مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان مهدویت گونه شناسی سبک شناسی و شاخصه شناسی

مشخصات کتاب

سرشناسه:عرفان، امیرمحسن، ۱۳۶۲ -

عنوان و نام پدیدآور:مواجهه ائمه علیهم‌السلام با مدعیان مهدویت : گونه‌شناسی، سبک‌شناسی و شاخصه‌شناسی/امیرمحسن عرفان.

مشخصات نشر:قم: حوزه علمیه قم، مرکز تخصصی مهدویت، ۱۳۹۵.

مشخصات ظاهری:۲۷۴ ص.

شابک:۱۰۰۰۰۰ ریال: 978-600-8372-00-4

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

موضوع:مهدویت -- مدعیان

موضوع:Mahdism -- *Claimers

موضوع:ائمه اثناعشر

موضوع:Imams (Shiites)

موضوع:مهدویت-- دفاعیه‌ها و ردیه‌ها

موضوع:Mahdism -- Apologetics works

شناسه افزوده:حوزه علمیه قم. مرکز تخصصی مهدویت

رده بندی کنگره:1395 9م4ع/6/224 BP

رده بندی دیویی:۲۹۷/۴۶۲

شماره کتابشناسی ملی: ۴۲۲۹۸۱۵

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

مواجهة ائمه علیهم السلام با مدعیان مهدویت

گونه‌شناسی، سبک‌شناسی و شاخصه‌شناسی

امیرمحسن عرفان

مواجهة ائمه علیهم السلام با مدعیان مهدویّت (گونه‌شناسی، سبک‌شناسی و شاخصه‌شناسی)

 مؤلف: امیرمحسن عرفان

 ناشر: انتشارات مرکز تخصصی مهدویّت

 صفحه‌آرا: عباس فریدی

 طراح جلد: حسن مختاری

 نوبت چاپ: اول/ پاییز 1394

 شابک: 4-00-8372-600-978

 شمارگان: هزار نسخه

 قیمت: 10000 تومان

تمامی حقوق© محفوظ است.

کد فایل0290070-4

فهرست مطالب

سخنی با خواننده9

مقدمه11

فصل اول: کلیات17

کلیات تحقیق18

یک. تبیین مسئله18

دو. ضرورت تحقیق19

سه. روش تحقیق20

چهار. هدف تحقیق21

پنج. بررسی منابع22

شش. پیشینه‌شناسی پژوهش32

مستشرقان و مدعیان دروغین مهدویت35

فرایندشناسی مطالعة تاریخی پیرامون مدعیان دروغین40

بایسته‌های پژوهش در عرصة مدعیان دروغین مهدویت43

فصل دوم: گونه‌شناسی مدعیان دروغین مهدویت47

ضرورت بازشناسی تنوعات مدعیان دروغین مهدویت48

یافته‌های تحقیق در گونه‌شناسی مدعیان دروغین مهدویت49

یک. تنوعات مدعیان دروغین مهدویت براساس نوع ادعای دروغین49

دو. انواع مدعیان دروغین براساس ماهیت ادعای طرح شده67

سه. گونه‌گونی مدعیان دروغین براساس مذهب مدعی76

چهار. انواع مدعیان دروغین به لحاظ سرانجام ادعا85

پنج. تنوعات مدعیان دروغین به لحاظ دامنة جغرافیایی و جمعیتی ادعای آنان100

شش. گونه‌گونی مدعیان دروغین به لحاظ شخص ادعا کننده107

هفت. تنوعات مدعیان دروغین به لحاظ مقطع تاریخی طرح ادعا116

فصل سوم: سبک‌شناسی و شاخصه‌شناسی مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان مهدویت145

ضرورت‌شناسی بحث146

چارچوب مفهومی147

بازنمایی سبک مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت148

یک. مدیریت دفعی در مرحله پیشینی (مرحلة قبل از بحران)150

دو. مدیریت رفعی در مرحله پسینی (مرحلة بعد از بحران)209

شاخصه‌شناسی مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت242

یک. غلبه پیشگیری بر درمان (واقعیت‌نگری)243

دو. تقدم مواجهه با علت بر معلول (اولویت مواجهه با جهل بر جاهل)243

سه. رویکرد فرصت‌ساز به تهدید مدعیان دروغین (تبدیل تهدید مدعیان دروغین به فرصت تبیین و تفسیر اندیشه مهدویت)245

چهار. تلاش برای هدایت شبهه‌زدگان (تمییز میان شبهگر و شبهه‌زده)246

پنج. قاطعیت در تصمیم گیری و برخورد با شبهه‌گر246

نتیجه گیری251

کتابنامه255

چکیده عربی272

چکیده انگلیسی273

سخنی با خواننده

بایستگی تحقیق دقیق، جامع و منسجم، پیرامون زیرساخت‌های اندیشه مهدویت و ضرورت پرداخت علمی و روزآمد به پیامدهای باورداشت آموزه مهدویت، به فراخور شرایط کنونی و در خور این رستخیز عظیم، و نیز لزوم آسیب‌شناسی در حوزه رویکرد به آموزه مهدویت، به منظور تبیین عرضه صحیح و دفاع معقول از اندیشه مهدویت و زدودن پیرایه‌های موهوم و موهون از ساحت قدسی این اندیشه از رسالت‌های تأسیس مرکز تخصصی مهدویت می‌باشد. مرکز تخصصی مهدویت که بیش از یک دهه در راستای خدمت به معارف مهدوی تأسیس گشته اینک بر آن است تا با بهره‌گیری از تلاش‌های خالصانة جمعی از پژوهشگران افق‌های جدیدی را فراروی علاقه‌مندان بگشاید.

از جمله اهداف معاونت پژوهش مرکز تخصصی مهدویت، پژوهش و کاوش پیرامون مدعیان دروغین مهدویت است. مطالعات پیرامون مدعیان دروغین مهدویت دائماً با موضوعات فربه و اندیشه‌خیزی پیوند می‌یابد. موضوعاتی چون: سیر تطور ادعای مهدویت از سوی مدعیان، عوامل پیدایش ادعا، چرایی گرایش مردم به مدعیان، ترفندشناسی مدعیان در جذب مردم، چرایی امتداد تاریخی یا عدم آن، پیامدهای ادعا، سنخ شناسی منابع مورد استناد مدعی و طرفداران وی، راهکارهای تقابل با مدعیان و …. دغدغه پیگیری چنین موضوعاتی نیز تنها به علاقه‌مندان مطالعه در عرصه مدعیان محدود نمی‌باشد بلکه هر کس به تتبع در راستای تقابل با جریان‌های انحرافی علاقه‌مند است، بناگزیر با آن سر و کار

خواهد یافت. اخذ روی‌آورد «میان رشته‌ای» و کاربست «مطالعات تطبیقی» در تبیین چنین موضوعاتی مهم می‌نماید.

معاونت پژوهش مرکز تخصصی مهدویت با اذعان به مسئولیت خطیر تقابل با مدعیان دروغین مهدویت، تدوین آثاری در این زمینه را در دستور کار خود قرار داده است. کتاب حاضر با عنوان «مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان مهدویّت» از جمله این دست از آثار است که به همت حجت‌الاسلام و المسلمین امیرمحسن عرفان از پژوهش‌گران مرکز تخصصی مهدویت که پیش از این، تحقیقاتی را در این عرصه به فرجام رسانده‌اند، فراهم آمده و پس از طی مراحل ارزیابی و اعمال ملاحظات ارزیابان محترم در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌گیرد.

مؤلف محترم در این اثر می‌کوشد با هدف نهادینه‌سازی رویکرد کیفی به موضوع مدعیان دروغین مهدویت، ضمن گونه‌شناسی مدعیان دروغین مهدویت، سبک و شاخصه‌های مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت را بررسی کند.

در این‌جا، فرصت را مغتنم می‌شماریم و مراتب تشکر و امتنان فراوان خویش را از جناب حجت‌الاسلام و المسلمین مجتبی کلباسی مدیر محترم مرکز تخصصی مهدویت که بستر انجام این پژوهش را فراهم آورد و استاد گرانقدر و بزرگوار جناب آقای دکتر نعمت‌الله صفری فروشانی که فطانت و نکته‌سنجی‌های ایشان، مایه اتقان و استواری کار شد اعلام می‌داریم.

امید است انتشار این اثر به شکل حاضر، گام نخست برای ارائه آثاری دیگر به شکلی کامل‌تر و انجام پژوهش‌های دیگر در این حوزه باشد. امید آن داریم انتشار این کتاب مورد رضایت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف قرار گیرد و برای همه شیفتگان و طالبان معارف دینی مفید واقع شود.

مهدی یوسفیان آرانی

معاون پژوهش مرکز تخصصی مهدویت

مقدمه

موضوع مدعیان دروغین مدتی است که با اهمیتی فزاینده مورد توجه قرار گرفته است. همگام با توسعة تحلیل‌ها پیرامون این موضوع، نگرش تاریخی به مدعیان دروغین نیز گسترش یافته است. آنچه در این پژوهش‌ها کمتر مورد کاوش قرار گرفته بازترسیم تنوعات جوهرین مدعیان دروغین مهدویت و رفتارشناسی ائمه علیهم السلام در مواجهه با آنان است که به نظر می‌رسد در رویکرد به مدعیان دروغین مهدویت اثرگذار باشد.

آن‌چه که بحث از مدعیان دروغین را دارای اهمیت می‌کند گسترة زمانی و جغرافیایی مدعیان دروغین مهدویت است. ⁽¹⁾از حیث زمانی، تاریخ مدعیان دروغین

مهدویت از صدر اسلام آغاز می‌شود و هم‌اکنون نیز با این پدیده مواجه هستیم. از حیث جغرافیای ظهور مدعیان دروغین باید گفت که مدعیان دروغین مهدویت تقریباً در تمامی جغرافیای اسلامی یافت می‌شوند. برای نمونه در اندلس احمد بن معاویه (280ق)، ⁽¹⁾در سودان مهدی سودانی (1880م)، ⁽²⁾در هند سیدمحمدجونپوری (910ق)، در یمن ناصربن محمد عیانی (1062م)، در بلخ میرزا ملاجان بلخی (890ق)، در بخارا شیخ عبدالقدیر بخارایی (900ق)، ⁽³⁾در ایران علی‌محمد شیرازی (1266ق)، در عربستان محمد بن عبدالله قحطانی (1400ق) ادعای مهدویت داشتند.

شاید اذعان به این حقیقت چندان مشکل نباشد که وجود مدعیان دروغین مهدویت در گسترة تاریخ اسلام و جغرافیای اسلامی خود نشان‌گر اصالت و رسوخ اندیشه مهدویت در ذهن مسلمانان است. ⁽⁴⁾

هر چند هنوز زوایا و ابعاد زیادی از پدیدة مدعیان دروغین مهدویت ناگفته و یا نامکشوف مانده، اما- برخلاف گذشته- اکنون داده‌های علمی قابل توجهی دربارة این موضوع در اختیار است.

آن‌چه شایان توجه می‌باشد این است که مدعیان دروغین مهدویت، با وجود همانندی و هم‌سویی بیشتر مصادیق آن در گسترة تاریخ اسلام، در ذات خود یکی نیستند، بلکه به لحاظ ماهوی و نیز لحاظ جانبی، طیفی از ادعاهای متفاوت را تشکیل می‌دهند. این نوشتار، خواهد کوشید ضمن ارائه تنوعات مدعیان دروغین، اصالت اندیشه مهدویت را، در پرتو آن آشکار سازد.

در فصل اوّل این نوشته با عنوان کلیات به موضوعاتی نظیر طرح تحقیق، مستشرقان و مدعیان دروغین مهدویت، فرایندشناسی مطالعة تاریخی پیرامون مدعیان دروغین مهدویت و بایسته‌های پژوهش در عرصة مدعیان دروغین پرداخته شده است.

در فصل دوّم این جستار کوشیده شده تا داده‌های لازم، از منابع مختلف پیرامون گونه‌شناسی مدعیان دروغین مهدویت جمع‌آوری شود. نتایج حاصل از

تحلیل و ترکیب داده‌های جمع‌آوری شده نشان می‌دهد که مدعیان دروغین مهدویت بسته به ملاحظاتی چند، به انواعی تقسیم می‌شوند که این ملاحظات عبارتند از: نوع ادعا، ماهیت ادعا، مقطع تاریخی طرح ادعا، مذهب مدعی، سرانجام ادعا، شخص ادعا کننده و دامنة جغرافیایی یا جمعیتی ادعا.

بی‌گمان، موارد پیش‌رو، همة انواع موجود و صور محتمل در مدعیان دروغین نیست؛ با مطالعه و تأمل بیشتر در این موضوع، و با ملاحظات مختلف، می‌توان به تنوعات بیشتری دست یافت، یا فرض‌های قابل مطالعة زیادتری را در آن اندیشید. ناگفته نماند که در این فصل مقطع زمانی خاصی در گونه‌شناسی مدعیان مدنظر نیست.

در فصل سوّم این پژوهه نیز تلاش شده سبک مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت واکاوی شود. یافته‌های نگارنده نشان می‌دهد سنخ مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت از سنخ مدیریت بحران بوده است. درگونه‌شناسی مدیریت ائمه علیهم السلام در تقابل با مدعیان با دو گونه مدیریت دفعی و رفعی مواجه می‌شویم. در مدیریت دفعی در مرحله پیشینی (مرحلة قبل از بحران)؛ ائمه علیهم السلام با برجسته‌سازی نقاط مهم و کاربردی آموزه مهدویت، گفتمان‌سازی برای جلوگیری از انحراف، تبارشناسی دقیق مهدی موعود، زدودن دستاویز مدعیان (ازبین بردن بهانه‌ها)، پیش‌بینی ادعای مدعیان (پرده‌برداری از توطئه مدعیان) و ارائه معیارهای تشخیص درصدد جلوگیری از پیدایش مدعیان بودند. ائمه علیهم السلام در مدیریت رفعی در مرحله پسینی (مرحلة بعد از بحران) با زدودن شک و تردید در امر امامت و وکالت، مناظره با مدعیان دروغین و نقد منصفانه آنان، تلاش برای هدایت مدعیان و اتمام حجت با آنان و اعلام انزجار از مدعیان دروغین مهدویت و برخورد قاطع با آنان درصدد کاهش تأثیرگذاری مدعیان بودند.

در پایان نیز شاخصه‌های مدیریتی ائمه علیهم السلام در مواجهه با مدعیان بررسی می‌شود. در این زمینه «غلبة پیشگیری به جای درمان»، «رویکرد فرصت‌ساز» و «قاطعیت در تصمیم‌گیری» یافته‌های تحقیق در این زمینه است.

به هر حال، آن‌چه در این مجموعه آمده، همة سخن نگارنده در این زمینه نیست؛ موضوعات تحلیلی دیگری نیز در این زمینه مطمح نظر راقم این سطور بود که فرصت فراخ‌تری را می‌طلبد؛ باشد که در آینده‌ای نه چندان دور، این امید نیز برآورده شود.

در پایان لازم می‌دانم از مدیران محترم مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم به ویژه معاون محترم پژوهش حجت الاسلام و المسلمین دکتر مهدی یوسفیان آرانی که زمینة انجام چنین کاری را برایم فراهم ساخته و با اشراف و پیگیری در سامان‌یابی و به ثمر نشستن این اثر تلاش کردند قدردانی کنم.

استاد بزرگوار و گرانقدر جناب آقای دکتر نعمت‌الله صفری فروشانی نگارنده را رهین منت خود دارد که با سماحت و بزرگواری، در نگارش این نوشتار نهایت همراهی و مساعدت را مبذول کردند. ایشان پیشنهادهای ارزشمندی برای بهبود کار عرضه کردند و مرا در این کار دل دادند. راقم این سطور خود را مدیون سال‌هایی می‌داند که در محضر ایشان شاگردی کرده است. امید که این شاگرد به کوشش خویش، بخشی از آن همه بزرگواری‌های آموزگارانش را برآورده باشد.

از استاد بزرگوار جناب آقای دکتر محمدحسین دانش‌کیا و دوست گرانقدرم جناب آقای دکتر سید روح الله پرهیزکاری نیز سپاسگزارم، زیرا آن‌چه در این گفتار در باب سبک‌شناسی مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین به قلم آمد، ثمره بذری است که ایشان در ذهن راقم این سطور افکندند.

از دوستان نیک‌اندیشم در کتابخانة مرکز تخصصی مهدویت حجج اسلام آقایان حسینعلی منتظری و محمدکاظم آخوندی نیز برای شکیبایی فراوانشان صمیمانه متشکرم. توفیق، بهروزی و شادکامی همة این عزیزان خواستة قلبی این کمترین است. تقریری که از این قلم تراویده، آن‌گاه قوام و کمال می‌یابد که از نقد ثاقب و صائب محروم نماند.

و آخر دعوانا ان‌الحمدلله ربّ العالمین

امیرمحسن عرفان

فصل اول: کلیات

اشاره

کلیات تحقیق

یک. تبیین مسئله

این جستار دو وظیفه مهم و اساسی را بر عهده دارد؛ یکی بازترسیم تنوعات جوهرین مدعیان دروغین مهدویت و دیگری رفتارشناسی ائمه علیهم السلام در مواجهه با مدعیان دروغین مهدویت. نکتة اساسی در خور یادکرد این است که اگر بخواهیم همة آن‌چه را که در موضوع گونه‌شناسی مدعیان دروغین مهدویت قابل طرح و بررسی است شماره کنیم، بی‌گمان فهرست طویلی را باید ترتیب دهیم؛ اما چنان‌چه بنا باشد مهم‌ترین و کلی‌ترین مباحث مطرح و یا قابل بررسی را در چنین مطالعه‌ای در نظر آوریم، شاید بتوان آن‌ها را در این چند پرسش خلاصه کرد. این پرسش‌ها به قرار زیر است:

ادعای مدعیان دروغین مهدویت در همة موارد به یک صورت واحد است یا انواعی دارد؟ این تنوعات در چیست و چگونه می‌توان آنها را دسته‌بندی کرد؟ تا چه حد این ادعاها، مشترک یا متفاوتند؟ پیامد یا سرانجام ادعای مدعیان دروغین به چه نحو بوده است؟ شخص ادعاکننده چه کسی بوده است؟ نوع ادعای مدعیان چگونه بوده است؟ ماهیت ادعای مدعیان به چه نحو بوده است؟ تفاوت‌ها و تمایزات میان مدعیان دروغین مهدویت تا بدان حد جوهری و بنیادین است که باید شباهت‌های میان مدعیان را صرفاً ظاهری و در پوسته و قالب دانست، یا

تمایزها را باید فرعی و کم‌اهمیت شمرده، در جستجوی امری مشترک و جوهری در همة مصادیق مدعیان دروغین برآمد؟

این جستار برای پاسخ‌گویی به این پرسش که سبک مواجهه امامان معصوم علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت به چه نحوی بوده است؟ تأکید دارد که سبک مواجهه آنان با مدعیان دروغین از سنخ «مدیریت بحران» بوده است. بدین معنا که ائمه علیهم السلام در مقابله با مدعیان دروغین به دنبال اتخاذ تصمیماتی بودند که به کاهش روند پیدایش مدعیان و کنترل و رفع آنان بیانجامد. در این راستا با دو گونه «مدیریت دفعی در مرحلة پیشینی» و «مدیریت رفعی در مرحلة پسینی» از سوی امامان معصوم علیهم السلام در مواجهه با مدعیان روبرو می‌شویم. در ادامه سازوکارهای ائمه علیهم السلام در هر قسمت بررسی می‌شود.

دو. ضرورت تحقیق

بحث و گفتگوی علمی دربارة مواجهه و تقابل با مدعیان دروغین و احکام و عوارض آن، از چند منظر برای جامعة اسلامی ما، اصالت و اهمیت دارد:

اول این‌که اندیشة اصلاح، ارتقا و رشد فرهنگی در عرصة آموزه مهدویت برای پیشگیری از پیدایش مدعیان دروغین مهدویت، دست‌کم به دو پیش‌فرض نیازمند است: یکی این‌که وضعیت کنونی تقابل و مواجهه با مدعیان دروغین، دچار کاستی‌ها، اشکالات و نارسایی‌هایی است که باید اصلاح شود و تغییر یابد؛ دیگر این‌که تصوری ذهنی برای وضعیت مطلوب و سامان یافته، وجود داشته و بایستگی‌های رویکرد مطلوب تعیین شده باشد. در حالی که پیش‌فرض نخست، بدیهی و وجدانی تلقی می‌شود، دومین پیش‌فرض در هاله‌ای از ابهام و اختلاف نظر قرار دارد.

از سویی دیگر چون ژرف بنگریم سؤالات دربارة مدعیان دروغین مهدویت سلسله‌مراتبی دارند، به طوری که تا پایین‌ترین سؤالات و نیازها برآورده نشوند

سؤالات رتبه دوم بروز نمی‌کنند. عدم توجه به سلسله مراتب نیازها و غفلت از این که مهم‌ترین نیازها، کمبود و کاستی‌های موجود در تقابل با مدعیان دروغین چیست، خود یکی از مصادیق عدم تمییز «مسئله» از «مسئله‌نماها» است و با واقع‌نگری منافات دارد.

سوم این‌که، توجه به الزامات تقابل با جریانات انحرافی به طور عام و مدعیان دروغین مهدویت به طور خاص متناسب با اقتضائات فرهنگ اسلامی بسیار مهم است. معنای اندیشه‌ورزی و نظریه‌پردازی در این حوزه، صورت‌بندی یک «انگاره» ⁽¹⁾و «رهیافت» ⁽²⁾متفاوت است؛ چرا که لازمة تقابل و مواجهه با مدعیان دروغین، برآمدن و برگرفتن مبانی، مبادی، روش‌ها، غایات و پاسخ‌های فرهنگی از متن معارف نظری و تفکر اسلامی است. این روند، جریان‌های بیدارگر را واجد هویت مستقل و متفاوتی می‌کند. یکی از گام‌های اولیه و اساسی در زمینة اندیشه‌ورزی در حوزة تقابل با مدعیان، رجوع به سیرة ائمه علیهم السلام و تبیین فرهنگ معیار از نظرگاه ائمه علیهم السلام است. خوانش مبسوط و ساختارمند سبک تقابل ائمه علیهم السلام با مدعیان در این چارچوب و تلقی، معنا و ضرورت می‌یابد.

سه. روش تحقیق

پژوهش حاضر از آن‌جا که به دنبال کشف تنوعات گوناگون مدعیان دروغین مهدویت و سبک‌شناسی مواجهه امامان معصوم علیهم السلام با آنان است، تحقیقی توصیفی - تحلیلی به حساب می‌آید. در این شیوه از پژوهش محقق به دنبال ماهیت چیستی و چگونگی مطلب، پدیده، متغیر یا شیء می‌باشد. به عبارتی پژوهش‌های این چنینی واقعیت موجود را کشف می‌کنند و به لحاظ آن‌که تحلیلی

نیز هست به تشریح و تبیین دلایل چگونه بودن و چرایی وضعیت مسئله و ابعاد آن می‌پردازد. ⁽¹⁾تبیین منطقاً مسبوق به توصیف است و توصیف باید دقیق، مستند و مستدل باشد. ⁽²⁾

در این نوشتار اطلاعات مورد نیاز و مرتبط در زمینه مدعیان دروغین مهدویت گردآوری و استخراج شده است و در ادامه براساس روش «مطالعه پژوهشی» که روشی جهت‌دار، سؤال‌محور و مطالعه‌ای انتقادی است به بیان مسئله پژوهش پرداخته شده است.

مطالعة مبتنی بر به کارگیری ابزارهای منطقی و رهیافت تحلیلی در دین‌پژوهی را «روی‌آورد تحلیلی» می‌خوانیم. این روی‌آورد در برابر بررسی‌های تجربی، پسینی، مشاهده‌ای و درون‌دینی قرار دارد. این رهیافت، سابقه‌ای بسیار طولانی در مطالعات دینی در فرهنگ اسلامی دارد. ⁽³⁾

چهار. هدف تحقیق

از جمله اهداف این پژوهه، بازشناسی مدخلی نوین در واکاوی و کاوش پیرامون مدعیان دروغین مهدویت می‌باشد. بدیهی است که مدعیان دروغین را می‌توان از زوایای گوناگون به بحث گذاشت. گونه‌شناسی مدعیان دروغین نیز یکی از این زوایا می‌باشد. تحقیق حاضر را می‌توان کمکی به بازترسیم تنوعات جوهرین مدعیان دروغین مهدویت دانست. با کنار هم آوردن گونه‌ها و تنوعات مدعیان دروغین مهدویت، زمینه برای روی‌آورد عالمانه به این موضوع فراهم می‌شود. از سویی دیگر، در پرتو تبیین وجوه گونه‌گونی و تنوعات مدعیان دروغین مهدویت، و

با قدری تأمل و تعمق در سطح و مستوای این تمایزات، قوت و غنای اندیشه مهدویت و اصالت آن روشن می‌گردد.

از سویی دیگر رفتارشناسی ائمه علیهم السلام در مواجهه با مدعیان دروغین مهدویت، به نوعی منعکس‌کننده جلوه‌های مدیریت اسلامی در مواجهه با بحران‌ها است. در این زمینه نحوة مواجهه‌ای که ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت به عنوان واقعیتی انکارناپذیر داشتند بیان‌گر عملکرد عینی سبک خاصی از مدیریت الهی و گرفتن بهترین تصمیمات و موضع‌گیری‌ها، متناسب با شرایط و مقتضیات می‌باشد که تحقیق پیرامون آن می‌تواند به شاخص‌ها و اصول موضوعه سازگار و متناسب با اعتقادات در مراحل مختلف فرآیند‌های برنامه‌ریزی منجر شود.

پنج. بررسی منابع

مقصود از بررسی منابع مدعیان دروغین مهدویت، تألیفات و تصنیفاتی هستند که در عصر مدعیان دروغین یا زمانی نزدیک به آنان به رشته تحریر درآمده است. ⁽¹⁾یاد‌کرد این نکته ضروری است که اطلاعات مربوط به مدعیان دروغین مهدویت و راه شناخت همه جانبه و عالمانة آن‌ها، نباید تنها بر این آثار مبتنی باشد. آگاهی به تاریخ مدعیان دروغین را نمی‌توان تنها در این آثار جستجو کرد. پس بر پژوهش‌گران علاقه‌مند به این موضوع لازم است به مجموعه‌ای از آثار تاریخی، ادبی، ⁽²⁾شخصیت‌نگاری، حدیثی، کلامی، و حتی آثار مربوط به شناخت

مکان‌ها و جغرافیا ⁽¹⁾مراجعه کنند. به نظر می‌رسد منابع کهن در موضوع مدعیان دروغین را بتوان در چند گروه کلی، منابع حدیثی- کلامی، منابع تاریخی، منابع رجالی، منابع فرقه‌شناسی و تک‌نگاری‌ها تقسیم کرد.

منابع حدیثی- کلامی: رساله‌ها و کتاب‌های حدیثی شیعه که به طور خاص در حوزه مهدویت نگاشته شده بسیار فراوان است؛ انبوهی از این منابع تنها نامشان در کتاب‌های «فهرست» و «رجال» آمده است و خیلی از این کتاب‌ها به دست ما نرسیده است. ⁽²⁾

اما سه کتابی که تا به امروز، در این زمینه کتابِ مرجع محسوب می‌شود؛ عبارتند از: «الغیبة» نگاشتة ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن جعفر نعمانی معروف به ابن ابی زینب (م 360ق) از محدثان دورة غیبت صغری؛ و کتاب «کمال‌الدین و تمام‌النعمة» ⁽³⁾تألیف محمد بن علی بن بابویه معروف به شیخ صدوق (م381ق) و

کتاب «الغیبة» نوشته شیخ طوسی (م460ق).

نعمانی در کتابش بنا را بر نقل روایات می‌گذارد و به ندرت توضیحی از خود اضافه می‌کند، نعمانی از نخستین عالمان شیعی است که با استفاده از روایات فراوانی که دو غیبت برای حضرت حجّت عجل الله تعالی فرجه الشریف پیش‌بینی کرده‌اند، به تطبیق آن به دوران حضور سفیران در غیبت صغری و دوران عدم حضور سفیران خاص پرداخته است. وی روایات فراوانی را از «ابن‌عقده»، «محمد بن همام»، «احمد بن هوذه» و «علی بن احمد بندیجی» نقل می‌کند که در فهرست‌نگاری‌ها نامی از آنان نیست. ⁽¹⁾تألیف این کتاب گویا به سال 342ق به پایان رسیده، نعمانی این کتاب را در 26 فصل سامان داده است. ⁽²⁾

محتوای کتاب شیخ صدوق نیز از این جهت ارزشمند است که شیخ صدوق بر منابع اصلی شیعه (الأصول) که قبل از سال 260ق گردآوری شده دسترسی داشته است؛ لذا وی در مواردی خواننده را به نویسندگانی چون «حسن بن محبوب»، «فضل بن شاذان»، «حسن بن سماعه»، «صفار حمیری» و «ابن بابویه» ارجاع می‌دهد. ⁽³⁾اهمیت ویژه کتاب شیخ صدوق در نقل آرا و سخنان ابو جعفر محمد بن عبدالرحمان ابن‌قبه رازی (متوفی قبل از 319ق) است. ⁽⁴⁾دانسته‌های ما درباره این عالم امامی به نکاتی محدود است که ابن‌ندیم ⁽⁵⁾و نجاشی ⁽⁶⁾آورده‌اند. شیخ صدوق از

کتاب‌های او چون نقض کتاب الاشهاد ابو زید علوی ⁽¹⁾و النقض علی ابی‌الحسن علی بن احمد بشار مطالبی نقل می‌کند. ⁽²⁾

از دیگر جنبه‌های با اهمیت این کتاب نقل برخی توقیعات صادر شده از ناحیه مقدسه است. شیخ صدوق برخی از مطالب این بخش کتاب را از متون کهن‌تر و گاه به نحو شفاهی از برخی مرتبطان با سفیران اربعه نقل کرده است. ⁽³⁾

این نکته افزودنی است که یکی از متون کلامی که تنها به واسطة نقل شیخ صدوق در کتاب کمال‌الدین از آن اطلاع داریم، کتاب التنبیه فی الإمامة تألیف متکلم نامدار امامی عصر غیبت صغری، ابوسهل اسماعیل بن علی بن اسحاق نوبختی (م311ق) است. ⁽⁴⁾اهمیت کتاب التنبیه، اطلاعات مهمی است که در باب وکلای اربعه و توقیعات در بردارد. قدیمی‌ترین گزارش درباره توقیعات، گفته ابوسهل نوبختی است. شیخ صدوق در کتاب کمال‌الدین در واقع خواسته است که با آن‌چه مخالفان شیعه در موضوعات غیبت پیامبران یا طول عمر افراد یا … گزارش کرده‌اند بر آنان احتجاج کند و گاه تصریح می‌کند که این اخبار شگفت‌تر از غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است؛ ولی تعجّب است که چگونه مخالفان آن‌را پذیرفته ولی غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را انکار می‌کنند. ⁽⁵⁾

کمتر از صد سال بعد از شیخ صدوق، کتاب دیگری با نام الغیبة، به قلم شیخ طوسی (م460ق) در قرن پنجم تألیف گردید که به لحاظ شکلی شباهت زیادی با کمال‌الدین دارد، ولی به لحاظ محتوایی با آن متفاوت است. شیخ طوسی این

کتاب را در سال 447ق نگاشته است. ⁽¹⁾اهمیت این کتاب در استناد جستن مؤلف به براهین عقلی و نیز روایات ⁽²⁾در اثبات غیبت است. در حالی که کتاب‌های پیش از شیخ طوسی با رویکردی روایی و در برخی موارد با رویکردی صرفاً عقلی نگاشته شده بودند. برای نمونه شیخ مفید در کتاب الفصول العشرة فی الغیبة و سید مرتضی در کتاب المقنع تنها از مباحث عقلی (کلامی) بهره جسته‌اند. ⁽³⁾شیخ طوسی در کتابش به منابعی که از آن‌ها بهره جسته اشاره می‌کند. برخی از آن‌ها عبارتند از: کتاب الغیبة ⁽⁴⁾و الاوصیاء، ⁽⁵⁾نوشته شلمغانی، فی نصرة الواقفه ⁽⁶⁾نوشته ابومحمد علی بن احمد علوی موسوی، الذخیرة ⁽⁷⁾و المقنع ⁽⁸⁾نوشته سیدمرتضی و الغیبة ⁽⁹⁾نوشته فضل بن شاذان نیشابوری (م 260ق).

این کتاب، کتابی مناسب پیرامون فرقه‌های شیعی و موضوع مدعیان دروغین

است. هم از این‌رو که وی متعرض ابطال این فرقه‌هاست، و هم از این جهت که امتداد زمانی این فرقه‌ها از این کتاب فهمیده می‌شود. ⁽¹⁾

از سویی دیگر این کتاب منبع بسیار مهمی است بر نحوة استدلال مدعیان دروغینی که اثری از آنان به دست ما نرسیده است. هیچ یک از آثار واقفیه به دست ما نرسیده است. ولی شیخ طوسی از کتاب ابومحمد علی بن احمد علوی با نام فی‌نصرة الواقفه، چهل و یک روایت به منظور نقد آن‌ها نقل می‌کند. شیخ طوسی می‌گوید که نویسندة این کتاب، آن‌را برای حمایت از عقاید واقفی به رشتة تحریر درآورده است. ⁽²⁾

شیخ طوسی به عنوان یک عالم رجالی اطلاعات دقیقی دربارة شاگردان امامان علیهم السلام ارائه می‌دهد. وی وکلای ممدوح و صالح را بر می‌شمارد. ⁽³⁾و در مقابل به وکلای منحرف نیز اشاره می‌کند. ⁽⁴⁾وی متذکر می‌شود که اشخاصی چون عبدالرحمان بن حجاج، رفاعة بن موسی، یونس بن یعقوب و حماد بن عیسی ابتدا بر عقیدة واقفه بودند، ولی با مشاهده معجزات امام رضا علیه السلام از این عقیده دست کشیدند. ⁽⁵⁾

در کتاب الغیبة شیخ طوسی اطلاعات بسیار سودمندی پیرامون فرقه‌هایی نظیر سبائیه، ⁽⁶⁾کیسانیه، ناووسیه، فطحیه، محمدیه و واقفیه یافت می‌شود. البته در این

میان شیخ طوسی به فرقه واقفیه بیشتر از دیگر فرق پرداخته و صفحات بیشتری را به ذکر و رد دلایل آن‌ها اختصاص داده است، و این به دلیل تأثیرگذاری بیشتر آن‌ها نسبت به دیگر فرق و نیز امتداد زمانی و پیروان زیاد این فرقه است. ⁽¹⁾

منابع تاریخی: البته منظور از منابع تاریخی کتاب‌هایی هستند که به صورت تاریخ عمومی نوشته شده‌اند و در میان انبوه مطالب آن می‌توان مطالبی پیرامون آموزة مهدویت پیدا کرد. کهن‌ترین کتاب در این زمینه کتاب تاریخ الرسل و الأمم و الملوک، نوشتة ابوجعفرمحمدبن جریر بن یزید طبری (م310ق) است. وی اگرچه در روزگار غیبت صغری می‌زیسته است، ولی کتاب وی اطلاعاتی پیرامون فعالیت‌های وکیلان خاص و جامعه شیعی ندارد. البته این کتاب منبع مناسبی برای زمانه‌شناسی روزگار پیدایش مدعیان دروغین مهدویت در عصر حضور است. همچنین این کتاب منبع مناسبی برای فعالیت‌های مبارزاتی گروه‌های شیعه مثل قرامطه و اسماعیلیه به شمار می‌رود. گفتنی است در این کتاب گزارشاتی پیرامون قیام‌ها و جنبش‌های مسلحانه متأثر از آموزه مهدویت نیز یافت می‌شود.

ابوالحسن علی بن ابی الکرم محمدبن حمدشیبانی معروف به ابن اثیرجزری (م630) در کتاب الکامل فی التاریخ گزارش‌های ارزشمندی را پیرامون شلمغانی از مدعیان دروغین نیابت در روزگار حسین بن روح نوبختی ارائه می‌دهد. وی به نقش غلات در ایجاد اختلاف میان وکلای امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز اشاره می‌کند.

علی بن حسین مسعودی در کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر به اختصار از فشار سیاسی از سوی بنی‌عباس بر علیه امامان علیهم السلام و نقش آن در غیبت مطالبی را نقل می‌کند.

منابع فرقه‌شناسی: حجم انبوه و بیشترین نگاشته‌ها و پژوهش‌ها دربارة مدعیان دروغین مهدویت در این حوزه قرار دارد. چرایی نیاز ما به این کتاب‌ها در موضوع مدعیان دروغین مهدویت در این است که یکی از بازتاب‌های باورداشت آموزه مهدویت در گسترة تاریخ به فرقه‌هایی برمی‌گردد که براساس باورداشت آموزه مهدویت پدید آمدند. از سویی دیگر آغاز غیبت صغری، جامعه شیعی با انشعابات گسترده مواجه شد و یکی از مهم‌ترین منابعی که اطلاعات گران‌سنگی را پیرامون این فرقه‌ها به ما می‌دهد این کتاب‌ها می‌باشند. گزارشاتی که پیرامون فرقه‌های شیعه در این گونه کتاب‌ها نقل می‌شود؛ بسیاری مربوط به مدعیان دروغین مهدویت می‌باشد. در این زمینه نیز چند کتاب کهن از همه مهم‌ترند.

اولین کتاب درخور بیان کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة ⁽¹⁾نگاشتة ابوحاتم رازی ⁽²⁾(م322ق) از متفکران و داعیان اسماعیلی می‌باشد. وی این کتاب را در روزگار غیبت صغری نوشته است. و البته به جهت گرایشات اسماعیلی در نقل برخی مطالب بی‌طرفی را رعایت نکرده است.

کتاب فرق‌الشیعه نگاشتة ابومحمد حسن بن موسای نوبختی (م310ق) از منابع اصلی شناخت فرقه‌های شیعی در زمان حیات امامان شیعه به شمار می‌آید. وی به طور گسترده انشعابات و انحرافات فرقه های شیعی مانند: غالیان، کیسانیه، واقفیه و فطحیه را گزارش می‌دهد. کتاب المقالات و الفرق؛ سعد بن عبدالله ابن خلف

الاشعری القمی (م301ق) چندان تفاوتی با کتاب فرق الشیعه ندارد. ⁽¹⁾و حتی برخی به خاطر تشابه زیاد با کتاب فرق الشیعه، آن‌را با این کتاب یکی تلقی کرده‌اند. ⁽²⁾

در کتاب مقالات‌الاسلامیین و اختلاف‌المصلین؛ ابوالحسن علی بن اسماعیل الاشعری (320ق) به اختلافات بعد از درگذشت امام یازدهم علیه السلام اشاره‌ای نشده است. نویسنده سیرتاریخی اختلافات شیعیان در عصر حضور اهل‌بیت علیهم السلام را تنها تا زمان امام هادی علیه السلام پی می‌گیرد.

کتاب الملل و النحل نوشتة محمدبن عبدالکریم شهرستانی (م548ق) مشهورترین کتاب فرقه‌شناسی است که با کمال تأسف، نگارنده در نسبت‌دادن برخی امور به شیعیان ابایی ندارد. وی گروه‌های مختلف شیعیان را در پنج فرقه اصلی کیسانیه، زیدیه، امامیه، غلات و اسماعیلیه تقسیم می‌کند. ⁽³⁾

منابع رجالی: منابع رجالی از این جهت حائز اهمیت هستند که ارتباط امام عصر علیه السلام با مردم در روزگار غیبت صغری به وسیله نظام وکالت صورت می‌پذیرفت. و این کتاب‌ها اطلاعات خوبی را پیرامون گرایش‌های اعتقادی و سیاسی هر یک از وکلا به ما می‌دهد. از سویی دیگر برخی از ادعاهای دروغین مهدویت و یا وکالت و نیابت از سوی برخی از وکلای باسابقه مطرح می‌گشت که

بازهم ناگزیریم به منابع رجالی مراجعه کنیم. در میان منابع کهن رجالی، در موضوع مورد بحث ما رجال کشی از اهمیت فزاینده‌ای برخوردار است. ⁽¹⁾زیرا یکی از محورهای مهم در این کتاب فرقه‌های شیعی هستند که در حدیث نقش داشته‌اند که برخی از آ‌ن‌ها نظیر سبائیه، کیسانیه و واقفیه حول محور ادعاهای دروغین مهدویت شکل گرفتند. از سویی دیگر جمع‌بندی‌های کشی پیرامون عقاید رجال فرق نیز اهمیت دوچندانی دارد. اما آن‌چه کتاب کشی را از دیگر کتاب‌های رجالی متمایز می‌کند ثبت و ارائه رفتارهای هر یک از ائمه علیهم السلام با فرقه‌های شیعه و افراد وابسته به آن‌هاست. ⁽²⁾بیان موضع‌گیری‌های ائمه علیهم السلام در تقابل با مدعیان به کار پژوهش‌هایی که سبک مواجهه ائمه علیهم السلام با آنان را مورد کاوش قرار می‌دهند می‌آید. کتاب کشی در ثبت موضع‌گیری‌های ائمه علیهم السلام در تقابل با واقفیه یک کتاب ممتاز به شمار می‌رود. ⁽³⁾

شش. پیشینه‌شناسی پژوهش

پژوهش‌های موجود پیرامون مدعیان دروغین به سه گونة متفاوت تقسیم می‌گردند. برخی از این پژوهش ها، تک‌نگاری‌هایی پیرامون برخی از مدعیان است.

برای نمونه پیرامون ادعای علی‌محمد باب، عبدالرزاق الحسن کتاب البابیون فی التاریخ، عباس کاظم مراد کتاب البابیة و البهائیة و مصادر دراستها، مرتضی مدرسی چهاردهی کتاب شیخی‌گری و بابی‌گری را نوشته‌اند. عزالدین عمر موسی کتاب دولت موحدون در غرب جهان اسلام را پیرامون ادعای دروغین ابن‌تومرت نگاشت. ندوی کتاب القادیانی و القادیانیة و شیخ سلیمان الظاهر العاملی کتاب القادیانیة و ابوالأعلی مودودی کتاب ما هی القادیانیة را پیرامون ادعای میرزا غلام احمد قادیانی نوشته‌اند. ابی‌بکر بن علی الصنهاجی نیز پیرامون ادعای دروغین مهدویت ابن‌تومرت کتاب اخبار المهدی ابن‌تومرت را نگاشت. ⁽¹⁾در این میان مقاله بهادر قیم با عنوان «تطور دعوی مهدویت ابن‌تومرت و نقش آن در تکوین دولت موحدان در مغرب الأقصی» به جهت پرداختن به نوع مهدویت ابن تومرت و تطور آن با توجه به شرایط تاریخی و همچنین تأثیر مهدویت در تقویت عصبیت

قبیله‌ای پژوهه‌ای قابل تقدیر است. ⁽¹⁾

دسته دوّم کتاب‌هایی هستند که مدعیان دروغین را به مثابه یک پدیده تاریخی مورد کاوش قرار داده‌اند. و درصدد ذکر شماری از مدعیان یا سیر تاریخی آن‌ها هستند. محمد سند در دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، سعد محمد حسن در المهدیة فی الاسلام، احمد سروش در مدعیان مهدویت، ⁽²⁾احمد امین در المهدی و المهدویة، ⁽³⁾محمد بهشتی در ادیان و مهدویت، ⁽⁴⁾میرزا محسن آل‌عصفور در ظاهرة الغیبة و دعوی السفارة و رسول جعفریان در مهدیان دروغین ⁽⁵⁾از این شیوه استفاده

کرده‌اند. کتاب مهدیان دروغین اگرچه در برخی از موضوعات تحلیلی کام جویندة کمال‌طلب را به تمامی بر نمی‌آورد، اما در نوع نگاه تاریخی و نگرش چند سویه روی هم رفته، کامیاب است. این کتاب سه امتیاز مهم دارد. اوّل جامعیت زمانی بیان سیر تاریخی مدعیان دروغین است که مدعیان از صدر اسلام تا بعد از انقلاب در این کتاب ذکر شده است. این ویژگی، کتاب را در برابر تک‌نگاری‌های موجود پیرامون مدعیان متمایز کرده است. و دوّم سنخ منابعی است که نگارنده از آن استفاده کرده که از دسترس عموم پژوهش‌گران دور است. برای نمونه وی متنی مبنی بر پیش‌گویی منجمان قرن دهم پیرامون ظهور امام زمان علیه السلام را برای اولین بار منتشر می‌کند که منبع آن نسخه خطی‌ای است که به شماره 8869 در کتابخانه مجلس ثبت شده است. وی همچنین پیرامون ادعاهای محمدبن فلاح مشعشعی از نسخه خطی کتاب کلام‌المهدی نسخه مجلس به شماره 10222 استفاده کرده است. و سومین ویژگی این کتاب انتشار سه رساله خطی در انتهای کتاب است.

دسته دیگر پژوهش‌هایی است که از دریچه یک رویکرد خاص به مدعیان دروغین نگاه کرده‌اند. مثلاً جواد اسحاقیان در کتاب اشباح انحراف درصدد بررسی انحرافات تفسیری جریان‌های مدعی مربوط به مهدویت در تاریخ معاصر است.

