رهنما 122 چند قدم تا آرامش
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : حسینخانی، هادی، ۱۳۴۳ -
عنوان و نام پدیدآور : چند قدم تا آرامش: چگونگی حل تعارض در زندگی زناشویی/ هادی حسینخانی؛ تهیه و تنظیم اداره پاسخگویی به سوالات دینی آستان قدس رضوی؛ ویراستار عظیم قهرمانلو؛ به کوشش محمد حسین پورامینی.
مشخصات نشر : مشهد: آستان قدس رضوی، شرکت بهنشر، ۱۳۹۶.
مشخصات ظاهری : ۵۲ص.: مصور ( رنگی) ؛ ۱۱ ×۱۷ س م.
فروست : بهنشر ( انتشارات آستان قدس رضوی) ؛ ۲۲۱۷. رهنما؛ ۱۲۲.
شابک : 978-964-02-2722-0
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
یادداشت : چاپ دوم.
یادداشت : چاپ قبلی: انتشارات قدس رضوی، ۱۳۹۳.
عنوان دیگر : چگونگی حل تعارض در زندگی زناشویی.
موضوع : زناشویی -- اختلاف
موضوع : Marital conflict
موضوع : زناشویی -- ارتباط -- جنبههای مذهبی -- اسلام
موضوع : Communication in marriage -- Religious aspects -- Islam
شناسه افزوده : پورامینی، محمدحسین، ۱۳۵۴ - ، گردآورنده
شناسه افزوده : آستان قدس رضوی. اداره پاسخگویی به سئوالات دینی و اطلاعرسانی
شناسه افزوده : شرکت بهنشر(انتشارات آستان قدس رضوی)
شناسه افزوده : Behnashr Company(Astan Quds Razavi Publications)
رده بندی کنگره : HQ۷۴۳/ح۴۶۴چ۹ ۱۳۹۶
رده بندی دیویی : ۶۴۶/۷۸
شماره کتابشناسی ملی : ۴۷۳۰۶۴۵
راه آفتاب
به حُسن خلق و نیکرفتاری با خانواده توصیه میفرمود: «در
قیامت، کسی به من نزدیکتر است که در دنیا خوشاخلاقتر و نسبت به خانواده خویش نیکوکارتر باشد».
وسایلالشیعه،
ج12، ص153.
تصویر
تصویر
تصویر
چند قدم تا آرامش
چگونگی حل تعارض در زندگی زناشویی
در این مجموعه، به پرسشهای ذیل پاسخ داده میشود:
تعارض در روابط زناشویی چیست؟
آیا بروز اختلاف میان همسران، امری غیرطبیعی به شمار میرود؟
چه عواملی زمینه بروز اختلاف میان همسران را فراهم میسازد؟
مواجهه نادرست با تعارض و اختلاف میان همسران، چه آسیبهایی را موجب میشود؟
چه عواملی به رفع اختلاف و کشمکش میان همسران کمک میکند؟
مراحل و گامهای حل تعارض در روابط همسران کدام است؟
تصویر
اختلافات و تعارضات همسران، عامل مؤثری در تزلزل بنیان خانواده و جدایی زوجین به شمار میرود. تحقیقات علمی درباره عوامل طلاق نشان میدهد که نداشتن تفاهم اخلاقی زوجین، از مهمترین عوامل طلاق به شمار میرود.(1)
با توجه به تأثیر چشمگیر اختلافات در تضعیف جایگاه خانواده، لازم است با نگاهی دقیق، زمینههای اختلاف همسران شناسایی شده، برای رفع اینگونه زمینهها و تقویت بنیان خانواده، برنامهریزی شود.
اگر خواسته یکی از همسران با خواسته طرف مقابل هماهنگ نباشد، در واقع میان آنها تعارض یا اختلاف به وجود آمده است؛ مثلاً آنگاه که یکی از آنان به سرکشی از منزل والدین خود مایل باشد و دیگری تمایلی به خارجشدن از منزل نداشته باشد و یا در صورت تمایل، رفتن به منزل والدین خود را ترجیح دهد، دچار تعارض
1) . هادی حسینخانی، معیارهای انتخاب همسر از دیدگاه اسلام و ساخت مقیاس آن، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، رساله دکتری، 1390، ص5.
شدهاند. وجود اختلاف میان دو همسر که دستکم از جهات جنسیتی، شخصیتی و خانوادگی دارای ویژگیهای گوناگوناند، امری کاملاً طبیعی و غیرقابل اجتناب است و کمتر زوجی را میتوان سراغ گرفت که در همه امور زندگی با یکدیگر توافق کامل داشته باشند؛ ولی نکته غیرطبیعی آن است که با اختلاف به وجود آمده، به گونهای غیرمنطقی و نادرست برخورد شود. برخی از زوجین به محض بروز کوچکترین اختلاف، با شیوهای ستیزهجویانه و پرخاشگرانه، تعارض به وجود آمده را پیچیدهتر کرده، آن را به بحرانی در روابط تبدیل میکنند. برخی دیگر با انکار اختلاف به وجود آمده، مشکلات را به درون خود میریزند و به ایجاد ناراحتیهای روانی برای خود دامن میزنند. گروه دیگر، هنگامی که خواستههای خود را با انتظارات همسر ناسازگار میبینند، فقط عقبنشینی کرده، بدین وسیله موجی از تنفر نسبت به همسر را در خود ایجاد میکنند؛ حال آنکه:
اولاً، وجود اصل اختلاف در ارتباطات میان فردی، امری طبیعی است.
