400 نکته از تفسیر نور

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان قراردادی : تفسیر نور .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ۴۰۰ نکته از تفسیر نور/ تهیه و تدوین عباس بابائیان.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : [۴۴۷]ص.

شابک : ۳۵۰۰۰ ریال: 978-964-5652-89-8 ؛ ۲۵۰۰۰ریال(چاپ اول)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتاب حاضر برگزیده‌ای از کتاب "تفسیر نور" اثر محسن قرائتی است.

یادداشت : چاپ اول:تابستان۱۳۸۷.

یادداشت : چاپ دوم: تابستان.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان گسترده : چهارصد نکته از تفسیر نور.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : بابائیان، عباس، ۱۳۴۳ - ، گردآورنده

شناسه افزوده : مرکز فرهنگی درسهائی از قرآن

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷۰۱۲ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۶۴۲۳۲

اشاره

سخن ناشر

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

به لطف خداوند، مجموعه «تفسیرنور» تألیف حجت الاسلام و المسلمین محسن قرائتی که با زبانی ساده و روان، نکات و پیام‌های آیات قرآن کریم را ارائه کرده، مورد استقبال حوزویان، دانشگاهیان و فرهنگیان قرار گرفت و پیشنهادات و نظرات خود را در جهت عرضه گسترده‌تر مطالب آن ارسال کردند.

از این‌رو سعی شده مطالب دوره‌ی 12 جلدی تفسیر نور در قالب‌های متفاوت در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد:

امید است این فعالیت‌های متنوع قرآنی، زمینه مهجوریت‌زدایی از قرآن کریم را در میان اقشار مختلف جامعه فراهم سازد.

مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن

مقدّمه مؤلف:

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

«انّ القرآن ظاهره انیق و باطنه عمیق لاتفنی عجائبه و لاتنقضی غرائبه»⁽¹⁾

قرآن ظاهرش زیبا و آراسته و باطنش عمیق و ژرف است. نکات شگفت‌آور آن هرگز تمام نمی‌شود و اسرار نهفته‌اش پایان نمی‌گیرد و ظلمات (جهل و گمراهی) جز در پرتو انوارش برطرف نخواهد شد.

ژرفای قرآن آن گونه است که حتی اگر قوی‌ترین اندیشه‌ها درباره آن به کار افتد، باز پایان نمی‌گیرد. چرا چنین نباشد در حالی که آیات قرآن تراوش وحی الهی است و کلام خدا همچون ذات پاکش بی‌انتهاست. نه تنها ظلمت جهل و کفر و بی‌ایمانی و بی‌تقوایی، بلکه ظلمات در صحنه زندگی فردی و اجتماعی نیز بدون تعلیمات قرآن از میان نخواهد رفت.

امروزه با این که دنیا از جهات مختلف پیشرفت کرده، ولی با این حال انواع ظلمت‌ها بر جامعه بشری سایه شوم خود را گسترده است، جنگ‌ها و خونریزی‌ها، ظلم و بی‌عدالتی‌ها، فقر و بدبختی و از همه مهمتر ناآرامی‌های درونی همه جا را فرا گرفته و تمام اینها نتیجه مستقیم ضعف ایمان و تقوا و فقر اخلاقی و معنوی است که بهترین راه درمان آن پناه بردن به قرآن است.

از همه اسفناک‌تر رها کردن قرآن و پناه بردن به آرای ظنّی و افکار قاصر بشری است که گروهی از مسلمانان به خاطر دور بودن از قرآن گرفتار آن شده‌اند.

کتابی که در پیش رو دارید، مجموعه‌ای است از نکات کوتاه، جذاب، خواندنی و در عین حال پرمحتوا که برگرفته از تفسیر نور، اثر گرانسنگ حضرت حجت الاسلام و المسلمین استاد قرائتی که در نوع خود تفسیری ارزشمند و با سبک جدید است و عنوان کتاب سال 76 را به خود اختصاص داده است. وقتی مشغول مطالعه تفسیر نور شدم انصافاً از نکات برجسته و دقیق آن بهره بردم. تصمیم گرفتم مطالب مهم آن قسمت از تفسیر را که تحت عنوان «نکته‌ها» بیان شده است، در قالب موضوعات اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و عبادی جمع‌آوری نمایم و در اختیار علاقه‌مندان به فرهنگ قرآن و علوم اهل‌بیت قرار دهم. پس از جمع‌آوری و تنظیم، به رویت استاد ارجمند و پرتلاش جناب آقای قرائتی رسید، با حسن نظری که ایشان داشتند، دستور دادند این اثر مفید چاپ و در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد.

عباس بابائیان 16/12/86

مصادف با روز شهادت امام رضاعلیه السلام

فهرست اجمالی

فصل اول:

توحید و هستی شناسی 11 - 52

فصل دوم:

نبوّت 53 - 102

فصل سوم:

معاد 103 - 136

فصل چهارم:

عبادی 137 - 164

فصل پنجم:

اجتماعی 165 - 266

فصل ششم:

فضایل و رذایل اخلاقی 267 - 306

فصل هفتم:

تربیتی عرفانی 307 - 354

فصل هشتم:

معارف 355 - 426

فهرست مطالب 427 - 447

فصل اول: توحید و هستی شناسی

اشاره

1. صفات الهی

⁽¹⁾ گرچه همه‌ی نام‌ها و صفات الهی نیکوست و خداوند همه‌ی کمالات را دارد که قابل احصا و شماره نیست، امّا در روایات، بر 99 اسم تکیه شده، که در کتب اهل‌سنّت مانند صحیح مسلم، بخاری، ترمذی نیز آمده است. و هرکس خدا را با آنها بخواند، دعایش مستجاب می‌شود.⁽²⁾و هرکس آنها را شماره کند، اهل بهشت است. البتّه منظور تنها شمردن لفظی و با حرکات لب نیست، بلکه توجّه و الهام گرفتن از این صفات و اتّصال به آنهاست. این 99 اسم، عبارتند از:

«اللّه، اله، الواحد، الاحد، الصّمد، الاوّل، الآخر، السّمیع، البصیر، القدیر، القاهر، العلیّ، الاعلی، الباقی، البدیع، البارّ، الاکرم، الظاهر، الباطن، الحیّ، الحکیم، العلیم، الحلیم، الحفیظ، الحقّ، الحسیب، الحمید، الحفیّ، الربّ، الرّحمن، الرّحیم، الذّارء، الرّازق، الرّقیب، الرؤوف، الرّائی، السّلام، المؤمن، المهیمن، العزیز، الجبّار، المتکبّر، السیّد، السُبّوح، الشهید، الصادق، الصانع، الطاهر، العدل، العفو، الغفور، الغنیّ، الغیاث، الفاطر، الفرد، الفتّاح، الفالق، القدیم، الملک، القدّوس، القویّ، القریب، القیّوم، القابض، الباسط، قاضی‌الحاجات، المجید، المولی، المنّان، المحیط، المبین، المقیت، المصوّر، الکریم، الکبیر، الکافی، کاشف الضرّ، الوتر، النور، الوهّاب، الناصر، الواسع، الودود، الهادی، الوفیّ، الوکیل، الوارث، البرّ، الباعث، التوّاب، الجلیل، الجواد، الخبیر، الخالق، خیر النّاصرین، الدیّان، الشکور، العظیم، اللطیف، الشافی».⁽³⁾

در قرآن، اسامی خدا تا 145 نام آمده و عدد 99 در روایات، یا برای این است که برخی نام‌ها قابل ادغام و تطبیق بر بعض دیگر است، یا مراد این است که این نام‌ها در قرآن نیز

هست، نه اینکه فقط این تعداد باشد. در بعضی آیات، مضمون این نام‌ها وجود دارد. مثلاً «صادق»، به عنوان نام خدا در قرآن نیست، ولی آیه‌ی «و من أصدق من اللّه قیلاً»⁽¹⁾یعنی چه کسی راستگوتر از خداست؟ آمده است. در برخی روایات و دعاها مانند دعای جوشن کبیر، نام‌های دیگری هم برای خدا بیان شده است، البتّه بعضی از اسمای حسنای الهی، آثار و برکات و امتیازات خاصّی دارد. فخررازی می‌گوید: همه‌ی صفات خداوند، به دو چیز بر می‌گردد: بی‌نیازی او و نیاز دیگران به‌او.⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: به خدا سوگند، اسمای حسنی ماییم.⁽³⁾یعنی صفات الهی در ما منعکس شده است و ما راه شناخت واقعی خداییم. طبق این احادیث، جمله‌ی «ذروا الّذین یلحدون»، به ما می‌گوید که به ملحدین فضائل اهل‌بیت‌علیهم السلام تکیه و اعتنا نکنید.

در روایت دیگری امام رضا علیه السلام فرمودند: ما اهل‌بیت‌علیهم السلام اسمای حسنای خدا هستیم که عمل هیچ کس بدون معرفت ما قبول نمی‌شود. «نحن واللّه الاسماء الحسنی الّذی لایقبل اللّه من احد عملاً الاّ بمعرفتنا»⁽⁴⁾

عبارت «الاسماء الحسنی»، چهار بار در قرآن آمده است.⁽⁵⁾اسمای حُسنی سه مصداق دارد: صفات الهی، نام‌های الهی و اولیای الهی.⁽⁶⁾

امام رضاعلیه السلام فرمود: هرگاه به شما مشکلات و سختی روی آورد، به وسیله‌ی ما از خداوند کمک بخواهید و سپس فرمود: «وللّه الاسماء الحسنی فادعوه بها»⁽⁷⁾

امام رضا علیه السلام فرمود: «انّ الخالق لا یوصف الاّ بما وصف به نفسه» آفریدگار، جز به آنچه خود توصیف کرده، وصف نمی‌شود. یعنی نمی‌توان از پیش خود بر خدا نام نهاد. مثلاً او را عفیف و شجاع و امثال آن نامید.⁽⁸⁾

اسم، نمایانگر مسمّی است، ذات خداوند مقدّس است، نام او هم باید مقدّس باشد.

بنابراین هم ذات خدا را باید منزّه شمرد، «سبحانه عمّا یشرکون»⁽¹⁾و هم نام او را تنزیه کرد. «سبّح اسم ربّک الاعلی»⁽²⁾لذا قرار دادنِ نام دیگران در ردیف نام خدا جایز نیست و نمی‌توان گفت: به نام خدا و خلق.

شهید مطهری می‌گوید: نام‌های خداوند جنبه علامت ندارند، بلکه نمایان‌گر صفت و حقیقتی از حقایق ذات مقدّس او می‌باشند.⁽³⁾

امام صادق‌علیه السلام ذیل این آیه 181 اعراف فرمود: غیر خدا را با اسم‌های الهی نام ننهید و آنگاه به مناسبت جمله «یلحدون فی اسمائه» فرمود: «یضعونها فی غیر مواضعها» آنان نام‌های الهی را در غیر مورد آن بکار می‌برند و با این کار، مشرک می‌شوند و به همین دلیل خداوند فرمود: و ما یؤمن اکثرهم باللّه و هم مشرکون»⁽⁴⁾ایمان اکثر مردم با شرک همراه است.⁽⁵⁾

2. اسم اعظم

طبق روایات، هر که اسم اعظم خداوند را بداند، دعایش مستجاب است و می‌تواند در طبیعت، تصرّف کند. چنانکه بلعم‌باعورا (که در آیه 175 از او یاد شد) اسم اعظم الهی را می‌دانسته است.

امّا اینکه اسم اعظم چیست؟ بعضی گفته‌اند: یکی از نام‌های الهی است که بر ما پوشیده است. بعضی گویند: اسم اعظم، در حقیقت لفظ و نام نیست، بلکه کمال و صفتی از خداوند است که هرکس بتواند پرتوی از آن را در وجود خویش پدید آورد، قدرت روحی او به حدّی می‌رسد که می‌تواند در طبیعت تصرّف کند، وگرنه چنان نیست که یک فرد، با فراگرفتن لفظ و گفتن کلمه‌ای بتواند مستجاب الدّعوه شود و مثلا در جهان اثر بگذارد.⁽⁶⁾

3. هدف آفرینش انسان

⁽¹⁾ سؤال: هدف از آفرینش انسان چیست؟

پاسخ: قرآن چهار هدف را برای آفرینش انسان بیان کرده است:

الف) عبادت کردن. در قرآن می‌خوانیم: ما جن وانس را جز برای عبادت نیافریدیم. «و ما خلقت الجن والانس الاّ لیعبدون»⁽²⁾

ب) انتخاب راه صواب از ناصواب و رسیدن به رشد و کمال در سایه آزمایش‌های الهی: «خلق الموت و الحیاة لیبلوکم ایّکم احسن عملا»⁽³⁾

ج) آبادی و عمران زمین. قرآن می‌فرماید: خداوند شما را از زمین آفرید و شما را بر آبادی آن گماشت: «هو انشأکم من الارض واستعمرکم فیها»⁽⁴⁾

د) رحمت بر مردم. قرآن هدف دیگر خلقت را رحمت خاص خداوند بر مردم ذکر می‌کند و می‌فرماید: (انسانها) برای آن آفریده شدند که به رحمت خاص خداوند هدایت شوند: «الّا من رحم ربّک ولذلک خلقهم»⁽⁵⁾

4. فلسفه عبادت خداوند

⁽⁶⁾ سؤال: چرا باید خدا را عبادت کنیم؟

پاسخ: در چند جای قرآن پاسخ این پرسش چنین آمده است:

عبادت انسان، هدف آفرینش انسان است نه هدف آفریننده. او نیازی به عبادت ما ندارد، اگر همه مردم زمین کافر شوند او بی‌نیاز است: «ان تکفروا انتم و من فی الارض جمیعاً فانّ اللَّه لغنی...»⁽²⁾چنانکه اگر همه مردم رو به خورشید خانه بسازند یا پشت به خورشید، در خورشید اثری ندارد.

با اینکه عبادت خدا بر ما واجب است، چون خالق و رازق و مربّی ماست، ولی بازهم در برابر این ادای تکلیف، پاداش می‌دهد و این نهایت لطف اوست.

آنچه انسان را وادار به عبادت می‌کند اموری است، از جمله:

سؤال: در قرآن آمده است: «واعبد ربّک حتّی یاتیک الیقین»⁽³⁾یعنی عبادت کن تا به یقین برسی. پس آیا اگر کسی به یقین رسید، نمازش را ترک کند؟!

پاسخ: اگر گفتیم: نردبان بگذار تا دستت به شاخه بالای درخت برسد، معنایش این نیست که هرگاه دستت به شاخه رسید، نردبان را بردار، چون سقوط می‌کنی. کسی که از عبادت جدا شد، مثل کسی است که از آسمان سقوط کند؛ «فکانّما خرّ من السماء»⁽⁴⁾به علاوه کسانی که به یقین رسیده‌اند مانند: رسول خدا و امامان معصوم، لحظه‌ای از عبادت دست برنداشتند. بنابراین مراد آیه،بیان آثار عبادت است نه تعیین محدوده‌ی عبادت.

5. خداوند، بهترین خالق

⁽¹⁾ دلائل بهترین خالق بودن خداوند بسیار است از جمله:

الف: خالقیّت او دائمی است.

ب: محدودیّت به اشیای خاصّی ندارد.

ج: تنوّع در آن نامحدود است.

د: از ساده‌ترین چیز مهم‌ترین را می‌سازد.

ه: مواد اوّلیه‌اش از خودش می‌باشد.

و: در ساختن تقلید نمی‌کند.

ز: پشیمانی و تردید در او راه ندارد.

ح: بر اساس رحمت می‌آفریند، و تمام ساخته‌هایش هدفدار است.

ط: ساخته او با نظام هستی هماهنگ است.

مراد از «احسن الخالقین» به فرموده امام رضاعلیه السلام آن است که قدرت آفریدن را خدا به دیگران نیز داده، مثلاً حضرت عیسی از طرف خداوند می‌آفریند.⁽²⁾«أخلق لکم من الطین کهیئة الطّیر»⁽³⁾

6. رؤیت خدا

⁽⁴⁾ آن نیروی الهی که بر کوه وارد آمد، آیا نیروی عظیم اتم بود، یا قدرت امواج صوتی و یا نیروی مرموز دیگر، هر چه بود کوه را متلاشی ساخت و موسی در اثر صدای غرّش انهدام کوه (یا از این مکاشفه و جذبه‌ی باطنی)، بیهوش بر زمین افتاد.⁽⁵⁾

دیدن خداوند، تقاضای جاهلانه‌ی بنی‌اسرائیل بود که از موسی می‌خواستند خدا را با چشم سر به آنان بنمایاند (که در آیه 155 اعراف می‌خوانیم)، و آن کافران غافل از بودند که هرگز چشم توان دیدن خداوند را ندارد، «لاتدرکه الابصار»⁽⁶⁾، بلکه باید خدا را با چشم دل دید و

به او ایمان آورد. چنانکه حضرت علی‌علیه السلام فرمود: «رأته القلوب بحقایق الایمان»⁽¹⁾

چشم دل باز کن که جان بینی

آنچه نادیدنی است آن بینی

امام صادق‌علیه السلام در مورد «انا اوّل المؤمنین» فرمودند: «انا اوّل مَن آمن و صَدّق بانّک لاتُری»،⁽²⁾من اوّلین ایمان آورندگان باشم به این‌که ذات الهی قابل دیدن نیست.

در جلسه‌ای مأمون به امام رضاعلیه السلام گفت: مگر شما نمی‌گویید انبیا معصومند، پس چرا موسی رؤیت الهی را از خداوند درخواست کرد؟ «أرنی أنظر الیک»⁽³⁾، آیا موسی نمی‌دانست که خداوند قابل دیدن نیست؟

امام‌علیه السلام در جواب او فرمودند: حضرت موسی‌علیه السلام می‌دانست که خداوند قابل دیدن با چشم نیست، امّا هنگامی که خدا با موسی سخن گفت و آن حضرت به مردم اعلام نمود، مردم گفتند: ما به تو ایمان نمی‌آوریم مگر اینکه کلام الهی را بشنویم.

هفتاد نفر از بنی‌اسرائیل برگزیده شدند و به میعادگاه کوه طور آمدند. حضرت موسی‌علیه السلام سؤال آنان را از خدا درخواست نمود، در این هنگام آنان کلام الهی را از تمام جهات شنیدند، ولی گفتند ایمان نمی‌آوریم مگر اینکه سخن گفتن خدا را خود ببینیم، صاعقه‌ای از آسمان آمد و همه‌ی آنان هلاک شدند. حضرت موسی گفت: اگر با چنین وضعی برگردم، مردم خواهند گفت تو در ادّعایت راستگو نیستی که دیگران را به قتل رساندی. به اذن الهی دوباره همه زنده شدند، این بار گفتند: اگر تنها خودت نیز خدا را ببینی، ما به تو ایمان می‌آوریم. موسی گفت: «انّ اللّه لایُری بالابصار و لاکیفیّة له و انّما یعرف بآیاته و یکلّم باعلامه»، خدا را تنها با نشانه‌ها و آیاتش می‌توان درک کرد. امّا آنان لجاجت کردند، خطاب آمد موسی بپرس آنچه می‌پرسند و تورا به خاطر جهالت آنان مؤاخذه نمی‌کنم. حضرت موسی‌علیه السلام گفت: «ربّ ارنی انظر الیک»، خطاب آمد: «لن ترانی» هرگز، امّا نگاه کن به کوه، اگر پایدار ماند تو نیز خواهی توانست مرا ببینی.

با اشاره‌ی الهی کوه متلاشی و به زمینی صاف تبدیل شد وموسی پس از به هوش آمدن

گفت: «سبحانک تبتُ الیک»، خدایا! از جهل و غفلت مردم، به شناخت ومعرفتی که داشتم بازگشتم ومن اوّلین کسی هستم که اعتراف می‌کنم خدا را نمی‌توان با چشم‌سر دید. مأمون با این پاسخ شرمنده شد.⁽¹⁾

در واقع حضرت موسی‌علیه السلام با بیان جمله‌ی «ارنی» و پاسخ «لن ترانی» خواست به مردم بفهماند که خداوند برای من قابل رؤیت با چشم نیست، تا چه رسد به شما.

از امام صادق‌علیه السلام پرسیدند: اگر خدا قابل رؤیت نیست، پس در مورد روایاتی که می‌گویند: پیامبرصلی الله علیه وآله، خدا را دید، یا در قیامت مؤمنان خدا را در بهشت می‌بینند، شما چه می‌فرمایید؟

حضرت تبسّمی کردند و فرمودند: بسیار زشت است که شخصی 70 - 80 سال در زمین خدا زندگی کند و از رزق و روزی او استفاده کند، امّا او را چنانچه باید نشناسد. پیامبر، خدا را باچشم ندیده است و اگر کسی چنین ادّعایی داشته باشد، دروغگو و کافر است، چنانکه آن حضرت فرمودند: «مَن شبّه اللّه بخلقه فقد کفر» کسی که خدا را به صفات مخلوقات تشبیه کند، کافر است. حضرت علی‌علیه السلام در پاسخ به این سؤال که ای برادرِ پیامبرصلی الله علیه وآله! آیا تو خدا را دیده‌ای؟ فرمود: «لم أعبد ربّاً لم أره و لم تره العیون بمشاهدة الاعیان ولکن تراه القلوب بحقایق الایمان»،⁽²⁾خدایی را که ندیده باشم عبادت نمی‌کنم، امّا نه با چشم سر، که با چشم دل. در جای دیگر فرمود: «ما رأیتُ شیئاً الاّ و قد رأیتُ اللّه قبله و بعده و معه و فیه»⁽³⁾چیزی را ندیدم، مگر آنکه خداوند را قبل و بعد و همراه با آن دیدم.