آن‌چه گذشت روشن‌گر آن است که در بیشتر این نوشته‌ها به سیر تاریخی مدعیان مهدویت توجه شده است و از موضوعات تحلیلی نظیر: «سبک‌شناسی مواجهه امامان معصوم علیهم السلام با مدعیان دروغین»، «شگردها و ترفندهای مدعیان دروغین»، «ویژگی‌شناسی رفتاری و اعتقادی مدعیان دروغین»، «پیامدهای ادعای دروغین مدعیان در جامعه»، «سنخ‌شناسی دلایل مدعیان برای اثبات حقانیت خود» و «گونه‌شناسی مدعیان دروغین» بحث نشده است.

مستشرقان و مدعیان دروغین مهدویت

کاوش‌های مستشرقان پیرامون مدعیان دروغین مهدویت به سه گونه تقسیم می‌شود: اول کتاب‌هایی که اختصاصی پیرامون یک مدعی نوشته شده است؛ دوم کتاب‌هایی که در آن به پدیدة مدعیان دروغین اشاره شده و سوم برخی از مدخل‌های دایرة‌المعارف‌های نگارش یافته در غرب.

دربارة کتاب‌های اختصاصی پیرامون مدعیان دروغین مهدویت اشاره به این نکته ضروری است که قدیمی‌ترین اثر علمی، در ارتباط با ابن‌تومرت (از مدعیان دروغین مهدویت) و ترجمة لاتین آرا و عقاید ابن‌تومرت به وسیلة مسیحیان اندلس بود؛ زیرا کلیسای کاتولیک از نشر آرای ابن‌تومرت میان مسیحیان هراس داشت. مهم‌ترین هدف متولیان کلیسا در ترجمة آن آثار، شناخت آرای ابن‌تومرت، نقد و رد آن‌ها بود. در این راستا مارک طلیطلی ⁽¹⁾به دستور رئیس اسقفان طلیطله عقیدة توحید ابن‌تومرت را به لاتین ترجمه نمود. امروزه نسخه خطی لاتین این ترجمه در کتابخانة مازر سیسیل به شمارة 780 نگهداری می‌شود. این بخش بیشتر بر تحلیل عقیدة توحید و نه مهدویت ابن‌تومرت مبتنی بود. ⁽²⁾البته این اثر از آن حیث که ابن‌تومرت از مدعیان دروغین مهدویت بود، در بازنمایی اعتقادات وی مهم به شمار می‌آید. ⁽³⁾

جیمز دارمستتر ⁽¹⁾کتاب مهدی از صدر اسلام تا قرن سیزدهم ⁽²⁾را پیرامون ادعای مهدی سودانی نوشت. انگیزة اصلی نگارش این کتاب را باید در وقایع سال 1885م دنبال نمود، زمانی که فردی در سودان به نام «محمداحمد سودانی» ادعای مهدویت کرد. سودانی در اکثر جنگ‌هایش بر علیه استعمار انگلستان پیروز شد؛ پیروزی‌های وی به سرعت در اروپا منعکس شد و آنان را در مقابل این سؤال قرار داد که مهدی چه جایگاهی دارد که می‌تواند چنین پیروزی‌هایی را خلق کند. آن‌چه این کتاب را پر اهمیت کرده نه در سنخ اطلاعاتی است که پیرامون یک مدعی به نام مهدی سودانی می‌دهد، بلکه در نوع نگاهی است که یک مستشرق به آموزه مهدویت دارد. وی در این کتاب برای اندیشه مهدویت خاستگاه قرآنی و روایی قائل نیست. ⁽³⁾او در این زمینه به شدت از ابن‌خلدون تأثیر پذیرفته است. ⁽⁴⁾رویکرد وی به پدیده مدعیان یک رویکرد تاریخی‌نگر است. او اساطیر ایرانی را در

پیدایش اندیشه مهدویت دخیل می‌داند. ⁽¹⁾

لویی‌ماسینیون ⁽²⁾نیز بیشترین کاوش‌ها را پیرامون منصور حلاج از مدعیان دروغین بابیت در روزگار غیبت صغری داشته است. وی در کتاب مصائب حلاج ⁽³⁾مدعی است که ادعای حلول، تناسخ، نیابت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و جادوگری حلاج صرفاً اتهاماتی است که شیعه به او نسبت می‌دهند. ماسینیون مناظره ابوسهل نوبختی با حلاج و تلاش این متکلم بزرگ شیعی برای هدایت جامعه شیعی را خصومت سیاسی وی با حلاج بر سر قدرت دانسته، نه از سر نگرانی برای اعتقاد شیعیان. ⁽⁴⁾

در برخی از مدخل‌های دایرة‌المعارف‌های غربی؛ نظیر دایرة‌المعارف اسلام، ⁽⁵⁾دایرة‌المعارف هزاره‌گرایی ⁽⁶⁾و دایرة‌المعارف جهان نوین اسلام ⁽⁷⁾علاوه بر مدخل‌های

اختصاصی پیرامون برخی از مدعیان یا فرقه‌ها و جنبش‌های پدید آمده از سوی آنان نظیر کیسانیه، واقفیه، نصیریه، عبیدالله المهدی، مهدی سودانی، بابیه و بهائیه و …، در مدخل‌های مربوط به مهدویت نیز مطالبی پیرامون مدعیان دروغین یافت می‌شود. ⁽¹⁾برای نمونه در مدخل«Mahdism» نگاشته تیموتی.آر.فرنیش ⁽²⁾در دایرة‌المعارف هزاره‌گرایی به طور خاص به جنبش عبیدالله المهدی، موحدون و مهدی سودانی اشاره شده است.

رابرت اس.کرامر در مدخل «Al-Mahdi» در دایرة‌المعارف جهان نوین اسلام نیز فراوانی تعداد مدعیان مهدویت را نشان‌گر اقبال عمومی به اندیشه مهدویّت می‌داند، وی به عبیدالله المهدی و ابن‌تومرت و از مدعیان غرب آفریقا به شیخ عثمان دن فودیو، شیخ احمد باری و عمر تال اشاره می‌کند. ⁽³⁾

مهم‌ترین کاستی پژوهش‌های مستشرقین پیرامون مدعیان به روی‌آورد «تاریخی‌نگر» ⁽⁴⁾آنان به موضوع مدعیان دروغین مهدویت و دوری از روی‌آورد

«پدیدارشناسانه» در این زمینه برمی‌گردد. در روش پدیدارشناسانه، سعی می‌شود به بررسی ماهیت یک پدیده به صورت شبکه‌ای، فرازمانی و فرامکانی نگریسته شود؛ در این شیوه سعی بر آن است که به عناصر و مؤلفه‌های درونی یک پدیده توجه شود. در این شیوه آن‌چه اهمیت فراوانی دارد، شناخت پدیده است آن‌گونه که بر فرد عرضه می‌شود. هانری‌کربن پدیدارشناسی را بیان امر ناپیدا و نهان‌شده از آن‌چه پیداست، می‌داند. ⁽¹⁾از دیدگاه وی، وظیفة پدیدارشناس، فراتر رفتن از ظواهر و دست یافتن به باطن است. اما در شیوه تاریخی‌نگر به پدیده با عینک جبر تاریخی نگریسته می‌شود به گونه‌ای که نمی‌توان آن را جدای از شرایط تاریخی آن بررسی کرد. روش تاریخی‌نگر سبب گردیده برخی از مستشرقان خاستگاه پیدایش اندیشه مهدویت را در قیام مختار ثقفی و کیسانیه یا ادعای دروغین مهدی سودانی بدانند.

برای نمونه فان‌فلوتن ⁽²⁾در کتاب السیادة العربیة و الشیعة و الاسرائیلیات فی عهد بنی‌امیه ⁽³⁾ادعای دروغین مهدویت پیرامون محمد بن حنفیه را خاستگاه پیدایش اندیشه مهدویت می‌داند. او معتقد است که باورداشت آموزه مهدویت عاملی بود در

دست شیعیان تا از قدرت بنی‌امیه بکاهند. ⁽¹⁾

فرایندشناسی مطالعة تاریخی پیرامون مدعیان دروغین

مطالعه تاریخی پیرامون مدعیان دروغین مهدویت، مانند هر برنامه پژوهشی نظام‌مند، دارای دو مرحله اساسی است: توصیف و تبیین. در مرحله توصیف، چگونگی بسط امر تاریخی را می‌شناسیم و در مقام تبیین، چرایی این بسط و تطور را توضیح می‌دهیم. ابزار عمده در توصیف، منابع، اسناد و اطلاعات پیرامون مدعیان دروغین است. ⁽²⁾

اسناد و منابع وقتی به عنوان اطلاعات در فرایند پژوهش تاریخی وارد می‌شود که به دقت، مورد نقادی و سنجش قرار گیرد. البته باید توجه داشت که داده‌های تاریخی با اطلاعات تاریخی تفاوت دارد. در پژوهش‌های تاریخی، داده‌های تاریخی را ابتدا به اطلاعات تبدیل می‌کنیم. فرایند این تبدیل، نقد اسناد تاریخی است. ⁽³⁾

مسئله‌محور بودن پژوهش اقتضا می‌کند که در مقام توصیف، مسئله‌های خاص توصیف را روشن سازیم. محقق در این مقام با سه سؤال اساسی مواجه است: سؤال نخست، پرسش از چگونگی پیدایش و شکل‌گیری امر تاریخی است. ⁽⁴⁾این ادعای دروغین مهدویت به وسیلة چه کسی، کجا، چگونه، در چه شرایط و بستری و با چه شکل و صورتی رخ داده است؟ وضیعتی که در آغاز پیدایش داشته، چگونه

بوده است؟ برای نمونه ادعای دروغین مهدویت در کیسانیه، از کدام قبیله، قوم و گرایشی، در چه زمانی و با چه وضعیتی ظهور کرده است؟

سؤال دوّم که آغازگر مرحله دیگری از توصیف تاریخی است، پرسش از چگونگی تطوّر امر تاریخی پس از پیدایش است. برای نمونه ادعای مهدویت در کیسانیه چگونه بسط یافت؟ چه شکل‌هایی پیدا کرد؟ چه آثار و لوازمی را به دنبال آورد؟ جهت‌گیری‌های آن در امتداد سیر تاریخی به چه نحو بوده است؟ چه نظریات و دیدگاه‌هایی درباره آن ارائه شد؟ این مرحله از توصیف را می‌توان مسیرشناسی نامید که شامل زمان پس از عصر پیدایش تا قبل از زمان معاصر است.

سومین سؤال، جستجو از وضعیت فعلی و یا فرجام مدعیان دروغین است. برای نمونه ادعای مهدویت در کیسانیه، در نهایت، به کجا انجامیده است؟ وضعیت نهایی و آخرین تحوّل آن چگونه بوده است؟ ⁽¹⁾

یکی از کارهایی که از پژوهش تاریخی پیرامون مدعیان دروغین می‌توان توقع داشت، تبیین پدیده مدعیان دروغین مهدویت است. برای نمونه چرا کیسانیه به دروغ ادعای مهدویتِ محمد بن حنفیه را مطرح کردند؟ واقفیه چگونه شکل گرفتند؟ پدیده مدعیان دروغین چرا چنین تطوّر یافته است؟

در نگاه تاریخی و در مقام تبیین محتاج علوم مختلفی هستیم؛ زیرا تبیین، بیان

علت حادثه در پرتو قانون کلی است و مورخ در چنین مقامی قانون‌های تبیین‌کننده را از علومی چون جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، معرفت‌شناسی، اقتصاد و … اخذ می‌کند. ⁽¹⁾

در مقام تبیین تاریخی مدعیان دروغین مهدویت با سه مسئله عمده مواجهیم که هر یک از آن‌ها ناظر به یکی از مسائل عمدة مقام توصیف است و مانند آن شامل پرسش‌هایی می‌شود:

گفتنی است که مراد از «چرا» در این سه مسئله، پرسش از علت است، نه دلیل. ⁽²⁾

فرایند مطالعه تاریخی پیرامون مدعیان دروغین

توصیف1. چگونگی ظهور و پیدایش مدعی دروغین مهدویت

تبیین1. چرایی پیدایش مدعی دروغین مهدویت

بایسته‌های پژوهش در عرصة مدعیان دروغین مهدویت

«مفید بودن» ⁽¹⁾و «دارای اولویت بودن» ⁽²⁾از جمله خصوصیات پژوهش پیرامون موضوع مدعیان دروغین مهدویت است. مراد از مفید بودن به این معنا است که نیاز خاصی را مرتفع سازد و دارای فایده و ارزش باشد. مفید بودن لزوماً به معنای کاربردی بودن نمی‌باشد، بلکه مراد از آن، اثربخشی موضوع در دو سطح بنیادی و کاربردی است. ⁽³⁾اهداف بنیادی پرداختن به چنین موضوعی عبارت است از:

الف) کشف خلأهای معرفتی موجود در تبیین معارف مهدوی؛

ب) به دست آوردن نگرش نوین یا رهیافت جدید و دستیابی به دیدگاه تازه در عرصة موضوع مدعیان دروغین؛

ج) گسترش نظریه‌ها در حوزه مطالعات پیرامون مدعیان دروغین.

هدف در سطح کاربردی، ناظر به تغییر عملی گرایشات و بینش‌های موجود در جامعه در تقابل با مدعیان دروغین مهدویت است. متأسفانه در روزگار کنونی با گسترش مطالعات مهدوی و نیز مراکز و مؤسسات مهدوی هنوز ادعاهای دروغین مهدویت در جامعه بازار داغی دارد. در برخی از پژوهش‌ها صرفاً به سیر تاریخی زندگانی مدعیان پرداخته شده است و از موضوعاتی نظیر سیر تطور ادعای مهدویت از سوی مدعی، عوامل پیدایش، چرایی گرایش مردم به آنان، ترفندشناسی مدعیان در جذب مردم، چرایی امتداد تاریخی یا عدم آن، پیامدهای ادعا، سنخ‌شناسی منابع مورد استناد مدعی و طرفداران وی، راهکارهای تقابل با مدعیان و …. کمتر سخن به میان آمده است.

منظور از دارای اولویت داشتن این است که علاوه بر مفید بودن موضوعات

پژوهشی پیرامون مدعیان دروغین، ضرورت نیز داشته باشد. مهم‌ترین شاخصه‌های اولویت‌داشتن یک پژوهش پیرامون مدعیان عبارت است از:

الف) پاسخ‌گو بودن به مبرم‌ترین نیاز مخاطب پیرامون مدعیان دروغین مهدویت؛

ب) رفع فوری‌تری خلل پژوهشی؛

ج) داشتن عمیق‌ترین تأثیر؛

د) مسبوقیت آن به تحقیقات غنی. ⁽¹⁾

اخذ روی‌آورد «میان‌رشته‌ای» ⁽²⁾از الزامات پژوهش درباره مدعیان دروغین است. برای نمونه هنوز کاوشی علمی از حیث جامعه‌شناسی در چرایی گرایش مردم به مدعیان دروغین صورت نگرفته است. یا هنوز مطالعات روان‌شناختی پیرامون شخصیت‌شناسی مدعیان دروغین مهدویت یا کسانی که به آنان گرایش دارند صورت نگرفته است. ترفندشناسی مدعیان دروغین در استناد به آیات و روایات نیز از جمله مباحث کاربردی است که حدیث‌پژوهان باید آن را واکاوی کنند.

کاربست مطالعات تطبیقی ⁽³⁾نیز در این حوزه ضروری است. در مطالعات تطبیقی دو موضوع مقایسه می‌شوند. و وجوه اشتراک و اختلاف دو موضوع بررسی می‌شوند. در مطالعه تطبیقی یک پدیدار یا دیدگاه در پرتو مقایسه شناخته و مواضع

خلاف و وفاق تبیین و توصیف می‌شود. روی‌آورد مستقیم و یک‌جانبه در شناخت مدعیان دروغین، سبب گردیده ابعاد مختلف پدیدة مدعیان دروغین دیده نشود. این روی‌آورد سبب می‌گردد محققان بیشتر بر خلل‌ها و مسائل چشم بگشایند.

در رویکرد تطبیقی به مدعیان دروغین فراتر از بررسی وجوه اشتراک و اختلاف دو مدعی دروغین، دستیابی به روشی برای شناخت پدیده ادعاهای دروغین از طریق مقایسه و تطبیق مدعیان مهم است.

فصل دوم: گونه‌شناسی مدعیان دروغین مهدویت

اشاره

ضرورت بازشناسی تنوعات مدعیان دروغین مهدویت

ادعای مدعیان دروغین مهدویت، به مانند هر ادعای دیگری، در چارچوب زمانه طرح ادعا و شرایط فرهنگی و اجتماعی مدعی معنا پیدا می‌کند. به همین سبب است که ادعای مدعیان دروغین در هر کجا، ویژگی‌های خاصی را به خود می‌گیرد. گذشته از این، ادعای هر یک از مدعیان، می‌تواند از خاستگاه متفاوتی نشأت گرفته باشد، یا سرانجامی خاص از طرح ادعا پدید آمده باشد، یا مهدی‌ای با ویژگی‌های ماهوی متمایز نوید داده شده باشد. در نظر نیاوردن این زمینه‌های تمایز و روی‌آوردن به شباهت‌های ظاهری، می‌تواند موجب دور شدن مطالعات ما از واقعیت‌های مهم موجود در این موضوع گردد.

از سویی دیگر بازخورد ادعای مدعیان دروغین در تاریخ تحولات و نیز، در حیات گروندگان به مدعی در بردارندة حقایق مهمی است که بازتاب آن در همة مدعیان دروغین یکسان نمی‌باشد.

به رغم واقعیت پیش‌گفته، نباید به این مهم بی‌توجه بود که تکیة صرف بر گزارش‌های رسیده از مدعیان دروغین مهدویت و عدم توجه به تمایزات و گونه‌گونی ادعای مدعیان می‌تواند رهزن و گمراه‌کننده باشد.

از همه مهم‌تر این‌که روشمند کردن مطالعات پیرامون مدعیان دروغین مهدویت از جمله کارکردهای گونه‌شناسی مدعیان دروغین مهدویت است. گرچه روشمندی، شرط هر تحقیق عالمانه‌ای است، فقدان این شرط در آثار مربوط به مدعیان دروغین مهدویت بیشتر این آثار را کم‌فایده ساخته است. در یک مطالعه روشمند در باب موضوع مدعیان دروغین بایستی آگاهانه تمایزات و تنوعات مدعیان دروغین را برشمرد.

یافته‌های تحقیق در گونه‌شناسی مدعیان دروغین مهدویت

اشاره

باید توجه داشت که مدعیان دروغین مهدویت الزاماً پدیده یک‌دست و هم‌سنخی نیستند تا بتوان پیرامون همة آن‌ها قضاوت واحدی داشت. بی‌گمان، موارد پیش‌رو، همة انواع موجود و صور محتمل در مدعیان دروغین نیست؛ با مطالعه و تأمل بیشتر در این موضوع، و با ملاحظات مختلف، می‌توان به تنوعات بیشتری دست یافت، یا فرض‌های قابل مطالعة زیادتری را در آن اندیشید. چنان‌چه بیشتر نیز تذکر داده شد امتداد زمانی بررسی گونه‌های مدعیان دروغین مهدویّت در این فصل اختصاص به روزگار ائمه علیهم السلام ندارد. مهم‌ترین یافته‌های تحقیق در گونه‌شناسی‌مدعیان دروغین مهدویت عبارتند از:

یک. تنوعات مدعیان دروغین مهدویت براساس نوع ادعای دروغین

1. ادعای مهدویت

تاریخ مدعیان دروغین مهدویت را که می‌نگریم در برخی، مدعی به صراحت ادعای مهدی‌بودن دارد. از حیث نوع ادعا، عده‌ای خود یا دیگری را «مهدی» نامیدند. در این زمینه توجه به معنای لغوی این واژه ⁽¹⁾و تمایز میان کاربست لغوی

و اصطلاحی این واژه در گسترة تاریخ بسیار مهم است. پژوهش‌گران در این که کاربرد اصطلاحی مهدی با گذشت زمان بر کاربرد لغوی غلبه پیدا کرده است اختلافی ندارند. ⁽¹⁾این لقب در صدر اسلام، به همین معنای لغوی، در مورد پیامبراسلام صلی الله علیه و آله و سلم، امام علی علیه السلام، امام حسین علیه السلام و خلفای راشدین به کار رفته است. ⁽²⁾

ما بالُ عَینی لاتَنام کأنَّما

کُحِلَت مآقیها بکُحل الأرم

جَزعاً علی المهدی أصبح ثاویاً

یاخیرَ مَن وَطِیءَالحصاء لاتبعد

«چرا چشمانم نمی‌خوابند؛گویا گوشه‌های آن را به سرمه بیمار چشمان سرمه کشیده اند.آه بر آن راه یافته و هدایت شده که در خاک منزل کرد.ای بهترین کسی که بر ریگ‌ها راه می‌رفت، دور مشو». ر.ک: دیوان حسان بن ثابت، ص 207. به گزارش ابن‌اعثم کوفیان نیز در نامه‌های خویش به امام حسین علیه السلام از این واژه استفاده کردند ر.ک: ابن‌اعثم کوفی، الفتوح، ج 5و6، ص 28. سلیمان بن صرد نیز بعد از شهادت امام حسین علیه السلام از ایشان با عنوان مهدی یاد می‌کند. ر.ک: طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج4، ص 456.

قرار داد. جاسم‌حسین معتقد است که سیدحمیری شاعر معروف شیعی اولین کسی است که مهدی را در معنای اصطلاحی بر محمد بن حنفیه اطلاق کرده است. ⁽¹⁾

به هر روی گذشتة تاریخ اسلامی، نشان می‌دهد که همواره در طول تاریخ عده‌ای از افراد در جنبش‌های سیاسی، نهضت‌ها وخون‌خواهی‌ها، با تکیه بر مؤلفه‌های موجود در آموزة مهدویت به دنبال مشروعیت‌بخشی خویش بوده‌اند. از زمان امویان تا ولادت امام مهدی علیه السلام و از زمان ولادت ایشان تا به امروز، چه بسا افرادی خود یا رهبران سیاسی خویش را مهدی قلمداد می‌نموده‌اند که در تمامی این ادعاها نوعی گرایش منفی و انحرافی و به دور از آموزه‌های اسلامی به چشم می‌خورد. وجه مشترک همة آن‌ها اهمیت مهدویت در روند فکری مسلمانان و موقعیت خاص آن بوده است. صفحات پیش‌رو در این جستار مواردی از مهم‌ترین ادعاهای مهدویت را معرفی می‌کند.

2. ادعای وکالت و نیابت

حوزة ادعاهای دروغین در اندیشه مهدویت فراتر از کسانی است که

به دروغ ادعای مهدویت کرده‌اند. ادعای وکالت، ⁽²⁾سفارت، ⁽³⁾

بابیت ⁽¹⁾و نیابت ⁽²⁾از سوی آن حضرت نیز جزء ادعاهای دروغین بر شمرده می‌شود. در کتب فقهی، «وکالت» به تولیت غیر در امضاء و نیابت در تصرف و تفویض امر به غیر معنا شده است. ⁽³⁾این واژه در حقوق به معنای عقدی است که به موجب آن یکی از طرفین، طرف دیگر را برای انجام امری نائب خود می‌داند. ⁽⁴⁾با دقت در معنای لغوی و اصطلاحی واژه وکالت، چنین استنباط می‌شود که در معنای آن نوعی عجز از انجام مستقیم کار یا عدم تمایل برای انجام آن نهفته است و موکل، زمانی به تعیین وکیل اقدام می‌نماید که به دلایلی به انجام مستقیم کار، قادر یا مایل نباشد. امامان شیعه علیهم السلام نیز برای انجام کارهایی وکیل تعیین می‌کردند که

به صورت مستقیم قادر به انجام آن نبودند. ⁽¹⁾اقداماتی نظیر ارتباط با شیعیان مناطق دوردست و جمع‌آوری وجوه شرعیه، از جمله اموری بوده‌اند که امامان علیهم السلام برای انجام آن‌ها از وکیل استفاده می‌کردند. امام حسن عسکری علیه السلام به عثمان بن سعید فرمود: «امض یا عثمان فانک الوکیل و الثقة المأمون علی مال الله». ⁽²⁾

در متون شیعی سفیر به معنای وکیل است با این تفاوت که سفیر، امام را ملاقات و از امام علیه السلام مستقیماً توقیع دریافت می‌کند؛ اما وکیل، ارتباط حضوری با امام ندارد و از طریق سفیر با او در ارتباط است. و از سویی دیگر مسئولیت سفیر، حفظ دین در همه سرحدات دینی است؛ ولی مسئولیت وکیل، به منطقه خاصی محدود می‌شود. ⁽³⁾

در متون تاریخی و روایی، این واژه‌ها معمولاً در مورد نائبان خاص و برخی وکلای سرشناس عصر غیبت صغری استعمال شده است، شیخ طوسی در کتاب الغیبه فصل مربوط به وکلا را این گونه آغاز می‌کند: «فصل فی ذکر طرف من أخبار السفراء الذین کانوا فی حال الغیبة» ⁽⁴⁾، یا در جایی دیگر طوسی فصلی تحت عنوان «ذکر المذمومین الذین ادعوا البابیة و السفارة کذبا و افتراء لعنهم الله» ⁽⁵⁾آورده است. به هر روی در روزگار غیبت صغری افرادی همچون ابومحمد حسن شریعی، ⁽⁶⁾احمد بن هلال کرخی ⁽⁷⁾و محمد بن نصیر نُمیری ⁽⁸⁾به دروغ ادعای وکالت

داشتند. در این نوشتار به مناسبت‌های گوناگون از مدعیان دروغین وکالت و نیابت سخن به میان می‌آید. در این جا می‌سزد اشاره‌ای نیز به ابویعقوب اسحاق بن محمد بن ابان نخعی کوفی (م 286ق) ⁽¹⁾نیز داشته باشیم که از وی کمتر سخن به میان می‌آید. او مدعی نیابت بود و حاضر به پذیرش وکالت وکلای اربعه نشد. ⁽²⁾به پیروان او «اسحاقیه» می‌گویند که نیابت را در او و جانشینانش قبول داشتند. جالب این‌که میان اسحاقیه و نصیریه درگیری بوده و این دو نحله با جعل روایاتی در ذم یکدیگر و انتساب این روایات به ائمه علیهم السلام درصدد مواجهه با یکدیگر برآمدند. ابن‌غضائری کهن‌ترین منبع رجالی امامی دربارة این فرقه است. ⁽³⁾نجاشی

نیز پیرامون وی اطلاعات خوبی ارائه می‌دهد. ⁽¹⁾در میان اهل‌سنت خطیب بغدادی از اولین کسانی است که اطلاعاتی پیرامون وی ارائه می‌دهد. ⁽²⁾اطلاعات دیگر رجال‌شناسان اهل‌سنت دربارة این فرد بر گفته‌های خطیب بغدادی مبتنی است. ⁽³⁾بسیار دور می‌نماید که نصیریه و اسحاقیه را یک فرقه بدانیم. فخر رازی بر این مهم اشاره دارد و اگرچه اعتقادات این دو فرقه را یکی می‌داند، در عین حال ایشان را غیر از نصیریه بر می‌شمارد و می‌گوید این فرقه در حلب و نواحی آن موجودند. ⁽⁴⁾به نظر می‌رسد این فرقه تا قرن ششم امتداد داشته است. ⁽⁵⁾

3. مدل‌سازی براساس نشانه‌های ظهور

مدل‌سازی براساس نشانه‌های ظهور و ادعای تطبیق یکی از نشانه‌های ظهور بر خود، از جمله انواع ادعای دروغین در این زمینه است. ⁽⁶⁾عباسیان از روایات

بشارت‌دهنده قیام امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سوءاستفاده کردند. ⁽¹⁾در برخی از این احادیث، پدیدار شدن پرچم‌های سیاه را از علامت‌های ظهور و خراسان را سرآغاز حرکت سپاهیانی با این پرچم‌ها معرفی کرده‌اند. ⁽²⁾هواداران بنی‌عباس در خراسان، زیر بیرق سیاه‌رنگ ابومسلم گرد آمدند و به سیاه‌جامگان مشهور شدند و با توجه به خویشاوندی سردمداران قیام با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به راحتی زمینه تطبیق آن احادیث فراهم آمد. جالب آن‌که در روایات ملاحم می‌خوانیم که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: در آخرالزمان و هنگام آشکار شدن فتنه‌ها، مردی از اهل‌بیت من خروج

می‌کند که به او سفّاح گفته می‌شود. ⁽¹⁾

آنان با ساختن احادیثی، جبرئیل علیه السلام را دارای عمامه و قبایی سیاه‌رنگ معرفی کردند تا سیاه‌جامگان و حاکمان عباسی را مشابه فرشتگان بنمایند. ⁽²⁾جالب آن‌که در دوره‌های بعد، این فضیلت‌سازی ادامه یافت و با ساختن حدیثی از زبان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم سندش را به امام رضا علیه السلام از پدرانش رساندند. ⁽³⁾

گفتنی است، این احادیث در روزگار جعل خود، نقطه قوتی برای دعوت‌گران عباسی بود، البته جعل حدیث از سوی عباسیان محدود به روایات مهدوی نیز نمی‌باشد. آنان در ابتدای شورش خویش بر ضد امویان، روایاتی را نشر دادند که به صراحت یا با ارائه علامت، آنان را پیروز میدان معرفی می‌نمود یا بر شأن و

منزلت عباس، عموی پیامبر و نیای عباسیان، فراتر از واقعیت می‌افزود و پیروان خراسانی آن‌ها را می‌ستود. برخی از این احادیث را محمد ابوزهو در کتاب الحدیث و المحدثون گردآوری کرده است. ⁽¹⁾ابن‌جوزی این روایات را جعلی دانسته و به اسناد آن‌ها خدشه وارد کرده است. ⁽²⁾ابن‌قیم نیز طرح ادعای مهدویت مهدی عباسی ⁽³⁾را نقد می‌کند ⁽⁴⁾و ابن‌کثیر نیز روایاتی که مهدی را از نسل عباس می‌داند در تعارض با روایاتی می‌داند که مهدی را از اولاد فاطمه برمی‌شمرند. ⁽⁵⁾البانی نیز در کتاب سلسلة الاحادیث الضعیفة و الموضوعة به جعلی بودن چنین روایاتی

تصریح دارد. ⁽¹⁾

البته عباسیان گاه برای تطبیق خود بر مهدی موعود واژگان حدیث را تغییر می‌دادند یا واژه‌هایی را بر آن می‌افزودند. ⁽²⁾کارشناسان علم رجال و درایه، این‌گونه احادیث را «محرّف» ⁽³⁾و «مزیدٌ فیه» ⁽⁴⁾نامیده‌اند و راویان و جاعلان این احادیث را گاه با صفت «یزید فی الحدیث» تضعیف کرده‌اند. راه‌حل شناخت تحریف، سنجش احادیث در کنار احادیث هم‌مضمون و جای گرفته در یک خانوادة حدیثی و سپس مراجعه به شروح حدیثی است.

یک نمونه آشکار در این زمینه متن تغییر یافته در حدیث مربوط به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است. واضعان عبارتی را بر حدیث مربوط به نام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف افزودند تا هماهنگی بیشتری برای تطبیق حدیث یاد شده بر مهدی عباسی سومین خلیفه عباسیان بیابند. متن اصلی حدیث طبق نقل طبرانی چنین است: قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: لا تَقُوم السّاعَة حتّی یملِکَ رَجُلٌ مِن أهلِ بَیتِی یواطِیء إسمُهُ إسمی، یملَأ الأرضَ عَدلاً و قِسطاً کَما مُلِئَت جَوراً و ظُلماَ. ⁽⁵⁾

چند نقل دیگر طبرانی در همین باب با این حدیث مشابه است، اما یک نقل پس از «إسمه إسمی» این افزوده را دارد: «و إسم أبیه إسم أبی» ⁽¹⁾که نه با احادیث شیعه سازگار است و نه با بسیاری از نقل‌های اهل‌سنت هماهنگی دارد. شایان ذکر است برخی برای حل این عبارت به تکلّف‌هایی دست یازیده‌اند، اما هیچ یک اقناع کننده نیست. ⁽²⁾

جعل حدیث از سوی عباسیان در حقیقت برای مشروعیت‌بخشی به خود در برابر رقبای علوی و به خصوص امامان شیعه بود. بی‌جهت نیست که خود را همواره «خلیفة‌الله» مطرح می‌کردند. ⁽³⁾و به کسانی که آنان را با لقب اهل بیت خطاب می‌کرد، صله‌های فراوان می‌بخشیدند. ⁽⁴⁾عباسیان نه تنها به زعامت سیاسی خویش معتقد بودند که حتی داعیه رهبری دینی را نیز در سر می‌پروراندند. آنان بر حقانیت خاندان عباسی به خلافت اسلامی و میراث پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تأکید داشتند. ⁽⁵⁾

گفتنی است که ظهور سید حسنی نیز از نشانه‌های ظهور در برخی از روایات برشمرده شده است که فروان مورد سوء‌استفاده مدعیان قرار گرفته است؛ اگرچه این روایات از حیث سندی و دلالی اعتبار چندانی ندارد. برای نمونه یکی از

معروف‌ترین روایات حسنی، روایت طولانی ⁽¹⁾است که حسین بن حمدان خصیبی در الهدایة الکبری ⁽²⁾از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند. این کتاب غیرمعتبر و مشتمل بر مطالبی نادرست و جعلی است و خود مؤلف هم جایگاهی میان رجال‌نویسان شیعه ندارد. ⁽³⁾نجاشی وی را فاسدالمذهب خوانده است. ⁽⁴⁾ارتباط جدی میان او و فرقه نصیریه برقرار بوده است. ⁽⁵⁾

با این حال سعی شده بسیاری از قیام‌های زیدی در نسل امام حسن مجتبی علیه السلام مورد تطبیقی برای ظهور حسنی باشد. ⁽⁶⁾برخی از مهم‌ترین این قیام‌ها عبارتند از:

قیام حسن بن زید بن محمد بن اسماعیل بن حسن بن زید بن حسن المجتبی علیه السلام سال 250ق در طبرستان ⁽¹⁾و قیام اسماعیل بن یوسف بن ابراهیم عبدالله بن الحسن المثنی سال 251ق در مکه ⁽²⁾و قیام محمد بن جعفر بن حسن بن جعفر بن الحسن المجتبی سال 252ق در ری. ⁽³⁾

از مواردی که مدل‌سازی بر اساس نشانه‌های مهدی موعود را بستری مناسب برای پیشبرد قیام خود قرار دادند، می‌توان به «حارث بن سریج» اشاره کرد که در سال 116ق به همراه جهم بن صفوان بر ضد بنی‌امیه قیام کرد. او سیاه می‌پوشید و پرچم‌هایش را سیاه می‌کرد. حارث در میان پیروان خود که از جبریه بودند این گونه ادعا کرد که او همان صاحب «رایات سود» است که زمینه را برای روی کار آمدن آل‌محمد صلی الله علیه و آله و سلم فراهم می‌کند. ⁽⁴⁾مکاتبه نصر بن سیار لیثی حاکم خراسان با وی نمایانگر پیوند‌های دوسویه صاحبان پرچم‌های سیاه و ظهور مهدی در دیدگاه مردمان آن روزگار است. ⁽⁵⁾

«ابن‌تومرت» ⁽⁶⁾نیز از جمله مدعیانی است که براساس نشانه‌های ظهور

مدل‌سازی می‌کرد. وی به مردم یادآور می‌شد که ظهور مهدی فرا رسیده؛ زیرا نشانه‌هایی که شیعه دربارة مهدی منتظر نقل کرده موجود است. ابن‌تومرت می‌گفت که آن نشانه‌ها به علت نام، لقب، و انتساب به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بر وی صدق می‌کند. از این رو ادعای مهدویت کرد و گفت من محمد بن عبدالله هستم و نسب خود را به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم رساند. او در این باره روایت‌های فراوان نقل کرد تا آنکه مردم باور کردند که ابن‌تومرت همان مهدی است. ⁽¹⁾او برای خود نسب‌نامه‌ای علوی ساخت تا «مهدی» بودن وی با روایتی که فرموده «مهدی از عترت من است یا از اولاد من است» ⁽²⁾هماهنگ باشد. ⁽³⁾

از این‌رو ادعای مهدویت کرد و گفت من محمد بن عبدالله هستم و نسب خود را به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم رساند. ⁽⁴⁾ابن خلدون معتقد است زهدفروشی و ریاکاری‌های عرفانی «محمد بن تومرت» تأثیر بسزایی در گرایش مردم به وی داشت.

ابن‌خلدون می‌نویسد وی هیچ‌گاه زن نگرفت و جامه وی عبایی خشن بود. ⁽¹⁾به نظر می‌رسد وی به درستی از ترفند عوام‌فریبی استفاده می‌کرده است. ⁽²⁾

4. ادعای ارتباط و ملاقات

از حیث نوع ادعا، ادعای ارتباط، ⁽³⁾ملاقات ⁽⁴⁾و مشاهده ⁽⁵⁾نیز از ادعاهای دروغین در این حوزه است. در روزگار کنونی ادعای ارتباط، ملاقات و مشاهدة آن حضرت بازار داغی دارد. به نظر می‌رسد فراتر از انکار و تردیدهایی که در رؤیت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در روزگار غیبت وجود دارد ⁽⁶⁾و لو قائل به امکان رؤیت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در

روزگار غیبت کبری شویم، ولی بازهم باید ملاقات‌گرایی افراطی را از عوامل پیدایش ادعاهای دروغین در حوزه تشرفات بدانیم. ملاقات‌گرایی افراطی به معنای نقل هر گزارشی در زمینه تشرفات بدون توجه به درستی و نادرستی آن و قراین موجود و محتوای نقل شده در تشرف است. به هر روی نقل تشرفات اولویت درجة اوّل در مباحث مهدویت نمی‌باشد و زیاده‌روی در نقل چنین اموری یقیناً آسیب‌زا می‌باشد. ⁽¹⁾همین امر سبب گردیده تا برخی از شیادان دنیاپرست و گم‌راه کنندگان مریدباز در پی جلب جاهلان ادعاهای دروغین در این زمینه را مطرح سازند.

ادعای ارتباط با حضرت در خواب نیز از جمله ادعاهای دروغین در این زمینه است. جذابیت و عدم اطلاع مردم از معیارهای راستی‌آزمایی آن و نیز عدم پژوهشی جامع و کلان در جایگاه‌شناسی خواب و رؤیا سبب شده است مدعیان از این ترفند فراوان استفاده کنند. ⁽²⁾

5. ادعای همسری و فرزندی

ادعای همسری امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از جمله ادعاهایی است که از سوی زنان در جامعه مطرح می‌شود. فزون‌طلبی و زیاده‌خواهی و کسب شهرت از جمله عوامل طرح چنین ادعایی از سوی برخی می‌باشد. ⁽¹⁾

تنوعات مدعیان دروغین به لحاظ نوع ادعا

1.ادعای مهدویت

دو. انواع مدعیان دروغین براساس ماهیت ادعای طرح شده

اشاره

در وهلة نخست، مدعیان دروغین را به لحاظ ماهیت ادعا دو گونه می‌یابیم: مدعیانی که ادعای مهدویت شخصی داشتند و مدعیانی که ادعای مهدویت نوعی را مطرح می‌کردند.

1. ادعای مهدویت شخصی

از حیث ماهیت ادعا، عده‌ای از مدعیان، ادعای مهدویت شخصی داشته‌اند، بدین معنا که مدعی بوده‌اند ما همان مهدی موعودی هستیم که در روایات خصوصیات و ویژگی‌های آن ذکر شده است. ادعای مهدویت محمد بن حنفیه ⁽¹⁾از سوی کیسانیه از جمله موارد ادعای مهدویت شخصی است. شهرستانی، ⁽²⁾شیخ مفید، ⁽³⁾ابوحاتم رازی، ⁽⁴⁾ابن حزم، ⁽⁵⁾شیخ صدوق، ⁽⁶⁾ابوالمعالی حسینی ⁽⁷⁾و حسن رازی ⁽⁸⁾می‌نویسند: کیسانیه کسانی هستند که مرگ محمد بن حنفیه را منکر شدند و گفتند وی نمرده است و نمی‌میرد و زنده است؛ اما غایب شده و در کوه رضوی ⁽⁹⁾

پنهان است. در حقیقت این عده کیسانیه را مدعیان مهدویت محمد بن حنفیه معرفی می‌کنند. البته نوبختی، ⁽¹⁾ناشی اکبر، ⁽²⁾ابوالحسن اشعری، ⁽³⁾اشعری قمی، ⁽⁴⁾بغدادی، ⁽⁵⁾شیخ طوسی ⁽⁶⁾و اسفراینی ⁽⁷⁾کیسانیه را صرفاً مدعیان امامت محمد بن حنفیه معرفی می‌کنند و از کربیه ⁽⁸⁾– یکی از فرق کیسانیه- به عنوان مدعیان مهدویت وی نام می‌برند. این‌گونه مدعیان را می‌توان مدعیان مهدویت خاص و متعین نامید.

2. ادعای مهدویت نوعی

در مقابل عده‌ای بر این باورند که در هر عصری باید یک مهدی وجود داشته باشد و ضرورتی هم ندارد که مشخص شود از نسل چه کسی است و چه خصوصیاتی دارد. مهم آن است که مقام هدایت‌گری و مبارزه با ظلم در هیچ روزگاری تعطیل نشود. این عده قائل به «مهدویت نوعی» می‌باشند. مهدویت نوعی و ولایت نوعی زمینه را برای ادعای مهدویت محمد بن فلاح ⁽⁹⁾و محمد بن عبدالله نوربخش ⁽¹⁰⁾که با زمینه‌های صوفیانه همراه بود مهیا ساخت.