ثانیاً، به صرف اختلاف، نمیتوان صلاحیت کلی همسر را زیرسؤال برد.
ثالثاً، در بسیاری موارد میتوان با بهکارگیری راهکارهای گوناگون، اختلاف به وجود آمده را حل کرد. در این نوشتار مختصر،
نخست به مباحثی همچون زمینههای تعارض، آفات عدم مواجهه صحیح با تعارض و عوامل مؤثر در حل تعارض پرداخته خواهد شد و سپس مراحل حل تعارض مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
تصویر
تصویر
شناخت زمینههای تعارض و روش درست مواجهه با آن، امری مهم و ضروری است؛ زیرا آشنانبودن با این مسائل و مواجهه نسنجیده با تعارضات، مشکلات جبرانناپذیری به دنبال دارد. از این رو، در این بخش پس از بیان زمینههای تعارض، به آسیبهای ناشی از مواجهه ناصحیح با این مسئله اشاره خواهیم کرد.
عوامل گوناگونی زمینههای تعارض میان همسران را پدید میآورند. این عوامل بسته به طول مدت ازدواج، متفاوت است؛ ولی پژوهشگران در تحقیقی، نتیجه گرفتند که پس از گذشت چند سال از زندگی مشترک، تکالیف اصلی زندگی با یکدیگر و چگونگی تقسیم کارهای خانه، چگونگی گذراندن وقت و توجهدهی به یکدیگر، چگونگی دخل و خرج پول و مسائل وابسته، بیشترین تعارض را برای زوجها ایجاد میکنند.(1)همچنین، ضعف باورها و رفتارهای دینی، اثرپذیری از رسانهها، مشکلات برقراری ارتباط با یکدیگر، مشکلات ارتباط
1) . زهره شیری، مهارت حل تعارض (برای همسران)، تهران: سازمان بهزیستی کشور، اداره کل روابط عمومی، 1387، ص30؛ به نقل از اولسون و اولسون، 2001م.
با خویشاوندان و نیز مشکلات بیرونی و مؤثر بر خانواده،(1)از دیگر زمینههای اختلاف میان همسران به شمار میرود.(2)
فقدان گفتوگو، فقدان رهبری مؤثر و تصمیمگیری، تعارضهای ارزشی، عقاید متفاوت درباره نقشهای جنسیتی، زایندگی اندک، تغییرات و انتقالات و مسائل حلنشده گذشته نیز فرایندهای دیگر مولد تعارض را تشکیل میدهند.(3)
تصویر
تصویر
با اینکه بروز اختلاف و تعارض میان همسران، امری طبیعی به شمار میرود؛ ولی چنانچه اختلافات میان زوجین مورد بیتوجهی قرار گیرد، ممکن است تعارضات ریشهدارتر شده، اختلافات دیگری نیز آشکار شود و یا این مسئله موجبات مشکلات روانی فرد و تنفر از همسر را فراهم سازد؛ همچنانکه مواجهه نسنجیده و عجولانه با تعارضات نیز میتواند به بروز جر و بحث، پرخاشگری، ستیزهجویی، قطع ارتباط و در نهایت، جدایی منجر شود.
تصویر
تصویر
برای آنکه همسران بتوانند به شکلی صحیح با تعارضِ به وجود آمده مواجه شوند و آن را حل کنند، توجه به برخی امور لازم است که در ذیل بدان میپردازیم.
نخستین عامل تأثیرگذار در حل اختلاف، آن است که موضوعِ اختلافبرانگیز جدی گرفته شود و اهتمام خاصی برای برطرفساختن مشکل صورت پذیرد. بعضی از همسران برای اجتناب از تعارض، میکوشند اهمیت موضوع را نادیده بگیرند یا حتی انکار کنند ... . آنها یا در موقعیت بیتصمیمی و بلاتکلیفی به سر میبرند، یا امیدوارند این موقعیت نیز بگذرد. این فرایند در کوتاهمدت ممکن است به نظر مؤثر افتد؛ ولی در درازمدت و بر حسب اینکه چه کسی بیشتر با مسئله سروکار دارد، میتواند با عدم رضایت همراه باشد.(1)
1) . میلر، شراد، فیلیپس میلر، آلام و. نانالی و دانیل ب. واکمن، آموزش مهارتهای ارتباط زناشویی، ترجمه فرشاد بهاری، تهران: رشد، 1385، ص98-99.
باید بدانیم با نادیدهگرفتن مسئله، آن را فقط همچون آتش در زیر خاکستر پنهان کردهایم.
