روضه رضوان مشاهیر مدفون در تکیه کازرونی

مشخصات کتاب

سرشناسه : ریاحی، محمد حسین

عنوان و نام پدیدآور : روضه رضوان : مشاهیر مدفون در تکیه کازرونی/ محمد حسین ریاحی.[با همکاری مجموعه تاریخی فرهنگی تخت فولاد اصفهان واحد دانشنامه، شهرداری اصفهان].

مشخصات نشر : اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان: کانون پژوهش ، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۱ ج. ( بدون شماره‌گذاری ). : مصور.

شابک : ۲۸۰۰۰ ریال: 978-964-6017-93-1

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری (فاپا)

یادداشت : چاپ قبلی : کانون پژوهش ، ۱۳۸۹.

یادداشت : چاپ دوم: ۱۳۸۶.

یادداشت : کتابنامه .

موضوع : مجتهدان و علما -- ایران -- اصفهان -- سرگذشتنامه

موضوع : مشاهیر -- ایران -- اصفهان-- سرگذشتنامه

موضوع : اصفهان --سرگذشتنامه

موضوع : اصفهان --آرامگاهها

شناسه افزوده : سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان

رده بندی کنگره : DSR۲۰۷۳/ص۷۵‌ر۹۴ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۹۳۲۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۱۷۳۷۴۹

اشاره

فهرست مطالب

فصل اوّل : تکیه و بقعه کازرونی

اشاره

تأسیس

از جمله تکایای باصفا و زیبای قبرستان تخت فولاد اصفهان تکیه‌ی کازرونی است. این تکیه را بازرگان خوشنام، متدیّن و نیکوکار حاج محمّدحسین کازرونی(متوفی 1351ه.ق.) پسر حاج محمّدجعفر کازرونی اصفهانی احداث نمود.

او در حدود سال 1336ه.ق. طرح بقعه‌ی مقبره را برای خودش بنا نمود و بعد از فوت [آخوند ملّا عبدالکریم] گزی به اصرار، او را در بقعه دفن و بنای تکیه را تمام کرد.⁽¹⁾

پس از آخوند گزی، آیت‌اللّه العظمی آقا سیّد محمّدباقر درچه‌ای(متوفی 1342ه.ق.) در کنار وی دفن گردید، پس از دفن این دو عالم برجسته، تکیه مورد توجّه علماء و تجّار بزرگ قرار گرفت.

معمار و سازنده‌ی این تکیه، آقا سیّد میرزا فرزند آقا سیّد عبدالغفار درب‌امامی بوده که بنای تکیه و اجزای آن مانند بقعه، حوض‌خانه، مسجد، حوایج‌خانه و آب‌انبار را ساخته است.⁽²⁾

وی در بیستم مرداد 1330 شمسی از دنیا رفت و در ایوان بقعه‌ی همین تکیه به خاک سپرده شد.

بانی و مؤسس تکیه

مرحوم حاج محمّدحسین کازرونی در تاریخ سیاسی و اجتماعی اصفهان اواخر عصر قاجار و اوایل دوره پهلوی نقش بارزی داشته است. وی پیش از برقراری مشروطیت در دفاع از صنایع داخلی با کمک آیت‌اللّه حاج آقا نوراللّه نجفی مسجدشاهی(متوفی 1346ه.ق.) توانست دو شرکت به نام‌های اسلامیه و مسعودیه را راه‌اندازی کند. چنانکه در فصل دوم نظام‌نامه‌ی شرکت اسلامیه آمده است: «بر حسب تجویز و تصویب امنای معظم و لیاقت و شایستگی، ریاست کل این شرکت در عهده‌ی جناب مستطاب فخامت نصاب حاجی محمّدحسین کازرانی است که ریاست اداره‌ی جلیله‌ی کمپانی مسعودیه هم به عهده‌ی ایشان و ضرب‌المثل بین‌الاقران است».⁽¹⁾راجع به کارکرد این شرکت در فصل 21 همین اساس‌نامه آمده است: «این شرکت به کلی از داد و ستد متاع خارجه ممنوع است. فقط همّ خود را صرف ترقّی متاع داخله و آوردن چرخ و اسباب و کارخانجات مفیده خواهد کرد.»⁽²⁾

بعد از واقعه‌ی نهضت مشروطیت در ایران، کازرونی به اتّفاق عدّه‌ای از بزرگان اصفهان از جمله حاج آقا نوراللّه نجفی، رهبری جنبش را به دست گرفتند و در نخستین دوره‌ی انجمن ولایتی اصفهان، که باید دو نفر از صنف تجّار به آن انجمن داخل می‌شد، وی به همراه حاج محمّدابراهیم ملک‌التّجار به عنوان نمایندگان صنف رأی آوردند. وی در مراحل گوناگون مشروطیت با کمک‌های مالی خود به حمایت از آن برخواست. یکی از اهداف کازرونی در کار دسته‌جمعی در انجمن ولایتی و سپس انجمن تجّار، آوردن کارخانجات جدید از خارج و پرهیز از مصرف کالاهای خارجی بود. تلاش او و همکارانش در انجمن تجّار مؤیّد این نظریه است. وی در این رابطه

رساله‌ای به صورت سؤال و جواب نوشت و در روزنامه‌ی جهاد اکبر به چاپ رسانید که نشان می‌دهد کازرونی اهل قلم و نویسنده هم بوده است.⁽¹⁾

مؤسس تکیه کازرونی مرحوم حاج محمد حسین کازرونی

از دیگر جنبه‌های وجودی او، کمک به حرکت‌های مردمی بود. وی از جمله کسانی بود که برای عزل حاکم ظالم اصفهان یعنی مسعود میرزا معروف به ظِلّ‌السّلطان تلاش زیادی کرد و با کمک‌های مالی به مردم اصفهان که برای عزل وی تحصن نموده بودند حرکت آنان را تقویت نمود.⁽²⁾کمک‌های مادی خاندان کازرونی در زمان اشغال متّفقین به فقرا و به ویژه اهل علم و نیز توزیع آرد و نان در

اصفهان قابل توجه بوده است.⁽¹⁾

حاج محمّدحسین کازرونی از مؤسسین بانک ملّی ایران بود که مبالغ بسیاری در تأسیس آن سرمایه‌گذاری کرد. اما این طرح به نتیجه نرسید. وی پس از استبداد صغیر، همانند برخی از همقطاران خود در سراسر کشور، سیاست را رها کرد و به امور اقتصادی روی آورد. چنانکه در سال 1332ه.ق. روزنامه زاینده‌رود درباره او نوشت:

«جناب حاج محمّدحسین تاجر کازرونی، که از بزرگترین تجّار ایران به شمار می‌رود و به ایران‌دوستی و حفظ شرافت ایرانیت ممتاز، و پیوسته همّتش مصروف آبادی و انتفاع فقرا می‌باشد و تاکنون یک قسمت عمده اصفهان را به تأسیس عمارات عالیه،دکاکین و کاروانسراها مزین نموده، این اوقات خیال دارند یک قطعه از چهارباغ را، که ملک خودشان می‌باشد، مغازه‌ها و دکاکین ساخته و در جلوی آنها ستون‌های سنگی نصب کرده، این تماشاگاه عمومی را رونقی تازه بخشیده‌اند.»⁽²⁾

از دیگر فعالیّت‌های عمرانی کازرونی رونق بخشیدن به حوالی دروازه دولت از جمله خیابان خوش(طالقانی فعلی) بود که در این مورد آمده است:«اینک خیابان خوش که از همّت آبادی‌طلبانه‌ی جناب حاجی محمّدحسین تاجر کازرونی، مدیر کمپانی مسعودیه، به واسطه‌ی کثرت تأسیس و بنای دکاکین و عمارات عالیه و کاروانسراها تقریباً یک شهر نوینی شده، و به شهر نو هم موسوم است، دایر شد.»⁽³⁾

کازرونی سرانجام موفّق شد به سال 1300ش. با تأسیس کارخانه‌های وطن و زاینده‌رود، دیدگاه‌های اقتصادی تولیدی خود را جامه‌ی عمل بپوشاند. با کمک کارخانجاتی که کازرونی و دیگران در این شهر دایر کردند، شهر اصفهان تبدیل به یک

شهر صنعتی گردید. وی سرانجام در اردیبهشت سال 1311ش. مطابق با سال 1351ه.ق. در اصفهان درگذشت.⁽¹⁾ابتدا در تکیه‌اش در تخت فولاد مدفون گردید اما در سال 1363ه.ق. استخوان‌های وی را به نجف اشرف حمل نمودند و در یکی از حجرات صحن شریف علوی دفن کردند⁽²⁾ولی برای یادبود مؤسس و بانی تکیه تصویری از حاج محمّدحسین کازرونی در داخل بقعه تکیه نصب شده است.

آثار خیّریه کازرونی و خاندان او

از دیگر اقدامات و آثار مرحوم حاج محمّدحسین کازرونی و خاندان او می‌توان موارد زیر را نام برد:

1-مسجد کازرونی در خیابان سپه (سپاه)

2 - مسجد کازرونی دروازه دولت که قسمتی از آن در مسیر خیابان خراب گردید و

بقیه، از طرف مؤمنین، مسجدی زیبا و آبرومند به سبک جدید ساخته شد.

3 - مسجد کازرونی خیابان عباس‌آباد. این مسجد از ابتدای تأسیس تاکنون در

زمینه‌های علمی و عبادی فعال بوده و علمای بزرگی مانند آیة‌اللّه شیخ محمّدحسن

عالم نجف‌آبادی، آیة‌اللّه طیّب و آیة‌اللّه آقا سیّد میرزا هاشمی نماز جماعت و منبر

داشته‌اند، در حال حاضر نیز آیة‌اللّه محمّدتقی مجلسی در آن امامت دارند.

4 - مسجد کازرونی به نام اقدسیه در بازارچه بلند(اقدس خانم دختر میرزا مهدی

بن حاج محمّدحسین کازرونی بنا کرده است).

5 - مسجد کازرونی خیابان میر(مدفن مرحوم آیت‌اللّه حاج سیّد عبدالحسین

طیّب علیه‌الرحمه).

6 - مسجد کازرونی در خیابان ملاصدرا دروازه شیراز(از آثار مرحوم حاج میرزا محمّدجعفر فرزند حاج محمّدحسین کازرونی است، که در حال حاضر به نام مسجد قدس معروف است).

7 - کمک به تعمیر و تأسیس بسیاری از مساجد دیگر.

8 - چاپ و نشر قرآن کریم و کتب ادعیه و اهداء و توزیع آن به اهل علم و مردم.

9 - کمک‌های مالی بسیار به درماندگان و فقرا و مستمندان شهر به ویژه توزیع مقدار زیادی لباس و پتو که از محصولات کارخانه وطن بود. و نیز توزیع مقدار زیادی خاکه ذغال بین فقرا جهت تأمین گرمای زمستان.

10 - دبستان و دبیرستان کازرونی(که گرفتار بیماری تغییر نام گردیده و امید است به نام اصلی باز گردد).

11 - درمانگاه کازرونی- این درمانگاه در خیابان عباس‌آباد(مکان فعلی بیمه) قرار داشت و پس از سال‌ها به پاساژ کازرونی در چهارباغ منتقل گردید و آنجا نیز مدت‌ها دایر بود.

مواردی نیز که قبلاً ذکر شد مانند بنای تکیه کازرونی، آب‌انبار تکیه کازرونی، کارخانه‌های وطن و زاینده‌رود، همه نشانگر همّت بلند مرحوم حاج محمّدحسین کازرونی و پس از وی خاندانش در جهت توسعه‌ی تعاون و خدمت به مردم به ویژه مردم اصفهان بوده است.⁽¹⁾

موقعیت جغرافیایی تکیه و راه‌های ورودی به آن تکیه‌ی کازرونی در قسمت جنوبی تخت فولاد واقع شده است که از جنوب به

تکیه‌ی زنجانی، از غرب به خیابان بابارکن‌الدین و از شمال و شرق به تکیه‌ی فیض محدود می‌شود.

تکیه‌های مجاور تکیه کازرونی عبارتند از: تکیه‌ی زنجانی در جنوب آن، تکیه‌ی ایزدگشسب در غرب، بقعه حاج محمّدجعفر کازرونی پدر حاج محمّدحسین در کنار ضلع شمالی آن و در شمال غرب آن آب‌انبار تکیه‌ی کازرونی قرار گرفته است. ورود به تکیه از سه طریق امکان‌پذیر است: در سمت غربی تکیه راهی وجود دارد که علاوه بر دسترسی به تکیه، راه ورودی به مسجد تکیه نیز محسوب می‌شود و با کاشی‌کاری زیبا و جذّاب سردر ورودی نمایی خاص به این تکیه بخشیده است.

راه ورودی دوم از جانب شمال غرب تکیه صورت می‌گیرد که از طریق دالانی باریک ارتباط تکیه را با فضای خارج از آن میسّر می‌سازد. راه ورودی سوم دری در سمت جنوب تکیه است که سبب اتّصال تکیه با محوطه‌ی جلوی تکیه‌ی کازرونی می‌شود. تکیه‌ی کازرونی از تکایای محصور است که عواملی چون دیوار و حصار اطراف تکیه موجب جدایی آن با فضای بیرون گردیده است. بر خلاف بیشتر تکایای تخت فولاد که اکنون در فضای باز و غیرمحصور قرار گرفته‌اند، تکیه کازرونی به جهت دیوارها و حصارهای آن سالم مانده و بافت درونی خود را حفظ کرده است به نحوی که فرد هنگام ورود به تکیه بافت سنتی و قدیمی آن را به خوبی درک می‌کند.

در چشم‌انداز بیرونی وجود مناره‌های زیبای آب‌انبار کازرونی به عنوان مهمترین عامل در جهت مشخص نمودن مکان تکیه و جلب نظر فرد زائر به سمت تکیه نقش مهمی را ایفا می‌کند.⁽¹⁾

دور تا دور صحن تکیه‌ی کازرونی حجره‌هایی وجود دارد که افرادی در آن مدفونند، بیشتر این اتاق‌ها نیز سالم و بدون آسیب‌دیدگی جدّی باقی مانده است.

در ضلع جنوب غربی تکیه، مسجدی وجود دارد که مرحوم آقا میرزا حبیب‌اللّه روضاتی و بعد از ایشان آقا حاج سیّد عبدالحسین روضاتی در آن، به اقامه‌ی نماز جماعت و برپایی مراسم دعا و منبر پرداخته‌اند. رونق این مسجد باعث ایجاد فضایی زنده و فعّال در تکیه گردیده و همین امر باعث شده است که چهره‌ی این تکیه حالت متروک و خاموش تکایای دیگر تخت فولاد را به خود نگیرد و بافت درونی و بیرونی تکیه مدام عرصه‌ی برخوردها و تعاملات اجتماعی باشد.⁽¹⁾

از آثار جالب و قابل توجّه این تکیه وجود وضوخانه‌ای سنتی در ضلع شمالی تکیه است که نمونه‌ای منحصر به فرد در تکایای موجود در تخت فولاد به شمار می‌آید. سقاخانه‌ای نیز در همین قسمت از تکیه قرار دارد. در سمت شرق داخل تکیه یک قبرستان عمومی وجود دارد، علاوه بر آن در

قسمت جنوب تکیه نیز قبرستانی وجود دارد که از الحاقات به تکیه کازرونی بوده و چند تن از مشاهیر تکیه کازرونی در آنجا مدفونند.

بعد از دفن دو عالم بزرگوار یعنی آیة‌اللّه آخوند شیخ عبدالکریم گزی و آیة‌اللّه العظمی آقا سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای تکیه‌ی کازرونی رونق گرفت و موجب شد بزرگان شهر نیز از آن استقبال کنند. به این ترتیب در بررسی موقعیت تاریخی تکیه‌ی کازرونی توجّه به دوره‌ی تاریخی احداث تکیه و علّت رونق و اعتبار تکیه را باید مورد توجّه و دقّت بیشتری قرار داد.

موقعیت تاریخی و جغرافیایی تکیه که در مسیر راه اصفهان - شیراز واقع گشته بود و به عنوان استراحت‌گاهی برای مسافرانی که از شیراز به اصفهان وارد می‌شدند مورد استفاده قرار می‌گرفت، و قرار گرفتن آن در ابتدای دروازه‌ی شهر و دارا بودن خصلت کاروانسرایی که در این قسمت از محدوده تخت فولاد وجود داشته باعث شکل‌گیری و برجستگی این تکیه و فضای درونی و بیرونی آن گردیده است.

نکته‌ی دیگری که باعث امتیاز این تکیه نسبت به بسیاری از تکایای تخت فولاد گردیده، وجود حجرات یا اتاق‌های شخصی یا خانوادگی است که از وجوه بارز این تکیه به شمار می‌رود. چنانکه هریک از حجره‌های موجود در تکیه معمولاً متعلّق به یکی از علماء و بزرگان است و خانواده و یا بستگان آنها نیز در اطراف وی مدفون هستند به طوری که در ضلع جنوبی بقعه اتاق مرحوم صدیقین قرار داد و چند تن دیگر از علمای بزرگ در کنار وی دفن شده‌اند. در کنار همین اتاق آرامگاه صدیق الاطباء قرار دارد. اتاق مرحوم نظام‌الاسلام، اتاق عالم فاضل محمّد نوری، یک قبرستان عمومی در فضای داخلی تکیه و حجرات خاندان گرک‌یراقی در همین سمت است.

در ضلع غربی داخل تکیه اتاق خاندان بنکدار و اتاقی که مرحوم آسیاب پری در آن مدفون است قرار دارد. به این ترتیب بر خلاف تکایای دیگر تخت فولاد که اکثر حجرات و اتاق‌های آنان به جهت متروک بودن برچیده شده‌اند، در این تکیه بیشتر اتاق‌ها همچنان دست‌نخورده و سالم باقی مانده و بافت سنتی خودش را به خوبی حفظ نموده است. و این بدان خاطر است که اکثر قبور موجود در تکیه کازرونی کمتر جنبه‌ی کلی و عمومی داشته است و بیشتر متعلّق به روحانیون و طبقه تجّار و بازرگانان بوده که با اجازه مالکین(یعنی خانواده کازرونی) در اینجا دفن شده‌اند.

ویژگی دیگر بافت درونی این تکیه جنبه کاربری عمومی آن است که در ایجاد و

ماندگاری آن نقش مهمی داشته است. چنانکه خاندان کازرونی در همان اوایل سال‌های ایجاد تکیه اقدام به نصب روشنایی و لوله‌کشی آب برای استفاده عمومی نموده‌اند. وجود وضوخانه یا حوض‌خانه سنتی در ضلع شمال غربی تکیه و یا مسجد آن حکایت از کاربرد عمومی تکیه دارد.

طول و عرض قسمت اصلی تکیه‌ی کازرونی بجز قسمت جنوبی آن عبارتست از:

طول تکیه 53/20 متر و عرض آن 62/10 متر که مساحت آن حدود 4562 متر مربع است.

معماری تکیه

چنانکه گفتیم طرح بقعه در سال 1336ه.ق. توسط حاج محمّدحسین کازرونی ریخته شد و با معماری آقا سیّد میرزا درب‌امامی اجرا و احداث گردید و بعد از دفن مرحوم گزی یعنی سه سال بعد در این بقعه، بنای تکیه و بقعه به اتمام رسید.

بقعه

بقعه شامل یک پلان هشت‌ضلعی است که بر روی سکویی به ارتفاع 55 سانتی‌متر در وسط تکیه قرار گرفته است. بنای بقعه به صورت هشت‌ضلعی متساوی با پنجره‌های مشبک آجری می‌باشد که عرض هریک برابر با 3/25 سانتی‌متر است و اندازه‌ی هریک از اضلاع هشت‌ضلعی ایوان بقعه 5/20 سانتی‌متر و ارتفاع دیوارهای بقعه از کف ایوان بقعه تا لب بام 4/55 سانتی‌متر است. در ورودی بقعه نیز در سمت شمالی آن واقع شده است که اندازه‌ی این در 1/30 سانتی‌متر عرض و 2/70 سانتی‌متر طول می‌باشد.

در داخل بقعه 7 شاه‌نشین متساوی وجود دارد که در هریک از آنها قبوری قرار

گرفته‌اند، عرض شاه‌نشین‌ها 1/70 سانتی‌متر و ارتفاع آنها 3/50 سانتی‌متر است.

بقعه تکیه کازرونی

دیوارهای این شاه‌نشین وظیفه‌ی مهمّ تحمّل بار گنبد را انجام می‌دهند. ارتباط دیوارها با گنبد این بقعه توسط کاربندی‌ها صورت می‌گیرد که این نوع پوشش نیز به نوبه‌ی خود وظیفه تحمّل بار سنگین گنبد را نیز به عهده دارد. تنها تزیین روی گنبد و کاربندی‌ها عبارتند از: چند ردیف کاشی فیروزه‌ای بر روی آن است که در یک ردیف از ابتدای زیر گنبد شروع و تا نقطه مرکزی گنبد ادامه می‌یابد، عنصر اصلی تزیین گنبد آجرهای سنّتی با ملاط گچ است. ارتفاع بقعه از کف تا زیر گنبد 6 متر است.

از مشاهیر مدفون در این بقعه می‌توان میرزا محمدهاشم کلباسی، میرزا محمدمهدی کازرونی فرزند حاج محمدحسین، سیّد مرتضی خراسانی، سیّد

محمدباقر دُرچه‌ای، سیّد مهدی دُرچه‌ای، شیخ عبدالکریم گزی، شیخ محمدحسن نجف‌آبادی و شیخ اسماعیل معزی را نام برد.

اتاق حاج ملاّ حسین‌علی صدیقین

در ضلع جنوبی بقعه، اتاقی با پلان مستطیلی شکل وجود دارد که بالاترین موقعیت مکانی را در این اتاق به خود اختصاص داده است. اتاق بدون هیچ‌گونه

تزیینات هنری دارای چند کتیبه از جمله آیة‌الکرسی، زیارت عاشورا، زیارت وارث، زیارت اهل قبور می‌باشد که بر دیوارهای آن نقش بسته است. تعداد سیزده قبر در این اتاق قرار دارد که برخی مشاهیر آن عبارتند از:

سیّد محمود موسوی درب‌امامی، شیخ محمدباقر صدیقین، شیخ ملاّ حسین‌علی صدیقین، شیخ محمدباقر فقیه‌ایمانی، شیخ هبة اللّه هرندی و حسین منتصر.

آرامگاه آیة الله صدیقین و بزرگان مدفون در جوارش

اتاق صدیق‌الاطباء

در کنار اتاق مرحوم صدیقین، حجره‌ی دکتر سیّد محمدصادق صدیق‌الاطباء قرار گرفته است، تعداد پنج سنگ قبر در آن قرار دارد که همگی متعلّق به خاندان صدیق‌الاطباء(صدیق لقمانی) بوده و در بیرون از اتاق نیز چندین نفر از این خاندان(در صحن تکیه) مدفونند.

اتاق خاندان بنکدار

در ضلع غربی تکیه، اتاق بزرگی وجود دارد که اُرُسی آن نظر بیننده را به خودجلب می‌کند و دارای دو هشتی ورودی است که گنبد مرکزی آن در آستانه ورودی اتاق قرار دارد، فضای داخلی اتاق عبارت است از یک اتاق بزرگ با گنبد مرکزی و اندرونی کنار آن که شش قبر از خاندان بنکدار در خود جای داده است.

دیگر اتاق‌های شرق تکیه

در منتهی‌الیه قسمت شرقی تکیه سه اتاق وجود دارد که اتاق اوّل مدفن دکتر اکبر صدوقیان، اتاق دوم متعلّق به خاندان گرک‌یراقی و اتاق سوم مربوط به مدفن خاندان صفابخش است، از دیگر مدفونین در این تکیه می‌توان از اشخاصی مانند دکتر ابوالقاسم پاینده آزاد، دکتر سیّد حسین ناظم، سیّد هدایت‌اللّه فلسفی، سیّد کمال جلوه‌گران(واعظ)، ملاّ محمود شیخی نصرآبادی، حسن مجاهد تبریزی، حاجیه اقدس فوده‌ای، ناصر فوده‌ای و نیز حاج میر سیّد علی طالقانی نام برد. همچنین برخی از اموات خاندان‌های اصفهانی نیز در این تکیه مدفونند از جمله فامیل‌های: شهشهانی، سعادت‌نوری، پورصفا، رحیم‌زاده، گرک‌یراقی، فوده‌ای، صدرعاملی، چپریان، برخوردار، آذربایجانی، ریسمانچیان، علاقه‌بند، دادگرجزی، نظام، سمسار،

جاودان، موسوی دُرچه‌ای، لقمانی، مرندی ، دهدشتی، جلوه‌گران، نطنزی، حشمتی‌پور و.... مدفونین در قسمت اصلی تکیه کازرونی بیش از چهارصد نفر می‌باشند.

حوض‌خانه‌ی تکیه

در سمت شمال دالان اصلی ورودی تکیه، اتاقی وجود دارد که به حوض‌خانه‌ی تکیه کازرونی معروف است و در میان تکایای موجود در تخت فولاد منحصر به فرد است، به جهت این که در آن زمان مکان تکیه در خارج از اصفهان وجود داشت، مؤسس آن تمامی امکانات مورد نیاز برای فرد زائر را در نظر گرفته بود،(زیرا افرادی که از اصفهان برای زیارت اهل قبور به تخت فولاد می‌آمدند و یا مسافرینی که از سمت شیراز به اصفهان می‌آمدند، به مکانی برای استراحت نیاز داشتند) از جمله‌ی این امکانات حوض‌خانه‌ای بود که به عنوان مکانی جهت استراحت خانواده‌ها پیش‌بینی گردیده بود.

همچنین در معماری تکیه‌ی کازرونی ملاحظه می‌شود که هردو جنبه‌ی گورستان و محل سکونت، در دو کارکرد متفاوت در نظر گرفته شده است. یعنی قبرستان که جایگاهی برای دفن مردگان می‌باشد، در کنار آن مکانی برای سکونت زائران هم پیش‌بینی شده است.⁽¹⁾اوّلین عنصر چشمگیر، ایوان‌های داخلی این اتاق است که به عنوان مکانی برای نشستن و استراحت فرد زائر تعبیه گردیده است که در سه طرف اتاق قرار دارند عرض هرکدام از این ایوان‌ها 1/15 سانتی‌متر و طول آن 2/97 سانتی‌متر است.

عنصر معماری دیگر این بنا سقف گنبدی و بادگیر روی آن است. هدف از ایجاد

تصویر

حوض خانه تکیه کازرونی

گنبدی سرباز و بادگیر بر روی آن به سه منظور بوده است: اوّل آن که کار تهویه‌ی هوای داخل اتاق را انجام دهد و مکانی خنک برای استراحت فرد زائر را فراهم کند و دیگر آن که وظیفه‌ی تأمین روشنایی داخل بنا را به عهده دارد و سوم آن که به جهت نبودن پنجره و منفذی در این اتاق به علت آن که زائر با آرامش خاطر به استراحت در این مکان بپردازد مکان سرباز بالای سقف منفذ و تأمین نور داخل اتاق را برعهده دارد. مساحت این اتاق 75 متر مربع است.

حوائج‌خانه یا آبدار خانه تکیه

در پشت این اتاق توسط یک راهرو مکانی معروف به «حوائج‌خانه»⁽¹⁾وجود دارد، که در اصطلاح امروزی بدان آبدارخانه می‌گویند. این قسمت مکانی برای

تصویر

محدوده داخلی حوائج خانه در تکیه کازرونی

پنجره مشبک حوائج خانه تکیه کازرونی

نگهداری اسباب سفره‌خانه و تهیه‌ی چای و نوشیدنی‌های دیگر بوده است که از آنجا به داخل حوض‌خانه می‌بردند تا مورد استفاده قرار گیرد. به این ترتیب می‌توان گفت این مکان کار آبدارخانه و یا آشپزخانه‌ی امروزی را انجام می‌داد.

چاه آب حوائج خانه در تکیه کازرونی

مسجد تکیه

در ضلع جنوب غربی تکیه کازرونی سردری بلند و رفیع با کاشی‌کاری زیبای هفت‌رنگ وجود دارد که با طرح و نقش گل و بوته و خطوط اسلیمی نظر بیننده را به خود جلب می‌کند. دو سر ستون مارپیچی‌شکل فیروزه‌ای رنگ و کتیبه‌ی قرآنی این سردر نیز بر زیبایی این قسمت از تکیه افزوده است. عرض این کتیبه‌ی ارزشمند 91 سانتی‌متر و طول آن

سر در مسجد تکیه کازرونی

6 متر می‌باشد، آیات بر زمینه کاشی لاجوردی‌رنگ به خط ثلث و به رنگ سفید نگاشته شده است، این سردر از حیث تاریخی قدمت چندانی ندارد و مربوط به سال‌های اوّل پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران است(کتیبه تاریخ ندارد).

در انتهای ورودی این قسمت، مسجد تکیه‌ی کازرونی واقع شده که توسط مرحوم حاج محمدحسین کازرونی بنا گردیده است. مساحت این مسجد که در جنوب غرب تکیه قرار دارد 676 متر مربع، مشتمل بر شبستان بزرگی است که سقف چهارطاقی مانند آن بر روی ستون سنگی 2/55 متری بنا گردیده است، طول مسجد مذکور 19 متر و عرض آن 15/20 متر است. برای تأمین روشنایی و تهویه‌ی هوا در رأس هرکدام از طاق‌ها روزنه‌ای به بیرون نصب شده که کار ورود و خروج هوا و تأمین روشنایی داخل محدوده را انجام می‌دهد. در طرف شرقی و غربی مسجد هرکدام 5 غرفه وجود دارد، و دو غرفه آخر سمت چپ مسجد قدیمی را با سه پله به طرف بالا(1/35 متر) به مسجدی که اوایل دوره انقلاب اسلامی احداث شده وصل می‌کند. یعنی مسجد قدیمی که در جنوب غربی قرار دارد به مسجد جدید که در جنوب واقع شده امتداد یافته است. بنای مسجد جدید سال‌ها به دو قسمت تقسیم شده بود امّا مدتهاست به یکدیگر متّصل شده است. عرض این مسجد 11/05 متر و

محدوده داخلی مسجد تکیه کازرونی

طول آن 28/35 متر است.⁽¹⁾

ملحقات و بناهای اطراف تکیه

در نمای بیرونی تکیه‌ی کازرونی ابتدا با ایوان‌های تابستانی بر دیواره‌ی تکیه مواجه هستیم، با توجّه به رفت و آمد زائران این مکان مأوایی خنک و سایه‌دار برای آنان بوده است.

در قسمت شمالی خارج از تکیه‌ی کازرونی(پشت تکیه) بقعه‌ای ساده بر روی ستون‌هایی سنگی بر مزار حاج محمدجعفر کازرونی(متوفی 1309ه.ق.) توسط پسرش حاج محمدحسین بنا شده است که تزیینات هنری قابل توجّهی در آن به چشم نمی‌خورد. حاج محمدجعفر کازرونی از کسبه‌ی متدیّن کازرون بوده و در اصفهان با حاج عبدالغفار کازرونی خویشی نزدیک داشته و در سال 1309ه.ق. به رحمت ایزدی پیوسته است.

قبرستان جنوبی

در ضلع جنوبی تکیه(جلوی مسجد تکیه کازرونی) قبرستان عمومی دیگری وجود دارد که متعلّق و ملحق به تکیه‌ی کازرونی است و مجموعاً مساحت گورستان جنوبی تکیه کازرونی متر مربع است، در این قسمت، قبوری از افراد متنفّذ نیز وجود دارد، از جمله در وسط همین قبرستان بر روی سکویی با پلان هشت‌ضلعی به طول 6/45 و عرض 6/50 متر و ارتفاع 70 سانتی‌متر از زمین چهار قبر وجود دارد که از جمله‌ی این قبور، قبر آقامیرزا محمدحسن روضاتی و دیگری قبر سیّد یوسف طوسی(خراسانی) از مشاهیر مدفون در این تکیه می‌باشند، همچنین بر روی این

سکو قبر جوان ناکام مجتبی کازرونی فرزند حاج محمدجعفر کازرونی که در سال 1347 شمسی از دنیا رفته قرار دارد.

نمایی از قبرستان جنوبی تکیه کازرونی

قابل توجّه این که از فامیل کازرونی چند نفر در بقعه‌ی اصلی تکیه مدفونند که از جمله باید حاج میرزا محمدمهدی پسر بزرگ حاج محمدحسین که به سال 1319 شمسی فوت نموده و بانو محمودیه یکی از دختران حاج محمدحسین که به سال 1355 شمسی از دنیا رفته یاد نمود. ضمن آن که حاج میرزا محمدجعفر از دیگر پسران وی، متوفی 1358 شمسی هم در صحن تکیه به خاک سپرده شده، تعدادی دیگر از خاندان کازرونی و فامیل‌های وابسته‌ی آنها نیز در همین تکیه مدفونند.

در صحن تکیه‌ی جنوبی نیز قبور برخی از خاندان‌ها از جمله خاندان امامی،

بدیع‌زاده، موسوی، روحی و ادب واقع شده است. تعداد مدفونین در تکیه جنوبی نزدیک به سیصد نفر است.

مدفونین در خارج از تکیه

در قسمت جنوب شرقی پل خواجو در پای دیوار باغ و کنار جاده‌ی قدیم سکویی بود که بر روی آن چند قبر قرار داشت و در موقعی که شهرداری وقت قصد تعریض جاده و ایجاد خیابان نمود، این سکو را خراب کرده و قبور آن را از بین برده است. از جمله قبوری که روی این سکو قرار داشته قبر حکیم متأله ملاّ محمدصادق اردستانی بوده که استخوان‌های او را به تخت فولاد برده و بر روی سکویی که در بیرون تکیه

مدفن حکیم ملا صادق اردستانی و درویش میرزا محمد گل کار(ناصر علی شاه)

کازرونی(قسمت شمالی تکیه) واقع شده دفن نموده‌اند،⁽¹⁾از دیگر مشاهیر

مدفون بر روی این سکو درویش ناصرعلی گل‌کار است. و دیگر مدفون خارج از تکیه میرزا عبدالجواد خطیب است که در نزدیکی آب‌انبار به خاک سپرده شده است.

سنگ مزار ملاّ عبدالجواد خطیب

ویژگی قبور

جنس و نوع سنگ قبور در این تکیه بیشتر از جنس آهکی به رنگ خاکستری بوده، امّا با توجّه به شهرت، مکنت و اهمیت شخصیّت متوفی نوع سنگ مزار نیز متفاوت بوده است، که از جمله برخی جنس مرمری با رنگ‌هایی مانند زرد یشمی و سفید است. در بعضی موارد هم قبور با پوشش کاشی لعاب‌دار با متن‌نوشته یا بدون سنگ‌نوشته در رنگ‌هایی مانند آبی لاجوردی، سفید، مشکی و فیروزه‌ای است.

علایم و نقوش نیز بر قبور قرار داد، به ویژه این که سنگ‌های مقابر کهن‌تر با

برجستگی که بر بالا یا پایین آن قرار دارد مشخصه‌ی مؤنث بودن صاحب قبر است و بالای سر قبور مردان متوفی معمولاً یک برجستگی وجود دارد. همچنین نقوش سنگ قبوری که قدمت بیشتری دارند علاوه بر ثبت اطلاعاتی که در مورد فرد متوفی و حرفه و اشعار و ماده‌تاریخ‌هایی که برای وی سروده شده است، بر اساس تناسب رابطه‌ی بین جنس، سن، حرفه و عقاید و شهرت او به طور متفاوت حجاری شده است. در گذشته‌های دورتر به ویژه تا اواخر عصر قاجار در بسیاری از تکایای تخت فولاد خطوط به صورت برجسته‌تر و با خطوط ثلث، نستعلیق و نسخ حکاکی شده امّا در تکایایی که بعداً احداث گردیده بیشتر با خط نستعلیق و با ظرافت و زیبایی با توجه به مهارتی که حجّار از خود به نمایش می‌گذاشته حکاکی شده است.

آب‌انبار تکیه

در ضلع شمال غربی تکیه‌ی کازرونی آب‌انباری وجود دارد که در سال 1340ه.ق. ایجاد شده است و از بناهای مرحوم حاج محمدحسین کازرونی به شمار می‌رود و در میان آثار و ابنیه‌ی موجود در قبرستان تخت فولاد قابل توجّه است و این آب‌انبار با مساحتی معادل 211 متر مربع با پلان مربعی شکل شامل چهار مناره و یازده درگاه که با ورودی آب‌انبار دوازده دهانه می‌شود، ارتفاع سردرِ این آب‌انبار 3/80 متر و سردرِ دو جرز به عرض 3/60 متر است.

دهانه‌ی ورودی آب‌انبار 1/5 متر است که با بیست پله به محل برداشتن آب منتهی می‌شود، بالای سردر ورودی آب‌انبار صابونک‌هایی به رنگ فیروزه‌ای قرار دارد، که به خط مرحوم عبدالجواد خطیب کتیبه‌ای بر کاشی قاجاری بر مدخل آب‌انبار نگاشته شده و با بسم‌اللّه الرحمن الرحیم آغاز و در ادامه اشعاری از او که متضمن سلام بر امام حسین علیه‌السلام و لعنت بر یزید است به خط نستعلیق کتابت شده است، متأسفانه

امروزه کاشی مربوط به سال کتابت فرو ریخته است و بر جای خود نیست. اشعار و ماده‌تاریخ سروده‌ی خطیب عبارتست از:

کرد حسین این اساس بهر حسین شهیدآب چو نوشی بکن لعنت حق بر یزید

نوش نما زین فرات لعنت پیوسته کن‌بر پسر سعد و شمر ابن زیاد پلید

نعمت و عرش خدای دم به دم افزون کنادعزّت و اقبال باد روز به روزش مزید

زآب برون شد یکی گفت مورخ خطیب‌آب چو نوشی بکن لعنت حق بر یزید

سنگ‌های ازاره‌ی با نقوش تزئین شده نیز در پای دیوارها از جمله ورودی

آب‌انبار قرار دارد. برای رسیدن به پشت‌بام آب‌انبار از سطح زمین یازده پله تعبیه شده

است. آب این آب‌انبار شعبه‌ای از نهر جوی سفید بود که آب مصرفی تخت فولاد را

تأمین می‌کرد. بنابراین آب‌انبار علاوه بر این که سایبانی برای مسافرینی بوده که از

مسیر می‌گذشتند و می‌توانستند از گرمای آفتاب در این مکان تا اندازه‌ای بیاسایند، این

آب‌انبار دارای منافذی است که تهویه هوا به داخل آب‌انبار را انجام می‌دهند و از راکد

ماندن و گندیده شدن آب جلوگیری می‌کنند و نیز موجب روشنایی داخل آب‌انبار

می‌شوند.

سال‌ها پیش در پیِ لوله‌کشی آب در شهر، آب‌انبار کارکرد خود را از دست داد و به

مرور زمان سطح عظیمی از خاک تا زیر طاق ایوان را پُر نمود و هشت ایوان آب‌انبار

هم زیر خاک رفت. در سال‌های اخیر مجموعه‌ی فرهنگی - مذهبی تخت فولاد به

منظور احیاء و معرفی این بنای ارزشمند تاریخی اقدام به خاک‌برداری و مرمّت آن

نمود و موجبات معرفی و احیاء این آب‌انبار را فراهم آورد.

ورودی آب انبار کازرونی

مناره‌های آب‌انبار

از چهار مناره‌ی بلند و کشیده این بنا که دو مناره آن بر اثر گذشت زمان تخریب گردیده بود که توسط مجموعه‌ی فرهنگی - مذهبی تخت فولاد به سال 1383 شمسی به همان شکل و اسلوب دو مناره دیگر بازسازی شد و به لحاظ معماری و هنری نیز دارای ارزش تاریخی می‌باشد. ضمن این که قطر دو مناره جدید بیش‌تر از دو مناره اصلی است. از نظر معماری قسمت بالایی مناره از چهار جهت منافذی ایجاد گردیده است که وظیفه انتقال هوای خنک به داخل آب‌انبار را برعهده دارد تا بدین وسیله باعث خنکی آب موجود در آب‌انبار و مانع از فساد گندیده شدن آب گردد. به این ترتیب معماری آن توانسته است به بهترین نحوی هنر خویش را در این زمینه به منصه‌ی ظهور برساند، از جهت هنری نیز کاشی‌کاری فیروزه‌ای‌رنگ برجسته این

مناره‌ها جلوه و نمای خاصی به این بنا بخشیده است.