در عرصة مهدویت، عقیده شیعه این است که مهدویتِ خاصه صحیح و مقبول است. به این معنا که یک فرد مشخص وجود دارد که مهدی این امت و موعود امت‌ها و ملت‌ها است و ابعاد و ویژگی‌های او مشخص است؛ ولی بعضی از صوفیه قائل به مهدویت نوعیه بوده یا هستند. به این معنا که عقیده دارند در هر عصری و دوره‌ای باید یک مهدی وجود داشته باشد که ویژگی‌ها و خواص مهدویت و هادویت را داشته باشد. آنان بر این باورند که هیچ عصری خالی از یک مهدی و هادی نیست و ضرورتی هم ندارد که مشخص شود از نسل چه کسی است و چه خصوصیاتی دارد. ⁽¹⁾

در خاستگاه پیدایش چنین تفکری باید گفت از دیرباز نوعی تفکر صوفیانه در عده‌ای نفوذ کرد که در مسیر تاریخ به عقاید و آراء ویژه‌ای تبدیل شد و گاهی با اندیشه‌های فلسفی در هم آمیخت و عناوین و اصطلاحات تازه‌ای به بازار علم وارد ساخت؛ اما این واژه‌ها و اصطلاحات، این بار نیز در مسئله مهدویت، دستخوش ظلم و بی‌مهری شد و دستاویزی برای تحریف آموزه مهدویت گردید. برای نمونه دیدگاه‌های خاص دربارة توسعه مفهوم ولایت و یا نظریه ختم ولایت و این که مصداق آن کیست اهمیت خاصی در این زمینه دارد. ⁽²⁾

از این‌رو، طرح این قضیه با مشرب‌های صوفیانه، یکی از علت‌های طرح و گرایش اندیشه‌ای با عنوان مهدویت نوعیه گردید. به این معنا که مقام مهدویت، بلکه نبوت در سلوک عارفانه و صوفیانه برای کسی که به مرحله فناء یا مرحله ولایت کبری دست یابد، میسّر است. بنابر چنین نگرش و تفکر کاملاً صوفیانه، مهدویت یک مفهوم و عنوان است که مصادیق متعددی دارد. عده‌ای نیز با سوء‌استفاده از چنین طرز تفکری خود را مهدی موعود نامیدند. ⁽¹⁾

برای نمونه آن‌چه از ظاهر برخی ابیات مولوی در باب مهدویت بر می‌آید ⁽²⁾این است که ولی هر زمانه پیشوای زند‌ه‌ای است که می‌تواند از نسل علی، عمر یا از اقوام و ملل دیگر باشد و منظور از «مهدی و هادی» نیز، شخصی است دارای صفت هدایت‌شدگی و هدایت‌گری، که دو صفت عام هستند نه

لقب خاص؛ ⁽¹⁾یعنی قطب و ولی هر زمانه‌ای، از جانب حق هدایت یافته، و خود هدایت‌کنندة دیگران است. ⁽²⁾

گفتنی است «بایزید انصاری» (م980ق) از مدعیان دروغین مهدویت بیشترین بهره را از این تفکرات صوفیانه برد. وی برای نجات قوم پشتون از سلطه شاهان تیموری و برانگیختن مردم برای ایستادن در برابر حکومت وقت، به ادعاهایی بزرگ چون مهدویت، مسیح بودن و علم غیب پرداخت. ⁽³⁾وی تفکراتی اباحه‌گرایانه و تکلیف‌گریزانه داشته است و برای نجات قوم پشتون از سلطه شاهان تیموری و برانگیختن مردم برای ایستادن در برابر حکومت وقت، به ادعاهایی بزرگ چون مهدویت، مسیح بودن و علم غیب پرداخت. وی از باورمندان به جدایی شریعت از طریقت می‌باشد. او مردم را به ریاضت امر می‌کرد و با استناد به آیه شریفه «أینَما توَلّوا فَثَمَّ وَجهُ الله» ⁽⁴⁾در نماز رو به قبله نمی‌ایستاد. چهار عنصر آب، خاک، باد و آتش را از مطهرات می‌دانست و مدعی بود که رسیدن باد به تن انسان، او را پاک و از غسل و شستن بدن با آب بی‌نیاز می‌کند. بایزید انصاری معتقد بود هر کس

خود را نشناسد از زندگی جاوید و حیات ابدی خبر ندارد و مرده است، در نتیجه اموال او به زندگان می‌رسد. پیروان او نکاح و ازدواج را بدون صیغه شرعی و با کشتن گاو و دادن ولیمه جایز می‌دانستند. ⁽¹⁾

«محمد بن فلاح مشعشعی» نیز ادعای مهدویت را با مقدمه‌ای صوفیانه آغاز کرد و می‌گفت: «من مهدی‌ام» و «به زودی ظهور خواهم کرد» و «عنقریب عالم را خواهم گشود و شهرها و روستاها را میان یارانم تقسیم خواهم کرد». وی به مدت یک سال در مسجد جامع کوفه معتکف شده بود. به نظر می‌رسد این ریاضت‌ها او را به لحاظ روحی آماده برای ادعاهایی از این دست می‌کرده و یا شاید بهانه‌ای برای اثبات صداقت و درستی در ادعاها تلقی می‌شده است. تفکرات او مورد انتقاد ابن‌فهد حلی (م841 ق) بود و حتی حکم قتل او را نیز صادر کرد. ⁽²⁾«کلام المهدی» بربافته‌های محمد بن فلاح در سال 865 ق است. او در این کتاب خود را سیدی می‌داند که نائب مناب مهدی است «و هذا السید المناب عن الغائب» تعبیری است که از خود در این کتاب به کار برده است. وی علاوه بر نائب مهدی، خود را «امام امت» هم می‌خواند. ⁽³⁾محمد بن فلاح می‌نویسد: خداوند امام دوازدهم را غایب کرد و این سید را (یعنی خودش) را به جای او ظاهر کرد تا مردم امتحان شوند و هر کس صافی است به او بپیوندد و هر کس هلاک شدنی

است هلاک شود. ⁽¹⁾او در کلام المهدی تصریح می‌کند: «انا والله القائم بحسب النیابة عن الغائب». ⁽²⁾

مهدویت در اندیشه سید محمد مشعشع مبتنی بر تفکیک «گوهر امام زمانی» و «فرزند امام حسن عسکری علیه السلام بودن» است. ⁽³⁾به اعتقاد وی، گوهر امام زمانی در هر زمان می‌تواند در کالبد شخصی دیگر باشد. ⁽⁴⁾او عنوان مهدی را منحصر در مصداق خاصی ندانسته و به رغم اعتقاد به امامت و مهدویت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر مشروعیت ادعای خویش اصرار می‌ورزید. ⁽⁵⁾جاسم حسن شبّر از مدافعان اندیشه و اعتقادات سید محمد است. وی معتقد است لقب مهدی را تنها لقب عرفی وی می‌داند. وی همچنین در تلاش است با استناد به برخی از اشعار و اقوال ائمه علیهم السلام برخی از کلمات و سخنان او را تأویل و تفسیر کند. او به شدت منکر اعتقادات غلوآمیز سید محمد است. ⁽⁶⁾

ادعای وی منجر به تشکیل یک حکومت محلی فراگیر شد و اوج اقتدار آنان تا سال 914ق بود. پس از آن به اتهام غالی‌گری توسط صفویان سرکوب شد، و در سایه دولت صفوی به حکومت خویش ادامه دادند. ⁽⁷⁾

ادعای مهدویت «محمد بن عبدالله نوربخش» (م 869ق) نیز با تفکر و اندیشه صوفیانه آمیخته شده بود و او با توجه به این نوع طرز تفکر ادعای مهدویت کرد. فرقه صوفی نوربخشیه نیز به پیروان او اطلاق می‌شود. او در سال 826ق با حمایت شیخ خود خواجه اسحاق، مدعی مهدویت شد و قیام کرد. مرکز فعالیت‌های وی

خراسان بوده است. همانندی نام وی با نام پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم، کمک شایانی به طرح ادعای دروغین وی کرد. او که اصرار داشت این مطابقت اسمی با پیغمبر بیشتر شود، پسر خود را قاسم نامید تا نام کاملش ابوالقاسم، محمد بن عبدالله شود. ⁽¹⁾وی رساله‌ای در اثبات ادعای مهدویت خویش نگاشته است. این رساله به «رسالة الهدی» ⁽²⁾

Bashir-Shahzad.Between mystisism & messianism (dissertasion): The life & thought of Mohammad Nurbakhsh. New Haven. 1998. Yaie University

در ایران برای اولین‌بار رسول جعفریان در انتهای کتاب مهدیان دروغین این رساله را ترجمه و منتشر کرده است. وجه اهمیت این رساله در بازنمایی نوع استدلال‌هایی است که مدعیان دروغین برای اثبات ادعای خویش در آن روزگار به کار می‌بردند. پیشگویی برخی از افراد، مسائل نجومی، روایت‌سازی، استناد به خواب از جمله ادله او می‌باشد. ر.ک: جعفریان، همان، ص‌356.

معین‌الدین شاهرخ تیموری (807-850 ق) ⁽¹⁾او را دستگیر و به شیراز تبعید نمود و بعد از آزادی در بین قبایل بختیاری ادعای خلافت کرد؛ همین امر سبب دستگیری دوباره وی شد و به دستور شاهرخ تیمور بر روی منبر به گونه‌ای مبهم ادعاهای خود را انکار کرد. در نهایت وی در ربیع الاول سال 869ق در روستای سولقان ری درگذشت. ⁽²⁾

روزگار دو حرکت مشعشعی و نوربخشیه کمک شایانی به گرایش مردم به این دو جریان کرد، زیرا که بعد از هشت قرن فشار بر شیعیان امامی در دوره ایلخانی در این روزگار فضای باز سیاسی و مذهبی پدید آمد. و امید به ظهور منجی در برخی از شیعیان به شدت قوت گرفت. چنین فضایی زمینه را برای ادعایی که بتواند هم امامت معصوم را تداعی کند و هم رهبری جامعه را به صورت زنده در بر گیرد مهیا می‌ساخت. رواج تفکرات صوفیانه در افکار و روحیات مردم این زمانه سبب گشت این دو ادعا در پرده تصوف و در چهارچوب‌های آن مطرح گردد. ⁽³⁾

انواع مدعیان به لحاظ ماهیت ادعای طرح شده

سه. گونه‌گونی مدعیان دروغین براساس مذهب مدعی

هم‌گرایی اهل سنّت و شیعه در موضوع مهدویت فراوان است و شاید برای برخی که موعودباوری در اسلام را از این دیدگاه، ننگریسته‌اند، باور کردنی نباشد که میان این دو فرقه در موضوع مهدویت، این اندازه وحدت‌نظر وجود داشته باشد. ⁽¹⁾به تبع اصالت اندیشه مهدویت در اسلام، مدعیان دروغین مهدویت در هر دو مذهب یافت می‌شود. برای نمونه عبیدالله‌المهدی یک شیعه اسماعیلی بود که ادعای مهدویت داشت. ⁽²⁾و محمد بن قاسم ⁽³⁾شیعه زیدی بود که پیرامون وی ادعای مهدویت شده است. البته بنابر اعتقاد غالب زیدیه، مهدی متولد نشده است؛ بنابراین غیبت مهدی نیز بنابر چنین دیدگاهی نیز معنا ندارد. پس باید گفت اعتقاد به مهدویت در زیدیه بسیار نزدیک به اهل‌سنت است. ⁽⁴⁾در زیدیه برخی از

گرایش‌های جارودی بر آن بودند که محمد نفس زکیه، محمد بن قاسم و یحیی بن عمر ⁽¹⁾مهدی موعود هستند. طبق چنین باوری مهدی متولد شده، زنده و غایب است. ⁽²⁾افزودنی است که در زیدیه امامان زیدی به جهت شأن قیام به هدایت مردم، از جهت لغوی مهدی خوانده می‌شوند. مهم‌ترین تمایز موعودباوری در زیدیه و دیگر فرق در این است که در زیدیه موعود شخصی و نامتعین است؛ آنان مهدی را فاطمی می‌دانند و بر این باورند که هر هاشمی که ارادة خداوند متعال بر او قرار گیرد، می‌تواند مصداق مهدی موعود باشد. بنابر مطالب پیش‌گفته اعتقاد احمد محمود صبحی مبتنی بر انکار اعتقاد به مهدویت در زیدیه صحیح به نظر نمی‌رسد. ⁽³⁾اگر چه در منابع زیدیه اهمیت اندیشه مهدویت قابل مقایسه با منابع امامیه نیست. آموزه منجی موعود و نیز انتظار او، بازتاب چندانی در میان زیدیه نداشته است. اندک بودن این بازتاب، هم به لحاظ شمار احادیث این باب از طرق زیدی، هم به لحاظ اهتمام امامان یا عالمان زیدی به این امر و هم به لحاظ حوادث و تأثیرهای اجتماعی، مشهود است. ⁽⁴⁾

در مقابل حرکت دینی محمد بن عبدالله بن تومرت ⁽⁵⁾ملقب به المهدی در میان

قبایل بربر بلاد مغرب ⁽¹⁾مهم‌ترین جنبش مهدوی‌گری مبتنی بر الگوی سنی نیمة اوّل قرن ششم هجری به شمار می‌آید؛ جنبشی که به تکوین یک نظام سیاسی مقتدر بربر ⁽²⁾با عنوان موحدون انجامید. ادعای مهدویت از سوی وی بیشتر به منظور تقویت عصبیت قبایل بربر برای تأسیس یک نظام سیاسی – دینی منطقه‌ای در کوتاه‌مدت و فرامنطقه‌ای در بلندمدت از راه وحدت اجتماعی عمومی قبایل بربر با زعامت او بود.

ماهیت ادعای مهدویت وی کاملاً منطبق بر الگوی سنی بود. در توضیح بایسته است اشاره شود که در سنخ‌شناسی ادعاهای مهدویت تمایزات ماهوی بسیار مهمی میان ادعاها وجود دارد که نشان‌دهندة مذهب ادعاکننده است. برای نمونه اگر مدعی، ادعای علم الهی و لدنی نداشته باشد خود به معنای این است که وی از میان اهل‌سنت است. زیرا که ادعای علم لدنی و الهی امام از اختصاصات مذهب تشیع

است. در اندیشه تشیع امامی بر ضرورت و وجوب علم و عصمت به عنوان دو ویژگی امام تأکید شده است. بر این مبنا، علم امام اکتسابی نیست و او علم خود را از حلقة درس علما و فقهای معاصر خویش کسب نمی‌کند. در این میان چنین معیاری ملاک خوبی برای پی‌بردن به مذهب ادعاکنندگان می‌باشد. ابن‌تومرت نیز هیچ‌گاه از علم لدنی و الهی سخن به میان نیاورد و اساساً او علم الهی را در شمار شش مشخصه مهدی ⁽¹⁾نیاورده است. مشخصه‌هایی که ابن‌تومرت آن‌ها را ملاک شناخت مهدی دانسته، و بر خود تطبیق نمود. از سویی دیگر اسامی اساتید وی به طور کامل از سوی مورخان ثبت شده است. ⁽²⁾جالب آن‌که منابع عصر موحدان، صفات مهدی موعود را از کتب روایی اهل‌سنت مانند ترمذی و سنن ابی‌داوود استخراج و بر ابن‌تومرت تطبیق کردند. ⁽³⁾ابن‌تومرت از حیث اعتقادی از اشاعره تبعیت می‌کرد. احمد محمود صبحی عقاید وی را در قسمت اشاعره آورده و می‌نویسد: «وی به جبر، تنزیه محض در صفات الهی، عصمت امام، رؤیت الهی و عدم جواز تکلیف مالایطاق قائل بود». ⁽⁴⁾البته وی به جهت سفر به عراق و آشنایی با متکلمان امامی و

تحت تأثیر آنان «عصمت» را بر خود منطبق ساخت. بنابراین چنین می‌نماید که ابن‌تومرت، نظریه عصمت را از تشیع امامی وام گرفته باشد. ⁽¹⁾

در آستانة نهضت ابن‌تومرت، مغرب اقصی و اندلس زیر فرمان مرابطان بود. دولت مرابطان در اصل یک نظام سیاسی – دینی بود که رهبری این نظام را از آغاز نهضت (430ق) فقهای مالکی بر عهده داشتند. ⁽²⁾این نهضت با اندک زمانی تبدیل به دولت شد و با ساخت شهر مراکش (454ق) این شهر پایتخت مرابطان شد. ⁽³⁾بزرگ‌ترین چالش فراروی حاکمان جدید این دولت این بود که هنوز نتوانسته بودند در حوزة فقاهت جایگزین مناسبی برای فقهای پیشین تربیت کنند. ابن‌تومرت از این مسئله و نیز از مبارزة مرابطان با عقل‌گرایی و به خصوص آثار غزالی حداکثر استفاده را برد.

ابن‌تومرت بسیار زیرکانه پیش از آن‌که خود را مهدی اعلام کند، نهضتش را با تکیه بر اصل «امر به معروف و نهی از منکر» آغاز کرد. وی سپس بر اصل جهاد به عنوان اصل مکمل امر به معروف و نهی از منکر تکیه زد. تا از این شیوه بتواند به هدف خود؛ یعنی، سرنگونی مرابطان و جایگزین نمودن یک نظام سیاسی جدید، که از دیدگاه او حکومتی آرمانی است نائل آید. ابن‌تومرت سعی داشت با تکیه بر شخصیت کاریزماتیک مهدی موعود به اقتدار خود مشروعیت بخشیده، از امکانات مادی و معنوی مغرب بهرة بیشتری به دست آورد.

قرائن تاریخی نشان می‌دهد که مهدویت ابن‌تومرت به شکل معجزه‌آسایی به

پیشرفت دعوت او کمک کرد. زیرا بعد از اعلام مهدویت وی بود که عناصر شخصیتی نزدیک به ابن‌تومرت با هم منسجم شدند. ابن‌تومرت با اعلام مهدویت به عنوان محور مرکزی دولت نوبنیاد توانست بخش قابل‌توجهی از بزرگان و رهبران قبائل بربر را به دعوت خود جذب کند. ⁽¹⁾ابن‌تومرت در خطبه‌ای در سال 515ق در منطقه سوس أقصی واقع در جنوب مغرب در حضور یارانش ویژگی‌های مهدی آخر زمان و دورة ظهور او را به گونه‌ای بازگو کرد که برای حاضران شکی نماند که مراد ابن‌تومرت از مهدی خود اوست. و زمان مهدی همانا زمان و دورة اوست. ⁽²⁾با این اقدام، ابن‌تومرت از احساسات دینی و علاقة مردم به ظهور مهدی برای رفع ظلم و ستم، هم در تقویت عصبیت قبایل و هم در تکوین یک نظام سیاسی با عنوان «موحدان» ⁽³⁾بهره گرفت.

ارزش مهدویت‌گرایی ابن‌تومرت برای نظام نوپای موحدان به اندازه‌ای بود که عبدالمؤمن بن علی، جانشین ابن‌تومرت، به همراه برخی از یاران نزدیک خود مدتی طولانی خبر درگذشت ابن‌تومرت را مکتوم نگاه داشتند. ⁽⁴⁾

ابن‌تومرت توانست بسیاری از مردم مالکی مذهب شمال آفریقا را با ادعای مهدویت گرد خود جمع کند. وی در نگاشته‌های خود بر مهدی بودنش تأکید دارد. او دستور داد بر پرچمش عبارت «مهدی خلیفه خدا» را بنویسند. با مرگ ابن‌تومرت، «عبدالمؤمن بن علی» به عنوان خلیفۀ مهدی، جانشین او شد و توانست با فائق آمدن بر معضلات و مشکلات ناشی از تبعات منفی شکست از مرابطون، شهرهای تحت سلطۀ مرابطون را یکی پس از دیگری فتح کرده و با

غلبه بر دولت‌های مرابطون، اندلس و بنی حماد قلمرو موحدان را تا مغرب اقصی و أدنی و بلاد افریقیه توسعه دهد. و حدود یک قرن بر منطقه وسیعی از شمال آفریقا حکومت برانند. ⁽¹⁾

در تاریخ معاصر نیز به یک مدعی دروغین مهدویت بر اساس الگوی وهابی برمی‌خوریم. اهمیت این ادعا در این است که از دل سلفیه جدید برآمد. در تاریخ اوّل محرم‌الحرام سال 1400ق (20 نوامبر 1979م)، گروهی سیصد نفره به رهبری جُهیمان بن محمد بن سیف العُتیبی ⁽²⁾که دارای تفکرات شدید سلفی‌گری وهابیت بود وارد بیت‌الله‌الحرام شده و کنترل آن را به دست گرفتند. هدف آن‌ها این بود که محمد بن عبدالله قحطانی تحت عنوان مهدی، بین رکن و مقام، اعلام مهدویت کند. جُهیمان تلاش می‌کرد خود را به عنوان مُجدّدی که طبق سنت اسلامی در ابتدای هر قرن ظهور می‌کند و دین اسلام را احیا می‌کند، معرفی کند

و محمد قحطانی را مهدی و برپاکنندۀ عدل و داد بخواند. او خواستار احیای دعوت سلفی‌گری وهابیت به وسیله مهدی بود. سرانجام محمد قحطانی که پیروانش او را مهدی می‌دانستند کشته شد و پیروانش تسلیم شدند. در حمایت و تبیین عقاید ⁽¹⁾و نیز علیه وی کتاب‌هایی نوشته شده است. ⁽²⁾برخی نیز به تحلیل چرایی چنین جریانی پرداختند. ⁽³⁾جالب آن‌که در غرب نیز در این زمینه کتاب‌هایی نگاشتند. ⁽⁴⁾آنچه نگارنده را مجاب کرد که در میان انبوه مدعیان به این مدعی نیز پرداخته شود دلایلی است که جُهیمان بر مبنای آن‌ها قحطانی را مهدی خوانده که در نوع خود جالب توجه است: اولاً نام او، همسان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، محمد بن عبدالله است. ثانیاً او متعلق به خاندان اشراف و از ذریه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم است. ثالثاً ویژگی‌های ظاهری او با توصیفاتی که در احادیث از مهدی موعود آمده، کاملاً

همسان و مطابق است. و در پایان جهیمان اعلام کرد که در یکی از رؤیاهایش، محمد القحطانی را همان مهدی موعود دیده است. ⁽¹⁾اساس مطالب او روایات و احادیث مربوط به ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و تلاش برای تطبیق شرایط عربستان آن روزگار با نشانه‌های مذکور در آن احادیث است. او در یکی از فرازهای نامه‌هایش ادعا کرده که هشت سال را صرف تحقیق و تطبیق شرایط با مطالب مندرج در احادیث کرده است. ⁽²⁾در میان طرفداران این ادعای دروغین فقط یک نکته توافق بود و آن سنی‌های اهل حدیث و اخباری مسلک بود که با نگاه به احادیث ملاحم و فتن در بخاری و مسلم و سنن ابی‌داوود و غیره، به این مسیر کشیده شده بودند. ⁽³⁾

انواع مدعیان به لحاظ مذهب مدعیان

چهار. انواع مدعیان دروغین به لحاظ سرانجام ادعا

اشاره

مدعیان دروغین مهدویت، بسته به نسبتی که میان آن‌ها و سرانجام ادعایشان تصور می‌شود، حداقل به چهار دسته تقسیم می‌شوند:

1. تشکیل حکومت

از حیث سرانجام ادعا نیز برخی از این ادعاها به تشکیل حکومت انجامید. برای نمونه ادعای مهدویت عبیدالله المهدی ⁽¹⁾به تشکیل حکومت فاطمیان انجامید. آغاز حکومت فاطمیان ابتدا مغرب اقصی (مراکش) بود که به تدریج به تونس، الجزایر،

مصر، شام، حجاز و برخی از نواحی عراق گسترش پیدا کرد. بعد از عبیدالله المهدی سیزده حاکم از نسب او حکومت کردند. آن‌ها از سال 297 تا 567ق، به مدت 270 سال حکم راندند و در سال 567ق به دست ایوبیان منقرض شدند. ⁽¹⁾اوضاع اجتماعی و اقتصادی اقوام شمال آفریقا که با انواع نابرابری‌ها و قحطی دست و پنجه نرم می‌کردند و نیز ضعف خلافت عباسی سبب گردید فاطمیان با تکیه بر مذهب و استفاده ابزاری از آن، برای پیش‌برد اهداف سیاسی وارد منطقه شوند. ⁽²⁾آنان قیام خود را برای تشکیل حکومت مهدی نشان دادند و شعارهای خود را مطابق با روحیة اصلاح‌طلبانه و آرمان‌خواهانه بربرها انتخاب کردند. فاطمیان از آرمان‌خواهی بربرها که نجات از مشکلات را در ظهور مهدی موعود و تشکیل دولت او می‌دانستند، با طرح قیام و جهاد برای تشکیل حکومت مهدی و همراهی با او، به بهترین شکل بهره گرفتند. بسترسازی داعیان اسماعیلی از جمله ابوعبدالله شیعی ⁽³⁾سبب گردید تا عبیدالله ادعای مهدویت کرد و بسیاری از مردم آفریقا به

پندار مهدی موعود با او بیعت نمودند. ابوعبدالله شیعی تلاش فراوانی در به مقصد رساندن قیام فاطمیان و مهدویت «عبیدالله المهدی» انجام داد. وی در طول هفده سال، زمینه برپایی خلافت فاطمیان را با فعالیت‌های تبلیغی و نظامی خود فراهم آورد. ابوعبدالله شیعی به اقوام بربر افریقیه می‌گفت مهدی موعود زنده است و در بین آن‌ها زندگی می‌کند. ابوعبدالله شیعی، برای جلب قبایل «کتامی» که از مشهورترین قبایل شمال آفریقا است، احادیث و پیشگویی‌هایی نقل می‌کرد که طبق آن‌ها، قبایل کتامی از یاران مهدی موعود هستند. ⁽¹⁾

وی مکرراً اسم مهدی را در خطابه‌های خود می‌آورد. ابوعبدالله شیعی معتقد بود عبیدالله که با عنوان مهدی در بین اصحابش ظهور خواهد کرد عزم، اراده و قدرت آن‌ها را در مقابله با دشمنان زیادتر خواهد کرد. وقتی عبیدالله مهدی به بلاد مغرب نزدیک شد، ابوعبدالله وعده ظهور قریب‌الوقوع او را داد و از این طریق در

جهت کم اهمیت جلوه دادن مخالفان حداکثر استفاده را کرد. ⁽¹⁾

شایان ذکر است که داعیان اسماعیلی نیز برای گرایش هرچه بیشتر مردم به مهدویتِ «عبیدالله المهدی» شایع کردند که ظهور مهدی نزدیک است و بر اساس بعضی روایات منسوب به اهل بیت علیهم السلام، ظهور او از مغرب خواهد بود. آنان پیش‌بینی می‌کردند که زمان ظهور در سال غلبه فاطمیان بر افریقیه است. «ابوعبدالله شیعی»، نیز به اقوام بربر و بادیه‌نشین وعده می‌داد که ظهور مهدی موعود بسیار نزدیک است. همین امر بستر اجتماعی مناسبی را برای استقبال از مهدویت «عبیدالله المهدی» فراهم می‌کرد. ⁽²⁾مبلغان اسماعیلی برای جلب اقوام بربر و بادیه‌نشین به طرف مهدویت، احادیثی جعل کردند که طبق این احادیث مهدی موعود از بین اقوام شیعه‌نشین ظهور خواهد کرد. بیشتر این احادیث، ظهور مهدی را از نواحی دور دست کشورها و کناره‌های سرزمین‌های آباد مانند «زاب» در افریقیه و «سوس» در مغرب تعیین می‌کرد. ⁽³⁾قاضی نعمان ⁽⁴⁾نیز به عنوان یک

نظریه‌پرداز تلاش وافری در تحکیم باور اسماعیلیان داشت. برای نمونه او احادیث مربوط به طلوع خورشید از مغرب ⁽¹⁾را بر ظهور عبیدالله مهدی از مغرب افریقا به تأویل برده است. ⁽²⁾وی تلاش می‌کند با نقل روایاتی پیرامون انصار مهدی آن‌ها را

بر داعیان اسماعیلی و نیروهای نظامی که منجر به پیروزی عبیدالله المهدی شدند تطبیق دهد. ⁽¹⁾وی کوشیده روایاتی که پیرامون صفات و ویژگی‌ها، سیره ونسب حضرت مهدی است را بر عبیدالله المهدی منطبق کند. ⁽²⁾کتاب افتتاح الدعوة ⁽³⁾قاضی نعمان مهم‌ترین و کهن‌ترین مصدر تاریخ فاطمیان است.

2. جنبش مسلحانه

گفتنی است سرانجام برخی از ادعاهای دروغین مهدویت نیز، به جنبش ⁽⁴⁾

مسلحانه منجر شد. و یا حتی در برخی موارد برای پیشبرد قیام و جنبش خود به دیگران نسبت مهدویت می‌دادند. برای نمونه گروهی در جناحیه ⁽¹⁾معتقد بودند که عبدالله بن معاویه بن عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب، مهدی است. البته اینان خود دو گروه بودند؛ عده‌ای او را مهدی دادگستر حاکم نهایی حکومت آخرالزمان می‌دانستند، ولی عده‌ای دیگر از آنان معتقد بودند او علمدار و تحقق‌بخش حکومت موعود از خاندان علی و فاطمه است و در حقیقت پس از برپایی حکومت عدل آن را به فردی از خاندان علی و فاطمه تقدیم می‌کند. ⁽²⁾عبدالله، یکی از قیام‌کنندگان بر ضد حکومت اموی بود که عباسیان نیز از او دل خوشی نداشتند و بالأخره در سال 129ق به دست پیروان ابومسلم خراسانی کشته شد. ⁽³⁾

عبدالله بن معاویه که از خطبا و شعرای بزرگ زمان خود بود، ⁽⁴⁾در سال 127ق در کوفه علیه عامل و فرماندار منصوب از طرف بنی‌امیه قیام کرد و خیلی زود بر تعدادی از شهرهای ایران همانند فارس، اصفهان و ری مسلط شد. اما در جنگی که بین او و یزید بن عمر بن هبیره سردار سپاه بنی‌امیه روی داد، شکست خورد و برای کمک‌خواهی از ابومسلم خراسانی که شعار «الرضا من آل محمد» را طرح

کرده بود، عازم خراسان شد. اما در شهر هرات عامل ابومسلم خراسانی به نام ابونصر مالک بن هیثم خزاعی او را در سال 129ق به قتل رساند. ⁽¹⁾در منابع ملل و نحلل عقاید باطل بسیاری نظیر حلال دانستن محرّمات، انکار قیامت و اعتقاد به تناسخ را به وی نسبت می‌دهند. ⁽²⁾احتمال فراوان می‌رود که این نسبت‌ها، از ساخته‌های دشمنان او یعنی بنی‌عباس باشد، زیرا که عبدالله بن معاویه از رقبای سرسخت عباسیان در مقابله با امویان بوده است و عباسیان در متهم‌کردن رقیب از هیچ چیز ابا نداشتند؛ به ویژه اگر مخالفین و رقبای آن‌ها بهانه کافی نیز به دست داده باشند. سه سال بعد، در سال 132ق بنی‌عباس که او را به قتل رسانده بودند، به حکومت رسیدند و با نسبت دادن عقاید باطل به او، توانستند بسیاری از گروه‌های شورشی نوظهور را به او نسبت داده و آن‌ها را از میان بردارند. ⁽³⁾

او هرگز ادعای مهدویت نداشت، بلکه گروه‌های منتسب به او با طرح ادعای مهدویت وی درصدد سوءاستفاده از این امر بودند. و پس از مرگ عبدالله مدعی شدند که او زنده است و در کوه‌های اصفهان زندگی می‌کند، نمی‌میرد تا این‌که ظهور کند و رهبری مردم را برعهده گیرد. و او همان مهدی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بشارت او را داد. ⁽⁴⁾پیروان وی را با عنوان «مهدی» و «قائم» معرفی می‌کردند؛ ⁽⁵⁾انتخاب لفظ «قائم» در کنار «مهدی» نشانگر اعتقادات شیعی جناحیه می‌باشد. ⁽⁶⁾

برای نمونه بعضی از فرقه‌های غلات مانند مغیریّه - از پیروان مغیره بن سعید عجلی که در زمان امام باقر علیه السلام زندگی می‌کرد - از قیام‌های علویان بر ضد حکومت عباسی سوءاستفاده می‌کردند و با ادعای مهدویت رهبران قیام، سعی در جذب نیرو داشتند. مغیریّه ادعا داشتند محمد بن عبدالله‌محض از نوادگان امام حسن مجتبی علیه السلام معروف به نفس زکیه که بر ضد بنی‌عباس یعنی حکومت منصور قیام کرد و کشته شد، مهدی است و کشته نشده است؛ بلکه در کوه‌های ناحیه حاجز بین مکه و نجد زندگی می‌کند تا هنگام ظهورش فرا رسد. ⁽¹⁾

ادعای مهدویت مهدی سودانی نیز این گونه بود. او در سودان با تکیه بر حس نجات‌باوری مردم مظلوم سودان، آنان را علیه ظلم و ستم بسیج کرد. سودان تا اوایل دهة هشتاد قرن نوزدهم میلادی از ناحیه سه گروه تحت ظلم و ستم قرار داشت: استعمارگران انگلیسی، حکام و مأموران ترک و مصری، ملاکین و تجار بزرگ محلی و منطقه‌ای. ⁽²⁾این فشارها و ظلم‌ها به تدریج مخالفت‌ها و اعتراضات گسترده‌ای را در سراسر سودان به همراه داشت. البته مهم‌ترین مسئله مورد اعتراض؛ هجوم و حضور بیگانگان بود. توده‌های مردم محروم و مسلمانِ اقوام بربر هستة مرکزی جنبش اصلاحی و ضد استعماری را آغاز کردند. رهبر این جنبش گسترده که از سال 1881 میلادی شروع شد، کسی نبود جز محمد احمد بن عبدالله (1843-1885م) معروف به مهدی سودانی. وی فرزند یک قایق‌ساز ساده بود که از کودکی در کنار مردم محروم و ضعیف سودان زندگی کرده بود.

هجوم همه‌جانبه استعمار به سودان و مقابلة گسترده و پرشور مهدی سودانی در مقابل استعمارگران نیز، باعث شد بسیاری از مردم سودان به او بپیوندند و از

قیامش حمایت کنند. ⁽¹⁾

سال 1883م سال پیروزی جنبش سودانی است؛ زیرا پیروان مهدی سودانی و نیروهای او طی یک سری عملیات؛ شکست‌های سختی بر نیروهای مشترک انگلیسی - مصری تحت فرماندهی ژنرال کبیر و دیگران وارد کردند و همة ایالات سودان را آزاد نمودند. ⁽²⁾

مهدی سودانی جنبش خود را براساس «طریقه» سازماندهی کرد که مطابق دیدگاه سنتی طریقت‌های صوفیانه، رابطة قوی مرید و مراد و بیعت با رهبر در آن جایگاه ویژه‌ای داشت. ⁽³⁾

سیدجمال‌الدین در شماره‌های مختلف نشریه عروة‌الوثقی با درج گزارش درباره رویدادهای سودان بارها از مهدی سودانی و مبارزات و دلاوری‌های او و پیروانش با تجلیل یاد کرده و مسلمانان جهان را به کمک و حمایت جنبش وی دعوت و سفارش می‌کرده است. ⁽⁴⁾

مهدی سودانی در اوت 1881م اعلام کرد «مهدی موعود» است و از آسمان به زمین آمده تا دین حقیقی را برقرار کند. او از مردم خواست قوانین حقیقی اسلام را احیا کنند و بر ضد استعمارگران اروپایی بپاخیزند. او اعلام داشت حکومت او به ظلم و ستم و باج و خراج‌گیری ستمگران پایان خواهد داد و برابری و عدل و داد را در کشور برقرار خواهد کرد. ⁽¹⁾برخی نیز ادعاهای واهی به وی نسبت داده‌اند. ⁽²⁾

از نظرگاه مؤلفان کتاب تاریخ سودان بعد از اسلام، مهدی سودانی مدعی مقام یگانه برای خود بود که در سه عنوان امام، جانشین رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم و مهدی موعود جمع می‌شد. در مقام امامت، وی ادعای پیشوایی جامعه مسلمانان را داشت و با اصلاح جامعه سعی داشت وظیفه پیامبر را تکرار کند و همچون مهدی موعود، وی شخصی وابسته به رستاخیز بود که ظهورش خبر از پایان زمان می‌داد. ⁽³⁾

برخی از پژوهش‌گران معتقدند که وی خود را «متمهدی» می‌دانسته و هم خودش و هم جانشینش عبدالله و پیروانشان منتظر ظهور مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده‌اند. این عده ادعای دروغین مهدویت را از طرف دشمنان چندگانه او با تفسیر خاص از سخنانشان و به قصد مخدوش‌کردن چهره مذهبی و دینی جنبش مهدی می‌دانند. این عده معتقدند این مهم را جهاد مقدس وی بر علیه استعمار انگلستان تقویت می‌کند. اگر چه احتمال می‌رود انحرافاتی در عقاید مذهبی و صوفیانه مهدی سودانی بوده باشد. ⁽⁴⁾

اما شواهد و قرائن فراوان تاریخی گواه آن است که مهدی سودانی ادعای مهدویت داشته است. محمد سعید القدّال در کتابی که پیرامون مهدی سودانی با عنوان «الامام المهدی، محمد احمد بن عبدالله» نگاشته است بر این مهم صحه می‌گذارد. وی می‌نویسد مهدی سودانی رؤیاهایی می‌دید و می‌شنید که به او می‌گفتند: «یا مهدی الله» و یا «مرحباً للمهدی» و به جایی رسید که یقین کرد که مهدی است. و در نامه‌های خود می‌نوشت: من العبد المفتقر الی الله محمد المهدی. ⁽¹⁾

سید محمد بن علی السنوسی ادریسی ⁽²⁾(1791-1859م) پایه‌گذار و رهبر جنش

اصلاحی ضد استعماری سنوس، با طرح مهدویت فرزندش محمد المهدی ⁽¹⁾درصدد تقویت انگیزشی مردمی بود که مورد هجوم استعماری و نظامی غرب قرار گرفته بودند تا با بسیج مردم و تحریک آنان، به مبارزه با تهاجم دولت‌های انگلیس، فرانسه و ایتالیا بپردازند. ⁽²⁾رشیدرضا به ادعای مهدویت محمد المهدی سنوسی اشاره می‌کند و می‌نویسد طرفداران وی او را مهدی منتظر می‌دانند و معتقدند وی مخفی شده است و از مرگ وی سخن نمی‌گویند. ⁽³⁾

جنبش سید احمد بریلوی (م 1831م) از شاگردان شاه ⁽⁴⁾ولی‌الله دهلوی ⁽⁵⁾از جمله

نهضت‌ها و قیام‌هایی بود که منجر به طرح ادعای مهدویت وی از سوی طرفدارانش شد. سید احمد حرکت و قیام خود را «جنبش طریقه محمدی» نامید و علیه سیک‌ها و انگلیسی‌ها به مبارزه پرداخت. این نهضت در سال 1821م در دهلی آغاز گشت. وی در ابتدا اگرچه پیروزی‌هایی به دست آورد، ولی سرانجام به دلیل اختلاف و نفاق و خیانت در بین یارانش در سال 1831م کشته شد. سید احمد تقدیس بیش از حد پیامبران و اولیای الهی را بدعت می‌شمرد. نیز سجده بر قبور، طلب حاجت از مردگان، تعزیه برای امام حسین علیه السلام و نذر و نیاز به درگاه اولیای الهی را بدعت می‌دانست. بعد از کشته شدن وی در میان یارانش شایع گشت که وی همان مهدی موعود است. ⁽¹⁾چنین ادعایی را باید منطبق بر الگوی سنی با گرایشات شدید سلفی و حدیث‌گرایی دانست.

3. تأسیس فرقه انحرافی

برخی از این ادعاها همانند ادعای کیسانیه ⁽²⁾پیرامون محمد بن حنفیه و واقفیه ⁽³⁾

پیرامون امام کاظم علیه السلام و علی محمد شیرازی به تأسیس فرقه انحرافی منجر شد. نکته پر اهمیت آن است که بسیاری از این ادعاها، در آغاز پیدایی، کمتر از آن بودند که بعدها شدند. در واقع در مقطع ایجاد این انحراف‌ها، کمتر کسی فکر می‌کرد یک جریان کوچک و کم‌اثر، روزی به صورت یک فرقه و جریان، در تاریخ بماند و زمینه‌های انحرافات گوناگون اخلاقی، اجتماعی و اعتقادی را فراهم آورد. طبعاً اگر در زمان مناسب و به هنگام، عالمان و حاکمان متعهد و مسئول با این‌گونه انحرافات برخورد می‌کردند و با افشاگری یا ردیّه‌نویسی و حتی ایجاد محدودیت، مانع از عضوگیری و گسترش آن در میان مردم می‌شدند، میزان اثرگذاری آن در گستره زمان محدود می‌شد و طبعاً در طول تاریخ، اثری از آن‌ها باقی نمی‌ماند. شاید همین مسئله، رمز حساسیت اسلام در مقابل بدعت و بدعت‌گذاران باشد و علت تأکیدی است که این دین حنیف بر مقابله با این‌گونه انحرافات از سوی عالمان دین‌شناس و مسئول دارد.

4. محدود و کم اثر

البته بسیاری از این ادعاها نیز محدود و کم‌اثر بودند و هم اکنون از آنان هیچ اثری بر جای نمانده است. برای نمونه ابن‌حجرعسقلانی در ذیل نام «تمرتاش بن النوین جوبان» می‌نویسد که وی مدعی مهدویت بود. پدرش وی را از این مطلب منع کرد؛ اما اهمیت نداد و در سال 728ق به قتل رسید. ⁽¹⁾

انواع مدعیان به لحاظ سرانجام ادعا

1.ایجاد فرقه انحرافی

پنج. تنوعات مدعیان دروغین به لحاظ دامنة جغرافیایی و جمعیتی ادعای آنان

اشاره

اگر مدعیان دروغین مهدویت را، به لحاظ نقشی که ایفا کردند، یا هدفی که بر عهده داشتند، مطالعه کنیم به تنوع در این زمینه نیز دست خواهیم یافت. در نخستین نگاه، مدعیان را در این زمینه سه گونه می‌یابیم:

1. محدود؛ بدون هیچ تحول و تحرک جمعی

مدعیانی که ادعای آنان به صورت فردی بوده و ایجاد هیچ تحول یا تحرک جمعی و یا دامنة جغرافیایی خاصی به آنان نسبت داده نشده، از جمله تنوعات مدعیان دروغین است. در کتاب موسوعه علامه مرعشی به تعدادی از کسانی اشاره شده که ادعای بابیت یا مهدویت کرده‌اند و به صورت اجمال نام آنان آمده است که ادعای غالب آنان هیچ تحول یا تحرک جمعی را به دنبال نداشته است. برای نمونه در این کتاب اشاره شده است که در بلخ و بخارا میرزا ملاجان بلخی از علمای این منطقه، در سال 890ق ادعای مهدویت داشته است. از او دیوان شعر و نیز تفسیر و کتابی در فضیلت اهل‌بیت علیهم السلام نیز باقی مانده است. ⁽¹⁾و یا شیخ عبدالقدیر بخارایی در سال 900 ق در همین منطقه ادعای مهدویت داشته که توسط امیر بخارا به قتل رسید. ⁽²⁾در این کتاب به ادعای مهدویت ملا عرشی

کاشانی که در اصفهان ساکن بوده و ادعای مهدویت داشته و در نهایت ادعای نبوت نیز از سوی وی مطرح شده اشاره شده است. او در سال 880ق کشته شد. از وی کتابی به نام بیان‌الحق نیز به زبان فارسی منتشر شده است. ⁽¹⁾

2. منطقه‌ای و قومی

در میان مدعیان دروغین، دسته‌ای هستند که طرح ادعای آنان در محدودة یک منطقه جغرافیایی یا جمعیتی خاص با ملیت خاص بوده است. برای نمونه در یمن در سال 1159ق فردی به نام محمد که ادعای مهدویت داشت ظهور کرد و به مهدی تِهامَه ⁽²⁾شهرت یافت. او اعراب منطقه را به گرد خود جمع کرد و چند سالی نیز حکومت کرد. ⁽³⁾محدوده جمعیتی پیروان او محدود به یمن می‌شود.

ادعای مهدویت سیدمحمد جونپوری ⁽⁴⁾از جمله مدعیانی است که محدودة جمعیتی پیروان وی مختص به هندوستان بوده است. سید محمد جونپوری ⁽⁵⁾که در نسبت سیادت به وی نیز اختلاف است ⁽⁶⁾در سال 901ق و در سفر حج ادعای

دروغین مهدویت را آشکار کرد. وی سپس نام پدرش را به عبدالله و نام مادرش را به آمنه تغییر داد. ⁽¹⁾ادعای دروغین وی مبتنی بر الگوی سنی بود. عزیز احمد در این زمینه می‌نویسد: وی می‌کوشید که اختلاف نظرهای موجود میان مکاتب فقهی تسنن را از بین ببرد و با این عمل خویش، توانست احترام نخبگان سنی را که از او پیروی نکرده و به عنوان مهدی به او اعتقاد نداشتند اما به دید احترام می‌نگریستند، برانگیزد. ⁽²⁾پیروان وی مقام وی را بالاتر از خلفای راشدین می‌دانستند. ⁽³⁾برخی از وی با عنوان شیاد نام برده‌اند. ⁽⁴⁾از بزرگ‌ترین مخالفان وی می‌توان به عالم سنی مذهب علاءالدین علی متقی (888- 975ق) مؤلف کتاب کنزالعمال اشاره کرد؛ وی دو رساله در رد وی نگاشت. ⁽⁵⁾

سید محمد جونپوری (1910 میلادی) اهل ریاضت و زهدفروشی ⁽⁶⁾و سفر به

کوه‌ها بود. وی در اثناء سفر خود به شهرهای گوناگون ادعا کرد مهدی است و مردم را به خود و زهدگرایی دعوت کرد. ⁽¹⁾بی‌شک فضای صوفی‌گری و خانقاه‌ها بیشترین تأثیر را در ادعای مهدویت وی داشته؛ چرا که بیشتر عقاید و تعالیم وی رنگ و بوی تصوف به خود گرفته بود. البته جایگاه عرفا و صوفیه در روزگار وی در هند در گرایشات صوفیانه سیدمحمد جونپوری بی‌تأثیر نبوده است. ⁽²⁾

سید محمد جونپوری سرانجام پس از سرگردانی‌های فراوان ⁽³⁾در سال 910ق در منطقه فرح واقع در افغانستان امروزی درگذشت. ⁽⁴⁾پیروان وی بیشتر در مناطق سند و گجرات هندوستان بودند و به مهدویت وی اعتقاد داشتند. ⁽⁵⁾البته باور به ظهور قریب‌الوقوع وی بعد از سپری شدن هزاره اوّل اسلام سست گشت. ⁽⁶⁾

3. فرامنطقه‌ای و فراقومی

دسته سوّم مدعیانی هستند که ادعای آنان در سطحی گسترده و عمومی، با حرکتی جمعی صورت گرفته است. به عبارتی می‌توان این گونه ادعا کرد که دامنة جغرافیایی و جمعیتی مدعیان دروغین، در همة مدعیان به یک اندازه گسترده نیست. برای نمونه ادعای مهدویت میرزا غلام‌احمد قادیانی منجر به تشکیل فرقه انحرافی قادیانی شد و این فرقه، هم‌اکنون در آفریقا بیشترین فعالیت را داشته و در سراسر جهان، حدود ده میلیون نفر پیرو دارد. نام دیگر این فرقه احمدیه است که در غرب به این نام شناخته می‌شود. ⁽¹⁾میرزا غلام‌احمد قادیانی مؤسس فرقه قادیانیه نیز از حمایت سرشار دولت انگلیس بهره می‌برد. ⁽²⁾وی فرزند میرزا غلام مرتضی از اهالی روستای قادیان از توابع شهر «گوداس پور» ایالت پنجاب است. وی در سال 1835م متولد شد و در سال 1908م از دنیا رفت. پدر غلام احمد و برادرش، خدمات زیادی به استعمار انگلیس کرده‌اند. وقتی بریتانیا در قرن نوزدهم

هندوستان را تصرف کرد، مردم در سال 1857م علیه استعمار به پاخاستند. با وجود این، پدر قادیانی (غلام‌مرتضی) در کنار استعمار قرار می‌گیرد و از کمک‌های مالی به آنان دریغ نمی‌کند. غلام احمد قادیانی بعد از مرگ پدر و برادرش به مدت هفده سال به خدمت دولت درآمد و در این مدت، در همه نوشته‌هایش مردم را به اطاعت از دولت انگلیس و همدردی با آنان ترغیب نمود. ⁽¹⁾وی ادعاهای واهی فراوانی را طرح کرد. ⁽²⁾در سال 1308ق جامعه احمدیه، به منظور تبلیغ عقاید قادیانی تشکیل شد و مؤسسان این جامعه مدعی بودند، مقصود از تشکیل این جامعه سه چیز است: یکی اتحاد مسلمانان با یکدیگر و دیگری از بین بردن تعلیمات نصرانیت و در نهایت از بین بردن مجوسیت. ولی آنان برخلاف آن‌چه در ظاهر می‌گفتند سه نکته را مورد ترویج و تبلیغ قرار داده بودند؛ نخست آن‌که مسیح بن مریم مرده است و غلام‌احمد، همان مسیح موعود است و چون در اخبار آمده که جز مسیح، مهدی دیگری در کار نیست، در نتیجه غلام‌احمد همان مهدی است و دوم آن‌که جهاد با شمشیر از زمره احکام دینی نیست و جهاد باید با برهان و استدلال باشد و سوم آن‌که به غلام‌احمد وحی می‌شود و او نبی و رسول

است. ⁽¹⁾افزودنی است که به سبب اختلافات فراوان بین رهبران قادیانیه بعد از درگذشت غلام‌احمد، گروهی به نام انجمن اشاعة احمدیه یا لاهوریه از این فرقه منشعب شد که مراکز تبلیغی در لندن، برلین و اندونزی دارند. این عده ادعای پیامبری برای غلام‌احمد را نمی‌پذیرند و او را صرفاً «مجدد» می‌دانند. این عده اختلاف چندانی با مسلمانان ندارند و مردم را به دین اسلام تبلیغ می‌کنند و مرکز آنان نیز در لاهور است. ⁽²⁾

می‌توان ادعای غلام‌احمد قادیانی ⁽³⁾و میرزا حسینعلی نوری ⁽⁴⁾در بهائیت را به

لحاظ دامنة جغرافیایی و یا جمعیتی فراقومی و فرامنطقه‌ای دانست. البته نباید نقش استعمار را در پیدایش این دوفرقه نادیده گرفت. در مورد پیوند بهائیت با دولت استعمار در سده اخیر می‌توان گفت از مسائلی است که بین مورخان و آگاهان رشته تاریخ و سیاست، بر روی آن نوعی «اجماع» ⁽¹⁾وجود دارد.