کمکگرفتن از خداوند خصوصاً زمانی که نشانههای نگرانی مشاهده میشود، زمینه را برای اجابت دعا و حل مشکل فراهم میسازد؛ همچنانکه پیامبر میفرماید:(1)خداوند هرگاه پیامبری را مبعوث مینمود، میفرمود هر زمان از چیزی ناراحت شدی، مرا بخوان! دعایت را مستجاب میکنم. همین مزیت را به امت من نیز بخشیده است؛ چنانچه در این آیه میفرماید: «اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکمْ:(2)مرا بخوانید، تا شما را اجابت کنم». دعا علاوه بر آنکه خود زمینه اجابت را فراهم میسازد، آرامشی میبخشد که میتوان به مدد آن مشکل پیشآمده را به شکل عاقلانهتری حل کرد.
امام صادق برای سامانیافتن زندگی خانواده، اینگونه
از خداوند متعال مسئلت میکند: «ربّ و أصلح لی أهل بیتی فإنّهم لحمی و دمی: خداوندا! خانوادهام را برایم اصلاح فرما! زیرا آنان گوشت و خون من هستند».(1)
زن و شوهر باید یکدیگر را درک کنند و بفهمند. این تعبیری اروپایی است؛ ولی تعبیر خوبی است ... یعنی هرکس درد و خواستهای طرف مقابل را بفهمد و با او راه بیاید، به این میگویند درککردن.(2)
امیر مؤمنان این نکته مهم در روابط اجتماعی را در نامه به امام مجتبی مورد توجه قرار دادهاند:
پسرکم! سفارش مرا درک کن و خود را میان خویشتن و دیگران میزان در نظر آور. پس آنچه را برای خود دوست میداری، برای غیر خود نیز دوست بدار و آنچه برای خود نمیپسندی، برای دیگران نیز مپسند!(3)
لازمه این امر آن است که فرد بدون هرگونه پیشداوری، خود را در شرایط همسر قرار دهد و موضوع اختلافی را از زاویه دید او بنگرد.
همسران زمانی با جدیت برای حل اختلافات خویش اقدام میکنند که به پشتیبانی الهی و قدرت خویش در این باره باور داشته باشند. ناامیدی نسبت به حل مشکل به وجود آمده، هرگونه انگیزه همسران را برای سامانبخشی به روابط، سلب میکند و آنان را از کوچکترین اقدام برای برطرفساختن مشکل بازمیدارد.
هرگونه اقدام برای رفع تعارض، در صورتی مثمرثمر خواهد بود که همسران از اراده لازم برای حل مسئله برخوردار باشند.
چنانچه طرفین یا یکی از آنها پیشتر تمایلی به حل اختلاف نداشته باشد و از روی کراهت یا اجبار به پای میز مذاکره حاضر شود، نتیجه خوشایندی به دنبال نخواهد داشت.
خداوند متعال شرط موفقیت داوران صلح خانوادگی را آن میداند که هردو داور، قصد اصلاح روابط زوجین را داشته باشند:
و اگر از جدایی و شکاف میان آن دو [همسر] بیم داشته باشید،
یک داور از خانواده شوهر و یک داور از خانواده زن انتخاب کنید [تا به کار آنان رسیدگی کنند]. اگر این دو داور، تصمیم به اصلاح داشته باشند، خداوند به توافق آنها کمک میکند؛ زیرا خداوند، دانا و آگاه است [و از نیات همه باخبر است].(1)
زمان خشم و عصبانیت، موقع مناسبی برای گفتوگو در جهت حل تعارض نیست. بر این اساس، امیر مؤمنان، مالک اشتر را به خویشتنداری در این هنگام فراخواندهاند:
[ای مالک!] به هنگام خشمگرفتن بر خود مسلط باش و تندی غضب، نیروی دست و بیپروایی زبان را در اختیار گیر و از همه اینها - با جلوگیری از خود و به تأخیر انداختن قدرتنمایی - برحذر باش، تا زمانی که خشمت فرونشیند و اختیار خویش به دست گیری و بر این کار، زمانی کامیاب میشوی که اندوه درونی خود را با یاد معاد و بازگشت به نزد پروردگار [و آنچه در آن روز در پیش داری]، بیفزایی.(2)
در عین حال، باید زمان نزدیکی را برای گفتوگو در نظر گرفت.
1) . وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَینِهِمَا فَابْعَثُوا حَکماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکماً مِنْ أَهْلِهَا إِن یرِیدا إِصْلاَحاً یوَفِّقِاللهُ بَینَهُمَا إِنَّاللهَ کانَ عَلِیماً خَبِیراً (نساء، 35).
2) . حکیمی، محمدرضا، محمد حکیمی و علی حکیمی، الحیاة، ترجمه احمد آرام، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1380، ج1، ص757.
به تعویقانداختن مکالمه فقط باعث ایجاد اضطراب و دلهره میشود، درباره چیزی که قرار است گفته شود یا اتفاق بیفتد. همچنین، گفتوگو در زمان نامناسب یا طرح مشکل در زمان ناکافی، جز اینکه باعث تنش و اختلاف بیشتر شود، ثمری ندارد.(1)
البته در صورتی که یکی از طرفین، زمان پیشنهادی طرف دیگر را مناسب نداند، لازم است خودش زمانهای دیگری را پیشنهاد کند تا گفتوگو بیجهت به تأخیر نیفتد.
