های خداوند در زمین استفاده می‌برند.

ب - نمونه‌ای از آیات دسته دوم

در برابر آیات پیشین یک‌سری آیات در قرآن مسئله خلافت و جانشینی را به معنای خاص طرح کرده‌اند که دانشمندان از آن آیات، شأن ولایت خاصه و تصرف در امور را برای آن خلفا استفاده کرده‌اند که به نمونه‌ای از آیات که صراحت بیشتری در این زمینه دارند اشاره می‌شود:

«وَاذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ انِّی جَاعِلٌ فِی الارْضِ خَلِیفَةً»(⁽¹⁾)

«و به خاطر آور هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان گفت: من بر روی زمین جانشینی (= نماینده‌ای ) قرار خواهم داد.»

«یَا دَاوُدُ انَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الارْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ»(⁽²⁾)

«ای داوود! ما تو را خلیفه (و نماینده خود) در زمین قرار دادیم پس در میان مردم به حق داوری کن.»

«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ امَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الارْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَلَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ امْنًا یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئًا وَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذَلِکَ فَاولَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»(⁽³⁾)

«خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند وعده می‌دهد که قطعا آنان

را حکمران روی زمین خواهد کرد همان‌گونه که به پیشینیان آنان خلافت روی زمین را بخشید و دین و آیینی را که برای آنان پسندیده پابرجا و ریشه دار خواهد ساخت و ترس‌شان را به امنیت و آرامش مبدل می‌کند آن‌چنان که تنها مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نخواهند ساخت و کسانی که بعد از آن کافر شوند آنان فاسقانند.»

درباره دلالت این آیات بر خلافت و جانشینی در بعضی منابع این‌چنین آمده است: «خلیفه و استخلاف که در قرآن آمده است به دو معنا است. اول: جانشینی عام برای نوع بشر که هدف از آن آبادانی زمین و عالم هستی است. دوم: جانشینی خاصی که هدف از آن جانشینی برگزیدگان است که در آیات دسته دوم این نوع از خلافت و جانشینی مراد است که مخصوص عدهای از افراد بشر است نه تمام بشر... و مراد از خلافت و جانشینی بشر از خداوند که واجب الوجود است به معنای جانشینی بعد از فقدان نیست؛ زیرا فقدان نسبت به واجب الوجود معنا ندارد، بلکه مراد خلافت اولیه است به این معنا که مالک اصلی زمین و آسمان خداوند است، اما در عین حال به نوعی قدرت و امکان برای بندگان برگزیده خود نیز داده است.(⁽¹⁾)

صدرالمتالهین شیرازی با استفاده از آیه‌ی:

«یَا دَاوُدُ انَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الارْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ»(⁽¹⁾)

می‌گوید: مراد از خلافت آدم در زمین، مقام ولایت است و این مقام بزرگترین منصب است که با آن حق تصرف در امور و مصالح دیگران پیدا می‌کند.(⁽²⁾)

نیز ایشان از واژه «جاعل» در «انِّی جَاعِلٌ فِی الارْضِ خَلِیفَةً»(⁽³⁾) استفاده نموده که جاعل اشاره دارد بر اینکه انتخاب خلیفه از طرف خداوند است و جایز نیست که آن را به مردم واگذارد.(⁽⁴⁾)

آیت الله جوادی املی در تفسیر آیه «انِّی جَاعِلٌ فِی الارْضِ خَلِیفَةً» میگوید: «مقام آدمیت که شخصیت حقوقی انسان کامل است محور خلافت الاهی است؛ زیرا بیان خلافت در قالب جمله اسمیه مفید استمرار است.»(⁽⁵⁾)

در بعضی روایات در تفسیر این آیه آمده است: مراد از اینکه خداوند می‌فرماید من در روی زمین خلیفه قرار دادم این است که یکون حجة لی فی

الارض علی خلقی؛(⁽¹⁾) تا آنان حجت بر مخلوقاتم در روی زمین باشند.

هم چنین در روایات درباره تفسیر و بیان کردار خلفا در این آیات آمده است:

خلفائی علی خلقی فی الارض ینهونهم عن معصیتی و ینذرونهم و یهدونهم الی طاعتی و یسلکون بهم سبیلی؛(⁽²⁾)

(آنان) جانشینان من بر بندگانم در روی زمین هستند باز می‌دارند بندگانم را از نافرمانیم و آنان را بیم داده و هدایت می‌کنند به سوی فرمانبرداری از من و راه می‌پیمایند با آنان راهی به سوی من.

هم چنین در حدیثی از امام رضا علیه السلام که سلسله سند آن به امیرالمؤمنین علیه السلام می‌رسد نقل شده است که رسول خدا9 به چهار آیه از قرآن اشاره کرد و فرمود: خداوند در این آیات از چهار خلیفه خبر داده است:

الاول: «قال انِّی جَاعِلٌ فِی الارْضِ خَلِیفَةً»(⁽³⁾)

و خلیفه در این آیه آدم است.

الثانی: «یَا دَاوُدُ انَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الارْضِ»(⁽⁴⁾)

و خلیفه در این آیه داوود است.

الثالث: خداوند از قول موسی حکایت نموده

« قال لهارون اخلفنی فی قومی»(⁽¹⁾)

و خلیفه در این آیه هارون است.

الرابع: خداوند فرموده: «و اذان من الله و رسوله الی الناس»(⁽²⁾)

فکنت انت یا علی خلیفتی

یعنی کسی که از جانب خدا و رسول اذن دارد تو هستی یا علی(⁽³⁾)

بنابراین آنچه تاکنون به نگارش درآمد رهیافتی بود برای این مطلب که واژه خلیفه به معنای جانشینی خداوند در قرآن به دو معنا به کار رفته است: یکی به معنای جانشینی عام و برای استفاده از نعمت‌های خداوند در زمین و دوم به معنای جانشینی خاص و دارای مقام و منصب الاهی که از آثار آن داشتن ولایت و حق تصرف در امور دیگران است تا در سایه رهبری آنان احکام و قوانین الاهی از تغییر و تحریف محفوظ ماند و بر این اساس است که وجود آن خلفای الاهی برای همیشه در روی زمین به عنوان حجت الاهی و هدایت‌گر انسان‌ها لازم است و از طرف دیگر برای همه واجب است که با آنان مخالفت نورزیده و فرمانبردار آنان باشند.

امیرالمؤمنین علیه السلام در این باره می‌فرماید:

لا تخلوالارض من قائم لله بحجة اما ظاهرا مشهورا و اما خائفا

مغمورا... اولئک خلفاء الله فی ارضه و الدعاة الی دینه؛(⁽¹⁾)

هرگز زمین خالی نمی‌ماند از کسی که حجت الاهی را به پا دارد خواه آشکار و مشهور باشد یا بیمناک و پنهان، آنان جانشینان خدا در روی زمین و داعیان به سوی دین اویند.

در حدیثی از پیامبر9 نقل شده که درباره علی علیه السلام فرمود:

ان علیا خلیفة الله؛(⁽²⁾)

همانا علی خلیفه خداست.

در روایتی امام صادق علیه السلام می‌فرمایند در روز قیامت ندا می‌شود:

این خلیفة الله فیقوم امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام فیاتی الندا من قبل الله یا معشر الخلائق هذا علی بن ابی طالب علیه السلام خلیفتة الله فی ارضه و حجته علی عباده؛(⁽³⁾)

کجا است خلیفه خداوند؟ پس از آن امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام بلند می‌شود. پس از آن ندایی از جانب خداوند می‌رسد که ای تمام مخلوقات این علی بن ابی طالب علیه السلام خلیفه خدا در زمین و حجت او برای

بندگانش بود.

در حدیثی امام رضا علیه السلام مقام امامت را مقام خلیفهًْ اللهی دانسته، می‌فرماید:

ان الامامة خلافة الله؛(⁽¹⁾)

همانا امامت خلافت و جانشینی خداوند است.

لغوی مشهور ابن منظور در این زمینه می‌گوید:

جاز ان یقال للائمة خلفا الله فی ارضه؛(⁽²⁾)

جایز است به پیشوایان، جانشینان خداوند در زمین گفته شود.

بدیهی است که اینجا مراد، پیشوایان تأیید شده از طرف خداوند است نه پیشوایان طاغوتی و غیر الاهی.

در اینجا نکته‌ای که باید آن را مد نظر قرار داد این است که، این خلفای الاهی دارای شئون و ویژگی‌های خاصی هستند؛ از جمله داشتن حق حاکمیت و فرمانروایی از طرف خداوند؛ منتهی اجرایی شدن این حق وابسته به شرایطی مانند پذیرش مردمی است اما از نظر حقوقی همیشه ثابت و پابرجا است چه مردم بخواهند و چه نخواهند.

کاربرد واژه خلیفه در روایات

پیش از نگارش روایات، توجه به این مطلب ضرورت دارد که در منابع روایی و تاریخی شیعه و سنی واژه «خلیفه» و مشتقات آن یکی از واژگان

پرکاربرد است که برای معرفی جانشین رسول اکرم صلی الله علیه و آله و بیان ضرورت آن استفاده شده است و دقت و تأمل می‌توان مفاد این روایات را به دو دسته مطلق (بدون بیان مصداق) و مقید (با تعیین مصداق) تقسیم کرد که در اینجا ابتدا، برای اثبات ضرورت خلافت و طرح آن در روایات رسول اکرم صلی الله علیه و آله، روایات مطلق را به نگارش در آورده، سپس در پایان این فصل به روایات مقید که در آنان مصادیق خلفا بیان شده است، خواهیم پرداخت.

در میان روایاتی که واژه «خلیفه» در آن بیان شده است، روایات اثنا عشر، که در آن رسول اکرم صلی الله علیه و آله طرح جانشینان دوازده‌گانه بعد از خود را پایه ریزی کرده است، از مشهورترین روایات در این باب است که پیش از نقل این روایات توجه به این نکته ضرورت دارد که احادیث اثنا عشر با واژگان «اثنا عشر اماما(⁽¹⁾) و اثنا عشر امیرا»(⁽²⁾) نیز نقل شده است و اما آنچه به تناسب این فصل ذکر می‌شود اختصاص دارد به احادیثی که در آن واژه «خلیفه» به کار رفته است.

در روایتی که سند آن به عبدالله بن مسعود می‌رسد این‌چنین نقل شده است: «در آن زمانی که ایشان درکوفه مشغول تعلیم دادن قرآن برای آن مردم بود کسی از او سؤال کرد آیا پیامبر به شما از تعداد جانشینان پس از خود خبر داده بود؟ ابن مسعود به او گفت: از آن روزی که من

به عراق آمدم تا هنوز کسی از من در این باره سؤال نکرده است، بله در این زمینه خودم از رسول خدا9 شنیدم که فرمود:

«یکون بعدی من الخلفا عدد نقباء بنی اسرائیل اثنا عشر کلهم من قریش»؛(⁽¹⁾)

پس از من تعداد جانشینانم به تعداد نقبای بنی اسرائیل دوازده نفر می‌باشد که تمام آنان از قریش هستند.

هم چنین از رسول خدا9 نقل شده است:

«لا یزال الدین قائما حتی تقوم الساعة او یکون علیهم اثنا عشر خلیفة کلهم من قریش»؛(⁽²⁾)

پیوسته دین اسلام تا روز قیامت پابرجا خواهد بود دوازده خلیفه که همگی از قریش هستند بر مردم خلافت خواهند کرد.

در حدیث دیگر نقل شده است:

«لا یزال هذا الدین قائما حتی یکون علیکم اثنا عشر خلیفه؛(⁽³⁾)

همیشه این دین (اسلام) پابرجاست تا دوازده خلیفه، خلافت کنند.

سید بن طاووس حدیث اثنا عشر خلیفه را با چندین سند از منابع اهل‌سنت نقل نموده است از جمله این حدیث:

«لا یزال هذاالدین ظاهرا حتی تقوم الساعة و یکون علیهم اثنا عشر خلیفه کلهم من قریش؛(⁽¹⁾)

پیوسته این دین آشکار است تا قیامت بر پا شود و یا دوازده خلیفه بر آنان (مسلمانان) خلافت کنند که همگی از قریش هستند.

در «عیون اخبار الرضا» درباره تعداد خلفا و کارنامه عملی آنان نقل شده است:

«ان هذه الامة لا تهدی حتی تکون فیها اثنا عشر خلیفه کلهم یعمل بالهدی و دین الحق»؛(⁽²⁾)

این امت هدایت نگردد مگر اینکه دوازده خلیفه در بین آنان خلافت نمایند که همه آنان به سوی هدایت گری و دین حق عمل نمایند.

هم‌چنین در روایتی نقل شده است که رسول خدا9 فرمود:

«یکون بعدی اثنا عشر خلیفه... اسمائهم فی الوصیة من لدن»؛(⁽³⁾)

پس از من دوازده خلیفه هستند که

نام‌های آنان با سفارش (از جانب خداوند) تعیین شده است.

در «کنز العمال» نقل شده است:

«لا یزال امر امتی صالحا حتی یمضی منهم اثنا عشر خلیفة کلهم من قریش؛(⁽¹⁾)

همیشه امر خلافت میان امت من به شایستگی ادامه دارد تا اینکه میان آنان دوران دوازده نفر خلیفه پایان یابد و همگی از قریش هستند»

در روایت جابر بن سمره از پیامبر9 آمده است:

«ان الاسلام لا یزال عزیزا الا اثنا عشر خلیفه»؛(⁽²⁾)

«اسلام همیشه عزت مند است تا مادامی که دوازده خلیفه خلافت کنند.»

در حدیث دیگر از پیامبر9 نقل شده است:

«لا تزال هذه الامة مستقیما امرها ظاهرة علی عدوها حتی یمضی اثنا عشر خلیفة کلهم من قریش»؛(⁽³⁾)

همیشه امر این امت به راهی راست

بوده و بر دشمنان پیروز است تا اینکه دوازده نفر خلیفه بر آنان خلافت کنند که همگی از قریش هستند.

هم چنین حضرت فرمود:

«لا یزال هذا الامر عزیزا الا اثنا عشر خلیفه کلهم من قریش»؛(⁽¹⁾)

همیشه امر خلافت استوار است تا دوازده خلیفه که همه از قریش هستند خلافت نمایند.

ما در اینجا به ذکر همین مقدار از روایات اکتفا می‌کنیم و تأکید می‌کنیم که به جز روایات نگارش یافته در اینجا، دهها روایات دیگر با همین مضمون در منابع شیعه و سنی نقل شده است که برای اطلاع بیشتر به منابع ذیل مراجعه شود.(⁽²⁾)

ویژگی‌های حدیث اثنا عشر و خلفا

با توجه به نقل‌های فراوان که حدیث اثنا عشر در منابع شیعه و سنی دارد و نیز تأمل در خصوصیات و ویژگی‌هایی که برای خلفا ذکر شده است، می‌توان رهیافتی پیدا نمود به سوی شناخت و معرفت خلفای واقعی از خلفای دروغین. بر این اساس مناسب است به برخی از آن ویژگی‌ها اشاره شود:

1 - همان‌گونه که نگارش یافت، این احادیث مورد اتفاق شیعه و سنی است.

2 - تأکید بر عدد دوازده که این مطلب در متن تمام روایات به عنوان شاخصه اصلی مورد توجه قرار گرفته که تعداد خلفا بعد از رسول دوازده نفرند.

3 - تمام آن دوازده نفر از قریش هستند.

4 - خلافت اختصاص به زمان خاصی ندارد، بلکه تا امت اسلامی باقی است خلافت نیز برای آنان ضرورت دارد.

5 - قوام و ثبات دین به وجود خلفای دوازده‌گانه وابسته است.

6 - عزت اسلام به وجود خلفای دوازده‌گانه است.

7 - صحت حدیث. ( از جهت کاربردی و اعتقادی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های حدیث اثنا عشر این است که این حدیث مورد اتفاق شیعه و سنی است و این نکته قابل توجه است که از جهت پیشینه شناسی حدیث یاد شده نخستین بار در منابع اهل‌سنت که مربوط به اواخر قرن دوم است به ثبت رسیده، مانند ابوداوود طیالسی در «مسند» خود و نعیم بن حماد در کتاب «الفتن»(⁽¹⁾) و پس از آن محدثان و دیگر دانشمندان نامدار اهل‌سنت حدیث فوق را نقل نموده و بسیار نیز بر صحت آن اشاره نموده‌اند.)

ترمذی در «صحیح» خود پس از نقل حدیث تصریح

نموده است: هذا حدیث حسن.(⁽¹⁾)

هیثمی می‌نگارد: «رجال حدیث اثنا عشر که طبرانی آن را در «معجم‌الکبیر» نقل نموده است همگی صحیح و مورد وثوق است».(⁽²⁾)

هم چنین ابن حجر درباره حدیث اثنا عشر که از ابن مسعود نقل شده می‌نگارد: «حدیث حسن» است.(⁽³⁾)

ذهبی پس از نقل حدیث اثنا عشر می‌نگارد:

هذه حدیث صحیح(⁽⁴⁾)

عمروبن عاصم درباره این حدیث می‌گوید:

حدیث صحیح، اسناده حسن و رجاله ثقات(⁽⁵⁾)

بنابراین حدیث اثنا عشر مورد وثوق و اطمینان دانشمندان اهل‌سنت است که این از جهت کاربردی می‌تواند از مهمترین ویژگی‌های این حدیث به شمار آید.

واژه یابی خلیفه و خلافت در لغت

این دو واژه، که در اصل یکی برای شخص معین (خلیفه) و دیگری برای مقام آن شخص (خلافت) به کار می‌روند، در لغت به معنای جانشین آمده است. خلیل در این باره می‌نگارد:

الخلیفة من استخلف مکان من قبله و یقوم مقامه؛(⁽¹⁾)

خلیفه کسی است که جانشین کسی شود که پیش از او بوده و بر مقام و جایگاه او بنشیند.

جوهری در «صحاح» می‌نگارد: «خلیفه به معنای سلطان اعظم (بزرگ) است و جمع آن خلائف می‌باشد و گفته می‌شود فلانی جانشین فلانی گردید یا گفته می‌شود فلانی جانشین فلانی در قومش گردید؛(⁽²⁾) ابن اثیر می‌گوید:

الخلیفة من یقوم مقام الذاهب و یسد مسده؛(⁽³⁾)

خلیفه کسی است که به جای دیگری در صورت رفتن او می‌نشیند و بر مسند او تکیه می‌زند.

در «قاموس» درباره واژه خلافت و منشأ پیدایش آن آمده است: «خلافت نیابت از غیر است در اثر غیبت منوب عنه یا برای مرگش یا برای عاجز بودنش یا برای شرافت و یا برای شرافت نائب از این قبیل است که خداوند اولیای خویش را در زمین خلیفه قرار داده، یعنی برای شرافت

اولیا».(⁽¹⁾)

در برخی منابع آمده است که خلیفه به معنای سلطان بزرگ است و در آن دو معنای فاعلی و مفعولی را می‌توان لحاظ کرد. معنای فاعلی به اعتبار اینکه او جانشین است از کسی که قبل از او بود و معنای مفعولی به اعتبار این که خداوند او را خلیفه قرار داده است.(⁽²⁾)

از معنای لغوی خلیفه می‌توان استنباط کرد که خلافت و جانشینی در دو فرایند زیر محقق می‌شود:

الف - گروهی از کاری کنار روند و عده‌ای دیگر جانشین آنان شوند.

ب - شخص یا گروهی تدبیر و اداره کاری را از سوی شخص یا گروهی بر عهده گیرند.(⁽³⁾)

در حقیقت از گفتار اهل لغت درباره جایگاه خلیفه و مقام خلافت می‌توان به این نتیجه رسید که همان سلطه و حقی که در امری برای مستخلف عنه بالاصاله وجود داشت پس از او بالتبع برای خلیفه و جانشینش محقق می‌شود تا بر کارهای او همانند خودش سامان بخشد.

