خلقت نوری و ظهور صلبی اهل بیت علیهم السلام

مشخصات کتاب

سرشناسه : موسوی، سیدمحمدعلی، ۱۳۴۹-

عنوان و نام پدیدآور : خلقت نوری و ظهور صلبی اهل بیت علیهم‌السلام/سیدمحمدعلی موسوی؛ [به سفارش] مجمع جهانی شیعه‌شناسی.

مشخصات نشر : قم: آشیانه مهر، ۱۳۹۰.

مشخصات ظاهری : ۶۳۲ ص.

شابک : 978-600-6164-33-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

موضوع : خاندان نبوت --آفرینش

موضوع : خاندان نبوت -- فضایل

موضوع : خاندان نبوت

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه‌شناسی

شناسه افزوده : The World Center for Shite Studies

رده بندی کنگره : BP۲۵/م۸خ۸ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۳۱

شماره کتابشناسی ملی : ۲۶۸۰۷۸۶

اشاره

نام کتاب:خلقت نوری و ظهور صلبی اهلبیت علیهم السلام

نام مؤلف سید محمد علی موسوی

ناشر: انتشارات آشیانه مهر

ویراست علمی و تحقیق:خلیل بخشی زاده

صفحه آرا: علیاکبر احسانی تیرگر

ویراستار: سید علی محمد محمودیان

چاپخانه: . گلها

چاپ: اول / 1391

تیراژ: . 3000

قیمت گالینگور:

قیمت شومیز:

? شابک: 5 – 33 – 6164 – 600 - 978

قم: 45 متری عمار یاسر – پلاک 92 – مجمع جهانی شیعه شناسی.

™حق چاپ محفوظ است. ˜

فهرست مطالب

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی 29

مقدمه مؤلف 33

بخش اول

خلقت نوری اهلبیت علیهم السلام

فصل اول: کلیات و مفاهیم

معانی کلید واژگان 39

1- خلق: 39

2- ماهیت آفرینش: 40

3- نور: 40

4- انواع نور: 41

5- ویژگی‌های نور وجودی ائمه علیهم السلام 42

6- نور اهل البیت علیهم السلام در قرآن 44

فصل دوم : یافته‌های انسانی ازآغاز آفرینش

واکنش و بی تفاوتی: 49

الف- تفسیر‌های نارسا و خام 50

1- نگاه احتمالی به آغاز خلقت 50

1-1- نقد پندار گرایان 52

2- تفسیر مادی گرایان 53

1-2- نقد نگاه مادی گرایان 54

3- تصویر افسانه سرایان 57

1-3- نقد نگاه افسانه سرایان 59

ب- تحلیل خردمندان از آغاز خلقت 62

1- حکمت مشّاء 62

بررسی «عقل اول» ارسطو 65

معلول اول از منظر بوعلی 66

بررسی «معلول اول» بوعلی 67

2- حکمت اشراق: 70

صحت «عقل» یا «نور» 72

بررسی حکمت اشراق: 74

3- حکمت متعالیه 75

ج- فیض نخست در عرفان 78

حقیقت محمدیه | : 82

نقد فلسفه و عرفان 83

فصل سوم: داده‌های وحیانی از آغاز خلقت نوری

مقدمه: 89

1- خلقت نوری در عهدین : 89

2- قرائن واژگان بر موضوع: 91

3- اصل زیر بنای موضوع: 95

4- خلقت نوری در احادیث شیعه و سنی 97

5- دشواری فهم خلقت نوریه 102

جهت بررسی سندی خلقت نوریه 103

1- تنوع اسنادی 103

2- جبران ضعف سند با قوت متن: 106

3- شهرت خلقت نوریه: 107

4- نقد نگاه ذاتی و موضوعی به اسناد : 108

انواع دلالت روایات 109

مدلول قطعی: 111

تعدد اسما و وحدت مسما: 112

اصول باز یافتی 115

نفی دروغ پردازی‌ها 120

فصل چهارم : نخستین نور پردازی در چینش نظام آفرینش

مقدمه: 129

1 - توحید، اصل زیر بنای خلقت نوریه 129

2- نفی غیر خدا، اصل دیگر 132

نفی نظریة صدور: 136

الف- دلیل قطعی عقلی136

ب- دلیل نقلی قطعی 137

3- هدفمندی اهل البیت علیهم السلام اصل آفرینش 138

4 – چگونگی آفرینش نخستین نور 143

سمت و سوی خلقت برای مجود: 145

5- امتداد نور 146

دلایل خلقت نور علی علیه السلام پس از نور پیامبر | 149

6- آفرینش انوار چهارده گانه : 151

تحلیل: 152

7- گستره آفرینش نور 154

8 - ژرفنای نور 161

حقایق عالم نوری 162

نقد یک نگاه: 164

نقد و بررسی: 166

فصل پنجم: نور افشانی حقیقت محمدیه | در عالم جبروت

1- ریزش نور از نور 171

2- نور ائمه حلقة فیض رسانی 173

3- خلقت عرش از نور محمد| 175

1-3- نمونة صریح خلقت عرش از نور پیامبر | 176

2-3- نمونة وجود ائمه علیهم السلام در عرش...... 177

4- چیستی عرش 180

1-4- مفسران شیعه 180

2- 4- نقد نگاه مفسران شیعه 183

3-4- مفسران اهل سنت و عرش 185

4-4- نقد تفسیر اهل سنت 187

5-4- حقیقت عرش در خلقت نوری 188

5- کرسی پدید آمده از نور محمد | 191

1-5- چیستی کرسی از نظر مفسران شیعه 193

2-5- نقد کرسی با علم 195

3-5- کرسی از دیدگاه اهل سنت 196

4-5- نقد نگاه مفسران اهل سنت از کرسی 199

5-5- چیستی کرسی در خلقت نوریه 201

6- آفرینش لوح از نور محمد | 202

1-6- ماهیت لوح میان مفسران 204

7- آفرینش قلم از نور محمد | 206

1-7- چیستی قلم میان مفسران 208

2-7- ماهیت لوح و قلم در پرتو روایات 210

فصل ششم: نور افشانی ولایت علویه در عالم ملکوت

1- شبنم نور بر گونة فرشتگان 217

2- فروچکیدن نور: 219

3- ناتوانی انسان از معرفت فرشتگان: 223

4- فرشته از منظر وجودی: 226

5- چیستی و ماهیت ملائکه: 228

6- وظایف و کردار فرشتگان: 232

7- آموزش علی علیه السلام به فرشتگان: 234

8- ولایت مداری فرشتگان: 237

9- فلسفه نگهبانی بشر: 239

10- نوع تکلیف فرشتگان: 240

1- آفرینش طینت اهل البیت علیهم السلام : 241

2- نور وجودی شیعه از ائمه علیهم السلام : 245

3- تناسب نوری شیعه و... ائمه علیهم السلام : 249

4- خلقت سرشت شیعه از نور اهلبیت علیهم السلام : 251

5- آفرینش بهشت از نور امام حسین علیه السلام : 252

فصل هفتم: پرتو افکنی نور فاطمیّه در عالم ناسوت

1- تابیدن آسمان و زمین از نور فاطمه ÷. 259

2- هفت آسمان از نور زهرا ÷: 262

3- ویژگی‌های پرتو نوری فاطمه ÷: 263

4- ادله نقلی بر تابش نور فاطمه ÷: 265

5- وجود‌یابی ماه و خورشید از نور امام حسن علیه السلام : 267

6- ولایت مداری عالم ماده: 269

7- آموزش ائمه به زمینیان: 270

عالم ذر تجلی‌گاه ولایت اهل البیت علیهم السلام :271

1- هستی عالم ذر: 272

2- چیستی و چگونگی وقوع عالم ذر: 273

1-2- عالم ذر ملکوتی: 273

2-2- نقد تفسیر ملکوتی ذر: 274

1- انطباق کبیر بر صغیر: 274

3- مادی بودن عالم ذر: 275

1-3- نقد مادی نگری ذر: 277

4- وجود آغازین، عالم ذر:280

دلایل اثبات «عالم ذر» 280

دلایل وجود پیشین عالم ذر: 281

الف- تفسیر واقع بینانة مفسران:281

1- وجود عوالم گوناگون بشری:281

2- گونه‌های آفرینش: 282

3- تقدم ذر بر ماده: 285

ب- متن روایات بر تقدم عالم ذر: 286

ج- اهل البیت اولین بندگان عالم ذر: 287

سیر اهل البیت علیهم السلام در هستی: 290

الف- سیر نزولی وجودی ائمه علیهم السلام در عالم هستی: 290

ب- سیر صعودی پیامبر | در جهان ماده: 291

ج- فرمانروایی اهل البیت علیهم السلام در هستی: 294

فصل هشتم: دستامد‌های علمی وعملی

مقدمه: 299

الف- دستامد‌های فلسفی 300

ب- دستامد کلامی 304

ج- دستامدها عرفانی، اخلاقی 306

د- دستامد اجتماعی 309

ه-- دستامد روایی و خبری 312

و- دستامد‌های تفسیری 315

ز- دستامدهای تاریخی 317

ح- دستامدهای فقهی 321

بخش دوم

ظهور صلبی اهلبیت علیهم السلام

فصل اول: اصل هستی نور صلبی

الف) معنای کتاب. 330

اول: متن‌نگری شیعیان 330

دوم: ظاهرگرایی اهل تسنن 339

فراموشی یا کینه‌توزی 339

6.هاله‌ای پر نور 345

ب) مصداق سنت 346

اول: عناصر ظهوری 346

دوم: عناصر مشترک مفهومی 356

فصل دوم: چیستی نور

چیستی نور. 363

1 -. اطلاق «کلمه» بر واژگان 365

الف) اشکال کلی 366

ب) اشکال جزئی 368

۲ - 3. بیگانگی با جایگاه آدم 368

۳ - 4. ترجیح بدون مرجح 369

۴ - 5. سازگاری اسم با حقایق خارجی. 370

الف) اشکال ویژه 373

دو: اطلاق کلمه بر کردار 374

الف) اشکال کرداری شمردن کلمه 376

سه. اطلاق کلمه بر شیء خارجی 377

1-1. مسما بعد از اسم: 382

2-1. همزمانی اسم و مسما: 382

3-1. مسما پیش از اسم: 382

4-1. همیشگی بودن اسم و مسما: 382

۴. همگونی و ناهمگونی دو آیه 385

اول: دلائل همسانی 386

1-2. عینیت کلمات آدم و ابراهیم 388

2-2. توبه‌پذیری آن دو. 389

مصادیق آیه 391

دوم: دلیل ناهمگونی 395

1-2. اوامر و نواهی 396

1-1. نقد مصداق اوامر و نواهی 397

1-3. رد و مؤید 398

فصل سوم: نورپذیری

نورپذیری 403

الف) تقدم کلمات 404

ب) نفوذ کلمات 408

ج) منبع کلمات 409

د) گیرنده‌ی نخستین 410

ه-) چگونگی دریافت 412

و) زمان دریافت 415

ز) مکان دریافت 419

ح) مراحل دریافت 424

ط) ظهور نص بر همراهی 426

اشکال 430

فصل چهارم: انتقال نور

انتقال نور 435

امتداد ذاتی 435

۱. دلائل انتقال 436

الف. تصریح لغویان 436

1-1. تقلب در شیء: 436

2-1. تقلب در امور: 436

4-1. تقلب در قرآن: 437

1-2. عنصر تغییر: 437

2-2. تصرف: 438

2-3. ایجاد: 438

ب. برداشت مفسران 439

1-2. مفسران سنی 439

2-2. مفسران شیعی 441

ج. تواتر معنوی روایی 442

1-3. مأخذ سنیان 443

2-3. مأخذ شیعیان 444

د. متون کهن تاریخی 446

۲. گستره انتقال 448

1-2. اتفاق اصحاب 451

2-2. تواتر معنوی روایات 451

ج. عوامل انتقال 453

الف) عوامل قهری 454

ب) علل غیر قهری 460

د. لوازم انتقال 467

1-2. خواستگاری 471

2-2. رضایت دختر 473

اشکال بر انتقال نوری 487

ادعا 488

پاسخ 489

فصل پنجم: ویژگی‌های نور

ویژگی‌های نور 495

الف. معرفت نوریه 495

ب. انتقال 507

ج. فرمان‌برداری 519

د. حالات نوریه 528

فصل ششم: تأثیر نور بر نیاکان

تأثیر نور بر نیاکان 543

الف) تقرب به خدا 544

ب) تحول ژرفنا 555

ج) برتری بر انسان‌ها 564

۹. دین‌گستری 578

فصل هفتم: فلسفه نورپردازی

فلسفه نورپردازی. 583

الف) رهنمونی دین‌داران 584

1-1. تسلیم محض 584

2-1. حکمت‌سنجی 584

1-2. نادانی فردی 586

2-2. آلودگی اجتماعی 587

3-2. همانندگری 587

ب) دستگیری ناآشنا 589

1-1. مرتبه لاهوتیه 589

2-2. مرتبه عرشیه 591

3-1. مرتبه ملکوتیه 592

4-1. مرتبه ناسوتیه. 594

5-1. مرتبه صلبیه 595

نتیجه: 595

ج) گونه‌های هدایت‌گری 596

د) علل ریزش نور صلبی 599

1-1. معرفت ربوبی 599

2-1. پاکیزگی بدنی600

3-1. جلابخشی درونی 601

4-1. بازگشت دایمی 602

1-2. منزلت خانوادگی 603

2-2. ایمان خانوادگی 605

3-2. ارزش‌مداری گروهی 606

4-2. نمونه‌سازی اجتماعی 608

ه-) ر‌ه‌آورد 610

1-1. زدودن اندوه 610

2-1. برطرف کردن سختی 611

1-2. برون‌رفت از خواری 612

2-2. گشایش در تنگنا 614

کتابنامه 617

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی

بسم الله الرّحمن الرّحیم

قال علی علیه السلام : «المؤمن یتقلب فی خمسة من النور، مدخله نور ومخرجه نور و علمه نور و کلامه نور و منظره یوم القیامة إلی نور»(⁽¹⁾) مؤمن همواره در میان پنج نور قرار دارد، ورود او نور است، خروج او نور است، دانش او نور است، کلام او نور است و چهره او نیز در روز قیامت نور است. نور، حقیقتی است که در ذات و ماهیت خود نمایان است و نمایانگر غیر خود نیز هست. به همین دلیل نور یکی از صفات خداوند و از اسماء او به شمار می‌رود.(⁽²⁾)

«ظاهراً لنفسه مظهراً لغیره» نور بر روشنایی دلالت می‌کند(⁽³⁾). روشنایی که شعاع و پرتوهایش بتابد(⁽⁴⁾)؛ و ضد تاریکی است. یکی از فضایل خاص اهل بیت علیهم السلام خلقت نوری آنان است که هم اصل وجودشان و هم امامت آنان موجب وجود نورانیت در جهان هستی است. به همین دلیل آنان شایسته مظهر اسماء حسنای الاهی بوده و خلیفة الله فی الارض و حجت خدا بر روی زمین هستند.

ائمه معصوم علیهم السلام ، از انواع مختلف نور اعم از نور عقلی(⁽⁵⁾)، حسی(⁽⁶⁾)، معنوی(⁽⁷⁾)، عملی و کرداری(⁽⁸⁾)، گفتاری(⁽⁹⁾) و به ویژه نور وجودی برخوردار هستند. کما اینکه پیامبر اسلام|

فرمودند: «اوّل ما خلق الله نوری»(⁽¹⁾) تا آنجا که ابی خالد کابلی می‌گوید: از ابا جعفر علیه السلام دربارۀ {فَآمِنُوا بِاللّهِ وَرَسُولِهِ وَالنّورِ الّذِی أَنزَلْنَا}(⁽²⁾) پرسیدم، امام علیه السلام فرمود: ای ابا خالد! سوگند به خداوند «النور» در آیه، نور پیشوایان از خاندان محمد| هستند تا روز قیامت. به خدا قسم! آنها نور خدایی هستند که پروردگار فرود آورده است. به خدا سوگند وجود آنها نور خداوند در آسمان و زمین‌اند.(⁽³⁾)

موضوع خلقت نوری اهل‌بیت علیهم السلام ، با عنوان «خلقت نوریه» شهرت به سزایی داشته و اصل آن نزدتمامی دانشمندان و بزرگان مکتب تشیع پذیرفته شده است.(⁽⁴⁾)

بیشتر علمای اهل تسنّن نیز خلقت نوری اهل‌بیت علیهم السلام را پذیرفته و در کتب و منابع معتبر خویش آورده‌اند.

بررسی حقیقت خلقت نوری اهل‌بیت علیهم السلام در «منابع اهل تسنّن»(⁽⁵⁾) از چنان کثرت و تواتری برخوردار است که اگر با تمامی اسناد و سلسله حدیث، نقل و تبیین گردد، خود اثر مستقل و مفصلی را می‌طلبد. در این مجال مختصر تنها به ذکر یک حدیث در خلقت نوری و یک حدیث در ظهور صلبی بسنده می‌نماییم.

عن سلمان الفارسی رضی الله عنه قال: سمعت رسول الله| یقول: «خلقت أنا وعلی بن ابی طالب من نور الله عن یمین العرش، نسبح الله ونقدسه من قبل ان یخلق الله عزّوجلّ آدم بأربعة عشر ألف سنة... واشتق الله تعالی لنا من أسمائه اسماً، فالله عزّوجلّ محموداً وأنا محمّد’ والله الأعلی وأخی علی والله الفاطر وابنتی فاطمة والله محسن وابنای الحسن

والحسین‘ وکان اسمی فی الرسالة ونبوة وکان اسمه فی الخلافة والشجاعة وأنا رسول الله وعلی ولی الله»(⁽¹⁾) من و علی از نور خداوند و از جانب راست عرش آفریده شده‌ایم، خداوند را چهارده هزار سال پیش از آنکه آدم را خلق نماید، تسبیح و تقدیس می‌کردیم. سپس از اسمای حسنای خود برای ما نام‌هایی برگزید. خداوند محمود است و من محمّد، خداوند اعلی است و برادرم علی، خداوند فاطر است و دخترم فاطمه و خداوند محسن است و دو فرزندم نام حسن و حسین نهاد. نام من در رسالت و نبوت و نام علی علیه السلام در خلافت و شجاعت ثبت گردید. من رسول الله هستم و علی ولیّ الله.

و نمونه حدیث در ظهور صلبی اهل‌بیت علیهم السلام در منابع اهل سنت؛ قال رسول الله|: «کنت أنا وعلی نوراً بین یدی الله عزّوجلّ یسبح الله ذالک النور ویقدسه قبل أن یخلق الله آدم بألف عام. فلمّا خلق الله آدم، رکب ذالک النور فی صلبه فلم یزل فی شیء واحد حتی افترقا فی صلب عبدالمطلب: ففی النبوة وفی علی الخلافة»(⁽²⁾).

من و علی به صورت نوری واحد نزد خدا بودیم. آن نور خدا را هزار سال پیش از خلقت آدم تسبیح و تقدیس می‌نمود. پس از خلق آدم، آن نور را در صلب او جای داد. آن نور همواره در یک صلب منتقل می‌شد تا به عبد المطلب رسید که به دو قسمت تقسیم شد، در من نبوت قرار داده شد و در علی خلافت.

احادیث خلقت نوری اهل‌بیت علیهم السلام در «منابع و کتب معتبر»(⁽³⁾) مکتب تشیع، بسیار گسترده و فراوان است، امّا با همۀ این شهرت و گستردگی که جای هیچ تردیدی را باقی نمی‌گذارد، فهم و درک دقیق و هضم معانی بلند این احادیث به ویژه تاریخ خلقت نوری اهل‌بیت علیهم السلام برای عقول ناس و خردهای مردم عادی دشوار و سنگین است. لذا این مهم

یعنی تبیین و شرح موضوع خلقت نوری و ظهور صلبی اهل‌بیت علیهم السلام وظیفه‌ای سترگ بر عهده عالمان و بزرگان مکتب تشیع است.

در این راستا محقق توانمند، استاد برجسته، حضرت حجت الاسلام والمسلمین دکتر سید محمد علی موسوی «زید عزه الشریف» آستین همّت بالا زده و با پژوهشی عمیق و دقیق، با تلاش گسترده و فراگیربه تبیین ابعاد و زوایای مختلف خلقت نوری و ظهور صلبی اهل‌بیت علیهم السلام پرداخته است.

ایشان که خود استادی مسلّم و اسلام‌شناسی قوی هستند، با تکیه بر ازدحام دلایل حاصل از آیات قرآن و سیره و سنت پیامبر| و اهل‌بیتش علیهم السلام ، اثری علمی و در خور توجه تألیف نموده است.

مؤلف ارجمندی که با معرفت کامل و جامع الاطراف نسبت به معارف الاهی اسلام و همچنین با تأمل و تدبر در آیات قرآن و تجزیه و تحلیل احادیث و روایات منقول از ائمه معصوم علیهم السلام به ارزش والای خلقت نوری و ظهور صلبی اهل بیت علیهم السلام پی برده و توانسته است به زیبایی از عهده تبیین و تألیف آن برآید. ایشان که خود از اعضای برجسته هیئت علمی مجمع جهانی شیعه شناسی هستند، با مراعات فنون و اخلاق نویسندگی، با لطافت طبع و دیده بصیرت امّا به سبکی ساده و روان، اثری علمی و قابل اعتناء را با مجاهدت‌های علمی فراوان به رشته تحریر درآورده است، که مطالعه آن برای مجامع علمی حوزه و دانشگاه و همه صاحبان بینش و معرفت بسیار مفید و تأثیرگذار خواهد بود. ان شاء الله

کثر الله امثالهم، جزاه الله عن الإسلام اجراً، ادام الله ظله ودامت افاضاته والسّلام علیکم وعلی جمیع اخواننا المؤمنین بولایة علیّ بن أبی‌طالب علیه السلام فی

اقطار العالم ورحمة الله وبرکاته

مسئول مجمع جهانی شیعه‌شناسی

انصاری بویراحمدی

مقدمه مؤلف

پژوهه‌ی حاضر، تصویری است بر اساس داده‌های کتاب و سنت از چگونگی نورپردازی اهل بیت علیهم السلام در صلب نیاکان و تبیین فضیلتی است وانهاده از بی‌شمار فضائل امامان؛ حقیقتی که اگر همین دو چشمه‌سار وحیانی جاری، آب زلال و گوارایش را از بالا نمی‌ریخت؛ همواره عقل تیز و پخته‌ی افلاطون و بوعلی‌ها از پایین در پیدایش آن سرگردان می‌ماند.

آنچه در این تصویرگری می‌بینید، پرتوهای گوناگونی است از حقیقت متصل، واحد و دارای مراتب نوریه‌ی اهل‌بیت علیهم السلام که منفصل و متعدد در وجود نیاکان‌شان تجلی کرد؛ تجلی بی‌مانندی بسان دیگر فضایل آمیخته با غیب اهل بیت علیهم السلام .

این پژوهه، در دو بخش تنظیم شد: که بخش اول خلقت نوری اهل بیت علیهم السلام در هشت فصل تحلیل می‌کند و بخش دوم ظهور صلبی اهل بیت علیهم السلام در هفت فصل تبیین می‌نماید. نخست نورپردازی آنان در نظام خلقت پس از خداوند و پیش از دیگر موجودات نقل و تبیین شده است و سپس نورپردازی پاک پیشوایان در صلب نیاکان با ریز موضوعات متناسب هریک تحلیل شده است:

به کاستی و ناپختگی ترسیم ژرفنا، گستره و گونه‌های نورپردازی امامان در صلب نیاکان، به خوبی آگاهم و از فرصت کوتاه گله‌مند. ریزبینی فرهیختگان دلسوز و راهنمایی نور خود امامان مهرورز را در پختگی و عمق‌بخشی مطالب در چینش و نگارش بعدی آرزومندم.

گسسته و گزینشی خواندن این کتاب نه تنها به پرسشی پاسخ نمی‌گوید و پرده از روی هیچ شبهه‌ای بر نمی‌گیرد که صورت مسأله را در هاله‌ای ابهام فرو می‌برد و بر گونه‌ای سپید آن پرده‌ی تاریک می‌کشد. از این رو، مطالعه ژرف و پیوستة نخبه گان را از آغاز تا پایان به جد می‌طلبد وگرنه پایاب شکیبایی در پله نخست می‌شکند.

آرزومندم آخرین حلقه نور افشان و نگین دار سلیمان، این ران ملخ را از بنده‌ی ناتوان خدا و سرباز کوچک خود بپذیرد و بانفس گرم و مسیحایی‌اش روح مرده ما را زنده کند.

همو که اگر به باغ جانم شبنمی ریزد؛ گلهای پژمرده به هزار شور و مستی نفس دوباره گیرد.

همان که اگر چشمش به حال من، گر نیم نظر خندد

خارم به چمن نازد، عیبم به هنر خندد.

بخش اول :خلقت نوری اهلبیت علیهم السلام

اشاره

فصل اول: کلیات و مفاهیم

اشاره

معانی کلید واژگان

1- خلق:

«اصل خلق به معنی اندازه‌گیری بکار رفته است. چنانچه می‌گویند: پوست دباغی شده برای آب دادن قرار داده شده هنگامی که با آن پوست به دیگران آب دهی».(⁽¹⁾)

واژه شناسان معانی دیگری نیز برای خلق آورده‌اند:

«آفریدن، ایجاد کردن، ابداع نمودن، نرم گردانیدن، ساختن سخن برباختن دروغ. پیش از بریدن اندازه‌گیری کردن، برابر نمودن چوب و...»(⁽²⁾)

افزون برمعانی مفرد خلق، ترکیبات آن نیز به تناسب صفت یا پیوند واژه بهمین معنی بکار رفته است:

«آفریدن آسمان، آفرینش نو، موجودشدن، پیدا شدن و برون آمدن».(⁽³⁾)

در خلقت نوریه به معنی «تقدیر» و «آفرینش» می‌توان واژه خلقت را باهم بکاربرد؛ زیرا پروردگار این انوار را برای حلقه واسطه فیض رسانی در مراتب هستی و نزدیک بخود پدید آورد و نور آنها وسیله‌ای مناسب برای صدور فیض به موجودات به تناسب وجودشان آفرید و قرار داده شده است. بنابراین تقدیر و

آفرینش آمیخته با یکدیگر به معنی خلقت در این مقاله به کار برده می‌شود.

2- ماهیت آفرینش:

نوع خلقت نوری ائمه علیهم السلام برای ما کاملاً روشن نیست. در واقع به دلیل فرودستی هستی و فقر شدید وجودی و محدودیت بُرد عقلانی از یکسو، سعة وجودی ارجمندی و بلندی مقام آنان از سوی دیگر از دست یابی و احاطه به تمام هویت و کیفیت این تقدیر نوریه بی‌خبریم. تنها روایات منقول و فهم صحیح آن می‌تواندما را به این اسرار رهنمون گردد.

3- نور:

«نور، همان حقیقتی است که اشیا را روشن می‌سازد، به گونه‌ای که اندام بینایی حقیقت آن را می‌بیند»(⁽¹⁾)، «نور مرکب از «النون» و «الواو» و «الراء» در اصل صحیح است و برای روشنایی دلالت می‌کند».(⁽²⁾)

«نور، همان آشکاری است که با او همه چیز آشکارمی‌شود؛ حقیقتی که در ذات و ماهیت خود نمایان است و نمایانگر غیر خود است. به همین دلیل نور یکی از صفات خداوند و از اسماء او به شمار می‌رود؛ نور را ضد تاریکی نیز معنی کرده‌اند.(⁽³⁾) و روشنایی که شعاع و پرتوهایش بتابند».(⁽⁴⁾)

واژه شناسان جمع نور را انوار دانسته‌اند. معنی برگزیده نور، درآفرینش نوری ائمه درپی می‌آید.

4- انواع نور:

در واقع نورها اگر چه در روشنایی بخشیدن

و پردازش کردن مشترک‌اند اما هریک از درجاتی برخوردارند که متناسب با وجود آنهاست:

1- نور محسوس در خارج اینگونه‌اند؛ نور خورشید با نور ماه، ستاره، چراغ، آتش و برق تفاوت‌هایی دارند، یا اشیا منور شده محسوس نیز این گونه‌اند.

2- نور عقلی مانند نور علم و نور کشف که از درجات ویژه برخوردارند.

3- نورهای معنوی نیز دارای طبقاتی هستند که برخی از برخی برتری دارند. بهمین دلیل می‌گوییم دانا و داناتر، فهمیده و فهمیده‌تر».(⁽¹⁾)

پس از تبیین نور حسی- عقلی- معنوی به انواع دیگر نور، برای فضا سازی بیشتر خلقت نوریه وچیستی نور اهل‌البیت علیهم السلام پرداخته می‌شود.

4- فعل نورانی، گاهی کردار و فعالیتهای فرد شایسته و فرهیخته را ما به نور تشبیه می‌کنیم؛ زیرا حوزه کرداری او

روشنایی بخش و راهنمای دیگران به حساب می‌آید.

5- گفتار نورانی، همانگونه که در سخنان ائمه علیهم السلام اطلاق می‌شود: «کلامکم نوراً و امرکم رشد...»(⁽¹⁾) معانی بلند، پر نفوذ و قدرتمند کلمات آنها خود بخود فضای ذهن و اندیشه را نورانی می‌کند.

6- وجود نوری، این همان حقیقتی است که در نخستین فضیلت اهل البیت علیهم السلام ، بکار می‌بریم و به آنها انوار وجودی پس از خداوند و پیش از مخلوقات دیگر عقیده داریم. همانگونه که علی علیه السلام فرمود:

«المومن یتقلب فی خمسة من النور؛ مدخله نور، و مخرجه نور، و علمه نور، و کلامه نور، و منظره یوم القیامة الی النور».(⁽²⁾)

5- ویژگی‌های نور وجودی ائمه(ع)

از میان تعریف‌های نور، ظاهراً لنفسه و مظهر لغیره را ناگزیر می‌توان برای خلقت نوری ائمه علیهم السلام برگزید. اگرچه نارسایی این تعریف کمتر از دیگر تعریفهاست اما هرگز بیانگر حقیقت نور وجودی آنها نیست.

تنها به کمک محتوا و معانی بلند روایات می‌توان به ویژگی‌های نور امامان دست یافت:

1- نخستین نور، نسبت به دیگر مراتب وجود، نور آنها در اول خلقت قرار دارد. «اول ما خلق الله نوری».(⁽¹⁾)

2- تجرد کامل، بریدن از هر نوع ماده تخیل و غیره که بی‌نیازی آنها را در اصل وجودی بیان می‌کند.

3-بساطت، ترکیب حداقل پس از بساطت خداوند در نور آنها وجود دارد. زیرا فیض + امکان = نور اول.

4- واسطه در فیض– آنها از یکسو نور پروردگار را جذب می‌کنند و از دیگر سو این نور را به مراتب فرودست خود انتقال می‌دهد.

5- رهنمونی و برای دلالتی از همین ویژگی آن برمی‌آید و همین طور شفافیت محض نوری.

6- جاعل و حاکم، این نور بر تمامی انوار حکومت دارد؛ زیرا تنها به دست خداوند قرار داده شده نه مجعول دیگر. چنانچه از روایات بر می‌آید این نور بی‌هیچ ابهام بصورت روشن، نور وجودی اهل البیت علیهم السلام است.

7- همه جانبه، وجود این نور در تمام مراتب هستی ناگزیر و قطعی است، بگونه‌ای که هیچ جا از آن خالی و تهی نیست.

6- نور اهل البیت(ع) در قرآن

همانگونه که بسیاری از معارف بلند را از بطن قرآن مفسران بیرون می‌کشند، نور ائمه علیهم السلام نیز از ظاهر این کتاب اگر قابل استفاده هم باشد، مناقشه بردار و سمبولیک می‌شود. پس با تأویل پیشوایان نور، می‌توان به این مهم دست یافت:

1- ابی خالد کابلی می‌گوید:

از ابا جعفر علیه السلام دربارة خدای فراتر از توصیف پرسیدم: {فآمنوا بالله و رسوله و النور الذی انزلناه} (تغابن/8). امام فرمود: ای ابا خالد! سوگند به خداوند «النور» در آیه، نور پیشوایان از خاندان محمد | هستند تا روز واپسین. به خدا قسم! آنها نور خدایی هستند که پروردگارفرود آورده است. به خدا سوگند! وجود آنها نور خداوند در آسمان و زمین‌اند».(⁽¹⁾)

2- علی بن ابراهیم به سند خودش از ابی عبدالله علیه السلام نقل می‌کند که امام علیه السلام در تفسیر این آیه فرمود:

{و اتبعوا النور الذی انزل معه اولئک هم المفلحون} (اعراف/ 156). واژه «النور» در این آیه و جایگاه همان حقیقت (نوریة) امیرالمؤمنین علیه السلام و دیگر پیشوایان هستند».(⁽²⁾)

3- {قد جاءکم من الله نور} (مائده/ 16).

«واژه نور در این آیه همان حقیقت محمدی | است. بهمین جهت در وصف پیامبر | نور مجرد وارد شده است».

4- {نور علی نور یهدی الله للنور من یشاء} (نور /35).

«فالنور نور علی صلوات الله علیه یهدی لولا یتنا من احب. و حق علی الله ان یبعث ولینا مشرقاً وجه منیراً برهانه».(⁽¹⁾) آری با نور ائمه علیهم السلام خداوند هرکه را بخواهد راهنمایی می‌کند و با اخلاص در نور ولایت آنها داخل می‌نماید».

نور وجودی ائمه علیه السلام در قرآن به صورت کنایه گنجانده شده و تنها مخاطبین واقعی این حقایق را در می‌یابند و بازگو می‌کنند. چیزی که هرگز با خرد کوتاه و دانش‌های پرگناه نمی‌توان به آن دست یافت.

فصل دوم : یافته‌های انسانی از آغاز آفرینش

اشاره

واکنش و بی تفاوتی:

اشاره

آغاز خلقت، ظهور وجود و شکل گیری مراتب نظام هستی موضوع اسرار آمیز، فرامادی و سرنوشت ساز با معانی بلند قرنهاست که دقت نظر و تکاپوی اندیشه نخبه‌گان، تیزهوشان، رندان و نوابغ را بسوی خود کشانده است.

هر یک به اندازه توانایی علمی و استعداد درونی به خرد ورزی برای یافتن پاسخ درست و حلّ این معما تلاش کرده‌اند. بی تردید بُرد اندیشه و نور افشانی درونی آمیخته با عقلانیت بزرگان را در این مسیر نمی‌توان نادیده یا یکسان ارزیابی کرد. حد و حجم و میزان کارآیی و پرده برداری آنها از اسرار نخستین موجود در ترازوی انصاف، مقدار وزن خود را آشکار می‌سازد.

هر یک به مراتب و درجات خاصی در شعاع ویژه‌ای از معرفت نایل شده‌اند. یکی با برهان صرف عقلی بدان دست یازیده‌اند؛ دیگری با عرفان باطنی از نور حقیقت نخستین وجود پخته شده است؛ برخی هم احتمال وجود چنین جهان پیش از تاریخ را داده‌اند و هرگز اصل بودن آن را نفی نکرده‌اند اگرچه از دسترسی به تصویر کامل و حقیقی آن خود را ناتوان شمرده‌اند؛ برخی نسبت به این مهم بی مهری ورزیده و پرداختن به چنین مواردی را بی فایده و یا ناممکن شمرده است و بحث از موجود اول را عقاید ماقبل تاریخ و اسطوره معنی کرده‌اند؛ عده‌ای دیگر با افسانه سرایی خواسته‌اند گره از این معما بگشایند و راز خلقت و چهار چوب نظام مهندسی جهان را با خیال پردازی به تصویر بکشاند.

همانگونه که برخی با خردهای ناتوان، کوتاه، نارس، تاریک و فرو رفته در شهوات وجود نخستین عالم فرامادی را بر نتابیدند و تمام حقایق آن را نفی کرده‌اند و حقیقت وجود را منحصر به جهان مادی دانسته‌اند.

در این میان تنها داده‌های وحیانی با ارائه تصویر کامل، همه جانبه، ریز و دقیق فراتر از برهان و عرفان و احتمال و افسانه سرایی، از کیفیت آغاز آفرینش و اسرار آن برای ما پرده برمی‌دارد.

با یک مقایسة کلی و بیطرفانه میان نگاه‌های متنوع می‌توان برتری، بلندنگری، کلی نگری، جامع و همه جانبه نگری و آینده نگری تفسیر دینی را در پرتو داده‌های وحیانی در آغاز خلقت و نخستین موجود با تمام جزئیات از دیگر بینش‌ها دریافت.

بدین سان، بیشتر واکنشهای علمی و فکری، اندک بی تفاوتی‌های نادانی را در این میان پوشش می‌دهد و بر آیند کلی همان عطف نظر به راز گشایی آغاز آفرینش بعنوان یک مؤلفة اساسی تلقی می‌شود. نخست دیدگاه‌های خام و نارس، سپس تأملات نیم پخته یافته‌های انسانی جداگانه توصیف و نقد می‌گردد.

الف- تفسیر‌های نارسا و خام

1- نگاه احتمالی به آغاز خلقت

اشاره

برخی با ابزارهای معرفتی موجود، خواسته‌اند حقایق رویدادهای پیش از تاریخ نگاشتة موجود را بررسی و به حقیقت دست یابند با اینکه طبیعت موضوع قابلیت گسترش و تشریح، با پژوهش ابزارهای حسّی و خیالی سازگاری و همخوانی ندارد. ناگزیر بر پایه فطرت درونی و خِرد سالم جریانهای فرامادی را پذیرفته‌اند و هرگز حقایق مجرد کامل از ماده را نتوانسته‌اند با این ابزارها نفی کنند.

این گروه دست یافتن به زاویه‌های پیدا و پنهان نورانی جهان دیگر بویژه نخستین عالم مجرد تفصیلی و گسترده حتی در حد بخشی از آنها را ناممکن دانسته‌اند اما هرگز اصل وجود رخداد‌های تاریخ فرامادی را پوچ و افسانه تلقی نکرده‌اند و احتمال دسترسی به آنها را با این ابزار موجود غیر ممکن شمرده‌اند. در کتاب آغاز و انجام تاریخ آمده است:

«اسناد نوشته‌ای که تا کنون به دست ما رسیده است، در هیچ جا قدیمی‌تر از 3000 سال پیش از میلاد نیست. عمر تاریخ در حدود500 سال است. پیش از تاریخ بی‌گمان جریانهایی از دگرگونی‌ها و تحولات بوده است... گذشته‌ای است که البته عملاً وجود دارد ولی چیزی درباره آن معلوم نیست».(⁽¹⁾)

این گروه با طرح پرسشی احتمالی به پاسخ احتمالی دست می‌یابد آنجا که می‌گویند: «پیش از تاریخ چه چیز ممکن بود؟ چه پیش آمد‌های اساسی در آن زمان روی داده است که در نتیجه آن‌ها آدمی چنان شده‌ای است که توانسته تاریخ داشته باشد؟ چه ژرفناهای فراموش شده وجود داشته است. چه «وحی»ها و چه «روشنائیهای» از دیده ما نهان (مانده)اند؟ پاسخ این سوالها را نه در تصورات خیالی رمانتیک می‌توان یافت که همه تاریخ را سیر قهقرایی می‌انگارد، نه در سخنان کسانی که پیش از تاریخ را سلسله‌ای از وقایع سطحی می‌انگارند و با آن چنان برخورد می‌کنند که گویی با نوعی تاریخ طبیعی روبرو است... که در

اعماق بی‌پایان زمین فرورفته است. برای ما بدان علت که چیزی از آن دوران نمی‌دانیم، جنبه سکوت و

آرامش و دوری دارد و معنایی که از دست یافتن به ژرفنایش ناتوانیم».(⁽¹⁾)

یافته‌های باستان شناسان، کشف کیهان شناسان و دستامد انسان شناسان با تعبیر گوناگون به همین نقطه اصلی بر می‌گردد که ممکن است جهانی و رخدادی پیش از این تاریخ وجود داشته باشد که ما بدان دسترسی نداریم.

خلقت نوریه اهل البیت علیهم السلام با طبیعت خاص خود که فراتر از ملک و ملکوت و جبروت قرار دارد هیچ گاه در چهار چوب چنین احتمالاتی نمی‌گنجد. با این دیدگاه، جا دارد نگاه پندار گرایان به آغاز خلقت و واکنش آنها نسبت به این ساحت بررسی شود:

1-1- نقد پندار گرایان

1- اصل حقایق نوریه، وجود و ظهور موجودات و جریانهای فرامادی را بدیده احتمال نگریسته‌اند و مورد نفی یا انکار قرار نداده‌اند باید این نوع تلقی و دریافت آن سوی جهان ماده را بی‌غرضانه و در جستجوی حقیقت دانست. چنانچه غیر از این با ابزارهای معرفتی موجود، تفسیر دیگری از هستی ارائه می‌دادند باید در صداقت و اهداف حقیقت جویی آنها تردید می‌شد و خردمندی شان به چالش جدی کشیده و وانهاده می‌شد.

2- از طریق گرد آوری مستندات تاریخی خواسته‌اند به راز خلقت بویژه آغاز آفرینش پی برند. بی تردید ابزارهای معرفتی را و جایگاه کاربرد هر یک را به خوبی نشناخته و اشتباه گرفته‌اند. مگر می‌توان با ایران پیما، نه هواپیما به جای

فضاپیما کرات دیگر کهکشان راه شیری را شناخت؟! در واقع آن سوی کهکشان و عالم ماده جهان پیمای نوری و عقلانی می‌طلبد نه فضا پیمای محدود به فیزیک موجود!

3- این گروه چنانچه اسناد و نوشته‌های موجود و مکتوب شیعه را در مورد تاریخ خلقت با دید اجمالی می‌نگریست واندک صفحات آن را ورق می‌زد، شاید به گونه‌ای دیگر قضاوت و اظهار نظر می‌کرد. از شیعه که بگذریم به منابع و آثار بزرگان اهل سنت هم نگاهی می‌انداخت، بی تردید این گونه داوری نمی‌کرد.

4- اگر اصل پرسش با پندار و احتمال طرح شود، پاسخ آن نیز با احتمال داده می‌شود؟ چنانچه پرسش در محدوده قوانین حاکم برعلوم مادی طرح می‌شد یا پاسخ مثبت دریافت می‌کرد یا منفی اما در علوم الهی این مسأله صحت ندارد.

5- نقد افسانه سرایان و سطحی نگران برخلاف دیگران «که این قسمت را برای اساطیر وا می‌گذارند و کار داستان پردازان قلمداد می‌کنند»(⁽¹⁾) نقطه قوت این نوع نگاه به شمار می‌رود.

2- تفسیر مادی گرایان

اشاره

مادی گرایان نیز دو صنف‌اند: برخی جهان و آغاز خلقت را از کیهان موجود تعریف می‌کنند و جریان‌های پیش از آن را نفی می‌نمایند؛ برخی دیگر با مطالعات و اکتشافات جدید، وجود جهان‌های دیگر را محتمل می‌شمارند.

نخست دیدگاه نفی کنندگان و سپس احتمان دهندگان را یادآوری می‌کنیم.

این گروه که شعاع اندیشه و افق فکری‌شان از دایره تنگ و تاریک جهان ماده فراتر نمی‌رود و قلمرو بُرد عقلی شان تنها فیزیک موجود را در برمی‌گیرد،

با تنگ نظری و دُگم اندیشی همراه با خردهای فرورفته در شهوت قدرت و کیش شخصیتی یا آغاز هستی را ماده می‌دانند و فراتر از آن، حقایق مجرد عقلی و نور وجودی را از عینک خود بینی رد می‌کنند.

برخی دیگر از آنان هستی را کهنه کتابی می‌دانند که آغاز و انجام مشخصی ندارد. مقدمه و پایان آن پاره پاره شده و به مرور زمان فرو ریخته و هیچ چیزی از آن در دست نیست. از این رو، تنها متن معنا دار که قابلیت بازخوانی، نقد، تفسیر و تحلیل را داراست، همین جهان، ماده است که با ابزارهای حسی و لابراتوار‌های تکنولوژیک مدرن می‌توان به هستی و راز آن دست یافت و پرده‌هایی از اسرار آن برداشت و در زندگی روزمره از آنها استفاده بهینه کرد.