برای آنکه گفتوگو اثربخش باشد، باید مکان خصوصی و خلوتی در نظر گرفته شود تا حضور دیگران، مباحث را تحت تأثیر خود قرار ندهد و نیز عوامل مزاحمی مانند تلفن و تلویزیون باعث اختلال در صحبت نشود.
1) . میلر، شراد و همکاران، آموزش مهارتهای ارتباط زناشویی، ص105.
در اختلافهای عادی، هر اندازه افراد دیگری در جریان تعارض قرار نگیرند، مسئله آسانتر حل شده، از مداخلات آسیبزای دیگران نیز جلوگیری میشود.
یکی از شرایط موفقیت گفتوگو و ایجاد توافق میان زوجین آن است که در هریک از مراحل فرایند حل تعارض، اگر خطای فرد و نقش او در ایجاد مشکل مشخص شد، اشتباه خود را بر عهده گیرد و از همسر عذرخواهی نماید.
اقرار به خطا نقش چشمگیری در حل اختلاف دارد و باعث میشود طرف مقابل نیز مسئولیت خویش را در مشکل به وجود آمده بپذیرد.
تأثیر اعتراف به لغزش در بهبود روابط انسانی، از تأثیر آن در تقویت ارتباط با خداوند متعال آشکار میشود. امیر مؤمنان در مناجات شعبانیه، به خدای متعال عرضه میدارد: «و اگر مرگم فرا رسیده و عملم مرا به تو نزدیک نکرده، اقرار به گناه را وسیله (تقرب به تو)
قرار دادهام».(1)در روابط همسران وقتی فرد به اشتباه خود اقرار کرده، از همسر خود عذرخواهی میکند، زمینه را برای صمیمیت و نزدیکی هرچه بیشتر به او فراهم میسازد.
از سوی دیگر، لازم است همسر نیز به سرعت، عذرخواهی طرف مقابل را قبول کند و آن را گام بسیار مؤثری در اصلاح روابط دو طرف به شمار آورد. پیامبر درباره پذیرش عذر کسی که برای خطای خویش عذرتراشی میکند، فرمودهاند: «ای علی! ... کسی که عذر انسانی که خود را تبرئه کرده، نپذیرد - چه شخص معذور راست گفته باشد، چه دروغ - مشمول شفاعت من نخواهد شد».(2)روزی موسیبنجعفر فرزندان خود را احضار فرمود و به آنها گفت:
ای فرزندان من! توصیهای به شما میکنم که هرکس آن را مراعات کند، چیزی از او ضایع و تباه نخواهد شد و آن این است که اگر کسی آمد و در گوش راست شما حرفهای بد و ناپسندی گفت، سپس رفت به طرف چپ و در گوش چپ شما عذرخواهی نموده و گفت من چیزی نگفتم، شما عذر او را بپذیرید.(3)
برای آنکه همسران بتوانند به خوبی با تعارض مواجه شوند، باید:
ن - برای حل مسئله، از خداوند یاری بجویند.
خود را در جایگاه همسر فرض کرده و او را درک - خود را در جایگاه همسر فرض کرده، موقعیت او را درک کنند.
ب - به حمایت خداوند و توانایی خویش در حل اختلاف معتقد باشند.
از ارادهای قوی برای اصلاح برخوردار باشند.
زمان و مکان مناسبی را برای گفتوگو در نظر بگیرند.
چنانچه خطا متوجه ایشان بود، با شهامت از طرف مقابل عذرخواهی نمایند.
تصویر
تصویر
تصویر
به منظور ایجاد گفتوگوی سازنده برای حل اختلاف میان همسران، پیمودن گامهایی توصیه میشود که شرح آن خواهد آمد.
بهتر است پیش از تلاش برای حل مسائل، درباره آنها مذاکره کنید. تا زمانی که هردو احساس کنید به درک متقابلی رسیدهاید، نباید به سمت حل مسئله حرکت کنید. برای این کار میتوان از تکنیکهای گوینده و شنونده(1)استفاده کرد. در بسیاری از مسائل متوجه میشوید که پس از مذاکره خوب، واقعاً هیچ مسئلهای برای حلکردن وجود ندارد و فقط انجام یک مذاکره خوب کافی است. در برنامهPREP(2)مشخص شده است که حدود هفتاد درصد مسائل همسران، آنگونه که در ابتدا انتظار میرفته، نیاز به راه حل ندارد. تأیید این دیدگاه بدون تجربه قدرت گفتوگوی خوب، دشوار است. در حقیقت ما در روابطمان چیزی اساسیتر از حل مسائل میخواهیم؛ در واقع یک
دوست خوب میخواهیم.(1)
امیر مؤمنان یکی از خصلتهای خوب برادر ایمانی خویش را اینگونه معرفی میکند: «و کسی را که عذری داشت، سرزنش نمینمود تا عذرش را میشنید».(2)
پس از روشنشدن اصل مسئله، لازم است جزئیات آن نیز مشخص شود تا امکان تصمیمگیری برای حل آن بیشتر فراهم گردد؛ به عنوان مثال، اگر مسئله همسر به این صورت بیان شود: «میل دارم در تمیزنگهداشتن منزل با یکدیگر همکاری کنیم»، این خواسته، خواستهای کلی است که برای عملیشدن آن باید به قطعات کوچکتر تقسیم شود. در این روش، مسئله - یعنی تمیزنگهداشتن منزل - میتواند شامل شستوشوی ظروف، جمع و جورکردن وسایل شخصی، گردگیری و... باشد که میتوانید گام به گام برای هریک از آنها راه حل ارایه داده، در انجام آن توافق کنید.(3)
در این گام باید همه راه حلهای ممکن - چه آنها که پیشتر اعمال شده و چه آنها که تاکنون به کار گرفته نشده است - را جستوجو و یادداشت کرد.