آری، چشم توان دیدن او را ندارد، «لاتدرکه الابصار و هو یدرک الابصار»⁽⁴⁾، امّا با چشم دل می‌توان خدا را دید، چنانکه قرآن می‌فرماید: «لقد رآه نَزلَة اُخری عند سِدرة المنتهی»⁽⁵⁾پیامبر، در معراج، ایات عظمت الهی را دید. البتّه آنچه در تورات در مورد ماجرای حضرت موسی در کوه طور آمده، از تحریفات تورات است.⁽⁶⁾

7. انگیزه‌های شرک

⁽¹⁾ مردم، یا به خاطر قدرت به سراغ کسی می‌روند که قرآن می‌فرماید: تمام مردم حتّی قدرت آفریدن یک مگس را ندارند، «لن یخلقوا ذباباً و لو اجتمعوا له»⁽²⁾

یا برای لقمه نانی به سراغ این وآن می‌روند، که قرآن می‌فرماید: «لایملکون لکم رزقاً»⁽³⁾

یا به خاطر رسیدن به عزّت به سراغ کسی می‌روند که قرآن می‌فرماید: «فانّ العزّة للّه جمیعاً»⁽⁴⁾

یا به خاطر نجات از مشکلات، دور کسی جمع می‌شوند که قرآن می‌فرماید: «فلایملکون کشف الضرّ عنهم»⁽⁵⁾

و در جای دیگر می‌فرماید: کسانی که به جای خدا به سراغشان می‌روید، بندگانی مثل خودتان هستند: «عباد امثالکم»⁽⁶⁾چرا شما بهترین آفریننده را رها می‌کنید و به دیگران توجّه دارید؟ «تذرون احسن الخالقین»⁽⁷⁾

8. نشانه‌های شرک

یکی از نشانه‌های شرک، بهانه‌گیری در برابر قانون الهی است. قرآن به بعضی از آنها اشاره نموده، می‌فرماید:

نشانه‌ی دیگر شرک، برتری دادن فامیل، مال، مقام و... بر اجرای دستور خدا است. در آیه 24 سوره توبه می‌خوانیم: اگر پدران، فرزندان، برادران، همسران، فامیل، ثروت، تجارت و مسکن نزد شما از خدا و رسول و جهاد در راه او محبوب‌تر باشد، منتظر قهر خدا باشید.

شرک به قدری خطرناک است که با وجود آن که قرآن چهار مرتبه در کنار توحید، به احسانِ والدین سفارش کرده، امّا اگر والدین فرزند خود را به غیر خدا فرا خوانند، قرآن می‌فرماید: نباید از آنها اطاعت کرد.⁽²⁾

9. آثار شرک

شرک، کارهای خوب انسان را از بین می‌برد، همان گونه که آتش، درختانِ سبز یک جنگل را از بین می‌برد. قرآن، خطاب به پیامبر می‌فرماید: «لئن اشرکت لیحبطنّ عملک»⁽³⁾اگر مشرک شوی، تمام اعمالت نابود می‌شود.

هدف یک فرد خداپرست و موحّد، راضی کردن خدای یکتاست که زود راضی می‌شود، امّا کسی که به جای خدا در فکر راضی کردن دیگران باشد، دائماً گرفتار اضطراب و نگرانی است. زیرا تعداد مردم زیاد است و هر کدام هم خواسته‌ها و توقّعات گوناگونی دارند.

حضرت یوسف‌علیه السلام در زندان به دوستان مشرک خود فرمود: «ءارباب متفرّقون خیر ام اللّه الواحد القهّار»⁽⁴⁾، آیا چند سرپرست و ارباب بهتر است یا یک خدای واحد.

قرآن می‌فرماید: مثال کسی که از خدا جدا شود، مثال کسی است که از آسمان پرتاب شود و طعمه‌ی انواع پرندگان قرار گیرد و هر ذرّه‌ی او به مکان دوری پرتاب شود. «و مَن یشرک باللّه فکانّما خَرَّ من السّماء فتَخطَفه الطیَر او تَهوی به الرّیح فی مکان سَحیق»⁽⁵⁾

آری، توحید و بندگی خالص خداوند، قلعه‌ی محکمی است که انسان را از هدر رفتن، به هرکس دل بستن، دور هرکس چرخیدن، به هرکس امید داشتن، تملّق و ستایش از هرکس و ترسیدن از هرکس، حفظ می‌کند. در حدیث می‌خوانیم: «کلمة لااله‌الاّاللّه حِصنی فمن دَخل حِصنی أمِنَ من عذابی»⁽¹⁾، توحید قلعه و دژ محکمی است که هرکس در آن وارد شود، از عذاب خداوند در امان خواهد بود.

در جامعه‌ی توحیدی، محور همه چیز خداوند است، رهبر، قانون و راه را خدا تعیین می‌کند و همه دور همان محور می‌چرخند، ولی در جامعه‌ی شرک آلود، به جای خدای واحد، طاغوت‌ها، سلیقه‌ها و راه‌های متعدّد وجود دارد و مردم را دچار اختلاف و تفرقه می‌نماید. قرآن می‌فرماید: «لاتکونوا من المشرکین من الّذین فرّقوا دینهم»⁽²⁾از مشرکان نباشید، از کسانی که (به خاطر سلیقه‌های شخصی و نظریّات از پیش ساخته)، عامل تفرقه می‌شوند.

قرآن می‌فرماید: «لاتَجعل مع اللّه الهاً آخَرَ فتُلقی فی جهنّم مَلوماً مَخذولاً»⁽³⁾با خدای واحد، معبود دیگری قرار ندهید که با ملامت به دوزخ پرتاب خواهید شد.

10. مبارزه با شرک

اوّلین پیام و هدف تمام انبیا، مبارزه با شرک و دعوت به بندگی خالصانه خداوند است. «ولقد بعثنا فی کلّ اُمّة رسولاً اَنِ اعبدوا اللّه واجتنبوا الطاغوت»⁽⁴⁾

تمام گناهان، مورد عفو قرار می‌گیرد، جز شرک. «اِنّ اللّه لایغفر ان یشرک به و یغفر مادون ذلک»⁽⁵⁾انبیا مأمور بودند با صراحت کامل از انواع شرک‌ها برائت جویند.⁽⁶⁾شریک قرار دادن

برای خداوند مردود است، گرچه درصد آن بسیار کم باشد. اگر 99% کار برای خداوند و تنها یک درصد آن برای غیر خدا باشد، تمام کار باطل است. چنانکه قرآن می‌فرماید: «و اعبدوا اللّه و لا تشرکوا به شیئاً»⁽¹⁾

نه تنها بت‌ها و طاغوت‌ها، بلکه انبیا و اولیای الهی نیز نباید شریک خداوند قرار گیرند. خداوند به حضرت عیسی می‌فرماید: آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را شریک خدا قرار دهید. «ء انتَ قلتَ للناس اتّخذونی وامّی الهَین من دون اللّه»⁽²⁾شریک دانستن برای خداوند، افترا، تهمت و گناه بزرگ است. «و مَن یشرک باللّه فقد افتری اثماً عظیماً»⁽³⁾

شرک، به قدری منفور است که خداوند می‌فرماید: پیامبر و مؤمنین حقّ ندارند برای مشرکان، حتّی اگر از خویشاوندانشان باشند، استغفار نمایند. «ما کان للنبیّ والّذین آمنوا اَن یستغفروا للمشرکین و لو کانوا اولی قُربی»⁽⁴⁾

اسلام، با استدلال و منطق به مبارزه با شرک می‌پردازد و می‌فرماید: غیر خدا چه آفریده که شما به آن دل بسته‌اید؟! «ماذا خلقوا من الارض»⁽⁵⁾مرگ و حیات شما به دست کیست؟ عزّت و ذلّت شما به دست کیست؟

آری، رها کردن خداوندی که قدرت و علم بی نهایت دارد و به سراغ افراد و اشیائی رفتن که هیچ کاری به دستشان نیست، بزرگ‌ترین ظلم به انسانیّت است. اسیر جماد و انسان شدن و تکیه به صنعت کردن و کمک از عاجز خواستن خردمندانه نیست. یکی از اهداف نقل داستان‌ها و تاریخ گذشتگان در قرآن، ریشه کن کردن رگه‌های شرک است.

11. شکر و سپاس خداوند

⁽⁶⁾ خداوند، نیازی به عبادت و تشکّر ما ندارد و قرآن، بارها به این حقیقت اشاره نموده و فرموده است: خداوند از شما بی‌نیاز است.⁽⁷⁾ولی توجّه ما به او، مایه‌ی عزّت و رشد خود ماست، همان گونه که خورشید نیازی به ما ندارد، این ما هستیم که اگر منازل خود را رو به

خورشید بسازیم، از نور و روشنایی آن استفاده می‌کنیم.

یکی از ستایش‌هایی که خداوند در قرآن از انبیا دارد، داشتن روحیه‌ی شکرگزاری است. مثلاً درباره‌ی حضرت نوح با آن همه صبر و استقامتی که در برابر بی‌وفایی همسر، فرزند و مردم متحمّل شد، خداوند از شکر او یاد کرده و او را شاکر می‌نامد. «کان عبداً شکوراً»⁽¹⁾

بارها خداوند از ناسپاسی اکثر مردم شکایت کرده است.

البتّه توفیق شکر خداوند را باید از خدا خواست، همان گونه که حضرت سلیمان از او چنین درخواست کرد: «ربّ اوزعنی أن أشکر نعمتک الّتی أنعمت علیّ»⁽²⁾ما غالباً تنها به نعمت‌هایی که هر روز با آنها سر و کار داریم توجّه می‌کنیم و از بسیاری نعمت‌ها غافل هستیم، از جمله آنچه از طریق نیاکان و وراثت به ما رسیده و یا هزاران بلا که در هر آن از ما دور می‌شود و یا نعمت‌های معنوی، مانند ایمان به خدا و اولیای او، یا تنفّر از کفر و فسق و گناه که خداوند در قرآن از آن چنین یاد کرده است: «حبّب الیکم الایمان و زیّنه فی قلوبکم و کرّه الیکم الکفر و الفسوق و العصیان»⁽³⁾

علاوه بر آنچه بیان کردیم، بخشی از دعاهای معصومین نیز توجّه به نعمت‌های الهی و شکر و سپاس آنهاست، تا روح شکرگزاری را در انسان زنده و تقویت کند.

شکر الهی، گاهی با زبان و گفتار است و گاهی با عمل و رفتار.

در حدیث می‌خوانیم: هرگاه نعمتی از نعمت‌های الهی را یاد کردید، به شکرانه‌ی آن صورت بر زمین گذارده و سجده کنید و حتّی اگر سوار بر اسب هستید، پیاده شده و این کار را انجام دهید و اگر نمی‌توانید، صورت خود را بر بلندی زین اسب قرار دهید و اگر این کار را هم نمی‌توانید، صورت را بر کف دست قرار داده و خدا را شکر کنید.⁽⁴⁾

12. شکر عملی

تشکّر از مردم تشکر از خداوند است، همان گونه که در روایت آمده است: کسی که از مخلوق تشکّر نکند، از خداوند شکرگزاری نکرده است. «مَن لم یشکر المنعم من المخلوقین لم یشکر اللّه»⁽⁸⁾

13. حمایت خداوند از مخلصا

⁽¹⁾ خداوند، بندگان مخلص خود را تنها نمی‌گذارد و آنها را در شداید و سختی‌ها نجات می‌دهد. نوح را روی آب، یونس را زیر آب و یوسف را کنار آب، نجات داد. همچنان که ابراهیم را از آتش، موسی را در وسط دریا و محمّدصلی الله علیه وآله را درونِ غار و علی‌علیه السلام را در بستر که به جای پیامبر خوابیده بود، نجات داد.

با اراده الهی، ریسمان چاه وسیله شد تا یوسف از قعر چاه به تخت و کاخ برسد، پس بنگرید با حبل‌اللَّه چه می‌توان انجام داد!؟ «و اعتصموا بحبل اللّه...»⁽²⁾

14. تلخی‌ها هم تشکر می‌خواهد

قرآن می‌فرماید: «عسی أن تکرهوا شیئاً و هو خیر لکم و عسی أن تحبّوا شیئاً و هو شرّ لکم»⁽³⁾چه بسیار چیزهایی که شما دوست ندارید، ولی در حقیقت به نفع شماست و چه بسیار چیزهایی که شما دوست دارید، ولی به ضرر شماست.

اگر بدانیم؛ دیگران مشکلات بیشتری دارند.

اگر بدانیم؛ مشکلات، توجّه ما را به خداوند بیشتر می‌کند.

اگر بدانیم؛ مشکلات، غرور ما را می‌شکند و سنگدلی ما را برطرف می‌کند.

اگر بدانیم؛ مشکلات، ما را به یاد دردمندان می‌اندازد.

اگر بدانیم؛ مشکلات، ما را به فکر دفاع و ابتکار می‌اندازد.

اگر بدانیم؛ مشکلات، ارزش نعمت‌های گذشته را به ما یادآوری می‌کند.

اگر بدانیم؛ مشکلات، کفّاره‌ی گناهان است.

اگر بدانیم؛ مشکلات، سبب دریافت پاداش‌های اُخروی است.

اگر بدانیم؛ مشکلات، هشدار و زنگ بیدارباش قیامت است.

اگر بدانیم؛ مشکلات، سبب شناسایی صبر خود و یا سبب شناسایی دوستان واقعی است.

و اگر بدانیم؛ ممکن بود مشکلات بیشتر یا سخت‌تری برای ما پیش آید، خواهیم دانست

که تلخی‌های ظاهری نیز در جای خود شیرین است.

آری، برای کودک، خرما شیرین و پیاز و فلفل تند و ناخوشایند است، امّا برای والدین که رشد و بینش بیشتری دارند، ترش و شیرین هردو خوشایند است.

حضرت علی‌علیه السلام در جنگ اُحد فرمود: شرکت در جبهه از مواردی است که باید شکر آن را انجام داد. «و لکن من مواطن البشری و الشکر»⁽¹⁾و دختر او حضرت زینب‌علیها السلام در پاسخ جنایتکاران بنی‌امیّه فرمود: در کربلا جز زیبایی ندیدم. «ما رأیت الاّ جمیلاً»⁽²⁾

به یکی از اولیای خدا گفته شد حقّ تشکّر از خداوند را بجا آور. او گفت: من از تشکّر و سپاس او ناتوانم. خطاب آمد: بهترین شکر همین است که اقرار کنی من توان شکر او را ندارم. سعدی گوید:

از دست و زبان که برآید

کز عهده شکرش به درآید

بنده همان به که زتقصیر خویش

عذر به درگاه خدا آورد

15. وعده‌های خداوند

⁽³⁾ خداوند متعال وعده داده است که ستمگران نابود و اولیای او حاکم شوند وچون تاکنون این وعده به صورت گسترده محقّق نشده، در زمان ظهور امام زمان‌علیه السلام عملی خواهد شد.

قرآن کریم بارها وعده داده است که «اولیای خدا بر زمین حاکم خواهند شد و دشمنان آنان به هلاکت خواهند رسید.» در این جاسه مورد را ذکر می‌کنیم:

الف: «انّ جُندَنا لهم الغالبون»⁽⁴⁾همانا لشکر ما قطعاً پیروز است.

ب: «و لقد سبقت کلمتنا لعبادنا المرسلین انّهم لهم المنصورون»⁽⁵⁾حرف ما نسبت به انبیا قطعی است که آن‌ها پیروزند.

ج: «اَنّ الارض یرثُها عِبادی الصالحون »⁽⁶⁾وارث زمین بندگان شایسته من خواهند بود.

به هر حال، پیروزی حقّ بر باطل و تشکیل حکومت الهی به دست مردان خدا از وعده‌های

قطعی و مکرّر قرآن است.

16. وجوب رحمت و شرط دریافت آن

⁽¹⁾ موضوع وجوب رحمت بر خدا، «کتب علی نفسه الرّحمة»، در قرآن دوبار آنهم در این سوره (آیات 12 و54) آمده است.

خداوند همان گونه که بر ما تکالیفی واجب کرده است، وظایفی را هم بر خود مقرّر فرموده؛ از جمله:

ولی شرط بهره‌مند شدن از رحمت الهی، رحم به بندگان است. چنانکه در حدیث آمده است: «مَن لایَرْحَم لایُرحَم»⁽⁶⁾

سلمان از پیامبرصلی الله علیه وآله نقل کرده که فرمود: رحمت خداوند، صد درجه است، یک درجه‌ی آن، منشأ همه‌ی الطاف الهی در دنیا شده است، خداوند در قیامت، با همه‌ی صد درجه رحمت خود با مردم معامله خواهد کرد.⁽⁷⁾

17. تعلیمات ویژه الهی

⁽⁸⁾ خداوند علوم خاصّی را به افراد خاصّی داده ودر قرآن از آنها یاد کرده است از جمله:

18. تسبیح، ریشه تمام عقاید

⁽⁷⁾ تسبیح خداوند، ریشه و اساس تمام عقاید و تفکرات صحیح اسلامی است:

توحید، بر اساس تسبیح و منزّه دانستن خداوند از شرک است. «سبحان اللّه عمّا یشرکون»⁽⁸⁾

عدل، بر اساس منزّه دانستن خداوند از ظلم است. «سبحان اللّه انّا کنّا ظالمین»⁽⁹⁾

نبوّت و امامت، بر اساس تسبیح خداوند است، یعنی خداوند منزّه است از این‌که بشر را بدون راهنما و به حال خود واگذارد، بنابراین کسانی که می‌گویند: خداوند وحی و راهنمایی نفرستاده است، در حقیقت او را به درستی نشناخته‌اند. «و ما قدروا اللّه حقّ قدره اذ قالوا ما انزل اللّه»⁽¹⁰⁾

معاد، بر اساس تسبیح خداوند و منزّه دانستن او از کار عبث و بیهوده و باطل است. «ربّنا ما خلقت هذا باطلاً سبحانک»⁽¹¹⁾، «افحسبتم انّما خلقناکم عبثاً و انّکم الینا لاترجعون»⁽¹²⁾

آری، اگر انسان خداوند را از هر عیب و نقص مبرّا دانست، عاشق و بنده‌ی او می‌شود، از او پروا کرده و بر او توکل می‌کند و روابط اجتماعی و حرکات و افعال خود را مطابق رضای او تنظیم می‌کند.

19. اهمیت و جایگاه تسبیح

در قرآن، هشت بار فرمان توکل، دو بار فرمان سجده، هشت بار فرمان استغفار، پنج بار فرمان عبادت، پنج بار فرمان ذکر و یاد خدا و دو بار فرمان تکبیر آمده است، ولی فرمان تسبیح، شانزده مرتبه آمده است.

امام صادق‌علیه السلام از رسول گرامی اسلام‌صلی الله علیه وآله روایت می‌کند که آن حضرت فرمود: هرگاه بنده‌ای «سبحان اللّه» بگوید، هر آنچه در زیر عرش قرار دارد همراه با او تسبیح گویند و به گوینده‌ی این سخن، ده برابر پاداش داده می‌شود و هرگاه «الحمدللّه» بگوید، خداوند نعمت‌های دنیا را بر او ارزانی دارد تا زمانی که با خداوند ملاقات کند و آنگاه نعمت‌های آخرت بر او ارزانی شود.⁽¹⁾

تسبیح خداوند، نوعی تشکر از اوست. قرآن می‌فرماید: هرگاه فتح و پیروزی به سراغ شما آمد خدا را تسبیح گویید. «اذا جاء نصراللّه والفتح... فسبّح بحمد ربّک»⁽²⁾

تسبیح خداوند، کفّاره کلماتی است که در مجالس گفته یا شنیده می‌شود. در حدیث می‌خوانیم: رسول خداصلی الله علیه وآله هنگامی که از مجالس برمی‌خاستند، ذکر «سبحانک الّلهم و بحمدک» را گفته و می‌فرمودند: این کلمه، کفّاره مجلس است. «انّه کفّارة المجلس»

تسبیح، وسیله نجات است. قرآن درباره حضرت یونس‌علیه السلام می‌فرماید: «فلولا انّه کان من المسبّحین للبث فی بطنه الی یوم یبعثون»⁽³⁾اگر او تسبیح‌گو نبود، برای همیشه در شکم ماهی ماندگار بود.

در حدیث دیگری می‌خوانیم: هنگامی که انسان «سبحان اللّه» می‌گوید، تمام فرشتگان بر او درود می‌فرستند. «صلّوا علیه کل ملک»⁽⁴⁾

در سحرهای ماه مبارک رمضان، سفارش به قرائت دعایی شده است که تمام جملات آن با «سبحان اللّه» آغاز می‌شود: «سبحان من یعلم جوارح القلوب...، سبحان ربّ الودود...»

در حدیث می‌خوانیم: شخصی وارد خانه امام صادق‌علیه السلام شد و حضرت را در حال نماز دید

که شصت مرتبه ذکر «سبحان اللّه» را تکرار فرمود. و یا می‌خوانیم که امام صادق‌علیه السلام در حال سجده پانصد مرتبه ذکر «سبحان اللّه» را تکرار فرمودند.⁽¹⁾

20. نمونه‌هایی از تسبیح موجودات

در جهان بینی الهی، پرستش و عبادت خداوند مخصوص انسان نیست، بلکه همه موجودات در حال پرستش‌اند.