این گروهها با تنوع دیدگاه‌هایی که دارند جهان معنا و آن سوی افلاک را نوعی افسانه،تخیل و پندار و ترس معرفی می‌کنند که بشر برای ارضاء غریزة حقیقت خواهی و جهل خود در ناتوانی از تفسیر علمی اشیا و تبیین رابطه عِلّی و معلولی میان آنها به رنگ و لعاب دادن پناه برده و موجوات تخیلی ساخته‌اند.

1-2- نقد نگاه مادی گرایان

1- دانشهای معنوی موجود در جهان و رویکرد دانشگاههای پر اعتبار دنیا به ادیان، روح و ملائکه شناسی و...که همگی حقایق مجرد آن سوی عالم است، بهترین گواه بر کاستی، نارسایی و سستی این نظریه است. آنان در پی تحقیقات فراوان امروزی وجود خداوند، روح، وحی و دیگر حقایق نوری و صددرصد معنوی را قطعی می‌دانند.

2- بر فرض عدم اعتبار دستآمدهای فکری بشر مگر با تهمت و افتراء می‌توان دروغ بودن یک قضیه را نفی یا اثبات کرد؟ با دروغ نمی‌توان دروغ را بیرون‌راند. چنانچه حقایق مجرد بویژه خلقت نوری را کسی دروغ و جعلی

پندارد، نباید با کذب و افترا و تهمت بدتر از آن نادرستی آن را توضیح دهد تا افترا خود گواه بر خیر مطلق و مطابق بودن با واقع ثابت شود و نظر دیگران مورد نفی قرار گیرد.

3- کارآیی دانش‌های تجربی در محدوده خود، مورد نزاع هیچ یک از دانشمندان نبوده و نیست و نخواهد بود اما نفی آنچه در حیطه ابزار معرفتی آنها قرار ندارد، بدترین تهمت، دروغ و ناشیانه‌ترین فعالیت عملی به شمار می‌آید.

4- تنها ندانستن هرگز دلیل بر نبودن نیست و این حقیقت را تمامی خردمندان بعنوان اصل مسلم در هر فعالیت علمی قبول دارند. چنانچه کسی ابتدایی‌ترین الفبای علمی و معیارهای دانش را نداند قابلیت گفتگو با او را در جرگه‌ها و حلقه‌های دانش نمی‌بیند.

5- تفسیر همة اشیا برپایه منافع شخصی یا گروهی و یا ملی مانع رسیدن آدمی به کمال مطلوب علمی به شمار می‌آید. از این رو جا دارد اندکی پیش از هر گونه نفی و ردّ نظر مفسران دین، به سخنان فیلسوفان، عارفان،

محدثان و... ژرف بنگریم. چنانچه نتوانیم معانی بلند سخنان آنها را بفهمیم نخستین قدم انصاف و روش علمی اینست که بی دلیل هرگز انکار ننمایم.

6- آزمایش و خطا در علوم تجربی بعنوان ابزار معرفتی رسیدن به واقع مورد توجه تمامی دانشمندان این رشته است که در عالم معنا راه ندارد. کاوش‌های علمی بویژه کیهان شناسی روز به روز به کشفیات جدید دست می‌یابند و بر گستره و ژرفنای جهان آفرینش پی می‌برند.

افزون بر این با کشف یافته‌های نو، بر فرمول‌های حاکم فضاشناسی پیش از خود خط بطلان می‌کشند و یافته‌های دانشمندان دیگر و تئوریهای آنان را ردّ می‌کنند.

«کاشف ایرانی دورترین کهکشان جهان... روز گذشته با تشریح کشف اخیر خود تاکید کرد: با این کشف تئوری‌های مربوط به پیدایش جهان بهم خورد و باید به دنبال تئوری جدید بود ... فرضیه‌های رایج درخصوص ایجاد جهان بر این نظریه استوار بود که کهکشان‌هایی کوچک در طول زمان به هم رسیده و کهکشان‌هایی بزرگ ایجاد کرده‌اند ولی این کشف خط بطلانی بر این نظریه است... در مدت کمی 600 میلیون سال پیش پس از تولد، جهان شاهد ایجاد کهکشان حجیم بوده‌ایم که تئوری پیوستن کهکشان‌هایی کوچک را ردّ می‌کند... ممکن است پیش از این جهان، جهان دیگری وجود داشته باشد که انفجار آن باعث ایجاد گیتی فعلی شده است یا اینکه جهان‌های دیگری نیز در حال حاضر وجود داشته باشد که ما به آنها دسترسی نداریم».(⁽¹⁾)

7- این مهم از یکسو باز گوکننده ناتوانی و محدودیت ابزار‌های معرفتی بشر نسبت به حقایق نوری است و از دیگر سو، هرگزنمی‌تواند وجود جهان‌های آن سوی عالم ماده را کشف یا نفی کند. از دانشمندانی که با پیشرفته‌ترین ابزار معرفتی جهان خاکی و مادی نتوانسته‌اند تمام زوایای خلقت را کشف و تحلیل و تبیین کنند، از پرده برگیری یا بطلان آن سوی کهکشان چه می‌توان انتظار داشت؟!

8- اگرچه نور فیزیک به گونه‌های مختلف تجزیه شده و امروز از اشعه‌های نامرئی آن در معالجة بیماران مدد می‌گیرند اما با نور صددرصد معنوی تفاوت جوهری دارد. خلقت نوریه هرگز با نور موجود فیزیک قابلیت کشف و بطلان را ندارد.

3- تصویر افسانه سرایان

اشاره

این گروه با چینش واژگان زیبا و عبارت پردازیهای نو، از قوه تخیل بهره گرفته‌اند و با این نیرو آغاز و پیدایش تاریخ و خلقت را تفسیر کرده‌اند.

رب النوع، خدایان افسانه آنان به شمار می‌آیند که ویژگی‌های خاص خود را داشتند واز قدیم پیش از همه در جهان زیست می‌کردند:

«یونان قدیم به ارباب انواع و چند خدایان معتقد بودند. هریک از آثار طبیعت را مانند آفتاب و باران، رعد و برق، آتش، باد، رود بارها و دریاها را مولود خدایان بسیار توانا که برتری بر آدمی زادگان داشته باشند، می‌دانستند. فکر توحید هنوز در میان شان پیدا نشده بود و هر یک از آثار مختلف و خصال انسان را از دیگری مجزا و ناشی از نیروی دیگر و خدایان دیگر می‌دانستند. حتی برخی از این خدایان را رقیب و معارض دیگری می‌پنداشتند و گاه گاهی کشمکش و زد و خوردی میانشان قایل بودند... در ایشان مانند آدمی زادگان میل و شهوت و هوی و هوس و خشم و مهر و غم و شادی و رشک و حسد قایل بودند... برای آنها خاندان و درمیانشان خویشاوندی قایل بودند. اله‌گان را

همسران خدایان می‌پنداشتند و پهلوانان خود را پسر رب النوعی یا الهه می‌دانستند... ناچار برخی از خدایان برادران و خواهران در میان خدایان و الهه‌گان داشتند... برخی از خدایان یونان عبارتند از: زئوس یا ژوپیتر، رب النوع آسمان و باران و تندرهرایاژونون، همسر زئوس الهه آسمان وماه و زناشویی و پاسبان زنان شوهر دار. آرس یا مارس، پسر زئوس و هرا، خدای توفانهای شمال... و....(⁽¹⁾)

افسانه سرایان پس از اساطیر و خدایان به عنوان نخستین موجودات که دیگر موجودات از آنها برآمده‌اند، بر غولان خارق العاده عقیده داشتند که پیش از انسانها در زمین می‌زیسته و موجودات دیگر چگونه از آنها پدید آمده و با چه ترکیبی، جای بحث دارد.

«یونانیان قدیم به موجودات خارق العاده هم معتقد بودند که می‌گفتند: پیش از آدمی زادگان روی زمین بوده‌اند. آنها را غولان یا دیوان می‌دانسته‌اند که از زمین زاده شدند... قامتی بلند داشتند... و برخی از آنها صد دست داشته‌اند.»(⁽²⁾)

ساختار آفرینش و نخستین موجود به صورت مشخص همان ارباب انواع‌اند اما غولان چگونه از آنها پدید آمده معین نیست؟!

اهریمنان گروه دیگری‌اند که افسانه سرایان در برابر اساطیر الهی

طرح کرده‌اند:

«یونانیان در برابر خدایان که آنها را زیبا و سازگار می‌دانستند... به یک موجودات زشت که آنها را مانند زشت‌ترین جانوران می‌دانستند نیز معتقدبودند. فوریکس و زنش کتو بودند که می‌گفتند در ته دریا جای دارند و توفان را فراهم می‌کنند، دخترشان اکیدنا بالا تنة زن زیبایی را دارد که دارای چهره دلپذیر و نگاه آرام است و پایین تنه او مار بزرگ است که فلس دارد و در غار ژرفی جای گرفته است... = اکیدنا= سربر» را زاده است که هم سگ و هم مار است. «شمیر» که تنه او چون تنه شیر و بز و مار است و شراره از دهانش بیرون می‌آید. «هیدر» مار هفت سر که نفس آن کشنده است. «لفنکس» اهریمنی که سر آن چون سر زنان و پیکرش چون پیکر شیر است. گره‌ها را سه زن می‌دانستند که تنها یک دندان و یک چشم دارند».(⁽¹⁾)

آیا به راستی می‌توان آغاز خلقت و نخستین

موجود را با این بر بافتن دروغها اثبات کرد و از آن به دیگران تصویر رمانتیک ارائه داد؟!

1-3- نقد نگاه افسانه سرایان

برخی از نویسندگان مغرب زمین به باور اسطوره‌گرایی خود انتقاد کرده‌اند و چنین خیال پردازی‌هایی را دور از حقیقت می‌دانند:

«با نقل کردن اسطوره‌ها و ساختن تصاویری درباره آن، گمان برده‌اند که می‌دانند در آن دوره چه گذشته است. زندگی خویش را با گمان ربط می‌دهند، در آن بهشتی گمشده و... طلایی می‌یابند و بحرانهای بزرگ و حوادث دهشتبار مانند بهم آمیختن زبان‌ها در بابل و وقایع طبیعی و ماوراء طبیعی را بهم می‌آمیزند، خدایان را در حال گشت و گذار در روی زمین می‌بینند و از زبان ذوات آسمانی الهام‌ها و پندهامی‌شنوند.(⁽¹⁾)

2- با ردیف کردن واژگان بی‌زبان نمی‌توان پرده از لایه‌های پیچیده اسرار آمیز هستی برداشت. آنان که سالها بلکه تمام عمر تلاش پیوسته علمی کرده‌اند و با ابزار متناسب به این موضوع کوشیده‌اند نتوانسته‌اند به تمام زاویه‌های پیدا و پنهان هستی دست یابند. تنها به یک تصویر کلی رسیده‌اند چه رسد که ما با تخیل به واقعیت برسیم:

«ما از راه این اسطوره‌ها نه دانش قابل اعتمادی درباره گذشته‌های دور می‌توانیم به دست آوریم و نه خبری که جنبه واقعی داشته باشد ولی همه آنها تصویری از این ضرورت به ما می‌نمایانند که آدمی به هر حال با پایه‌ای که در ژرفنای زمان پیش از تاریخ دارد، ارتباط می‌جوید.(⁽²⁾)

3- تخیّل در شعر، رمان، داستان و... کاربردهای نو و بی‌شماری دارد اما حقایق معنوی با سعه‌ای وجودی را نمی‌توان نقاشی کرد اگر مجرد محض هم باشد که نقاشی کردنش صددرصد محال می‌شود.

4- بی هویتی و بی تاریخی نباید انسان را به تاریخ سازی، افسانه پردازی و اساطیر باوری وا دارد. ملتی که از آغاز ریشه‌های تاریخی و همگون با طبیعت و همساز با ساختار بدنی آدمی ندارد چگونه می‌تواند با بافتن افسانه برای خود تاریخ بسازد و اساطیر در ذهن و اندیشه مردم خویش جای دهد؟

5- افسانه خواندن چنانچه با ظرافت هنری و محتوای عاطفی به دیگران منتقل شود، ممکن است نظر و رأی عده‌ای را در مدت زمان کوتاه تسخیر کند اما آنچه در این مجموعه گرد آمده با صراحت عقل و یافته‌های علمی در تضاد کامل قرار دارد. از این رو نمی‌توان به بار افسانه آن هم اعتنایی ورزید.

6- برخی از کارشناسان تاریخ و غرب شناسان بر این باور هستند که «ایلیاد» و«ادیسه» نه داستان مستقل تاریخ غرب که برگرفته از محتوای تورات و انجیل واژگون شده است.(⁽¹⁾)

تا کنون هیچ تصویر نیمه روشن از آغاز آفرینش و کیفیت پیدایش موجودات بر پایه دیدگاه‌های یاد شده به دست نیامد؛ زیرا با کاستی و محدودیت نفس دانش تفسیرگر و نمایان کننده حقیقت از یکسو و ابزار کشف کننده از دیگر سو با این گروهها به کژ راهه رفتند و انسان‌های بی شماری را به سرگردانی و تردید نسبت به آغاز خلقت وا نهادند و بر گرفتاری‌های روحی - روانی آنان افزودند.

از این پس به دنبال یافته‌های انسانی می‌رویم که بی‌گمان به درجات و

مراتب والایی از شناخت نایل شدند. مسیری را که آنها انتخاب و طی کردند و ابزار مناسبی که از آن مدد گرفتند، به طور کامل با مقصدهماهنگی و همخوانی داشته است. اگرچه این گروه‌ها نیز به دلیل محدودیت دانش و ابزار بکار رفته در آن نتوانستند تمامی حقایق را باز گو کنند اما به نمایی کلی و ویژگی‌های اسرار آفرینش بویژه صادر اول دست یازیده‌اند.

خرد بشر با راهنمایی‌های انبیاء و در پرتو تعالیم آسمانی آنان روز به روز رشد کرده و به بالندگی نسبی رسیده است. با آنکه افراد عادی به گنجینه دانش الهی مانند پیامبران و ائمه علیهم السلام متصل نیستند تا حرف نهایی را بزنند، باز هم به نوبه خود تلاش علمی طاقت فرسایی کرده‌اند که نشانگر قدرت عقلانی بشر از یک سو و سپاس گزاری از نعمتهای الهی از دیگرسوست. اینک به بررسی کوتاه نظرهای این گروه در موضوع آغاز خلقت نوریه اهل البیت علیهم السلام می‌پردازیم.

ب- تحلیل خردمندان از آغاز خلقت

1- حکمت مشّاء

اشاره

فلسفه مشّاء با عقلانیت محض و به تفسیر، تحلیل و تدوین هستی بویژه نخستین صادرپرداخته‌اند؛ آنان از گوهر درونی بنام عقل استفاده بهینه کرده‌اند و توانایی‌های بالقوه این نیرو را در راستای کشف اولین موجود به فعلیت رسانده‌اند و نتایج بی‌شماری برای جامعة بشریت اهدا کردند. چنانچه کوشش علمی و ناب این حکیمان نمی‌بود، شاید بیشتر جامعه امروزی از ماوراء هستی چیزی در دست نمی‌داشتند.

در اینکه حکماء خداوند را یکتا و بی همتا و علت العلل بودن تمامی موجودات را با برهان عقلی و قانع کننده اثبات کرده‌اند، کار کمی نیست و این که

موجودات است از منشأ واحد، واجب، یکتا و پروردگار بی همتا معلول واحد ممکن و مخلوق یکتا پدید آمده است باز هم از نظر تفسیرهای برخی واژگان مفاهیم با چهارچوب کلی روایات هم‌خوانی دارند اگرچه در کیفیت و باریک‌بینی‌ها ناگزیر تفاوت‌هایی میان حکمت و روایات وجود دارد.

اینک جا دارد متن یافته‌های عقلانی حکماء را یادآوری کنیم تا برای فهم خقلت نوریه بیشتر فضا سازی صورت گیرد:

«واحد، تنها علت تمامی اشیا است و خود مانند هیچ شیء از اشیا نیست بلکه ایجادگر و آفریننده اشیا به شمار می‌آید. او خود عین اشیا نیست اگرچه اشیا همگی در او هست اما او در هیچ یک از آنها نیست. بهمین دلیل گفته می‌شود که تمامی اشیا از او ریزش و فوران کرده و با وجود او ثبات دارد همانگونه که دوام شان با اوست بازگشت اشیا نیز بسوی او است.

چنانچه پرسشگری بپرسد: اشیا کثیر از یکتای بسیط که در او هیچ گونه هویت و دوئیتی، زاویه کثرتی به هیچ جهتی از جهات نیست؛ چگونه پدید آمده است؟

به این دلیل که او یکتا و بسیط محض است و در ذات او هیچ چیز از چیزها وجودی ندارد. از آن رو که او یکتای حقیقی است و تمامی اشیا از او جوشیده است. در واقع چون او خود هیچ شی از این اشیا نبود، همه اشیا را تو از او برون آمده می‌بینی. چه آنکه اشیا همگی از او فوران کرده است اما او خود غیر اشیاست. در واقع هویت نخستین که مرادم از آن هویت عقل اول است، همین هویت بدون واسطه و بصورت مستقیم به عنوان اولین موجود از آن سرچشمه جوشیده و برون آمده

است. پس از آن تمامی هویت اشیا که در عالم بالا و پایین وجود دارند، به واسطه و سبب هویت عقل و عالم عقلی بوجود آمده‌اند.(⁽¹⁾)

تمامی اجزاء استدلال ارسطو بر پایه عقلانیت استوار است. یعنی با حصر عقلی موجود یا واحد است یا کثیر؛ واحد یا بسیط است یا مرکب. مرکب چون نیاز به اجزا ترکیب شده دارد، نمی‌تواند آفریننده و علت اشیا باشد. پس تنها واحد صرف و بسیط از همه جهات به علت بی‌نیازی مطلق می‌تواند خالق دیگری موجودات باشد. اگر عین اشیا باشد، نیازمند به شمار می‌رود و هرگز فوران موجودات را نباید از او انتظار داشت. تمامی فقرات کلمات این حکیم اگر چه کاستی‌هایی نیز دارد اما بر پایه برهان استوار است.

وی پس از این پرده برداری از اسرار خلقت و مشخص کردن معلول اول به نام عقل، ضرورت وجود و حلقه واسطه بودن آن را میان عالم غیب و شهود و مُلک و ملکوت یادآور می‌شود:

«واحد محض فوق «تمام و کمال» است

و عالم حسی «ناقص»، چون بوجود آمده است ولی عقل شی تمام و کامل به شمار می‌رود، از آنجا که میان فوق تمام و ناقص ناتمام مناسبتی نیست. از سوی دیگر مناسبت تام و همه جانبه بین علت و معلول ممکن نیست، زیرا عقل از واحد محض حقیقی که فوق تمام است، بوجود آمده است، شی تمام محال است مانند خود موجود تام دیگر بیافریند؛ زیرا خود در اصل خلقت کاستی داشت و هر ابداعی مستلزم نقصان مبدع از مبدیع است. از این‌رو، لازم است میان آن دو موجودی که می‌توان آن را «تام» نامید، واسطه قرار گیرد و آن موجود همان عقل اول است».(⁽¹⁾)

گزیده استدلال ارسطو این است که عالم جبروت و معنا و نور با عالم ماده و ناسوت تناسبی ذاتی ندارند؛ زیرا یکی تمام محض ودیگری ناقص محض هستند. اگر بخواهیم میان آن دو ارتباط و پیوند بیابیم، ناگزیر حلقه واسطه‌ای به نام عقل ضرورت پیدا می‌کند که از یک طرف کمال دارد و از یک طرف نقصان. با این ترتیب میان خاک و افلاک پیوند ایجاد می‌شود.

بررسی «عقل اول» ارسطو

1- وی از یک سو عقیده دارد که «او خودش مانند هیچ شی از اشیا نیست». ولی «اشیا همگی در او هست» چگونه می‌توان این نه آنی را میان ظرف و مظروف و علت و معلول تصور کرد. مگر لازمه ابتدایی تصور صدور معلول از علت، وجود سنخیت متناسب میان آنها نیست؟ چنانچه خداوند به هیچ شی از اشیا تناسب، همانندی و شباهتی ندارد، چگونه می‌توان اشیا را در او تصور کرد؟

حضور اشیا در وجود او با علم او به اشیا دو مقوله متفاوت‌اند. آنچه یکپارچگی واجب الوجود را با مادیات ثابت می‌کند، عبارت بعدی اوست: «اشیا از او بیرون آمده و فوران کرده است.» یعنی اشیا پیش از این در

وجود او مطوی و بهینه بودند که بیرون آمدند. چگونه او غیر اشیاست یا ایجادگر آنان که همیشه و در ازل موجودات با خداوند بوده‌اند؟

2- جوشش از چشمه سار وحدت محض چگونه صورت گرفت؟ آری! با یک تصویر کلی مبهم و برفک دار می‌توان فهمید که چیزی پدید آمد، اما چگونه پدید آمد نمی‌دانیم! چنانچه بُرد خرد را شما همین اندازه بدانید، برای خودتان چه بسا قانع کننده باشد اما برای آنان که خِرد خود را به این کلی گوییها نمی‌تواند اقناع کند و یا جایگزین برتر و ابزار بالاتر در دست دارد، چه راهکاری دارید؟

3- ترتیب مراتب هستی در نگاه ارسطو بسیار گنگ ارائه شده است. اصل

حلقه پیوند میان خداوند و گیتی به نام عقل شمرده می‌شود اما چگونه همین سه مرتبه پدید آمده و با هم پیوند دارند؟ پاسخی از این بخش برنمی‌آید. با کلی‌گویی نمی‌توان خرد‌ها را قانع کرد و به کیفیت اتصال مراتب هستی پی بُرد.

معلول اول از منظر بوعلی

پس از ارسطو از نظریه پردازان اصلی حکمت مشّاء به شمار می‌رود و در نخستین موجود آفریده شده پس از خداوند همان دیدگاه ارسطو را بسط و توسعه می‌دهد. افلاک ده‌گانه را او و دیگر حکماء مشّاء بر پایه دانش فضا شناسی بطلمیوسی تفسیر و تحلیل کرده‌اند و به میزان آنها عقول ده‌گانه را از آغاز تا پایان برمی‌شمارند که ما به یادآوری تمام آنها نیازی نداریم.

«بل المعول الاوّل عقل محض؛ لانه صورة لامادة و هو اول العقول المفارقه التی عددناها... فبین انه لا یجوز ان یکون المعلول الاول صورة مادیة اصلاً و لا ان یکون مادة اظهر. فوجب ان یکون المعلول الاول صورة غیر مادة اصلاً بل عقلاً و انت تعلم إن هٰهنا عقولاً و نفوسا مفارقة

کثیرة...»(⁽¹⁾)

نخستین موجود در نظام آفریش عقل است، آن هم صورت و محدودة محض معنا دارد و هیچ گونه عناصر نخستین تشکیل دهنده بنام ماده در وجود او راه ندارد؛ زیرا این سلسله با وجود ماده و صورت تداوم می‌یافت و محال عقلی لازم

می‌آمد. پس معلول اول مرکب از ماده و صورت نیست یک اصل و صورت تنها هم که دارد، مادی نیست که مجرد صرف است. پس از این موجود صرف هستی؛ دیگر موجودات از بالا تا پایین دارای عقول ده‌گانه و افلاک ده‌گانه‌اند که از فلک اولی آغاز و به فلک عنصری پایان می‌پذیرد.

بررسی «معلول اول» بوعلی

1- ترتیب عقول و افلاک‌هایی که آنان تصویر کرده بودند؛ امروز با پیشرفت نسبی دانش فضاشناسی همگی باطل شده‌اند. نه تنها هیئت‌های قدیم که هیئت‌های جدید نیز روز به روز باطل می‌شوند. چنانچه میان ترتیب افلاکها و عقول پیوند و تناسب ذاتی وجود داشته باشد، با بطلان یکی بطلان دیگری قطعی است. اگر میان آنها هیچ نوع تناسب و سنخیت کاملی وجود ندارد، چگونه عقول منحصر به ده تا می‌شود و مراتب بیشتر یا کمتر ندارد؟ همانگونه که برخی از آنها در مراتب هستی عقول بیشتری ثابت کرده‌اند. میان خود آنها در مراتب هستی اختلاف وجود دارد پس چینش هستی بر اساس حکمت مشّاء نمی‌تواند صحت داشته باشد.

2- حکماء اشراق بر پایه یافته‌های عقلانی خود بر دیدگاه صدور فیض مشائیان نقد زده‌اند و خط بطلان کشیده‌اند:

«فصل: فی کیفیة صدور الکثرة عن الواحد الاحد و ترتیبها و بیان انّ ما ذهب الیه المشاؤون فی ذلک لیس

بمستقیم. فقدم الثانی علی الاول. و قال: النور الاقرب ای العقل الاول؛ لما حصل منه برزخ هو الفلک الاعلی و نور

مجرد، هو العقل الثانی... و من هذا النور المجرد، نور مجرد آخر هو العقل الثالث و برزخ هو فلک الثوابت فاذا اخذ هکذا ای علی هذا الترتیب علی ما یقوله المشّاؤون و هو: ان یحصل من کل عقل عقل آخر و فلک الی ان یحصل تسعة افلاک و العالم العنصری».(⁽¹⁾)

حکماء اشراق دیگر پس از تبیین صادر نخست، نظریه افلاک و عقول عشره یافته و دستآمد فکری حکمت مشّاء را باطل و غیر متقن می‌شمارند: «...و هذا و ان کان مشهورا فهو(نقد) غیر متیقن».(⁽²⁾)

ناپختگی، کژ راه و یافته‌های ناقص این حکمت در ترتیب و چینش نظام هستی برای ماآشکار می‌شود. چنانچه اشراق برمشا را بر پایه مبنای آن دو برگردانیم تالی فاسدش بدتر از این خواهد بود.

3- چنانچه برون آمدن معلول نخست را از علت العلل واقعی و موجود عینی ندانیم و آن را به علم پروردگار تعبیر نماییم، در آن صورت فعل او با علم او یکسان خواهد بود، حقیقتی که هیچ خردمندی آن را نمی‌پذیرد.

آری! ذات بعلاوه صفات و به اضافه فعل در احدیت یکسان است اما نه در مرتبه تحلیل عقلانی و ایجاد آفرینش. اینکه خداوند به نخستین موجود پیش از آفریده شدنش علم داشت تردیدی نیست اما اینکه چگونه او را آفرید؟ مقوله دیگری غیر از علم است.

بدین‌سان نظر برخی در پرده ابهام قرار می‌گیرد آنجا که می‌گوید:

«راه ایجاد و افاضه خداوند آن نیست که چیزی از ذات مفیض و علت ایجادی شی جدا شود، یا به ذات معلول فایض ملحق گردد بلکه راه آن این است که هنگامی که علم جاعل فیاض به این که چه چیزی از ممکنات، منتظر وجودند وصلاحیت دریافت فیض در نظام خیر و احسن را دارند، بر حسب این علم و اراده ناشی از آن، در متن واقع، ذات آن منبعث و محقق می‌گردد و از فیاضیت و فعالیت او موجود و امری هم سخن با هویت و ماهیت او صادر می‌شود».(⁽¹⁾)

وانگهی، پیش از آفرینش چگونه «چیزی از ممکنات منتظر وجود هستند و صلاحیت دریافت فیض در نظام خیرو احسن را دارند؟» در حالی که قبل از علت العلل چیزی وجود ندارد. اگر قایل شدیم چیزی هست با خدا یا متصل به او پس واجب الوجود و واحد محض بودن چه تفسیری

بر می‌تابد؟ بنابراین هیچ گریز گاهی در توجیه صدور فیض برای ما نیست. یا قایل باشیم که موجودات در درون خدا گرد آمده و با او یا بیرون از او بوده و پراکنده شده‌اند، آنگاه که فیض صادر شده است. یا آنکه قایل باشیم که یکی بوده و هیچ چیزی با او نبوده پس از آن و با اراده و اهداف ویژة او موجودات را آفریده است. این که ازلیت منحصر به پروردگار نباشد و تمامی موجودات ازلی باشد یا برخی از آنها، ازلیت محض

واحد و صرف، خود به خود باطل می‌شود و نیازی به ترتیب هستی نیست چنین نقدی پیش از آنکه بر بوعلی و افراد نظیر میرداماد وارد باشد، بر ارسطو وارد است.

2- حکمت اشراق:

اشاره

اگر در حکمت اشراق، چنانچه قایل به اختلاف تعبیر با حکمت مشّاء نباشیم و مفاهیم موجود را که در یکی عقل و در دیگری نور مجرد واحد تعریف شده است ژرف بنگریم، تفاوت میان نگرش آنها در نخستین صادر برای ما آشکار خواهد شد. چنانچه اشراق نیز عقل اول را نخستین موجود بداند با مشّاء و صادر نخست که آنها گفته‌اند تفاوتی مسلکی چشم‌گیری ندارند. یعنی در اصل معول اول به نام عقل، هردو متفق‌اند. تنها در کسب و یافته‌های حکمت تفاوت‌هایی دارند.

مشّاء بر اساس عقل محض برای کشف واقع پای می‌فشرد و اشراق برای نیل به حقایق فیض و انداختن نور از جانب خداوند برای راهیابی به واقعیت در قلب واقعیت گرا اصل می‌شمردند. آنها قایل به تفاوت در ابزار می‌شود. آیا تفاوت وسیله، تفاوت هدف را در پی خواهد داشت یا نه؟ به تعبیر دیگر آنچه با عقل تنها به دست می‌آید عین همان چیزی است که با نور هدایت و افاضه شده الهی به دست می‌آید یا مغایرت دارند؟ یا آنچه با نور قلب و آمیخته با عقلانیت به دست می‌آید با آن دو تفاوت ندارد؟ بهمین دلیل مقصد و دستآمد های هر سه هرگز یکسان نیست؛ زیرا شعاع و قلمرو کار آیی این ابزار با یکدیگر تفاوت جوهری و آشکارا دارد. دوربین عکاسی با دوربین فیلمبرداری با تلسکوپ هابل با عکس برداری‌های فضا و هوا و زمین هرگزیکسان نیستند؛ در اصل نمایاندن، همگی واحد‌اند اما در میزان و وسعت نمایاندن تفاوتهای جوهری دارند.

روشنایی ریزبینی و شفافیت عکسها با یکدیگر اصلا قابل مقایسه نیست. از این رو باید پذیرفت که اختلاف در ابزار معرفتی، دستآمد و حد و حجم معرفت را تعیین می‌کند و میزان کیفی و کمی آن را برای ما آشکار می‌سازد.

همین که مشّاء با عقل صرف حرکت کرده‌اند، از علمای تجربیون افسانه سرایان بسیار به هدف نزدیکتر شدند اما تمامی ابعاد و زوایای هدف را بازگو نکرده‌اند؛ زیرا وسیله معرفتی آنها بیش از این جواب نمی‌داد اما حکمت اشراق چه با نور تنها یا آمیخته با عقل به مرتبه‌ای جلوتر از مشّاء رسیدند و حقایق بیشتری برای ما آشکار کردند و آن کشف وجود نخستین با قید نور بود:

«فاول ما یحصل منه نور مجرد واحد، هو المسمی عند بعض الاوائل بالعنصر الاول... و عند المشائین بعقل

الکل...»(⁽¹⁾)

در این بخش و بخشهای دیگر اشراقیان با صراحت کامل و تمام به اینکه موجود اول نور مجرد واحد است اشاره می‌کنند و تمایز نور را با نور‌های برآمده از آن بر می‌شمارد و همین گونه نور اول را با نور پرداز نخست مقایسه می‌کند:

«در واقع شعاعی که از نورالانوار بر نور اول افاضه شده کاملترین فیض است از فیض که اولی به دومی افاضه می‌کند و می‌دهد؛ زیرا فیض دهنده و فیض گیرنده در نخستین موجود شدیدترین فعلیت و تمام ترین قابلیت را نسبت به دومی داراست. بدین سان، ثابت شد که نخستین

نور که از نور الانوار تابیده، درخشیده و برون آمده یکی بیش نیست و آن نور نزدیکترین وبرزگترین نور شمرده می‌شود».(⁽¹⁾)

بنابراین ماهیت، چیستی و کیفیت نور با عقل بسیار متفاوت است. نور افاضه‌ای و نور پرداز، کانون نور و منور لازم دارد آن هم در اختیار فرد نیست که هر زمان بخواهد از آن مدد گیرد. بر خلاف عقل که در نهاد انسان همیشه وجود دارد و می‌تواند همواره از آن مدد گیرد.

آری! چنانچه نور مَلَکه درونی گردد در آن صورت خود فرد معنی نخواهد داشت و جز نور پرداز و شعاع نور انسان هر گز خود را در پرتو افشانی نوری نمی‌بیند و نمی‌تواند بنگرد؛ زیرا شعاع نور به حد و اندازه‌ای شدید است که تمام اشیا را در کام خود فرو می‌برد و هر چه غیر او باشد، می‌بلعد. اشعه ایکس و گاما و... را امروز بعنوان نور مادی شاهدیم و قدرت غیر قابل تصور آن را می‌دانیم. نور مجرد که به مراتب بالاتر، شدیدتر، روشن‌تر و تابناک‌تر از انوار مادی

هستند. بنابراین هرگز میان خرد و نور این همانی صددرصد وجود ندارد؛ جایی که نور عملاً وارد می‌شود و نفوذ می‌کند، خرد بدان راه ندارد.

صحت «عقل» یا «نور»

در برخی از موارد در حکمت اشراق از نخستین موجود به نام «عقل» یاد شده است:

«فأول صادر منه تعالی جوهر عقلی سمّاه بعض الحکما

عقل الکل و العنصر الاول. و هو اعظم مایمکن و اشرفه...».(⁽¹⁾)

در جای دیگر از همین مجموعه با صراحت کامل اولین معلول را نه نور که عقل می‌نامند:

«فیجب ان یکون الذی یحصل منه بغیر واسطة جوهراً و مجرداً عن المادة من جمیع الوجوه و هو العقل. ثم

العقل هو المعلول الاول لایجوز ان یحصل منه جسم».(⁽²⁾)

چنانچه حکماء مشّاء نیز دستاورد عقل و نور را یکسان ارزیابی کنند پس ایراد آنها به مشائیان معنی ندارد همانگونه که پیشتر از این یادآوری شد. اگر عقل نخستین صادر باشد چه با نور و چه با عقل اختلافی در میان نیست. در حالی که چنین چیزی امکان ندارد.

راه جمع آن این گونه است: نخست شیخ اشراق به پیروی از مشّاء حرکت کرده و به تبع آنها چنین سخنی را بر زبان رانده است اما پس از دریافت فیض و درخشیدن نور علم در قلب یک مرتبه ترقّی علمی کرده و به مراتب بالاتر دست یافته است. بنابراین باید تاریخ تألیف مجموعه مصنفات را به ویژه این قسمت را پیشتر از تدوین حکمة الاشراق دانست که در پی آن این نحله بوجود آمده و به نام حکمت اشراق معروف شده است.

با این وجود می‌توان گفت: نظریات بدوی آنها تقلیدی بوده و باطل اما نظریات آخری پخته‌تر و دقیق‌تر و ریزبین‌تر. از این رو عده‌ای که نظر مشّاء و اشراق را در صادر نخست یکسان می‌دانند خالی از کاستی نیست:

«بر مبنای فلسفی مشّاء، اشراق و حکمت متعالیه صادر نخست بهرگونه وصف شود موجود حقیقی است ولی بر مبنای وحدت شخصی وجود، فیض منبسط تنها مظهر و مجلای نخست خداوند است و اطلاق وجود و موجود بر آن جز به مجاز نیست. در حکمت مشّاء و اشراق صادر نخست، عقل اول است که مغایر با دیگر عقول و سایر موجودات تام است و غیر از مستکفیات و نواقص است».(⁽¹⁾)

بررسی حکمت اشراق:

1- اگر معتقد باشیم حکمت روز به روز از سطح به عمق، از وسیله به هدف، از کلی گویی به جزئیات، از ابهام به ریز بینی و شفاف گویی حرکت کرده است، اشراق بر مشّاء برتری و تفوق فهم فلسفی دارد؛ زیرا افزون بر فعالیت عقلانی از شهود باطنی برای رسیدن به حقیقت مدد گرفته است. با این وجود هرگز به ظرافت و ریزبینی عرفان نرسیده است، چه رسد به داده‌های ناب وحیانی.

2- اگر عقل اول را محور و دستآمد این نحله در شناخت موجود اول بپذیریم، آنگاه تفاوتی میان حکمت مشّاء و اشراق نیست نه در تمامی موارد بلکه

در این موضوع نخستین موجود. برخی با طرح اصالت وجود و تشخیص مراتب قائل‌اند می‌توان میان تمامی نظر حکماء جمع کرد و اختلاف جزئی آنها را نادیده انگاشت:

«بر مبنای تشکیک در مراتب وجود مجموع فیض دارای یک وحدت حقیقی است و آن شی واحد همان فروغ رخ ساقی است که در جام‌های متکثر، حیات ظاهر می‌شود... آن فروغ واحد نظیر رشته تسبیح است که در همة مراتب تسبیح حضور دارد و چون آن فیض امر واحد وبسیط است، در مراتب مختلف، تجزی و انقسام نمی‌پذیرد و با همه مراتب بدون آنکه به حدود رنگ مرتبه‌ای متصف گردد، همراهی می‌کند و همراهی او با مراتب به شکل مخالطت نیست چه اینکه مغایرت و امتیاز او از مراتب نیز به شکل عزلت و مباینت نیست».(⁽¹⁾)

3- آیا براستی رها کردن داده‌های گنجینه دانش غیبی و شهودی و دست یازیدن به یافته‌های هر چند خوب دیگران پیش از فهم و تدوین گزاره‌های دینی با خرد انسانی سازگاری دارد؟ مگر خرد و فطرت ابزار معرفتی ما را به برترین جایگاه و پیشرفته‌ترین ابزارهای کشف حقیقت رهنمون نیست؟ پس چه کسی برتر و داناتر و... از متن داده‌های وحیانی در خلقت نوری است؟ مرز میان عصمت و گناه، دانش ذاتی و کَسبی، همیشگی و آنی و... تا کجاست؟

3- حکمت متعالیه

از حکمت متعالیه که پس از استواری حکمت مشّاء و شکل‌گیری اشراق، تدوین، بسط وتعمیق یافته در صادر نخست توقع می‌رود نوآوری‌های بیشتری داشته باشد و این مطالب پیچیده و مهم را از حالت

خامی بیرون کشیده به شکل پخته‌تر، دقیق‌تر، برای حقیقت جویان عرضه کند. همانگونه که اشراقیان یک پله بالاتر از مشّائیان به آن سوی افلاک قد کشیده و تا نیمه‌های قله معرفت را فتح کردند. حکمت صدرایی از دستآمد‌های بی‌شمار و نکته سنجی‌های هر دو نحله برای دست‌یابی به کشف حقیقت نخستین باید مدد گرفته باشد همانگونه که نحله‌های پیشین میراث بر دیگر افکار و اندیشه‌ها فلسفی بود و در فرهنگ سازی، فرهنگ بانی و فرهنگ گذاری حکمت، تأثیر ژرف و گسترده داشتند.

باور و برداشت بسیاری از شارحان، مترجمان و پیروان یافته‌های ملا صدرا بر این پایه استوار است که وی نخستین فرهیخته‌ای بود که یافته‌های عقلانی، شهود قلبی و داده‌های وحیانی را بهم آمیخت و از برهان و عرفان و قرآن برای دست‌یابی به حقیقت مدد جست. بدین سان، انتظار واقع بینانه و علمی می‌رود که در مورد نخستین معلول وی نباید پیرو پیشینیان باشد که خود دیدگاه نو، پخته، فراگیر و عمیق در این موضوع داشته باشد.

وی می‌نویسد:

«... اول ما نشأ من الوجود الواجبی الذی لا وصف له و لا نعت له ...هو الوجود المطلق ... هو الموجود المنبسط الذی یقال له العما و مرتبة الجمع و حقیقة الحقائق و حضرة احدیة الجمع و قد یسمی بحضرة الواحدیه».(⁽¹⁾)

وی با توجه به مبادی خود در باب تشکیک مراتب وجودی در مباحث تعلیمی و رسمی از عقل بعنوان صادر اول یاد کرده امّا در

نهایت وجود منبسط را به عنوان اولین صادر از حق تعالی معرفی کرده است.(⁽¹⁾)

برای تبیین بیشتر نظر صدرایی، تقسیمات کلی وجود بر مبنای شهود عرفانی ضرورت دوسویه دارد: هم در حکمت متعالیه هم در عرفان. با شناخت جایگاه صادر نخست در این تقسیم به ماهیت آن می‌توان بیشتر پی برد و میزان نوآوری یا سخن تکراری صدرا الدین شیرازی را سنجش نمود.

عرفا سه تقسیم برای «وجود» طرح کرده‌اند:

1- مقام احدیت: ذات واجب به این اعتبار بدون نسبت‌ها، اضافات، تعیین، مفهوم‌ها، کثرت‌ها و... در نظر گرفته می‌شود. اعتباری که به کنه ذات، پنهانی‌ترین وجود پنهان و منزه از تمامی حیثیت‌ها و تقید‌های اوصاف و ... تعلق می‌گیرد. وجود صرف که نه متعلق به غیر است و نه مقید، همان هویت غیبیه یا غیب الغیوب و وجه ربیّ محض.

2- مقام واحدیت: اعتبار ذات به سمت و جهت ظهور ذات نه کنه ذات به سوی انبساط و گستره ذات نه خفا و گنجینه ذات. که مرحله تجلی ذات به صفات و افعال یا مرتبه اسم اعظم و جامع «الله» که در برگیرنده تمامی اسماء و صفات و اعیان است، نوعی سریان خاص از بالا تا پایین. البته سریان مجهول الکُنه یا وجه خَلقی یا وجه فعلی.

3- مقام فیاضیت: وجود متعلق به غیر خودش تجلی و مقید به قید خاص از قیود‌های، ماهوی و مقرون به ماهیت‌های مخصوص مانند عقول، نفوس، اجسام.(⁽²⁾)

با این توضیح می‌توان گفت:

«صادر نخست همان وجود مطلق منبسط است و آن وجود مطلق در هر مرتبه با هستی قرین می‌شود و اولین ماهیتی که از آن انتزاع می‌شود همان ماهیت عقلانی است که از آن به عقل اول یاد می‌شود و در تنزلات بعدی ماهیات دیگر از آن دریافت می‌شود و از هر ماهیت نقص وامکان مختص به آن فهمیده می‌شود».(⁽¹⁾)

آری! در حکمت متعالیه و عرفان نظری صادر نخست که فیض منبسط نامیده می‌شود، همه مراتب آفرینش را شامل می‌شود و در هر مرتبه با تعیین خاصی که ماهیت نامیده می‌شود، همراهی می‌کند».(⁽²⁾)

از مجموع آنچه یاد شد، نظر حکمت متعالیه در واقع همان دیدگاه عرفاست نه چیز جدید. با این تفاوت که عرفا به حقیقت محمد | نیز اشاره دارند اما ملاصدرا تنها به همان وجود منبسط بسنده نموده است.

ج- فیض نخست در عرفان

اشاره

عرفا بالاتر از حکام از کثرت گذر کرده و به وحدت رسیده‌اند. آنها با کشف درونی و اشراق معنوی سیمای نخستین حقیقت آشکار شدة حق تعالی را برای ما به تصویر کشیده‌اند. پویندگان راه دل، با همت بلند، اندیشه سبز و خرد پولادین از مرز انحصار عقلانیت عبور کرده و به ابزار معرفتی جدید و متناسب با موضوع

برای کشف نور تلاش کرده‌اند و به حقیقت نور تاریکی‌های روح را روشنایی بخشیده‌اند.