نکته مهم در این مرحله، داشتن حوصله لازم برای کشف همه مسیرهای حل مشکل و بسنده نکردن به سادهترین و در دسترسترین آنهاست.
خداوند متعال افرادی که نظرهای گوناگون را میشنوند و برترین آنها را برمیگزینند، خردمند دانسته، هدایت ایشان را خود بر عهده گرفته است: «پس بندگان مرا بشارت ده! همان کسانی که سخنان را میشنوند و از نیکوترین آنها پیروی میکنند؛ آنان کسانیاند که خدا هدایتشان کرده و آنها خردمنداناند».(1)
گزینش بهترین راه حل ممکن یا ترکیبی از راه حلهای مطرحشده، گام دیگری است که زوجین برای رسیدن به توافق برمیدارند.
1) . فَبَشِّرْ عِبادِالَّذینَ یسْتَمِعُونَالْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکالَّذینَ هَداهُمُاللهُ وَ أُولئِک هُمْ أُولُوا الْأَلْباب (زمر، 17).
در این مرحله، نتایج مثبت و پیامدهای منفی هر راه، موانع و امکانات تحقق آن و سهولت یا دشواری آن ارزیابی میشود. در نهایت، راه حلی که امکان تحقق آن بیشتر فراهم بوده، موانع سهلتری در برابر اجرای آن است و نتایج سودمندتری برای طرفین به دنبال دارد، انتخاب میشود.
البته روشن است توافق همیشه به سهولت امکانپذیر نیست. گاهی توافق به طور آشکاری متضمن دستشستن از چیزی است که خواهان آنید و ممکن است چنین راه حلی بهترین راه حل باشد؛ اگرچه در نگاهی سریع، این کار ممکن است به نظر بازندگی بیاید؛ ولی در درازمدت نوعی پیروزی برای رابطه است.(1)
برای اجرای بهترین گزینه، لازم است میان زوجین تقسیم کار صورت پذیرد و مشخص کنند که هریک چه کاری را در چه زمانی و با چه خصوصیتی انجام دهند.
1) . شیری، زهره، مهارت حل تعارض (برای همسران)، تهران: سازمان بهزیستی کشور (اداره کل روابط عمومی)، ص78.
تقسیم وظایف زوجین برای حل مسئله، به شفافیت هرچه بیشتر مسئولیت طرفین و برطرفساختن ابهامات احتمالی کمک میکند.
زوج جوان میتوانند برای تقسیم صحیح وظایف، از اولیای خود کمک بگیرند؛ همچنانکه از امام باقر نقل شده است:
علی و فاطمه از پیامبر تقاضا کردند که آن حضرت کارهای خانه و بیرون خانه را میان آنها تقسیم کند. پیامبر انجام کارهای داخل خانه را به عهده فاطمه نهاد و امور خارج از منزل را به عهده علی گذاشت.
امام باقر میگوید:
فاطمه میگفت: هیچکس جز خداوند نمیداند که من چقدر خوشحال شدم از اینکه پیامبر کارهای بیرون از خانه را به عهده من قرار نداد و مرا از مراوده با مردان نجات داد.(1)
پس از تقسیم کار، نوبت به عمل میرسد.
1) . مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج43، ص81.
برای عملکردن به توافق، نباید منتظر شروع اقدام از سوی طرف مقابل ماند؛ چون در این صورت، هیچ اقدامی آغاز نخواهد شد. همچنین، هرگز این پرسش که «اگر از سوی طرف مقابل عمل نشد، چه ...؟» را در ذهن خود پرورش ندهید.