آب انبار تکیه کازرونی

گورستان روبروی تکیه

در طرفین آب‌انبار تکیه‌ی کازرونی مقابری وجود دارد که با توجّه به واقع شدن آب‌انبار در طرف راست و چپ آن به شکلی، جزئی از تکیه‌ی کازرونی به حساب آمده است.

در حدود 25 متری دست راست در عرض آب‌انبار سکویی با عرض 3/18 متر و طول 2/5 متر که ارتفاع 50 سانتی‌متر از سطح زمین است و بر روی آن سه قبر قرار دارد یکی مقبره درویش میرزا محمد گل‌کار(ناصرعلی‌شاه اصفهانی) و دیگری ملّا محمّدصادق اردستانی که از مشاهیر مربوط به تکیه محسوب می‌شوند. و همچنین در حدود 15 متری عرض آب‌انبار از سمت چپ هم قبر ملّا عبدالجواد خطیب واقع شده است.

وضعیت فعلی تکیه‌ی کازرونی

از جمله تکایایی که از سوی مجموعه فرهنگی - مذهبی تخت فولاد مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته تکیه‌ی کازرونی است، اقداماتی چون سنگ‌فرش نمودن داخل تکیه، بازسازی و مرمت حوض‌خانه و حوائج‌خانه تکیه برای استفاده زائرانی که وارد تکیه می‌شوند، تسطیح و بازسازی و سنگ‌فرش کردن محورهای ارتباطی اطراف تکیه که در رونق بخشیدن به رفت و آمد به این تکیه و تکایای اطراف نقش مؤثری داشته، از جمله مهم‌ترین اقدامات مجموعه‌ی تخت فولاد است.

همچنین وجود مسجد تکیه‌ی کازرونی هم از جمله عواملی است که سبب رونق و فعالیت اجتماعی در این تکیه شده و چهره‌ای زنده و فعّال به آن و برگزاری مناسبت‌های مذهبی بخشیده است.

فصل دوّم : پیشینه‌ی برگزاری دعای کمیل در تخت فولاد و تکیه کازرونی

اشاره

تأثیر ادعیه در ارتقاء روحی

یکی از عوامل مهم و مؤثر در تقویت روح معنوی مسلمین و بویژه شیعیان، وجود ادعیه و اذکار روح‌بخش و متعالی در بین آنان است، در کنار قرائت قرآن و استفاده از مواهب این کتاب آسمانی، وجود عترت پیامبر مکرم اسلام صلّی‌اللّه علیه و آله و مطالبی که از آنان به ما رسیده احیاگر قلوب مؤمنین در چهارده قرن گذشته بوده است.

یکی از این ادعیه، دعای پربرکت و روح‌بخش کمیل است، کمیل از یاران و اصحاب مخلص امام الموحدین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام است که در هر فرصتی از وجود آن حضرت برای یافتن گوهرهای معنوی از کلام آن امام همام سود جسته و منقول است که حضرت دعای معروف به کمیل را برای او بیان کرده‌اند.

قدمت برگزاری دعا در تخت فولاد

قبرستان تخت فولاد اصفهان علاوه بر قدمت دیرینی که دارد، بنا به برخی نقل‌قول‌ها از دوران صفویه به بعد شاهد برگزاری برخی ادعیه در ایام خاص خود به ویژه دعای کمیل بوده است. به نوشته‌ی مرحوم مصلح‌الدین مهدوی برگزاری مراسم دعای کمیل در بین مردم اصفهان به خصوص از زمان علاّ‌مه مجلسی مرسوم گردید که در شب‌های جمعه در عموم مساجد پس از نماز مغرب و عشاء و یا هنگام سحر این

دعای شریف با جمع مؤمنین خوانده می‌شد.⁽¹⁾

یکی از شخصیت‌های معنوی و روحانی که حدود نیم قرن در تکیه‌ی کازرونی شب‌های جمعه دعای کمیل را می‌خوانند حضرت حجت‌الاسلام والمسلمین حاج سیّد عبدالحسین روضاتی(متولد 1305 شمسی) فرزند آیت‌اللّه آقا سیّد حبیب‌اللّه روضاتی. ایشان در خصوص کیفیت تاریخچه‌ی برگزاری این مراسم می‌گوید: پدرم آقا حاج سیّد حبیب‌اللّه روضاتی(متوفی 1379ه.ق.) سالها در تخت فولاد به ویژه تکیه‌ی کازرونی دعای کمیل را قرائت می‌فرمود و قبل از این که در تکیه‌ی تکیه کازرونی دعا را بخواند در تکیه‌ی حاج آقا مجلس [تکیه سیّد ابوجعفر خادم‌الشریعه] که الان قسمتی از آن خراب و جزو خیابان شده، در جوار تکیه‌ای که الان قبر حاجیه خانم مجتهده امین قرار دارد قرائت دعای کمیل می‌نمود اما پیش از مرحوم آقا سیّد حبیب‌اللّه شخصیت‌های دیگری نیز در تخت فولاد و تکایای آن شب‌های جمعه این دعا را خوانده و اهل دل نیز با تجمع خود در این تکایا به راز و نیاز و شب‌زنده‌داری مشغول بودند.⁽²⁾

دعای کمیل ملاّ محمدباقر فشارکی و شیخ مرتضی ریزی

از دیگر شخصیت‌هایی که در تخت فولاد دعای کمیل می‌خواندند باید از مرحوم ملاّ محمدباقر فشارکی(متوفی 1314ه.ق.) و مرحوم آیت‌اللّه حاج شیخ مرتضی ریزی(متوفی 1329ه.ق.) که از علمای بزرگ اصفهان و شاگردان شیخ مرتضی انصاری بودند یاد کرد. شیخ مرتضی در جایی که امروزه تکیه آقای ریزی واقع شده

این دعا را می‌خواندند و حتّی معروف است حاج شیخ محمدتقی نجفی، آقا نجفی معروف در این دعا شرکت می‌کرد و از منبر و دعای شیخ مرتضی ریزی بهره‌مند می‌گردید.⁽¹⁾از دیگر کسانی که سالی چند مرتبه کمیل را در تخت فولاد می‌خواند مرحوم آیت‌اللّه سیّد محمدهاشم چهارسوقی(متوفی 1318ه.ق.) برادر عالم جلیل‌القدر صاحب‌روضات بود. ایشان در بعضی مناسبت‌ها و به ویژه تابستانها دعا را در تخت فولاد می‌خواندند.⁽²⁾

دعای کمیل در مسجد رکن‌الملک

از جمله اشخاص دیگری که دعای کمیل ایشان در تخت فولاد معروف بود مرحوم آیت‌اللّه حاج شیخ رضا کلباسی(متوفی 1383ه.ق) صاحب کتاب انیس‌اللیل است که دعای کمیل ایشان در مسجد رکن‌الملک برقرار می‌شد و بعد از ایشان نیز فرزندان وی مرحوم حاج شیخ اسماعیل کلباسی(متوفی 1397ه.ق.)، برخی مواقع حاج آقا صدرالدین کلباسی(متوفی 1411ه.ق.) و گاهی هم حاج آقا فخرالدین کلباسی(متوفی 1407ه.ق.) در این مسجد(رکن‌الملک) شب‌های جمعه دعای کمیل را برگزار می‌کرده‌اند که الان هم این مراسم و دعا برقرار می‌شود.⁽³⁾

سابقه‌ی برگزاری دعا در سایر تکایا

از دیگر شخصیت‌هایی که در تخت فولاد دعای کمیل را برپا می‌داشت، آیة‌اللّه آقا میر سیّد علی بن سیّد محمدحسین فاتحی برزانی(متوفی 1369ه.ق.) بود که او هم عالمی فاضل و متقی و از ائمه‌ی جماعت یکی از مساجد برزان بود، ایشان شب‌های جمعه در تکیه‌ی بابارکن‌الدین مراسم قرائت کمیل و احیاء برپا می‌داشت که الحق مجلس مرغوب و باصفایی بود.⁽¹⁾در تکیه‌ی میرزا رفیعا آیت‌اللّه حاج شیخ جمال‌الدین نجفی(متوفی 1354ه.ق.) و در مسجد مصلی نیز آیة‌اللّه آخوند ملاّ محمدحسین فشارکی(متوفی 1353ه.ق.) دعای شریف کمیل را قرائت می‌کرده‌اند.⁽²⁾

در تکیه‌ی خوانساری نیز قبلاً شبستانی بود که مرحوم حاج شیخ اسداللّه(فهامی) شب‌های جمعه مراسم احیاء و دعای کمیل برقرار می‌کرد و سپس توسط فرزند ایشان مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمدتقی فهامی ادامه یافت و الان هم توسط پسر حاج شیخ محمدتقی، حجة‌الاسلام شیخ مهدی فهامی استمرار دارد.

اما ماجرای انتقال مراسم دعای کمیل آیت‌اللّه حاج سیّد حبیب‌اللّه روضاتی چهارسوقی به تکیه کازرونی از این قرار است که گویا قبل از ایشان(حاج سیّد حبیب‌اللّه) مدتی هم مرحوم آیت‌اللّه حاج ملاّ حسین‌علی صدیقین دعای کمیل می‌خوانده است. چنانکه نقل شد حاج آقا سیّد حبیب‌اللّه روضاتی ابتدا در تکیه‌ی حاج آقا مجلس دعای کمیل را قرائت می‌نمود و عادت بر این بود که مشتاقان قرائت این دعا در تخت فولاد با توجه به خارج از محدوده بودن تخت فولاد از اصفهان، امور خود را منظم

می‌کردند تا بعدازظهر به انحاء مختلف به ویژه با چهارپایان خود را به تخت فولاد برسانند و قبل از این که وسایل نقلیه مثل ماشین بیاید گاهی با درشکه هم می‌آمدند.

قبلاً تکیه‌ی حاج آقا مجلس شبستانی داشت که آقا سیّد حبیب‌اللّه در آن مکان دعا را می‌خواند.⁽¹⁾مدتی نیز در همین تکیه مرحوم حاج آقا شمس‌الدین خادمی(متوفی 1399ه.ق.) دعای کمیل می‌خوانده است.⁽²⁾

آداب قبل از دعای کمیل

رسم بر این بوده که مردم به تخت فولاد می‌رسیدند و بر سر قبور اموات رفتند و بعد از استماع سخنرانی آقا پس از نماز مغرب و عشاء، شام مختصری می‌خوردند، مدتی می‌خوابیدند و یکی دو ساعت قبل از اذان صبح بیدار می‌شدند و با گرفتن وضو به نماز شب و مناجات می‌پرداختند. پس از آن آقا منبر می‌رفتند و سپس به دعای کمیل مشغول می‌شدند، ضمن دعای کمیل به «لا یستوون» که می‌رسیدند در اینجا به حضرت ولی عصر(عج) توسل پیدا می‌کردند و بعد بقیه دعا قرائت می‌شد و در پایان مراسم از منبر پایین می‌آمدند و نماز صبح را اقامه می‌کردند و پس از آن به طرف اصفهان برمی‌گشتند.⁽³⁾

سخت‌گیری‌های حکومت رضاخان نسبت به برقراری دعا

با توجه به جریاناتی که در دوران حکومت رضاخان پیش آمد و سخت‌گیری‌هایی که نسبت به علما و مراسم مذهبی صورت گرفت کم‌کم مزاحم این گونه مجالس هم

شدند، یک شب برخی پاسبان‌ها به تخت فولاد آمده بودند تا آقا(سیّد حبیب‌اللّه) را دستگیر و به کلانتری ببرند.

در آن زمان مردمی که برای اقامه‌ی نماز و دعای کمیل شب‌های جمعه به تخت فولاد می‌آمدند از تمام نواحی شهر بودند از جمله طوقچی، حسین‌آباد، ماربین، چهارسو، میدان کهنه، دردشت و سایر محلات. عده‌ای از اهالی حسین‌آباد که برای دعا به تکیه‌ی حاج آقا مجلس آمده بودند با مشاهده‌ی پاسبان‌ها و مأموران رضاخان برای دستگیری آقا، از قصد آنان باخبر می‌شوند و قبل از رسیدن آقا به تکیه، ایشان را از آمدن به تکیه‌ی حاج آقا مجلس

منصرف و به حسین‌آباد می‌برند تا در مسجد بزرگ آنجا دعا بخوانند و این مسئله مدتها استمرار می‌یابد.⁽¹⁾

پس از سقوط رضاشاه، برگزاری جلسات آزادی خود را به دست می‌آورد و از آن زمان کازرونی‌ها آقا را دعوت کردند تا شب‌های جمعه در تکیه‌ی کازرونی به قرائت دعای کمیل بپردازند. و با توجه به فعّالیت‌های مرحوم حاج ملاّ حسین‌علی صدیقین از جمله این که وکیل آیت‌اللّه العظمی آقا سیّد ابوالحسن مدیسه‌ای اصفهانی بود و ممکن بود با توجّه به کثرت گرفتاری‌ها نتوانند به قرائت دعای کمیل در آنجا بپردازند مرحوم آقا سیّد حبیب‌اللّه از آن زمان(حدود 1320 شمسی) تا زمان حیاتشان به قرائت این دعای پرفیض و احیای شب‌های جمعه در این تکیه می‌پرداخت.⁽²⁾

برقراری دعای کمیل در تکیه‌ی کازرونی

آقا مقیّد به برگزاری دعا بودند و همان برنامه‌ی تکیه‌ی حاج آقا مجلس را در

تکیه‌ی کازرونی پیاده می‌کردند. شبستان(تکیه کازرونی) نزدیک به یک قرن است که توسط حاج محمدحسین کازرونی بنیان گذاشته شده است. در این مکان دعای پربرکت به طور مداوم در شب‌های جمعه برگزار می‌شده و برکاتی نیز از این توسلات و دعاها حاصل می‌شد. مرحوم آقا(حاج سید حبیب‌اللّه روضاتی) نقل می‌کردند در آن ایام سخت رضاخان، استاندار وقت اصفهان فرستاد دنبال من و گفت: البته می‌دانید که خیلی خاطر شما را خواستیم و قرار شد یک دفتر اسناد رسمی به شما بدهیم و دست از منبر و مجلس و محراب بردارید. آقا، گفته بودند ولی من از قوانین دولتی اطلاع ندارم، حتّی کاغذی را گذاشته بودند جلوی ایشان تا تقاضای(جهت دفتر اسناد رسمی) را بنویسند و امضا کنند.

آقا می‌گفتند، شب جمعه شد رفتم تکیه‌ی حاج آقا مجلس، در آن شب و سحر متوسل شدم به حضرت حجة بن الحسن امام زمان علیه‌السلام و مشکل خود را زمزمه و درد و دل کردم و به آقا گفتم: اگر نوکر می‌خواهید مواجبم را بدهید و اگر نمی‌خواهید مواجبم را از راه حلال بدهید، در آن حال جمال مبارک حضرت را در مقابل خود دیدم و آقا فرمودند، نوکر می‌خواهم و مواجبت را هم می‌دهم. و تا آخر عمر هم امورشان رتق و فتق می‌شد.⁽¹⁾

زمان و شیوه برگزاری دعای کمیل و سایر ادعیه

من(آقا سیّد عبدالحسین روضاتی) از زمان فوت پدرم تا الان بحمداللّه این جلسات دعای کمیل شب‌های جمعه در تکیه کازرونی را ادامه داده‌ام.⁽²⁾

در گذشته ابتدای شب به آنجا می‌رفتم پس از مختصری استراحت دعا را شروع

می‌کردم، ولی اکنون در منزل استراحت می‌کنم و پس از آن به تکیه می‌روم، یک ساعت و بیست دقیقه مانده به اذان صبح می‌روم منبر و بعد دعای کمیل را شروع می‌کنم. و دعا را آن گونه می‌خوانم که اوّل اذان تمام شود و بعد توسّلی پیدا می‌کنم به امام زمان علیه‌السلام و همان جملاتی را که پدرم هم می‌خواندند: یا فارس الحجاز ادرکنی، یا ابا صالح المهدی ادرکنی، یا اباالقاسم ادرکنی...... انظر الی المحتضر. و نیز برخی دعاهای دیگر را نیز می‌خواندم از جمله: الهی عظم‌البلاء و برح‌الخفاء و.... و سپس توسّل مختصری به حضرت سیّدالشهداء علیه‌السلام که آقا(سیّد حبیب‌اللّه) هم می‌خواندند، سندش را هم دیده‌ام و در زادالمعاد مرحوم علاّ‌مه ملاّ محمدباقر مجلسی هم وجود دارد.⁽¹⁾زیرا که دستور امام زمان علیه‌السلام است که فرمود:

شیعیان را ببرید کربلا و پدرم هم این زیارت را می‌خواندند: السلام علیک جدک و ابیک، السلام علیک علی امک و اخیک و.... اما وقت به وقت جمعیتی که برای دعا می‌آیند فرق می‌کند. آقا(سیّد حبیب‌اللّه) شبهای عرفه و روز عرفه هم می‌آمدند و شب نیمه شعبان هم که دعای کمیل وارد است قرائت می‌کردند. شب عرفه از سر شب من هم مثل مرحوم پدرم می‌روم و روز عرفه پس از اقامه‌ی نماز ظهر و عصر، دعای حضرت سیّدالشهداء علیه‌السلام را می‌خوانم، امسال [1426ه.ق. 1384ش.] وقتی در آن روز منبر ما تمام شد غروب بود که پس از آن نماز مغرب و عشاء را خواندیم، در روز عرفه جمعیت زیادی در تکیه کازرونی حضور داشتند همین طور نیمه شعبان که سحر آن جمعیت زیاد بود. شب‌های جمعه نیز تقریباً شبستان پر می‌شود و الحاقات

بعدی مسجد هم امکانات خوبی دارد.⁽²⁾

اضافات به مسجد تکیه‌ی کازرونی

زمان بنای این سالن سالهای اوّل بعد از پیروزی انقلاب اسلامی یعنی 1357

شمسی به بعد بود که از شهرداری پروانه ساخت گرفتم و سالن اوّلی ساخته شد، یک

فرد خیّر به نام حاج اکبرآقا نوربخش به من رسیده و گفت: آیا می‌توانم آثاری در اینجا

از خود باقی بگذارم؟ گفتم: بله، اوّل اینجا اتاق مخروبه‌ای بود، کسی هم دفن نبود،

یک ایوان هم جلوی آن بود، ایشان هزینه‌ی آن را قبول کرد، از کازرونی‌ها اجازه

گرفتم، توسط مرحوم حاج ابوالقاسم کوپایی پیغام دادم و گفتم فرد خیّری پیدا شده

است و می‌خواهد بنایی را به پا کند، کازرونی‌ها به حاج ابوالقاسم گفته بودند ما اختیار

تکیه را به آقای روضاتی می‌دهیم، فاز دوم نیز به تشویق بعضی دوستان احداث شد و

آن قسمت را هم صیغه مسجد نخوانده‌ایم، وضوخانه و آب گرم نیز فراهم شد.⁽¹⁾

در این حدود پنجاه سال معمولاً من(آقا سیّد عبدالحسین روضاتی) دعای کمیل را

خوانده‌ام مگر این که مسافرتی باشد، افراد از طبقات و اقشار مختلف هم از اهل علم و

سایر گروه‌ها از جمله کسبه می‌آیند.

در ایّام سوگواری و عزاداری حضرت سیّدالشهداء نیز افرادی در برخی اتاق‌ها

عزاداری می‌کنند. از آنجا که بزرگانی از علما و زهاد شیعه در این تکیه مدفونند مقابر

آنها زیارت‌کنندگان بسیاری دارد.⁽²⁾

کرامتی از دعای کمیل در تکیه‌ی کازرونی

فاضل ارجمند جناب آقای سیّد تقی دُرچه‌ای به نقل از کتاب «کرامات الحسینیه»

کرامتی را از برگزاری این مراسم(دعای کمیل) آورده است که در اینجا نقل آن

مناسبت دارد. آقای امیر محمدی از ارادتمندان حضرت امام حسین علیه‌السلام گوید:

یکی از شبهای جمعه مقارن ساعت یک بعد از نیمه شب به تخت فولاد، مزار مؤمنین

و علماء بزرگ اصفهان رفتم تا در دعای کمیل تکیه‌ی کازرونی، جوار بقعه و مزار

علامه فقیه سیّد محمدباقر دُرچه‌ای شرکت کنم. چون زیاد از شب نگذشته بود و

هنوز تا برپایی دعای کمیل وقت زیاد بود، مردم همه در خواب بودند و آرامش و

سکوت شبانگاهی همه‌جا از جمله تکیه‌ی کازرونی را فرا گرفته بود. با مقداری فاصله

ماشین را خاموش کردم که صدای موتور مزاحم استراحت مؤمنین نشود و برای پارک

ماشین بقیه‌ی راه، آن را هُل دادم. پس از پارک ماشین داخل تکیه شدم. کنار صحن

تکیه چند زیلو به صورت تا شده روی هم بود، که هنگام زیاد شدن جمعیت در

اطراف تکیه پهن می‌شد تا مؤمنین به هنگام قرائت دعا از آنها استفاده کنند. من روی

زیلوها رو به طرف مرقد علاّمه سیّد محمدباقر دُرچه‌ای و منتظر وقت نشستم تا مردم

بیدار شوند و دعا شروع شود.

در این هنگام قبل از استراحت چشمم به مقبره‌ی علاّ‌مه فقیه آقا سیّد محمدباقر

دُرچه‌ای استاد مرحوم آیت‌اللّه بروجردی و دیگر مراجع و مجتهدین بود. روی به

آسمان کردم و صدا زدم خدایا! من می‌دانم آقا سیّد محمدباقر دُرچه‌ای در خانه‌ی تو

آبرو دارد، خدایا آیا می‌شود امشب به خواب من بیاید و یک خبری از آن دنیا به من «که

ضمن ارشاد مردم، روضه‌خوان امام حسین علیه‌السلام نیز هستم» بدهد، در این فکر و

آن خواسته و روح مطهر سیّد محمدباقر دُرچه‌ای و آبروی او نزد خدا بودم که خوابم

برد، در عالم خواب «رویا» جمعیتی را دور تا دور هم دیدم، بعضی نشسته و برخی

ایستاده بودند.

در این اثناء آقا سیّد محمدباقر دُرچه‌ای را در حالی که لباس سفید بر تن داشت،

اشاره به من نمود و صدا زد: «هر قدمی که برای امام حسین علیه‌السلام در دنیا

برداشتم، هر کار خیری که برای او کردم در اینجا(عالم برزخ) دارند به پایم حساب

می‌کنند اگر دنیا و آخرت می‌خواهی راه امام حسین علیه‌السلام و در خانه‌ی او را رها

نکن.»⁽¹⁾

استقبال عمومی از مراسم دعای کمیل در تکیه‌ی کازرونی

نویسنده کتاب «قصه‌های خواندنی از چهره‌ای ماندنی» در خصوص اهمیت

دعای کمیل در تکیه‌ی کازرونی می‌نویسد: مردم اصفهان و برخی شهرهای نزدیک و

مجاور و تمام روستاها و قصبات استان از این محافل خدایی خاصه تکیه کازرونی

باخبر بوده‌اند و از راههای دور و نزدیک برای درک فیض و فضیلت دعای روح‌بخش

کمیل به آنجا می‌آیند و ساعاتی را در نیمه‌های شب به عبادت می‌پردازند و سبکبال از

این مجلس انس خارج می‌شوند. آنچه را که در این مکان شاهد بوده‌ایم آن که:

در بعضی فصول سال به ویژه مناسبت‌ها، استقبال به قدری زیاد است که برخی

بعدازظهر پنجشنبه به تکیه می‌آیند و مکانی را برای خود تعیین می‌کنند، تا اوایل و یا

اواسط شب در مضیقه‌ی جا نباشند. ضمناً غذایی با خود می‌آورند تا برای شام نیازی

به خروج از تکیه نباشد که با بیرون رفتن از تکیه از فیض دعا محروم شوند.⁽²⁾

فصل سوّم : مشاهیر مدفون در تکیه

اشاره

ملاّ محمدصادق اردستانی

نام، تولد، نیای او

حکیم متأله، عارف کامل و فیلسوف متعبد و زاهد ملاّ محمدصادق اردستانی

فرزند حاج محمد بن قاسم بن کمال‌الدین محمد بن پیرجمال‌الدین محمد معروف به

پیرجمالی اردستانی است. بنا به احتساب مرحوم رفیعی مهرآبادی در کتاب

«آتشکده‌ی اردستان» باید تولّد او در سال 1054 ه.ق. بوده باشد.⁽¹⁾

پدرانش اغلب اهل فضل و کمال و از جمله عرفا و متصوّفه بوده‌اند و خود

صاحب عنوان از اجلّه‌ی حکماء و فلاسفه‌ی قرن دوازدهم هجری در اصفهان است.

وی در علوم عقلی و نقلی وحید عصر خود و در زهد و ورع و اعراض از مشتهیات

نفسانی و توجّه به حق، یگانه‌ی روزگار و از عرفا و اهل ریاضت بوده است.⁽²⁾

استادان او در حوزه‌ی فلسفی اصفهان

به نوشته‌ی مؤلف تاریخ حکماء از قول مرحوم استاد جلال‌الدین آشتیانی، ملاّ

محمدصادق اردستانی از محضر اساتیدی مانند ملا رجبعلی تبریزی، محقّق لاهیجی،

شیخ حسین تنکابنی و ملاّ محسن فیض کاشانی در حوزه‌ی فلسفی اصفهان بهره برده

است.⁽¹⁾

اردستانی در امر شریعت و مبانی تشیّع بسیار اهتمام داشت و نفس خود را ملزم

می‌دانست، بر زهد و تقوی اصرار می‌ورزید. «التزام اردستانی به سنن و آداب شرع به

حدی بود که جمعی او را سلمان و اباذر دوران نامیده‌اند و در آثارش کوچکترین

لغزش(به زعم اهل ظاهر) دیده نمی‌شود.»⁽²⁾

افکار و آراء

افکار ملاّ محمدصادق بیشتر صدرایی است و به خاطر گرایش‌های عرفانی‌اش او

را بیشتر حکیم متأله باید بدانیم تا مشّایی، هرچند او هم از شاگردان ملاّ محسن فیض

و هم از شاگردان ملاّ رجبعلی تبریزی بوده و ملاّ رجبعلی تفکرات کاملاً مشایی داشته

و آرای او مخالف نظرات ملاّ‌صدرا بوده است.⁽³⁾

آثار و تألیفات

ملاّ محمّدصادق اردستانی آثار علمی متعدّدی از خود برجای گذاشته است که

مهم‌ترین آثار وی عبارتند از:

1 - رساله‌ی حکمت صادقیه⁽⁴⁾

آثار حکمای الهی ایران را به چاپ رسانده است.

2 - رساله در وجود 3 - رساله در تفسیر آیه‌ی نور

4-حاشیه بر شفا 5 - رساله‌ی «تباشیر» در عرفان 6 - رساله‌ای در جعل⁽¹⁾

مرحوم رفیعی مهرآبادی در مورد برخی آثار ملاّ محمدصادق اردستانی از جمله دو رساله‌ی تحت عنوان «جعل» آورده است: رساله جعلیه صادقیه که از نسخه مرحوم حاجی سیّد حسین شهشهانی اصفهانی استنساخ شده و حاکی است مؤلف آن را در سال یک هزار و صد و بیست و یک(1121ق.) تمام نموده است ،[این رساله باید همان «حکمت صادقیه» باشد.]، رساله‌ی دیگری که آن نیز در باب «جعل» است و استخراج از مجموعه‌ای است به خط احمد بن علی محمد الرشتی الگیلانی از طلاّ‌ب مدرسه‌ی نیم‌آورد اصفهان در تاریخ(1219 - 1220ق.) که در کتابخانه مرحوم سیّد محمدعلی نیماد فتوحی موجود و بعد از فوتش به آقای مشکوة استاد دانشگاه فروخته شده است.⁽²⁾

حکمت صادقیه رساله‌ای در قوای نفس است البته تقریر درس از حکیم مدقّق محقّق در علوم نقلی و عقلی مولانا ملاّ محمدصادق اردستانی نایینی می‌باشد، امّا به قلم حکیم دانا ملاّ حمزه‌ی گیلانی به رشته تحریر درآمده است. این رساله مشتمل بر بیست و نه فصل در مباحث نفس است که از قوای خاص نفس نباتی که مظهر اوّلین طلیعه‌ی حیات است شروع و به تحقیق در نحوه حقیقت نفس ختم می‌شود.⁽³⁾

مرحوم استاد جلال‌الدین آشتیانی بر حاشیه‌ای که به کتاب حکمت صادقیه نوشته‌اند، ایراداتی نیز به برخی مطالب آورده و نظراتی را ابراز نموده است.⁽⁴⁾

شاگردان و پرورش‌یافتگان

افراد بسیاری از محضر درس ملاّ محمّدصادق اردستانی بهره برده‌اند که برخی از

آنان در کتاب «تاریخ حکماء و عرفای متأخر بر صدرالمتألهین» ذکر شده است. آقای

منوچهر صدوقی‌سُها از قول مرحوم استاد سیّد جلال‌الدین آشتیانی نقل کرده‌است:

نوری(ملاّ علی) از شاگردان بیدآبادی(آقامحمد) و بیدآبادی شاگرد ملاّ اسماعیل

خواجویی و خواجویی شاگرد ملاّ محمدصادق اردستانی و او شاگرد ملاّ رجبعلی

تبریزی و محقق لاهیجی و شیخ حسین تنکابنی و یا فیض می‌باشد.⁽¹⁾

بجز ملاّ اسماعیل خواجویی، برخی از دیگر شاگردان و تعلیم‌یافتگان اردستانی

عبارتند از:

ملاّ حمزه‌ی گیلانی، آقا محمدصادق تفرشی، محمدصالح بن سعید خلخالی،

محمّدعلی حزین لاهیجی و عبدالرحیم بن محمّدیوسف دماوندی.⁽²⁾

نیز ر. ک: آتشکده اردستان، ج 2، صص 314 - 317

ارادت حزین لاهیجی به اردستانی

محمدعلی حزین ادیب و دانشمند اواخر عهد صفوی در تاریخ و سفرنامه‌اش

درباره‌ی آشنایی خود با ملاّ محمّدصادق اردستانی و استفاده از محضر وی آورده

است:

در آن وقت(اوان جوانی) والدین خواستند که تأهل اختیار کنم و در آن مبالغه

داشتند و جمعی از اکفا و اعیان خواهش به نسبت نمودند، و مرا به سبب اشتغال و

شوق مفرط به علم، رضا به آن نبود، و آن را عائق فرصت و مانع می‌پنداشتم، و تجرّد را

به فراغ و آزادگی انسب یافته، چندان که جهد نمودند راضی نشدم.

پس به خدمت سلطان‌المحققین، افضل‌الحکماء الراسخین، المولی‌الاعظم و

الحبرالاعلم، مظهرالمعارف و الحقایق، مکمل علوم السوالف واللواحق،

محیی‌الحکمت، ابوالفضائل: مولانا محمدصادق اردستانی علیه‌الرحمه که از

متوطنین اصفهان و به تدریس زمره‌ای از اذکیای افاضل می‌پرداخت، رسیده، به

استفاده مشغول شدم.

وی از اساطین حکما بود و قرنها باید که مثل او کسی از میان دانشمندان برخیزد. به

من عاطفتی بی‌پایان داشت و در خدمتش کتب مشهوره و غیرمشهوره حکمیه‌ی

نظریه و علمیّه‌ی بسیار خوانده‌ام. و حق آن فیلسوف کامل بر من زیاده از استادان

دیگر است، و تا هنگام رحلت استفاده‌ی من از خدمت ایشان منقطع نشد.⁽¹⁾

ویرانی‌های بزرگ با حمله‌ی افغانان

فتنه‌ی افغان و انحطاطی که در دستگاه صفویه به وجود آمده بود، باعث

دست‌اندازی عده‌ای از افاغنه به شهر بهشت‌نشان اصفهان و دارالعلم بزرگ شرق شد

و متأسفانه در این مصیبت عظمی گنجینه‌های ارزشمندی که در دوران شکوه این

سلسله اعتلا یافته بود، به دست نااهلانی افتاد که به هیچ چیز ترحّم نمی‌کردند و با

قساوت کامل این شهر تمام‌عیار را ویران کردند، در این فاجعه، بزرگان علم و

دانشمندان بسیاری مجبور به مهاجرت و یا متألم و متأثر و بیمار شدند و به اصطلاح

دق کردند و از پای درآمدند و این‌گونه افراد کم نبودند که از فاضل محقّق صاحب

کشف‌اللثام گرفته تا عارف کامل ملاّ محمّدصادق اردستانی را باید نام برد.

زمان وفات

از لابلای نوشته‌های محمّدعلی حزین لاهیجی استنباط می‌شود که استادش یعنی ملاّ محمّدصادق اردستانی در سال 1134ه.ق. یعنی همان موقع محاصره و سختی اصفهان درگذشته است. اردستانی را پس از فوت در ابتدای تخت فولاد آن زمان که حوالی پل خواجو بود به خاک سپردند.

مکان اولیه دفن

مرحوم آخوند شیخ عبدالکریم گزی در تذکرةالقبور آورده است: از طرف پل‌خواجو که بروی، آخر پُل، دست چپ چند قبر هست وسط آن معروف است به قبر «پلوی» که [قبر] آخوند ملاّ محمّدصادق اردستانی است و از عرفا و اهل ریاضات بوده است و کراماتی از او نقل می‌کنند و معروف است که او را مجلسی از اصفهان بیرون کرد و به ملاحظه و گمان صوفی بودن و بعد پشیمان شد! و در برگشتن در تخت فولاد منزل کرد و وارد شهر نشد و به چشم کشف، اوّل هرزه‌گی‌های اهل اصفهان را و آخر شب نماز شب‌های آنها را دیده و این واقعه تفصیل معروفی دارد،العهدة علی راویها.⁽¹⁾

اشتهار به آخوند پلوی(پلی)

مرحوم گزی در جای دیگری درباره‌ی علت «پلوی» گفتن بقعه ملاّ محمدصادق اردستانی آورده است:

و پلوی گفتن برای آن است که چون پهلوی پُل واقع است[قبل از نقل به روبروی تکیه کازرونی] ، از کثرت استعمال یا به مناسبت قرب لفظ پُل به پلو عمداً یا به اشتباه پلی یا پلوی گفته‌اند، و الحال که زمان ما است مشهور به پلوی شده. یا برای آن است که

گویند تجربه شده که هرکه سر قبر او فاتحه بخواند یا همان شب یا آن هفته به پُلو

می‌رسد و این اسم سابقاً درباره‌ی «صاحب بن عبّاد» بوده است.⁽¹⁾

نقل برخی اخبار درباره‌ی اردستانی

نویسنده کتاب «طرائق الحقائق» نیز ضمن بیان اخراج ملاّ محمّدصادق به

واسطه‌ی عقائدش از اصفهان کرامتی از وی را نقل می‌کند و آورده است: عارف ربانی

مولانا محمّدصادق اردستانی، که وحید زمان و فرید دوران بود و شاه سلطان حسین

بعد از اذیت و آزار بسیار حکم بر اخراج آن زبده‌ی اخیار نمود و طفل صغیر آن جناب

در اثنای راه از شدّت برودت هوا تلف شد.⁽²⁾

در جای دیگر از طرائق الحقایق آمده است: گویند در سنه مذکور که محمود بن

میرویس غلجایی از جماعت افغان که اصفهان2 را غارت و پایتخت خود نمود ملاّ

زعفرانی مراد وی بوده مکرر می‌گفت که چرا وی(ملاّ اسماعیل) را این همه آزار

کردید و ما هر وقت قصد آمدن ایران می‌نمودیم در عالم واقع شیری مانع بود و شبی

دیدم که آن شیر از اصفهان بیرون رفت و دیگر مانعی نیست، فوراً سوار شدیم و

آمدیم، تحقیق نمودیم، همان شب بود که مولانا را از شهر بیرون بردند.⁽³⁾

با توجه به این اقوال استنباط می‌شود که مولانا محمّدصادق اردستانی دارای مقام

والای علمی و معنوی بوده و با عنایت به شخصیت ارزشمند مرحوم علاّ‌مه ملاّ

محمّدباقر مجلسی و احترام و اکرامی که این عالم ربانی نسبت به دانشمندان داشته

است، بعید به نظر می‌رسد که مجلسی، اردستانی را قدح کرده باشد به ویژه این که

مرحوم ملاّ محمّدباقر مجلسی در سال 1110 یا 1111 از دنیا رفته و قاعدتاً در موقع

فوت و حیات مجلسی شهرتی نداشته و اوایل شهرت ملاّ محمّدصادق اردستانی نیز پس از رحلت ملاّ محمّدباقر مجلسی بوده است،⁽¹⁾ضمن این که صفویه نیز علی‌رغم برخی سختگیری‌ها در اواخر کارشان، همواره نسبت به حکماء و اهل عرفان و

تصوف ابراز ارادت نموده‌اند. و گذشته از این مطالب، شیخ محمّدعلی حزین که خود شاهد و ناظر اوضاع زمان بوده چنین مطلبی را اظهار نکرده است و قطعاً اگر این گونه مسایل برای استادش روی داده بود آن را ذکر می‌کرد.⁽²⁾

فرزندان و احفاد

به نوشته‌ی برخی از تذکره‌نویسان ملاّ محمّدصادق اردستانی سه فرزند پسر داشته است که حاج محمّدابراهیم، محمّد شفیع و ملاّ طاهر بوده‌اند.⁽³⁾

1 - حاج محمّدابراهیم به شهر یزد مهاجرت کرد و در آنجا سکونت اختیار نمود و اغلب احفاد و اولاد او اهل علم و کمال بوده‌اند و تا این تاریخ در بین خانواده‌شان چندین عالم و فاضل وجود دارد. مؤلف تذکرةالقبور آورده است: از جمله نواده‌های اوست مرحوم آقا محمدمهدی پاشنه‌طلای یزدی که از جمله علماء کاملین و فاضلین زمان تألیف کتاب بوده چنانکه ولد صالح آن مرحوم آقا شیخ عبدالصالح که فعلاً [از زمان تألیف کتاب توسط آخوند گزی] از علمای یزد است.⁽⁴⁾

2 - ملاّ محمّدطاهرکه در اصفهان ساکن بود و فرزندش ملاّ محمّدصادق، ادیب و شاعر بوده و «روشن» تخلص می‌نموده است و لقب طریقتی او روشنعلی می‌باشد. در سال 1305ه.ق. در تهران وفات یافت و جنازه‌اش به عتبات منتقل شد و دیوان

اشعارش به طبع رسیده است.⁽¹⁾

3 - ملاّ محمّدشفیع اردستانی مقیم اردستان بود و احفاد و اولادی از وی بوجود آمده و بین آنها نیز اهل فضل و علم زیاد بوده است.⁽²⁾

مقبره حکیم اردستانی در مجاورت پل خواجو و در ابتدای تخت فولاد در آن زمان قرار داشت که در قسمت

جنوب شرقی پل خواجو در پای دیوار باغ و کنار سکویی واقع شده بود. با توجه به برخی نوشته‌ها در زمان تصدّی

شاهنده به عنوان شهردار اصفهان (حدود 1307ش.) برخی از آثار ارزشمند تاریخی و معنوی اصفهان تخریب شده و یا از بین رفته است و نیز بر اثر ایجاد جاده و یا تعریض خیابان، جنازه‌ی حکیم ملاّ محمّدصادق اردستانی به روبروی تکیه کازرونی انتقال داده شد،⁽³⁾

که آن نیز روی سکویی قرار دارد و دو سنگ متفاوت بر قبر او وجود دارد بالا و پایین،بالا کوچک و پایین بزرگتر است که متن نوشته شده بر بروی این دو سنگ تقریباً مشابه است، بر سنگ بالا چنین نوشته شده: هوالباقی - آرامگاه عارف معارف دین و عارج معارج بعین مرحوم ملاّ محمّدصادق اردستانی الشهیر به پلی 1134هجری.