بی تردید قلب با نور پرداز بیش از خرد سخنیت دارد. ظرافتها و باریک بینی‌های زیبا شناختی در شهود درونی بیشتر از یافته‌های عقلانی به چشم می‌خورد. از این رو، موجود نخستین که عرفا پرده از سیمایش بر می‌دارد با آنچه عقل معرفی می‌کند، تفاوت‌های اساسی دارند. عرفا همگی از ابهام و کلی گویی بیرون آمده حقیقت محمدیه | را نخستین موجود پس از پروردگار می‌دانند. ابن عربی معتقد است:

«انما کانت حکمته فردیة لاَنه اکمل موجود فی هذا النوع الانسانی و لهذا بدی به الامر و ختم به. فکان نبیاً و آدم بین الماء و الطین. ثم کان بنشأته العنصریة خاتم النبیین».(⁽¹⁾)

خوارزمی می‌نویسد:

«سبب اختصاص کلمه محمدیه به حکمت فردیه آنست که رسول ما متعین به اول تعینات است که ذات احدیت بدان تعین متعین گشته است پیش از هر تعینی که بدان متعین شده است، از تعینات غیر متناهیه ... پس جناب او | شامل جمیع تعینات است. لاجرم او واحد فرد است در وجود که او را نظیر نیست. چه چیزی تعینی در مرتبه مساوی تعین او

نیست و بالاتر از مرتبه او نیست... پس فردیت مطلق او راست و از برای شمول او هر یقین (یقین نامیده می‌شود.) او | مظهر «اسم الله» و الله اسم اعظم است که جامع همه اسما و صفات است...»(⁽¹⁾)

با صراحت کامل عرفا نور وجودی حضرت خاتم را نخستین موجود می‌دانند؛ حقیقتی که هرگز حکمت بدان اشاره نکرده است:

در ادامه شارح فصوص می‌نویسد:

«اول آنچه فردیت بدان حاصل می‌شود غیر عین ثابة او نیست. چه اول آنچه فائض شد به «فیض اقدس» از اعیان عین ثابة اوست. و اول آنچه وجود یافت به «فیض مقدس» در خارج از اکوان روح مقدس اوست. کما قال |: «اول ما خلق الله تعالی نوری».(⁽²⁾)

برخی از عرفای دیگر نیز در نخستین آفریده شده به همین شهود دست یازیده‌اند:

«ثم ان الذات با اعتبار اتصافها بالوحدة الحقیقیة، تقتضی تعیناً یسمی باصطلاح القوم باالتعین الاول تارة و بالحقیقة المحمدیه | اخری».

همین یقین است که اقتضا تجلی ذات را می‌طلبد. بنابراین تعین این جا همان توجه ذات از کنه غیب است که هویت همان ذات به شمار می‌رود و اینکه محدودیت برای حضرت احاطه و تناهی وجود ندارد. همین ظهور و تجلی اول است که از آن به نسبت علمیه تعریف شده است».(⁽¹⁾)

عرفاء با ریزبینی و تیزنگری به حقایقی دست یازیده‌اند که پیش از آنان کسی هرگز از آن حقایق آگاهی نداشتند.

از آنجا که تمام توجه و تمرکز اندیشه خود را به توحید را به توحید متمرکز کرده بودند از کثرت بی‌خبرند:

«عرفاء بلند مرتبه چون نظرشان به وحدت و عدم شهود کثرت بوده‌اند، هیچ گاه به تعینات جهان چه عالم مُلک یا ملکوت، ناسوت یا جبروت نگاهی نمی‌انداختند. آنها تعینات را وجود مطلق می‌دیدند و عوالم هر عالمی می‌خواهد باشد، اعتبار یا خیال تصور کرده‌اند همانگونه که خود گفته بودند: جهان نزدآزادگان خیال اندر خیال است».(⁽²⁾)

برخلاف اندیشه، رویکرد و فرضیة حکماء که به کثرت و حفظ مراتب وجود از عالم غیب و شهود و ترتیب اسباب و مسببات و عوالم بالا و پایین نظر داشتند، ناگزیر حق به جانب، به حساب می‌آیند که قایل به صدور عقل مجرد و سپس نفس و دیگر مراتب کثرات باشند؛ زیرا مقام مشیّت مطلقه کثرت بردار نیست. کثرت در

مراتب پایین‌تر از آن تحقق می‌پذیرد که همان مقام تعینات باشد. پس مشیت الهی به لحاظ ذوب بودنش در ذات احدیت و فنا آن در کبریای سرمدی، کثرتی و حکمی ندارد تا در شأن او گفته شود که آیا او صادر شده است یا نشده است.(⁽¹⁾)

حقیقت محمدیه (ص) :

به چند نمونه دیگر از یافته‌های عرفا در کیفیت تجلی نور اوّل توجه کنید:

«حق سبحان از آن جهت که وجودش یکتا است، بیش از یکی از او صادر نشده است؛ زیرا محال است که یکتا از آن جهت که یکتا شمرده می‌شود بیش از یکی را آشکار سازد و ایجاد کند. آن یکی که ایجاد شده نزد ما، همان وجود عامی است که به اعیان موجودات و کنه وجود آنها افاضه شده است. چه آنهایی که جامه وجود پوشیده‌اند و چه آن‌هایی که هنوز لباس هستی نپوشیده‌اند ولی علم پیشین خداوند به آنها تعلق گرفته است».(⁽²⁾)

اگر چه عده‌ای در برخی از موارد با صراحت به وجود نخستین نور محمد| اشاره نکرده‌اند اما همگی به این مهم عقیده دارند:

«فالولایة الاحمدیة الاحدیة الجمیعة مظهر الاسم الاحدی الجمعی و سائر الاولیا مظاهر ولایته و محالّ تجلیاته کما

ان النّبوات کلها مظاهر نبوته و کل دعوته دعوة الیه بل

دعوته. فکما ان لا تجلی ازلاً و ابداً الا التجلی با الاسم الاعظم و هو المحیط المطلق الازلی و الابدی کذالک لا نبوة و لا ولایة و لا امامة الا نبوته و ولایته و امامته و سائر الاسما رشحات الاسم الاعظم و تجلیاته الجلالیه. و سائر الاعیان رشحات العین الاحمدی و تجلیات نوره الجمالی و الجلالی و اللطفی و القهری. فالله تعالی هو هو المطلق و هو صلی الله علیه و آله الولی المطلق».(⁽¹⁾)

برخی دیگر از عرفا نور مطلق اهل البیت علیهم السلام را بصورت نمادین یادآوری کرده‌اند توجه کنید:

«تجلی شهودی همان آشکار شدن و نمایاندن وجود است که «النور» می‌نامند و آن ظهور حق است بصورت اسما خودش در اکوان که مظاهر آن اسما هستند. این ظهور همان نفس الرحمان است که بواسطه آن تمامی موجودات و هستی وجود یافته‌اند».(⁽²⁾)

بنابراین تمامی عارفان بر این عقیده‌اند که حقیقت محمدیه | نخستین موجود آفریده شده پس از وجود ذاتی خداوند به شمار می‌آید.

نقد فلسفه و عرفان

1- فردی که پی کشف حقیقت می‌دود می‌اندیشد و درنگ می‌کند، هرگز به

دانش‌های خود و معلومات به دست آمده و موجود خویش بسنده نمی‌کند. ناگزیر در هر زمینه‌ای که می‌خواهد به عمق، زوایا و گسترة مطلب برسد، آراء دیگران را هم به عنوان شاهد، دلیل، مؤید و

مخالف و... می‌نگرد، نقد می‌کند یا می‌پذیرد.

در موضوع پیچیده و اسرار آمیز نخستین خلقت، خرد، وجدان و عاطفه انسانی فرمان می‌دهد که تمامی یافته‌ها، گفته‌ها و نوشته‌های دیگران را گرد آورد، مطالعه کرد و آنگاه با یافته‌های خود میان‌شان داوری نمود. از همین جاست که تفاوت یک دانشمند با یک فرهیخته معین می‌شود.

اولی تنها به رشته خود متکی، دلخوش و مغرور است و خرسند. گمان می‌کند تنها ابزار کشف حقیقت در دست اوست و دیگران همگی باید نان خور او باشند. در کشف حقایق نه تنها مسیر‌های دیگری را نمی‌پذیرد، نمی‌داند و قبول ندارد که غیر از رشته خاص خود گپی گفتنی برای دیگران قایل نیست.

دومی افزون بر دانش خود از بینش یافته‌های دیگران مدد می‌گیرد، وزن و مقدار سنگینی و سبکی و ارزش هر دانش را می‌داند وهرگز به دانش ویژه خود متکی نیست. چنین فردی با یافته‌های خرد تمامی انسانها شریک است و محصول هر یک را بخوبی می‌شناسد. آیا حکما و عرفا نه تمامی شان برخی از آنها نمی‌توانستند نیم نگاهی به روایات اهل البیت علیهم السلام در این موضوع پیچیده بیندازند؟! یا با سبک و مبنای آنها سازگاری نداشت؟ سبک هدف است یا وسیله کشف حقیقت؟!

2- مگر می‌توان با کلی گویی و ارائه نمودار مبهم و خشک تمامی خرد‌ها را قانع کرد؟ و به یک نور تنها بسنده نمود؟ و حقایق پیچیدة آغاز آفرینش را پایان یافته و فهمیده شده تلقی کرد؟

3- آیا سخنان اهلبیت علیهم السلام در این موضوع از سخن عارفان و حکیمان گنگ‌تر و بی‌معنا‌تر است؟! یا اینکه هر سخنی که روان، گویا، شیوا و معانی بلند داشت وانهاده می‌شود؟! باید عبارت‌های گنگ، پیچیده و معانی فرودست

صادر اولی فلسفه و حکمت باشد؟

4- آیا عمق، گستره و ابعاد معانی خلقت نوری اهل بیت علیهم السلام به اندازة معانی صادر نخست فلسفه و عرفان نیست؟!

فصل سوم: داده‌های وحیانی از آغاز خلقت نوری

اشاره

مقدمه:

مراد از داده‌های وحیانی مجموعه احادیث و روایاتی است که از ائمه معصومین علیهم السلام برای ما نقل شده است. نه آیات قرآن که با تأویل پیشوایان بر این موضوع دلالت دارند. با این تفاوت که در آیات لفظ و معنا هر دو از جانب پروردگار به قلب پیامبر | افکنده شده است ولی در احادیث معنا و مفهومی از جانب خداوند به اهل البیت علیهم السلام داده شده نه لفظ و ساختار جملات که خود آنها برای انتقال معنی برگزیده‌اند. در هر صورت معنا و محتوای تمامی روایات در این موضوع همان اشعه‌های تابناک و زلال وحیانی است که از آن سوی افلاک بر قلب پاک پیشوایان نازل شده است تا پرده از اسرار عالم غیب بر دارد و کیفیت و چگونگی نخستین آفرینش را برای ما باز گو کند و از مراحل و مراتب این موضوع وچگونگی شکل‌گیری تمام هستی تصویر روشن و کاملی ارائه دهد. حقیقتی که ادراک و قوای درونی بشر از کشف تمامی زوایای پیدا و پنهانش نا توان است. چنانچه در یافته‌های انسانی بدان اشاره رفت. به نمونه‌هایی از تورات و انجیل که بوی خلقت نوری از آنها به مشام می‌رسید، در آغاز اشاره می‌شود و سپس به اصل منابع تکیه می‌شود.

1- خلقت نوری در عهدین :

تشخیص میزان حد و حجم تحریفات عهدین مطلبی است که بعهده

کارشناس و متخصص آن گذارده شده و تنها او از عهده‌اش بر می‌آید که در چه موارد و کجا‌ها این دو کتاب تحریف شده و میزان تحریف تا چه اندازه بوده و کجاهای تورات و انجیل در واقع همان متن اصلی است که دست نا خورده مانده است.

در موضوع آغاز خلقت نوری اهلبیت علیهم السلام از تورات تنها کلمه «روشنایی» را می‌توان قرینه‌ای برای یادآوری این امر پذیرفت نه دیگر مباحث آن را. یکی هم واژه «گفتن را»

که هر دو در احادیث ما بصورت گسترده نقل شده است:

«در ابتدا خدا آسمانها و زمین را آفرید و زمین تهی و بائر بود و تاریکی بر روی لجّه و روح خدا سطح آبها را فرو گرفت و خدا گفت روشنایی بشود و روشنایی شد و خدا روشنایی را دید که نیکوست و خدا روشنایی را از تاریکی جدا ساخت و خدا روشنایی را «روز» نامید و تاریکی را «شب» نامید و شام بود صبح بود روز اول».(⁽¹⁾)

در انجیل قرائن بی شماری وجود دارد که خلقت نوریه اهل البیت علیهم السلام در آن گنجانده شده بود و چه بسا با صراحت نام ائمه علیهم السلام هم نقل شده باشد. اما آنچه می‌تواند برای ما برترین گواه به حساب آید، متن زیر است:

«در ابتدا کلمه بود و کلمه نزد خدا بود و کلمه خدا بود. همان درابتدا نزد خدا بود. همه چیز بواسطه او آفریده شد و بغیر از او چیزی از موجودات وجود نیافت. در او حیات

بود و حیات نور انسان بود و نور در تاریکی می‌درخشید و تاریکی آن را در نیافت. شخصی از جانب خدا فرستاده شد که اسمش یحیی بود. او برای شهادت آمد تا بر نور شهادت دهد تا همه بوسیله او ایمان آورند. او آن نور نبود بلکه آمد تا بر نور شهادت دهد. آن نور حقیقتی بود که هر انسان را منور می‌گرداند و در جهان آمدنی بود. او در جهان بود و جهان بواسطه او آفریده شد و جهان او را نشناخت ... و کلمه جسم گردید و میان ما ساکن شد. پر از فیض و راستی...»(⁽¹⁾)

2- قرائن واژگان بر موضوع:

پیش از یاد آوری قرائن خلقت نوریّه درعهدین، ضروری بودن متن اصلی وحدیثی که ما بر پایه آن اعتقاد به این موضوع داریم و فرضیه اصلی پژوهش ما به شمار می‌رود یاد آوری شود تا گمان تبدیل به یقین گردد نه آنکه با گمان به یقین برسیم:

«عن ابی حمزة الثمالی عن ابی جعفر الباقر علیه السلام قال :قال امیر المومنین علیه السلام : ان الله تبارک و تعالی احد واحد تفرّد فی وحدانیته. ثم تکلّم بکلمة فصارت نوراً. ثم خلق من ذلک النور محمداً | و خلقنی و ذریتی منه. ثم تکلّم بکلمة فصارت روحاً. فاسکنه الله فی ذلک النور. و اسکنه فی ابداننا. فنحن روح الله و کلماته. و بنا احتجب عن

خلقه. فما زلنا فی ظلة خضراً، حیث لا شمس و لا قمر و لا لیل و لانهار و لا عین تطرف. نعبده و نقدّسه ونسبحه قبل ان یخلق الخلق».(⁽¹⁾)

1- چنانچه فقره «سپس خداوند به کلمه‌ای سخن راند و آن سخن راندن نور گردید». را کنار «در ابتدا کلمه بود و کلمه نزد خدا بود و کلمه خدا بود». قرار دهیم با اندک تفاوت ریشه خلقت نوریه اهل البیت علیهم السلام را می‌توانیم به دست آوریم.

2- فقره‌های بعدی انجیل کاملاً این همانی و یک سویی معنایی را تأیید می‌کند: «همان در ابتدا نزد خدا بود.» با تکة بعدی روایت «پس از آن نور، نور وجودی محمد | را آفرید.» تناسب معنوی کامل دارد. هر دو فقره گویای این حقیقت‌اند که نخستین موجود آفریده شده نزدیک‌ترین موجود به پروردگار به شمار می‌آید ولی در مصداق اندکی مغایرت دارد که با اصل فعل الهی در روایت آن هم حل شدنی است؛ زیرا کلمه گفتن را چنانچه فعل خداوند معنی کنیم در واقع همان می‌شود که در انجیل آمده است: «هر چیز بواسطه او آفریده شد.» با روایت دیگری سازوار است: «هنگامیکه خداوند بلند مرتبه اراده کرد که مخلوقاتش را بیافریند؛ در آغاز مرا شکاف و از آن عرش را آفرید...»

3- پس از اثبات تقدم وجودی نور اهل البیت علیهم السلام و میزان نزدیکی آنها به پروردگار،واسطه بودن آنها در فیض رسانی به دیگر موجودات از این فقره‌ها استفاده می‌شود. نخست نور ائمه علیهم السلام فیض و پرتو نور عظمت الهی را دریافت

کردند، هضم نمودند و چشیدند سپس کانال و مجرای فیض رسانی خداوند به دیگر مراتب وجود قرار گرفتند.

4- «در او حیات بود و حیات نور انسان بود. و نور در تاریکی می‌درخشد.» این فقره از انجیل یوحنّا با اصل این روایت سازگاری دارد: «نه خورشیدی بود و نه ماهی و نه شبی بود و نه روزی بود...» همگی گویای اصل وجود نورانی پیشوایان معصوم هستند آنگاه که جز آنها هیچ موجودی وجود نداشت و همه جا تاریکی بود. روشنایی آنها موجد و علت پدید آمدن سایر مراتب هستی گردید.

5- «او آن نور نبود بلکه آمد تا بر نور شهادت دهد.»

پس از آنکه آمدن یحیی پیامبر را از جانب خداوند عنوان می‌کند آمدن خود او را تنها برای گواهی نور وجودی اهل البیت علیهم السلام عنوان می‌کند. یعنی آمدن پیامبران پیش از حضرت محمد | همگی مقصد و هدف اصلی خلقت

نبود؛ زیرا تمامی آنها برای گواهی دادن و تأیید رسالت پس از خود فرستاده شدند. به تعبیر دیگر آمدن تمامی انبیا طریقیت داشت ولی آمدن پیامبر خاتم| موضوعیت. چنانچه موضوعی نباشد مسیر بدان بی‌معنا خواهد بود.

6- روایات دیگری وجود دارد که این حقیقت را به خوبی آشکار می‌سازد:

«قال الصادق علیه السلام سئل النبی | این کنت و آدم فی الجنته؟ قال: کنت فی صلبه و هبط بی الی الارض فی صلبه.

و رکبت السفینة فی صلب أبی نوح و قذف بی فی النار صلب أبی ابراهیم. لم یلتقط لی ابوان علی سفاح...»(⁽¹⁾)

این پرسش بیانگر شیوع خلقت نوری ائمه علیهم السلام میان پیروان آنهاست. چنانچه اصل تقدم وجودی ائمه مطرح نبود و فضای ذهن و اندیشه پیروان آنها بدان آشنایی نداشت، چنین پرسشی از ذهن‌شان نمی‌تراوید. خود پرسش و نوع و ماهیت آن از حقیقت مسلّم و تأیید شدة پیش از دیگر مسایل برای ما خبر می‌دهد. چنانچه این مهم مطرح نبود، تقدم عنصری آدم در بهشت بر پیامبر خدا| امری روشن و حقیقت پذیرفته‌ای به شمار می‌رفت. کسی مدعی نیست جسم عنصری پیامبر | پیش از آدم علیه السلام آفریده شده است. پس ورای این خلقت فیزیکی و مطلب آشکار، خلقت نوری و موضوع پنهانی وجود داشته تا آنها اینگونه از آن پرسش کرده‌اند و پاسخ کاملی دریافته‌اند.

بنابراین وجود نوری پیامبر | و تقدم آن بر تمامی انسانها بویژه پیامبران| حقیقت پذیرفته‌ای در این روایت به شمار می‌آید.

7- چیزی که انجیل نیز بدان اشاره دارد و آمدن یحیی را نه برای خودش که برای معرفی و گواهی فرد پیش از خود می‌داند. او برای ارشاد آمد تا بر نور شهادت دهد. تا همه بوسیله او ایمان آورند». بسیار با صراحت و رسا بیانگر خلقت نوریه ائمه علیهم السلام است و جای ابهام جز در تطبیق مصداق برای ما باقی نمی‌گذارد.

بافزونی روایاتی که در دست داریم. مصداق آن چه در انجیل آمده است بی‌تردید حقیقت محمدیه | و علویه علیه السلام ‌اند نه افراد دیگر. چنانچه نور پیامبر| نبود آدم توانایی فرود در زمین را نداشت و نوح توان ساختن و پیمودن بر کشتی را و ابراهیم

شکیبایی و تحمل شعله‌های آتش را. تمامی آنها با درونمایه و جوهره محمدیه | آمد تا بر نور وجود او گواهی دهند. «فکان نبیاً و آدم بین الماء و الطّین».(⁽¹⁾)

3- اصل زیر بنای موضوع:

چنانچه حادثه‌ای پیش از تاریخ عرفی رخ داده باشد، به هر اندازه که بیشتر تصور شود باز هم آغاز آن به ذهن نیاید و این مهم باید یک ایجاد شونده داشته باشد و یک ایجاد کننده و یک ایجاد. طی این عمل نخستین وجود نوری با نور پردازی نورالانوار پدید آید یا عین همان نور افاضه شده باشد که از نور الانوار به او رسیده است. در این صورت هیچ ناظر، تماشاگر و بیننده دیگری نباشد، چه کسی می‌تواند از این رویداد خبر دهد؟

چنانچه جز آفریدگار آفریدن و آفریده شده موجود دیگری در میان باشد اصل فرضیه ما در این پژوهش باطل و بی‌معنی خواهد شد. آنگاه باید نخستین‌ها را از میان آنها برگزید و تا به نخستین نرسیم عقلانیت، سرگردان و وجدان ما نا آرام خواهد ماند. آیا جز حادثه آفرین یا آفریده شدگان چه کسی و منبعی می‌تواند خوب، صحیح، همه جانبه و کامل از ریز و درشت و خرد و کلان حادثه با تمام جزئیاتش خبر دهد؟ و اصلا چنین امری شدنی است؟

اگر دو طرف جریان یا یکی از آنها نخواهد از این راز پشت پرده کسی با خبر شود و اخبار آن به بیرون و دیگران، بنابر مصالحی سرایت نکند، آیا با گذشت قرنهای بی‌شمار

می‌توان از این رویداد چیزی فهمید، درک کرد و معرفت

به دست آورد؟ برای فهم و درک دیگران از آن رویداد سخن گفت و انتقال داد؟ صدور نخستین نور در واقع مصداق عینی و بارز همین اصل مسلم به شمار می‌رود. تسری اخبار خلقت نوری ائمه علیهم السلام یا از کانال وحی مستقیم با پیامبران علیهم السلام صورت گرفته باشد یا از طریق اهل البیت علیهم السلام ، نور پرداز یا نورپذیر، خالق یا مخلوق، فیاض یا مستفیض، واجب یا ممکن ذات یا اسما...

نگاه‌های صرف انسانی در فصل پیش یادآوری شد و میزان گمراهی و بیراهه رفتن و سرگردانی خرد انسانی برای افراد منصف جای تردید باقی نگذاشت. برخی به افسانه سرایی روی آوردند و آن گونه که خود می‌خواستند جامه زیبا بر اندام خلقت پوشاندند. حکیمان و عارفان به افاضه پروردگار یا راهنمایی‌های پیامبران علیهم السلام گمنام به چاره جویی نخستین موجود پرداختند. چنانچه دستآمد مهم دارند باید از این راستا ارزیابی و تحلیل شوند. اصل اقتباس دانش بشری از یکدیگر و رویش جوانه‌های آن در گلستان انبیا و اولیا حقیقت انکار ناپذیر تاریخی به شمار می‌رود. فربهی دانش و گسترش آن در واقع معلول همین علت است.

این مهم بدان معنی نیست که بشر چشمه سار اندیشه و عقلانیت خود را بخشکاند و چیزی برای تحلیل عقلانی برای او در دین جایی نگذارده باشد. هرگز! زیرا دین تبیین و تحلیل و انسجام و دریافت ریزه کاری‌ها و نوآوری و ابتکار تمام جزئیات را به خرد بشری واگذار نموده است؛ خردی که خود یکی از داده‌های الهی و حجت و پیامبر| درونی به شمار می‌آید. از این رو، خبر دادن از نخستین خلقت، کیفیت، مراحل و احکام آن ناگزیر به داده‌های وحیانی مرتبط می‌شود نه یافته‌های عقلانی که همگی به بیراهه رفته‌اند.

جایگاه و منزلت موضوع بگونه‌ای است که بُرد خرد در آنجا امکان ندارد همانگونه که در بهشت و جهنم و... امکان داوری عقلی وجود ندارد. خرد و یافته‌هایش اندازه، چهار

چوب و دایره مشخصی دارد که هرگز خارج از آن حدود نمی‌تواند حکم صادر کند حتی در محدوده قلمرو خود نیز احکامی که صادر می‌نماید چه بسا با ابهام و کلی گویی همراه می‌شود که قانع کننده وجدان نیست. همانگونه که در فصل قبل یادآوری شد، به اندازه وجود، خداوند و فراخنای خلقت داده‌های وحیانی گسترده و ژرفنا دارد و همزمان با خلقت چنین داده‌های همراه و همسو بوده‌اند. از این رو، تنها تکیه گاه در این موضوع داده‌هایی وحیانی است.

4- خلقت نوری در احادیث شیعه و سنی

1- برخی از موضوعات و مطالب در احادیث و روایات طرح شده‌اند که در احادیث اهل البیت علیهم السلام گاهی ویژه مذهب شیعه پنداشته می‌شود و برادران اهل سنت مطالب آن را در احادیث خود منعکس نکرده‌اند اما برخی از موضوعات و مسایل ویژه و اختصاصی شیعه را اگر چه آنها قبول ندارند و بدان پایبندی عملی نشان نمی‌دهند اما در منابع خود احادیث مربوط به آن حقیقت را نقل کرده‌اند.

خلقت نوریه پیشوایان شیعه حقیقتی است که افزون بر اجماع شیعه، برادران اهل سنت نیز احادیث آن را در منابع اولیه، معتبر و گوناگون یادآوری و ثبت کرده‌اند.

پیش از ورود به دیگر زاویه‌های موضوع نمونه‌هایی از احادیث در منابع اهل سنت را نقل می‌کنیم نه با تمامی اسناد و سلسله حدیث که بیرون از چهارچوب مقاله است بلکه تنها به ذکر متن حدیث بسنده می‌شود.

حدیث اول:

«عن سلمان قال: سمعت حبیبی رسول لله| یقول: کنت انا و علی نوراً بین یدی الله عزّوجلّ قبل ان یخلق الله آدم بأربعة عشر الف عام...».(⁽¹⁾)

حدیث دوم:

«...قال رسول الله |: خلقت انا و علی بن ابی طالب من نورواحد».(⁽²⁾)

حدیث سوم:

«... عن سلمان قال: سمعت رسول الله | یقول: کنت انا و علی نوراً بین یدی الله مطیعا، یسبح ذالک النور و یقد سه قبل ان یخلق آدم بأربعة عشر الف عام...».(⁽³⁾)

حدیث چهارم:

«... عن سلمان قال: سمعت حبیبی محمداً | یقول: کنت انا و علی نوراً بین یدی الله عزّوجلّ یسبح الله ذلک النور و

یقدسه قبل ان یخلق الله آدم بالف عام. فلما خلق الله آدم، رکب ذلک النور فی صلبه فلم یزل فی شی واحد حتی افترقنا فی صلب عبد المطلب: ففی النبوة و فی علی الخلافة».(⁽¹⁾)

حدیث پنجم:

«... عن ابن عباس قال: سمعت رسول الله صلی الله علیه و سلم یقول: لعلی صلواة الله علیه: خلقت انا و انت من نور الله».(⁽²⁾)

حدیث ششم:

«... عن سلمان الفارسی رضی الله عنه قال: سمعت رسول الله صلی علیه و آله و سلم یقول: خلقت انا و علی بن ابی طالب من نور الله عن یمین العرش، نسبح الله و نقدسه من قبل ان یخلق الله عزّوجلّ آدم بأربعة عشر ألف سنة... واشتق الله تعالی لنا من اسمائه اسماً:

فالله عزّوجلّ محموداً و انا محمد | و الله الاعلی و اخی علی و الله الفاطر وابنتی فاطمة و الله محسن و ابنای الحسن و الحسین و کان اسمی فی الرسالة و نبوة و کان اسمه فی الخلافة و الشجاعة. و انا رسول الله و علی ولی الله».(⁽³⁾)

حدیث هفتم:

«... قال رسول الله | کنت انا و علی نوراً بین یدی الله تعالی من قبل ان یخلق آدم بأربعه عشر ألف عام. فلما خلق الله آدم سلک ذلک النور فی صلبه»(⁽¹⁾)

ما برای نمونه برخی از احادیث برادران اهل سنت را از منابع خوشان در موضوع خلقت نوریه اهل البیت علیهم السلام ارائه نمودیم. برخی دیگر بیشتر از این اعداد را در کتابهای خود گرد آورده‌اند و فضائل اهل البیت علیهم السلام را بی‌شمار دانسته‌اند با این وجود کماکان به مسیر خود ادامه می‌دهند!

2- احادیثی که شیعه در منابع معتبر، قدیمی و دسته اول خود گرد آورده بسیار فراوان و گسترده‌تر و جامع‌تر از روایات برادران اهل سنت در موضوع خلقت نوریه اهل البیت علیهم السلام است. برای نمونه چند حدیث یادآوری می‌شود و بحث گسترده به فصل‌های بعدی موکول می‌گردد.

(11) ح 1

«عن ابی عبدالله علیه السلام قال: ان لله کان اذ لا کان، فخلق الکان و المکان و خلق نور الانوار الذی نورت منه الانوار و اجری فیه من نوره الذی نورت منه الانوار و هو النور الذی خلق منه محمداً و علیاً فلم یزالا نورین اولین، اذ لا شی کوّن قلبهما، فلم یزالا یجریان طاهرین

مطهرین فی الاصلاب الطاهرة، حتی افترقنا فی اطهر الطاهرین فی عبدالله و أبی طالب ‘».(⁽¹⁾)

(12) ح2«قال رسول الله |: کنت أنا و علی عن یمین العرش نسبح الله قبل ان یخلق آدم بألفی عام».(⁽²⁾) (13) ح3 «قال رسول الله |: مکتوب علی باب الجنة؛ لا اله الا الله محمد رسول الله علی اخو رسول الله، قبل ان یخلق الله السموات و الارض بألف عام».(⁽³⁾)

(14)ح4 «قال رسول الله |: ان الله عزّوجلّ؛ خلق الارواح قبل الاجساد بألفی عام و علقها بالعرش و امرها بالتسلیم علیّ و الطاعة لی. و کان اول من سلم علیّ و اطاعنی من الرجال، روح علی بن ابی طالب علیه السلام ».(⁽⁴⁾)

5- دشواری فهم خلقت نوریه

بر پایه منابع نزدیک به نقل رویدادهای تاریخی، فقهی، کلامی و... از زبان اهل البیت علیهم السلام خلقت نوریه با انبوه روایات جای هیچ تردیدی را برای انسان پژوهشگر نمی‌گذارد. با این وجود، همان گونه که بسیاری از بزرگان تصریح کرده‌اند، فهم، دریافت و هضم معانی بلند موضوع تاریخ خلقت

نوریه ائمه علیهم السلام برخردها سنگین و دشوار است.

«و الاخبار فی ذلک مستفیضة اوردت اکثرها فی الکتاب الکبیر. لکن فهما صعب علی العقول. و الاولی الایمان بها مجملاً و رد علمهم علیه السلام ».(⁽¹⁾)

بجز مجلسی & دیگران هم نزدیک بهمین مضمون در این موضوع اشاراتی دارند که برای اختصار از یادآوری آنها پرهیز می‌شود. بهمین دلیل آنها وارد شدن از بحث در این موضوع را برای خردهای ناتوان، کوتاه، تاریک و بائر منع کرده‌اند.

مناسب‌ترین راهکار که این فرهیخته گان در رویا رویی با این گونه موضوعات بویژه خلقت نوری ائمه علیهم السلام ارائه می‌کنند، ایمان آوردن و پذیرش قلبی آنهاست، بصورت اجمالی و واگذاری فهم آن به اهل البیت علیهم السلام و دانش بی شمار و ژرفنای آنان. همین امر برای برخی از افراد بهترین و مناسب‌ترین دستور معنوی و سلوک اخلاقی به شمار می‌رود.

بی تردید اشکال در این گونه موضوعات و باز داشتن بزرگان از وارد شدن

در این حوزه‌ها به دلیل «مَن قال» و «ما قال» نیست بلکه از ناحیه«منقول الیه» و «ان قلت» و «قلت» بی مورد و مادی گرا است. چه آنکه گفته‌اند:

کار پاکان قیاس از خود مگیر گرچه باشد در نوشتن شیر شیر انبیاء را مثل خود پنداشتند زین جهت آنها همه گمراه شدند در هر صورت منع برای افرادی که بدون پیش فرض و با تعبد و تأمل برای فهم این کلمات نورانی وارد متن می‌گردد، هرگز صادر نشده است.

بدین سان، با محور قرار دادن اصل کلمات و واژگان نور، تفسیر خلقت نوریه امروز سزاوار است که واجب شمرده می‌شود.

جهت بررسی سندی خلقت نوریه

اشاره

از آنجا که فرضیه‌های پژوهش ما بر پایه احادیث ائمه علیهم السلام استوار است؛ ضرورت جدی واساسی دارد که در اصل روایات و زاویه‌های گوناگون آن بیشتر درنگ ورزیم و تا رسیدن به متن خلقت نوریه شکیبایی کنیم چه آنکه گفته‌اند: مهلتی باید تا خون شیر شد. نخست به بحث سندی آنگاه دلالتی حدیث نوریه می‌توان پرداخت و اسناد آن را به انواع زیر برشمرد:

1- تنوع اسنادی

1- احادیث معتبر خلقت نوریه: احادیثی که در فقره‌هایی از زیارت جامعه کبیره نقل شده است. اسناد و رجال این زیارت در نهایت به حجیت و اعتبار می‌رسد و گرفتن مضمون روایات و اصل آن برای استفاده در تمامی موضوعات بی هیچ تردیدی صحت دارد.

(14) در فقره از آن زیارت می‌خوانیم: «خلقکم الله انوارا فجعلکم بعرشه محدقین حتی مَنَّ علینا بکم.» یا در فقره دیگر آن می‌خوانیم «بکم فتح الله و بکم یختم...».(⁽¹⁾)

(15)2- احادیث صحیح- برخی از اسناد و رجال این احادیث به صحیح باز می‌گردد مانند

این حدیث:

«محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد، عن الحجال، عن العماد، عن ابی عبد الله علیه السلام و ذکر رسول الله | فقال: قال: امیر المومنین علیه السلام : ما برالله نسمة خیراً من نسمة محمد |».(⁽¹⁾)

اگرچه متن آن بصورت کنایی به خلقت نوریه اشاره دارد اما اسناد آن صحیح است. «نسمة» به هر دارنده روحی می‌گوید اما به پیامبر | گفته شده برای آنکه او اشرف از غیر خودش قرار دارد. او از تمامی مخلوقات اشرف است (و تقدم وجودی دارد) حتی از ملائکه‌ها، بهمین جهت گفته‌اند:

«والاشرف من الاشرف من الشئ اشرف من ذلک الشیء ایضا».(⁽²⁾)

بنابراین معنای حدیث به تقدم وجودی حضرت محمد | بصورت کنایی اشاره دارد نه صریح.

(16)-3- حدیث ضعیف:

«احمد بن ادریس: عن الحسین بن عبدالله، عن محمد بن عیسی (چه سعد باشد یا عبید) و محمد بن عبدالله، عن علی

بن حدید، عن مرازم، عن ابی عبدالله علیه السلام قال: قال الله تبارک و تعالی: یا محمد انی خلقتک و علیا نوراً یعنی روحاً بلا بدن قبل ان اخلق سماواتی وارضی وعرشی و بحری...».(⁽¹⁾)

در مورد احمد بن ادریس قمی بحثی نیست که او فرد راستگو، پیرو اهل البیت علیهم السلام و شیعه دوازده امامی بوده است. وی از فقیهانی است که روایات بی‌شمار نقل کرده و روایاتش همگی صحیح است. تنها علی بن حدید را گفته‌اندفطحی مذهب و فرد ضعیف بوده است.(⁽²⁾)

(17)4- روایت مجهول:

«احمد، عن الحسین، عن محمد بن عبدالله، عن محمد بن الفضیل، عن أبی حمزة قال: سمعت ابا جعفر علیه السلام یقول: اوحی الله تعالی الی محمد| انی خلقتک و لم تک شیئاً و نفخت فیک من روحی کرامة منی اکرمتک...».(⁽³⁾)

(18)5- حدیث مرفوع:

«قال رسول الله | اول ما خلق الله تعالی نوری».(⁽⁴⁾)

بر همین اساس تمامی روایات سلسله اسناد یکسان ندارند؛ برخی در حلقه زنجیرة سندشان فردی ضعیف و قوی، شیعه و سنی کنار هم قرارگرفته است؛ برخی دیگر تمامی افراد از اتقان و راستگویی و عدالت بهره‌ورند. برخی ضعیف مشهور‌اند و بیشتر افراد سند از قوت نقل و کردار میانه برخوردار نیستند. همانگونه که برخی دیگر به مستفیض بودن اخبار خلقت نوریه عقیده دارند.(⁽¹⁾) بنابراین جا دارد بحث دیگری در این قسمت عنوان شود و آن این است که جبران کاستی سند چگونه با قوت متن صورت می‌گیرد؟

2- جبران ضعف سند با قوت متن:

چنانچه بزودی اشاره می‌رود، سند تنها جنبه طریقیت نسبت به متن را دار است نه موضوعیت. با این وجود اگرچه برخی از احادیث خلقت نوریه اهل‌البیت علیهم السلام با ضعف اسناد فراوان روبروست اما معانی بلند متن که جهت دیگر فهم حدیث و میزان کشف، به صدور از معصوم علیه السلام است، می‌تواند به آسانی این کاستی و خلاء را پر کند. چنانچه علمای ما و فقیهان بزرگ همواره در استنباط حکم شرعی خود ازروایات ضعیف السند به علو متن آن استدلال کرده‌اند.

یکی از بزرگان در شرح حدیثی با محتوای بلند خلقت نوریه اهل البیت علیهم السلام می‌نگارد:

«اگرچه این حدیث ضعف سندی دارد برای اینکه افراد ضعیفی مانند سهل بن زیاد و مفضل بن صالح و غیر آنها در طریق نقل روایت آمده است اما این سستی اسناد هرگز به

صحت متن و مضمون آن ضرر نمی‌زند؛ زیرا با برهان عقلی معانی آن پخته شده، قوام گرفته، تکمیل شده و قوت گرفته است. همین گونه است بسیاری دیگر از احادیث وارد شده در اصول معارف دینی (بویژه خلقت نوریه) و مسایل توحید و مانند آن».(⁽¹⁾)

3- شهرت خلقت نوریه:

همانگونه که یادآوری شد، میان بیشترعلمای شیعه و سنی خلقت نوریه اهل البیت علیهم السلام شهرت بسزایی دارد. کسی از شیعه چنانچه سخنی داشته باشد در اصل موضوع نیست در کیفیت و چگونگی موضوع است و ماهیت این شهرت به گونه‌ای است که ما را از اثبات آن با دلیل و بیان سندش بی‌نیاز ساخته است. بی هیچ معارض وانکار این زیارت نزد تمام شیعیان پذیرفته تلقی می‌شود و همه قبول دارند. کسی هرگز آن را رد نکرده است. با این متن این زیارت معانی بلند غریب و فرامادّی دارد و اسرار دشوار و شگفت آوری را در برگرفته است. حقایقی که در بیرون از این زیارت شریف چه بسا دیگران آنها را منکر شوند.حتی دو نفر در این زیارت اختلاف نکرده‌اند و همگی صحت و اعتبار آن را پذیرفته‌اند.(⁽²⁾)

این زیارت را صدوق در «الفقیه»(⁽³⁾) و شیخ در «التهذیب»(⁽⁴⁾) نقل کرده‌اند».

برخی از فرازهای زیارت جامعه به خلقت نوریه اشاره دارد که کل حدیث شامل جز آن قطعاً می‌شود.

4- نقد نگاه ذاتی و موضوعی به اسناد :

یکی از مقدمات رایج برای استنباط احکام شرعی فقهی، بحث سندی روایات منقول از معصومان علیهم السلام است. بر این اساس روایات را... دسته بندی می‌کنند و برای هر یک از این دسته‌ها جایگاه خاص و کاربرد ویژه قایل هستند... روشن است که اصل این بحث، موضوعیت و ارزش ذاتی ندارد بلکه طریقیت دارد و ارزش آن به این است که راهی برای اطمینان به صدور حدیث از معصوم علیه السلام است. از این رو گفته‌اند: از هر راهی که این اطمینان حاصل شود کفایت می‌کند. خواه به عدالت راوی باشد یا به وثاقت وی، به علو متن روایات باشد یا به عملی کردن فقها به متن و اسناد با آن در مقام استدلال یا هر راه دیگر. به همین دلیل تصریح کرده‌اند که اگر متن روایت بگونه‌ای بود که صدور آن از

غیر معصوم ممکن نبود... می‌توان به صدور آن از حجت بالغة الهی مطمئن شد».(⁽¹⁾)

چنانچه تکنولوژی امروزی آواهای پخش شده در فضا را از هزار و چند سال پیش گرد آورد و صدای افراد چه گمنام یا مشهور شناسایی شود، آیا باز هم ما نیازی به راوی و جرح و تعدیل آن داریم؟ یا اگر نوشته‌ای از هزار سال پیش به دست رسد که دست نویس شدة یکی از امامان معصوم علیهم السلام باشد، باز هم دنبال راوی می‌رویم یا به آن متن عمل می‌کنیم؟ تمامی این مطالب باز گو کننده یک حقیقت است و آن اینکه

سند روایت ابزار طریقی به متن و معنای سخنان برآمده از چشمه سار وحیانیت معصومین علیهم السلام است نه آنکه خود موضوعیت برای بررسی ذاتی را دارا باشد. بر فرض تمامی اسناد روایات خلقت نوریه ائمه علیهم السلام ضعیف، مجهول و ضعیف مشهور می‌بود، باز هم مانع از مطالعه، باز نگری و معنی یابی این موضوع نیست چنانچه راهی دیگری به وصول قطعی این احادیث از معصومین علیهم السلام در دست داریم و آن علوّ متن است.

انواع دلالت روایات

1- صریح: بیش از نود و پنج درصد از اخبار مربوط به این موضوع صریح الدلالة هستند. و از آغاز حدیث تا حلقه‌های میانی و سپس پایانش همگی یک معنای روشن و آشکار دارند و جز یک معنی و مراد از آن به دست نمی‌آید. هر اندازه در فقره‌های آن و صدر و ذیل آن ژرف نگری بیشتر صورت می‌گیرد به همان میزان مدلول، صراحت و قوت بیشتر می‌گیرد و دیگر معانی احتمالی آن کاهش می‌یابد:

«قال ابن عباس: انا کنا عند رسول الله | فأقبل علی بن ابی طالب علیه السلام فلما رآه النبی | تبسم فی وجهه و قال: مرحباً بمن خلقه الله قبل آدم بأربعین ألف عام. فقلت: یا رسول الله أکان الابن قبل الاب؟ قال: نعم. ان الله تعالی خلقنی و خلق علیاً قبل ان یخلق آدم بهذه المدة. خلق نوراً فقسمه نصفین فخلقنی من نصفه و خلق علیاً من النصف الاخر. قبل الاشیا کلها. ثم خلق الاشیا فکانت مظلمة فنورها من نوری و نور علی...».(⁽¹⁾)

اگر نگویم همگی، بیشترین نوع احادیث خلقت نوریه را همین احادیث با صراحت معنی تشکیل می‌دهد و دیگر احادیث آمار بسیار اندک و ناچیزی در برابر این گروه از اخبار دارد. این طیف کم، بیشتر از جانب برادران اهل سنت نقل شده و میان علمای شیعه تعداد آنها کمتر از احادیثی هستند که دیگران آورده‌اند.

2- ظهور: تعداد کمی از اخبار خلقت نوریه ظهور در آفرینش نور وجودی اهل البیت علیهم السلام پیش از عالم هستی دارند. به این حدیث توجه کنید:

«عن ابن عباس قال: سمعت رسول الله | یقول: لیلة الاسری بی الی السماء دخلت الجنة فرأیت نوراً ضرب و جهی. فقلت لجبرئیل: ما هذا النور الذی رأیته. قال: یا محمد لیس هذا نور الشمس و لا نور القمر و لکن جاریة من جواری علی بن ابی طالب علیه السلام اطلعت من قصورها فنظر الیک و ضحکت. فهذا النور خرج من فیها و هی تدور فی الجنه الی ان یدخلها علی امیر المومنین».(⁽¹⁾)

دو احتمال در معنی خلقت نوریه از آن وجود دارد: یکی اینکه نور علمی امیر المومنین علیه السلام باشد و پیش از او در بهشت ذخیره و انباشته برای واپسین روز آن حضرت باشد که خودش با کردار شایسته پیش فرستاده است. دیگری اینست که نور حضرت پیش از آفرینش در بهشت بوده و بالاتر از آن بهشت با نور فرزندش پدید آمده و آفریده شده است.