شخصی از پیامبرصلی الله علیه وآله معجزه‌ای درخواست کرد. حضرت مقداری ریگ از زمین برداشت و در دست گرفت و به درخواست پیامبر و اذن الهی، صدای تسبیح سنگریزه‌ها را شنیدند.⁽²⁾

رسول اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمودند: چه بسیار مرکب‌ها که از راکب خود بهترند، زیرا بیشتر ذکر خدا می‌گویند.⁽³⁾و از زدن به صورت حیوانات نهی فرمودند و دلیل آن را تسبیح خداوند دانستند. «نهی رسول اللّه... ان تضرب وجوهها لانّها تسبّح بحمد ربّها»⁽⁴⁾

درباره تسبیح موجودات هستی، به چند نکته بایستی توجه شود:

الف. قرآن، تسبیح موجودات را آگاهانه و از روی علم و شعور می‌داند: «کلٌّ قد علم صلاته و تسبیحه»⁽⁵⁾

ب. هرکسی نمی‌تواند تسبیح سایر موجودات را درک کند: «ولکن لاتفقهون تسبیحهم»⁽⁶⁾

ج. تسبیح موجودات، گوناگون است. امام سجاد علیه السلام از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل فرمود که: مرغان در هر صبحگاه خداوند را تسبیح نموده و قوت روز خود را مسئلت می‌نمایند.⁽⁷⁾

21. تسبیح فرشتگان

⁽⁸⁾ آغاز هشت سوره قرآن، با تسبیح خداوند می‌باشد: اسراء، نحل، حدید، حشر، صف، جمعه، تغابن و اعلی. و بیش از نود بار این واژه در قرآن آمده است، در حالی که تنها چهار سوره با حمد الهی آغاز می‌گردد: حمد، انعام، سبأ و فاطر. و حدود هفتاد بار این واژه با مشتقاتش

بکار رفته است. شاید رمز غلبه تسبیح بر حمد خداوند، اهمیّت مبارزه با شرک و خرافات و فراوانی آن در عقاید بشری و تقدّم پیرایش بر آرایش باشد. همان گونه که در اذکار نماز، «سبحان اللّه» مقدّم بر «الحمدللّه» است.

در جهان‌بینی الهی، تمام هستی در حال تسبیح خداوند است، گرچه ما آن را نفهمیم «و ان من شی‌ء الاّ یسبّح بحمده ولکن لاتفقهون تسبیحهم»⁽¹⁾و این تسبیح، آگاهانه است. «کلٌّ قد علم صلاته و تسبیحه»⁽²⁾

قرآن، نام برخی از تسبیح کنندگان را به خصوص ذکر کرده است:

الف) فرشتگان. «نحن نسبّح بحمدک»⁽³⁾

ب) رعد. «یسبّح الرّعد بحمده»⁽⁴⁾

ج) پرندگان. «الم‌تر انّ اللّه یسبّح له مَن فی السّموات و الارض و الطّیر»⁽⁵⁾

د) کوهها. «سخّرنا مع داود الجبال یسبّحن»⁽⁶⁾

تسبیح خداوند، وسیله‌ی نجات از گرفتاری است. «فلولا انّه کان من المسبّحین للبث فی بطنه الی یوم یبعثون»⁽⁷⁾اگر یونس اهل تسبیح نبود، تا روز قیامت در شکم ماهی باقی می‌ماند.

22. تسبیح موجودات

⁽⁸⁾ همه‌ی هستی برای خداوند تسبیح و سجده و قنوت دارند. برخی مفسّران این تسبیح را تسبیح تکوینی دانسته‌اند، یعنی ساختار وجودیِ هر ذرّه‌ای از عالم، نشان از اراده، حکمت، علم و عدل خدا دارد.

بعضی دیگر معتقدند که هستی، شعور و علم دارد و همه در حال تسبیح‌اند، ولی گوش ما صدای آنها را نمی‌شنود. این نظر با ظاهر آیات سازگارتر است. نطق داشتن اشیا محال نیست، چون در قیامت تحقّق می‌یابد، «اَنطق کلّ شی»⁽⁹⁾حتّی سنگ هم علم و خشیت

دارد و از خوف خدا از کوه سقوط می‌کند، «و اِنّ منها لما یَهبط من خشیة اللّه»⁽¹⁾حضرت سلیمان سخن مورچه را می‌فهمید و منطق الطیر می‌دانست. هدهد انحراف مردم را تشخیص می‌داد که نزد سلیمان آمد و گزارش داد. خداوند کوهها را مخاطب قرار داده: «یا جبال اوّبی معه»⁽²⁾ای کوهها! همراه با داود نیایش کنید. در قرآن علاوه بر این موارد از تسبیحِ دیگر موجودات نیز سخن به میان آمده است.

جمله ذرات عالم در نهان

با تو می‌گویند روزان و شبان

ما سمیعیم و بصیریم و هُشیم

با شما نامحرمان، ما خامشیم

تسبیح‌گویی حیوانات و موجودات، در روایات هم آمده است، از جمله:

الف: به چهره‌ی حیوانات سیلی نزنید، که تسبیح خدا می‌گویند.⁽³⁾

ب: هرگاه صید تسبیح نگوید، شکارِ صیّاد می‌شود.⁽⁴⁾

ج: هیچ درختی قطع نمی‌شود، مگر به خاطر ترک تسبیح او.⁽⁵⁾

د: سنگریزه در دست پیامبراکرم‌صلی الله علیه وآله به نبوّت او گواهی داد.⁽⁶⁾

ه: زنبور عسل تسبیح می‌گوید.⁽⁷⁾

ح: صدای گنجشک‌ها تسبیح آنهاست.⁽⁸⁾

همه‌ی این روایات، گویای تسبیح واقعی است، نه زبان حال.

هرکس به زبانی صفت حمد تو گوید

بلبل به غزلخوانی و قُمری به ترانه

23. نگه‌دارنده آسمان و زمین

⁽⁹⁾ آیاتی در قرآن برنگهداری آسمان‌ها (وزمین) توسط خدا دلالت می‌کند، از جمله:

الف: «اللَّه الّذی رفع السّموات بغیر عمد ترونها»⁽¹⁰⁾

ب: «ان اللَّه یمسک السموات والارض ان تزولا ولئن زالتا ان امسکهما من احد من بعده»⁽¹¹⁾

همانا خداوند آسمان‌ها و زمین را از سقوط حفظ می‌کند و اگر روی به سقوط نهند، هیچکس جز او نمی‌تواند آنها را نگهدارد.

ج: «و یمسک السماء ان تقع علی الارض الاّ باذنه»⁽¹⁾و خداوند از سقوط آسمان بر زمین جلوگیری می‌کند.

24. کارهای بزرگ با ابزارهای کوچک

⁽²⁾ گاهی خداوند کارهای بزرگ را با وسیله‌های کوچک انجام می‌دهد. مثلاً سرنگونی سپاه ابرهه را با پرندگان ابابیل، حفظ جان پیامبر اسلام را با تار عنکبوت، آموزش دفن میّت را با کلاغ، اثبات پاکی مریم‌علیها السلام را با سخن گفتن نوزاد، پاکی یوسف را با پاره شدن پیراهن، ایمان آوردن یک کشور را با سفر هُدهُد و کشف اصحاب کهف را با نمونه پول، تحقّق بخشیده است.

25. برنامه‌های الهی بر اساس حکمت

⁽³⁾ تمام برنامه‌های الهی بر اساس حکمت و دلیل است:

دلیل نبوّت، نجات مردم است. «لیخرجکم من الظلمات الی النّور»

دلیل نماز، یاد او و تشکر از اوست. «أقم الصّلاة لذکری»⁽⁴⁾

دلیل روزه، تقواست. «کتب علیکم الصّیام... لعلّکم تتقون»⁽⁵⁾

دلیل حج، حضور و شرکت در منافع است. «لیشهدوا منافع لهم»⁽⁶⁾

دلیل جهاد، رفع فتنه و حفظ مکتب است. «حتی لاتکون فتنة»⁽⁷⁾

دلیل قصاص، زندگی شرافتمندانه است. «و لکم فی القصاص حیاة»⁽⁸⁾

دلیل حجاب، تزکیه و تطهیر قلوب است. «ذلکم اطهر لقلوبکم و قلوبهنّ»⁽⁹⁾

دلیل زکات، پاکی است. «خذ من اموالهم صدقة تطهّرهم»⁽¹⁾

دلیل تحریم شراب و قمار، بازماندن از راه خداست. «یصدّکم عن ذکر اللّه و عن الصّلاة»⁽²⁾

نجات بشر از تاریکی‌های جهل و ظلم و شرک و خرافه و تفرقه، تنها در گرو روی‌آوردن به نور وحی است. «کتاب انزلناه الیک لتخرج الناس من الظلمات الی النور»⁽³⁾

26. کارهای خدا برترین کارها

⁽⁴⁾ تمام کارهای خداوند بهترین است:

آفرینش او بهترین است: «فتبارک اللّه احسن الخالقین»⁽⁵⁾

کتاب قرآن او بهترین است: «نزّل احسن الحدیث»⁽⁶⁾

قصه‌های او بهترین است: «احسن القصص»⁽⁷⁾

نام‌های او بهترین است: «وللّه الاسماء الحسنی»⁽⁸⁾

پاداش‌های بر بهترین است: «فله جزاء الحسنی»⁽⁹⁾

وعده‌های او بهترین وعده‌هاست: «وعداللّه الحسنی»⁽¹⁰⁾

حکم او بهترین حکم‌ها است: «و من احسن من اللّه حکماً»⁽¹¹⁾

27. برترین کارهای انسان

خداوند که خود بهترین است از ما نیز خواسته که در تمام کارها، بهترین‌ها را انتخاب کنیم. مثلاً:

در گفتار، بهترین سخن را بگوئیم: «یقولوا الّتی هی احسن»⁽¹²⁾

در عمل، بهترین را انجام دهیم: «احسن عملاً»⁽¹³⁾

در برخورد، بهترین رفتار را داشته باشیم: «ادفع باللتی هی احسن»⁽¹⁴⁾

در مجادله و گفتگو، بهترین شیوه را انتخاب کنیم: «جادلهم بالتی هی احسن»⁽¹⁾

در سپاسگزاری و تشکر، بهترین روش را داشته باشیم: «فحیّوا باحسن»⁽²⁾

در میان شنیده‌ها بهترین را انتخاب و عمل کنیم: «یستمعون القول فیتبعون احسنه»⁽³⁾

در تصرّف در مال یتیم، با بهترین شیوه عمل کنیم: «لاتقربوا مال الیتیم الاّ باللتی هی احسن»⁽⁴⁾

در انگیزه، با بهترین نیت که اخلاص و قصد قربت است، عمل خود را رنگی الهی دهیم: «و من احسن من اللّه صبغة»⁽⁵⁾

28. آفریده‌های خدا و تولیدات انسان

آفریده‌های خداوند با تولیدات انسان تفاوت‌هایی دارد، از جمله:

. «ما مسّنا من لغوب»⁽¹⁾

29. رحمانیت خداوند

⁽⁵⁾ خداوند، رحمان است. «الرّحمن»

پیامبرش، مایه‌ی رحمت است. «و ما ارسلناک الاّ رحمة للعالمین»⁽⁶⁾

قرآنش نیز رحمت است. «هدیً و رحمة للمؤمنین»⁽⁷⁾

«رحمن» نام مخصوص خداوند است که 169 بار در قرآن آمده و 114 مرتبه در هر «بسم‌اللّه» تکرار شده است.

در مواردی از قرآن، کلمه «الرّحمن» به جای «اللّه» بکار رفته است:

«قالوا اتّخذ اللّه ولدا»⁽⁸⁾«قالوا اتّخذ الرّحمن ولدا»⁽⁹⁾

«اتاکم عذاب اللّه»⁽¹⁰⁾«یَمسّک عذاب من الرّحمن»⁽¹¹⁾

«قل ادعوا اللّه او ادعوا الرّحمن»⁽¹²⁾

30. جلوه‌های رحمت خداوند

علمی جلوه‌ی رحمت است که آموزش خدا باشد. «الرّحمن علّم»

علمی جلوه‌ی رحمت است که جامع باشد است. «تبیاناً لکلّ شی‌ء»

علمی جلوه‌ی رحمت است که پاداشی از ما نخواهد و بر اساس رحمت باشد. «الرّحمن علّم»

علمی جلوه‌ی رحمت است که در هر زمان کاربرد داشته باشد.

علمی جلوه‌ی رحمت است که بصیرت آفرین و تقوا آفرین باشد.

علمی جلوه‌ی رحمت است که سعادت فرد و جامعه و این جهان و آن جهان را تأمین کند.

31. نعمت‌های ویژه خداوند

⁽¹⁾ ممکن است مراد از علمی که به حضرت داود و سلیمان داده شده علم قضاوت باشد، به دلیل آیه‌ی «و آتیناه الحکمة و فصل الخطاب»⁽²⁾یعنی ما به داوود حکمت و قضاوت مرحمت کردیم. و نیز به دلیل آیه‌ی «کلاّ آتینا حکماً و علما»⁽³⁾و شاید هم مراد از علم، علم گفتگو با پرندگان باشد به دلیل آیه‌ی «علّمنا منطق الطّیر»⁽⁴⁾و شاید علم زره‌بافی باشد؛ «و علّمناه صَنعة لبوس»⁽⁵⁾امّا بهتر این است که علم را به طور عام معنا کنیم، یعنی علم اداره‌ی کشور.

32. فلسفه اعطای نعمت‌های ویژه

سؤال: چرا خداوند به بعضی از بندگان خود نعمت‌های ویژه‌ای عطا می‌کند؟ آیا این کار با عدالت سازگار است؟

پاسخ: اوّلاً معنای عدالت این نیست که به همه یکسان بدهیم. آیا معلّمی که به هر شاگردی نمره‌ای می‌دهد و یا پزشکی که برای هر بیماری دارویی تجویز می‌کند، ظالم است؟ ثانیاً نعمت‌های ویژه، مسئولیّت‌های ویژه‌ای را نیز بدنبال دارد. ثالثاً ما از خدا طلبی نداریم، تا هر چه بخواهیم به ما عطا کند. رابعاً الطاف الهی بر اساس حکمت و شرایطی است که انسان یا

جامعه آن را بوجود می‌آورد. به قول شاعر:

چون چنان بودیم، بودیم آن چنان

چون چنین گشتیم گشتیم این چنین

افرادی با اخلاص، تلاش، علم، تدبیر، صرفه‌جویی، عدالت و وحدت کلمه، شرایطی را در خود ایجاد می‌نمایند که زمینه‌ی دریافت الطاف الهی و نعمت‌های ویژه می‌شود.

البتّه گاهی الطاف ویژه به خاطر پاداش عملی است که والدین انسان داشته‌اند و خداوند مزد کارشان را به نسل آنان عطا می‌کند. همان گونه که در داستان موسی و خضر، خداوند آن دو پیامبر را مأمور می‌کند دیواری را که گنجی زیر آن بود و از آنِ کودکان یتیمی بود تعمیر کنند تا در آینده از آن گنج استفاده نمایند، زیرا والدین کودکان نیکوکار و صالح بوده‌اند. «وکان ابوهما صالحا»⁽¹⁾

33. کلمة اللّه

⁽²⁾ کلمة اللّه چیست؟

از جمع مطالب گذشته به دست می‌آید که مراد از «کلمة» تنها لفظ نیست، بلکه مراد

سنّت‌ها، مخلوقات، اراده و الطاف الهی است که در آفرینش جلوه می‌کند.

بنابراین، اگر همه‌ی درختان قلم و همه‌ی دریاها مرکّب شوند، نمی‌توانند کلمات الهی را بنویسند، یعنی نمی‌توانند آفریده‌های خدا، الطاف الهی و سنّت‌هایی را که در طول تاریخ برای انسان‌ها و همه‌ی موجودات وجود داشته است بنویسند. «واللّه العالم»

در روایت می‌خوانیم: امام کاظم علیه السلام فرمود: مصداق کلمات اللّه ما هستیم که فضایل ما قابل ادراک و شماره نیست.⁽¹⁾آری، اولیای خدا از طرف ذات مقدّس او واسطه‌ی فیض هستند و هر لطف و کمالی، از طریق آن بزرگواران به دیگران می‌رسد.

34. سیمای بسم اللّه

⁽²⁾

نمی‌افتد.

تنها در آغاز سوره برائت (سوره توبه) بسم‌اللَّه نیامده و این به فرموده حضرت علی‌علیه السلام به خاطر آن است که «بسم‌اللَّه» کلمه امان و رحمت است، واعلام برائت از کفّار و مشرکین، با اظهار محبّت ورحمت سازگار نیست.⁽²⁾

35. اهمیت شروع کارها با نام خدا

سؤال: چرا در شروع هر کاری «بسم‌اللَّه» و بردن نام خدا سفارش شده است؟

پاسخ: «بسم‌اللَّه» آرم و نشانه‌ی مسلمانی است و باید تمام کارهای هر مسلمان رنگ الهی داشته باشد. همان‌گونه که محصولات و کالاهای ساخت یک کارخانه، آرم و علامت آن کارخانه را دارد؛ خواه به صورت جزیی باشد یا کلّی. مثلاً یک کارخانه چینی سازی، علامت خود را روی تمام ظروف می‌زند، خواه ظرف‌های بزرگ باشد یا ظرف‌های کوچک. یا این‌که پرچم هر کشوری هم بر فراز ادارات و مدارس و پادگان‌های آن کشور است و هم بر فراز کشتی‌های آن کشور در دریاها و هم بر روی میز اداری کارمندان.

36. «بسم اللّه...» آیه‌ای مستقل

سؤال: آیا «بسم‌اللَّه الرّحمن الرّحیم» آیه‌ای مستقل است؟

پاسخ: به اعتقاد اهل بیت رسول اللّه‌علیهم السلام که صد سال سابقه بر سایر رهبران فقهی مذاهب دارند و در قرآن نیز عصمت و پاکی آنها به صراحت بیان شده است، آیه «بسم‌اللَّه الرّحمن

الرّحیم» آیه‌ای مستقل و جزو قرآن است؛ اما فخررازی از بزرگان اهل سنت در تفسیر خویش شانزده دلیل آورده که «بسم‌اللَّه» جزو سوره است. آلوسی نیز همین اعتقاد را دارد. در مسند احمد نیز «بسم‌اللَّه» جزو سوره شمرده شده است.⁽¹⁾در طول تاریخ اسلامی برخی که «بسم‌اللَّه» را جزو سوره ندانسته و یا در نماز آن را ترک کرده‌اند، مورد اعتراض واقع شده‌اند. در مستدرک حاکم آمده است: روزی معاویه در نماز «بسم‌اللَّه» را حذف کرد و نگفت، مردم به او اعتراض کردند که «أ سَرقتَ أم نَسیتَ»، آیه را دزدیدی یا فراموش کردی؟!⁽²⁾

امامان معصوم‌علیهم السلام اصرار داشتند که در نماز، «بسم‌اللَّه» را بلند بگویند. امام باقرعلیه السلام در مورد کسانی که «بسم‌اللَّه» را در نماز نمی‌خواندند و یا جزو سوره نمی‌شمردند، می‌فرمود: «سَرقوا اکرم آیة»⁽³⁾بهترین آیه قرآن را به سرقت بردند. در سنن بیهقی در ضمن حدیثی آمده است: چرا بعضی «بسم‌اللَّه» را جزء سوره قرار نداده‌اند!⁽⁴⁾

شهید مطهّری‌قدس سره در تفسیر سوره حمد، ابن عباس، عاصم، کسایی، ابن‌عمر، ابن‌زبیر، عطاء، ابن طاووس، فخررازی و سیوطی را از جمله کسانی معرّفی می‌کند که «بسم‌اللَّه» را جزو سوره می‌دانستند.

در تفسیر قرطبی از امام صادق‌علیه السلام نقل شده است: «بسم‌اللَّه» تاج سوره‌هاست.

37. آگاهان به علم غیب

⁽⁵⁾ در این‌که غیر از خدا کسی علم غیب می‌داند یا نه؟ و اگر می‌داند مقدار آن چقدر و کیفیّت آن چگونه است؟ چه افرادی می‌دانند؟ و آیا این دانستن به اراده خودشان است یا نه؟ دائمی است یا لحظه‌ای؟ جزیی است یا کلی؟ موروثی است یا اهدایی؟ سخن بسیار است، لذا به تحقیقی که در سال‌های جوانی داشتم و به یادداشت‌هایی که سال‌ها قبل جمع آوری کرده بودم، مراجعه کردم و خلاصه آن را در این جا می‌کردم.

اصل اول. احدی جز خداوند، به طور مستقل غیب را نمی‌داند، زیرا کلید و خزانه و سرچشمه

علم غیب تنها نزد اوست: «و عنده مفاتح الغیب لا یعلمها الاّ هو»⁽¹⁾و اگر دیگران بهره‌ای دارند از طرف خداوند است. بنابراین آیاتی که می‌گویند: ما کسی را بر غیب آگاه کردیم، یعنی بخشی از غیب را به او هبه کردیم. «تلک من انباء الغیب نوحیها الیک»⁽²⁾

در قرآن می‌خوانیم که حضرت عیسی به مردم فرمود: من شما را از آنچه در خانه‌های خود ذخیره کرده‌اید و آنچه خواهید خورد خبر می‌دهم. «و انبّئکم بما تأکلون و ما تدّخرون فی بیوتکم»⁽³⁾

آری آگاهی دیگران از غیب، تنها با خواست و اراده الهی است. «و لایحیطون بشی‌ء من علمه الاّ بما شاء»⁽⁴⁾

اصل دوم. در آیه 26 سوره جن می‌فرماید: «فلا یظهر علی غیبه احداً الاّ من ارتضی من رسول» یعنی خداوند جز افرادی نظیر پیامبر را که از آنها راضی است، دیگری را بر علم غیب خود آگاه نمی‌سازد و در آیه 174 سوره آل عمران نیز می‌خوانیم: خداوند شما را بر غیب آگاه نمی‌سازد ولی از پیامبرانش هر که را بخواهد بر می‌گزیند (و علوم غیبی را به او می‌دهد.) «و ما کان اللّه لیطلعکم علی الغیب و لکن یجتبی من رسله من یشاء»⁽⁵⁾

بنابراین حساب افراد کاهن، جادوگر و کف‌بین که ارتباطی با معنویات ندارند و گاه و بیگاه از رندی خود و سادگی مردم سوء استفاده کرده و براساس تخمین‌ها و تحلیل‌ها، پیشگویی می‌کنند، از حساب اولیای خدا جداست.