در بیشتر موارد، لازمه ارتباط متقابل، اعتماد متقابل و عملکرد مؤثر به آن است. عمل شما به وظیفه تعیینشده، طرف مقابل را نیز به انجام کاری که مورد توافق قرار گرفته است، ترغیب میکند. البته حتی اگر همسر شما نیز از انجام تعهد، طفره رفت، شما نباید مقابله به مثل کنید؛ چون عملکردن شما تأثیر خود را خواهد گذاشت. فرض کنید فرزند دلبند شما مریض شده است و باید به درمانگاه منتقل شود. در چنین موقعیتی شما به دنبال تعیین مقصر و واداشتن وی به انتقال فرزندتان به بیمارستان نخواهید بود، بلکه وظیفه خود میدانید که در اسرع وقت، فرزند را به پزشک برسانید. در این موقعیت نیز که رابطه همسران دچار آسیب شده است، هریک باید به وظیفه خود عمل کند و بداند نتیجهبخش خواهد بود. عملکردن به رفتارهای پسندیده اخلاقی، به رغم بیتوجهی به آن از ناحیه طرف مقابل، از جمله مکارم اخلاق است که در تعالیم اسلامی مورد توصیه جدی قرار
گرفته است. امام رضا از پیامبر اینگونه نقل میکند:
به اخلاق نیک آراسته گردید؛ زیرا خدا به اخلاق نیک مبعوثم فرموده است و از مکارم اخلاق این است که انسان گذشت کند از کسی که به وی ستم نموده و بخشش کند به کسی که او را محروم ساخته و صله کند با کسی که با وی قطع نموده و عیادت کند از کسی که به عیادت وی نمیآید.(1)
پیگیریِ عمل به راهکار مورد توافق و نیز بررسی نتایج حاصله، گام بعدی است که باید برداشته شود. این پیگیری دو فایده کلی دارد؛ اول، اینکه برای تعیین کارآیی راه حلها در درازمدت، آنها را وارسی میکنید. گاهی انجام یک توافق، واقعاً مشکل را حل نمیکند. از سوی دیگر، پیگیری باعث پاسخگویی و مسئولیتپذیری میشود. ما بیشتر وقتها، زمانی ایجاد تغییرات را جدی میگیریم که بدانیم در آیندهای نزدیک ارزیابی میشویم. هنگامی که توافقات شکسته میشوند، همسران نسبت به علاقه صادقانه به یکدیگر و کار گروهی، بیاعتماد، ناامید و یا مأیوس میگردند. توافقات شکستهشده و دلایل آن هرچه زودتر باید بازبینی شوند.(2)
در این مرحله باید علاوه بر ارزیابی نتایج مثبت و منفی و دلایل آنها، نقش هریک از طرفین نیز در حصول نتایج مورد بررسی دقیق قرار گیرد.
برخی از همسران در این مرحله فقط کاستیهای طرف مقابل را محاسبه میکنند. حال آنکه در تعالیم اسلامی، ارزیابی عملکرد، بسیار مهم است(1)و حتی از محاسبه عیوب دیگران نیز ضروریتر دانسته شده است.(2)مهم اینکه عمل به توافقات، به هر میزان که تحقق پذیرد، باید ما را به ادامه مسیر دلگرم کند و هرگز نباید ملاک موفقیت توافقات را تحقق کامل و صددرصدی آن به شمار آورد؛ همچنانکه پس از کشف اشکالات، باید مجدداً برای رفع آنها برنامهریزی کرده، براساس آن اقدام کرد.
گاه به رغم تلاش طرفین، نتیجه مطلوبی از گفتوگوها حاصل
1) . قالَ رَسُولُالله : لَا یکونُ الْعَبْدُ مُؤْمِناً حَتَّی یحَاسِبَ نَفْسَهُ أَشَدَّ مِنْ مُحَاسَبَةِ الشَّرِیک شَرِیکهُ وَالسَّیدِ عَبْدَه: بنده مؤمن نخواهد بود، مگر آنکه عملکرد خود را دقیقتر از عملکرد شریکش مورد ارزیابی قرار دهد (مجلسی، بحارالانوار، ج67، ص72).
2) . قالَ رَسُولُالله : طُوبَی لِمَنْ شَغَلَهُ عَیبُهُ عَنْ عُیوبِالنَّاس: خوشا به حال کسی که عیوبش او را از وارسی عیوب دیگران بازدارد (مجلسی، بحارالانوار، ج72، ص229).
نمیشود و یا به هر دلیل، زوجین خود را به حل تعارض قادر نمیبینند. در این مرحله، نوبت به تشکیل محکمه صلح خانوادگی میرسد.
خداوند متعال درباره کارکرد محکمه صلح خانوادگی میفرماید:
و اگر از جدایی و شکاف میان آن دو [همسر] بیم داشته باشید، یک داور از خانواده شوهر و یک داور از خانواده زن انتخاب کنید [تا به کار آنان رسیدگی کنند]. اگر این دو داور، تصمیم به اصلاح داشته باشند، خداوند به توافق آنها کمک میکند؛ زیرا خداوند، دانا و آگاه است [و از نیات همه باخبر است].(1)
این محکمه امتیازاتی دارد که محاکم دیگر فاقد آنند؛ از جمله:
در محیط خانوادگی نمیتوان فقط با مقیاس خشک قانون و مقررات بیروح گام برداشت؛ بنابراین دستور میدهد که داوران این محکمه کسانی باشند که پیوند خویشاوندی به دو همسر دارند و میتوانند عواطف آنان را در مسیر اصلاح تحریک کنند.