سنگ مزار حکیم ملا صادق اردستانی

شیخ غلامرضا پناهنده گزی

نام، تولد، تحصیلات اولیه

شیخ غلامرضا پناهنده فرزند ملاّ علی گزی برخواری در تاریخ 1271 شمسی در

شهر گز که آن زمان قریه بزرگی در منطقه برخوار به حساب می‌آمد دیده به جهان

گشود، تحصیلات ابتدایی خود را در زادگاه خود شروع نمود و سپس برای کسب

علوم مذهبی راهی مدارس حوزه‌ی علمیّه‌ی اصفهان گردید و تحصیلات مقدماتی

علوم حوزوی را از استادان متعدّدی فرا گرفت.⁽¹⁾

حضور در حوزه‌ی علوی و استادان او

پس از مدّتی حضور در دارالعلم اصفهان راهی حوزه‌ی متبرک علوی علیه‌السلام

و عتبات گردید و در آنجا از محضر دانشمندانی چون مرحوم آیت‌اللّه العظمی سیّد

ابوالحسن مدیسه‌ای و دیگری آیت‌اللّه العظمی میرزا حسین نائینی بهره برد.⁽²⁾

شیخ غلامرضا پناهنده‌ی گزی پس از مدّتها اقامت در عتبات و بعد از دریافت

اجازه‌ی اجتهاد از دست آیت‌اللّه سیّد ابوالحسن اصفهانی، پس از وقایع شهریور

1320 شمسی مجدداً به زادگاه خود یعنی شهر گز بازگشت و در مقام خطابه و منبر و

اقامه نماز جماعت به ترویج شریعت پرداخت.⁽¹⁾

ورود به اصفهان

علاوه بر این او در اصفهان برای تدریس و تعلیم و نیز پرداختن به تحقیق و

مباحثات علمی در مدرسه‌ی نیم‌آورد حجره‌ای داشت که هنگام اقامت در اصفهان در

آنجا سکونت می‌نمود.⁽²⁾

خصوصیات اخلاقی و فضایل

در توصیف مقام علمی و عملی و اخلاقی او آمده است:

آنچنان اهتمامی به برگزاری نماز جماعت داشت که برای اقامه‌ی نماز جماعت

مغرب و عشا با پای پیاده از اصفهان به سوی شهر گز حرکت می‌نمود و چنان تقیّدی به

رعایت حلال و حرام و اجتناب از محارم الهی از خود نشان می‌دهد که بیان می‌کنند در

راه اگر همشهریانش که از اصفهان مراجعت می‌کردند ایشان را می‌دیدند و اصرار بر

سوار شدن بر چهارپایشان را می‌کردند، تا از متشرع بودن صاحب چهارپا مطمئن

نمی‌شد سوار بر آن چهارپا نمی‌شد. و بعضی که اصرار بر این کار می‌نمودند و ایشان

از او شناختی نداشت و یا می‌دانست که مال مشتبهی در اموال وی وجود دارد بیان

می‌کرد: من نمی‌دانم که این حیوان از چه مالی خریداری شده و یا با چه آب و کاهی

غذا داده شده است.⁽³⁾

چنان از اهل دنیا اعراض داشت که معمولاً عبای خویش را بر سر کشیده و مدام به

ذکر حق‌تعالی مشغول بود و کمتر به این سو و آن سو که اخلاق اهل دنیاست توجّه

می‌نمود. هدایایی که مؤمنین از روی محبّت و علاقه برای پیشکش به درب خانه‌اش

می‌بردند تا سؤال از محل کشت و کار و شریک داشتن یا نداشتن و خالی بودن از حق

یتیم، صغیر و غیره اطمینان حاصل نمی‌کرد از پذیرفتن آن خودداری می‌نمود.

محل نشیمن و اتاق پذیرایی او ساده‌ترین وضع ممکن را داشت چنانکه فقیرترین

عضو جامعه برای بیان درد دل و یا مشکل خویش احساس غریبی نمی‌کرد. زیرانداز

او در اتاقش با سایرین هیچ تفاوتی نداشت و مانند سایرین در جمع ایشان حاضر

می‌شد و با خوشرویی به مسایل و مشکلات ایشان گوش فرا می‌داد.⁽¹⁾

با آن که عالی‌ترین سطوح علمی حوزه را گذرانده و محضر استادان بزرگی را درک

کرده بود، برای بیان احکام و شرح روایات، ساده‌ترین روش‌ها را انتخاب می‌کرد و

چون خود جلوه‌ای از زندگی بی‌آلایش و ساده‌زیستی بود این سلاست و روانی گفتار

با سادگی کردار او درهم می‌آمیخت و معجونی را برای قلب و فکر و اندیشه‌ی

دیگران حاصل می‌کرد.⁽²⁾

یکی از مریدان در بیان خاطرات خویش می‌گوید: اگر هر کس بر خانه‌ی شیخ

غلامرضا گزی حاضر می‌شد به گرمی از میهمان استقبال می‌کرد و با ساده‌ترین وسایل

پذیرایی که در خانه‌ی او چیزی جز این یافت نمی‌شد، از میهمانان پذیرایی می‌کرد و

اگر نزدیک به وقت طعام بود برای صرف غذا دعوت می‌کرد و بر سر سفره‌ی او

چیزی جز سادگی و محبّت وجود نداشت، کنار دست بچه‌ها می‌نشست و برای

موقعیت خویش در جامعه حدی معیّن نمی‌کرد، خود را خدمتگزار دین و مردم

می‌دانست، منتظر سلام کسی نمی‌شد و بر اساس سنت نبوی صلّی‌اللّه علیه و آله تقدّم

بر سلام می‌گرفت.

کسی درشتی و درشت‌خویی از او به یاد نداشت و در یادها و خاطره‌ها

دوست‌داشتنی‌ترین تصویرها را بر اذهان می‌گذاشت و نصایح او باعث هدایت و

دگرگونی افراد می‌شد.⁽¹⁾

آن مرحوم اگرچه تألیف یا کتابی از خود بجای نگذاشت ولی شیوه‌ی رفتارش

گونه‌ای بود که آموزه‌های دینی را در عمل به مردم یاد می‌داد. و مصداق اتم و اکمل

فرمایش امام صادق علیه‌السلام بود که فرمودند: «کونوا دعاة الناس بغیر

السنتکم».⁽²⁾

تلاش در عرصه‌های اجتماعی و معنوی

از ویژگی‌های دیگر آن مرحوم پشتکار و جدّیت در حضور در مسجد و اقامه‌ی

نماز جماعت، منبر، تبلیغ و بیان احکام بود که در هیچ شرایطی تعطیل نمی‌شد. صبح،

ظهر و شب برنامه‌ی خود را باوقار و طمأنینه‌ی خاص اجرا می‌کرد. رفتار او در امر به

معروف و نهی از منکر گونه‌ای بود که هم ابهت و سنگینی خود را حفظ می‌کرد و هم

طرف را از کار خود شرمنده می‌نمود و هم دیگران را نسبت به معروف و منکر آگاهی

می‌داد.⁽³⁾

شیخ غلامرضا گزی علاوه بر تدریس ظهرها امامت جماعت مدرسه‌ی نیم‌آورد را

عهده‌دار بود علاوه بر طلاب، برخی از کسبه و بازاری‌ها نیز در این جماعت شرکت

می‌کردند.

سال‌های اوّلی که به اصفهان آمد چهار شب اوّل هفته را در همان مدرسه‌ی نیم‌آورد

به سر می‌برد و سه شب دیگر را به گز می‌رفت و در کنار خانواده بود و به امور شرعی

و دینی محل نیز رسیدگی می‌نمود.⁽¹⁾

پس از مدّتی توانست با فروش یک قطعه ملک موروثی خود در اصفهان در

محله‌ی شهشهان خانه‌ای تهیه کند و تا حدودی از رنج و مشقت نجات یابد. البته پس

از انتقال خانواده به اصفهان برنامه‌ی کارش یعنی رفت و آمد به گز جهت ارشاد و

تبلیغ همچنان ادامه داشت. در حقیقت شیخ غلامرضا گزی در طول سی و پنج سال

کار مستمر علمی و تبلیغی خود در اصفهان و گز توانست چهره‌ی یک روحانی

وارسته، زاهد، متعبد و دلسوز را از خود به نمایش بگذارد.⁽²⁾

از دیگر امور تبلیغی و فرهنگی شیخ غلامرضا اقامه‌ی نماز صبح در مسجد صفا

در محله‌ی سکونتش یعنی شهشهان بود که از یکشنبه تا چهارشنبه که در اصفهان بود

انجام می‌گرفت.

امرار معاش وی و خانواده‌اش عمدتاً آب و ملک بسیار مختصری بود که از پدر به

ارث برده بود و اندک درآمدی نیز از نوشتن قباله‌ها و قراردادهایی بود که در آن زمان

عمدتاً توسط روحانیون و اهل علم صورت می‌گرفت.

همسر و فرزندان

وی پس از بازگشت از نجف ازدواج کرد، اگرچه تاریخ دقیق آن معلوم نیست لکن

همسرش از خانواده‌ای متدین و بافضیلت اصفهانی بود که حاصل آن چهار فرزند

پسر به نام‌های رسول(علی)، مهدی، احمد و محمود است.⁽¹⁾

فرزند ارشد وی مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین حاج آقا رسول پناهنده بود که

علاوه بر طی مدارج علمی و تلمذ نزد حضرات آیات عظام: سیّد محمدرضا

گلپایگانی(ره)، سیّد محمّد محقّق داماد و... سابقه‌ی مبارزاتی و تلاش او در جهت

اهداف انقلاب اسلامی بارز و مؤثر بود، نامبرده در دوره‌های دوم و سوم مجلس

شورای اسلامی به عنوان نماینده مردم برخوار و میمه،برگزیده شد. که به سال

1381ش. در اثر عارضه سکته‌ی قلبی به رحمت ایزدی پیوست و در گلستان شهدای

شهر گز به خاک سپرده شد. اما سه فرزند دیگر شیخ غلامرضا گزی هم اگرچه در لباس

روحانیت نیستند ولی افرادی متدیّن، تحصیل‌کرده و خدوم می‌باشند.⁽²⁾

وفات و مدفن

سرانجام شیخ غلامرضا پناهنده گزی در چهارم شعبان‌المعظم سال 1396ه.ق. به سن هشتاد و یک سالگی، پس از سه سال خانه‌نشینی بر اثر کهولت سن و بیماری دار فانی را وداع گفت و در صحن تکیه‌ی کازرونی به خاک سپرده شد.

بر روی سنگ قبر وی جملات زیر نقش بسته است:

مدفن مرحوم مغفور ثقة‌الاسلام و مروج‌الاحکام آیة‌اللّه شیخ غلامرضا پناهنده گزی فرزند مرحوم حاج علی که در چهارم شعبان یکهزار و سیصد و نود و شش هجری قمری برحمت ایزدی پیوست.

هرکس در این جهان بکسی دل سپرد و رفت

من داغ مهر آل نبی بر جبین زدم

عهد شباب و دوره تحصیل علم سر

بر آستان پاک علی بر زمین زدم

با درس و بحث و منبر و محراب عمر خود

بردم بسر ولی به جهان آستین زدم

دارم امید مغفرت از حق چو جان خود

با دوستی آل نبی من عجین زدم

بُد یکهزار و سیصد و شش با نود که من

لبیک جان بدعوت جان‌آفرین زدم

عالم بزرگوار شیخ غلامرضا پناهنده گزی

سیّد مرتضی خراسانی(جارچی خراسانی)

نام، نیا و خاندان

عالم جلیل و فقیه نبیل مرحوم حاج سیّد مرتضی خراسانی معروف به جارچی

خراسانی فرزند حاج سیّد محمدرضا بن یوسف بن محمدحسین است. پدرش

مرحوم حاجی سیّد محمدرضا خراسانی از شاگردان و ملازمان فقیه بزرگوار شیخ

مرتضی انصاری و از دوستان میرزای شیرازی بزرگ(میرزا محمدحسن) و میرزای

رشتی بوده است که در سال 1302ه.ق. در شهر نجف اشرف وفات یافته است. گویند

حاج سیّد محمدرضا بینائیش دچار مشکل می‌شود ولی بر اثر عنایت حضرت علی

بن موسی‌الرضا علیه‌السلام و خوابی که از آن حضرت می‌بیند شفا می‌گیرد.⁽¹⁾

برکات خاندان خراسانی

برادران آقا سیّد مرتضی نیز در زمره‌ی علما، فضلا و زهاد به شمار می‌آمدند که از

جمله‌ی آنها می‌توان از آقا سیّد یوسف، آقا سیّد محمدتقی، سیّد محمدجواد و سیّد

محمدحسین نام برد.⁽²⁾

خانواده‌ی علمی حسینی خراسانی که اوّلین چهره‌ی علمی آنها، مرحوم حاج سیّد

یوسف قائنی خراسانی متوفی 1246ه.ق. بود، تا آخرین سالهای قرن چهاردهم، با

زعامت دینی آیت‌اللّه آقا سیّد محمدرضا خراسانی(متوفی 1397ه.ق.) رئیس

حوزه‌ی علمیّه‌ی اصفهان در طول دو قرن تداوم داشته و به عنوان یک خاندان علمی و

حوزوی در شهر اصفهان زندگی نمود و منشأ برکات و آثار علمی و معنوی قابل

توجّهی بوده‌اند.⁽¹⁾

تحصیلات در حوزه‌ی نجف و استادان

آقا سیّد مرتضی خراسانی سالها در جوار تربت پاک مولی‌الموحدین علی بن

ابی‌طالب علیه‌السلام به تحصیل علم و تهذیب نفس پرداخت و از این رهگذر از

استادان شایسته حوزه‌ی متبرک نجف اشرف سود جست. به ویژه این که در آن

روزگار علمای مبرّزی در آن حوزه مشغول به تدریس و تعلیم بودند. از جمله اساتید

وی می‌توان از آیات عظام: آقا میرزا حبیب‌اللّه رشتی، حاج آقا رضا همدانی، آخوند

ملاّ محمدکاظم خراسانی، سیّد محمدکاظم طباطبایی یزدی و آخوند ملاّ علی

نهاوندی نام برد که هرکدام استوانه‌ای از علم و معرفت به حساب می‌آمدند.⁽²⁾

اصفهان، ج 1، ص 210

ورود به حوزه علمیه اصفهان و تدریس

پس از بازگشت از عتبات، حاج سیّد مرتضی خراسانی وارد بر حوزه‌ی علمیّه‌ی اصفهان گردید و مدرسه‌ی صدر بازار را به عنوان محلِ تلاش‌های علمی خود

برگزید. او پس از مدّتها تدریس و تعلیم شاگردان با توجه به مراتب والای اخلاقی، به

عنوان یکی از فقهای بزرگ و مدرّسین شاخص حوزه‌ی علمیّه‌ی اصفهان شناخته شد

که بسیاری از طلاب و فضلا از محضرش بهره‌مند می‌شدند. طبیب وارسته و عارف

متأله مرحوم حاج میرزا علی‌آقا شیرازی(متوفی 1333ش.) از مرحوم آقا سیّد مرتضی

تعبیر به «کهنه مُلاّ» کرده بود.⁽¹⁾

تدریس ایشان روزها معمولاً در یکی از حجره‌های مدرسه‌ی صدربازار بود.

⁽²⁾

نمونه‌ای از شاگردان

از جمله شاگردان او عبارتند از: سیّد محمدرضا خراسانی، میر سیّد علی علاّ‌مه

فانی، حیدرعلی‌خان برومند جزی، شیخ حیدرعلی محقق، حاج شیخ علی مشکوة و

میر سیّد علی مدرس هاشمی.⁽³⁾

امامت مسجد

مرحوم خراسانی سالها در مسجد حاج میرزا عبدالغفار کازرونی، واقع در نزدیکی

خیابان عبدالرّزاق اقامه‌ی جماعت می‌نمود و جمعی از فضلا و خواص به جماعت او

حاضر می‌شدند.⁽⁴⁾

وفات و مدفن

او شب یکشنبه بیستم محرم‌الحرام سال 1357 قمری دار فانی را وداع گفت و در

بقعه‌ی تکیه‌ی کازرونی به خاک سپرده شد.⁽⁵⁾

تصویر

فقیه وارسته سیّد مرتضی خراسانی

اشعاری در فقدان او

در تجلیل از مقامات علمی و فضایل اخلاقی و بیان ماده‌تاریخ فوت آقا سیّد

مرتضی خراسانی چنین گفته‌اند:

رفت از جهان سلیل نبی عنصر رضایکتا لوای جُند والا لدی ارتضا

دریای علم و لنگر حلم و غریق زهدسطح وداد و حفد حیا نقطه‌ی وفا

خورشید فقه از افق وی طلوع کردوانگه نمود عالم دین را پر از ضیاء

در جنگ نفس خود ز تقوی بسر نهادپوشید در بدن زره از طاعت خدا

از کج‌روی چرخ ستمکار دون‌نوازوز گردش زمانه‌ی پرمکر و پردغا

هر روز تا به شام گرفتار درد و غم‌هر شام تا به صبح بدش رنج متّکا

خورشید بیستم ز محرم بناله گفت‌مات‌الفقیه و ضاق صدر اولی الحجی

تاری گفت فاتحی زار دلفکارعمری گذشت در غم و محنت مرتضی⁽¹⁾

بر روی سنگ قبر آقا سیّد مرتضی که توسط مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد

در سال 1383 نصب شده چنین نوشته شده:

هوالحی الذی لا یموت

مرقد فقیه محقق عالم زاهد متقی و مدرس ارجمند مرحوم آیة‌اللّه حاج سیّد

مرتضی خراسانی فرزند عالم ربانی آیة‌اللّه سیّد محمدرضا فرزند عالم فاضل محقّق

صاحب کرامات مرحوم آیة‌اللّه سیّد یوسف خراسانی رحمة‌اللّه علیهم اجمعین

وفات 1357ه.ق.

سیّد یوسف خراسانی

نام و محل تولّد

آقا سیّد یوسف فرزند آقا سیّد محمدرضا که وی نیز فرزند آقا سیّد یوسف قائنی

خراسانی است.⁽¹⁾آقا سیّد یوسف در شهر نجف اشرف دیده به جهان گشود.⁽²⁾

خاندان

پدربزرگش آقا سیّد یوسف نیز فقیهی محقّق بود و از معاصرین مرحوم سیّد

محمّدباقر شفتی معروف به سیّد حجت‌الاسلام(متوفی 1260ه.ق) و از معزّزین و

محترمین نزد وی به شمار می‌آمد. حوزه‌ی درسی او نیز در اصفهان معروف و ممتاز

بوده و از برجستگان فقها و اصولیین قرن سیزدهم به حساب آمده است.⁽³⁾

تألیفاتی از وی به یادگار مانده است از آن جمله:

1 - حاشیه بر مدارک 2 - الکواکب الضیائیّة(شرح بر زبده‌ی شیخ بهایی در دو جلد

بزرگ) 3 - حاشیه بر حاشیه‌ی ملاّ میرزاجان.

وفات او به سال 1264ه.ق. در اصفهان اتّفاق افتاد و در تخت فولاد نزدیک قبر

فاضل هندی مدفون گردید.⁽¹⁾از او نسلی باقی ماند که یکی از خانواده‌های بزرگ

علمی اصفهان بوده‌اند.

آقا سیّد محمدرضا خراسانی نیز فقیهی زاهد و به نوشته‌ی مؤلف «تشیع و حوزه‌ی

علمیّه اصفهان» عالمی صاحب کرامت بوده. آقا سیّد محمدرضا از شاگردان مورد

توجّه مرحوم شیخ اعظم مرتضی انصاری(متوفی 1281ه.ق.) بوده است و نیز میرزا

محمدحسن شیرازی(مجدّد دین در رأس سده‌ی سیزدهم هجری) و محقّق رشتی هم

از دوستان و نزدیکان وی بوده‌اند.⁽²⁾

برادران دانشمند

فرزندان آقا سیّد محمدرضا به نامهای: آقا سیّد محمّدتقی، و آقا سیّد محمّدجواد،آقا سیّد محمّدحسین، آقا سیّد مرتضی و آقا سیّد یوسف همگی از علماء و اهل فضل بوده‌اند.⁽³⁾

تحصیلات و استادان

آقا سیّد یوسف تحصیلات خود را در نجف و اصفهان به پایان برد.⁽⁴⁾عمده‌ی تحصیلاتش در فقه و اصول نزد علاّ‌مه فقیه مرحوم آقا سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای⁽⁵⁾و برادرش مرحوم آیة‌اللّه آقا سیّد محمّدمهدی دُرچه‌ای بود.⁽⁶⁾وی همچنین از مجلس

درس حکیم زاهد و فیلسوف عالی‌قدر شیخ محمد کاشانی(آخوند کاشی) نیز بهره برد.⁽¹⁾از دیگر استادان وی در حوزه‌ی اصفهان مرحوم آقا سیّد ابوالقاسم دهکردی و آخوند ملاّ محمّدحسین فشارکی بوده،⁽²⁾ضمن این که از مجالس درس برادر دانشمندش حاج سیّد مرتضی خراسانی هم بهره برده است.⁽³⁾مرحوم آقا سیّد یوسف از برخی علماء مانند آخوند ملاّ محمدحسین فشارکی اجازه دریافت نموده است.⁽⁴⁾

نیم قرن امامت در مسجد قصر سنبلستان

در یکی از کوچه‌های خیابان عبدالرزاق که به نام کوچه‌ی در قصر یا باب‌القصر

معروف به قصر چملان - سنبلستان، مسجدی کوچک از آثار عهد صفوی موجود

است که امامت جماعت این مسجد قریب پنجاه سال به عهده‌ی آقا سیّد یوسف

خراسانی بوده است.⁽⁵⁾این مسجد حدود دو دهه‌ی پیش با الحاق دو خانه مجاور

مسجد به آن به همّت مرحوم حجة‌الاسلام والمسلمین بحرالعلوم میردامادی(متوفی 1411ه.ق.) توسعه یافته و ترمیم شده است. هنوز هم از این مسجد به عنوان مسجد

حاج سیّد یوسف یاد می‌کنند.

وفات و مدفن

حاج سیّد یوسف خراسانی پس از عمری تعلیم و تعلّم و زهد و تعبّد که به

نوشته‌ی دکتر سیّد محمّدباقر کتابی وی «از علما اخیار و مورد وثوق مردم اصفهان

بود.»⁽¹⁾سرانجام در تاریخ بیست و پنجم ربیع‌الاول سال 1379ه.ق. و در سن هشتاد

سالگی وفات یافت و در ایوان قسمت جنوبی مربوط به تکیه کازرونی به خاک سپرده

شد.

ماده‌تاریخ فوت

در بیان تاریخ وفاتش ادیب و شاعر ارجمند آقای فضل‌اللّه اعتمادی چنین سروده

است:

گفت «بُرنا» از پی تاریخ او(یوسف دین رفتی از مصر فنا)⁽²⁾

به روی سنگ قبر او چنین آمده است:

هو الحی الذی لا یموت

هذا مرقد السیّد الجلیل حجة‌الاسلام والمسلمین الحاج سیّد یوسف ابن مرحوم

مغفور حاج سیّد محمّدرضا خراسانی بتاریخ بیست و پنجم شهر ربیع‌الاول 1379.

فرزندش کمال‌الدین طوسی شاعر و ادیب بود که در نهم محرم‌الحرام سال

1370ه.ق. در تهران وفات یافت و در ابن بابویه مدفون گردید.⁽³⁾

عبدالجواد خطیب

نام، تولّد، خاندان

عبدالجواد خطیب ملقّب به لسان‌الدین خطاط، عالم، ادیب و شاعر متخلّص به

«خطیب»، فرزند ملاّ عبداللّه بن ملاّ محمّدحسین بن حسن ریزی لنجانی در سال

1279ه.ق. متولّد شد، پدرش نیز از فضلای اهل منبر بود و در هفدهم رمضان‌المبارک

سال 1315ه.ق. وفات یافت و در نزدیک بقعه‌ی فیض مدفون گردید.⁽¹⁾

تحصیلات و تخصّص

تحصیلات مقدماتی و سطح را در شهر اصفهان و نزد برخی از علما و فضلای این

شهر به پایان رساند. از اساتید خط نسخ به شمار می‌رفت و از خطباء و واعظین

اصفهان بود که در اغلب مجالس ختم، اختتام را او می‌خواند، خطبه‌های جشن سلام

را در حضور حکام با صدای رسا و آهنگ غرّا می‌خواند. و از طرف امام جمعه‌ی آن

روزگار اصفهان سِمَت خطیب یافت.⁽²⁾

تبحر در خوشنویسی و استادان او

علاوه بر تخصّص و مهارت مرحوم خطیب در خط نسخ و در نستعلیق وی نیز از

شاگردان شناخته شده‌ی میرزا عبدالرحیم افسر اصفهانی(متوفی حدود 1315ه.ق.) و فرزند او میرزا فتح‌اللّه‌خان جلالی معروف به ابن افسر(متوفی 1336ه.ق.) به شمار می‌رود.⁽¹⁾

تدریس و تعلیم در مدارس اصفهان

میرزا عبدالجواد خطیب در مدارس ملّی اصفهان، سالیان دراز سِمَت معلمی داشت، از جمله در مدرسه‌ی قدسیه [واقع در محله جماله قرب امامزاده معروف به درب امام] به تعلیم قرآن و خط نستعلیق مشغول بود. استاد فقید مرحوم جلال‌الدین همایی، در مقدمه‌ی دیوان پدر ارجمندش طرب بن همای شیرازی، از مرحوم خطیب نیز به ذکر خیری یاد فرموده، داستانی نوشته است که ذکر آن در اینجا خالی از لطف و بی‌مناسبت نیست، بدین مضمون که: پدرم طرب و خطیب هردو خطاط نستعلیق بودند، خطیب در مدارس ملّی تعلیم می‌داد، روزی در تلاقی با یکدیگر، پدرم از خطیب می‌پرسد: میرزا، اوقات را چگونه می‌گذرانید؟ خطیب پاسخ می‌دهد، به معلّمی اطفال مشغولم، و طرب فوراً این بیت را برایش زمزمه می‌کند:

به طفلی خدمت پیری نکردی

به پیری خدمت طفلان ضرور است⁽²⁾

شعر و شاعری

مرحوم خطیب که گاه به شاعری نیز می‌پرداخت، قطعات اخلاقی می‌سرود و در سرودن مادّه‌تاریخ طبعی آماده داشت.⁽³⁾

از اشعار اوست:

شنیدستم یکی از پادشاهان‌به قتل بیگناهی داد فرمان

چو آن بیچاره دست از جان خود شست‌ملک را زیر لب دشنام می‌گفت

شد از حضّار بار خویش پرسیدکه می‌گوید چه، این از خویش نومید

وزیری نیک‌محضر گفت با شاه‌که می‌گوید به خویش ای معدلت‌خواه

مگر این پادشاه عدل‌بنیادشدش الکاظمین الغیظ از یاد

چرا ناورده شده این نکته را پاس‌کریمانند عافین عن‌الناس

در ایندم کاین گرفتار است در بندامید عفو دارد از خداوند

وزیری ضدّ او ناپاک فطرت‌به کذبش داد نسبت پیش حضرت

بگفت انباء جنس ما نشایدبر شه جز به باب صدق آید

به شاه این بی‌ادب دشنام می‌دادز شتم شه بخویش آرام می‌داد

کشید از این سخن شه روی در هم‌که بنشیند تو را مادر به ماتم

بُد آن کذب وی از صدق تو بهترکه پیش ما ز صلح آورد محضر

بُدی آن نیک‌محضر مصلحت‌بین‌نه مانند تو ز اخوان‌الشیاطین

چه نیکو مولوی فرموده دستور«که سگ عوعو نماید مه دهد نور»

خطیبا نیک‌خواه و نیک‌بین باش‌همیشه دشمن اعدای دین باش

مرحوم عبدالجواد خطیب با قرآن و عترت پیامبر صلی‌اللّه علیه و آله مأنوس و

مألوف بود و مناجات سحرگاهی او بالاخص در ماه مبارک رمضان هنوز ورد

زبانهاست. در دوبیتی(که در کنار عکس آن مرحوم به خط یکی از فرزندان ایشان

است) و کوتاه‌زمانی قبل از مرگ سروده، حاصل عمر خویش را مجمل بیان نموده

است.

لسان‌الدّین خطیب عبدالجواد این است عکس اوکه در دنیای دون هشتاد بُد ایّام مکث او

از آن هشتاد در تحصیل دانش بود هفتادش‌که دائم با خردمندان دانا بود بحث او

شعر دیگری از آن مرحوم که ارادت فوق‌العاده عمیق او را به پیامبر صلی‌اللّه علیه

و آله و اهل‌بیتش تجلّی می‌کند چنین است:

من گُل پای سرو بستانم‌ته پیاله گسار مستانم

پنجه افکنده‌ام به دامن گل‌گرچه خارم از این گلستانم

خوشدلم زآنکه نزد مرشد عشق‌در کمال ادب سبق خوانم

ورد جانم محمّد است و علی‌تا زبان در دهان بگردانم

درس من حبّ احمد و آل است‌که کرامت نموده یزدانم

مهر ثقلین را سرشته خدای‌در دل و جان و لحم و استخوانم

خویشتن را من آن یکی دانم‌که حق افکنده در نمک دانم

چیست دانی نمک ولای علیست‌که از او کاملست ایمانم

مادر اندر دهان ز مهر علی‌روز اوّل نهاده پستانم

بخلوص آنقدر که ممکن هست‌بارادت مطیع قرآنم

به تولاّی چهارده معصوم‌خواهد از تن برون شدن جانم

از مهالک نجات بخشنده‌غیر از این چارده نمی‌دانم

آنچه ابلاغ شد به خلق از حق‌معترف از یقین و اذعانم

می‌روم بر معاد و حشر و حساب‌خویش را دیده پای میزانم

یازده تن ز نسل پاک علی‌یک به یک را امام می‌دانم

منتظر هستم آخرین‌شان راکه به پایش فدا شود جانم

اُشهُدوا هذه عِباد اله‌چون بدارند پای میزانم

این بود شرح اعتقاداتم‌که شهادت دهند اخوانم

ای رقیب و عتید ثبت کنیداعتقادات من بر اکفانم

من خطیب محمّدیّونم‌در شریعت هزار دستانم

گل وجود محمد و آل است که از آن آب خورده بُستانم

اشعار اطراف ورودی آب‌انبار تکیه کازرونی و خط آن نیز از مرحوم خطیب است که در قسمت معرفی آب‌انبار آمده است. از عبدالجواد خطیب دیوان اشعاری مشتمل بر سه هزار بیت بر جای مانده است.⁽¹⁾

مرحوم منوچهر قدسی معتقد است که کارکشتگی وی [عبدالجواد خطیب] در خط بیش از مقام شاعری اوست و به همین لحاظ است که باید او را خطّاط شاعر بنامیم، نه شاعر خطّاط.⁽²⁾علاوه بر کتیبه‌ی سردرِ آب‌انبار کازرونی در تخت فولاد اصفهان، کتیبه‌ی سردر مدرسه‌ی صدر بازار اصفهان نیز از مرحوم خطیب است.

اثری ماندگار در هنر خوشنویسی

در قسمت فوقانی سردر مدرسه‌ی صدر به خط نستعلیق سفید بر زمینه مشکی

معرّق در یک لوحه جمله‌ی «بسم‌اللّه الرحمن الرحیم» نوشته شده و بر زمینه‌ی معرق

مشکی گل و بوته‌دار نوشته شده است:

«قال رسول‌اللّه(ص) انا مدینة‌العلم و علی بابها کتبه الادیب عبدالجواد الخطیب»⁽³⁾

وفات

سرانجام وی در شب سه‌شنبه 21 ربیع‌الاول سال 1359ه.ق. وفات یافت و در

سمت جنوبی آب‌انبار تکیه کازرونی به خاک سپرده شد.⁽⁴⁾

نوشته بر روی سنگ قبر مرحوم خطیب چنین است:

بسم‌اللّه الرحمن الرحیم

کل شیء هالک وفات مرحوم مغفور مبرور آقای ملاّ عبدالجواد خطیب لسان‌الدین ولد مرحمت و غفران‌پناه آقا ملاّ عبداللّه حشرهما مع ائمة معصومین روز بیست و یکم ربیع‌الاولی مطابق با دهم اردیبهشت 1319 - عمل مشهدی قنبرعلی جار دهقی ابن محمدتقی.

عالم ادیب ملا عبدالجواد خطیب

فرزندان

از عبدالجواد خطیب شش فرزند، چهار پسر به نام‌های عبدالوهاب، عبدالکریم،میرزا علی و میرزا مرتضی و نیز دو دختر به نام‌های راضیه و مرضیه برجای مانده است. تعدادی از پسران و نوادگان وی در خدمت به فرهنگ و تعلیمات در جامعه

اصفهان گام‌های ارزشمندی برداشتند.⁽¹⁾میرزا علی خطیب خطاط و از فرهنگیان اصفهان و سنگ مزار وی در کنار مرحوم پدرش می‌باشد.

خط عبدالجواد خطیب بر سر درب مدرسه صدر بازار

سیّد محمود درب‌امامی

نام، شهرت، تولّد

حاج سیّد محمود درب‌امامی معروف به محدّث امامی یا صدوق‌الواعظین فرزند

عالم جلیل مرحوم حاج سیّد عبدالعلی موسوی درب‌امامی است. سال تولد وی باید

بین سال‌های 1280 تا 1281ه.ق. باشد.⁽¹⁾

سادات امامی و درب‌امامی از قدیم‌الایام در محله‌ی درب امام اصفهان سکونت

داشته و به ویژه در دوران صفویه برخی از آنان در زمره‌ی علماء، قضات و

هنرمندان(بویژه خطاطی و خوشنویسی) اصفهان بوده‌اند. در عصر حاضر نیز علما و

هنرمندان بسیاری از این خاندان برخاسته‌اند که البته برخی از محله‌ی درب‌امام به

محلات دیگر اصفهان و سایر مناطق کشور از جمله تهران نقل مکان کرده‌اند.⁽²⁾

آمد در جایی که اکنون ضلع غربی صحن شمالی این امامزاده قرار دارد و مسجد سعید بن جبیر

نامیده می‌شود محل عبادت خود قرار داد. این امامزاده معتبر و صحیح‌النسب مدفن دو نفر از

امامزادگان به نام‌های امامزاده ابراهیم طباطبایی از نبیره‌های حسن مُثنّی و دیگری سیّد علی

ملقب به زین‌العابدین و اولاد علی بن جعفر عریضی است که اولی از نسل امام حسن مجتبی

علیه‌السلام و دومی از نوادگان امام ششم حضرت جعفر صادق علیه‌السلام است. در دوران

ترکمانان آق‌قویونلو و در عصر جهانشاه و فرزندش ابوالمظفر امیرزاده جهانشاه به سال 857

سردر اصلی این بنای تاریخی احداث شده، ضمن این که مادر جهانشاه نیز در زیر یکی از دو

گنبد این امامزاده مدفون است، همچنین نفیس‌ترین نوع کاشی معرق از عهد ترکمانان در این

مکان وجود دارد، ضمن این که در عصر صفوی بویژه دوره سلطان حسین نیز بناهایی احداث

شده است. ر. ک: گنجینه آثار تاریخی اصفهان، صص 341 - 353 ; و نیز تاریخ اصفهان، ص 124

و نیز آثار ملی اصفهان، صص 765 - 772

تحصیل، اقامه‌ی جماعت

مرحوم آقا سیّد محمود مدتی نزد علما و بزرگان اصفهان آن روزگار کسب دانش

نمود و سپس به وعظ و خطابه روی آورد. از جمله‌ی این شخصیت‌ها که وی از آنها

بهره برد و از او روایت نموده مرحوم آیت‌اللّه حاج میرزا بدیع درب‌امامی متوفی

1318ه.ق. است.⁽¹⁾

محل سکونت آقا سیّد محمود درب‌امامی در نزدیکی امامزاده درب‌امام و در

کوچه ارابه‌چی‌ها واقع شده بود و آن مرحوم در مسجد کوچکی به نام مسجد عصاری

در نزدیکی منزل مسکونی خود که جنب عصارخانه دردشت)(از عصارخانه‌های

معروف دوره‌ی صفوی) واقع شده بود اقامه‌ی جماعت می‌کرد. و به دلیل سالها

امامت جماعت وی در آنجا به مسجد حاج سیّد محمود درب‌امامی هم مشهور شده

است.

تأسیس مکتب‌خانه

در همین مسجد(مسجد عصّاری) حاج سیّد محمود مکتب‌خانه‌ای نیز داشت که

در آن به تدریس بعضی از دروس مربوط به معارف اسلامی از جمله کتب اخلاقی،

حدیث، تفسیر و تجوید و تعلیم به شاگردان می‌پرداخته است.⁽¹⁾

محله‌ی پربرکت

محله‌ای که مرحوم محدث درب‌امامی(آقای سیّد محمود) در آن زندگی می‌کرد،

در آن زمان بسیاری از علماء و بزرگان آن عصر اصفهان را در خود جای داده بود.

میرزا بدیع درب‌امامی، آیت‌اللّه العظمی سیّد محمدباقر دُرچه‌ای، آقا سیّد

محمدمهدی دُرچه‌ای رحمة‌اللّه علیهم اجمعین از جمله کسانی هستند که در همین

محله سکونت داشته و امام جماعت بوده‌اند.⁽²⁾

واعظی متّعظ

سیّد محمود درب‌امامی یکی از واعظان زبردست و محدثان آن زمان اصفهان بوده

که بر اخبار و روایات بسیار تسلّط داشته است که این تبحّر در تألیف «ثمرات‌الحیات»

مشهود و معروف است و خود او نیز در متن(ثمرات‌الحیات) به این مسأله اشاره کرده

است و می‌نویسد:

پدرم به من معترض بودند که شما این قدر که اخبار و آیات مطالعه می‌کنی اگر

متون فقهی و اصولی می‌خواندی الاَّن یکی از بزرگترین مجتهدان می‌شدی.«⁽³⁾

تقوا در رفتار و گفتار

علاوه بر خوش‌بیانی و گفتار فصیح و دانش کثیر، عالم عامل بود و آنچه می‌گفت

اعتقاد داشت و عمل می‌کرد. تقوای ایشان نیز زبانزد خاص و عام بود، مردی بود که

دردِ دین داشت و از زخارف دنیوی به کلّی دوری می‌جست.

شنوندگان دانشمند

از جمله کسانی که مرحوم درب‌امامی در حضور آنان منبر می‌رفت یکی مرحوم

آیت‌اللّه العظمی آقا سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای بود، و این حکایت از مقام علمی ایشان

دارد که در برابر شخصیتی مانند سیّد محمّدباقر که از دانشمندان دوران به شمار

می‌آمده قادر به سخنرانی بوده است. زیرا مرحوم دُرچه‌ای کسی نبود که حرفهای

بی‌ربط یا غیرمستند را بپذیرد، در حقیقت منبر رفتن در جلسه‌ای که سیّد محمدباقر

حضور داشت جرأت می‌خواست.⁽¹⁾

از دیگر کسانی که در پای منبر آقا سیّد محمود درب‌امامی می‌نشست مرحوم

آیت‌اللّه حاج شیخ مهدی نجفی معروف به مسجدشاهی(متوفی 1387ه.ق.) بود، وی

خود از لحاظ زهد و تقوا و مراتب دانش و تحقیق و تألیف و نیز ادب عربی و فارسی

سرآمد بود.⁽²⁾

مرحوم امامی با بزرگانی همچون شیخ علی‌اکبر نهاوندی نیز رفاقت و صمیمیّت

داشته است، به طوری که هرگاه به مشهدالرضا علیه‌السلام مشرّف می‌شد بر ایشان

وارد می‌شد.⁽³⁾

تألیفی جاودان

تنها اثر مکتوبی که از مرحوم آقا سیّد محمود درب‌امامی در دست است اثر مذکور

یعنی کتاب نفیس «ثمرات‌الحیات» است. در کتاب‌های تذکره نیز بجز این، به تألیف

دیگری اشاره نشده است. امّا همین کتاب بارها به چاپ رسیده و مشتاقان بسیاری از

این اثر بهره برده و می‌برند گاهی در سه جلد و زمانی در دو جلد قطور طبع گردیده

است. مرحوم آقا سیّد محمود درب‌امامی تألیف کتاب را در سال 1350ق. یعنی در

حدود هفتاد سالگی به پایان برده است.⁽¹⁾

ثمرات‌الحیات در حقیقت ثمره و تلاش مؤلف بعد از نیم قرن تحقیق و تفحّص

در منابع متعدّد روایی و تاریخی است.