اصل سوم. بهره‌گیری اولیای خدا از علم غیب، تنها در موارد خاص آن هم به اذن خداست، نه آن که برای رفع مشکلات شخصی از آن استفاده کنند. همانگونه که پیامبراکرم‌صلی الله علیه وآله در مرافعات، به سوگند و شاهد و ظواهر عمل می‌فرمود و از علم غیب استفاده نمی‌کرد.

اصولا اگر اولیای خدا برای زندگی شخصی خود از معجزه و علم غیب استفاده کنند و مشکلات خود را حل نمایند، نمی‌توانند برای مردم الگوی عملی باشند، اگر امام حسین‌علیه السلام با معجزه و دعا، تشنگی صحرای کربلا را حل می‌کرد، چگونه می‌توانست برای مردمی که

این امکانات را ندارند امام باشد؟

یکی از رموز موفقیّت پیشوایان دینی، صبر آنان بر مشکلات شخصی، جنگ ها، فقرها، بیماری‌ها، داغ دیدن‌ها و امثال آن بوده است. و صبر و پایداری، قناعت و بردباری و زهد و تقوای آنان در این صحنه‌ها جلوه می‌کرد.

اصل چهارم. غیب بر دو گونه است: نوعی که مخصوص خداوند است و نوعی که به انبیا و فرشتگان و امامان معصوم داده می‌شود. چنانکه امام صادق‌علیه السلام فرمود: «ان للّه عزّ و جلّ علمین: علماً عنده لم یطّلع علیه احداً من خلقه و علماً نبذه الی ملائکته و رسله فما نبذه الی ملائکته و رسله فقد انتهی الینا»⁽¹⁾

بنابراین مراد از آیاتی که می‌گویند: علم غیب مخصوص خداست، نوع اول آن و آیاتی که می‌گویند: علم غیب را دیگران می‌دانند، نوع دوم است. در دعا نیز می‌خوانیم: خدایا به حق آن علمی که مخصوص خودت است سوگند. «وبحقّ علمک الذی استأثرت به لنفسک»

اصل پنجم. دست خداوند در تغییر امور عالم و به تعبیر قرآن، محو و اثبات امور باز است و لذا اولیای خدا نمی‌توانند نسبت به آینده، علم قطعی داشته باشند. چنانکه امام سجّادعلیه السلام می‌فرماید: که اگر یک آیه در قرآن نبود، تمام مسائل تا روز قیامت را به شما خبر می‌دادم، پرسیدند: کدام آیه؟ حضرت فرمود: «یمحوا اللّه ما یشاء و یثبت و عنده امّ الکتاب»⁽²⁾خداوند هر چه را بخواهد محو می‌کند و هر چه را بخواهد ثابت نگه می‌دارد و ام الکتاب تنها نزد اوست.⁽³⁾

اصل ششم. گاهی کمال در دانستن غیب است و گاهی در ندانستن آن. مثلاً شبی که حضرت علی‌علیه السلام به جای پیامبر در بستر خوابید، کمال او در این بود که نداند دشمنان او را خواهند کشت یا نه؟ زیرا اگر می‌دانست که او را نمی‌کشند و به جای او می‌خوابید خیلی مهم نبود.

پیشوایان دینی خود فرموده‌اند: گاهی پرده کنار می‌رود و اموری را می‌دانیم و گاهی بسته می‌شود و نمی‌توانیم که بدانیم. «یبسط لنا فنعلم و یُقبض عنّا فلا نعلم»⁽⁴⁾آری قبض و

بسط علم غیب به دست خداست. چنانکه در قرآن به پیامبرش خطاب می‌کند: «لا تعلمهم»⁽¹⁾تو منافقان مدینه را نمی‌شناسی و در پاسخ کسانی که از زمان قیامت سوال می‌کنند می‌فرماید: «قل ان أدری»⁽²⁾بگو: نمی‌دانم.

38. نعمت‌های با منّت

⁽³⁾ با این‌که همه نعمت‌ها از جانب خداوند است وبندگان در هر نعمتی رهین منّت او هستند، لیکن او در خصوص چند نعمت، تعبیر به منّت فرموده که طبعاً از اهمیّت بالای آنها حکایت دارد، از جمله:

الف: نعمت اسلام. «کذلک کنتم مِن قبل فمَنّ اللّه علیکم»⁽⁴⁾

ب: نعمت نبوّت. «لقد مَنّ اللّه علی المؤمنین اذ بَعثَ فیهم رسولاً»⁽⁵⁾

ج: نعمت هدایت. «بل اللّه یمُنّ علیکم أن هَداکم»⁽⁶⁾

د: نعمت حاکمیّت مؤمنان. «و نُرید أن نمُنّ علی الّذین استضعفوا فی الارض...»

39. نمونه‌هایی از نعمت خداوند

⁽⁷⁾ به گفته تفسیر نمونه در این سوره نعمت‌های زیادی برای تحریک روحیّه شکرگزاری بیان شد که ما تمام چهل نعمت را نام می‌بریم:

40. مقدّرات الهی

⁽¹⁾ مطابق آنچه از آیات و روایات به دست می‌آید مقدرات الهی بر دو نوع است:

تغییر شرایط، تغییراتی در آفرینش و قوانین آن بدهد. بدیهی است که این تغییرات، نشانه‌ی جهل خداوند متعال و یا تجدید نظر و پشیمانی او نیست، بلکه این تغییرات بر اساس حکمت و تغییر شرایط و یا پایان دوره‌ی آن امر است.

قرآن مجید در این زمینه نمونه‌های زیادی دارد که به چند نمونه اشاره می‌کنیم:

الف: «اُدعونی استجب لکم»⁽¹⁾دعا کنید تا من برای شما مستجاب کنم. انسان با تضرع ودعا می‌تواند مصالح خود را بدست آورد و سرنوشت خود را تغییر دهد.

ب: «لعلّ اللَّه یحدث بعد ذلک امرا»⁽²⁾قانون الهی در همه جا ثابت نیست ، شاید خداوند با پدید آمدن شرایط لازم، برنامه جدیدی را بوجود آورد.

ج: «کلّ یوم هو فی شأن»⁽³⁾خداوند، هر روز در شأن مخصوص همان روز است.

د: «فلّما زاغوا، ازاغ اللَّه»⁽⁴⁾چون راه‌انحرافی را انتخاب کردند، خدا هم منحرفشان ساخت.

ه: «و لو انّ اهل القری آمنوا واتقوا لفتحنا علیهم برکات»⁽⁵⁾با ایمان و تقوا، مسیر قهر الهی به لطف و برکت تغییر می‌یابد.

و: «ان اللَّه لایغیّر مابقوم حتّی یغیّروا ما بانفسهم»⁽⁶⁾خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنها خودشان را تغییر دهند.

ز: «الاّ مَن تاب و آمن و عمل عملا صالحاً فاولئک یبدّل اللَّه سیئاتهم حسنات»⁽⁷⁾کسانی که توبه کنند، ایمان آورند و عمل نیکو انجام دهند، خداوند بدی‌های آنان را به خوبی و حسنه تبدیل می‌کند.

ح: «ان عُدتم عُدنا»⁽⁸⁾اگر شما برگردید، ما هم برمی‌گردیم.

سؤال: اگر علم خدا عین ذات اوست و قابل تغییر نیست، پس هر چه در علم او گذشته باید به مرحله عمل برسد وگرنه جهل خواهد بود.

پاسخ: علم خدا بر اساس نظام علل واسباب است، بدین صورت که او علم دارد که اگر از این

وسیله استفاده شود، این نتیجه واگر از دیگری بهره‌برداری شود، آن سرانجام را درپی خواهد داشت و علم او جدای از علم بر اسباب وعلل نیست.

41. بدأ چیست؟

یکی از ایراداتی که اهل سنّت بر شیعه وارد می‌کنند این است که می‌گویند: شیعه برای خداوند «بدا» قائل می‌شوند و به گمان آنها «بدا» یعنی تغییر در علم الهی و کشف خلاف برای خداوند، در حالی که منظور شیعه از بداء ظاهر شدن چیزی است که ما انسان‌ها خلاف آن را گمان می‌کردیم.

«بدا» در آفرینش، نظیر نسخ در قانون است، مثل آنکه از ظاهر قانون و یا حکمی تصوّر کنیم که دائمی است، ولی بعد مدّتی ببینیم که عوض شده است. البتّه این به معنای پشیمانی و یا جهل قانونگذار نیست، بلکه شرایط باعث بوجود آمدن این تغییر در قانون شده است، درست مانند نسخه‌ای که پزشک با توجّه به شرایط فعلی بیمار آن را می‌نویسد، امّا به محض تغییر حال او، نسخه جدیدی تجویز می‌کند. لذا همان گونه که نسخ در آیات را که در واقع یک نوع بداء است، همه فرق اسلامی از شیعه و سنی قبول کرده‌اند، می‌بایست «بدا» را با همین معنا و بیانی که آمد پذیرا باشند. پس بداء به معنای جهل ماست نه جهل خداوند.

نمونه‌هایی از بدا

سپس ده شب.

به هر صورت معنای بداء جهل خداوند و عوض شدن علم او نیست، زیرا خداوند از ابتدا می‌دانست که خون اسماعیل ریخته نخواهد شد، مدّت مناجات موسی چهل شب است، قبله دائمی مسلمانان، کعبه خواهد بود و قوم یونس اهل نجات هستند، ولی ظاهر دستورات و حوادث به نحوی بود که انسان تصوّر دیگری داشت. پس تغییری در علم خداوند پیدا نشده و این ما هستیم که دارای دید تازه‌ای شده‌ایم.

بداء به این معنا دارای اثرات تربیتی بسیاری است، از جمله اینکه انسان تا آخرین لحظه‌ی عمر، به تغییر شرایط امیدوار می‌ماند، روحیّه‌ی توکّل در او زنده می‌گردد، اسیر ظواهر نمی‌شود، ایمان انسان به غیب و قدرت خداوند متعال بیشتر می‌شود. با توبه، صدقه، مناجات و دعا تلاش می‌کند تا مسیر حوادث و قهر الهی را تغییر دهد.

امام صادق‌علیه السلام فرمودند: خداوند از همه انبیا همراه با توحید، ایمان به بداء را نیز پیمان گرفته است. در حدیث دیگر می‌خوانیم: هرکس گمان کند برای خداوند مسئله جدیدی روشن شده که قبلاً آن را نمی‌دانسته، از او تبرّی بجویید.⁽²⁾

42. نقش خدا و غیر خدا در زندگی

⁽¹⁾ تفاوت نقش خدا و غیر خدا در زندگی انسان

الف: نقش خدا در زندگی انسان

ب: نقش غیر خدا در زندگی انسان

و خلاصه به قول حضرت یوسف‌علیه السلام: «أارباب متفرّقون خیر ام اللّه الواحد القهار»⁽⁵⁾آیا خدایان پراکنده و گوناگون بهترند یا خدای یگانه مقتدر؟

«والحمد للّه ربّ العالمین»

فصل دوم: نبوّت

اشاره

43. پیامبر اکرم، قرآن مجسّم

⁽¹⁾

فانّه اهدی السنن»⁽¹⁾رفتارتان را با روش پیامبر تطبیق دهید که هدایت کننده‌ترین روشهاست.

44. پیامبر، خُلق عظیم

⁽⁹⁾ خُلق به صفاتی گفته می‌شود که با سرشت و خوی انسان عجین شده باشد و به رفتارهای موسمی و موقّت گفته نمی‌شود. تفسیرهای مختلفی درباره "خلق عظیم" شده است، از جمله:

الف) برخی از کتب لغت، خلق را به معنای دین و آئین گرفته‌اند، چنان که در حدیثی از امام باقرعلیه السلام می‌خوانیم که آن حضرت فرمود: مراد از خلق عظیم آئین اسلام است.⁽¹⁰⁾

ب) مراد، تخلّق به اخلاق اسلام و طبع بزرگ است.

ج) مراد، صبر بر حق و تدبیر امور بر اقتضای عقل است.

د) عایشه گوید: اخلاق پیامبر، متضمن بود آنچه را که در 10 آیه اول سوره مؤمنون آمده است و بالاتر از این مدح، مدحی نیست.

ه) مراد، برخورد بزرگوارانه با مخالفان است. چنان که خداوند او را به این شیوه، مامور ساخته

بود: «خذ العفو و امر بالمعروف و اعرض عن الجاهلین»⁽¹⁾

و) مراد، مکارم اخلاق است. چنانکه از آن حضرت روایت شده که فرمود: «انّما بُعثت لاتمّم مکارم الاخلاق» و فرمود: «ادّبنی ربّی فاحسن تادیبی»⁽²⁾پروردگارم مرا تربیت نمود و چه خوب تربیت نمود.

ز) عایشه درباره اخلاق پیامبر گفت: «کان خلقه القرآن»⁽³⁾اخلاق پیامبر، تجسم قرآن بود.

45. اخلاق و سیره پیامبر اکرم

مرحوم علامه طباطبایی در تفسیرالمیزان (ج‌6، ص 183)، حدود 27 صفحه در زمینه اخلاق و سنن و آداب زندگی پیامبرصلی الله علیه وآله روایاتی را نقل کرده است، که به برخی از آنها فهرست وار اشاره می‌کنیم:

46. توجّه ویژه خداوند به پیامبر اکرم

⁽¹⁾ توجّه خداوند به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله تا آنجا است که نام برخی اعضای بدن او نیز در قرآن مطرح شده است:

47. رفتار پیامبر با مردم

⁽¹¹⁾ تمام برخوردهای پیامبر با مردم، طبق فرمان خداوند بوده است، نه سلیقه‌ی شخصی و این برخوردها در موارد گوناگون و با افراد مختلف، متفاوت بوده است. آیاتی را که در این زمینه وجود دارد می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

دسته‌ی اوّل: آیاتی که درباره‌ی رفتار و برخورد آرام با مردم سخن می‌گوید.

دسته‌ی دوم: آیاتی که در مورد برخوردهای تند با منحرفان و نااهلان نازل شده است.

در این جا از هر دو مورد، آیاتی را به عنوان نمونه ذکر می‌کنیم:

دسته‌ی اول: آیات مربوط به برخوردهای آرام و مثبت پیامبر با مردم.

«فاصبر انّ وعد اللّه حقّ»⁽¹⁾

«و اخفض جناحک لمن اتبعک من المؤمنین»⁽²⁾بال و پر خود را برای مؤمنانی که از تو پیروی می‌کنند، بگستر.

«و صلّ علیهم انّ صلاتک سکن لهم»⁽³⁾بر آنان درود فرست (و دعا کن) زیرا دعای تو، مایه‌ی آرامش آنان است.

«ادع الی سبیل ربّک بالحکمة و الموعظه الحسنه»⁽⁴⁾با حکمت و اندرز نیکو، مردم را به سوی پروردگارت دعوت نما.

«فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم»⁽⁵⁾آنها را ببخش و برای آنها آمرزش بخواه و با آنان مشورت کن.

«اِدفع بالتی هی احسن»⁽⁶⁾بدی را با نیکی دفع کن.

«تَعالَوا الی کلمة سواء بیننا و بینکم»⁽⁷⁾بیایید به سوی کلام و سخنی که میان ما و شما یکسان است.

«فبایعهن و استغفر لهن»⁽¹⁾با آنها بیعت کن و برای آنها (از درگاه خداوند) طلب آمرزش نما.

«قل اذن خیر لکم»⁽²⁾بگو گوش دادن او به نفع شما است.

«اذا جاءک الذّین یؤمنون بایاتنا فقل سلام علیکم»⁽³⁾هرگاه کسانی که به آیات ما ایمان دارند نزد تو آیند به آنها بگو سلام بر شما.

«لو کنت فظا غلیظ القلب لانفضّوا من حولک»⁽⁴⁾اگر خشن و سنگدل بودی از اطراف تو پراکنده می‌شدند.

«و ان جنحوا للسلم فاجنح لها»⁽⁵⁾اگر (دشمنان) به صلح تمایل داشتند (تو نیز) تمایل نشان بده.

«بشّر المؤمنین بان لهم من اللّه فضلاً کبیراً»⁽⁶⁾مؤمنان را بشارت ده که برای آنها از سوی خداوند فضل و پاداش بزرگی است.

دسته‌ی دوم: آیات مربوط به رفتار قاطعانه با نااهلانی که قابل هدایت نیستند.

«فاعرض عنهم»⁽⁷⁾از آنها روی بگردان.

«فلا تطع المکذبین ودّوا لو تدهن فیدهنون»⁽⁸⁾از تکذیب کنندگان اطاعت مکن که آنها دوست دارند نرمش نشان دهی تا نرمش نشان دهند. (نرمشی توأم با انحراف از مسیر حقّ)

«جاهد الکفّار و المنافقین و اغلظ علیهم»⁽¹⁾با کافران و منافقان ستیز کن و بر آنان سخت‌گیری.

«هم العدو فاحذرهم»⁽²⁾آنان دشمنان تو هستند، از آنها برحذر باش.

«لئن لم ینته المنافقون و الذّین فی قلوبهم مرض و المرجفون فی المدینه لنغرینک لهم ثم لا یجاورونک فیها الا قلیلاً»⁽³⁾اگر منافقین و آنها که در دلهایشان بیماری است و (همچنین) آنها که اخبار دروغ و شایعات بی اساس در مدینه پخش می‌کنند دست از کار خود برندارند تو را بر ضد آنها می‌شورانیم و جز مدّت کوتاهی نمی‌توانند در کنار تو در این شهر بمانند.

«لا تصل علی احد منهم مات ابدا و لا تقم علی قبره»⁽⁴⁾بر مرده‌ی هیچ یک از منافقان نماز مگزار (و برای دعا و استغفار) برابرش نایست.

«ذرهم فی خوضهم یلعبون»⁽⁵⁾آنها را در گفتگوهای لجاجت آمیزشان به حال خود رها کن تا بازی کنند.

«لا تقم فیه»⁽⁶⁾در آن (مسجد ضرار) هرگز (برای نماز) نایست.

«لا تطع الکافرین و المنافقین و دَع اذاهم»⁽⁷⁾از کافران و منافقان اطاعت مکن و به آزارهای آنها اعتنا مکن.

48. مراحل بعثت

⁽¹⁾ بعثت، مراحلی دارد:

الف: گرفتن وحی. «یُلقی الیک الکتاب»

ب) برائت از کفّار. «فلا تکوننّ ظهیراً»

ج) صلابت در کار. «لا یصدنّک»

د) دعوت دیگران. «اُدع الی ربّک»

ه) اخلاص در عقیده و عمل. «لا تکوننّ من المشرکین»

49. نکاتی در باره آیه تطهیر

⁽²⁾ «اِنَّما یُریدُ اللّهُ لیُذهِبَ عنکْم الرِّجْسَ اَهلَ البَیتِ وَ یُطهِّرَکُمْ تَطهیراً»

سؤال: دلیل این انحصار چیست؟ و چرا این بخش از آیه درباره‌ی زنان پیامبر یا تمام خاندان آن حضرت نیست؟

پاسخ: 1. روایاتی از خود همسران پیامبر حتّی از عایشه و امّ سلمه نقل شده که آنان از رسول‌خداصلی الله علیه وآله پرسیدند: آیا ما هم جزء اهل بیت هستیم؟ پیامبر فرمود: خیر.

حضرت بود) و فرمود: این‌ها اهل بیت من هستند و اجازه‌ی ورود دیگران را نداد.

در کتاب احقاق الحق بیش از هفتاد حدیث از منابع معروف اهل سنّت درباره اختصاص آیه شریفه به پنج نفر ذکر شده و در کتاب شواهد التنزیل که از کتب معروف اهل سنّت است بیش از یکصد و سی روایت در همین زمینه آمده است.⁽¹⁾

به هر حال این آیه شامل زنان پیامبر نمی‌شود زیرا:

آنها گاهی مرتکب گناه می‌شدند. در سوره‌ی تحریم می‌خوانیم: پیامبر رازی را به بعضی از همسرانش فرمودند و او امانت داری نکرد و به دیگری گفت. قرآن این عمل را گناه نامیده، فرمود: «ان تتوبا اِلی اللّه فقد صغت قلوبکما»⁽²⁾

عایشه که همسر پیامبر بود، جنگ جمل را علیه حضرت علی‌علیه السلام به راه انداخت و سپس پشیمان شد، با آنکه در این جنگ عدّه بسیاری از مسلمانان کشته شدند؟

50. چند سؤال

پاسخ: شرط تطهیر آلودگی نیست، زیرا قرآن درباره‌ی حوریان بهشتی کلمه «مطهّرة» را به کار برده در حالی که هیچ گونه آلودگی ندارند. به عبارت دیگر «یطهّرکم» به معنای پاک نگه‌داشتن است نه پاک کردن از آلودگی قبلی.

پاسخ: الف: جمله‌ی «انّما یرید اللّه ...» به صورت جداگانه نازل شده ولی هنگام جمع آوری قرآن در این جا قرار گرفته است.

ب) به گفته‌ی تفسیر مجمع البیان، رسم فصیحان و شاعران و ادیبان عرب این بوده که در لابلای مطالب معمولی حرف جدید و مهمّی مطرح می‌کنند تا تأثیرش بیشتر باشد. چنانکه در میان اخبار صدا و سیما، اگر گوینده یک مرتبه بگوید: به خبری که هم اکنون به دستم رسید توجّه فرمایید، این گونه سخن گفتن یک شوک روانی و تبلیغاتی ایجاد می‌کند. نظیر این آیه را در آیه‌ی سوّم سوره‌ی مائده خواندیم که مطلب مربوط به ولایت و امامت و کمال دین و تمام نعمت و یأس کفّار و رضای الهی، در کنار احکام مربوط به گوشت خوک و خون، نازل شده و این گونه جا سازی‌ها رمز حفظ قرآن از دستبرد نااهلان است. درست همان گونه که گاهی زنان هنگام خروج از خانه زیور آلات خود را در لابلای پنبه‌های متّکا قرار می‌دهند. با این‌که طلا و پنبه رابطه‌ای ندارند ولی برای محفوظ ماندن از دستبرد نااهلان این کار انجام می‌گیرد.