در محاکم عادی قضایی، طرفین دعوا مجبورند برای دفاع از
1) . نساء، 35.
خود، هرگونه اسراری که دارند، فاش کنند. به طور قطع اگر زن و مرد در برابر افراد بیگانه، اسرار زناشویی خود را فاش سازند، احساسات یکدیگر را چنان جریحهدار میکنند که اگر به اجبار به منزل و خانه بازگردند، دیگر از آن صمیمیت و محبت سابق خبری نخواهد بود.
داوران در محاکم معمولی غالباً بیتفاوتاند، در حالی که در محکمه صلح فامیلی، حکمین نهایت کوشش را به خرج میدهند تا صلح و صمیمیت در میان این دو برقرار شود و به اصطلاح، آب رفته به جوی بازگردد.
افزون بر موارد پیشگفته، چنین محکمهای هیچیک از مشکلات و هزینههای سرسامآور و سرگردانی محاکم معمولی را ندارد.(1)
نکته مهم آنکه در انتخاب داوران باید به عواطف، سوز، آگاهی، رازداری و اصلاحطلبی آنان توجه کرد.
1) . مکارم شیرازی، ناصر، برگزیده تفسیر نمونه، تحقیق و تنظیم احمدعلی بابایی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1379، ج1، ص398.
برخی مواقع ممکن است حل مسئله نیازمند بهکارگیری تدابیر کارشناسی ویژه بوده، از عهده محکمه صلح خانوادگی خارج باشد. در چنین مواردی میتوان از ظرفیت کارشناسی خارج از محدوده خانواده نیز استفاده کرد و با مشورتگرفتن از مشاوران متعهد و متخصص در جهت حل مشکل به وجودآمده اقدام کرد. طرفین نباید با اعتماد بیش از حد به توانایی خویش، خود را بینیاز از مشاوره بدانند؛ زیرا خداوند متعال یکی از ویژگیهای مؤمنان را مشورت در امور دانسته،(1)حتی پیامبر خود را به مشورتکردن با مردم مأمور کرده است.(2)
لقمان حکیم، پسرش را اینگونه پند میدهد: «به موعظه ملتزم باش و به آن عمل کن؛ چراکه در نزد عاقل، از عسل شیرینتر و نزد سفیه، از بالارفتن پیرمرد بر بلندی دشوارتر است».(3)
عمل به رهنمودهای مشاور، حتی در صورت عملنکردن همسر به آن، باعث میشود علاوه بر حرکت در مسیر تفاهم، طرف مقابل نیز
با ملاحظه نتایج حاصله به شوق آید و به نتایج مشاوره دلگرم شود و به راهنماییهای مشاور عمل کند. شایان ذکر است در مواردی که تعارضات در مراحل ابتدایی باشد، حتی میتوان از نظرات مشاور پیش از تشکیل محکمه صلح خانوادگی نیز بهره برد و با بهکارگیری راهنماییهای مشاور، ضمن حل تعارضات، از پخش موضوع اختلاف در میان بستگان نیز پیشگیری کرد.
ممکن است با انجام همه گامهای پیشگفته، تعارض همچنان باقی بماند. در چنین مواقعی شاید تصور شود تنها راه حل ممکن، جدایی طرفین است؛ ولی از روش تربیتی قرآن کریم استفاده میشود که اگر فرد بتواند نقاط ضعف طرف مقابل را تحمل کند و به رغم نارضایتی از او، با وی به گونهای نیکو معاشرت نماید، خداوند او را از عنایت ویژه خویش بهرهمند خواهد ساخت.
خداوند به آنان که از همسر خود ناخشنودند، میفرماید:
وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ کرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسی أَنْ تَکرَهُوا شَیئاً وَ یجْعَلَاللهُ فیهِ خَیراً کثیراً: و با آنان به طور شایسته رفتار کنید! و اگر از آنها [به جهتی] کراهت داشتید، [فوراً تصمیم به جدایی نگیرید!] چهبسا چیزی خوشایند شما نباشد و خداوند خیر فراوانی در آن قرار
میدهد!(1)
برای آنکه ارزش این شکیبایی روشن شود، پیامبر میفرماید:
کسی که بر بدی اخلاق زنش صبر و شکیبایی نماید، خداوند به او پاداشی مانند پاداش حضرت ایوب بر بلا و گرفتاریش عطا فرماید و زنی که بر اخلاق بد شوهر خود شکیبا باشد، خداوند به او مثل پاداش آسیه دختر مزاحم [همسر فرعون] را عطا فرماید.(2)
معاشرت پسندیده پیامبران، امامان و بزرگان با همسرانی که موجبات آزار آنها را فراهم میساختهاند، الگوی تعامل با همسر ناسازگار در پرتو تعلیمات اسلامی است که البته نتایج درخشانی به همراه دارد.
نقل شده است که بوعلیسینا که آوازه شیخ ابوالحسن خرقانی را شنیده بود، برای ملاقات وی عازم خرقان شد. هنگامی که به منزل شیخ رسید، او به قصد هیزمآوردن رفته بود. پرسید: شیخ کجاست؟ زنش گفت: آن دروغگوی کافر را برای چه میخواهی؟ همچنین، آن زن که منکر
1) . نساء، 19.