بنابراین نمی‌توان با صراحت کامل یک معنی را برگزید و همان را برای روایت پسندید اگرچه در مقام استدلال ناگزیریم تنها یک معنی که قوت بیشتر دارد، بپذیریم و آن رساندن معنی خلقت نوریه است؛ زیرا در مقام تعارض میان ظاهرالدلالة و اظهرالدلالة فقیهان دومی را بر اولی مقدم می‌دارند.

3- کنایی: مانند حدیث پانزدهم که یادآوری شد، اشرف‌ترین مخلوقات کنایه از تقدم وجودی و رتبی نور پیامبر | بر دیگر موجودات است؛ زیرا شریف‌ترین، شریف‌ها از خود شریف برتر و جلوتر شمرده می‌شود. به همین دلیل صراحت به خلقت نوریه اهل البیت علیهم السلام ندارد.

مدلول قطعی:

بازیافت تنوع مدلولی روایات خلقت نوریه ما را به این حقیقت رهنمون ساخت که دلالت درونی حدیث اعم از واژگان و عبارات همگی با صراحت کامل تنها معنی از معانی محتمل ارائه می‌کند نه معانی دیگر را و آن معنی اینست که نور وجودی اهل البیت علیهم السلام پس از خداوند و پیش از تمامی موجودات آفریده شده است.

برخی از بزرگان معتقدند:

«در واقع احادیثی که از اصحاب وحی و تنزیل در آغاز آفرینش اهل البیت علیهم السلام وسرشت و ارواح آنها وارد شده است؛ دلالت دارد که اولین مخلوق روح رسول خدا و علی صلوات الله علیهما و ارواح آنهاست. روایات به یقین روحاینت (و نور وجودی) آنها که همان مشیت مطلقه و رحمت واسعه به تعین عقلی است، دلالت دارند. بنابراین اولین ظهور ارواح ائمه علیهم السلام است».(⁽¹⁾)

در بحث بعدی از تعدد اسما و وحدت مسمّی ناگزیر سخن به میان می‌آید اما پیش از آن جا دارد ظهور قطعی و صراحت کامل احادیثی که عقل را مخلوق اول می‌داند، اشاره شود که منظور از عقل اول همان نور وجودی نبوی است نه چیز دیگر:

«ان الله خلق العقل ای ابدعه من غیر واسطة فهو المبتدع بالحقیقة دون غیره من المکنات. لانها بتوسطه لقوله «و هو اول خلق من الروحانیین» و هم جواهر النورانیة التی وجودها غیر متعلق بالاجسام. فان کان فعلها و تصرّفها متعلقاً بالاجسام فهی نفسانیة الوجود فهی عقلیة. و الانوار العقلیة کلها حقیقة واحدة. لا تفاوت بینها فی الماهیته و عوارضها بل بالشدة والضعف و الکمال و النقص فی اصل النوریة و الوجود».(⁽¹⁾)

بنابراین در معنای روایات هیچ تردیدی نیست که همگی بر تقدم وجودی و نخستین خلقت نوری اهل البیت علیهم السلام صراحت کامل و همه جانبه دارند.

تعدد اسما و وحدت مسما:

پس از این به تنوع نخستین نور برمی‌خوریم که همگی در آخر به یک معنی می‌انجامند اگرچه در آغاز ممکن است تضاد میان آنها به چشم آید.

مدلول و تکثر اسما را می‌توان به این ترتیب بر شمرد:

1- نخستین نور «نور وجودی پیامبر خداست.»

2- نخستین نور «نور محمد و علی با هم‌اند.»

3- نخستین نور «نور اهل البیت علیهم السلام است. که مراد همان 14 معصوم هستند.»

4- نخستین نور نور پنج تن آل عبایند».

5- نخستین نور «نور دوازده امام است».

6- نخستین نور «عقل آفریده شده است».

7- نخستین نور «قلم اولین موجود است».

9- نخستین نور «نور اولین موجود باشد».

10- نخستین نور «آب اوّلین مخلوق باشد».

تمامی فرضهای نُه گانه و بیشتر از آن همگی بر پایه‌ای از انبوه روایات بویژه گزینه اول استوار است و هیچ یک ابداعی وفرضی نیست در واقع مستند همة آنها خود روایات ائمه اطهار علیهم السلام هستند.

دلایل قطعی یقین

1- دلیل قطعی عقلی: در جای خود ثابت شده است که از شئ واحد جز حقیقت واحد بیرون نمی‌آید. با این قاعده فرض دوئیت نور محمد و علی 8 یا دیگر اعداد در خلقت نوریه ختم مرتبت از میان می‌رود. وجود دو نور یا بیشتر را باید پس از خلقت تمام انوار پیش از آفرینش دیگر موجودات تصور کرده نه در عرض نور نخست. بنابراین تمام انوار دیگر بر آمده از نور نخست خواهد بود و در امتداد طول نور است نه در عرض آن.

2- دلیل قطعی نقلی: از میان روایات که در موضوع خلقت نوریه وارد شده است، انبوه روایات بر تعین نخستین نور حضرت محمد | دلالت دارند.

روایات دیگر را باید در مراحل بعدی خلقت نسبت به موجودات دیگر تعبیر به اولویت کرد.

همانگونه که آیات قرآن اجمال و تفصیل دارند، روایت نیز این گونه‌اند. اجمال روایات نسبت به اولویت نسبی میان قلم و عقل و... نظر دارد نه آنکه تمام آنها اول موجودی باشد که خداوند نخستین بار ایجاد کرد. بعد از اجمال و تفصیل می‌توان از راه مفهوم و مصداق میان روایات جمع کرد. چنانچه میان اصل نور به عنوان موجود اول و به عنوان مفهوم جامع و حقیقت محمدیه | و به عنوان مصداق می‌توان جمع کرد.

تمامی موجودات نامبرده شده همگی مصداق عینی دارند نه آنکه مفهوم صفت برای موصوف باشند.

برخی معتقدند:

«در واقع عقل نخستین صادر و آفریده شدگان است و نزدیکترین، بزرگترین و کاملترین اشرف ممکنات و دوست داشتنی‌ترین چیز‌ها به خداوند و مجعولات به حق اول قرار دارد. دوّمین موجودات عقل در موجودیت به شمار می‌آید هر چند خداوند در واقع حقیقت دوّمی ندارد؛ زیرا وحدت او از جنس وحدت‌های عددی نیست. این تعبیر‌ها مفاد روایاتی است که از پیامبر | در مورد اولیت «اول ما خلق الله العقل» یا در روایت دیگر «اول ما خلق الله نوری» و در جای دیگر «اول ما خلق الله روحی» و در حدیثی دیگر «اول ما خلق الله القلم» و دیگر حدیث به «اول ما خلق الله کروبی» اشاره دارند. تمام این اوصاف (عقل- نور- روح-

قلم- کروبی) همگی ویژگی‌های شئ واحد است به اعتبارهای گوناگون. به حسب هر صفتی به اسم دیگری نام برده می‌شود. اگرچه اسما بی‌شمارند یا زیاد، اما مسمّی در ذات و وجود یکتاست».(⁽¹⁾)

اصول باز یافتی

1- تواتر معنوی روایات: همانگونه که پیش از این یادآوری شد، مستند انحصاری و قابل اعتماد تاریخ آفرینش نوری اهل البیت علیهم السلام انبوه روایات است که برای ما نقل کرده‌اند. از آنچه تا کنون دربارة سند روایات گفته شد، بدون اغراق، با نگاه ژرف و همه جانبه احادیث این موضوع با قطع و یقین بی‌هیچ تردیدی از صنف «اخبار تواتر معنوی» به شمار می‌رود چه رسد به مستضیف که مجلسی بدان اشاره داشت. هر چند نتوان «تواتر لفظی» را در تمامی روایات تسری داد. برخی از روایات خلقت نوریه علاوه بر تواتر لفظی از تواتر معنوی نیز برخوردارند.

اگر چه علمای حدیث شناس در اثبات و راه‌های رسیدن به تواتر شیوه‌های گوناگون دارند اما همگی در این اصل که از تمامی اخبار یقین به صدور از معصوم حاصل شود و توافق بر کذب نفی گردد با هم متفق‌اند. این روایات چنین خصوصیتی را بوضوح داراست. البته نه برخی از آنها بلکه با چشم انداز کلی به اجزاء تمام روایات خلقت نوریه.

برخی از محدثان معتقدند:

«اینکه خداوند بلند مرتبه اهل البیت علیهم السلام را نورهایی از نور

خودش، پیش از خلقت هرگونه آفریده‌اش آفرید، آشکار است (و نیازی به دلیل نیست) و احادیث بهمین مضمون (پیرامون نخستین موجودات آفریده شده) به «تواتر معنوی» وجود دارد».(⁽¹⁾)

برآیند مجموع احادیث نوریه از صحیح السند، ضعیف السند، معتبر السند، مجهول السند و مرفوع السند و ... همان تواتر معنوی را افاده می‌کند که با قطع نظر از علو متن و معانی بدیع و بی بدیل که جز از زبان اهل البیت علیهم السلام هرگز از زبان افراد دیگر نمی‌تواند بیرون آمده باشد.

2- علو متن: دومین اصول بازیافتی احادیث تاریخ نخستین ائمه علیهم السلام یا تاریخ نوری آنها، معانی بلند و دقیق است که با قطع نظر از زنجیرة سند به تنهایی گویای صدور از معصومین علیهم السلام است و همین امر برای استفاده در

تمامی مباحث کفایت می‌کند اگر چه همه اسناد آن از ضعیف و مجهول تشکیل می‌شد.

یادآوری و نقل این گونه معانی برومند و بکر و بی بدیل از نوع نور برای آنانکه تجربه نور پذیری معنوی دارند، بسیار شیرین و فهم آن آسان است. اما برای آنکه حتی یک جرقه نوری در امتداد زندگی خود ندارند، فهم، درک و پذیرش خلقت نوریه تا حدودی دشوار و سخت است.

اهل البیت علیهم السلام در این متن، با قطع نظر از تنوع سندی آن، از جریانی برای ما خبر می‌دهند که جز آنان هیچ موجودی نبوده و نمی‌توانست باشد. تنها از خداوند و متصل با خدا سخن می‌گویند، از نخستین فعل او و اولین موجودش با

تمام کیفیت و کمیت گزارش می‌دهد، همان جا که خود حاضر و ناظر بودند.

در معارف بلند شیعه گمان نمی‌رود از این موضوع بلندتر و اساسی‌تر و زیر بنایی‌تر وجود داشته باشد. بحث فروتر از خداوند و فراتر از تمام موجودات. نور پردازی حق، نور پذیری نور حق، آفرینش نور از آفریدگارنور و...

بنابراین مجموع متن چنانچه کنار یکدیگر چیده شوند خود به خود برای حصول یقین ما از صدور از معصوم کفایت می‌کند و نیازی به بررسی هیچ سندی از اسناد هیچ یک از احادیث خلقت نوریه نیست. سخن صدور نخستین موجود و شکل گیری نظام هستی از آغاز تا پایان همراه با تمام این ریزه کاری‌ها و بیان همه جزئیات، موضوع ساده نیست که بتوان آن را در یک لحظه برای افراد مخاطب بازگو کرد. چنانچه در احادیث خلقت نوریه همین امر را شاهدیم. برخی تمام عمر را در این مسیر سپری کرده و از تجربیات فکری فلسفی همه نوابغ و نخبه‌گان بهره برده‌اند اما باز هم گنگ و مبهم مطالبی در این موضوع نگاشته‌اند.

3- همگونی با مرجع نهایی: مطالعه، بازبینی، تحلیل و ژرف نگری و همه جانبه نگری در کل نظام و ساختمان احادیث خلقت نوریه ما را به این حقیقت رهنمون می‌سازد

که هیچ یک از آنها به تنهایی و یا در کل سیستم، یا تک تک روایات و یا مجموع آنها با معارف بلند ظاهر و باطنی و خطوط کلی قرآن کریم در موضوع آفرینش نه تنها ریزترین ناهمگونی و ناسازگاری ندارد که با سطح و عمق آیات خلقت همسو و کاملاً هماهنگ است و دارای معانی واحد و مشترکی هستند.

آفرینش و خلقت در قرآن منحصر به پروردگار است و هرگز شریک و

همتایی در خالقیت او در هیچ موردی از آیات وجود ندارد. همین حقیقت در تاروپود تمامی احادیث تاریخ نوری اهل البیت علیهم السلام درهم تنیده شده است و از آغاز تا پایان آفرینش همگی به خداوند مرتبط و نسبت داده می‌شود. کوچک‌ترین نوع و فرودست‌ترین مراحل خلقت از ائمه علیهم السلام نفی شده است و هرگز به هیچ یک خلقتی را نسبت نداده‌اند.

آنها در کل احادیث خلقت تنها یک جایگاه دارند و آن «حلقه واسطه در فیض» بودن آنهاست که خود بصورت مستقیم نور را از خداوند دریافت می‌کنند سپس با دستورپروردگار آن را به دیگر مراحل هستی منتشر می‌سازند. بدین سان، هیچ فقره، صدری، ذیلی، میانه‌ای، واژه‌ای و آوایی از احادیث که بوی خالقیت ائمه علیهم السلام از آن به مشام آید یا با آیات و واژگان وحی تضاد وناسازگاری داشته باشد، وجود ندارد.

قرآن در بررسی اسناد و متن روایات مرجع نهایی و داور اصلی به شمار می‌آید. چنانچه حدیثی از نظر سند صحیح و از نظر متن با قرآن ناسازگار باشد (برفرض محال) قطعاً به چنین روایتی نباید اعتنا کرد. همین گونه است ضعیف السند و... که اگر با چهار چوب معارف قرآن ناسازگار و یا متضاد و ناهمگون بود باید به دیوار زد؛ «فاضربه الی الجدار»! در واقع قرآن و سنت مکمل یکدیگر است و این مهم در خلقت نوریه بوضوح استفاده می‌شود.

4- مقایسه آیات خلقت و روایات: برای مقایسه میان آیات خلقت و خلقت نوریه ناگزیریم یکی از احادیث را کامل بنگاریم:

«عن انس عن النبی | قال: ان الله خلقنی و خلق علیاً و فاطمة و الحسن و الحسین قبل ان یخلق آدم علیه السلام حین لاسما مبنیة و لاأرض مدحیة و لا ظلمة و لا نور و لا

شمس و لا قمر و لا جنة و لا نار. فقال العباس: فکیف کان بدأ خلقکم یا رسول الله؟ فقال: یا عَم! لما اراد الله ان یخلقنا تکلّم بکلمةٍ خلق منها نوراً، ثم تکلّم بکلمة اُخری فخلق منها روحاً. ثم مزح النور بالروح، فخلقنی و خلق علیاً و فاطمة و الحسن و الحسین، فکنا نسبحه حین لا تسبیح و نقدسّه حین لا تقدیس. فلما اراد الله تعالی ان ینشئ خلقه؛ فتق نوری، فخلق منه العرش فالعرش من نوری، و نوری من نور الله و نوری افضل من العرش ثم فتق نور أخی علی، فخلق منه الملائکة فالملائکة من نور علی، و نور علی من نور الله و علی أفضل من الملائکة. ثم فتق نور إبنتی (فاطمة) فخلق منه السماوات و الارض، فالسماوات والارض من نور ابنتی فاطمة ونوراً و بنتی فاطمة من نور الله وابنتی فاطمه افضل من السماوات و الارض. ثم فتق نور ولدی الحسن و خلق منه الشمس و القمر، فالشمس و القمر من نور ولدی الحسن و نور الحسن من نورالله، و الحسن افضل من الشمس و القمر. ثم فتق نور ولدی الحسین فخلق منه الجنة و الحور العین. فالجنة و الحور العین من نور ولدی الحسین و نور ولدی الحسین من نور الله و ولدی الحسین افضل من الجنة و الحور العین».(⁽¹⁾)

فاعل خلق در تمامی مراحل - چه فعل رامعلوم بخوانیم یا فعل را مجهول- خود خداوند است و در تمام مراتب هستی هرگز بویی از شریک ائمه علیهم السلام در خالقیت به مشام نمی‌رسد. آنگاه با عمومات {الله خالق کل شی}(⁽¹⁾) و دیگر آیات مقایسه کنید جز هماهنگی معنوی چه چیز به دست می‌آید؟! از هزارها واژه یکی بوی غلو والوهیت نسبت به ائمه علیهم السلام نمی‌آید و نور خداوند در نهایت از همه می‌تابد.

نفی دروغ پردازی‌ها

فرض محال که محال نیست! چنانچه برخی بر این پندار و باور‌اند که احادیث خلقت نوری اهل البیت علیهم السلام را دوستداران یا دشمنان آنها جعل کرده‌اند، باید اندکی درنگ کرد و جاعل را شناسایی نمود. بر فرض جعل، جاعل با هر انگیزه که باشد یا دوستان ائمه علیهم السلام هستند یا دشمنان آنها صورت مسأله بخش سومی را بر نمی‌تابد مگر آنکه بجای حل، صورت مسأله را پاک کنیم. دروغ پردازان از هر دو صنف یا عالمان و دانایان هستند یا جاهلان. باز صورت سومی برایشان متصور نیست.

1- چنانچه شایعه سازان از دشمنان دانا و عالمان مخالف اهل البیت علیهم السلام باشند باید گفت: هرگز در تاریخ چنین حقایقی دیده نشده است. دانشمندان دنیا طلب توان دیدن و تحمل فضائل آشکار ائمه را نداشتند چه رسد به ویژگی‌های ممتاز و پنهان و بلند آنان. آن هم از این گونه فضائل اسرارآمیز که ریشه‌ای تاریخی و... خود را بسوزانند. نفرین ائمه علیهم السلام سالها از بالای منابر و بلند گوهای مساجد در زمان خلفای اموی و مراسم درونی در دوران بنی عباس؛ برای آنکه

اندک آشنایی ابتدایی با تاریخ ائمه علیهم السلام دارند، پوشیده نیست. همین طور ساخت حدیث حتی برای دیگران خلقت نوری در برابر اهل البیت علیهم السلام قایل شدن عمل تحریف شدة دیگر دشمنان آگاه پیشوایان پاک بود که حافظه تاریخ آن را هرگز فراموش نخواهد کرد.

2- تراوش و آفرینش چنین معانی بلند و راز گشایی از اسرار نخستین خلقت، از توان علمی و فکری نخبه‌گان نوابغ و تیز هوشانی که تمام عمر در این ره کوشیده‌اند، بر

نیامده و مانند این مفاهیم از آنان در دست نیست؛ چگونه سیاستمداران حرفه‌ای و دشمنان دانا در صدد کینة اهل البیت علیهم السلام بر آمده‌اند و این معانی بزرگ تر از ذهن و مفاهیم برتر از فضای تنگ، تاریک و خشک ذهن و اندیشه‌های بیمار خود را جعل کرده‌اند؟!

3- بر فرض محال بودن عقلی و رسیدن به این حقایق، چرا آنان این مهم را به نام خود ثبت نکرده‌اند همانگونه که دیگر مخترعین و مکتشفین با کشف یک مسئاله علمی، هزاران نوع بوق و کرنا راه می‌اندازند، به نام خود اختصاص داده و به ثبت می‌رسانند و برای خود افتخار، جاودانگی و مدال کسب می‌کردند. بنابراین تراوشات، جرقه‌ها و اکتشافات علمی خود را هیچ دانشمندی چه دوست یا دشمن حاضر نیست برای دیگری ثبت کند و نسبت دهد.

4- آیا دشمن جز سیاکاری برای رقیب کار دیگری انجام می‌دهند؟ پاسخ مثبت را تنها بی‌خبران از جهان سیاست حرفه‌ای و مادی و عرفی امروز، تدارک می‌بینند نه مؤمنان روشن شده با نور پروردگار. جَعل در جایگاههای

خاص، برای اهداف خاص سیاسی و بهره‌وری کیش شخصیت صورت می‌گیرد نه همه جا و در هر مورد.

5- بر فرض محال نبودن جعل، چه سودی دشمن از آن می‌برند؟ مگر انسان جز کشاندن سود و بر طرف نمودن آسیب از خویشتن هدفی دیگری هم دارد؟!

آیا تمام سود و ثمرة این جعلیات مهم به جیب ائمه علیهم السلام می‌رود و هیچ کس دیگری از آن طرفی می‌بندد؟!

6- از دشمنان بی‌خرد و جاهل هرگز توقع و انتظار جعل چنین احادیثی می‌رود؟ کدام منصف - چه دوست چه دشمن - می‌تواند ادعا کند که افراد نادان این سخنان را جعل و به ائمه علیهم السلام نسبت داده‌اند؟

7- چنانچه جاعلی دوست دانای ائمه علیهم السلام و از فرهیخته‌گان به شمار آید، با نشان و منزلت آنها جعل کاری سازگاری ندارد. آنها همیشه با بدعت مبارزه کرده‌اند نه آنکه خود بدعت بیافرینند. ذوب شدگان ائمه علیهم السلام تنها در زنجیره روایی ائمه علیهم السلام نقش ایفا کرده‌اند یا بیرون از آن در تفسیر سخنان وحیانی آنها تلاش کرده‌اند. آنها با تقیه اشعه‌های طلایی

کلمات ائمه علیهم السلام را از جان خویش عبور دادند و خانه‌های تاریک جان را روشن ساختند.

8- اصل ادعا و باز گویی جعل، تهمت و شایعه سازی بدتر از خود جعل، بر فرض محال، با انگیزه‌های نامرئی مطرح می‌شود. آیا با تهمت زدن می‌توان دروغ بودن یک مطلب را ثابت کرد؟! چه ادعایی، دلیلی، شواهدی و قرائنی در دست دارید که احادیث خلقت نوریه را جعل می‌شمارید. آیا پشت این تهمت و افترا انگیزه‌های فراوان خائنانه و صورت دشمنان کینه‌توز و قسم خورده اهل البیت علیهم السلام و مقدسات دینی پنهان نشده است؟ با جعلی خواندن و ضعیف شمردن روایات میخواهند فضائل بی شمار اهل البیت علیهم السلام را حذف یا نفی و حداقل کم رنگ کنند. تنها معیار برای صداقت مخالف، هنگامی ثابت می‌شود که بتواند یک حقیقت فرامادی را جز آنچه را اهل که البیت علیهم السلام بیان کرده‌اند. با عقل یا نقل یا قلب برای ما کشف و بازگو کند آنگاه صدق مطابقت با واقع او و ساختگی بودن احادیث ما آشکار خواهد شد!!!

9- اگر برخی الوهیت و تقدس و ماورایی بودن ائمه علیهم السلام را از این احادیث نتیجه می‌گیرند و گرفته‌اند، باید گفت: با صراحتِ تمام احادیث خلقت نوریه، چنین ادعایی کذب محض به حساب می‌آید؛ زیرا آنها با اینکه نزدیکترین موجودات به پروردگار و واسطه فیض هستند، هیچ نقشی در خالقیت ندارد. اما تمامی این صفات عین افاضه اشراقیه و نور پردازی الهی‌اند نه چیزی خارج از آن همانگونه که خود فرموده‌اند:

«أنا خلق مخلوقون و انه منزه عن صفاتنا ... فانطقها بتوحیده و تمجیده... لان اول ما خلق الله عزّوجلّ ارواحنا...».(⁽¹⁾)

صریح‌تر از این می‌توان سخنی برای نفی الوهیت و اثبات عبودیت ائمه علیهم السلام ارائه داد؟! افزون بر اصل خلقت خود به دست خداوند، به امکان و نیاز صددرصدی خویش به پروردگاراشاره می‌کنند و حتی گویایی و سخن گفتن خود را به قدرت الهی نسبت می‌دهند. در بقا و استمرار حیات با کلمه «انا خلق و مخلوقون» نیز خود را نیازمند حق می‌دانند و با ذکر «منزه عن صفاتنا» تفاوت میان خویش و حق ارائه می‌کنند.

10- نفی نور با تجربه نوری: فوران، ریزش وجوشش نور همراه با نور پردازی و نور پذیری، نور افشانی، انعکاس نور، پرتو نور و امتداد نور را تنها

کسی درک می‌کند که حداقل یکبار در زندگی شخصی و سیر معنوی خویشتن آن حقیقت را تجربه کرده و شیرینی آن را چشیده باشد اما افرادی که در طول عمرشان کوچک‌ترین جرقه نوری از ژرفنای روح‌شان بر نتابیده و راهرو‌های جان را عطر آگین نساخته‌اند، چگونه می‌تواند نور را تعریف، مراحل آن را تبین و تفسیر، معانی بلند آن را دریابد و مراحل آن را بفهمد؟

یا فراتر از این حقیقت، با گستاخی و بی‌ادبی و ناشیانه سخن گفتن چنین حقایق جاری و وجود معنوی را انکار کند، نفی نماید یا سست جلوه دهد؟

بهتر است این بیماردلان و کوتاه خردان و تاریک ضمیران به یک سفر معنوی نه درونی بلکه بیرونی برای کسب تجربه و درک بهتر نور به دیار نور یکی از آستان نورانی ائمه علیهم السلام سفر نوری کنند. نه از ساحت آنها که شایستگی نورگیری او را باید از پروردگار عاجزانه خواست که از نور پذیران او، نقد بدون نسیه، رو در رو نه با تماس تلفنی یا اینترنتی داستان نور را بپرسند. پس از آن یا دگرگون شده به عناد و لجبازی شان بیشتر افزوده می‌شود که البته آنها گدایان آستان خود را محال است رو گردان کنند و نا امید برگردانند و کریمانه و با گذشت خویش با ما بی‌ادبان بیماردل و بی‌خرد برخورد نکنند و با دیده مهر ننگرند! یا آنکه همان لحظه

جرقه‌های نور قلب ما را روشن می‌کند و برکرانه روح ما خورشید معنویت نور می‌افشاند. این احتمال نزدیکترین گمانه‌زنی به ساحت قدسی و نور وجود اهل البیت علیهم السلام به شمار می‌رود. پس:

هی مگو ما را بدان شه بار نیست

باکریمان کارها دشوار نیست.

شایسته بود تجربه نور پرداز و نور پذیری جانباز حجت الاسلام صادقی را فراروی چشمان دُریاب و تیزبین شما خوانندگان می‌ریختیم اما افسوس که با وضعیت پژوهش، سازگاری ندارد.

فصل چهارم : نخستین نور پردازی در چینش نظام آفرینش

اشاره

مقدمه:

اشاره

چگونگی پیدایش، قلمرو آفرینش و گسترة جوشش نور، از نور پرداز همراه با جزئیات دیگر در این فصل تبیین، تفسیر و بررسی می‌شود. خلقت نور نخستین خود بخود گویای وجود پیش‌تر از خویش است که او را پدید آورده باشد. بهمین دلیل اصول و زیر بناهایی دارد که پیش از آن باید آشکار گردد. نخست اصول اعتقادی گرد آمده و تقطیع شده از کل روایات خلقت نوری بعنوان«هست‌ها» یاد آوری وسپس به تحلیل «چگونگی‌ها» آن پرداخته می‌شود.

1 - توحید، اصل زیر بنای خلقت نوریه

«خدا بود: -هان، خداوند منزه و بلند مرتبه یکتا بود و در یکتایی‌اش یگانه و بی همتا(⁽¹⁾) خداوند بود در حالی که بودی نبود(⁽²⁾) و غیر از او هیچ نبود(⁽³⁾) هرگز کسی و چیزی نبود تا مقام یکتایی او را بر طرف سازد.(⁽⁴⁾) همیشه و پیش از همه

بود، چنانکه با او و همراهش چیزی نبود(⁽¹⁾)، او آغازگر بود همانگونه که پایان دهنده خواهد ماند و آشکار است، چنانکه نهان است.(⁽²⁾) هر جا روکنی چهره دلربای او را می‌بینی(⁽³⁾) او اوّل پیش از هر اوّلیت و آخر پس از هر آخریت شمرده می‌شود(⁽⁴⁾) موجودیت او پیوسته پیش از هر موجود بود، همانگونه که بوجود آورنده موجودیت هر موجود است. چنانکه پس از

نابودی تمام موجودات موجودیتش استوار می‌ماند(⁽⁵⁾).»

در خلقت نوریه اهل البیت علیهم السلام ازلیت، همیشگی و قدمت وجود خداوند، بعنوان اصل مسلم، قطعی، زیر بنایی و فرض واقعی و انکار ناپذیر پیش از تمام موجودات به شمار می‌آید. از این رو، هیچ چیزی دیگری پیش از خداوند فرض تصور وجودی ندارد. همانگونه که در کنار او چیزی وجود ندارد. با این مهم از یکسو وحدت، یکتایی و یک تویی، وحدت حقه حقیقیه برای خداوند اثبات می‌شود و از دیگر سو، نفی شریک و قدمت و الوهیت اهل البیت علیهم السلام و هر شریک و همتای دیگر از پروردگار صورت می‌گیرد. افزون بر این علت العللی و واجب الوجود و مقام غیب الغیوبی تنها برای او می‌زیبد. چنانچه آغازگری نباشد آغازی نیست و هرگز طول و عرض هستی و فرجام آن نیز نخواهد بود و هر چیزی پوچ و بی معنا تلقی می‌گردد. بنابراین، صفت ازلی بودن، قدیمی بودن،

علت العلل واقع شدن و آغازگر نقطه

هستی تنها زیبنده پروردگار است و بس.

«عن ابی الحسن الرضا علیه السلام اُنّه قال: إعلم علّمک الله الخیر. أنّ الله تبارک و تعالی قدیم و القدم صفة دلّت العاقل علی أنّه لا شئ قبله و لا شئ معه فی دیمومیته. فقد بان لنا باقرار العّامة معجزة الصفة أنّه لا شی و لا شی مع الله فی بقائه، لم یجز أن یکون خالقاً له، لیبیّنه لم یزل معه فکیف یکون خالقاً لمن لم یزل معه؟ و لو کان قبل شئ کان اوّل ذلک الشی لا هذا و کان الاوّل أولی بأن یکون خالقاً للثانی».(⁽¹⁾)

تعین و اوّلیت و یا قدمت و جاودانگی پروردگار در کلام امام رضا علیه السلام :

1 - خداوند منزه و بلند مرتبه همیشه و پیش از همه چیز بوده و هیچ چیز دیگر پیش از او و همراه او متصور نیست؛

2 - پیش از خداوند موجود دیگری بوده است البته پیش از آن دیگر نمی‌توان موجودی را تصور یا فرض کرد؛ زیرا به تسلسل می‌انجامد که بطلان آن در مقام هستی و فیض رساندن آشکار است و نیازی به استدلال ندارد؛

3 - همراه خداوند موجود دیگری بوده است و خداوند نیز در کنار او قرار داشته و تنها یکی خدا و دیگری همراه خدا چه پیرو یا شریک.

نخست امام به گزینه‌ی اوّل استدلال می‌کند و آن اینکه تنها قدیمی دانستن یک حقیقت خود به خود همة فرض وجودهای دیگر پیش از قدیم را نفی می‌کند؛ زیرا قدیم یعنی آنکه پیش از او چیزی نباشد، حالا اگر چیزی پیش از آن تصور شود همیشگی فرضش باطل می‌شود. بنابراین فرض قدمت دایر مدار دو حقیقت بیش نیست یا قدیمی هست یا نیست. اگر باشد همین ویژگی هر خردمندی را به یکتایی و جاودانگی در ماهیت و طبیعت خود به یکتایی راهنمایی می‌کند و نیازی به قرینه‌ی برونی ندارد.

گزینه‌ی دوّم روشن است؛ زیرا هراندازه با خرد پیش رویم ناگزیر در جای و رو به روی موجودی قدیمی باید بایستیم وگرنه زنجیرة تسلسل ادامه می‌یابد و هستی بوجود نمی‌آید و این بر خلاف وجدان، عقل و حقایق بیرونی است. چنانچه به موجود پیش از خداوند برسیم همان آفریننده و خداست نه اینکه ما نام او را خدا می‌نهیم حقیقتی که پس از او قرار دارد مخلوق می‌شود.

گزینه‌ی دوّم، بطلان شرک است و آن این که اگر موجودی کنار خدا و مستقل باشد مستقل، پس خدا او را نیافریده یا باید از اوّل موجود ذاتی خود بخود موجود باشد که دو تا خدا می‌شود و آن محال و ترکیب را می‌رساند نه بساطت را یا این که آن دو را کسی دیگری آفریده است که به گزینه اول بر می‌گردد. در هر دو صورت نقش خدایی واحد نفی می‌گردد چیزی که، در پی اثبات آن هستیم به عکس آن می‌رسیم.

2- نفی غیر خدا، اصل دیگر

اشاره

«دیگر هیچ نبود:- نه عرشی آفریده شده بود نه کرسی نه لوحی ونه قلمی نه

بهشتی و نه جهنمی.(⁽¹⁾) همانگونه که نه ملائک بود و نه فرشتة مقربی نه دارنده روحی بود و نه غیر آنها(⁽²⁾) نه معلومی بود و نه مجهولی بود،(⁽³⁾) پیش از آنکه دنیایی خلق شود و آشکار گردد(⁽⁴⁾) و یا آخرتی معنی یابد (و استوار گردد)(⁽⁵⁾) هنوز آسمانی بنا نشده بود و زمین نگسترده بود. نه تاریکی وجود داشت و نه روشنایی بود و نه خورشیدی (نورمی‌افشاند)(⁽⁶⁾) و نه، ماهی می‌تابید. نه ستاره درخشانی بود و نه ستاره حرکت کننده و نه باد برانگیزاننده(⁽⁷⁾) نه مکانی بود و نه جایی نه شبی بود نه روزی و نه هوایی(⁽⁸⁾) نه آبی و نه دریایی(⁽⁹⁾) نه ابری نه بارانی و نه نسیمی(⁽¹⁰⁾) پیش از آفرینش آدم و حواء(⁽¹¹⁾) پیش از نوح، ابراهیم، اسماعیل، اسحاِق، یعقوب، موسی، عیسی، داود، سلیمان و تمامی انبیاء(⁽¹²⁾) بدون آنکه هر

آدمی پدید آید(⁽¹⁾) و یا هر مخلوقی دیگری آفریده شود(⁽²⁾) یا گوینده در آن عالم سخن راند، پس او بود درحالی که بودی نبود(⁽³⁾) نه محکمی بود نه متشابهی نه یادآوری شده‌ای ونه فراموش گشته‌ای و نه چیزی که بتوان نام شی را بر آن از اشیأ نهاد. نه وقتی وجود داشت و نه هنگامه‌ای وجود می‌یافت، نه چیزی ایستاده بود و نه تکیه گاهی که بدان تکیه کرد و نه پایه‌ای که برای اشیاء بر پاداشت».(⁽⁴⁾)

بی‌ترید نگاههای چشمان نافذ، دریاب و تیزبین خواننده ارجمند به ادعایی که از آغاز پژوهش نگاشته و طرح شد، همین جا آویخته شد و کمی دلیل قانع کننده به دست آورد. نگفتم که فلسفه نمای کور و تاریک از آغاز خلقت ارائه می‌کند و... امّا داده‌های وحیانی بسیار شفاف، دقیق، ریز و باریکتر از مو حقایق آغاز آفرینش را می‌شکافد و فراروی چشمان قرار می‌دهد.

پس از اثبات اصل وجود یکتا و بی‌همتای پروردگار، پذیرش و یکتایی وجود او هر چیز دیگری مقارن یا مقدم بر ذات یگانه و صرف وجود نابش را رد و نفی می‌کند؛ حتی نور نخستین اهل البیت علیهم السلام را. در واقع تمامی این نفی‌های بی‌شمار از تمام مراتب هستی چه عالم جبروت، ملکوت و ناسوت و چه ابعاد جهان مادی، ما را برای اثبات قطعی و تردید ناپذیر یک حقیقت واحد و بسیط راهنمایی می‌کند و آن توحید و یگانه دانستن آفریدگار است. پیامد این موضوع در نگاههای دیگر فلسفی و عرفانی یا کلامی کامل‌تر آشکار می‌شود.

داده‌های ناب وحیانی:

«...عن أبی اسحق اللثیّ قال: لی أبو جعفر علیه السلام : یا ابراهیم إن الله تبارک و تعالی لم یزل عالماً قدیماً، خلق الاشیاء لا من شیء، و من زعم أن الله عزوجلّ خلق الاشیأ من شیء فقد کفر، لأنه لو کان ذلک الشیء الذی خلق منه الاشیأ قدیما معه فی ازلّیته و هوّیته، کان ذلک أزلیاً بل خلق الله عزوجلّ الاشیا کلّها لا من شیء. فکان ممّا خلق الله عزوجلّ أرضاً طّیّبةً ثم فجّر منها ماء عذباً زلالا، فعرض علیه و لایتنا اهل البیت علیهم السلام فقبلها فأجری ذلک المأ علیها سبعة أیام حتی طبقها و عمّها نضب ذلک المأ عنها فأخذ من صفوة ذلک الطین طیناً فجعله طین الائمة علیهم السلام ثم أخذ ثفل ذلک الطین فخلق منه شیعتنا».(⁽¹⁾)

گزیده استدلال به آفرینش و ابداع و ایجاد:

1 - اشیا پیش از آنکه بوجود آیند و آفریده شوند بوده و وجودی مطوی داشته‌اند امّا کیفیت وجودی آنها به صورت پنهان و خفا و متراکم بوده است. خداوند تنها همین موجودات با وجود پیشین را بسط داده و چه بسا در برخی مراحل خلقت آنها را ترکیب کرده و با یک صورت و شکل دیگر ارائه نموده و مراحل هستی را چیده است.

2 - فرض دیگر بر این حقیقت استوار است که خداوند موجودات را از

هیچ آفریده است. اشیا نبودند، بود شدند. آفرینش غیر از نو ایجاد کردن چیزی که نبوده، هیچ معنی دیگری را برنمی‌تابد.

فرض نخست ما را به شرک و ازلی بودن اشیاء دیگر نه بیرون از خدا که در درون خدا منتهی می‌کند و این همان چیزیست که خدا را ناتوان جلوه می‌دهد، قدرت او را محدود می‌سازد و وجود او را مرکز تراکم کیفی همة موجودات، می‌پندارند که ابتدا در مراحل خلقت اشیا پنهانی و ازلی بودند سپس آنها از او جوشیده فوران کرده و بیرون آمده است.

فرض دوّم صحیح‌ترین نظریه در خلقت به شمار می‌آید و آن اینست که پروردگار، با توانایی نامحدود و قدرت مطلق، همة موجودات را پدیدآورد، آفرید و خلق کرد، موجودات که نبودند و هیچ سابقه‌ی هستی پیش از آن نداشتند.

نفی نظریة صدور:

اشاره

امام علیه السلام در پایان نمونه ای بسیار دقیق می‌آورد، آفرینش زمین پاک و بیرون آوردن آب از آن را که فرآیند آفرینش به حساب می‌آید.

الف- دلیل قطعی عقلی

بر اساس فرضیه‌ی نخست، باید قایل شد که اشیا در درون حق پنهان بوده و همیشه بوده‌اند از جمله زمین که جسم و ماده است و باید از وجود همیشگی او جوشیده باشد. در آن صورت سنخیت میان خداوند و زمین را باید با چه حلقه و اسطه‌ای در نظر گرفت؟! امّا در آفرینش با حفظ حلقه‌های واسطه همگی آفریده شده به شمار می‌آیند و قدرت حق نامحدود نمی‌شود. چنانکه لازمة قطعی قول صدور محدود شدن قدرت خداوند است و قرار دادن فعل الهی را با تحلیل در چهارچوبة عقلی در یک تنگنای وجودی خاص که خداوند فراتر از آن مجرا

نمی‌تواند در مجرای دیگری کاری انجام دهد. این یقین مجرای خاص برای فعل الهی وانکار کردن دیگر مجراها با قدرت مطلقة الهی سازی ندارد؛ زیرا فرض تصور مطلق قدرت جاری شدن فعل را از هر مجرای قطعی و امر مسلم می‌شمارد.

بنابراین زمینه و بستر جدای از قدرت پروردگار برای موجودات و شکل گیری و پیدایش آنها فراهم دیدن همان ازلی پنداشتن می‌شود. قدرت الهی چیزی است که در او ماده و مادیات وجود ندارد.

آری! می‌تواند ماده را بیافریند امّا در خود قدرت ماده نهفته و نهادینه شده نیست تا بگوییم موجودات از آن ماده خلق شدند. آفرینش همین کلمات خود بهترین قول بر نبود همیشگی و پیشین آنها در فضای ذهن و اندیشه‌ی ماست که آفریده‌ایم. افزون بر آنچه یادآروی شد، نظریة آفرینش را نقل منصوص از ائمه علیهم السلام تأیید می‌کند و نظریة صدور را رد و نفی می‌نماید.

ب- دلیل نقلی قطعی

«زندیقی (که کفرش را پنهان و ایمانش را آشکار می‌کرد) از امام صادق علیه السلام پرسید: خداوند اشیاء را از چه چیزی آفرید؟ امام پاسخ داد: از هیچ چیز! چگونه از هیچ چیز، چیز پدید آمد؟

هان! اشیا در واقع دو صورت آفرینش بر می‌تابند: یا از شیء آفریده شده است یا از غیر شیء. اگر اشیا از شیء برون آمده و فوران کرده باشد، ناگزیر با آن شیء همواره بوده‌اند و آن موجود قدیم به شمار می‌رود در حالی که موجود قدیم هرگز بوجود آمدنی، نابود شدنی و دگرگون شدنی نیست. آن شیء قدیم جوهر

واحد و رنگ واحدی داشته باشد (نه گوناگون). از این رو، رنگ‌های متفاوت و جواهر متعدد در عالم هستی از کجا این گونه ساخته شدند؟ اگر آن جوهر واحد زنده باشد، چگونه مرگ از آن زاییده می‌شود؟ و اگر مرده باشد چگونه زندگی از آن جوانه می‌زند؟ در حالی که سزاوار و منطقی نیست شیء پا برجاو زنده، مرده برون دهد. چون از موجود زنده هرگز مرده برون نمی‌آید؛ زیرا او پیوسته زندگی همیشگی دارد. همین گونه از مردة همیشگی که هرگز زنده نمی‌شود (زنده نمی‌روید) چون مرگ او را در خود فروبرده است و مرده را توان و تداوم نیست.

از کجا گفتند: اشیا همگی ازلی هستند؟

این عقیدة جماعتی است که مدیریت ذاتی الهی را نپذیرفتند و فرستادگان و اندیشه‌های آنان، پیام آوران و إخبار‌شان را تکذیب کردند و کتاب‌های ا ینان را افسانه شمردند و برای خود بر پایه آراء و یافته‌های عقلانی، دین ساختند...»(⁽¹⁾)

3- هدفمندی اهل البیت (ع) اصل آفرینش

هدفمندی خلقت: ... خداوند فرمود: من برای خودم گنج پنهانی بودم، دوست داشتم شناخته شوم، بدین سان آفریدگان را خلق کردم تا مرا بشناسند.(⁽²⁾) خداوند منزه و بلند مرتبه دوست داشت موجودات را بیافریند تا آنان بزرگی او را بزرگترین، و پادشاهی وی را برترین و شکوه او را پرشکوه‌ترین صفات حق بر شمارند(⁽³⁾) خداوند با آشکار ساختن قدرت و نیرومندی خود آنان را آفرید تا

فرمانبرداری برای‌شان وظیفه باشد و بدان سبب خوشنودی او را به دست آورند. آنها را آفرید تا از خداوند سود برند و به سرای جاودان آرمند.(⁽¹⁾)

آفرینش آنان برای نمایاندن و آشکار ساختن حکمت خداوند و نفوذ علم او و پذیرش مدیریت او بود.(⁽²⁾) چنانچه پیامبر| نبود هرگز افلاک (و دیگر موجودات) را نمی‌آفرید.(⁽³⁾) همانگونه که اگر علی علیه السلام نبود هیچ گاه خداوند دیگر موجودات را پدید

نمی‌آورد».(⁽⁴⁾)

با یادآوری این اصل زیر بنایی در خلقت نوریه، بطلان، پوچی، اتفاق و تصادفی بودن آفرینش آشکار می‌گردد. چنانکه خود فرمود: {أفحسبتم أنها خلقناکم عبثاً و أنکم الینا لا ترجعون}. (مؤمنون(115).