ج) در میان سفارش هایی که به زنان پیامبر می‌کند، یک مرتبه می‌فرماید: خدا اراده‌ی مخصوص بر عصمت اهل بیت دارد، یعنی ای زنان پیامبر! شما در خانه‌ای هستید که معصومین‌علیهم السلام هستند و حتماً باید تقوا را بیشتر مراعات کنید.

د) در مورد اهل‌بیت ضمیر جمع مذکر به کار رفته که نشان غالب بودن مردان است، به خلاف جملات مربوط به زنان پیامبر که در آنها از ضمیر جمع مؤنث استفاده شده است. «بیوتکنّ، اقمن - عنکم، یطهّرکم»

گرچه این آیه خطاب به زنان پیامبر است ولی قطعاً مراد همه‌ی زنان مسلمان هستند که باید به این دستورات عمل کنند.

51. پاداش محبّت اهل بیت

⁽¹⁾ اگر در روایات، رهبر معصوم و ولایت او زیر بنا و پایه و اساس دین شناخته شده است، «بنی الاسلام علی خمس... الولایة»⁽²⁾و اگر حضرت علی‌علیه السلام تقسیم کننده مردم میان بهشت و دوزخ معرّفی شده است، «قسیم الجنّة و النار»⁽³⁾و اگر نماز بی ولایت پذیرفته نمی‌شود،⁽⁴⁾و اگر مودّت اهل بیت حسنه است،⁽⁵⁾و اگر زیارت و توسّل به آنان سفارش شده، همه به خاطر همان جوهر کیمیایی مودّت است.

زمخشری و فخررازی که از بزرگان اهل سنّت هستند، در تفاسیر خود آورده‌اند که رسول‌خداصلی الله علیه وآله فرمودند:

«مَن مات علی حبّ آل محمّد مات شهیداً» هر که با دوستی آل‌محمّد از دنیا برود، شهید است.

«مَن مات علی حبّ آل محمّد مات تائباً» هر که با دوستی آل محمّد از دنیا برود، توبه‌کننده است.

«مَن مات علی حبّ آل محمّد مات مستکمل الایمان» هر که با دوستی آل محمّد از دنیا برود، با ایمان کامل از دنیا رفته است.

«مَن مات علی حبّ آل محمّد مات علی السنة والجماعة» هر که با دوستی آل محمّد از دنیا برود، طبق سنّت و سیره پیامبر از دنیا رفته است.

حال این سؤال پیش می‌آید که آیا مودّت بدون اطاعت، می‌تواند هم وزنِ شهادت، مغفرت و ایمان کامل قرار گیرد؟

در همین تفاسیر ذیل این آیه حدیثی از رسول اکرم‌صلی الله علیه وآله آمده است که:

«ألا و مَن مات علی بغض آل محمّد جاء یوم القیامة مکتوب بین عینیه آیس من رحمة اللّه»، هرکه با کینه و بغض آل محمّد بمیرد، روز قیامت می‌آید در حالی که میان دو چشم او نوشته شده: او از رحمت خداوند مأیوس و محروم است.

«ألا و مَن مات علی بغض آل محمّد مات کافرا» هر که با بغض آل‌محمّد بمیرد، کافر مرده است.

«ألا و مَن مات علی بغض آل محمّد لم یشم رائحة الجنة» هر که با بغض آل‌محمّد بمیرد، بوی بهشت را استشمام نمی‌کند.

فخر رازی در تفسیر خود آورده است: همین که آیه مودّت نازل شد از پیامبر اکرم پرسیدند: قربی چه کسانی هستند که مودّت آنها بر ما واجب است؟

حضرت فرمودند: علیّ و فاطمه و فرزندانش، سپس اضافه می‌کند که حضرت فرمودند: «فاطمة بضعة منّی یؤذینی ما یؤذیها» فاطمه پاره تن من است هرکس او را اذیّت کند مرا اذیّت کرده و کیفر کسانی که رسول خدا را اذیّت کنند، در قرآن چنین آمده است. «انّ الّذین یؤذون اللّه و رسوله لعنهم اللّه فی الدنیا و الاخرة و اعدّ لهم عذاباً مهیناً»⁽¹⁾

در حدیث می‌خوانیم که امام حسن‌علیه السلام در ذیل جمله‌ی «و مَن یقترف حسنة نزد له فیها حسناً» فرمود: «اقتراف الحسنة مودّتنا اهل البیت»⁽²⁾کسب نیکی، مودّت ما اهل بیت است.

52. فضایل امیرمؤمنان و اهل‌بیت‌علیهم السلام

⁽³⁾

، مثل مقدار آبی است که بر بال یک مگس باشد نسبت به دریا.⁽¹⁾

امام جوادعلیه السلام، در لحظه‌ی شهادت پدرش از مدینه به طوس رفت.

امام کاظم‌علیه السلام، از زندان بغداد بیرون آمد و در مدینه حاضر شد.

امام سجادعلیه السلام، در زمان اسارت، به کربلا رفت و بدن پدرش امام حسین‌علیه السلام، را دفن نمود.

امام حسین‌علیه السلام، قبل از شهادت، قبضه‌ی خاکی از کربلا برداشت و در مدینه به ام‌السّلمه داد.⁽³⁾بنابراین طیّ‌الارض و حرکت برق‌آسا برای امامان سابقه دارد.

53. کوثر نبوّت

⁽⁴⁾ از میان یکصد و چهارده سوره قرآن، چهار سوره با کلمه «اِنّا» آغاز شده است: سوره‌های فتح، نوح، قدر و کوثر.

«اِنّا فَتَحنا لک فتحاً مبیناً» ما برای تو پیروزی آشکار قرار دادیم.

«اِنّا ارسلنا نوحاً» ما نوح را به سوی مردم فرستادیم.

«اِنّا انزلناه فی لیلة القدر» ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم.

«اِنّا اعطیناک الکوثر» ما به تو کوثر عطا کردیم.

در آغاز یکی از این چهار سوره، از حضرت نوح که اولین پیامبر اولوا العزم است و بعد از حضرت آدم، پدر دوم انسان محسوب می‌شود، سخن به میان آمده است. در آغاز سه سوره دیگر، به نعمت‌های ویژه‌ای همچون نزول قرآن، پیروزی آشکار و عطای کوثر، اشاره شده است. شاید میان این چهار موضوع ارتباطی باشد که یکی رسالت اولین پیامبر اولوا العزم،

دیگری نزول آخرین کتاب آسمانی، سوّمی پیروزی مکتب اسلام و چهارمی تداوم خط رسالت و ابتر نماندن آن را بیان می‌کند.

کلمه «کوثر» از «کثرت» گرفته شده و به معنای خیر کثیر و فراوان است. و روشن است که این معنا می‌تواند مصادیق متعدّدی همچون وحی، نبوّت، قرآن، مقام شفاعت، علم کثیر و اخلاق نیکو داشته باشد، ولی آیه آخر سوره، می‌تواند شاهدی بر این باشد که مراد از کوثر، نسل مبارک پیامبر اکرم است. زیرا دشمنِ کینه‌توز با جسارت به پیامبر، او را ابتر می‌نامید و خداوند در دفاع از پیامبرش فرمود: «انّ شانئک هو الابتر» دشمن تو، خود ابتر است. بنابراین اگر مراد از کوثر، نسل نباشد، برای ارتباط آیه اول و سوم سوره، توجیه و معنایی دل‌پسند نخواهیم داشت.

کلمه «ابتر» در اصل به حیوان دم بریده و در اصطلاح به کسانی گفته می‌شود که نسلی از آنان به یادگار باقی نمانده باشد. از آنجا که فرزندان پسر پیامبر در کودکی از دنیا رفتند، دشمنان می‌گفتند: او دیگر عقبه و نسلی ندارد و ابتر است. زیرا در فرهنگ جاهلیّت دختر لایق آن نبود که نام پدر را زنده نگاه دارد. بنابراین جمله «انّ شانئک هو الابتر» دلیل آن است که مراد از کوثر، نسل کثیر پیامبر است که بدون شک از طریق حضرت زهراعلیها السلام می‌باشد.

این نسل پر برکت از طریق حضرت خدیجه نصیب پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله شد. آری خدیجه مال کثیر داد و کوثر گرفت. ما نیز تا از کثیر نگذریم به کوثر نمی‌رسیم.

فخررازی در تفسیر کبیر می‌گوید: چه نسلی با برکت‌تر از نسل فاطمه که مثل باقر و صادق و رضا از آن برخاسته است و با آنکه تعداد بسیاری از آنان را در طول تاریخ، به خصوص در زمان حکومت بنی‌امیّه و بنی‌عبّاس شهید کردند، امّا باز هم امروز فرزندان او در اکثر کشورهای اسلامی گسترده‌اند.

در زمانی که خبر تولّد دختر سبب اندوه پدر می‌شد، به گونه ای که صورتش از غصه سیاه گشته و به فکر فرو می‌رفت که از میان مردم فرار کند یا دخترش را زنده به گور کند:

«یتواری من القوم ام یدُسّه فی التّراب»⁽¹⁾در این زمان قرآن به دختر لقب کوثر می‌دهد تا فرهنگ جاهلی را به فرهنگ الهی و انسانی تبدیل کند.

بر اساس روایات، نام یکی از نهرها و حوض‌های بهشتی، کوثر است و مؤمنان از آن سیراب می‌شوند. چنانکه در روایت متواتر ثقلین نیز پیامبر فرمود: «انّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض» کتاب و عترت از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا آنکه در قیامت، در کنار حوض به من ملحق شوند.

کوثر الهی، به جنسیّت بستگی ندارد؛ فاطمه، دختر بود امّا کوثر شد. به تعداد کثیر بستگی ندارد؛ فاطمه، یک نفر بود امّا کوثر شد. آری خداوند می‌تواند کم را کوثر و زیاد را محو کند.

خداوند از اولیای خود دفاع می‌کند. به کسی که پیامبر را بی‌عَقَبه می‌شمرد، پاسخ قولی و عملی می‌دهد. وجود فاطمه پاسخ عملی و جمله «هو الابتر» پاسخ قولی است. خداوند نه تنها از اولیای خود، بلکه از همه مؤمنان دفاع می‌کند: «انّ اللّه یدافع عن الّذین آمنوا»⁽²⁾

هدیه کننده خداوند، هدیه گیرنده پیامبر و هدیه شده فاطمه است. لذا عبارت «اِنّا اعطیناک الکوثر» به کار رفته که بیانگر عظمت خداوند و بزرگی هدیه اوست.

هر چه ضربه به دین و مقدّسات دینی شدیدتر باشد، دفاع هم باید قوی‌تر باشد. به پیامبر اسلام جسارت‌های زیادی کردند و او را ساحر، کاهن، شاعر و مجنون خواندند که همه آنها به نحوی در قرآن جبران شده است.

به پیامبر گفتند: «انّک لمجنون»⁽³⁾تو جنّ زده‌ای، ولی خداوند فرمود: «ما انتَ بنعمة ربّک بمجنون»⁽⁴⁾به لطف الهی تو مجنون نیستی.

به آن حضرت گفتند: «لَستَ مُرسلاً»⁽⁵⁾تو فرستاده خدا نیستی، خداوند فرمود: «انّک لمن المرسلین»⁽⁶⁾قطعاً تو از پیامبرانی.

به حضرت نسبت شاعری و خیالبافی دادند: «لشاعر مجنون»⁽⁷⁾خداوند فرمود: «و ما

علّمناه الشعر و ما ینبغی له»⁽¹⁾ما به او شعر نیاموختیم و برای او سزاوار نیست.

گفتند: این چه پیامبری است که غذا می‌خورد و در بازار راه می‌رود: «و قالوا ما لهذا الرسول یاکل الطعام و یمشی فی الاسواق»⁽²⁾خداوند فرمود: پیامبران پیش از تو نیز غذا می‌خوردند و در بازارها راه می‌رفتند: «و ما ارسلنا قبلک من المرسلین الاّ انّهم لیاکلون الطعام و یمشون فی الاسواق»⁽³⁾

به آن حضرت ابتر گفتند، خداوند فرمود: «انّ شانئک هو الابتر».

آری، پاسخ کسی که به اشرف مخلوقات ابتر بگوید، آن است که خداوند به او کوثری عطا کند که چشم همه خیره و عقل همه مبهوت شود.

خداوند مصداقی برای کوثر در آیه نیاورد تا همچنان مبهم بماند تا شاید اشاره به این باشد که عمق برکت کوثر عطا شده حتّی برای خود پیامبر اکرم در هاله‌ای از ابهام است.

در این سوره دو خبر غیبی نهفته است: یکی عطا شدن کوثر به پیامبر، آن هم در مکّه‌ای که حضرت دست خالی بود و فرزند پسر نداشت، دیگر ابتر ماندن دشمن که دارای فرزندان و ثروت‌های بسیار بود.

تاریخ و آمار بهترین شاهد بر کوثر بودن این عطیّه الهی است. هیچ نسلی از هیچ قومی در جهان، به اندازه نسل حضرت فاطمه‌علیها السلام رشد و شکوفایی نداشته است. خصوصاً اگر کسانی را که مادرشان سیّد است، از سادات به حساب آوریم، آمار سادات در جهان نشانه معجزه این خبر غیبی است.

عطا کردن کوثر به شخصی مثل پیامبر، زمانی معنا دارد که عطا کننده سرچشمه علم و حکمت و قدرت و رحمت باشد. بنابراین عطای کوثر نشانه صفات وکمالات الهی است.

در این سوره که سه جمله بیشتر ندارد، پنج بار شخص پیامبر مورد خطاب قرار گرفته است.

زیرا علاوه بر ضمیر کاف «ک» «اعطیناک»، در خطاب «صلّ» و «لربک» دو بار و در عبارت «انحر» و «شانئک» نیز دو بار، پیامبر مخاطب است. «اعطیناک، فصلّ، لربّک، انحر، شانئک»

در سراسر قرآن نیز، بیش از دویست و چهل بار خداوند به پیامبرش می‌فرماید: «ربّک»

با آن که او پروردگار تمام هستی: «ربّ کلّ شی‌ء»⁽¹⁾و پروردگار همه‌ی مردم است: «ربّ النّاس»⁽²⁾، ولی از میان واژه‌های «ربّ» کلمه «ربّک» بیش از همه به کار رفته و این نشانه آن است که خداوند بر پیامبرش عنایت خاصّی دارد.

چنانکه نمونه این عنایت ویژه را در آیات دیگر نیز مشاهده می‌کنیم، مثلاً خداوند نام اعضا و جوارح پیامبر را در قرآن مطرح کرده است: چهره‌ات: «وجهک»⁽³⁾، زبانت: «لسانک»⁽⁴⁾چشمانت: «عینیک»⁽⁵⁾گردنت: «عنقک»⁽⁶⁾دستانت: «یدک»⁽⁷⁾سینه‌ات: «صدرک»⁽⁸⁾کمرت: «ظهرک»⁽⁹⁾

الطاف خداوند به پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله، گاهی با درخواست آن حضرت صورت گرفته است، نظیر «قل ربّ زدنی علماً»⁽¹⁰⁾پروردگارا! مرا از نظر علمی توسعه بده. امّا کوثر هدیه‌ای الهی بود که بدون درخواست، به پیامبر عزیز داده شد.

54. مراد از کوثر چیست؟

از آیه آخر سوره که می‌فرماید: «انّ شانئک هو الابتر» استفاده می‌شود که مراد از کوثر چیزی ضد ابتر است و از آنجا که عرب به افراد بی‌عقبه و بی‌نسل که فرزند پسر ندارند و با مردن، آثارشان محو می‌شود، ابتر می‌گوید، بهترین مصداق برای کوثر، ذریّه پیامبر است که امامان معصوم از نسل فاطمه می‌باشند. البتّه کوثر، معنایی عام دارد و شامل هر خیر کثیر می‌شود.

اگر مراد از کوثر، علم باشد، همان چیزی است که پیامبر مأمور به خواستنش بود. «قل ربّ زدنی علماً»

اگر مراد از کوثر اخلاق نیک باشد، پیامبر دارای خلق عظیم بود. «انّک لعلی خلق عظیم»⁽¹¹⁾

اگر مراد از کوثر عبادت باشد، حضرتش به قدری عبادت می‌کرد که آیه نازل شد: ما قرآن را نفرستادیم تا این گونه خود را به مشقّت اندازی. «ما انزلنا علیک القرآن لتشقی»⁽¹⁾

اگر مراد از کوثر نسل کثیر باشد که امروزه بیشترین نسل از اوست.

اگر مراد از کوثر امّت کثیر باشد، طبق وعده الهی اسلام بر تمام جهان غالب خواهد شد. «لیظهره علی الدین کلّه»⁽²⁾

اگر مراد از کوثر شفاعت باشد، خداوند تا جایی که پیامبر راضی شود از امّت او می‌بخشد. «و لسوف یعطیک ربّک فترضی»⁽³⁾

کوثر، امری دنیایی نیست و چیزی فراتر از نان، نام، مقام و جلوه‌های دنیوی است. زیرا قرآن دنیا را قلیل⁽⁴⁾و ناپایدار⁽⁵⁾نامیده است.

هر کثیری کوثر نیست. قرآن می‌فرماید: اموال و اولاد مخالفان، شما را به تعجب واندارد، زیرا که خداوند اراده کرده آنان را در دنیا از طریق همان اموال و اولاد عذاب کند. «فلا تعجبک اموالهم و لا اولادهم انما یرید اللّه لیعذّبهم بها فی الحیاة الدنیا»⁽⁶⁾

در قرآن سوره‌ای به نام کوثر داریم و سوره‌ای به نام تکاثر. امّا کوثر ارزش است و تکاثر ضدّ ارزش، زیرا اولی عطیّه الهی است که دنباله‌اش ذکر خداست: «اعطیناک الکوثر فصلّ» و دوّمی یک رقابت منفی که دنباله‌اش غفلت از خداست. «الهاکم التکاثر»

کوثر ما را به مسجد می‌برد برای نماز: «فصلّ لربّک» و تکاثر ما را به گورستان می‌برد برای سرشماری مردگان. «حتی زُرتم المقابر»

در عطای کوثر بشارت است: «انّا اعطیناک الکوثر» و در تکاثر تهدیدهای پی در پی. «کلاّ سوف تعلمون ثمّ کلاّ سوف تعلمون»

کوثر، عامل رابطه با خالق است: «اعطیناک الکوثر فصل» و تکاثر، وسیله‌ای برای سرگرمی با مخلوق. «الهاکم التّکاثر»

کوثر که بزرگ‌ترین هدیه الهی است در کوچک ترین سوره قرآن مطرح شده است.

هدیه اشرف معبود به اشرف مخلوق چیزی جز کوثر نمی‌تواند باشد. «انّا اعطیناک الکوثر»

در ماجرای فتح مکّه که مشرکان دسته دسته و فوج فوج به اسلام وارد می‌شدند، خداوند تنها دستور تسبیح می‌دهد: «رَأیتَ النَّاس یَدخلون فی دینِ اللَّه أفواجا فَسَبّح» ولی برای عطا کردن کوثر می‌فرماید: «فصلِ‌ّ لربّک» نماز بگزار. گویا اهمیّت کوثر از اسلام آوردن مشرکان بیش‌تر است.

عطای استثنایی در سوره استثنایی با الفاظ استثنایی:

عطا بی‌نظیر است، چون کوثر است؛ سوره بی‌نظیر است، چون کوچک‌ترین سوره قرآن است و الفاظ بی‌نظیرند، چون کلمات «اعطینا»، «الکوثر»، «صلِ‌ّ»، «انحر»، «شانئک» و «ابتر» تنها در این سوره به کار رفته و در هیچ کجای قرآن شبیه ندارد.

هر زخم زبان و کلامی وزنی دارد. به شخص پیامبر اکرم توهین‌ها شد، کلماتی از قبیل مجنون، شاعر، کاهن و ساحر به او گفتند و به یاران او نیز توهین‌ها شد تا آنجا که گفتند: این بیچارگان را از خود دور کن تا ما دور تو جمع شویم. برای هیچ کدام سوره ای مستقل نازل نشد، امّا در نسبت ابتر دادن یک سوره نازل شد که خیر کثیر به تو عطا کردیم و دشمن تو ابتر است و این به خاطر آن است که جسارت به شخص و یاران قابل تحمّل است، امّا جسارت به راه و مکتب که او ابتر و راه او گذرا و بی‌آینده است، قابل تحمّل نیست.

55. دلائل مؤمن بودن حضرت ابوطالب

⁽¹⁾ در جلد پنجم تفسیر درّالمنثور (از تفاسیر اهل سنّت) روایاتی به این مضمون نقل شده است که در آستانه‌ی فوت ابوطالب، پدر حضرت علی‌علیهما السلام، پیامبراکرم‌صلی الله علیه وآله به نزد او حاضر شد و اسلام را بر او عرضه فرمود، امّا او نپذیرفت و این آیه نازل شد!!

ما با قطع نظر از اینکه شأن نزول آیه چیست و آیا اصلاً ارتباطی با پدر بزرگوار امیرالمؤمنین علی‌علیه السلام دارد یا خیر، (که با اندک تأمّلی، عدم این ارتباط ثابت می‌شود، زیرا آیه در ادامه‌ی بحث پیرامون گروهی از مؤمنان اهل کتاب در مقابل مشرکان مکّه است) کمی به بحث

پیرامون این روایات و ایمان حضرت ابوطالب می‌پردازیم.