خلیفه و خلافت در اصطلاح متکلمان

پیش از شناخت معنای خلیفه در اصطلاح متکلمان توجه به این مطلب ضرورت دارد که در مفهوم شناسی کلامی این واژگان، این واقعیت را نباید نادیده گرفت که مسلمانان صدر اسلام با مفهوم این واژگان نا آشنا نبودند؛ زیرا در موارد فراوان مورخان گزارش کردهاند که رسول خدا9 در زمانی که برای شرکت در جهاد یا مسافرت‌های دیگر از مدینه خارج می‌شد افرادی را به عنوان خلیفه و جانشین خود در مدینه معین می‌کرد تا در نبود آن حضرت، به امور مردم رسیدگی کنند(⁽¹⁾) و پس از آن در نبود پیامبر مردم از آن جانشین پیروی کنند و همانند زمان حضور آن حضرت در نماز‌های جمعه و جماعات حاضر شوند. در حقیقت مسلمانان تبعیت از جانشین پیامبر را جزء وظایف دینی خود می‌دانستند که از طرف رسول‌خدا9 به آنان سفارش شده بود و مهم‌تر از همه انبوه روایاتی بود که در آنان رسول خدا9 در موقعیت‌های گوناگون از ضرورت وجود خلیفه و جانشین پس از خود خبر داده بود و در موارد فراوان اصحاب آن حضرت درباره خلفای بعد از ایشان سؤالاتی مطرح می‌کردند و ایشان برای آنان توضیحات لازم را ارائه می‌کردند.(⁽²⁾)

بر این اساس مفهوم خلیفه و جانشین پیامبر

در میان مردمان صدر اسلام روشن بود. سید مرتضی در این باره می‌نگارد:

در عرف مردمان هر عصر و دوره‌ای این مطلب مسلم است که امرا و حاکمان‌شان فردی را به عنوان قائم مقام و جانشین خود در نظر می‌گیرند تا در نبود آن حاکم یا امیر به کارها سامان بخشد و در مواردی هم مردم از سلاطین خود در این زمینه سؤال می‌کردند که چه کسی را جانشین خود تعیین کرده و در امت اسلام نیز بارها رسول اکرم صلی الله علیه و آله به یاران خود فرمود: خلیفتی فلان او فلان و مفهوم خلیفه و نیز ضرورت وجود آن بعد از رسول اکرم صلی الله علیه و آله در نظر مردمان چنان بدیهی و روشن بود که کسی نه از مفهوم سؤال می‌کرد و نه اعلام بی‌نیازی از آن می‌کرد.(⁽¹⁾) و همین‌که پیامبر از خلافت یا خلیفه بعد از خود سخن به میان می‌آورد اطرافیان حضرت می‌دانستند که مراد حضرت همان قائم مقام و جانشین ایشان است.(⁽²⁾)

پس از رحلت پیامبر9 واژگان «خلیفه» و «خلافت» به عنوان اصطلاحاتی مشهور در امر رهبری و جانشینی آن حضرت مطرح گردیدند(⁽³⁾) و در این میان آنچه با بحث این نوشتار تناسب دارد بررسی اصطلاح کلامی و جایگاه اعتقادی خلیفه و خلافت نزد مسلمانان است که در این زمینه با تتبع در منابع شیعه و سنی می‌توان به این حقیقت دست یافت که در تعریف‌هایی که بعدها دانشمندان اسلامی از خلیفه و خلافت ارائه نموده‌اند غالبا با توجه به همان ارتکاز ذهنی

و عرف نزد مسلمانان صدر اسلام و اهل لغت بوده است زیرا در تمام تعریف‌ها بحث جانشینی و نیابت لحاظ شده است و از جهت روش شناسی در تعریف خلافت همان روشی را پیموده است که در امامت پیموده بود که به شواهدی از تعریف‌ها دانشمندان شیعه و سنی اشاره می‌شود:

تفتازانی می‌گوید:

خلافتهم ثابتة ای نیابتهم عن رسولالله فی اقامة الدین بحیث یجب علی کافة الامم الاتباع؛(⁽¹⁾)

خلافت یعنی نیابت آنان (خلفا) از پیامبر در به پا داشتن دین ثابت است به گونه‌ای که بر تمام مردمان پیروی از آنان واجب می‌باشد.

مولف کتاب «تراتیب الاداریه» می‌نویسد: «خلافت، سرپرستی جامعه در امور دینی و دنیوی است و به کسی که این مقام را به عهده می‌گیرد خلیفه گویند چون او جانشین رسول خدا9 است و بر او امام نیز می‌گویند چون امامت در اجرای خطبه‌ها و نماز به عهده اوست و از دیگر وظایف خلیفه حکمرانی است و به این دلیل او را امیرالمؤمنین علیه السلام می‌گویند زیرا او سرپرستی است که بالاتر از او کسی نیست.»(⁽²⁾)

و در کتاب «ماثر الانافه فی معالم الخلافه» آمده است: «خلیفه کسی است که ولایت عمومی بر مردم داشته باشد و برای ساماندهی کارهای دنیوی و اخروی آنان قیام کند.»(⁽¹⁾)

مناوی در تعریف خلافت می‌نگارد:

الخلافة الملک و السلطه؛(⁽²⁾)

خلافت عبارت است از پادشاهی و سلطنت.

ابن خلدون پس از گفتار درباره وظایف دنیوی و اخروی مردم و نقش رهبری انبیا در امور دینی و دنیایی مردم درباره خلفا می‌گوید:

و الخلافة هی حمل الکافة علی مقتضی النظر الشرعی فی مصالحهم الاخرویه و الدنیویه؛(⁽³⁾)

خلافت عبارت است از واداشتن همگان بر طبق خواهش شرع در مصلحت دنیوی و اخروی مردم.

در بسیاری از تعریف‌ها واژه «خلافت» به عنوان تفسیر کننده واژه «امامت» ذکر شده و هردو واژه کنار هم تعریف شده است.

سیف الدین آمدی می‌گوید:

الحق ان الامامة عبارة عن خلافة الشخص من الاشخاص للرسول فی

اقامة قوانین الشرع و حفظ حوزة الملة علی وجه یجب اتباعه علی کافة الامة؛(⁽¹⁾)

حق این است که امامت عبارت است از جانشینی فردی از افراد، از رسول خدا9 در برپایی قوانین شرع و نگهبانی از تمامیت ملت به گونه‌ای که بر تمام امت پیروی از آن واجب است.

قاضی ایجی بعد از ذکر امامت می‌نگارد:

و هی خلافة الرسول فی اقامة الدین بحیث یجب اتباعه علی کافة الامة؛(⁽²⁾)

امامت یعنی جانشینی پیامبر در برپایی دین، به گونه‌ای که لازم است تمام امت از او پیروی کنند.

آنچه تاکنون به نگارش در آمد تعریف‌هایی بود که دانشمندان اهل‌سنت درباره خلافت ارائه کرده بودند و در این رابطه دانشمندان شیعی نیز غالبا تعریف‌هایی هماهنگ با اهل‌سنت درباره خلافت ارائه کرده‌اند.

نوری طبرسی:

الامامة هی الریاسة العامة الاهیه خلافة عن رسول الله فی امور الدین و الدنیا؛(⁽¹⁾)

امامت ریاست فراگیر الاهی و جانشینی رسول خدا9 است در امور دین و دنیا.

شیخ طوسی:

سمی الخلیفة خلیفة لانه خلف من کان قبله فقام مقامه؛(⁽²⁾)

خلیفه، خلیفه نام نهاده شد چون او جانشین کسی شده است که پیش از او بود. پس او (خلیفه) در جایگاه او قرار گرفته است.

طبرسی:

الخلیفة هو المدبر الامور من قبل غیره بدلا من تدبیره؛(⁽³⁾)

خلیفه و جانشین اداره کننده امور است از طرف غیر خود به جای اداره و تدبیر آن غیر.

علامه طباطبایی:

ایشان پس از بررسی واژه خََلَفَ می‌گوید:

«معنایش این است که فلانی به جای او نشست.»(⁽⁴⁾)

در برخی منابع آمده است:

الخلافة هی الامامة العامة فی امور الدین و الاحکام الشرعیه؛(⁽¹⁾)

خلافت عبارت است از پیشوای فراگیر دینی و دستورات شرعی.

از آنچه تاکنون درباره تعریف خلافت نگارش یافت. آشکار است که دانشمندان شیعه و سنی در تعریف خلافت نگرش یکسانی دارند که در اینجا به همین مقدار بسنده می‌کنیم.

نسبت بین واژگان «امامت» و «خلافت»

با دقت در تعریف‌های پیشین درباره امامت و خلافت و نیز کاربرد‌های کلامی و تاریخی این دو واژه به خوبی روشن می‌شود که نسبت بین این دو واژه از جهت منطقی مترادف است؛ زیرا همان‌گونه که در کاربردهای تاریخی این دو کلام نمایان است، مسلمانان همواره خلافت و امامت را دو اسم برای یک منصب یعنی اداره امور دینی و دنیوی مردم پس از رسول خدا9 می‌دانستند.

ابن خلدون پس از توضیح و تحلیلی درباره پیدایش اختلاف میان امت اسلامی برای دست یابی به منصب خلافت می‌نگارد:

حقیقت هذا لمنصب و انه نیابة عن صاحب الشریعة تسمی خلافة و امامة و القائم به خلیفه و اماما فاما تسمیته اماما تشبیهاً بامام الصلاة فی اتباعه و الاقتدا به و اما تسمیته خلیفة فلکونه یخلف النبی فی امته فیقال خلیفه رسول الله؛(⁽²⁾)

حقیقت این منصب نیابت از صاحب شریعت است که آن را خلافت و امامت نام نهاده و آن کسی که این منصب را به دست می‌گیرد خلیفه یا امام می‌گویند؛ امام می‌گویند به دلیل شباهت داشتن آن به امامت در نماز که دیگران باید از او پیروی کرده و به وی اقتدا نمایند و خلیفه می‌گویند چون او جانشین نبی در میان امتش می‌باشد؛ لذا می‌گوید خلیفة رسول الله.

بنابراین، دو واژه «خلیفه» و «امام» از جهت مفهوم، کاربردی همسان دارند و تنها اختلاف شأن در تعبیر لفظی است که آن هم به جهت نسبت است که در اصل اشتقاق آن دو لفظ بر می‌گردد به این معنا که اگر آن مقام نسبت به رسول خدا9 لحاظ گردد از او به خلیفه و خلافت تعبیر می‌شود و اگر نسبت به مردم لحاظ گردد از او به امام و امامت تعبیر می‌شود. توجه به این مطلب مهم است که در هر دو تعبیر معنا و مفهوم تغییر نکرده، بلکه به گونه‌ای یکسان نشان دهنده مقام رهبری پس از رسول خدا9 است.

یکی از معاصران در این زمینه می‌نگارد: «امام و خلیفه دو واژه‌اند که گویای یک معنا می‌باشند و آن عبارت است از ریاست عامه در امور دین و دنیا به نیابت از پیامبر و به کسی که این کارها راه بر عهده دارد امام گفته می‌شود؛ زیرا در اموری که برقرار می‌کند و در راهی که به مردم نشان می‌دهد آنان پشت سر او حرکت می‌کنند و اینکه خلیفه نامیده شده است،

چنانکه در روزگار خلفای راشدین و پس از آنان معمول بوده است، برای این است که در اداره امور امت و رهبری آن جانشین پیامبر بوده‌اند.»(⁽¹⁾)

یکی از لغت شناسان عرب در این زمینه می‌نگارد: امام و خلیفه در مفهوم یکی است و تنها فرق آن دو در ماده اشتقاق و نسبت‌شان است:

فالخلیفه من استخلف فی الامر مکان من کان قبله فهو ماخوذ من انه خلف غیره... و الامام ماخوذ من التقدم فهو المتقدم فیما یقضی وجوب الاقتدا و فرض اطاعته فیما تقدم؛(⁽²⁾)

پس خلیفه کسی است که جانشین شده در کاری از کسی که پیش از او بوده و پس به او خلیفه گفته شده است به این دلیل که او پشت کس دیگر واقع شده و امام گرفته شده است از تقدم یعنی پیشرو؛ پس امام جلو است در چیزی که میطلبد وجوب اقتدا بر او را و واجب بودن اطاعت او در آنچه او پیش افتاده است.

نگاهی بر آنچه گذشت

با دقت در دو گزینه پیشین درباره واژگان «خلیفه» و «خلافت» می‌توان به نکات ذیل اشاره کرد:

1- نسبت میان واژگان «امام» و «خلیفه» ترادف می‌باشد و هر دو کلمه در اصطلاح خاص

مسلمانان برای کسی به کار می‌رود که مقام رهبری پس از پیامبر را عهده‌دار شود.

2 - جایگاه قانونی و کاربردی خلیفه طبق این تعاریف همان جایگاه رسول خدا9 می‌باشد که در بیشتر آنها، این مطلب تصریح شده است.

3 - وظیفه خلیفه هدایت مردم به مصالح دنیوی و اخروی آنان به نیابت از پیامبراست؛کما اینکه به این وظیفه در بیشتر تعریف‌ها تأکید شده است که در حقیقت این قید در تعاریف شرح وظایف جانشینان پیامبر بوده و از جهت مصداق شناسی اهمیتی فراوان دارد؛ زیرا می‌توان از این قید به عنوان ملاک در شناخت جانشینان راستین و دروغین استفاده کرد؛ به این معنا که هر کس در دوره تاریخ اسلام ادعای جانشینی رسول اکرم صلی الله علیه و آله را کرده است یکی از راههای شناخت او این است که کارنامه عملی و اجرایی او ارزیابی شود که تا چه میزانی به وظایف دینی و دنیوی خود در رعایت دستورات پیامبر و مصالح مردم پایبند بوده است.

4 - حق ولایت خلیفه در جهت مصالح دنیوی و اخروی مردم و واجب الاطاعه بودن خلیفه (این قید نیز در بیشتر تعریف‌ها ذکر گردیده است که در واقع بیان کننده حقوق متقابل جانشین پیامبر و امت است، یعنی جانشین پیامبر حق حکمرانی بر آنان را به دلیل اجرای دستورات دینی دارد و مردم باید از آنان فرمان ببرند و از طرف دیگر مردم هم حق دارند که خلیفه همیشه مصلحت دنیوی و اخروی آنان را در نظر گیرد.)

5 - ریاست الاهیه ( این قید که خلافت پیامبر، ریاست الاهی و خدادادی است تنها در تعریف برخی

دانشمندان شیعی بدان اشاره شده بود که از جهت معنا شناسی و مشروعیت خلافت اهمیت فراوان دارد.)(⁽¹⁾)

تعریف خلافت با رویکرد الاهی

با توجه به اینکه هویت خلافت و جانشینی پیامبر در نزد دانشمندان شیعی مانند نبوت دارای منشأ و خاستگاه الاهی است (و همان‌گونه که اصل بعثت پیامبر9 از جانب خداوند لطف است تا بندگانش توسط پیامبر از مسیر گمراهی نجات یافته در مسیر هدایت قرار گیرد) تعیین جانشین پیامبر نیز از طرف خداوند لطف است؛ بر این اساس است که گرچه برخی از تعریف‌های متکلمان شیعی، که قبلاً نسبت به خلافت ذکر شد، هماهنگ با اهل‌سنت است که آن هم به دلیل مماشات با آنان بوده است اما در این میان بسیاری از دانشمندان شیعی رویکردی جدا از تعریف اهل‌سنت درباره خلافت را ارائه کرده‌اند که در آنان با صراحت به جنبه الاهی بودن مقام خلافت تصریح شده است.

محمد جواد مغنیه در تعریف خلافت می‌گوید:

الخلافة منصب الهیی امرها بید الله لا بید الناس؛(⁽²⁾)

خلافت منصبی خدادادی است که امر آن مربوط به خداوند است نه بر مردم.

هم چنین در شرح «منهاج الکرامه» در تعریف خلافت آمده است:

ان الخلافة منصب الهیی کالنبوة فکما لا یراد من رسول الله من ادعی

الرسالة او من قال الناس برسالته بل المراد من انتخبه الله لرسالته کذالک لا یراد من خلیفة رسول الله من ادعی الخلافة او من قال الناس بخلافته بل المراد من استخلفه الرسول؛(⁽¹⁾)

خلافت مانند نبوت منصب خدادادی است، همان‌گونه که اگر کسی ادعای رسالت کند یا مردم گویند او رسول است، مورد پذیرش نیست بلکه مراد از رسول کسی است که خداوند او را به رسالت خود برگزیده باشد، هم‌چنین مراد از خلیفه نیز کسی نیست که خودش ادعای خلافت کند یا مردم گویند او خلیفه است بلکه مراد کسی است که پیامبر او را به جانشینی خود معرفی کرده باشد.

بنابراین انتخاب خلیفه پیامبر مانند انتخاب خود پیامبر از عهده مردم خارج بوده و هر دو در اختیار خداوند است:

الخلافة هی باختیار الله وحده لان الخلافة کالنبوة لیست هی من اعمال العباد و لا موکولة الیهم؛(⁽²⁾)

خلافت تنها در اختیار خداوند است زیراخلافت مانند نبوت مربوط به بندگان نیست و هم‌چنین واگذار به بندگان هم نشده است.

هم چنین علمای علم اصول نیز، در مواردی که به بحث خلافت اشاره کرده‌اند با صراحت خلافت را منصب الاهی تعریف کرده‌اند.(⁽¹⁾)

علامه طباطبایی در این زمینه می‌نگارد: «مقام خلافت همان‌گونه که از نام آن پیداست تمام نمی‌شود مگر اینکه خلیفه نمایشگر مستخلف باشد.»(⁽²⁾)

بنابراین خلیفه پیامبر کسی است که تمام شئون آن حضرت را داشته باشد مگر مواردی که با دلیل خارج شده باشد. طبق مبانی شیعه جانشین پیامبر، جز مقام نبوت باقی شئون آن حضرت را دارا می‌باشد. هم‌چنانکه در برخی تعاریف آمده است:

انها منصب الاهی و التنصیب من قبل الله و اما الرسول فهو مبلغ للناس عن ذلک فقط؛(⁽³⁾)

خلافت منصبی خدادادی است و معرفی آن از جانب خداوند است و پیامبر تنها وظیفه دارد که آن را به مردم ابلاغ نماید.

و در برخی تعاریف آمده است:

الخلافة منصب الهیی و عهد ربانی لا یناله الا ذو حظ عظیم یمتاز عن سائر الافراد؛(⁽⁴⁾)

خلافت منصبی خدادادی و تعهد با

پروردگار است که به آن دست نمی‌یابند مگر افرادی که دارای بهره‌ای بزرگ بوده و نسبت به دیگر افراد امت امتیاز بالا داشته باشند.

سرانجام اینکه تعریف اخیر، با الاهی دانستن منصب خلافت بعد از رسول خدا9، همان عقیده اصیل متکلمان امامیه است که با توجه به روایات معصومان: ارائه شده است.

نگاهی تطبیقی میان مفهوم و مصداق خلیفه نزد شیعه و سنی

اشاره

بنابر آنچه از نظر تاریخی و رویکرد اعتقادی، قطعی و مسلم است، این مطلب است که شیعه و سنی پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله اصل ضرورت و نیازمندی به وجود خلیفه و جانشین برای آن حضرت را یک امر مسلم می‌دانستند و در این میان آنچه مهم می‌باشد این است که در گزینش و ماهیت خلافت دو رویکرد جداگانه و ناسازگار با هم در پیش گرفتند که سرانجام به جدا انگاری و دوگانگی در انتخاب مصادیق انجامید و بدیهی است که هر کدام برای اثبات حقانیت اعتقاد خود و باطل جلوه دادن دیگری نیازمند به پشتوانه‌های دینی و مذهبی بودند که در این زمینه وجود حدیث اثناعشر با آن شهرت و نیز روشن بودن ویژگی‌های خلفا در این حدیث، یکی از ادله بسیار مهم و تاثیرگذار بود که کسی نمی‌توانست آن را انکار کند؛ بلکه طبق شواهد موجود در منابع شیعه و سنی هرکدام سعی داشتند با بهره برداری از این حدیث اقدام به تطبیق مفهوم و مصداق خلفای مورد اعتقاد خود با مضمون حدیث اثناعشر نموده

و تفسیرها و توجیهاتی ارائه کنند که به دلیل روشن شدن مطلب ضرورت دارد به شواهدی اشاره گردد:

الف - مصادیق خلفای اثناعشر در اندیشه شیعی

اشاره

با توجه به اینکه حدیث اثناعشر در منابع روایی شیعه و نزد دانشمندان این مذهب از شهرت بالایی برخوردار است، تعداد خلفا و امامان بعد از پیامبر در اندیشه شیعیان دوازده نفر هستند که در منظومه اعتقادی شیعیان علی بن ابی طالب علیه السلام به عنوان خلیفه و جانشین بلافصل پیامبر9 و پس از ایشان یازده نفر از فرزندان معصوم آن حضرت که حجت بن الحسن آخرین آنان است، به امامت و جانشینی رسول اکرم صلی الله علیه و آله از جانب خداوند منصوب شده‌اند که تمام آنان در یک هدف یعنی هدایت انسان‌ها قدم گذارده و هیچ‌گاه زمان از وجود یکی از آنان که حجت خدا هستند خالی نیست و از آن طرف هم در عقیده شیعه امکان ندارد که در یک زمان دو نفر امام وجود داشته باشد.(⁽¹⁾)

در حقیقت اساس خلافت اسلامی و به عبارت دقیق‌تر نظام امامت و رهبری پس از رسول خدا9 در تداوم مقام رسالت برای هدایت بشر است که پس از ختم نبوت و پایان یافتن سفارت الاهی به وسیله‌ی پیامبر خاتم9(⁽²⁾) دین و شریعت آن حضرت باقی است و این مطلب بدیهی است که تا امت اسلامی باقی است، برای عزت و قوام دین و بقای شریعت باید کسانی باشند که همانند رسول اکرم صلی الله علیه و آله کارشناس در دین و تفسیر کننده معانی و مفاهیم قرآن و حجت خداوند در میان مردمان باشند.(⁽³⁾)

بنابر عقیده شیعه، آن دوازده خلیفه و جانشین که پیامبر9 برای بعد از خود معرفی کرده بودند همان کارشناسان دین و مرزبآنان شریعت آن حضرت هستند که هر یک مقام و منصب خلافت را از جانب خداوند دریافت کرده و پیامبر9 در موقعیت‌های فراوان و بیان‌های گوناگون از جمله با حدیث اثناعشر، خلافت و جانشینی آنان را برای پس از خود ابلاغ کرده است و در این ابلاغ پیامبر تنها پیام رسان الاهی است و در اصل گزینش آن خلفا هیچ‌گونه دخالتی ندارد؛ زیرا همان‌گونه که مقام رسالت امر الاهی است، مقام خلافت و رهبری پس از آن حضرت نیز الاهی است و جز خداوند هیچ کسی حتی شخص پیامبر9 در انتخاب آنان دخالت ندارد. در حقیقت احادیث اثنا عشر و امثال آن که حکایت از ضرورت وجود خلفای اثنا عشر می‌کند ابلاغ پیام وحیانی و آسمانی است که آن حضرت مأمور رساندن آن بود تا حجت بر مردم تمام شده و اطاعت و فرمانبرداری آنان بر امت اسلامی واجب است.(⁽¹⁾)