تنوع مدعیان دروغین به لحاظ دامنه جغرافیایی

1.محدود؛ بدون هیچ تحول جمعی و یا دامنة جغرافیایی

شش. گونه‌گونی مدعیان دروغین به لحاظ شخص ادعا کننده

از حیث ادعاکننده، گاهی خود شخص، مدعی مهدویت بود همانند میرزا غلام‌احمد قادیانی، علی محمد شیرازی، عبیدالله المهدی و مهدی سودانی. گاهی نیز خود افراد ادعایی نداشتند؛ بلکه دیگران به آنها نسبت مهدویت دادند، همانند

واقفیه که بعد از شهادت امام کاظم علیه السلام شهادت آن حضرت را نپذیرفتند و معتقد شدند که او همان مهدی موعود است. عده‌ای با ادعای مهدویت امامی از امامان شیعه که از دنیا رفته بود، خود را به عنوان وصی و جانشین او در زمان غیبتش به مردم معرفی می‌کردند و بدین وسیله عده‌ای را دور خود گرد می‌آوردند، اموال آن‌ها را می‌گرفتند و برای خود مال و منال و مقامی کسب می‌کردند. مهم‌ترین مصداق این مدعا «واقفیه» ⁽¹⁾است. که سران این فرقه پس از شهادت امام کاظم علیه السلام به دلایلی که از جمله آنها سوءاستفاده‌های مالی بود، ⁽²⁾امامت حضرت

رضا علیه السلام را نپذیرفتند و ادعا کردند موسی‌بن‌جعفر علیه السلام همان مهدی است و در غیبت به سر می‌برد ⁽¹⁾و گزارش شهادت آن حضرت را توجیه کردند. ⁽²⁾این انحراف که برخی از عالمان و راویان شیعه را در کام خود فرو برد، به چندین شعبه درونی تقسیم می‌شد ⁽³⁾و مشکلات فراوانی را برای امامان بعدی به وجود آورد. ⁽⁴⁾منابع

کهن نیز جایگاه مالی سازمان وکالت ⁽¹⁾و فزون‌طلبی‌های عده‌ای از وکلا را از دلایل اصلی انحراف آنان می‌دانند.

علت اهمیت این نحله در مقایسه با دیگر گروه‌ها، ضمن طرح دعاوی همانند با امامیه به هنگام غیبت حضرت مهدی علیه السلامدر سال 260ق برخورداری سران واقفه از جایگاه علمی بود. ⁽²⁾به طوری که رهبران این گروه و تعداد زیادی از کسانی که به آنان پیوستند، از فقهای بزرگ شیعه محسوب می‌شدند و جایگاه والایی در نزد شیعیان داشتند و این امر سبب شک و حیرت شیعیان شد. ⁽³⁾سابقه وکالت به همراه جایگاه روایی آنان نیز بر شک و حیرت شیعیان می‌افزود. چرا که آنان روایت‌های

زیادی در بخش‌های مختلف فقه، کلام، تفسیر و دیگر معارف اسلامی و شیعی را نقل می‌کردند ⁽¹⁾که طبیعتاً امکان داشت در بین آن‌ها روایاتی موافق با گرایش‌های واقفه و یا روایاتی دوپهلو نیز وجود داشته باشد. جریان واقفه تا اوایل قرن چهارم دوام داشته ⁽²⁾و محدث مشهور، حُمَید بن زیاد (م310ق) ⁽³⁾از آخرین فقهاء واقفی

شناخته شده است.

ابوحاتم رازی در گزارش خود از واقفیه می‌نویسد: به گمان آنان موسی زنده است و نمی‌میرد و همان قائمی است که زمین را پس از آکنده شدن از ستم، از عدل سرشار می‌کند. آنان از امام صادق علیه السلام نقل کرده‌اند که: «نام قائم، نام صاحب تورات است». ⁽¹⁾پیش‌تر نیز اشاره شد که شیخ طوسی 41 روایتی که واقفه برای اثبات ادعای خویش به کار می‌برده‌اند و در کتاب فی‌نصرة الواقفه نگاشته ابومحمد احمد بن محمد علوی موسوی نقل شده را در الغیبة آورده است. ⁽²⁾به نظر می‌رسد این روایات، بستر بسیار مساعدی را برای گرایش به فرقه واقفیه ایجاد کرده بود. برای مثال، آنان از امام صادق علیه السلام روایتی را نقل کردند که هیچ پدری بین او و قائم فاصله نیست. یا به امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت دادند که حضرت فرموده‌اند: «من به پسر حمیده، که جهان را بعد از آن‌که پر از ظلم و جور شد، سرشار از عدالت می‌سازد، شبیه‌ام». ⁽³⁾در چند روایت جعلی نیز از همنامی امام کاظم علیه السلام با حضرت موسی علیه السلام سوء‌استفاده شده و به نجات امت از فرعون توسط

حضرت اشاره شده است. ⁽¹⁾در روایتی دیگر از امام صادق علیه السلام نقل می‌کنند: که یقینی است که فرزندم قائم این امت است و سپس با دست به امام کاظم علیه السلام اشاره کردند. ⁽²⁾در روایتی دیگر علی بن ابی‌حمزه بطائنی ⁽³⁾از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که حضرت به او فرمود: اگر کسی به تو گفت این پسرم (امام کاظم) مریض شد و آن شخص چشم او را بسته و غسلش داده و در قبر قرار داده و دستش را از خاک قبرش تکانده او را تصدیق نکن. ⁽⁴⁾

مهم‌ترین فرقه‌ای که بیشترین سوءاستفاده را از روایات غیبت کرد، «واقفیه» بود. آنان ادعا کردند که موسی بن جعفر علیهما السلام همان مهدی است و در غیبت به سر می‌برد و گزارش شهادت آن حضرت را توجیه کردند. آنان روایات غیبت را نقل و آنها را درباره امام کاظم علیه السلام و عقاید خود تأویل می‌کردند. ⁽¹⁾جالب آن‌که اولین کتاب‌ها در موضوع «غیبت» به وسیله برخی از سران واقفیه و به منظور اثبات مدعای خود درباره غایب شدن امام هفتم علیه السلام نوشته شد و در آن، ضمن بیان روایات منقول از امامان، به طرح مسئله غیبت پرداختند. علی بن حسن طائی ⁽²⁾معروف به طاطری و ابن سماعه ⁽³⁾هر دو از سران واقفیه هستند و اولین کتاب‌های غیبت را هم این دو نگاشتند. این کتاب‌ها در فاصله پنجاه سال پیش از آغاز غیبت امام دوازدهم نوشته شدند.

به نظر می‌رسد اصرار واقفه در عدم پذیرش امام رضا علیه السلام و امامان بعد از او به مرور زمان تعدیل شده باشد. جالب توجه است که اشعری و نوبختی هر دو نقل کرده اند که برخی از واقفه در نهایت معتقد شدند که امام رضا علیه السلامو فرزندان او اگرچه امام نیستند، ولی خلفایی هستند که اطاعت از آنان بر مردم واجب است. ⁽⁴⁾

به هر روی با این‌که در منابع، اندیشه وقف بر یک امام و انکار وصایت جانشین وی پیش از این زمان نیز به دیگر فرقه‌های شیعه نسبت داده شده است، اما جریان واقفه به دلیل دیرپایی و تکاپوی فکری در جهت تثبیت اندیشه خود، وجود حامیان بارز در میان علماء امامیه و نیز تدوین نخستین آثار مستقل در باب غیبت از دیگر حرکت‌های مشابه متمایز می‌گردد.

«ناووسیه» نیز از جمله فرقه‌هایی است که به دیگران نسبت مهدویت داده است. برگرفته از اسم شخصی است با نام «عجلان بن ناووس» که معتقدند امام جعفر صادق علیه السلام مهدی موعود است. به این فرقه صارمیه نیز می‌گویند. ⁽¹⁾البته برخی از متکلمان متقدم شیعه مانند شیخ مفید و پژوهش‌گران معاصر در وجود تاریخی چنین اعتقادی نسبت به امام تردید کرده‌اند. سید حسین مدرسی‌طباطبایی در ذیل گزارش خود از اعتقاد این فرقه، اعتقاد به مهدویت امام صادق علیه السلام را ساخته فرقه‌نگاران می‌داند. ⁽²⁾

این کار از سوی جنبش‌ها و حرکت‌های سیاسی و مخالف با وضعیت حاکم در طول تاریخ، انجام می‌گرفت که حرکت خود را موجه و مشروع جلوه دهند و هوادارانی برای خود فراهم آورند.

گونه گونی مدعیان دروغین به لحاظ شخص ادعا کننده

هفت. تنوعات مدعیان دروغین به لحاظ مقطع تاریخی طرح ادعا

اشاره

با مطالعه و تحلیل موضوع مدعیان دروغین – فارغ از چگونگی طرح ادعا- مقاطع تاریخی طرح ادعای آنان نیز روشن می‌گردد. برهه‌های تاریخی طرح ادعای مدعیان دروغین را می‌توان چنین تبیین کرد: روزگار حضور امامان معصوم علیهم السلام، روزگار غیبت صغری و روزگار غیبت کبری. آنچه در این زمینه حائز اهمیت است زمان‌شناسی مدعیان دروغین است. طبیعی است به لحاظ زمانه طرح ادعا از سوی مدعیان دروغین کیفیت ادعا نیز متغیر است. در این راستا نکاتی مهم در تبیین برهه‌های تاریخی مدعیان دروغین دارای اهمیت است.

1. روزگار امامان معصوم علیهم السلام

بررسی تاریخ مدعیان دروغین عصر حضور ائمه علیهم السلام زوایای مبهمی از تطور تاریخی اندیشه مهدویت را آشکار می‌سازد. می‌توان بر این باور تأکید کرد که موضوع منجی موعود، از همان عصر نخستین اسلام به مثابة یک نظریة موعودی تمام‌عیار و نجات‌بخش مطرح بوده به نحوی که فراگیری نسبتاً زیادی در میان مسلمانان داشته است. شیعیان که در این دوران در سختی و فشار بودند، به طبع توجه بیشتری به این آموزة نبوی نشان می‌دادند؛ چرا که طبق روایات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و اهل بیت علیهم السلام با ظهور مهدی، آلام ایشان و مظلومان التیام می‌یافت و جهان پر از عدل و داد می‌شد. نکتة جالب دیگر این‌که بنی‌امیه و بنی‌عباس که از مخالفان سرسخت علویان بودند، به جای این‌که این اندیشه را ازبین ببرند، درصدد تأویل آن به نفع خویش برآمدند. آنان خود را مهدی می‌نامیدند تا این مفهوم خاص به یک عنوان عام و لقب افتخاری خلفا تبدیل و مفهوم نجات‌بخشی و

ستم‌ستیزی از آن سلب شود. ⁽¹⁾

ادعای مهدویت مطرح شده، در برخی از قیام‌ها و جریانات عصر حضور همچنان در هاله‌ای از ابهام و تردید قرار دارد. در کتب فرقه‌شناسی از گروهی با عنوان «سبائیه» نام می‌برند که اساساً وجود تاریخی نداشته است. ⁽²⁾و به او نسبت

می‌دهند که وی قائل به مهدویت امیرالمؤمنین علیه السلام بوده است. برخی از اهل‌سنت و مستشرقان درصدد بزرگ‌نمایی چنین شخصیتی هستند. ⁽¹⁾ابوحاتم رازی معتقد است که سبائیه کسانی هستند که پس از مرگ امیرالمؤمنین علیه السلام به امام دیگری رجوع نکردند و مدعی شدند که او همان امام قائمی است که خروج خواهد کرد. از دیدگاه وی اینان نخستین کسانی‌اند که اعتقاد به وقف را دربارة امامان مطرح کرده‌اند. در منابع کهن، مفصل‌ترین گزارش پیرامون این فرقه در فرق الشیعه آمده است. ⁽²⁾برخی معاندان ⁽³⁾نیز افکار وی را آغازگر تشیع می‌دانند. ⁽⁴⁾برای نمونه سامی‌نشار طرح عصمت، قداست و وصایت امام علی علیه السلام و نیز طرح برتری و شایستگی امام علی علیه السلام برای خلافت را به عبدالله بن سبأ نسبت می‌دهند. ⁽⁵⁾در

مقابل عده‌ای به شدت با چنین دیدگاهی مخالفت کرده‌اند. ⁽¹⁾

به نظر می‌رسد اگرچه نقش افسانه‌ای که سیف بن عمر به عبدالله بن سبا نسبت می‌دهد نادرست است و سیف بن عمر نیز براساس گزارش رجالیان، مطعون و دروغ‌پرداز است اما مجموعه گزارش‌های شیعی و سنی که از غیر از طریق سیف بن عمر در اختیار ما قرار گرفته، حاکی از وجود فردی با نام عبدالله بن سبا با دیدگاهی افراطی و غلوآمیز دربارة امیرالمؤمنین علیه السلام است. کشی در کتاب رجالش پنج گزارش دربارة عبدالله بن سبا نقل می‌کند که در آن‌ها به عقاید غلوآمیز او اشاره شده است. در روایتی که در مصادر اصلی شیعه نقل شده است عبدالله بن سبا از امیرالمؤمنین علیه السلام می‌پرسد چرا نمازگزار برای دعا دست خود را بالا بگیرد؟ که حضرت در جواب می‌فرماید: از جایگاه روزی باید طلب روزی شود و جایگاه روزی و آن‌چه وعده داده شده، در آسمان است. ⁽²⁾به هر روی به نظر می‌رسد نه نقش‌آفرینی شگفت عبدالله بن سبا پذیرفتنی است و نه موهوم بودن وی. ⁽³⁾

اختلاف‌نظرها پیرامون قیام مختار نیز دیده می‌شود. براساس نقل‌های متعدد، مختار، شیعیان را به امامت و مهدویت محمد بن حنفیه فرا می‌خواند. ⁽¹⁾عده‌ای نیز مختار را از ادعای مهدویت محمد بن حنفیه مبرّا دانسته‌اند. ⁽²⁾عده‌ای نیز پیرامون وی توقف کردند. ⁽³⁾آن‌چه در قیام مختار مطرح است تأثیر خواسته و یا ناخواسته آن در ایجاد اولین شکاف اعتقادی در شیعه است که بر محوریت امامت و مهدویت به نام «کیسانیه» ⁽⁴⁾به وجود آمد که متکلمین و مورخین انشعابات آن را تا بیش از ده

مورد نقل کرده‌اند. ⁽¹⁾ابهام در گزارش‌های تاریخی که موجب تحلیل‌های مختلف و احیاناً متناقض پژوهش‌گران شده است، می‌توان هم در وجه تسمیه، ویژگی‌ها و اهداف بنیانگذار نخستین این گروه و هم در اندیشه‌ها و گونه‌های فرقه‌ای آن مشاهده کرد. با این همه هیچ تردیدی در ظهور و بروز چنین فرقه‌ای در شیعه نیست. با وجود این، ساختگی دانستن این فرقه منجر به مخالفت با شواهد بسیاری از تاریخ است. ⁽²⁾شیخ مفید حتی از امتداد تاریخی این فرقه سخن به میان می‌آورد؛ وی در سال 373ق که مشغول نگارش کتاب الفصول المختاره بوده می‌نویسد معلوم نیست که از کیسانیه بقایایی مانده باشد. ⁽³⁾

همچنین سیدمرتضی در الشافی آورده است که:

کیسانیه منقرض شده و سال‌هایی طولانی است که اثری از آنان

نیست. و ما احدی از آنان را ندید‌ه‌ایم و کسانی هم که مدت‌ها قبل از ما بوده‌اند کسی از ما آنان را ندیده‌اند. ⁽¹⁾

این در حالی است که ابوریحان بیرونی ⁽²⁾که معاصر سیدمرتضی بوده، در الآثارالباقیه متذکر می‌شود که در زمان ما بعضی از مردم هستند که منتظر محمد بن حنفیه می‌باشند و قائلند که در کوه رضوی زنده است. ⁽³⁾مرحوم روحانی معتقد است که ممکن است در سرزمین‌هایی که از بغداد دورتر بوده‌اند، مانند خوارزم – که ابوریحان بیرونی در آن‌جا می‌زیسته- از کیسانیه بقایایی موجود بوده که خبر آن‌ها به شیخ مفید و سیدمرتضی نرسیده و در عین حال ابوریحان از وجود ایشان مطلع بوده است. مخصوصاً با توجه به این‌که خوارزم نخستین محل نشو و نمای عباسیه بوده و پیروان بنی‌عباس در ابتدا از کیسانیه به حساب می‌آمده و در خراسان ساکن بوده‌اند. ⁽⁴⁾

گفتنی است با ادعای مهدویت محمد بن حنفیه چارچوب باور به مهدویت به معنای جامع «مهدویت، غیبت و بازگشت» شکل رسمی‌تری به خود گرفت. به این معنا که مهدویت در شکل اصلی آن، که غیبت بدون مرگ، بازگشت و گرفتن انتقام مظلومین و همین‌طور گسترش عدالت و امنیت است معنا شد. ⁽⁵⁾

خلاصه آن‌که با مطالعه و بررسی قیام‌های مبتنی بر رویکرد ابزاری به مهدویت در عصر حضور پی می‌بریم که اکثر این قیام‌ها سرانجامی جز ناکامی و عدم موفقیت نداشتند. ناکارآمدی رهبران از حیث سیاسی و تدبیر، برتری دشمن از

لحاظ کمی، کیفی و مساعد نبودن موقعیت‌ها و شرایط از عمده دلایل سرانجام تلخ این قیام‌ها می‌باشد.

در طول تاریخ، شیعیان بیش از همه امید و انتظار داشتند که مهدی و منجی رهایی‌بخش، به نام «قائم» و از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم؛ در زمان آن‌ها قیام کند و با درهم شکستن نظام‌های فاسد، آنان را از رنج و آزارها و فشارهای سیاسی روزگار برهاند. درست است که در پس پرده برخی از ادعاها، اهداف و اغراض شخصی و مادی و بهره‌برداری‌های سیاسی وجود داشت؛ اما از همه بیشتر این موج شدید مهدی‌خواهی و نجات‌طلبی بود که موجب تطبیق ناآگاهانه و عموماً غیر مغرضانة مهدی موعود بر امامان شیعه و یا افراد دیگری از خاندان پیامبر می‌شد.

با عنایت به چنین انتظاری بعد از درگذشت هر امام، رحلت او به باور دسته‌ای از افراد نمی‌گنجید؛ چرا که قائم باید قبل از مرگش بساط ظلم و ستم را بر می‌چید و با پر کردن زمین از عدل و داد، رسالتش را به اتمام می‌رساند. از این‌رو این دسته یا به امام حاضر به عنوان قائم می‌نگریستند ⁽¹⁾یا به انکار درگذشت امام معتقد می‌شدند ⁽²⁾و

یا حداقل انتظار آن‌ها این بود که امام بعد از رحلتش دوباره به زمین برگردد و وظیفة قائم به شمشیر بودن خود را ایفا نماید. ⁽¹⁾این ویژگی‌ها و قابلیت‌های مهدی‌های دروغین در گسترة تاریخ نبود که توده‌های مردم را به گرد آنان جمع کرد و موجب شد تا آنان را از استیلای ظالمان رهایی بخشد، بلکه این نیاز مردم به وجود مهدی و منجی نجات‌بخش بود که توانست این نهضت‌ها را به وجود آورد.

2. روزگار غیبت صغری

دومین برهه تاریخی مدعیان دروغین مهدویت، روزگار غیبت صغری می‌باشد. در تبیین ادعاهای طرح شده در روزگار غیبت صغری توجه به چند نکته اساسی خالی از لطف نمی‌باشد:

داشت و امام عسکری علیه السلام را خدا می‌دانست و هم چنین اباحی‌گری را در مذهب خود مرسوم نموده بود. ⁽¹⁾نصیریه از پیروان وی می‌باشند. ⁽²⁾

تنها این محدودیت‌ها در معرفی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بلکه در معرفی وکلای حقیقی نیز وجود داشته است. شاهد ما بر این ادعا عدم تصریح کلینی (328ق) به وکالت وکلای اربعه است. وی صرفاً روایاتی را متذکر می‌شود که بیان‌کننده ویژگی‌ها و لوازم وکالت آنان همچون دریافت اموال، صدور توقیعات و معجزات آن حضرت به دست آنان است. این نکته زمانی اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند که بدانیم کلینی در بغداد می‌زیسته و کتابش در روزگار غیبت صغری نگاشته شده است. به نظر می‌رسد کلینی به خاطر شرایط تقیه از آوردن اسامی وکلای اربعه به عنوان وکیل اجتناب کرده است وگرنه وی آنان را به عنوان وکیل قبول داشته است. مؤید این سخن، واقع‌شدن کلینی در سلسله سند یک روایت است که بیان‌گر وکالت محمد بن عثمان ⁽¹⁾است. ⁽²⁾به دلیل همین تقیه بوده است که در کتاب علی بن بابویه قمی (م329ق) با عنوان الامامة و التبصرة من الحیرة نیز نامی از وکلای اربعه نیامده است. ذکر اسامی مستعار برای وکلای اربعه نیز حاکی از فضای تقیه آمیز روزگار غیبت است. ⁽³⁾به هر روی این شرایط، فضا را برای سوء استفاده مدعیان وکالت و

نیابت مهیا می‌کرد. وشاید به همین جهت بوده که از این روزگار به روزگار حیرت تعبیر شده است. ⁽¹⁾این مشکل محدثان و متکلمان امامی را بر آن داشت تا به تفصیل دربارة مسئله غیبت و رفع حیرت به تألیف و خلق آثاری در این باره بپردازند و ابعاد آن را روشن کنند. ⁽²⁾

غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در سال 260ق، تحولی جدید در جامعه شیعه پدید آورد که تا مدتی دست کم بخش عمده‌ای از جامعه شیعه را دچار حیرت و سردرگمی کرد. ⁽¹⁾پیش از این شیعیان همواره بر لزوم وجود امامی زنده و حاضر در هر عصری، به عنوان یک اصل اساسی در دین تأکید داشتند، و با غیبت آن حضرت، می‌بایست از مستور شدن امام خود دفاع کنند. برای درک وضعیت پیش آمده باید به انشعابات شیعه در این روزگار توجه کرد. نوبختی چهارده فرقه ⁽²⁾و مسعودی بیست فرقه ⁽³⁾برای شیعیان ذکر می‌کنند. عده‌ای از امامیه این‌گونه استدلال می‌کردند که اگر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در سال255ق متولّد شده باشد، در سال 329ق، سال آخر غیبت صغری، هفتاد و سه ساله بوده و با عمر طبیعی انسان موافق است. امّا حیرت و سؤال از چگونگی غیبت و مدّت آن با طولانی شدن غیبت کبری بسیاری از شیعیان را به شک و تردید فرو برد تا جایی که ابوسهل اسماعیل بن علی نوبختی (م311ق) بر این باور بود که امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در طول

غیبت در گذشته است. ⁽¹⁾

این حیرت و سرگردانی با گرویدن برخی از امامیه به زیدیه، صورت حاد‌تری یافت. شیخ طوسی (م460ق) در اشاره به این مطلب می‌نویسد: از استادم شنیدم که ابوالحسین هارونی علوی معتقد به حق و امامیه بوده اما امر بر او ملتبس شده و مذهب حق را ترک گفته است. ⁽²⁾

در این راستا علمای شیعه مهم‌ترین وظیفه خود را نجات شیعیان از این حیرت و سردرگمی می‌دانستند چنان که شیخ صدوق می‌نویسد کمال‌الدین را زمانی که در نیشابور بوده جمع آوری و انشاء کرده است. زیرا غیبت امام موجب حیرت و تحیّر در بین اکثریت شیعیانی که او را ملاقات می‌کردند شده بود. ⁽³⁾

در کتاب‌هایی که در این دوره نوشته شده به وجود و وقوع حیرت در این روزگار تصریح شده حتی کتاب‌هایی تحت همین نام و یا با اشاره به مسئله حیرت و وقوع آن، نگارش یافته است. ابن‌بابویه قمی کتاب الامامة و التبصرة من الحیرة ⁽⁴⁾را نگاشت و عبدالله بن جعفر حمیری نیز کتاب الفترة و الحیرة را به رشته تحریر درآورد. ⁽⁵⁾

و سلامة بن محمد ارزنی ⁽¹⁾کتاب الغیبة و کشف‌الحیرة را تألیف کرد. ⁽²⁾

بیان عقاید صحیح، با توجه به ظهور اندیشه‌های منحرف و التقاطی، از مهم‌ترین مسایلی بود که درغیبت‌نگاری‌ها بدان اهتمام ورزیده شد. در این نگاشته‌ها ضمن تبیین اصول دین و عقاید صحیح به نقد و ابطال اقوال و اندیشه‌های مخالفین نیز پرداخته شد. به عبارتی نخستین مرزبندی‌های اعتقادی میان امامیه و دیگر فرق در این کتاب‌ها انجام شد.

چنان‌که شیخ صدوق با بیان مناظرات خود و رد شبهات مربوط به امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف دیدگاه‌های دیگر فرق شیعی پیرامون امامت و مهدویت را رد می‌کند. شیخ طوسی نیز در الغیبة بیش از آن‌که به جمع روایات پرداخته باشد به احتجاج در برابر فرقه‌های منحرف پرداخته است. وی در فصل اوّل کتابش ضمن نقل دلایل وجوب عصمت امام، حکمت و علل غیبت، اقامه دلیل بر امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف فساد فرقه‌هایی چون کیسانیه، ناووسیه، واقفیه، فطحیه و محمدیه را بیان می‌کند.

امام حسن عسکری علیه السلام است. ⁽¹⁾به دلیل تقیه شدید وکیلان و سفرای خاص و ظهور فرقه‌های شیعی در این روزگار بهترین راه برای معرفی جانشین امام حسن عسکری علیه السلام همین دیدارهای خاص بود. ⁽²⁾در برخی دیگر از دیدارها امام به معرفی وکیلان می‌پرداختند. ⁽³⁾این امر به جهت ادعاهای دروغین وکالت مهم بود. در دیدارهایی دیگر نیز امام با توجه به موقعیت و توان علمی شیعیان مطالبی را به آنان می‌آموخت. ⁽⁴⁾

امام عجل الله تعالی فرجه الشریف حکم ارتداد «شلمغانی» و عده‌ای از مدعیان را صادر کردند. ⁽¹⁾یا در نامه‌ای امام به «احمدبن روح» تذکر دادند که گرفتار ادعاهای جعفر نشود. ویا در جواب نامة احمدبن اسحاق قمی ⁽²⁾تأکید کردند که جعفر نه علم دین دارد و نه پرهیز از معاصی، و اگر حجت و دلیلی بر صدق ادعای خویش دارد باید ارائه دهد. و در ضمن آن به شرایط امامت اشاره کردند. ⁽³⁾مقابله با اندیشه‌های غلوآمیز از جمله رویکردهای امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در این گونه مکاتبات بود. برای نمونه امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در جواب نامه «محمدبن علی کرخی»، پاره‌ای از عقاید غلوآمیز مثل شریک بودن امامان در علم و قدرت خداوند متعال، آگاهی از غیبت و مقام ربوبیت راکه غالیان به ائمه علیهم السلام نسبت می‌دادند، رد کرده و از صاحبان این دیدگاه‌ها اعلام بیزاری جستند. ⁽⁴⁾یا در جواب نامة «اسحاق بن یعقوب» آن حضرت، ابوالخطاب ⁽⁵⁾یکی از سران غلات و پیروانش را گمراه و ملعون خواندند و شیعیان را از همنشینی با پیروانش بر حذر داشتند. ⁽⁶⁾

به هر روی تنها مذهبی که توانست در میان شیعیان خود را در مرکز خلافت اسلامی حفظ کرده و حضور خود را نگه دارد، مذهب امامی بود. این نشان‌گر اقدامات صورت گرفته و مقدماتی است که از پیش برای چنین تحولی ترتیب داده شده بود. البته مدیریت و رهبری امام زمان از چنان دقت و استحکامی برخوردار بود که به راحتی از گرفتاری اکثریت شیعه در وادی فرقه‌سازی مخرب جلوگیری کرده. این موضوع زمانی اهمیت پیدا می‌کند که متوجه شویم شیعه امامی تنها مذهبی بود که اعتقاد به غیبت رهبر خود داشت.

داشت. وی در سال 260ق، به هنگام شهادت امام حسن عسکری علیه السلام و ادعای دروغین جعفر برای جانشینی، از شخصیت‌های محوری در رد امامت جعفر و دعوت به امامت فرزند غایب امام عسکری علیه السلام بوده است. ⁽¹⁾در همین راستا، وی در ترویج روایات ناظر به تولد و کودکی امام، مانند روایت حکیمه‌خاتون اهتمام داشته است. ⁽²⁾در دورة وکلای اربعه، نقش حمیری قابل توجه است؛ در دورة وکیل اوّل عثمان بن سعید عمری، حمیری با او مراوده داشته است. ⁽³⁾براساس یک روایت از خود حمیری، وی در این دوره از طریق عثمان بن سعید با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف مکاتباتی

داشت و پاسخ نامه‌ها را به خط امام دریافت می‌کرد. ⁽¹⁾وی یادآور می‌شود که بسیار در باب جلالت مقام عثمان عمری سخن می‌گفته است. ⁽²⁾پس از درگذشت عثمان بن سعید، حمیری کسی بود که به سبب آشنایی با خط امام، شهادت داد عهد جانشینی محمد بن عثمان بن سعید به جای پدرش به همان خطی است که از امام غایب عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌شناخته است. ⁽³⁾به هر روی، در سال‌های بعد، حمیری با محمد بن عثمان عمری رابطه‌ای مستحکم داشت. ⁽⁴⁾و برخی از توقیعات صادر شده بر دست وی را او روایت کرده است. ⁽⁵⁾

تلاش ابوسهل نوبختی (311ق) ⁽⁶⁾نیز نقش مهمی در تثبیت نیابت وکلای اربعه داشت. وی با توجه به مناصب اداری و دیوانی نقش مهمی در پاسداری از شؤون سیاسی و اجتماعی امامیه برعهده داشته است. وی با بحث‌ها و مناظراتی که با

مخالفان امامیه در مسائل کلامی و اعتقادی داشته و تألیفاتی که در دفاع از عقاید امامیه می‌نوشت توانست نقش مهمی را در کنار وکلای اربعه در رهبری جامعه شیعی ایفا کند. شیخ طوسی گزارش می‌دهد که وی با حلاج ⁽¹⁾که به دروغ خود را باب و نمایندة امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف معرفی می‌کرد به مخالفت برخاست و شخصیت حلاج را تخطئه کرد و انتساب او را به امامیه – که حلاج خود مدعی آن بود- بی‌اساس جلوه داد. اقبال آشتیانی معتقد است که ابوسهل با حلاج دو مناظره داشته ⁽²⁾و مناظرة دوّم در حدود سال‌های 298ق تا سال 301ق در اهواز صورت

گرفته است. ⁽¹⁾از این‌که این مناظرات را منابع غیرامامی ⁽²⁾نیز نقل کرده‌اند می‌توان به صحت آن اعتماد داشت.

جالب آن‌که حلاج در جذب ابوالحسن علی بن حسین بابویه قمی (م 329ق)، ⁽³⁾پدر شیخ صدوق، نیز توفیقی به دست نیاورد. حلاج برای او نامه نوشت و در آن با ادعای وکالت و نیابت امام دوازدهم، او و اهل قم را به پیروی از خود فراخواند. علی بن‌بابویه قمی نامه را ازبین برد و بعد از مواجهه با او، با خفت تمام وی را از مجلس خود بیرون کرد. ⁽⁴⁾

حلاج برای موفقیت و محبوبیت اجتماعی و حتی مصونیت از تکفیرهای محتمل، به حمایت ابوسهل نوبختی بسیار نیازمند بود و اگر ابوسهل از او پیروی می‌کرد، شیعیان بغداد با او هم‌عقیده می‌شدند. اقبال آشتیانی احتمال داده که کوشش ابوسهل نوبختی و نیز دوستی ابن‌فرات (وزیر وقت) با وی و حمایتش از شیعیان، در صدور اولین فتوای قتل حلاج در سال 297ق یعنی اندکی بعد از آغاز

دعوت عمومی وی بی‌اثر نبوده است. ⁽¹⁾خوانساری مدعی صدور توقیعی در لعن و طرد حلاج است ⁽²⁾ولی به نظر می‌رسد چنین تعبیری مسامحه‌آمیز باشد. ⁽³⁾

بنابر روایتی، ابوسهل و برخی از بزرگان امامیه در هنگام مرگ ابوجعفر محمد بن عثمان عمری نزد وی حضور یافته و وی آنان را از جانشینی حسین بن روح نوبختی پس از خود آگاه کرده است. ابوسهل در روزگار نیابت حسین بن روح با وی همکاری نزدیکی داشته است. ⁽⁴⁾البته شیعیان بعد از وفات محمد بن عثمان انتظار داشتند که مقام نیابت با توجه به موقعیت علمی و سیاسی ⁽⁵⁾به ابوسهل نوبختی منتقل شود، زیرا وی را شایستة مقام سفارت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌دانستند. از وی پرسیده شد که چرا مقام سفارت به غیر وی سپرده شد؟ ابوسهل پاسخ می‌دهد کسانی که او را به این مقام برگزید‌ه‌اند، از ما بیناترند؛ زیرا کار من مناظره با خصم و بحث و گفتگو با آنان است. اگر من مکان امام غائب را چنان که ابوالقاسم می‌داند، می‌دانستم، شاید در تنگنای بحث و جدل او را به خصم نشان می‌دادم؛ در صورتی که اگر ابوالقاسم امام را زیر دامن خود پنهان داشته باشد، هرگز او را به

کسی نشان نمی‌دهد، حتی اگر با قیچی قطعه قطعه‌اش کنند. ⁽¹⁾این گزارش ضمن آن‌که جایگاه ویژه وی را در میان امامیه نشان می‌دهد بیان‌گر بصیرت و حمایت کامل وی از حسین بن روج نوبختی است.

ابوعلی محمد بن همام ⁽²⁾إسکافی ⁽³⁾از جمله علمایی است که در این روزگار نقش ممتازی را بر عهده داشته است. او از دستیاران وکیل دوّم و سوّم به شمار می‌رفت و از چهره‌های سرشناس این روزگار محسوب می‌شد. ابن‌همام به عنوان یک عالم برجسته امامی در بخش عمده‌ای از دورة غیبت صغری توانست به تبیین مبانی

اعتقادی و سیاسی امامیه بپردازد. ⁽¹⁾کتاب الغیبة شیخ طوسی به درستی نقش او را در این زمینه ترسیم می‌کند. ⁽²⁾او به همراه ابوسهل نوبختی در هنگام رحلت محمد بن عثمان به عنوان شاهد بر نیابت حسین بن روح نقش‌آفرینی می‌کند. این موضوع بیان‌گر جایگاه ویژه وی در میان امامیه می‌باشد. او در ابلاغ طرد و لعن شلمغانی از مدعیان دروغین نیابت نیز نقش داشته که در این جستار به آن اشاره خواهد شد.

3. روزگار غیبت کبری

آخرین مقطع تاریخی طرح ادعاهای دروغین، روزگار غیبت کبری می‌باشد. در این دوره افراد زیادی به دروغ ادعای مهدویت و بابیت را مطرح کرده‌اند که این مختصر مجال پرداختن به همة آن‌ها را فرصت نمی‌دهد. اما در دایرة‌المعارف تشیع و در ذیل مدخل باب به برخی از مهم‌ترین آنها اشاره شده است. برای نمونه در این مدخل اشاره شده است که محمد بن سعد شاعر کوفی (م540)؛ احمد بن حسین رازی (م670ق) و سید شرف‌الدین ابراهیم (م 663ق) ادعای نیابت و بابیت داشته‌اند. سید شرف‌الدین ابراهیم در ابتدا ادعای بابیت داشت؛ وی مدتی در خراسان روزگار سپری کرد و در نهایت در مراجعت به شیراز ادعای امامت کرد. صاحب کتاب ادب المرء، حسین بن علی اصفهانی کاتب (م853ق)؛ علی بن محمد سجستانی بغدادی (م860ق) نویسنده کتاب ایقاظ؛ سید محمد هندی (م987ق) ادیب و شاعری که در مشهد می‌زیسته و عباس فاطمی که در قرن هفتم می‌زیسته از دیگر مدعیان دروغین بابیت و مهدویت معرفی شده در ذیل این مدخل هستند. و در نهایت درویش رضا قزوینی (م1041ق) در روزگار شاه صفی

صفوی؛ شیخ مهدی مشهدی (م1291ق) صاحب کتاب الاسرار و الملاحم؛ سید علی مشهدی بزاز در روزگار شاه سلیمان؛ محمد فاسی مغربی (م1095ق) صاحب کتاب سبیل الاولیاء؛ میرزا محمد هروی در روزگار فتحعلی شاه قاجار؛ محمد بن عبدالله حسان المهدی (1860 – 1920م) مؤسس فرقه صالحیه در صومال نیز از دیگر مدعیان مهدویت و بابیت برشمرده شده‌اند. ⁽¹⁾

گفتنی است در روزگار کنونی نیز خطر قرار گرفتن در دام مدعیان دروغین در مورد تمامی اقشار جامعه قابل تصور است و دور از ذهن نمی باشد؛ اما اقشار مذهبی به خاطر علقه‌های اعتقادی بیشتر در معرض خطر قرار دارند. امروزه دشمنان دین و افکار اصیل اسلامی، نتیجه‌بخش نبودن بهره‌گیری از زور و ابزارهای سخت و خشن را در تغییر نگرش‌های اصیل جامعه درک کرده‌اند. و از این رو به بهره‌گیری از روش‌های نرم و خزنده و نفوذ از روزنه ایجاد شبهه در اعتقادات و گسترش تفکرات انحرافی در پوشش دینی و مذهبی روی آورده‌اند. قالب‌هایی چون ارتباط با امام زمان علیه السلام، مکاتبه با آن حضرت، ارائه رهنمودهای دروغین از سوی آن حضرت، تعیین وقت ظهور و مانند آن از مصادیق این جریانات انحرافی است. آن‌چه مدعیان دروغین مهدویت را در عصر ارتباطات از مدعیان پیشین متمایز می‌سازد عبارتند از:

1.برخورداری از انسجام تشکیلاتی؛

2.رعایت اصول حفاظتی و رازداری در اجرای برنامه‌ها و برخورد با سایران؛

3.وجود رابطة شدید مرید و مرادی بین اعضاء و مدعیان دروغین؛

4.برخورداری آنان از حمایت بیگانگان و برخی محافل مشکوک؛

5.سوءاستفاده از احساسات و تعصبات مذهبی؛

6.استفاده از ابزار ارتباط جمعی برای نفوذ خود.

تنوعات مدعیان دروغین به لحاظ مقطع تاریخی طرح ادعا

فصل سوم: سبک‌شناسی و شاخصه‌شناسی مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان مهدویت

اشاره

ضرورت‌شناسی بحث

جایگاه سخن از سبک‌شناسی مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین به کارکرد الگویی آن بر می‌گردد. البته در اینجا معنای «اسوه» ⁽¹⁾و «سرمشق» از الگو مدنظر است. این کلمه در اصطلاح اسلامی برای پیروی از الگوهای شایسته استفاده می‌شود. در قرآن کریم واژه اسوه به همراه حسنه ⁽²⁾آمده است. طبق این معنا الگو به معنای نمونه‌ای قابل پیروی است. در بسیاری از کاربردها و در مواردی نظیر الگو بودن معصومان علیهم السلام، الگو به همین معنا به کار برده می‌شود.

نحوة مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین و شاخص‌های حاکم بر آن، می‌تواند الگوی رفتاری دیگران قرار گیرد. تحقیق پیرامون زندگی و رفتار ائمه علیهم السلام، می‌تواند جلوه‌های مدیریت اسلامی در مواجهه با بحران‌ها را به نوعی منعکس

کند. در این زمینه نحوة مواجهه‌ای که ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت به عنوان واقعیتی انکارناپذیر داشتند در حقیقت منعکس‌کنندة عملکرد عینی سبک خاصی از مدیریت الهی و گرفتن بهترین تصمیمات و موضع‌گیری‌ها، متناسب با شرایط و مقتضیات می‌باشد که تحقیق پیرامون آن می‌تواند به شاخص‌ها و اصول موضوعه سازگار و متناسب با اعتقادات در مراحل مختلف فرایند‌های برنامه‌ریزی منجر شود.

نکته اساسی در خور یادکرد این که در این جستار مراد از مدعیان دروغین مفهومی است که شامل مدعیان دروغین وکالت و نیابت نیز می‌شود.

در این فصل فرض بر این بوده است که سبک امامان معصوم علیهم السلام در مواجهه با مدعیان دروغین مهدویت، سبکی جامع، پویا و منعطف است. رهیافتی که سعی دارد از سنت‌شکنی‌ها و بدعت‌گذاری‌ها جلوگیری کند و از سویی دیگر، حفظ اندیشه مهدویت را به دنبال داشته باشد. از این رو برای نشان دادن صحت این استدلال تلاش می‌شود که نشان داده شود:

چارچوب مفهومی

در تعریفی که از سبک ⁽¹⁾ارائه می‌شود، تأکید می‌شود سبک هر فردی به

شخصیت و طرز تفکر او بازگردانده می‌شود که مربوط به نوع تفسیر و تعبیر از تفکرها و نُرم‌های اجتماعی اوست. «سبک یا شخصیت آدمی عبارت است از تعبیر و تفسیر دیگران از رفتارهای نسبتاً پایدار او». ⁽¹⁾

با توجه به رویکرد بحث حاضر، مفهوم سبک عبارت است از: برایند مبانی فکری، بینش‌ها و گرایش‌های شخص در قالب رفتار، گفتار و نوشتار که او را از دیگران متمایز می‌کند. البته، هر شخص ممکن است سبک‌های مختلف را با تکیه بر اصول موضوعه بینشی و گرایشی واحد در ساحات و موضوعات مختلف به کار گیرد.

بنابر نکتة پیش‌گفته، سبک‌شناسی مواجهه امامان معصوم علیهم السلام به معنای شناسایی شیوة برخورد آنان با پدیدة مدعیان دروغین در زمان‌های مختلف است. به عبارتی پاسخ‌گویی به این پرسش که امامان معصوم علیهم السلام با تکیه بر اصول، چه شیوه مناسبی را برای مقابله با مدعیان دروغین مهدویت به کار می‌گرفته‌اند.

واژه مواجهه ⁽²⁾(رو در رویی)، که در عنوان به کار رفته است در جایی به کار برده می‌شود که دو طرف مخالف در میان باشد، خواه در وجود یک نفر، دو نفر یا دو گروه.

بازنمایی سبک مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت

اشاره

ائمه علیهم السلام با به کارگیری منابع انسانی و امکانات، قابلیت‌ها و ظرفیت‌های موجود برگرفته از آموزه‌های اسلامی برای نیل به اهدافی که متأثر از نظام ارزشی اسلام است گام بر می‌داشتند.