علاّمه امینی، صاحب کتاب گرانقدر «الغدیر» در جلد هشتم این کتاب از صفحه‌ی 19 به بعد با نقد و ردّ تمامی این روایات مجعول و با استناد به منابع تاریخی، معتقد است که راویان این‌گونه روایات، در زمان فوت حضرت ابوطالب یا اطفالی شیرخوار بودند و یا همچون ابوهریره، هنوز اسلام نیاورده بودند.

همچنین ایشان از صفحه 330 تا 410 همان جلد، به دلایل مؤمن بودن حضرت ابوطالب می‌پردازد و صدها شعر از خود آن حضرت، ده‌ها خاطره و چهل حدیث از اهل‌بیت پیامبر ذکر می‌کند که حاکی از ایمان او به خداوند و رسول اللّه‌صلی الله علیه وآله است. بعضی از این دلائل عبارتند از:

56. سیمای نوح در قرآن

⁽¹⁾ با اینکه نام حضرت نوح‌علیه السلام 40 مرتبه در قرآن آمده، امّا از محلّ تولّد، مسکن، شغل، وفات و محل دفن او چیزی نیامده است. زیرا آنچه برای ما درس و بهره است، همان رفتار و

برخوردهای اوست.

داستان حضرت نوح‌علیه السلام در 6 سوره از قرآن کریم آمده است، اعراف، هود، مؤمنون، شعرا، قمر، نوح که مفصّل‌ترین آنها در همین سوره (هود) است.

او اوّلین پیامبر اولوالعزم است که رسالت جهانی و کتاب و شریعت داشت.

بعثت این پیامبر اولوالعزم، بعد از حضرت آدم و به هنگام شیوع شرک و بت‌پرستی و ظلم بوده و برنامه‌ی او را توحید، نماز، امر به معروف و نهی از منکر، عدالت و صدق و وفا تشکیل می‌داده است.

مدّت رسالت آن حضرت، 950 سال بوده است، وقتی در پایان، خداوند به او فرمود: کسی به رسالت تو ایمان نخواهد آورد، مأیوس شد و نفرین کرد و در نتیجه، حتّی زن و فرزندش که در راه او نبودند، به همراه کفّار غرق شدند.

حضرت نوح‌علیه السلام، پدر دوّم بشر، یعنی پدر همه‌ی انبیا، جز آدم و ادریس‌علیهما السلام است، خداوند او را برگزید، «انّ اللّه اصطفی آدم و نوحاً... علی العالمین»⁽¹⁾و بر او سلام فرستاد. «سلام علی نوح فی العالمین»⁽²⁾

داستان حضرت نوح‌علیه السلام با تفاوت‌هایی در تورات نیز آمده است. کتبِ کلدانیان، هندیان، چینی‌ها، یونانیان و پارسیان، طوفان نوح را قهر خداوند به سبب ظلم و فساد مردم دانسته‌اند. در اوستا، کتاب مقدّس زردشتیان نیز خطر طوفانی عالمگیر که به واسطه آن همه‌ی مردم غرق می‌شوند مطرح است، بدین صورت که به جمشید وحی می‌شود که حائطی عظیم بساز و همه‌ی مردان و زنان صالح و از هر حیوان یک جفت را در آن قرار بده.

رسالت حضرت نوح‌علیه السلام جهانی بوده است، چون زمین بدون حجّت نمی‌شود و غرق شدن همه‌ی کفّار با نفرین حضرت نوح‌علیه السلام که فرمود: «ربّ لاتذر علی الارض من الکافرین دیّارا»⁽³⁾شاهد بر آن است و از طرفی اگر رسالت آن حضرت منطقه‌ای و سیل هم در همان محدوده بوده، دیگر به سوار کردن یک جفت از هر حیوانی نیازی نبوده است، در

حالی که این کار برای حفظ نسل حیوانات در کره‌ی زمین انجام گردیده است.⁽¹⁾

سرگذشت حضرت نوح‌علیه السلام؛ تاریخی هزار ساله‌است، که داستان یک سیل عالمگیر، ماجرای انقراض یک نسل و آغاز جامعه‌ای نوین، تابلویی از پیروزی حقّ بر باطل، جلوه‌ای از مستجاب شدن نفرین پیامبر، نمونه‌ای از قطع رابطه‌ی پدر و پسر به خاطر مکتب، آیتی از تسلیم هستی در برابر فرمان خداوند، حفظ نسل حیوانات و کشتی سازی دور از دریا را در خود جای داده است.

57. ویژگی‌های نوح در قرآن

⁽²⁾ برای حضرت نوح‌علیه السلام در قرآن ویژگی‌های بسیاری بیان شده است از جمله:

58. مقایسه کفّار زمان حضرت نوح و پیامبر اسلام

⁽¹⁾ میان کفّار زمان حضرت نوح و کفّار زمان پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله: شباهت هایی است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

فرار قوم نوح: «فلم یزدهم دعایی الاّ فرارا»⁽²⁾

فرار قوم پیامبر: «ان یریدون الاّ فرارا»⁽³⁾

حضرت نوح:«دعوتهم لتغفرلهم»⁽⁴⁾

پیامبر اسلام: «تعالوا یستغفر لکم رسول اللّه لوّوا رؤسهم»⁽⁵⁾

کفّار زمان نوح: «واستکبروا استکبارا»⁽⁶⁾

کفّار زمان پیامبر: «ثمّ ادبر و استکبر»⁽⁷⁾

کفّار زمان نوح انگشت در گوش می‌نهادند تا نشنوند. «جعلوا اصابعهم فی آذانهم»⁽⁸⁾

کفّار زمان پیامبر نیز می‌گفتند به قرآن گوش ندهید و هنگام تلاوت پیامبر جنجال کنید تا شاید پیروز شوید. «لا تسمعوا لهذا القرآن والغوا فیه لعلکم تغلبون»⁽⁹⁾

برخورد قوم نوح با آن حضرت به گونه‌ای بود که گاه دست فرزندان خود را می‌گرفتند و نزد حضرت نوح می‌آوردند و می‌گفتند: همان گونه که پدران ما به ما سفارش کردند ما نیز به شما می‌گوییم که حرف این مرد را گوش ندهید.

59. سیمای ابراهیم در قرآن

⁽¹⁾ کلمه‌ی «أجر»، در مورد پاداش‌های دنیوی و اخروی، هر دو به کار می‌رود، ولی کلمه‌ی «اُجرت»، تنها در مورد پاداش‌های دنیوی است.⁽²⁾

پاداش آن همه خلوص و تلاش و هجرت حضرت ابراهیم‌علیه السلام، موهبت‌های چهارگانه‌ای است که این آیه بیان می‌کند:

اوّل: فرزندان پاک.

دوّم: مقام نبوت در نسل و دودمان.

سوّم: نام نیکو در دنیا.

چهارم: عزّت در آخرت.

توضیح: یعقوب، یوسف، هارون، موسی، سلیمان، زکریّا، یحیی و عیسی‌علیهم السلام، همه از نسل حضرت اسحاق بودند و پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله از ذرّیه‌ی اسماعیل است؛ بنابراین، پیامبران اولواالعزم بعد از حضرت ابراهیم، همه از نسل او بودند.

نجات از آتش نمرودیان، جذب دلها به سوی مکّه و تجدید خاطرات ابراهیم در مراسم حج، از گمنامی⁽³⁾به شیخ الانبیا رسیدن و داشتن ذّریه‌ی طیّبه، همه از مصادیق الطاف الهی در دنیاست که به ابراهیم‌علیه السلام عطا شده است. «و آتیناه اجره فی الدنیا»

صالح بودن و در زمره‌ی صالحان قرار گرفتن، مقامی است که انبیا آرزوی آن را داشته‌اند:

یوسف‌علیه السلام از خدا می‌خواهد: «و ألحقنی بالصالحین»⁽⁴⁾

سلیمان‌علیه السلام دعا می‌کند: «و أدخلنی برحمتک فی عبادک الصالحین»⁽⁵⁾

شعیب‌علیه السلام به موسی‌علیه السلام می‌گوید: «ستجدنی ان شاءاللَّه من الصالحین»⁽⁶⁾

ابراهیم‌علیه السلام به خداوند عرض کرد: «و ألحقنی بالصّالحین»⁽⁷⁾

و در اینجا خداوند درباره‌ی حضرت ابراهیم می‌فرماید: «و اِنّه فی الآخرة لَمِن الصالحین»

60. ویژگی‌های حضرت ابراهیم

⁽¹⁾ حضرت ابراهیم‌علیه السلام در میان انبیا ویژگی‌هایی منحصر به فرد داشت، از جمله:

الف) با این‌که یک نفر بود امّا قرآن او را یک امّت می‌داند. «انّ ابراهیم کان امّة واحدة»⁽²⁾

ب) علاوه بر نبوّت، امام مردم شد. «انّی جاعلک للناس اماما»⁽³⁾

ج) انبیایی مثل حضرت موسی و عیسی و محمّد علیهم السلام از نسل او هستند.

د) مراسم حج از یادگارهای اوست.

ه) بر ملکوت و باطن آسمان‌ها دست یافت. «نری ابراهیم ملکوت السموات والارض»⁽⁴⁾

و) در قرآن القاب ویژه‌ای برای او ذکر شده است، مانند: صدّیق، اَوّاه، حلیم، خلیل، حنیف، قانت و دارای قلب سلیم.

61. ابراهیم یک امّت بود

⁽⁵⁾ در آیه «اِنَّ ابراهیمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً لِّلَّه»، خداوند ابراهیم را به تنهایی یک اُمّت دانسته است و هر یک از مفسران برای تحلیل و تفسیر این جمله سخنی گفته‌اند، از جمله:

آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری.⁽⁷⁾

62. سؤالاتی در باره ابراهیم

⁽²⁾ ابراهیم‌علیه السلام در دو زمان برای مکه دعا کرد: بار اوّل زمانی بود که اسماعیل و هاجر را در آن جا اسکان داد و گفت: «ربّ اجعل هذا بلداً آمناً»⁽³⁾پروردگارا! این مکان را شهر امن قرار ده. بار دوم زمانی بود که جمعیّتی به مکه آمد و در این شهر مقیم شد، در این جا هم ابراهیم دعا کرد و گفت: «ربّ اجعل هذا البلد آمنا»

سؤال: آیا تمام افراد نسل ابراهیم به خاطر این دعا موحّد شدند؟

پاسخ: دعا یک عامل است و اراده‌ی فرزندان عامل دیگر می‌باشد. قصّه‌ی پسر نوح را فراموش نکنیم.

سؤال: چگونه ابراهیم‌علیه السلام از «مکه» به عنوان شهر یاد کرد با این‌که در آیات بعد می‌گوید: «این جا سرزمینی غیر قابل کشت است»؟

پاسخ: شهر بودن مکه یا بعد از ورود قبایل به این منطقه بوده که این دعا هم مربوط به آن وقت است و یا اینکه بگوییم: میان شهر بودنِ یک منطقه و غیرقابل کشت بودن آن منافاتی وجود ندارد. الآن هم مکه شهری غیر قابل کشت است.

سؤال: با این‌که حضرت ابراهیم‌علیه السلام قهرمان توحید بود، پس چرا دعا کرد که خدایا! مرا از شرک دور کن؟

پاسخ: پیامبر اسلام نیز همواره در صراط مستقیم گام برمی‌داشت، با این حال در هر نماز می‌گفت: «اهدنا الصراط المستقیم» یعنی اگر کسی یقین هم دارد در راه راست قدم برمی‌دارد، باز باید از خطر انحراف بترسد و از خداوند استمداد کند.

مراد از «جعل امنیّت»، قانونی است که امنیّت مکه را تضمین کند، نه آنکه مکه در طول تاریخ امن بوده است، زیرا کعبه بارها مورد هجوم دشمنان قرار گرفت و در مکه خون‌ها ریخته شد و خود پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله و یارانش شکنجه شدند و امام حسین‌علیه السلام به دلیل

ناامنی مکه، حج را رها کرد، ولی قانون الهی آن جا را منطقه‌ی امن قرار داده است.

63. مهاجران حبشه و معرفی مسیح در قرآن

⁽¹⁾ پس از فشارهای شدید کفّار مکّه بر پیروان پیامبرصلی الله علیه وآله، جمعی از مسلمانان همراه جعفربن‌ابیطالب‌علیهما السلام، به حبشه هجرت کردند. کفّار قریش گفتند: اگر مسلمانان در آنجا قدرتی پیدا کنند و حکومتی تشکیل دهند، بت‌پرستی ما را ریشه کن خواهند کرد. آنان عمر و عاص و جمعی را همراه با هدایایی برای وزیران نجاشی به حبشه فرستادند. آنان هدایا را گرفتند تا نجاشی را علیه مسلمانان مهاجر تحریک نمایند؛ امّا نجاشی تصمیم گرفت شخصاً مسلمانان را احضار کند و سخن آنان را بشنود.

جعفر که سخنگوی مسلمانان بود، در حضور پادشاه حبشه سخنان خود را آغاز کرد. او از ظلمت‌های بت‌پرستی و خرافات و تجاوزهای دوران جاهلیّت و از طلوع اسلام و نورانیّت دین محمّدصلی الله علیه وآله چنان سخن گفت، که نجاشی گریست و هدایای کفّار را برگرداند و گفت: خداوند که به من قدرت داد، از من رشوه نگرفت، چرا من از شما رشوه بگیرم؟!

این جلسه، به نفع مسلمانان و زیان کفّار پایان یافت. عمرو عاص پس از این شکست به فکر فرو رفت و از فردای آن روز پیشنهاد تازه‌ای مطرح کرد. او برای آنکه غیرت دینی نجاشی را تحریک کند، گفت: مسلمانان، عقایدی دارند که ضد عقیده شماست.

نجاشی بار دیگر مسلمانان را احضار کرد و عقیده آنها را درباره‌ی حضرت مسیح‌علیه السلام جویا شد. جعفر طیّار در پاسخ، آیاتی از سوره‌ی مریم را تا آیه‌ی «ذلک عیسی‌بن مریم قول الحقّ الّذی فیه یمترون» تلاوت کرد. نجاشی با شنیدن آیات نورانی قرآن، اشک ریخت و گفت: حقیقت همین است.

عمروعاص پس از شکست و رسوایی مجدّد، همین‌که خواست حرکت تازه‌ای انجام دهد، نجاشی دست خود را بلند کرد و سیلی محکمی بر او نواخت.⁽²⁾

64. صفات برجسته عیسی

در آیات 30 تا 35 سوره مریم، عیسی‌علیه السلام با هفت صفت برجسته و دو برنامه معرّفی شده است؛ امّا صفات برجسته‌ی او:

الف) بنده‌ی خدا بودن. «اِنّی عبداللّه»

ب) آوردن کتاب آسمانی. «آتانی الکتاب»

ج) پیامبری. «وجعلنی نبیّا»

د) مبارک بودن. «وجعلنی مبارکا»

ه) نیکی به مادر. «و بِرّاً بوالدتی»

و) جبّار و شقی نبودن. «لم یجعلنی جبّاراً شقیّاً»

ز) متواضع، حقّ شناس و سعادتمند بودن. «والسّلام علیّ...»

و امّا دو برنامه‌ی عیسی، یکی نماز و دیگری زکات است. این آیه می‌فرماید: سخن درست درباره عیسی همان است که گفتیم. «ذلک عیسی‌بن مریم»

خداوند در قرآن، بارها مسیحیان را منحرف و عقاید آنان را درباره حضرت عیسی باطل دانسته است، چنانکه در آیه 73 سوره مائده: «لقد کفر الّذین قالوا اِنّ اللّه ثالث ثلاثة» و آیه 30 سوره توبه: «وقالت النّصاری المسیح ابن اللّه» از آنان انتقاد کرده‌است، امّا در اینجا با بیان سیمای واقعی حضرت عیسی‌علیه السلام، راه صحیح را در مقابل راه باطل نشان می‌دهد.

برای تحقّق اراده‌ی خداوند، هیچ‌گونه لفظی، حتّی به لفظ «کُن» نیازی نیست، ولی خداوند برای فهم ما اراده‌ی خود را در این قالب بیان کرده است.

خداوند قادر مطلق است و در آفریدن نیازی به اسباب ندارد و قدرت بی‌نهایت او، دلیل منزّه بودن او از عجز و ناتوانی، و اختیار کردن فرزند است.

65. معجزات حضرت موسی

⁽¹⁾ معجزات نه‌گانه‌ی حضرت موسی‌علیه السلام عبارت بود از:

البتّه می‌توان گفت: معجزات آن حضرت هیجده تا بوده است، چون بازگشت هر یک از آنها به حالت اوّل نیز معجزه‌ای دیگر است.

سؤال: قرآن غیر از این نه معجزه، معجزات دیگری هم برای حضرت موسی بیان کرده است، مانند کنده شدن کوه و بالای سر یهود قرار گرفتن آن، نزول طعامِ مَنّ و سَلوی، گاو ذبح شده‌ای که مرده را زنده کرد، پس چرا نه معجزه ذکر شده است؟

پاسخ: تعداد 9 معجزه درباره‌ی فرعون بود که با دیدن آنها باز هم ایمان نیاورد. معجزات دیگر به فرعون ارتباط نداشت.⁽²⁾

66. دعا و خواسته‌های موسی

⁽³⁾ همین که حضرت موسی‌علیه السلام به رسالت الهی مأمور گردید، چهار خواسته را از خداوند طلب نمود:

چون حضرت موسی‌علیه السلام به مسائل متعدّد عبادی، سیاسی، انقلابی، اجتماعی، اخلاقی، فردی و جمعی مأمور شده بود و طبعاً پرداختن و توجّه لازم به هر کدام، انسان را از سایر امور غافل می‌سازد، لذا سعه‌صدر در رسیدن به همه‌ی این موارد کاملاً ضرورت دارد.⁽⁴⁾

سعه‌ی صدر، هم برای خود انسان لازم است، هم برای انجام مسئولیّت وکلمه «لی» رمز

آن است که دریافت وحی، نیاز به ظرفیت بزرگ دارد. چنانکه در سوره انشراح در مورد پیامبرصلی الله علیه وآله آمده است: «ألم نَشرَح لک صدرک... اِنّ مع العُسر یُسرا»

67. حکمت و فلسفه اعمال حضرت خضر

⁽¹⁾ پیامبراکرم‌صلی الله علیه وآله در روایتی فرمودند: آن گنج، کلماتی حکیمانه بود که بر صحیفه‌ای از طلا نوشته شده بود. مضمون آن حکمت‌ها این بود: تعجّب از کسی که ایمان به تقدیر الهی دارد، چرا محزون می‌شود!؟ شگفت از کسی که یقین به مرگ دارد، چرا شاد است، یقین به حساب دارد، چرا غافل است، یقین به رزق دارد، چرا خود را به زحمت بیش از اندازه می‌اندازد و یقین به دگرگونی دنیا دارد، چرا به آن اطمینان می‌کند!؟⁽²⁾

طبق احادیث، لطف و رحمت خدا مخصوص فرزندان بی‌واسطه نیست، بلکه در نسل‌های بعدی هم تأثیر دارد و نیکوکاری اجداد، موجب عنایت خدا به ذریّه‌ی آنان می‌شود.⁽³⁾

امام صادق‌علیه السلام فرمود: خداوند به موسی وحی کرد: من فرزندان را به خاطر خوبیِ پدران پاداش می‌دهم. سپس فرمود: اگر به ناموس مردم خیانت کنید، به ناموس شما خیانت می‌شود. «کما تَدین تدان».⁽⁴⁾

یک جا فرزند به خاطر حفظ ایمان والدین کشته می‌شود، و در جای دیگر به خاطر صالح بودن پدر، پیامبری کارگری می‌کند تا سرمایه به دست فرزند برسد.

وقتی بعضی به امام مجتبی‌علیه السلام به خاطر صلح با معاویه اعتراض کردند، فرمود: مگر نمی‌دانید خضر برای مصلحت، کشتی را سوراخ کرد و نوجوانی را کشت و کارهای او مورد غضب موسی قرار گرفت؟ ای مردم! اگر صلح را نمی‌پذیرفتم همه‌ی شیعیان روی زمین نابود می‌شدند. «لولا ما اَتیتُ لما ترک من شیعتنا علی وجه الارض احدٌ الاّ قُتل».⁽⁵⁾

68. سیمای یوسف و شرایط مدیریّت موفّق

⁽¹⁾ سیمای حضرت یوسف و شرایط و ویژگی‌های رهبری و مدیریّت موفّق:

69. عنایت خداوند به یوسف

⁽¹¹⁾ در داستان زندگی حضرت یوسف، آیات و نشانه‌های زیادی از قدرت‌نمایی خداوند به چشم می‌خورد، که هر کدام از آنها مایه‌ی عبرت و پند برای اهل تحقیق و جستجو است؛ از آن جمله است: 1. خواب پر راز و رمز حضرت یوسف. 2. علم تعبیر خواب. 3. تشخیص و اطلاع یافتن یعقوب از آینده فرزند خود. 4. در چاه بودن و آسیب ندیدن. 5. نابینا شدن و دوباره بینا شدن حضرت یعقوب‌علیه السلام. 6. قعر چاه و اوج جاه. 7. زندان رفتن و به حکومت رسیدن. 8. پاک بودن و تهمت ناپاکی شنیدن. 9. فراق و وصال. 10. بردگی و پادشاهی. 11. زندان برای فرار از گناه. 12. بزرگواری و عفو سریع برادران خطاکار.

در کنار این نشانه‌ها، سؤال‌هایی قابل طرح است که پاسخ هر کدام روشنگر راه زندگانی است؛

70. دلایل پاکدامنی یوسف

⁽¹⁾ یوسف، معصوم و پاکدامن بود؛ به دلیل گفتار همه‌ی کسانی که به نحوی با یوسف رابطه داشته‌اند و ما نمونه‌هایی از آن را بیان می‌کنیم:

71. نقش پیراهن یوسف

⁽²⁾ در داستان حضرت یوسف، پیراهن او در چند جا مطرح شده است؛

الف: «و جاؤا علی قمیصه بدم کذب» برادران، پیراهن یوسف را با خون دروغین آغشته کرده و نزد پدر بردند که گرگ یوسف را خورد.