بنابراین اهل البیت علیهم السلام پیش از آفرینش نور وجودی شان یکی از مهمترین اهداف خلقت به شمار می‌آیند. تا پدیده خلقت نه تنها بیهوده، بازیچه و پوچ جلوه نکند که معنی‌دار، هدفمند و نظام‌مند سراپای هستی درک شود و آغاز، بسط و تعمیق و پایان موجودات، فرمولهای حاکم و جاری بر آنها برای بندگان مشخص گردد. شناخت فرمانبرداری و معرفت والای خود پروردگار، عشق و محبت به بندگان برای نور رسانی به آنها و بهره‌وری آنها از خط وجود و هستی از اهداف دیگر نظام خلقت است. امّا اساسی‌ترین انگیزه خلقت همان وجود اهل البیت علیهم السلام است که اگر آنها نبودند، هرگز موجودات پدید نمی‌آمدند.

اخباری بی‌شماری در این موضوع نقل شده است که برای اختصار یکی دو نمونه یادآوری می‌شود:

«... فقال |: یا علی! إنّ الله تبارک و تعالی فضَّل أنبیأئهُ المرسلینَ علی ملائکة المُقّربین. و فضّلنی علی جمیع النبیین و المُرسلین. و الفضل بعدی لک یا علّی والائمة من بعدک و إنّ الملائکة لخُدّامنا و خدّام مُحّبینا. یا علّی الّذین یعملون العرش و من حوله یسبحون بحمد ربّهم و یستغفرون للّذین آمنوا لولایتنا. یا علّی... لو لانحنُ ما خلق الله آدم علیه السلام و لاَالحوّاءُ و لاَالجنّةُ و لاالنّار و لاَالسماءَ ولا أرض. فکیف لا تکون أفضل من الملائکة؟! و قد سبقناهم الی معرفة ربّنا و تسبیحه و تهلیله و تقدیسه. لانّ اوّل ما

خلق الله عزّوجلّ أرواحنا. فانطقها بتوحیده و تمجیده ثم خلق الملائکة. فلماّ شاهدوا أرواحنا نوراً واحداً; إستعظمت أمرنا فسبّحنا لتعلم الملائکة. أنا خلق و مخلوقون و أنّه منزهٌ عن صفاتِنا، فسبّحت الملائکةُ بتسبیحنا و نزهتهُ عن صفاتنا...»(⁽¹⁾)

برای تأیید اخبار فراوان شیعه، حدیثی از میان احادیث برادران اهل سنت نقل و سپس به توضیح آن می‌پردازیم:

«عن ابن عباس، قال: أوحی الله عزّوجلّ الی عیسی: یا عیسی! آمن بمحمّد. و مر من أدرکه من أمتک أن یؤمنوا

به. فلولا محمّد | ما خلقت آدم. و لولا محمّد ما خلقت الجنة والنّار...».(⁽¹⁾)

حقایق، فضائل و ارزشهای اهل البیت علیهم السلام چه در عالم معنا، افلاک یا در جهان ماده بی‌شمارند که احاطه به آنها و تدوین و ارائه تمامی اگر اگر محال نباشد، اکنون ناممکن است. آنچه در این احادیث آمده است و ائمه علیهم السلام غرض و اهداف و نهایت آفرینش دانسته شده‌اند می‌توان با احتمالات زیر آن را تبیین کرد:

1 – ائمه علیهم السلام هدف نهایی و فرض اصلی در نظام خلقت به شمار می‌آیند. هر آنچه موجودات دیگر دارند همگی به تبع و طفیل وجود آنها دارند؛ زیرا همگی مقدمه و زمینه برای نهایت نهایی بوجود آمده‌اند که آن پیشوایان پاک باشند. چنانچه این هدف برای پروردگار وجود نمی‌داشت هرگز موجودات دیگر را نمی‌آفرید؛ زیرا کار بیهوده و پوچ و خالی از آرمان از حکیم مطلق محال و ناممکن است. بنابراین ائمه علیه السلام علت غایی هستی به شمار می‌روند و تقدم آن علت بر علت مادی، صوری و فاعلی در علم فاعل ضروری است. اگرچه وجود تقدم عینی و خارجی آن ضرورتی ندارد.

2 – ائمه علیهم السلام به تناسب جایگاه و منزلت و حلقة واسطه که در نظام عِلّی و معلولی خلقت دارند، چنانچه پیش از دیگر موجودات آفریده نمی‌شدند و ترتیب و چینش وجودی آنها نظام‌مند نمی‌شد هرگز فیض به دیگر موجودات نمی‌رسید و معلول بی واسطه که سنخیتی میان آنها و پروردگار وجود نداشت، هرگز آفریده

نمی‌شدند. آنها با خلقت نوری خود جایگاه برین و نزدیکترین موجودات را نسبت به پروردگار به دست آوردند سپس از کانال و مجرای آنها فیض به دیگر موجودات سرازیر شد. این فرض با غایت وجود فیزیکی ائمه علیهم السلام در پایان خلقت نیز کاملاً سازگار است و تضادی ندارد.

3 - هدف دیگر خلقت از آغاز، وسط، طول وعرض و پایان همگی اهل البیت علیهم السلام هستند و مقدمات و زمینه‌ها نقش پیرو را بازی کنند. با این نوع تحلیل هدف از خلقت ائمه علیهم السلام وجود حقیقی قایل شدن برای غیر اهل البیت علیهم السلام نفی می‌شود اگرچه وجود سایه و اعتباری برای آنها می‌توان قایل شد که در نهایت سایه بدون شاخص بی‌معنا جلوه می‌کند و نسبت اهل البیت علیهم السلام با خداوند اتحاد نور خورشید با خورشید در نظر گرفته می‌شود که آن نور برآمده از خورشید، متصل و همراه خورشید است. درونمایه و پوسته درونی وجود حقیقی آنهایند و دیگران سایه و اعتبار محض. ازاین‌رو، هدف اصلی خلقت ائمه علیهم السلام می‌شود و دیگران هدف فرعی. اصل در تمامی مراحل وجودی و علمی اولی و آخری بر فرع مقدم است. حق همین گزینه‌ای سوم است اگرچه فهم آن نیاز به تیزبینی و ریاضت نفسانی دارد. اگر ائمه علیهم السلام بعنوان درونمایه و هسته و پوسته در تمام مراحل هستی وجود نداشته باشند، نظام هستی فرو می‌ریزد و لحظه‌ای این مراتب پایدار نمی‌ماند. چه در اصل عالم نوری، جبروت، ملکوت و یا ناسوت چه در اقمار وجودی و نظم آنها و چه در گستره و ژرفنای آنها.

4 – چگونگی آفرینش نخستین نور

اشاره

«نور نخست؛ خداوند بی‌هیچ پیشینه‌ای(⁽¹⁾) و بدون نیاز به اندیشه‌ای یا استفاده از تجربه‌ای، بی آنکه حرکتی ایجاد نماید و یا تصمیم نگران کننده در او راه داشته باشد(⁽²⁾) همین که خواست نخستین موجود را بیافریند به کلمه‌ای سخن گفت که از آن کلمه نوری پدید آمد.(⁽³⁾) سپس به کلمه‌ی دیگری سخن راند و از آن کلمه روح را آفرید. آنگاه نور را با روح در آمیخت.(⁽⁴⁾) پس از آن نخستین موجودی را که بی‌هیچ الگویی(⁽⁵⁾) از نور خودش تازه پدید آورد و از پوشش بزرگواری‌اش بیرون کشید(⁽⁶⁾) و چینش پایه‌ای خلقت را با آن آغاز کرد، آفرینش نور حبیب خود(⁽⁷⁾) محمد | بود(⁽⁸⁾) که در چهار صد و بیست و چهار هزار سال (ما فوق سالهای نوری موجود) پیش از خلقت دیگر موجودات و هستی، خلق گردید.(⁽⁹⁾)

این متن وحیانی افزون بر تأکید ازلیت، قدرت مطلقه و بی نیازی خداوند پیش از آفرینش نور امامان علیهم السلام بر ابداعی و اوّلی بودن نظام آفرینش و کار خلقت که چهارچوبه آن برای نخستین بار پی‌ریزی شد، صراحت. خداوند بدون تجربه گرایی، اندیشه ورزی و الگوگیری که جزء لاینفک تمامی فعالیتهای بشری است با یک گفتن؛ هست شو! نخستین موجود نوری را «هستی بخشید»؛ {إذا اراد الله ان یقول له کن فیکون}.

سنگ زیرین بنای زیبا، دلربا و بی‌مانند هستی با نور نخستین اهل البیت علیهم السلام در آغاز مراحل خلقت با دستان مهربان خود پروردگار گزارده شد. این تنهاترین آفرینش مستقیم و بی واسطه علّی و معلولی بود که چسبیده با نور حق، حقایق نوری ائمه علیهم السلام آفریده شد.

چنین حادثه‌ای نه پیش از آن رخ داده بود و نه پس از آن رخ می‌دهد. نزدیکترین موجودی که بی هیچ واسطه‌ای در حلقه‌های نظام‌مند هستی خود با خدا پیوند برقرار کرد، تنهای تنها حقیقت نوریه محمد | بود. افتخار، امتیاز و برتری بی‌مانندی که هیچ موجودی در عالم هستی بدان نایل نشده است و این تاریخ نوری و هویت الهی، غیبی و فرامادی و غایی و آرمانی تنهای تنها از آن ائمه معصومین علیهم السلام به شمار می‌رود.

آری! پس از خداوند و پیش از هر موجود دیگر، پایین‌تر از حق و بالاتر از هر خلق نور وجودی ائمه علیهم السلام را خود خداوند گسترانید و تمام موجودات فرو دست آن را با همین نور پوشش داد.

اگر چه ترکیب نور وجودی ائمه علیهم السلام امکان و نیازمندی صددرصد آنان را به خداوند اثبات می‌کند امّا ترکیب نوری آنها با دیگر مراتب و انواع ترکیب‌ها تفاوتهای جوهری دارند. کمترین نیاز در این نوع ترکیب نهادینه شده و آن اصل افاضة نوری پروردگار و آمیختن فرایند دو فعل نور + روح = نور ائمه علیهم السلام است که در دیگر مراتب آفرینش و وجهة خلقی وجود ندارد. تنهای تنها در وجهة ربّی قرار دارد. چنانچه در پی خواهد آمد.

سمت و سوی خلقت برای مجود:

1- سمت و سوی آن موجود به خداوند که از وی پدید می‌آیند و فعل الهی با یک رکن در یک آن تمام کمالات بالفعل را به آن موجودمی‌دهد؛ زیرا دلیل فعل الهی کمال مطلق و اعطاء کامل تمامی خوبیها و سعه‌ای نهایی وجود به شمار می‌رود. ]ائمه به همین دلیل نخستین موجودات آفریده شدة نوری به حساب می‌آیند؛ زیرا از یکسو تمامی کمال فعل الهی را یکجا و در آن واحد دریافت کرده‌اند و هیچ کمال وجودی بالقوه در وجود نوری آنها راه ندارد. از دیگر سو، اصل مخلوق بودن آنها قرار داده شده است تا حلقه‌ای میانی باشند برای فیض رسانی به دیگر موجودات و اصل خدایی از آنان برداشته شود[. به این گونة خلقت وجهه ربّی یا حقیقت نوری گفته می‌شود. همان‌گونه که در روایت خداوند به محمد | فرمود: «و أنتم وجهی».

2- سمت و سوی خلقی که هر موجودی از نظر جایگاه و چینش مراتب وجودی خود در نظام خلقت کسب می‌کند نه یکجا، دفعی و بالفعل که به تدریج بالقوه و همیشه؛ زیرا خاصیت مراتب و جایگاه خلقت آن موجود همین تنگنا را

می‌طلبد و فراتر از آن نمی‌تواند رشد آنی کند. به این گونه از خلقت موجود آفریده شده، وجهه خلقی یا حقیقت مادی اطلاق می‌گردد.

چنانچه این نور از فرایند آن دو فعل حاصل نمی‌شد، هرگز ائمه علیهم السلام وجود نوری و... نداشتند. با این ویژگی آنها به موجودات پایین‌تر از خود دیگر هرگز نیازی ندارد تنها تکیه گاه واقعی و علت وجودی آنها خداوند است.

بر خلاف دیگر موجودات که در سلسلة علت و معلول به علل واسطه نیز تکیه دارند که در آخر تکیه‌گاهشان به خداوند پایان می‌یابد. بدین سان بیشترین، بالاترین نزدیکی وسعة وجودی را آنها با خداوند دارند نه موجودات دیگر.

اشتراک آنها با خداوند در همان نوری است که به آنها تابیده و در واقع جز همان تابش نوری ائمه علیهم السلام چیز دیگری و حقیقتی ورای همان تابیدن و درخشیدن نور ندارند. خداوند نورپرداز و آنها نور پذیر شونده، خداوند کانون نور و اصل نور امّا آنها شعاع و پرتوهای نور به شمار می‌آیند. مانند قرص خورشید و شعاع آن.

همانگونه که در حدیث یاد شد: «لمّا اراد اللّه أن یخلقنا تکلّم بکلمة خلق منها نوراً ثم تکلّم بکلمة أخری فخلق منها روحاً. ثم مزج النور بالروح، فخلقنی و...»(⁽¹⁾)

5- امتداد نور

اشاره

«طول نور: پیامبر خدا | فرمود: ای سلمان! آنگاه که خداوند مرا از گزیده

نورش آفریده بود، فراخواند و من نیز اجابت کردم. از نور من، نور علی علیه السلام را خلق کرد و او را نیز دعوت کرد و علی نیز اطاعتش نمود.(⁽¹⁾)

محمد و علی بن ابی طالب علیه السلام که از نور واحد آفریده شده بودند (⁽²⁾) در برابر خداوندبخشاینده و فراتر از توصیف چهارده هزار سال (مافوق نوری) پیش از آفرینش آدم و عرش الهی(⁽³⁾) قرار داشتند.(⁽⁴⁾) آن دو تسبیح خدا، تقدیس و تهلیل پروردگار می‌کردند.(⁽⁵⁾) خداوند منزه و بلند مرتبه فرمود: ای محمد! بدرستی که من، تو و علی را نور و روح واحد بدون بدن آفریدم. پیش از آنکه آسمانم، زمینم، عرشم و دریاهایم را بیافرینم. از این رو، همواره تهلیل کننده و تمجید کننده من باشید. سپس روح شما دو تا را یکجا گرد آوردم و آن را یکی ساختم، تا دیگر بار، تمجیدکننده، تقدیس کننده و تهلیل کننده من باشید.(⁽⁶⁾) این دو نور همواره در برابر حق می‌زیستند، می‌بالیدند و هیچ گاه خاموشی نداشتند و هرگز رو به کاستی نمی‌رفتند؛ زیرا هیچ چیز دیگری پیش از‌آن دو وجودنداشت.(⁽⁷⁾)خداوند به نور محمد | فرمود: به شکوه و بزرگیم و برترین جایگاهم سوگند! اگر تو، علی وعترت راهنما، هدایت شده و رشد یافته شما

نمی‌بودند هرگز بهشت و جهنم را نمی‌آفریدم. سوگند به صفاتم که نه مکانی بود و نه زمینی نه آسمانی و نه ملائکه‌ای و خلقی که مرا پرستش کند. ای محمد| توهم سخن منی، دوست منی، برگزیده منی و بهترین مخلوقات منی. تو دوست داشتنی‌ترین موجودی به من و اولین کسی هستی که با آن آفریدن، آفریدگان از تو جوشیدن گرفتند. پس از تو، دوست من علی امیرمؤمنان جانشین توست. با او تو را تأیید می‌کنم و با او تو را یاری می‌رسانم. او را ریسمان محکم، نور اولیائم و منار راهنمایی‌هایم قراردادم».(⁽¹⁾)

پس از آفرینش نور نخستین محمدی | نور پردازی الهی نه تنها متوقف نشد که زمینه برای پردازش انوار الهی به دیگر مراتب عالم نوری و فرودست آن فراهم شده بود و نورهای بی شماری از آن دو پدید می‌آمدند. نور علی علیه السلام از نور محمد | به قدرت مطلقه و بی‌مانند پروردگار آفریده شد. قبل از دیگر انوار الهی. از این رو، نور پیامبر| بر دیگر انوار تقدم رتبی دارد؛ زیرا همة انوار و حجج الهی از فروزش نور او فروزان شده‌اند. این که حقیقت و ماهیت نور آنها مشترک، یکسان و همگون آفریده شده تردیدی نیست. چنانکه اگر این همانی، تناسب وسنخیت این انوار نبود، هرگز یکی از دیگری برون نمی‌آمد.

آری! همه از نور پرورگار، ممکن و عین ارتباط محض به واجب الوجودند از این رهگذر تفاوتی میان آنها نیست، «کلهم نور واحد» امّا بهر حال یکی از دیگری ساطع و آشکار گردیده و بیرون آمده است؛ زیرا از شیء واحد جز حقیقت واحد پدید نمی‌آید.

دلایل خلقت نور علی (ع) پس از نور پیامبر (ص)

1- خلقت و مراتب نظام‌مند وجود و تاریخ فیزیکی آنها در عالم ماده و خاک دلیل همین گزینه است؛ زیرا میان آفرینش نوری آنها در عالم نوری و کیفیت چینش وجودی آنها با جهان مادی هماهنگی و مطابقت وجود دارد. این معرفت مهم با شناخت کامل از تمام مراحل تاریخ اهل البیت علیهم السلام بوجود می‌آید و فهمیده می‌شود. با این تفاوت که سعة وجودی آنها در خلقت نوری گسترده‌تر ژرفتر بوده ولی در خلقت فزیکی سعه‌ای مادی آنها بیشتر و سعة وجودشان محدودتر از عالم نوری منعکس و نمایان شده است.

2- صراحت أخبار بی‌شمار از متن احادیث خلقت نوری مبنی بر تقدم رتبی نور وجودی حضرت با پیامبر خدا | پیش از تمامی انوار الهی و مراحل دیگر آفرینش رسانندة همین معناست. اگر چه برخی از روایات به تقدم نور تمام ائمه میامین علیهم السلام پیش از هستی اشاره و ظهور دارد که نسبت به نور امیرالمؤمنین علیه السلام قابل تفسیر نیست که برای مراحل آفرینش دیگر موجودات می‌توان تقدم آنها را ثابت کرد نه در مراتب نوری خود آنها.

3- تواتر اخبار فریقین در تقدم خلقت نورآن دو پیش از تمام انوار خداوند و چه بسا در برخی از موارد آن دو را نور واحد بر آمده از نور حق دانسته‌اند که باز برگشت به همان چه گفته شده دارد. برخی از احادیث فریقین که دلالت صریح بر تقدم خلقت نوری علی بن أبی طالب بر دیگر ائمه معصومین دارد، یادآوری می‌شود:

«...عن عبداللّه بن عمر، قال: سمعت رسول اللّه | وسئل بأی لغة خاطبتکُ رّبک؟! قال:خاطبتنی بلغة علی بن أبی طالب فالهمت ان قلت: یا ربّ! خاطبتنیّ، اَم علی ؟! فقال عزوجل: یا احمد! أنا شی لا کالاشیأ، لا اُقاس

بالنّاس و لا اُوصف بالشبهات; خلقتک من نوری و خلقت علیاً من نورک. فاطلعت علی سرائر قلبک فلم أجد فی قلبک احّب الیک من علی بن أبی طالب علیه السلام . فخاطبتک بلسانه کیما یطمئن قلبک».(⁽¹⁾)

در این حدیث آفریده شدن پیامبر | بصورت مستقیم از نور خداوند و آفریده شدن نور علی علیه السلام از نور پیامبر | مستقیم و با یک واسطه از نور خداوند تصریح شده است. چیزی که نظیر آن میان دیگر اخبار فراوان به چشم می‌خورد. این مهم با دلیل عقلی صریح نیز کاملاً هم‌سویی دارد که از شی واحد حقیقت واحد برون می‌آید نه متکثر.

«...فقال: یا سلمان! خلقنی اللّه من صفوة نوره دعانی فأطعته و خلق من نوری علیّا و دعاه فاطاعه...».(⁽²⁾)

قال رسول الله |: خلقت انا و علّی من نور واحد.».(⁽³⁾)

عن أبی ذر «رحمة الله علیه» قال: سمعت

رسول اللّه| و هو یقول: خلقت أنا و علی بن أبی طالب من نور واحد نسبح اللّه یمنه العرش قبل أن خلق آدم بألفی عام فلمّا أن خلق الله آدم علیه السلام جعل ذلک النور فی صلبه و لقد سکن الجنة و نحن فی صلبه و لقد همّ بالخطیة و نحن فی

صلبه...و شق لنا اسمین من أسمائه فذو العرش محمود أنا محمّد | و اللّه الاعلی و هذا علیّ».(⁽¹⁾) در منابع دو گروه احادیث بدین مضمون و با عبارات اندک متغیری فراوان بچشم می‌خورد که حکایت‌گر تقدم نور وجودی علی علیه السلام بر دیگر ائمه علیهم السلام است و بیان کنندة تقدم نور پیامبر | بر نور علی علیه السلام است.

6- آفرینش انوار چهارده گانه :

اشاره

«چهارده نور: ... سپس خداوند از نور من

و نور علی علیه السلام ، نور فاطمه را آفرید و او را نیز فراخواند او هم اجابتش کرد. پس از آن از نور من و نور علی و فاطمه نور حسن و حسین علیهم السلام را خلق کرد. آن دو را نیز بسوی خود دعوت کرد و آن دو اطاعت خدا کردند. بدین‌سان خداوند ما را از اسماء پنج گانه‌اش نامگذاری کرد: خداوند محمود است و من محمد. خداوند اعلی است و این علی. خداوند فاطر است و این فاطمه. پروردگار ذو الاحسان است و این حسن و خداوند محسن است و این حسین. سپس از نورما، و از نور حسین علیه السلام پیشوایان (معصوم) نُه‌گانه را آفرید. خداوند آنها را بسوی خود فراخواند و آنان نیز دعوت حق را اجابت کردند.(⁽²⁾) از این رو، در واقع خداوند بلند مرتبه و فراتر از توصیف، محمد و علی و ائمه راشدین یازده گانه علیهم السلام یا چهارده نور مقدس، را از نور عظمتش، پیش از آفرینش دیگر موجودات آفرید.(⁽³⁾) آنها ارواحی در پرتو

نور پروردگار بودند و پیش از خلقت موجودات او را پرستش می‌کردند.(⁽¹⁾) آنگاه خداوند بلند مرتبه و فراتر از توصیف، به نور ما دستور تسبیح داد و تسبیح کردیم.(⁽²⁾) سپس به نور محمد | فرمود: تنها بخاطر شما، آفریدن آفریدگانم را آغاز کردم. شما برگزیده آفریدگان من هستید میان من و میان خلقم. شما را از نور عظمتم آفریدم و خودم را به وسیله شما از دیگر موجوداتم، جز شما پوشاندم. شما را وسیلة آشکار شدن دیگر موجودات قرار دادم و بوسیلة شما از دیگران می‌پرسم. بدین سان، همه چیز جز وجهه ربی من، نابود شدنی است و شما وجهه ربی من هستید.(⁽³⁾) شبح نور اهلبیت علیهم السلام را خداوند از نور خودش در نور از بلندی و ارجمندی‌اش و از فروزش پادشاهی و دارایی‌اش از نور وجهه بخشندگی و کرامت‌اش آفرید.(⁽⁴⁾) نور برگرفته شده از جلالت و عظمت خداوند(⁽⁵⁾) نوری برگزیده، انتخاب شده و آفریده شده»(⁽⁶⁾)

تحلیل:

پس از تابیدن نور محمد | بود که قانون نورپردازی و نور پذیری مسیرهای طولانی و نظام‌مند و ژرف خود را یکی پس از دیگری می‌پیمودند و هرگز تشعشعات اتمی، جریان خودکار و غیر قابل مهار شدن متوقف نمی‌شد و

در وجود پرتوهای نوری خداوند که همان خاندان وحی باشد، پایان نمی‌یافت. نور نور می‌آفرید و نور دیگر باز هم نور می آفرید... از پرتوها و اشعه‌های بی‌مانندش طول نور امتداد می‌یافت و کم کم به مرحله و عرصه انتشار می‌رسید. تا هر نقطه‌ای که ممکن بود و محال عقلی لازم نمی‌آمد، نور آنجا تسری و سریان می‌یافت و سیلان می‌کرد. جوشش نور تا انتهای عالم نوری فوران بیشتر می‌کرد و می‌رفت که جهان دیگری را پدیدآورند. پدید آورنده یکی بیش نبود و آن خداوند بود امّا این انوار به هم چسبیده به او بود، نظیر شعاع شمس به شمس:

«... قال ابو جعفر محمد بن علی الباقر علیه السلام : یا جابر! کان اللّه و لاشیء غیره و لا معلوم و لا مجهول. فاوّل ما ابتدأ من خلق خلقه أن خلق محمدا ً| و خلقنا اهل البیت علیهم السلام معه من نوره و عظمته. فاُوقفنا أظلة خضراء بین یدیه. حیث لاسماء و لاأرض و لامکان و لالیل و لانهار و لاشمس و لاقمر، یفصل نورنا من نور ربنّا کشعاع الشمس من الشمس نسبح اللّه تعالی و نقدّسه و نحمده و نعبده حق...»(⁽¹⁾)

پیش از آفرینش دیگر موجودات ذات نور امتداد و تداوم را می‌طلبید تا جریان آفرینش تداوم یابد و هستی به نقطه پایان خود برسد. چنانچه نور زمینه ساز و آغازین خلقت همین مسیر لازم و کافی را نمی‌پیمود و از فضای درونی مناسب برای انتشار و گسترش برخوردار نمی‌بود، بی‌گمان جریان خلقت متوقف

می‌شد. با حفظ قانون سنخیت علت و معلول در عالم نوری که «الواحد لایصدر عنه الا الواحد»؛ نور علی علیه السلام آفریده شد و پس از آن نور واحد به ترتیب نور ائمه دیگر ایجاد شدند. چنین پیوندی و حلقة واسطه در سلسلة نظام عِلّی و معلولی خلقت ناگزیر بود؛ زیرا نور اقتضای نورگیری از برترین نور را دارا بود که موجودات دیگر بهمین ترتیب از شدّت وسعة وجودی انوار کاسته شد تا رسید به مراتب ما دون خود.

7- گستره آفرینش نور

«هنگامیکه خداوند بلند مرتبه نور پیامبر، محمد| را آفرید، این نور، هزار سال (ما فوق سال نوری) در برابر خداوند در

مقام قرب(⁽¹⁾) ایستاد. در حالی که او را تسبیح می‌کرد و ستایش می‌نمود. حضرت حق تبارک و تعالی پیوسته بدو می‌نگریست و می‌گفت: «ای بنده من! تویی مراد ومرید من. تو بهترین خلق منی. به شکوه و جلالم سوگند! اگر تو نبودی هرگز افلاک را نمی‌آفریدم. هر که تو را دوست بدارد، من نیز او را دوست می‌دارم و هر آنکه تو را دشمن بدارد، دشمن می‌دارم پس از شنیدن این گفتگوی خداوند فراتر از توصیف، شبح نوری محمد| به وجود آمد و بدرخشید و جوشش کرد و فوران نمود. انفجار نوری او بالا آمد؛ بگونه‌ای که خداوند از آن شعاع پر فروغ او، دوازده پرده نورانی دیگری را خلق کرد.

اوّلین پرده، پرده قدرت بود.(⁽²⁾) این حجاب خود، دارای

هفت پرده درونی دیگری بود که اندازه هر کدام پانصد سال (مافوق سال نوری) راه و فاصله میان هرلایه با لایه دیگر نیز پانصد سال راه بود.(⁽¹⁾) آنگاه خداوند بلند مرتبه به نور رسول خدا | دستور داد وارد حجاب قدرت شود. نور وی بدون درنگ میان این پرده تاخت و خداوند دوازده هزار سال نور محمد | را میان پرده قدرت نگهداشت. وی در همانجا و همانحال همواره این ذکر را می‌گفت: «سبحان ربی الاعلی»(⁽²⁾) سپس حضرت خداوند به نور فرمان داد تا به دوّمین پرده، پردة عظمت وارد شود. نور او بی درنگ وارد این حجاب شد و یازده هزار سال در آن اقامت گزید و به یاد می‌آورد: «سبحان عالم السر و أخفی.» آنگاه دستور داد خداوند به سوّمین پرده عزت وارد شود. نور او بی معطلی وارد این پرده شد و در آن

جا یازده هزار سال ماند. او همواره می‌گفت: «سبحان الملک المنان». آنگاه وارد حجاب هیبت شد در حالی که ذکر «سبحان من هو غنی لایفتقر» می‌گفت. نود هزار سال در آن پرده ماندگار شد. پس از این مدّت وارد پرده جبروت گردید و همواره می‌گفت: «سبحان الکریم الاکرم» تا اینکه هشت هزار سال همانجا ماند. بعد از آن وارد پرده رحمت شد در حالی که می‌سرود: «سبحان

رب العرش الاعلی.» و هفت هزار سال آنجا اقامت گزید. آنگاه به فرمان خداوند داخل حجاب نبوت گردید و در آنجا شش هزار سال ماندگار شد که همواره ذکر «سبحان ربّک رب العزة عما یصفون» می‌گفت. بعد از آن نور محمد وارد پرده کبریایی شد در حالی که می‌گفت: «سبحان العظیم الاعظم» پنج هزار سال آنجا اقامت گزید. بعداز آن نور محمد | وارد حجاب مزلت گردید و ذکر «سبحان العلیم الکریم.» را می‌گفت، تا چهار هزار سال که آنجا بود. آنگاه نور حضرت وارد حجاب رفعت شد و همواره می‌گفت: «سبحان ذی الملک الملکوت» این نور تا سه هزار سال آنجا اقامت داشت. پس از این مدت پیامبر| داخل پرده سعادت گردید و دو هزار سال آنجا ماندگار شد و پیوسته ذکر «سبحان من یزیل الاشیاء ولایزول» را می‌گفت. در آخر نور محمد | درون پرده شفاعت آمد در حالی که می‌گفت: «سبحان اللّه و بحمده سبحان العظیم.» هزار سال نور حضرت در آنجا ماند».(⁽¹⁾)

در اینکه مراد و مقصود از این دوازده حجاب چیست؟ می‌توان احتمالات زیر را ارائه کرد:

1- مراد از این دوازده پرده نوری مراحل و ترتیب عالم نوری باشد که پیش از دیگر عوامل ایجاد شده و گسترش یافت. عالم پس از غیب مطلق و پیش از

دیگر مراحل هستی. با این احتمال دیگر نمی‌توان پرده‌های نوری را به تمام مراحل هستی گسترانید تا همة مراتب و مراحل نظام وجود را پوشش دهد. پرده‌ها تنها ویژه و انحصار در عالم نوری دارد چه در جهت طول یا عرض آن یامنهای آن دو جهت در هر صورت سعة وجودی عالم محض نوری را بیان می‌کنند و به هر دلیل شامل مراحل دیگر هستی نمی‌شود.

2- مقصود از این پرده‌های نوری ائمه دوازده گانه باشد که به ترتیب از نور حضرت علی علیه السلام آغاز می‌شود و به نور حضرت قائم (عج) خاتمه می‌یابد. تفاوت این احتمال با پیشین در آن است که اوّلی گسترة عالم نوری ورای ائمه علیهم السلام را برای ما نمایان می‌ساخت امّا خود ائمه را موجودات نوری مفروغ عنه می‌دانست.

به تعبیری آنها را موجودات نوری مستقل و این پرده‌ها را عالم نوری پدیده آمده از وجود آن‌ها می‌دانست در حالی که در تفسیر دوم، این پرده‌ها را کنایه از وجود خود ائمه علیهم السلام می‌دانیم و میان آنها و ائمه علیهم السلام این همانی قایل هستیم نه این نه آنی. تنها عقیده داریم که به نشانه‌های اهل بیت علیهم السلام اشاره دارد. چنانکه قدرت به توانایی نظام و...علی علیه السلام و رحمت به یکی دیگر از ائمه علیهم السلام تفسیر و تأویل می‌شود.

3- مراد از پرده‌های نوری تمام مراحل و نظام خلقت است که از نور محمد| شروع می‌شود، گسترش و تعمیق می‌یابد و به نور آخری پایان می‌پذیرد. عالم نوری، عالم جبروت، عالم ملکوت و جهان ناسوت را این پرده‌ها در بر می‌گیرد. به تناسب مراحل جهان پرده پدیده آمده گسترده شده تا نظام خلقت بر مدار معین بچرخند و از قانون خود بیرون نشود.

4- مراد از این دوازده پرده نوری همان عالم اسماء و صفات و افعال الهی است که پیامبر | مظهر تمامی آن اسماء و صفات به حساب می‌آید. این عالم اسماء وصفات پیش از خلقت نوری دیگر اهل البیت علیهم السلام یا پس از آنها است که به دستور پروردگار جانشین او باید این مراحل نوری را در جهان اسماء و صفات طی می‌کرد و از همة آنها نور می‌پذیرفت و سپس حلقة واسطه در فیض رسانی می‌شد. با این گمانه زنی می‌توان گفت اشتقاق اسماء پنج گانه از نامهای الهی نیز معنی می‌یابد و احتمال بالا را قوت می‌دهد.

به نظر می‌رسد قرینه‌های زیر همین احتمال را قوت بیشتر دهد:

1- عالم نزدیک به پروردگار جهان اسما و صفات است که اگر چه عین ذات اوست امّا برآمده از ذات اوست.

2- گستره و ژرفنای بر جهان نور بیش از عوالم دیگر است و این مهم در این جا قوت دارد.

ولی از متن روایت همان گزینة نخست استفاده می‌شود؛ زیرا دوازده پرده نوری ازقرینه نور پیامبر | پدید آمده نه مستقیم از نور خود خداوند. چنانکه اسماء و صفات این گونه‌اند. گستره و ژرفنای حقیقت محمدی | بیش از عالم نوری است؛ زیرا بدون واسطه و مستقیم از نور حق آفریده شده است. شامل ائمه علیهم السلام نمی‌شود؛ زیرا نام آنها با صراحت در طول عالم نوری قرار گرفته است تکرار در شأن ائمه نیست. شامل عالم جبروت و ملکوت هم نمی‌شود؛ زیرا آنها عوالم مشخصی دارند که در پی بدان اشاره می‌شود. پس تنها احتمال صحیح همان گزینه‌ای اوّل است.

برای فهم بیشتر گسترة عالم نوری متن حدیث نقل می‌شود و سپس به نکات

برگزیده احتمال اوّل اشاره می‌گردد:

«...عن أمیرالمؤمنین علیه السلام أنّه قال: کان اللّه و لا شیء معه فاوّل ما خلق، نور حبیبه محمد | قبل خلق الماء، و العرش و الکرسی و السموات و الارض و اللوح و القلم والجنة والنار والملائکة وآدم و حواء باربعة و عشرین و اربعمائة الف عام. فلمّا خلق اللّه تعالی نور نبینا محمد | بقی ألف عام بین یدی اللّه عزوجل واقفاً یسبحّه و یحمده. والحق تبارک و تعالی ینظر الیه و یقول: «یا عبدی! أنت المراد و المرید و أنت خیرتی من خلقی. و عزتی و جلالی; لولاک ما خلقت الافلاک. من احّبک أحببته و من أبغضک أبغضته. فتلألأ نوره و ارتفع شعاعه. و خلق اللّه منه اثنی عشرحجاباً: اوّلها حجاب العظمة، ثم حجاب القدرة، ثم حجاب الهیبته، ثم حجاب الجبروت، ثم حجاب الرحمة، ثم حجاب النبوّة، ثم حجاب الکبریا، ثم حجاب المنزلة، ثم حجاب الرفعته، ثم حجاب السعادة، ثم حجاب الشفاعة و الکرامة. ثم انّ اللّه تعالی امرنور رسول اللّه | أن یدخل فی حجاب القدرة و هو یقول: «سبحان العلی الاعلی» و بقی علی ذلک اثنی عشر الف عام ثم امر أن یدخل فی حجاب العظمة فدخل و هو یقول: «سبحان عالم السرّوأخفی» احد عشر ألف عام.

ثم دخل فی حجاب القدرة و هو یقول: «سبحان الملک

المنان» عشرة آلاف عام. ثم دخل فی حجاب الهیبته و هو یقول: «سبحان من هو غنی لا یفتقر» تسعة آلاف عام. ثم دخل فی حجاب الجبروت و هو یقول: «سبحان الکریم أکرم». ثمانیة آلاف عام.

ثم دخل فی حجاب الرحمة و هو یقول: «سبحان رب العرش العظیم» سبعة الاف عام.

ثم دخل فی حجاب النبوة و هو یقول: «سبحان ربک ربّ العزة عمایصفون» ستة آلاف عام. ثم دخل فی حجاب الکبریا و هو یقول: «سبحان العظیم الاعظم» خمسة آلاف عام.

ثم دخل فی حجاب المنزلة و هو یقول: «سبحان العلیم الکریم» اربعة آلاف عام. ثم دخل فی حجاب الرفعة و هو یقول: «سبحان ذی الملک و الملکوت» ثلاث آلاف عام.

ثم دخل فی حجاب السعادة و هو یقول: «سبحان من یزیل الاشیأ و لا یزول.» ألفی عام. ثم دخل فی حجاب الشفاعة و هو یقول: «سبحان الله العظیم و بحمده...» الف عام.

ثم أظهر عزوجلّ اسمه علی اللّوح و کان اللّوح منوّراً أربعة آلاف سنة. ثم اظهره علی العرش فکان علی ساق العرش مثبتاً سبعة آلاف سنة الی الله عزّوجلّ فی صُلب آدم علیه السلام ثم نقله من صلب آدم علیه السلام الی صُلب نوح علیه السلام ثم من صلب الی

صلب حتی اخرجه الله عزوجلّ من صلب عبدالله بن عبدالمطلب...»(⁽¹⁾)

کلمات «معه» و «حجاب» واژةگانی هستند که در ماهیت گسترش عالم نوری می‌توان از آنها بهره برد، آفرینش ائمه علیهم السلام و دیگر موارد یاد شده را با آن پاسخ داد؛ زیرا در مورد آفرینش علی وائمه صریح حدیث داشت که آنها از نور من آفریده شدند. واژه پرده نیز رساننده همین معنی است؛ زیرا حایل میان اشیا قرار می‌گیرد در حالی که اتصال نوری میان تمام ائمه قطعی است. واژه «دخول» نیز همین معنا را افاده می‌کند که منظور گسترش عالم نوری باشد و استقلال مدخول و مدخول بها را می‌رساند. «سبحان...» گفتن حضرت نشان از گسترش و بزرگی عالم نوری می‌دهد که حضرت را به ذکر وا می‌دارد نه میان خود ائمه که غیریتی میان شان نیست.

8 - ژرفنای نور

اشاره

آنگاه خداوند بلند مرتبه از نور محمد | بیست دریای نور دیگر آفرید؛ در هر دریایی دانشهای بی شمار و بی‌پایانی بود که جز خداوند بلند مرتبه هرگز کسی حقیقت آن را نمی‌دانست. آنگاه خداوند به نور محمد | گفت: به «دریای عزت فرود آی» نور محمد | بی‌درنگ میان این دریای عزت فرود آمد. سپس به دریای شکیبایی نازل شد. آنگاه میان دریای خشوع پایین آمد. پس از آن به دریای تواضع و فروتنی فرود آمد. پس از آن به دریای رضاء نازل شد آنگاه به دریای وفاء سپس به دریای حلم و بعد به دریای پرهیزگاری نازل گردید. آنگاه به دریای خشیت و در پی به دریای انابه و پس از آن به دریای عمل وارد شد. پس از آن

به دریای مزید، آنگاه بحر هُدی و سپس به دریای صیانت و بعد به دریای حیا فرود آمد. تا آنکه بیست

دریای نوری را پشت سر گذاشت. آنگاه که از آخرین دریای نور بیرون شد، خداوند بلند مرتبه گفت: «یا حبیبی و یا سید رسلی و یا اوّل مخلوقاتی و یا آخر رُسلی انت شفیع یوم المحشر...»(⁽¹⁾)

ماهیت و حقیقت این دریاهای نور برای ما روشن نیست که آنها چه گونه‌اند و با چه کیفیتی سیلان و جریان دارند. تنها به قرینه‌های نوری می‌توان گفت: جریان پاک و بی‌آلایش تنها نور در این ژرفنای عالم نوری تداوم داشته و مانند اقیانوس‌های بی‌کران از ژرفنای بسیار فراتر از این برخوردار بوده‌اند. امواج نور، طول نور و عمق نور حقایقی هستند که همگی در عالم نوری جریان داشته و هیچ گاه قطع نشده است. کلمه عدد بیست در اینجا کنایه از محدودیت آفریدگان و تنگناههای سعه‌ای در وجودشان نسبت به پروردگار است؛ زیرا وجود نامحدود و بی‌آغاز و بی پایان تنها حقیقت خداوند است غیر از آن هر چه هست در تمامی عوالم همگی محدود و متناهی‌اند. حضور حضرت رسول| در آن عوالم برای کسب کمالات بیشتر و حاکی از سعة وجودی او نسبت به دیگر عوالم نوری است.

حقایق عالم نوری

از حقایق دیگر عالم نوری وجود گفتگوی نوری میان نورپرداز و نورپذیر است که در مراتب گوناگون از آن حقایق سخن به میان آمده است. چیستی و آنالیز کیفیت نوع گفتگو باز هم برای ما جز همین مقدار که روایات بازگو می‌کند

مشخص نیست امّا اصل این که سخنی نوری میان دو موجود رد و بدل شده است قابل انکار نیست. متناسب با سعة وجودی جهان نوری ناگزیر واژگان، اشارات، عبارات و اصواتی بوده یا حقایق دیگر نوری که تعلیم و تعلم صورت گرفته است. چنانچه برخی از عرفا نیز به این نوع گفتگو یا آموزش نوری اشاره دارند.

«نخستین استاد از عالم وجود عقل اول و نخستین دانش آموزی که دانش را فرا گرفت، همان لوح محفوظ است. نام لوح نزد عقلاء همان نفس کلیة الهی است و او نخستین موجود انبعاثی و تأثیر پذیر از عقل به حساب می‌آید. لوح به منزله حواء برای آدم است که از آن آفریده شده و با آن درآمیخته است... معلم در حقیقت خداوند بلند مرتبه است... و نخستین معلم پیش از علم به تعلم نه بالذّات، عقل اول است. او از خداوند خردورزی را آموخت. خداوند او را یاد داد و دستور داد که بنویسد آنچه می‌داند همه را در لوح محفوظی که از نور خود او آفریده شده بود.(⁽¹⁾)

از دیگر حقایق عالم نوری، اطاعت و فرمان برداری نور نخست از آفریدگار است که درمسیر نوری خود بدان جامه عمل پوشاند. آنگاه که خداوند به او دستور داد وارد حجاب‌ها گردد، بی درنگ فرمان حضرت حق را اجرا کرد و هیچ پرسشی از فلسفه و چرایی آن به میان نیاورد. این مهم تعبد محض و بی چون و

چرایی نور اوّل را نسبت به نور پرداز برای ما آشکار می‌سازد که می‌توان از جلوه‌های آن در مراحل بعدی خلقت ائمه علیهم السلام نیز مطالبی را فهمید و درک کرد. از دیگر حقایق نوری گفتن ذکرها است که ائمه علیهم السلام و شخص پیامبر | در آنجا داشتند. این ذکرها اگر چه به دستور خداوند نبود ولی برای او و تکریم و پاس داشت عظمت او خود جوش صورت گرفته بود که برای ما ارزش فراوانی دارد.

نقد یک نگاه:

برخی از بزرگان تقدم وجود نوری اهل البیت علیهم السلام را بر دیگر موجودات نفی کرده‌اند و گرویدن به چنین عقیده‌ای را افراطی‌گری و غلوّ آمیز دانسته‌اند:

«و اما القول بأن اشباحهم علیهم السلام قدیمة فهو منکر لایطلق. و القدیم الحقیقة هو الله تعالی الواحد الذی لم یزل. وکلّ ما سواه محدث مصنوع مبتداٌ له اول و القول بأنهم لم یزالوا طاهرین قدیمی الاشباح قبل آدم علیه السلام کالاول فی الخطأ و لا یقال لبشرٍ إنه لم یزل قدیماً».(⁽¹⁾)

در قدیم بودن و ازلی بودن خداوند تردیدی وجود ندارد که پیش از وجود ذات یکتایی او هیچ موجودی نبوده و همراه او نیز موجود دیگری وجود نداشته است. احدیت پروردگار همیشه سرجای خود بوده و این ویژگی را هیچ چیزی

نتوانسته از جایش بردارد؛ زیرا ورای او چیزی نبوده تا یکتایی را از جای خود دگرگون سازد. در اصول زیربنایی خلقت نوریه - بویژه در اصل اول - همین موضوع به اثبات رسید.