این جستار بر این مهم تأکید دارد که ائمه علیهم السلام در مواجهه با مدعیان دروغین به

مدیریت جامعه شیعی در مواجهه با این پدیده تمسک جسته‌اند. به عبارتی سبک امامان علیهم السلام در مواجهه با مدعیان دروغین مهدویت «سبک مدیریتی» از سنخ «مدیریت بحران» بوده است. مدیریت بحران عبارت است از مجموعه‌ای از چاره‌جویی‌ها و تصمیماتی که در مقابله با بحران انجام می‌گیرد و هدف آن کاهش روند بحران، کنترل بحران و کاهش و رفع بحران است. ⁽¹⁾

بی‌هیچ گمان اتخاذ چنین سبک مدیریتی از سوی ائمه علیهم السلام بدین جهت بود که آنان رهبری جامعه شیعی را به عهده داشتند. رهبری یک فرایند نفوذ اجتماعی است ⁽²⁾و معمولاً سه عنصر در تعاریف رهبری یافت می‌شود که عبارتند از: توانایی نفوذ، میل و اشتیاق افراد و جهت‌گیری به سمت اهداف. در یک جمع‌بندی می‌توان رهبری را توانایی نفوذ در دیگران به منظور نیل به اهداف تعریف کرد. ⁽³⁾

اما نکته اساسی این است که مدیریت، یکی از وظایف رهبران است و رهبر هر جامعه‌ای باید تلاش کند که مدیر آن جامعه نیز باشد؛ یعنی بتواند علاوه بر نفوذ اجتماعی که دارد، از طریق دیگر نیز بر افراد تأثیرگذار باشد و بر آن‌ها نفوذ داشته باشد. رهبر از طریق ایجاد بصیرت نسبت به آینده، جهت را مشخص می‌کند و از طریق انتقال این دید به افراد و الهام‌بخشی، آنان را برای غلبه بر موانع آماده می‌سازد. ⁽⁴⁾

در سبک‌شناسی مواجهه امامان علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت با دو گونه «مدیریت دفعی در مرحله پیشینی» و «مدیریت رفعی در مرحله پسینی» روبرو هستیم. منظور از مدیریت دفعی در مرحله پیشینی از سوی امامان معصوم علیهم السلام در

تقابل با مدعیان دروغین عبارت است از: تعیین اهداف، خط‌مشی‌ها و راهبردهایی که زمینه اثرگذاری مدعیان دروغین را به حداقل می‌رساند. این برنامه‌ریزی و مدیریت در عرصة مهدویت نوعی تفکر دورنگر و جامع برای شیعیان ایجاد می‌کند و آموزه مهدویت را فهم‌پذیر می‌کند و آنان را از سقوط نجات می‌دهد. به عبارتی در مدیریت دفعی، امامان معصوم علیهم السلام تلاش کردند با انتخاب هدف‌های صحیح و بازنمایی آموزه مهدویت زمینه را برای پیدایش مدعیان دروغین ببندند و در مدیریت رفعی با برنامه‌ریزی عملیاتی با هدف کارآیی، تلاش کردند کارها به درستی انجام شود.

یک. مدیریت دفعی در مرحله پیشینی (مرحلة قبل از بحران)

اشاره

در این نوع مدیریت تأکید بر اثربخشی آموزه مهدویت است؛ به عبارتی در مدیریت دفعی غرض آن است که هدف‌های اصلی و مهم انتخاب و تعیین شوند. دید برنامه‌ریزی در این زمینه، جامع و بلندمدت است. در مدیریت دفعی در مواجهه با مدعیان دروغین امکانات و منابع بالقوه جامعه شیعی نیز مدنظر گرفته می‌شود؛ برخلاف مدیریت رفعی که فقط به امکانات و برنامه‌ریزی بالفعل توجه می‌شود.

ائمه علیهم السلام در این راستا بر برنامه‌ریزی‌ها و اقدامات پیش‌گیرانه قبل از پیدایش مدعیان دروغین اهتمام داشتند. در این زمینه بر ایجاد آمادگی‌های لازم جهت مقابله با مدعیان دروغین مهدویت تأکید می‌شود. مهم‌ترین سازوکارها و اقدامات ائمه علیهم السلام در این راستا عبارتند از:

1. برجسته‌سازی نقاط مهم و کاربردی در آموزه مهدویت

در نهادینه‌سازی رویکرد کیفی به آموزه مهدویت بر نقاط مهم و راهبردی در تبیین آموزه مهدویت تأکید می‌شود. از آن‌جا که تبیین و بیان همه جزییات در آموزه مهدویت ممکن نیست و چنین کاری ضرورتی هم ندارد، امامان

معصوم علیهم السلام توجه خود را بر نقاط حساس و راهبردی در تبیین مهدویت معطوف کردند. منظور از «نقاط راهبردی و حساس»، نقاطی است که انحراف و اشتباه در آن‌ها موجب صدمات سنگینی می‌شود، و بیان آن‌ها موجب کارایی بیشتری می‌گردد.

البته ائمه علیهم السلام افزون بر ورود به مباحثی که به مبانی اصلی اندیشه مهدویت مرتبط بود- مانند مسائل مرتبط به غیبت، حکومت جهانی و … – در شناسایی، استخراج و رصد موضوعات مهدوی به نحوی اقدام می‌کردند که اعلام نظر در آن زمینه و تحقق یک ممیزه فکری، به گونه‌ای با مقاصد اصلی اندیشه مهدویت مرتبط باشد ⁽¹⁾و از ورود به مباحثی که نتیجه عینی و عملی مشخص نداشت، پرهیز می‌کردند. ⁽²⁾

برای نمونه برجسته‌سازی باور به غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سال‌ها قبل از وقوع غیبت در همین راستا انجام شده است. در تبیین این مسئله می‌توان گفت مسئله

غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، هم‌زمان با گسترش رسالت الهی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در جامعه اسلامی مطرح شد و اولین سخنان درباره غیبت مهدی علیه السلام از زبان آن حضرت صادر گردید. ⁽¹⁾بر همین اساس امامان علیهم السلام نیز در هر زمان به فراخور حال و وضعیت جامعه، موضوع غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را به شیعیان گوشزد می‌کردند. انبوه روایاتی که تا زمان امام صادق علیه السلام برای شیعیان نقل شده بود، مسئله غیبت را برای بسیاری از ایشان به باوری مسلّم تبدیل کرده بود که در وقوع آن شک نداشتند و حتی از امام علیه السلام دربارة چگونگی آن پرسش می‌کردند. ⁽²⁾با نزدیک شدن زمان غیبت، گفتار امامان در این زمینه از تصریح بیشتری برخوردار می‌شد. در سخنان معصومین علیهم السلام مسئله غیبت، اساساً به عنوان یک سنت الهی مطرح شده که در امت‌های پیشین و انبیای گذشته و اوصیای ایشان معمول بوده است. در این بیانات بر این نکته تأکید شده که پیامبران الهی نیز در برهه‌هایی از دوران نبوتشان، بنا به عللی از انظار مردم و از میان جامعه غایب می‌شدند. از جمله پیامبرانی که در این روایات به غیبت آن‌ها اشاره شده حضرت صالح است. براساس این روایات، وی در سن پیری از میان قومش غایب شد و غیبتش به طول انجامید؛ به طوری که چون به میان قومش بازگشت او را نمی‌شناختند. ⁽³⁾چنین غیبت‌هایی برای حضرت یونس، یوسف، موسی و برخی دیگر از پیامبران نیز ذکر شده است. ⁽⁴⁾

فراوانی روایاتی که از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره غیبت مهدی علیه السلام نقل شده بود و آگاهی‌هایی که از طرف امامان صورت گرفته بود، سبب شد که غیبت به صورت

یک باور عمومی و واقعه‌ای مسلّم و حتمی در آید؛ البته این امر سبب بهره برداری‌های منفی بسیاری از فرقه‌ها نیز شد.

گزارش‌های فراوانی نشان می‌دهد، که امامیه و واقفیه احادیث غیبت را سال‌ها قبل از وقوع غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نقل کرده‌اند. در میان راویان واقفی، ابومحمد علی بن احمد علوی قرار دارد که کتابی در تأیید آیین واقفه با عنوان فی نصرة الواقفه نوشته است. در این کتاب حدیثی را از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که به دو غیبت کوتاه و بلند برای مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره شده است. ⁽¹⁾

بنابر گزارش آقابزرگ تهرانی چنین روایاتی که به وقوع دو غیبت برای مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره شده است را، حسن بن محبوب در کتاب المشیخه و فضل بن شاذان در کتاب الغیبة (م260ق) آورده‌اند هر چند این دو کتاب به دست ما نرسیده است. ⁽²⁾

مهم‌ترین فرقه‌ای که بیشترین سوءاستفاده را از روایات غیبت کرد، واقفیه بود. آنان ادعا کردند که موسی بن جعفر علیهما السلام همان مهدی است و در غیبت به سر می‌برد و گزارش شهادت آن حضرت را توجیه کردند. آنان روایات غیبت را نقل و آن‌ها را درباره امام کاظم علیه السلام و عقاید خود تأویل می‌کردند. ⁽³⁾جالب آن‌که اولین کتاب‌ها در موضوع غیبت به وسیله برخی از سران واقفیه و به منظور اثبات مدعای خود درباره غایب شدن امام هفتم علیه السلام نوشته شد و در آن، ضمن بیان روایات منقول از امامان، به طرح مسئله غیبت پرداختند. علی بن حسن طائی معروف به طاطری ⁽⁴⁾و ابن‌سماعه هر دو از سران واقفیه هستند و اولین کتاب‌های غیبت را

هم این دو نگاشتند.

در این میان نعمانی به نکته مهمی اشاره دارد. وی معتقد است با ملاحظه بسیاری از احادیث پیش‌بینی کننده غیبت، اگر این امر به وقوع نمی‌پیوست اصل اساسی امامت بی‌اعتبار می‌شد. ⁽¹⁾وی در ادامه تصریح می‌کند که خدای متعال با وقوع غیبت صحت انذارهای ائمه علیهم السلام را درباره غیبت و درستی اعتقاد ایشان را درباره آن ثابت کرد. ⁽²⁾

شواهد فراوانی در دست است که بیان‌گر این مهم است که غیبت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، مقوله‌ای شناخته‌شده و تعریف‌شده بوده است. ابوسهل نوبختی در التنبیه می‌نویسد:

درستی غیبتش را به واسطه اخبار مشهوری که در باب غیبت امام عجل الله تعالی فرجه الشریف وارد شده و این که او دو غیبت دارد و یکی از آن دو، دشوارتر از دیگری است، به اثبات می‌رسانیم. … پس همان‌گونه که شرح دادیم، تصدیق روایات، باعث اعتقاد به امامت فرزند امام حسن عسکری علیه السلام می‌شود. او همان‌طور که در احادیث آمده است، غیبت کرد. این اخبار مشهور و متواترند. شیعه متوقع و منتظر آن غیبت بود؛ همان‌طور که امیدوار به قیام قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف بعد از غیبت است تا عدل و داد را ظاهر سازد. ⁽¹⁾

از جمله شواهدی که بیان‌گر شناخته‌شده بودن غیبت در میان شیعیان بوده، کتاب‌های متعدّدی است که در تبیین مسئله مهدویت، از دیرباز تاکنون، به رشتة تحریر در آمده است. آثار به جا مانده از میراث مکتوب شیعه در حوزة مطالعات مهدوی و به خصوص غیبت نگاری‌ها قابل مقایسه با اهل سنّت نمی‌باشد.

میراث مکتوب روایی شیعه در عرصة غیبت‌نگاری‌ها نشان‌گر فرهنگ‌سازی ائمه علیهم السلام در تأکید بر نقاط اصلی و راهبردی در آموزه مهدویت است. با جستجو در کتاب‌های فهرست نام پنجاه و دو نفر از راویان شیعه از عصر حضور معصومان علیهم السلام تا پایان قرن پنجم - که کتاب‌هایی در موضوع غیبت نگاشته‌اند- یافت می‌شود: هیجده نفر از نویسندگان این مجموعه پیش از غیبت، پانزده نفر در دوران غیبت صغری و نوزده نفر در دوران غیبت کبری تا پایان قرن پنجم

بوده‌اند. ⁽¹⁾متأسفانه از این کتاب‌های بسیار، تنها اندکی در گذر زمان از گزند حوادث رهیده و به دست ما رسیده است. و از دیگر کتب، جز نامی در فهرست‌نگاری‌ها یافت نمی‌شود.

غیبت‌نگاران امامی کتاب‌های خود را با عناوینی همچون: الغیبة، أخبار المهدی، اثبات الغیبة، کشف الحیرة، اخبار القائم و الفتن و الملاحم و … می‌نگاشتند. و در این کتاب‌ها موضوعات مرتبط با حضرت ولی‌عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف چون: غیبت امام عصر، تعداد غیبت‌ها، سبب غیبت، علّت طولانی شدن غیبت، علائم پیش از ظهور، هرج و مرج‌ها، کثرت فساد در زمین، موانع ظهور و غیبت پیامبران پیشین و… مورد بحث و بررسی قرار می‌گرفت.

مهم‌ترین عالمان امامی که در عصر حضور امامان به غیبت‌نگاری شهرت یافتند عبارتند از: عباس بن هشام ناشر اسدی (م 219)؛ وی از اصحاب امام رضا علیه السلام می‌باشد. ⁽²⁾ابراهیم بن صالح انماطی کوفی، ⁽³⁾محمد بن حسن بن

جمهور، ⁽¹⁾عبدالله بن جعفر حمیری که کتاب‌های متعدّدی چون: الغیبة، المسائل و التوقیعات، الفترة و الحیرة و قرب الاسناد الی صاحب الأمر را نگاشته است؛ ⁽²⁾ابراهیم بن اسحاق نهاوندی، ⁽³⁾معلّی بن محمد بصری، ⁽⁴⁾حسن بن علی بن أبی‌حمزه، ⁽⁵⁾حسن بن محمد بن احمدصفّار، ⁽⁶⁾سلامة بن محمد بن اسماعیل (م339ق) که کتاب الغیبة و کشف الحیرة را نگاشته است. ⁽⁷⁾فضل بن شاذان نیشابوری که آثار فراوانی با موضوع مهدویت با نام های: القائم، الملاحم، اثبات الرجعة، حدیث الرجعة و الغیبة نگاشته است. ⁽⁸⁾نسخة خطی کتاب الغیبة او موجود است. ⁽⁹⁾و علی بن مهزیار اهوازی که از راویان امام رضا و امام جواد علیهما السلام بوده و دو کتاب به نام‌های القائم و الملاحم نگاشته است. ⁽¹⁰⁾

در روزگار غیبت صغری و دهه‌های ابتدایی غیبت کبری مهم‌ترین اشخاصی که به غیبت‌نگاری شهرت یافته‌اند عبارتند از: حسن بن محمد بن احمد صفّار، ⁽¹⁾احمد بن علی بن خضیب ایادی، ⁽²⁾مظفّر بن علی بن حسین طهرانی، ⁽³⁾سلامة بن محمد بن اسماعیل، ⁽⁴⁾عبدالعزیز بن یحیی جلودی، ⁽⁵⁾علی بن محمد بن ابراهیم رازی، ⁽⁶⁾محمد بن علی بن فضل بن تمام ⁽⁷⁾و احمد بن علی بن نوح سیرافی ⁽⁸⁾و علی بن بابویه رازی (م339ق) صاحب کتاب الامامة و التبصرة من الحیرة. ⁽⁹⁾

علی‌رغم این مدارک فراوان، احمدالکاتب و عبدالمنعم نمر هویت مهدی شیعه را مبهم می‌داند؛ و معتقدند اعتقاد به غیبت زاییدة فرجام شکست در حرکت‌های سیاسی در سه قرن نخستین است. زیرا هر جا که حرکتی سیاسی انجام می‌شد و به شکست می‌انجامید و رهبرانش کشته می‌شدند، عده‌ای از پیروان آن حرکت – که نمی‌توانستند شکست را تحمل کنند- غیبت آنان را مطرح می‌کردند. ⁽¹⁰⁾

میراث روایی شیعه در مسئله غیبت مهم‌ترین پاسخ به کسانی است که غیبت را امری ناشناخته و تعریف ناشده می‌دانند. علما و محدثان شیعه در تلاشی بی‌نظیر

این روایات را جمع کرده و آن‌ها را به عنوان نشانه‌ای قابل‌توجه فراروی مردم قرار داده‌اند. سوء‌استفاده مدعیان دروغین نیز از چنین روایاتی نشانگر اصالت چنین امری میان مردم بوده است.

امروزه شیعه امامی تنها مذهب ماندگار در گسترة تاریخ است که قائل به غیبت امام خود می‌باشد و تمامی فرقه‌هایی که به نحوی مدعی غیبت مهدی خود بودند نظیر کیسانیه و واقفیه به تاریخ پیوستند و ماندگاری تاریخی نداشته و پیروان فراوانی را به خود اختصاص ندادند. مدرسی‌طباطبایی در این باره معتقد است که از بزرگ‌ترین ادلّة حقانیت و اصالت مبانی مذهب حقّة اثنی‌عشری آن است که متقدمان آنان برای سال‌ها در برابر واقفه حتی‌المقدور به تضعیف و جرح روات و روایات مربوط به غیبت می‌پرداختند و بسیاری از آنان را از مجعولات آن گروه می‌خواندند تا سرانجام گردش ایام، صحت و درستی آن احادیث شریف و پیش‌گویی ائمه طاهرین علیهم السلام را بر آنان ثابت نمود. شاید این خود خواست خداوند بود که احدی در آینده نتواند ادعا کند که شیعیان اثنا‌عشری بر صحت مدعای خود در غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف جعل حدیث کرده‌اند. ⁽¹⁾

2. گفتمان‌سازی برای جلوگیری از انحراف

برای «گفتمان» معانی گوناگونی وجود دارد که با توجه به کاربرد آن در حوزه‌های مختلف علمی، می‌توان نقش و کارکرد خاصی برای آن در نظر گرفت. این مفهوم که در تئوری‌های معاصر به یکی از پیچیده‌ترین و بحث برانگیزترین مسائل تبدیل شده و به گفته برخی از اندیشمندان مفهوم آن مانند مفاهیمی چون زبان، ارتباط، تعامل، جامعه و فرهنگ، اساساً مبهم است. به هر روی منظور از اصطلاح گفتمان در این پژوهه عبارت است از: عقاید، برداشت‌ها و ارزش‌های

نظام‌مندی که در یک جامعه یا بخشی از آن ساری و جاری است. ممکن است افراد جامعه از نظر روانی به عقاید، برداشت ها و ارزش‌های عمومی خود آگاهی نداشته باشند، ولی اعمال و رفتار آنها داخل این نظام شکل خاص به خود بگیرد. ⁽¹⁾

از حیث مطالعات جامعه‌شناسی، برای ایجاد ساختار در جامعه و متقابلاً برای شکستن آن، می‌توان از گفتمان استفاده کرد. باید دانست در مورد موفقیت گفتمان در ساخت یا تغییر ساخت اجتماعی سه نکته مطرح است:

هر گفتمانی دال و مدلولی دارند. دال‌ها «اشخاص، مفاهیم، عبارات و نمادهای انتزاعی یا حقیقتی هستند که در چارچوب گفتمانی خاص، بر معنی خاص دلالت دارند» ⁽³⁾و مدلول «نشانه‌ای است که ما با دیدن آن، دال موردنظر برایمان معنا می‌شود». ⁽⁴⁾برای مثال اگر در این بحث تأکید می‌شود که ائمه علیهم السلام آموزه مهدویت را در قالب گفتمان «امامت منصوص» ارائه کردند، مقام امامت و ولایت بر دال اسلام دلالت دارد. و منظور از «دال مرکزی» در گفتمان، هستة اصلی منظومه گفتمانی را تشکیل داده و سایر نشانه‌ها حول این هسته جذب می‌شوند. به عبارتی هستة مرکزی صورت‌بندی گفتمانی دال مرکزی است و سایر نشانه‌ها حول آن

سامان می‌یابد. دال مرکزی گفتمان امامت منصوص، اسلام بود و سایر دال‌ها حول آن شکل گرفتند.

مفهوم هویت‌ساز در گفتمان «غیریت» است که شناسایی آن، راه شناخت گفتمان است. در برابر گفتمان ممکن است غیریت‌ها و یا دیگر بودهای متعددی مطرح شوند که آن گفتمان از آن‌ها در شرایط گوناگون و برای کسب هویت‌های مختلف استفاده می‌کند. بنابراین تمایز قایل شدن میان غیرداخلی و غیرخارجی امکان‌پذیر خواهد بود. در این‌جا می‌توان به گفتمان خلافت به عنوان غیریت گفتمان امامت منصوص اشاره کرد.

به هر روی عمومیت یافتن درک و نگاه عمومی شیعیان به آموزه مهدویت مستلزم عرضه عمومی و تبیین دقیق اندیشه مهدویت در تفکر شیعی بود. از همین‌رو ائمه علیهم السلام در دوران حضور با جدیت تمام به تعریف حدود این نظریه و تعمیق باور به آن در میان پیروان خود اهتمام نمودند.

امامان شیعه با تأکید بر گفتمان «امامت منصوص» نه تنها مشروعیت خود را برای تعامل اثرگذار بر پیروان خویش تأمین کردند بلکه با بهره‌برداری از «مشروعیت نهادینه شده» برآمده از آن توانستند از تقویت و رشد مدعیان دروغین امامت و مهدویت استفاده کنند. امامت منصوص بدان معنی است که امامت موهبتی است الهی که به شخص برگزیده و معینی در فرزندان فاطمه علیها السلام و امام علی علیه السلام محدود می‌شود، و امام، قبل از رحلتش با هدایت خداوندی، امامت خود را با معرفی و تعیین صریح و روشن به امام بعدی منتقل می‌کند. خواه او ادعای قدرت سیاسی و حکومت را داشته باشد و یا نداشته باشد. ⁽¹⁾

فرصت را در یادآوری این نکته مغتنم می‌شمرم که عمومیت یافتن این درک و

نگاه نسبت به معنای خاص «امامت» و فهم‌پذیری آن مستلزم عرضه عمومی و دقیق نظریه «امامت منصوص» در تفکر شیعی بود. در دیدگاه شیعه، مهدی از مقام «امامت» برخوردار است. شاید در هیچ کدام از اندیشه‌های موعودی ادیان و مکتب‌های مختلف جهان، موردی به جز تشیع دوازده امامی را نتوان یافت که موعودش الزاماً بایستی «امام» باشد. ⁽¹⁾باید برای درک این مقام و ویژگی‌های آن در مدلول آیات و روایات ناظر به آنها درنگ کرد. از جملة این مقامات و ویژگی‌ها «نصب» یعنی مقام امامت تنها با جعل و نصب خدای متعال ممکن است. ⁽²⁾از جمله ویژگی‌های امامت، «برتری مقام امامت از نبوت» می‌باشد؛ این مقام به دلیل عظمت و رتبه والای مقام امامت است که با الهام از تعالیم قرآن کریم و امامان معصوم علیهم السلام به دست می‌آید. ⁽³⁾این معارف از مفاد آیة إبتلی ⁽⁴⁾به خوبی قابل اثبات خواهد بود؛ شیعیان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را از اهل بیت علیهم السلام می‌دانند، و بر این اساس جایگاه، اوصاف و حقوق اهل بیت علیهم السلام چون «حق مودت»، ⁽⁵⁾«حقوق مالی»، ⁽⁶⁾«حق وراثت کتاب»، ⁽⁷⁾«حق مرجعیت علمی» ⁽⁸⁾و «حق ولایت» ⁽⁹⁾که همگی

برگرفته از قرآن کریم و روایات است را برای امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف قائلند.

نص در اعتقاد شیعه امامی به معنای تأکید صریح بر امامت فردی از سوی خداوند متعال، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم یا امام قبلی است. از نظرگاه شیعه، مقام امامت، تالی‌تلو مقام نبوت، جزیی از آن و به عبارتی، تداوم‌بخش نبوت و علل مبقیه رسالت است، و همان‌گونه که رسول از جانب خداوند متعال تعیین می‌شود، امام نیز باید از سوی خداوند متعال تعیین و بر آن تصریح شود. در روایات به چرایی این امر نیز اشاره شده است. از دیدگاه امام رضا علیه السلام مقام امامت برتر، بزرگ‌تر و عمیق‌تر از آن است که عقول بشر آن را درک کند و به اراده آنان سپرده و با گزینش آنان تعیین شود. ⁽¹⁾

روشن است که با چنین تعریفی از امام و جایگاه او، تعیین وی تنها باید به نص الاهی و انتخاب او انجام گیرد و لذا در موارد بسیاری بر منصوص بودن امامت با در نظر گرفتن این اوصاف تأکید شده است.

تبیین و تفسیر اندیشه مهدویت در چارچوب نظام امامت و ولایت سبب گردید که این اندیشه در زنجیرة حجت‌های الهی در ساختار «نظام امامت» نمود یابد.

در چشم‌انداز اندیشه نبوی و اهل‌بیت علیهم السلام پس از رسول خاتم صلی الله علیه و آله و سلم زنجیرة حجت‌های الهی در ساختار «نظام امامت» نمود یافت که خدای متعال با ارزانی داشتن آن، نعمت خویش را بر امت اسلامی به اتمام رساند. محور پر اهمیتی که روایات اهل‌بیت علیهم السلام عهده‌دار بیان آن هستند، بیان امامت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف است. و صریح‌ترین راه شناخت مصداق امام، ذکر نام وی توسط پیامبر یا امام قبلی است. در روایات بسیاری از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر امامت و خلافت مهدی موعود در کنار یازده امام دیگر اشاره شده است. این روایات به روایات «اثنی‌عشر» شهرت

یافته‌اند. ⁽¹⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در اکثر روایاتی که از شمارة امامان سخن گفته است، نام امام اوّل و آخر را هم برده است: «امامان پس از من دوازده تن هستند که اولین آن‌ها علی علیه السلام و آخرین آنها قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف است». ⁽²⁾و در روایتی دیگر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «ای علی ! آن زمان که یازده نفر از فرزندان تو و من به امامت رسیدند، یازدهمین ایشان مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است». ⁽³⁾و در برخی از روایات در گزارش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از شب معراج بر امامت دوازده شخص به همراه نام تصریح شده است. ⁽⁴⁾

این نکته افزودنی است که خاستگاه موعود اسلام در اندیشه شیعی، اسطوره‌ها و باورهای کهن نیست، بلکه اعتقاد به آن به صورت مفهوم «حجت الهی» است که به تعبیر شیعه همیشه در زمین برقرار بوده و خواهد بود. در حالی که اسطوره‌محوری یکی از مهم‌ترین مختصات منجی در دیگر ادیان است. ⁽⁵⁾

وجه اهمیت پیوند تفکیک‌ناپذیر مهدویت و امامت در این است که مهدی حجت ⁽¹⁾است و در عموم موارد حجّت به معنای برهان، دلیل و نشانه است؛ در این صورت تأکید تفکر نبوی بر امام بودن مهدی موعود تأکیدی است آشکار بر اهمیت و جوهریت موضوع ظهور حق در عصر موعود. بنابر روایات شیعه، حجّت خدای متعال کسی است که در عین این‌که یکی از مخلوقات است احوال و اوصافش کاملاً الاهی است. چنانچه کلینی در وجه نیاز به حجّت آورده است:

امامان با وجود شباهت با مردم در خلقت در هیچ یک از احوال با مردم شبیه نیستند. امامان به وسیلة حکمت از سوی خدای متعال تأیید شده اند. پس چنین چیزی در هر زمانی در پرتو دلایل و برهان‌هایی که رسولان آورده‌اند برقرار است تا زمین خدا از حجتی که با عِلمی است

که سخنش را تصدیق و عدالتش را قطعی میکند خالی نباشد. ⁽¹⁾

آموزه امامت منصوص نقش اساسی در مصونیت‌بخشی به جامعه شیعی را بر عهده داشت. بازتاب این باور را می‌توان در اشعاری جستجو کرد که در آن بر وصایت ائمه علیهم السلام تأکید شده است. ⁽²⁾

شیخ مفید در الفصول المختاره این شبهه را به نقل از مخالفان مطرح کرده است: «النص الجلی علی امیرالمؤمنین علیه السلام شیء حادث»، سپس با تکیه بر شواهدی چون شعر سید اسماعیل حمیری:

وفیهم علی وصی النبی بمحضرهم قد دعاه امیراً

این اعتقاد را به دوران اول اسلام مربوط می‌داند. ⁽³⁾کاربرد واژگان «وصایت»، «ولایت» و «امامت» نیز گواهی است بر منصوص بودن امامت از دیدگاه شیعیان. با استناد به شواهد متعدد به جای مانده از تاریخ، این مطلب به دست می‌آید که لقب «وصی» برای امام علی علیه السلام مشهور بوده است. یعقوبی در تاریخش نقل می‌کند: ابوذر در زمان عثمان بر در مسجد ایستاد و خطبه‌ای خواند و گفت: « ... علی ابی‌طالب وصی محمد و وارث علمه»؛ ⁽⁴⁾مالک‌اشتر هنگامی که مردم با امام علی علیه السلام بیعت کردند گفت: «أیها الناس هذا وصی الاوصیاء و وارث علم الانبیاء

...»؛ ⁽¹⁾محمد بن ابی‌بکر در نامه‌ای خطاب به معاویه نگاشت: «...یالک الویل، تعدِلُ نفسَک بِعلی و هو وارثُ رسولِ الله و وصیه...». ⁽²⁾

شهرت وصایت امیرمؤمنان علیه السلام در کتاب‌های لغت نیز بازتاب داشته است؛ در برخی از کتاب‌های لغت، ذیل ماده «وص‌ی» به این نکته اشاره شده است که واژة «وصی» لقب علی بن ابی‌طالب علیه السلام بوده است. ⁽³⁾مبرد در الکامل شواهد متعددی از شعرای مطرح عرب چون: کمیت، ابوالاسود دوئلی و حمیری ذکر کرده، مبنی بر این که لقب امام علی علیه السلام «وصی» بوده است. ⁽⁴⁾

بنا به شواهد متعدد دیگری، خود ائمه علیهم السلام، بر نصب خود از سوی پیامبر تأکید داشته‌اند، برای نمونه: در نامة مفصلی که امیرمؤمنان علیه السلام به معاویه نوشته‌اند، اعتقاد بر اندیشة نصّ و امامت الاهی کاملاً مشهود است: «... ما اهل بیت (پیامبر) هستیم، خداوند متعال ما را اختیار کرده و برگزیده و نبوت را در ما قرار داده است ... پس فرمانروایی ما را سزد»؛ ⁽⁵⁾امام حسن مجتبی علیه السلام بعد از شهادت امام علی علیه السلام خطبه‌ای خواندند و فرمودند: «انا الحسن بن علی و انا ابن النبی و انا ابن الوصی»؛ ⁽⁶⁾

در دعاهای امام سجاد علیه السلام نیز اشارات صریحی بر منصوص بودن امامان و عقیدة «وصایت» و «نصب» الاهی دیده می‌شود؛ چنان‌که در یکی از دعاها می‌فرماید: «ربّ صلّ علی أطائب أهل‌بیته الّذین اخترتَهم لأمرک و جعلتَهُم خَزنةَ

علمک ...» ⁽¹⁾و در جای دیگر می‌فرماید: «اللهمّ إنّ هذا المقام لخلفائک و أصفیائک و موضع امنائک ...». ⁽²⁾

این نمونه‌ها نشان می‌دهد که، ریشه‌های عقیده «تنصیص» و «نصب» از ابتدای شکل‌گیری تشیع امامی، وجود داشته و در احادیث و سخنان پیامبر اسلام ریشه داشته است.

به نظر می‌رسد این آموزه در روزگار منتهی به غیبت صغری به عنوان یک اصل مسلّم پذیرفته شده بود. ابوسهل‌نوبختی در کتاب التنبیه ⁽³⁾که حدود سال 290ق آن را به انجام رسانده، بر لزوم وجود امام منصوص و عالم بر کتاب و سنت که واجب‌الطاعه است و در کتاب خدا و سنت دچار فراموشی و اشتباه و خطا نمی‌شود، به عنوان آموزة امامیه تأکید کرده است. او بر وجوب عقلی نص از سوی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای جانشین خود تأکید می‌کند. ⁽⁴⁾

تأکید فراوان امامان معصوم علیهم السلام بر منصوص بودن امامت و برخورداری از علم الهی و لدنی تا حدود زیادی ناظر به رد دیدگاه‌های عباسیان، علویان حسنی و دیگر مدعیان امامت و مهدویت بوده است. ائمه علیهم السلام تلاش کردند این ذهنیت را که وظیفه امام تنها تصدی مقام سیاسی و یا تلاش برای استقرار حکومت است، تا حد زیادی تعدیل کنند. آنان در تبیین وظیفه امام بر این نکته تأکید داشتند که وظیفه مهم و اساسی‌تر امام تعلیم حلال و حرام، تفسیر شریعت، تزکیه و تربیت اخلاقی و در یک کلام مرجعیت دینی و هدایت‌گری است. آن‌چه در این زمینه جالب می‌نماید این است که رویارویی امامیه پیرامون امامت منصوص تنها متوجه

دشمنان بیرونی نبوده است. بلکه جریانات شیعی نظیر زیدیه نیز در این مسئله با امامیه اختلاف داشتند. ⁽¹⁾این خود نمایان‌گر نقطة تقابل گروه‌های شیعی از یک سو و تلاش و تکاپوی فراوان ائمه علیهم السلام در تبیین مسئله امامت در شیعه است. در این جا می‌سزد اشاره کنیم که شیخ صدوق در کمال‌الدین رساله‌ای را از ابوزید عیسی بن محمد بن احمد (م326ق)، ⁽²⁾به همراه نقض و رد آن توسط ابن‌قبه ⁽³⁾می‌آورد که

به خوبی نشان می‌دهد امامت منصوص چه جایگاهی در امامیه دارد و دیگر فِرَق به چه منظری به آن می‌نگریستند؛ ابوزید علوی در رساله الاشهاد به نقد مبانی شیعه امامیه در باب امامت پرداخته و اعتقاد شیعیان را از سه زاویه مورد حمله قرار داده است. یکی این که امامیه، امامت را که به نص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم متعلّق به خاندان آن حضرت به طور عام است بدون دلیل به شاخه‌ای از نسل حسینی خاندان منحصر کرده‌اند. دوّم آن‌که آنان انتقال امامت را از امامی دیگر براساس نص و وصیت می‌دانند در حالی که بعد از درگذشت بر سر جانشین با هم اختلاف دارند. و سوّم آن‌که آنان کسانی را به عنوان امام می‌پذیرند که هرگز به مبارزه با ظلم و ظالمان برنخواسته است. او همچنین شیعة امامیه را به خاطر اعتقاد به امام غائب و ادعای علم غیب در حق ائمه علیهم السلام مورد انتقاد قرار می‌دهد. ⁽¹⁾ابن قِبه در مقام پاسخ‌گویی به وی با توجه به عقیده نص و لزوم وجود امامی معصوم در هر عصر موضوع غیبت را نتیجة منطقی و ضروری مبانی مذهب حق شیعة امامی در مسأله امامت می‌داند. ⁽²⁾

ائمه علیهم السلام در برخورد با جریانات انحرافی نیز براین مهم تأکید داشتند و تلاش می‌کردند بنیان‌های فکری آنان را در امامت تخریب کنند و جایگاه واقعی امام را تبیین کنند. برای نمونه هنگامی که سعید بن منصور یکی از رهبران زیدیه از امام باقر علیه السلام پرسید: «نظر شما دربارة نبیذ چیست؟ زیرا دیده‌ام که زید آن را می‌نوشد». امام پاسخ داد: «باور نمی‌کنم که زید (نبیذ) بنوشد، ولی حتی اگر او چنین کاری بکند نه پیامبر است و نه وصی پیامبر بلکه تنها فردی معمولی از خاندان محمد صلی الله علیه و آله و سلم است که برخی از اوقات درست عمل می‌کند و زمانی هم مرتکب خطا می‌شود». ⁽¹⁾

با مطالعه چنین روایاتی روشن می‌گردد که امامان شیعه بر اصل نص در آیین امامت تأکید فراوان داشته‌اند. چنین تأکیدی فضا را برای سنجش مدعیان امامت به وسیلة معیارهای تشخیص امام مهیا می‌ساخت.

در مقابل نباید از نظر دور داشت که مهدی موعود نزد بیشتر اهل‌سنّت فقط خلیفه و حاکم مسلمان عادلی است از نسل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که بعدها به گونه‌ای طبیعی متولد خواهد شد و عدل را در سراسر جهان خواهد گستراند؛ ⁽²⁾البته باورهایی نظیر نماز خواندن مسیح علیه السلام به امامت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز به سبب کثرت روایات، مورد پذیرش و باور اهل سنّت است. ⁽³⁾در این جا می‌سزد اشاره کنیم که اقتدای عیسی

مسیح علیه السلام به عنوان پیامبر اولوالعزم به مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف موعود در صورتی صحیح می‌باشد که ما مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف را دارای مقام امامت بدانیم. اما بر اساس آنچه که اهل‌سنت معتقدند و مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را خلیفه آخرالزمان می‌دانند، این اقتدا صحیح نمی‌باشد. به نظر می‌رسد همین امر سبب شده فخر رازی، اقتدای عیسی به مهدی را فقط در یک نماز بداند. از دیدگاه وی در بقیه نمازها مهدی به عیسی اقتدا می‌کند. ⁽¹⁾ابن‌حجر در این زمینه نکته لطیفی دارد. وی می‌نویسد:

نمازگزاردن حضرت عیسی علیه السلام پشت سر مردی از این امت که در آخرالزمان و نزدیک برپایی قیامت ظهور می‌کند، دلالت بر صحت دیدگاهی دارد که بر این باور است که زمین از کسی که به حجت و دلیل، دین خدا را برپا می‌دارد، تهی نمی‌ماند. ⁽²⁾

برآیند آن‌چه گذشت این‌که، مهدی از نگاه اهل‌سنّت انسان عادی است که دارای مقام خلافت است. بدون ویژگی‌های فوق طبیعی نظیر علم غیب و عصمت و از دیدگاه شیعیان، مهدی دارای مقام امامت و ویژگی‌های منحصربه فرد این مقام است.

یک نکته اساسی در خور یادکرد این است که رتبة امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف موجب می‌شود تا حدیث «مَن ماتَ و لَیس عَلیه إمام فَمیتَتُه میتة جاهلیه» ⁽³⁾و احادیث شبیه به آن- که در مصادر فریقین نقل شده است- واقع‌بینانه‌تر معنا شوند.

قابل توجه است که به خصوص در نیمه دوّم عصر حضور، با شهادت هر امام، شیعیان به دنبال شناسایی امام منصوص بعدی بودند. ⁽¹⁾به گفتة اشعری شیعیان امامی در مواجهه با ادعای مهدویت نفس‌زکیه به وجود نص اقامه می‌کردند. ⁽²⁾اصل مسئله لزوم وجود نص برای احراز امامت شخص مدعی کاملاً پذیرفته و قطعی تلقی می‌شده است. ⁽³⁾حتی پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام وقتی جعفر کذّاب درصدد برآمد تا با خلیفه وارد معامله شود و از حمایت او برای تأیید امامتش کمک بگیرد، دستگاه خلافت، توفیق او را پیش‌بینی نکرد و حاضر به حمایت از وی نشد. جعفر کذّاب در دیداری که با عبیدالله بن خاقان وزیر دربار عباسیان داشت پیشنهاد کرد که اگر دستگاه خلافت او را رهبر و زعیم شیعیان بداند حاضر است سالی بیست هزار دینار به حکومت بپردازد. اما عبیدالله در برخوردی تحقیرآمیز به او گفت اگر واقعاً او نزد شیعیان امام است نیازی به حمایت خلیفه نخواهد داشت. ⁽⁴⁾

3. تبارشناسی دقیق مهدی موعود

از دیدگاه ائمه علیهم السلام مهدی موعود متعین و مشخص است. تعین و تشخص مهدی یکی از مهم‌ترین نکات در روایات صادر شده از ائمه علیهم السلام می‌باشد. بدین معنا که مهدی را، به صورت انسانی خاص با مشخصات فردی منحصر به فرد می‌یابیم؛ به عبارتی این وعده به دست یک شخص محقق می‌شود، نه

این که وعده‌ای آرمانی باشد. از طرفی، چنان نیست که تحقق این وعده به دست هر کسی انجام گیرد؛ بلکه انجام دهندة این کار شخصیتی از پیش تعیین شده و متعین است به گونه‌ای که نام پدر، مادر، حسب و نسب وی معلوم است. ⁽¹⁾

از این‌رو پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام اهتمام فراوانی به تبارشناسی امام مهدی علیه السلام و ابهام‌زدایی از نسب امام مهدی علیه السلام داشتند. بدین جهت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم نام موعود، ⁽²⁾لقب، ⁽³⁾کنیه، ⁽⁴⁾نسب، ⁽⁵⁾قبیله و تبار، ⁽⁶⁾شمایل و حتی ویژگی‌های جسمانی ⁽⁷⁾همگی به صراحت بیان شده است. این‌ها همه، علاوه بر این‌که منجی موعود

متعینی را ترسیم می‌کند، نشان‌دهندة اهتمام پیامبر دربارة معرفی شخص منجی موعود است.

منجی موعود در روایات ائمه علیهم السلام چنان مشخص و متعین است که فقط بر یک شخصیت خاص و معلوم دلالت می‌کند. از سوی دیگر تعین و تشخص مهدی در اسلام خط بطلانی است بر طرح این قضیه با مشرب‌های صوفیانه که با عنوان «مهدویت نوعیه» مطرح گردیده است. طبق این تفسیر، مهدویت یک مفهوم عام است که دارای مصادیق متعددی می‌باشد. ⁽¹⁾

در این میان با انبوهی از روایات مواجه می‌شویم که مهدی را از فرزندان عبدالمطلب، دوازدهمین امام از ائمه علیهم السلام، ⁽²⁾از فرزندان علی علیه السلام، ⁽³⁾از فرزندان فاطمه علیها السلام، ⁽⁴⁾از فرزندان امام حسن و امام حسین علیهما السلام، ⁽⁵⁾نهمین فرزند از نسل امام حسین علیه السلام، ⁽⁶⁾از فرزندان امام سجاد علیه السلام، ⁽⁷⁾از نسل امام محمدباقر علیه السلام، ⁽⁸⁾ششمین فرزند از نسل امام صادق علیه السلام، ⁽⁹⁾پنجمین فرزند از نسل امام کاظم علیه السلام، ⁽¹⁰⁾چهارمین فرزند از نسل امام رضا علیه السلام، ⁽¹¹⁾سومین از فرزندان امام جواد علیه السلام، ⁽¹²⁾دومین از فرزندان

امام هادی علیه السلام، ⁽¹⁾و فرزند امام عسکری علیه السلام می‌داند. ⁽²⁾

این نکته افزودنی است که تبارشناسی دقیق و نیز تبیین فاطمی‌بودن و از نسل امام حسین علیه السلام بودن مهدی موعود در حقیقت نفی ادعاهای دروغین مهدویت در طول تاریخ بود. کیسانیه معتقد بودند لزومی ندارد مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از نسل فاطمه علیها السلام، یا حتی از نسل امام علی علیه السلام باشد، بلکه کافی است از بنی‌هاشم باشد. ⁽³⁾آنان اولاد امام علی علیه السلام را از زنان دیگر نیز به حق می‌دانستند. زیدیه ⁽⁴⁾و پیروان نفس زکیه نیز معتقد بودند هر یک از اعقاب فاطمه علیها السلام و علی علیه السلام اعم از نسل امام حسن و امام حسین علیهما السلام شایستگی رهبری جامعه را دارند. اساساً ادعای مهدویت نفس‌زکیه مبتنی بر این پندار بود. عباسیان نیز اساساً مهدی را علوی نمی‌پنداشتند.

تأکید فروان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام بر تبارشناسی دقیق مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف در حقیقت خط بطلانی بود بر ادعاهای دروغین نظیر کیسانیه، نفس زکیه و مهدی عباسی.

چون ژرف بنگریم اهتمام به تبارشناسی و نیز نسب‌شناسی با نزدیک شدن به روزگار غیبت صغری با دقت و اهتمام بیشتری انجام می‌گرفت. در این زمینه حتی

نام پدر و چندمین فرزند بودن نیز تبیین می‌شد. روایاتی که این واقعیت را بازگو کرده‌اند، عبارت‌ها و لحن‌های متفاوتی دارند. در بسیاری از آنها با صراحت، ایشان فرزند امام حسن عسکری علیه السلام معرفی شده‌اند. ⁽¹⁾برای نمونه امام رضا علیه السلام مهدی را چهارمین فرزند خود و فرزند امام حسن عسکری علیه السلاممی‌دانستند. ⁽²⁾به نظر می‌رسد این اهتمام ضمن تثبیت موقعیت مهدویت در تفکر شیعی تلاشی بود برای نفی ادعای مهدویت امام کاظم علیه السلام که از سوی واقفیه مطرح شده بود و تمامی انشعابات شیعی پدیده آمده در روزگار غیبت صغری - که همگی نیز تفسیرهای متمایزی از شیعه امامیه در زمینه مهدویت داشتند- نیز نفی می‌کرد.

4. زدودن دستاویز مدعیان (ازبین بردن بهانه‌ها)

در برخی از موارد ائمه علیهم السلام در تلاش بودند با از بین بردن دستاویز مدعیان دروغین، ادعای آنان را باطل کنند. شیوه متمایز شرکت امام صادق علیه السلام در تشییع جنازه اسماعیل ⁽³⁾از این نمونه است. در این زمینه گفتنی است اسماعیل در

منطقه‌ای به نام عُرَیض در نزدیکی مدینه از دنیا رفت و تابوت وی بر دوش مردم در حالی تا قبرستان بقیع تشییع شد که امام صادق علیه السلام با وضعیتی غیرمعمول پیشاپیش آن حرکت می‌کرده است. امام علیه السلام پیش از دفن اسماعیل بارها پوشش وی را کنار زده، و به گونه‌ای سعی می‌نموده است تا مرگ اسماعیل را برای همگان آشکار سازد. ⁽¹⁾آشکار نمودن مرگ اسماعیل تنها برای زدودن تصور امامت و مهدویت اسماعیل در اذهان بوده است.