البته با مطالعه‌ی مجالس یکصد و بیست گانه‌ای که فعلاً در دو مجلد منتشر شده

است وسعت اطلاعات تاریخی، کلامی و ادبی مؤلف معلوم می‌شود، هر مجلسی

معمولاً با اشعاری متناسب با موضوع آغاز شده و مباحثی که در باب مقام و عظمت

حضرت سیّدالشهداء علیه‌السلام در مجالسی از این کتاب آورده است برای خاص و

عام خواندنی و جالب توجه است. ضمن این که در بیان مقام و احوالات سایر

معصومین نیز مطالب قابل توجّه و مفیدی ارائه شده است.⁽²⁾

خانواده یا فرزندان

متأسفانه از تعداد فرزندان او اطلاع چندانی حاصل نشد، لکن در تعلیقات

مکارم‌الاَّثار نام یکی از پسران وی به نام آقا سیّد محمد امامی هاشمی آمده که در اوایل

بهمن‌ماه سال 1372 شمسی بر اثر سانحه‌ی رانندگی به لقأاللّه پیوسته است.⁽¹⁾

اما هیچ‌یک از فرزندان صاحب «ثمرات‌الحیات» در زی روحانیت و لباس اهل

علم نبوده و نیستند. ولی ایشان دامادی به نام سیّد عبدالرحیم جزایری داشته که ملبّس

به لباس روحانیت و اهل فضل و کمال و حافظ قرآن بوده است و تسلّط وی بر آیات

قرآنی به نحوی بوده که از وی به کشف‌الاَّیات متحرّک تعبیر می‌شده است. مرحوم

سیّد عبدالرحیم پسر برادری به نام سیّد میرزا آقا جزایری داشت که پس از پیروزی

انقلاب اسلامی ایران هم در قید حیات بود و در مسجد آقانور در نزدیکی مسجد

عصّاری به امامت جماعت اشتغال داشت. مرحوم حاج میرزاآقا در نهایت قدس،

تقوا، صفا و سادگی بود و در حقیقت تنها بازمانده‌ی روحانی مرحوم درب‌امامی

محسوب می‌گردید.⁽²⁾

وفات و مدفن

سرانجام آقا سیّد محمود محدث درب‌امامی در عصر روز سه‌شنبه بیست و یکم

ذی حجة‌الحرام سال 1372ه.ق. در حالی که بیش از نود سال از سن وی گذشته بود در

اصفهان دار فانی را وداع گفت و روز بیست و دوم ذی‌حجه جنازه‌ی او را به تخت

فولاد بردند و در تکیه‌ی کازرونی در کنار قبر عالم جلیل میرزا محمدباقر فقیه‌ایمانی

به خاک سپردند.

بر سنگ قبر ایشان که از جنس مرمر است چنین نوشته شده:

هوالباقی

هذا مرقد السیّد السّند العالم الفاضل الجلیل الزاهد التقی المعمّر صدوق الواعظین

آیة‌اللّه المرحوم السیّد محمود ابن السیّد عبدالعلی الموسوی الدرب‌امامی الاصفهانی(امامی هاشمی) صاحب کتاب ثمرات‌الحیوة فی بیان احوال المعصومین علیهم‌السلام و معارف‌الدین المبین و قد توفی الی رحمة ربه الکریم لیلة الاربعأ

22ذی‌حجه سنه 1372ه.ق. اثنتین و سبعین و ثلثمائه و الف و دفن فی هذا المکان الشریف غفراللّه تعالی و لنا اجمعین.

دوش وقت سحر این مژده‌ام آورد نسیم

که گنه عفو کند حق چو غفور است و رحیم

عالم عامل آقا سیّدمحمود درب امامی

سنگ مزار سیّد محمود درب امامی

سیّد ابوالمعالی درچه‌ای

نام، خاندان و تحصیلات

سیّد ابوالمعالی دُرچه‌ای فرزند دوم مرحوم آیة‌اللّه العظمی سیّد محمدباقر دُرچه‌ای است. او در عهد نوجوانی و جوانی ابتدا به فراگیری علوم اسلامی در حوزه علمیّه اصفهان به ویژه مدرسه‌ی نیم‌آورد(نیم‌آور) به تحصیل اشتغال داشت. وی از محضر پدر بزرگوارش و نیز عموی خود مرحوم آیة‌اللّه العظمی سیّد محمدمهدی دُرچه‌ای استفاده‌ای فراوان برد و پس از طی مراحل مختلف علمی در محضر اساتید مختلف خود نیز به تعلیم شاگردان و تدریس علوم حوزوی پرداخت.⁽¹⁾

وجه معنوی و علمی

آقا سیّد ابوالمعالی از جهت علمی مبرّز بود و از حیث اخلاقی و اجتماعی نیز

مورد توجه فضلاء و روحانیون و مورد احترام مردم اصفهان بود و تا آنجایی که توان

جسمی او اجازه می‌داد در امر خدمت به مردم و تبلیغ و ارشاد مسلمین همّت

می‌گماشت.

حجت‌الاسلام والمسلمین آقا سیّد ابوالمعالی دُرچه‌ای چهره‌ای محبوب و

اخلاقی خوش و پسندیده داشت و این اخلاقیات او مورد توجّه همگان بود و

دوستان روحانی او به دوستی با او افتخار می‌کردند. مانند پدرش(مرحوم آیت‌اللّه آقا

سیّد محمّدباقر) صریح‌اللهجه و در بیان مطالب علمی حاضرالذهن بود. سؤالات شرعی و مطالب علمی را گویا و صریح جواب می‌گفت. وی نظری بلند و طبعی عالی داشت به نحوی که اکثراً به فضایل اخلاقی او غبطه می‌خوردند.⁽¹⁾

بیماری و ضعف جسمی

نکته‌ی قابل توجه در زندگی سیّد ابوالمعالی دو بیماری است که از دوران حیات

پدر تا پایان عمر همچنان گریبان‌گیر وی بود. از این رو غالباً در ضعف، نقاهت و

بیماری به سر می‌برد و با این که چندین نوبت توسط پزشکان حاذق و معروف

اصفهان مورد عمل جراحی قرار گرفته بود ولی چندان بهبودی برایش حاصل

نشد.⁽²⁾اما با این اوصاف، هیچ‌گاه شادی و شادمانی را در درون و بیرون و ظاهر و

باطن خود دور نمی‌کرد. گاهی از شدّت درد به خود می‌پیچید و در همان حال طنز

می‌گفت و ذرّه‌ای افسردگی و خمودی در چهره‌اش ظاهر نمی‌شد، هرکس اندوهگین

و افسرده بود و به نزد او می‌رفت، شاد و مسرور از نزدش بازمی‌گشت. هر بیماری با

هر شرایطی که با او همنشین می‌شد، بیماری خود را فراموش می‌کرد.

ساده‌زیستی، قناعت و ایثار

مرحوم سیّد ابوالمعالی از زندگی بسیار ساده و بی‌آلایشی برخوردار بود و فقیرانه

می‌زیست، ولی طبعی بلند و روحیه‌ای شاد و سرافراز و سخاوتمندانه داشت و با

کمترین هزینه، زندگی را خیلی شیرین اداره می‌کرد. او هرگز از فقر و زندگی ساده

رنج نمی‌برد، چرا که قانع بود و هروقت چیزی در دست داشت، اقوام و دوستان و اهل

محل از سخای او متنعّم می‌شدند.⁽¹⁾

گاهی یک وعده غذا را که فقط در حدّ سهم خود او بود، با نیازمندی دیگر نصف

می‌کرد و از کمک به دیگران دریغ نداشت. اگر خرج یک روز را داشت، به فکر فردا و

فرداهای دیگر نبود و از نظر معیشت و قناعت سبک زندگی پدر خود را در پیش

گرفته بود.⁽²⁾

از مرگ نمی‌هراسید و مردن را امری طبیعی و عادی می‌شمرد و اگر بیماری شدید

و خطرناکی به او روی می‌آورد -که بارها روی آورده بود- غمی به خود راه نمی‌داد.

او هم منتظر مرگ احتمالی و هم امیدوار به زندگی طولانی بود و هردو، مرگ و زندگی

برایش یکسان بود.⁽³⁾

وفات و مدفن

سرانجام سیّد ابوالمعالی دُرچه‌ای در تاریخ ششم ربیع‌الاول سال 1374ه.ق.

هنگام مسافرت به شهر مقدس مشهد و زیارت ثامن‌الحجج امام علی بن موسی‌الرضا

علیه‌السلام وفات یافت و طی مراسم باشکوهی جنازه‌اش به اصفهان انتقال یافت و در

تکیه‌ی کازرونی در جوار مرقد مادرش به خاک سپرده شد.⁽⁴⁾

حکایتی جالب در کتاب «قصه‌های خواندنی» درباره‌ی عنایت حضرت رضا

علیه‌السلام نسبت به سیّد ابوالمعالی دُرچه‌ای در هنگام تشییع جنازه وی در حرم

مطهر آن حضرت نقل شده است.⁽⁵⁾

بر روی سنگ قبر او چنین آمده است:

هذا المرقد السیّد الزاهد الالمعی آقا سیّد ابوالمعالی ابن المرحوم حجة‌الاسلام

آیة‌اللّه السیّد محمدباقر الدرچه فی السادس من شهر ربیع‌المولود من عام الاربع و

السبعین و الثلاثمأة بعد الالف من الهجره النبویه 1374

سیّد محمّدباقر درچه‌ای

نام، تولّد، نسب و خاندان

سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای فرزند آقا سیّد مرتضی در سال 1264ه.ق. مطابق با سال

1227ش. در یکی از روستاهای نزدیک به اصفهان به نام دُرچه که امروزه تبدیل به

شهر شده، متولّد گردید. پدرش فرزند سیّد احمد بن سیّد مرتضی بود و از اعقاب سیّد

محمّد میرلوحی سبزواری از شاگردان میرداماد و شیخ بهایی در عصر صفویّه بوده

است.⁽¹⁾

مرحوم آیت‌اللّه العظمی سیّد محمدباقر دُرچه‌ای با سی و یک واسطه به امام هفتم

علیه‌السلام می‌رسد⁽²⁾و از اولاد «موسی‌الثانی»(معروف به ابی‌سبعه) محسوب می‌شود و بدین سبب او را «موسوی» لقب دادند.⁽³⁾

سیّد مرتضی دارای 9 فرزند پسر و یک فرزند دختر بود که تقریباً همه‌ی پسران

وی در زمینه‌های علوم اسلامی و فقه شیعی تلاش و تحصیل نمودند که والاترین

شخصیت از بین آنها علاّ‌مه فقیه سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای است که چهره‌ی مبرّزی در

حوزه‌های علمیّه‌ی شیعه به ویژه حوزه‌های علمیّه‌ی ایران و عراق به شمار می‌رفت و

پس از او دو برادر دیگرش آیت‌اللّه سیّد محمّدمهدی و آیت‌اللّه سیّد محمّدحسین

دُرچه‌ای است.⁽⁴⁾

باید از ایشان که نوه‌ی دختری مرحوم آیة‌اللّه سیّد محمدباقر و فرزند آقا سیّد نصراللّه موسوی

درچه‌ای است به خاطر مطالبی که در اسفندماه 1384 در اختیار نگارنده قرار دادند تشکر نمایم.)

تصویر

عالم فقیه آیة الله العظمی سیّد محمد باقر درچه‌ای

پدری زاهد و عالم‌پرور

سیّد مرتضی پدر سیّد محمدباقر نیز از دروس حوزوی بهره برده بود و بدین

جهت علاقمند بود فرزندانش نیز در مسیر نشر علوم و دانش‌ها و معارف شیعه و

اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام گام بردارند. به زهد و دوری از مظاهر

دنیوی معروف بود به گونه‌ای که مردم محل زندگی او یعنی اهالی دُرچه می‌گفتند:

«حاضر نمی‌شد هنگام رفتن به اصفهان و بازگشت به درچه برای او اسب و قاطر مجهز بیاورند و هر هفته جمعه پیاده به مدرسه و تدریس می‌رفت و چهارشنبه پیاده به درچه بازمی‌گشت، تا آن که بعضی به حضورش آمده عرضه می‌دارند که عمل شما به آبروی اهالی [درچه] ضرر می‌زند و به این بهانه ایشان را حاضر به استفاده از اسب و قاطر می‌کنند، ولی ایشان شرط می‌کند از خارج دُرچه تا خارج اصفهان سوار شود و در داخل شهر اصفهان بلکه میان مردم درچه پیاده باشد»، «ایشان امامت جماعت هیچ‌یک از مساجد را قبول نکرد تا آن که مسجدی به نام ایشان نزدیک خانه‌اش می‌سازند -و اکنون به همان نام است یعنی مسجد سیّد مرتضی- به تصوّر این که شاید ایشان ملاحظه‌ی دیگر روحانیون را می‌کند، امّا بالاخره آن‌جا هم نرفت. یکی از

رؤسای محل که شخصیتی بالاتر از سایرین داشت، معروف به آقا محمد قلعه‌ای گفته بود: من یک پوستین گرانبها برای ایشان هدیه بردم. پس از آن، احترامی که قبلاً به من در مقام ردّ سلام می‌نمود، کاهش داد.»⁽¹⁾

میر سیّد علی دُرچه‌ای، فرزند سیّد مرتضی نقل می‌کند:

«در ایّام قحطی، روزی مادرمان نزد آقا آمد و گفت: بچه‌ها گرسنه‌اند و چیزی در خانه نیست. آقا سر از کتاب بلند کرد و گفت: خداوند درست می‌کند. این تقاضا مکرر شد. سپس پدرم مرا خواستند و فرمودند: سیّد علی آن مجمعه مسی را به سده ببر و بفروش و گندم و آرد تهیه کن تا برای بچه‌ها نان بپزند. من غرق فکر شدم که این کار با اوضاع قحطی چگونه ممکن می‌شود و بالاخره گریه افتادم که فقط از ظروف همین را داریم و چقدر برای ما مشکل شده که ناچار به فروش آن در این شرایط هستیم. پدرم سر بلند کرد و حال مرا دید، به من گفت: سیّد علی، ناراحت نباش آن روزی که

خداوند این مجمعه را نصیب ما کرد، برای چنین روزی بوده است. هنگامی که

خواستم خود را [برای رفتن به سده و فروش مجمعه] آماده کنم درب خانه را زدند، در را باز کردم، دیدم بقچه‌ای نان و گوسفند پخته در دیگ آوردند و به این صورت مسئله [فروش مجمعه مسی] حل شد.»⁽¹⁾

تحصیل در مکتب‌خانه

او با اندوخته‌هایی از آغوش پدر و دامن مادر که خود مجموعه‌ای از کمالات اخلاقی بود طبق آداب و رسوم آن زمان راهی مکتب‌خانه شد. سیّد محمّدباقر در هفت سالگی از مرحوم «ملاّ محمود» مکتبدار دلسوز قصبه‌ی درچه تحصیلات را فرا گرفت و به یاری حافظه و استعداد کم‌نظیر خود و نیز مساعدت محیط علمی و دینی آن خانه‌ی پربرکت و تشویق‌های پدر فاضل و دانشمندش نبوغ خود را نشان داد. وی در کم‌ترین زمان و برخلاف معمول و برخلاف سایر همکلاسان از قرآن آغاز کرد و آموختن آن را سریع به پایان برد. آن‌گاه کتاب‌های گلستان سعدی، ترسل، نصاب و غیره را گذراند و از آموختن ریاضیات و حساب سیاق و خلاصه آنچه که متداول در مکتب‌خانه‌ها بود فارغ شد. جهش علمی سیّد محمّدباقر نسبت به سایر همکلاسان

باعث شد که ملاّ محمود، پدر(سیّد مرتضی) را خواست و با صراحت به او گفت: «او از نظر حافظه و استعداد نه تنها بر همه فرزندانت، که بر دودمانت برتری دارد و آینده‌اش بسیار درخشان است.»⁽²⁾

هنوز دو سال از تحصیل سیّد محمدباقر در مکتب‌خانه نمی‌گذشت، که به پیشنهاد مکتب‌دار و نظر مساعد پدر آن جا را ترک کرد و در پای مسند درس پدر دانشمند خود زانو زد و ادبیات عرب را نزد وی فرا گرفت و آن گاه به فراگیری فقه و اصول و در

ضمن آن خودسازی و تهذیب نفس پرداخت. دیری نگذشت که سیّد محمدباقر

دُرچه‌ای محیط درچه را برای تلاش‌های علمی خود کوچک دید و در سن سیزده

سالگی راهی اصفهان گردید.⁽¹⁾

ورود به حوزه‌ی علمی، معنوی اصفهان

او پس از تحصیل مقدمات و قسمتی از فقه و اصول در مکتب پدر، به حوزه‌ی

علمیّه‌ی اصفهان رو آورد و در مدرسه‌ی نیم‌آورد(نیم‌آور) اصفهان، در کنار برادر

بزرگوارش آیت‌اللّه سیّد محمّدحسین موسوی(محدّث) سکونت گزید و در آنجا به

کسب علم همّت گماشت. مدرسه‌ی نیم‌آورد علاوه بر این که از عصر صفوی تا بحال

بطور مستمر به عنوان یک مرکز علمی پربرکت به شمار می‌آید از نظر زیبایی و هنر نیز

جلوه‌ی ویژه‌ای دارد.

آمادگی در تعلیم و تعلّم

بیش از یک سال از اقامتش نگذشته بود که تدریس فقه و اصول(سطح) را شروع

کرد. وی با برخورداری از هوش سرشار و حافظه‌ای قوی در رشته‌های مختلف

علمی از محضر علمای اصفهان بهره‌ها گرفت و خیلی زود به عنوان یکی از

پرتلاش‌ترین و بااستعدادترین طلبه‌ها شهرت یافت. از سوی دیگر به خاطر استعداد

و توانایی کم‌نظیرش، در هر علمی از علوم حوزوی که وارد می‌شد در اندک مدّتی به

حدّ تخصّص و استادی در آن پیش می‌رفت و می‌توانست، پس از چند روز همان

درس را برای جمعی از طلاب تدریس کند. وی تقریباً تمام اوقات شبانه‌روز خود را

با تحصیل و تدریس و مطالعه پر می‌کرد. گویند در آن زمان، مرحوم سیّد محمدباقر با

همین سن کم زبانزد طلاب و علمای حوزه‌ی اصفهان شده بود. آن‌ها می‌گفتند:

عجیب است که سیّد محمدباقر با آن که چندان سنّی ندارد و هنوز جوانی بیش نیست

حوزه‌ی درس گرم و پرباری دارد.⁽¹⁾

آنچه که بیشتر زبانزد طلاّ‌ب و علمای حوزه‌ی اصفهان بود، نوع بیان و تدریس

سیّد محمّدباقر بود. او ابتدا مطالب را دسته‌بندی می‌کرد و سپس بحث را کاملاً

می‌شکافت. شاید همین شیوه‌ی تدریس او بود که همه‌ی شاگردانش(به قول مرحوم

شهید آیت‌اللّه عطأاللّه اشرفی اصفهانی) یا مجتهد مسلّم بودند و یا مرجع تقلید.

استادان حوزه‌ی اصفهان

اساتید مبرّز آقا سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای در حوزه‌ی اصفهان عبارت بودند از:

1 - میرزا ابوالمعالی کلباسی(1247 - 1315ه.ق.): وی فرزند علاّ‌مه آیة‌اللّه حاج

محمدابراهیم کلباسی است.⁽²⁾

2 - میرزا محمّدباقر موسوی خوانساری چهارسوقی(متوفی 1313ه.ق.): او در

فقه و اصول و ادب و رجال استادی مسلّم و محقّقی عالی‌مقام است ولی اشتهار او

بیشتر بواسطه‌ی کتاب معروف و نفیسش(روضات‌الجنات فی احوال العلماء والسادات) است.⁽³⁾

3 - حاج شیخ محمّدباقر نجفی(متوفی 1301ه.ق.): پسر شیخ محمّدتقی صاحب کتاب هدایة‌المسترشدین که در اواخر عمر یگانه شخص متنفذ در ولایت اصفهان و از جمله پیشوایان روحانی طراز اوّل ایران و غیر محسوب شده است. از جمله

نیکوترین کارهایش آن که در سالهای قحطی 1288ق. تقریباً معادل جمیع مایملک خود را استقراض نمود و در میان فقرای اصفهان و نواحی تقسیم کرد و جان هزاران

بینوا را از مرگ سیاه قحطی رهانید.»⁽¹⁾

4 - میرزا محمّدحسن نجفی اصفهانی - 1317ه.ق.): میرزا محمّدحسن نجفی عالمی بزرگ و فقیهی نامور و در زهد و تقوی بود، مرحوم میرزای شیرازی اعتماد تامی به او داشت که اهل هروقت از ایشان سؤال می‌کردند به چه کسی رجوع کنند می‌فرمود: به میرزا محمّدحسن نجفی و خواص از ایشان تقلید می‌کردند، وی امام جماعت مسجد ذوالفقار بود و عمر خود را صرف تحصیل و تدریس و تألیف و تصنیف و جواب استفتائات می‌نمود.⁽²⁾

هجرت به سوی حوزه‌ی علوی

آقا سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای پس از تلمّذ از محضر این گونه شخصیّت‌های علمی و فرهیخته معنوی در اصفهان، با عشقی وافر راهی حوزه‌ی مقدّس نجف اشرف گردید، گرچه در آن زمان او خود به عنوان مجتهدی محقّق و مسلّم به شمار می‌رفت و سفر در آن زمان مشقت‌هایی را به دنبال داشت لکن قصد وی تحصیل بیشتر علوم ظاهری و باطنی در کنار بارگاه امام الموحدین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام بود.

«نخست به همراه دوست دیرین خود(آیت‌اللّه نائینی) به سوی روضه‌ی مطهر حضرت امیر مؤمنان علیه‌السلام شتافت و دوری از بستگان و اقامت در شهری غریب را با این شیرینی معنوی و لذّت روحانی جبران نمود. او گنبد و گلدسته‌های حرم نخستین فروغ امامت را می‌دید که چون نگینی نورانی بر انگشتر نجف نورافشانی

می‌کرد. پس از ورود به نجف و سکونت در مدرسه‌ی صدر با توان و کوشش زایدالوصفی به ادامه‌ی تحصیل پرداخت و به محضر اساتید بزرگی راه یافت و بیش از چهارده سال متوالی در کلاس‌های درس اساتیدی چون میرزا محمّدحسن شیرازی مشهور به میرزای بزرگ یا مجدّد (1230 - 1312ه.ق.) ، آیت‌اللّه سیّد حسین

کوه‌کمری(متوفی 1291ه.ق.)، حاج میرزا حبیب‌اللّه رشتی و علمای دیگر زانوی

ادب زد و در عرض این چند سال نهایت بهره را از محضر استادان نامی نجف برد. او در حالی که بیش از چند ماه از تحصیلش در نجف نمی‌گذشت، بنا به تقاضای جمعی از طلاّب، خود به تدریس فقه و اصول پرداخت. در مدّتی کوتاه آوازه‌ی تدریس آقا سیّد محمّدباقر بالا گرفت و با وجود استادان بزرگ این شهر، درس ایشان در میان طلاب نیز شهره و معروف شد. در سال‌های آخر اقامت در نجف، وقتی می‌خواستند

فضل و عظمت علمی کسی را گوشزد کنند، می‌گفتند فلانی از شاگردان سیّد

محمّدباقر دُرچه‌ای یا آخوند خراسانی است. این دو استاد بالاترین محک و ملاک

علمی طلاّ‌ب در نجف بودند. علاّمه پس از چند سال اقامت، به اصفهان بازگشت.⁽¹⁾

بازگشت به اصفهان، اقامت و تدریس در مدرسه‌ی نیم‌آورد

مرحوم آیت‌اللّه دُرچه‌ای وقتی از نجف به قصد افاضه به وطنش برمی‌گشت، به مدرسه‌ی نیم‌آورد آمد و تا پایان عمر علمی خود آنجا را ترک نکرد. او دوران طلبگی، دوران مرجعیت و استادی و دوران تجرّد و تأهل خود را تماماً در حجره‌ی مدرسه‌ی نیم‌آورد گذراند. پس از ازدواج، زن و بچه‌اش در درچه بودند و هفته‌ای دو روز، پنجشنبه و جمعه را، پیش آنها بود و بقیه‌ی هفته را در مدرسه‌ی نیم‌آورد می‌گذراند.

درس‌های او نیز اکثراً در مدرسه‌ی نیم‌آورد و در دو مَدرس جنوبی و شمالی همین

مدرسه برقرار شد. حدود سه سال بعد، چون مَدةرَس مدرسه‌ی نیم‌آورد، یعنی مَدرَس

و حیاط مقابل آن، گنجایش شاگردان را نداشت، به ناگزیر چند درس را به مسجد نوی

بازار برد.

مدرسه‌ی نیم‌آورد به واسطه‌ی وجود وی و آخوند ملاّ عبدالکریم گزی رونق

خاصی یافت و از اطراف و اکناف شهرها و روستاهای دور و نزدیک دانشجویان

علوم دینی به محضرشان می‌شتافتند و از خرمن اندیشه‌شان خوشه‌ها می‌چیدند.⁽¹⁾

به جز تدریس در مدرسه‌ی نیم‌آورد و مسجد نوی بازار اصفهان در مسجد بازارچه حمام وزیر، نزدیک درب‌امام، امامت می‌نمود.⁽²⁾

تعدّد تدریس و شیوه آن

تدریس ایشان متنوع بود، اصول دین را از توحید تا معاد و علوم فقهی تا اجتهاد را

درس می‌داد، سی و هشت سال به افاضت فقه، اصول، فلسفه و سایر علوم و ریاضت

به یک منوال و هیچ‌گاه درسی را دقیقه‌ای تأخیر و تعطیل روا نمی‌داشت، حتّی در دمی

که خبر فوت کسانش را به حضرتش اظهار می‌داشتند، مشغول بود! در خصوص

قناعتش همین بس که به نانی و نان خورش مختصری اکتفا می‌کرد.⁽³⁾

در رابطه‌ی با چگونگی تدریس و پرورش شاگردان او آقا نجفی قوچانی در اثر ارزشمندش سیاحت شرق آورده است:

در [درس] آقا سیّد محمد باقر دُرچه‌ای فقط فضلا جهت درس می‌رفتند، دنیا در اطراف آن آقا پیدا نمی‌شد و درس او را همه می‌نوشتند. بعد از برهه‌ای که از قوانین

فارغ بودیم به اصرار همان شیخ [یکی از دوستانش] به درس خارج این آقا [علاّمه سیّد محمّد باقر درچه ای] رفتیم. یک درس اصول و یک درس فقه و... می‌نوشتیم ولکن بسیار مشکل بود. چون از شاگردهای حاج میرزا حبیب رشتی بود خیلی مفصّل می‌گفت.... هر درسی را صبح دو مرتبه تقریر می‌کرد و عصر یک مرتبه، که نصف شاگردها که فراموش کرده بودند که ما هم گاهی از آنها بودیم، عصر به تقریر [درس] سِیّم می‌رفتیم. به عبارت دیگر روزی سه مرتبه هر درسی را مکرّر می‌گفت.... و بسیار هم از مطالعه و فکر نمودن شب و روز زحمت می‌کشید. زندگی را مثل سایر طلبه‌ها می‌گذراند و محتاج به بازار نبود و اگر دو سه سیر گوشت می‌خواست، طلبه‌ای برای او می‌خرید و فقیرانه به سر می‌برد و شب‌زنده‌دار بود و بسیار در درس و بحث خود زحمت می‌کشید. وقتی چند مرتبه در پنجشنبه و جمعه به دلیل بیماری به ده نرفت، او را به مهمانی دعوت کردیم و در همان حجره‌ی ما، شب را می‌ماند و می‌خوابید و شوخ بود.⁽¹⁾

استادی مسلّم در ریاضیات، هیئت و طب

غیر از رشته‌های منطق، معانی بیان و صرف و نحو، در مباحث جانبی و علوم دیگر نیز مورد توجّه بود. فقه و اصول، علم ریاضی و هیئت و نجوم را نزد اساتید بزرگ این فن فرا گرفت، و در کمترین زمان تسلّط در این علوم پیدا کرد و در حوزه‌ی علمیّه‌ی اصفهان تدریس ریاضی، هیئت و نجوم را آغاز نمود و شاگردانی ارزنده به خصوص در بحث تنجیم پروراند. در رشته‌ی ریاضی، حساب و هندسه روز و ریاضیات قدیمه نظیر خلاصة‌الحساب و دیگر کتب، ریاضی قدیمه را به شیوایی تدریس می‌کرد. در پروراندن شاگردانی لایق در هر رشته ید طولایی داشت. مرحوم حاج شیخ محمّدباقر

قزوینی متخصّص علم نجوم و هیئت که گویند در این رشته واقعاً استاد بوده، یکی از

شاگردان مرحوم علاّمه سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای به شمار می‌آید. مرحوم قزوینی در

دوره‌ی زندگی‌اش بارها اشاره به شاگردی در نزد علاّمه دُرچه‌ای کرده است.

علاقه‌مندان به این فن، افراد باذوق در تحصیل این دانش اطراف او تجمّع می‌کردند و

از خرمن پرفیض دانش او بهره‌ها می‌گرفتند.⁽¹⁾

در بحث هیئت و نجوم، چند آثار علمی از او به جای مانده است. از جمله در یکی

از مساجد درچه شاخصی، به روش مخصوص قرار داده بود، که از نظر دانشمندان

اهل فن قابل توجّه بود.

هم‌چنین دیوارهای خانه شخصی‌اش -که خود معماریش کرده بود- طوری

طراحی شده بود که ظهر و ساعات قبل و بعد از آن قابل تشخیص بود. شاخصی هم در

همان منزل ترتیب داده بود که برخی از علمای این فن برای دیدن دیوارهای خانه و آن

شاخص مخصوص به دُرچه می‌رفتند و این دقّت نظر و ظرافت، مورد تعجّب همه‌ی

اهل فن قرار گرفته بود.

آیت‌اللّه سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای در فراگیری فلسفه و عرفان پیشرفتی چشم‌گیر داشت که تکمیل آن را به نجف موکول کرد. او از اساتید این فن نیز به خوبی بهره گرفت، به طوری که از اساتید مبرّز فلسفه و عرفان به شمار می‌رفت.⁽²⁾

از دیگر دانش‌هایی که علاّمه در آن تخصص داشت علم طب بود. جدّیت او در این علم تا بدان‌جا بود که از او سؤال کردند، مگر می‌خواهی فقط طبیب شوی؟ او جواب منفی داد و گفت نه، ولی«العلمُ عِلمان: علم‌الابدان و علم‌الادیان» از این رو من فراگیری علوم جسمی و علوم روحی(یا علوم دینیه) را به موازات یکدیگر در حدّ

توان و تسلّط به پیش می‌برم و چه مانعی دارد فقیه، طبیب هم باشد، و یا طبیب، فقیه

هم باشد؟ آن گاه در تأیید نظر خود جمعی از علما و فقهایی را نام می‌برد که ذوجنبتین

بودند. او در این رشته نیز چون سایر علوم به شکل چشمگیر به پیش رفت، چنان که

در علم طب و قوانین طبی و طب سنّتی استادی قابل، و مورد توجّه بود. از طبیب

معروف اصفهان میرزا ابوالقاسم گوگردی نقل شده، گاهی در مجالسی که آقا سیّد

محمدباقر حضور داشت و از قانون بوعلی ذکری به میان می‌آمد، علاّمه عباراتی را از

کتاب قانون از حفظ می‌خواند و تحلیل می‌کرد و نظر خاص خود را هم بیان می‌نمود

که موجب تعجّب حاضرین و اهل فن می‌گردید.⁽¹⁾

اشتیاق به شعر و ادب فارسی

مرحوم استاد جلال‌الدین همایی از عشق و علاقه‌ی استاد خود به شعر و ادب فارسی سخن می‌گوید و می‌نویسد: عصرها(حدود یک ساعت به غروب مانده)در ایوان شمالی مدرسه [نیم آورد] مجلسی تشکیل می‌شد می‌نشستم، معمولاً در آغاز درس خطبه‌ی حمد و ثنای مختصری با غزلی می‌خواند.⁽²⁾وی به دیوان اشعار شعرا و به خصوص مثنوی علاقه خاصی داشت، مطالعه مثنوی در شب‌های تعطیلی و به هنگام خواب، جزو برنامه‌ی همیشگی او بوده است.⁽³⁾

جامعیت در بسیاری از علوم

آقا سیّد حسن مدرّس درباره‌ی تسلّط سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای به علوم مختلف

گفته بود: «به اکثر علوم مسلّط بود و در همه‌ی جهات جامع و مشابه این جور افراد کم

است، که در اکثر علوم وارد و استاد باشد. روی هم رفته علاّمه مرد موفقی بود و

مرجعی کم‌نظیر، مرحوم علاّمه با توجّه به تخصّصی که در علوم مختلفه داشت در

حقیقت جامع اکثر علوم بود و همه‌ی این علوم، همراه با زهد و تقوا با حافظه‌ای

کم‌نظیر، در یک انسان جمع شده بود(رحمة‌اللّه علیه).»⁽¹⁾

تبحّر در علم تفسیر و رجال

مرحوم آقا سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای در تسلّط به علوم قرآنی و تفسیر نیز ید

طولایی داشت، ضمن این که در دانش‌هایی مانند علم رجال هم یک عالم رجالی

محسوب می‌شد.

تأثیر اساتید نجف

مؤلف «سیاحت شرق» تأثیر استادی چون مرحوم میرزا حبیب‌اللّه رشتی را در نحوه‌ی تدریس علاّمه مؤثر دانسته است و می‌نویسد: از ایراد و اشکال و وجوه عدیده بر رد هریک و اِن قُلت و قُلت در بین، که در وقت نوشتن گاهی یکی دو وجه [آن] فراموش می‌شد و گاهی ترتیب از حیث تقدیم و تأخیر از نظر می‌رفت.... تقریر می‌نمود.⁽²⁾

خلاصه آن که: افراد مستعد و طلاب و دانش‌پژوهان با استعداد به درس علاّ‌مه دُرچه‌ای می‌رفتند. و آن طلبه‌هایی که حوصله و آمادگی چندانی برای شقوق مختلف و فروع عدیده نداشتند به این درس نمی‌آمدند و اگر می‌آمدند، چند روزی بیش نبود

که به قول علمای بزرگ از جمله آیت‌اللّه بروجردی و همچنین آقانجفی قوچانی، در درس علاّمه فقط فضلا راه داشتند.

مدرّس پرآوازه

از جمله دروس استثنایی و پرآوازه‌ی آیت‌اللّه دُرچه‌ای که جلوه و عظمت ویژه‌ای

داشت تدریس اصول دین به طور اجتهادی بود. این درس در روزهای آغازین و آن

هم نه به عنوان یک درس جانبی و حاشیه‌ای بلکه هم‌ردیف با درس خارج فقه، اصول

و فلسفه و درس‌های دیگر گفته می‌شد.⁽¹⁾

آیت‌اللّه سیّد عبدالحسین طیّب درباره‌ی استادش می‌گوید:

«عمده‌ی فقه و اصول را در اصفهان، خدمت مرحوم آیة‌اللّه آقا سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای بودم. تقریباً مدّت یازده سال مرتّب به درس این بزرگوار رفتم، در این مدّت، جدا از فقه و اصول، معارف و حقایق دیگری را نیز از آن بزرگوار و استاد کامل آموختم. درست است که ثمره‌ی ظاهری این یازده سال تحصیل مداوم خدمت ایشان، مرا به درجه‌ی اجتهاد رسانید، اما آنچه مهمّ بود، من از آن مرحوم، درس زندگی، اخلاق و شخصیت را فرا گرفتم.⁽²⁾

تدریس استاد از منظر شاگردان

حکیم فقیه مرحوم حیدرعلی‌خان برومند در مورد تدریس فقه منحصر به فرد

دُرچه‌ای عقیده داشت که: «فقه مرحوم علّا‌مه در دنیای شیعه، اگر نگویم بی‌نظیر، باید

بگویم کم‌نظیر بود. او در فقه ذوقیات منحصر به فرد داشت و ابتکاراتی از خود نشان

می‌داد که در کمتر کتب فقهی به آن اشاره شده است و فقهای معظم بندرت به آنها

پرداخته‌اند. توجّه او به بعضی از ریزه‌کاری‌ها و عنایت به بعضی فروع، انسان را به

تعجّب وامی‌داشت. در دست‌نوشته‌های او گنجینه‌های معظمی است که در آن

گوهرهای قیمتی فراوان است، این نوشته‌ها از غنای فکری و پختگی اندیشه و تلاش

همه‌جانبه او برخوردار است.⁽¹⁾

مرحوم آیت‌اللّه العظمی بروجردی نیز ضمن تدریس فقه، گاهی به ابتکارات و

ذوقیات کم‌نظیر او اشاره می‌کرد و می‌فرمود: «من چند جلد از نوشته‌های خطی

استادمان مرحوم سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای را که در مباحث فقه و اصول و کلام به تقریر

درآورده است، از فرزند ایشان آقا سیّد ابوالعلی گرفتم و چندین روز متوالی در آن

مجلّدات تعمّق و بررسی کردم و پس از مطالعه هر مبحثی، بر استادم آفرین‌ها گفتم و

تحسین‌ها کردم(رحمة‌اللّه علیه). تسلّط مرحوم دُرچه‌ای در فقه و اصول بیش از سایر

رشته‌ها بود و مخصوصاً فقه استاد، قوی‌تر از اصول او بود.»⁽²⁾

گفتنی است که آیت‌اللّه بروجردی در هر دو درس فقه و اصول علّا‌مه شرکت

می‌کردند. واعظ دانشمند آقا سیّد مرتضی برقعی که از سخن‌دانان بزرگ و وعاظ

مشهور زمان خود به حساب می‌آمد در مجلس ختم فرزند ارشد آقا سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای که از سوی آقای بروجردی در مدرسه‌ی فیضیه برپا شده بود منبر رفت و گفت: امروزه اگر حوزه‌های علمیّه و جهان تشیّع و علمای شیعه و مراکز تشیع و تألیف و تصنیف کتب مختلف در شیعه تجدید قوا یافته و در سراسر عالم رونق ویژه دارد، از برکات آقای بروجردی و مرهون تلاش‌های پی‌گیر و برنامه‌ریزی‌های

مدبّرانه و زعامت اوست و همین آقای بروجردی و ده‌ها نفر دیگر همه

دست‌پرورده‌ی علاّمه دُرچه‌ای هستند.»⁽¹⁾

تأسف اهل علم نجف از بازگشت درچه‌ای به اصفهان

مرحوم آیت‌اللّه آقا سیّد حسین موسوی خادمی نقل کرده بودند که: «در محضر

آیت‌اللّه بروجردی بودم. ایشان از عظمت علمی استاد سخن می‌گفتند و می‌فرمودند:

من زمانی که از اصفهان به نجف رفتم، طلاب نجف متأثر بودند و افسوس

می‌خوردند که چرا درس مرحوم سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای وقتی که در نجف بود، آن

طور که باید استفاده نکرده بودند.» سپس آقای خادمی ادامه داده بود که: «علما عقیده

داشتند که بعضی از مباحث فقهی مرحوم دُرچه‌ای، مثل معاملات و عبادات به مراتب

از آقای آسیّد محمّدکاظم یزدی و آقای آخوند خراسانی بهتر بوده است. در بعضی

مباحث اصول هم، چون الفاظ و ادله عقلیه و.... خیلی قوی‌تر از دیگران بود.«⁽²⁾

بازار اصفهان تحت‌الشعاع شاگردان سیّد محمدباقر

در پایان جلسات درس آقا سیّد محمّدباقر، بازار اصفهان با حرکت دسته‌جمعی علما، چهره زیباتری داشت، وقتی که درس به آخر می‌رسید و آقایان علما، مدرسه‌ی نیم‌آورد یا مسجد نو را ترک می‌گفتند، بازار از معمّمین موج می‌زد، به گونه‌ای که همه بازاریان و کسبه، مشتریان خود را رها کرده و به تماشای صدها معمّم می‌ایستادند و مشتریان و عابران هم کنار می‌رفتند تا راه را برای گروه طلاّ‌ب باز کنند و خود هم نظاره‌گر آن صحنه‌ی جالب باشند.

حضور مؤثر آیة‌اللّه درچه‌ای در بحث علمی

یکی از مهم‌ترین محافل علمی، فقهی اصفهان که مبرّز بودن حوزه‌ی علمیّه‌ی اصفهان به ویژه رتبه‌ی آن را پس از حوزه‌ی نجف اثبات کرد، مجلسی بود که در منزل حاج آقا نوراللّه نجفی تشکیل شد و علمای اصفهان در آن حضور داشتند. در این مجلس یکی از مدرّسین پرآوازه‌ی نجف در آن زمان یعنی آیة‌اللّه محمّدمهدی خالصی‌زاده(متوفی 1343ه.ق.) با طرح مسایلی در مورد آزمودن مدرّسین و سطح علمی حوزه‌ی اصفهان برآمد که با جواب‌های ارزشمند سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای و

حاج‌آقا منیرالدین بروجردی مواجه شد.⁽¹⁾

مناظره چاره‌ساز با دانشمندان اهل سنت و مسیحی

مرحوم آقا سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای در محاورات، مناظرات و مباحثاتش آنچنان

تبحّر و تسلّط داشت که در گفتگوها ابتکار عمل را در دست گرفته و با منطق راستین و

استدلالی قوی طرف را مجاب می‌نمود. در این باب سه مورد از مناظرات علاّ‌مه

دُرچه‌ای نقل شده است:

1 - مناظره‌ی آقا سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای با یک کشیش مسیحی آشنا به مباحث

اسلامی و مسیحیت.