بنابراین، پیروان مذهب شیعه اثناعشری(⁽²⁾) در تطبیق مفهوم و مصداق حدیث اثناعشر با سلسله امامان دوازده‌گانه مورد اعتقاد خودشان که همگی از خاندان پیامبر9 هستند بر این عقیده اصرار دارند که امامت و خلافت آنان از عصر خود پیامبر به امر خداوند پایه ریزی شده است(⁽³⁾)؛

زیرا خلفای پس از رسول اکرم صلی الله علیه و آله دارای هویت الاهی هستند و همان‌گونه که بعثت رسول در اختیار خداوند است انتخاب خلیفه و جانشین رسول نیز باید از جانب خداوند انجام شود. بر همین اساس شیعیان عقیده دارند که امام علی بن ابی طالب علیه السلام به عنوان خلیفه و جانشین بلافصل رسول اکرم صلی الله علیه و آله برای هدایت مردم از جانب خداوند معرفی شده است و پس از آن حضرت، یازده نفر از فرزندان علی علیه السلام و زهرا3(⁽¹⁾) یکی پس از دیگری به عنوان خلیفه و جانشین پیامبر9 هستند.(⁽²⁾)

نگرشی بر دلایل شیعه بر این مدعا

اشاره

دانشمندان امامیه، همان‌گونه که در مقام ثبوت ادعا دارند که مقام امامت و خلافت پس از رسول خدا9 منصبی الاهی است و باید از جانب خداوند کسی در این مقام نصب گردد، در مقام اثبات این قضیه نیز با استفاده از آیات قرآن و روایات، ادله روشن و فراوانی را به کمک ادله عقلی ذکر نموده‌اند که به برخی از آن آیات و روایات اشاره می‌شود:

1 - آیات

1- آیه ولایت:

«انَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ امَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ وَمَنْ یَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِینَ امَنُوا فَانَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ»(⁽¹⁾)

2- آیه تطهیر:

«وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الاولَی وَاقِمْنَ الصَّلاةَ واتِینَ الزَّکَاةَ وَاطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ انَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ اهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا»(⁽²⁾)

3- آیه مودهًْ:

«ذَلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ امَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُلْ لا اسْالُکُمْ عَلَیْهِ اجْرًا الا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَمَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْنًا ان اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ»(⁽³⁾)

4- آیه مباهله:

«فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ ابْنَاءَنَا وَابْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَانْفُسَنَا وَانْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ»(⁽⁴⁾)

5- آیه اولی الامر:

«یَا ایُّهَا الَّذِینَ امَنُوا اطِیعُوا اللَّهَ وَاطِیعُوا الرَّسُولَ وَاولِی الامْرِ مِنْکُمْ فَانْ تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ الَی اللَّهِ وَالرَّسُولِ ان کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الاخِرِ ذَلِکَ خَیْرٌ وَاحْسَنُ تَاوِیلا»(⁽⁵⁾)

6- آیه صادقین:

«یَا ایُّهَا الَّذِینَ امَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ»(⁽⁶⁾)

7- آیه علم الکتاب:

«وَیَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلا قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیدًا بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ»(⁽¹⁾)

آیات فراوان دیگری نیز در این زمینه وجود دارد، ولی از آنجا که در این اثر، بحث ما در مصداق شناسی و تطبیق مفهوم آن است نه استدلال آن، به همین مقدار اشاره و به آیات مذکور اکتفا می‌کنیم.(⁽²⁾)

2 - روایات

عمده‌ترین دلیل در این زمینه روایات رسول اکرم صلی الله علیه و آله است که در برخی از آن روایات با صراحت نام هر یک از امامان به عنوان حجت خداوند ذکر شده است.(⁽³⁾)

از آن جمله در تفسیر آیه اولی الامر از جابر بن عبدلله انصاری نقل شده است که رسول خدا9 در تفسیر اولی الامر فرمود:

«هم خلفائی من بعدی و ائمة الهدی بعدی اولهم علی بن ابی طالب علیه السلام ثم الحسن علیه السلام ثم الحسین علیه السلام ثم علی بن الحسین علیه السلام ثم محمد بن علی علیه السلام ثم جعفر بن محمد علیه السلام ثم موسی بن جعفر علیه السلام ثم علی بن موسی علیه السلام ثم محمد بن علی علیه السلام ثم علی بن محمد علیه السلام ثم الحسن بن علی علیه السلام ثم سمیّی و کنیّی حجة الله فی ارضه»(⁽⁴⁾)

در این حدیث رسول خدا9 با صراحت خلفا را به دوازده نفر از ائمه که مورد اعتقاد شیعه است تفسیر و تطبیق کرده است.

و نیز به نقل زید بن ارقم، پیامبر9 به علی علیه السلام فرمود:

انت الامام و الخلیفة بعدی و ابناک سبطای هما سیدا شباب اهل الجنة و تسعة من ولد الحسین ائمة معصومون؛(⁽¹⁾)

یا علی! تو پیشوا و جانشین بعد از من هستی و دو فرزند تو نوادگان من و بزرگ جوانان بهشت و نه نفر از فرزندان حسین پیشوایان معصوم هستند.

هم چنین از عبدالله بن عباس نقل شده است که پیامبر9 فرمود:

ان الخلفائی و اوصیائی و حجج الله علی الخلق بعدی اثنا عشر اولهم اخی و اخرهم ولدی؛(⁽²⁾)

همانا جانشینان و اوصیای من و حجت‌های خدا بر مردم بعد از من دوازده نفرند نخستین آنان برادرم علی بن ابی طالب علیه السلام و آخرین آنان فرزندم مهدی علیه السلام است.

و نیز بارها پیامبر9 به اصحاب خطاب کرد: «علی بن ابی طالب علیه السلام جانشین و پیشوای پس از من

است و خداوند اطاعت او را بر شما واجب کرده است.»(⁽¹⁾)

در روایت دیگری از جابر بن عبدالله انصاری نقل شده است که روزی رسول خدا9 صفات فراوانی را به قرار زیر برای علی علیه السلام برشمرد:

اقدم امتی سلما و اکثرهم علما و اصحهم دینا و افضلهم یقینا و اکملهم حلما و پس از ان فرمود: و هو الامام و الخلیفة بعدی؛

«یعنی علی با این صفات برجسته پیشوا و جانشین پس از من است.»(⁽²⁾)

و هم‌چنین علی بن ابی حمزه از امام صادق علیه السلام و آن حضرت از پدران خود تا به رسول خدا9 و آن حضرت با سند به جبرئیل و با استناد به حدیث قدسی به خداوند، می‌فرماید:

«ان علی بن ابی طالب علیه السلام ولیی و خلیفتی و ان الائمة من ولده حججی»؛(⁽³⁾)

همانا علی بن ابی طالب علیه السلام ولی و خلیفه من و پیشوایان از فرزندان او حجت من هستند.

از ابو سعید خدری نقل شده است: از رسول خدا9 شنیدم که فرمود:

الخلفاء بعدی اثنا عشر تسعة من صلب الحسین؛(⁽¹⁾)

جانشینان پس از من دوازده نفرند و نه نفر از صلب حسین هستند.

از جهت پیشینه شناسی، واژه «خلیفه» برای علی بن ابی طالب علیه السلام همزمان با ابلاغ رسالت بازگو شده است که بهترین گواه در این زمینه حدیث مشهور یوم الدار است(⁽²⁾) و در اینجا به تناسب بحث مفهوم شناسی و کاربردی واژه «خلیفه» تنها به این مطلب اشاره می‌شود که پیامبر9 در این حدیث با اشاره به علی علیه السلام فرمود:

«ان هذا اخی و وصیی و خلیفتی فیکم فاسمعوا و اطیعوا»؛

این برادر من و وصی من و جانشین من میان شما است از او فرمان برید و به دستورش گوش فرادهید.

بزرگان بنی هاشم از آنجا با تمسخر بلند شده، به ابوطالب گفتند: «فرزند برادرت می‌گوید از فرزند خردسالت پیروی کن.»(⁽³⁾)

درباره این حدیث توجه به امور ذیل ضرورت دارد:

1 - در این حدیث، واژه «خلیفتی فیکم» با صراحت نقل شده که همان جانشینی آن حضرت را می‌رساند که از نظر تاریخی دوشادوش رسالت مطرح شده است.

2 - از واژه «فاسمعوا و اطیعوا» به دست می‌آید که آن خلیفه مانند خود حضرت واجب الاطاعت است.

3 - از واکنش ابتدایی بنی هاشم که به ابوطالب خطاب کردند فرزند برادرت به تو دستور داده است که از فرزند خود (علی) اطاعت کنی، نیز همین واجب الاطاعت بودن به دست می‌آید.

و نیز در برخی روایات تشبیهی میان خلفای اثناعشر در امت اسلامی و نقبای بنی اسرائیل ذکر شده است و همان‌گونه که خداوند درباره نقبای بنی‌اسرائیل فرموده:

«وَلَقَدْ اخَذَ اللَّهُ مِیثَاقَ بَنِی اسْرَائِیلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیبًا» (⁽¹⁾)

همانا خداوند از بنی اسرائیل پیمان گرفت و دوازده بزرگ میان آنان برانگیختیم.

همان‌گونه جانشینان پیامبر خاتم نیز دوازده نفر و به انتخاب از جانب خداوند باید باشند.(⁽²⁾) علاوه بر این دسته از روایات، روایات فراوانی از رسول خدا9 نقل شده است که با صراحت نام خلفای دوازده‌گانه در آنان آمده است.

در این میان مطلبی که در مصداق شناسی و تطبیق مفهومی آن دارای اهمیت است، این نکته است که هرگاه خداوند فردی را به عنوان امام مردم و جانشین پیامبر برگزید، لازمه آن انتخاب این نیست که آن امام و خلیفه حتما باید به حکومت و فرمانروایی دست یابد؛ زیرا به عقیده شیعه، امامت مانند نبوت دارای شئون فراوان است که یکی از شئون آن حکومت و امارت ظاهری بر مردم است و اگر به سبب مانع یا مصلحت، امامی نتواند قدرت و فرمانروایی مردم را در دست بگیرد به منصب امامت و خلافت او هیچ‌گونه خدشه‌ای وارد نشده و رهبری الاهی او به قوت خود باقی است؛ زیرا همان‌گونه که برخی موانع در مسیر رسالت پیامبران و کناره گیری برخی آنان در مدت زمانی به دلیل مصالح موجود، به نبوت آنان لطمه‌ای نمی‌زند، در امامت و خلافت نیز اگر کسی از طرف خداوند، به عنوان امام واجب الاطاعت و خلیفه بعد از پیامبر، منصوب گردید در هر حال، فرض واجب الاطاعت بودن او باقی است(⁽¹⁾) و این مبنای امامیه مبتنی بر این است که در اندیشه شیعه امامت و خلافت مساوی با امارت ظاهری نیست.

بر همین اساس گرچه به دلیل ناسپاسی‌ها و برخی رفتارهای کینه توزانه امت اسلامی، خلفا و امامان دوازده‌گانه مورد نظر شیعه همیشه از حکومت اجتماعی دور ماندند و تنها نزدیک پنج سال امیرالمؤمنین علیه السلام و حدودا شش ماه فرزندش

امام حسن مجتبی علیه السلام به قدرت ظاهری دست یافتند و باقی امامان همواره دور از حکومت بودند اما در عین حال آن سلطنت الاهی و هدایت‌گری آنان همیشه بوده است و هر امامی به مقتضای عصرخود، وظیفه رهبری الاهی و هدایت‌گرانه خود را انجام داده است؛ زیرا اگر چه نیروهای فشار و قدرت طلبان موفق شدند که قدرت سیاسی، اجتماعی و امارت اسلامی را از آنان بگیرند (به عقیده شیعه) آن منصب الاهی و ولایت مطلقه‌ای را که خداوند به امامان و جانشینان پیامبرش داده است، هیچ‌گاه نتوانستند از آنان جدا کنند و هیچ‌گونه ملازمه‌ای میان منصب الاهی که خداوند به آنان داده است با منصب و امارت دنیوی وجود ندارد آن‌گونه که رسول خدا9 نسبت به امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام فرمود:

الحسن و الحسین امامان قاما او قعدا؛(⁽¹⁾)

حسن و حسین دو پیشوایند چه قیام کنند چه بنشینند.

و در روایت دیگر

ابنای هذان امامان قاما او قعدا؛(⁽²⁾)

این دو فرزندم امام هستند چه قیام کنند چه بنشینند.

قاضی نورالله تستری پس از نقل این حدیث می‌نگارد: اصحاب ما از این حدیث استفاده کرده‌اند که برکنار ماندن امامانی که خداوند

آنان را انتخاب کرده از منصب امارت ظاهری، بر منصب الاهی‌شان خدشه‌ای وارد نمی‌کند.

اذلم یقدح فی النبوة الانبیا تکذیب من کذبهم؛

همان‌گونه که در نبوت انبیا تکذیب دشمنانشان اشکالی وارد نمی‌کند.(⁽¹⁾)

ب - مصداق شناسی خلفای اثنی عشر نزد اهل سنت

اشاره

از آنجا که ماهیت خلافت در اعتقاد اهل‌سنت یک مقام اعطایی بشری است، مفهوم و مصداق خلیفه و خلافت در نزد آنان بر مبانی استوار و محکم قرار ندارد، بلکه مفهوم و مصداق خلیفه در مبانی اعتقادی اهل‌سنت بسیار تحول گرا بوده و از آن ابزارگونه استفاده شده است و هر فرد با هر ویژگی و از هر طریق عرفی و اجتماعی که موفق شود به قدرت اجرایی جامعه اسلامی دست یابد، بدون مانع نام خلیفه بر او گذاشته می‌شود.

در عین حال نکته‌ای که باید در این زمینه مورد توجه قرار گیرد، چگونه تطبیق مصداق حدیث اثناعشر است، زیرا این حدیث نزد اهل‌سنت از شهرت بالایی برخوردار است و به همین دلیل است که آنان نتوانسته‌اند اصل حدیث یا صحت سند آن را انکار کنند بلکه مجبور شده‌اند با رویکرد توجیهی برای آن مصادیقی را ذکر کنند که در این زمینه به اقوال زیر اشاره می‌شود:

1 - ابن جوزی در توجیه حدیث مذکور سه وجه ذکر کرده است.

وجه یکم: در جمله «یکون بعدی» در حدیث،

مراد زمان بعد از آن حضرت و اصحاب ایشان است.

لان حکم اصحابه مرتبط بحکمه؛

در واقع آن حضرت خبر داده که بعد از اصحاب او خلافت تبدیل می‌شود به امارت و پس از آن درباره مصداق می‌نگارد: عثمان و معاویه و ابن زبیر چون از اصحاب بودند حساب نمی‌شوند بلکه نخستین خلفای مورد نظر یزید بن معاویه است و آخرینشان مروان بن محمد (حمار) که تا اینجا تعدادشان سیزده نفر است و از میان آنان مروان بن حکم نیز حساب نیست؛ زیرا با وجود رضایت مردم به ابن زبیر، او قدرت را به دست گرفت و به غیر از او باقی خلفا تا آن زمان دوازده نفر می‌شوند و پس از آن، دوره دیگری از هرج پیش آمد و پیش‌گویی پیامبر9 تا آن زمان تحقق یافت.

وجه دوم: شاید مراد پیامبر9 از خلفای اثنا عشر دوازده خلیفه است که بعد از وفات مهدی در آخر الزمان ظهور می‌کنند.

وجه سوم: اینکه پیامبر9 خبر داده که در تمام مدت خلافت تا روز قیامت فقط دوازده نفر روی کار می‌آیند که به راه حق عمل می‌کنند حتی اگر روزگار آنان پشت سر هم نباشند یعنی یکی می‌آید و با عدالت رفتار می‌کند و او خلیفه است؛ بعد چندین نفر دیگر قدرت را به دست می‌گیرند و ظلم می‌کنند و آنان خلیفه نیستند. پس از آن همین گونه بعضی عدالت پیشگان می‌آیند تا عدد دوازده تمام شود.(⁽¹⁾)

2 - در برخی توجیهات آمده است که مراد حضرت از«یکون بعدی» در این حدیث، همان بعدیّت متصل به خودشان است که این خلفا از ابوبکر آغاز شده و به عمر بن عبدالعزیز ختم می‌شود و در این میان از جهت عددی تعدادشان چهارده نفر است که خلافت و ولایت معاویهًْ بن یزید و مروان بن حکم چون دارای زمان کوتاه بود و مستقر نشد باقی دوازده نفر می‌شوند.(⁽¹⁾)

3 - شمس الدین عظیم آبادی به نقل از جماعتی از جمله ابن حبان مصداق خلفای اثناعشر را به قرار زیر برشمرده است: 1 - ابوبکر 2 - عمر 3- عثمان 4- علی بن ابی طالب7 5 - معاویه 6 - یزید بن معاویه علیه السلام - معاویهًْ بن یزید 8- مروان بن حکم 9- عبدالملک بن مروان 10- ولید بن عبدالملک 11- سلیمان بن عبدالملک 12- عمر بن عبدالعزیز.(⁽²⁾)

4 - ابن کثیر هم در تفسیر و هم در تاریخ خود می‌نگارد: معنای این حدیث بشارتی است از جانب پیامبر به وجود دوازده خلیفه صالح، که حق و عدالت به واسطه آنان برپا می‌شود و لازم نیست که آن دوازده خلیفه پشت سر هم روی کار آیند و چهار خلیفه در آغاز و پس از آن عمر بن عبدالعزیز و برخی از خلفا بنی عباس از مصادیق آن هستند و باقی خلفا دوازده‌گانه قبل از برپایی قیامت روی کار می‌آیند

و الظّاهر ان منهم المهدی المبشر به

فی الاحادیث(⁽¹⁾)

5 - ابن حبان یکی دیگر از محدثان اهل‌سنت در توجیه حدیث می‌گوید:

«مراد پیامبر در حدیث اثنا عشر این است که اسلام در زمان دوازده خلیفه عزت می‌یابد و این خبری است درباره آینده از آن حضرت و از دیگران هم نفی خلافت نکرده است.»(⁽²⁾)

6 - هم‌چنین برخی منابع با مسلم دانستن خلفای اربعه و امام حسن بن علی علیه السلام و معاویه و عبدالله بن زبیر و عمر بن عبدالعزیز و مهدی عباسی که ده نفر می‌شوند، یازدهمین نفر را مهدی منتظر معرفی کرده‌اند و نسبت به نفر دوازدهم سکوت کرده‌اند.»(⁽³⁾)

7 - سیوطی پس از اشاره به اقوال و نظریات فراوان درباره معنای حدیث اثنا عشر نیز به همین نظریه فوق اشاره کرده است.(⁽⁴⁾)

نقدی بر اندیشه مصداق انگاری اهل سنت

با اندک تأمل در کردار و رفتار افرادی که اهل‌سنت آنان را به عنوان خلیفه و جانشین پیامبر و حاکم در دین و دنیای مردم ذکر کرده‌اند، نمی‌توان از مطالب و پرسش‌های فراوانی که در این باره وجود دارد دست برداشته و به آسانی آنان را به عنوان خلیفه پیامبر قبول کرد که به نمونه‌هایی از آن پرسش‌ها اشاره می‌شود:

1 - تفاوت روش‌ها و نتایج: توجه به این نکته اساسی اهمیت دارد که همه آن دسته از دانشمندان اهل‌سنت که درباره حدیث اثناعشر دست به توجیه زده‌اند؛ به اتفاق به دنبال این هستند که برای حدیث یاد شده از خلفای مورد اعتقاد خودشان مصداق تعیین کنند؛ اما از جهت روش بحث و نتایجی که به دست آورده‌اند دارای تفاوت‌های اساسی هستند که برای هیچ کس در این زمینه اطمینان حاصل نشده و همواره جای این سؤال باقی است کدام روش‌های طی شده و مصادیق گوناگون را باید پذیرفت؟(⁽¹⁾)

2 - تفاوت در ویژگی‌ها: همان‌گونه که قبلاً نگارش یافت، در حدیث اثناعشر، قوام و عزت دین و عزت امت اسلامی به وجود خلفای اثناعشر ذکر شده است و در رابطه به توجیهات دانشمندان اهل‌سنت و خلفای مذکور جای این سؤال باقی است که آیا قوام و عزت دین و امت اسلامی به واسطه خلفای مذکور، به ویژه اینکه بیشتر خلفا از

دودمان بنی‌امیه است. حفظ شد؟ و این در حالیست که درمنابع اهل‌سنت درباره خلفا بنی‌امیه تصریح شده است که پیامبر9 فرمود: بعد از من کسانی روی کار می‌آیند که آنان نماز را از بین می‌برند.

و قد وقع هذا فی زمان بنی امیه

یعنی این حدیث در زمان خلافت بنی‌امیه تحقق یافت؛

زیرا آنان حقیقت نماز را از بین بردند.(⁽¹⁾) برخی دیگر نیز در این باره این‌چنین تصرح کرده‌اند:

کان إمراء بنی امیه او اکثرهم یصلون الجمعة عند الغروب؛(⁽²⁾)

تمام امرای بنی‌امیه یا بیشتر شأن نماز جمعه را هنگام غروب به جا می‌آوردند.