ب: «قدّ قمیصه من دبر» پیراهن از پشت پاره وسبب کشف جرم و مجرم شد.

ج: «اذهبوا بقمیصی» پیراهن موجب شفای یعقوب نابینا می‌شود.

اگر پیراهنی که جوار یوسف است نابینا را بینا می‌کند، پس در تبرک به مرقد و صحن و سرا و درب و دیوار و پارچه و هر چیز دیگری که در جوار اولیای خدا باشد، امید شفا هست.

72. سؤالاتی در باره یوسف

⁽¹⁾ سؤال: چرا یوسف پیشنهاد اعطای مسئولیّت برای خود را مطرح کرد؟ یا به تعبیر دیگر؛ چرا یوسف طلب ریاست کرد؟

پاسخ: او از خواب پادشاه مصر، احساس خطر و ضرر برای مردم کرد و خود را برای جلوگیری از پیش‌آمدهای ناگوار اقتصادی، لایق می‌دانست، پس برای جلوگیری از ضرر، آمادگی خود را برای قبول چنین مسئولیّتی اعلام کرد.

سؤال: چرا یوسف از خود تعریف و تمجید کرد، مگر نه این است که قرآن می‌فرماید: «فلا تزکّوا انفسکم»⁽²⁾خود را نستایید؟

پاسخ: ستایش یوسف، ذکر قابلیّت‌هاو توانایی‌های خود، برای انجام مسئولیّت بود، که می‌توانست جلو آثار سوء قحطی و خشکسالی را بگیرد، نه به خاطر تفاخر و سوء استفاده.

سؤال: چرا یوسف با حکومت کافر همکاری کرد؟ مگر قرآن از آن نهی نکرده است. «و لا ترکنوا الی الّذین ظلموا...»⁽³⁾

پاسخ: یوسف، برای حمایت از ظالم این مسئولیّت را نپذیرفت، بلکه به منظور نجات مردم از فشار دوران قحط سالی، به این کار اقدام نمود. یوسف هرگز حتّی یک کلمه تملّق هم نگفت. رجال سیاسی، معمولاً به هنگام خطر مردم را رها کرده و فرار می‌کنند، ولی یوسف باید مردم را حفظ کند. بگذریم از اینکه اگر نمی‌توان رژیم ظالمی را سرنگون کرد و تغییر داد، باید به مقداری که امکان دارد از انحراف و ظلم جلوگیری کرد و بخشی از امور را بدست گرفت و فعالیّت نمود.⁽⁴⁾

در تفسیرنمونه آمده است: مراعات «قانون اهم و مهم» از نظر عقل و شرع یک اصل است. شرکت در نظام حکومتی شرک، جائز نیست ولی نجات یک ملّتی از قحطی مهم‌تر است. به همین دلیل، یوسف‌علیه السلام مسئولیّت سیاسی نپذیرفت، تا مبادا کمک به ظالم شود، مسئولیّت نظامی نپذیرفت، تا مبادا خون به ناحقّی ریخته شود. فقط مسئولیّت اقتصادی آن هم برای نجات مردم را برعهده گرفت.⁽¹⁾امام رضاعلیه السلام فرمود: هنگامی که ضرورت ایجاب کرد که یوسف سرپرستی خزائن مصر را بپذیرد، خود پیشنهاد داد.⁽²⁾

علی‌بن یقطین نیز به سفارش امام کاظم‌علیه السلام در دستگاه بنی‌عباس وزیر بود. وجود اینگونه مردان خدا می‌تواند پناهگاه مظلومان باشد. امام صادق‌علیه السلام فرمود: «کفّارة عمل السلطان، قضاء حوائج الاخوان» کفاره‌ی کار حکومتی، بر آوردن نیازمندی برادران دینی است.⁽³⁾

از امام رضاعلیه السلام پرسیدند: شما چرا ولایتعهدی مأمون را پذیرفته‌اید؟ در جواب فرمود: یوسف که پیامبر بود در دستگاه مشرک رفت، من که وصیّ پیامبرم، در دستگاه شخصی که اظهار مسلمانی می‌کند رفته‌ام بگذریم که پذیرفتن من اجباری است، در حالی که یوسف علیه السلام با اختیار وبه خاطر اهمیّت موضوع، آن مسئولیّت را پذیرفت.⁽⁴⁾

هنگامی که یوسف مقام ومنزلت پیدا کرد، تقاضای دیدار والدین نکرد، بلکه تقاضای مسئولیّت خزانه‌داری نمود، زیرا دیدار جنبه‌ی عاطفی داشت و نجات مردم از قحطی، رسالت اجتماعی او بود.

امام صادق‌علیه السلام خطاب به گروهی که اظهار زهد کرده و مردم را دعوت می‌کردند که همانند آنان زندگی را بر خود سخت بگیرند... فرمود: شما در باره‌ی یوسفِ پیامبر، چگونه فکر می‌کنید که به پادشاه مصر گفت: «اجعلنی علی خزائن الارض» و کار یوسف به آنجا رسید که همه‌ی کشور و اطراف آن تا یمن را در اختیار گرفت... در عین حال نیافتیم کسی را که این کار را بر او عیب گرفته باشد.⁽⁵⁾

در روایتی از امام رضاعلیه السلام آمده است: یوسف‌علیه السلام در هفت سال اوّل، گندم‌ها را جمع‌آوری و

ذخیره می‌کرد و در هفت سال دوّم که قحطی شروع شد، آنها را به تدریج و با دقّت در اختیار مردم، برای مصارف روزمره زندگی‌شان قرار می‌داد و با دقت و امانتداری، کشور مصر را از بدبختی نجات داد. یوسف در هفت سال دوره‌ی قحطی، هرگز با شکم سیر زندگی نکرد، تا مبادا گرسنگان را فراموش کند.⁽¹⁾

در تفسیر مجمع‌البیان و المیزان از نوع عملکرد یوسف‌علیه السلام اینگونه یاد می‌شود: وقتی قحط سالی شروع شد؛ حضرت یوسف در سال اوّل، گندم را با طلا و نقره، در سال دوّم، گندم را در مقابل جواهر و زیورآلات، در سال سوم، گندم را با چهارپایان، در سال چهارم، گندم را در مقابل برده‌ها، در سال پنجم، گندم را با خانه‌ها، در سال ششم، گندم را با مزارع و در سال هفتم، گندم را با برده گرفتن خود مردم معامله نمود. وقتی سال هفتم به پایان رسید، به پادشاه مصر گفت: همه‌ی مردم و سرمایه‌هایشان در اختیار من است، ولی خدا را شاهد می‌گیرم و تو نیز گواه باش، که همه‌ی مردم را آزاد و همه‌ی اموال آنان را برمی‌گردانم و کاخ و تخت و خاتم (مهر وانگشتر) ترا نیز پس می‌دهم. حکومت برای من وسیله‌ی نجات مردم بود، نه چیز دیگر، تو با آنان به عدالت رفتار کن.

پادشاه با شنیدن این سخنان، چنان خود را در برابر عظمت معنوی یوسف کوچک و حقیر یافت که یکباره زبان به ذکر گشود و گفت: «أشهد أن لااله‌الااللَّه و أنّک رسوله» من هم ایمان آوردم، ولی تو باید حاکم باشی. «انّک الیوم لدینا مکین أمین»

73. سیمای ادریس

⁽²⁾

*ادریس‌علیه السلام 365 سال عمر کرد و بعد به آسمان رفت و اکنون زنده است و در زمان ظهور حضرت مهدی‌علیه السلام حاضر خواهد شد.⁽⁴⁾

74. سلیمان و برخورداری از نعمت‌های الهی

⁽⁵⁾ سیمای حضرت سلیمان در مواجهه با نعمت‌های الهی:

75. فضیلت‌های حضرت داود

⁽³⁾ خداوند به حضرت داوودعلیه السلام دوازده فضیلت داده است:

شاید توبه و ناله‌ی کوه‌ها با داوود، همان تسبیح آنها باشد. «انا سخّرنا الجبال معه یسبّحن بالعشی و الاشراق»⁽¹⁴⁾

در حدیث می‌خوانیم که خداوند به داوود فرمود: تو بنده خوبی هستی اگر از بیت المال

مصرف نکنی! او چهل روز گریه کرد تا خداوند آهن را بدست او نرم و مشغول زره‌بافی شد و هر روز یک زره به قیمت هزار درهم می‌بافت و تا سیصد و شصت زره بافت.⁽¹⁾

76. سیمای لقمان

⁽²⁾ در تفسیر المیزان بحثی درباره‌ی جناب لقمان آمده است که بخشی از آن را نقل می‌کنیم:

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمودند: لقمان، پیامبر نبود، ولی بنده‌ای بود که بسیار فکر می‌کرد و به خداوند ایمان واقعی داشت. خدا را دوست داشت و خداوند نیز او را دوست می‌داشت و به او حکمت عطا کرد.

امام صادق‌علیه السلام می‌فرمایند: لقمان، حکمت را به خاطر مال و جمال و فامیل دریافت نکرده بود، بلکه او مردی پرهیزکار، تیزبین، باحیا و دلسوز بود. اگر دو نفر با هم درگیر می‌شدند و خصومتی پیدا می‌کردند، میان آنها آشتی برقرار می‌کرد.

لقمان با دانشمندان زیاد می‌نشست. او با هوای نفس خود مبارزه می‌کرد و...⁽³⁾

او دارای عمری طولانی، معاصر حضرت داود واز بستگان حضرت ایّوب بود. او میان حکیم شدن یا حاکم شدن مخیّر شد و حکمت را انتخاب کرد.

از لقمان پرسیدند: چگونه به این مقام رسیدی؟ گفت: به خاطر امانت داری، صداقت و سکوت درباره‌ی آنچه به من مربوط نبود.⁽⁴⁾

امام صادق‌علیه السلام فرمود: لقمان نسبت به رهبر آسمانیِ زمان خود معرفت داشت.⁽⁵⁾

گرچه خداوند به او کتاب آسمانی نداد، ولی همتای آن یعنی حکمت را به او آموخت.

روزی مولای لقمان از او خواست تا بهترین عضو گوسفند را برایش بیاورد. لقمان زبان گوسفند را آورد. روز دیگر گفت: بدترین عضو آن را بیاور. لقمان باز هم زبان گوسفند را آورد. چون مولایش دلیل این کار را پرسید، لقمان گفت: اگر زبان در راه حقّ حرکت کند و سخن‌بگوید، بهترین عضو بدن است وگرنه بدترین عضو خواهد بود.⁽⁶⁾

در عظمت لقمان همین بس که خدا و رسول او و امامان معصوم‌علیهم السلام پندهای او را برای دیگران نقل کرده‌اند.

77. گوشه‌ای از نصایح لقمان

حقّ تو می‌کنند فراموش کن.⁽¹⁾

78. استغفار انبیا در قرآن

⁽²⁾ در قرآن کریم، آیاتی از استغفار پیامبران سخن می‌گوید، در این جا برخی از آنها را ذکر می‌کنیم:

79. دعای انبیا

⁽¹⁾ انبیا و فرشتگان دعاهای خود را با «ربّنا» و «ربّ» آغاز می‌کردند:

دعای حضرت آدم: «ربّنا ظلمنا انفسنا»⁽²⁾

دعای حضرت نوح: «ربّ اغفرلی ولوالدی»⁽³⁾

دعای حضرت ابراهیم: «ربّ اجعل هذا بلداً آمنا»⁽⁴⁾

دعای حضرت یوسف: «ربّ قد آتیتنی من الملک»⁽⁵⁾

دعای حضرت موسی: «ربّ بما أنعمت علیّ من خیر فقیر»⁽⁶⁾

دعای حضرت سلیمان: «ربّ أوزعنی ان اشکر نعمتک»⁽⁷⁾

دعای حضرت عیسی: «ربّنا أنزل علینا مائدة»⁽⁸⁾

دعای حضرت رسول اکرم‌صلی الله علیه وآله: «ربّ أعوذ بک من همزات الشیاطین»⁽⁹⁾

دعای مؤمنان: «ربّنا ما خلقت هذا باطلا فقنا عذاب النار»⁽¹⁰⁾

دعای فرشتگان در این آیه که می‌گویند: «ربّنا و ادخلهم جنّات»

80. نصرت الهی به پیامبران

⁽¹¹⁾ در قرآن سخن از نصرت الهی درباره‌ی انبیا و مؤمنان بسیار است و ما گوشه‌ای از آن را می‌آوریم تا مصداقی باشد بر این آیه که می‌فرماید: «انّا لننصر رسلنا و الذّین آمنوا فی الحیاة الدنیا» و آیه‌ی «ان تنصروا اللّه ینصرکم»

«ثم انزل اللّه سکینة علی رسوله و علی المؤمنین»⁽¹¹⁾خداوند آرامش خود را بر پیامبرش و

مؤمنین نازل کرد.

«هو الذّی انزل السکینة فی قلوب المؤمنین لیزدادوا ایمانا»⁽¹⁾اوست که آرامش را در دل‌های مؤمنان نازل کرد تا ایمانشان زیاد شود.

در سوره‌ی انبیاء درباره‌ی دعای حضرت نوح و یونس و زکریّا و ایّوب می‌خوانیم: همین که خدا را ندا کردند، دعایشان مستجاب شد: «فاستجبنا»⁽²⁾و در سوره‌ی شوری آیه 26 می‌خوانیم: «و یستجیب الذّین آمنوا و عملوا الصالحات» خداوند دعای کسانی را که اهل ایمان و عمل صالحند مستجاب می‌فرماید.

81. جلوه‌های نصرت الهی به انبیا

نصرت الهی در مورد پیامبران و مؤمنان به صورت‌های مختلف جلوه می‌کند:

گاهی با ایجاد الفت و گرایش دل‌ها «و لیربط علی قلوبکم»⁽³⁾، «یثبت اللّه الذّین آمنوا بالقول الثابت فی الحیاة الدنیا»⁽⁴⁾

گاهی با استجابت دعا، «فاستجاب له ربّه»⁽⁵⁾، «رب لا تذر علی الارض من الکافرین دیّارا»⁽⁶⁾

گاهی با معجزه و استدلال، «ارسلنا رسلنا بالبینات»⁽⁷⁾

گاهی با عطای حکومت، «اتینا ال ابراهیم ملکا عظیما»⁽⁸⁾

گاهی با غلبه در جنگ، «و لقد نصرکم اللّه فی مواطن کثیرة»⁽⁹⁾

گاهی با سکینه و آرامش قلب، «فَاَنزل اللّه سکینته علیه و ایدّه بجنود لم تروها»⁽¹⁰⁾

گاهی با هلاکت دشمن یا انتقام از او، «فَاَغرقناهم»⁽¹¹⁾

گاهی با امدادهای غیبی و نزول فرشتگان، «الن یکفیکم ان یمدکم ربّکم بثلاثة الاف من الملائکة منزلین»⁽¹²⁾

گاهی با ایجاد رعب در دل دشمن، «و قذف فی قلوبهم الرعب»⁽¹⁾

گاهی با گسترش فکر و فرهنگ و پیروان، «لیظهره علی الدین کله»⁽²⁾

گاهی با نجات از خطرها، «فانجیناه و اصحاب السفینة»⁽³⁾

و گاهی با خنثی کردن حیله‌ها و خدعه‌ها، «و انّ اللّه موهن کید الکافرین»⁽⁴⁾

82. اذیّت و آزار پیامبر اسلام

⁽⁵⁾ پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله نیز مورد آزار و اذیّت مشرکان و منافقان قرار داشت، چنانکه قرآن می‌فرماید:

«و منهم الّذین یؤذون النبی و یقولون هو اذن»⁽⁶⁾بعضی (از منافقان) کسانی هستند که دائم پیامبر را آزار می‌دهند و می‌گویند او زود باور است.

«والّذین یؤذون رسول اللّه لهم عذابٌ الیم»⁽⁷⁾برای آنها که پیامبر خدا را اذیّت می‌کنند، عذاب دردناک آماده و مهیا است.

«ان ذلکم کان یؤذی النّبیّ فیستحیی منکم»⁽⁸⁾این کار شما پیامبر را آزار می‌دهد و او از شما شرم می‌کند (که ناراحتی خود را اظهار کند).

یکی دیگر از آزارهایی که پیامبر اسلام می‌دید، سستی بعضی از مسلمانان برای جهاد بود که می‌گفتند: «انّ بیوتنا عورة»⁽⁹⁾خانه‌های ما حفاظ ندارد، «لا تنفروا فی الحّر»⁽¹⁰⁾هوا گرم است، «بَعُدت علیهم الشقة»⁽¹¹⁾راه دور است، «الا فی الفتنة سقطوا»⁽¹²⁾با شرکت در جنگ تبوک ممکن است نگاه ما به دختران و زنان رومی بیفتد و گرفتار شویم.

83. اذیّت و آزار انبیا

اذیّت‌هایی که قوم موسی‌علیه السلام در مورد او روا داشتند، بسیار بود، از جمله می‌گفتند:

«لن نؤمن لک حتّی نری اللّه جهرة»⁽¹⁾هرگز به تو ایمان نمی‌آوریم تا این‌که خداوند را به طور آشکار ببینیم.

«لن نصبر علی طعام واحد»⁽²⁾ما بر یک نوع طعام صبر نمی‌کنیم.

«لن ندخلها حتّی یخرجوا منها»⁽³⁾ما داخل نخواهیم شد تا آنها از آنجا بیرون نشوند.

«فاذهب انت و ربّک فقاتلا انّا هاهنا قاعدون»⁽⁴⁾تو و پروردگارت بروید و با آنها جنگ کنید، ما اینجا خواهیم نشسته‌ایم.

«اجعل لنا الهاً کما لهم آلهة»⁽⁵⁾برای ما نیز خدایی مثل خدایان این بت پرستان، قرار بده.

«قالوا اوذینا من قبل ان تأتینا و من بعد ما جئتنا»⁽⁶⁾ای موسی! ما هم پیش از آمدن تو و هم پس از آن در رنج و شکنجه بوده‌ایم.

«والحمد للّه ربّ العالمین»

فصل سوم: معاد

اشاره

84. سیمای مرگ در قرآن و روایات

⁽¹⁾

85. قیامت روز تنهایی

⁽⁷⁾ خداوند، حکیم است و خدایِ حکیم، ساخته‌ی خود را نابود نمی‌کند. دنیا، خانه‌ای است که مهندسش آن را خراب می‌کند تا، بنای بهتری بسازد. بنا بر روایات؛ مرگ، تغییر لباس، تغییر منزل و مقدّمه‌ای برای تکامل و زندگی ابدی است.

به علاوه عدالتِ خداوند، وجود قیامت را برای انسان ضروری می‌کند، زیرا ما خوبان و

بدانی را می‌بینیم که در دنیا به پاداش و کیفر نمی‌رسند، بنابراین خداوند عادل باید سرای دیگری را برای آن پاداش و کیفر آنها قرار دهد.

گرچه گاه و بیگاه کیفر و پاداشهایی در دنیا مشاهده می‌شود، ولی جایگاه بسیاری از اعمال تنها قیامت است، زیرا در بعضی موارد امکان آن در دنیا وجود ندارد. مثلاً کسی که در راه خدا شهید شده، در دنیا حضور ندارد تا پاداش بگیرد و یا کسی که افراد زیادی را کشته، در دنیا امکان تحمّل بیش از یک کیفر را ندارد.

علاوه بر آنکه رنج و کیفر خلافکار در دنیا به تمام بستگان بی‌تقصیرش نیز سرایت می‌کند، پس باید پاداش و کیفر در جایی باشد که به دیگران سرایت نکند.

جمع شدن ذرّات پخش شده‌ی مردگان نیز کار محالی نیست. همان گونه که ذرّات چربیِ پخش شده در مَشکِ دوغ، در اثر تکانِ مَشک، یکجا جمع می‌شود، خداوند نیز با تکان شدید زمین، اجزای همه‌ی مردگان را یکجا جمع می‌کند. «اذا زلزلت الارض زلزالها و اخرجت الارض اثقالها»⁽¹⁾بگذریم که خود ما نیز از یک تک سلول آفریده شده‌ایم که این سلول نیز از ذرّات خاکی است که تبدیل به گندم، برنج، سبزی و... شده و به صورت غذای والدین و سپس نطفه و سرانجام به شکل انسانی کامل در آمده است.

آنچه در این آیه مورد توجّه قرار گرفته، صحنه‌ی دلخراشی است که پدر نمی‌تواند کاری برای فرزند خود انجام دهد. در موارد دیگر قرآن، صحنه‌هایی مطرح شده که اگر آن آیات را یکجا بنگریم غربت، ذلّت و وحشت انسان را درک خواهیم کرد:

در آن روز، نه مال به فریاد انسان می‌رسد و نه فرزند. «یوم لاینفع مال و لابنون»⁽²⁾

در آن روز، دوستان گرم و صمیمی از حال یکدیگر نمی‌پرسند. «و لایسئل حمیم حمیاً»⁽³⁾

در آن روز، پشیمانی و عذرخواهی سودی ندارد. «و لایؤذن لهم فیعتذرون»⁽⁴⁾

در آن روز، نسبت‌ها و آشنایی‌ها سودی ندارند. «فلاانساب بینهم یومئذ»⁽⁵⁾

در آن روز، وسیله‌ها و سبب‌ها از کار می‌افتد. «تَقطّعت بهم الاسباب»⁽⁶⁾

به هر حال، آن روز، روز غربت و تنهایی انسان است.