2 - مناظره‌ی علاّمه با بزرگترین عالم سنّی در مرکز علم و دانش یعنی نجف اشرف

3 - مناظره‌ی علاّ‌مه با یک مسلمان مطلع و قدرتمند در همه گونه مباحثات

علمی.⁽²⁾

مناظره با کشیش

اوّلین مورد مناظره با کشیشی است که با بسیاری از طلاّ‌ب علوم دینی به بحث

می‌نشست و کم کم این گفتگوها باعث شد علما و طلاّب به فکر افتادند تا شخصی

قوی و وارد به کلیه‌ی مباحث اسلامی را از بین روحانیون برگزینند. مرحوم آیت‌اللّه

آقانجفی روزی از جمع طلاّب سؤال کرد آیا در بین خودتان یک نفر زرنگ و مطّلع به

مبانی اسلامی و آگاه به عقاید مسیحیان و مکاتب دیگر سراغ دارید تا او را برای بحث

به جلفا بفرستیم؟ همه‌ی طلاّ‌ب حاضر پس از شور و ولوله و در گوشی صحبت کردن

بِالاتّفاق عرضه داشتند: بهترین کس برای این کار طلبه‌ای در مدرسه‌ی نیم‌آورد به نام

سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای فرزند سیّد مرتضی است، اگرچه جوان است و سنی از او

نگذشته است ولی در مناظره ید طولایی دارد و اطلاعات جانبی‌اش نیز خیلی قوی

است. بحث بسیار جالب بود بویژه راهی را که سیّد محمّدباقر در ابتدای مناظره طی

کرد، کشیش را متوجّه کرد او با شخصی مواجه است که هم از حیث علمی از محتوای

مسیحیت آگاه است و هم در علوم اسلامی نیز جامع و مسلّط و طریقه استدلال را

بسیار خوب می‌داند. استدلال‌های علاّ‌مه در جواب کشیش چنان قوی و مستند و

همه‌کس فهم بود که همه‌ی حاضران با نگاه‌های معنی‌دار به کشیش خیره شده بودند،

به نظر می‌رسید کشیش قانع شده است و دیگر حرفی برای گفتن ندارد.

بعد از این جلسه کشیش با آقای دُرچه‌ای رفاقت گرمی برقرار کرد و حتّی

چندمرتبه با اطلاع قبلی در مدرسه‌ی نیم‌آورد به حجره‌ی دُرچه‌ای آمد. بعد از مدّتی

سیّد محمّدباقر عازم نجف شد و پس از چهارده سال درس و بحث در نجف به

اصفهان مراجعت کرد، جالب آن که کشیش جزو اوّلین دسته‌ای بود که به ملاقات

علاّ‌مه آمد وبا او خیلی گرم گرفت و این دوستی همچنان برقرار بود و گه‌گاه این دو

یکدیگر راملاقات می‌کردند و بحث‌های آرامی داشتند. این مناظره تاریخی در

کلیسای وانک انجام شد.⁽¹⁾

نظم از مهم‌ترین ویژگی‌های او

مرحوم آیت‌اللّه سیّد عبدالحسین طیّب یکی از دست‌پروردگان سیّد محمّدباقر در

این مورد می‌گوید:

مسأله‌ی نظم در امور و تقسیم ساعات شبانه‌روز، برای کارهای مختلف و

برنامه‌ریزی ایشان، زبانزد بود و در مورد نظم آن بزرگوار، همین را عرض کنم که در

مدّت یازده سال که خدمت ایشان بودم، حتّی در یک جلسه درس غیبت نکردند و در

این مدّت هیچگاه، درس از من فوت نشد و در تمام مدّت، درس در ساعت معمول

خود برگزار می‌شد. این نظم و انضباط استاد مسلّماً در شاگردان نیز، بی‌تأثیر نبود. من،

در طول زندگی، سعی کردم مانند استاد منظّم باشم. بعضی از آقایان طلبه، در مدرسه

می‌گویند که: ما ساعت‌های خود را با رفت و آمد شما منظّم می‌کنیم. می‌دانیم چه وقت

برای درس می‌آیید، چه ساعت برای تجدید وضو و چه هنگام مدرسه را ترک

می‌کنید.⁽²⁾

تأثیر انضباط استاد بر شاگردان

دانشمند بزرگوار، حجت‌الاسلام والمسلمین آقای صهری واعظ(ره)، که در

مجلس ختم آیت‌اللّه حاج میرزا علی‌آقا شیرازی یکی از شاگردان سیّد محمّدباقر

سخن می‌گفت، به مناسبت جلسه، به بحث از استاد او یعنی علاّ‌مه دُرچه‌ای و یکی از

خصوصیات بارز اخلاقی‌اش پرداخت و گفت: در سال‌های آخر زندگی، در مسیر

حرکت علاّ‌مه از دُرچه تا اصفهان و بالعکس و مدرسه و مسجد، تمام بازاریان و اهالی

کوچه و خیابان بعضی کارهای خود را با حرکت علاّ‌مه و زمان رفت و آمد او تنظیم

می‌کردند و همه می‌دانستند که الان که علاّ‌مه را در فلان نقطه زیارت کردند، ساعت

دقیقاً فلان وقت را نشان می‌دهد. در حوزه‌ی درسی، تدریس در زمان معین شروع

می‌شد و در دقیقه‌ی معیّن به پایان می‌رسید و علاّ‌مه مطالبی را که در نظر گرفته بودند

که در آن ساعت معیّن بگویند، می‌گفتند: به طوری که نه مطلب کم می‌آمد و نه به وقت

کلاس اضافه می‌شد، دقیقاً اندازه‌ی درس با اندازه‌ی وقت منطبق بود. در جایی دیگر

آقای صهری می‌فرمود: ما طلاّ‌ب مدرسه‌ی نیم‌آورد کارهایمان را با ورود و خروج و

شروع و ختم درس علاّ‌مه تنظیم می‌کردیم. بارها تجربه کردیم که وقتی عصر روز

جمعه، بیش از بیست کیلومتر راه را با الاغ از دُرچه تا اصفهان می‌پیمودند و در مسیر

راه، ارادتمندان هم ایشان را زیارت می‌کرند و به ایشان تبرّک می‌جستند، وقتی ته

عصای ایشان به سنگ دهلیز درب ورودی مدرسه‌ی نیم‌آوردمی‌خورد و کلمه «لا اله

الاّض اللّه» و یا «لا حول و لا قوة الاّض باللّه العلی العظیم» را از زبان ایشان می‌شنیدیم،

ساعت زمان معیّن را نشان می‌داد و عجیب است که ایشان ساعتی در جیب نداشت و

به ساعت نمی‌نگریست و در عین حال کارها با نظم دقیقه‌ای انجام می‌داد. ایشان به

نقل از آیت‌اللّه العظمی بروجردی می‌فرمودند:«نظم استاد ما مرحوم سیّد محمّدباقر

دُرچه‌ای و برنامه‌اش کم‌سابقه بود.»⁽¹⁾

اهتمام به درس

آیت‌اللّه سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای برای حفظ مجلس درس در برابر هر پیشامدی

خم به ابرو نمی‌آورد و کار خود را با دقت وصف‌ناپذیری انجام می‌داد مرحوم استاد

جلال‌الدین همایی در این باب آورده است: بر سر درس بودیم و استاد به سخن

می‌پرداخت. ناگهان مردی روستایی از اهل محل آقا، در حاشیه‌ی مجلس درس پیدا

شد و شروع کرد جویده جویده به تمجمج مطالبی را عنوان کردن، ناگهان استاد سر

خود را بلند کرد و گفت: والده مرحومه شده‌اند؟ خدا بیامرزدشان، مرد روستایی به

اشاره‌ی سر پاسخ مثبت داد، همه فهمیدند که استاد مادر خود را از دست داده است،

ولی درس هم‌چنان ادامه یافت و البته پس از ختم درس، آقا رفت به وظیفه‌ی خود

عمل کند.⁽¹⁾

مرحوم آیت‌اللّه سیّد عبدالحسین طیّب می‌فرمودند: در جلسه‌ای که جمعی از

علما و روحانیون برای یک امر مهم کشوری تشکیل داده بودند از مرحوم دُرچه‌ای

نیز دعوت شد و وجود ایشان نیز ضرورت داشت، زمان جلسه بعدازظهر جمعه بود و

آقای دُرچه‌ای باید طبق برنامه از دُرچه به اصفهان می‌آمد و در جلسه‌ای که در خانه

یکی از علما در پشت مسجد شاه تشکیل می‌شد شرکت می‌کرد، گرچه هنوز ساعت

مقرّر و موعد نرسیده بود، و به نظر بسیاری بعید بود که این پیرمرد 70 ساله بتواند با

الاغ این مسیر بیست کیلومتری را با توجّه به وضع برف و یخبندان از درچه به

اصفهان طی کند، وی در حوالی نصرآباد به سبب بدی هوا ناچار گردید از الاغ پیاده

شوند و الاغ را به یک نفر بسپارد و خود در همان شدّت بارش برف، پیاده به راه ادامه

دهد. بدین ترتیب آقا سیّد محمّدباقر با وجود سختی راه سر وقت در جلسه حاضر شد.⁽²⁾

آیت‌اللّه شیخ محمدباقر زند کرمانی که از نخبگان عصر خویش بود و همواره در امور بویژه مسایل علمی از محضر علاّمه دُرچه‌ای بهره می‌برد فرموده بود: مرحوم

استادم سیّد محمّدباقر خیلی در کارهایش منظّم و مرتّب بود. من از شاگردان او بودم.

درس را منظم و با ترتیب بیان می‌کرد. مقیّد بود به ردیف بحث را شروع کند و به پایان برد.

ابتدای بحث چیست؟ مقدمه کدام است؟ مثال از کجا نقل شده؟ نتیجه آن چیست؟ نظریه دیگران و بالاخره نظر خودش و مطلب جدید، همه باید روی نظم گفته می‌شد و مطالب هرگز نباید تقدّم و تأخرش به هم می‌خورد و از این رو رؤوس مطالب را برای ترتیب و نظم تدریس، یادداشت می‌کرد، هرچند احتیاجی به آن یادداشت نمی‌شد.⁽¹⁾

تدریس و بحث علمی در ماه مبارک رمضان

استاد ارجمند آقای سیّد احمد مرتضوی می‌فرمود، یک بار ملاقاتی با یکی از شاگردان سیّد محمّدباقر به نام آقای شیخ محمّدحسین اشنی داشتم، او گفت نزدیک ماه مبارک رمضان، به آقا(سیّد محمدباقر) گفتیم به ماه رمضان رسیدیم چکار می‌کنید، آقا فرمود: من درس می گویم، [طلبه‌ها] گفتند: می‌رویم تبلیغ، ایشان فرمود من برای این ستون‌ها درس می‌گویم،گفتیم: نمی‌شود و طلبه‌ها صدمه می‌خورند. [یعنی در صورت عدم وجود طلاّ‌ب درس از دست آنها می‌رود]. آقا گفتند: «من درس «جبر و تفویض» را می‌گویم و مدّتی است می‌خواهم بگویم و امکان‌پذیر نشده است»، بالاخره تصمیم گرفتیم در درس ایشان حاضر شویم وقتی وارد مدرسه شدیم دیدیم در آن جلسه‌ی بحث آقا به قدری جمعیت آمده است که دیگر جای ما و بقیّه‌ی طلاّ‌ب نیست، همه آمده بودند، آقا این بحث را شروع کردند و یک ماه طول کشید.⁽²⁾

ورع و مراقبت

آیت‌اللّه شیخ احمد فیاض(ره) که خود یکی از استوانه‌های علمی و معنوی

اصفهان بود درباره‌ی مراقبت و پرهیز از لغوگویی استاد خود می‌گوید: مرجعیّت به

عهده‌ی ایشان بود. وی مرد بسیار نزیه و مواظبی بود. طلاّ‌ب هراس داشتند که نزد

ایشان سخن لغوی بگویند. حوزه‌ی درسش پرحرارت بود. صبح‌ها در مسجد نو[بازار اصفهان] درس فقه و اصول می‌گفت و عصر هم برای افرادی که نبودند یا درست درس را نفهمیده بودند همان درس را تکرار می‌کرد.⁽¹⁾

تأثیرات معنوی استاد بر شاگردان

مرحوم قدسی نیز در مقدمه‌ی رساله‌ی ارزشمند شعوبیه در خصوص زهد و

تقوای علاّ‌مه دُرچه‌ای آورده است:

«حالات و رفتار این بزرگوار و مراتب زهد و قدس و تقوای کم‌نظیر او همواره در

تربیت اخلاقی دانشوران بااستعداد تأثیر شگرف و ژرف داشت.»⁽²⁾

زمانی که نگارنده این سطور به مناسبت بزرگداشت عارف والا مقام حاج میرزا

علی‌آقا شیرازی در مدرسه‌ی نیم‌آورد خدمت مرحوم آیت‌اللّه شیخ حیدرعلی محقّق

رسیدم خاطراتی را از ایشان نقل فرمودند که: روزی مرحوم آیت‌اللّه حاج سیّد

محمدباقر دُرچه‌ای در جلسه‌ی درس، مطالبی فقهی را بین شاگردان مطرح کرده،

خطاب به آنان گفته بود: این مسأله را کجا دیده‌اید؟ همه مُهر سکوت بر لب زده بودند.

مرحوم حاج میرزا علی‌آقا شیرازی نیز در جلسه درس حضور داشت و سخنی بر زبان

نیاورد، ولی پس از پایان درس که آیت‌اللّه دُرچه‌ای به طرف حجره خویش می‌رفت

همراه ایشان به محل اقامت استاد رفت و جای آن مطلب مورد سؤال و نشانی آن

مسأله را که از شاگردان پرسیده بود، به مرحوم علاّ‌مه گفت. مرحوم سیّد محمّدباقر

دُرچه‌ای فرموده بود: شما که از این نکته و مأخذ آن باخبر بودی، چرا در جلسه درس

و جمع طلاب نگفتی؟ مرحوم شیرازی جوابی نداده و سکوت اختیار کرده بود.⁽¹⁾

این گفتگو در کتاب «طبیب جسم و جان» اثر راقم سطور حاضر در صص 37 و 38 درج شده

است.

بی‌اعتنایی به ظواهر و سیل وجوهات

ایشان حتی‌الامکان مایل نبودند وجوهات(که امانت است) به ایشان داده شود،

ولی این سخن را به زبان نمی‌آوردند و اظهارش را خلاف می‌دانستند و اگر کسی

می‌آورد، و به خصوص اگر کسی اصرار می‌کرد عدم دریافت را خلاف می‌شمردند.

وجوهات را عمدتاً به مدرسه‌ی نیم‌آورد می‌آوردند و آن‌جا به ایشان می‌پرداختند.

بارها دیده می‌شد که افرادی با وجوهات کم یا کلان، کنار ایوان حجره ایشان(به

طوری که از داخل حجره دیده نشوند) نشسته و یا ایستاده، ساعاتی را منتظر

می‌ماندند تا ایشان از حجره بیرون آید و وجوهات را دریافت کند.⁽²⁾

سخن استاد همایی در باب زهد علاّ‌مه

«آن بزرگ در علم و تقوا آیتی بود عظیم و به حقیقت جانشین پیغمبر اکرم صلی‌اللّه

علیه و آله و ائمه معصومین علیهم‌السلام بود، در سادگی و صفای روح و بی‌اعتنایی به

امور دنیوی فرشته‌ای بود که از عرش به فرش فرود آمده و برای تربیت خلایق با

ایشان همنشین شده است. مکرّر دیدم که سهم امام‌های کلان برای او آوردند و

دیناری نپذیرفت با این که می‌دانستم که بیش از چهار پنج شاهی پول سیاه نداشت.

وقتی سبب را می‌پرسیدم می‌فرمود: من فعلاً مقروض نیستم و خرجی فردای خود را

هم دارم و معلوم نیست که فردا و پس‌فردا چه پیش بیاید.

بنابراین اگر سهم امام را بپذیرم ممکن است حقوق فقرا تضییع شود. گاهی دیدم

چهارصد، پانصد تومان که به پول امروزی چهارصد و پانصد هزار تومان بوده برایش

سهم امام آوردند و بیش از چند ریالی که مقروض بود قبول نکرد.»⁽¹⁾

او فقط بخشی از وجوهات را می‌پذیرفت

آقای سیّد حسن مدرّس اصفهانی نقل می‌کرد: «در سال‌های آخر عمرش(حدود ده

سال) مرجعیت در ایران منحصر به او بود. و با اینکه فقط بخشی از وجوهات را

می‌پذیرفت و همیشه وجوهاتی نزد او وجود داشت. با این حال در نهایت فقر و

سادگی زندگی می‌کرد و همه‌ی عمر خودش را با نان و ماست، نان و لبو، نان و

سکنجبین آب زده و لباس کرباسی به سر می‌برد. زن و فرزند را به ساده‌زیستی و

قناعت عادت داده بود و آنان به روش او راضی و خوش و قانع بودند و دو چیز بعد از

وفاتش بین خاص و عام به ویژه روحانیون ورد زبان‌ها شد: ساده‌زیستی در تمام ابعاد

زندگی و در همه عمر و چیزی بعد از خود نگذاشتن و نداشتن.«⁽²⁾

میزان ارادت به اهلبیت علیهم‌السلام و توسّل به آنها

مرحوم علاّمه دُرچه‌ای به طور کم‌نظیری عاشق و دل‌باخته‌ی ائمه اطهار

علیهم‌السلام بود و در تمام احوال به ویژه هنگام مشکلات به آنها توسّل می‌جست.

ضمن این که اکثر شاگردان سیّد محمدباقر از شدت علاقه و ارادت استاد خود به ائمه

اطهار علیهم‌السلام سخن گفته‌اند مانند آیة‌اللّه العظمی بروجردی، آیة‌اللّه سیّد

محمّدرضا خراسانی، آیة‌اللّه حاج‌آقا رحیم ارباب و آیة‌اللّه سیّد عبدالحسین طیّب و

شاگردان او چه آنها که نام برده شد و یا امثال حاج میرزا علی‌آقا شیرازی، آقا سیّد

جمال‌الدین گلپایگانی، شهید سیّد حسن مدرّس همه از ارادتمندان، علاقمندان و

مروّجان فرهنگ اهل‌بیت علیهم‌السلام بوده‌اند.⁽¹⁾

علاّ‌مه در زمان مرجعیّتش با توجّه به علاقه‌ی وافری که به نقل حدیث و ذکر اخبار

آل محمد صلی‌اللّه علیه و آله و روضه امام حسین علیه‌السلام داشت همه ساله ایام و

لیالی قدر و شب عاشورا خود منبر می‌رفت و پس از نقل احادیث در مورد مصائب

اهل‌بیت علیهم‌السلام هم خود گریه می‌کرد و هم مستمعین به شدّت می‌گریستند.⁽²⁾

نهایت وارستگی

استاد جلال‌الدین همایی(ره) می‌فرماید: اگر احیاناً لقمه‌ای شبهه‌ناک خورده بود،

برفور انگشت در گلو می‌کرد و همه را برمی‌آورد. و این حالت را مخصوصاً خود یک

بار به رأی العین دیدم. ماجرا از این قرار بود: یکی از بازرگانان ثروتمند، آن بزرگوار را

با چند تن از علما و طلاّ‌ب دعوت کرده بود. سفره‌ای گسترده بود، از غذاهای متنوع با

انواع تکلّف و تنوع. آن مرحوم به عادت همیشگی مقدار کمی غذا تناول کرد. پس از

آن که دست و دهان‌ها شسته شد، میزبان قباله‌ای را که مشتمل بر مسأله‌ای که به فتوای

سیّد حرام بود برای امضا حضور ایشان آورد. وی دانست آن میهمانی مقدمه‌ای برای

امضای این سند بوده و شبهه‌ی رشوه داشته است رنگش تغییر کرد و تنش به لرزه

افتاد و فرمود: من به تو چه بدی کرده بودم که این زقّوم را به حلق من کردی؟ چرا این

نوشته را پیش از نهار نیاوردی تا دست به این غذا آلوده نکنم؟ بس آشفته‌حال

برخاست و دوان دوان به مدرسه آمد و کنار باغچه‌ی مدرسه مقابل حجره‌اش نشسته

و با انگشت به حلق فرو کرد و همه را استفراغ کرد و پس از آن نفس راحتی کشید.⁽¹⁾

در عصر شکوفایی حوزه‌ی علمیّه‌ی نجف، در آن جا معروف شده بود که مرحوم

آقا سیّد محمّدباقر در دو جهت بی‌مانند است: یکی در سختی زندگی و قناعت و

تهی‌دستی و دیگری در پرکاری در امر تحصیل و جدّیت و مداومت شبانه‌روزی. وی

در حجره‌ای که ذکر آن رفت بجز دو شب که به درچه می‌رفت(در هفته) بقیه شب‌ها را

در مدرسه‌ی نیم‌آورد می‌ماند.

مرحوم همایی می‌نویسد: ده دوازده سال متوالی ملازم خدمت او بودم و اکثر

اوقات چای اوّل شب و هنگام سحر و احیاناً پخت و پز او را که مخصوص ایّام کسالت

او بود من مباشرت می‌کردم. در هنگام سلامت غذایش بسیار ساده بود و نان خورش

شام و ناهار او یا پیاز و سبزی بود یا دوغ و سکنجبین.⁽²⁾

قوّت حافظه

در این مورد آیت‌اللّه حاج آقا حسن مدرّس اصفهانی گفته است: علاّ‌مه دُرچه‌ای از

نظر حافظه و قدرت استعداد در قرون اخیر و حتّی در دودمان مرحوم میرلوحی در

عصر صفویه و خاندان سادات درچه به این میزان نداشته‌ایم.⁽¹⁾

مرجعیّت و اعلمیّت درچه‌ای

آیت‌اللّه سیّد اسماعیل صدر که از مراجع تقلید جهان تشیّع به شمار می‌آمد، در

اواخر عمر به کاظمین مراجعت نمود و در آن مکان مقدس چشم از جهان فرو بست،

با رحلت این عالم شیعی، مرجعیّت تقلید مردم اصفهان و سپس نقاط دیگر کشور

ایران به آیت‌اللّه العظمی سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای رسید که ایشان با داشتن رساله‌ی

عملیه مرجعیّت داشت.⁽²⁾

به طوری که در ایران و عراق مرحوم سیّد محمّدباقر را استوانه‌ی سِترگ دانش و

تقوا، و اسوه‌ی فرزانگی و فرهیختگی و از مبرّزترین چهره‌های فقهی عصر و مرجع

معظم تقلید به حساب می‌آوردند.⁽³⁾

آیت‌اللّه شهید اشرفی اصفهانی فرموده است که: در زمان مرحوم علاّ‌مه سیّد

محمّدباقر دُرچه‌ای با این که علمای بزرگ زیادی در شهرهای ایران به خصوص

اصفهان که مرکز حوزه‌ی علمیّه‌ی ایران بود، وجود داشتند ولی اغلب از خود

رساله‌ای نداشتند. زیرا در مقایسه‌ی خود با مرحوم دُرچه‌ای نه تنها مدعی اعلمیّت

نبودند، بلکه به خود اجازه‌ی تألیف رساله هم نمی‌دادند. فقط دو نفر از علمای آن

زمان(آن هم بنا به درخواست و اصرار زیاد شاگردانشان) صاحب رساله بودند که یکی

علاّ‌مه فقیه سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای بود و دیگری مرحوم شیخ محمّدحسین

فشارکی; البته مرحوم فشارکی هم خودش مستقلاً رساله‌ای نداشت، بلکه حاشیه‌ای

بر رساله‌ی برادرشان مرحوم شیخ محمّدباقر فشارکی نوشته بود. از سخن مرحوم

اشرفی استفاده می‌شود که رساله و مرجعیت علاّ‌مه بر اساس میل و خواسته ایشان

نبوده، بلکه بنا به اصرار شاگردان ایشان بوده است. در جای دیگر می‌فرمایند: اصلاً

علاّ‌مه دُرچه‌ای در این وادیها و در این فکرها که رساله و یا عنوان مرجعیّت داشته

باشد نبود، بلکه این مسائل عموماً از جانب شاگردانش بر ایشان تحمیل می‌شد.⁽¹⁾

باز هم از مناقب اخلاقی

مرحوم همایی برای منوچهر قدسی بیان می‌کند: وقتی یکی از شاگردان، مُهر آقا را

جعل کرده، استفاده یا ساء استفاده‌هایی نموده بود، برای ما بسیار سنگین بود که

فردی گستاخ با ازهد و اتقای زمان چنان بی‌پروا رفتار کند! به حکم غیرت و حالت

جوانی با چند تن از طلاّ‌ب مقیم مدرسه که در بین آنان یکی دو نفر از فرزندان آقا هم

بودند دست به دست هم دادیم و آن شاگرد بدکردار را به باد کتک گرفتیم، آقا از کم و

کیف ماجرا آگاهی یافت. آن فرد را که احتمالاً احتیاج و فقر مالی او را به انحراف

کشانیده بود خواست و شروع به نصیحت او نمود و با ما که فکر می‌کردیم در حمایت

از آن مرجع عالی‌مقام کار مهمی کرده‌ایم، شروع به انتقاد و ملامت کردن نمود که چه

کسی به شما اجازه‌ی ضرب و شتم داد؟ حالا بروید وضو بسازید و بیایید توبه کنید. به

دستور عمل کردیم و در حجره‌ی خود آقا گرداگردش نشستیم و آقا با آهنگی که از

اضطراب و هیجان می‌لرزید شروع به جاری کردن صیغه توبه بطور شمرده شمرده

نمود و ما با او تکرار کردیم: «استغفراللّه ربی و اتوب الیه»⁽²⁾

تکریم و احترام به اهل منزل

از جمله خصوصیات اخلاقی مرحوم علاّ‌مه دُرچه‌ای آن بود که ایشان تقیّد داشت

از دو شبی که در طول هفته، در دُرچه، نزد خانواده به سر می‌برند، حداکثر بهره گرفته

شود. از همین رو تأکید می‌کردند که به هنگام صرف شام، ناهار و صبحانه تمام افراد

منزل از دختر و پسر، همسر و عروس و احیاناً داماد گرد هم باشند و بگویند و بشنوند

و سؤال کنند. ایشان ضمن پاسخ‌گویی به پرسش‌ها، به تناسب بحث، چند نکته‌ی

اخلاقی و تربیتی نیز می‌گفتند و در همان رابطه داستانی شیرین و شنیدنی بیان

می‌کردند و سعی داشتند حتی‌المقدور و در باب محبّت اهل‌بیت علیهم‌السلام و

اطاعت از آنان نکاتی را متذکّر شوند.⁽¹⁾

پاسخ قاطع

علاّ‌مه دُرچه‌ای سؤال افراد را تا آنجا که حضور ذهن داشت، بی‌درنگ، صریح،

کوتاه و محکم پاسخ می‌داد و اگر در موردی، مختصر تردیدی داشت، آن را هم صریح

و سریع به بعد حواله می‌داد و اگر پرسشی را به بعد وامی‌گذاشت که معمولاً در مسایل

سیاسی و اجتماعی بود و نظرش آن بود که در جوانب آن سؤال سیاسی و اجتماعی

تحقیق کند و سپس پاسخ گوید، گرچه به طور کلّی کمتر اتّفاق می‌افتاد که پاسخ سؤالی

را به بعد واگذارند.⁽²⁾

استاد جلال‌الدین همایی آورده است: «لطف و اعتماد آن بزرگوار در حق بنده به

حدی بود که جواب استفتاهایی را که از او می‌شد به من محوّل می‌فرمود. البته همیشه

بعد از نوشتن استفتاء صورت نوشته را به دقت می‌خواند و اگر نظری در عبارت یا

مطالب آن داشت به اصلاح می‌آورد. جواب اکثر استفتاهایی را که در اواخر عمر از او

شده به خط من است.

مُهر اسم خود را به هیچ کس حتّی فرزندانش نمی‌داد. به دست من می‌سپرد تا پای

استفتاها و اسناد شرعی که اجازه می‌فرمود بزنم.⁽¹⁾

توصیف دست‌پروردگان، از مربی خود

البته شاگردان علاّ‌مه دُرچه‌ای هم چه در زمان حیات وی و چه پس از آن همواره

قدردان زحمات و محبّت‌های او بودند از جمله آیة‌اللّه العظمی بروجردی در یکی از

ملاقات‌های خود با بعضی از فرزندان آن مرحوم فرموده بود: «من و شما همه فرزند

یک پدریم، منتهی شما فرزندان روحانی و جسمانی او هستید، و من تنها فرزند

روحانی پدر شما هستم، و پدر شما درباره‌ی من خیلی زحمت کشیده به طوری که

وقتی از اصفهان و از محضر ایشان به نجف اشرف مشرّف شدم خود را خیلی نیازمند

اساتید بزرگ آنجا نمی‌دیدم......»⁽²⁾

از دیگر دانش‌آموختگان محضر پرفیض آقا سیّد محمّدباقر، عالم عارف و

پارسای دانشمند آیة‌اللّه حاج شیخ غلامرضا یزدی معروف به فقیه خراسانی(متوفی

1338ش.) است. وی نیز همواره با اشتیاق از استاد خود تجلیل کرده و درس او را

بسیار دقیق، عمیق و دلنشین دانسته است.⁽³⁾

وسواس ممنوع

یک روز به مرحوم دُرچه‌ای گفتند یکی از شاگردان در وضوسازی از خود

وسواس نشان می‌دهد. ایشان گفته بود: آن فرد بیاید و وضو بگیرد بعد که در حضور

استاد وضو گرفته بود، آقا سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای فرموده بود: حالا نمازت را بخوان

ببینم! او هم نماز ظهر و عصرش را اقامه نموده بود. چون نمازش خاتمه یافت طلبه‌ها

گفتند: آقا ایشان می‌رود وضویش را تکرار می‌کند و نمازش را اعاده می‌نماید. آیة‌اللّه

دُرچه‌ای گفته بود: وی را در حجره نگه دارید تا آفتاب غروب کند و وسواس از

سرش بیفتد.»⁽¹⁾

آقای مرتضوی از مرحوم عمویش آیت‌اللّه سیّد محمدمهدی(و همچنین یکی از

علمای اصفهان) نقل می‌کند که:

«یک روز شخصی که خود را خیلی به علاّ‌مه نزدیک می‌دانست و خودش را

خودمانی قلمداد می‌کرد، در حضور آقا عرضه داشت که من گندم‌های یک یتیم را، به

دلیل این که کیسه کافی در دسترس نبود، روی گندم‌های خودم ریختم، اندازه گندم‌ها

تقریباً معین و مشخص بود و بنا دارم آن را بعداً به طور تخمین جدا کنم، به نظر شما

اشکالی که ندارد؟ سخن آن شخص که به اینجا رسید، آقا بر خلاف انتظار طرف، یک

مرتبه عصبانی شد و با حالت تغیّر و فریاد گفتند: چرا روی هم ریختی؟ چرا گندم‌ها را

مخلوط کردی؟ خلاف انجام دادی. و بعد دستور دادند سهم مزبور از اموال جدا

شود.⁽²⁾

شاگردان علاّ‌مه سیّد محمّدباقر

بی‌شک یکی از دستاوردهای بزرگ علمای اسلام به ویژه دانشمندان شیعه

پرورش شخصیت‌هایی بوده که نه تنها در بُعد علمی بلکه از حیث عملی و معنوی

سرآمد بوده و در جهت تقویت ارکان دین و حفظ شریعت و تقویت فرهنگ عترت

گامهای ارزشمندی برداشته‌اند مرحوم آیت‌اللّه العظمی سیّد محمّدباقردُرچه‌ای نیز

یکی از آنان است که علاوه بر سیر و سلوک و تقوای وجود به منزلت والای علمی نائل

آمده و در این راستا نیز در پرورش عالمان توانمند و وارسته موفّق بود و گامهای

استواری را برداشته است در این بخش به برخی از شاگردان والامقام این علاّ‌مه‌ی

بزرگ اشاره نماییم:

-شیخ محمد لطیف خواجویی

میراث علمی سیّد محمدباقر درچه‌ای

از آیت‌اللّه العظمی سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای نوشته‌ها و تألیفات متعدّد برجای

مانده که بیشتر در علومی مانند فقه و اصول است از جمله:

1 - یک دوره‌ی 17 جلدی⁽¹⁾

است.

در فقه و اصول: که شامل مطالبی در باب فقه، اصول، کلام، درایه، رجال، اخبار و احادیث و دیگر زمینه‌های علمی است، این مهم‌ترین اثر علاّ‌مه به حساب می‌آید، اکثر مجلّدات آن بالغ بر هفتصد صفحه می‌شود

و با توجّه به این که مطالب آن با خط ریز به نگارش درآمده است می‌توان حدس زد که

مجلدات چاپی آن بیش از پنجاه جلد شود.⁽¹⁾

اهل فن و بزرگان فقه و اصول آثار علاّ‌مه را از نوادر فقه محسوب می‌کنند و مرحوم آیة‌اللّه العظمی بروجردی، آیة‌اللّه حاج آقا محمد مقدّس بیدآبادی اصفهانی را مأمور کردند تا کتاب را بررسی، تنقیح و آماده‌ی انتشار کنند، که متأسفانه به علّت رحلت آقای بروجردی و مدّتی پس از آن فوت آقای مقدّس بیدآبادی کار ناتمام رها

شد و موجب شد که این اثر تا زمان حاضر تقریباً مهجور بماند.⁽²⁾

در حال حاضر این مجلّدات نزد آقای حاج سیّد احمد مرتضوی موجود است و نگارنده نیز از عنایت آقای مرتضوی بهره‌مند شده و با وجود کسالتی که ایشان داشتند کلیه‌ی مجلدات رادر اختیار گذاردند تا تورقی نمایم،⁽³⁾در باب محتوای آن مطالبی ذکر شد، تعداد اوراق این مجلدات به ترتیب عبارتند از:

1 - جلد اول، 861 صفحه 2 - جلد دوم، 921 صفحه 3 - جلد سوم، 854 صفحه 4 -

جلد چهارم، 437 صفحه 5-جلد پنجم، 607 صفحه 6 - جلد ششم، 482 صفحه 7 -

جلد هفتم، 1294 صفحه 8 - جلد هشتم، 1398 صفحه 9 - جلد نهم، 589 صفحه 10 -

جلد دهم، 659 صفحه 11 - جلد یازدهم، 1214 صفحه 12 - جلد دوازدهم، 1241

صفحه 13 - جلد سیزدهم، 1130 صفحه 14 - جلد چهاردهم، 964 صفحه 15 - جلد

پانزدهم، 1507 صفحه 16 - جلد شانزدهم، 1712 صفحه 17 - جلد هفدهم، 1241

صفحه 2 - تقریرات اصولیه: که در واقع، تقریر درس اصول ایشان است که توسط آیة‌اللّه

سیّد حسن چهارسوقی تحریر شده و حدود سیصد صفحه است. لازم به ذکر است که

بجز آیت‌اللّه چهارسوقی از دیگر شاگردان سیّد محمّدباقر که تقریرات وی را

نوشته‌اند می‌توان از: آقا ملاّ محمّد دهاقانی، آقا حاج شیخ محمّدرضا جرقویه‌ای، آقا

شیخ محمّدابراهیم کلباسی، آقا میرزا مجتبی روضاتی و شهید سیّد حسن مدرّس یاد نمود.⁽¹⁾

3 - رساله‌ی علمیّه یا توضیح‌المسائل آیة‌اللّه درچه‌ای.(این رساله چاپ شده

است)⁽²⁾

4 - رساله‌ی جبر و تفویض: این رساله به صورت دست‌نویس حدود 70 صفحه

است و در صورت چاپ بالغ بر دویست صفحه خواهد شد.⁽³⁾

5 - حاشیه بر مجمع‌الرسائل رساله‌ی عملیه‌ی آیة‌اللّه شیخ محمدحسن گزی:

نامبرده از شاگردان شیخ مرتضی انصاری بوده و بجز مرحوم سیّد محمّدباقر برخی دیگر از علمای شیعه نیز بر این رساله حاشیه نوشته‌اند.⁽⁴⁾

6 - حاشیه بر رسایل شیخ انصاری: از جمله کسانی که بر رسایل حاشیه و تعلیق

نوشته‌اند علاّ‌مه سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای است. علاوه بر نامبرده برخی شاگردان وی

نیز بر رسایل شیخ شرح نوشته‌اند که از جمله آنها می‌توان از شهید آیة‌اللّه سیّد حسن

مدرس، آیة‌اللّه العظمی بروجردی و آقا ملاّ محمّدجواد بن عباس صافی گلپایگانی را نام برد.⁽⁵⁾

تصویر

تصویر

خط آیت الله العظمی سیّد محمد باقر درچه‌ای

تصویر

کتاب «تأدیب الاطفال» به دستور مرحوم آیت الله سیّد محمد باقر درچه‌ای طبع گردیده است.⁽¹⁾

7 - حواشی بر رسایل عملیه

8 - حاشیه بر اصول دین تألیف شیخ جعفر شوشتری

9 - رساله‌ای در ولایت ائمه اطهار علیهم‌السلام

10 - حاشیه بر مناسک⁽¹⁾

11 - حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری:⁽²⁾

اسلام، ش ،ص 123(مقاله‌ی سیّد محمّدعلی درچه‌ای)

درباره منزلت این اثر، شهید محراب آیة‌اللّه شیخ عطاءاللّه اشرفی اصفهانی گفته بود: این حاشیه مقام علمی ممتاز آن مرحوم [آیة‌اللّه سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای] را می‌رساند.⁽³⁾بنابر اظهارات برخی از فضلا و محقّقین حجم نوشته‌های این فقیه بزرگوار باید بیش از این موارد باشد به گونه‌ای که حکیم متأله مرحوم حیدرعلی خان برومند گزی گفته بود: من عقیده‌ام همین است که دست‌نوشته‌های ایشان(سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای) باید بیش از این‌ها باشد و مرحوم دُرچه‌ای باید تمام تقریرات درس استادش را نیز داشته باشد. ایشان در نجف که بودند، تقریرات استادشان را می‌نوشتند و خود نیز یک نظریاتی می‌دادند، به یاد دارم مخصوصاً در یک مسأله، مرحوم دُرچه‌ای به آخوند خراسانی اشکالاتی داشت که در آن نوشته‌ها به طور مفصّل یادداشت و بررسی شده است.⁽⁴⁾

در خصوص کتابت نامه‌هایی که علاّ‌مه برای مقامات روحانی، سیاسی و مملکتی می‌نوشت، رسم بر این بود که ایشان املا می‌کرد و معمولاً فرزند بزرگش سیّد ابوالعلی یا یکی از شاگردان محرم راز سیّد محمّدباقر که از خُلق و خوی او برخوردار بود آن را می‌نوشت، سپس علاّ‌مه دُرچه‌ای شخصاً آن را امضا و مهر می‌کرد. نامه‌های کم‌حجم‌تر را که متن آن بیش از چند سطر نبود، علاّ‌مه شخصاً آن را امضا و مهر می‌کرد. گفتنی است که در جریان جنبش مشروطه نامه‌های مفصّلی بین مرحوم

آیت‌اللّه شهید شیخ فضل‌اللّه نوری و آیت‌اللّه سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای رد و بدل

می‌شده است، که تماماً به خط خود ایشان نوشته شده و خط دیگری نبوده است.⁽¹⁾

امتناع از دیدار با سردار سپه و تبعات آن

با دخالت‌ها و نفوذ استعمار انگلیس در ایران به ویژه در اواخر سلطنت سلسله‌ی

قاجاریه ودوران سلطنت احمدشاه و ایجاد اغتشاش و هرج و مرج، زمینه‌های ایجاد

حکومتی کاملاً سرسپرده به نفع دولت بریتانیا فراهم گردید و رضاخان با مقدماتی که

از قبل فراهم شده بود بخصوص با کودتای اسفندماه 1299 شمسی حاکمیت نظامی را

در دست گرفته بود و پس از مدّتی سردار سپه، رئیس الوزراء شد. این چهره‌ی

سرسپرده استعمار که از موقعیّت اصفهان به عنوان پایگاه برجسته‌ی فقاهت ایران

مطلع بود و نیز از قیادت، مرجعیّت و عظمت آیة‌اللّه سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای خبر

داشت در صدد برآمد تا به کنترل علما و فضلای این حوزه مخصوصاً آیت‌اللّه

دُرچه‌ای بپردازد. در این راستا با بهره‌گیری از عوامل و سرسپردگانش به اصفهان آمد

و قصد دیدار با علاّ‌مه سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای را داشت امّا پرهیز آقا سیّد محمّدباقر

از این دیدار باعث گردید تا سردار سپه هدایایی را تهیه و به وسیله‌ی برخی از

نمایندگان و افراد خود جهت علاّمه دُرچه‌ای بفرستد علاّ‌مه از ملاقات به سردار سپه

سر باز زد و هدایای آنان را نپذیرفت، حتّی زمانی که یکی از بستگان ایشان، اصرار

داشت حداقل قرآن وی را بپذیرند، علاّ‌مه دُرچه‌ای از این مطلب نیز امتناع نمود.⁽²⁾

صص85-79

وقتی رضاخان در قضیه ارسال هدایا شکست خورد، تصمیم گرفت با کمک و

همراهی عدّه‌ای روحانی‌نما و افراد جاهل طوری عمل کند که هم از موقعیت سیّد

محمّدباقر و هم از محبوبیّت وی کاسته شود و هم شاگردان حوزه‌ی درس او، به

انحای مختلف پراکنده شوند، از جمله موارد آن اشغال جایگاه تدریس علاّ‌مه در

مسجد نو بازار اصفهان و یا ترویج شایعاتی در مورد آیت‌اللّه دُرچه‌ای و نظریات وی

بود. در این ایّام که مأموران رضاخانی از دور و نزدیک علاّ‌مه را زیر نظر داشتند و

می‌خواستند ایجاد رعب کنند و در حقیقت علاّمه و اطرافیانش به خصوص

شاگردانش را بترسانند، مردم اصفهان خصوصاً جوانان کاملاً مواظب آیت‌اللّه

دُرچه‌ای بودند و وقتی او راهی مسجد و حوزه‌ی درس می‌شد، تعدادی از مردم

علاقه‌مند اطراف ایشان بودند و هنگامی که با اعتراض او مواجه می‌شدند در فاصله‌ی

دورتری او را همراهی می‌کردند، در ماه‌های آخر عمر سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای تقریباً

همه‌ی اصفهان و حومه و بلکه شهرهای نزدیک و هم‌چنین تهران از زیر نظر بودن

مرحوم علاّ‌مه باخبر شده بودند، و با این که محصوریت ایشان خیلی شدید نبود، ولی

همین مختصر از دید مردم بزرگ شده و مسأله‌ی روز گردیده بود. آنچه که به دست

می‌آید این است که مدّتی قبل از رحلت آیت‌اللّه سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای رفت و

آمدهای برخی مأمورین با لباس‌ها و عناوینی مختلف در اصفهان و درچه، و در محل

درس، محله و مکان سکونت و یا در مسجد هنگام اقامه جماعت زیاد شده بود.⁽¹⁾

وفات آقا سیّد محمّدباقر

از جمله برنامه‌های منظّم علاّ‌مه، استحمام وی بود. او همیشه صبح روز جمعه

برای نظافت و غسل جمعه به حمّام می‌رفت. این برنامه آن قدر منظّم تکرار شده بود

که اهالی محل و منطقه دُرچه و شاید تمام آشنایان مطلع بودند. آن روز نیز علاّمه طبق

روال همیشگی به حمام رفت و ناگهان در خزانه‌ی آب بین‌الطلوعین، بدون مقدمه

وفات نمود و از اوّلین لحظات مردم اصفهان و سایر بلاد گمان داشتند از غش یا سکته

بوده است، امّا با توجّه به حضور اطبای حاذق که به عیادتش رفتند مسلّم گردید که آن

مرجع وارسته جان به جان‌آفرین تسلیم کرده است.⁽¹⁾و با توجّه به قرائن می‌توان گفت ایشان را به شهادت رسانیده‌اند.⁽²⁾

خطیب توانا، حجة‌الاسلام والمسلمین مرحوم آقا سیّد جمال‌الدین صهری در مورد ارادت آیت‌اللّه العظمی حاج آقا حسین بروجردی(ره) نسبت به استادش علاّ‌مه دُرچه‌ای فرمود: ما تا پایان عمر مرهون زحمات و تلاش‌های استادمان سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای هستیم. آقای صهری آنگاه خطاب به حضّار در مجلس ختم مرحوم حاج میرزا علی‌آقا شیرازی -یکی از شاگردان علاّض‌مه- با بیان اعتراض‌آمیز فرمود: چرا ساکتید؟ چرا آرام نشسته‌اید؟ بپا خیزید. شاگردان علاّ‌مه مانند مرحوم شیرازی -صاحب این جلسه- یکی پس از دیگری از دنیا می‌روند و آن همه فضایل و آن همه

مناقب ناگفته می‌ماند. چرا زندگی و مرگ مردی که یک روز همنوا با شیخ شهید(فضل‌اللّه نوری) در مقابل بیگانگان و رضاخان میرپنج با شهامت ایستاد و یک روز هم تن به ذلّت نداد و تسلیم هیچ کس به غیر خدا نشد چنین مغفول مانده است.