زرارة بن اعین نقل می‌کند ساعاتی بعد از مرگ اسماعیل و پیش از دفن و کفن او، امام صادق علیه السلام حدود سی تن از اصحاب و یاران خود را دربارة مرگ اسماعیل شاهد گرفت. طبق این روایت داوود بن کثیر رقی، حمران و ابابصیر نیز حضور داشتند. شهادت گرفتن امام صادق علیه السلام برای مرگ اسماعیل بعد از غسل و کفن کردن، بعد از گذاشتن لحد و بعد از آن در قبر، قبل از خاک ریختن و بعد از آن نیز تکرار شد. ⁽²⁾

زراره نقل می‌کند که در خانه امام صادق علیه السلام بودم که حضرت به من دستور

دادند تا داوود بن کثیر رقی، حمران، ابوبصیر و مفضل بن عمر را نزد آن حضرت حاضر کنم. پس از آن‌که نامبردگان حاضر شدند، پشت سر آنان افراد دیگری هم به تدریج وارد شدند. بعد از آن‌که تعداد حاضران به سی نفر رسید، امام فرمود: ای داوود! آیا او مرده است یا زنده؟ داوود گفت: او مرده است. سپس حاضران به دستور امام یکی پس از دیگری جسد او را دیدند و اعتراف به مرگ وی نمودند. امام بار دیگر این کار را تکرار فرمود تا این که اسماعیل را به قبرستان آوردند و موقعی که می‌خواستند او را در لحد بگذارند، امام افراد را واداشتند تا به مرگ او شهادت بدهند، آنگاه بر جانشینی موسی بن جعفر علیه السلام به عنوان امام پس از خود تأکید فرمود. ⁽¹⁾

اصرار امام صادق علیه السلام در پذیرش مرگ اسماعیل از سوی شیعیان به این دلیل بود که تصور زنده بودن وی – با توجه به سوابق مهدویت که در میان برخی از غلات شیعه ترویج شده بود- خطر پیدایش فرقه جدید را در میان شیعه به دنبال داشت و اصرار امام صادق علیه السلام بر مرگ اسماعیل نیز برای جلوگیری از همین انحراف بود. شیخ مفید نیز به این مهم اشاره دارد؛ وی می‌نویسد روایت شده که امام صادق علیه السلام در مرگ اسماعیل به شدت گریست و اندوه بزرگی او را فراگرفت و بدون کفش و ردا جلو تابوت او راه افتاد و چندین‌بار دستور داد تابوت را بر زمین بگذارند و هر مرتبه صورت او را می‌گشود و به آن نگاه می‌کرد. منظورش از این کار آن بود که حتمیت درگذشت او را که جانشین پدرش می‌دانستند ثابت کند و در عین حال در حیات خود این شبهه را از میان بردارد. ⁽²⁾

در حقیقت این تلاش امام صادق علیه السلام برای زدودن هرگونه دستاویزی برای

شبهه‌گران می‌باشد. ⁽¹⁾این اقدامات به درستی تلاش عده‌ای را که منکر مرگ اسماعیل بودند بر ملا ساخت. به نظر می‌رسد امام صادق علیه السلام از ارتباط اسماعیل و ابوالخطاب ⁽²⁾از رهبران غالی مطلع بوده است. ⁽³⁾چنان‌چه کشی روایاتی را نقل

می‌کند که وی در جوانی علاقه خود را به اندیشه‌های غالیانه نشان داده و با افرادی نظیر ابوالخطاب در ارتباط بوده است. ⁽¹⁾این عده با انکار مرگ اسماعیل ⁽²⁾در انتظار رجعت او به عنوان امام قائم و مهدی موعود باقی ماندند. نوبختی و سعد بن عبدالله اشعری، که نوشته‌های آنان از مهم‌ترین منابع پیرامون اسماعیلیه ⁽³⁾است این گروه را اسماعیلیه خالصه نام برده‌اند. ⁽⁴⁾شهرستانی این گروه را اسماعیلیه واقفه

نام برده است. ⁽¹⁾البته اشعری، اسماعیلیه خالصه را با خطابیه یکی دانسته است. ⁽²⁾و نوبختی نیز گفتار مشابهی دارد. ⁽³⁾ادعای ابوالخطاب و پیروانش به روشنی گواه است که آنان به دنبال انکار امامت امام جعفر صادق علیه السلام بوده‌اند. آنان ادعا می‌کردند که اسماعیل نمرده است و امام قائم است و اظهار مرگ وی از سوی پدرش تنها حیله‌ای برای حفظ جان او بوده است و جعفر بن محمد علیهما السلام در واقع پیرو اوست؛ همچنان که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بعد از نصب امام علی علیه السلام جانشین وی شد. ⁽⁴⁾

البته گزارشات متعددی حاکی از آن است که امام صادق علیه السلام در زمان حیات اسماعیل نیز امامت وی را انکار کرده‌اند. در روایتی از فیض بن مختار آمده است که روزی نزد امام صادق علیه السلام بوده و آن حضرت به وی تصریح کرد که اسماعیل

جانشین او نیست. فیض می‌گوید، عرض کردم: ما شکی نداشتیم که مردم پس از شما به سراغ او خواهند رفت. آنگاه در ادامه روایت آمده است که امام فرزندش موسی را به عنوان جانشین خود به وی معرفی کرد. ⁽¹⁾

اسحاق بن عمار صیرفی نیز می‌گوید: نزد امام صادق علیه السلام به امامت اسماعیل پس از آن حضرت اشاره نمودم و امام انکار فرمودند. ⁽²⁾در روایت دیگری آمده است: ولید بن صبیح به امام صادق علیه السلام عرض کرد: عبدالجلیل به من گفته که شما اسماعیل را وصی خود قرار داده‌اید. امام این مطلب را انکار کرد و امام کاظم علیه السلام را به او معرفی فرمود. ⁽³⁾

زدودن دستاویز و بهانه مدعیان دروغین پیرامون واقفیه نیز اجرایی شده بود. منصور بن یونس بُزرُج ⁽⁴⁾از وکلای امام کاظم علیه السلام است که بنا به نقل کشّی، به سبب اموالی که در دست داشت، رحلت امام کاظم علیه السلام را منکر شد و از تحویل اموال به امام رضا علیه السلام امتناع نمود. امام کاظم علیه السلام برای زدودن دستاویز وی به او فرمودند: امروز فرزندم علی را وصی و جانشین پس از خودم قرار دادم، برو و او را بر این امر تهنیت گفته، و به او بگو که من تو را به این کار امر نمودم. منصور بن یونس نیز بر امام رضا علیه السلام وارد شده و حضرت را بر این امر تهنیت می‌گوید؛ ولی پس از رحلت امام کاظم علیه السلام این جریان را انکار نمود. ⁽⁵⁾

زیاد بن مروان قندی نیز که از واقفه ⁽¹⁾و منکر امامت امام رضا علیه السلام بود نقل می‌کند که خدمت امام کاظم علیه السلام رسیدم و فرزندش امام رضا علیه السلام نیز نزد وی بود، امام کاظم علیه السلام به من فرمود: این پسرم فلانی است، نامة او نامة من و سخن او سخن من و فرستادة او فرستادة من است و هرچه گوید، کلام، کلام اوست. ⁽²⁾

لازم به یادآوری است که امام رضا علیه السلام نیز با در پیش‌گرفتن شیوه اجتماعی جدیدی در صدد برآمدند تا با مدعیان مهدویت امام کاظم علیه السلام به تقابل بپردازند. به این صورت که امام رضا علیه السلام آشکارا امامت خود را اعلام می‌کردند. در حالی که دیگر امامان معصوم علیهم السلام در این زمینه تقیه می‌کردند. واقفیه اظهار امامت علنی را دستاویزی برای انکار امامت امام رضا علیه السلام قرار دادند.

و چنین شیوه‌ای را که مخالف شیوه دیگر امامان بود دلیلی بر عدم امامت امام رضا علیه السلام می‌دانستند.

ولی امام رضا علیه السلام آن‌را مطابق با شیوة بهترین پدرانش یعنی حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می‌دانستند و با مطابقت شیوة خود با شیوة حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، عدم گزند و آسیب رسیدن از جانب هارون نسبت به خویشتن را از نشانه‌های امامتش خواندند؛ همان‌طور که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در مقابل تهدید ابولهب، مصونیت از هرگونه گزند و آسیب از جانب او را اعلام نموده بود و این اولین علامتی بود که

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای نبوت خود آورده بود. ⁽¹⁾

علی بن ابی‌حمزه بطائنی از جمله کسانی بود که در امر اظهار امامت انتقاداتی وارد ساخت؛ اما امام علیه السلام در پاسخ وی فرمود: «اولین نشانه امامت من، این باشد که از جانب هارون به من آسیبی نرسد وگرنه من دروغ‌گو باشم». ⁽²⁾

حسین بن ابی‌سعید هاشم مُکاری ⁽³⁾نیز که اعتقاد به وقف داشت از امام رضا علیه السلام به جهت اعلان عمومی امامتش انتقاد صریح کرد. کشی به انتقادات او اشاره می‌کند. کشی می‌نویسد او به خدمت امام رضا علیه السلام می‌رسد و به‌گونه‌ای بی‌ادبانه به حضرت می‌گوید: درب خانه‌ات را باز گذاشته‌ای و در خانه نشسته‌ای و فتوا می‌دهی در حالی که پدر تو این گونه نبود. امام رضا علیه السلام فرمودند: از جانب هارون به من آسیبی نمی‌رسد و حضرت در ادامه به او فرمودند خدا نور قلب تو را خاموش و فقر را وارد خانه تو گرداند؛ وای بر تو، مگر نمی‌دانی خدای متعال به مریم وحی کرد که پیامبری را باردار است، عیسی متولد شد و عیسی از مریم و مریم از عیسی است و من نیز از پدرم و پدرم از من است. ⁽⁴⁾

کشی روایت دیگری شبیه چنین روایتی نقل می‌کند که او از تفاوت سیره پدر و فرزند انتقاد می‌کند و به نشانه اعتراض به امام رضا علیه السلام می‌گوید: خدای متعال شأن و منزلت تو را به حدی رسانده که همان چیزی که پدرت ادعا می‌کرد ادعا کنی. ⁽⁵⁾

اظهار امامت به طور علنی ⁽¹⁾در حقیقت برای زدودن دستاویز و بهانه‌های واقفه بر مهدویت امام کاظم علیه السلام است. امام رضا علیه السلام با اتخاذ چنین شیوه‌ای درصدد بودند تا از گرایش شیعیان به چنین جریان انحرافی جلوگیری کنند.

یا برای نمونه از صفوان بن یحیی نقل شده که امام رضا علیه السلام بعد از شهادت پدرش موسی بن جعفر علیه السلام امامت خود را برای وی اظهار کرد و صفوان با این‌که از پیروان امام بود به او گفت: امر بزرگی گفتی آیا از این طاغی (هارون) نمی‌ترسی؟ ⁽²⁾

5. ارائه معیارهای تشخیص

ائمه علیهم السلام ملاک‌های تعیین و تشخیص امام را بیان کرده و در اختیار شیعیان قرار داده بودند تا اگر در شرایطی، در این امر دچار مشکل شدند، به این ملاک‌ها و معیارهای تشخیص تمسک جویند و از سرگردانی و گمراهی درآیند. این ملاک‌ها گذشته از پاره‌ای صفات عمومی چون زهد، تقوا، صیانت، دین و ایمان، بیشتر در یک امر اساسی تجلی و ظهور داشت و ائمه علیهم السلام نیز بر آن به عنوان نشانه اساسی شناخت امام تأکید می‌کردند. ⁽³⁾این امر عبارت بود از علم جامع و کامل، که در

گفتار امامان علیهم السلام از آن به بینه تعبیر شده است و غالباً به صورت خبر دادن از غیب و بازگو کردن اسرار درونی افراد جلوه می‌کرد. این نشانه از دیرباز ملاک اساسی برای شیعیان در تشخیص امام بر حق بود.

دلایل تردیدناپذیری نظیر: نصوص قطعی، ادلّه عقلی، میراث عظیم علمی و واقعیت‌های انکارناپذیر تاریخی نشان می‌دهد که خدای متعال، گنجینه‌های نامحدود علوم را به ائمه علیهم السلام آموخته است.

نصوص دینی نشان می‌دهد که ائمه علیهم السلام اقیانوس‌های بی‌کران معارفنند. ⁽¹⁾با ادله عقلی فراوان به دست می‌آید که: عصمت‌داشتن، انسان کامل بودن، صاحب ولایت و حجت بودن، بدون برخورداری از آن معارف عظیم و نامحدود ممکن نیست. از سوی دیگر، میراث غنی زندگی‌ساز و نوربخش آنان در کتاب‌ها نگارش یافته و بنیان فکر، فرهنگ، فقه و باورهای ما گشته است.

واقعیت‌های انکارناپذیر تاریخی در دسترس همة پژوهش‌گران است. تاریخ به صراحت و به تکرار نشان می‌دهد که: ائمه علیهم السلام هیچ‌گاه در هیچ مسئله‌ای

وانماندند، هیچ وقت اظهار عجز علمی نکردند و برخورد مردم با آنان به گونة برخورد با کسانی بود که همه چیز را می‌دانند. و پیوسته بزرگ‌ترین دانشمندان، عاجزانه و فروتنانه در حل نیازهای علمی خویش به آنان رجوع می‌کردند و آنان همیشه گره‌های دشوار علمی را می‌گشودند. با وجود آن‌همه دشمن برای ائمه علیهم السلام، حتی یک جا کسی در تاریخ ثبت نکرده است که آنان در حل یک مسئله علمی به بن‌بست رسیده باشند.

از کاوش در معارف امامان علیهم السلام به دست می‌آید که علوم آنان «نامحدود است»، «صحت دارد»، ⁽¹⁾«موهبتی است»، ⁽²⁾«جامع و فراگیر است»، ⁽³⁾«تضاد و تناقض ندارد» و «مغلوب و محکوم هیچ شرایطی نیست». ⁽⁴⁾

یکی از مهم‌ترین مباحث در علم امام گستره و ابعاد علم امام است. اگر گفته می‌شود علم معیار سنجش امام از مدعی است، بایستی تبیین شود که علم به چه چیزی، نشانة امامت است. در این زمینه باید گفت علم به «همه زبان‌ها»، ⁽⁵⁾

«ملکوت آسمان‌ها و زمین‌ها»، ⁽¹⁾«نیازهای مردم»، ⁽²⁾«پاسخ‌گویی به تمامی سؤالات»، ⁽³⁾«آن‌چه فردا رخ می‌دهد»، ⁽⁴⁾«اطلاع از غیب»، ⁽⁵⁾«منایا و بلایا» ⁽⁶⁾و «اسم اعظم» ⁽⁷⁾از ابعاد علم ابعاد برشمرده می‌شود.

البته بررسی موضوع علم امام در گرو پژوهشی بایسته است اما طرح آن در این جستار صرفا برای توجه به نقش پیشگیرانه آن در مواجهه با مدعیان دروغین است.

به هر روی به نظر می‌رسد تبیین علم امام به مثابه معیار تشخیص در نزد شیعیان نهادینه شده بود زیرا در اخبار متعددی ذکر شده است که شیعیان به نزد کسانی که احتمال امامت آن‌ها بوده می‌رفته و آنان را نسبت به دارا بودن این نشانه‌ها می‌آزمودند و چنان‌که به برخورداری وی ازغیب یقین نمی‌یافتند، او را رها کرده به سراغ دیگری می‌رفتند تا در نهایت به حقیقت دست یافته و امام بر حق را می‌یافتند.

در نقل‌های تاریخی و روایی، فراوان دیده می‌شود که «قدرت علمی» امام و وسعت اطلاعات وی در زمینه‌های گوناگون از جمله نشانه‌های امامت ائمه علیهم السلام شناخته شده است. ⁽⁸⁾این معیار، مهم‌ترین عامل در پذیرش امامت امام جواد علیه السلام بود؛ زیرا وی نخستین امامی است که ادعای امامت وی در سن کودکی مطرح شد. ⁽⁹⁾ائمه علیهم السلام در راستای تبیین و معرفی معیار تشخیص امامت، مکرراً بر اتصال

علم خود به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تأکید کرده، ⁽¹⁾دانش خود را از لوازم و نشانه‌های امامت معرفی نموده‌اند. ⁽²⁾

در این زمینه گفتنی است که مخالفت‌های جعفر با امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مهم‌ترین چالش عصر عثمان بن سعید عمری بود. جعفر برخی از شیعیان را نیز با خود همراه ساخته بود. ⁽³⁾که عمدتاً از میان فطحیه بودند. ⁽⁴⁾اهمیت همراهی بزرگان

جامعة امامیه برای پذیرش ادعاهایش – که خود شاهدی بر نقش و اهمیت آنان در تثبیت عقاید امامیه است – جعفر را واداشت تا به احمد بن اسحاق قمی اشعری، ⁽¹⁾بزرگ قمیان و از فقیهان ممتاز این دیار که در آن زمان در بغداد اقامت داشت نامه‌ای بنگارد. جالب آن‌که جعفر در این نامه بر احاطه‌اش بر علم دین تأکید کرده و اظهار می‌دارد آن‌چه شیعه دربارة علم امام و شرایط آن باید بداند می‌داند و بنابراین پیروی از وی، به عنوان امام بر حق، لازم است. آن‌چه در این نامه رخ می‌نماید جایگاه علم لدنی و الهی در سنجش امامت است. گویی برای جعفر نیز یقینی بوده است که سنخ علم امام اکتسابی نیست.

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در جواب نامه احمد بن اسحاق اشعری قمی ⁽²⁾معیارهای تشخیص امامت را مطرح می‌سازند و دلیل بطلان ادعای جعفر کذّاب را فقدان حجت، دلیل و نیز عدم برخورداری از علم و عصمت می‌داند. ⁽³⁾

در این نامه امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف برای اطمینان خاطر احمد بن اسحاق سفارش می‌کند به نزد جعفر رفته و از احکام نماز و حدود آن از وی سؤال کند تا ناتوانی و نادانی وی برایش اثبات گردد. ⁽¹⁾

این خبر از چند جنبه مهم است؛ نخست آن‌که نمایان‌گر تردیدهای برخی بزرگان شیعه چون احمد بن اسحاق اشعری دربارة ادعای جعفر است. این ابهام‌ها با پرسش از مسائل فقهی از جعفر رفع شده بود؛ روشی که در زمان دیگر ائمه علیهم السلام نیز برای آگاهی از ادعای امامتشان انجام شده بود. هم‌چنین این خبر، عقیدة عدم رسیدن امامت به دو برادر را بیان می‌کند. پذیرش این نظر در جامعة شیعه نقش مهمی در رد دیدگاه‌های جعفر داشته است.

معرفی علم لدنی امام به مثابه معیار سنجش امامت، نقش محوری در انسجام‌بخشی به جامعه شیعی در روزگار غیبت صغری داشت. و از انحراف و کج‌روی آنان جلوگیری کرد. کما این‌که بسیاری از شیعیان که پس از رحلت امام حسن عسکری علیه السلام به سامرا می‌آمدند و در آن‌جا از این امر اطلاع می‌یافتند، برای یافتن مرجع اصلی و حقیقی جهت حل و فصل امور دینی‌شان، به همین ملاک‌ها تمسک می‌جستند و به هدف خود می‌رسیدند.

بدین جهت بود که ادعاهای جعفر مبنی بر جانشینی برادرش، طرفداران زیادی نیافت. اصولاً پذیرش جعفر به عنوان امام برای اکثریت شیعیان امری نامعقول بود؛ زیرا شیعیان هیچ‌یک از نشانه‌های امامت نظیر علم و معجزه و کرامت را در وی نمی یافتند و صلاحیت احراز چنین مقامی را در وی نمی‌دیدند.

شیعیان قم نیز با معیارهای سنجش، جعفر را آزمودند. آنان که بدون اطلاع از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام وارد سامرا شده بودند در شناخت امام دچار

مشکل شده بوده‌اند. و از سویی، با ادعاهای جعفر برادر امام عسکری علیه السلام که مدعی این مقام و منصب بود روبرو گردیدند، آنان برای روشن‌تر شدن موضوع به نزد او رفتند ⁽¹⁾و اظهار داشتند: اموالی را از قم و ناحیة جبال برای امام آورده‌اند؛ اما وقتی جعفر اموال را از آن‌ها طلب کرد، از او خواستند تا مقدار اموال و صاحبان آن‌ها را تک تک مشخص کند؛ همان‌گونه که امام حسن عسکری علیه السلام انجام می‌داد و چون جعفر اظهار کرد که این علم غیبی است که فقط خدا می‌داند، لذا از دادن اموال به او صرف‌نظر کردند و از او نشان امامت را مطالبه کردند و به او گفتند: اموال را جز با ارائه علامت و نشانه‌هایی که از مولایمان حسن بن علی می‌شناسیم، تحویل نمی‌دهیم و اگر تو امام هستی، نشانه و علامتی برای ما آشکار کن وگرنه اموال را به صاحبانشان باز می‌گردانیم تا به نظر خود تصمیم بگیرند. شیعیان قم سپس در دیدار مخفیانه‌ای با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و پس از شنیدن نشانه‌های اموال و کیفیت و کمیت آن‌ها، اموال را به آن حضرت تحویل دادند. ⁽²⁾

کلینی نیز برای یکی از شیعیانی که از مصر به عراق آمده بود چنین جریانی را نقل می‌کند. ⁽³⁾ابوالادیان که مدتی خادم امام یازدهم علیه السلام و مسئول رسانیدن نامه‌ها و جواب نامه‌های آن حضرت به شهرهای دیگر بود، چنین ماجرایی را دربارة برخی از شیعیان قم، که پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام به سامرا آمده بودند،

نقل کرده است. ⁽¹⁾

کلینی در جایی دیگر نیز از محمد بن ابراهیم بن مهزیار نقل می‌کند که او با درگذشت امام حسن عسکری علیه السلام در مسئله امامت دچار تردید شده بود. که ارسال نامه‌ای به او از سوی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و خبر از کلیه اموال همراه وی و نیز چیزهایی که خود او به آن آگاه نبود سبب اطمینان قلبی وی شد. ⁽²⁾

جالب آن‌که ابوالقاسم بلخی، از رجال معتزلی عصر غیبت صغری در کتاب مقالات الاسلامیین که تنها منتخبی از آن در المغنی قاضی عبدالجبار معتزلی باقی مانده، یکی از ویژگی‌های تفکر امامیه را علم امام در امر دین می‌داند. ⁽¹⁾

آن‌چه که در این زمینه بسیار مهم می‌نماید این است که حتی شیعیان در مناطق دور دست نیز علم‌غیب را معیار سنجش امامت می‌دانستند. و این حاکی از آشنایی شیعیان با معیارها و ملاک‌هایی است که از جانب امامان علیهم السلام برای شناخت امام بر حق تعیین شده بودند. برای نمونه شهر بلخ از شهرهای بزرگ خراسان بود که شیعیانی در آن زندگی می‌کردند. ⁽²⁾نصر بن صباح بلخی یکی از چهره‌های شاخص شیعیان در این شهر بود و شیعیان را با وکیلان امام در خراسان آشنا کرده، به نزد آن‌ها راهنمایی می‌نمود. او هم‌چنین از برخی شیعیان بلخ خبر داده که اموالی را برای امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌فرستادند. به گفتة او یکی از شیعیان، اموال فراوانی را همراه با یک نامه به سامرا فرستاد و به فرستاده‌اش سفارش کرد

که این اموال را به کسی بدهد که محتوای این نامه را برای او بازگو کند. ⁽¹⁾نمونة دیگر از این قبیل، نامه‌ای بود که یکی از شیعیان بلخ برای امام عجل الله تعالی فرجه الشریف فرستاد و به همین منظور نام خود را در نامه تغییر داد؛ اما نامه‌ای که در جواب او به دستش رسید نام و نسب خود وی نوشته شده بود. ⁽²⁾چنین اقداماتی که برآمده از عقاید تشیع در امامت بود، عمدتاً از طرف شیعیان برای شناخت امامان علیهم السلام، وکیلان و سفیران راستین ایشان صورت می‌گرفت.

مردم دینَوَر ⁽³⁾نیز به احمد بن محمد دینوری ⁽⁴⁾که می خواست به حج مشرف بشود شانزده هزار دینار از سهم امام دادند تا به آن حضرت برساند. اما مردم دینور به خاطر اطمینانی که به او داشتند این اموال را به او دادند و گفتند که این اموال را با حجت و برهان به نائب امام بسپار. دیگران از شهرهای مختلف نیز به احمد اموالی دادند تا به حضرت حجت بسپارد. وی می‌گوید وقتی به بغداد رسیدم فقط

قصدم این بود که مدعیان بابیت را ببینم. ابتدا به فردی به نام باقطانی ⁽¹⁾معرفی شدم که ادعای بابیت داشت. احمد به او می گوید که نزد من اموالی است که باید به امام برسد. باقطانی گفت آن را به من بسپار؛ اما احمد بدون حجت و دلیل این کار را نکرد و بعد از سه روز وی به بطلان ادعای باقطانی پی برد. بعد از آن او را به سوی اسحاق احمر ⁽²⁾فرستادند که ادعای بابیت نموده بود. دینوری می‌گوید اسحاق جوانی بود که خدم و حشمش از باقطانی پیرمرد بیشتر بود، ولی او نیز نتوانست حجتی برای ادعای خود بیاورد. وی سپس نزد عثمان بن سعید می‌رسد و

اموال را تحویل وی می‌دهد. ⁽¹⁾

چنین معیاری پیش‌تر در ادعای دروغین امامت عبدالله افطح نیز به کار آمده بود. وی اعتقادات درستی نداشت و به مرجئه تمایل داشت. ⁽²⁾اگر چه عده‌ای امامت او را پذیرفتند، زیرا ناقل روایتی بودند که امامت را در پسر بزرگ‌تر منحصر می‌دانستند؛ ⁽³⁾اما برخی نیز او را در مسائل فقهی (حلال و حرام) امتحان نمودند و پس از آن‌که پاسخ‌های صحیح و شایسته‌ای دریافت نکردند، امامت او را انکار کردند و به امامت امام موسی کاظم علیه السلام معتقد شدند. کلینی روایتی را از هشام بن سالم نقل می‌کند که به درستی ما را در فضای حیرت بعد از شهادت امام صادق علیه السلام قرار می‌دهد. و بیان‌گر نقش معیارهای سنجش در اطمینان قلبی به امامت امام کاظم علیه السلام و طرد عبدالله أفطح از سوی شیعیان است. ⁽⁴⁾ابوجعفر

محمد‌بن ابراهیم نیشابوری نیز با سنجش علمی عبدالله بن أفطح به کذب بودن ادعای امامت وی پی‌برد. ⁽¹⁾البته عبدالله طبق پیش‌بینی امام صادق علیه السلام بیش از هفتاد روز زنده نماند و اغلب معتقدانش که تحت تأثیر فضای زمانه ⁽²⁾به وی

گرایش پیدا کردند از آن‌جا که وی پسری از خود بر جای نگذاشت به راه حق آمدند. ⁽¹⁾

6. پیش‌بینی ادعای مدعیان (پرده‌برداری از توطئه مدعیان)

در برخی موارد ائمه علیهم السلام ادعای بی‌مورد مدعیان را از قبل پیش‌بینی می‌کردند و در این زمینه هشدارهای لازم را ارائه می‌کردند. بدین معنا که در برخی از موارد پیش از وقوع ادعای دروغین، امامان معصوم علیهم السلام به پرده‌برداری از توطئه دست می‌یازیدند و در جهت هدایت آنان با سعه صدر اهتمام می‌ورزیدند. واکنش امام صادق علیه السلام در برابر ادعای مهدویت محمد بن عبدالله و واکنش در برابر قیام او از این جمله است. از دیدگاه امام این اقدام ساده و شتاب‌زده، نه تنها دوام نمی‌آورد،

بلکه فرصت‌طلبان از آن بهرة بیشتری می‌برند.

در این زمینه گفتنی است که عبدالله محض برای فرزندش محمد، معروف به نفس‌زکیه با عنوان قائم آل‌محمد بیعت گرفت و ادعای مهدویت وی را مطرح ساخت. ⁽¹⁾قیام نفس زکیه در سال 145ق ⁽²⁾موجب شد برخی از شیعیان با او به عنوان قائم، منجی و موعود بیعت کنند. و مردم مکه و مدینه به او بپیوندند و حتی ابوحنیفه و مالک بن انس از قیام او حمایت کنند. ⁽³⁾انتظار قائم و نجات‌بخشی نفس زکیه به گونه ای در میان برخی از شیعیان رسوخ کرده بود که حتی برخی بعد از کشته شدن وی ⁽⁴⁾معتقد بودند که او نمرده و به زودی ظهور خواهد کرد. ⁽⁵⁾

در منابع گزارشی نقل شده است که امام صادق علیه السلام در گفتگو با عبدالله محض ⁽¹⁾پدر محمد به او فرمودند: «گمان می‌کنی که پسرت همان مهدی موعود است؟ چنین نیست و وقت آن فرا نرسیده است». عبدالله بن حسن از این کلام امام به خشم آمد و گفت تو را حسد فراگرفته است. امام در پاسخ ضمن نفی حسد بر شانه‌های وی زد و خبر از کشته شدن فرزندانش داد. ⁽²⁾

مامقانی در تنقیح المقال به برخی از روایاتی که نشان‌گر اختلافات شدید نفس زکیه با امام صادق علیه السلام است اشاره می‌کند. ⁽³⁾کلینی نیز روایتی را نقل می‌کند که بیان‌گر برخورد شدید نفس زکیه با امام صادق علیه السلام است. ⁽⁴⁾

به نظر می‌رسد لقب نفس‌زکیه پس از عنوان مهدی به وی داده شده است؛ بدین معنا که پس از آن‌که هواداران او با قتل وی از مهدی بودن او نومید شدند، کشته شدن وی را یکی از نشانه‌های ظهور مهدی می‌دانستند و مدعی شدند او نفس‌زکیه‌ای است که پیش از ظهور کشته می‌شود. ⁽¹⁾ابن‌عنبه و ابن ابی‌الحدید از پیش‌گویی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و امیرالمؤمنین علیه السلام دربارة کشته شدن نفس زکیه در احجارالزیت مدینه خبر داده‌اند. ⁽²⁾

طبری از نامة محمد بن عبدالله به منصور عباسی که در آن خود را مهدی

نامیده است خبر می‌دهد. ⁽¹⁾یعقوبی نیز در چند مرحله از تحرک محمد در زمان سفاح و اوایل خلافت منصور خبر داده است. ⁽²⁾پیداست او در مدت طولانی به دعوت مخفیانه مشغول بوده است. ⁽³⁾ابن‌طقطقی نیز گزارشی را نقل می‌کند که عبدالله محض ⁽⁴⁾روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، پیرامون مهدی می‌خوانده که «إسمُهُ إسمی و إسم أبیه إسمُ أبی» و آن را بر فرزندش محمد تطبیق می‌داده و مردم را به سوی او می‌خوانده. ⁽⁵⁾ابوالفرج اصفهانی در این زمینه می‌نویسد آن‌چنان در باب نفس زکیه تبلیغ شد که کسی شک نداشت که او مهدی است، و خود وی بالای منبر می‌گفت: شک نکنید من مهدی‌ام. ⁽⁶⁾بغدادی نیز از فرقه‌ای در میان زیدیان به نام محمدیه نام می‌برد که معتقدند نفس‌زکیه مهدی موعود است. ⁽⁷⁾اشعری نیز از گروهی در جارودیه نام می‌برد که قائل‌اند نفس زکیه نمرده و خروج خواهد کرد. ⁽⁸⁾بازتاب مهدویت نفس زکیه در اشعار شاعران عرب مهم‌ترین شاهد بر طرح ادعای

مهدویت وی می‌باشد. سلمة بن اسلم جهنی، ⁽¹⁾عبدالله بن مصعب ⁽²⁾و غالب عثمانی همدانی ⁽³⁾در اشعاری او را مهدی نامیده است. آن‌چه در این زمینه مهم می‌نماید این است که شاعران او را مهدی به معنای اصطلاحی و منجی توصیف می‌کردند نه مهدی لغوی. در مقابل چنین گزارشاتی سید بن طاووس به شدت از نفس زکیه دفاع می‌کند و ادعای مهدویت وی را به هیچ وجه برنمی تابد و آن‌را توجیه می‌کند. ⁽⁴⁾

پیش‌بینی ادعای مدعیان و پرده برداری از توطئه مدعیان دربارة مهدویت اسماعیل نیز به وقوع پیوست. امام صادق علیه السلام ادعای دروغین مهدویت وی را از سوی عده‌ای پیش‌بینی کردند و فرمودند: خداوندا تو شاهد هستی؛ به زودی عده‌ای به دنبال امر باطلی می‌روند که می‌خواهند نور تو را خاموش کنند. در ادامه حضرت ضمن اشاره به امام کاظم علیه السلام فرمودند: «وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ». ⁽⁵⁾از علی بن جعفر نقل شده است که می‌گفت: پدرم به گروهی از خواص و نزدیکان خود

توصیه می‌فرمود: تا می‌توانید از نیکی به فرزندم موسی دریغ نورزید. ⁽¹⁾

در روایات بسیاری نیز ادعای دروغین واقفیه پیرامون مهدویت امام کاظم علیه السلام پیش‌بینی شده بود. شاید امام باقر علیه السلام اولین کسی باشد که انحراف در شیعه بعد از شهادت امام کاظم علیه السلام را پیش‌بینی کرده باشد. حمزة بن الزیات ⁽²⁾از حُمران بن أعین ⁽³⁾نقل می‌کند که امام باقر علیه السلام فرموده‌اند: شیعه‌ای نیست که اسم او و پدرش نزد ما نوشته نشده باشد مگر آنان که از ما روی برمی‌گردانند. و حُمران با تعجب می‌پرسد مگر می‌شود شیعیانی بعد از معرفت، از امامان روی‌گردان شوند و حضرت در پاسخ می‌فرمایند: بله و تو آنان را درک نمی‌کنی. حمزة بن الزیات می‌گوید: ما در این روایت بحث و مجادله می‌کردیم تا این که پیرامون آن نامه‌ای به امام رضا علیه السلام نوشتیم و از کسانی که از امامان روی بر می‌گردانند پرسیدیم. حضرت، در پاسخ واقفه را نام بردند. ⁽⁴⁾

حکم بن غیض نقل می‌کند که به همراه دایی خود سلیمان بن خالد خدمت امام صادق علیه السلام رسیدیم. امام صادق علیه السلام او را از فتنه بعضی از شیعیان بعد از خود خبر

داد. فتنه‌ای که عده‌ای منکر امامت بعد از موسی هستند و ادعا می‌کنند که او نمرده است. ⁽¹⁾

ابراهیم کرخی نیز نقل می‌کند در روزگار جوانی امام کاظم علیه السلام، امام صادق علیه السلام به او فرموده‌اند که این جوان صاحب اوست، ولی عده‌ای دربارة او گمراه می‌شوند. ⁽²⁾

ابن ابی‌یعفور نیز نقل می‌کند که خدمت امام صادق علیه السلامبودم که امام کاظم علیه السلام وارد شدند و حضرت فرمودند: او بهترین فرزند و دوست‌دارترین آن‌ها برای من است. سپس از گروهی خبر دادند که درباره او گمراه می‌شوند و فرمودند: بدان آن‌ها کسانی هستند که هیچ خیر و سودی در آخرت نمی‌برند و خدای متعال با آنان سخن نمی‌گوید و آنان را پاک نمی‌گرداند و برای آنان عذابی دردناک است. امام صادق علیه السلام ضمن اعلام برائت خدای متعال و رسولش از این عده به انحراف آنان در زنده بودن امام کاظم علیه السلام و انکار امامان بعد از ایشان اشاره کردند. ⁽³⁾

بیانات صریح و مکرر امام کاظم علیه السلام بر امامت فرزندش علی علیه السلام و گواه گرفتن اصحاب و یاران خویش در این زمینه مهر باطلی بود بر پندار مدعیان مهدویت امام کاظم علیه السلام. ⁽⁴⁾

شیخ طوسی روایتی نقل می‌کند که در آن انحراف زیاد بن مروان قندی ⁽⁵⁾و

دوستانش توسط امام کاظم علیه السلام پیش‌بینی شده است. بنابر این روایت، هنگامی که زیاد بن مروان و ابن‌مسکان یکی دیگر از واقفه، در نزد امام کاظم علیه السلام بودند، آن حضرت فرمود: هم اکنون بهترین اهل زمین وارد می‌شود. و در آن هنگام امام رضا علیه السلام وارد مجلس شد، و امام کاظم علیه السلام وی را به سینه چسبانده و بوسید. سپس امام کاظم علیه السلام رو به آن دو نفر کرده و فرمود: اگر حق وی را انکار کنید، بر شما باد لعنت خدا و ملائکه و همه مردم! ای زیاد! تو و اصحابت هرگز عزیز و گرامی نخواهید بود. بعد از شهادت امام کاظم علیه السلام روزی یکی از شیعیان به نام «علی بن رئاب» به زیاد بن مروان قندی سخن امام کاظم علیه السلام را متذکر شد، ولی او ضمن انکار، علی بن رئاب را مجنون خواند. ⁽¹⁾

قضیه‌ای نقل شده که حاکی است امام کاظم علیه السلام در زمان حیات خویش انحراف علی بن ابی‌حمزه بطائنی و برخی دیگر از شیعیان را پیش‌بینی کرده بودند. و گاه از این امر خبر می‌دادند. ⁽²⁾

اشعری نامی می‌گوید با عیینه نزد علی بن ابی‌حمزه بطائنی معامله‌ای داشتیم. به او گفتیم که شنیده‌ایم امام کاظم علیه السلام شما و اصحابتان را به حمار تشبیه کرده است (یعنی در کمال نادانی و جهالت هستید) و او در جواب ضمن اعتراف به

درستی این سخن از ما خواست تا زنده‌ایم این سخن را به کسی نگوییم. ⁽¹⁾

دو. مدیریت رفعی در مرحله پسینی (مرحلة بعد از بحران)

اشاره

در مرحلة بعد از بحران و مواجهه مستقیم با مدعیان دروغین، تأکید ائمّه علیهم السلام بر اداره و کنترل مدعیان و هدایت شیعیان است. در این راستا ائمه علیهم السلام با تجزیه و تحلیل امکانات بالقوه و بالفعل، در جهت حداکثر بهره‌وری و حداقل آسیب به جامعه شیعی بودند. در این نوع مدیریت بر کارایی و بازدهی تأکید می‌شود؛ به عبارتی در مدیریت رفعی، دست‌یابی به هدف‌های از پیش تعیین شده با حداقل هزینه و زمان، و حداکثر بازدهی است. مهم‌ترین سازوکارهای ائمه علیهم السلام در این زمینه عبارتند از:

1. زدودن شک و تردید در امر امامت و وکالت

زدودن شک و تردید کسانی که ممکن بوده تحت تأثیر فضاسازی و تبلیغات مدعیان دروغین قرار گرفته باشند از جمله راهکارهای ائمه علیهم السلام در تقابل با مدعیان بوده است. از آن‌جا که دسته‌ای از راویان بزرگ شیعی به جریان واقفه پیوسته بودند برخی از شیعیان دچار شک و تردید شده بودند و امام رضا علیه السلام تلاش فزاینده‌ای برای زدودن شک و تردید شیعیان داشتند.

برای نمونه احمد بن محمد بن ابی‌نصر بَزَنطی ⁽²⁾از جمله کسانی است که تحت

تأثیر واقفیه در امامت امام رضا علیه السلام دچار شک و تردید شده بود. وی می‌گوید: من از جمله کسانی بودم که در امامت امام کاظم علیه السلام توقف کرده و در امامت امام رضا علیه السلام شک داشتم، در نامه‌ای مسائلی را از وی پرسیدم، ولی مهم‌ترین مسائل خود را فراموش کردم. امام پاسخ تمام مسائل را فرستاد و فرمود: مهم ترین مسائل خود را فراموش کردی، من نیز امامت ایشان را قبول کردم. ⁽¹⁾

حسن بن علی وشاء ⁽²⁾از جمله کسانی است که در امامت امام رضا علیه السلام شک و تردید داشته است. مهم‌ترین عامل هدایت وی علم غیب امام رضا علیه السلام بوده است. وی می‌گوید: برای تجارت به خراسان رفتم و شخصی از سوی امام رضا علیه السلام از من پارچه‌ای کتان طلبید که من از آن بی‌خبر بودم. به او گفتم آن‌چه که از من می‌خواهی همراه من نیست. او خدمت امام رفت و دوباره بازگشت و علامت و نشانه آن پارچه و مکان آن را اعلام کرد و من به جستجو پرداختم و همان‌طور که امام فرموده بود، آن را یافتم و نزد حضرت فرستادم. ⁽³⁾حسن بن علی وشاء می‌گوید: قبل از آن‌که به شهادت امام کاظم علیه السلام قطع پیدا کنم ⁽⁴⁾مسائلی را نگاشتم

که از امام علیه السلام سؤال کنم، اما آن گاه که به در خانه حضرت رسیدم بدون آن‌که سؤالی بپرسم آن حضرت جواب تمامی سؤالاتم را در نامه‌ای مکتوب به دستم دادند. بعد از آن از عقیده وقف دست برداشتم. ⁽¹⁾

پس از زدوده شدن شک و تردید این افراد از سوی امام رضا علیه السلام از بهترین اصحاب امام رضا علیه السلام شدند.

عبدالله بن مغیره ⁽²⁾نیز عقیده به وقف داشته و سپس امامت امام رضا علیه السلام را قبول کرده است. وی می‌گوید در حالی که واقفی بودم به حج رفتم؛ وقتی به مکه رسیدم به ذهنم خطور کرد آیا اعتقادم درست است؟ و از خدای متعال خواستم مرا به بهترین ادیان ارشاد و هدایت کند. به قلبم خطور کرد در مدینه به دیدار امام

رضا علیه السلام بروم. به درب خانه حضرت که رسیدم به غلام آن حضرت گفتم به مولایت بگو مردی از عراق آمده است؛ به ناگاه صدای حضرت را شنیدم که مرا به اسمم به داخل خانه فراخواندند. وقتی داخل شدم حضرت به من فرمودند: خدا دعایت را مستجاب نمود و تو را به دین خود هدایت کرد. پس از این سخن گواهی دادم که امام رضا علیه السلام حجت خدا و امین خدا بر خلقش می‌باشد. ⁽¹⁾

ابوجریر قمی نیز می‌گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: قربانت گردم، شما می‌دانید که من از همه بریده و تنها به پدرت و سپس به خودت گرویده‌ام، آنگاه برایش سوگند یاد کردم و گفتم: به حق رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و حق فلان بن فلان (علی وحسن و حسین علیهم السلام) تا به خودش رسیدم، که آن‌چه به من خبر دهی به احدی از مردم نمی‌گویم و از او دربارة پدرش پرسیدم که آیا زنده است یا وفات کرده؟ فرمود: به خدا وفات کرده است. عرض کردم: قربانت گردم، شیعیان شما روایت می‌کنند که سنت چهار پیغمبر دربارة اوست. فرمود: سوگند به خدایی که جز او شایسته پرستش نیست، پدرم وفات یافت. عرض کردم: غیبت یا وفات. فرمود: مرگ. عرض کردم: شاید از من تقیه می‌کنی؟ فرمود: سبحان‌الله! عرض کردم: به شما وصیت کرده است؟ فرمود: آری. عرض کردم: کسی را به شما در وصیت شریک کرد؟ فرمود: نه. عرض کردم: هیچ یک از برادرانت امام شما هست؟ فرمود: نه. عرض کردم: پس شما امامید؟ فرمود: آری. ⁽²⁾

در این راستا به نظر می‌رسد زدودن شک و تردید شیعیان مهم‌ترین جنبه دیدارهای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در روزگار غیبت صغری بوده است. معرفی حضرت به عنوان فرزند و جانشین امام یازدهم علیه السلام در این دیدارها تبیین می‌شده است. این امر از این جهت مهم می‌نماید که در روزگار غیبت صغری با توجه به انشعابات

فرقه‌ای شیعه ⁽¹⁾و نیز مدعیان دروغین وکالت و سفارت، آن‌چه بیش از همه اهمیت داشت تثبیت امامت آن حضرت و ایجاد آگاهی عمومی نسبت به این امر بود و با توجه به رعایت تقیه شدید از سوی وکیلان خاص (نائبان) ⁽²⁾حضرت، دیدارهای مستقیم بهترین راه برای تبیین امر امامت و بطلان مدعیان دروغین مهدویت و امامت بود. این دیدارها برای شیعیانی که در مناطق دوردست می‌زیستند اهمیت دوچندانی داشت. دیدار با ابوسعید غانم هندی که به دنبال نشانه‌ای از امام بود این گونه بود. ⁽³⁾دیدار با ابراهیم بن مهزیار و حسن بن وجناء که طالب حقیقت بودند در

موسم حج نیز نقش بسیار مهمی در تثبیت امامت حضرت داشت. ⁽¹⁾نیز ابراهیم بن مهزیار که وکیل امام حسن عسکری علیه السلام بود پس از شهادت آن حضرت برای آگاهی یافتن از مسئله جانشینی و امامت پس از او، به حج رفت تا با شیعیان و نزدیکان حضرت دیدار کند. در مکه فرستادة امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف نزد او آمد و وی را به محل اقامت امام برد. در این دیدار، امام کلیاتی دربارة مسأله امامت و این‌که زمین هیچ‌گاه از حجت الهی خالی نخواهد ماند، بیان فرمودند و به سؤالات او پاسخ گفتند. ⁽²⁾

گاه در این دیدارها امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف برای تثبیت جایگاه وکیلان و نائبان و رسوایی مدعیان دروغین وکالت و نیابت دیدارهایی را ترتیب می‌دادند. سعد بن عبدالله می‌گوید که عده‌ای از شیعیان قمی از جمله حسن بن نضر، پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام دربارة کار وکیلان دچار تردید شدند و او برای آگاهی از حقیقت امر راهی بغداد گردید و در آن‌جا پس از دیدار با چند تن از وکیلان، از طریق نامه‌ای که به دست او رسید، موفق شد در خانه‌ای با امام عجل الله تعالی فرجه الشریف ملاقات کند و امام به او فرمود که در کار وکیلان شک و تردید به خود راه ندهد. ⁽³⁾

امام هم‌چنین در دیداری که با قمی‌ها داشت، به آن‌ها اعلام کرد که شخصی را در بغداد تعیین می‌نماید که بعد از آن اموالشان را به او بسپارند و نامه‌های امام عجل الله تعالی فرجه الشریف را از او بگیرند. ⁽⁴⁾

یکی از مشکلاتی که شیعیان در روزگار غیبت صغری با آن مواجه بودند و به سبب شرایط خاص آن و عدم حضور امام، با شدت بیشتر بروز کرده بود ظهور

مدعیان دروغین وکالت و سفارت بود که در نامه‌های امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف به این مهم نیز توجه شده بود. و حضرت سعی می‌کردند در این نامه‌ها وکلای صالح و مورد اعتماد خویش را معرفی کنند. و شک و تردید در این موضوع را از بین ببرند.

امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در پاسخ به سؤالات اسحاق بن یعقوب ⁽¹⁾ضمن پاسخ‌گویی به سؤالات وی و تبیین چند نکته اساسی پیرامون زمان ظهور، ⁽²⁾مرجعیت علمی و دینی، ⁽³⁾علت غیبت ⁽⁴⁾و چگونگی بهره‌مندی از وجود امام غایب، ⁽⁵⁾نیابت عثمان بن سعید و پسرش محمد را تأیید نموده و از محمد بن شاذان، یکی از وکیلان آن حضرت به نیکی یاد کرده‌اند. ⁽⁶⁾

امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف هم‌چنین در نامه‌ای که برای احمد بن ابی‌روح فرستادند، برای اطمینان خاطر وی از موضوع امامت در آن توضیحاتی دربارة اموال ارسالی او دادند

و در ضمن یکی از وکیلان امام در بغداد به نام حاجز بن یزید را به وی معرفی کردند. ⁽¹⁾

اگر شک و شبهه و تردیدی دربارة وکلا پدید می‌آمد، امام عجل الله تعالی فرجه الشریف درصدد حل آن بر‌می‌آمدند. یکی از شیعیان نقل می‌کند که:

دربارة عملکرد حاجز بن یزید تردید نمودم. مالی را جمع کردم و به سامرا راهی شدم. در آن‌جا نامه‌ای به دست من رسید به این مضمون که دربارة ما و کسی که به امر ما قیام کرده است، هیچ شکی نیست. آن‌چه همراه توست به حاجز بن یزید بسپار. ⁽²⁾

2. مناظره با مدعیان دروغین و نقد منصفانه آنان

برای روشن‌گری و کشف حقایق و شناخت واقعیت‌ها، مناظره، بحث و بررسی رو در رو از بهترین و محکم‌ترین شیوه‌های تبلیغی برای رسیدن به هدف است که اگر فرضاً بر اثر تعصّب و لجاجت، مورد قبول واقع نشود، دست‌کم موجب اتمام حجت خواهد بود. ائمه علیهم السلام در موقعیت‌های مختلف در مواجهه با مدعیان دروغین مهدویت یا طرفداران آنان از مناظره و احتجاج استفاده می‌کردند.

گفتگوهای مکرر امام صادق علیه السلام با حیان سرّاج ⁽³⁾از جملة تلاش‌ها در راستای هدایت مدعیان دروغین است. حیان سرّاج از کیسانیه بود. کشّی این گفتگوها را در کتابش آورده است. ⁽⁴⁾

کشّی داستان جالبی دربارة دو نفر از اطرافیان امام صادق علیه السلام به نام‌های حیان سرّاج و حمّاد بن عیسی نقل می‌کند و معروف است که این دو اعتقاد داشتند محمد بن حنفیه هنوز زنده است، امام صادق علیه السلام ضمن نکوهش آنان خاطرنشان ساخت که ابن‌حنفیه به خاک سپرده شد و اموال و دارائیش تقسیم گردید و همسرش نیز پس از او ازدواج کرد. از این گفتگوها فهمیده می‌شود که کیسانیه براساس برخی از آیات و روایات معتقد بوده‌اند برای هر یک از افراد بنی‌اسرائیل که در قرآن از آن‌ها سخنی رفته، نظیری در امت اسلامی دارد. طبق این پندار کیسانیه، امام صادق علیه السلام به حیان فرمود: شما که معتقدید چیزی در بنی‌اسرائیل رخ نداده که نظیر آن در امت اسلام واقع خواهد شد، آیا در بنی‌اسرائیل عالمی را سراغ دارید که مرگ او را مردم دیده و همسرانش پس از مرگش ازدواج کرده و اموالش را به ارث برده باشند، ولی او همچنان زنده باشد، بی‌آن‌که بمیرد؟ (اشاره به اعتقاد کیسانیه به حیات محمد بن حنفیه). ⁽¹⁾

در گفتگویی دیگر که نشان از اعتقاد راسخ حیان بر کیسانیه است، امام صادق علیه السلام از امام باقر علیه السلام نقل می‌کنند که از مرگ محمد بن حنفیه، غسل وی، تکفین و ادای نماز میت بر وی سخن گفته‌اند. حیان می‌گوید: بر پدر شما اشتباه

شده است. حضرت در پاسخ می‌فرمایند: این دروغی است بر قلب تو. ⁽¹⁾کشی نقل می‌کند ⁽²⁾که در جلسه‌ای دیگر نیز حیان با پاسخ قاطع امام صادق علیه السلام مواجه می‌شود و او مرگ محمد بن حنفیه را اشتباهی از سوی دشمنانش برمی‌شمرد و حضرت در پاسخ وی می‌فرمایند آیا گمان می‌بری که پدرم از دشمنان او بود. تو از حیان روی برمی‌گردانی و خدای متعال فرموده است: «سَنَجزِی الّذینَ یصدِفُونَ عَن آیاتِنا سُوءَ العَذابِ بِما کانُوا یصدِفُونَ». ⁽³⁾

سیدحِمیری ⁽⁴⁾از شعرای پرآوزه شیعه از معروف‌ترین کسانی است که در گفتگو

با امام صادق علیه السلام هدایت شده است. وی بر مذهب کیسانی بود. برخی از اشعار او سابقة اعتقادات کیسانی وی را تأیید می‌کند. ⁽¹⁾اما شعر مشهور وی بر تشیع جعفری وی دلالت دارد:

تَجَعفَرتُ باسم الله و اللهُ اکبرُو أیقنتُ أنّ اللهَ یعفو و یغفِرُ

ودِنتُ بِدینٍ غیر ما کنتُ دانیاً بِهِ و نهانی سیدُ الناسِ جعفَرُ ⁽¹⁾

شیخ صدوق، ⁽²⁾شیخ مفید ⁽³⁾و ابن‌شهر آشوب ⁽⁴⁾اخبار امامی شدن وی توسط امام صادق علیه السلام را نقل کرده‌اند. در اشعاری که وی خطاب به امام صادق علیه السلام سروده، از مهدی منتظر عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبتش یاد کرده و امید ظهورش را دارد. ⁽⁵⁾برخی نیز با شواهد متعددی درصدد اثبات این مطلبند که وی بر مذهب کیسانی فوت کرده است. ⁽⁶⁾

ویژگی‌های جریان واقفیه نیز به گونه‌ای بود که شدت مبارزه امام رضا علیه السلام را در ساحت‌های مختلف می‌طلبید و از این رو شاهد موضع‌گیری‌های گوناگون امام

رضا علیه السلام در مقابل این جریان هستیم. مناظرات علمی یکی از ساحت‌های این مبارزه بود. آغاز کننده این مناظرات عمدتاً سران واقفیه بودند که شبهات خود را در زمینه‌های مختلف مطرح می‌کردند و پاسخ آن‌را می‌شنیدند. ⁽¹⁾در این زمینه گفتنی است که محمد بن عیسی یقطینی پانزده هزار مسئله پیرامون سؤالاتی که از امام رضا علیه السلام در زمانی که در امامت حضرت اختلاف شده بود را گردآوری کرده است. ⁽²⁾این خود نشان از اهتمام خاص امام رضا علیه السلام در مواجهه با واقفیه دارد.

برای نمونه گزارشی موجود است که نشان می‌دهد امام رضا علیه السلام در هنگام پیمودن مسیر خود از مدینه به مرو در سال 201ق، در نزدیکی پل یا روستایی به نام اربق (اربک) در نزدیکی‌های رامهرمز یا اهواز با شخصی به نام جعفر بن محمد نوفلی برخورد می‌کند که او شبهات واقفیه را مطرح می‌سازد و امام علیه السلام به آنها پاسخ می‌دهد. ⁽³⁾

حسین بن بشار می‌گوید که پس از رحلت امام کاظم علیه السلام در حالی که منکر شهادت امام کاظم علیه السلام بوده است به نزد امام رضا علیه السلام رفته و پس از گفتگو با امام، ضمن تصدیق شهادت امام کاظم علیه السلام، امامت امام رضا علیه السلام را نیز پذیرفته است. ⁽⁴⁾

بنابر روایت کشی به نظر می‌رسد که امام رضا علیه السلام در اقناع بعضی از واقفه نظیر عثمان بن عیسی رواسی ⁽⁵⁾و پیروان او در قبول امامت خود موفق بوده

است. ⁽¹⁾واقفیه با سوء استفاده از روایتی که در میان شیعیان شایع بود که امام علیه السلام فقط به وسیله امام بعدی غسل داده می‌شود ⁽²⁾و با توجه به عدم حضور امام رضا علیه السلام در بغداد در هنگام شهادت پدر، به نفی امامت او می‌پرداختند. گفتنی است علی بن ابی‌حمزه بطائنی از سران واقفیه شبیه این شبهه را مطرح ساخت و امام رضا علیه السلام در پاسخ او به ماجرای شهادت امام حسین علیه السلام و حضور یا عدم حضور امام سجاد علیه السلام در کربلا استناد کرد و هر پاسخی را که آنان برای حل این شبهه می‌دادند، امام علیه السلام درباره خود نیز جاری می‌دانست. ⁽³⁾

این نکته افزودنی است که با توجه به برخی شواهد، بسیاری از سران واقفیه به آنچه خود ادعا می‌کردند اعتقاد نداشتند، بلکه صرفاً با طرح ادعای خود درصدد دست یافتن به اموالی بودند که از جانب امام کاظم علیه السلام نزد آنان مانده بود. ⁽¹⁾چنان‌که این امر در مناظره یکی از این وکیلان با امام رضا علیه السلام و مجاب شدن او توسط ایشان به وضوح دیده می‌شود، به طوری که وی حتی پس از باطل شدن ادعایش توسط امام علیه السلام از تحویل اموال سرباز می‌زند. احمد بن حمّاد نقل می‌کند که عثمان بن عیسی رواسی وکیل امام کاظم علیه السلام در مصر با ادعای زنده بودن حضرت از پرداخت اموالی که نزدش بود سرباز زد. امام رضا علیه السلام در جواب او نگاشتند: «پدرم به طور قطع درگذشت و ما میراث او را هم تقسیم کردیم و خبر درگذشت او صحیح است». اما عثمان در جواب نامه چنین نوشت: «اگر پدرت نمرده است از این اموال چیزی نصیب تو نمی‌شود و اگر هم چنان‌که می‌گویی درگذشته است، به من دستور نداده که مالی را به تو بدهم …». ⁽²⁾

نقل شده است که امام رضا علیه السلام در جواب نامه حسین بن قِیاما ⁽³⁾از سران واقفیه

که منکر امامت حضرت به جهت نداشتن فرزند شده بود، نوشت: «تو چه خبر داری که من فرزندی ندارم. خداوند شب و روز را به پایان نخواهد برد تا این‌که پسری به من ارزانی دارد که میان حق و باطل جدایی اندازد». ابن‌قیاما نقل می‌کند بعد از ولادت امام جواد علیه السلام حضرت به من فرمودند: «خداوند به من فرزندی بخشید که از من و آل‌داوود ارث ببرد». ⁽¹⁾

حسین بن قِیاما ⁽²⁾در دیداری که با امام رضا علیه السلام داشت نیز با رفتاری ناشایست به انکار امامت امام پرداخت و برای مستدل ساختن گفتة خود، حدیثی از امام صادق علیه السلام را بیان نمود که امام نباید عقیم باشد و حال آن‌که در این سن هنوز فرزندی نداری؟ امام رضا علیه السلام در پاسخ او فرمودند: همانا خدا را شاهد می‌گیرم که زمان زیادی نخواهد گذشت که خداوند فرزندی به من عطا خواهد کرد. راوی می‌گوید که: هنوز سال به پایان نرسیده بود که خداوند، امام جواد علیه السلام را به او عطا نمود. ⁽³⁾

3. تلاش برای هدایت مدعیان و اتمام حجت با مدعیان

تلاش‌های ائمه علیهم السلام برای هدایت مدعیان دروغین مهدویت صرفاً برای کسانی اثربخش است که واقعاً از روی ناآگاهی و تحت‌تأثیر دیگر افراد منحرف، در امام زمان خویش دچار شک و تردید شده بودند، نه کسانی که آگاهانه و به خاطر اهداف مادی و دنیوی و جاه و مقام چنین ادعایی را مطرح کردند.

کسانی هم بودند که حتی با دیدن کرامت باز هم از ادعای دروغین خود دست برنداشتند. البته برای چنین افرادی تکاپو و تلاش ائمه علیهم السلام اتمام حجتی است برای پذیرش حقیقت.

در این زمینه گفتنی است که امام رضا علیه السلام به حسین بن قیاما در پاسخ سؤالش فرمودند که پدرم از دنیا رفت، همان‌گونه که پدرانش از دنیا رفتند. حسین بن‌قیاما صیرفی در جواب روایتی را از یعقوب بن شعیب از ابوبصیر نقل می‌کند که امام صادق علیه السلام فرموده‌اند که اگر کسی خبر وفات فرزندم (امام کاظم) را به شما دادند و گفتنند که او وفات یافت و کفن شد و به خاکش سپردند باور نکنید. امام رضا علیه السلام فرمودند: ابوبصیر ⁽¹⁾دروغ می‌گوید؛ امام صادق علیه السلام این‌گونه به او

نفرموده‌اند، بلکه فرموده‌اند: اگر کسی خبر فوت صاحب این امر (امام دوازدهم) را برای شما آورد، باور نکنید. ⁽¹⁾

حسین بن مِهران ⁽²⁾از جمله کسانی است که امام رضا علیه السلام در تلاش بودند از اعتقاد به وقف دست بردارد. امام رضا علیه السلام در این راستا در جواب او نامه‌ای نگاشتند و آن را به نزدیکان وی دادند. شاید امام رضا علیه السلام از این طریق می‌خواستند تا آنان را نسبت به اخطارها و هشدارهایش شاهد بگیرد. نزدیکان وی برای این‌که او نامه را پنهان نکند و یا از بین نبرد نامه را استنساخ کرده و سپس به حسین بن مهران رساندند. ⁽³⁾البته به نظر می‌رسد این نامه تغییر چندانی در عقیده حسین بن مهران نداشته است، زیرا کشی روایتی از محمد بن فضل نقل می‌کند که به امام رضا علیه السلام می‌گوید ما از شما نقل می‌کنیم که به حسین بن مهران فرموده‌اید خدای متعال نور قلب تو را ببرد و فقر را وارد خانه تو کند. و

امام علیه السلام از حال وی و اهلش سؤال می‌کند و او در جواب می‌گوید: حسین بن مهران حال بدی در بغداد دارد؛ او توانایی ادای عمره را ندارد. ⁽¹⁾

برای نمونه وقتی در روزگار غیبت صغرا «محمد بن علی بن بلال» ⁽²⁾به دروغ ادعای وکالت نمود، سفیر دوّم امام، محمد بن عثمان در راستای هدایت وی دیداری را ترتیب داد و ایشان به حضور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف مشرف شد؛ در این دیدار امام به بلالی دستور داد که وجوهاتی را که در نزد اوست تحویل دهد. ⁽³⁾بعد از این دیدار نیز محمد بن عثمان در خانة وی و در حضور جمعی از هوادارانش با وی احتجاج کرد و رسوایش ساخت. ⁽⁴⁾

بنا به روایت کلینی و شیخ صدوق، امام حسن عسکری علیه السلام دوبار بعد از ولادت امام دوازدهم، او را به بلالی نشان دادند. اولین بار در سال 258ق و سپس سه روز قبل از شهادت خود. ⁽⁵⁾

4. سامان‌دهی رفتار اجتماعی شیعیان در قبال ادعاهای دروغین

رهبری و هدایت رفتاری جامعه در قبال ادعاهای دروغین است. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین به سامان‌دهی رفتار اجتماعی شیعیان در قبال ادعاهای دروغین مهدویت برمی‌گردد.

برای نمونه روزگار امام صادق علیه السلام، زمانه طرح ادعاهای دروغین در این عرصه

می‌باشد. رهبری و هدایت رفتاری در قبال انتظارات ناظر به مهدی در این روزگار از مهم‌ترین اقدامات امام صادق علیه السلام می‌باشد. در زمان امام صادق علیه السلام نهضت عباسیون علیه امویان با انتظارات منجی‌گرایانه و امید به یک مجدد دین و حکومت که می‌بایست از اهل‌بیت علیهم السلام باشد حمایت شد. دورة دعوت عباسیون و نیز عصر اولیه تشکیل خلافت عباسی، عصری بود که آرمان مهدی از تب و تاب بسیاری برخوردار بود. عباسیان، از این فضا بیشترین بهره را بردند. آنان لقب محمد، ولیعهد منصور دوانیقی، را مهدی نهادند. مسلم قتیبه نقل می‌کند که منصور دوانیقی به وی گفته است: «محمد بن عبدالله بن حسن خروج کرده و خود را مهدی می‌خواند. به خدا قسم! او مهدی نیست و مهدی فرزند من است». ⁽¹⁾مروان بن ابی‌فحصه در مدح سومین خلیفه عباسی او را مهدی می‌نامد. ⁽²⁾ابن‌کثیر می‌نویسد منصور فرزندش محمد را مهدی لقب داد، شاید که همان مهدی موعود باشد. اما آن نبود؛ چرا که در اسم مشترکند و در عمل متفرق. ⁽³⁾البته پیش از او نیز بنابر گفته مسعودی، سفاح خود را مهدی بنی‌هاشم می‌پنداشته ⁽⁴⁾و یعقوبی شعری را آورده که در آن سفاح، مهدی بنی‌هاشم خطاب شده است. ⁽⁵⁾سدیف بن میمون نیز در شعری که در مدح سفاح سروده وی را مهدی خطاب می‌کند. ⁽⁶⁾ابن‌عماد نیز در شذرات‌الذهب به مهدی خوانده شدن سفاح اشاره می‌کند. ⁽⁷⁾به نظر می‌رسد که

عباسیان چنان اهتمامی به این امر داشتند که ابودلامه شاعر در شعری خطاب به ابومسلم گفته است: «آیا قصد خیانت در دولت مهدی را داشتی؟!». ⁽¹⁾نوشته‌ای در مأذنه مسجد جامع صنعا موجود است که متعلق به سال 136ق می‌باشد و در آن از سفاح با عنوان مهدی یاد شده است. ⁽²⁾دربارة پنجمین خلیفه عباسی هم تعبیر مهدی آمده و ابوالعتاهیه خطاب به هارون الرشید گفته است: «برای تو دو اسم وجود دارد که از رشد و هدایت گرفته شده‌اند: یکی رشید و دیگری مهدی». ⁽³⁾

هنگامی که مردم با سفاح بیعت می‌کردند عموی او داوود بن علی بر منبر گفت: خلافت در دست ماست تا آن را به عیسی بن مریم تسلیم کنیم. ⁽⁴⁾و آن‌گاه که سفاح آخرین روزهای زندگی را سپری می‌کرد و از فتح سند و آفریقا خبردار شد گفت: شنیده‌ام وقتی سند و آفریقا گشوده شود قائم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم خواهد مرد. ⁽⁵⁾

در تحلیل چرایی کاربرد لقب مهدی توسط بنی‌امیه و به خصوص بنی‌عباس باید گفت: موضوع منجی موعود به مثابة یک نظریة موعودی تمام عیار، رسوخ فراگیری در میان مسلمانان داشته است. آرمان نجات‌بخش منتظَر، خطر بزرگی برای بنی‌امیه و عباسیان به شمار می‌رفت، زیرا که نجات‌باوری طبقات فرودست جامعه سبب می‌گشت آنان دراطراف کسانی که خود را مهدی می‌دانستند، به امید نجات از بدبختی و بینوایی تجمع کنند. لقب‌های رسمی مهدی و به خصوص در

شروع نهضت عباسی، عصر پنج خلیفه اول، دولت عباسیان مفهوم دینی و نجات‌بخشی داشت و عباسیان برای مقاصد و اهدافی این القاب را بر می‌گزیدند، زیرا این لقب‌ها گویای احساسات عموم مردم، به ویژه مردم ضعیف و فقیر که پیوسته امیدوار به وضع بهتر بودند، می‌باشند. مهدی و نجات‌بخشی او برای این مردم پایان ظلم و شقاوت و نشانه عصر طلایی، عصر عدالت و رفاه بود. این کوشش با گزینش از سوی خلفای عباسی برای جلب توده‌هایی که به تفکر مهدی عقیده داشتند و جذب تأیید آنان نسبت به دولت جدید، صورت می‌گرفت. که به مردم نشان دهند که آنان همان نجات‌بخش منتظَر هستند. از سویی دیگر کاربرد فراوان این القاب سبب می‌گشت این مفهوم خاص به یک عنوان عام و لقب افتخاری خلفا تبدیل و مفهوم نجات‌بخشی از آن سلب شود.

پس از این که دولت عباسی تقویت شد و امور آن استقرار یافت، دیگر تاکتیک گزینش این القاب لازم و ضروری نبود، لذا تأکید بر آن کاهش یافت، بلکه عباسیان شعارهای قدیمی و انقلابی خویش را از یاد بردند و شعارهای معتدل‌تری که استمرار و استقرار حکومت را تضمین می‌کرد، اختیار کردند. ⁽¹⁾

با فزونی ادعاهای آخرالزمانی عباسیان، امام صادق علیه السلام فعالانه درصدد کنترل و مهار این فضا برآمدند. امام صادق علیه السلام تلاش نمودند به جای انطباق و همراهی با بحران و اوضاع بحرانی، به سمت همراه ساختن اوضاع با خود سوق یابند. یعنی به صورت گسترده به بررسی و تحلیل اوضاع پدید آمده پرداختند و درعین‌حال، تدابیر لازم را نیز اندیشند. واکنش امام در قبال نامة ابوسلمه از چهره‌های سرشناس عباسی مبنی بر پذیرش رهبری قابل توجه است، امام صادق علیه السلام در پاسخ او فرمودند: «من را چه کار با ابوسلمه که او پیرو غیر من

است». و وقتی پیک، پاسخ صریح امام علیه السلام را درخواست کرد، امام علیه السلام نامة او را با شعلة چراغ سوزانید و از پیک خواست تا آن‌چه را دیده برای ابوسلمه نقل کند و سپس شروع به خواندن این شعر کمیت‌بن‌زید اسدی نمود: ای کسی که آتشی را افروخته‌ای که روشنایی آن نصیب غیر تو خواهد شد و ای کسی که هیزم خود را در طناب خود جمع‌آوری نکرده‌ای... . ⁽¹⁾

و هنگامی که تمایل عبدالله‌بن‌حسن زیدی را برای پذیرش دعوت ابوسلمه دید، به او چنین فرمود: «ای ابامحمد! از چه هنگام خراسانیان شیعة تو شده‌اند، آیا تو ابومسلم را به خراسان فرستادی و او را فرمان به پوشیدن لباس سیاه دادی؟ و آیا کسی از این خراسانیان را که هم‌اکنون به عراق درآمده‌اند، می‌شناسی و آیا تو سبب آمدن آن‌ها به عراق شده‌ای و آیا اصولاً کسی از آنان را می‌شناسی؟». ⁽²⁾

واکنش امام صادق علیه السلام در قبال عباسیان درسی بزرگ برای شیعیان به دنبال داشت که در قبال هر ادعایی باید «موقعیت‌سنجی» کرد بدین معنا که ابتدا باید به تبیین و توصیف موقعیت فعلی مدعیان پرداخت و سپس به گرایشات، تمایلات، پیروان و … ادعا توجه ویژه نمود تا در دام هر ادعایی گرفتار نشوند.

واکنش امام صادق علیه السلام در برابر ادعای مهدویت محمد بن عبدالله و واکنش در برابر قیام او از این جمله است. از دیدگاه امام این اقدام ساده و شتاب‌زده، نه تنها دوام نمی‌آورد، بلکه فرصت‌طلبان از آن بهرة بیشتری می‌برند. گفتنی است که عبدالله محض برای فرزندش محمد معروف به نفس زکیه با عنوان قائم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم بیعت گرفت و ادعای مهدویت وی را مطرح ساخت. ⁽³⁾در منابع

گزارشی نقل شده است که امام صادق علیه السلام در گفتگو با عبدالله محض پدر محمد به او فرمودند: «گمان می‌کنی که پسرت همان مهدی موعود است؟ چنین نیست و وقت آن فرا نرسیده است». ⁽¹⁾

این تأکیدات از ناحیه امام صادق علیه السلام محوری را برای شیعیان ترسیم و مشخص می‌کرد تا از محدوده آن خارج نشده و در دام جریانات دیگر گرفتار نشوند. امام صادق علیه السلام همه این تهدیدات موجود را به فرصت تبدیل کرده و با جلوگیری از هدر رفتن نیروها، جماعت شیعه را به سمت ایجاد تحول و انقلاب فکری در آن هدایت نمودند.

در موارد بسیاری نیز امام صادق علیه السلام به شیعیان دستور مستقیم می‌دهد: «زبان‌های خود را کنترل نموده و در خانه‌های خود بنیشیند؛ زیرا آن‌چه به شما اختصاص دارد (حکومت اسلامی حقیقی) به این زودی به شما نمی‌رسد و زیدیه همیشه حافظ و نگهبان برای شماست». ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام در راستای هدایت رفتاری شیعیان در قبال انتظارات ناظر به مهدی، از یاران خود می‌خواست که عجله روا ندارند و تا هنگامی که اتفاق کلمه اهل‌بیت علیهم السلام در مورد رهبر قیام را مشاهده نکرده‌اند، اقدام مسلحانه انجام ندهند، چنان‌که در پاسخ ابان‌بن‌تغلب و ابوبکر حضرمی مبنی بر تعیین تکلیف اصحاب، فرمود: «در خانه‌های خود بنشینید و هنگامی‌که مشاهده کردید، ما بر روی

شخصی اتفاق کردیم، آن‌گاه با سلاح‌های خود به ما بپیوندید». ⁽¹⁾

5. اعلام انزجار از مدعیان دروغین مهدویت و برخورد قاطع با آنان

تصمیم‌گیری آن‌گاه مؤثر و کارا خواهد بود که از درجة قاطعیت و ثبات لازم برخوردار باشد. در این زمینه هنگامی که همة زوایای یک مسئله از سوی ائمه علیهم السلام سنجیده شد و جوانب مختلف آن مورد بررسی دقیق قرار گرفت، نسبت به اقدام قاطع تصمیمات لازم را در مواجهه با مدعیان دروغین اتخاذ می‌کردند.

قاطعیت معقول و ثبات پس از بررسی جوانب مختلف مسئله مدعیان دروغین مهدویت، از سوی ائمه علیهم السلام نقش مهمی در حل و فصل امور و دست یابی به اهداف داشت.

اوج برخورد‌های قاطع با مدعیان دروغین مهدویت در مواجهه امام رضا علیه السلام با واقفیه دیده می‌شود. در تحلیل این امر توجه به این نکته اساسی لازم است که شدیدترین برخورد ائمه علیهم السلام در مواجهه با جریانات انحرافی در تقابل با جریانات انحرافی درون مذهبی بوده است.

نمایاندن نمونه‌هایی از این دست، در این فراز از سخن، سودمند است. برای نمونه امام رضا علیه السلام وقتی از رفت و آمد یکی از یاران خود به نام محمد بن عاصم با واقفیه باخبر شد، او را به شدت نهی کرد. ⁽²⁾روایت دیگر بیان‌گر درخواست امام رضا علیه السلام از یحیی بن مبارک برای دشمنی هرچه تمام‌تر با واقفیه است. ⁽³⁾

گاه آنان در محاصره اقتصادی قرار داده می‌شدند. یعنی آنان از وجوهاتی است که تصمیم‌گیری در آن با امام علیه السلام است، محروم می‌شدند. برای نمونه امام رضا علیه السلام یونس بن یعقوب را از پرداخت زکات به واقفیه نهی می‌کند و او را از این

عمل باز می‌دارد. ⁽¹⁾

در برخی از گزارش‌ها چنین آمده است که امام علیه السلام به یاران خود اجازه می‌دهد تا در قنوت نمازشان واقفیه را نفرین کنند. ⁽²⁾روایات متعددی از امام رضا علیه السلام رسیده که در آن‌ها واقفیه مورد لعن امام رضا علیه السلام قرار گرفته‌اند. ⁽³⁾

روایات فراوانی به امام رضا علیه السلام منسوب است که در آن‌ها عباراتی به کار رفته که ظاهر آن‌ها تکفیر واقفیه است. از این‌گونه روایات می‌توانیم به مواردی اشاره کنیم که واقفیه با عناوینی همچون زنادقه، ⁽⁴⁾کفار ⁽⁵⁾و مشرکان ⁽⁶⁾معرفی شده‌اند. در برخی روایات منسوب به امام جواد علیه السلام آنان با زیدیه و ناصبیان مقایسه شده و در یک ردیف قرار داده شده‌اند. ⁽⁷⁾

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز در جواب نامه عده‌ای از شیعیان ⁽⁸⁾مدعیان دروغین مقام امامت

و مهدویت را ظالم و کافر خواندند. ⁽¹⁾

اعلام انزجار و برخورد قاطع با مدعیان دروغین در روزگار غیبت صغری و در مواجهه با مدعیان دروغین نیابت نیز یافت می‌شود. به گفته شیخ طوسی محمد بن موسی شریعی ⁽²⁾به دروغ مدعی شد که وکیل و نمایندة امام علیه السلام است، اما امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در توقیعی به کذب ادعای او اشاره کردند. ⁽³⁾شریعی از غالیان روزگار امام حسن عسکری علیه السلام و عصر غیبت صغری بوده است. وی همانند حسن بن محمد بن بابای قمی از شاگردان علی بن حسکه ⁽⁴⁾بوده است. بسیاری از منابع اشاره دارند او اولین کسی است که در عصر غیبت صغری مدعی بابیت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف شده است. ⁽⁵⁾شریعی را دروغ گو نامیده‌اند ⁽⁶⁾و حتی شیخ طوسی از فردی به نام هارون نقل می‌کند که کفر و الحاد در سخنان وی آشکار است. ⁽⁷⁾وشاید این امر به جهت عقاید غالیانه وی باشد زیرا به وی و پیروانش نسبت داده شده که مدعی حلول خداوند در برخی از معصومین علیهم السلام و الوهیت آنان بوده است. ⁽⁸⁾

از جمله کسانی که مورد لعن قرار گرفت و توقیعی در لعن و برائت وی در

روزگار غیبت صغری صادر شد، ابوطاهر محمد بن علی بن بلال، معروف به بلالی می‌باشد. او از سابقه خوبی برخوردار بوده و از اصحاب و وکلاء امام حسن عسکری علیه السلام بوده که حضرت وی را «قابل اعتماد، موثق و آگاه به آن‌چه باید بکند» معرفی می‌کند. ⁽¹⁾وی در روزگار غیبت صغری وکالت را بر عهده داشته اما به جهت دنیاطلبی از تسلیم اموال و وجوهات به وکیل خاص خودداری کرد. ⁽²⁾شیخ طوسی وی را از جمله سرزنش‌شدگان از سوی ائمه علیهم السلام معرفی کرده است. ⁽³⁾

احمد بن هلال کرخی عبرتایی ⁽⁴⁾از جمله کسانی بود که نیابت محمد بن عثمان را منکر شد. ابن‌هلال مدتی وکیل مردم عراق بود. وی از اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام بود و در میان آنان دارای جایگاه بود. ⁽⁵⁾او از سوی محمد بن عثمان مورد مذمت قرار گرفت و طرد شد. در توقیعی که از امام به دست سفیر دوّم رسید، از او به بدی یاد شده بود. ⁽⁶⁾امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در این توقیع خطاب به محمد نوشته

بودند: «نسبت به آن‌چه دربارة این صوفی ریاکار گفته بودی، خدا عمر او را کوتاه گرداند». ⁽¹⁾ابن‌هلال در همان سال صدور توقیع 268ق مرد. ⁽²⁾جایگاه معتبر وی و نفوذ او در میان شیعیان، سبب شد چند توقیع در لعن و برائت از وی از سوی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف صادر شود. ⁽³⁾عده‌ای از شیعیان که فریفته ظاهر زهدگرایانة او شده بودند از محمد بن عثمان خواستند که از امام عجل الله تعالی فرجه الشریف دربارة وی استفسار کند. امام در پاسخ فرمودند: ابن‌هلال گناهکاری اصلاح‌ناپذی بود و خداوند متعال گناهان او را نخواهد آمرزید. او مانند شخصی خودسر و مستکبر رفتار کرد و وجوهات شرعی را برای خود نگاه داشت و از انجام فرامین ما امتناع نمود. ⁽⁴⁾

به نظر می‌رسد صدور توقیعات متعدد در جهت رسوا سازی ابن‌هلال، به جهت موقعیت و جایگاه خاص وی در میان شیعیان بوده است. ⁽⁵⁾

از جمله برخورد‌های قاطع با مدعیان دروغین روزگار غیبت صغری را می‌توان در

برخورد با محمد بن علی شلمغانی ⁽¹⁾معروف به ابن ابی العزاقر اشاره کرد. ⁽²⁾وی در دوران وکیل دوّم از فقیهان نامدار شیعه محسوب می‌شد و آثار متعددی در زمینه‌های گوناگون نوشته بود. ⁽³⁾کتاب الغیبه از جمله کتاب‌های منسوب به وی می‌باشد. ⁽⁴⁾وی در زمان حسین بن روح نوبختی ⁽⁵⁾از دستیاران وی برشمرده می‌شد. ⁽⁶⁾

او در میان بنوبسطام ⁽¹⁾نفوذ فراوان داشت. از عبارات شیخ طوسی پیداست که حسین بن روح، شلمغانی را به عنوان فردی شایسته در میان بنوبسطام معرفی کرده بود و آنان نیز به وی اعتماد کامل داشتند. ⁽²⁾در مدتی که سفیر سوّم در زندان به سر می‌برد محمد بن علی شلمغانی به دروغ ادعای نیابت کرد. ⁽³⁾در چرایی طرح ادعای دروغین وی برخی منابع حسادت ⁽⁴⁾وی به وکیل سوّم و برخی نیز جاه‌طلبی‌های وی را مطرح کرده‌اند. ⁽⁵⁾در منابع ادعاهای واهی فراوانی رابه وی

نسبت می‌دهند. ⁽¹⁾که اعتقاد به تناسخ از جمله آنان است. ⁽²⁾حسین بن روح در زندان از فعالیت‌ها و ادعاهای وی مطلع گشت و در سال 312ق نامه‌ای مبنی بر ارتداد و لعن او که از ناحیة امام عجل الله تعالی فرجه الشریف صادر شده بود، به یکی از دستیاران خود و یکی از چهره‌های سرشناس غیبت صغری به نام ابوعلی محمد بن همام إسکافی ⁽³⁾داد. ⁽⁴⁾ابن‌همام با شلمغانی آشنایی نزدیک داشته و یک بار هم شلمغانی برخی سخنان غلوآمیز خود را به او گفته است. ⁽⁵⁾و در میان آثار ابن‌ابی العزاقر نیز کتابی با عنوان

رسالة الی ابن‌همام نام برده شده که قابل تأمل است. ⁽¹⁾در قسمتی از این توقیع امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف لعنت دائم خدای متعال را در آشکار و نهان و در هر زمان و مکان برای شلمغانی، موافقان و پیروان و نیز آنان که با اعلام این خبر با او همراه شوند را خواستار است. ⁽²⁾در این توقیع افرادی نظیر شریعی، نمیری، هلالی و بلالی همانند شلمغانی برشمرده شده‌اند. ⁽³⁾امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به حسین بن روح نوبختی فرمودند: به کسانی که به دیانت آنان اطمینان داری اعلام کن که خداوند متعال در عذاب محمد بن علی معروف به شلمغانی ⁽⁴⁾به دلیل برگشت از اسلام، الحاد، کفر و دروغ و بهتان به خداوند متعال تعجیل نموده است. ⁽⁵⁾

هرچند بنوبسطام به جهت اعتماد به شلمغانی، جایگاهی برای سخنان حسین بن روح نوبختی قائل نبودند ⁽⁶⁾اما سرانجام، راضی خلیفه عباسی، در پی فتوای علما به مباح بودن خون شلمغانی، ⁽⁷⁾او را در سال 323ق به قتل رساند. ⁽⁸⁾ابن ابی‌عون ⁽⁹⁾و

حسین بن قاسم از پیروان وی همراه او کشته شدند. ⁽¹⁾

شاخصه‌شناسی مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت

اشاره

برای آن‌که سنخ رفتار ائمه علیهم السلام در تقابل با مدعیان دروغین مهدویت را روشن سازیم و زوایای گوناگون این اندیشه را آشکار سازیم، بایسته است شاخصه‌های مدیریتی ائمه علیهم السلام را در تقابل با مدعیان دروغین به درستی بشناسیم؛ چرا که آگاهی از این شاخصه‌ها و وقوف بر آن، به فهم دقیق این مسئله، کمک فراوانی می‌کند. از این رو ما، در این قسمت از نوشتار می‌کوشیم مسائلی را بیان کنیم که فهم‌پذیری سنخ مدیریتی ائمه علیهم السلام مبتنی بر آن است.

یک. غلبه پیشگیری بر درمان (واقعیت‌نگری)

یک. غلبه پیشگیری بر درمان (واقعیت‌نگری) ⁽²⁾

در فرایند مبارزه با یک انحراف یا بدعت، گاهی مشکل حس می‌شود و زمانی درک می‌گردد؛ اگر چه در نظر ابتدایی این دو نزدیک به هم هستند، اما بین حس و درک تفاوت جدی وجود دارد؛ احساس یعنی عارضه‌بینی و ادراک یعنی ریشه‌یابی؛ به عبارت دیگر، حس به معنای ادراک ظاهری و درک به معنای ادراک واقعی است.

از این‌رو، تمییز این دو برای مواجهه با مدعیان دروغین مهدویت، امری حیاتی است و بازنشناختن این دو از هم، موجب خواهد شد که خط‌مشی‌ها در جهت رفع

عارضه‌ها شکل گیرند و از حل مسائل و مشکلات اصلی غافل شویم. ممکن است عدم شناخت ریشة اصلی پیدایش مدعیان دروغین، ما را به بیراهه بکشاند.

در این نوع مدیریت سطح معرفتی پیروان در حوزه معارف مهدوی ارتقا و توسعه داده می‌شود. در حقیقت در این گونه مدیریت هدف‌ها و ارزش‌های کلان نگریسته می‌شود.

تبیین و تقسیر مهدویت در چارچوب «امامت منصوص» و «تبارشناسی دقیق مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف» بر واقعیت‌نگری و رویکرد پیشگیرانه ائمه علیهم السلام دلالت دارد. ائمه علیهم السلام در تقابل با مدعیان نیز با «زدودن بهانه‌های مدعیان» و «پرده‌برداری از توطئه مدعیان و پیش‌بینی ادعای آنان» ⁽¹⁾بر این مهم تأکید ورزیدند.

دو. تقدم مواجهه با علت بر معلول (اولویت مواجهه با جهل بر جاهل)

بهترین راه مبارزه با مدعیان کشف و برطرف‌سازی علل پیدایش مدعیان دروغین است. به معنای دقیق‌تر در سیرة ائمه علیهم السلام مبارزه با «جهل» بر مبارزه با «جاهل» تقدم داشته است، در مبارزه با مدعیان دروغین مهدویت در روزگار کنونی نیز باید به این مهم توجه داشت. اما سوگمندانه در روزگار کنونی تقابل با «جاهل» بر مواجهه با «جهل» مقدم است.

تبیین «معیارهای تشخیص امام از مدعی» که پیش از این توضیح داده شد؛ بیان‌گر این رویکرد ائمه علیهم السلام در تقابل با مدعیان است. «ترفندشناسی مدعیان دروغین» نیز نشان‌گر اولویت تقابل با جهل بر جاهل در مواجهه با مدعیان دروغین از سوی ائمه علیهم السلام می‌باشد. برای نمونه تفسیر و برداشت نادرست و اشتباه و یا کج‌فهمی از روایات ⁽²⁾و نیز دستبرد به حدیث از جمله ترفندهای سران واقفه در

جذب مخاطب بود. امام رضا علیه السلام در مواجهه با واقفه به این امر مهم اشاره دارند. در روایتی امام رضا علیه السلام تحریف در یک حدیث از سوی واقفه را گوش‌زد می‌کند. در این روایت می‌خوانیم که شخصی از امام رضا علیه السلام در مورد پدرش پرسید و آن حضرت در جواب فرمود که پدرش همانند پدرانش از دنیا رفته است. آن شخص گفت: پس با این حدیثی که زُرعة بن محمد حضرمی ⁽¹⁾از سماعة بن مهران از امام صادق علیه السلام نقل کرده چه کنم؟ و آن حدیث چنین است که امام صادق علیه السلام فرمود: همانا این فرزندم (امام کاظم علیه السلام) به پنج تن از پیامبران شباهت دارد؛ بر او حسد ورزیده شد، همان‌طور که بر یوسف حسد ورزیده شد، و غایب می‌شود همان‌طور که یونس غایب شد و …. امام رضا علیه السلام در پاسخ فرمود: زرعه دروغ گفته، حدیث سماعه این گونه نیست. امام صادق علیه السلام فرمود: صاحب این امر یعنی قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف به پنج تن از پیامبران شباهت دارد و نفرمود: فرزندم. ⁽²⁾

چنان‌چه در این روایت ملاحظه شد، زرعة بن محمد با دست‌کاری در حدیث سعی بر تطبیق آن بر عقیدة خویش داشت، و از آن‌جا که می‌خواست امام کاظم علیه السلام را به عنوان قائم و مهدی موعود معرفی کند، در حدیث دست برده، به جای کلمة قائم، کلمة «ابنی» را جایگزین کرده است.

سه. رویکرد فرصت‌ساز به تهدید مدعیان دروغین (تبدیل تهدید مدعیان دروغین به فرصت تبیین و تفسیر اندیشه مهدویت)

اصولاً یکی از ویژگی‌های ائمه علیهم السلام در تقابل با مدعیان دروغین مهدویت، استفادة بهینه آنان از فرصت‌ها بود. جالب آن‌که ائمه علیهم السلام علاوه بر بهره‌برداری مناسب از فرصت‌ها، بحران مدعیان دروغین را به گونه‌ای مدیریت کردند که به فرصتی برای تبیین آموزه مهدویت تبدیل گردد، تا علاوه بر این که اهداف ارزشی اندیشه مهدویت تهدید نشود، فرصت مناسبی نیز برای نهادینه سازی این اندیشه در اختیارشان قرار گیرد.

ائمه علیهم السلام رویکرد فرصت‌ساز به پدیده مدعیان دروغین داشتند. در این زمینه گفتنی است که امامان معصوم علیهم السلام درصدد بودند تهدید مدعیان دروغین مهدویت را به فرصت یا موقعیت مطلوب برای تبیین هرچه بهتر آموزه مهدویت تبدیل کنند. این رویکرد، از یک سو تناظر خاصی با ظرفیت‌ها و قابلیت‌های بی‌شمار آموزه مهدویت دارد و از سویی دیگر مبتنی بر توانایی‌های ممتاز امامان معصوم علیهم السلام است. بر این اساس، نگاه تیزبین به وقایع پیش‌رو و مشاهدة روند اقدامات مدعیان دروغین مهدویت و تشخیص ظرفیت‌ها و ضعف‌های موجود در جامعه شیعی در باورداشت مهدویت، از الزامات برگرفته از این رویکرد است و در صورت احصاء چنین وضعیتی، بایستی با حداکثر توان، تهدید پدید آمده از سوی مدعیان دروغین به فرصتی ممتاز برای تبیین معارف مهدویت تبدیل گردد. به این ترتیب، فرصت‌محوری ارتباط بسیار نزدیکی با اصل توانایی و تحقق اهداف از پیش تعیین شده و کلان دارد به این معنا در راه مبارزه با یک انحراف باید نقطة اوج آرمان‌ها و اهداف مورد توجه باشد. مبتنی بر چنین رویکردی است که امامان معصوم علیهم السلام در تقابل با مدعیان مهدویت و در زمان‌های خاص به تبیین اندیشه مهدویت می‌پرداختند.