86. چرا از مرگ می‌ترسیم؟

⁽¹⁾ اگر سفر به سوی آخرت را به سفرهای دنیوی تشبیه کنیم، می‌بینیم که نگرانی‌های یک راننده در مسافرت، می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد:

الف) گاهی نگرانی به خاطر کمبود بنزین است؛ امّا کسی که برای آخرت خود توشه برداشته است، نگران نیست. «تزوّدوا فانّ خیر الزّاد التقوی»⁽²⁾

ب) گاهی نگرانی به خاطر وسیله نقیله می‌باشد که سرقتی است؛ امّا کسی که درآمدش حلال است، نگران نیست.

ج) گاهی نگرانی برای جنس قاچاقی است که به همراه دارد؛ اما کسی که بار گناه به دوش ندارد، نگران نیست.

د) گاهی نگرانی برای سرعت غیر مجاز است؛ امّا کسی که اهل افراط و تفریط نیست، «کان امره فرطا»⁽³⁾و زندگی‌اش بر اساس اعتدال و میانه‌روی بوده است، «لم یسرفوا و لم تقتروا و کان بین ذلک قواماً»⁽⁴⁾، ترسی ندارد.

ه) گاهی نگرانی به خاطر همسفران ناشناس و نادرست است، ولی کسی که در دنیا همراه و همنشین ابرار بوده است، نگران نیست.

و) گاهی از تنها بودن در جاده می‌ترسد، ولی کسی که در کاروان ابرار قرار دارد و ارتباط او با مؤمنان است تنها نیست.

ز) گاهی از نرسیدن به مقصد ترس و دغدغه دارد، ولی کسی که معتقد است ذرّه‌ای از عمل او هدر نمی‌رود، نگران نیست. «فمن یعمل مثقال ذرّة...»⁽⁵⁾

از ابوذر پرسیدند: چرا از مرگ می‌ترسیم؟ فرمود: «انّکم عمّرتم الدنیا و خرّبتم الاخرة فتکرهون ان تنتقلوا من عمران الی خراب»⁽⁶⁾شما دنیا را آباد و آخرت را خراب کرده‌اید، پس

کراهت دارید که از آبادی به سوی خرابی بروید.

حضرت علی علیه السلام می‌فرمود: «واللّه ابن ابیطالب آنس بالموت من الطفل بثدی امّه»⁽¹⁾به خدا سوگند اُنس من به مرگ از اُنس طفل به سینه مادرش بیشتر است. و هنگام ضربت خوردن در محراب مسجد کوفه فرمود: «فزت و ربّ الکعبة» به پروردگار کعبه سوگند که رستگار شدم.

امام حسین علیه السلام ضمن خطبه مفصّلی می‌فرمایند: «خُطّ الموت علی ولد آدم مخطّ القلادة علی جید الفتاة»⁽²⁾مرگ برای فرزندان آدم، مثل گردنبند بر گردن عروسان، زیباست.

گرچه خطاب این آیه به یهودیان است، ولی آمادگی برای مرگ، وسیله‌ای برای سنجش همه مدّعیان ایمان و ولایت الهی است. «فتمنّوا الموت»

87. اندازه عمر انسان در دنیا

⁽³⁾ عظمت قیامت به قدری است که انسان‌ها پس از حضور در آن عمر خود را در دنیا، نیم روز یا یک روز و یا حدّاکثر ده روز می‌شمرند که قرآن از زبان افراد و گروه‌های مختلف، آن را چنین بیان می‌دارد:

الف) ده روز. «ان لبثتم الاّ عشرا»

ب) یک روز. «ان لبثتم الاّ یوما»

ج) بخشی از یک روز. «لم‌یلبثوا الاّ عشیّة او ضحیها»⁽⁴⁾، «لبثت یوماً او بعض‌یوم»⁽⁵⁾

د) لحظاتی کوتاه. «ما لبثوا غیر ساعة»⁽⁶⁾

ه) زمانی اندک. «ان لبثتم الاّ قلیلا»⁽⁷⁾

به نظر می‌رسد این تفاوت نظر در مقدار عمر دنیا، بستگی به مقدار بصیرت و درک افراد دارد. چنانکه در این آیه کسانی که قرآن از آنها به «امثلهم طریقة» تعبیر کرده است، عمر دنیا را یک روز می‌شمرند و در آیه‌ی قبل، گنهکاران مدّت آن را ده روز.

88. ریشه‌های حوادث تلخ و شیرین

⁽¹⁾ ریشه‌ی حوادث تلخ و شیرین را در عملکرد خود جستجو کنید. «مَن عمل صالحا فلنفسه و من اساء فعلیها» وبه دیگران نسبت ندهید:

به خدا نسبت ندهید. چنانکه قرآن می‌فرماید: همین که انسان را پروردگارش آزمایش و اکرام نماید، گوید: پروردگارم مرا گرامی داشته و در شرایط دیگر گوید: پروردگارم مرا خوار کرد. «ربّ اکرمن... ربّ اهانن»؛ امّا قرآن پاسخ می‌دهد: چنین نیست بلکه خواری شما به خاطر آن است که به یتیم و مسکین رسیدگی نکردید. «کلا بل لا تکرمون الیتیم»⁽²⁾

به مردم نسبت ندهید. چنانکه در قیامت مستضعفان به مستکبران می‌گویند: «لولا انتم لکنا مؤمنین»⁽³⁾شما مقصّرید، اگر شما نبودید، ما ایمان می‌آوردیم.

به نیاکان منسوب نسازید. هنگامی که به منحرفان گفته می‌شود از آنچه خداوند نازل کرده پیروی کنید گویند: «نتّبع ما وجدنا علیه اباءنا»⁽⁴⁾ما از آنچه پدرانمان را بر آن یافته‌ایم پیروی می‌کنیم.

به انبیا نسبت ندهید. چنانکه کفّار انبیا را مقصّر می‌دانستند و به آنان می‌گفتند: «انّا تطیّرنا بکم»⁽⁵⁾ما وجود شما را شوم می‌دانیم و تمام بدبختی‌های ما از سوی شماست.

به والدین منسوب ندانید. همان گونه که قرآن انسان را دارای اختیار دانسته و حدودی را برای اطاعت از والدین مقرّر کرده و می‌فرماید: «وان جاهداک لتشرک بی ما لیس لک به علم فلاتطعهما»⁽⁶⁾اگر پدر و مادرت تلاش کردند که بدون علم به سراغ غیر خدا روی، هرگز از آنان اطاعت مکن.

به معبودها نسبت ندهید. چنانکه قرآن می‌فرماید: «لا ینفعکم شیئاً و لا یضرّکم»⁽⁷⁾این بت‌ها هیچ سود و زیانی به شما نمی‌رسانند.

به جنسیّت و مرد و زن بودن نسبت ندهید. زیرا قرآن می‌فرماید: «مَن عمل صالحاً»⁽⁸⁾

یعنی اصل عمل است، از هرکس که صورت پذیرد.

به شیطان نسبت ندهید. چنانکه شیطان می‌گوید: مرا مقصّر ندانید و ملامت نکنید، بلکه خودتان را سرزنش کنید، «دعوتکم فاستجبتم»⁽¹⁾این شما هستید که دعوت مرا با آزادی و آگاهی پذیرفتید.

به رفیق نسبت ندهید. چنانکه در قیامت منحرفان رو به یکدیگر کرده و می‌گویند: شما بودید که با سوگند و قدرت (به عنوان خیر و صلاح) به سراغ ما می‌آمدید، ولی آنان پاسخ می‌دهند: «بل لم تکونوا مؤمنین»⁽²⁾بلکه خود شما اهل ایمان نبودید.

به محیط نسبت ندهید. همان گونه که زن فرعون در محیط طاغوت و ترس و ثروت بود؛ امّا جذب هیچ یک نشد. «امرئة فرعون»⁽³⁾، فرشتگان نیز به هنگام قبض روح بعضی که محیط را مقصّر می‌دانند می‌گویند: «ألم تک ارض اللّه واسعة»⁽⁴⁾آیا زمین خداوند بزرگ نبود، چرا هجرت نکردید و در استضعاف باقی ماندید؟

گاهی به بی توجّهی و کم فکری خود. «لو کنّا نسمع او نعقل» اگر به ندای انبیا گوش می‌دادیم یا تعقل می‌کردیم بدبخت نمی‌شدیم!

89. بروز و ظهور مردم در قیامت

⁽⁵⁾ بروز و ظهور مردم در قیامت و حضور آنان در پیشگاه الهی به صورتی که هیچ نقطه‌ی ابهامی برای قضاوت عادلانه باقی نگذارد، به خاطر اموری است:

الف) هموار شدن زمین و حذف کوه‌ها. «قاعاً صَفصفا»⁽⁶⁾

ب) خروج همه از قبرها. «و اذ القبور بعثرت»⁽⁷⁾، «و أخرجت الارض اثقالها»⁽⁸⁾

ج) گشوده شدن نامه‌ی اعمال. «و اذا الصّحف نُشرت»⁽⁹⁾

د) تجسم اعمال. «ینظر المرء ما قَدّمت یداه»⁽¹⁰⁾

ه) کشف مسایل مخفی. «بدالهم ما کانوا یخفون من قبل»⁽¹⁾

و) گواهی اعضای بدن. «تشهد أرجلهم»⁽²⁾

90. آرزوهای دوزخیان

⁽³⁾ در قیامت، دوزخیان آرزوهای متعددی دارند، از جمله:

«هل الی مردّ من سبیل»⁽⁴⁾آیا راهی برای بازگشت هست؟

«لو انّ لی کرّةً فاکون من المحسنین»⁽⁵⁾ای کاش عمری دیگر بود تا از نیکوکاران می‌شدم.

«ربّنا اخرجنا منها فان عدنا فانا ظالمون»⁽⁶⁾پروردگارا! ما را از اینجا خارج کن، اگر دوباره بازگشتیم ستمکاریم.

«ربّ ارجعون لعلّی اعمل صالحاً»⁽⁷⁾پروردگارا! مرا بازگردان تا عمل نیک انجام دهم.

«فارجعنا نعمل صالحا»⁽⁸⁾ما را بازگردان تا کار نیک انجام دهیم.

91. عذاب اقوام گذشته

⁽⁹⁾ در این چند آیه به سرنوشت شوم امّت‌های شش نفر از انبیای قبل از اسلام اشاره شده است تا هم کفّار زمان پیامبر اسلام عبرت بگیرند و هم پیامبر و مؤمنان بدانند که تکذیب انبیا سابقه دیرینه دارد و چیز جدیدی نیست.

قوم نوح در آب غرق شدند، «فاخذهم الطوفان»⁽¹⁰⁾خداوند آنان را با طوفانی موج ساز در دریا گرفتار کرد.

قوم عاد که حضرت هود را تکذیب کردند به وسیله‌ی تند بادی سخت از پای درآمدند، «فاهلکوا بریح صَرصر عاتیه»⁽¹¹⁾با بادی پر صدا، سرد و طغیانگر هلاک شدند.

قوم فرعون در امواج نیل هلاک شدند، «اغرقنا آل‌فرعون»⁽¹²⁾ما آل‌فرعون را غرق

کردیم.

قوم ثمود که حضرت صالح را تکذیب کردند با صیحه‌ای آسمانی نابود شدند، «انا ارسلنا علیهم صیحة واحدة فکانوا کهشیم المحتظر»⁽¹⁾با صیحه‌ای آنگونه نابودشان کردیم که به صورتی که مانند خار و خاشاک خرد شده در آغل چارپایان است در آمدند.

قوم لوط با زلزله و سنگ‌های آسمانی، «انا ارسلنا علیهم حاصبا»⁽²⁾ما با فرستادن سنگ هلاکشان کردیم.

اصحاب ایکه که حضرت شعیب را تکذیب کردند با صاعقه به هلاکت رسیدند. «فانتقمنا منهم»⁽³⁾ما از آنان انتقام گرفتیم.

92. خداوند از چه کسانی رضایت دارد؟

⁽⁴⁾ قرآن در چند مورد عبارت «رضی اللّه عنهم و رضوا عنه» را به کار برده است:

در مورد راستگویان راست‌کردار: «یوم ینفع الصادقین صدقهم... رضی اللّه...»⁽⁵⁾

در مورد پیشگامان و پیشتازان: «والسابقون الاولون... رضی اللّه...»⁽⁶⁾

در مورد مؤمنین واقعی: «کتب فی قلوبهم الایمان... رضی اللّه...»

کسانی که با پیامبر بیعت نمودند: «لقد رضی الله عن المؤمنین اذ یبایعونک تحت الشجرة...»⁽⁷⁾

کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام می‌دهند: «الذین آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خیر البیریّة... رضی الله عنهم و رضوا عنه»⁽⁸⁾

93. سیمای نیکوکاران و مجرمان در قرآن

⁽⁹⁾ قرآن کریم در آیات متعدّدی به توصیف سیمای نیکوکاران و مجرمان در قیامت پرداخته است. درباره نیکوکاران می‌فرماید:

نیکوکاران:

اما در باره منحرفان و مجرمان می‌فرماید:

94. مجرمان در قیامت

⁽¹⁰⁾ مجرم در قیامت سه آرزو می‌کند:

الف) با خاک یکسان شود. «لو تُسوّی بهم الارض»⁽¹¹⁾

ب) از اعمالش دور شود. «امداً بعیداً»⁽¹²⁾

ج) با فدیه دادن رها شود. «یوم یودّ المجرم لو یفتدی...»

مجرم برای فدیه دادن و نجات یافتن، فرد یا گروهی را انتخاب نمی‌کند، بلکه می‌گوید: همه را بگیرید و مرا آزاد کنید؛ فرزند، همسر، برادر، فامیل و همه مردم زمین. (کلمات با حرف واو عطف شده نه با حرف «اَوْ»)

در آن روز، عاطفه فرزندی، غیرت همسری، محبّت برادری و حمایت فامیلی و آشنایی مردمی همه فدا می‌شود، ولی چه سود؟!

بر اساس آیات 12 تا 18 سوره معارج، عوامل دوزخی شدن چهار چیز است: فرد در ظاهر به حق پشت می‌کند: «ادبر» در قلب تنفّر دارد و روی بر می‌تابد: «تولّی» ثروت اندوزی می‌کند: «جمع» و به دیگران نمی‌دهد. «فاوعی»

95. سیمایی از تخاصم مجرمان

⁽¹⁾ در قیامت، هرکس دنبال شریک جرم می‌گردد که گناهش را به دوش او بیندازد:

بعضی گویند: جامعه ما را منحرف کرد. «لولا انتم لکنّا مؤمنین»⁽²⁾

بعضی گویند: دوست بد ما را منحرف کرد. «لقد اضلّنی عن الذکر»⁽³⁾

بعضی گویند: شریک، ما را منحرف کرد. «الاخلاّء یومئذ بعضهم لبعض عدوّ»⁽⁴⁾

بعضی گویند: بزرگان فاسد ما را منحرف کرده‌اند. «اطعنا سادتنا و کبرائنا فاضلّونا»⁽⁵⁾

بعضی گویند: شیطان ما را منحرف کرد. «فلا تلومونی و لوموا انفسکم»⁽⁶⁾

گروهی از شیعیان نزد اهل بیت علیهم السلام شکایت کردند که گروهی ما را رافضی می‌خوانند و از مشرکان و کفّار بدتر می‌دانند. امام‌علیه السلام سوگند یاد کردند که شما مشمول شفاعت ما می‌شوید و آنان در دوزخ سراغ شما را خواهند گرفت، سپس این آیه را تلاوت کردند: «و قالوا مالنا لا نری رجالا کنّا نعدّهم من الاشرار».⁽⁷⁾

96. ناکامی مجرمان

⁽¹⁾ آنچه مجرمان در دنیا کسب کرده‌اند، در قیامت به کارشان نیاید:

97. درخواست مجرمان در قیامت

⁽⁵⁾ در قیامت، مجرمان از چهار گروه استمداد می‌کنند:

الف) از رهبران خود. «فقال الضعفاء للذین استکبروا انّا کنّا لکم تبعاً فهل انتم مغنون عنّا من عذاب اللّه...»⁽⁶⁾آیا می‌شود شما ما را نجات دهید، ولی پاسخ منفی می‌شنوند.

ب) از مؤمنان، که در آیه مورد بحث می‌خوانیم.

ج) از فرشتگانِ مأمور دوزخ. «قال الّذین فی النار لخزنة جهنم ادعوا ربّکم یخفّف عنّا یوماً من العذاب»⁽⁷⁾از خدا بخواهید که یک روز از عذاب ما کاسته شود، ولی باز پاسخ منفی است.

د) شیطان را ملامت می‌کنند که تو ما را گمراه کردی و گناه ما به دوش توست، شیطان می‌گوید: «فلا تلومونی و لوموا انفسکم»⁽⁸⁾مرا سرزنش نکنید بلکه خود را سرزنش کنید.

98. نداها در قیامت

⁽⁹⁾ در قیامت صداها و نداهایی وجود دارد که قرآن به آن اشاره دارد:

99. حساب در قیامت

⁽³⁾ در قیامت حساب و حسابرسی انواعی دارد:

حسابرسی سریع است. «و هو أسرع الحاسبین»⁽⁴⁾از حضرت امیر پرسیدند: چگونه خداوند به حساب همه خلق می‌رسد؟ فرمود: همان طور که همه را رزق می‌دهد.⁽⁵⁾

از تمام نعمت‌ها می‌پرسند. «لتسئلنّ یومئذٍ عن النعیم»⁽⁶⁾

از همه می‌پرسند حتّی از پیامبران. «فلنسئلنّ الّذین ارسل علیهم و لنسئلنّ المرسلین»⁽⁷⁾

حسابرسی بعضی آسان است. «حساباً یسیراً»⁽⁸⁾

حسابرسی بعضی سخت است. «یخافون سوء الحساب»⁽⁹⁾، «حساباً شدیداً»⁽¹⁰⁾

در حدیث می‌خوانیم: نوع حساب، به میزان داده‌ها و الطاف الهی بستگی دارد: «انّما یداق اللّه العباد فی الحساب یوم القیامة علی قدر ما اتاهم من العقول فی الدنیا»⁽¹¹⁾همانا میزان دقّت در حسابرسی بندگان در روز قیامت به مقدار فهم و عقل آنان در دنیاست.

در روایت آمده است: کسانی که در داد و ستد با مردم، سخت‌گیر و تنگ‌نظرند، حساب سخت و شدیدی دارند.⁽¹²⁾

در روایات می‌خوانیم: اگر در دنیا خود را محاسبه کنید از خودتان حساب بکشید، خداوند در

قیامت بر شما آسان می‌گیرد.⁽¹⁾

امام کاظم‌علیه السلام فرمود: از ما نیست کسی که در دنیا از خودش غافل باشد و به حساب کار خود رسیدگی نکند.⁽²⁾

100. سیمای انسان‌ها در قیامت

⁽³⁾ در قرآن سیمای انسان‌های گوناگون چنین بیان شده است:

رو سفیدان. «تبیضّ وجوه»⁽⁴⁾

رو سیاهان. «وجوههم مسودّة»⁽⁵⁾

شادان. «وجوه یومئذ ناضرة»⁽⁶⁾، «وجوه یومئذ ناعمة»⁽⁷⁾

گرفته و غمگین. «وجوه یومئذ باسرة»⁽⁸⁾

خندان. «وجوه یومئذ مسفرة ضاحکة مستبشرة»⁽⁹⁾

غبار گرفته و گرد زده. «وجوه یومئذ علیها غبرة»⁽¹⁰⁾

خوار و ذلیل. «وجوه یومئذٍ خاشعه»⁽¹¹⁾

101. جلوه‌هایی از دادگاه قیامت

⁽¹²⁾ دادگاه قیامت جلوه‌های گوناگونی دارد، از جمله:

102. نامه اعمال انسان

⁽¹⁾ کلمه‌ی «طائر»، کنایه از عمل انسان است، زیرا اعمال انسان همچون پرنده پرواز دارد تا به صاحبش برسد و پرونده عمل هرکس، از خیر و شرّ، به گردنش آویخته می‌شود.

در قرآن بارها به مسأله نامه‌ی عمل اشاره شده و در آیات مختلف نکاتی مطرح گردیده است، از جمله:

103. انواع کتاب در قیامت

⁽⁶⁾ آنچه از انسان سرمی‌زند، در پرونده عمل او ثبت می‌شود و در قیامت به شکل کتابی در اختیار او قرار می‌گیرد. این کتاب‌ها سه نوع است:

الف: کتاب شخصی. «اقرء کتابک»⁽⁷⁾

ب: کتاب امّت‌ها. «کلّ اُمّة تدعی الی کتابها»⁽⁸⁾

ج: کتاب جامع. «کلّ شی‌ء احصیناه فی امام مبین»، «فی لوح محفوظ»⁽¹⁾

کلمه «امام»، هم به کتاب گفته شده، «و من قبله کتاب موسی اماما»⁽²⁾و هم به اشخاص، «انّی جاعلک للنّاس اماما»⁽³⁾در روایات، حضرت علیّ‌بن ابی‌طالب علیهما السلام به عنوان یکی از مصادیق «امام مبین» معرّفی شده که همه‌ی علوم در نزد اوست.⁽⁴⁾

بیشتر مفسرین مراد از «امام مبین» را لوح محفوظ دانسته‌اند که در قرآن به آن «اُمّ الکتاب»⁽⁵⁾گفته شده است و از آن جایی که این کتاب حاوی تمام دانش‌ها است و همه چیز و همه کس تابع مقدّراتی است که در آن نوشته شده، به آن «امام» گفته‌اند.⁽⁶⁾

104. پرسش و بازخواست در قیامت

⁽⁷⁾ پرسش و بازخواست، مخصوص مردم نیست، بلکه پیامبران نیز مورد سؤال قرار می‌گیرند. «یوم یجمع اللّه الرّسل فیقول ماذا اجبتم قالوا لا علم لنا انّک انت علاّم الغیوب»⁽⁸⁾