وی در ادامه‌ی سخنانش به موضوع شهادت علاّ‌مه دُرچه‌ای اشاره کرد و گفت: «دیدید در پایان هم به گونه‌ای مرموز و یک روز [شایع کردند] که در حمام خفه شده و یا سکته کرده است. مثل این که ایادی حکومت [مأموران و عوامل قتل] با ملک‌الموت عزراییل هماهنگی کرده بودند که ساعتی قبل از فوت ایشان در «دُرچه» قدم می‌زدند و بر اوضاع نظارت می‌کردند و همه چیز را زیر نظر داشتند. اطبای دولتی

هم راه سه ساعته یا چهار ساعته را، در عرض ده دقیقه طی کرده و در محل حاضر شده

بودند و مانند پزشکانی که دور بدن حضرت رضا علیه‌السلام و حضرت موسی بن جعفر علیه‌السلام تجمّع و شهادت آن دو را مرگ طبیعی جلوه دادند، با کمال وقاحت نظر دادند و شایع کردند که علاّ‌مه به مرگ طبیعی از دنیا رفته است. و مگر می‌شود شهادت را و خون را پوشیده نگه داشت که زهی خیال باطل و فکر خام!

چرا باید مرگ استادالفقهأ، استادالمراجع، استادالمجتهدین، استادالاساتید،

استادالحرّیه و بنده‌ی مخلص خدا - مبهم بماند! چرا بر سردرب تکیه‌ی متعلّق به

ایشان در تخت فولاد نوشته نشده است که: این جا مزار شهید فضیلت علاّ‌مه‌ی فقیه

«سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای» است. چرا دست‌نوشته‌های او که محصول تلاش و

زحمت یک عمر مطالعه و اندیشه ایشان است تکثیر نمی‌شود.⁽¹⁾

وفات یا شهادت آقا سیّد محمّدباقر در صبحگاه جمعه 28 ربیع‌الثانی سال

1342ق. در موطن او «درچه» رخ داده است.⁽²⁾

متن سنگ مزار وی چنین است:

هو الحیّ الذی لایموت - مرقد منوّر مرجع عالیقدر شیعه مجمع فضائل علمی و

عملی، جامع معقول و منقول استاد الفقهاء و المجتهدین حجّة الاسلام و المسلمین

آیت الله العظمی مرحوم آقا سیّد محمد باقر درچه‌ای (قدس سره) فرزند عالم جلیل

آقا سیّد مرتضی موسوی (قدّس سرّهما) که عمر شریفش را در راه تعلیم و تعلم و

تربیت مجتهدین و مراجع بزرگ و تألیف و تحقیق و نشر و ترویج احکام اسلام و

قرآن و مکتب اهل بیت علیهم السلام گذارنید و سرانجام در روز جمعه 28 ربیع الثانی

1342 ه. ق. دار فانی را وداع گفته و به ملکوت اعلی پیوست.

عظمت تشییع، مراسم سوگواری و تعزیت

در کتاب «زندگانی آیت‌اللّه چهارسوقی» درباره عزای عمومی و تجلیل از مقام علاّ‌مه دُرچه‌ای آمده است: اهل شهر [اصفهان] منقلب و پریشان بودند و خبرهای دروغ هم به بهبودی [یعنی سلامتی آقا] منتشر کردند تا اصفهان یکباره از جا کنده نشود و در شب بیست و نهم محققاً خبر وفات رسید و اهل شهر و دیهات آن حدود همه به درچه رفتند و روز بیست و نهم نعش را با دستگاهی تمام و تشییعی باشکوه با تشکیل دسته‌ها و غیره به سوی اصفهان حرکت دادند، ازدحام جمعیت چنان انبوه شد که تقریباً دو ساعت مدّت مسیر ابتداء تا انتهای مردم بود و چون به میدان شاه [میدان امام فعلی] رسیدند، میدان از مردم مملو گردید. و از وفور ازدحام که هرکس می‌خواست دوش و دست خود را به جنازه بساید، حدود غروب آفتاب به تخت فولاد رسید و او را در مقابل مقبره‌ی ملاّ عبدالکریم گزی [بقعه تکیه کازرونی] دفن نمودند،حاجی آقا نوراللّه در مسجد شاه [جامع عباسی] برای او سوگواری برپا

نمود و چنان انبوهی از مردم شد که می‌گفتند هیچ وقت میدان و مسجد در هیچ واقعه‌ای چنان جمعیّتی به خود ندیده است. مراسم ترحیم او ظهر دوم جمادی‌الاولی از آنجا برچیده شد و تا غروب روز سوم در مسجد نو نشستند. و این چند روزه همه بازارها بسته و شوارع و طرق عمومی سیاه‌پوش و سایر عزاداران آماده بود، و در روز هفتم نیز هنگامه‌ی غریبی بر سر قبر ایشان در تخت فولاد برپا بود.⁽¹⁾

اشعار در رثا و ماده تاریخ وفات

شعراء و ادباء نیز در تعزیت و تاریخ رحلت آیت‌اللّه دُرچه‌ای قصاید و اشعار سرودند از جمله حاج میرزا حسن‌خان انصاری در این مورد گفته است:

ازهد و اتقی و اعلم، هادی راه یقین‌باقر علم شریعت، حجّت دین مبین

عمر او هفتاد و پنج و هیچگه فارغ نبودساعتی از رنج درس و بحث و نشر علم دین

گفت: فرض عین شد تحصیل علم و نیست هیچ‌برتر از علم اصول و فقه در شرع مبین

شد مسلّم در عرب واندر عجم تقلید وی‌زانکه شاگردانش هریک گشته استادی مهین

ای محمّد گر قیامت سر برون آری ز خاک‌سر برآر وین قیامت در میان خلق بین

اسپهان و جمله‌ی بلدان سیه‌پوش عزاست‌خاک ره با اشک و خون دیدگان گشته عجین

گفت بین علم‌الیقین متّقین عین‌الیقین‌پس برو حقّ‌الیقین، بنگر به صفّ عاشقین

جابری پیر غم و با قدّ خم از این الم‌خواست تاریخی رقم، اشکش گذشت از آستین

از صف علم‌الیقین هم شد یکی بیرون و گفت«باقر از علم‌الیقین شد جانب عین‌الیقین»

(1342 = 1 - 1343)

وز صف حقّ‌الیقین هم شد یکی بیرون و گفت«حشر باقر باد فردا با امام پنجمین»⁽¹⁾

(1342 = 1 + 1343)

و نیز مرحوم حبیب نیّر نیز سروده است:

یا نیّرُ انقِص بِسبعً قُل لِرحمَتِه«العِلمُ قد ماتَ مِن فقدانِ باقرِهِ»⁽²⁾

(1342 = 7 - 1349)

مراسم سوگواری و عزا

شرح عزاداری سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای بگونه‌ای شکوهمند بوده که در کتاب «زندگی‌نامه آیت‌اللّه چهارسوقی» آمده است: تقریباً در اصفهان آخر اجتماعی بود که برای فوت یک نفر قائد روحانی مذهبی به عمل آمد، بعد از آن گرچه در وفات چند نفر دیگر از علماء هم اجتماعاتی دست داد، لکن هیچ‌یک بدین کیفیت نبود.⁽³⁾علاوه بر اصفهان که یک هفته تعطیل عمومی و عزای همگانی بود و حتّی اقلّیت‌های مذهبی مانند ارامنه و کلیمیان نیز مجالس ختم برگزار کردند، جابری در توصیف عزاداری اصفهان و نواحی آن آورده است:

به دنبال مرگ سیّد محمّدباقر در اصفهان و بلوکات تا دو هفته، از [انبوه] سینه زن و عزادار محشری در مساجد و بازار برپا بود.⁽⁴⁾در شهرهای دیگر ایران نیز سه روز تعطیل رسمی بود و به ویژه در تهران و قم، در خارج از ایران از جمله در عتبات خصوصاً در نجف مجالسی برگزار شد که قریب به

اتّفاقِ علما و روحانیون مقیم نجف هم حضور داشتند، ضمن این که مجالس ختم در

اصفهان و حومه تا اربعین آیة‌اللّه دُرچه‌ای ادامه داشت.⁽¹⁾

همسر سیّد محمّدباقر درچه‌ای

وی دختر مرحوم حاج اسداللّه دُرچه‌ای بانویی متدیّن و در کمال عفّت و دانایی بود و به حق شایستگی و لیاقت همسری یک مرجع تقلید و استاد بزرگی چون آقا سیّد محمّدباقر را دارا بود. این بانو هیچگاه حالت و مرام خود را در احترام به زنان،دستگیری فقیران و فروتنی نسبت به بانوان از ابتدا تا پایان زندگیش تغییر نداد. در سال‌های بعد از وفات یا شهادت علاّ‌مه همچنان هواداری از زنان فقیر منطقه را مد نظر داشت. و فوت وی در سوم شعبان 1373 پس از یک بیماری ممتد رخ داد.⁽²⁾

فرزندان او

سیّد محمّدباقر دارای 9 فرزند بود که چهار پسر و پنج دختر را شامل می‌شد، از

این تعداد تنها در حال حاضر فقط 2 نفر باقی مانده‌اند که آقای سیّد احمد مرتضوی

تنها پسر ایشان که به لباس روحانیت در نیامد و آخرین پسر علامه است و نیز آخرین

دختر سیّد محمّدباقر نیز در قید حیات است.

پسران

1 - آقا سیّد ابوالعلی درچه‌ای: که در زمان پدر و مرجعیت او، امین و مورد اعتماد

پدر محسوب می‌شد. ایشان اهل سخن و خطابه نیز بود و در اصفهان و برخی شهرها

مورد اعتماد و وثوق بود، از آثار خیر و به یاد ماندنی آن مرحوم، تکمیل و افتتاح

خیابان اصلی درچه است. وی در زمان مرجعیت آیت‌اللّه العظمی بروجردی در

مشهد از دنیا رفته است، در آنجا با حضور دو عالم مشهور خراسان در آن زمان

آیت‌اللّه میلانی و آیت‌اللّه سبزواری تشییع و در جوار بارگاه ملکوتی حضرت رضا

علیه‌السلام به خاک سپرده شد، آیت‌اللّه بروجردی نیز جهت تجلیل از استادزاده‌ی

خود دو روز در مدرسه فیضیه قم، مجلس ختم برگزار کردند.⁽¹⁾

2 - آقا سیّد ابوالمعالی درچه‌ای: که به دلیل مدفون بودن وی در تکیه کازرونی

شرح حال او خواهد آمد.

3 - مرحوم آیت‌اللّه آقا سیّد ابوالحسن درچه‌ای: که به حق مردی عالم و وارسته

بود و ایشان نیز از علما و مدرسین و ائمه‌ی جماعات اصفهان بود که سالهای سال در

مدرسه‌ی نیم‌آورد ساکن و در همان مدرسه و مدرسه‌ی صدر بازار اصفهان به تحصیل

و تدریس و تربیت طلاب پرداخت. وی که از شاگردان ممتاز آیات عظام، مرحوم

حاج‌آقا رحیم ارباب، سیّد عبدالحسین طیّب، سیّد محمّدرضا خراسانی و شهید

آیت‌اللّه سیّد ابوالحسن شمس‌آبادی به شمار می‌رفت، یکی از ممتازترین اساتید

ادبیات در حوزه‌ی علمیّه‌ی اصفهان بود و در حدود پنجاه سال به تدریس ادبیات و

فقه و اصول اشتغال داشت. وی چون مورد اعتماد قاطبه‌ی اصفهانی‌ها و حتّی اهل

علم و روحانیون بود برای اقامه‌ی جماعت در مساجد گوناگون از ایشان دعوت

می‌شد و وی در چند مسجد در سه وقت به اقامه‌ی جماعت اشتغال داشت.⁽²⁾

برخی مجالس عمومی و یا خصوصی بود که البته زمان آن بسیار محدود بود، لکن توفیق زیارت

ایشان را برده‌ام.

نگارنده این سطور نیز هیچگاه حُسن خلق و روح بلند و معنوی این انسان شریف

و ملکوتی را فراموش نمی‌کنم در ایام کودکی و طفولیت که گاه‌گاهی به دعوت پدرم،

آقا سیّد ابوالحسن دُرچه‌ای به منزل ما می‌آمد و یا زمانی که به خدمت ایشان می‌رفتیم

از بیانات ارزنده، خوش‌رویی و مهربانی وی سرور حاصل می‌شد. بی‌شک تعلیمات

پدر بزرگوارش در وی بسیار کارساز بوده است. گویی روز جمعه‌ای بود به منزل

قدیم ما که در خیابان عبدالرزاق در حوالی حمّام وزیر و مسجد آقای دُرچه‌ای واقع

شده بود آمده ما را تشویق به خواندن قرآن و احادیث فرمود، خداوند روح

پرفتوحش را با اجداد طاهرینش محشور فرماید.

از جمله خلقیات و روش‌های او که منطبق با خلقیات پدرش این بود که او تا

حدیثی و یا روایتی و یا مطلبی را صددرصد یقین نداشت، بازگو نمی‌کرد. او هرگاه به

منبر می‌رفت و به وعظ می‌پرداخت، در پایان هم مختصر ذکر مصیبتی می‌کرد و به

هنگام ذکر مصیبت آنچنان دقیق و حسّاس بود، که مبادا در نقل مطلب حتّی یک کلمه

اضافه و یا کم کند و یا خبر ضعیفی را بازگو نماید و از نقل زواید و شاخ و برگ‌ها کاملاً

پرهیز می‌کرد. و از دیگر ویژگی‌های او گفتن اذان با صدای بلند بود که هر شنونده‌ای

را منقلب و متوجه مبدأ و معاد می‌کرد و بلافاصله پس از اذان به نماز اوّل وقت مقیّد

بود. او از هرگونه دروغ و غیبت و سایر معاصی مبرّا و در این خصلت‌ها آنچنان جانب

احتیاط را می‌گرفت که مورد توجّه عموم قرار داشت. او دائم‌الذکر و اهل تهجّد بود.

تقدّم در سلام او زبانزد بود و حتّی از سلام دادن به کودکان قبل از سلام آنان سبقت

می‌گرفت و خود سلام می‌کرد. وی در بسیاری از خصوصیات اخلاقی و تعبّدی در

زمینه‌ی اجرای واجبات و انجام مستحبات و ترک محرّمات و حتی مکروهات، خلف

صالحی برای پدر محسوب می‌شد. پس از یک عمر تلاش و زحمت در راه ارشاد

مردم و تربیت طلاب و فضلا، در شب تاسوعای حسینی محرم 1414ه.ق. در درچه

ندای حق را لبیک گفت و با تشییع باشکوه در منطقه درچه جنازه‌اش در امامزاده

جزین درچه به خاک سپرده شد.⁽¹⁾

4 - آقای حاج سیّد احمد مرتضوی: چهارمین پسر و کوچک‌ترین فرزند آیة‌اللّه

سیّد محمدباقر دُرچه‌ای است. وی به سال 1295ش. در شهر اصفهان متولّد شد. در

دوران جوانی به تحصیل علوم جدید و آموختن زبان‌های خارجی همچون آلمانی و

انگلیسی پرداخت به گونه‌ای که به این دو زبان تسلّط کامل دارد و نیز در علوم

حوزوی نیز به ویژه در ادبیات عرب، فقه و اصول از دانشی وسیع بهره دارد، در

زمینه‌های صنعتی و هنری هم اطلاعات قابل توجّه دارد و در این رابطه سالها در

کشور اتریش تحصیل کرده و آموزش صنایع نساجی را تجربه نموده است به گونه‌ای

که سال‌ها در مهندسی نساجی و نقشه‌کشی مورد توجّه کارخانه‌های بزرگ بافندگی

اصفهان بوده است وی در دوران ستم‌شاهی به دلیل حق‌گویی‌هایش مدتها از کار

برکنار شد.

او هرچند لباس روحانیت را بر تن ندارد ولی به منزله‌ی یک روحانی کامل است و

در دوران کهولت سن هم در مدرسه‌ی چهارباغ(که امروزه مدرسه امام جعفر صادق

علیه‌السلام هم نامیده می‌شود) و مدرسه‌ی صدر به تحصیل، تعلیم و تدریس علوم

حوزوی اشتغال داشته و دارد.⁽²⁾

دختران

دختران علاّ‌مه، بجز مریم که در سن جوانی و در زمان حیات آقا سیّد محمّدباقر از

دنیا رفت بقیه عبارتند از:

1 - بانو فاطمه: اوّلین فرزند دختر علاّ‌مه بود، وی با سیّد یوسف فرزند مرحوم

سیّد احمد، برادر بزرگ علاّ‌مه ازدواج کرد، او منشأ خدمات بسیاری به پدر و مادرش

بود.

2 - بانو زهرا (آغازهرا): او نیز زنی وارسته و متّقی بود، پس از خواستگاری

عموزاده خود مرحوم سیّد نصراللّه به همسری او درآمد و در مکتب همسر تحصیل

را ادامه داد و پس از آن خود سالها به تعلیم و هدایت زنان و دختران همّت گماشت و

سال 1409ه.ق. دار فانی را وداع گفت.

3 - سرورالسادات: این بانو هم در فراگیری علوم دینی و احکام پیشرفت داشته و

خود نیز زمان بسیاری را به ترویج دانش‌های مذهبی اختصاص داده بود.⁽¹⁾

4 - اشرف‌السادات: وی نیز مانند سایر خواهرانش شخصیتی باتقوا و دانش‌پژوه

بوده و از سجایای اخلاقی و عبادی برخوردار است. مجتهده سیّده نصرت امین(ره)

در مواقعی که حضورش برای تدریس امکان‌پذیر نبود برای اداره‌ی محافل بانوان از

وجود این بانو استفاده می‌نمود. همسر ایشان مرحوم آیت‌اللّه سیّد ابوتراب مرتضوی

دُرچه‌ای بود. او فرزندان تحصیل‌کرده و باشخصیتی را تربیت نموده است.⁽²⁾

سیّد محمدمهدی درچه‌ای

نام، تولد، آغاز تحصیل

آیت‌اللّه العظمی آقا سیّد محمّدمهدی بن مرتضی شریعت موسوی دُرچه‌ای. تولّد او بین سالهای 1278 تا 1280ه.ق. در دُرچه بوده است. وی کوچکترین برادر بوده و در ابتدای کار مانند سایر برادرانش تحصیلات مقدماتی را نزد پدر گذرانید، هنوز به سن بلوغ نرسیده بود که پدر خود را از دست داد، بعد از فوت پدر به اتّفاق یکی از برادرانش [آقا سیّد محمّدصادق] که از جهت سنی بزرگتر از وی بود به اصفهان آمد و در مدرسه‌ی نیم‌آورد حجره گرفته و ساکن شد و در نهایت تنگدستی و کمال قناعت با جدیّت به تحصیلات خود ادامه داد.⁽¹⁾

مادرشان هر هفته مقداری نان تهیه می‌کرد و مبلغ یک عباسی به آنها می‌داد. وی گفته بود: گاهی یک مرغ که برایمان آورده بودند به ما می‌دادند می‌بردیم میدان جلفا و گاهی میدان‌کهنه اصفهان و به مبلغ پنج شاهی می‌فروختیم و مقداری از آن را سرکه برای خوردن با نان و بقیه رامصرف کاغذ و مرکب و قلم و کتاب و امثال آن می‌کردیم و اغلب نان و سرکه می‌خوردیم.⁽²⁾

گاهی هم ممکن بود از درچه برایشان ماست و پنیر نذری می‌آوردند که مصرف

ایّام هفته‌ی آنان در مدرسه [نیم‌آورد] بود.⁽¹⁾

آیت الله العظمی سیّد محمد مهدی درچه‌ای

استادان او در حوزه‌ی اصفهان

آقا سیّد مهدی دُرچه‌ای با جدّیت تمام در حوزه‌ی اصفهان به تحصیل علوم پرداخت و پس از طی دروس مقدّماتی، فقه و اصول را نزد آیت‌اللّه حاج میرزا بدیع موسوی درب‌امامی(متوفی 1318ه.ق.) مرحوم آیت‌اللّه حاج شیخ محمدحسن نجفی(متوفی 1317ه.ق.) و احتمالاً مرحوم آیت‌اللّه حاج میرزا ابوالمعالی کلباسی(متوفی به سال 1315ه.ق.) و آیت‌اللّه حاج شیخ محمّدباقر بن شیخ محمّدتقی صاحب حاشیه(متوفی 1301ه.ق.) گذرانید.⁽²⁾

مرحوم آقا سیّد محمدمهدی دُرچه‌ای حکمت و علوم عقلی را نیز نزد عارف و فیلسوف بزرگوار و عابد زاهد و صاحب مکاشفات یعنی آخوند ملاّ محمّد کاشانی معروف به آخوند کاشی(متوفی 1333ه.ق.) طی کرد. چنانکه خود مرحوم آخوند در ملاقات با یکی از برادرزادگان وی گفته بود که [سیّد محمدمهدی دُرچه‌ای] نزد من تلمّذ داشت.⁽¹⁾

تدریس در اصفهان

آقا سیّد محمّدمهدی قبل از مهاجرت به نجف حوزه‌ی تدریس گرم و پرجمعیت و بارونقی در سطوح عالیه‌ی آن زمان مانند قوانین داشته و به قدری جمعیّت حاضر به درس وی زیاد بوده که ناچار بالای منبر تدریس می‌کرده است و در مدرسه‌ی نیم‌آورد تا نزدیک حوض وسط مدرسه طلاب و فضلا می‌نشستند و از درس وی بهره می‌بردند. در اینجا آقا سیّد مهدی، شهرتی پیدا کرد به طوری که آخوند کاشی از روی تعجّب به برادرزاده وی گفته بود: هنگامی که پیش من به درس می‌آمد آنقدر ساکت بود که من گمان می‌کردم گُنگ است.⁽²⁾

عزیمت به نجف و بهره‌گیری از اعاظم حوزه‌ی علوی

وی سپس جهت تحصیل مراتب بالاتر به نجف مهاجرت نمود و مدت هفت سال در این حوزه تحصیل کرد. برخی استادان ایشان در حوزه‌ی متبرک علوی عبارت بودند از: آیت‌اللّه آخوند خراسانی(ره)، مرحوم آیت‌اللّه شیخ هادی تهرانی، مرحوم

آیت‌اللّه شیخ محمدحسن مامقانی.⁽¹⁾

میرزای شیرازی و حاج میرزا حبیب‌اللّه رشتی هردو به سال 1312ه.ق. وفات

یافتند بنابراین حدود سال 1310ه.ق. آقا سیّد محمّدمهدی دُرچه‌ای در نجف اشرف

بوده و چنانکه قبلاً اشاره شد وی حدود هفت سال در نجف اشرف اقامت داشته

است. بنابراین تقریباً سال 1317ه.ق. بازگشت وی به ایران توسط حجاج دُرچه‌ای و

شخصی به نام حاج سیّد اسداللّه که پس از سفر حج به عتبات رفته بود صورت

می‌گیرد چرا که شخص نامبرده زمینه‌ی بازگشت آیت‌اللّه آقا سیّد محمدمهدی را به

اصفهان فراهم کرده بود.⁽²⁾

یادی از مرارت‌ها و گشایش‌های ایام تحصیل

خاطره‌ای شنیدنی را فاضل ارجمند آقای حاج سیّد احمد مرتضوی کوچکترین

پسر مرحوم سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای از عمو و پدرخانم خود، سیّد مهدی دُرچه‌ای

نقل کرده است. او می‌گوید: عمویم فرمودند، من هیچ وقت از نظر معیشت و خورد و

خوراک در نجف درمانده و معطل نشدم. مگر روز هشتم ماه محرم یکی از سال‌ها،

یک روز قبل از تاسوعا بود و [روزهای آینده] به خاطر عزاداری همه جا تعطیل

می‌شد. راهی مغازه‌ی بقالی شدم و چون دیر رسیدم مغازه‌اش را بسته بود، به مدرسه

برگشتم و در فکر فرو رفتم چه کنم؟!

فردایش روز تاسوعا بود و پس‌فردایش روز عاشورا، روز بعدش هم مصادف با

روز جمعه بود و طبعاً آن سه روز همه جا تعطیل بود، فقط چند ساعتی از روز باقی

بود، در فکر فرو رفتم که اگر این چند ساعت نیز بگذرد، دستم از همه جا کوتاه خواهد

شد. راه به جایی هم نداشتم، قدری در مدرسه فکر کردم، فکرم به جایی نرسید.

خواستم مطالعه کنم، کم‌کم وقت شام می‌شد و شام هم نداشتم و لابد فردا و روزهای

بعدش هم به همین شکل سپری می‌شد تا این که روز شنبه شود و بتوانم از مغازه بقالی

چیزی تهیه کنم. چند نوع استخاره کردم، بد آمد، استخاره کردم که از مدرسه خارج

نشوم و فقط در مدرسه قدم بزنم و توکل بر خدا کنم تا هرچه پیش آید، شاید طلبه‌ای

پیدا شود و از او استمداد بطلبم، خوب آمد یک دور، دور مدرسه قدم زدم و چون شب

تاسوعا بود کسی از طلاب به مدرسه نیامد.

در همین اثنا مردی از آشنایان، بدون مقدمه وارد مدرسه شد و در همان حال قدم

زدن، دستش را روی شانه من گذاشت و دوازده دینار به من داد و با عجله از مدرسه

خارج شد و فقط یک کلمه گفت که فعلاً عجله دارم، بعداً باهم صحبت می‌کنیم.

من با عجله به بازار رفتم و از یکی چند مغازه باقی‌مانده که هنوز تعطیل نکرده

بودند. غذایی و تنباکویی برای این چند روزه خریدم و بدین ترتیب مشکلم کاملاً

برطرف شد و همه‌ی مایحتاجم را فراهم و مازادش را هم روزهای دیگر خرج

کردم.⁽¹⁾

همین طور از ایشان نقل شده است که: شبی پس از نماز و مشاغل درسی به مدرسه

آمدم و داخل حجره شدم دیدم هیچ چیزی حتّی وسیله‌ی روشنایی و خوراک در

حجره نیست و اتّفاقاً شب عید بود. بیرون آمدم و یک سوره اذا وقعت الواقعه

قدم‌زنان اطراف صحن مدرسه خواندم و استخاره کردم، خوب آمد و این عمل چند

بار تکرار شد. پس استخاره کردم بروم داخل حجره بنشینم خوب آمد، همان کردم.

دیدم کسی آمد پشت درب و آن را کوبید و صدا زد، درب را باز کردم. دیدم یکی از

شخصیت‌های نجف است، مرا دعوت کرد برای مهمانی آن شب به خانه‌اش بروم،

قبول کردم و رفتم. برای خواب هم مرا نگه داشت، فردا مرا با خود به حمّام برد. پس از

بیرون شدن از حمّام دیدم وسایل حمّام تازه و لباس کامل نو و بسیار خوب از قبیل

عبا، عمامه، قبا و پیراهن و غیره را تماماً گذارده تا بپوشم. بعداً که به مدرسه آمدم دیدم

مقداری پول طلا هم در جیب قبا برای مخارج بعدی گذارده بود.⁽¹⁾

از دیگر ویژگی‌های مرحوم آقا سیّد محمّدمهدی این بود که: با این که بعضی از

کسبه درخواست کرده بودند هرگاه چیزی لازم داری خودداری نکن و از ما بگیر و

هر وقت توانستی پولش را بیاور ولی هیچگاه نسیه نمی‌کرده، اگر داشتند مصرف

می‌کردند وگرنه صبر و تحمّل می‌کردند تا خداوند فرج و گشایشی دهد.⁽²⁾

جلوه‌هایی از ورع و گذشت

و از نمونه‌های والای زهد و تقوا و قناعت وی حکایتی است که یکی از شاگردان

دانشمند وی یعنی استاد جلال‌الدین همایی نقل کرده است. مرحوم همایی می‌نویسد:

«از جلوه‌های تقوا و زهد آن بزرگ یکی آن که در اوایل ایام قحط و خشکسالی سال

1335 تا 1337 ه.ق. که مصادف بود با جنگ بین‌الملل اوّل، ده بیست من آرد در خانه

داشت با اینکه عائله‌ی سنگین هم داشت. به محض این که آثار گرانی نمودار شد

مرحوم آسیّد مهدی آن ده بیست من آرد را فروخت. و چون به او گفتند لازم بود که

شما احتیاط می‌کردید، جواب داد ترسیدم شبهه‌ی احتکار داشته باشد. خدا بزرگ

است. رحمة‌اللّه علیه رحمةً واسعه.«⁽³⁾

مراجعت به اصفهان

پس از بازگشت به اصفهان حوزه‌ی درسی ایشان مانند گذشته در حدّ بالاتری از پرجمعیّت‌ترین درسها بوده و یک دوره قوانین برای جمعیّت انبوهی از فضلا تدریس نمود و بعد از آن آنچه از ایشان تقاضای درس قوانین می‌کنند قبول نکرد تا آن که یکی از فرزندانش مریض می‌شود، برای شفای او نذر می‌کند تقاضای طلاّ‌ب را اجابت نماید و از این رو یک دوره‌ی دیگر [قوانین] می‌گوید و سپس مکاسب،رسائل و کفایه و دروس خارج فقه و اصول.

از جمله مکانهای دیگری که آقا سیّد محمّدمهدی تدریس می‌نمود مسجد نو بازار اصفهان بود که در ایوان قبله تدریس می‌فرمود سپس به مدرسه‌ی نیم‌آورد مراجعت می‌کرد و ساعاتی را در حجره اشتغال به مطالعه داشت و در ضمن مراجعات مردم به ایشان نیز در این مدرسه بود.⁽¹⁾

دانش‌آموختگان حضور او

آیت‌اللّه آقا سیّد محمّدمهدی موسوی دُرچه‌ای شاگردان بسیاری را پرورش داد

که تعداد کثیری از آنها نه تنها در بُعد علمی برتر و نمونه بودند بلکه از حیث تقوا و

شایستگی‌های اخلاقی نیز سرآمد به حساب بودند برخی از آنان عبارتند از:

خردمند

آثار علمی و تألیفات

اما از تألیفات آقا سیّد محمدمهدی دُرچه‌ای آنچه که فعلاً در دست است:

1 - یک دوره اصول از اوّل مباحث الفاظ تا آخر تعادل و تراجیع

2 - کتاب الطهارة در مهمات مسائل آن به صورت استدلالی و موجز

3 - کتاب الصلوة به صورت استدلالی و موجز با وسعت نظر تا آخر صلوة مسافر

4 - رساله‌ای در صوم به صورت مختصر

5 - رساله‌ای در رضاع به صورت مختصر

6 - حواشی بر رساله‌ی عملیه‌ی نخبه‌ی مرحوم آیت‌اللّه محمدابراهیم

کلباسی(حاجی کلباسی) که قبلاً محشی به حاشیه مرحوم آیت‌اللّه شیخ مرتضی

انصاری و حاشیه مرحوم آیت‌اللّه آقا سیّد محمدباقر دُرچه‌ای شده بود.⁽²⁾

تفوّق و تبحّر علمی

تسلّط قابل توجّه وی به احادیث ائمه علیهم‌السلام به گونه‌ای بود که در نجف به

«محدث اصفهانی» مشهور شد.⁽¹⁾

آقا سیّد مهدی حافظه‌ای بسیار قوی داشت، بیشتر به تحقیق و تدریس

می‌پرداخت و تألیفات وی در فقه و اصول با عباراتی فشرده، موجز و بلیغ و رسا است

که اضافه بر جنبه‌ی تحقیق در این علوم از نظر تسلّط در ادبیات عربی نیز ارزشمند و

جالب است.⁽²⁾

همان طور که ذکر شد از وی حاشیه‌ای نیز بر رساله‌ی عملیه‌ی نخبه‌ی مرحوم

حاجی کلباسی که محشی به حاشیه‌ی اخوی ایشان و مرحوم شیخ انصاری است

موجود می‌باشد و از این تحقیق احترام و تجلیل او نسبت به اهل علم معلوم می‌شود.

وی به ویژه نسبت به برادر خود یعنی آقا سیّد محمّدباقر دُرچه‌ای تکریم خاصی

داشت به طوری که این موضوع در کیفیت تنظیم حاشیه‌ی رساله‌ی عملیه دیده

می‌شود در اینجا متن عبارت اوّل حاشیه را ذکر می کنیم که هم دقت تنظیم و هم حفظ

تأدیب ایشان را اهل خبره متوجه می‌شوند و آن عبارت این است:

«در هر موردی که حقیر حاشیه کرده‌ام باید مطابق آن عمل شود، و در هر موردی

که حاشیه‌ی این حقیر نیست، اگر حاشیه‌ی دیگر نیست بر طبق متن عمل شود، و اگر

حاشیه‌ی دیگر هست اگر حاشیه‌ی شیخ هست و حاشیه‌ی اخوی نیست بر طبق

حاشیه‌ی شیخ عمل شود، و اگر حاشیه‌ی شیخ نیست بر طبق حاشیه‌ی اخوی عمل

شود، و اگر هردو هست بر طبق حاشیه‌ی اخوی عمل شود(سیّد مهدی)»⁽³⁾

با توجّه به قوّت حافظه یک معجم احادیث بود و یا به تعبیر بعضی از علمای آن

زمان، یک کتابخانه سیّار از احادیث و آیات قرآن بود. و بنا به اظهار خود و علمای

معاصرش، تمام بحارالانوار را از جلد اوّل تا جلد آخر با دقت مطالعه کرده و بیشتر

احادیث را حفظ بود. هنر این فقیه بزرگ در حدیث‌شناسی، زبانزد علما بود.⁽¹⁾

اقامت کوتاه در خراسان

آیت‌اللّه آقا سیّد مهدی سال آخر عمر تصمیم گرفت به مشهد مقدس برود و در

آنجا اقامت نماید و با وجود علاقه‌ی شدیدی که به فرزندان خویش داشت کسی از

آنها را جز فرزند کوچکش یعنی آیة‌اللّه آقا سیّد مصطفی شریعت را همراه نبرد، ولی

پس از یک سلسله صحبت‌ها بالاخره عدّه‌ای همراه ایشان رفتند و حدود پنج، شش

ماه در مشهد ماندند و در آنجا نیز علمأ، مراجع و شخصیت‌ها در این مدّت مکرر به

دیدن ایشان می‌آمدند و با اصرار آنها ظهرها زیر گنبد و شب‌ها در ایوان مسجد

گوهرشاد اقامه جماعت می‌کردند. لکن در وضع وخیم مزاجی و همچنین فلج بودن نصف بدن وی که در اثر سکته‌ی چند سال قبل از آن عارض شده بود، ماندن در مشهد مشکل شد و اواخر زمستان به اصفهان بازگشت و اوایل بهار بیماری مجدّد و سخت ایشان را بستری کرد.