چهار. تلاش برای هدایت شبهه‌زدگان (تمییز میان شبه‌گر و شبهه‌زده)

امامان معصوم علیهم السلام در مواجهه با مدعیان دروغین مهدویت میان کسانی که فریب مدعیان را می‌خوردند. و کسانی که با یقین به حقیقت، ادعای دروغی را مطرح می‌کردند تفاوت قائل بودند. در مواجهه با فریب‌خوردگان، ائمه علیهم السلام سعی داشتند حتی‌الامکان با برهان و دلیل و بیان عقاید صحیح و مناظره، آنان را هدایت کنند. اما هنگامی که این امور در مورد سران ادعاگر کارساز نبود تصمیمات شدیدتری را اتخاذ می‌کردند. در صفحات پیشین این جستار از تلاش گسترده ائمه علیهم السلام برای هدایت، اتمام حجت و مناظره با مدعیان سخن به میان آمد.

پنج. قاطعیت در تصمیم‌گیری و برخورد با شبهه‌گر

یکی از ویژگی‌های تصمیم‌گیری مؤثر و موفقیت‌آمیز، قاطعیت و ثبات در تصمیم‌گیری است. تصمیم‌گیری آن‌گاه مؤثر و کارا خواهد بود که از درجه قاطعیت و ثبات لازم برخوردار باشد. قاطعیت معقول و ثبات پس از بررسی جوانب مختلف مسئله، نقش مهمی در حل و فصل امور دارد و دست‌یابی به اهداف مورد نظر دارد. اگر سستی و تردید و احتیاط بیش از حد در تقابل با مدعیان دروغین مهدویت وجود داشته باشد، اهداف ارزشی در زمان مناسب خود انجام نمی‌گیرد و صدمات جبران‌ناپذیری به وقوع می‌پیوندد. یکی از مسائلی که ضرورت قاطعیت در تصمیم‌گیری و از دست ندادن فرصت‌ها را بیشتر می‌نمایاند، این است که زمان، محدود است و فرصت‌ها به سرعت از دست می‌روند و دیگر امکان برگشت آن فرصت‌ها وجود ندارد.

البته قاطعیت به معنای دقت نکردن در اتخاذ تصمیم، بررسی نکردن جوانب مختلف مسئله، تصمیم‌گیری عجولانه، استبداد، برخورد خشن و عدم انعطاف در تصمیم نیست، بلکه قاطعیت به این معناست که وقتی اطلاعات لازم در مورد یک مسئله جمع‌آوری شد، نظرات و پیشنهادهای مختلف به دست آمد، بهترین راه حل

مشخص شد و زمینه اجرای عمل فراهم بود، باید با قاطعیت کامل و ثبات لازم، تصمیم مناسب اتخاذ شود و با جدیت به مرحلة اجرا درآید.

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام به منظور تبیین اهمیت و ضرورت قاطعیت و ثبات و جدیت در تصمیم، قاطعیت را یکی از صفات برجستة پیامبران الهی می‌داند. ⁽¹⁾امامان معصوم علیهم السلام نیز بعد از سنجیدن همة زوایای یک مسئله و جوانب مختلف آن به برخورد قاطع با مدعیان پرداختند.

ائمه علیهم السلام هنگامی که برهان، دلیل، بیان عقاید صحیح، مناظره و اتمام حجت در مورد سران ادعاگر کارساز نبود تصمیمات شدیدی را اتخاذ می‌کردند. البته به نظر می‌رسد در تقابل ائمه علیهم السلام با جریانات انحرافی درون شیعی این تصمیمات اتخاذ می‌شده است. و در مورد کسانی که از بزرگان شیعه بوده و دارای اعتقادات انحرافی بودند به شدت اجرا می‌شده است. برای نمونه فارس بن حاتم قزوینی ⁽²⁾که

از وکلا و علمای شیعه بود و سپس منحرف شد و به غالیان پیوست و بدعت‌های فروانی گذاشت و بسیاری از مردم را فریب داد. امام هادی علیه السلام ابتدا بسیار محتاطانه ⁽¹⁾با وی برخورد کردند و شیعیان را از نزدیکی و معاشرت و مشورت با وی برحذر داشتند. ⁽²⁾با استمرار انحراف و فساد فارس بن حاتم، امام هادی علیه السلام طی دو مکتوب او را لعن و طرد کردند. ⁽³⁾شدت حساسیت و اهمیت این مسئله از

تصمیم امام هادی علیه السلام دانسته می‌شود که خون وی را هدر اعلام کرد و فرمود: هرکس مرا از دست او راحت کند و او را بکشد، من بهشت را برای او ضامن می‌شوم. جنید ⁽¹⁾یکی از اصحاب آن حضرت علیه السلام، فارس را به قتل رسانید. ⁽²⁾البته جریان انحرافی وی با کشته شدنش به پایان نرسید زیرا طرفداران وی با همراهی جعفر، امامتش بعد از امام هادی علیه السلام را مطرح کردند. به تصریح نوبختی خواهر فارس بن حاتم نقش اساسی در این زمینه داشته است. ⁽³⁾او احتمالاً این ادعا را به خاطر قتل برادرش از سوی امام هادی علیه السلام مطرح کرده است. ⁽⁴⁾این احتمال نیز وجود دارد که ادعای امامت جعفر توسط خود فارس به جهت مخالفت با امام هادی علیه السلام مطرح شده باشد.

گاه در برخی از روایات تصریح به شکستن سر برخی از منحرفین شده است. برای نمونه امام هادی علیه السلام به ابومحمد بن فضل بن شاذان دستور می‌دهد که اگر توانست، سر ابن بابای قمی که از منحرفین و غلات بوده را در خلوت بشکند. ⁽⁵⁾این حکم از سوی امام هادی علیه السلام در مورد علی بن حسکه قمی و شاگردش قاسم

شعرانی یقطینی ⁽¹⁾نیز نقل شده است. حضرت ضمن ابراز تنفر از او از شیعیان می‌خواهد از آنان دوری بجویند و اگر یکی از آنان را یافتند، سر او را با سنگ بشکنند. ⁽²⁾

برخورد شدید و قاطع ائمه علیهم السلام با مدعیانی نظیر احمد بن هلال عبرتایی و شلمغانی و به خصوص رهبران واقفه با چنین توضیحی فهم‌پذیر است.

متأسفانه در روزگار کنونی در برخورد با ادعاهای دروغین در عرصة مهدویت نظیر ادعاهای خواب، ملاقات، تطبیق علائم بر خود بیش از حد تردید می‌شود و حتی دیده می‌شود بعد از آماده شدن همة مقدمات و مهیا شدن همة شرایط، باز هم توانایی اتخاذ تصمیمی مناسب و قاطع در تقابل با ادعاهای دروغین در عرصة مهدویت وجود ندارد.

نتیجه‌گیری

گرچه مهم‌ترین کار و بار این جستار، تبیین این حقیقت بود که ادعای مدعیان دروغین مهدویت در همة موارد به صورت واحدی نبوده و انواعی دارد، و اگر چه به نظر می‌رسد تفاوت‌های مدعیان دروغین مهدویت کاملاً مهم و انکارناپذیر است، اما شاید در پرتو تبیین همین وجوه تمایز و نقاط تفاوت مدعیان دروغین مهدویت، و با قدری تأمل و تعمق در سطح و مستوای این تمایزات، این حقیقت آشکار گردد که قوت و غنای اندیشه مهدویت و اصالت آن به چه میزان است. مدعیان دورغین با توجه به این‌که می‌دانستند مفهوم مهدویت در اذهان مردم تداعی‌گر عدالت‌خواهی و نجات‌بخشی است، از این اندیشه اصیل اسلامی، برای پیش‌برد اهداف خویش استفاده کردند.

گذشتة تاریخ اسلامی، نشان می‌دهد که همواره در طول تاریخ عده‌ای از افراد در جنبش‌های سیاسی، نهضت‌ها و خون‌خواهی‌ها، با تکیه بر مؤلفه‌های موجود در آموزة مهدویت به دنبال مشروعیت‌بخشی خویش بوده‌اند. از زمان امویان تا ولادت امام مهدی علیه السلام چه بسا افرادی، خود یا رهبران سیاسی خویش را مهدی قلمداد می‌نموده‌اند و از زمان ولادت ایشان تا به امروز علاوه بر ادعای مهدویت برخی افراد، با ادعای ارتباط و انتساب خود به آن حضرت، از فرهنگ مهدویت و مفاهیم

موعودگرایانه، نیز در توجیه افکار سیاسی و بین‌المللی یا برای ایجاد محبوبیت خود بهره گرفته‌اند. وجه مشترک همة آن‌ها اهمیت اندیشه مهدویت در روند فکری مسلمانان و موقعیت خاص آن بوده است.

در حقیقت چنین می‌نماید که گونه‌گونی مدعیان دروغین مهدویت؛ به این‌که میان مدعیان دروغین مهدویت در نوع و ماهیت ادعا و پیامدهای ادعا و دامنة جغرافیایی و جمعیتی ادعا تفاوت‌هایی دیده می‌شود، و اگرچه این تفاوت‌ها به لحاظ گونه‌شناختی کاملاً مهم و در خورتوجه است، اما آن‌چه در این میان مشترک است؛ این اندیشه است که در نهایت کسی با برخورداری از پشتیبانی الاهی یا آسمانی خواهد آمد و آرمان‌های مقدس و متعالی بشری را محقق خواهد کرد، مهم‌تر به نظر نرسد.

در جمع‌بندی آن‌چه پیرامون سبک‌شناسی مواجهه ائمه علیهم السلام در تقابل با مدعیان دروغین گذشت زمینه این نتیجه‌گیری فراهم است که: در مرحلة قبل از بحران و در مقام پیش‌گیری از پیدایش مدعیان دروغین مهدویت، ائمه علیهم السلام به تبیین صحیح جوهرة آموزه مهدویت پرداختند تا این آموزه استعداد صیانت از خود را داشته باشد. آنان ضمن هدایت جامعة شیعی با تهیه برنامه و انجام اقدامات پیش‌گیرانه و بازدارنده، آمادگی لازم را جهت مواجهه با مدعیان مهیا کردند. مهم‌ترین اقدامات ائمه علیهم السلام در این عرصه نهادینه‌سازی رویکرد کیفی به آموزه مهدویت و گفتمان‌سازی برای جلوگیری از انحراف بود. تبارشناسی دقیق مهدی موعود، ارائه معیارهای تشخیص و پیش‌بینی ادعای مدعیان از دیگر اقدامات ائمه علیهم السلام در این زمینه است.

ائمه علیهم السلام در مرحلة بعد از بحران و پیدایش مدعیان دروغین در جریان مسئله قرار گرفته و از رها شدن ابتکار عمل در مواجهه با مدعیان دروغین جلوگیری کردند. در این مرحله ائمه علیهم السلام با تبدیل شرایط فقدان تصمیم‌گیری به شرایط امکان تصمیم‌گیری و نیز توجه به اصل سرعت، دقت و قاطعیت درصدد مواجهه

با مدعیان برآمدند. زدودن شک و تردید در امر امامت و مهدویت، مناظره با مدعیان دروغین، تلاش برای هدایت مدعیان و اعلام انزجار از مدعیان دروغین از جمله اقدامات ائمه علیهم السلام در این راستا می‌باشد.

در این‌جا می‌سزد به پیامدهای سبک مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان نیز اشاره شود گفتنی است بسیاری از فرقه‌های مبتنی بر ادعاهای دروغین مهدویت نظیر کیسانیه، باقریه، ناوسیه، واقفیه و تمامی انشعابات فرقه‌ای پدید آمده در ابتدای غیبت صغری به تاریخ پیوستند. شیخ مفید و شیخ طوسی اظهار می‌دارند که تمام این انشعابات به تدریج محو شدند. ⁽¹⁾بنابر نقل شیخ مفید، در سال 373ق که وی مشغول نوشتن کتاب خود بوده از انشعابات موردی که در کتب کهن آمده تنها امامیه وجود داشته‌اند و بنابر سخن او امامیه از نظر تعداد و از لحاظ علمی، پرجمعیت‌ترین فرقه شیعه هستند. مفید می‌نگارد که امامیه دانشمندان علم کلام و صلحا و عبادت پیشگان فقیه و علمای حدیث و ادبا و شعرای زیادی را به خود اختصاص داده‌اند. اینان «وجه الامامیه و رؤسا و المعتمد علیهم فی الدیانه» می‌باشند. ⁽²⁾فقط شیعه اثنی‌عشری به عنوان تنها مذهب و مکتبی که معتقد به زنده بودن و غیبت موعودش می‌باشد در تاریخ ماندگار شده است. این نشان‌گر آن است که اقدامات صورت گرفته در مواجهه با مدعیان دروغین مهدویت از چنان دقت و استحکامی برخوردار بود که به راحتی از گرفتاری اکثریت شیعه در وادی فرقه‌سازی‌های مخرب، جلوگیری کرده است.

اقدامات ائمه علیهم السلام تا حدود زیادی از افتراق شیعیان جلوگیری کرد. اگرچه باز هم عده‌ای به جریانات انحرافی پیوستند اما پرواضح است که اگر مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت و جریانات انحرافی نبود اصل اعتقادی امامیه ضربه

شدیدی می‌دید. تحقیقاً فشارهای سیاسی خلفا و نیز حاکمیت جو تقیه و پراکندگی اصحاب امامان نقش مهمی در گرایش برخی از شیعیان به مدعیان داشته است.

در مجموع می‌توان نتیجه گرفت که سبک مدیریتی امامان علیهم السلام در مواجهه با مدعیان دروغین مهدویت به دلیل ویژگی‌ها و مختصات منحصربه‌فرد و متمایز آن با آن‌چه در جامعه کنونی در تقابل با انحرافات دیده می‌شود، ظرفیت‌های بالقوه‌ای دارد که می‌تواند شکل‌دهندة مطالعات جدیدی گردد. امید است با پژوهش‌های مؤثر و عمیق‌تر بتوان زمینه‌های رشد و تعالی اندیشه مهدویت در جامعه را فراهم ساخت.

مدیریت ائمه علیهم السلام در مواجهه با مدعیان دروغین

وجوه مدیریت/ نقطة تمرکز

رویکرد/فرصت‌محور مبتنی بر تکلیف‌محوری

محیط مدیریت/ جامعة شیعی

هدف مدیریت/ تبیین صحیح اندیشه مهدویت

پیامد مدیریت/باورداشت مهدویت به مثابة اصلی مسلّم و مهیاسازی جامعه شیعی برای پذیرش غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

ابعاد مدیریت/ از تلاش برای هدایت و مناظره با مدعیان تا برخورد قاطع و جدی با آنان

کتابنامه

اشاره

کتاب‌ها

1.آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، 1355.

2.آقانوری، علی، خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه‌های شیعی در عصر امامان، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385.

3.آکا، اسماعیل، تیموریان، ترجمه اکبر صبوری، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1390.

4.آل‌محسن، علی، عبدالله بن سبأ دراسة و تحلیل، بیروت، دارالهادی، 1423ق.

5.آملی، سید حیدر، جامع الاسرار و منبع الأنوار، مترجم محمدرضا جوزی، تهران، هرمس، 1391.

6.ابراهیم حسن، حسن، تاریخ الإسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1967م.

7.ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1409ق.

8.ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، 1411ق.

9.ابن‌جوزی، أبو‌الفرج عبدالرحمن بن علی، الموضوعات، تحقیق عبدالرحمن محمد عثمان، بیروت، دارالفکر، 1403ق.

10.________، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، بیروت، دارالعلم، 1992م.

11.ابن‌حجر عسقلانی، شهاب‌الدین احمد بن علی، الدرر الکامنه، بیروت، دارالجیل، 1414ق.

12.________، تهذیب التهذیب، بیروت، دارالفکر، 1404ق.

13.ابن‌حزم اندلسی، ابی‌محمد علی بن احمد، جمهرة أنساب العرب، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1418ق.

14._________، الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، تحقیق محمد ابراهیم نصر و عبدالرحمن عمیره، بیروت، دارالجیل، 1996م.

15.ابن‌حماد، نعیم، الفتن، تحقیق احمد بن شعبان و محمد بن عیادی، بیروت، مکتبه الصفاء، 1424ق.

16.ابن‌خطیب، ابوعبدالله محمد بن عبدالله، اعمال الأعلام، تحقیق لوی پرووانسال، بیروت، بی‌نا، 1956م.

17.ابن‌خلدون، عبدالرحمان بن محمد، تاریخ ابن‌خلدون، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1363.

18.ابن‌خلکان، ابی‌عباس شمس‌الدین احمد بن محمد، وفیات الأعیان، تصحیح احسان عباس، قم، افست، 1364.

19.ابن‌شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، انتشارات علامه، 1379ق.

20.ابن‌صباغ مالکی، علی بن محمد بن احمد، الفصول‌المهمة فی معرفة الائمة علیه السلام، تحقیق سامی القریری، قم، دارالحدیث للطباعه و النشر، 1422ق.

21.ابن‌طقطقی، محمدبن‌علی‌بن‌طباطبا، الفخری فی الآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه، ترجمه محمدوحید گلپایگانی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360.

22.ابن‌عبد ربه، شهاب‌الدین احمد، العقد الفرید، تقدیم خلیل شرف‌الدین، مکتبة الهلال، 1986م.

23.ابن‌عربی، محی‌الدین، الفتوحات المکیة فی معرفة اسرار المالکیة و الملکیة، بیروت، دارالکتب العلمیة و دارصادر.

24.ابن‌عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.

25.ابن‌عنبه، احمد بن علی، عمدة‌الطالب فی أنساب آل ابی‌طالب، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة، 1421ق.

26.ابن‌غضائری، احمد بن حسین، الرجال، تحقیق محمدرضا حسینی جلالی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، 1378.

27.ابن‌قطان مراکشی، حسن بن علی، نظم الجمان لترتیب ما سلف من الأخبار الزمان، بیروت، دارالغرب الاسلامی، 1998م.

28.ابن‌قیم الجوزیه، محمد بن ابی‌بکر، المنار‌المنیف فی الصحیح و الضعیف، تحقیق عبدالفتاح ابوغده، مکتب المطبوعات الاسلامیه، 1390ق.

29.ابن‌کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن کثیر، البدایة و النهایة، تحقیق علی شیری، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1395ق.

30.ابن‌معتز، عبدالله بن محمد، طبقات‌الشعراء، محقق عبدالستار احمد فراج، قاهره، دارالمعارف، 2010م.

31.ابن‌منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم، لسان‌العرب، تعلیق علی شیری، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1408ق.

32.ابن‌هارون(هارونی)، یحیی بن حسین، تیسیرالمطالب فی أمالی الامام ابی‌طالب، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، 1395ق.

33.ابوالمعالی، محمد بن عبیدالله، بیان‌الادیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی، مصحح عباس اقبال آشتیانی و محمدتقی دانش‌پژوه، به اهتمام محمد دبیر سیاقی، تهران، روزنه، 1376.

34.ابوحلتم، نبیل‌خلیل، الفرق‌الاسلامیه فکراً و شعراً، بیروت، دارالثقافه، 1990م.

35.ابودلف‌خزرجی، مسعر بن مهلهل، سفرنامه ابودلف در ایران، مترجم ابوالفضل طباطبایی، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1344.

36.ابوزهو، محمد، الحدیث و المحدثون او عنایة الامة الاسلامیة بالسنة‌النبویة، بیروت، دارالکتب العربی، 1404ق.

37.احمد، عزیز، تاریخ تفکر اسلامی در هند، ترجمه نقی لطفی و محمدجعفر یاحقی، تهران، انتشارات کیهان با همکاری دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1368.

38.اربلی، علی بن عیسی، کشف‌الغمّة فی معرفة‌الائمة، بیروت، دارالاضواء، (بی‌تا).

39.اردبیلی، محمد بن علی، جامع‌الرواة و رافع‌الاشتباهات، التحقیق و الاستدراک لمحمدباقر ملکیان، قم، بوستان کتاب، 1391.

40.ارشاد، فرهنگ، مهاجرت تاریخی ایرانیان به هند، تهران، انتشارات مؤسسه مطالعاتی و تحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی، 1365.

41.اسفندیار، کی‌خسرو، دبستان مذاهب، تهران، انتشارات کتابخانه طهوری، 1362.

42.اسفندیاری، محمد، موسوعة العلامة المرعشی: الرسائل و المقالات، زیر نظر سید محمود مرعشی نجفی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1432ق.

43.اشباخ، یوسف، تاریخ الاندلس فی عهد المرابطین و الموحدون، تحقیق نواف الجراح، بیروت، دارصادر، 1958م.

44.اشعری، ابوالحسن، مقالات‌الاسلامیین و اختلاف‌المصلین، تصحیح هلموت ریتر، (بی‌جا)، دارالنشر، 1400ق.

45.اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، 1360.

46.اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین، الاغانی، بیروت دار احیاء التراث‌العربی، 1994م.

47._________، مقاتل الطالبیین، تحقیق احمد الصقر، قم، مکتبه الحیدریه، 1381.

48.افراسیابی، بهرام، تاریخ جامع بهائیت، تهران، نشر مهر فام، 1382.

49.اکبرنژاد، مهدی، بررسی تطبیقی مهدویت در روایات شیعه و اهل سنّت، قم، بوستان کتاب، 1386.

50.ألبانی، محمد ناصرالدین، سلسلة الاحادیث الضعیفة و الموضوعة، ریاض، مکتبه المعارف، 1408ق.

52.ایجی، عبدالرحمن، المواقف، تصحیح محمد بدرالدین النعسانی الحلبی، مصر، بی‌نا، 1425ق.

53.ایزدپناه، حسین، جغرافیای تاریخی لرستان، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1376.

54.بروفنسال، لیفی، الاسلام فی المغرب و الاندلس، السید محمود عبدالعزیز سالم، مصر، مطبعه نهضه مصر، بی‌تا.

55.بروکلمان، کارل، تاریخ الشعوب الاسلامیه، ترجمه نبیه أمین فارسی و منیر البعلبکی، بیروت، دارالعلم للملایین، 1993م.

56.بدوی، عبدالرحمن، مذاهب الاسلامیین، بیروت، دارالعلم للملایین، 1376ق.

57.بستوی، عبدالعلیم، المهدی‌المنتظر فی ضوء الأحادیث و الآثار الصحیحه، بیروت، دار ابن‌حزم، 1420ق.

58.بشیر، حسن، تحلیل گفتمان دریچه‌ای برای کشف ناگفته‌ها، تهران، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، 1389.

59.بغدادی، أحمد بن علی‌الخطیب، تاریخ بغداد أو مدینة‌السلام، مدینه، المکتبه السلفیه، بی‌تا.

60.بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفَرق بین الفِرق، بیروت، دارالآفاق الجدیده، 1978م.

61.بل، آلفرد، الفرق‌الاسلامیة فی شمال الافریقی، ترجمه من الفرنسی عبدالرحمان بدوی، بیروت، الترجمة الاسلامی، 1987م.

62.بهبودی، محمدباقر، معرفة‌الحدیث، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، 1403ق.

63.تامر، عارف، اسماعیلیه و قرامطه در تاریخ، ترجمه حمیرا ازمردی، تهران، جام، 1377.

64.تستری، محمدتقی، قاموس‌الرجال، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1410ق.

65.تستری، نورالله بن شریف الدین، مجالس‌المؤمنین، تهران، اسلامیه، 1377.

66.تفرشی، مصطفی، نقدالرجال، قم، مؤسسه آل‌البیت، 1418ق.

67.ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1374.

68.ثواقب، جهانبخش، روش تحقیق با تأکید بر تاریخ، شیراز، نوید شیراز، 1385.

69.جباری، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه علیهم السلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره، 1382.

70.جعفری، سید حسین‌محمد، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه سید محمدتقی آیت‌اللهی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1386.

71.جعفری، محمدتقی، تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی جلال‌الدین محمد بلخی، تهران، انتشارات اسلامی، 1360.

72.جعفریان، رسول، مهدیان دروغین، تهران، نشر علم، 1391.

73.جمعی از نویسندگان، اسماعیلیه (مجموعه مقالات)، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، 1381.

74.جمعی از نویسندگان، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1385.

75.جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، ویراستار علمی علی موحدیان عطار، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، 1388.

76.جمعی از نویسندگان، مدیریت در اسلام، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1384.

77.چلونگر، محمدعلی، زمینه‌های پیدایش خلافت فاطمیان، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1381.

78.حافظ‌نیا، محمدرضا، مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1381.

79.حسنی‌رازی، مرتضی بن داعی، تبصرة‌العوام فی معرفة مقالات الانام، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران، اساطیر، 1364.

80.حسین‌زاده شانه‌چی، حسن، اوضاع سیاسی اجتماعی و فرهنگی شیعه در عصر غیبت صغری، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1386.

82.______، حدیث الأربعاء، قاهره، دارالمعارف، 1993م.

83.حسینی مرعشی، میرمحمدباقر، الرواشح السماویة فی شرح الأحادیث الإمامیة، قم، مکتبه آیةالله المرعشی، 1405ق.

84.حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، 1409ق.

85.حکمت، علی‌اصغر، سرزمین هند، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1337.

86.حلّی، ابومنصور حسن بن یوسف، کشف‌المراد، تحقیق علامه حسن‌زاده آملی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1417ق.

87.حلّی، حسن بن یوسف، خلاصة الأقوال فی معرفة‌الرجال، تحقیق جواد القیومی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1417ق.

88.حاکم نیشابوری، ابوعبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دارالمعرفه، 1400ق.

93.خاکی، غلامرضا، روش تحقیق در مدیریت، تهران، مرکز انتشارات علمی دانشگاه آزاد اسلامی، 1379.

94.خسروپناه، عبدالحسین، جریان‌شناسی ضد فرهنگ‌ها، قم، مؤسسه فرهنگی حکمت نوین اسلامی، 1389.

95.خسروشاهی، سیدهادی، نبرد اسلام در آفریقا، قم، دارالتبلیغ اسلامی، 1353.

96.خندان، علی‌اصغر، مغالطات، قم، بوستان کتاب، 1393.

97.خوانساری، سید محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، تهران، اسلامیه، 1356.

98.خویی، سیدابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، دارالزهراء، 1403ق.

99.دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، نشر پژوهش فروزان‌روز، 1375.

100.الدوری، عبدالعزیز، اخبار الدولة العباسیة، محقق عبدالجبار مطلبی، بیروت، دارالطلیعه للطباعه و النشر، بی‌تا.

101._______، العصر العباسی الاول، بیروت، دارالطلبه، 1988م.

102.دوزدوزانی، یدالله، تحقیق لطیف حول التوقیع الشریف، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

103.دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، چاپخانه انتشارات دانشگاه تهران، 1346.

104.ذهبی، ابی‌عبدالله محمد بن احمد بن عثمان، میزان‌الاعتدال، تحقیق علی‌محمد البجاوی، قاهره، داراحیاء الکتب العربیه، 1963م.

105.________، سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله، 1993م.

106.رازی، ابوحاتم احمد بن حمدان، الزینة، تصحیح حسین بن فیض همدانی، قاهره، 1957م.

107._______، گرایش‌ها و مذاهب اسلامی در سه قرن نخست هجری، ترجمه علی آقانوری، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، 1382.

108.رازی، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمدهارون، قاهره، دار احیاء الکتب‌العربیه، 1389ق.

109.راوندی، قطب‌الدین سعید بن هبه‌الله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه الامام المهدی، 1409ق.

110.رشید رضا، محمد، المنار، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.

111.رضائیان، علی، اصول مدیریت، تهران، سمت، 1374.

112._______، مدیریت رفتار سازمانی، تهران، سمت، 1379.

113._______، مبانی سازمان و مدیریت، تهران، انتشارات سمت، 1385.

114.رضوی‌اردکانی، ابوفاضل، ماهیت قیام مختاربن‌ابی‌عبید ثقفی، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1373.

115.رنجبر، محمدعلی، مشعشعیان، تهران، انتشارات آگاه، 1382.

116.روحانی، سید مهدی، فرهنگ جامع فرق اسلامی، تحقیق سیدحسن خمینی، تهران، انتشارات اطلاعات، 1393.

117.روحانی‌نژاد، حسین، ولایت در عرفان، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387.

118.زاملی، السیدوالی، الامام المهدی عج بین الاثبات و عاصفه الشبهات، بیروت، دارالخلیج العربی، 1427ق.

119.زبیدی، محمد مرتضی، تاج‌العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، 1414ق.

120.زرین‌کوب، عبدالحسین، دنباله جستجو در تصوف ایران، تهران، امیرکبیر، 1369.

121.زمانی، کریم، شرح جامع مثنوی و معنوی، تهران، انتشارات اطلاعات، 1382.

122.سامی‌النشار، علی، نشأة الفکر الفلسفی فی الإسلام، قاهره، دارالمعارف، بی‌تا.

123.سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه الإمام الصادق، 1427ق.

124.سعادت، حمید، مهدویت در دایرة‌المعارف‌های غربی، قم، مرکز تخصصی مهدویت، 1393.

125.سیوطی، جلال‌الدین، تاریخ‌الخلفاء، تحقیق محمد محی‌الدین عبدالحمید، مصر، بی‌نا، 1952م.

126.شبّر، جاسم‌حسن، تاریخ‌المشعشعین و تراجم اعلامهم، نجف، مطبعه الآداب، 1385ق.

127.________، مؤسس الدولة المشعشعیة، نجف، مطبعه الآداب، 1392ق.

128.شبّر، جواد، أدب الطّف، بیروت، دارالمرتضی، 1405ق.

129.شریفی، محسن، بررسی علل عدم موفقیت برخی از قیام‌های شیعی، قم، پژوهشگاه علوم و معارف قرآنی علامه طباطبایی، 1389.

130.شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سعید کیلانی، بیروت، بی جا.

131.شهیدی‌پاک، محمدرضا، تاریخ تحلیلی مغرب، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1389.

132.شیبی، کامل مصطفی، تشیع و تصوف تا آغازسده دوازدهم هجری، ترجمه علیرضاذکاوتی، تهران، امیرکبیر، 1385.

133.صادقی کاشانی، مصطفی، تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385.

134.صافی گلپایگانی، لطف‌الله، منتخب‌الأثر فی الإمام الثانی عشر، قم، مؤسسه السیده معصومه، 1421ق.

135.صبحی، احمد محمود، فی علم الکلام، بیروت، دارالنهضة العربیة للطباعة و النشر، 1405ق.

136.صدر حاج سیدجوادی، احمد؛ فانی، کامران و بهاء‌الدین خرمشاهی، دایرة‌المعارف تشیع، جلد سوم، تهران، شهید سعید محبّی، 1386ش.

137.صدوق، محمد بن علی، علل‌الشرایع، بیروت، دار احیاء التراث،1408ق.

138._______، کمال‌الدین و تمام‌النعمة، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، 1422ق.

139._______، عیون اخبار الرضا علیه السلام، تصحیح حسین اعلمی، بیروت، مؤسسه الأعلمی، 1404ق.

140.صفار، محمدبن حسن، بصائر الدرجات، تهران، شرکت چاپ کتاب، 1380ق.

141.صفری‌فروشانی، نعمت‌الله، غالیان کاوشی در جریا‌ن‌ها و برآیندها، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1378.

142._______، نقش تقیه در استنباط، قم، بوستان کتاب، 1388.

143.ضهاجی، ابی‌عبدالله محمد، تاریخ فاطمیان، ترجمه حجت‌الله جودکی، تهران، امیرکبیر، 1378.

144.ضیایی، علی‌اکبر، فهرس مصادر الفرق الاسلامیه، بیروت، دارالروضه، 1370ق.

145.طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، قم، دارالاسوه للطباعه والنشر، 1416ق.

146.طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت، 1417ق.

147.طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، 1387ق.

148.طقوش، محمد سهیل، دولت عباسیان، مترجم حجت‌الله جودکی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1380.

149.طهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دارالاضواء، 1403ق.

150.طوسی، ابن‌حمزه محمد بن علی، الثاقب فی المناقب، قم، مؤسسه انصاریان، 1412ق.

151.طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال(معروف به رجال کشی)، تحقیق حسن مصطفوی، مشهد، انتشارات دانشگاه مشهد، 1348.

153.________، الغیبة، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1417ق.

154.________، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، قم، مکتبه المحقق الطباطبایی، 1420ق.

155.عاملی، شیخ الظاهر، القادیانیه: دفع اوهام «توضیح المرام» فی الرد علی القادیانیه، تقدیم و تحقیق السید محمدحسن الطالقانی، بیروت، الغدیر للدراسات و النشر، 1420ق.

156.عسکری، مرتضی، عبدالله بن سبأ، ترجمه احمد فهری، تهران، 1384ق.

157.عسکری، نجم‌الدین، المهدی الموعود المنتظر عند علماء اهل السنه و الشیعه، تهران، مؤسسه امام مهدی عج، 1360.

158.عطوان، حسین، مرجئه و جهمیه در خراسان عصر اموی، ترجمه حمیدرضا آژیر، مشهد، انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1380.

159.علی بابایی، غلامرضا، فرهنگ علوم سیاسی، تهران، ویس، 1366.

160.عمر موسی، عزّالدین، دولت موحدون در غرب جهان اسلام، ترجمه صادق خورشا، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه،1377.

161.عنان، محمد عبدالله، تاریخ دولت اسلامی در اندلس، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، کیهان، 1370.

162.عنایت، حمید، اندیشة سیاسی در اسلام معاصر، ترجمه بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران، خوارزمی، 1362.

163.فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین، قاهره، المکتبه الازهریه للتراث، 2008م.

164.________، مفاتیح‌الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420ق.

165.فرامرز قراملکی، احد، اصول و فنون پژوهش در گسترة دین‌پژوهی، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، 1383.

167.فلوتن، فان، السیادة العربیة و الشیعة و الاسرائیلیات فی عهد بنی‌امیه، ترجمه حسن ابراهیم حسن و محمد زکی ابراهیم، مکتبة النهضة المصریة، مصر، 1965م.

168.قادری، حاتم، تحول مبانی مشروعیت خلافت، تهران، بنیان، 1375.

169.قاضی عبدالجبار، المغنی، تحقیق عبدالحلیم سلیمان دنیا، قاهره، الدار المصریه للتألیف و الترجمه، بی‌تا.

170.قاضی نعمان، ابی‌حنیفه نعمان بن محمد، دعائم‌الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام من اهل‌بیت رسول الله علیه و علیهم افضل السلام، تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره، دار‌المعارف، 1963م.

171.________، شرح‌الاخبار فی فضائل الائمه الاطهار، تحقیق سید محمدحسین الجلالی، قم، جامعه مدرسین، بی‌تا.

172.________، افتتاح‌الدعوة، تحقیق فرحات الدشراوی، تونس، الشرکه التونسیه، بی‌تا.

173.القاضی، وداد، الکیسانیه فی التاریخ و الادب، بیروت، دارالثقافه، 1974م.

174.قرشی، باقر شریف، حیاة الامام محمد المهدی دراسة و تحلیل، چاپخانه امیر، 1417ق.

175.قرشی، داعی ادریس عمادالدین، زهر المعانی، تحقیق مصطفی غایب، بیروت، المؤسسه الجامعیه للدراسات،1991م.

176.قدّال، محمد سعید، الامام المهدی محمد احمد بن عبدالله، بیروت، دارالجیل، 1403ق.

177.قَهپایی، علی، مجمع الرجال، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی، 1431ق.

178.الکاتب، احمد، تطور الفکر السیاسی الشیعی من الشوری الی ولایة‌الفقیه، بیروت، دارالجدید، 1998م.

179.کربن، هانری، فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی، ترجمه جواد طباطبایی، تهران، توس، 1369.

180.کرد علی، محمد، خطط الشام، بیروت، دارالعلم للملایین، 1391ق.

181.کریمان، حسین، سیره و قیام زید بن علی علیه السلام، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382.

182.کرینستون، جولیوس، انتظار مسیحا در آیین یهود، ترجمه حسین توفیقی، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، 1377.

183.کسروی، احمد، مشعشعیان، تهران، فردوس، 1378.

184.کلباسی، محمد بن محمدابراهیم، الرسائل‌الرجالیه، به کوشش محمدحسین درایتی، قم، بی‌نا، 1422ق.

185.کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفّاری، بیروت، دارالاضواء، 1405ق.

186.گابریل، انکیری، شهسوار اسلام، ترجمه کاظم عبادی، تهران، سازمان کتاب‌های جیبی، 1345.

187.لاپیدوس، ایرام، تاریخ جوامع اسلامی، ترجمه محمود رمضان‌زاده، مشهد، انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1376.

188.لوتسکی، ولادیمیر، تاریخ عرب در قرون جدید، ترجمه پرویز بابایی، تهران، انتشارات چاپار، 1356.

189.مازندرانی، محمد اسماعیل بن حسین، الفوائدالرجالیه، تحقیق سید مهدی رجایی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1413ق.

190.مازندرانی، ابوعلی محمد بن اسماعیل، منتهی‌المقال فی أحوال الرجال، بیروت، مؤسسه آل‌البیت لإحیاء التراث، 1419ق.

191.ماسینیون، لویی، مصائب حلاج، ترجمه سید ضیاءالدین دهشیری، تهران، جامی، 1383.

192.مبرّد، محمد بن یزید، الکامل فی اللغة و الأدب، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1999م.

193.کریمی‌زنجانی، محمد، امامیه و سیاست در نخستین سده‌های غیبت، تهران، نشر نی، 1380.

194.مبلّغی، عبدالله، تاریخ صوفی و صوفی‌گری، قم، حر، 1376.

195.مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، 1403ق.

196.محلّی، حمید بن احمد بن محمد، الحدائق‌الوردی فی مناقب الائمه الزیدیه، تحقیق مرتضی بن زید المحطوری، صنعاء، مکتبه بدر للطباعة و النشر و التوزیع، 1423ق.

197.محمدحسن، سعد، المهدیة فی الاسلام، قاهره، دار الکتاب العربی، 1373ق.

198.محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی عج، قم، سازمان چاپ و نشر مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، 1393.

199.مدرس، محمدعلی، ریحانة‌الأدب، تهران، کتاب فروشی خیام، 1374.

200.مدرسی‌طباطبایی، حسین، مکتب در فرایند تکامل، ترجمه ایزدپناه، نیوجرسی، داروین، 1375.

201.مستتر، دار، مهدی از صدر اسلام تا قرن سیزدهم، ترجمه محسن جهانسوز، تهران، کتابفروشی ادب، 1317.

202.مسعودی، عبدالهادی، وضع و نقد حدیث، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی، 1388.

203.مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، تصحیح و مراجعه عبدالله اسماعیل الصاوی، قم، مؤسسه نشر منابع الثقافه الاسلامیه، بی‌تا.

204.مسعودی، علی بن حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، تحقیق محمد محی‌الدین عبدالحمید، بیروت دارالفکر، 1409ق.

205.مشکور، محمدجواد، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، 1373ش.

206.مظفر، محمد حسین، تاریخ شیعه، ترجمه سید محمدباقر حجتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1368.

207.مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، بیروت، مؤسسه آل‌البیت، 1416ق.

208._________ ، الفصول‌المختاره، قم، کنگره شیخ مفید، 1413ق.

209._________ ، المسائل‌الصاغانیة، بیروت، دارالمفید، 1414ق.

210._________، تصحیح اعتقادات الامامیة، بیروت، دارالمفید، 414ق.

211.مقدسی شافعی، یوسف بن یحیی، عقد الدرر فی اخبار المنتظر، تحقیق محمدجواد نائینی، دارالأضواء، 1408ق.

212.موثقی، احمد، جنبش‌های اسلامی معاصر، قم، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، 1374.

213.موسوی مقرم، سید عبدالرزاق، زید الشهید، قم، مکتبه الحیدر،1411ق.

214.مولوی، جلال الدین محمّد، مثنوی معنوی، به کوشش توفیق سبحانی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1374.

215.ناشی اکبر، مسائل الامامة و مقتطفات من الکتاب الاوسط فی المقالات، تحقیق یوسف فان اس، بیروت، المعهد الآلمانی للأبحاث الشرقیه فی بیروت، 2003م.

216.ناصری، ریاض محمد حبیب، الواقفیة دراسة تحلیلیة، مشهد، المؤتمر العالمی للامام الرضا علیه السلام، 1409ق.

217.نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، تحقیق سید موسی شبیری زنجانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1416ق.

218.نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1362ق.

219.ندوی، ابوالحسن علی، القادیانی و القادیانیة، بیروت، دار ابن‌کثیر، 1421ق.

220.نعمانی، ابن ابی زینب محمد بن ابراهیم، الغیبة، قم، منشورات انوار الهدی، 1422ق.

221.نعیم بن حماد، ابوعبدالله مروزی، الفتن، تحقیق سهیل ذکار، بیروت، دارالفکر،1414ق.

222.نفیسی، اکبر، عقاید صوفیه، تهران، مهر، 1373.

223.نمازی شاهرودی، علی، مستدرکات علم رجال‌الحدیث، تهران، حیدری، 1415ق.

224.نوبختی، حسن بن موسی، فرق‌الشیعه، ترجمه محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1368.

225.نیشابوری، فتال، روضة‌الواعظین، قم، منشورات الرضی، بی‌تا.

226.واثقی، صدر، سیدجمال‌الدین حسینی پایه‌گذار نهضت‌های اسلامی، تهران، پیام، 1355.

227.هاجسن، مارشال، فرقه اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1377.

228.هالت ودالی، پی. ام و ام. دبلیو، تاریخ سودان بعد از اسلام، ترجمه محمدتقی اکبری، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، 1366.

229.هسیکت، مروین، گسترش اسلام در غرب آفریقا، ترجمه عبدالله کوثری، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1370.

230.هیتمی، احمد بن حجر، الصواعق‌المحرقة، تحقیق عبدالوهاب عبدالطیف، مصر، مکتبه القاهره، 1965م.

232.یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، تحقیق عبدالامیر مهنّا، بیروت، مؤسسه الاعلمی، 1413ق.

مقالات

233.بیوکارا، م.علی، «دو دستگی در شیعیان امام کاظم علیه السلام و پیدایش فرقه واقفه»، ترجمه وحید صفری، فصلنامه علوم حدیث، شماره 30، زمستان 1382.

234.بهشتی، مجاهدعلی، « نقش استعمار در پیدایش و گسترش فرقه قادیانیه»، فصلنامه مشرق موعود، شماره 1، بهار1386.

235.حسین‌زاده شانه‌چی، حسن، « واقفیه»، فصلنامه تاریخ اسلام، شماره 23، پاییز 1384.

236.عرفان، امیرمحسن، «بازخوانی عوامل پیدایش مدعیان دروغین مهدویت و گرایش مردم به آنان»، فصلنامه انتظار موعود، شماره 30، پاییز 1388.

237.. شهبازی، عبدالله، «جستارهایی از تاریخ بهایی‌گری در ایران»، فصلنامه تاریخ معاصر ایران، شماره 27، پاییز 1382.

238.رحمتی، محمدکاظم، «حسین بن حمدان خصیبی و اهمیت وی در تکوین نصیریه»، فصلنامه هفت آسمان، شماره 30، تابستان 1385.

239.صفری‌فروشانی، نعمت‌الله، «فرقه‌های درون شیعی دوران امامت امام رضا علیه السلام با تکیه بر فطحیه و واقفیه»، فصلنامه طلوع، شماره 28، تابستان 1388.

240.صفری‌فروشانی، نعمت‌الله و عرفان، امیرمحسن، «گونه‌شناسی مدعیان دروغین مهدویت»، فصلنامه مشرق موعود، شماره 30، تابستان 1393.

241.صفری‌فروشانی، نعمت‌الله و بختیاری، زهرا، « تعامل امام رضا علیه السلام با فرقه واقفیه»، فصلنامه پژوهش‌های تاریخی، شماره 14، تابستان 1391.

242.طباطبایی، سید محمدکاظم، «عبدالله بن سبا آن‌چه بود و آن‌چه نبود»، دو فصلنامه علمی تخصصی حدیث حوزه، شماره 8، بهار و تابستان 1393.

243.فرهمندپور، فهیمه، «باور عمومی شیعیان به اصل امامت و نقش آن در توسعه اقتدار اجتماعی ائمه علیه السلام»، فصلنامه اندیشه نوین دینی، شماره 15، زمستان 1387.

244.لاکرو، استفان، «بازخوانی ماجرای جهیمان العُتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت»، ترجمه محمدحسین رفیعی، مجله آینه‌پژوهش، شماره 140، خرداد و تیر1392.

245.کلبرگ، اتان، «از امامیه تا اثنی‌عشریه»، ترجمه محسن الویری، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق علیه السلام، شماره 2، زمستان 1374.

246.کامیاب، مسلم و عرفان، امیرمحسن، «کاوشی در بازشناسی احمد بن هلال عبرتایی»، فصلنامه علمی ترویجی انتظار موعود، شماره 44، بهار 1393.

چکیده عربی

ملخّص

من الممکن ان تواجه العقیده و الفکره المهدویة العدید من الموانع و الحواجز التی تقف حائلاً دون وصولها الی غایاتها و اهدافها المنشوده.