در اینکه موجودات دیگر غیر از خدا همگی پدید آمده و ایجاد شده و آفریده شده هستند، بازهم تردیدی وجود ندارد. اشیا همگی نبودند پس به اراده و قدرت پروردگار خلق شدند. در اصل دوم این مهم تبیین گردید.

اما در اثبات اعیان ثابت و اشباح نوری ائمه علیهم السلام چگونه قدیمی بودن پروردگار از بین می‌رود و یا قدیمی بودن وجود نوری آنها ثابت می‌شود جای درنگ و تأمل دارد. برای نقد بیشتر این پندار، جا دارد، تمامی سخنانی گوینده نقل و سپس نقد شود:

«و إن قیل، إن أشباح آل محمد علیهم السلام لسبق وجودها وجود آدم؛ فالمراد بذلک أنّ أمثلتهم فی الصّور کانت فی العرش فرأها آدم و سأل عنهافأخبره الله أنها أمثال صور من ذریته لشرفهم بذلک و عظّمهم به. فأما أن یکون ذواتهم علیهم السلام کانت قبل آدم موجودة، فذلک باطل، بعید من الحق، لایعتقده محصّل و لایدین به عالم. و إنما قال به طوائف من الغلاة الجهال، والحشویة من الشیعة الذین لابصر لهم بمعانی الاشیاء و لاحقیقة الکلام.

و قد قیل: إن الله تعالی کان قد کتب أسمائهم فی العرش فرأها آدم علیهم السلام و عرّفهم بذلک و علم أن شأنهم عندالله

العظیم، عظیم. و اما القول بأن ذواتهم کانت موجودة قبل آدم علیه السلام ؛ فالقول فی بطلانه علی ماقدمنّاه».(⁽¹⁾)

نقد و بررسی:

1- قدیم مطلق، ذاتی و ازلی صفتی است واقعی و در حقیقت تنهای تنها زیبندة خداوند است نه دیگران؛ زیرا جز او هیچ قدیمی واقعی و حقیقی محض در مراتب هستی وجود ندارد. خلقت نوریه اهل البیت علیهم السلام با این موضوع هیچ گونه مغایرت و تضادی ندارد؛ زیرا صفت آفریده شده پسوند تمام آنها به شمار می‌رود.

2- وجود نوری اهل البیت علیهم السلام آفریده شده از فعل و عظمت الهی است. اگرچه این موجودات نوری نسبت به دیگر مراتب خلقت تقدم رتبی دارند اما هرگز قدیم ذاتی، مانند پروردگار نیست و با خدا همراهی نداشته‌اند تا قدیم مطلق باشند.

3- همان گونه که دیگر موجودات آفریدة پروردگار یکتا هستند، نور ائمه علیهم السلام نیز مخلوق خداوند به شمار می‌رود. با این تفاوت که درچینش مراتب هستی خلقت نوری آنها بر دیگر موجودات تقدم دارد و آنها واسطة فیض رسانی پروردگار شمرده می شود نه خالق یا آفریننده موجودات فرودست خود.

4- تقدم ائمه علیهم السلام نسبت به وجود آدم تقدم فیزیکی و عنصری نیست که تقدم نوری و سعة وجودی است. اگرچه وجود فیزیکی آنها پس از آدم و دیگر پیام‌آوران الهی قرار دارند ولی تمام وجود ائمه علیهم السلام همین بعد فیزیکی آنها نیست.

5- در جای خود به اثبات رسید که وجود دارای مراتب تشکیکی و حقیقت واحدی است. ائمه علیهم السلام نیز سعة وجودی گسترده‌ای به همان ترتیب وجودی دارد که دارای مراتب وجود نوری- وجود ژنیتکی- وجود جنینی و وجود فیزیکی است. هریک به تناسب زمان و مکان و مرتبة وجودی خود شکل گرفته و ظهور یافته‌اند که با دیگر مراتب آفرینش آنها تمایز دارد.

6- هیچ کدام از این مراتب به دیگری از یک جهت که همان اصل نوری بودن آنها باشد،سبقت نمی‌گیرد و هریک مکمل دیگری به شمار می‌رود. اگر چه مراتب بالا نسبت به مادون نیازی ندارد ولی در سیر صعودی بی نیاز هم نیست.

7- مراد از مثال یا تصویر اهل البیت علیهم السلام در عرش دو گونه است:

الف) تنها نام و تصویر آن‌ها بدون حقیقت خارجی در عالم عرشی آشکار شده باشد، بدون تأثیر گذاری یا تأثیر پذیری و تنها ثبت نام و عکس آنان بدون وجود خارجی که اگر این فرض باشد جای آن در عالم ملکوت و مجرد نیست آنجا هرچه هست وجود هست نه عالم مثال.

ب) افزون بر نمایان شدن نام آنها وجود خارجی‌شان نیز در عرش وجود داشته و به تسبیح و تقدیس پروردگار مشغول بوده‌اند که در واقع اسم‌های گوناگون برای یک مسمّا به شمار می‌رود نه چیز دیگر.

ج) در واقع میان نام و تصویر یا حقیقت نوری ائمه علیهم السلام این همانی وجود دارد و نام آنها در عالم ملکوت همان حقیقت خارجی آنهاست، پس دوگانگی میان اسماء و ذات نوری

آنها وجود ندارد.

آنچه از مجموع روایات خلقت نوریه بر می‌آید همان تفسیر سومی است نه گزینه‌های دیگر؛ زیرا حقایق و سعة وجودی عالم نوری ائمه علیهم السلام نسبت به ما نامحدود و بی‌شمار است، اگرچه نسبت به پروردگار محدود و ناچیز به حساب

می‌آید. مرتبة عالم نوری و فروتر از آن جایی نیست که تنها عالم مثال باشد و وجود حقیقی نتوان برای آنها اثبات کرد.

فصل پنجم:نور افشانی حقیقت محمدیه(ص) در عالم جبروت

اشاره

1- ریزش نور از نور

«... هنگامی که نور محمد | از آخرین دریای نور بیرون آمد، خداوند بلند مرتبه خطاب به او فرمود: ای دوست من! ای سالار فرستادگانم! ای نخستین آفریدگانم! ای آخرین فرستادگانم! تویی شفاعت کنندة روز واپسین».

نور محمد خود به خود به سجده افتاد. پس از سالیان دراز سر از سجده برداشت و ایستاد. قطره‌های عرق نور از وجود نوری وی سرازیر شد و آنگاه یکصد و بیست و چهار هزار قطره از نور محمد | فرو چکید. بدین سان خداوند بلند مرتبه از قطره‌های نوری پیامبر | شبح نوری دیگر پیامبران را خلق کرد. هنگامی که آن انوار طلایی

کامل شدند گرداگرد محمد چرخیدند؛ همانگونه حاجیان اطراف خانة خدا طواف می‌کنند. آنها تسبیح خدا می‌کردند و سپاس‌گذاری او می‌نمودند و می‌گفتند:

«سبحان من هو عالم لایجهل، سبحان من هو حلیم لایعجل، سبحان من هو غنی لایفتقر» پس از این ذکر، خداوند بلند مرتبه به آنها ندا داد: آیا مرا می‌شناسید؟ من کیستم؟ نور محمد | پیش‌تر از دیگر از انوار عرض کرد:

«انت الله الذی لا إله الا أنت وحدک لاشریک لک ربّ الارباب و ملک الملکوت».

در این هنگام از جانب پروردگار ندایی بلند شد: «انت صفیّی و انت حبیبی و خیر خلقی، أمتک خیر أمة

أخرجَتْ للناس»(⁽¹⁾)

در فصل پیش به اصل خلقت نوری خود ائمه علیهم السلام از نور پروردگار سخن گفتیم، اینک به واسطه بودن اهل البیت علیهم السلام در مراحل بعدی آفرینش اشاره می‌شود. افزون بر پرده‌های نوری آفریده شده در عالم نوری، از نور پیامبر | دریاها نوری نیز آفریده شد. پس از آنکه فیض رسانی آنها در عالم نوری کامل گردید و هر آنچه پرتو افشانی ضرورت داشت گرفت و خلاء و کاستی یا تاریکی و عدمی باقی نماند، نور ائمه به دیگر مراحل هستی سرازیر شد.

به تناسب عالم نوری آنجا که از نور لبریز شده بود و جای خالی به تناسب عالم نوری وجود نداشت، ناگزیر فیض متوقف نشدنی بود و لازمة نور، نور پردازی روشنایی و پرتو افکنی به شمار می‌آمد. بنابراین وجود نوری ائمه علیهم السلام نیز ایستایی بردار نبود چه اینکه کاستی بردار نبود. آفرینش نوری پیامبران به این دلیل در عالم جبروت گنجانده نشد که آنها حقایق عینی و آفریده شده از نور محمد| است و به این فصل بیشتر تناسب دارد تا فصل قبل؛ زیرا برآیند احادیث خلقت نوریه این بود که پیش از نور ائمه علیهم السلام یا همراه آن نور، دیگر موجودی نوری وجود نداشت و صریح این روایت نیز به همین معنی تکیه دارد:

«ثم قال ابوجعفر علیه السلام فنحن اول خلقٍ خلق الله و اول خلق عبد الله و سجد و نحن سبب خلق الخلق و سبب تسبیحهم وعبادتهم من الملائکة و الإدمیین، فبنا عرف الله و بنا وحد الله و بنا عبدالله و بنا اکرم الله من أکرم من جمیع خلقه، و بنا أثاب الله و بنا عاقب من عاقب. ثم تلا قوله تعالی: {و إنا لنحن الصافون و إنا لنحن المسبحون} (صافات/ 166) و قوله تعالی {قل ان کان للرحمن ولد فأنا اول العابدین} (زخرف/82) رسول الله | اول من عبد الله تعالی، و اول من أنکر له ولداً شریک، ثم نحن بعد رسول الله. ثم أودعنا بذلک النور صلب آدم علیه السلام ...».(⁽¹⁾)

2- نور ائمه حلقة فیض رسانی

همان گونه که در واژگان حدیث و «نحن سبب خلق الخلق» آمده است می‌توان از آن دنیای واسطه و علت و معلول فراوان نور ائمه علیهم السلام را در سلسله وجود تصور کرد. ازاین‌رو سبب، علت، واسطه، کانال فیض و وجود نوری که به وسیلة آنها آفرینش آغاز شد و آفریدن شکل گرفت! خود ائمه علیهم السلام بودند نه مستقیم نورپردازی الهی و نه موجودات دیگر. اینکه موجودات دیگری نبود تا اکنون روشن شد و اینکه نور مستقیم الهی سبب آفرینش دیگر موجودات نشده و به واسطة اهل البیت علیهم السلام موجودات آفریده شده است، حدیث دیگری است که نور محمد | و نور علی را بر آمده ازنور خدا می‌داند و بس.

«... قال رسول الله | اول ما خلق الله نوری ابتدعه من نوره و اشتقه من جلال عظمته، فأقبل یطوف بالقدرة، حتی وصل إلی جلال العظمة فی ثمانین الف سنة. ثم سجد الله تعظیماً؛ ففتق منه نور علی علیه السلام فکان نوری محیطاً بالعظمة و نور علی علیه السلام محیطاً بالقدرة. ثم خلق العرش و اللوح و الشمس و القمر و ضوء النهار و نور الابصار و العقل و المعرفة و أبصار العباد و أسمائهم و قلوبهم من نوری و نوری مشتق من نوره».

فنحن الاولون و نحن الإخرون و نحن السابقون و نحن المسبحون و نحن الشافعون و نحن کلمة الله، و نحن خاصة الله و نحن احبّاء الله ونحن وجه الله ونحن جنب الله و نحن یمین الله و نحن أمناء الله و نحن خزنة وحی الله و سدنة غیب الله و نحن معدن التنزیل و معنی التأویل...»(⁽¹⁾)

بنابراین، نزدیک تر از ائمه علیهم السلام موجودی نزد خداوند وجود ندارد. پس اشرف موجودات پس از خداوند آنها هستند و دیگران به سبب آنها و پس از آنها و به تبع آنها به دنیا آمده‌اند. واژگان «وجه الله»، «جنب الله» و «یمین الله» همگی بیانگر همین حقیقت به شمار می‌آید.

3- خلقت عرش از نور محمد(ص)

اشاره

«رسول خدا | فرمود: هنگامی که خداوند بلند مرتبه خواست (دیگر مراتب) خلقت را بیافریند، نور مرا شکافت و از آن میان، عرش را آفرید. پس عرش از نور من است و نور من از نور خداوند. بنابراین نور من از نور عرش افضل است.(⁽¹⁾) سپس خداوند بر سرادقات عرش نوشت: «لا إله الا الله، محمد رسول الله، علی امیرالمؤمنین و وصیه به أیدته و به نصرته».(⁽²⁾)

آنگاه که نام محمد | را بر عرش نمایان ساخت وجود نوری او بر ساق عرش هفتاد هزار سال (مافوق نوری) در آنجا ماندگار شد تا آنگاه که خداوند او را در صلب آدم قرار داد».(⁽³⁾)

بدین سان، آفرینش مسیر و طبیعت خود را طی می‌کرد و از مجاری حقیقت نوریه حضرت محمد | دیگر مراتب هستی می‌گرفتند. این حقیقت با تفسیر‌هایی که برخی برای عرش برگزیده‌اند، سازگاری ندارد چنانچه در پی

می‌آید. بنابراین صریح روایات خلقت نوریه این معنا را می‌رساند که عرش را

خداوند نه بصورت مستقیم از نور خود و با دست خود که به واسطة نور وجودی حضرت محمد | آفرید و بدان هستی داد.

هستی بخشی و شکل دهی جز از این مسیر در زنجیرة علت و معلول ممکن و میسر نبود. چنانکه بارها گفته شد، باید از شئ واحد حقیقت واحد برون آید نه متکثر و این بدان معنی دلالت دارد که جز یک نور واحد و حقیقت بسیط را خداوند مستقیم از نور خود نیافرید و آن وجود ختمی مرتبت بود.

نور امام نخست با آنکه در رتبة آغازین نورها قرار دارد اما هرگز مستقیم از نور خداوند آفریده نشده است بلکه از نور پیامبر آفریده شده، اگرچه پیش از موجودات دیگر فرودست قرار دارد.

3-1- نمونة صریح خلقت عرش از نور پیامبر (ص)

برای نمونه برخی از احادیثی که واسطه بودن نور محمد | را در آفرینش عرش با صراحت کامل بیان می‌کند، نقل می‌شود و سپس به روایاتی که تمام وجود و نام آنها را در این جایگاه تأکید می‌کنند، اشاره می‌شود.

«و من ذلک ما رواه جابر بن عبدالله قال: قلت لرسول‌الله|: اول شیء خلق الله تعالی ما هو؟ فقال: نور نبیک یا جابر! خلقه الله؛ ثم خلق منه کل خیر. ثم اقامه بین یدیه فی مقام القرب ما شاء‌الله. ثم جعله اقساماً: فخلق العرش من قسم، و الکرسی من قسم، و حملة العرش و الکرسی من قسم، وأقام القسم الرابع فی مقام الحبّ ما شاء الله، ثم جعله اقساماً فخلق القلم من قسم و اللوح من قسم و الجنة من قسم.

و أقام القسم الرابع فی مقام الخوف ما شاء الله. ثم جعله اجزاء. فخلق الملائکة من جزء و الشمس من جزء و القمر و الکواکب من جزء. و أقام القسم فی مقام الرجاء ما شاء الله، ثم جعله أجزاء، فخلق العقل من جزء والعلم و الحلم من جزء والعصمة و التوفیق من جزء... ».(⁽¹⁾)

بنابراین آفرینش عرش از نور پیامبر | حقیقت مسلم، پذیرفته شده و انکار ناپذیر در خلقت نوریه تلقی می‌شود. واژه «خلقه الله» همان نور و وجود نخستین است که پیش از این بدان اشاره شد. اما «ثم خلق منه» برای تراخی پس از آن بیان شده است که گویای حلقة واسطه بودن فیض رسانی حضرت رسول‌اکرم| است.

اگر بپذیریم که هرموجودی خیر است و عرش وجود است پس عرش وجودش خیر می‌شود، تمامی وجودهای دیگر و موجودات فرودست همگی برآمده از نور حضرت، خیر پذیر تلقی می‌شودو نور حضرت خیر کامل.

3-2- نمونة وجود ائمه(ع) در عرش

اکنون به وجود نوری آنها و دوران ماندگاری‌شان در سایه بان عرش الهی اشاره می‌کنیم:

«... عبدالله بن مسعود قال: قال رسول الله | لما خلق آدم و نفخ فیه من روحه، عطس آدم فقال: الحمدلله فأوحی الله إلیه: حمدنی عبدی! و عزتی وجلالی لولا

عبدان؛ ارید أن اخلقتهما فی الدار الدنیا ما خلقتک. قال: الهی فیکونان منّی؟ قال: نعم، یا آدم! ارفع رأسک و أنظر. فرفع رأسه. فإذا هو مکتوب علی العرش: لاإله الا الله، محمد رسول الله، نبیّ الرحمة، علیّ مقیم الحجة، و من عرف حقه زکا و طاب و من أنکر حقه، لعن و خاب. أقسمت بعزتی أن

أدخل الجنة من أطاعه و إن عصانی و أقسمت بعزتی أن أدخل النار من عصاه و إن اطاعنی».(⁽¹⁾)

آیا پیرو واقعی علی علیه السلام نافرمانی خدا می‌کند تا جهنم رود آیا سرپیچی کنندگان از دستور علی علیه السلام اطاعت خدا می‌کنند؟! مگر پیروی بی‌چون و چرا از علی علیه السلام یکی از دستورات خداوند نیست. مگر می‌توان نؤمن ببعض و نکفر ببعض بود؟ هرگز. هرگز.

«... قال علی علیه السلام فی بعض خطبه: إنّا آل محمد | کنّا انواراً حول العرش، فأمرنا الله بالتسبیح، فسبّحنا فسبّحت الملائکة بتسبیحنا...»(⁽²⁾)

«... عن ابی ذر قال: سمعت رسول الله | یقول: کنت أنا و علیٌ نوراً عن یمین العرش،یسبح ذلک النور و یقدسه قبل أن یخلق آدم بأربعة عشر آلاف عام...».(⁽³⁾)

«... عن انس بن مالک، عن معاذ بن جبل، أن رسول‌الله| قال: إنّ الله عزّوجلّ؛ خلقنی و علیاً و فاطمة و الحسن و الحسین؛ قبل أن یخلق الدنیا بسبعة آلاف عام. قلت: فأین کنتم یا رسول الله |؟ قال: قدّام العرش، نسبح الله تعالی و نحمده و نقدسه و نمجده. قلت: علی أیّ مثال؟ قال: أشباح نور. حتی إذا اراد الله عزّوجلّ أن یخلق صورنا...».(⁽¹⁾)

عالم فروتر از جهان نوری، همین وجود عوالم عرش و کرسی و لوح و قلم است. حقیقت محمدیه | و علویه علیه السلام و اهل البیت علیهم السلام اگر چه جایگاه اسمی و رسمی و اساسی‌شان در عالم نوری تعیین شده و مشخص گردیده است اما افزون بر آن جایگاه اصلی که دیگران هرگز بدان مقام و عوالم دسترسی ندارند آنان در عوالم فرودست نیز جایگاه ویژه‌ای دارند. چنان که پروردگار نیز جایگاهش این گونه تعریف می‌شود؛ زیرا علت مُحدثه علت مُبقیه نیز هست. عرش که از نور پیامبر | به دنیا آمد و جامة هستی پوشید مگر می‌تواند فراتر از وجود حضرت قرار گیرد و چگونه در تصرف آن بزرگوار جهت فیض رسانی قرار نگیرد؟! از این رو، ائمه علیهم السلام درونمایة تمامی عوالم جبروت، ملکوت و ناسوت شمرده می‌شوند همان گونه که پوستة حقیقی و بدنة واقعی تمام مراتب خلقت نیز به شمار می‌آیند. غیر از حقیقت وجود نوری آنها دیگر مراتب هستی همگی سایه، ربط محض و فقر کامل به نور آنهاست چنانکه نور آنها سایه، فقر و عین ربط به نور پروردگار به حساب می‌آید.

اهل البیت علیهم السلام در هر عالمی از عوالم خلقت وجود داشته باشند فلسفة وجودی شان تعبد بندگی تنها نسبت به پروردگار است. آنهابرای ظهور همین حقیقت بندگی و عبودیت آفریده شده‌اند. در گسترة عرش، خدا را تسبیح می‌کنند، می‌پرستند و تقدیس می‌کنند همان گونه در تنگنای فرش آوای ملکوتی شان آن سوی افلاک را می‌شکافد.

پس از اینکه ثابت شد که عرش از نور محمد | آفریده شده است ائمه علیهم السلام در آنجا قامت بندگی دارند؛ باید ماهیت عرش تبیین گردد.

4- چیستی عرش

4-1- مفسران شیعه

مفسران شیعه و سنی در حقیقت، چیستی و ماهیت عرش از آیات مربوطه به این موجود، تفسیرهای گوناگونی را ارائه داده‌اند که برای اختصار برخی از آنها نقل و سپس نقد و بررسی می‌شود:

علامه سید محمد حسین طباطبائی «ره» می‌نویسد:

«گزیدة سخن خدای بلند مرتبه {ثم استوی علی العرش} در عین اینکه تمثیل است (از حقایق مجرد به مادی) بیان کنندة حقیقت گسترة بی بدیل تدبیر خداوند در مملکت‌اش نیز می‌باشد و بر این مهم نیز دلالت دارد که در این میان یک مرحله از حقیقت دیگری هم در کار هست و آن مقام زمامداری و فرمانروایی پروردگار است که در آنجا تمامی

امور فراوان و بی‌شمار، پراکنده و گوناگون به تنهایی گرد آمده است. آیات دیگری نیز بر آن دلالت دارد که عرش را به تنهایی ذکر می‌کند و آن حقیقت را به خداوند بلند مرتبه نسبت می‌دهد. مانند سخن قادر متعال: {و هو رب العرش العظیم} (توبه/129) یا گفتار او: {الذین یحملون العرش و من حوله} (مؤمنون/86) و نیز کلام او: {یحمل عرش ربک فوقهم یومئذ ثمانیة} (الحاقه/ 17) و قول او: {و تری الملائکة حافین من حول العرش یسبحون بحمد ربهم و

قضی بینهم بالحق...} (زمر/75).

بنابر این همان گونه که دیده شد ظواهر این آیات، دلالت دارند بر این که عرش، حقیقتی است از حقایق عینی و امری است از امور خارجی و بیرونی. به همین جهت می‌گوییم: بی‌تردید برای عرش در آیة: {ثم استوی علی العرش} مصداق خارجی وجود دارد.

قرار دادن این واژگان در کلام برای رساندن معنی با مثال تنها نیست همان گونه که ما در قرآن این مثل‌ها را بسیار بکار بردیم. مثلاً در آیه نور نگفتیم که در عالم وجود آیینه الهی یا درخت زیتون الهی وجود دارند یا زیت الهی در خارج هست و حقیقت بیرونی دارد ولی اینجا می‌گوییم: در عالم وجود عرش الهی مصداق خارجی دارد و لوح و قلم الهی عینیت

خارجی دارند. کتاب و مکتوب همگی دارای

حقایق بیرونی هستند. این (تمایز مهم میان مثال برای رساندن معنی تنها را با رساندن معنی و مصداق) درک کن و بفهم».(⁽¹⁾)

طبرسی می‌نویسد:

{ثم استوی علی العرش}... به باور حَسَن منظور این است که قدرت و فرمان روایی او پس از آفرینش آسمان‌ها و زمین بر این جهان استقرار یافت و بر فرشتگان آشکار شد. این جمله هماهنگ با فرهنگ رایج عرب آمده است؛ چرا که آنان هنگامی که فرمانروایی پر اقتدار بر کران تا کران کشورش تسلط یافت و همة امور و شئون را تدبیر و تنظیم نمود، می‌گویند: «استوی الملک علی عرشه» پادشاه و یا فرمانروا با حکمت و اقتدار امور کشورش را نظم و سامان بخشید و بر همه اقتداردارد. آنگاه هرج و مرج، آشوب و بلوا جای نظم و تدبیر را گرفت و قدرت از دست رفت. می‌گویند: «ثَل عرشه» قدرت و تاج وتخت فرمانروایی فرو ریخت، چه بسا که نه تاجی بر سرداشته باشد و نه تختی ... با این بیان، جملة مورد بحث کنایه از اقتدار کامل پروردگار بر تدبیر امور هستی پس از پدید آوردن آسمان‌ها و زمین است.(⁽²⁾)

وی در جای دیگر می‌نویسد:

«... واژة عرش در این آیه، آسمان‌ها و زمین است؛ چرا که آنها بنای اوست و واژة عرش نیز در فرهنگ واژه شناسان به مفهوم بنا آمده است. اما آن عرش پُر شکوه و بزرگی که فرشتگان به گردش، بر گرد آن فرمان یافته و به تکریم آن

موظف شده‌اند، چیزی جز واژة عرش در آیة مورد بحث است».(⁽¹⁾)

«... روز رستاخیز به فرمان خدای عزّوجلّ عرش شکوه بار الهی برپا می‌گردد و فرشتگان بر گردن آن حلقه زده و به ستایش خدا می‌پردازند...».(⁽²⁾)

آیا پیش از روز واپسین عرش وجود خارجی ندارد؟! اکنون در جهانی که بسر می‌بریم و پیش از این آن هنگامی که هستی لباس وجود پوشید، فراتر از این جهان آیا عرش بوده و هست یا آنکه در آینده بوجود می‌آید؟ چنانکه وجود خارجی عرش را اکنون و پیش از این نپذیریم، چگونه می‌توانیم فردا آن را بپذیریم؟!.

2- 4- نقد نگاه مفسران شیعه

1- عرش را تنهای تنها به معنی تدبیر، زمامداری و فرمانروایی پروردگار دانستن باصریح آیات قرآن سازگاری و همخوانی ندارد. آیه کریمة {و هو رب العرش العظیم} و {الذین یحملون العرش و من حوله} هر کدام گویای حقایق خارجی و مصداق بیرونی این موجود مجرد و آفریدة الهی است. پرورانیدن،

درست تربیت کردن و مدیریت نمودن شیء مجرد بزرگ که از سعة وجودی گسترده‌ای برخوردار است، چگونه می‌تواند به معانی دیگر بکار رود. آنان که عرش را به دوش می‌گیرند کجا به معنی تدبیر استفاده می‌کنند؟!.

2- چنانچه ما موجودات را منحصر به این جهان مادی ندانیم و فراتر از ملائکه، موجودات دیگر عوالم را نفی نکنیم، به طور قطع به وجود این موجودات مجردتر، بزرگتر و با سعة وجودی بیشتر از ملائکه دست می‌یازیم. اگر نتوانیم وجود آنها را با برهان عقلی ثابت کنیم، چگونه می‌توانیم مفاهیمی که در داده‌های وحیانی مصداق آنها مشخص‌اند برای مفهوم تنها استفاده کنیم یا آنها را بی‌مصداق بدانیم یا برای شان از پیش خودمصداق بسازیم؟ در حالی که با برهان عقلی نیز طبق قاعدة اشرف موجودات می‌توان تا ذات پروردگار به وجود عرش و کرسی قایل شد، اگر چه در تطبیق مصداق مقدم و مؤخر صورت گیرد.

3- هرگز منکر کاربردهای واژه «عرش» به معنای گوناگون به تناسب سیاق آیات نیستیم اما صراحت و ظهور آیات را هم نباید با روشن فکری حرفه‌ای تأویل برد. بدون دلیل از مفسران واقعی اهل البیت علیهم السلام افزون بر آن مصداق خارجی عرش چیزی نیست که بتوان آن را انکار کرد تا جسمانیت از خداوند نفی گردد.

عرش، جسم مادی نیست تا اشکال بوجود آید که وجود خداوند با جسمانیت سازگاری ندارد. عرش تنها موجود مجرد است که با مادیت هیچ گونه سازگاری و تناسب ندارد. آفریدة خداست و نه حامل خداوند. مانند عرش‌های مادی.

4-3- مفسران اهل سنت و عرش

1- به نقل از مالک بن انس آورده‌اند:

مفهوم این جمله بر ما پوشیده نیست اما چگونگی آن نامعلوم است و پرسش از آن بدعت است. ابوحنیفه نیز توصیه می‌کرد که از تفسیر آن، یعنی عرش، نپرسید.(⁽¹⁾)

2- ابن کثیر می‌نگارد:

عرش بزرگترین آفریدگان و سقف آنها شمرده می‌شود... که خداوند آن را از نور خود آفریده است.(⁽²⁾)

3- ابی حیان می‌گوید:

«هیچ کس‌اندازة عرش (و میزان حد و حجم آن) را نمی‌داند...»(⁽³⁾)

4- فخر رازی معتقد است:

«هنگامی که قدرت و عظمت خداوند شرح داده شود برای نمایاندن این اهداف عرش یادآوری می‌شود».(⁽⁴⁾)

5- فخررازی می‌نویسد:

«چنانچه گفته شود عرش، حقیقت نامحسوس است که وجودش پس از ثبوت شریعت برای ما آشکار و شناخته می‌شود. پس چگونه برای شرح عظمت خدای بلند مرتبه و نمایاندن این مهم آن را (دلیلی برای خودش) یادآوری می‌کنید؟! در پاسخ می‌گوییم: وجود خارجی عرش امری است مشهور که کفار نیز این حقیقت را از یهود و نصاری شنیده‌اند. بعید نیست که آنان نیز از پیشینیان خود شنیده باشند».(⁽¹⁾)

6- آلوسی می‌نگارد:

عرش مشهور است که جسم محیط بر تمامی اجسام دیگر است او را فلک افلاک باید شمرد. یا به دلیل بلندی‌اش یا به دلیل تشبیه او به تخت پادشاهی؛ زیرا تدبیر امور ازآنجا صورت می‌گیرد.(⁽²⁾)

جسم مادی دانستن عرش با مجموع روایات خلقت نوری هیچ گونه سازگاری ندارد؛ زیرا برآیند مجموعه آنها این بود که عرش و کرسی از نور محمد | آفریده شده‌اند و آنها موجودات مجرد در عالم فراتر از عالم ملکوت قرار دارند و نه آنکه خود جسم مادی باشند و فروتر از جهان ملکوت.

4-4- نقد تفسیر اهل سنت

1- اینکه گفته‌اند: «مفهوم این جمله بر ما پوشیده نیست» با آنچه در پی آورده‌اند که «اما چگونگی آن پوشیده و نا معلوم است» این دو جمله باهم تنها کامل کنندة یکدیگر و مفسر یکدیگر نیستند که ضد هم و رو در روی هم قرار دارند. چنانچه مفهوم و معنای جمله بر کسی مشخص باشد چگونه می‌تواند بگوید، کیفیت آن معلوم نیست؟

این جمله مصداق واحد دارد نه آن که مصادیق متعدد تا ما در تعیین اندازه و کیفیت تطبیق آن دچار سردرگمی باشیم. به همین دلیل باید گفت: اصل معنی داری عرش بر آنها مشخص نبوده که این گونه در تعیین کیفیت آن درمانده‌اند و به مفسران و پدید آورندگان واقعی عرش رجوع نکرده‌اند تا چیستی عرش برای شان آشکار گردد.

2- در پایان همان جمله نگاشته‌اند: «و پرسش از آن بدعت است».

پذیرش این گزاره به معنی روح پرسشگری در حقایق مجردات و دیگر عوالم وجود در نهاد بشر است. باز باید پرسید: مگر دین برای نابود کردن و میراندن و پژمرده کردن شکوفه‌های اندیشه، خرد و دیگر نیروی گلستان روح بشری نازل شده یا برعکس برای شکوفایی نیروهای درونی و ارتقاء سطح علمی آدمی؟!.

3- وانگهی پرسش از ذات پروردگار که کنه وجودی آن از نظر سعة نامحدود وجودی برای بشر و ادراک او غیر قابل یافتن است نهی شده؛ زیرا میان مُدرِک و مُدرَک باید نوعی تناسب وجود داشته باشد، نه آنکه پرسش از

مخلوقات خداوند هم نهی شده باشد. در ذات خدا اندیشه نکنید که بُرد خرد و اندیشه شما کوتاه است. اما در نشانه‌های الهی و موجودات آفریدة او با تمام توان تعقل کنید.

4- مگر با توصیه می‌شود روح کنجکاو آدمی را وانهاد و نهاد بی‌قرار او را آرام نگهداشت؛ آنجا که می‌گویند: «از تفسیر آن نپرسید» مگر می‌توان خردها را تعطیل کرد و آنها را به تعبد محض واداشت در حالی که گنجینه‌های برهان در فضای ذهن و اندیشه دست ناخورده باشند و اقیانوس پرسشها از درون موج زند؟

4-5- حقیقت عرش در خلقت نوری

عرش بر پایه روایات بی‌شمار اهل البیت علیهم السلام موجود حقیقی و دارای عینیت بیرونی است. نه مفاهیم تنها برای نمایاندن مقام علمی خداوند یا مصداق جسمانی پنداشتن برای نیاز

خداوند.

«سلمان فارسی از آمدن مرد نصرانی همراه یکصد نفر از آن گروه پس از پر گشودن رسول خدا | از خاک به افلاک خبر می‌دهد. آنان نزد ابابکر جانشین پیامبر | آمدند و پرسش‌هایی را مطرح کردند که هیچ گونه پاسخی بدان‌ها داده نشد.

نصارانیان بسوی امیرالمؤمنین علیه السلام راهنمایی شدند و به تمامی پرسش‌های خود پاسخ گرفتند. از پرسش‌های آنان یکی این بود:.. از پروردگارت برایم خبر ده که آیا او را بر دوش می‌گیرند یا او دیگران را بر دوش دارد؟

امام علی علیه السلام فرمود: هان! در واقع پروردگار ما فراتر از توصیف بر دوش گرفتن و بر دوش ماندن است.

نصرانی‌ای گفت: چگونه این مهم، شدنی است؟! در حالی که ما در متن انجیل داریم که «و یحمل عرش ربک فوقهم ثمانیة» .

امام علی علیه السلام فرمود:

«إن الملائکة تحمل العرش و لیس العرش کما تظن کهیئة

السریر و لکنه شیء محدود؛ مخلوق، مدبّر. و ربک عزوجلّ مالکه لا أنه علیه لکون الشیء علی الشیء و امر الملائکة بحمله. فهم یحملون العرش بما أقدرهم علیه. قال النصرانی: صدقت رحمک الله...»(⁽¹⁾)

امام در پاسخ به وجود مجرد و فوق مادی عرش با صراحت می‌پردازد و افزون بر آن وجهة مادیت و ذهنیت مادی گونه و تصویر جسمانی از عرش را از فضای ذهن و اندیشة آنان می‌زداید.

سپس به ویژگی های آن می‌پردازد؛ البته عرش شئ خارجی است که اندازه محدود و مشخصی دارد. عرش آفریده شده و بوجود آمده از قدرت پروردگار است. عرش، عالمی از عوالم خلقت است که با اراده و فرمان الهی اداره می‌شود. خداوند همان گونه که مالک دیگر مراتب وجود است، مالک عرش و جهان عرش نیزمی‌باشد، ملائکه‌های الهی فرمانبردارانی هستند که گارگزاران عالم عرش شمرده می‌شوند.

برای اثبات وجود مجرد و برتری و تقدم عوالم عرشی بر دیگر مراتب جهان آفرینش این حدیث نیز یادآوری می‌شود و درنگ بر معانی آن به اندیشه‌ای

خواننده واگذار می‌گردد.

«... فقال: إن الله تبارک و تعالی خلق العرش و الماء و ملائکة، قبل خلق السموات و الارض و کانت الملائکة تستدلُّ بأنفسها و بالعرش و الماء علی الله عزّوجلّ. ثم جعل عرشه علی الماء لیظهر بذلک قدرته للملائکة، فیعملوا أنه علی کل شئ قدیر. ثم رفع العرش بقدرته و نقله، فجعله فوق السموات السبع و خلق السموات و الارض فی ستة ایّام، و هو مستولٍ علی عرشه و کان قادراً علی أن یخلقهافی طرفة عین... و لم یخلُق الله العرش لحاجة به الیه لانه غنی عن العرش و عن جمیع ما خلق. لایوصف بالکون علی العرش، لانه لیس بجسم تعالی الله عن صفة خلقه علواً کبیراً...».(⁽¹⁾)

ابن کثیر می‌نویسد:

«فراخنای آسمان هفتگانه و زمین هفتگانه، در برابر کرسی مانند نگین است نسبت به حلقه و برتری عرش بر کرسی مانند برتری یک قارة فلات است نسبت به همان حلقه».(⁽²⁾)

جلال الدین سیوطی می‌نویسد:

آری! تمامی آسمان و زمین داخل در ظرف کرسی قرار دارد و کرسی پیش روی عرش یا زیر آن. خورشید یک

جزء از اجزاء هفتادگانه نور کرسی است و کرسی یک جزء از اجزاء هفتاد گانة نور عرش به شمار می‌رود.(⁽¹⁾)

این مقایسه‌ها میان مراتب و گسترة عوالم خلقت ما را به بزرگی و فراخنای جهان آفرینش راهنمایی می‌کند. حقیقتی که تنها از این راه می‌توان بزرگی و عظمت آفریدگار هستی بخش را شناخت.

5- کرسی پدید آمده از نور محمد(ص)

اشاره

«سپس خداوند کرسی را از دیگر بخش (نور محمد ص) پدید آورد و گردانندگان عرش و گنجینه داران کرسی را از بخش دیگر نور او آفرید.(⁽²⁾)

پس از آنکه عرش الهی استوار گردید (و کرسی آفریده شد) خداوند میان عرش و کرسی هیجده پردة نوری ایجاد

کرد. چنانچه این پرده‌ها نبودند، هستة وجودی کوه‌های جهان ذوب می‌شد و تمامی جنّ و انس از نور خداوند پودر شده ناپدید می‌گردید.(⁽³⁾) پس از آفرینش این حجاب‌ها، خداوند ظرف عالم

وجودی مخلوقات را در برابر(⁽¹⁾) و چسپیده به عرش به نام کرسی متصل کرده آفرید.(⁽²⁾) حد و حجم این ظرف وجود هستی(⁽³⁾) یک هفتادم عرش خداوندی (از نظر سعة وجودی) است.(⁽⁴⁾)

کرسی همان باب ظاهر غیب الهی است که زیربنای ابداع و آفریدن‌ها می‌شود و قرار می‌گیرد.(⁽⁵⁾) و دارای وجود عظیم و وصف ناشدنی است.(⁽⁶⁾) وسعتی که تمامی ملائکه را در خود جای داده و افزون بر آن تمامی آسمان‌های هفتگانه و زمین‌های هفتگانه نیز در آن قرار دارند.(⁽⁷⁾) چنانچه آسمان هفتگانه و زمین هفتگانه را بگسترانند سپس یکی را بر دیگری پیوند زنند، هرگز به گسترة کرسی نرسند! (تمامی اینها بیانگر وسعت) نگین است که در حلقة انگشتری باشد».(⁽⁸⁾)

آفریدن و پدید آمدن موجود مجرد و با سعة برتر وجود نظیر کرسی، ما را به گستره و ابعاد وجودی بیشتر اهل البیت علیهم السلام در عالم فراتر از عرش و

کرسی راهنمایی می‌کند. اگر پدید آمدن از نور پیامبر | که تا این اندازه و میزان فراخنای فرافضا، وجود داشته باشد و پهنای هستی و موجودیت آن

این گونه عالم مادی را پوشش دهد، منبع و مبدأ آن دارای چه وسعت و عظمتی خواهد بود؟!

5-1- چیستی کرسی از نظر مفسران شیعه

1- «در معنی کرسی علما اختلاف نظر دارند؛ یکی آن را وسعت و گسترة علم الهی نسبت به آسمان و زمین می‌داند... برخی آن را ملک و سلطنت و قدرت می‌شمارند و بعضی آن را غیر عرش دانسته‌اند».(⁽¹⁾)

2- «کرسی... موجود وسیع‌تر از تمام آسمانها و زمین شمرده می‌شود که از هر سو آنها را احاطه کرده است... در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السلام این تفسیر نقل شده است که می‌فرماید: «الکرسیُّ محیط بالسموات و الارض و مابینهما و ما تحت الثری»، کرسی بر زمین و آسمانها و آنچه، بین آنهاو آنچه در زیر اعماق زمین قرار گرفته احاطه دارد».(⁽²⁾)

3- «مراد از کرسی همان گسترة احاطه مقام سلطنت الهیه است. همین معنا از میان معانی احتمالی برای آن صحت دارد؛ زیرا همین مقام ربوبیت است که آسمان و زمین بدان

قوام دارد؛ زیرا آنها مملوک و مدبر معلوم الهی است. پس کرسی از مراتب علم خداوند به شمار می‌آید... زیرا در عالم وجود مرتبه‌ای از علم وجود دارد که غیر محدود است و بی‌انتها. یعنی فراتر از این عالم که ما جزء آن هستیم، عالم دیگری قرار دارد که موجودات آن اموری نامحدود دارند. یعنی حقیقت وجودی شان حدود و تنگناهای جسمانی این جهانی را ندارند و آن تعینات و چهارچوبه‌هایی که برای ما هست برای آنها نیست اما این

موجودات در عین اینکه برای ما و نسبت به ما نا محدود اند برای خداوند پاک معلوم و محدودند. وجود آنها عین علم است همان گونه که موجودات محدود این جهانی که در عالم وجود دارند، در مرتبة وجودی‌شان نزد حق معلوم‌اند. یعنی وجودشان همان علم خدا به آنهاست و حضورشان نزد پروردگار علم پروردگار به آنها است و این علم فعلی «حق» نامیده می‌شود».(⁽¹⁾)

4- «کرسی یعنی علم فراتر یا سریر بدون سایه بان که مقام پادشاهی را می‌گویند».(⁽²⁾)

5-2- نقد کرسی با علم

مفسران شیعه اگرچه با صراحت کامل وجود خارجی و مجرد کامل کرسی را تبیین نکرده‌اند اما می‌توان از لابلای کلام آنها این حقیقت رابدست آورد.

به موارد زیر توجه کنید:

1- «معنی سوم (همان وجود خارجی) چیزی است که هنوز علم و دانش بشر نتوانسته است از آن پرده بردارد؛ زیرا وجود چنان عالمی که آسمان‌ها و زمین را در بر گرفته باشد و به مراتب وسیع‌تر از جهان ما باشد، از طرق متداول علمی اثبات نشده است در عین حال هیچ گونه دلیلی بر نفی آن نیست.

با پیشرفت وسائل و ابزار مطالعات نجومی روز به روز اثبات وجود آن بیشتر می‌شود و هیچ کس نمی‌تواند ادعا کند که وسعت عالم هستی به همین اندازه‌ای است که علم امروز موفق به کشف آن شده است بلکه به احتمال قوی عوالم بی‌شمار دیگری وجود دارد که از قلمرو دید وسائل

امروز ما بیرون است».(⁽¹⁾)

2- پرسش اساسی از مفسران شیعه این است که آیا قرآن جدای از اهل بیت علیهم السلام قابلیت تفسیر مطابق با واقع را دارد یانه؟ چنانچه داشته باشد نیازی به آنها نداریم. چنانچه آن‌ها

را مفسران قطعی بدانیم در این گونه موارد باید دست به دامن اهل البیت علیهم السلام بزنیم تا آنها برای ما کرسی و عرش و لوح و قلم را معنی کنند. نه قایل به جسمانیت گردیم و نه تنها به معنی بدون مصداق آنها بسنده کنیم.

3- اگرچه برخی از روایات کرسی را علم دانسته‌اند اما بیشتر روایات، وجود خارجی آن را قطعی و مسلم می‌شمارد. از این رو، جا دارد که تمام روایات را تبیین و گفتمان اصلی کرسی را از آن میان بیرون کشیم.