وفات و مدفن

این بیماری در ظهر روز جمعه دهم ربیع‌الاول سال 1364ه.ق. باعث وفات ایشان

گردید. نقل است که حدود یک شبانه‌روز اکثراً به حال اغماء بود و مرتب در آن حال

مشغول نماز، و هرگاه بی‌حال شده و از هوش می‌رفتند بعد از آن که مجدداً لحظه‌ای به

حال می‌آمد دنباله‌ی نماز را از همان محلی که قطع شده بود شروع می‌کردند.⁽²⁾

پس از فوت، آقا سیّد مهدی دُرچه‌ای را در بقعه‌ی وسط تکیه‌ی کازرونی به خاک

سپردند. بر روی سنگ قبر مرحوم آیت‌اللّه سیّد محمدمهدی چنین آمده است:

هوالحی الذی لا یموت

هذا مرقد الشریف - استاد الفقهاء اسوه اهل ورع والتقوی و مرجع الشیعه فی

الفتوی آیة‌اللّه العظمی مرحوم آقا سیّد محمدمهدی شریعت موسوی دُرچه‌ای

اصفهانی علیه‌الرحمه که از سرآغاز جوانی در یتیمی و سختی در قحطی سال 1288 با

عزمی راسخ در کسب علوم دینیه در حوزه علمیّه اصفهان کوشید تا یکی از مدرّسین

بزرگ شده و حوزه درسش از پرجمعیّت‌ترین حوزه‌ها گردید سپس برای تکمیل

حدود 7 سال در زمان مرحوم آیة‌اللّه میرزای شیرازی بزرگ به نجف اشرف و پس از

بازگشت به اصفهان شخصیتی بزرگ در تدریس علوم دینیه و مرجعیت فتوی و

پرچمداری اسلام در سخت‌ترین دوران مشروطیت و سپس دوره پهلوی و بالاخره

در اواخر جنگ جهانی پس از تشرّف چند ماهه به زیارت حضرت ثامن‌الائمه

علیه‌السلام و بازگشت به اصفهان و کسالت جدید چند روزه مقارن ظهر روز جمعه

دهم ربیع‌الاول سال 1364 هجری قمری رحلت فرمودند رضوان‌اللّه علیه.

شجره‌نامه: آقا سیّد محمدمهدی بن السیّد مرتضی بن السیّد احمد بن السیّد

مرتضی بن السیّد محمدهادی سبزواری بن السیّد میرلوحی بن السیّد محمد بن السیّد

میر قاسم، بن السیّد محمّد الصحفی بن السیّد عمادالدّین مطهر بن السیّد النسا به

شرف‌الدین ابراهیم بن السیّد جمال‌الدین حسین بن السیّد تاج‌الدین محمد بن السیّد

شمس‌الدین حیدر بن السیّد ضیأالدین طاهر بن السیّد عمادالدین حسین بن سیّد

علی بن سیّد عمادالدین محمد بن سیّد ابی محمدعلی بن السیّد عبدالعزیز بن السیّد

جمال‌الدین محمّد المجتبی بن السیّد نجیب‌الدین عبدالعزیز بن السیّد علأالدین

محمد بن السیّد نورالدین علی بن السیّد نصیرالدین حسین بن السیّد معین‌الدین

احمد بن السیّد الشریف اسحاق بن السیّد ابی‌المحسن ابراهیم العسکری بن السیّد

ابی‌الحسن موسی الثانی بن السیّد المرتضی ابراهیم الاصغر بن الامام ابی ابراهیم

الکاظم موسی بن جعفر صلوات‌اللّه علیه.

رویای صادقه

آن مرحوم دو روز قبل از فوت دو خواب دیده بودند که با فوت ایشان هردو تعبیر شد.

اول این که فرموده بود: «در خواب دیدم مرحوم اخوی آقا سیّد محمّدباقر و مرحوم آخوند ملاّ عبدالکریم جزی(که در گذشته در زمان حیات آنها، این سه نفر باهم رفیق و معاشر بودند) دیدن من آمدند و مقرّر شد باهم به جایی برویم و هنگام خروج از اتاق آن دو مرا پیش انداختند.» و اتّفاقاً بدون پیش‌بینی قبلی در تکیه‌ی کازرونی در بقعه‌ی وسط تکیه بین قبر آن دو بزرگوار مدفون شد.

در مورد خواب دوم فرمود: «خواب دیدم جمعیّت زیادی آمدند مرا به مسجد جامع برای اقامه‌ی نماز جمعه ببرند، با این که من فتوی به وجوب آن نمی‌دهم.» و اتفاقاً جمعیت زیادی ظهر جمعه آمدند و پس از فوت و تغسیل و تکفین در خانه، جنازه را به مسجد جامع بردند. و شب در آنجا تا صبح ماند و فردای آن روز مرحوم آیة‌اللّه حاج آقا رحیم ارباب(متوفی 1355ش.) رحمة‌اللّه علیه بر ایشان نماز خواندند و از آنجا با تشییع فوق‌العاده به تکیه‌ی کازرونی تخت فولاد برده شد.⁽¹⁾

یادبود و تجلیل

جلسات سوگواری جهت آیت‌اللّه آقا سیّد مهدی در مناطق مختلف از جمله در

شهر و استان اصفهان با شکوه خاصی برگزار شد. روز هفته، تخت فولاد که خالی از

بسیاری از این ساختمان‌های فعلی و به صورت بیابانی جز چند تکیه بود، یکپارچه

مملو از جمعیّت و از صبح تا غروب پیوسته دسته‌های عزاداری از محلات و شهرها و

قصبات اطراف برای مراسم او می‌آمدند و چنین وضعی را مردم بی‌سابقه می‌دانستند.

مجالس فاتحه‌ی بسیاری حتّی چندین جلسه در کنیسه‌های یهودیان در محله‌ی

جوباره برپا شد و از طرف اسقف اعظم نماینده‌ای با هیئت کشیش‌ها و اسقف‌ها برای

عرض تسلیت به تخت فولاد آمدند و نماینده‌ی اسقف اعظم در روز چهلم سخنرانی

کرد.⁽¹⁾

اشعار جابری پیرامون ارتحال سیّد محمّدمهدی درچه‌ای

مرحوم حاج میرزا حسن‌خان جابری انصاری اصفهانی در باب شخصیت و مقام والای علمی و معنوی آقا سیّد محمّد مهدی دُرچه‌ای اشعاری بدین گونه سروده است:

حجت‌الاسلام مهدی هادی شرع مبین‌آیة‌اللّه پیشوای مسلمین

اعلم و ازهد فقیه مطلق و برهان دین‌حافظ رسم شریعت رکن ایمان حصن دین

آنکه صد عالم به درسش حاضرو صد مجتهدزو اجازت یافت اندر فتوی شرع مبین

هرکجا یکتا فقیهی در عجم دیدی و بودخود یقین دان بوده است از خرمن او خوشه‌چین

آن عبادت، آن قناعت آن جلالت آن خصال‌آن به میراث شرافت داشتن از سابقین

بعد از این هیهات، کآرد روزگار بی‌لباب‌همچو او مجموعه‌ای بر صدر دین مسندنشین

وآن سریرتها که او را بود از اخلاق نیک‌اقتدا کردی به جد خویش، خیرالمرسلین

عمر او بگذشت در علم و عمل هشتاد و یک‌جمله در ترویج شرع مصطفی طول سنین

اینچنین ثُلمه که در اسلام از فوتش فتادسد نخواهد شد به چیزی تا به روز واپسین

صد هزاران محنت و رنج و بلاها می‌کشیدوآن دعاهایی به مسجد خواندی و سود جبین

هان نه تنها بر خلایق این مصیبت شد عظیم‌بلکه آواز ملائک رفت تا عرش برین

هر زمان از روح سعدی این ندا آید به گوش‌آسمان را حق بود گر خون ببارد بر زمین

جابری بس کن سخن با پیری صد درد و رنج‌کی توانی شرح غم، اشکت گذشت از آستین

راه تسلیم و رضا را پیش گیر و دم مزن‌زین حوادث هرچه پیش آید خموشی برگزین

از روان او مدد خواه و به تاریخش بگومهدی از علم یقین شد در صف حق‌الیقین⁽¹⁾

حاج میرزا حبیب‌اللّه نیّر نیز در مرثیه و تاریخ وفات او گوید:

قد اجاد النیر التاریخ فیما قد کتب(سیّد المهدی فی قدس الجنان قد ذهب)⁽²⁾

همسر و فرزندان

در اینجا مناسبت دارد از همسر آیت‌اللّه سیّد محمدمهدی دُرچه‌ای و نیز فرزندان

ایشان هم یادی شود به ویژه این که زوجه‌ی آقا سیّد مهدی و فرزند بزرگ ایشان هم

در همین تکیه‌ی کازرونی مدفونند. از مرحوم آیت‌اللّه دُرچه‌ای شش فرزند، دختر باقی ماند که عبارتند از:

1 - مرحوم دکتر سیّد محمد مرتضوی

2 - آیت‌اللّه حاج سیّد ابوتراب مرتضوی دُرچه‌ای(ره)

3 - آیت‌اللّه سیّد محمدحسین شریعت موسوی(ره)

4 - آیت‌اللّه سیّد مصطفی شریعت

و نیز دو دختر به نام‌های بتول‌آغا و سرورخانم که بجز پسر چهارم ایشان بقیه

وفات یافته‌اند.⁽³⁾

و امّا همسر ایشان علویه‌ی فاضله از فامیل و سلسله‌ی سادات میردامادی

سده(خمینی شهر) بود، وی زنی بااستعداد، حافظه و فهیمه بود، که درس نخوانده به

خانه شوهر آمد و در سایه‌ی شوی بزرگوارش تحصیلات خود را آن طور طی نمود که

استاد زنان زمان خود شد و جمع زیادی از زنان اهالی دُرچه از تعلیمات او با قرآن و

معارف اسلام آشنا شدند و هر روز جمعیّت زیادی از زنان و دختران از او کسب علم

می‌کردند.⁽¹⁾

اضافه بر این به بسیاری از کارهای دستی ماهر بود، که به شاگردانش یاد می‌داد

مانند جوراب‌بافی، ژاکت‌بافی، قلاب‌دوزی، خیاطی و نقشه برای گلدوزی، و

گلدوزی و تقریباً نمونه‌ی طرح آموزش و پرورش که کار و مدرسه باید باهم باشد، آن

زمان ایشان عملاً انجام می‌داد.

در قداست، تقوی و عبادت و روزه گرفتن ایّام مخصوص مستحبه و کوشش در

قرائت قرآن و ادعیه مراتبی داشت و تا آخر عمر حتّی در سنین پیری و مریضی

روزه‌ی ماه رمضان و عباداتش ترک نشد.

عمر ایشان هنگام وفات نزدیک به نود سال بود. قبر وی با قبر فرزند ارشدش

مرحوم حاج آقا دکتر سیّد محمّد مرتضوی علیه‌الرحمه و خواهرش همسر مرحوم آقا

سیّد محمّد علوی در صحن تکیه کازرونی در مجاورت یکدیگر قرار دارد. لازم به

ذکر است اوّلین فرزند آقا سیّد محمدمهدی دُرچه‌ای یعنی دکتر سیّد محمّد مرتضوی

که به حاج آقا دکتر معروف بود پزشکی مختصّص و باتقوا بود.⁽²⁾

خلف شایسته‌ی پدر

یکی دیگر از فرزندان آقا سیّد محمدمهدی که بی‌شک در تبلیغات اسلامی و نشر

معارف قرآنی و هیئت‌های مذهبی در نیم قرن گذشته در محافل و مجالس اصفهان

تأثیرگذار بود مرحوم آیت‌اللّه سیّد ابوتراب مرتضوی دُرچه‌ای(متولد 1332ه.ق.)

است که بیان شمه‌ای از احوال و آثار ایشان در اینجا مناسبت دارد.

مرحوم سیّد ابوتراب پس از طی دروس مقدماتی و فراگیری فقه و اصول و

بهره‌گیری از مجلس درس اساتید بزرگ اصفهان، خود به تدریس پرداخت و سالها

ضمن بهره‌گیری از محضر سیّد محمدرضا خراسانی و حاج آقا رحیم ارباب خود در

مدرسه‌ی نیم‌آورد به تدریس رشته‌های علوم حوزوی چون ادبیات، منطق، فقه و

اصول اشتغال داشت. از دیگر استادان وی آیت‌اللّه سیّد صدرالدین صدر(هنگام

اقامت در اصفهان) و آیة‌اللّه سیّد علی بهبهانی بودند.⁽¹⁾

وی عالمی بود باشهامت که در موارد حسّاس گفتار و قاطعیت او مشکل بزرگی را

حل می‌کرد و راه را برای احقاق حق هموار می‌ساخت. و گاهی هم در منابر خود با

نهایت شهامت سخن می‌گفت و تار و پود بعضی از خرافات و خلاف‌گویی‌ها و

عملکردهای غلط را بر باد می‌داد. هرگاه از وی سؤالی می‌شد خیلی قاطع پاسخ

می‌داد. در حقیقت از نظر سجایا و فضایل، خَلَف صادقی برای پدرش محسوب

می‌شد.⁽²⁾

او تسلّط قابل توجّهی به تفسیر قرآن داشت، حاضرالذّهن بود و به محض سؤال

در هر زمینه‌ای منطبق با واقع جواب می‌داد.⁽³⁾منابر او جذّاب و متنوّع بود و در تأسیس هیآت مذهبی و جلسات تفسیر قرآن و اداره‌ی آن علاقه‌ی خاصی داشت، که

در اصفهان چندین هیئت مذهبی چون: هیئت حضرت ابوالفضل علیه‌السلام، هیئت

بنی‌فاطمه سلام‌اللّه علیها، حضرت ابا عبداللّه الحسین علیه‌السلام و.... تأسیس کرد و

در اکثر این هیآت خود به تبیین احکام و مسایل اسلامی می‌پرداخت. در حقیقت

می‌توان گفت این هیآت از پربارترین و چشم‌گیرترین هیآت مذهبی اصفهان بود، و

هست که اثرگذاری خود را تبلیغ معارف اسلامی و محبّت اهل‌بیت علیهم‌السلام

داشته و دارد.⁽¹⁾نماز جماعت وی در مسجد نزدیک حمّام وزیر معروف به مسجد

آقای دُرچه‌ای بود که قبل از وی عمو و پدر بزرگوارش در آنجا نماز می‌گذاردند، و

اخیراً چند سالی بود ظهرها در مسجد حاج محمدجعفر آباده‌ای اقامه‌ی نماز

می‌نمود.⁽²⁾

مسجد حاج محمدجعفر سکونت داشته‌اند، افتخار دارد در دوران کودکی و نوجوانی درک

فیض نماز و منبر مرحوم آیت‌اللّه سیّد ابوتراب درچه‌ای را داشته است.

آیت‌اللّه سیّد ابوتراب مرتضوی مقیّد بود در منابرش حتماً ذکری از مصائب

خاندان اهل‌بیت علیهم‌السلام شود و با این که مصیبت را با بیان معمولی و با آهنگ

سخنرانی‌اش می‌خواند، ولی بسیار گیرا و دل‌سوز بود به طوری که حاضرین را

منقلب و متوجّه مصائب خاندان پیامبر صلی‌اللّه علیه و آله می‌نمود. وی چندین سال

نیز در درچه و آبادی‌های دیگر به ترویج دین و اقامه‌ی جماعت و نشر احکام اسلامی

پرداخت. او در امور اجتماعی و در کشمکش‌های سیاسی مدبّرانه و سنجیده عمل

می‌کرد به گونه‌ای که مورد نهایت تحسین آشنایان قرار می‌گرفت.⁽³⁾

در روزهای سرنوشت‌ساز انقلاب اسلامی ایران و با توجّه به نقش مؤثر اصفهان

در این مبارزات، وی در صف اوّل مبارزین قرار گرفت. به طوری که اوّلین نماز

جماعت در پایان اوّلین راه‌پیمایی بزرگ مردم اصفهان در سال 1356 در زمین چمن

دانشگاه اصفهان به امامت ایشان برگزار گردید.⁽¹⁾

پس از پیروزی انقلاب نیز به دعوت آیت‌اللّه حاج آقا حسین خادمی امور اجرایی را پذیرفت و مدّتی در رأس امور قضایی اصفهان قرار گرفت. تا این که بر اثر بیماری مدّتی بستری بوده و سرانجام در روز جمعه سوم اسفندماه 1369 مطابق با هفتم شعبان 1411 در بیمارستان به لقأاللّه پیوست. و در امامزاده درب‌امام اصفهان با تجلیل شایسته به خاک سپرده شد.

خصوصیات والای دو برادر

برخی ویژگی‌ها و خصوصیات بارز علمی و اخلاقی از آقا سیّد محمدمهدی و

برادر بزرگوارش آقا سیّد محمدباقر شخصیتهایی والا ساخته بود. این دو برادر که از

جهت شکل و شمایل و قامت بسیار شبیه به همدیگر بودند از حیث روحی هم

سرآمد دانشمندان عصر خود به حساب می‌آمدند که به مواردی از این امتیازات اشاره

می‌شود:

1 - تقوای فوق‌العاده و تقیّد و تعهّد محکم در عمل کردن به جمیع احکام شرعیه

اسلام بدون ملاحظه و در هر شرایطی

2 - جدّیت در امر به معروف و نهی از منکر و اقامه‌ی شرع و حفظ اسلام در همه‌ی

مراحل و نسبت به همه کس، و از احدی پروا نداشتن، حتّی اهل منبر از سخنرانی در

حضور آنان ملاحظه داشتند و حتّی‌المقدور خودداری می‌کردند. چون به لغزش آنها

اعتراض می‌شد. همچنین در اقامه و احیای مقدسات اسلام شدّت عمل داشتند.

3 - زهد فوق‌العاده و بی‌اعتنایی کامل به جمیع مظاهر دنیا مخصوصاً جاه و مقام که

حکایاتی دارند.

4 - تحمّل شداید از اوّل عمر تا آخر و با این حال اظهار رضا و خشنودی

باورنکردنی از وضع خود که آن نیز حکایاتی دارد.

5 - قیام و شدّت عمل هنگام به خطر دیدن اسلام، چه در مقابل مزدوران و یا

فریب‌خوردگان مانند قیام پرزحمت مرحوم آقا سیّد محمدباقر در مقابل انحراف

مشروطه از مسیر مشروعه، و قیام‌های پررنج مرحوم آقا سیّد محمدمهدی با حزم و

تدبیر و بردباری عجیب در زمان رضاشاه.

6 - جامعیّت در علوم و فنون متداوله با تحقیق و تحلیل، اضافه بر ادبیات، منطق،

فقه، اصول، فلسفه و عرفان و علوم دیگر مانند هیئت و نجوم نیز تخصّص داشتند که

دو شاخص ظهر با دو نشانه‌ی متفاوت یکی در منزل دُرچه، دیگری در مسجد دُر

درچه از مرحوم آقا سیّد محمّدباقر به یادگار باقی مانده است. همچنین طب که بعضی از اساتید طب از مرحوم آقا سیّد محمدباقر نقل کردند، در بعضی موارد برای شاهد

خود قسمتی از قانون بوعلی را از حفظ می‌خوانده است.

7 - تقیّد به زیّ طلبگی تا آخر عمر حتّی دوران مرجعیّت اوقات بسیاری را در

حجره مدرسه با اشتغال کامل به مطالعه و نوشتن، و مراجعات اکثراً در منزل بوده و

حتی مرحوم آقا سیّد محمّدباقر سه شب از ایام هفته را در حجره‌ی مدرسه تا صبح

می‌ماندند. ساده زندگی کردن آنها نیز مورد اعجاب بوده است.

8 - نظم کامل و فوق‌العاده در همه‌ی برنامه‌های تدریسی و سایر شئون روحانیت و

زندگی شخصی، و عمری را طبق یک رشته نظم صحیح ناگسستنی حتّی در برابر

پیشامدهای فوق‌العاده گدازنده و این امر در شاگردان آنها نیز تأثیر بسزایی کرد، که

آنها قولاً و عملاً حاکی از آن بودند.

9 - خلوص للّه سبحانه و بی‌شائبه بودن آنها که در اقوال و اعمال آنها هویدا بود.

مخصوصاً در مقابل آرای دیگران و امیال تحریک شده که بر خلاف رضای خدا بود و

حقیقت آن بر اکثریت پوشیده شده، که این دو برادر با تحمّل هر شدایدی رضای حق

را در نظر می‌گرفتند، خواه دیگران بپسندند یا نه، و پس از برطرف شدن ابرهای

تاریک از چهره‌ی حقیقت، سایر علما و طبقات دیگر به عمق خلوص و پاکی این دو

بزرگوار پی می‌بردند.

10 - عبادت، تهجّد و شب‌زنده‌داری، به دور از انظار مردم و دعاها و مناجات با

خدای خود. مرحوم آقا سیّد محمدمهدی از سحر برای نماز شب و عبادت

برمی‌خاستند و تا اول آفتاب در سجاده مشغول دعا و قرآن و عبادت بودند و پس از آن

که آفتاب مقداری بالا می‌آمد از جا برمی‌خاستند، البته این اواخر، وگرنه قبلاً نماز

صبح را در مسجد اقامه می‌نمودند.

11 - توکّل بر خداوند متعال در همه شداید و مشکلات. مرحوم آقا سیّد

محمّدمهدی می‌گفتند: می‌ترسم فرزندانم ترک توکّل کنند و از این رو در مشکلات

سخت قرار گیرند و مکرر در مواقع مختلف آیه‌ی شریفه‌ی «و من یتق اللّه یجعل له

مخرجا و یرزقه من حیث لا یحتسب و من یتوکل علی‌اللّه فهو حسبه ان اللّه بالغ

امره قد جعل اللّه لکل شی قدرا» را برای حاضرین که در مشکلی قرار داشتند

می‌خواندند و در ضمن حکایتی از پدر بزرگوارشان مرحوم آقا سیّد مرتضی که در

اوج معنویات و از جمله توکّل قرار داشت نقل می‌نمود که مشتمل بر کرامات آن

مرحوم بود و سفارش به توکّل می‌نمود.

12 - آنچه که در این دو برادر مؤثر بود منطق صحیح مقتبس از اسلام و قرآن و

سنت بود که به پیش برد یا باز داشت همه تابع آن بودند. لکن موهومات و عادات غلط

مردم و زشت و زیبا دانستن دیگران، و برداشت‌های بی‌جا و غلط عوام، در افکار و

روحیه‌ی آنها تأثیری نداشت.⁽¹⁾

میرزا محمّد دستجردی(نظام‌الاسلام)

نام، اشتهار، لقب و خاندان

محمّد فرزند عبدالعلی دستجردی مشهور به میرزای معلم و ملقب به نظام‌الاسلام

در سال 1288ه.ق. برابر با 1248ش. در دستگرد برخوار اصفهان و در یک خانواده از

ملاّ‌کین بزرگ آن منطقه چشم به جهان گشود، در سن شش سالگی پدرش(عبدالعلی)

از دنیا رفت و او را در قبرستان دستگرد به خاک سپردند.⁽¹⁾

یتیمی در طفولیت

با توجه به اینکه مادرش نیز در دوران صباوت وی از دنیا رفته بود و خواهر و

برادری هم نداشت، پس از فوت پدر تحت سرپرستی و قیمومیت عموی خود که

عبدالصمد نام داشت قرار گرفت.⁽²⁾

تحصیلات

میرزا محمد بعد از مدّتی رهسپار اصفهان گردید و در مدارس حوزه علمیّه آن

زمان اصفهان به تحصیل علوم اسلامی پرداخت. با توجه به اینکه حوزه علمیّه

اصفهان در آن زمان از اساتید مبرزی برخوردار بود لکن هیچ سندی در مورد این که استادان او چه کسانی بوده‌اند در دست نداریم.⁽¹⁾

میرزا محمد دستجردی (نظام الاسلام)

موفقیت در تدریس

به گفته آخرین فرزندش، وی پس از گذراندن تحصیلات به تدریس پرداخته و در این زمینه موفقیت‌هایی را کسب نموده بود و با عنایت به تعلیم و تدریس خوب، شایسته و جذابی که داشته به میرزای معلم اشتهار می‌یابد، از جمله شاگردان وی در اصفهان مرحوم آیة‌اللّه حاج شیخ مهدی نجفی مسجدشاهی(متوفی 1393ه.ق.) بوده است.⁽²⁾

فعالیت‌های سیاسی

میرزا محمد دستجردی(نظام‌الاسلام) در امور سیاسی نیز فعال و از نزدیکان

مرحوم آیت‌اللّه حاج آقا نوراللّه نجفی بوده است، وی از ابتدای نهضت مشروطه

جزو فعالان صحنه سیاست بوده و با خوانین بختیاری از جمله سردار جنگ در

ارتباط بوده است.⁽¹⁾

عنوان نظام‌الاسلام

به گفته‌ی آقای جواد مجدی، میرزا محمد دستجردی علاوه بر کسب مقامات

علمی در امور مذهبی، عنوان «نظام‌الاسلام» را از سوی آیت‌اللّه حاج آقا نوراللّه نجفی

دریافت نمود، ضمن این که خانه او تا آخر عمر در نزدیکی منازل خاندان نجفی در

کوچه پشت مسجد جامع عباسی(مسجد امام) واقع شده بود.⁽²⁾

تنها در یک منبع از تواریخ محلی اصفهان از نظام‌الاسلام یاد شده است و آن در

جایی است که مرحوم میرزا حسن‌خان جابری انصاری پس از عزل ظلّ‌السّلطان

تغییرات قسمتی از عمارت اشرف را توسط حاج آقا نوراللّه و با توجه به نفوذ میرزا

محمد دستجردی نظام‌الاسلام بر ایشان دانسته است.⁽³⁾

خصوصیات اخلاقی و اجتماعی

نظام‌الاسلام از حیث ویژگی‌های اخلاقی و اجتماعی مرد متدین، فاضل،

خوش‌مشرب، خوش‌برخورد و خوش‌سخن بوده و از او به عنوان فردی مؤدب و

متواضع یاد کرده‌اند و همین نیز باعث نفوذ و ورود او به صحنه‌های سیاسی و مذهبی

و تقرب به رجال مطرح آن زمان اصفهان بوده است.⁽¹⁾

وی به مطالعه و تفحص در کتب بسیار علاقمند بود، و از این رهگذر نیز

کتابخانه‌ای فراهم آورده بود که پس از فوت ایشان این کتابخانه نفیس و ارزشمند به

پسر اول وی می‌رسد.⁽²⁾

وفات

میرزا محمد دستجردی در ماه رجب سال 1343ه.ق. مطابق با بهمن ماه 1303ش.

بر اثر بیماری ذات‌الریه در شهر اصفهان و در منزل شخصی‌اش دار فانی را وداع

گفت،⁽³⁾او را در اتاقی در سمت شرق تکیه که جهت وی مقرر گردیده بود به خاک

سپردند و در حال حاضر سنگ قبری ندارد.

اشعاری در رثا و ماده‌تاریخ فوت

مرحوم عبدالجواد خطیب درباره سوگ و ماده وفات نظام‌الاسلام چنین سروده

است: افسوس و درد و آه شد اسلام بی‌نظام‌شد بی‌نظام حوزه‌ی علمیّه عظام

با ما سپهر بر سر کین است تا به چنداف بر تو باد و دور تو ای چرخ نیک‌فام

ای روزگار چند تو را کج‌روی است کار تا چند کینه جویی از احرار نیک‌نام

با آدمی مدام تو کین داری ای عجوزشوهرکشی است کار تو ای زال علی‌الدوام

از مرگ هیچ راه فرار و گریز نیست‌فکری به حال خویش نمایید یا انام

در زخم مرگ جمله طبیبان جن و انس‌یک‌باره عاجزند ز داوری التیام

پیمانه‌ایست مگر که از درکشیدنش‌بسته است راه چار و چون می‌کنند جام

مرحوم شد محمد و مجدش یتیم گشت‌گوئید جمله تعزیتش ایهاالکرام

کردش ندا منادی قدس از علو قرب‌روحش نمود در غرفات جنان مقام

تاریخ فوت سؤال نمودند از خطیب‌این رشته یافت از رقمش زیب ار ستام

رفت از درون جمع برون چون محمدی‌گفتا خطیب آه شد اسلام بی‌نظام⁽¹⁾

شده و بر دیوار مقبره نظام‌الاسلام نصب شده است.

فرزندان

از مرحوم نظام‌الاسلام چهار فرزند پسر باقی ماند، اولین فرزند وی مصطفی مجد

که معروف به مجدالاسلام بود، او در ابتدا اشتغال به دروس حوزوی داشته و از

محضر درس آیت‌اللّه حاج شیخ محمدرضا نجفی(متوفی 1362ه.ق.) بهره برد لکن بر اثر فشارهای شدیدی که در آن زمان از ناحیه حکومت رضاخان متوجه علما و طلاّ‌ب بود از ادامه تحصیل دست کشیده و به اجاره املاک بزرگ کشاورزی و زراعت روی آورد.⁽¹⁾مصطفی مجدالاسلام(حاج مجد) به سال 1391ه.ق. مطابق با 1350ش. از دنیا رفت و در همین اتاقی که نظام‌الاسلام مدفون است به خاک سپرده شد.

دومین پسر میرزا محمد دستگردی، مرتضی نظام نام داشت. او سالها در اتاق بازرگانی اصفهان مشغول به خدمت بود و به حاج نظام هم مشهور بود.⁽²⁾

وی به سال 1389ه.ق. مطابق با 1348ش. از دنیا رفت و سومین آنها حسین

نظام‌زاده بود که مدتها به عنوان مدیر داخلی کارخانه ریسندگی و بافندگی شهرضا انجام وظیفه می‌نمود او نیز به سال 1387ه.ق. مطابق با 1346ش. از دنیا رفت. این دو

پسر مرحوم نظام‌الاسلام هم ابتدا در حوزه علمیّه اصفهان اشتغال به تحصیل علوم

دینی داشته و معمم بوده‌اند، لکن با توجه به جوّ موجود در عصر پهلوی اول مکلاّ

شده و به اشتغالات دیگر روی آوردند،⁽³⁾پسران دوم و سوم نظام‌الاسلام در اتاق

مقبره وی در تکیه کازرونی مدفونند، چهارمین پسر او جناب آقای جواد مجدی

متولد 1304ش. می‌باشد که وی پس از سالها خدمت در شرکت نفت به ویژه در شهر

آبادان، سالهاست بازنشسته شده و اکنون در خیابان خواجوی اصفهان سکونت دارند.

سیّد محمدهادی روضاتی

نام، تولّد، خاندان

سیّد محمدهادی روضاتی فرزند حاج سیّد عبدالحسین بن حبیب‌اللّه موسوی چهارسوقی(روضاتی) در چهاردهم شوال 1365ه.ق. برابر با بیستم شهریورماه

1325ش. در شهر اصفهان دیده به جهان گشود.⁽¹⁾

جدّش سیّد حبیب‌اللّه نوه‌ی میر سیّد محمّدباقر موسوی خوانساری (صاحب روضات) بود و همان طور که در موضوع پیشینه‌ی دعای کمیل در این کتاب آمد، سیّد

حبیب‌اللّه علاوه بر فضایل علمی سالها دعای کمیل را در تخت فولاد به ویژه در

تکیه‌ی کازرونی قرائت می‌نمود و پسرش آقا سیّد عبدالحسین روضاتی نیز نزدیک به

پنجاه سال است که در این تکیه به برگزاری ادعیه به ویژه دعای کمیل می‌پردازد و

علاوه بر آن نماز ظهر و عصر را در مسجد آیة‌اللّه سیّد حبیب‌اللّه روضاتی که به

مسجد خیابان نیز معروف است و در خیابان طالقانی واقع شده و نماز مغرب و عشاء

را در مسجد ستاری واقع در خیابان فردوسی اصفهان امامت می‌نماید.

تحصیلات و ورود به حوزه

آقا سیّد محمدهادی از اوان زندگی تحت تعلیمات پدر فاضل و مادر مؤمنه‌اش

قرار گرفت و پس از اخذ دیپلم متوسطه با عشق و علاقه‌ای که نسبت به معارف

اسلامی داشت وارد حوزه‌ی علمیّه‌ی اصفهان شد. وی مقدّمات و برخی از

قسمت‌های ادبیات را نزد پدرش(حاج سیّد عبدالحسین) فرا گرفت، پس از مدّتی

راهی حوزه‌ی علمیّه‌ی قم شد و در آنجا در دروس ادبی از درس ادیب متبحّر مدرّس

افغانی بهره‌مند گردید و در دروس فقه و اصول نیز از حضور علمای آن سامان بهره

برد. در مدّت حضور در اصفهان به ویژه ایام تابستان نزد مرحوم حاج آقا صدرالدین

کلباسی در مدرسه‌ی ملاّ عبداللّه و از مرحوم حاج آقا علاء مدرّس در مدرسه‌ی صدر

بازار کسب دانش نمود.⁽¹⁾

ویژگی‌های عبادی و اخلاقی

تقیّد وی نسبت به ارزش‌های دینی بسیار بود، به طوری که پدرش در این باره

می‌گوید: حالات معنوی بالایی داشت به خصوص در باب عبادات و تهجّد که من

گاهی غبطه می‌خوردم، ولایت او نیز نسبت به اهل‌بیت عصمت و طهارت

علیهم‌السلام نیز بسیار قوی بود، یعنی در واقع ولایت محکمی داشت، ضمن این که

بسیار صله‌ی ارحام می‌کرد و نسبت به پدر و مادر خود هم محبّت زیادی می‌نمود.⁽²⁾

تبلیغ، امامت جماعت و تدریس

اوقاتی که به اصفهان می‌آمده به ویژه ایام تابستان به تبلیغ و اقامه‌ی جماعت

می‌پرداخت و خاصه شب‌ها در مسجد آیة‌اللّه سیّد حبیب‌اللّه روضاتی(خیابان)

امامت نماز مغرب و عشاء را می‌نمود، وی همچنین برخی دروس مقدماتی، ادبیات و

یا فقه را برای طلاب در مدارسی از جمله مدرسه‌ی ملاّ عبداللّه شوشتری تدریس

می‌نمود.⁽¹⁾

وفات و مدفن

در یکی از روزها، زمانی که آقا سیّد محمّدهادی روضاتی جهت اقامه‌ی نماز

مغرب و عشاء به مسجد آقا سیّد حبیب‌اللّه روضاتی وارد شد، قبل از برگزاری نماز

مغرب، دچار عارضه‌ی سکته شد، او را به بیمارستان کاشانی انتقال دادند. لکن پس از

گذشت بیش از ده روز در شب پنجشنبه 24 شوال المکرم سال 1416 مصادف با 24

اسفندماه 1374 دار فانی را وداع گفت و در بقعه‌ی تکیه کازرونی به خاک سپرده

شد.⁽²⁾

اشعار وفات

در رثای سیّد محمدهادی و ماده‌تاریخ فوت وی اشعاری سروده شده و بر دور

تصویر او بر بالای سر قبرش نوشته شده و چنین است:

.... بر روانش باد بی‌حد هم درود و هم سلام‌خوان برایش فاتحه در هیئت و بزم و عزا

اهل اصفاهان ز فقدانش شده در رنج و غم‌همچو بابش دم به دم ریزند از چشمان بکا

گفته مداح‌زاده⁽¹⁾

به اهل‌بیت علیهم‌السلام داشته اشعار بسیاری درباره‌ی آنان سروده و در انجمن شیدا نیز حضور

فعال داشته است.(ر. ک: تذکره شعرای استان اصفهان، صص 649 و 650)

هست تاریخ وفات‌اجر خواهد در قیامت او ز جدّش مصطفی

وی کنار قبر عالم عارف شیخ محمدحسن عالم نجف‌آبادی به خاک سپرده شده و

بر روی سنگ قبر او چنین نوشته شده است:

هو الحی الذی لا یموت

آرامگاه و مدفن عالم جلیل‌القدر و زاهد و عارف متقی حجة‌الاسلام والمسلمین

آقا سیّد محمّدهادی روضاتی خلف صالح آقا سیّد عبدالحسین عفی عنه که پس از

تحصیلات جدید و قدیم در اصفهان و قم و تبلیغ و تدریس و اقامه‌ی جماعت در

مسجد جدّ خود مرحوم آیة‌اللّه آقا سیّد حبیب‌اللّه روضاتی اعلی‌اللّه مقامه در روز

پنجشنبه 24 شوال 1416 برابر 74/12/24 در 49 سالگی به رحمت ایزدی پیوست.