حال خلفایی که حتی نسبت به نماز که از مهم‌ترین فروعات اسلامی و شعار دین داران است این‌گونه دستبرد بزنند، چگونه می‌توان گفت که اسلام و امت اسلامی در دوران آنان به عزت رسید؟ و مهم‌تر از همه اینکه بیشتر این توجیه گران، یزید بن معاویه را یکی از خلفای دوازده‌گانه به حساب آورده‌اند. حال چگونه می‌توان آن ویژگی‌های خلیفه اسلامی را که عزت اسلام در دست اوست با کردار ظالمانه یزید که امام حسین علیه السلام ، ریحانه رسول خدا9 را به شهادت رسانید و

خاندان پیامبر9 را اسیر کرد و پس از آن در برخورد با مردم مدینه در کنار قبر پیامبر9 بدترین فاجعه را به وجود آورد و در ادامه برای تکمیل حلقه‌های رفتار جنایت کارانه خود در برخورد با فرزند زبیر خانه کعبه را به منجنیق بست و خرابی‌هایی را به وجود آورد، تطبیق نمود؟(⁽¹⁾)

هم چنین در بسیاری از این توجیهات چندین نفر از مروانیان به عنوان مصداق خلفای اثناعشر ذکر شده‌اند این در حالیست که در سیره حکومتی آنان، جز اسلام ستیزی چیز دیگری نمی‌توان جست تا جایی که احمد امین مصری درباره مروانیان می‌نگارد:

مروان بن الحکم اموی و شیعته هدمو کل ما بناه الاسلام من قبل؛(⁽²⁾)

مروان فرزند حکم اموی و پیروانش تمام آنچه را اسلام پیش از آنان بنیانگذاری کرده بود از بین بردند.

اگر با دید انصاف و رویکرد دینی به سیره حکومتی خاندان مروان نگریسته شود، چگونه کسی می‌تواند جرئت کند که آنان را از مصادیق خلفای اثنا عشر برشمارد در حالی که در نظر رسول خدا9 خلافت آنان اهمیت فراوان داشته و بارها برای امت اسلامی خبر داده و اتمام حجت کردند؟

3 - زندگانی بدون امام: یکی از خصوصیت‌های دیگری که از حدیث اثنا عشر و نیز احادیث دیگر مانند:

«من مات و لم یعرف امام زمانه و...»(⁽¹⁾)

به دست می‌آید این مطلب مهم است که خلافت مربوط به تمام امت اسلامی است و تا قیامت برپا نشده، خلافت باقی است و بر مردم نیز لازم است که آنان را شناخته و از آنان پیروی کنند. حال در این توجیهات مذکور غالبا عمر بن عبدالعزیز متوفای 101، (⁽²⁾) آخرین خلیفه دوازده‌گانه به حساب آمده است. در برخی توجیهات با گزینش افرادی از بنی‌امیه و بنی عباس تعداد خلفا همانند کلاف سردرگمی شده است که هیچ کس در آن نمی‌تواند به هدف معین دست یابد. به هر حال در همه این توجیهات جای این سؤال است که در زمان نبود خلیفه، امت اسلامی چه وظیفه‌ای دارند؟ آیا ضرورت وجود خلیفه را در هر زمان منکر شویم یا اینکه بگوییم امت اسلامی بدون امام به گمراهی کشیده شده و در نتیجه بدون شناخت امام با مرگ جاهلی از دنیا رفته است؟

4 - تعارض با روایات دیگر: ما در منابع شیعی، روایات فراوانی داریم که در آنان مصادیق خلفای اثنا عشر با مشخصات و نام افراد از خاندان پیامبر9 معرفی شده است که نمونه‌های آن ذکر شد و این روایات مبنای اعتقادی شیعه در امامان دوازده‌گانه اهل‌بیت است و در نتیجه مصادیق اهل‌سنت با آن روایات در تضاد آشکار قرار دارد.

جایگاه اطاعت از خلفا نزد اهل سنت

دانشمندان اهل‌سنت برای موجه جلوه دادن شخصیت و مقام خلفای مورد اعتقادشان روایاتی را ذکر کرده‌اند که بر اساس آن روایات، فردی که به وسیله‌ی مسلمانان یا به هر نحو دیگر به خلافت انتخاب می‌شود مجاز است هر کاری انجام دهد و بر مسلمانان واجب است در هر وضعیتی از او فرمانبرداری کنند و جایز نیست که با آنان از در مخالفت برخواسته و بر وی شمشیر بکشند که به نمونه‌هایی از آن روایات اشاره می‌کنیم:

محدث بزرگ اهل‌سنت مسلم بن حجاج قشیری و دیگران از حذیفهًْ بن یمان نقل کرده‌اند که پیامبر9 فرمود:

«یکون بعدی ائمة لا یهتدون بهدای و لا یستنون بسنتی فیهم رجال قلوبهم کقلوب الشیاطین فی جثمان انس قال قلت کیف اصنع یا رسول الله ان ادرک ذالک قال تسمع و تطیع للامیروأن ضرب ظهرک واخذ مالک فاسمع و اطع»؛(⁽¹⁾)

«پس از من پیشوایانی خواهند آمد که نه در راه من قدم بر می‌دارند و نه به روش من عمل می‌کنند در میان ایشان مردانی برخواهند خاست که پیکرشان پیکر آدمی ولی قلبشان قلب شیطان است. من (حذیفه) پرسیدم: ای فرستاده خدا اگر آن زمان را درک

کنم تکلیف چیست؟ حضرت فرمود: مطیع و فرمانبردار پیشوا باش اگر چه پشتت را با تازیانه بکوبد و مالت را ببرد، تو باید فرمان ببری و گوش به فرمان باشی.»

هم چنین از ابن عباس نقل شده است که پیامبر9 فرمود:

من رأی من امیره شیئا یکرهه فلیبصر فانه من فارق الجماعة شبرا فمات میتة الجاهلیة؛(⁽¹⁾)

اگر کسی از پیشوایش چیزی ناخوشایند ببیند باید صبر کند؛ زیرا اگر به اندازه یک وجب از جماعت مردم دور شود و در آن حال بمیرد مرده‌اش، مردۀ جاهلیت است.

در حدیث دیگری از ابن عباس به همین مضمون نقل شده که پیامبر9 فرمود:

من کره من امیره شیئا فلیصبر علیه فانه لیس احد من الناس خرج من السلطان شبراً فمات علیه الا مات میتة الجاهلیة؛(⁽²⁾)

کسی که از فرمانده‌اش کردار ناپسند ببیند باید بردباری کند، زیرا بر هیچ کسی از مردمان روا نیست که از پادشاه خود سرپیچی کند و اگر چنین

کند با مرگ جاهلی مرده است.

هم چنین در حدیث دیگر از عرباض بن ساریه نقل کرده است که در صبحگاهی رسول خدا9 بعد از ادای نماز ما را موعظه و نصیحت کرد که در اثر آن چشم‌های ما پر از اشک و قلب‌های ما به تپش در آمد و در ادامه فرمود:

اتقوالله و علیکم بالسمع و الطاعة و ان کان عبدا حبشیا و انه من یعشی منکم بعدی فسیری اختلافا کثیرا فعلیکم بسنتی وسنة الخلفا من بعدی الراشدین المهدیین و ایاکم و محدثات الامور فان کل بدعة ضلالة؛(⁽¹⁾)

تقوای الاهی را پیشه دارید و بر شما باد بر شنیدن و فرمان برداری اگر چه عبد حبشی باشد و هر کس از شما بعد از من زنده بماند پس به زودی اختلافات فراوان را خواهد دید. بر شما باد که به سنت من و سنت جانشینان راه یافته و هدایت کننده من عمل کنید و بپرهیزید از ایجاد مسیرهای جدید که هر بدعت گمراهی است.

بر اساس همین روایات است که در دیدگاه اهل سنت، عدالت در خلیفه شرط نبوده و هرگونه فسق و فجور خلیفه، او را از خلافت اسلامی بر کنار نمی‌کند و بر مردم اطاعت و فرمان برداری از او

واجب است.(⁽¹⁾)

یکی از نویسندگان معاصر اهل‌سنت نیز از همین روایات و روایات مشابه، صحت خلافت خلفا و لزوم پیروی از آنان را استفاده نموده است.(⁽²⁾)

روایات معارض

دربرابر روایات پیشین مبنی بر اطاعت از خلفا، روایات دیگری در منابع اهل‌سنت نقل شده است که تأکید بر پیروی نکردن از حاکمان ظالم و ستمگر کرده است.

در حدیثی از جابر بن عبدالله انصاری نقل شده که پیامبر9 با کعب بن عجره سخن از امرای سفها به میان آورد و کعب بن عجره ازحضرت سؤال که مراد از امرای سفها چیست؟ حضرت فرمود:

امراء یکونون من بعدی لا یقتدون بهدای و لا یستنون بسنتی فمن دخل علیهم و صدقهم بکذبهم و اعانهم علی ظلمهم فاولئک لیستومنی و لست منهم و لا یردون علی حوضی و من لم یدخل علیهم و لم یصدقهم بکذبهم و لم یعنهم علی ظلمهم فاولئک منی و انا منهم و سیردون علی حوضی؛(⁽³⁾)

فرمانروایان پس از من که نه در راه من قدم بر می‌دارند و نه به روش من عمل می‌کنند پس هر کسی همراه آنان شده و دروغهای آنان را تصدیق نماید

یا آنان را در ظلم شأن یاری رساند پس آنان از من نیستند و من از آنان نیستم و از حوض من بهره‌ای ندارند اما کسانیکه آنان را همراهی نکرده و دروغ آنان را تصدیق نکنند و در ظلم‌شان یاری نرسانند آنان از من هستند و من از آنان و به زودی بر حوضم وارد می‌شوند.

با دقت در این روایت و روایات پیشین به دو وجه، یکی اشتراک و دیگری افتراق بر می‌خوریم:

الف - وجه اشتراک: در هر دو دسته از روایات تصریح شده است که بعد از آن حضرت، خلفا و فرمانروایانی بر روی کار می‌آیند که مسیر آنان جدا از مسیر هدایت گرانه پیامبر است.

ب - وجه افتراق: در روایات قبلی پیروی مطلق خواسته شده ودر این روایت پیروی نکردن از خلفا و امرا جور خواسته شده است. در اینجا شایسته بود که اهل‌سنت محتوای هر دو دسته از روایات را با مبانی اصیل اسلام سنجیده و راهی را برگزینند که از کشیده شدن جامعه دینی و حکومت اسلامی به سوی ظلم گرایی و خودسریهای حاکمان جلوگیری می‌کردند؛ زیرا در روایات اهل‌سنت به وفور آمده است که پیامبر9 فرمود:

من امرکم من الولاة بمعصیة فلا تطیعوه؛(⁽¹⁾)

هر کدام از والیان شما را امر به انجام معصیت کند از او اطاعت نکنید.

و نیز فرمود:

انما الطاعة فی معروف؛(⁽¹⁾)

همانا فرمانبرداری تنها در معروف لازم است.

تحلیلی بر آنچه گذشت

با دقت و تحلیل منصفانه نسبت به آنچه از اهل‌سنت درباره مصداق و اطاعت از خلیفه نگارش یافت، می‌توان به مباحث ذیل به عنوان شاخصه‌های فکری اهل‌سنت درباره خلافت اسلامی اشاره کرد:

1 - بنا به عقیده اهل‌سنت اصل مشروعیت خلافت پس از رسول خدا9 هیچ‌گونه ارتباطی با خداوند ندارد بلکه مشروعیت آن از طرف مردم تعیین می‌شود.

2 - خلیفه از جهت اعتقادی و تعامل اجتماعی به عنوان خلیفه رسول الله واجب الاطاعت و دارای حق ولایت و تصرف در امور مردم پس از رسول اکرم صلی الله علیه و آله است.(⁽²⁾)

3 - اهل‌سنت در مصداق شناسی و تطبیق مفهوم خلافت بر افراد، مسیری حداقلی و سیر نزولی را پیموده است که برای خلیفه نه عصمت شرط شده است و نه علم برتر از دیگران و صرفا علم در حد اجتهاد کافی است و هم‌چنین در اعتقاد اهل‌سنت عدالت در خلیفه شرط نیست بلکه او در اجرای قوانین و امنیت اجتماعی سعی می‌کند قوانین را عادلانه اجرا کند و بر تاکتیکهای

جنگی و اداره لشکریان وقوف داشته باشد.(⁽¹⁾)

حال با توجه به آنچه ذکر شد، بزرگترین مشکلی که در اندیشه اهل‌سنت وجود دارد، ناسازگاری میان مفهوم خلافت با قید واجب الاتباع و حق تصرف ولایی داشتن در امور مردم با آن مصادیق است که آنان بدون هیچ‌گونه قید و الزاماتی مانند داشتن حق مشروعیت و تأیید الاهی، عصمت، علم برتر از باقی امت و... عقیده به خلافت آنان دارند.(⁽²⁾)

بازخوانی تحول تاریخی مفهوم خلافت در عرف سیاسی و اعتقادی مسلمانان

به لحاظ تاریخی پیدایش اختلاف در مسئله امامت و خلافت از همان زمان رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله آغاز شد.

یکی از نویسندگان معاصر با بر شمردن خلافت به عنوان نخستین مسئله‌ی اختلاف برانگیز میان مسلمانان می‌نگارد: پس از رحلت رسول خدا9 امت اسلامی درباره تصاحب جانشینی آن حضرت به سه گروه تقسیم شدند:

الف - انصار که به دلیل یاری رساندن به پیامبر و یاران آن حضرت و نیز کمک به پیشرفت دین ادعا داشتند که خلافت حق آنان است؛ زیرا رسول خدا9 در حالی از دنیا رفت که از انصار راضی بود.

ب - گروهی از مهاجران که خود را از

مسلمانان آغازین و اقوام پیامبر می‌دانستند و در نهایت پس از گفت و گوهایی میان این دو گروه در سقیفه کار به نفع مهاجران خاتمه یافت و ابوبکر خلیفه شد.

ج - گروه سوم نیز علی علیه السلام و عده‌ای از بنی هاشم و گروهی دیگر از اصحاب بودند. علی علیه السلام و اصحابش که مشغول تجهیز بدن مبارک پیامبر بودند، وقتی از بیعت با ابوبکر آگاه شدند به خلافت ابوبکر رضایت نداند. در ادامه ادعای گروه انصار خوابید اما دو گروه دیگر یعنی طرفداران ابوبکر و طرفداران علی در طول تاریخ با شدیدترین جدال‌ها باقی ماندند.(⁽¹⁾)

حقیقتا آن‌گونه که از این گزارش به دست آمد امر خلافت نخستین چیزی بود که سبب نزاع میان مسلمانان شد؛ اما پس از آن هم همیشه این نزاع ادامه یافت و سبب پیدایش فرقه‌های مذهبی و سیاسی گردید که در این زمینه اگر نیک نگریسته شود، مفهوم خلافت در طول تاریخ مورد سوء استفاده‌ها یا بی‌مهری‌هایی شده است که مناسب است از دو منظر شیعه و سنی بررسی شود:

تحول مفهوم خلافت در حیات تاریخی تشیع

همان‌گونه که در تعریف خلافت اشاره شد، به عقیده شیعه خلافت یک مقام و منصب الاهی است و از لحاظ تاریخی هم این مطلب مسلم است که پیروان علی علیه السلام در طول تاریخ این عقیده را داشته و برای حفظ این عقیده دوره‌های محنت‌زا و غم انگیزی را در طول حیات سیاسی و اجتماعی خود

پیموده‌اند. نویسندگان ملل و نحل به اتفاق نگاشته‌اند که شیعیان علی بن ابی طالب علیه السلام همواره در دوره خلفای راشدین و پس از آن، در دوره خلافت بنی‌امیه و بنی‌عباس به عنوان یک نیروی مخالف شناخته شده و معروف بودند که آنان این‌گونه خلافت را که تنها خاستگاه مردمی دارد، مشروع ندانسته و طبیعتا آنان، خلفا را غاصبانی می‌دانستند که به ناحق خلافت الاهی اهل‌بیت پیامبر9 را به دست گرفته‌اند(⁽¹⁾) و در این میان توجه به این نکته ضرورت دارد که کناره‌گیری و داخل نشدن به کارهای حکومتی خلفای جور نه خواست امامان شیعه و پیروان آنان بود و نه خواست خلفا. خواست امامان شیعه نبود؛ زیرا امامان معصوم شیعه هر کدام همکاری با خلفای جور را نوعی کمک به دوام حکومت آنان و تأیید کردار ظالمانه آنان می‌دانستند و از طرف دیگر خلفا نیز هیچ‌گاه همکاری امامان شیعه و پیروان آنان را به نفع خود ندانسته و شدیدا با عقیده آنان که امامت را منصب الاهی می‌دانستند مبارزه می‌کردند.

بر این اساس بود که امامان شیعه و یاران آنان با زیرکی و احتیاط تمام، مفهوم الاهی بودن خلافت را با سختی‌های فراوان حفظ کردند که در این زمینه اگر با رویکرد تاریخی و تحلیلی نگریسته شود، امامان شیعه و نیز پیروان خاص آنان در هر عصر از درون و بیرون با چالش‌های فکری، سیاسی و اجتماعی روبه‌رو بودند. از

درون، انشعابات افراد کم ظرفیت شیعی که اعتقاد به خلافت الاهی علی علیه السلام و پس از ایشان دو فرزندش امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام داشتند اما پس از آن سه بزرگوار نتوانستند این مسیر را ادامه دهند و از اندیشه اصیل تشیع که عقیده به خلافت نه نفر از فرزندان معصوم امام حسین علیه السلام داشتند، جدا شدند و فرقه‌هایی مانند کیسانیه را در عصر امام سجاد علیه السلام به وجود آوردند(⁽¹⁾) و پس از آن انشعاب زیدیه در زمان صادقین(⁽²⁾) و نیز پیدایش گروه اسماعیلیه با زیر مجموعه‌هایش پس از درگذشت امام صادق علیه السلام در سال 148 به وقوع پیوست.(⁽³⁾) این انشعابات داخلی در زمان باقی امامان نیز ادامه داشت که به نحوی چالشی درونی برای حفظ خط فکری که امامان شیعه به دنبال حفظ آن بودند، و در کنار آن چالش‌های داخلی، منازعات سیاسی و فشار‌های ستیزه جویانه حاکمان با امامان شیعه و پیروان‌شان محافظت و پاسداری از تعلیمات اصیل اسلامی از جمله حفظ اعتقاد به منصب الاهی بودن خلافت و امامت که لبه ستیز خلفای نام نهاده شده‌ی اسلامی با آن اندیشه و تفکر الاهی بود، کار را برای امامان و پیروان‌شان سخت‌تر کرده بود. در حقیقت از نظر تاریخی موضع‌گیری با تفکر نص‌گرایی و منصب الاهی دانستن خلافت و جانشینی پس از رسول اکرم صلی الله علیه و آله از همان زمان تشکیل سقیفه آغاز شده بود. به نقل احمد امین از همان زمان عده‌ای از پیروان علی علیه السلام مانند عمار، سلمان فارسی، اباذر، جابر بن

عبدالله انصاری، عباس و فرزندان، ابی بن کعب و... در برابر تفکر انتخابی بودن خلیفه که در سقیفه انجام شد به مخالفت برخواسته و در همان زمان به علی علیه السلام لقب وصی را داده، می‌گفتند او از طریق نص به این منصب برگزیده شده است.(⁽¹⁾)

پس از آن نیز همواره جریان نص گرایی در معرفی جانشین پیامبر با استناد به روایات ادامه داشت که در اینجا غزالی یکی از دانشمندان اهل‌سنت به جمله‌ای جالب اشاره کرده است. او پس از گفتار درباره منشأ پیدایش خلافت وقتی به جریان نص گرایی می‌رسد درباره خطبه غدیر می‌نگارد:

و اجمع الجماهر علی متن الحدیث من خطبته فی یوم عید غدیر خم...و هو یقول من کنت مولاه فعلی مولاه - فقال عمر بخ بخ یا ابالحسن لقد اصبحت مولای فهذا تسلیم و رضا و تحکیم ثم بعد لهذا غلب الهوی لحب الریاسة و حمل عمود الخلافة؛(⁽²⁾)

«اجماع دارند بزرگان بر متن حدیث از خطبه‌ای که در روز عید غدیر خم ایراد شد که ایشان (پیامبر) فرمود: هر کس را من مولای اوبودم پس از من علی علیه السلام مولای اوست. و از آن عمر گفت: مبارک باد مبارک باد ای اباالحسن که مولای من و مولای دیگران شدی. پس این گفتار عمر تسلیم بود و رضایت داشت. پس از آن هوای نفس و ریاست

طلبی بر او غلبه کرد و او پایه‌های خلافت را بردوش گرفت.»

که در حقیقت اعتراف این دانشمند اهل‌سنت منصفانه‌ترین گفتاری است که در عمل‌کرد تمام خلفا تطبیق شده و هر یک از آنان چه در زمان بنی‌امیه و چه در زمان بنی‌عباس به دلیل ریاست طلبی و هوای نفس در برابر امامان از اهل‌بیت قد برافراشتند و آنان را از حقشان محروم کردند.