«زراره از ابی عبدالله علیه السلام از سخن خدای بلند مرتبه {وسع کرسیّه السموات و الارض} می‌پرسد، کدام یک بزرگتر و گسترده‌اند، کرسی یا آسمان و زمین؟ امام می‌فرماید: نه، کرسی از آسمان و زمین وسیع‌تر است هرآنچه را خدا آفریده در داخل کرسی قرار داده است».(⁽¹⁾)

آیا بازهم تردیدی در اصل وجود مجرد و معنوی کرسی در عالم فراتر از جهان مُلک و ملکوت می‌توان بخود راه داد؟ یا آن را به علم خداوند تفسیر کرد؟

5-3- کرسی از دیدگاه اهل سنت

مفسران اهل سنت بر جسم بودن کرسی اتفاق نظر دارند جز اندک مفسران آنها که سکوت را برگزیده‌اند.

1- «کرسی به معنی گستره و سعة وجود آمده است. اما صحیح این است

که بگوییم:او مخلوق بزرگ فراروی عرش، برتر از آسمان هفتگانه و فروتر از عرش قرار دارد. گفته می‌شود آسمانها و زمین در کنار کرسی مانند حلقه‌ای است در فلات».(⁽¹⁾)

2- «از این آیه بزرگی آفرینندگان خداوند بلند مرتبه برداشت می‌شود و از آن بزرگی، خود به خود قدرت پروردگار به دست می‌آید».(⁽²⁾)

3- «کرسی همان جایگاه دو پاست و محلی که صدای شکستن محمل‌ها و پالان‌هایی که سوارکاران بر آن می‌نشینند و سنگینی می‌کنند به گوش می‌رسد».(⁽³⁾)

4- «کرسی همان عرش و خود عرش است؛ زیرا تخت را گاهی عرش می‌گویند و گاهی کرسی بر آن اطلاق می‌کنند».(⁽⁴⁾)

5- «کرسی، تصویری از عظمت الهی است ولی حقیقت خارجی و بیرونی ندارد. حق همان قولی است که کرسی جسم است که آثار خاص خود را دارد. جماعتی از معتزله آن را نفی کرده‌اند و در این نفی خطای آشکار و غلط فاحشی را مرتکب شدند وجهی برای عدول از این قول نداریم؛ زیرا معنی حقیقی همین است».(⁽⁵⁾)

6- «کرسی که در اخبار صحیحه وارد شده است همان جسم عظیم زیر

عرش و بالای آسمان هفتم است و دلیلی برای بازگشت از این قول نداریم. بنابراین پیروی از آن واجب است... زیرا ترک ظاهر آیه بدون دلیل جایز نیست».(⁽¹⁾)

7- «میان هر آسمان راهی پانصد ساله است و میان آسمان هفتم و کرسی نیز پانصد سال راه به حساب می‌آید. میان عرش و کرسی نیز فاصله‌ای پانصد ساله راه است. عرش بالای آب و خداوند برتر از عرش قرار دارد».(⁽²⁾)

8- «کرسی همان مُلک و سلطنت و قدرت و دانایی حق است».(⁽³⁾)

9- «سیاق آیه دلالت دارد بر اینکه مراد از کرسی همان علم الهی است به همین دلیل اهل لغت و برخی از مفسران گفته‌اند کرسی الرجل کفرح، یعنی دانش او زیاد و در قلبش متراکم گردید. بنابراین علم خداوند بلند مرتبه به آنچه دانسته شده و به آنچه نادانسته می‌نماید، احاطه دارد. از دیگر سو، آیه دلالت دارد که کرسی چیزی وجودی است که آسمان و زمین را در خود جای می‌دهد. اما این که او علم خدا باشد یا ملک یا جسم کثیف و کدر یا جسم لطیف و نوری همگی از امور عالم غیب به شمار می‌آید. چنانچه علم الهی باشد که نیازی به بحث ندارد و حقیقت علم برما روشن است اما اگر مخلوق دیگری باشد ما بدان ایمان داریم و هرگز از حقیقت و ماهیت او بحث نمی‌کنیم و با رأی خود در مورد آن سخن نمی‌گوییم».(⁽⁴⁾)

10- «برخی کرسی را به معنی قلب و دل عارف دانسته و آن را معدن علوم الهیه و دانش لدنّی تلقی کرده‌اند که پایان و تنگنایی برای آن وجود ندارد. در همین مورد ابو یزید بسطامی می‌گوید:

«اگر هستی و میزان حد و حجم آن هزار هزار بار در گوشة دل عارف قرار گیرد، عارف هرگز توجهی به آن نخواهد کرد. گفته شده است کرسی عالم ملکوت و محل بازگشت ارواح عارفان به مقام جلال و جبروت است».(⁽¹⁾)

5-4- نقد نگاه مفسران اهل سنت از کرسی

1- «اگر بگوییم کرسی جسم است، خداوند بدور از جسمانیت شناخته می‌شود که ملائکه او را بر دوش گیرند. کرسی آفریده نشده تاخداوند روی آن بنشیند همان گونه که مجسمه می‌گویند؛ زیرا خداوند فراتر از جسمانیت، خالق جسم است. چنانچه به نشستن نیازی داشته باشد، بی‌گمان ماهیت جسمی بخود می‌گیرد و هر جسمی مُحَدِث است (پس خداوند محدث می‌شود)».(⁽²⁾)

2- قرآن برای فهم و تدبر ما نازل شده است نه تعبد تنها و بسنده کردن به ظواهر آیات. چنانچه بحث از ماهیت و چیستی آیات صورت نگیرد، غرض خداوند که همان تعقُّل و تدبّر در آیات باشد برآورده نشده است و این با اهداف نزول سازگاری ندارد.

3- در این که کرسی موجودیت و حقیقت خارجی دارد ما با برادران اهل

سنت خود هم عقیده هستیم و هیچ تردیدی نیست که کرسی در عالم بیرون از ما و سلسله‌ای نظام خلقت، جایگاه و مرتبه و وجود عینی دارد نه آنکه صرف علم الهی باشد تا ما از بحث پیرامونش بی‌نیاز گردیم اما در این که کرسی وجودجسمی دارد یا مجرد محض است اختلاف جوهری میان ما و برادارن اهل سنت وجود دارد.

به عقیده شیعه کرسی وجود خارجی دارد اما جسمی مادی نیست بلکه فراتر از جسم مادی در عالم مجرد و متناسب بخود قرار دارد و از نور پیامبر خدا| آفریده شده است که نسبت به جهان مادی از سعة وجودی قابل توجهی برخوردار است.

4- تفسیر به رأی را، افزون بر آنها، تمامی شیعیان با ظرافت و دقت و دغدغة بیشتری بدعت می‌شمارند و هرگز مفسر شیعه برداشت خود را از آیات قرآن قطعی و صددرصد مطابق رأی ظنی‌اش نمی‌داند. مفسران شیعه با قرائن و دلایل، احتمال معانی را از میان دیگر معانی برگزیند و این برای همه حجیت دارد.

5- هیچ کسی کرسی را به معنی قلب عارف تأویل نکرده و هیچ قرینه و شاهدی بر این مدعا وجود ندارد. ما در احادیث گوناگون وجود قرائن و چسپیده به عرش جدای از قلب عارف برای کرسی قائلیم و آن را اثبات می‌کنیم. بنابراین، قلب عارف چیزی است وکرسی چیز دیگر، اگر تفسیر به رأی باشد این یکی بیشتر مصداق آن شمرده می‌شود تا دیگر معانی برای کرسی.

6- این که برخی آن را جایگاه نشستن معنی کرده‌اند، هرگز به اوصاف و صفات الهی توجهی نداشته‌اند؛ زیرا پروردگار منزه از تمامی شئون مادیات و عالم مجردات و ... است. او آفرینندة تمام موجودات است نه شبیه هیچ یک.

7- برخی کرسی را برای تفسیر عظمت قدرت حق دانسته بود که باید گفت: آیات الهی همگی رسانندة این حقیقت است نه تنها کرسی.

8- برخی آن را عرش دانسته بود که با صریح آیات و روایات همخوانی و تناسب ندارد. آنها دو حقیقت‌اند نه یکی.

5-5-چیستی کرسی درخلقت نوریه

در این که کرسی همانند عرش موجودی است از موجودات تمام مجرد و خارجی و عینی، تردیدی در آن نیست. چنانچه کرسی را برخی اخبار دانای خداوند معنی کرده‌اند باید قرینه و زمینة خاص آن را دید که چگونه استعمال شده است.

اخبار فراوانی وجود عینی کرسی را در سلسله نظام آفرینش تأیید می‌کند.

«... عن زرارة قال: سألت أباعبدالله علیه السلام عن قول الله عزّوجلّ: {وسع کرسیه السموات و الارض} السموات والارض وسعن الکرسیّ، ام الکرسیّ وسع السموات و الارض؟ فقال: بل الکرسیّ وسع السموات و الارض و العرش کل شیء فی الکرسیّ».(⁽¹⁾)

«... أباعبدالله علیه السلام ... ثم العرش فی الوصل متفرّد من الکرسی؛ لانهما بابان من اکبر أبواب الغیوب و هما جمیعاً غیبان و هما فی الغیب مقرونان لان الکرسیّ هو الباب الظاهر من الغیب الذی من مطلع البدع و منه الاشیاء

کلها... فهما فی العلم بابان مقرونان لان ملک العرش سوی الملک الکرسیّ...».(⁽¹⁾)

در احادیث پرسش‌هایی که از ائمه علیهم السلام دربارة کرسی طرح شده است، بیانگر ماهیت کرسی و نسبت مرتبة وجودی آن را به دیگر موجودات است. در هر صورت اصل وجود داشتن و وجود خارجی بخود گرفتن کرسی پیش فرض مسلم و پذیرفته شده تلقی می‌شود.

چنانچه کرسی حقیقت بیرونی و وجود عینی نمی‌داشت، هرگز مقایسه میان پهنای آن با دیگر مراتب آسمان و زمین صورت نمی‌گرفت. مقایسه میان دو شیء هم سنخ است نه دو شیء متغایرالوجود و باید پرسش بر هستی و ماهیت آن معطوف می‌شد نه ویژگی‌های خارجی آن.

افزون بر نسبت سنجی میان کرسی عالم مادی ائمه علیهم السلام سعة وجودی کرسی را بر تمام جهان مادی قطعی می‌شمارد. یعنی تنها وجود کرسی به عنوان یک موجود مجرد در عوالم دیگروجود، بدون در نظر داشت دیگر موجودات جهان برین نظیر عرش، لوح، قلم و... از تمام عوالم مادی بزرگتر و وسیع‌تر است بنابراین در زبان پیشوایان پاک، کرسی دارای وجود خارجی و حقیقت بیرونی است.

6- آفرینش لوح از نور محمد (ص)

اشاره

«گونة چهارم نور محمد | در مقام حب نزد پروردگار مدت زمانی طولانی ایستاد. آنگاه خداوند همین گونه را نیز

بخش پذیر نمود؛ قلم را از بخشی آفرید و لوح را از گونة دیگر آن.(⁽¹⁾) آنگاه خداوند بر اطراف لوح نوشت: «لا إله الا الله محمد رسول الله علیّ وصیه».(⁽²⁾) پس از آفرینش آن پرده‌های نوری، خداوند نام محمد | را بر روی لوح

آشکار کرد و لوح نورانی گردید.(⁽³⁾) نور محمد| چهار هزار سال (مافوق نوری) در آنجا اقامت گزید.(⁽⁴⁾) این لوح مجرد(⁽⁵⁾) و نورانی الوجود(⁽⁶⁾) را خداوند بصورت زُمرّد سبز رنگ جلوه‌گر ساخت که در میان سوراخ آنها لؤلؤ گونه‌ای قرار داشت.(⁽⁷⁾) این موجود را پروردگار بگونه‌ای قرار داد که از سمت راست به عرش الهی متصل باشد و از طرف دیگر پس از آفرینش اسرافیل ملائکه، بر پیشانی او نمایان شود تا هنگامی که خداوند می‌خواهد سخن بگوید اشاره‌ای از سمت لوح بر پیشانی اسرافیل صورت گیرد و او بر لوح نظر

افکند و هر آنچه را که در لوح وجود دارد به میکائیل(⁽¹⁾)و میکائیل آن را به جبرئیل برای خبر رسانی به پیامبران الهی برساند.(⁽²⁾) خداوند بلند مرتبه این لوح را به گونة درّ سفید آفریده بود که زیر عرش الهی خود آن را قرار داده است و در آن نوشته است: «إنی أنا الله لا إله الا أنا. خلقت ثلاث مائة و بضعة عشر خلقاً. من جاء بخلق منها مع شهادة أن لا إله الا الله دخل الجنة».(⁽³⁾)

به دلیل اتصال وجودی نور ائمه علیهم السلام با پروردگار و احاطة آنها بر تمامی موجودات از یک سو و نفوذ درونی شان همراه با فیض رسانی از سوی دیگر؛ قلم و لوح از دیگر موجوداتی هستند که با واسطة نور وجودی ائمه علیهم السلام آفریده شدند. نه مستقیم از نور پروردگار همان گونه که در آفرینش عرش و کرسی بدان اشاره شد. از این رو، حلقه‌ای واسطه بودن نور محمد| در سلسله مراتب خلقت تا حدودی برای ما آشکار می‌گردد اگر چه تمام ماهیت آن بر ما پوشیده است.

6-1-ماهیت لوح میان مفسران

چیستی لوح بیش از مفسران شیعه، میان برادران اهل سنت مورد گفتگو و

بحث و دقت نظر قرار گرفته است. جا دارد نخست برداشت آنها از لوح پیگیری شود و سپس از علمای خود ما:

1- «فضای و جوّی که بالای آسمان هفتم قرار دارد، لوح را در خود جای داده است».(⁽¹⁾)

2- «لوح محفوظ در آسمان بالا قرار دارد

که از کم و زیاد شدن قرآن و تحریف و جایگزینی در ایمنی کامل قرار دارد».(⁽²⁾)

3- «خداوند قرآن را در لوحی نهاده است که دارای نور برتر و شرافت وجودی می‌باشد. همین لوح محفوظ درست جانب راست عرش قرار گرفته و در مقابل پیشانی اسرافیلی نور می‌دهد».(⁽³⁾)

4- «روایت شده است که: خداوند بلند مرتبه لوح محفوظ را از در سفید میان دو جلد یاقوت سرخ آفریده است. قلم آن از جنس نور و خط‌های آن نیز نوری است. درازنای لوح ما بین آسمان و زمین و پهنای آن میان خاور و باختر قرار دارد. عنوان آغازین لوح این عبارتست: «لاإله إلا الله، دینه الاسلام و محمد عبده و رسوله، فمن آمن بالله عزوجلّ و صدق بوعده و اتبع رسوله أدخله الله الجنة».(⁽⁴⁾)

5- «لوح محفوظ بالای آسمان هفتم قراردارد».(⁽⁵⁾)

صاحب المیزان می‌نگارد:

«أقول: والروایات فی صفة اللوح کثیرة مختلفة و هی علی نوع من التمثیل».(⁽¹⁾)

در تفسر نمونه لوح این گونه تفسیر شده است: «منظور صفحه‌ای است که قرآن مجید بر آن ثبت و ضبط شده است ولی نه صفحه‌ای همچون الواح متداول در میان ما... به نظر می‌رسد که لوح محفوظ همان صفحه‌ای علم خداوند است که شرق و غرب عالم را فراگرفته و از هرگونه دگرگونی و تحریف مصئون و محفوظ است».(⁽²⁾)

صاحب مجمع البیان نیز چیزی غیر از این، سخنی ارائه نداده است بنگرید بر سورة معارج.

7- آفرینش قلم از نور محمد (ص)

اشاره

«پس از آنکه خداوند قلم را از نور محمد | آفرید.(⁽³⁾) بر آن دستور داد: یگانگی مرا بنویس! از این سخن خدای بلند مرتبه، قلم هزار سال خاموش ماند. آنگاه به هوش آمد دیگر بار، خداوند فرمان داد: بنویس! قلم عرض کرد: پروردگارم چه بنگارم؟! خداوند دستور داد بنویس: «لا إله الا الله محمد رسول الله» هنگامی که قلم نام محمد | را شنید به سجده افتاد و

عرض کرد: «سبحان الواحد القهار- سبحان العظیم الاعظم» آنگاه سرش را از سجده برداشت و نوشت: «لا إله الا الله محمد رسول الله» سپس عرض کرد: ای پروردگارم! محمد کیست؟ که نام او را با نام خودت قرین کرده ای؟! خداوند بلند مرتبه به قلم گفت: ای قلم! چنانچه او نمی‌بودی، تو رانمی‌آفریدم، و هرگز آفریده‌ای از آفریدگانم را خلق نمی‌کردم مگر برای او و بخاطر او. او بشیر و نذیر، سراج منیر و شفیع و حبیب من است. همین جا بود که قلم از شیرینی ویژگی‌های «محمد» شکافت سپس عرض کرد: «السلام علیک یا رسول الله» خداوند بلند مرتبه در پاسخ گفت: «و علیک السلام منی و رحمة الله و برکاته» از این جهت سلام دادن سنت گردید و پاسخ آن واجب.

آنگاه خداوند بلند مرتبه به قلم دستور داد: قضا و قدرم را بنویس و این که تنها من تا روز قیامت آفریدگار خواهم بود.(⁽¹⁾) سپس قلم بر صفحة سفید رنگ و نقره‌ای و درخشان تر از یاقوت، هر‌آنچه از

کردار، آثار روزی‌ها و اجل بود(⁽²⁾) و آنچه علم خداوند به آفریدگان تعلق گرفته بود،(⁽³⁾) همه را روی لوح نگاشت.(⁽⁴⁾)

آنگه این نوشتار درهم پیچیده شد و در رکن عرش گذارده شد. سپس بر دهان قلم مهر خاموشی نهاند تا روز قیامت(⁽¹⁾) تا از هر آنچه نگاشته هرگز چیزی را بازگو نسازد».(⁽²⁾)

بنابراین، وجود عینی و خارجی قلم در کنار عرش و کرسی و لوح در جهان فروتر ازنورستان ائمه علیهم السلام و فراتر از گورستان بقیه غیر قابل انکار و امر مسلم تلقی می‌شود.

7-1- چیستی قلم میان مفسران

وجود قلم برتر است از این ابزار نوشتاری امروزی که با آن دانش و تمدن و فرهنگ را نگاشته به دیگران منتقل می‌کنیم و این قلم نیز مورد توجه بیشتر مفسران اهل سنت قرار گرفته است.

1- «احتمال می‌رود مراد از اینکه به قلم سوگند خورده شده همان قلم معهود و پذیرفته شده‌ای باشد که در خبر آمده است: «خداوند بلند مرتبه قلم را آفرید و بدان نگاهی انداخت، قلم از این نگاه دو نیم گردید. سپس خداوند به او گفت: بنویس هرآنچه تا روز قیامت جاری می‌شود. قلم بی‌درنگ هرآنچه تا روز قیامت رخ می‌داد همه را بر لوح محفوظ نگاشت. از مردن‌ها، کردارها و روزی‌ها. سپس قلم دم فروبست و هرگز تا روز قیامت سخن نخواهد گفت. این

قلم همان جنس نوری است که درازنایش به اندازة آسمان وزمین است».(⁽¹⁾)

2- «در ماهیت و چیستی قلم دو قول وجود دارد؛ نخست این که سوگند به قلم همان جنس کلی باشد که نامی است برای تمامی قلمها که با آن، هرآنچه در آسمان و زمین است می‌نگارند. بهره‌وری آن به این است که گویا افراد پنهان و گذشته را آشکار و حاضر می‌نماید. دستاورد قلم شناساندن رخدادهای دور است همان گونه که زبان، شناساندن حوادث نزدیک و دور بصورت شفاهی است. دوم این که شیء سوگند خورده شده همان قلم شناخته شده‌ای باشد که در اخبار از آن سخن به میان آمده است؛ قلمی که از جنس نور خلق گردیده و اندازه‌اش میان آسمان و زمین است(⁽²⁾)

برخی دیگر از علمای اهل سنت نیز به همین نظر اعتقاد دارند با یک تفاوت اندکی در تعابیر و مفاهیم.

از علمای ما علامه سید محمد حسین طباطبایی«ره» در المیزان تنها معنای نخست فخر رازی را بر می‌گزیند و سایر احتمالات را بی‌اساس می‌شمارد.

در تفسیر نمونه آمده است:

«برخی از مفسران «قلم» را در این جا به قلم تفسیر کرده‌اند

که فرشتگان بزرگ خدا وحی آسمانی را با آن می‌نویسند و یا نامة اعمال آدمیان را با آن رقم می‌زنند، ولی مسلماً آیه مفهوم گسترده‌ای دارد که این تفسیر بیان یکی از مصداق‌های آن است».(⁽¹⁾)

7-2- ماهیت لوح و قلم در پرتو روایات

تمامی روایات وجود نوری و مجرد قلم را در جهان دیگر کنار لوح و کرسی و عرش به عنوان موجود مستقل، خارجی و عینی تأکید می‌کند. بنابراین حقیقت خارجی آن در عالم فراتر از ماده و فروتر از نور قابل انکار نیست.

«... قال رسول الله |: إن لله لوحاً احد وجهه یاقوتة، و الوجه الثانی زبرجد خضراء، قلمه نور. فیه یخلق و فیه یرزق و فیه یحیی و فیه یمیت و فیه یعزّ و فیه یفعل ما یشاء فی کل یوم ولیلة».(⁽²⁾)

«... فی المعانی عن سفیان عن الصادق علیه السلام قال: و امّا «ن» فهو نهر فی الجنة. قال الله عزوجلّ: أجمد فجمد، فصار مداداً. ثم قال عزوجلّ للقلم: اکتب، فسطر القلم فی اللوح المحفوظ ما کان و ما هو کائن الی یوم القیامة.

فالمداد مداد من نور و القلم قلم من نور واللوح من نور. قال سفیان: فقلت له: یابن رسول الله | بیّن لی امر

اللوح و القلم و المداد، فضل بیان وعلمنّی مما علمک الله. فقال: یابن سعد! لولا أنت اهل للجواب ما اجبتک «فنون» ملک یؤدی الی القلم و هو ملک. و القلم یؤدیّ الی اللوح و هو ملک و اللوح یؤدی الی اسرافیل و اسرافیل یؤدی الی میکائیل، میکائیل یؤدی إلی جبرئیل و جبرئیل یؤدی الی الانبیا و الرسل صلوات الله علیهم. قال: ثم قال لی: قم یا سفیان فلا أمن علیک».(⁽¹⁾)

«عن امیر‌المؤمنین علیه السلام : {ن والقلم و ما یسطرون} القلم قلم من نور و کتاب من نور فی لوح محفوظ، لیشهدا المقربون و کفی بالله شهیداً».(⁽²⁾)

افزون بر اثبات وجود مجرد قلم که یکی از موجودات و آفریدگان الهی به شمار می‌آید؛ ائمه علیهم السلام نسبت میان قلم و وحی را نیز ایجاد و تبیین می‌کنند. حقیقتی که فراتر از درک خرد ناتوان ما انسان‌ها است.

افزون بر روایات برخی می‌نگارند:

«قلم هرگز همان نی بریده شده یا تکه آهن و یا هر جسم دیگری نیست (تا مادی شمرده شود) همین گونه است لوح که نه چوب است و نه کاغذ. قلم را از آن جهت قلم نامیده‌اند که خداوند به او فرمود: هر آنچه تا روز قیامت

(رخدادهای) جاری می‌شود همه رابنویس. قلم در واقع همان وجود محض (مجرد) از تاریکی و مادیت است. دوری از جسمانیت و در پرده فرو رفتن به تاریکی‌ها و کاستی‌ها و نیستی‌هاست. قلم «نور» نامیده می‌شود که در حقیقت همان وجود است و تاریکی همان نیستی به شمار می‌رود. قلم در ذات خود آشکار است و آشکار کنندة غیر خود به حساب می‌آید(⁽¹⁾)

بنابراین ما نه تنها دلیل عقلی و نقلی بر نفی و رد وجود نوری و ملکوتی قلم در عالم مجردات عرش و کرسی و لوح نداریم که برهان عقلی و دلیل نقلی بی‌شماری برای اثبات وجود خارجی آن را ارائه کردیم. این که بُرد عقل ما و نیروی فهم ما کشش و توانایی درک حقایقی چون لوح و قلم را ندارد، یا به گمان خود و به اندازة بُردخرد خود آنچه از قلمرو معرفت ما برون می‌ماند نفی و رد می‌کنیم، دلیل بر نفی وجود مجرد قلم و لوح نیست. در حالی که توانایی شمردن نعمت‌های ظاهری و آشکار محسوس خداوند را مان نداریم و هرگز جهان مادی را آن چنان که باید شناخته باشیم نشناختیم و در تمام اعماق زمین و دریا و فضا و کهکشان و... نفوذ نکرده‌ایم، چگونه به خود جرأت می‌دهیم به آسانی و با تکیه بر گمان و حدس با دروغ حقایق راستین را رد می‌کنیم. نظریه‌های علوم امروز در گسترش فضا و کیفیت پیدایش آن لحظه به لحظه تغییر

می‌کند و هر یک از یافته‌های دیگری را باطل می‌شمارند اما به آنچه وحی داده و غیب بدان سخن گفته بی‌مهری می‌ورزیم. گوناگونی اخبار و تنوع دلالت آنها هرگز سبب نمی‌شود که ما تمامی آنها را دور بریزیم یا از تفسیر آن‌ها چشم بپوشیم. در حالی که اخبار خلقت نوریه یکی مفسر دیگری و تبیین کنندة مفاهیم والای این اسرار آفرینش هستند. بنابراین، جهانی از مراتب نظام‌مند خلقت به نام جبروت یا عرشی پدید آمده از نور حقیقت محمد | است و حقیقت عینی و خارجی در جایگاه خود دارند.

فصل ششم: نور افشانی ولایت علویه در عالم ملکوت

اشاره

1- شبنم نور بر گونة فرشتگان

«پس از آن خداوند نور برادرم علی را شکافت و از آن ملائکه را آفرید. بدین سان ملائکه از نور علی است و نور علی از نور خداوند. از این رو، علی علیه السلام از ملائکه افضل است.(⁽¹⁾) پس از آفرینش ملائکه و گذرادن‌شان در آسمان‌ها پروردگار (در عالم ملکوت) نوشت:

«لا إله الا الا الله محمد رسول الله علی امیرالمؤمنین و وصیه».(⁽²⁾) ملائکه آفریده شده از نور علی علیه السلام به اندازه‌ای هستند که هیچ جای آسمان‌ها و فضای گیتی وجود نداردمگر آنکه مَلَکی در آن جای داشته و به تسبیح و تقدیس خداوند مشغول است. هیچ درخت و ریگی یافت نمی‌شود جز اینکه مَلکی برآن گمارده شده است. هریک از ملائکه به واسطة ولایت ائمه علیهم السلام برای دوستان آنها آمرزش می‌طلبند و بر دشمنان آنها با نفرین کردن خداوند تقرب

می‌جویند.(⁽¹⁾)به فاصلة چهار حجاب دو مَلَک مقرّب اسرافیل و جبرئیل قرار دارد.(⁽²⁾) و به فاصلة هفتاد حجاب، از عرش سایر ملائک آفریده شده قرار گرفته‌اند.(⁽³⁾)

خداوند از نور علی علیه السلام ملکی را مأمور دمیدن صور- اسرافیل- قرار داد و ملکی را مأمور ابلاغ وحی-

جبرائیل- وملکی را صاحب خطفه.(⁽⁴⁾) و ملکی را صاحب جهنم- مالک-(⁽⁵⁾) و ملکی را صاحب بهشت- رضوان- و سرانجام تمام موجودات زندة هستی را در بقای ملکی قرار داد که با توجه به لوح نورانی مقابلش با حالت غمگینانه به قبض ارواح می‌پردازد».(⁽⁶⁾)

تأثیر گذاری و تأثیر پذیری، در زنجیرة هستی و مراتب خلقت کردار و عملی است که هرگز از عهدة افراد عادی بر نمی‌آید. از میان انسان‌ها تنها وجود مقدس و نورانی اهل البیت علیهم السلام این نقش را در حلقة جهان آفرینش به عهده

دارند که هم تأثیر گذارند و هم تأثیر پذیر. تأثیر پذیری آنها تنها از

پروردگار است نه دیگر موجودات، ولی تأثیر گذاری ائمه علیهم السلام از بالاترین موجودات آفریده شده تا پایین‌ترین مراتب جریان پیوسته و دائمی دارد. البته هریک به تناسب وجودی و سعة نوری خود نقش ایفا می‌کنند.

علی علیه السلام در حلقة فیض رسانی از جایگاه برتر و زیربنایی تری نسبت به دیگر ائمه علیهم السلام برخوردار است آن حضرت پس از دریافت نور از وجود پیامبر| به دیگر ائمه علیهم السلام نور افشانی کرده و همة پیشوایان از نور او پدید آمدند. آن حضرت در رتبة تأثیر گذاری پس از وجود رسول خدا | نخستین مقام و جایگاه را میان دیگر پیشوایان دارا است. پدید آمدن ملائکه در سلسله مراتب نظام آفرینش از نور ویژة آن امام، برترین دلیل بر این منزلت به حساب می‌آید. تمام عالم ملکوت پُر از فرشتگان گوناگون الهی با وظایف و کارکرد‌های مختلف است اما همگی از شعاع، کانال و زنجیرة نور واسطة فیضی امام علی علیه السلام لباس هستی پوشیده‌اند. درک و معرفت موجودات پدید آمده از نور امام علی علیه السلام برای ما مقدور نیست چه رسد به کشف و یافت حقیقت نوری خود آن حضرت که هرگز به صورت کامل میسّر نیست. آری! می‌توان به برخی مراتب معرفتی وی نایل شد.

2- فروچکیدن نور:

همان گونه که پیش از این آشکار گردید، ائمه علیهم السلام خود از نمو حق آفریده شدند و سپس تمامی موجودات از نور آنها پدید آمده است. برای اثبات بیشتر

آفرینش ملائکه از نور علی علیه السلام به ذکر برخی از احادیث از طریق شیعه و سنی بسنده می‌شود. در مضمون برخی از این احادیث آفرینش دیگر موجودات چه انسان و چه غیر آن به صورت کلی نسبت به ائمه نقل شده است و در متن برخی دیگر موجودات ویژة خلقت‌شان به نور علی علیه السلام نسبت داده شده است.

«... عن رسول الله | قال: کنت و علیٌّ نوراً بین یدی الرحمن، قبل ان یخلق عرشه بأربعة عشر ألف عام. فلم یزل یتمحض فی النور... ثم خلق الله الخلایق من نورنا. فنحن صنائع الله و الخلق کلهم صنائع لنا».(⁽¹⁾)

همین خبر به تنهایی گویای آفرینش تمامی موجودات از نور ائمه علیهم السلام است چه عالم جبروت، یا ملکوت و جهان ناسوت یا ابعاد دیگر آنها.

بنابراین موجودات بصورت کلی بر دو گونه آفریده شده‌اند:

1- آفریده شده مستقیم از نور خداوند که همان وجود نوری اهل‌البیت علیهم السلام باشد.

2- آفریده شدة غیر مستقیم خداوند و با واسطه و ابزار علّی و معلولی که از کانال وجودی نور ائمه علیهم السلام باشند. چنانچه رسول خدا | فرمود: «الخلق کلهم صنائع لنا». یعنی تمامی موجودات و همة مراتب خلقت آفریده

شده و پدید آمده از نور ما خاندان رسالت، نبوت، امامت و عصمت است.

روایات دیگری که برخی از آنها پیشتر از این نقل شد، صراحت دارند که ملائکه از نور علی علیه السلام پدید آمده‌اند نه مستقیم از نور خداوند. چنانچه ائمه علیهم السلام

را نور متصل خداوند بدانیم و جدایی میان حقیقت نوریة آنها با نور پروردگار قایل نباشیم در آن صورت می‌توان گفت ملائکه از نور خداوند آفریده شده است. در هر دو صورت چه با دقت عقلی و ریزبینانه و ظریف به آفرینش و مراحل و اجزاء آن نگاه کنیم و چه با کلی نگری و یک چشم انداز عمومی مراحل خلقت را منهای اجزاء تبیین سازیم، ائمه علیهم السلام در زنجیرة هستی جایگاه زیربنایی دارند که موجودات دیگر روی آن بنا شده و استوار گردیده‌اند. ملائکه‌ها یکی از موجوداتی هستند که به واسطة نور وجودی حضرت امیرمؤمنان علیه السلام پدید آمده‌اند و ریشة هستی شان در عالم نوری امامان دوانده شده است:

«... عن انس بن مالک قال: قال رسول الله |: خلق الله من نور وجه علی بن ابی طالب علیه السلام سبعین ألف ملک. یستغفرون له و لشیعته و لمحبیّه إلی یوم القیامة».(⁽¹⁾)

«... قال رسول الله |: إن الله خلق من نور وجه علی بن ابی طالب علیه السلام ملائکة، یسبّحون و یقدسون و یکتبون ثواب ذلک لمحبّیه و محبّی ولده علیهم السلام ».(⁽²⁾)

افزون بر فرشتگان موجودات دیگری نیز در عالم پر پهنا و فراخنای ملکوت از نور علی علیه السلام آفریده شده‌اند که میزان و جایگاه آنها را تنها پروردگار می‌داند و بس.

«... قال رسول الله |: دنوت من ربّی، فکنت منه کقاب قوسین أو أدنی، و کلّمنی بین جبلی العقیق. ثم قال: یا احمد، إنّی خلقتک و علیاً من نوری، و خلقت هذین الجبلین من نور وجه علی بن ابی طالب علیه السلام ».(⁽¹⁾)

افزون بر این دو کوه که وجود بیرونی و حقیقت عینی دارند و از نور علی علیه السلام آفریده شده‌اند آباء و اجداد پیامبر و تمامی نیاکان دور و نزدیک او نیز از نور علی امیر المؤمنین علیه السلام پدید آمده‌اند. در همین موضوع حدیث با سلسله سند طولانی را شیخ طوسی و کراجکی نقل می‌کنند که ما گزیدة آن را می‌نگاریم:

«... حدثنا مفضل بن عمر، عن جعفر بن محمد، عن أبیه، عن علی بن الحسین، عن أبیه، عن أبیه عن أمیرالمؤمنین علیه السلام علیه السلام: أنه کان جالساً فی الرحیّة، و الناس حوله، فقام إلیه رجل؛ فقال له: یا امیرالمؤمنین علیه السلام إنک بالمکان الذی انزلک الله و أبوک معذّب فی النار! فقال علیه السلام له: مه! فض الله فاک؛ و الذی بعث محمداً بالحق نبیاً؛ لو شفع أبی فی کل مُذنبٍ علی وجه الارض، لشفعه الله!

أأبی معذب فی النار؟ و إبنه قسیم الجنة و النار. و الذی بعث محمداً بالحق؛ إنّ نور ابی طالب یوم القیامة لیطفئ أنوار الخلائق إلا خمسة أنوار؛ نور محمد، و نور فاطمة، و

نور الحسن و الحسین و نور ولده من الائمة ألا إن نوره من نورنا خلق الله من قبل خلق آدم بألفی عام».(⁽¹⁾)

در ضمیر «نوره» من نورنا دو احتمال وجوددارد:

1- ضمیر به ابی طالب علیه السلام پدر امام علی علیه السلام برگردد که او و دیگر نیاکانش همگی از نور اهل البیت علیهم السلام آفریده شده‌اند.

2- مرجع ضمیر، وجود نوری امام دوازدهم باشد.

از آنجا که خلقت نوری آنها، از نور امام حسین علیه السلام با صراحت نقل شد؛ احتمال اول قویتر به نظر می‌رسد و احادیث دیگر آفرینش شیعه از نور ائمه علیهم السلام نیز همین نکته را تقویت می‌کند. البته بنابر صحت احتمال دوم نیز در آفریدن نیاکان ائمه علیهم السلام از نور پیشوایان معصوم تردیدی بوجود نمی‌آید. همان گونه که در حدیث قبل آفرینش تمامی موجودات را به واسطة نور اهل البیت علیهم السلام ثابت کردیم.

3- ناتوانی انسان از معرفت فرشتگان:

امام علی علیه السلام هنگامی که با عموم مردم سخن می‌گوید، کیفیت آفرینش فرشتگان از نور خود را تفسیر و تبیین نمی‌کند. به نارسایی، کوتاهی و کاستی ابزار‌های معرفتی موجودمی‌پردازد تا از سویی آدمی را به محدودیت بُرد اندیشه و خردورزی توجه دهد و از سوی دیگر مراتب و صرف وجود مجرد آنان را که بالاتر از جهان مادی است، بیان کند:

«آیا هنگامی که فرشتة مرگ به خانه‌ای در آمد، آمدنش را احساس می‌کنی و از آن آگاه می‌شوی!؟ یا زمانی که فردی

را قبض روح می‌کند، او را می‌بینی!؟ بچه‌های نوزاد را چگونه در شکم مادر می‌میراند؟ آیا از راه‌اندام‌های مادر وارد می‌شود؟ یا روح به اجازة خداوند فرمانش می‌برد و بسوی او می‌آید؟ یا او همراه نوزاد در شکم مادر و در میانة رحم با او بسر می‌برد؟

آن کس که آفریده‌ای چون خود را نتواند وصف کند و (ماهیتش را بیان کند) چگونه می‌تواند خدای خویش را توصیف کند؟».(⁽¹⁾)

امام علی علیه السلام میان وجود خالق و مخلوق مقاسیة معرفتی انجام می‌دهد و ذهن و اندیشة آدمی را به وجود معنوی و فراتر از جهان مادی رهنمون می‌گردد. از آن جایی که یکی خدا و دیگری آفریده است، تفاوت‌های اساسی دارند اما وجود معنوی و حقیقت خارجی ملکوتی را وجه مشترک میان آفریده و آفریدگار دانست. مهم‌تر از آن دو، مرگ و وجود حقیقی میراندن است که اگر چه با ابزار رایج یعنی حس- خیال- عقل و قلب قابل شناختن نیست اما واقعیت بیرونی آن را هم نمی‌توان انکار کرد.

در جای دیگر واسطة فیض الهی از فرشتگان، افزون بر وجود معنوی و مجرد بودن را از ویژگی‌های عالم ماده و نادانی و بی‌خبری آنها از بسیاری از این اسرار الهی یاد می‌کند و از عملکرد اندک آنان نسبت به ساحت قدسی پروردگار پرده بر می‌دارد:

«شگفت آور است آفرینش فرشتگان تو که گروهی از آنها را در آسمان‌ها جای دادی و از زمین بالا برده‌ای.

آنها از تمامی آفریدگان نسبت به تو آگاه‌ترند و بیشتر از همه از تو بیمناک و به تو نزدیک ترند؛ فرشتگانی که در پشت پدران قرار نگرفته‌اند و در رحم مادران پرورش نیافته‌اند و از آبی پست خلق نشده‌اند و ناراحتی و مشکلات زندگی آنان را پراکنده نساخته‌اند، آنها با مرتبه‌ای که دارند و از ارزشی که نزدت برخوردارند و آن گونه که تو را دوست دارند، پیوسته تو را اطاعت می‌کنند و اندک غفلتی در فرمان برداری تو ندارند.

اگر چنانچه از حقیقت تو که بر آنان پوشیده است، بدانند همة کردار بندگی خود را ناچیز می‌شمارند و بر بندگی خویش ایراد می‌گیرند و به خوبی می‌دانند آنگونه که حق توست و باید، تو را عبادت نکرده‌اند و آن چنان که سزاوار توست، فرمانبردارشایسته‌ای نبودند».(⁽¹⁾)

از شرط و اجزائی که امام علیه السلام در خطبه‌اش گنجانده به خوبی می‌توان میزان معرفت ملائکه را نسبت به پروردگار و عمل بندگی آنان را ناچیز شمرد؛ زیرا خدا شناسی فرشتگان در حد خود آنها است نه در محدودة وجود نوری حضرت امیر علیه السلام .

نا گفته پیداست که میزان معرفت و کیفیت بندگی وی به مراتب از ملائکه‌ها

برتر و بالاتر بوده است. کسی که فرشتگان از نور او پدید آمده‌اند باید نسبت به موجودات فرودست خود از سعة وجودی برتر و ممتاز برخوردار باشد.

4- فرشته از منظر وجودی:

وجود خارجی و حقیقت بیرونی ملائکه را افزون بر قرآن کریم احادیث فراوان اثبات می‌کند. امام علی علیه السلام در نهج البلاغه پس ازآفرینش کلی هستی به خلقت ملائکه به عنوان جزئی از اجزاء هستی می‌پردازد:

«... ثم فتق ما بین السموات العلی، فملاهنّ أطواراً من الملائکة: منهم سجود لایرکعون، و رکوع لاینتصبون،و صافّون لایتزایلون، و مسبّحون لایسأمون، لایغشاهم نوم العیون، و لاسهو العقول و لافترة الابدان و لاغفلة النسیان و منهم اُمناء علی وحیه، و ألسنة إلی رسله، و مختلفون بقضائه و أمره، و منهم الحفظة لعباده، و السّدنة لابواب جنانه.

و منهم الثابتة فی الارضین السفلی أقدامهم، و المارقة من السماء العلیا أعناقهم،و الخارجة من الاقطار ارکانهم، و المناسبة لقوائم العرش اکتافهم. ناکسةٌ دونه

ابصارهم، متلفّعون تحته بأجنحتهم، مضروبة بینهم و بین من دونهم حجب العزة و استار القدرة.

لایتوهّمون ربّهم بالتصویر، لایُجرون علیه صفات المصنوعین، و لایحدّون بأماکن، و لایشیرون إلیه بالنظائر».(⁽¹⁾)

تمامی اوصاف و ویژگی‌هایی که امام علیه السلام برای فرشتگان اثبات می‌کند فرع ثبوت و اثبات اصل وجود خارجی و حقیقت بیرونی آنهاست. از این رو، وجود عینی ملائک برای حضرت حقیقت مسلم و انکار ناپذیر تلقی می‌شده تا به تشریح اقسام ویژگی‌ها و امتیازات آن پرداخته است. اگر چه «برای ما کنه فرشتگان معلوم نیست».(⁽¹⁾)

اصل وجود خارجی فرشتگان مورد پذیرش تمامی فرق اسلامی است و هیچ مذهبی از مذاهب اسلامی در فعلیت و عینیت بیرونی این آفریدة پروردگار اختلافی ندارند. چنانچه دیدگاه‌های اختلافی وجود داشته باشد در چیستی فرشتگان است نه هستی آنها. علاوه بر مسلمین اهل کتاب نیز وجود خارجی ملائکه را قبول دارند و «همگی بر رؤسا و اعیان ملائکه در چهار فرد اتفاق نظر دارند: یکی جبرائیل که فرمانده سربازان آسمان و زمین است؛ دیگری میکائیل است که فرمانده باران و گیاهان است؛ اسرافیل که صاحب دمیدن صور در قیامت و عزرائیل که فرشتة مرگ به شمار می‌رود».(⁽²⁾)

به همین دلیل حضرت امیر علیه السلام بدون اثبات وجود ملائکه به اقسام آن می‌پردازد و تمام آنها را به چهار گونه کلی تقسیم می‌کند:

قسم اول: ارباب عبادات: برخی از آنهاهمواره در حال سجده‌اند و هرگز از

سجده بر نمی‌خیزند تا رکوع کنند. برخی همیشه در حال رکوع‌اند و نمی‌ایستند. برخی در برابر حق ایستاده‌اند و نمی‌نشینند. برخی تسبیح کنندگانی هستند که تسبیح و تحمید پروردگار آنها را سست نمی‌کند.

قسم دوم: سفیران: میان خداوند بلند مرتبه و بندگان مکلّف شدة بشری‌اند که وحی الهی را بر دوش می گیرند و به پیامبران می‌رسانند و به قضاء پروردگار جامة عمل می‌پوشانند و دستورش را به اهل زمین می‌رسانند.

قسم سوم: بر دو گونه هستند: یکی نگهبان بندگان مانند کرام الکاتبین یا فرشتگانی که بشر را از بلا‌ها و پرتگاه‌ها، می‌رهانند که اگر آنها نباشند بسیاری از مردم سلامتی‌شان به خطر می‌افتد. دوم؛ خدمت گذاران افراد بهشتی‌اند.