2) . قَالَالنَّبِی : مَنْ صَبَرَ عَلَی سُوءِ خُلُقِ امْرَأَتِهِ أَعْطَاهُاللهُ مِنَالْأَجْرِ مَا أَعْطَی أَیوبَ عَلَی بَلَائِهِ وَ مَنْ صَبَرَتْ عَلَی سُوءِ خُلُقِ زَوْجِهَا أَعْطَاهَا اللهُ مِثْلَ ثَوَابِ آسِیةَ بِنْتِ مُزَاحِم (طبرسی، حسن، مکارمالاخلاق، قم: شریف رضی، 1370، ص213).
شیخ بود، در حق او بسیار جفا کرد و سخنان اهانتآمیز دربارهاش گفت.
بوعلیسینا با حالت تعجب، عزم صحرا کرد تا شیخ را ببیند. شیخ را در حالی دید که خرواری هیزم بر شیری نهاده، میآورد. بوعلیسینا پریشان شد و گفت: ای شیخ! این چه حالت است؟
گفت: آری! تا ما بار چنان گرگی نکشیم - یعنی زن - شیری چنین بار ما نکشد.(1)
در صورتی که با انجام مراحل حل تعارض، توفیقی برای رفع اختلاف حاصل نشد و تحمل کاستیهای همسر نیز ممکن نبود، شاید چاره کار چیزی جز جدایی همسران نباشد؛ زیرا سازگاری تا جایی جایز است که موجبات ارتکاب گناه را فراهم نسازد؛ ولی دستور اخلاقی قرآن آن است که حتی جدایی زوجین نیز باید به گونهای اخلاقی و پسندیده صورت پذیرد. آنگاه که به دلیل دنیاطلبی، برخی از همسران پیامبر گلایه و شکوه از ایشان را آغاز نمودند، خداوند متعال در مقام تهدید آنان فرمود: «ای پیامبر! به همسرانت بگو: اگر شما زندگی دنیا
1) . عطار نیشابوری، فریدالدین، تذکرةالأولیاء، تهران: انتشارات صفیعلیشاه، 1374، ص578-579 (با اندکی تصرف).
و زرق و برق آن را میخواهید، بیایید با هدیهای شما را بهرهمند سازم و شما را به طرز نیکویی رها سازم!».(1)رفتار شایسته با همسر، در مواردی که تعارضات اساسی وجود داشته باشد، راههای پیشین مؤثر نیفتد و چارهای جز طلاق نباشد، از جمله اموری است که در آیات متعدد قرآن کریم مورد توجه قرار گرفته است.(2)
از اینکه در مرحله نهایی تعارض و اختلاف همسران یعنی طلاق و جدایی، تأکید بر رفتار نیکو و پسندیده شده است، مشخص میشود که قطعاً در مراحل پیشین، رفتار شایسته با همسر از لوازم سبک زندگی اسلامی با همسر به شمار میرود.
در اینجا مراحل ذکرشده در قالب یک مثال در جدولی ارائه میگردد. در صورتی که مرد به دلیل مشکلات اقتصادی توانایی خرید یا اجاره مسکن را نداشته، به سکونت در منزل پدری ناچار باشد و از سوی دیگر، همسرش حاضر به سکونت در آن منزل نباشد، تعارض میان همسران اتفاق میافتد. در چنین موقعیتی، انجام مراحل ذیل توصیه میشود:
تصویر
تصویر
برای حل اختلافات همسران، پیمودن مراحل ذیل شایسته است:
روشنکردن مسئله؛
مشخصکردن جزئیات مسئله؛
جستوجوی راه حلهای ممکن؛
ارزیابی راه حلها و انتخاب مناسبترین راه؛
تقسیم و برنامهریزی کارها؛
عمل براساس راه حل برگزیده؛
پیگیری و محاسبه نتایج؛
تشکیل محکمه صلح خانوادگی؛
بهرهگیری از مشاوران متعهد و متخصص؛
معاشرت نیکو با همسر نامطلوب؛
جدایی پسندیده (در صورت نتیجهبخشنبودن مراحل پیشگفته).
عباس پسندیده، رضایت زناشویی، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث (سازمان چاپ و نشر)، 1391.
علی حسینزاده، مهارتهای سازگاری، قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، 1388.
علی حسینزاده، همسران سازگار، قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، 1391.
مجتبی حیدری، هوای فاصله سرد است (خداحافظی با اختلافات خانوادگی)، تنظیم: محمدمهدی عباسی آغوی، قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، 1391.
زهره شیری، مهارت حل تعارض (برای همسران)، تهران: سازمان بهزیستی کشور (اداره کل روابط عمومی)، 1387.
نانسی گود، زندگی با همسر کجمدار (راهنمای سازگاری زناشویی برای زنان)، مترجم: فروزنده داورپناه، تهران: جوانه رشد، 1384.
علیاکبر مظاهری، نبرد بیبرنده، قم: خادمالرضا، 1389.
تصویر