در عصر خلافت امویان، از همان آغاز خلافت، معاویه میزان مقبولیت علی علیه السلام را در میان پیروانش می‌دانست و دریافته بود که اعتقاد پیروان علی علیه السلام به آن حضرت به انگیزه دینی و مذهبی استوار بوده و ایشان را دارای منصب و مقام الاهی می‌دانند، در مبارزه با آن حضرت با جدیت تمام برخواسته و از میان تمام مخالفان خود با ایشان مبارزه جدی‌تری را آغاز کرد. صف‌آرایی‌های نظامی، ترویج لعن و نفرین به آن حضرت در خطبه‌های نماز جمعه و... همه پایه ریزی پروژه‌ای بود که برای کوبیدن شخصیت امیرالمؤمنین علیه السلام و جدا کردن مردم از خاندان پیامبر9 بنا نهاده شده بود و پس از وی باقی خلفای بنی‌امیه از روش و سیاست او با شدت تمام پیروی کردند و در همین راستا فرزند امیرالمؤمنین علیه السلام امام حسین علیه السلام توسط فرزند معاویه، یزید، به شهادت می‌رسد. تفکر و اندیشه امامیه در آن زمان چنان مجرمانه بود که اگر به کسی زندیق می‌گفتند بهتر از این بود که به او شیعه

بگویند.(⁽¹⁾) پس از فروپاشی بنی امیه، بنی‌عباس نیز روش ستیزه جویانه در برابر امامان شیعه و پیروانشان انتخاب کردند. هر چند آنان در ابتدا با همراهی شیعیان بر ضد بنی‌امیه قیام کرده بودند، اما پس از دست‌یابی به خلافت روشی بدتر از بنی‌امیه را در مبارزه با شیعیان وامامانشان پیش گرفتند(⁽²⁾) و بسیار جالب است که آنان برای مبارزه عینی با تفکر امامان شیعه در بحث خلافت، خود را همواره خلیفهًْ الله مطرح می‌کردند.(⁽³⁾)

بنابراین حفظ اعتقادات اصیل اسلامی از جمله عقیده به منصوصیت جانشینان پیامبر9، به دلیل حساسیت ویژه خلفا در برابر امامان شیعه و پیروانشان، در طول تاریخ بسیار مشکل و خطر آفرین بوده است و امامان شیعه که وظیفه اصلی‌شان امامت و هدایت مردم بوده است با موانع و چالش‌های فراوان روبه‌رو بوده‌اند ولی آنان هر کدام با زیرکی تمام، راهکارهایی را طبق مصلحت و اقتضای زمان امامت‌شان برگزیده بودند و از آموزه‌های اصیل اسلام پاسداری می‌کردند که در این میان یکی از بزرگترین دستاورد‌های اعتقادی و عملی امامان شیعه و شاگردان ویژه آنان، حفظ اعتقاد به مفهوم و مصداق امامان دوازده گانه منصوب از جانب خداوند بوده است که می‌توان از ثمره عینی و

نماد فکری آن، شیعیان اثنا عشری را نام برد که این عقیده با عبور از موانع بازدارنده و فضاهای تاریک درونی وبیرونی در طول تاریخ موفق شد اندیشه‌ای را در جهان عرضه کند که با آموزه‌ها و روایات رسول اکرم صلی الله علیه و آله موافق است.

پیدایش اعتقاد به مفهوم و مصداق خلفای اثنا عشر

در منابع قدیم و جدید که درباره ملل و نحل نگارش یافته است، در بخش معرفی عناوین شیعه و امامیه به واژه «اثنا عشریه» بر می‌خوریم که در معرفی آن این‌چنین آمده است: شیعه اثناعشریه گروهی هستند که عقیده دارند علی بن ابی طالب علیه السلام با نص به عنوان خلیفه بلافصل پیامبر9 معرفی شده است و پس از ایشان یازده نفر از فرزندانش به عنوان امامان منصوص و واجب الاطاعت هستند که دوازدهم آنان به عنوان مهدی در حال غیبت به سر می‌برد.(⁽¹⁾)

حال در اینجا به تناسب بحث مفهوم شناسی و تطبیق مصداقی آن، مهم‌ترین سؤال این است که اعتقاد به این مفهوم و مصداق، (یعنی حصر مفهوم خلافت و امامت به دوازده نفر)، از چه زمان پیدا شده است و اهمیت این امر در این است که تاریخ پیدایش باقی فرق منسوب به شیعه مانند کیسانیه، زیدیه، اسماعیلیه و واقفیه در اصطلاحات ملل و نحل نگاران روشن است که در دوره معین ظهور کرده است و اما نسبت به اثنا

عشری جای این سؤال است که آیا این عقیده بعد از تکمیل عدد دوازده امام، یعنی دوره امامت امام عصر، پیدا شد یا اینکه از همان دوره نخستین امامت امام علی علیه السلام اعتقاد به مفهوم و مصداق این عدد وجود داشت و پیروان علی از همان زمان این سلسله را می‌دانستند؟

در این زمینه یکی از مستشرقان به نام اتان کولبرگ در مقاله‌ای با عنوان «از امامیه تا اثناعشریه» تفکر و اندیشه اثناعشریه را یک پدیده نوظهور دانسته است(⁽¹⁾) و از برخی منابع استفاده می‌شود که در ابتدا واژه امامیه بر مجموعه فرقه‌های زیدیه، اسماعیلیه و اثناعشریه به‌کار می‌رفته است.(⁽²⁾) در منابع فراوان واژه «امامیه» را مخصوص شیعیان اثناعشری دانسته است. ابن خلدون در این زمینه می‌نگارد:

و اما الاثناعشریه فربما خَصُّو باسم الامامیه

و پس از آن نام هر یک از امامان شیعه اثناعشری را می‌شمارد.(⁽³⁾)

بعضی از اهل‌سنت ادعا کرده‌اند که اعتقاد به ائمه اثنا عشر از قرن چهارم به وجود آمده است(⁽⁴⁾) که در پاسخ به این ادعا باید به گفت:

اصولا در شناخت هر اندیشه و تفکری باید میان

دو گزینه اصطلاح شناسی و پیشینه مفاهیم اعتقادی تفکیک قائل شد؛ زیرا بسیارند مفاهیم و اعتقاداتی که به دلیل تقیه از دشمنان یا به دلیل اغراض سیاسی و مذهبی، خود دارندگان آن عقیده سعی می‌کنند از افشا شدن اسم رسمی و بازاری شدن آن عقیده خودداری ورزیده و برای افراد خاص به عنوان اسرار بازگو نمایند.

بر این اساس نسبت به واژه اثناعشری از جهت اصطلاح شناسی و رسمیت یافتن در آثار فرقه نگاران می‌توان این نظریه را پذیرفت که این اصطلاح از زمان امامت امام دوازدهم به بعد میان نویسندگان رایج شده است؛ اما از جهت پیشینه اعتقادی و بازگوشدن مفهومی، نمی‌توان این نظریه را پذیرفت که عقیده به امامت امامان دوازده‌گانه نیز در آن زمان پیدا شده است؛ بلکه با توجه به این مطلب که شیعیان حقیقی علی بن ابی طالب علیه السلام ، که امامت و خلافت بلافصل آن حضرت را با نص از رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌دانستند، هیچ‌گاه قانع بر این نبودند که نسبت به امامان و پیشوایان بعد از آن حضرت ساکت بمانند و بسیار طبیعی به نظر می‌رسد که آنان نسبت به امامان بعدی و تعداد آنان نیز سؤالاتی را مطرح کنند که در این زمینه، هم خود امامان در هر عصر و هم روایات فراوانی که از رسول اکرم صلی الله علیه و آله درباره تعداد امامان وجود داشت، می‌توانست برای شیعیان همان‌گونه که مسئله جانشینی علی را حل کند مسئله امامان بعد از ایشان را نیز حل کند.

در این زمینه روایات مشهور اثناعشر که در

منابع شیعه و سنی مشهور است(⁽¹⁾) و نیز روایات مشهور صحیفه از جابر بن عبدالله انصاری که در نزد حضرت زهرا3 موجود بود و در آن نام هر یک از دوازده امام و نام مادران‌شان نوشته شده بود(⁽²⁾) و نیز حدیث معروف جابر از رسول خدا9 در تفسیر آیه اولی الامر که در آن حدیث رسول خدا9 اولی الامر را با دوازده جانشین خود که مطابق با عقیده اثناعشری است تطبیق کرده است(⁽³⁾) و روایات فراوان دیگر که در آنان واژگان امام(⁽⁴⁾) یا دوازده خلیفه با صراحت ذکر شده است.(⁽⁵⁾)

در منابع کلامی شیعه در این زمینه آمده است که روایات اثبات ائمه دوازده‌گانه مورد اعتقاد شیعه با سند متواتر به پیامبر می‌رسد.(⁽⁶⁾)

ناشی اکبر، که جزو نخستین فرقه نگاران اهل‌سنت است، می‌نگارد: «پس از کشته شدن علی علیه السلام شیعیان به سه دسته تقسیم شدند: دسته یکم: کسانی که به مرگ آن حضرت یقین کرده و معتقد بودند امام پس از او حسن بن علی است و اعتقاد داشتند که پیامبر امامت او را همانند امامت پدرش با صراحت بیان داشته است؛ اینان همان کسانی هستند که به تسلسل رشته امامت معتقد

بوده و به وصیت متوالی پیامبر درباره امامان پایبندند. این گروه معتقدند تا دنیا برقرار است، پس از هر امامی امام دیگر لازم است و بعد از وصی وجود وصی دیگر ضروری است و پیامبر اسامی و صفات تمامی امامانی که پس از علی از نسل او تا روز قیامت خواهند آمد را بیان کرده است.(⁽¹⁾)

نکته مهم در این گزارش این است که یک نویسنده سنی که در حدود قرن دوم و سوم می‌زیسته است، وجود اعتقاد به امامان دوازده‌گانه را از زمان نخستین امام شیعیان گزارش کرده است.

مهم‌تر از همه، وجود روایات فراوان درباره مهدی موعود از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و امامان معصوم: می‌باشد که با توجه به این روایات، شیعه و سنی این امر را مسلم می‌دانستند که پایان این جهان به وسیله‌ی مهدی موعود اداره می‌شود و دین با آن حضرت که از خاندان پیامبر9 است، تکمیل می‌گردد.(⁽²⁾)

در بسیاری از این روایات تصریح شده است که آن مهدی موعود، دوازدهمین پیشوا از خاندان پیامبر9 است.(⁽³⁾) این مسلم است که پس از بازگو شدن مهدی4 به عنوان دوازدهمین پیشوا، هر شخصی به ویژه شیعیان و معتقدان به امامت منصوصه خاندان پیامبر9 برای شناخت امامان قبل از

ایشان نیز اقدام کرده و راضی نمی‌شدند که دراین میان خلا در تسلسل امامان دوازده‌گانه به وجود آید و اعتقاد به موعود گرایی از نظر تاریخی همیشه به ویژه در زمان خلافت بنی‌عباس چنان قطعی و مسلم بوده است که در طول تاریخ افرادی ادعای مهدویت کرده و ادعا می‌کردند که آنان منجی بشریت هستند مانند محمد بن عبدالله بن حسن مثنی و مهدی فرزند منصور عباسی.(⁽¹⁾)

بنابراین با توجه به روایاتی که نگارش یافت می‌توان به این نتیجه رسید که مفهوم خلفای اثناعشر و اعتقاد به آن از دوره حضور امامان شیعه وجود داشته است؛ اما از جهت اصطلاحی بعید نیست که بعد از زمان امامت امام دوازدهم به عنوان اصطلاح رایج متکلمان و ملل و نحل نگاران مشهور شده باشد؛ منتها دراینجا توجه به این نکته ضرورت دارد که از نظر اعتقادی و التزام عملی، هر شیعه موظف بود که از امام دوره خود و امام قبل از آن پیروی کند.(⁽²⁾)

تحول تاریخی مفهوم خلافت در نزد اهل سنت

در ارزیابی تغییرات و تحولات تمام فرایندهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، بیش از همه توجه به این مطلب ضرورت دارد که در تمام فرایند‌های مذکور بیشتر تحولات در آن دسته از فرایند‌ها رخ می‌دهد که بر روی مبانی محکم و استوار، بنیان گذاری نشده باشد و بر همین اساس است که تحول تاریخی مفهوم خلافت در نزد اهل سنت به دلیل نداشتن مبانی محکم و استوار، بیشترین تغییر و تحول را پذیرفته است؛ زیرا با توجه به شواهد

تاریخی، مفهوم خلافت در نظام سیاسی و اجتماعی اهل‌سنت غالبا به ابزار حکومتی و توجیهِ کردار امیران و سلاطین، که جز قدرت و تداوم سلطه گری اندیشه‌ای نداشتند، تبدیل شده بود.

برای اثبات این مطلب کافی است که به فراز و نشیب‌های کاربردی مفهوم واژگان «خلیفه» و «خلافت» در تعاملات عالمان و دانشمندان اهل‌سنت و حاکمان اسلامی پس از رسول خدا9 نظر افکنده شود که در این زمینه می‌توان با یک جمع بندی کلی به این نتیجه دست یافت که سیر کاربردی این واژگان در نظام سیاسی و حکومتی اهل‌سنت یک مسیر پلکانی و تدریجی را پیموده است که با مرور زمان از مفهوم اصلی و شرایط ابتدایی خود فاصله گرفته و انعطاف پذیر شده است؛ همان‌طور که در نخستین گردهمایی مهاجر و انصار در سقیفه و پایه‌گذاری نظام خلافت نیز در هیچ گزارشی نیامده است که واژه «خلیفه» به کار رفته باشد، بلکه در آنجا از واژه «امر» استفاده کردند(⁽¹⁾) که ظهورش بر امارت و فرماندهی برای برقراری نظم اجتماعی بود و در این زمینه ابوبکر و یارانش چنان زیرکانه عمل کردند که حتی در مرحله دوم بیعت‌ستانی در مسجد، که هنوز پایه‌های حکومت محکم نشده بود وقتی مردم را در مسجد جمع کردند عمر که پیش از ابوبکر سخن آغاز کرد نام از خلافت نبرد، بلکه واژه «امر» را بکار برد و بعد از آن ابوبکر نیز در خطبه خود گفت: «من امارت برشما

را بر عهده گرفتم در حالی‌که هیچ‌گاه خواهان امارت نبودم.»(⁽¹⁾)

در حقیقت این واژه از جهت نظم بخشی و ایجاد امنیت برای مردم آن روزگار که در نبود رسول خدا9 آرامش خود را از دست داده بودند و امنیت خود را در خطر می‌دیدند، خوشایند بود؛ اما نکته اساسی در این زمینه این است که خلیفه با آن مفهوم، یعنی حاکم و زمامدار مسلمانان، یک نام‌گذاری و اصطلاح شرعی نبود، بلکه از اصطلاحات مسلمانان بود(⁽²⁾) و با استقرار پایه حکومت پس از مدت کوتاهی حکومتیان واژه خلیفهًْ رسول الله را در فرهنگ سیاسی و حکومتی برای دست یابی به پشتوانه دینی و مذهبی وارد عرصه کردند.

بنا به نقل ابن قتیبه و طبری، در روزهای نخست حکمرانی ابوبکر، علی علیه السلام و عده‌ای از یارانش با او مخالفت ورزیدند و ابوبکر نیز برای مقابله، قنفذ را به سراغ علی علیه السلام فرستاد و هنگامی که او به درب خانه علی آمد ندا داد که خلیفه پیامبر9، علی علیه السلام را برای بیعت خواسته است و امیرالمؤمنین علیه السلام ضمن خودداری از رفتن، فرمود: «چه زود به رسول خدا9 دروغ بستید.»(⁽³⁾)

از برخی منابع استفاده می‌شود که پس از آن بعضی افراد از روی تملق به ابوبکر لقب خلیفهًْ الله داده، به او خطاب می‌کرد:

یا خلیفة الله ! قال انا خلیفة محمد و انا راض بذالک و کره ان یقال له

خلیفة الله؛(⁽¹⁾)

ای جانشین خدا! ابوبکر گفت: من جانشین محمد هستم و بر آن رضایت دارم و دوست نداشت به او خلیفة الله بگویند.

و از آن زمان کاربرد خلیفهًْ الرسول برای ابوبکر میان مسلمانان رایج گردید.

پس از سپری شدن دوره زمامداری ابوبکر و روی کار آمدن عمر، هم خود او و هم اطرافیانش در اینکه به ایشان چه لقبی بدهند گرفتار سردرگمی شده و گاهی به او خلیفه‌ی خلیفهًْ رسول الله و گاهی امیرالمؤمنین علیه السلام خطاب می‌کردند و پس از مدتی به دلیل طولانی بودن واژگان خلیفهًْ خلیفهًْ رسول الله آن ترکیبات به دستور خود عمر حذف شد و به او بدون ترکیب یا «خلیفه» می‌گفتند و یا امیرالمؤمنین(⁽²⁾) و در عین حال عمر وقتی به کارنامه حکومتی خود می‌نگریست متحیر بود که برای آن مقام و منصب که به عهده گرفته است چه واژه‌ای به کار گیرد.

به نقل شخصی به نام ابی العرجاء روزی عمر به یاران خود خطاب کرد:

ما ادری اخلیفة انا ام ملک؛

من ندانستم که من خلیفه هستم یا پادشاه.

به عمر گفته شد میان هر دو فرق است؛ زیرا خلیفه چیزی نمی‌ستاند و نمی‌گذارد مگر از راه حق و پادشاه با مردم نیرنگ کرده از هر راهی به دست آورده و در هر جایی که خواهد به کار می‌گیرد.(⁽¹⁾)

و پس از آن، در دوره زمامداری عثمان همواره از واژه «خلیفه» بدون اضافه و نیز از واژه امیرالمؤمنین استفاده می‌شد و آنچه در اینجا مهم است، این مطلب است که گرچه در شکل ظاهری واژه «خلیفه» تحولاتی مانند: خلیفهًْ الله - خلیفهًْ الرسول الله - خلیفهًْ خلیفهًْ الرسول الله و خلیفه بدون ترکیبی خاص در زمان سه خلیفه به وجود آمد اما در حقیقت از جهت مفهومی یک هدف دنبال می‌شد که آن عبارت بود از بخشیدن مقام قدسی به خلفا تا کسی هیچ حقی نداشته باشد که درباره کردار آنان حرفی به زبان آورند.

بر این اساس در تعامل اجتماعی دوران خلفا، کاربرد واژه «خلیفه» چنان مهم و حساس بود که در بعضی موارد احساسات قوم گرایی را برانگیخته و خویشان خلیفه در بکار گیری آن به فردی از خاندان خود افتخار می‌نمودند. به نقل ابن ابی الحدید روزی عده‌ای از طائفه بنی عدی (خویشان عمر) نزد عمر آمده به او خطاب نمودند: انت خلیفهًْ رسول الله و عمر گفت: من خلیفه ابوبکر و ابوبکر خلیفه رسول خدا9 بود. خویشان عمر با روحیه و تعصب قبیله خواهی راضی نبودند که فردی از قبیله آنان جانشین فردی از قبیله دیگر (ابوبکر از قبیله تیم) خوانده شود، لذا به او گفتند: گرچه از جهت ترتیب چنین است اما تو باید خود را مانند ابوبکر خلیفهًْ رسول الله اعلام

نمایی.(⁽¹⁾)

بنابراین کاربرد واژه «خلیفه» در آن دوره از جهت مفهومی برای کسب آبرو و رسیدن به جایگاه بهتر اجتماعی و سیاسی و رسیدن به اهداف سود جویانه تبدیل شده بود.

آنچه در تحلیل تاریخی ونگاه آسیب شناسانه در تغییر مفهومی و ظاهری واژه «خلیفه» و «خلافت» می‌توان به دست آورد، این است که اوج تغییرات و سوء استفاده از این واژه از زمان حکمرانی معاویه آغاز گردید. او که خود را وارث خلیفه سوم می‌دانست، پس از روی کار آمدن، بدون نظر داشتن دوره خلافت امام علی بن ابی طالب علیه السلام و فرزندش امام حسن مجتبی علیه السلام ، در نامه نگاری‌ها و خطابه‌هایش میان خلافت خود و خلافت عثمان پیوند برقرار نموده، می‌نگاشت:

من معاویة بن ابی سفیان خلیفة عثمان بن عفان امام المسلمین و خلیفة رسول رب العالمین؛(⁽²⁾)

از معاویه فرزند ابوسفیان جانشین عثمان فرزند عفان پیشوای مسلمانان و جانشین فرستاده پروردگار عالمیان.

پس از آن معاویه در مدت تقریبا بیست سال خلافت خود چنان بی باکانه در کارنامه خلافت اسلامی تغییر و تحول ایجاد کرد که تنها از واژه و مفهوم «خلافت» به عنوان ابزار برای توجیه کردار خود استفاده می‌کرد و به اقرار بسیاری از دانشمندان اهل سنت، بنی‌امیه به ناحق ادعا می‌کردند که خلافت در آنان استقرار یافته است، بلکه تمام دوران حکمرانی بنی‌امیه که از زمان معاویه آغاز شده بود سلطنت

بود نه خلافت(⁽¹⁾)

شخصی به نام اسود بن یزید نقل کرده است که از کردار معاویه نزد عایشه، همسر رسول خدا9، یاد کردم و گفتم: آیا تعجب نمی‌کنی که این مرد (معاویه) از خاندان طلقا چگونه با اصحاب رسول خدا9 درباره خلافت به منازعه برخاسته است؟

عایشه در جوابم گفت:

ما تعجب من ذلک و هو سلطان الله یؤتیه البر والفاجر؛(⁽²⁾)

تعجب نکن از این؛ زیرا خلافت، پادشاهی از جانب خداوند است که آن را به نیکان و بدان می‌دهد.

با نگرش در کردار معاویه پیداست که یکی از بدترین تغییراتی که در مفهوم خلافت به وجود آورد بنیان گذاری روشی جدید به نام ولایت‌عهدی و موروثی کردن این مقام بود؛ زیرا او در یک اقدام بی سابقه فرزندش یزید را خلیفه و جانشین پس از خود معرفی کرد و این در حالی بود که افرادی مانند عبدالرحمن بن ابی بکر، عبدلله بن عمر و ابن زبیر با این کردار معاویه مخالفت ورزیده و آن را از روش اسلامی خارج دانسته، می‌گفتند:

سنة کسری و قیصر؛(⁽³⁾)

این روش شاهان طاغوتی کسری و قیصر است.