فرزندان

از مرحوم سیّد محمدهادی روضاتی دو فرزند پسر باقی مانده است یکی آقا سیّد

محمدمهدی (متولد 1353ش.) که پس از طی دوران متوسطه و پشت سر گذاردن

خدمت مقدس سربازی، با وجود قبولی در دانشگاه وارد مدارس حوزه‌ی علمیّه

اصفهان شده و در مدرسه‌ی علمیّه‌ی ذوالفقار و سایر نهادهای آموزشی حوزه‌ی این

شهر به فراگیری علوم دینی پرداخت و دیگری آقای سیّد محسن(متولّد 1362ش.) که

وی در حال حاضر دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته برق دانشگاه آزاد اسلامی

خمینی‌شهر است.⁽²⁾

سیّد محمدصادق صدّیق‌الاطبّاء

نام، تولّد و خاندان

سیّد محمدصادق صدّیق‌الاطبّاء فرزند سیّد محمّدباقر مشهور به دکتر

لقمانی(صدیق لقمانی) در سال 1296ه.ق. در شهر اصفهان دیده به جهان گشود،

پدرش سیّد محمدباقر به صنیع‌الزمان ملقّب بود و علّت این لقب تخصّص و تبحّر

وی در هنر تذهیب به ویژه تذهیب کلام‌اللّه مجید بود، به گونه‌ای که وی از نخبگان

این هنر به شمار می‌رفت و هنوز هم اگر قرآن‌ها و یا قلمدان‌های تذهیب شده توسط

وی پیدا شود ارزش بسیار قابل توجّه دارد، وی از سلسله‌ی سادات طباطبایی بود که

شجره‌نامه‌اش به گواهی برخی از علمای وقت رسیده بود.⁽¹⁾عموی او سیّد محمّد

اشرف‌الکتاب خطاط و ادیب معروف به بقاء بود.⁽²⁾

تحصیلات و استادان

مرحوم سیّد محمدصادق از همان اوان کودکی و نوجوانی تحت تعلیمات مذهبی

پدر خود قرار گرفت چرا که پدرش نیز ملبّس به لباس روحانیت بود و اطلاعات قابل

توجّهی از مسایل شرعی و دینی داشت.⁽³⁾

تصویر

تصویر

تصاویری از پزشک مدقق سیّد محمد صادق صدیق الاطباء

سیّد محمّدصادق مدّت‌ها در مدرسه‌ی علمیّه‌ی نوریه واقع در بازار بزرگ و

نزدیک به مسجد جامع اصفهان مشغول تحصیل گردید و در کسوت روحانیون

درآمد. وی از شاگردان خاص مرحوم آخوند ملاّ عبدالکریم گزی به شمار می‌رفت، به

طوری که مرحوم گزی بسیاری از امور روزانه را به سیّد محمدصادق ارجاع می‌داد و

از او به عبارت میرزا یاد می‌کرد، علاوه بر این که سیّد محمدصادق در معیت آخوند

بود با وی رفت و آمد خانوادگی نیز داشت.⁽¹⁾

از جمله شخصیت‌های دیگری که سیّد محمدصادق صدّیق‌الاطبّاء از حضور آنان

بهره برد مرحوم آیت‌اللّه سیّد ابوالقاسم دهکردی(متوفی 1353ه.ق.) بود. وی مدّتی

نیز با دستگاه حاج میرزا هاشم امام جمعه(متوفی 1321ه.ق.) در ارتباط بود. او تا سن

سی و سه سالگی در کسوت روحانیت بود.⁽²⁾

گرایش به طب

سیّد محمّدصادق پس از آن که از طریق روزنامه‌ی حبل‌المتین مطلع گردید که

شعبه‌ای از دارالفنون برای تحصیل طب دایر شده است عزم تحصیل معلومات طب و

پزشکی نمود و از این رو پس از مشورتی که با استاد خود آخوند گزی داشت آخوند

موافقت کرد که او برای تحصیل پزشکی عازم تهران گردد و حتّی مرحوم آخوند ملاّ

عبدالکریم گزی وی را به این حرفه بسیار تشویق و ترغیب کرد، و اظهار نموده بود که

در لباس پزشکی بهتر و بیشتر می‌توانی خدمت کنی تا لباس طلبگی.⁽³⁾

مرحوم سیّد محمّدصادق صدّیق‌الاطبّاء به جز چهار سالی که برای تحصیل علم

طب در تهران سکونت داشت بقیه‌ی عمر را در زادگاه خود یعنی اصفهان بسر برد،

البته مسافرت‌هایی نیز به عتبات عالیات و مشهد مقدس نیز داشته است.⁽¹⁾

از استادان او در علم پزشکی می‌توان مرحوم ناظم الاطباء یعنی میرزا علی‌اکبرخان نفیسی(متوفی 1342ه.ق.) را نام برد. سیّد محمّدصادق چون از شاگردان ممتاز ناظم‌الاطبّاء بود از سوی استاد خود ملقب به صدیق‌الاطبّاء می‌گردد.⁽²⁾وی طب جدید و قدیم را نزد اساتید فن آموخته و طبیبی حاذق به شمار می‌رفت.⁽³⁾

پس از ورود به اصفهان که در آن زمان تنها دو پزشک با تحصیلات جدید داشت که

یکی دکتر احتشام و دیگری میرزا مسیح‌خان حافظ الصحّه(متوفی 1361ه.ق.) بود که

او هم از فارغ‌التحصیلان دارالفنون بود، بقیه طبیب سنّتی بودند که عنوان حکیم‌باشی

داشتند.⁽⁴⁾

تخصّص پزشکی

تخصّص سیّد محمدصادق صدّیق‌الاطبّاء امراض عفونی به ویژه تیفوئید و حصبه

بود و در آن زمان نیز این امراض مبتلایان زیادی داشت. حتّی وقتی دو فرزند رئیس

بیمارستان عیسوی اصفهان(که امروزه بیمارستان عیسی بن مریم علیه‌السلام نامیده

می‌شود) که شخصی به نام دکتر شافتر انگلیسی بود به بیماری تیفوئید مبتلا می‌شوند

آنها را نزد صدّیق‌الاطبّاء می‌برند و او آنها را معالجه می‌کند. و شافتر معتقد بود

صدّیق‌الاطّباء در این زمینه متخصّص است.⁽¹⁾

در ابتدای حکومت پهلوی سیّد محمدصادق صدّیق‌الاطبّاء به استخدام بهداری

نظمیه درآمد و در زمره‌ی پزشکان رسمی دولتی شهربانی قرار گرفت و سالها در این

سِمَت خدمت نمود تا این که سال 1332 شمسی بازنشست شد.⁽²⁾

مدارا و مردم‌داری

از ویژگی‌های بارز اخلاقیِ او کمک به درماندگان و مستمندان بود به گونه‌ای که

گاهی علاوه بر نگرفتن حق طبابت اگر تشخیص می‌داد بیماری محتاج و فقیر است به

او نیز کمک مادی می‌نمود در این باره فرزند وی می‌گوید:

از خصوصیات مرحوم پدرم این بود که هرگز از مریض مطالبه‌ی حق ویزیت

نمی‌کرد و پس از نوشتن نسخه و دادن آن به مریض، چهره‌ی خود را به طرف دیگر

می‌کرد تا مریض هرچه دلش خواست بگذارد روی میز، مبادا خجالت بکشد. از

خصوصیات دیگر او این که من خود بارها ناظر آن بودم زیرا فرزند کوچکتر بودم و

گاهی با چراغ دستی به ویژه شب‌های سرد زمستان به بالین مریض می‌رفتیم، وقتی از

بالین مریض بلند می‌شد عبا یا پوستین خود را روی مریض می‌گذاشت و می‌رفت.⁽³⁾

وی تا دم مرگ به مداوای بیماران می‌پرداخت و نسخه می‌داد و روزی که

درگذشت من و برادرم را خواست و گفت من تا یکی دو ساعت دیگر از نزد شما

می‌روم به تو که قاضی شده‌ای توصیه می‌کنم هرگز فریب احترامی را که مأمورین

پلیس و نظامی به تو می‌گذارند را نخوری زیرا اینها به میز تو احترام می‌گذارند، روزی

که از پشت این میز بلند شوی اعتنایی به تو نخواهند کرد ولی تا می‌توانی در پناه قانون

به مردم کمک کن و مطمئن باش خداوند با تو خواهد بود.⁽¹⁾

حتّی برادرم که تحصیلات پزشکی داشت پس از خاتمه‌ی تحصیل به توصیه پدرم

در بخش 3 اصفهان آن روز که بیشتر مردم آن زحمت‌کش و مستضعف بودند به

طبابت مشغول شد مرحوم پدرم به او توصیه می‌کرد این محلات مردمان بی‌بضاعت

زیادی دارد و پزشک هم ندارد اینها را مداوا کن و در پی مال و منال دنیوی نباش زیرا

روزی‌رسان خداست.⁽²⁾

مرحوم سیّد محمدصادق صدّیق‌الاطبّاء اعتقاد داشت طبابت عبادت است نه

تجارت و خود نیز بدین‌سان و به همین شیوه عمل می‌نمود.⁽³⁾

معتقدات و ویژگی‌های اخلاقی و معنوی

وی به شعائر مذهبی به ویژه تکریم نسبت به مقام پیامبر صلی‌اللّه علیه و آله و

عترت پاکش(علیهم‌السلام) اعتقاد خاصی داشت. به مقام حضرت اباالفضل العباس

علیه‌السلام عشق می‌ورزید و دهه‌ی اوّل محرم را روضه‌خوانی می‌کرد که هنوز هم

این رسم را فرزند او ادامه می‌دهند.⁽⁴⁾

به تهجّد و شب‌زنده‌داری اهمّیت می‌داد و فرزندانش را گونه‌ای تربیت کرده بود

که قبل از اذان صبح بیدار شوند و نماز را در اوّل وقت بپا دارند.⁽⁵⁾

علاقه خاصی به شعر و ادب داشت به ویژه به فرزندش می‌گفت، گاهی

قسمت‌هایی از مثنوی مولانا جلال‌الدین را برایش بخواند.

از بذله‌گویی و عبارات و کلمات بی‌معنا احتراز می‌کرد و هیبت خاصی در چهره‌ی

او نمایان بود. آثار مدوّن او یک سلسله مقالاتی است راجع به طرز معالجه امراض

عفونی و نحوه‌ی پیش‌گیری آن که چاپ نشده.⁽¹⁾و نیز رساله‌ای در وبا که به چاپ

رسیده است.⁽²⁾

صدیّق‌الاطبّاء در عرفان نیز از مریدان صفی علی‌شاه گنابادی بود و در این راه به

درجه ارشاد رسید.⁽³⁾به نوشته مرحوم مهدوی، صوفی صافی خمیر و متعصب بود.⁽⁴⁾

وی از علاقمندان به شخصیت‌هایی مانند آیت‌اللّه العظمی آقا سیّد محمدباقر

دُرچه‌ای(ره) و مرحوم عارف طبیب حاج میرزا علی‌آقا شیرازی بود. و در زمان رضاخان که مزاحمت‌هایی جهت روحانیون ایجاد می‌شد مراقب بود تا علما و طلاب

مورد آزار مأمورین حکومتی قرار نگیرند.⁽⁵⁾

وفات و مدفن

وی به سال 1374ه.ق. وفات یافت و در اتاق اختصاصی در شرق تکیه‌ی کازرونی

به خاک سپرده شد. هنگام تشییع وی بازار اصفهان تعطیل و علما و بویژه امام جمعه وقت اصفهان پیاده، آن مرحوم را تا تخت فولاد مشایعت نمودند.⁽⁶⁾در مادّه‌تاریخ

وفات او مرحوم میرزا حسن بهنیا سروده است:

به جمع آورد سر جبریل و گفت از بهر تاریخش‌به جنّت کرد مأوی صادق صدیق لقمانی⁽¹⁾

فرزند ایشان آورده است: پدرم در موقع نزع به من گفت هزینه‌ی کفن و دفن خود

را در فلان جای گذاشته‌ام هزینه کنید و به خود زحمت ندهید و عجب این که هزینه‌ی

ایام سوگواری او که بیش از یک هفته در شهر برگزار می‌شد تماماً از آن محل پرداخت

شد.⁽²⁾

بر روی سنگ قبر صدیق‌الاطباء چنین منقور است:

هوالباقی

قد ارتحل عن مضیق العالم الفانی الی سعت العالم الباقی السیّد السّعید

محمدصادق لقمانی صدیق‌الاطباء خلف السیّد محمّدباقر من یوم الخامس من شهر

جمادی الاولی الی اربع سبعین و ثلث مأه بعد الف من الهجره جَدِّه 1374.

فرزندان و نوادگان

از وی سه فرزند، دو پسر و یک دختر باقی ماند. پسر بزرگ وی دکتر سیّد

محمدباقر صدیق لقمانی هم حرفه‌ی پدر را انتخاب کرد، وفات وی در سن هشتاد و

دو سالگی و به سال 1372 شمسی بود.⁽³⁾

پسر دیگر ایشان آقای محمد صدیق لقمانی متولّد 1299ش. است و مدتها به

عنوان قاضی در دادگستری اصفهان انجام وظیفه می‌نموده و پس از بازنشستگی نیز به

عنوان وکیل پایه یک دادگستری انجام وظیفه می‌نماید. وی دارای هشت فرزند بود که

یکی از فرزندان ایشان به نام سیّد محمدحسین صدیق لقمانی در سال 1364ش. در

جبهه‌های حق علیه باطل به شهادت رسید.

لازم به ذکر این که از اعقاب محترم سیّد محمدصادق صدّیق‌الاطبّاء در حال حاضر

یازده پزشک مشغول خدمت به جامعه هستند که آقای دکتر ناصر صبری رئیس فعلی

دانشکده پزشکی دانشگاه اصفهان نوه‌ی دختری مرحوم صدّیق‌الاطبّاء از جمله‌ی

آنان است.⁽¹⁾

آرامگاه صدیق الاطباء در تکیه کازرونی

ملاّ حسین‌علی صدّیقین

نام، خاندان، جایگاه

حاج ملاّ حسین‌علی صدّیقین فرزند محمّداسماعیل بن محمّدربیع بوده است،

وی عالمی زاهد و از اتقیاء فضلاء و دانشمندان عصر خود محسوب می‌شد. وی به

زهد و عبادت و تقوا معروف خاص و عام و مورد وثوق و احترام کلیه‌ی طبقات و

مردم اصفهان بود.

بهره‌مندی از دانش و سود جستن از عالمانی فاضل

حاج ملاّ حسین‌علی در اصفهان از مجالس و محافل علمی تعدادی از علمای مبرّز

زمان خود سود جست. از جمله استادان او آیت‌اللّه العظمی آقا سیّد محمدباقر

دُرچه‌ای و نیز آیت‌اللّه آقا سیّد ابوالقاسم دهکردی(1272 - 1353ه.ق.) بود.⁽¹⁾با

توجّه به منش و راه و رسم ملاّ حسین علی صدّیقین باید یکی از مؤثرترین

شخصیت‌ها و نافذترین اساتید وی همین آیت‌اللّه دهکردی باشد. مرحوم دهکردی

که با تهذیب نفس، کشیک دل و پارسایی در عمل، به ملکوت انس گرفته بود و مدارج

بلندی را طی کرده و با ارتزاق از عالم ملکوت به انظار و افکار بلندی در حکمت و

سلوک رسیده بود، در تربیت شاگردانی چون ملاّ حسین‌علی بسیار مؤثر بوده است،

مدفن این عالم ربانی در زینبیه‌ی اصفهان است.⁽²⁾

همچنین مرحوم صدّیقین مراتب عرفان را خدمت حاج محمّدجواد عارف

بیدآبادی (متوفی 1344ه.ق.) تکمیل نمود و سالها به ریاضت و تصفیه باطن گذرانید

تا جامع مراتب صوری و مقامات معنوی شد. حاج محمّدجواد عارف بیدآبادی به

سرجویی شهرت داشت و از مشایخ سلسله‌ی ذهبیه در اصفهان به شمار می‌رفت و

دارای نَفَس قدسی بود. عدّه‌ای از بزرگان این شهر به او ارادت می‌ورزیده‌اند و مرحوم

حاج ملاّ حسین‌علی صدّیقین نیز از وجود این شخصیت عرفانی بهره‌ی وافی برده

است.⁽¹⁾

243

مکان‌های تحصیل و تدریس

از جمله نهادهای آموزشی که مرحوم حاج ملاّ حسین‌علی سالیان متمادی در آن بهره علمی برده و یا در آنجا به مشتاقان تحصیل و تعلیم آموزش داده است مدرسه‌ی باقریه درب‌کوشک است که احداث آن به زمان حکمرانی ابوالمظفر، رستم بهادرخان آق قویونلو و مربوط به اوایل قرن دهم هجری است. این مدرسه به نام‌های مدرسه‌ی باقریه، مدرسه‌ی درب‌کوشک یا مدرسه‌ی پاشیر(به دلیل شیر سنگی کنار آن) یا مدرسه‌ی

عارف ربانی شیخ ملّا حسینعلی صدیقین

باب‌القصر نیز نامیده شده است.⁽¹⁾

این نهاد آموزشی در حال حاضر شانزده حجره دارد، و یک طبقه است و تزئینات

آن از کاشی و آجر می‌باشد و کتیبه‌ی سردر مدرسه از بین رفته، و کاشیهای نفیس

مدرسه، به خارج از ایران برده شده است.⁽²⁾

به غیر از مرحوم حاج ملاّ حسین‌علی صدّیقین، در یک قرن گذشته برخی از

مدرّسین این مدرسه عبارت بوده‌اند از: حاج شیخ ابوالقاسم معروف به «حاج آخوند

زفره‌ای»(متوفی 1352ه.ق.).⁽³⁾

اقامه‌ی جماعت در مساجد

حاج ملاّ حسین‌علی سالها در مساجد متعدّدی از جمله مسجد

گرک‌یراقی‌ها (نزدیک مسجد حکیم)، مسجد حاج اسداللّه سمسار و سرانجام در مسجد درکوشک(باب‌القصر) اقامه‌ی جماعت می‌نمود و نماز جماعت ایشان از حیث کمیّت و کیفیّت از جماعات ممتاز اصفهان به شمار آمد. از جمله نقل می‌کنند حکیم متأله مرحوم حاج آقا سیّد صدرالدّین هاطلی کوهپایی(متوفی 1372ه.ق.) که خود از علمأ، زهاد و مدرّسین بزرگ اصفهان در معقول و منقول به شمار می‌رفت،

نماز خود را به مرحوم صدیقین اقتداء می‌کرد و به ویژه در ماه مبارک رمضان از اوّل تا

آخر ماه نماز ظهر و عصر خود را به جماعت ایشان اقامه می‌کرد. هنگامی که از مرحوم

حاج آقا صدر کوهپایی سوال می‌کنند که شما که خود دارای مراتب بالای علمی و

جامع محاسن اخلاقی هستید چرا به مرحوم صدّیقین اقتداء می‌کنید؟! ایشان در پاسخ

می‌فرماید: شما حاج ملاّ حسین‌علی را نمی‌شناسید، او فرشته‌ای است که به صورت

انسان درآمده است.⁽¹⁾

1301ه.ق. در شهر اصفهان مؤلف کتاب «شروق الحکمه فی شرح الاسفار و المنظومه» در حل

معضلات و مشکلات اسفار ملاّ‌صدرا است. وی در اصفهان از شاگردان مبرز استاد بزرگ فلسفه

ملاّ محمد کاشانی و مرحوم جهانگیرخان و آقا سیّد محمّدکاظم یزدی و آخوند ملاّ محمدکاظم

خراسانی و شیخ ابراهیم اردبیلی و آقا سیّد محمد فیروزآبادی و تعدادی دیگر از استادان بود.

مرحوم هاطلی، مردی وارسته و دارای ملکات و فضایل انسانی بود. نسبت به مال و ریاست‌های

دنیا کمال بی‌اعتنایی را داشت و دانش، تقوا و وارستگی را به هم آمیخته بود. متواضع و قانع

زندگی می‌کرد و در عین حال جذابیت خاصی داشت، معمولاً روزها در مدرسه صدر بازار

اصفهان تدریس فلسفه، کلام، معانی و بیان اشتغال داشت و تدریس خود را با اشعار مناسب

می‌آراست. به راستی ادیبی بود که درسش محبّت بود و شاگردانی از روی عشق و صفا پیرامونش

گرد می‌آمدند. وی در شب شنبه، پنجم جمادی‌الاولی سال 1372ه.ق. وفات یافت و در تکیه‌ی

درب‌کوشکی تخت فولاد اصفهان مدفون گردید. ر. ک: علوم و عقاید آقای ابراهیم جواهری)

مشعلی فروزان

استاد دکتر محمدباقر کتابی نیز در کتاب رجال اصفهان مرحوم صدّیقین را این گونه توصیف نموده است: عالم فاضل وارسته‌ی پرهیزکار و عارف فرزانه‌ی بزرگوارکه در علم و عرفان و زهد و تقوا در عصر خود کم‌نظیر بود، و برای اصفهانیان مشعل فروزانی بود که مشی و فعل و گفتار او به راستی هدایت و نور می‌بخشید. در بین خواص و عوام و عموم طبقات مردم اصفهان، مورد احترام و وثوق بود. نگارنده [دکتر کتابی] که حدود پانزده سال متوالی در خدمت او می‌رفتم، و گاه و بیگاه از بیانات گرم و نافذ و جذبه‌های ملکوتی او فیض‌یاب می‌شدم به راستی او را مصداق حدیث معروف حضرت عیسی بن مریم علیه‌السلام یافتم که حواریون از حضرتش پرسیدند: مَن نُجالس؟ حضرت عیسی علیه‌السلام فرمود: «من یذکر کم اللّه رؤیتُه و

یزید فی علمکم منطقه و یرغبکم فی الاخرة عمله».⁽¹⁾

تأثیر عمیق در ارشاد خاص و عام

دکتر کتابی می‌نویسد: شب‌ها بعد از نماز در مدرسه‌ی درکوشک یا مدرسه‌ی میرزا

حسین بیدآباد تدریس تفسیر می‌فرمود، هفته‌ای دو شب(شب‌های پنجشنبه و شنبه)

بر منبر می‌رفت و با بیانی گیرا و نفس گرم به ارشاد مردم می‌پرداخت. مجلس او تمام

هدایت و ارشاد بود. با احساس پاک و مهر و الفتی عظیم و رویی گشاده، جوانان را

رهبری می‌نمود و روشنی می‌بخشید. بیاناتش از دل برمی‌خواست و لاجرم بر دل

می‌نشست. خاطره‌های بس والا و ارزشمند از او به یاد دارم که من و امثال مرا با مسائل

واقعی اسلام آشنا ساخت جزاه اللّه عن الاسلام و اهله خیر الجزأ.⁽²⁾

برخی تعلیم‌یافتگان

از شاگردان او می‌توان از مرحوم آیة‌اللّه حاج شیخ علی مشکوة⁽³⁾

بود و نماز جماعت او از کیفیت خاصی برخوردار بود. روز بیست و سوم خردادماه 1369 به

رحمت ایزدی پیوست و در جنب مقبره داماد خود آیة‌اللّه شهید سیّد ابوالحسن موسوی

شمس‌آبادی در گلستان شهدای اصفهان مدفون شد. وی در اصفهان بجز محضر مرحوم حاج

ملاّ حسین‌علی صدّیقین از درس آیات عظام سیّد مهدی درچه‌ای، میر سیّد علی نجف‌آبادی،

حاج سیّد مرتضی خراسانی و در قم از درس حاج شیخ عبدالکریم حائری و در نجف اشرف از

مجلس درس آیة‌اللّه اصفهانی و آیة‌اللّه سیّد محسن حکیم بهره برد.

(متوفی 1369ش.) و نیز فرزند برومند وی عالم زاهد حاج شیخ محمدباقر صدّیقین(متوفی 1414ه.ق.) یاد کرد.

از آثار مرحوم حاج ملاّ حسین‌علی صدّیقین حواشی مختصری است بر کتاب

«تذکرةالقبور» اثر آخوند ملاّ عبدالکریم گزی که مرحوم آقا سیّد مصلح‌الدین

مهدوی(متوفی 1384ش.) آنها را در رجال اصفهان نقل کرده است.⁽¹⁾

مورد وثوق مراجع

وی از سوی مراجع بزرگوار شیعه از جمله مرحوم آیت‌اللّه العظمی آقا سیّد

ابوالحسن مدیسه‌ای اصفهانی (1284 - 1376 ه . ق.) و سپس از ناحیه آیت‌اللّه العظمی حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی نیابت تام را عهده‌دار بود.⁽²⁾

فوت و مکان دفن

وفات حاج ملاّ حسین‌علی صدّیقین در شب جمعه دوم ماه صفر سال 1368ه.ق.

در حالی که سن او متجاوز از هفتاد سالگی بود در شهر اصفهان اتّفاق افتاد. مدفن وی

در یکی از اتاق‌های سمت مشرق تکیه‌ی کازرونی واقع شده است.

بر روی سنگ قبر مرمرین ایشان چنین مسطور است:

الناس موتی و اهل العلم احیاء هذا مرقد المنور بنور اهل‌البیت(ع). حضرت آیت‌اللّه آقای حاج ملاّ حسینعلی

صدیقین نَوَراللّه مضجعه شب جمعه 22 صفرالمظفر سنه 1368

بالجنان استبشروا طوبی لقومً یتقون

یغفراللّه الخطایا ایها المستغفرون

حجة‌الاسلام یستاوی بجنان النعیم

فادخلوها سالمین القوم انتم خالدون

روح صدیقین راحت عند مولاه السمی

یا حسین اشفع له فالان لاقاه المنون

انقضی الاثنان و العشرون من شهر الصفر

قد جزی یا لهف من فقدانه دمع العیون

و استفاد النیّر التعیّین فی عام الوفات

من کلام ملهم للغرق فی بحرالشّجون

هاتف املی لعباس المزین فی المنام

اقرء التاریخ(فی جنّات عدن یدخلون)

شب جمعه 22 صفر سنه 1368 قمری

سنگ مزار عالم ربانی حاج ملا حسینعلی صدیقین

شیخ محمّدباقر صدّیقین

نام و تولّد

شیخ محمدباقر صدّیقین اصفهانی فرزند ملاّ حسین‌علی در سال 1307 شمسی در شهر اصفهان دیده به جهان گشود.

تحصیلات ابتدایی

دوران تحصیلات ابتدایی را در دبستان اقدسیه که مؤسس و مدیر آن مرحوم ملاّ حسین مشکاتی و شخصیتی فرهیخته، پرهیزکار و مؤدب به آداب بود گذرانید، در ادامه، بقیه‌ی تحصیلات جدید را در مدرسه‌ی قدسیه که از مدارس خوب و برجسته‌ی اصفهان و به سرپرستی مرحوم میرزا عبدالحسین قدسی و مرحوم میرزا حسن قدسی بود طی کرد، مرحومین قدسی هردو در علم و دانش، ورع و اخلاص و نیز خط و خوشنویسی در مرتبه‌ای والا بودند و بدین جهت بر شاگردان و محصّلان آن زمان تأثیرگذار می‌شدند.⁽¹⁾

یادداشت‌هایی را در بهمن‌ماه 1384 در اختیار نگارنده قرار دادند، از استاد ارجمند و هنرمند،

جناب آقای میر سیّد علی ظهیرالاسلام که از مدرسان انجمن خوشنویسان اصفهان هستند تشکر

نمایم.)

پس از گذراندن چند کلاس دوران متوسطه، محمّدباقر صدّیقین وارد بازار

اصفهان شده و مدتی که در آنجا گذرانید، شغل وی نویسندگی در دفاتر تجاری بود.

ورود به حوزه علمیّه و استادان

در کنار شغل مذکور به تحصیل علوم قدیمه نیز مشغول گردید، بویژه این که دوره‌ی جامع‌المقدمات را در مدرسه‌ی علمیّه‌ی میرزا حسین، اوّل بازار بیدآباد اصفهان زیر نظر استاد مرحوم آقا میرزا هاشم خوانساری تمام نمود، کتاب سیوطی را نزد مرحوم آیت‌اللّه آقا جمال‌الدین خوانساری⁽¹⁾و شرح نظام را با آقا شیخ محمدجواد اصولی در مدرسه‌ی جده بزرگ به اتمام رسانید.⁽²⁾مرحوم حاج شیخ محمدباقر صدّیقین حاشیه‌ی ملاّ عبداللّه را نزد مرحوم آقا سیّد علی دولت‌آبادی در

مدرسه‌ی نیم‌آورد و منطق و منظومه‌ی منطق و منظومه‌ی حکمت را نزد عالم وارسته

و متبحّر آقا شیخ محمدحسین مشکینی⁽¹⁾که از شاگردان مرحوم حکیم متأله شیخ

محمد خراسانی بود تمام کرد. ضمن این که مغنی و مطوّل را نیز نزد استادانی چون مرحوم مشکینی، سیّد جواد غروی و مرحوم شیخ هبة‌اللّه هرندی در مسجد حکیم و مدرسه‌ی صدر بازار اصفهان طی نمود. در دانش‌هایی مانند فقه و اصول نیز از استادان متعدّدی بهره برد به طوری که شرح لمعه و فرائد را نزد مرحوم آیت‌اللّه آقا شیخ محمدرضاجرقویه‌ای و مرحوم آیت‌اللّه حاج سیّد حسین موسوی خادمی(متوفی 1363ش.) و کفایه و قوانین را خدمت استاد مرحوم آیت‌اللّه آقا سیّد علی‌اصغر برزانی گذرانید.⁽²⁾

در حکمت و علوم عقلی هم استادان شایسته و ماهری را درک نمود از جمله

منظومه‌ی حکمت و قسمتی از اسفار را در خدمت حکیم متأله حاج آقا سیّد

صدرالدّین هاطلی کوپایی که از مشاهیر فضلای آن زمان اصفهان و ایران بود در

مدرسه‌ی صدر بازار اصفهان استفاده کرد.⁽³⁾در همین راستا قسمت عمده‌ی اسفار و

خارج حکمت را هم از مجلس درس فیلسوف وارسته آقا شیخ محمود مفید اصفهانی

بهره برد و نیز مباحثی از شفا را هم نزد مرحوم آیت‌اللّه حاج میر سیّد علی نجف‌آبادی

درک نمود.⁽¹⁾

تحصیل در فقه و سایر علوم

آیت‌اللّه حاج شیخ محمدباقر صدّیقین مباحث بالای فقهی و خارج سطح را از

محضر فقهای بزرگ اصفهان در آن زمان از جمله میر سیّد علی بهبهانی(متوفی

1395ه.ق.) و آقا حاج سیّد محمدرضا خراسانی و مقداری از کفایه و خارج کفایه را

هم نزد مرحوم آقا سیّد عبدالحسین طیّب استفاده برد.⁽²⁾

وی از دروس و علوم دیگر و اساتید بسیاری بهره‌مند شد، شرح تجرید را نزد

حاج آقا رحیم ارباب، قسمتی از اخلاق را نزد حاج میرزا علی‌آقا شیرازی و باز در

برخی دروس دیگر هم از مرحوم آیت‌اللّه آقا شیخ محمدحسین مشکینی استفاده کرد

که از جمله قسمت عمده‌ی خلاصة‌الحساب، شرح نفیسی در طب و برخی مباحث

هیئت را می‌توان نام برد.⁽³⁾به گفته‌ی پسر بزرگ ایشان یعنی جناب آقای حاج آقا رضا

صدّیقین، مدّتی را در مباحث اصول و فقه از محضر آیت‌اللّه العظمی بروجردی سود

جسته است.

شیخ محمدباقر صدّیقین از مرحوم آیت‌اللّه سیّد علی بهبهانی اجازه نقل حدیث

دریافت کرد.⁽⁴⁾

احاطه بر علوم باطنی

وی علاوه بر علوم ظاهری و شرعی، در علوم غریبه و باطنی نیز تسلّط زیادی

داشت و از روح پدر بزرگوارش حاج ملاّ حسین‌علی و نیز روح پرفتوح مرحوم حاج

شیخ حسن‌علی اصفهانی و شفاعت آن ارواح خدمت حضرت ثامن‌الحجج امام علی

بن موسی‌الرضا (علیه آلاف التحیة و الثنأ) استفاده‌های معنوی برد. مرحوم صدّیقین

از خواندن نماز جعفر طیّار در حرم حضرت رضا علیه‌السلام نیز بسیار بهره

گرفت.⁽¹⁾

عنایت ویژه به مسائل ولایی

با توجّه به مواردی که اشاره شد و استادانی که طی کرد در اغلب علوم آگاهی قابل

توجّهی داشت. مخصوصاً در علم ولایت(از نظر موضوع - تعریف و فایده). آقا

محمّدباقر صدّیقین سالیان متمادی در منزل خود به تدریس فقه، کلام، حکمت و

اخلاق اشتغال داشت. از جمله جلسات مهم آن مرحوم مباحث «ولایت» بود که بیش

از ده سال در منزل شخصی‌اش برپا بود و برخی از آن مباحث به صورت جزوه‌هایی به

نام ولایت چاپ شده است. او در علوم قرآنی نیز تسلّطی عمیق داشت و از قرآن

استفاده‌های بسیار برد به ویژه نسبت به تفسیر قرآن و رابطه روایات با آیات قرآن

کریم زحمت بسیار کشید. مُستمعین وی در جلسات منزل تعدادی از طلاّ‌ب در

سطوح مختلف و دانش‌پژوهان اهل دل و محبّان اهل‌بیت علیهم‌السلام بودند، به ویژه

روزهای پنجشنبه که با توسّل به وجود مقدّس حضرت ولی عصر(عج) جلسات

برقرار می‌گردید.⁽²⁾

تأثیر بسیار و قابل توجهی گذارده بود.

شیخ محمدباقر صدّیقین در اغلب ایام سال نیز در مسجد درب‌کوشک واقع در

خیابان آیت‌اللّه طیّب که خود امامت آن را عهده‌دار بود، از طریق منبر، به وعظ و ارشاد

و تبلیغ آیین جعفری مبادرت می‌ورزید و منبرهای بسیار مفید، گیرا و جذّابی به ویژه

در مبحث ولایت ائمه‌ی معصومین علیهم‌السلام داشت.

ملجأ عموم

مراجعات مردم و اقشار مختلف جامعه به ایشان زیاد بود، هرکس در هر دوره‌ای

وقتی مشکلی لاینحل پیدا می‌کرد به معظّم له مراجعه و وی با آغوش باز از مراجعین

استقبال می‌نمود و با توجّه به گرفتاری شخص دستوری صادر می‌نمود که آن فرد

موقع خروج از منزل، گویا هیچ‌گونه مشکلی ندارد و خداوند عنایتی به او کرده است و

در حقیقت مراجعه‌کننده نتیجه می‌گرفت.⁽¹⁾

مرحوم صدّیقین به حق از مدافعین پرشور ولایت علوی و مهدوی بود و در علم

تعبیر رویا و گرفتن استخاره، تبحّری کم‌نظیر داشت.

وفات و مدفن

این عارف سالک و ذاکر عابد در سنّ نزدیک به هفتاد سالگی روز شنبه پنجم

جمادی‌الثانی سال 1414ه.ق. در ایام دهه‌ی فاطمیه که در راه ترویج و تبلیغ حضرتش

بسیار کوشید و عشق بی‌حد و انتهایی به او داشت به جهان باقی شتافت.

روز درگذشت این فقیه ربّانی، شهر اصفهان یکپارچه عزادار شد و مریدان و

علاقمندان به او و جمعیّت زیادی از اهالی اصفهان با اشک و عزاداری پیکر وی را از

مسجد درب‌کوشک تا تخت فولاد -بیش از ده کیلومتر- روی دست تشییع کردند و

در تکیه‌ی کازرونی جنب قبر پدر بزرگوارش به خاک سپردند.⁽¹⁾

ماده‌تاریخ فوت

شاعر توانا جناب آقای فضل‌اللّه اعتمادی متخلص به «بُرنا» در ماده‌ی تاریخ وفات

ایشان چنین سروده است:

با حسین و علی شود محشوردو سَمیِّ پدر بخُلدِ برین

کرد (بُرنا) سؤال ز طبعش‌سال فوت ورا به حال حزین

گفت از راه صدق صدّیقین‌باقر علم بود و یاور دین⁽²⁾

742672

1414 = 672 + 742

بر روی سنگ قبر مرحوم حاج شیخ محمدباقر صدّیقین چنین آمده است:

قال رسول‌اللّه(ص) عنوان صحیفة المؤمن حب علی بن ابیطالب(ع)

اللهم صل علی محمد و علی و فاطمه و الحسن و الحسین و علی و محمد و جعفر

و موسی و علی و محمد و علی و الحسن و الحجة‌القائم عجل‌اللّه تعالی

فرجه‌الشریف.

السلام علیک یا ابا عبداللّه السلام علیک یابن رسول‌اللّه السلام علیک و رحمة‌اللّه

و برکاته هذا المرقد المنوّر بنور الزّهراء المروّج العلوم اهل‌بیت علیهم‌السلام الظاهر و

الباطن آیت‌اللّه حاج شیخ محمّدباقر صدّیقین ابن مرحوم آیت‌اللّه حاج ملاّ حسینعلی

غفر لهما در پنجم جمادی‌الثانی 1414 در ایام شهادت حضرت زهرا علیهاالسلام

1372/8/29

دعوت حق را لبیک گفتند - فرازی از وصیت‌نامه از اقرار و اعتراف بتمام

عقاید حقه شیعه اثنی عشریه دارم و تصدیق به وحدانیت خداوند.

گوشه‌ای از وصایا

فرازهایی از وصیت‌نامه‌ی آیت‌اللّه شیخ محمدباقر صدّیقین چنین است:

ضروریات دین و مذهب و تنها راه نجات، ولایت معصومین است و هیچ عمل

بدون ولایت مورد قبول نمی‌باشد و مخصوصاً شفاعت حضرت فاطمه زهرا

سلام‌اللّه علیها و تنها چشم امید من به شفاعت حضرت زهرا سلام‌اللّه علیها می‌باشد.

و این که بهشت و جهنم حق است و فرزندان عزیزم باید بدانند اگر سعادت دنیا و

آخرت می‌خواهند تنها درب خانه‌ی ائمه علیهم‌السلام و حضرت مهدی آل محمّد

علیه‌السلام می‌باشد، اگر خرسندی و رضایت این پدر را خواهان باشید باید همیشه با

یکدیگر رفت و آمد گرم و در جلسات طلب آمرزش و مغفرت و در جلسه حدیثی از

ائمه‌ی هدی بیان نمایید و در تمام حالات خداوند و ائمه معصومین علیهم‌السلام را

حاضر و شاهد و ناظر. به این دو سعی کنید همیشه باطهارت باشید و نماز را در اوّل

وقت بجا آورید.⁽¹⁾

فرزندان

از مرحوم آیت‌اللّه حاج آقا محمدباقر صدیقین هفت فرزند باقی ماند 5 پسر به

نامهای آقایان: حاج رضا، حسین(وی در سال 1379ش. به علّت تصادف از دنیا

رفت)، علی، محمد و حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ حسن و دو دختر. از

فرزندان ایشان اینک حجة‌الاسلام حسن صدّیقین در کسوت روحانیت در مسجد

پدرشان مشغول به انجام امور مذهبی و شرعی و رسیدگی به امور مسلمین ادامه

دهنده‌ی راه پدر است.

شیخ محمدحسن عالم نجف‌آبادی

نام، تولّد، خاندان

عالم وارسته، فقیه عادل و زاهد آیت‌اللّه حاج شیخ محمّدحسن عالم نجف‌آبادی

فرزند محمدعلی از برجستگان علمای عامل اصفهان در زمان خود بود. در شهر

نجف‌آباد دیده به جهان گشود. با توجّه به این که در سال هزار و سیصد و هشتاد و

چهار قمری از دنیا رفته است و در آن زمان نود و هفت سال از سن وی گذشته بود،

باید تاریخ تولد او حوالی سال 1287ق. بوده باشد.⁽¹⁾

بزرگان اصفهان، ص 276

پدرش از اصناف متدیّن

نجف‌آباد بود و در این شهر به پنبه فروشی اشتغال داشت، محمّدحسن تحصیلات

ابتدایی را در همان جا گذرانید.

ورود به حوزه اصفهان و مشکلات ایّام تحصیل

سپس عازم اصفهان شد و در اوان ورود به این شهر در مدرسه‌ی علمیّه‌ی ذوالفقار

سکونت گزید و در آنجا شروع به فراگیری علوم نمود. پس از این که یک سال از

اقامت وی در شهر اصفهان گذشت با توجّه به برخی رویدادها از جمله آتش‌سوزی

مغازه‌ی پدرش در نجف‌آباد، از طرف خانواده اصرار به برگشتن وی به نجف‌آباد

می‌شود، ایشان با توجّه به تمامی تنگناها بویژه از جهت اقتصادی حاضر می‌شود

سختی‌ها را تحمّل کند و به هر صورت به ادامه‌ی تحصیل در اصفهان بپردازد.⁽¹⁾

به گونه‌ای که حساب می‌کند اگر کتابهایش را بفروشد می‌تواند به مدّت یک سال

تنها یک وعده غذا در روز در تهیّه نماید، با این حال حاضر به ادامه تحصیل می‌شود،

اتّفاقاً در همین زمان یکی از بنکدارهای اصفهان که از متمولین بازار بوده است به

ایشان پیشنهاد تعلیم فرزندش را می‌دهد. محل خانه‌ی این فرد بازاری حدود دروازه

اشرف یا حوالی مشیر یخچال بوده ولی حاج محمّدحسن پس از چند جلسه از رفتن

به آنجا منصرف می‌شود و دلیل آن این بوده که احساس می‌کند از نظر روحی آمادگی

استفاده از این پول را ندارد و بنابراین با تنگدستی تحصیل خود را ادامه می‌دهد.⁽²⁾

استادان در اصفهان

مرحوم حاج شیخ محمدحسن عالم در ایّام طلبگی در اصفهان از محضر عالمانی همچون مرحوم میرزا بدیع درب‌امامی، آخوند ملاّ محمدحسین کرمانی، آیت‌اللّه العظمی آقا سیّد محمدباقر دُرچه‌ای، آخوند ملاّ محمد کاشانی(کاشی)، آخوند ملاّ عبدالکریم گزی و حکیم جهانگیرخان قشقایی و جمعی دیگر از فضلای شهر خود بهره برده است.⁽³⁾

پس از مدّتی که در مدرسه‌ی ذوالفقار سکونت کرده بود راهی مدرسه‌ی علمیّه

ناصریه (واقع در گوشه جنوب غربی مسجد جامع عباسی) می‌شود و در آنجا سکنی

می‌گزیند. در همین دوران پدرش را از دست می‌دهد و مادر ایشان که علاقه‌ی خاصی

به وی داشته درخواست می‌کند او به نجف‌آباد بازگردد و در آنجا بسر برد در حالی که

محمدحسن قصد داشت اصفهان را به قصد نجف ترک نماید. آقای دکتر رضا عالم

فرزند آیت‌اللّه شیخ محمدحسن عالم به نگارنده می‌گوید: پدرم در آن زمان نذر

می‌کنند چهل مرتبه زیارت عاشورا را با آداب آن بجا آورد تا بلکه زمینه‌ی این کار

فراهم شود و اتّفاقاً در همان روز چهلم، مادر از نجف‌آباد پیغام می‌دهد که به ادامه‌ی

تحصیل تو در نجف رضایت دارم.⁽¹⁾

عزیمت به نجف اشرف

هنگامی که شیخ محمّدحسن عالم راهی عتبات و حوزه‌ی مقدسه نجف می‌گردد

یکی از همراهان او عالم ربانی مرحوم حاج شیخ غلامرضا یزدی(فقیه خراسانی)

بوده است، شیخ غلامرضا نیز مدّتها در مدرسه‌ی حاج شیخ محمدعلی(ساروتقی)

ساکن بوده و نیز او هم زندگی طلبگی را با زهد و ریاضت گذرانده است، نقل می‌کنند

معیشت خود را با نماز و روزه‌ی استیجاری گذرانده است و هر بار که برای نماز به او

پول می‌دادند، پس از بجا آوردن و ادای تکلیف پولی را که زیر تشک گذارده بود،

یعنی همان مقدار که باید برمی‌داشت را برداشته، استفاده می‌نمود. در این سفر ظاهراً

آیت‌اللّه آقا سیّد جمال گلپایگانی نیز همراه آن دو بوده است و شیخ محمدحسن عالم

در ابتدای ورود به نجف نیز جایی را برای توقّف و سکونت پیدا نمی‌کنند و مدّتی را

در اطراف بارگاه ملکوتی امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و یا روی سکوها استراحت

می‌کند و برای گذران زندگی هم با استنساخ کتب امرار معاش می‌کرده است.⁽²⁾

تصویر

عالم ربانی آیت الله شیخ محمد حسن عالم نجف آبادی

استادان او در حوزه‌ی علوی

مرحوم عالم نجف‌آبادی در حوزه‌ی متبرکه‌ی نجف اشرف از محضر علمای ناموری چون آخوند خراسانی و آقا سیّد محمدکاظم یزدی صاحب عُروه کسب فیض می‌نماید و با تلاش و زحمت تمام در علوم به مرحله‌ی ارجمند مقام اجتهاد نائل می‌آید و از مراتب والای علمی و معنوی نیز بهره‌مند می‌گردد.⁽¹⁾