ابن خلدون پس از گفتاری درباره خلافت معاویه

و مروانیان می‌نگارد:

ذهبت معانی الخلافة و لم یبق الا اسمها و صار الامر ملکا بحتا(⁽¹⁾)

در زمان آنان مفهوم خلافت از بین رفت و به جز اسم خلافت چیزی باقی نماند بلکه امر خلافت صرفا تبدیل به پادشاهی شده بود.

سرانجام اینکه ایجاد تغییر و تحولات گسترده و بنیادی در مفهوم خلافت در زمان بنی‌امیه و روی آوردن آنان به سوی کردارهای خراب کارانه و ضد اسلامی، بستری را برای برخی اعتراضات که با نیت‌های مختلف ابراز می‌شد، آماده کرد و در این میان بنی‌عباس با یک خیزش تلفیقی فرهنگی(⁽²⁾) و سیاسی و همکاری نیروهایی از علویون وشیعیان معترض، خلافت بنی‌امیه را از میان برداشتند که به تناسب بحث اشاره می‌شود که بنی‌عباس پس از براندازی امویان، نسبت به واژگان «خلیفه» و «خلافت» و مفهوم آن همان سوء استفاده مغرضانه بنی‌امیه و بلکه بدتر از آن را در دستور کار خود قرار دادند و در طول تاریخ خلافت بنی‌عباس مشاهده می‌شود که هر یک از آن خلفا در شعار‌ها و خطبه‌هایشان بر سلیقه خود گاهی از واژه خلیفهًْ‌الله و گاهی از واژه سلطان الله و بعضا از واژه خلیفهًْ رسول الله استفاده می‌کردند. برای نمونه در یکی از خطابه‌های منصور دومین خلیفه عباسی آمده است که او در روز عرفه در خطبه‌ای به مردم خطاب کرد:

ایها الناس انما انا سلطان الله فی ارضه اسوسکم بتوفیقه؛(⁽¹⁾)

ای مردم! من پادشاه از جانب خدا در روی زمینش هستم و شما را به توفیق او رهبری می‌کنم.

واقعیت این است که خاندان عباسی در به‌کارگیری واژگان مذهبی چنان زیرکانه عمل می‌کردند که هر وقت نماد‌های مذهبی و اجتماعی بهتر برای واژه‌ای در تداوم قدرت‌شان می‌دیدند فوراً از آن استفاده می‌کردند. برای نمونه واژه «امام» در آن روزگار به وسیله‌ی شیعیان برای پیشوایان معصوم کاربرد فراوان داشت که به نحوی تداعی کننده همان خلافت و جانشینی رسول خدا9 بود و به همین دلیل از نیمه دوم خلافت عباسیان واژه «امام» نیز، برای خلیفه به کار گرفته می‌شد.(⁽²⁾)

در این میان توجه به این نکته نیز اهمیت دارد که خلفای بنی‌عباس در یک بازی سیاسی و فریب‌کارانه دیگر از واژه «الله» به عنوان پسوند به اسامی‌شان استفاده کردند که این فریب‌کاری از دوره خلافت واثق با عنوان الخلیفه واثق بالله آغاز شد و پس از آن تمام خلفای عباسی از آن به عنوان لقب مضاف استفاده می‌کردند.(⁽³⁾)

بنابراین تغییر و تحول در واژگان «خلیفه» و «خلافت» و مفهوم آن از زمان بنیان گذاری مکتب خلافت آغاز شد و در دوره بنی‌امیه و بنی عباس

به موازات بیشتر شدن فاصله زمانی با عصر رسالت، شدت آن تغییرات بیشتر شد و با استفاده ابزارگونه از واژه «خلیفه» و اضافه کردن پسوند‌ها به آن، به دنبال فریفتن و به بازی گرفتن مردم با قدسیت بخشیدن به مفهوم خلافت بودند که البته در این زمینه موفقیت‌هایی را نیز کسب کرده بودند. آن‌گونه که در بعضی گزارشات آمده است در اواخر دوره بنی‌امیه و آغاز خلافت بنی‌عباس، مفهوم منصب خلافت چنان در میان مردم جایگاه مهم پیدا کرده بود که هر خلیفه خود را سلطان می‌خواند و کسی میان واژه «سلطان» و «خلیفه» تفاوت نمی‌گذاشت و پیروی از آن را واجب می‌دانست.(⁽¹⁾)

اما از جهت محتوا و مبانی دینی، خلفا چنان از تدین و تعلیمات دینی فاصله گرفته بودند که به اعتراف ابن خلدون از خلافت به جز اسم - که آن هم با چنگ زدن به عصبیت عربی بود - چیزی باقی نمانده بود.(⁽²⁾) و در حیات سیاسی بنی‌عباس یکی از بازیهایی که روی دست گرفته بودند ولایت‌عهدی بود که آن را به پیروی از بنی‌امیه به شدت دنبال کردند و هر خلیفه فرزند یا برادر خود را به ولایت عهدی برگزیده و دیگر حتی از آن معیارهای نخستین قابل قبول نزد اهل سنت، مانند بیعت و شورا هم خبری نبود و خود همین روش ولایت عهدی، برخی نزاع‌های داخلی و نارضایتی بیرونی را نسبت به خلافت بنی‌عباس فراهم کرد(⁽³⁾) و پس از آن به موازات خلافت بنی‌عباس بازماندگان اموی در

اندلس حکومت جداگانه‌ای تشکیل دادند که در آنجا عبدالرحمن سوم اموی خطبه‌ای مستقل به نام خلافت ایراد کرد و پس از آن در سال 218 در تحولی دیگر، معتصم با به کار گرفتن ترکان در حکومت آن‌گونه به آنان میدان داد که از زمان متوکل به بعد عملا ترکان کارگزار، طبق نقشه و میل خود خلفا را انتخاب می‌کردند.(⁽¹⁾)

در عین حال با توجه به آنچه درباره تغییرات و تحول بنیادی در مفهوم خلافت حتی طبق مبانی اهل‌سنت گزارش شد باز هم از جهت کاربرد اجتماعی و فرهنگی، مفهوم خلیفه و خلافت در نزد توده مردم چنان دارای قداست و جا افتاده بود که هنگامی که در سال 334، معز الدوله شیعی، بغداد، پایتخت عباسیان را تصرف کرد و تمام قدرت را در اختیار گرفت، برای خود لقب خلیفه را انتخاب نکرد بلکه به دلیل قداست مقام خلافت نزد سنی مذهبان، خلیفه را برجایگاهی که داشت اسماً باقی گذارید تا بدین‌وسیله از مخالفت‌های سنی مذهبان و آشوبهای دیگر مدعیان خلافت جلوگیری کند.(⁽²⁾)

در اینجا برای خارج نشدن از موضوع بحث (تحول در مفهوم و واژه خلافت) به همین مقدار اکتفا می‌شود و تنها مطلبی که بر آن تأکید می‌شود این است که با همه آن بازی‌های سیاسی که خلفای مورد قبول اهل‌سنت بر مفهوم و محتوای خلافت در آورده بودند و از نظر مصداقی به گونه‌ای آشکارا کسانی ادعای خلافت می‌کردند که بیشترشان اهل فسق، فجور، قمار بازی و میگساری بودند باز هم در اندیشه توده مردم و حتی بعضی دانایان مفهوم خلافت و واژگان همسو که به وسیله‌ی خلفا انتخاب می‌شدند، همچنان دارای قداست و

بار معنوی بود که به دلیل اهمیت، جداگانه به آن خواهیم پرداخت.

بررسی نقش عناصر فرهنگی و سیاسی در تحول مفهوم خلافت

با تحلیل در تعامل میان اندیشه عناصر سیاسی و حکومتی اهل‌سنت با اندیشه عناصر فرهنگی و مذهبی‌شان به رگه‌هایی از همگرایی به صورت قرار دادی برخوردیم که همیشه میان حاکمان و عناصر مذهبی و فرهنگی آنان وجود داشته است که عملا پشتیبان و مدافع یکدیگر بودند و نکته تأمل برانگیز در این همگرایی میان متولیان خلافت و عناصر فرهنگی و مذهبی این است که گویا هر دو دسته به دنبال هدف مشترک حرکت می‌کردند که آن عبارت بود از حفظ و تداوم اقتدار سیاسی و مذهبی در جامعه اسلامی و آنان در این همگرایی و بازی‌هایی که با واژه خلافت و واژگان همسو انجام می‌دادند به دنبال این بودند که به این واژه با اضافه کردن پسوند‌هایی مانند «الله و رسول» قداست و بار معنوی داده و سپس از مفهوم و محتوای آن که به معنای جانشینی خدا و رسول است به نفع حکومت و مذهب استفاده کنند که در این زمینه اگر با رویکرد اجتماعی نظر افکنده شود مشاهده می‌شود که موفقیت‌های چشم گیری در جذب توده‌های اجتماعی در مسائل حکومتی و مذهبی به دست آورده بودند.

در این همگرایی آنچه را که نمی‌توان نادیده گرفت، این مطلب است که غالبا نیروهای مذهبی و فرهنگی اهل‌سنت، که هماهنگ با حکومتیان در

قداست بخشی به مفهوم واژگان خلیفه و خلافت فعالیت می‌کردند، از نظر مصداق شناسی و افرادی که آن منصب را به دست می‌گرفت چنان منفعلانه و با چشم‌های بسته حرکت می‌کردند که از جهت اجرایی و عملی هر فرد با هر اندیشه و کردار خراب کارانه و ضد دینی می‌توانست خلافت اسلامی را در دست گیرد. چنانچه در این زمینه در طول تاریخ خلافت اسلامی به موارد فراوان بر می‌خوریم که برخی خلفا با اینکه اهل فسق، فجور، قمار و میگساری بودند(⁽¹⁾) اما همین‌که با دست دادن عده‌ای به عنوان بیعت یا انتخاب خلیفه قبل یا زور و تزویر به قدرت می‌رسیدند بدون هیچ‌گونه ملاحظه دینی او در زیر چتر محافظتی واژه خلیفه قرار می‌گرفت.

آن قداست و معنویت که این واژه پیدا کرده بود سبب می‌شد که خلیفه در مصونیت و حمایت حفاظتی توده‌های مردمی و برخی عالمان دینی قرار بگیرد و در تمام کردار‌های خود آزادانه عمل می‌کند و هیچ کسی نسبت به او چون خلیفه پیامبر بود حق اعتراض نداشت.

به هر حال نسبت به اندیشه دینی و فرهنگی اهل‌سنت از جهت تطبیقی همواره این تضاد میان مفهوم قدسی خلافت اسلامی و مصادیق آن وجود داشته است.

برای تکمیل این بحث اشاره می‌شود که در تحول و تغییر مفهوم خلافت و قداست بخشی آن از جهت فرهنگی برخی از شعرا و عالمان دینی درباری

نقش بسیار فعالی داشته‌اند و این مطلبی است که برخی دانشمندان اهل‌سنت نیز به آن توجه جدی کرده‌اند. ابن خلدون در این زمینه می‌نگارد: «صناعت شعر در دوره جاهلیت جایگاه مهم داشت و با بعثت رسول اکرم صلی الله علیه و آله تا حدودی فروکش نمود و پس از آن در دوره بنی‌امیه و اوائل بنی‌عباس دوباره رشد کرد بیشتر شعرا برای مدح خلفا شعری می‌سرودند و از آنان جایزه می‌گرفتند.»(⁽¹⁾) و هم‌چنین در این زمینه، احمد امین از شاعران زمان بنی‌امیه که برای مدح آنان شعر می‌گفتند به نام‌های جریر، فرزدق و اخطل اشاره کرده است.(⁽²⁾)

هم چنین درباره بنی‌عباس در استفاده از شعرا نقل شده است که آنان در ابتدای روی کار آمدن با علویون روبه‌رو گردیدند که آنان خلافت را از آن خود می‌دانستند و بنی‌عباس برای مبارزه فرهنگی با آنها، شعرا را در خدمت گرفتند و آنان در تمام سروده‌های‌شان با دادن القابی مانند خلیفهًْ الله و خلیفهًْ الرسول به خلفای بنی‌عباس می‌گفتند خلافت به وراثت نیست که به آل علی برسد بلکه مال بنی‌عباس است که اکنون آن را در دست گرفته است.(⁽³⁾)

در تاثیرگذاری شعرا در ایجاد تحول در مفهوم و واژه «خلیفه» و قداست بخشی به آن، توجه به این نکته ضرورت دارد که آنان در اشعارشان نسبت به خلفا از واژگان مذهبی و غلو آمیز استفاده می‌کردند که در ترویج مفاهیم دینی و اعتقادی میان عامه مردم نقش مهمی داشت که در این زمینه میتوان به واژگان زیر در شعر شعرای

دوره بنی‌امیه اشاره کرد:

خلیفة الله فی الارض الامین المامون، امام المسلمین، امین الله، جنة الدین، الخلیفة المبارک، خیار الله للناس، راعی الله فی الارض، الامام المصطفی، ولی الحق، امام المهدی، ولی عهد الله امام المبارک، امام العدل، خلیفة الحق، الخلیفة الافضل وپ..(⁽¹⁾)

با توجه به واژگان به کار رفته در اشعار و مفاهیم مذهبی آن می‌توان به نقش تاریخی شاعران درباری در تحول فرهنگی مفهوم خلافت در فریب دادن عامه مردم به خوبی پی برد.

هم چنین برخی از عالمان دینی و بنیان گذاران مذاهب، در تحول فرهنگی مفهوم خلافت نقش مهمی داشته‌اند که در این زمینه در برخی منابع از تعامل و همکاری فرهنگی فرقه مرجئه به عنوان نخستین فرقه مذهبی با بنی‌امیه نام برده شده است.

احمد امین در این زمینه می‌نگارد: در ابتدا دو فرقه خوارج و شیعه با دو دیدگاه سیاسی درباره خلافت به وجود آمد که هر دو گروه رویکرد جداگانه نسبت به خلفای سه‌گانه داشتند اما نسبت به بنی‌امیه اتفاق داشتند که آنان

ظالم و ناحق هستند و در برابر این دو گروه گروه مرجئه با دیدگاهی خاص به وجود آمد که

یرون حکومة الامویین حکومة شرعیة و کفی بذلک تاییدا؛(⁽¹⁾)

حکومت بنی‌امیه را حکومت شرعی می‌دانست و همین مقدار در تأیید حکومت آنان کفایت می کرد.

برخی نویسندگان مرجئه را به دو دسته مرجئه خالص و ناخالص تقسیم کرده و می‌نگارند: مرجئه خالص که حکومت بنی‌امیه را قبول داشتند عقیده جبریه داشتند و این عقیده به نفع بنی‌امیه بود و آنان را تقویت می‌کرد.(⁽²⁾)

در حقیقت شاخصه اعتقاد مرجئه، که نسبت به مؤمن بودن و کافر بودن افراد نباید حرف زد بلکه باید داوری در این زمینه را برای روز رستاخیز به تأخیر انداخت و باید به این امید بود که شاید خداوند گناه کاران را بخشیده و از ستم‌کاران درگذرد، (⁽³⁾) برای به اغفال کشاندن مردم و نادیده گرفتن کردار خلفا زمینه ساز شد که این به نفع خود کامگی خلفای بنی‌امیه بود.

هم چنین در طول تاریخ خلافت اسلامی همواره عالمان درباری بوده‌اند که برای خوشایندی آنان سخنان به دور از حقیقت گفته و توجیه‌گر کردار آنان از جنبه فرهنگی و مذهبی بوده‌اند، افرادی مانند کعب‌الاحبار در تشویق معاویه در غصب خلافت علوی(⁽⁴⁾) و عالم درباری مانند وهب بن منبه در زمان عمربن عبدالعزیز(⁽⁵⁾) و نیز خدمات محمد بن

شهاب زهری در دربار هشام بن عبدالملک.(⁽¹⁾) در این زمینه کار به جایی رسیده بود که وقتی یزید بن عبدالملک به حکومت رسید در ابتدا می‌خواست طبق روش عمر بن عبدالعزیز (با عدالت نسبی) رفتار کند و در آن زمان بود که

فاتی باربعین شیخا فشهدوله ما علی الخلفا حساب و لا عذاب(⁽²⁾)

چهل نفر از شیوخ نزد او آمدند و شهادت دادند که خلفا نه حسابی دارند نه عذاب.

سرانجام اینکه از جهت فرهنگی و اندیشه مذهبی، همواره در میان اهل‌سنت با برخی فراز و نشیب‌هایی، اندیشه قداست بخشی نسبت به خلفا وجود داشته است و ترویج کننده این افکار بوده است که هر کس و با هر وسیله وقتی در جامعه اسلامی به خلافت رسید دیگر برای هر کس که ایمان به خدا و روز قیامت دارد روا نیست که شبی را به روز آورد در حالی‌که او را امام نداند و فرقی ندارد که آن خلیفه جنایت کار باشد یا فردی نیکو.(⁽³⁾)

در تمام اظهارات و فتاوای علما و دانشمندان اهل‌سنت درباره اطاعت و فرمانبرداری از خلفا در هر وضعیتی نمی‌توان مبنایی برای آن جست، جز همان قداست مقام خلافت که هر کسی که دارای اقبال بلند بود و این نام روی او نهاده شد دیگر در برابر خدا و خلق خدا دارای مصونیت و آزادی است.

فصل سوم: واژگان ولی و ولایت

اشاره

در اندیشه دینی و تاریخ تفکر اسلامی، بحث ولایت یکی از بحث‌های بسیار مهم و دامنه‌داری است که در پیوند با بحث امامت و خلافت به وسیله‌ی دانشمندان اسلامی مورد بحث و داوری‌های فراوان قرار گرفته است که به تناسب بحث بررسی واژه امام و واژگان مرتبط، می‌توان به این مطلب اشاره کرد که دو واژه ولی و ولایت پرتویی درخشان و یکی از ابعاد امامت است که در منابع دینی مانند قرآن، سنت و اصطلاحات اسلامی به آنان از جهت مصداق و مفهوم پرداخته شده است و در حقیقت بحث ولایت یکی از مهم‌ترین و کارآمد‌ترین شئونات امامت است که امام زمان هر عصری به عنوان ولی و سرپرست انسان‌ها دارای اولویت در تصرف به امورات آنان می‌باشد. بر این اساس ضرورت دارد که با اختصار به کاربرد لفظی و مفهومی ولی و ولایت در منابع اسلامی اشاره شود:

ولی و ولایت و مولا در قرآن

واژه ولی و مشتقات آن به صورت اسم و فعل 233 بار در قرآن آمده است(⁽¹⁾) که ما به دلیل دور نشدن از مطلب، از ذکر آن خودداری ورزیده و فقط به این مختصر اشاره می‌شود که واژگان ولی، ولایت و مولا که مشتق شده از وَلْی می‌باشند، در معارف اسلامی به ویژه در بحث امامت، جایگاه بسیار مهمی در قرآن دارند که با صرف نظر از وجوه و احتمالات فراوان درباره معنای ولایت مانند ربوبیت، محبت، نصرت، موالات وصله، تولیت و سلطنت، (⁽²⁾) ما این معانی را در بخش اصطلاح شناسی ولی و مولا بررسی خواهیم کرد.

آنچه در اینجا باید مورد اشاره قرار گیرد این است که بر اساس موارد استعمال ولایت در قرآن قدر جامع در میان همه آنان قرب است و مراد از آن نحوۀ نزدیکی بدون فاصله بین دو شئ است که موجب نوعی حق تصرف و مالکیت و تدبیر در غیر می‌شود.(⁽³⁾)

بر این اساس واژه ولی در قرآن از جهت نوع شناسی به دو نوع مثبت (الاهی) و منفی (طاغوتی) به کار رفته است که در نوع منفی آن سلطه پذیری، یاری طلبیدن و شفاعت خواهی از غیر خداوند نفی شده است که در قرآن شواهد زیادی می‌توان در این باره جست که ما به شواهدی اشاره می‌کنیم:

«

الَمْ تَعْلَمْ ان اللَّهَ لَهُ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَالارْضِ وَمَا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ

مِنْ وَلِیٍّ وَلا نَصِیر»(⁽¹⁾)

«آیا نمی‌دانستی که حکومت آسمان‌ها و زمین از آن خداست (و حق دارد هرگونه تغییر و تبدیلی در احکام خود طبق مصالح بدهد) و جز خدا ولی و یاوری برای شما نیست؟ (و اوست که مصلحت شما را می‌داند و تعیین می‌کند.)»

«یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَکَفَرُوا بَعْدَ اسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ یَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا الا ان اغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَانْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْرًا لَهُمْ وَانْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا الِیمًا فِی الدُّنْیَا وَالاخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِی الارْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَلا نَصِیر»(⁽²⁾)

«به خدا سوگند می‌خورند که (در غیاب پیامبر9 سخنان نادرست) نگفتند در حالی‌که قطعا سخنان کفرآمیز گفته‌اند و پس از اسلام آوردنشان کافر شده‌اند و تصمیم (به کار خطرناکی) گرفته‌اند که به آن نرسیده‌اند آنان فقط از این انتقام می‌گیرند که خداوند و رسولش آنان را به فضل (و کرم) خود بینیاز ساختند. (با این حال) اگرتوبه کنند برای آنان بهتر است و اگر روی گردانند خداوند آنان را در دنیا و آخرت به مجازات دردناکی کیفر خواهد داد و در سراسر زمین نه

ولی و حامی دارند و نه یاوری.»

«وَکَذَلِکَ انْزَلْنَاهُ حُکْمًا عَرَبِیًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ اهْوَاءَهُمْ بَعْدَمَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَلا وَاقٍ»(⁽¹⁾)

همان‌گونه (که به پیامبران پیشین کتاب آسمانی دادیم ) به تو نیز این (قرآن) را به عنوان فرمان روشن و صریحی نازل کردیم و اگر از هوس‌های آنان بعد از آنکه آگاهی برای تو آمده پیروی کنی هیچ کس در برابر خدا از تو حمایت و جلوگیری نخواهد کرد.

«وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَلَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَکَبِّرْهُ تَکْبِیرًا»(⁽²⁾)

«و بگو: ستایش برای خداوندی است که نه فرزندی برای خود انتخاب کرده و نه شریکی در حکومت دارد و نه برای ضعف و ذلت (حامی و) سرپرستی برای اوست و او را بسیار بزرگ شمار.»

«قُلْ اغَیْرَ اللَّهِ اتَّخِذُ وَلِیًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالارْضِ وَهُوَ یُطْعِمُ وَلا یُطْعَمُ قُلْ انِّی امِرْتُ ان اکُونَ اوَّلَ مَنْ اسْلَمَ وَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ»(⁽³⁾)

«بگو: آیا غیر خدا را ولی خود انتخاب کنیم؟ خدایی که آفریننده

آسمان‌ها و زمین است، اوست که روزی می‌دهد و از کسی روزی نمی‌گیرد، بگو من مامورم که نخستین مسلمان باشم و (خداوند به من دستور داده که ) از مشرکان نباش.»

«وَلاضِلَّنَّهُمْ وَلامَنِّیَنَّهُمْ وَلامُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ اذَانَ الانْعَامِ وَلامُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطَانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِینًا»(⁽¹⁾)

و آنان را گمراه می‌کنم و به آرزوها سرگرم می‌سازم و به آنان دستور می‌دهم که (اعمال خرافی انجام دهند و) گوش چهارپایان را بشکافند و آفرینش (پاک) خدایی را تغییر دهند (و فطرت توحید را به شرک بیالایند) و هر کس شیطان را به جای خدا ولی خود برگزیند زیان آشکاری کرده است.

آشکار است که در این آیات خداوند ولایت غیر خودش را چه از شیاطین و چه غیر آن نفی کرده است.

و نوع دوم، اثبات ولایت در قرآن است. خداوند در ضمن چند آیه خود را ولی مطلق دانسته است. اینک نمونه‌هایی از آن آیات:

«فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِیُّ » (شورا/9) «وَهُوَ

الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ » (شورا/28) «وَهُوَ وَلِیُّهُمْ » (انعام/127) «انْتَ وَلِیُّنَا» (اعراف/155) «انْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیَا وَالاخِرَةِ» (یوسف/101) «وَاللَّهُ وَلِیُّهُمَا» (ال عمران/122) «وَهُوَ یَتَوَلَّی الصَّالِحِینَ »

(اعراف/196) «وَاللَّهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ» (جاثیه/19) «وَاللَّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ» (ال عمران/69) «اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ امَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ الَی النُّورِ» (بقره/257) «وَکَفَی بِاللَّهِ وَلِیًّا» (نسا/45) «وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا» (نسا/75).

در تمام این آیات با رویکرد اثباتی به بحث ولایت نگریسته شده است و با اختصاص دادن واژه ولی به خداوند، ولایت خداوند را دارای آثاری چون اخراج مؤمنان از تاریکی به روشنایی و نیز ولایت خداوند را در دنیا و آخرت برقرار و کافی دانسته است که در حقیقت ولایت خداوند در قرآن برای پذیرندگان آن سرآغاز راهی است برای رسیدن به کمال در زندگی دنیوی و اخروی که در آن هیچ‌گونه تخلف وجود ندارد.

در امتداد ولایت الاهی برای فراهم شدن بهتر زمینه‌های رشد و کمال انسانها خداوند زیر مجموعه و مظاهری را برای ولایت هدایت‌گرانه خود معرفی کرده است که ولایت و رهبری آنان همواره و به گونه‌ای ملموس در اختیار بشر برای گام نهادن در مسیر ترقی و کمال است که در این زمینه به تناسب بحث امامت و رهبری آیه 55 سوره مائده، که معروف است به آیه «ولایت»، دلیل روشن و سند گویای الاهی است بر اینکه کسانی به اذن خداوند ولایت بر جامعه بشری دارند.

مفهوم ولی در آیه ولایت

خداوند در آیه ولایت می‌فرماید:

«انَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ امَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ»(⁽¹⁾)

جز این نیست که صاحب اختیار و

سرپرست شما خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز را به پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.

از آنجا که نسبت به این آیه دانشمندان و مفسران شیعه و سنی بحث‌های گسترده و در خور توجه انجام داده‌اند ما در اینجا از بحث تفصیلی خودداری ورزیده، تنها به تناسب موضوع به این نکته تأکید می‌کنیم که کاربرد ولایت رسول و مؤمنان، با آن نشانه‌ها در کنار ولایت خداوند در این آیه، دارای این مفهوم بلند و پیام روشن است که ولایت رسول و آن مؤمنان از سنخ ولایت خداوند بوده و می‌توان آن را از مجرای قانونی تأیید شده از جانب خداوند پذیرا شد که این مطلب از نظر کاربردی دارای این اثر مهم است که انسان در ولایت پذیری میان ولایت الاهی و غیر الاهی تمایز‌ها را در نظر گیرد؛ زیرا در تفسیر این آیه درباره حقیقت ولی و ولایت از نظر معنا شناسی و مفهومی اختلاف فراوان است که در مجموع می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1 - ولی مشترک لفظی است بین معانی اولی به تصرف، نصرت، محبت و...(⁽¹⁾)

2 - ولی مشترک معنوی است و قدر جامع آن سلطنت و اولی به تصرف بودن است.⁽²⁾

3 - ولی حقیقت درامارت و سلطنت است و کاربرد

آن بر سایرمعانی مجاز است.(⁽¹⁾)

4 - ولی مشترک معنوی و قدر جامع آن قرب است.(⁽²⁾)

در برخی منابع تفسیری همین معنای چهارم را برگزیده‌اند و در وجه آن اشاره کرده‌اند که نسبت دادن واژه قرب به مافوق مفید سلطنت و اولویت در تدبیر است.(⁽³⁾)

به هر حال از نظر معنا شناسی که ارتباط با امامت دارد دقت در این مطلب ضرورت دارد که با توجه به همه این معانی و تطبیق واژگان آیه از جمله واژه «انما» که دلالت بر حصر می‌کند می‌توان به این نتیجه دست یافت که واژگان ولایت و ولی در تمام کاربرد‌هایی که دارند مانند ولی میت، ولی صغیر، ولی نصرت و... ولایت قربی در آنان لحاظ شده است که باعث جواز نوع خاصی از تصرف مالکیت و تدبیر امور می‌شود و خداوند که ولی بندگانش است نیز به این معناست که امور دنیا و آخرت آنان را تدبیر می‌کند(⁽⁴⁾) و هم‌چنین متکلمان شیعه نیز اتفاق نظر دارند بر اینکه ولی به معنای اولی در تصرف است.(⁽⁵⁾) در برخی منابع در این باره این‌چنین آمده است: ولایت در آیه اولا به تصرف است که خداوند پس از اثبات آن ولایت برای خود در سیاق واحد همان ولایت را

برای نبی و ولی نیز بیان کرده است.(⁽¹⁾)

حال نکته اساسی این است که پس از شناخت ولایت خدا و ولایت رسول که هر کدام از جهت مصداق روشن است، درباره مؤمنانی که هم سیاق آنان دارای ولایت ذکر شده جای این سؤال است که مراد کدام مؤمنان است؟ آیا صنف خاصی مراد است یا اینکه مطلق مؤمنان مراد است؟

مصداق شناسی

در آیه مذکور از ولایت خدا و رسول و مؤمنان خبر داده است که از جهت مصداق شناسی نسبت به خدا و رسول مشکل وجود ندارد اما نسبت به مؤمنان که دارای ولایت است در مصداق شناسی آن اندک اختلاف وجود دارد؛ زیرا برخی می‌گویند مراد از «الذین امنوا» در آیه همه مؤمنان است و آیه ارتباط به امامت ندارد.(⁽²⁾)

نیز بعضی ادعا کرده‌اند که آیه مذکور در حق ابوبکر نازل شده است. بنابراین اگر دلالت بر اثبات امامت می‌کند امامت ابوبکر است.(⁽³⁾)

واقعیت این است که هر دو احتمال مذکور از جهاتی مخدوش است زیرا نخست این‌که: هر دو قول با مضمون آیه نمی‌سازد چون در آیه یؤتون الزکاهًْ و هم راکعون مخاطب خاصی را بیان می‌کند زیرا و هم راکعون در آیه حال است و معنایش این است که زکات (صدقه) را در حال رکوع داد. حال این صفت عامه مؤمنان نیست و با

قول دوم هم نمی‌سازد زیرا هیچ کس این صفت را برای ابوبکر نقل نکرده که در حال رکوع صدقه داده باشد، بلکه این صفت وصفی خاص برای فردی معین می‌باشد که قطعا در خارج تحقق پیدا کرده باشد.(⁽¹⁾)

دوم این‌که هر دو قول معارض است با قول سوم که می‌گوید آیه در شأن علی علیه السلام نازل شده است و در صورت معارض بودن ترجیح با قول سوم است؛ زیرا خاصه و عامه درمنابع فراوان نقل کرده‌اند که این آیه در شأن علی نازل شده است و همه دراین مطلب اتفاق دارند که غیر از علی علیه السلام کس دیگر در حال رکوع صدقه نداده است و حتی برخی در این زمینه ادعای اجماع کرده‌اند که این آیه در حق علی علیه السلام نازل شده است.(⁽²⁾)

روایات فراوان در این زمینه نقل شده است که روزی علی علیه السلام در هنگام ظهر مشغول نماز بود و سائلی وارد مسجد شد و از مسلمانان کمک خواست و کسی به او کمک نکرد و آن فقیر دل‌شکسته شد و دست‌ها را به سوی آسمان بلند کرد و از بی‌اعتنایی مسلمانان نزد خداوند شکایت کرد و در آن حال علی علیه السلام به سائل اشاره کرد که انگشتری که در انگشتش بود بردارد و سائل آن را برداشت. در آن وقت رسول خدا9 با دیدن آن منظره شادمان شده در حق علی علیه السلام دعا کرد و در آن لحظه آیه انما ولیکم الله... نازل شد.(⁽³⁾)

وجه دلالت آیه ولایت بر ولایت علی

با نگرش در فضای خطابی آیه مذکور این مطلب آشکار است که می‌خواهد با اشاره به واقعه‌ای که در خارج تحقق پیدا کرده است حکمی را به گونه‌ای کنایه‌ای اثبات کند؛ زیرا پس از اشاره به ولایت خدا و رسول، سخن از ولایت شخصی معین به میان آورده که او هم با آن وصف مانند خدا و رسول ولی مؤمنان است.

محقق حلی در دلالت آیه می‌گوید:« «انما» در آیه برای حصر است و گویا فرموده: لا ولی لکم الا لله... و «ولی» در آیه به معنای اولی است و این ولایت برای علی به این دلیل ثابت است که صدقه دادن در حال رکوع جز برای ایشان، برای هیچ فرد دیگری نقل نشده است.»(⁽¹⁾)

مرحوم بهبهانی در دلالت آیه مینگارد: «ولایت ذاتا مال خداوند است و مخلوقات هیچ کدام ولایت ذاتی بر دیگری ندارند و اگر در مواردی ولایت کسی بر دیگری مشاهده می‌شود آن با جعل و قرار دادن از جانب خداوند است که برای هر کسی خداوند ولایت را جعل کند از آثار آن مطاعیت است؛ یعنی برای دیگران واجب می‌شود که از آن ولی خود فرمانبرداری نموده و به اوامر و نواهی او پایبند باشد(⁽²⁾) و از جهت اعتقادی این مطلب دارای اهمیت است که ولایت علی در این آیه هم سیاق ولایت خدا و رسول قرار گرفته است که حتی نسبت به اهمیت این مطلب در روایات نیز اشاره شده است.(⁽³⁾)

ولی و ولایت در روایات

واژگان ولی و ولایت در روایات از واژگان پرکاربرد هستند که غالبا به معنای اولویت در تصرف و برای تأکید به ولایت داشتن عده‌ای خاص به کار رفته‌اند که برای دیگران نسبت به پذیرش ولایت آن والیان الاهی تأکید فراوان شده است.

در حقیقت طرح ولایت در روایات یک طرح پایدار و بستر ساز برای مسیر هدایت و تکامل است که از آن به عنوان یک فریضه برتر از همه فرائض الاهی یاد کرده است که از آن به عنوان سرچشمه زلال معرفت الاهی یاد شده است که نحوه تلقی و برخورد انسان‌ها در رد یا پذیرش ولایت در باقی اعمال او اثر می‌گذارد.

در روایت از زراره از امام باقر علیه السلام نقل شده است:

«بنی الاسلام علی خمسة اشیاءعلی الصلاة و الزکات و الحج و الصوم و الولایة قال زراره فقلت: وای شیء من من ذلک افضل؟ فقال الولایة لانها مفتاحهن و الوالی هو الد لیل علیهن»؛(⁽¹⁾)

اسلام بر پنج چیز نماز، زکات، حج، روزه و ولایت استوار است. زراره می‌گوید: «از امام سؤال نمودم کدام یک از آن پنج تا بهتر است؟ حضرت فرمود: ولایت؛ زیرا ولایت کلید آنان و والی راهنمای بر آنان است.»

و در حدیث دیگر از آن حضرت نقل شده است:

«اما لو ان رجلا قام لیله و صام نهاره و تصدق بجمیع ماله و حج جمیع دهره و لم یعرف ولایة ولیی الله فیوالیه و یکون بجمیع اعماله بدلالته الیه ما کان علی الله حق فی ثوابه»؛(⁽¹⁾)

آگاه باشید اگر فردی شب‌ها را زنده بدارد و روزها را روزه بگیرد و تمام دارایی‌اش را صدقه بدهد و همه روزگارش را حج بجا آورد، ولی نسبت به ولایت ولی خدا اعتقاد نداشته باشد تا ولایتش را پذیرا شود و تمام اعمالش به راهنمایی وی انجام گردد بر خداوند لازم نیست ثوابی به او بدهد.

از این دو حدیث به دست می‌آید که ولایت و سرپرستی والیان تأیید شده از جانب خداوند، در پالایش و پاکسازی اعمال و کردار انسان تأثیر گذارده و در حقیقت ولایت آنان چراغ هدایت است به سوی نیکی‌ها.

در حدیث دیگر از رسول خدا9 نقل شده است:

«فوالذی نفسی بیده لا ینتفع عبدا بعمله الا بمعرفتنا و ولایتنا»؛(⁽²⁾)

«سوگند به آنکه جان محمد به دست اوست هیچ بنده‌ای را عملش سودی نرساند مگر با قبول معرفت و ولایت ما.»

در برخی روایات درباره برتر بودن ولایت بر باقی فرائض این چنین آمده است: اگر نماز، زکات، روزه و حج به علتی فوت شود، قابل تدارک و جبران پذیر است؛ اما ولایت چنان مهم است که اگر از کسی فوت شد، دیگر چیزی نمی‌تواند معادل آن قرار گرفته و جبران کند.(⁽¹⁾)

بحث ولایت و نیز ابلاغ آن به وسیله‌ی پیامبران الاهی آن‌گونه مهم و سرنوشت ساز است که از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است: در آخرین حجی که انجام دادم در یکی از مواقف حج، جبرئیل به من نازل شد و گفت: خداوند می‌گوید: پایان عمرت نزدیک شده برای امت خود یادآوری کن.

«عهدی الذی عهدت الیهم من ولایة ولیی و مولاهم و مولا کل مؤمن و مؤمنة علی بن ابی طالب علیه السلام فانی لم اقبض نبیا من الانبیا الا من بعد اکمال دینی و اتمام نعمتی علی خلقی بولایة اولیائی و معاداة اعدائی و ذالک کمال توحیدی و دینی و اتمام نعمتی علی خلقی باتباع ولیی و طاعته»؛(⁽²⁾)

«پیمانم را که از آنان عهد گرفته بودم (نسبت به) ولایت ولی خودم و مولای آنان و مولای تمام زن و مردم مؤمن علی بن ابی طالب علیه السلام است. همانا من هیچ نبی از انبیا را قبض روح نکردم مگر بعد از کامل شدن نعمت

هایم بر بندگانم به واسطه ولایت اولیای خودم و دوری گزیدن از دشمنانم و این نهایت توحید و دین و پایان نعمتم بر مخلوقاتم است که اطاعت و فرمانبرداری کنند از اولیای من.»

هم چنین درباره اهمیت ابلاغ ولایت از پیامبر9 نقل شده است: جبرئیل از جانب خداوند به من خطاب نمود:

علم الناس ولایتهم کما علمتهم من صلاتهم و زکاتهم و صومهم و حجهم؛(⁽¹⁾)

«آگاه کن مردم را از ولایت اولیا آن‌گونه که آگاهشان نمودی از نماز، زکات، روزه و حج....»

بنابراین امامت و ولایت گشاینده راه تقرب به سوی خداوند و به عنوان روح در کالبد اعمال و رفتار انسان است که اگر کسی ولایت را پذیرا شده و تسلیم آن والیان منصوب از جانب خداوند گردد، در زیر چتر حمایتی آنان قرار خواهد گرفت.

ما دراینجا به ذکر همین مقدار از احادیث که نمایانگر مفهوم ولایت و ضرورت آن در زندگی انسان‌ها است بسنده می‌کنیم و روایاتی که درباره مصادیق ولی و والیان نقل شده است را در پایان این فصل خواهیم نگاشت.

معنا شناسی ولی و ولایت در لغت

واژه ولی از ماده «وَلْی» است و لغت دآنان وَلْی

را به معانی قرب و نزدیکی معنا کرده‌اند.(⁽¹⁾) اما بعضی می‌گویند: الولیُّی: ولیّی النعم؛(⁽²⁾) مراد از ولی سرپرست و صاحب نعمت است. عده‌ای از لغویان نیز ولی را به معنای سرپرست و اداره کننده امور دانستهاند.(⁽³⁾)

راغب در «مفردات» می‌گوید: الولاء و التوالی به این معناست که دو چیز یا بیشتر از یک جنس بدون اینکه جنسی از غیر آنان فاصله ایجاد کند پشت سر هم و پی در پی به وجود آیند و این استعمال کنایه است برای نزدیک بودن از جهت مکان، نسبت، دین، صداقت و اعتقاد و اما ولایت یعنی به عهده گرفتن سرپرستی امور دیگران.(⁽⁴⁾)

طریحی می‌گوید:

ولایت بالفتح محبة اهل البیت و اتباعهم فی الدین و امتثال اوامرهم و نواهیهم والتأسی بهم فی الاعمال و الاخلاق... ولولی من اسمائه تعالی و هو ناصر؛(⁽⁵⁾)

ولایت دوستی اهل‌بیت و پیروی از آنان در دین و پایبند بودن به دستورات آنان و ولی از نام‌های خداوند به معنای ناصر است.

و برخی لغویان این معانی را برای ولی و ولایت ذکر کرده‌اند: نصرت، تابع محب، قرب، آزاد

کننده و مدبر.(⁽¹⁾)

صاحب التحقیق در بحث طولانی درباره ولی می‌نگارد: ولی به معنای قرب و نزدیکی است و معانی مانند معتق، صاحب حلیف، ابن عم، ناصر و جار همه به همین معنای قرب بر می‌گردد و هر کس کار دیگری را به عهده گیرد، ولی آن است.(⁽²⁾)

و اما درباره واژه ولایت می‌نگارد:

الولایة بمعنی تدبیر امور الغیر و القیام بکفایة جریان حیاته و معاشه؛(⁽³⁾)

ولایت یعنی تدبیر کارهای غیر و ایستادگی به کفایت زندگی آن.

نیز معانی زیر برای ولی نقل شده است: 1 - اولی و سزاواری. 2 - مالک عبد. 3 - آزاد شده. 4 - پسر عم. 5 - ناصر. 6 - متولی ضامن جریره.7 - متولی تجویز میراث. 8 - همسایه. 9 - هم پیمان. 10- سید و مطاع. بعد می‌گوید از میان همه این معانی اصل همان معنای اول (سزاوار بودن) است و باقی معانی همه به آن بر میگردد.(⁽⁴⁾)

سرانجام اینکه گرچه ولی و ولایت در منابع لغوی به معانی گوناگون استعمال شده است اما بسیاری از آنان اشاره می‌کنند بر اینکه معنای حقیقی و شایع ولی و ولایت همان سرپرستی و صاحب

اختیاری است و معانی دیگر مجازی است که همه به همان یک معنای حقیقی سرپرست بودن بر می‌گردد.(⁽¹⁾)

بنابراین واژگان ولی و ولایت در لغت نیز تا حدودی، با معانی قرآنی و روایی این واژگان که به معنای سرپرستی و صاحب اختیار است، هماهنگ هستند.

مفهوم و مصداق ولی و ولایت در اندیشه اسلامی

طرح ولی و ولایت در منابع اسلامی مانند قرآن و سنت و نیز در میان اهل لغت آن‌گونه که نگارش یافت تنها طرح یک مفهوم خاص نبود، بلکه یک عقیده پایدار بود که در آن بحث رهبری و سرپرستی مردم بعد از رسول خدا9 مطرح شده بود و بدیهی است که این طرح با ضرورت‌های اجتماعی نیز بسیار هماهنگ بود؛ زیرا هر کسی این مطلب را بدون شک و ابهام قبول داشت که جامعه اسلامی بعد از پیامبر نیازمند به ولی و سرپرست است تا به سوی هرج و مرج کشیده نشود.

اما طرح ولایت در منابع دینی و نیز احساس ضرورت آن در جامعه اسلامی هیچ‌گاه به معنای این نبود که مسلمانان از جهت اندیشه و تفکر یکسان فکر کرده و نسبت به مصداق و مفهوم ولی و ولایت دوگانگی نداشته باشند؛ بلکه آن‌گونه که در دو فصل پیشین نگارش یافت، بعد از رسول خدا9 فرقه‌های گوناگون با اندیشه‌های متفاوت در جامعه اسلامی پیدا شدند که هم نسبت به مفهوم و

محدوده ولایت و هم در مصداق ولی با هم نزاع‌های اساسی داشتند که به شواهدی از گفتار و اعتقادات اندیشمندان شیعه و سنی، جداگانه اشاره می‌شود:

ولی و ولایت در اندیشه اهل سنت

آن‌گونه که پیش از این نگارش یافت، امامت و خلافت در نظام اعتقادی و سیاسی اهل‌سنت مساوی است با زمامداری سیاسی مسلمانان و ایجاد حاکمیت برای برقراری نظم اجتماعی و جلوگیری از اختلاف که در حقیقت مسئله خلافت بعد از پیامبر در نظر اهل‌سنت تئوری یک حکومت اسلامی است که تکوّن و خاستگاه آن به دور از دخالت داشتن خواست الاهی و تنها به عهده مسلمانان است که با اموری همانند اهل حل و عقد (مانند انتخاب خلیفه اول) یا استخلاف (مانند انتخاب خلیفه دوم) یا استیلا با قهر و غلبه (مانند بسیاری از خلفای بنی‌امیه و بنی عباس) یا وراثت ولایت عهدی (مانند خلافت یزید بن معاویه)(⁽¹⁾) انجام می‌شود و از نظر تاریخی هر یک از این نظریات در نظام فکری اهل‌سنت تجربه شده و پس از آن هر یک مبنای مستقلی برای انتخاب خلیفه شده است.(⁽²⁾)

بدیهی است وقتی که اصل خلافت و امامت یک مقام اعطایی بشری بود، بحث ولایت که یک شأن از شئون امامت است نیز مقام عادی و محدود به حدود است که تنها اندیشه بشری حد و مرز آن را

باید تعیین کند؛ زیرا نمی‌توان این مطلب را پذیرفت که اصل مشروعیت امام یا ولی از جانب مردم باشد و ولایت آن از جانب دیگر مانند منشأ الاهی دانستن، آن‌گونه که امامیه به آن اعتقاد دارد.

از این رو دانشمندان اهل‌سنت در ارائه خاستگاه ولایتی والیان امور و محدوده قانونی آن، تئوری‌هایی را مطرح کرده‌اند که هیچ‌گونه ارتباطی با برنامه‌های وحیانی اسلام و آموزهای دینی که به عصر رسالت برگردد ندارند، بلکه بر اساس ضرورت‌های اجتماعی در هر عصر و زمان پایه‌ریزی شده و در حقیقت به دنبال توجیه کردار حاکمان و گردانندگان حاکمیت است و در نهایت دانشمندان اهل‌سنت در معرفی مصداق ولی و محدوده ولایت آن با رویکرد تاریخی بر جریان ولایت نگریسته و در این زمینه نظریات متفاوتی ارائه کرده‌اند.

برخی می‌نگارند: ولایت چهار خلیفه نخست ابوبکر، عمر، عثمان و علی و عمر بن عبدالعزیز و برخی از بنی‌عباس از مسلمات است.(⁽¹⁾) در برخی منابع والیان امر از ابوبکر تا زمان عمر بن عبدالعزیز را ذکر کرده و بر این باورند که در این میان تنها ولایت معاویه بن یزید و مروان بن حکم، مستقر نشده است.(⁽²⁾)

به هر حال از جهت مصداق شناسی همان‌گونه که در مصداق شناسی امام و خلیفه نگارش یافت، اهل‌سنت گرفتار نظریات ناهمگون شده‌اند که در

اینجا از تکرار آن خودداری می‌کنیم اما در این بین توجه به این مطلب ضرورت دارد که محدوده ولایت آن والیان نیز بر اساس اندیشه سیاسی و تئوری حکومتی طراحی شده است که در تعامل میان امام و امت بر اساس پیش‌برد برنامه‌های حکومت در امور زندگی مردم مانند معاملات، ازدواج ها، جهاد، اقامه حدود، اجرای نماز‌های جمعه، جماعات و نماز عیدین (فطر و قربان) که هر یک از این موارد مصالح عامه‌ای است که به امور دنیایی و آخرتی مردم باز می‌گردد و امام در هر یک از آنان ولایت دارد.(⁽¹⁾)

تفتازانی نیز درباره ولایت امام می‌نگارد: «ناگزیر مردم باید پیشوایی داشته باشند تا در اموری مانند اجرای احکام، اجرای حدود، دفاع از مرزها، جمع آوری صدقات، برطرف کردن نزاع‌ها میان مردم و به ازدواج درآوردن کسانی که سرپرست ندارند، اعمال ولایت نماید».(⁽²⁾)

واقعیت این است که در اندیشه اهل‌سنت شأن ولایت امام فراتر از مسائل حکومتی و سیاسی نیست(⁽³⁾) و در این میان جای شگفتی در این است که اهل‌سنت نسبت به شرایط آن ولی و سرپرست که حاکمیت را در دست می‌گیرد آن‌گونه با مماشات برخورد کرده است که هر کسی هر چند در حد انسان معمولی، می‌تواند زمام را به دست گیرد و از جانب دیگر، در اطاعت و فرمانبرداری امت از ولی، بدون ملاحظه بر این باور هستند که اطاعت از ولی واجب است چه عادل باشد و چه فاسق؛ زیرا مردم با بیعت و انتخاب خود در واقع سرپرستی امور خود را به او سپرده‌اند.

پس از این انتخاب بر مردم واجب است که از

او فرمان برده و اگر در مواردی از او خلاف مشاهده کردند او را نصیحت کنند و قیام علیه او یا برکنار کردن او از ولایت و سرپرستی جایز نیست.(⁽¹⁾) و درعلت این مطلب که عزل امام فاسق یا قیام علیه او جایز نیست به این مطلب اشاره شد که هو من اهل الولایت زیرا آن پیشوای فاسق دارای ولایت است.(⁽²⁾)

قرطبی نیز درباره محدوده این ولایت تصریح کرده است که مساوی است با امارت و حکومت.(⁽³⁾)

از نظر تاریخی این نکته قابل توجه است که ابوبکر پس از دست یابی به خلافت در نخستین خطبه خود سخنانی را ایراد کرد که در آن خود را ولی و سرپرست مردم در امور حکومتی دانست؛ اما جالب اینکه او اطاعت مطلقه از خود را واجب نمی‌دانست. او در خطبه خود گفت: ولیتکم و لست بخیرکم؛(⁽⁴⁾) ولایت و سرپرستی شما را عهده‌دار شدم، حال آنکه بهتر از شما نیستم؛ واژه ولیتکم در کلام ابوبکر دلالت دارد بر اینکه او پس از دست‌یابی به خلافت، خود را صاحب اختیار و اولی بر دیگران می‌دانسته است. اما جمله لست بخیرکم معنایش این است که این ولایت من، دلیل بر این نیست که من بهترین و افضل شما هستم.(⁽⁵⁾) در ادامه همین خطبه درباره محدوده اطاعت خود می‌گوید: «پیوسته شیطانی مرا به لغزش وا میدارد؛ لذا اگر خوب رفتار کردم کمکم کنید و

از من پیروی کنید و اگر خطا کردم هدایتم کنید.»(⁽¹⁾)

بنابراین با تحلیلی از خطبه ابوبکر می‌توان به این مطلب دست یافت که ایشان ولایت را یکی از شئون خلافت می‌دانسته است، ولی محدوده این ولایت که اطاعت دیگران را به دنبال دارد، در محدوده خاصی بر محور حق قرار داشته است و در پیوست همین گفتار صریح خلیفه، جالب است که درباره محدوده ولایت و اطاعت از خلیفه، دانشمندان اهل‌سنت چنان مبالغه آمیز حرکت کرده‌اند که برخلاف گفتار ابوبکر، که می‌گفت در موارد حق از من پیروی کنید و در باطل شما راهنمای من باشید، عقیده دارند که هرگاه کسی به وسیله‌ی مردم برای خلافت انتخاب شد، او دارای ولایت و مطاعیت شده و در هر وضعیتی باید مردم از او فرمان برند و حتی می‌گویند آن حاکم منتخب در مواردی مانند اقامه نماز ولایت دارد و وقتی که او به اقامه نماز اقدام کرد، بر دیگران واجب است که به او اقتدا کرده و با او مخالفت نورزند هرچند که او فاسق باشد.(⁽²⁾) چنانچه قاضی عبدالجبار معتزلی در این زمینه می‌نگارد: امام در اصطلاح شرع به کسی گفته می‌شود که

له الولایت علی الامة و التصرف فی امور هم علی وجه لایکون فوق یده یدٌ؛(⁽³⁾)

او ولایت بر امت و حق تصرف بر امور آنان دارد به گونه‌ای که قدرتی

بالاتر از قدرت او (ولی) نیست.

هم چنین سیف الدین آمدی می‌نگارد:

یجب اتباعه علی کافة الامة؛(⁽¹⁾)

واجب است متابعت ولی برتمام امت.

در اینجا جای این سؤال از دانشمندان اهل‌سنت باقی است که با توجه به مصادیقی که آنان به عنوان ولی معرفی کرده‌اند که در میان آنان افرادی مانند یزید بن معاویه و ستمگران آل مروان قرار دارند، چگونه واجب الاطاعت بودن آنان را با کرداری که داشتند(⁽²⁾)، بر امت اسلامی توجیه می‌کنند؟

سرانجام اینکه ولی و ولایت دراندیشه اهل‌سنت فراتر از همان امارت و حکمرانی نیست و ولایت هم در مواردی مانند جمع‌آوری صدقات، تقسیم بیت‌المال، سرپرستی افراد بی سرپرست مانند ایتام و آماده کردن مردم برای جهاد، قضاوت در میان مردم و اقامه نمازهای روزانه و عیدین است که هر کدام این موارد از وظایف حکومت می‌باشد که تنها ولی در این موارد بر دیگران اولویت دارد، آن هم به دلیل اینکه از هرج و مرج و شورشها جلوگیری کند.(⁽³⁾)

در حقیقت به این دلیل که بستر اصلی امامت و رهبری در اندیشه اهل‌سنت با ساختاری از انتخاب بشری تشکیل شده است؛ لذا از جهت کاربردی از همان داده‌های فکری بشر، برای اداره امور

حکومتی فراتر نمی‌رود.

مفهوم و مصداق ولی و ولایت در اندیشه امامیه

همان‌گونه که در دو فصل پیشین در معنا شناسی واژگان «امام» و «خلیفه» نگارش یافت، امامت و جانشینی پس از رسول اکرم صلی الله علیه و آله به اعتقاد شیعه دارای ماهیت الاهی است که خداوند در پیوست مقام نبوت، مقام و منصب خلافت را قرار داده است. در حقیقت امامتی که شیعه بدان عقیده دارد، دارای چندین شأن از شئونات مهم و تأیید شده از جانب خداوند است که مهم‌ترین آن شئون، شأن ولایت و سرپرستی است که در درون آن هدایت گری نهفته است؛ زیرا این ولایت که شیعه برای ولی قائل است از سنخ ولایت خدا و رسول است و هیچ‌گونه ارتباطی با رد یا قبول بشر ندارد بلکه هر فردی را که خداوند به رهبری پس از پیامبرش انتخاب کرد او دارای ولایت الاهی و ماذون از جانب خداوند در تصرف امور دیگران است که این معنا از آیه ولایت

«انَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ امَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ»(⁽¹⁾)

به دست آمد که شأن نزول آیه درباره امیرالمؤمنین علیه السلام است و اینجا خداوند ولایت آن حضرت را قرین ولایت خود و ولایت پیامبر قرار داده است.(⁽²⁾)

هم‌چنانکه در سوره کهف، خداوند درباره ولایت خود می‌فرماید:

«هُنَالِکَ الْوَلایَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَوَابًا وَخَیْرٌ عُقْبًا»(⁽³⁾)

در آنجا ثابت شد که ولایت و قدرت از آن خداوند بر حق است؛ اوست که برترین ثواب و بهترین عاقبت را (برای مطیعان) دارد.

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می‌نگارد: «از آنجا که کلمه الله در اینجا به حق که در برابر باطل است توصیف شده است پس معنای ولایت در آیه سلطنت و تدبیر در امور است نه نصرت، چون اگر مراد نصرت می‌بود باید الله را به عزت، قدرت یا غلبه توصیف می‌کرد. علاوه بر آن جمله «خیر ثواباً و خیر عقباً» با نصرت نمی‌سازد.»(⁽⁴⁾)

حافظ حسکانی در شواهد التنزیل در تفسیر آیه

«هنالک الولایة لله الحق» از امام باقر علیه السلام نقل کرده است:

«تلک ولایة امیرالمؤمنین التی لم یبعث نبی قط الا بها»؛(⁽¹⁾)

مراد از ولایت در این آیه، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است و هیچ پیامبری مبعوث نشد مگر برای «پیام رسانی». آن ولایت و تفسیر آن در آیه مبارکه به ولایت علی علیه السلام از جهت کاربردی، بر این اساس است که آن حضرت مظهر ولایت و سلطنت خداوند است و از جهت حقانیت و مصونیت از خطا مانند ولایت حقه الاهی است و هم‌چنین مانند حدیث یاد شده - در تفسیر ولایت در آیه به ولایت علی - از امام صادق علیه السلام نیز نقل شده است.(⁽²⁾)

و هم‌چنین از آن حضرت نقل شده است:

«ولایتنا ولایة الله عزوجل اللتی لم یُبعث نبیّی قط الا بها»؛(⁽³⁾)

«ولایت ما ولایت خداوند است که پیامبری را مبعوث نکرد مگر برای (تبلیغ) آن»

و در اثبات پیوستگی میان ولایت پیامبر و ولایت ولی و جانشین آن حضرت می‌توان گفت همان‌گونه که قرآن درباره پیامبر9 فرموده:

«النَّبِیُّ اوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ انْفُسِهِمْ»(⁽⁴⁾)

«پیامبر بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر است.»

همین اولویت بعد از رسول برای والیان و جانشینان بر حق آن حضرت نیز ثابت است(⁽¹⁾) و هم‌چنین آن حضرت درباره پیوستگی میان ولایت خود و ولایت جانشینان معصوم بعد از خود به ابن عباس فرمود:

«یابن عباس ولایتهم ولایتی و ولایتی ولایة الله حربهم حربی و حربی حرب الله و سلمهم سلمی و سلمی سلّم الله»؛(⁽²⁾)

«ای فرزند عباس! ولایت آنان (ائمه) ولایت من است و ولایت من ولایت خداوند است؛ جنگ با آنان جنگ با من و جنگ با من جنگ با خداوند است.»

در روایات دیگر نیز تصریح شده است که میان ولایت خدا، رسول و ولایت ائمه پیوستگی خاص وجود دارد که این پیوستگی به واسطه جعل و قرار دادن خداوند است.(⁽³⁾) نسبت به آثار کاربردی و اعتقادی این پیوستگی می‌توان گفت همان‌گونه که طبق آیه مبارکه

«اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ امَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ الَی النُّورِ»(⁽⁴⁾)

ولایت خداوند رشد آور و نجات بخش از تاریکی‌ها معرفی شده است، ولایت رسول و والیان بعد از او نیز رشد آور و برای پذیرندگان ولایت آنان راهنما به سوی نیک اندیشی و راهی روشن است.

در نتیجه بنابر همین آیات و روایت است که

مفهوم ولایت در میان متکلمان و دیگر دانشمندان امامیه از جایگاه بسیار بلند برخوردار بوده و مورد دقت فراوان قرار گرفته است و از جهت اعتقادی و کلامی امام و ولی دعوت کننده حق و منادی الاهی و حجت خداوند و نظم دهنده برنامه‌های دینی است.(⁽¹⁾)

علامه حلی درباره جایگاه ولایت می‌گوید: «هر کس ولایت علی علیه السلام را قبول نکند فاسق است.»(⁽²⁾)

سید هاشم بحرانی می‌گوید: «همانا ولایت علی علیه السلام حجت رسای خداوند برای مردم است و هر کس در پناه ولایت و سرپرستی آن حضرت قرار بگیرد و از ایشان فرمانبرداری کند داخل بهشت می‌شود و هر کس از ولایت او خارج شود جایگاهش جهنم است.»(⁽³⁾)

ابن جبر می‌گوید: ولایت علی علیه السلام از جانب خداوند جعل شده و به وسیله‌ی پیامبر9 برای مردم ابلاغ شد و پیامبر در شأن علی علیه السلام فرمود:

«یقاتل علی تاویله کما قاتلت علی تنزیله»؛

علی جنگ می‌کند برای تاویل (قرآن) همان طور که من جنگیدم برای تنزیل آن (قرآن).»

از این تشبیه می‌توان مماثلت میان ولایت پیامبر9 و علی علیه السلام را به دست آورد که پیامبر9 ولایت بر تنزیل قرآن و علی علیه السلام ولایت بر تاویل

قرآن دارد.(⁽¹⁾)

ملاصدرا در این باره می‌گوید: «مقام ولایت بالاترین مقام است که ولی به وسیله‌ی آن حق تصرف در امور را پیدا می‌کند.»(⁽²⁾)

سید مرتضی نیز این نظر را دارد: «مراد از ولایت امارت و حکمرانی نیست؛ بلکه مراد این است که ولی حق تصرف در امور دیگران را دارد و ممکن است بعضی وقت‌ها به دلیل وجود مانعی مصلحت را در نظر گرفته و تصرف در امور نکند اما آن ولایت الاهی او پا برجاست کما اینکه در حالات بعضی از امامان معصوم: این‌گونه بود و این هیچ‌گونه ضربه‌ای به اصل ولایت آنان وارد نمی‌کند.»(⁽³⁾)

شیخ مفید نیز می‌گوید: «ولایت خدا، رسول و جانشینان پیامبر بر مردم عبارت است از تسلیم شدن در برابر آنان و رعایت امر و نهی که از جانب آنان صادر می‌شود.»(⁽⁴⁾)

هم چنین سید علی بهبهانی درباره منشأ پیدایش ولایت پیامبر می‌نگارد: «ولایت در اصل ذاتاً مال خداوند است؛ لذا غیر خدا کسی بر دیگری ولایت ذاتی ندارد و این ولایت به وسیله‌ی جعل و قرارداد از جانب بشر هم نمی‌تواند ثابت شود، زیرا کسی که ذاتا دارای ولایت نباشد نمی‌تواند بر کس دیگری ولایت را جعل کند؛ زیرا ولایت بعضی انسان‌ها بر دیگری مانند ولایت رسول و امام عارضی است و باید منتهی شود به ولایت

بالذات که آن تنها ولایت خداوند است. به همین دلیل منشأ ولایت پیامبران و جانشینان آنان به جعل الاهی است.»(⁽¹⁾)

بنابراین ولایت در اندیشه معرفتی شیعه از جایگاه مهمی برخوردار است که در پرتو امامت مطرح شده است وایی ولایت از جهت کاربردی مهم‌ترین بُعد امامت است زیرا در این بعد امام دست پذیرندگان ولایت را گرفته و آنان را از کج راهه‌های گمراهی به سوی معرفت و شناخت الاهی که مسیر نجات انسان‌هاست هدایت می‌کند.

علامه طباطبایی در این زمینه می‌گوید: «مقام نبوت و ولایت دو سبب مستقل هستند که خدای عزیز، ما را به وسیله آن دو از پرتگاه گمراهی نجات بخشید.»(⁽²⁾) ایشان در جای دیگری از ولایت به عنوان یک امر باطنی و به منزله روح برای ظواهر دینی تعبیر کرده که به واسطه ولایت، قوانین و مقررات دینی به پا نگهداشته شده و دوام می‌یابد.(⁽³⁾)

شهید مطهری در بیان مراتب امامت از مراتب سه گانه سخن به میان آورده است:

الف - ریاست عامه و زعامت جامعه که پس از پیامبر این وظیفه به عهده امام است و شیعه و سنی در آن اتفاق دارند.

ب - امامت به معنای مرجعیت دینی که در این مرتبه نوعی کارشناسی اسلام است و امام از طریق رمز و غیبی که بر ما مجهول است علوم اسلام را

از پیامبر گرفته است که عاری از خطاست. اهل تسنن برای هیچ کسی چنین مقامی قائل نیستند و آنان در این مرتبه نه قائل به امام هستند و نه قائل به امامت نه اینکه قائل به امامت، باشند و فقط اختلاف مصداقی با شیعه داشته باشند.

ج - ولایت در مرتبه سوم (ولایت) اوج مفهوم امامت است. امامت به این معنا در نزد شیعه جایگاه خاصی دارد و همین معناست که در ادبیات ادعیه و متون دینی شیعه بارها مطرح شده است که زمین هیچ‌گاه خالی نیست؛ یعنی در هر دوره‌ای انسان کامل - که حامل معنویت کلی انسانیت است - وجود دارد.(⁽¹⁾)

در تفکر شیعی از جهت مصداق شناسی این ولایت برای دوازده نفر از جانشینان معصوم پیامبر از جانب خداوند جعل شده است که از علی بن ابی طالب علیه السلام به عنوان جانشین بلافصل پیامبر آغاز شده و در یازدهمین فرزند آن حضرت، حضرت مهدی موعود خاتمه خواهد یافته است.(⁽²⁾)