قسم چهارم: فرشتگانی هستند که عرش الهی

را بدوش دارند».(⁽¹⁾)

5- چیستی و ماهیت ملائکه:

شناخت فرشتگان و ارائه یک تصویر کامل و همه جانبه یا روشن و شفاف از ماهیت این موجودات پدید آمده از نور امام نور، تنها با داده‌های وحیانی میسّر است نه یافته‌های عقلانی. از این رو، برای تبیین چیستی و واکاری جنس فرشتگان متن روایات تقطیع شده را به دقت باز می‌خوانیم و با درنگ به ماهیت آنها تا جایی که خرد راهنمایی می‌کند، می‌رسیم.

نخست به ویژگی‌های شخصی ملائکه و سپس به انواع آن اشاره می‌شود:

«آنان نمی‌خورند و نمی‌آشامند، ازدواج ندارند و با نسیم

رحمت و زندگی بخش عرش خداوندی حیات دارند.(⁽¹⁾) این موجودات وجود لطیفی دارند و قادر به صورت‌های گوناگون درآیند. به فاصله چهار حجاب دو مَلک مقرّب اسرافیل و جبرائیل قرار دارد.(⁽²⁾) و به فاصله هفتاد حجاب از عرش سایر ملائک قرار گرفته‌اند.(⁽³⁾) آنان غفلت ندارند، خستگی را نمی‌شناسند، نافرمانی نمی‌کنند. آشناترین مخلوقات به خداوند و ترسناک‌ترین موجودات حق و نزدیک‌ترین به آستان خداوند هستند. اعمال آنها به اطاعت محض استوار است و بدون فراموشی وظایف خویش را انجام می‌دهند و هرگز در اصلاب و ارحام قرار نمی‌گیرند.(⁽⁴⁾) آنان با حواس ظاهری انسان دیده نمی‌شود. جسم‌اند ولی جِرمشان قابلیت دیدن با چشم جسمی را ندارند. اگر انسان آنان را بیابدپندارش بر انسان بودن آنها استوار می‌شود.(⁽⁵⁾) آنان به کمال علم رسیده‌اند و به هرکار سختی توانایند.(⁽⁶⁾) آنان از خوف و خشوع پروردگار با

یکدیگر سخن نمی‌گویند و سرهای شان فرو افتاده است.(⁽¹⁾) و بدن‌های شان به تسبیح حق مشغول است. بدن برخی از آن‌ها حداقل دارای سه جزء است: جزئی دوپر برای پرواز، جزئی دوم سه پر، جزء سوم چهار پر برای پرواز دارند.(⁽²⁾) بدن برخی از آنها بگونه‌ای است که اگر بر زمین فرود آیند زمین وجود آن را بر نمی‌تابد و چنانچه تمام انسان‌ها و پری‌ها بر وصف یک ملک همت گمارند نتوانند آن‌ها را از نظر بزرگی و ترکیب بندی وجودی وصف کنند.(⁽³⁾)»

فرشتگان به تناسب عالم ملکوت متعدد آفریده شده‌اند؛ تمام آن‌ها اگر چه از یک جنس ملکوتی‌اند اما گونه‌های بی شماری دارند که هریک برای وظایف و کارکرد ویژه‌ای آفریده شده‌اند. فعالیت‌های ملائک نیز متنوع و در برگیرندة تمامی کارهای موجود آن جهانی است.

«خدا فرشتگان را به صورت‌های گوناگون و اندازه‌های متنوع آفرید، و بال و پرهایی برای آنان قرار داد، آنها که همواره در تسبیح مداوم و عزّت پروردگار بسر می‌برند و چیزی از شگفتی‌های آفرینش را به خود نسبت نمی‌دهند و در آنچه از آفرینش پدیده‌ها که ویژة خداست ادعایی

ندارند: «بلکه بندگان بزرگوارند، که در سخن گفتن از او پیشی نمی‌گیرند و به فرمان الهی عمل می‌کنند» (انبیاء/26) خدا فرشتگان را امانت دار وحی خود قرار داد و برای رساندن پیمان امر و نهی خود به پیامبران از آن‌ها استفاده کرد و آن‌ها را روانة زمین نمود. آن‌ها را از تردید شبهات مصونیّت بخشید، که هیچ کدام از فرشتگان از راه رضای حق منحرف نمی‌گردند.

آن‌ها را از یاری خویش بهره‌مند ساخت و دلهای آنها را در پوششی از فروتنی و آرامش قرار داد. درهای آسمان را بروی‌شان گشود تا خدا را به بزرگی بستایند و برای آن‌ها نشانه‌های روشن قرار داد تا به آستان یکتا پرستی او بال گشایند.

سنگینی گناهان هرگز آنها رادر انجام وظیفه دل سرد نساخت، و گذشت شب و روز آنها را بسوی مرگ نراند. تیرهای شک در ایمان آنهاخلل ایجاد نکرد و تردید و گمان در پایگاه یقین آنها راه نیافت. آتش کینه درون آنها را شعله ور نکرد و سرگردانی آنان را از ایمانی که دارند و آنچه از شکوه خداوندی در دل نهاد، جدا نکرد. وسوسه‌ها در آنها راه نیافت تا تردید بر آنها تسلط یابد».(⁽¹⁾)

6- وظایف و کردار فرشتگان:

این موجودات مجرد به تناسب توانایی وجودی و سعه‌ای هستی که در جهان ملکوت دارند وظایف گوناگونی بعهده دارند که از یک سو بیانگر تلاش، کار و فعالیت در عالم ملکوت است و از دیگر سو، بیانگر تنوع نیرومندی آنان به شمار می‌آید. همان گونه که ائمه علیهم السلام در عالم نوری فرمان بردار محض پروردگار بودند و جز اطاعت تشخص دیگری برنمی‌تابیدند وجود ملائکه پدید آمده از نورائمه علیهم السلام نیز گویای همین حقیقت بندگی است:

برخی از آنان تا قیامت در حال رکوع خداوند هستند. برخی تا دمیده شدن صور اسرافیل در حال سجدة پروردگار هستی قرار دارند. هفتاد هزار مَلک روزانه به بیت المعمور می‌روند و به طواف می‌ایستند. پس از آن به آسمان فرود آمده گرداگرد کعبه طواف می‌کنند. پس به زیارت محمد | و امیرمؤمنان وصی او علی بن ابی طالب علیه السلام می‌روند و بر آنان سلام و درود می‌فرستند. سپس به زیارت امام حسین علیه السلام مشرف می‌شوند و پس از سلام دادن و درنگ کنار بارگاهش، در آغاز بامدادان بسوی معراج پر می‌گشایند(⁽¹⁾) و تا روز واپسین بر

نمی‌گردند.(⁽²⁾) خداوند

بزرگ برخی از آنها را وکیل کردار و رفتار انسان قرار داد(⁽¹⁾)؛ برخی را نگهبان بشر از خطر‌ها(⁽²⁾) و بلا‌ها(⁽³⁾)؛ برخی را راهنمای انسان(⁽⁴⁾)؛ برخی را دعا کننده برای رشد مقامات معنوی آدمیان(⁽⁵⁾)؛ برخی را تسکین دهندة قلب‌های داغدیده از فراغ عزیزان(⁽⁶⁾)؛ برخی را ابلاغ کننده ثواب‌ها(⁽⁷⁾)؛ برخی را پذیرایی کنندة انسان‌های پرستشگر و وظیفه شناس(⁽⁸⁾)؛ برخی را بالا برندة مقامات فروتنان و پایین آورندة متکبران قرار داد(⁽⁹⁾)؛ برخی را استغفار کنندة گناهان شیعیان علی علیه السلام (⁽¹⁰⁾)؛ برخی را یاری دهندة رزمندگان جنگ‌ها و دفاع‌ها

وجهاد‌ها(⁽¹⁾)؛ برخی را ابلاغ کنندة وحی خداوندی قرار داد(⁽²⁾) آنان با اجزای گوناگون و نغمه‌های شیوا و متعدد(⁽³⁾) سر را بر زمین گذارده به تسبیح خداوند مشغول‌اند.(⁽⁴⁾) در بیت المعمور روزانه هفتاد هزار ملک نماز می‌گذراند.(⁽⁵⁾) و جبرئیل علیه السلام از میان آنها دشمن یهودیان است».(⁽⁶⁾)

7- آموزش علی (ع) به فرشتگان:

ما هر اندازه موجودات الهی و آفریدگان حق را مطالعه کنیم و سراپای هستی را به دقت بررسی نماییم، بیشتر و بیشتر به حقایق، فضائل و برتری‌های اهل البیت علیهم السلام دست می‌یابیم. همان گونه که هر اندازه خداوند را بشناسیم به پیروی اهل البیت علیهم السلام همت می‌گماریم.

از ریزش نور وجودی ائمه علیهم السلام ملائکه‌ها آفریده شد و پس از آن از نور علمی آن‌ها نور دانش گرفتند. ازاین‌رو، فرشتگان هم از نور علی علیه السلام هستی گرفتند و هم از نور آن حضرت علم آموختند:

«هنگامی که خداوند پاک ملائکه را آفرید به آنها دستور داد:

«سبحوا» تسبیح کنید. ملائکه عرض کردند: ما نمی‌دانیم چگونه تسبیح تو گوییم! آنگاه خداوند به ما دستور داد: تسبیح مرا به جای آرید. بی درنگ ما تسبیح او گفتیم. از این رو، ملائکه به پیروی از ما پروردگار را تسبیح کردند.

آگاه باشید که ما آفریده شدة نور خداییم.(⁽¹⁾)پس، ملائکه به وجود نوری اهل البیت علیهم السلام عرض کردند: شما پیش روی عرش الهی قرار داشتید؛ تکبیر و تقدیس او می‌کردید. ما در همان حال به شما وارد شدیم که تسبیح می‌کردید، سپاس می‌گفتید، تهلیل می‌نمودید، تکبیر سر می‌دادید، تمجید و تقدیس حق می‌نمودید. ما نیز به پیروی از شما از تسبیح، تقدیس، تمجید، تکبیر و تهلیل به تسبیح، تکبیر، تقدیس و تحمید پرداختیم. هر آنچه خداوند فرو فرستاد در شما قرار دارد و آنچه نزد خداوند پذیرفته می‌شود و بالا می‌رود هم نزد شما است پس چگونه شما را نشناسیم؟!»(⁽²⁾)

فرشتگان به دو دلیل وامدار علی علیه السلام هستند:

1- اصل وجود و هستی خود را از کانال او گرفتند و از عدم به هستی راه یافتند. چنانچه آن حضرت نور افشانی نمی‌کرد و در سلسلة فیض رسانی قرار

نمی‌داشت هرگز ملائکه وجود برونی نداشت و در مرز نیستی و عدم به شمار می‌رفت.

2- افزون بر هستی یابی فرشتگان از نور وجودی حضرت علی علیه السلام و هستی بخشی خداوند به آنان از این طریق، دانش و علم را از علی علیه السلام یاد گرفتند. هر آنچه فرشتگان می‌دانند و دانش در سطوح گوناگون دارند، همه را از چشمه سار دانش بی پایان علی علیه السلام آموخته‌اند.

این وامداری بهره و سودش کمتر از اوّلی نیست. طیف دانش ملائکه را چنانچه بشکافیم و انواع آن را برشمریم بهتر به سعة دانش علی علیه السلام در جهان نوری پی می‌بریم.

فرشتگان پیش از یادگیری، موجودات نادان و بی دانشی بودند که در عالم ملکوت تنها وجود خارجی داشتند. هنگامی که پروردگار به آنها گفت: مرا تسبیح کنید. عرض کردند: تسبیح و نه چگونگی تسبیح کردن را نمی‌دانیم. اما سبقت علمی ائمه علیهم السلام در جهان ملکوت خود به خود گویای تقدم وجودی آنها نیز به شمار می‌آیند. هنگامی که پروردگار به آنها دستور داد سپاس حق را بجای آرید. همگی تسبیح خدای یگانه کردند. آنگاه فرشتگان اصل علم خداشناسی را از ائمه علیهم السلام فرا گرفتند و شیوة بکارگیری آن را نیز از اهل البیت علیهم السلام آموختند.

بنابراین فرشتگان با تمام مقام و منزلتی که دارند همگی شاگردان و دانش آموختگان مکتب نوری اهل البیت علیهم السلام به حساب می‌آیند. از این جا می‌توان به حقایق فراوان دیگر ائمه علیهم السلام پی برد و آن دانش بندگی محض آنهاست که

به تمامی موجودات یاد می‌دهند. به نظر می‌رسد این یاد دادن اصل و درون‌مایة تمامی دانش‌ها و علوم فرشتگان به شمار می‌آید. ائمه علیهم السلام به آنها اصل خداشناسی و چگونه پرستیدن را یاد داد؛ مقامی که آنها غیر از این به کار دیگری نمی‌پردازند. پس ملائکه اصل وجود و دانش خود را از نور علی علیه السلام گرفته‌اند.

8- ولایت مداری فرشتگان:

پذیرش ولایت اهل البیت علیهم السلام میان فرشتگان یکی دیگر از رخداد‌های شگفت انگیز عالم ملکوت به شمار می‌رود. متناسب با نیاز وجودی و فقر نوری آنها ولایت ائمه علیهم السلام را به رسمیت شناختند و با جان و دل حقیقت آن را پذیرفتند. ولایت ائمه علیهم السلام منحصر به جهان مادی نیست بلکه سراسر وجود بدان نیاز دارد و هیچ مرحلة هستی بدون این درون‌مایه قوام، دوام و پایداری ندارند. از این رو، فرشتگان نیز شیعیان ائمه علیهم السلام هستند:

«در شب معراج فرشتگان به پیامبر | عرض کردند: «خداوند در مقام ملکوت و سطلنت خود جایگاه ویژه‌ای برای شما اختصاص داد و ولایت شما را بر ما عرضه کرد. همان جا ولایت (ملکوتی) شما در قلب ما نفوذ نمود و محبت به تو در جان ما ریشه دواند. از دوری وجودت با خدا گلایه کردیم.خداوند نیز به ما وعده داد که تو را در آسمان‌ها نزدیک پروردگار زیارت کنیم. اکنون می‌دانیم که خداوند به وعده‌اش نسبت به ما صادق بوده است.(⁽¹⁾)

هنگامی که فرشتگان نور اهل البیت علیهم السلام را دیدند که منبع اصیلی دارند و از آن شعاع درخشندة پرتو افشانی می‌کند، بر می‌افروزد؛ به خداوند عرض کردند:

خدای ما! سرور ما! این نور چیست؟ خداوند فراتر از توصیف به آنان وحی کرد؛ این نور از نور من است که بنیان

و چشمه سارش نبوت و شاخسارش امامت است. اما نبوت برای بنده و فرستاده‌ام محمد | است و امامت برای ولی و حجت من علی علیه السلام است. چنانچه آن دو نبودند هیچ گاه موجودات را نمی‌آفریدم.(⁽¹⁾) از آن رو، فرشتگان با فرستادن درود بر پیامبر | و آل پیامبر| به طلب آمرزش برای امت او تا روز واپسین مشغول شدند.(⁽²⁾)

اولین ملکی که به ربوبیت خداوند (ج)، نبوت محمد | و ولایت علی علیه السلام اقرار کرد، فرشتة حجر الاسود بود. او از ملائک بزرگ وبلند پایة خداوند به شمار می‌رود که عاشق تر از وی به پیامبر و خاندانش فرشته‌ای وجود ندارد. به همین دلیل خداوند او را از میان دیگر فرشتگان بر گزید و پیمان را در وجود او نهاد. او روز واپسین به صحرای محشر

وارد می‌شود که زبان گویا و چشمان بینا دارد. این فرشته به تمامی افرادی که نبوت محمد | و ولایت ائمه علیهم السلام را به رسمیت شناخته باشند و بدان گواهی داده باشند، شهادت می‌دهد، او که نگهبان پیمان‌هاست.(⁽³⁾) خداوند پس از اقرار فرشتگان به آنان خطاب کرد: «به ربوبیت پروردگارتان، نبوت محمد | و ولایت علی علیه السلام اقرار کنید».(⁽⁴⁾)

9- فلسفه نگهبانی بشر:

فلسفه آفرینش ملائکه یکی از موضوعات جانبی خلقت نوریه به شمار می‌رود که به یک اشاره گذرا نیازمند است. اگر چه تمامی موجودات با مقصد و اهداف ویژه‌ای آفریده شده‌اند و هیچ موجودی، پوچ و بیهوده در چینش مراتب هستی قرار نگرفته است.

«از امام صادق علیه السلام پرسیده شد: چرا خداوند فرشتگان را بر بندگانش نگهبان قرار داد در حالی که خودش

همة اسرار و امور پنهانی را می‌داند؟

امام فرمود: با این کار از آنها درخواست بندگی کرد؛ آنها را گواه بر آفریدگانش قرار داد تا بندگان به همراه آنان بر نهایت پیروی خداوند مواظبت کنند و از نافرمانی او بصورت کامل خودداری نمایند. چه بسا بنده‌ای تمایل به معصیت کند اما با یادآوری حضور فرشتگان گماشته بر خود حال آنان را رعایت و خود را نگهدارد. چنانچه بنده‌ای بگوید: پروردگارم مرا می‌بیند و نگهبانان من نیز بدان گواهی می‌دهند. به همین دلیل خداوند به مهرورزی ولطف خود فرشتگان را پاسبان بندگانش قرار داده است تا آنها شیطان را از آدمی دور سازد. او که مرکز چیستی‌ها به شمار می‌رود و آسیب رسان جدی از جایی که دیده نمی‌شود».(⁽¹⁾)

بدین سان، تمامی فرشتگان بر پایة وظایف و چهارچوبه اختیارات خود در هرکاری که گمارده شده‌اند اهداف واحدی را پی می‌گیرند و همگی دستورات پروردگار را اجراء می‌کنند. البته مقصد هر نوع فرشته را باید از نوع وظایف و فعالیت او در مراتب هستی شناخت و ارائه داد.

بنابراین تمامی آفریدگان بویژه فرشتگان دو نوع اهداف را پی می‌گیرند:

1- اهداف کلی و چشم انداز سیستم نظام آفرینش که تمامی موجودات در تحقق آن شریک هستند؛

2- اهداف ویژة هر آفریده که با اهداف دیگر موجودات به صورت فردی یا نوعی تفاوت دارند اما همگی در تحقق بخشیدن هدف کلی خلقت مشارکت دارند.

10- نوع تکلیف فرشتگان:

اشاره

یکی از موضوعات دیگر، تکلیف آوری یابی‌تکلیفی ملائکه است که در خلقت آنها از نور علی علیه السلام باید بدان پرداخته شود. باور‌ها و برداشت‌هایی که دیگران از چیستی این موجودات ارائه داده‌اند، به دو گونه زیر تقسیم می‌شود:

1- فرشتگان مانند دیگر موجودات الهی دارای علم، شعور و تکلیف هستند. اما نوع تکلیف آنان با موجودات دیگر تفاوت دارد چنانکه مراتب وجودی آنها تفاوت دارد: «گروهی از امامیه فرشتگان را مکلف می‌دانند و پندارشان بر اعمال ناگزیر و فرمانبرداری آنها ا ستوار است. عده‌ای از پیروان و اصحاب حدیث نیز با عقیدة آنان موافق‌اند».(⁽¹⁾)

2- برخی دیگر فرشتگان را موجودات معصوم می‌شمارند که هرگز مخالفتی

با پروردگار ندارند: «فرشتگان همگی معصوم‌اند و گرفتار آتش جهنم نمی‌شوند. این نظر و عقیدة جمهور امامیه، معتزله و اکثریت مرجئه و جماعتی

از اصحاب حدیث به شمار می‌رود».(⁽¹⁾)

همة آفریدگان وظایف، تکلیف و قلمرو‌های فعالیت ویژة خود را در چینش نظام هستی دارایند. هیچ موجودی از موجودات بیهوده، پوچ و سرگردان آفریده نشده است. هر یک در جای خود متناسب با منزلت خویش به فرمان برداری پروردگار ناگزیرند. آتش جهنم و اعطاء پاداش نیز به تناسب هر جهان و مرتبة خلقت تفاوت می‌یابد. به همین دلیل نمی‌توان تمامی تکلیف‌ها را یکسان دانست و تفاوت و مرزی میان آنها از نظر سعة وجودی و توانایی موجودات قایل نشد. چنانکه در پاداش دهی نیز حقیقت این گونه است.

1- آفرینش طینت اهل البیت (ع):

حقایق، فضایل و منزلت اهل البیت علیهم السلام تمام مراتب هستی را پُر کرده است وجای خالی از کرامات و ویژگی‌ها و امتیاز‌های بی‌شمار آنان وجود ندارد. مدلول روایات مراتب ظهور و فعلیت حقایق وجود ائمه علیهم السلام را پیش از آفرینش

ژنتیکی و جنینی و فیزیکی به سه مرتبة مشخص زیر تقسیم بندی می‌کند:

1- خلقت نوری و برون آمدن نور ائمه علیهم السلام به عنوان نخستین موجود آفرینش.

2- خلقت روحی و فطری اهل البیت علیهم السلام پس از کامل شدن آفرینش نوری محض.

3- ترکیب نور وجودی پیشین با فطرت آفریده شدة واپسین در یک مرتبه و مرحلة خاص از خلقت.

آنچه در پی از مجموع روایات ترکیب شده به دست می‌آید بیانگر همین حقیقت است:

امام صادق علیه السلام فرمود:

خداوند ما را از نور عظمتش آفرید. آنگاه صورت ما را از سرشت گنجینة پنهانش از زیر عرش آفرید و آن نور را در این طینت جا داد. بنابراین، ما مخلوق و بشر نورانی آفریده شدیم. هیچ کس در آفرینش از خلقت مانند خلقت ما بهره‌ای ندارد.(⁽¹⁾)

آری! خداوند نور‌ها را با یکدیگر ترکیب کرد و از آب زیر عرش طینت محمد | را آفرید.(⁽²⁾) این سرشت مانند چشمه سار می‌جوشید تا خداوند از آن سرشت علی علیه السلام را خلق کرد و آن طینت نیز به جوشش آمد و ریزش کرد تا از آن خداوند طینت ائمه علیهم السلام دیگر را خلق کرد.(⁽³⁾) پس از سالیان دراز و خلق شدن طینت‌ها خداوند آن را میان (موجودی بگونة) لؤلؤ سبز رنگ پنهانی قرار داد که کسی را

بر آن آگاهی نبود.(⁽¹⁾) از آن پس پروردگار با گذشت هزاران سال بر خلقت، خلقت خاکی و«آفرینش ژنیتکی» محمد| را اراده کرد. بدین سان، تصمیم گرفت آدم را بیافریند تا محمد | در زمان مناسب خویش به عنوان خاتم الانبیاء به راهنمایی مردم بپردازد».(⁽²⁾)

همان گونه که خلقت نوری امامان ویژگی خاص خود را داشت، خلقت فطری آنان نیز ویژگی‌ها و امتیازات ویژة خود را دارد که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

1- همان گونه که آفرینش نوری اهل البیت علیهم السلام منحصر به آفریدگار توانا و مطلق است؛ خلقت فطری آنان نیز با فعل الهی ایجاد شده و هرگز موجود دیگری در ایجاد آن نقشی نداشته است. این حقیقت شرک، تناسخ و تصادف را از ساحت خالقیت پروردگار نفی و ردّ می‌نماید.

2- خود ائمه علیهم السلام همان گونه که در اصل آفرینش وجود نوری خود هیچ نقشی نداشتند و عین ربط و فقر محض و ممکن به واجب به شمار می‌روند در این خلقت نیز همان ویژگی همچنان محفوظ است. در واقع نور آنها عین همان افاضه و نور پردازی الهی به شمار می‌رود و فطرت و سرشت آنها نیز چیزی جز فعلیت و ظهور در خداوند حقیقتی دیگری نمی‌تواند باشد.

3- حقیقت محمدیه | چنانکه در آن مرحله تقدم رتبی و نوری داشت، در این مرحله نیز سرشت او بر تمامی سرشت ائمه تقدم وجودی و رتبی دارد.

فطرت او مستقیم با فعل الهی پدید آمده است وفطرت‌های دیگر ائمه علیهم السلام از سرشت او جوشیده‌اند. بستر جدایی از فعل الهی برای دو خلقت آنها نیست.

4- ترکیب و نیازمندی در نور وجودی آنها زیربنای آفریدن به شمار می‌رفت؛ در این خلقت نیز همان ترکیب بصورت پایین‌تر قرار دارد و زمینه ساز کمال فطری خلقت آنان به شمار می‌رود.

5- در خلقت نوری فرمول وجود نوری پیامبر | این بود: خداوند Ñ تکلمÑ کلمهÑ نورÑ کلمهÑ روح. ترکیب نور با روح و در نتیجه آفریده شدن شبح نوری محمد | در این جا شبح نوری Ñ سرشت پدید آمده و ترکیب‌اند و در نتیجه پدید آمدن طینت اهل البیت علیهم السلام است.

6- حفظ قانون ترکیب و پرهیز از بسیط دانستن و بسیط شمردن خلقت نوری در خلقت فطری نیز سریان دارد. فرمولی که آنجا خداوند برای آفرینش ائمه علیهم السلام بکار بُرد، در حقیقت عین همان فرمول را در این جا نیز استفاده کرد. نتیجة بودن فرمول همان گونه که در آفرینش نوری قطعی و صددرصدی بود، در این جا نیز عقیم نبودن و باروری آن یقینی است.

7- فاصله نور وجودی و فعلیت آن در مرحلة نخست تردید ناپذیر بود، در این جا نیز همان فاصله‌ها به عینیت رسیده است. نور محمد | پس از خلقت سالیان دراز مافوق نوری در برابر پروردگار فروتنی می‌کرد و ایستاده بود. در خلقت فطری نیز پس از گذشت زمان زیاد ما فوق نوری سرشت اهل‌البیت علیهم السلام در جریان فعلیت قرار گرفتند و در جایگاه خود به بندگی پرداختند.

8- خاصیت واسطه بودن هم در نور آنها وجود داشت و هم در فطرت‌شان وجود دارد. با این تفاوت که از نور نور فوران می‌کرد و از سرشت، سرشت.

9- همان گونه که نور ائمه علیهم السلام میان پرده‌های نورانی و دریا‌های نورانی فرو رفتند و تمام مراحل نوری را طی کردند، سرشت آنان نیز میان پرده‌های لؤلؤ در جهان متناسب خود پنهان شدند و سپس برون آمدند. ماهیت حجاب نوری از دانش‌های غیبی به شمار می‌رفت و این جا نیز پوشش سبز لؤلؤ و کیفیت آن از دانش‌های غیبی به حساب می‌آید.

10- تقدم بر پرتو افشانی خلقت نوری با نور ائمه علیهم السلام بود و سپس عالم جبروت و ملکوت، در خلقت فطری نیز تقدم ریزش از آن سرشت ائمه علیهم السلام یکی پس از دیگری است و آنگاه موجودات دیگر الهی مانند خلقت سرشت شیعه در هر دو خلقت حلقة فیض بودن در نظر گرفته شده است.

2- نور وجودی شیعه از ائمه (ع):

ریزش فیض از کانال نورانی اهل البیت علیهم السلام به دو صورت زیر انجام گرفته است:

1- فوران نور از نورهای ویژه و مشخص و معین مانند آفرینش ملائکه از نور علی علیه السلام و خلقت عرش... از نور پیامبر | که در متن روایات نص جداگانه‌ای برای هر یک ارائه شد.

2- جوشش و ریزش نور از کلیت نور ائمه علیهم السلام بدون تشخص به یکی از آن چهارده نور مقدس. مانند آفریده شدن نور شیعه از نور ائمه علیهم السلام که هر یک نکته‌ها، ظرافت‌ها و دقت‌های ویژة به خود را دارند:

«امام صادق علیه السلام از پدرانش و آنها از امام حسن بن

علی علیه السلام نقل کردند که فرمود: از جدم رسول خدا | شنیدم که می‌فرمود: من از نور خداوند فراتر از توصیف آفریده شدم و اهل بیت من از نور من آفریده شدند و دوستداران آنها،

از نور آنها آفریده شدند.(⁽¹⁾) آنگاه از نور ائمه علیهم السلام شیعیان آنها آفریده شدند، از نور شیعیان ائمه علیهم السلام روشنایی اندام و بینایی تمام انسان‌ها و غیر انسان‌ها آفریده شد (⁽²⁾) زیرا ما همگی از نور خداوند پدید آمدیم. از این رو، شیعیان ما از شعاع نور ما آفریده شدند. به همین دلیل آنان برگزیدگان، نیکوکاران، پاکیزه‌گان و زیبا رویانی هستند که نور آنها بر موجودات دیگر و انسان‌های دیگر می‌درخشد مانند مهتاب در شب تاریک.(⁽³⁾) از همین جهت شیعیان خلق شده را «شیعه» می‌نامند؛ زیرا آنها همگی از پرتو نور، آفریده شده‌اند.(⁽⁴⁾)

ای مفضل! می‌دانی – شیعیان را چرا شیعه نامیده‌اند؟! مفضل! شیعیان ما از ما هستند و ما از شیعیان خود هستیم. تو بر آمدن این خورشید را دیده‌ای و می‌نگری؟ عرض کردم: از باختر! امام علیه السلام فرمود: شیعیان،همین گونه‌اند،

نسبت به ما، با ما آشکار می‌شوند و برون می‌آیند و با ما بر می‌گردند و بسوی ما بازگشت دارند.(⁽¹⁾)»

برآمدن شیعه از نور ائمه علیهم السلام را افزون بر نقل، عقل و ذوق و عُرف نیز قطعی می‌شمارند. که هر یک باید در جای خود بررسی و اثبات شود.

1- نقل:

«عن الصادق علیه السلام عن آبائه علیهم السلام عن الحسن بن علی علیه السلام قال: سمعت جدی رسول الله | یقول: خُلِقتُ من نورالله عزوجلّ،و خَلَق اهل بیتی من نوری، و خلق محبیهم من نورهم، و سایر الخلق الناس فی النار».(⁽²⁾)

این دلیل نیازی به توضیح و تثبیت ندارد؛ زیرا تمامی واژگان و همة جمله صراحت، گویایی و رسایی خاص در حد کافی دارد. معانی بلند با عبارت روشن و قابل فهم با نقل شیعه و سنّی.

2- عقل: خرد به ما قانون کلی پدید آمدن موجودات را بیان می‌کند و آن صدور شیء از شیء با حفظ تناسب و سنخیت است، همراه با ترجیح مرجّح از میان دیگر موجودات و مرجّحات پایین‌تر.

الف: شیء صادر کننده در این فرض، نور وجودی اهل البیت علیهم السلام است که نور فیض را از خود عبور می‌دهند و در آن سوی هستی می‌رسانند که در واقع صادر اصلی خداوند به شمار می‌آید.

ب: شئ صادر شده نور وجودی شیعه است. این

نور به واسطة وجود نوری ائمه علیهم السلام به دستور حق آفریده شده و جامة هستی بخود گرفته است نه خود بخود، یا مستقیم از نور خداوند یا به واسطة دیگر موجودات.

ج: ناگزیر فیض باید صادر می‌شد؛ زیرا خاصیت لاینفک فیض صدور و پخش و گسترش آن است. هنگامی که فیض صادر می‌شود، مسیر‌های عقلی ویژه‌ای را می‌پیماید که یکی از آنها گزینش مستفیض از میان گزینه‌های فرضی است. نه تمامی گزینه‌ها؛ زیرا با سنخیت همسویی و سازواری ندارد.

د: انتخاب یک گزینه و حذف دگر گزینه‌ها همراه با ترجیح و برتری خاص صورت می‌گیرد. چنانچه این امتیاز و برتری نبود، هرگز این مستفیض از میان دیگران برگزیده نمی‌شد اما این که آن ویژگی چیست می‌توان به شفافیت و قابلیت وجودی نور شیعه از میان دیگر انوار بدان استدلال کرد. چنانچه موانع وجود نداشته باشد و مقتضی هم موجود گردد، این گونه نور ظهور می‌کند.

ح: ناگزیر باید یک مستفیض از میان فیض گیرندگان بی‌شمار انتخاب می‌شدند نه تمامی آنها؛ زیرا علت واحد، معلول واحد برون می‌دهد نه معلول‌های متعدد و بر عکس.

در نتیجه با حفظ سنخیت و هماهنگی، فیض باید به فیض گیرندة واحد و مشخصی برسد و نمایان گردد.

3- ذوق: با قطع نظر از نقل و عقل؛ ذوق و دل به ما می‌فهماند که عشق و عاشق و معشوق نمی‌توانند جدای از هم باشند. آنچه را عاشق دارد ناخودآگاه و

خودکار به معشوق می‌رساند همان گونه که معشوق هرچه را برای خود می‌خواهد به عاشق خود در قدم نخست تقدیم می‌دارد. قاعدة فیض دهی و فیض گیری در واقع تبیین کنندة همین قمار عاشقانه و مستی دلبرانه است نه چیز دیگر. چنانچه نور از کانون خود به بال پروانه نزند و پرواز او را نگیرد و او را دیوانه خود نسازد، چه موجود دیگری را شیفته و فریفتة خودمی‌سازد؟ طبیعت نور رسانی و نور گیری همین حقیقت را برای ما آشکار می‌سازد. سرشت نور خود به خود این مسیر کوتاه را می‌پیماید نه راه دور و دراز دیگری را.

4- عرف: دستگیری و خدمت رسانی در قدم نخست بر پایة عرف به نزدیکان فرمانبردار تعلق می‌گیرد نه سرکشان دور دست یا دشمنان فرودست و فرادست. نور به نزدیک‌ترین نقطه اطراف خود می‌نشیند و آن را نورانی می‌کند. پیش از آنکه کناره‌های دور دست را روشن سازد، شیعه و ماهیت وجودی او همین پیروی را می‌طلبد، بسط می‌دهد و عمق می‌بخشد.

3- تناسب نوری شیعه و... ائمه (ع):

اهل البیت علیهم السلام نخست به چگونگی آفرینش خود اشاره می‌کنند و منشأ و مبدء پیدایش خود را برای ما آشکار می‌سازد تا بیشتر به اهمیت خلقت و زیربنایی بودن وجود آنها پی بریم سپس به آفرینش پیروان خویش از نور خود سخن می‌گویند و آن گاه به پدید آمدن دیگر اشیاء

از نور شیعیان می‌پردازند:

«خلق من نورهم شیعتهم وخلق من نور شیعتهم؛ ضوء الابصار».(⁽¹⁾)

در واقع یک پیوند و اتصال وجودی، حقیقی و خارجی میان تمامی مراحل انوار الهی بر قرار می‌کنند که خود بخود هرگونه خلأ، تصادف و عدم در مجموع مراتب خلقت نوریه ردّ و باطل می‌شود. بنابراین سراپای مراتب نور، نور است. تاریکی در اطراف و میانة این حلقه‌های نوری و زنجیره‌های نور پردازی و نور پذیری وجود ندارد اما هریک به تناسب وجود نوری خود، در جایگاه و مرتبة طول نوری که قرار دارند، نور می‌پذیرند و نور می‌افشانند. از آنجا که نور ائمه علیهم السلام با دیگر انوار فرودست تناسب وجودی ندارند باید حلقة نوری دیگری میان آنها و موجودات به نام «شیعه» قرار گیرد تا از یک سو هستی نور کامل گردد و از دیگر سو، با تناسب هرمرحله، نور ویژة آن بتابد. با ریزش نور شیعه از نور ائمه علیهم السلام تناسب حلقه‌های نوری در فرمانبرداری و فرماندهی به منصة ظهور رسیده، تمامی ابعاد آن به خوبی احراز شده است. تا این احراز صورت نمی‌گرفت و ارتباط هماهنگ و هم سو نمی‌شد، هرگز نور امتداد نمی‌یافت و انتشار پیدا نمی‌کرد.

«یامفضل! أتدری لِمَ سمیّت الشیعة، شیعة؟! یا مفضل شیعتنا منّا و نحن من شیعتنا. اما تری هذه الشمس أین تبدوا؟ قلت: من الشرق. و قال: الی أین تَعُود؟ قلت: إلی مغرب. قال: هکذا شیعتنا بدؤوا منّا و الینا یَعُودون».(⁽¹⁾)

4- خلقت سرشت شیعه از نور اهلبیت (ع):

افزون بر ریزش نور شیعه از منبع نورائمه علیهم السلام سرشت آنها نیز از سرشت ائمه علیهم السلام فوران کرده است. به تعبیری روح و جسم و جان و تن شیعه از روح و جسم یا تن و جان ائمه علیهم السلام خلق شده و هستی گرفته‌اند. نه روح تنها و نه جسم تنها یا نه هیچ کدام آن دو.

بنابراین خداوند حلقة نوری متناسب میان حقایق ائمه علیهم السلام و شیعیان آنها در مراتب نور پردازی قرار داد و آن را کامل کرد:

«خداوند ارواح شیعیان ما را از سرشت ما آفرید و بدنهای آنان را از طینت گنجینة پنهانی پایین‌تر از آن طینت خلق کرد. خداوند برای هیچ کس جز انبیاء و مرسلین بهره‌ای از آفرینش مانند ما و شیعیان قرار نداده است.(⁽¹⁾) خداوند ما را از عالم برترین قرار داد وارواح شیعیان ما را فروتر از آن قرار داد. از این رو، ارواح آنان به سوی ما تمایل دارند و بدن‌های آنان را خداوند پایین‌تر از آن

خلق کرد.(⁽²⁾) هان! پروردگار طینت ما و شیعیان ما را به هم عجین کرده است. بنابراین ما با سرشت آنها آمیخته ایم و آنها با سرشت ما آمیخته‌اند. بدین سان، هرکس در خلقت‌اش چیزی از طینت ما باشد، بسوی ما تمایل پیدا می‌کند. به خدا سوگند! شما از

ما هستید.(⁽¹⁾) در واقع خداوند ما و شیعیان ما را از طینت واحدی آفرید و دشمنان ما از سرشت بد و گِل بدبو و چسپیده آفریده است.(⁽²⁾) دل‌های شیعیان ما به ما روی محبت دارند و دل‌های ما رُخ محبت به سوی آنان مانند نگاه‌های آویخته و توجه پدر و مادر به فرزند. ما برای آنها خیر و بهترین هستیم و آنها برای ما بهترین‌اند و پیامبر | برای ما بهترین و ما برای پیامبر | بهترین هستیم.(⁽³⁾)»

افزون بر هستی بخشی نور وجودی خداوند به شیعیان از طریق پیشوایان پاک، فطرت آنان را نیز از نور ائمه علیهم السلام آفرید یا از نور فطرت آنان. شیعه در اصل وجود و فرع آن وامدار ائمه علیهم السلام است.

5- آفرینش بهشت از نور امام حسین (ع):

«سپس خداوند نور فرزندم حسین را شکافت و از (درون یا برون یا پرتو آن) بهشت و حور العین را آفرید. پس بهشت و حور العین از نور فرزندم حسین است و نور فرزندم حسین از نور خداوند. به همین دلیل فرزندم حسین از بهشت و حور العین برتر است.(⁽⁴⁾) پس از آفرینش بهشت خداوند روی آن نوشت: «لاإله الا الله محمد رسول الله، علی امیرالمؤمنین و

وصیه به ایّدته و به نصرته»(⁽¹⁾) ستایش خدای تو را سزاست که ... خانة آخرت را آفریدی و سفرة رنگارنگ نعمت‌ها را در آن گسترانیدی. و در آن نوشیدنی، خوردنی، همسران، مهمانداران، قصرها، نهرهای روان، میوه‌ها و کشتزاران قرار دادی؛ خانه‌ای که مسکن گزیدگانش هیچ گاه کوچ نکنند و حالات زندگی آنان تغییر نپذیرد؛ در آنجا دچار ترس و وحشت نشوند و بیماریها در جان‌شان نفوذ نکند، خطراتی دامنگیر آنها نشود؛ سفری در پیشی ندارند تا از منزلی به منزل دیگر کوچ کنند.(⁽²⁾) درختان بهشتی همواره شاخه‌هایشان بهم می خورند و ریشه‌های آن در توده‌های مشک پنهان است و در ساحل جویباران بهشت قرار گرفته آبیاری می‌گردند و خوشه‌هایی از لؤلؤ آبدار به شاخه‌های کوچک و بزرگ درختان آویخته و میوه‌های گوناگون که از درون غلاف‌ها و پوسته‌ها سر برون کرده‌اند... شاخه‌های پر میوة بهشت بدون زحمتی خم شده و در دسترس قرار می‌گیرند؛ تا چینندة آن هرگاه خواهد برچیند؛ مهمانداران بهشت گرد ساکنان و اطراف کاخ‌های‌شان در گردش هستند و آنان را با عسلهای پاکیزه و شراب‌های گوارا پذیرایی می‌کنند.(⁽³⁾) در بهشت درجاتی برتر و جایگاه‌های گوناگون وجود دارد که نعمت‌هایش پایان ندارد».(⁽⁴⁾)

در این که بهشت با تمام ویژگی‌ها و امتیازات برتر خود از نور وجودی امام حسین علیه السلام پدید آمده است، تردیدی وجود ندارد؛ زیرا آنها واسطة فیض الهی در تمام گیتی و جهان ماده ومعنا هستند. اما بهشت در سلسله مراتب نظام آفرینش پیش از جهان ماده قرار گرفته و بالاتر از آن کاخ‌هایش برافراشته شده است. نص نبوی در این موضوع را شیعه وسنی نقل کرده‌اند:

«... قال رسول الله | مکتوب علی باب الجنة، لا إله الا الله محمد رسول الله | علی اخو رسول الله علیه السلام ؛ قبل أن یخلق الله السموات و الارض، بألفی عام».(⁽¹⁾)

«... عن جابر بن عبدالله قال: سمعت رسول الله | یقول: مکتوب علی باب الجنة، قبل ان یخلق الله السموات و الارض بألفی عام: لا إله الا الله محمد رسول الله و علی اخو رسول الله أیدته بعلیّ...».(⁽²⁾)

بنابراین حلقه وجودی بهشت فراتر از عالم ماده وفروتر از عالم ملکوت قرار می‌گیرد.

اگرچه ما از چینش ریز آن آگاهی کامل نداریم. اما در اصل تقدم وجودی این جهان به جهان ماده باور قطعی داریم همان گونه که از چگونگی بازگشت، وضعیت ماندگاری و حد و حجم وجودی نعمت‌های آن و شیوه بهره بروری و نحوة لذت بردن وتفاوت آن با لذت‌های این جهانی به صورت جزئی و

محسوس بی‌خبریم اما در اصل بازگشت، ماندن، لذت بردن و وجود نعمت‌های فراوان و همانند این جهان باور کامل داریم.

از آنچه یاد شد در می‌یابیم که حقیقت بهشت از نور حسین علیه السلام پدید آمده است و سیمای آن را باید وحی برای ما تفسیر کند؛ زیرا عقلانیت ما تا به آنجا بُرد ندارد. در این بخش بهشت و بهشتیان را در منابع قوم می‌شناسیم نه گسترده چکیده و کوتاه!

«خدای فراتر از توصیف فرمود: برای بندگان نیک کردارم (در بهشت نعمت‌هایی) را آماده کرده‌ام که هیچ چشمی تا کنون ندیده و هیچ گوشی نشنیده و در هیچ اندیشه‌ای

خطور نکرده است.(⁽¹⁾) خداوند به بهشتیان می‌گوید: ای بهشتیان! و آنان پاسخ می‌دهند: پروردگار ما! «لبیک و سعدیک و الخیر فی یدیک». پروردگار می‌گوید: آیا از (این گونه زیستن) خرسندید؟ همه می‌گویند:ای پروردگار ما! چگونه خرسند نباشیم در حالی که بهتر از این نعمت‌ها وجود ندارد. خداوند می‌فرماید: برتر از این برای تان اعطا کنم؟ آنها عرض می‌کنند: ای پروردگار! چه چیزی از این - نعمت‌های موجود - با فضلیت‌تر است؟ خداوند می‌گوید: برای شما رضوانم را آماده بهره‌وری کردم که از این پس تا ابد بر شما خشم نمی‌گیرم.(⁽²⁾) در بهشت نهری است که دو طرف آن

طلاست و زیر آن یاقوت و دُر و خاکش از مشک وعطرآگین‌تر است و آبش از عسل شیرین‌تر و از برف سفید‌تر. در بهشت درختی است که سواره در سایه‌اش صدسال راه می‌رود و آن درخت سایه‌اش بریده نمی‌شود.(⁽¹⁾) (روز واپسین) گروهی از مردمی که از آتش جهنم به شفاعت محمد | رهایی می‌یابند، نیز وارد بهشت می‌شوند که به آن‌ها جهنمیان گفته می‌شود. (آری) بهشتیان آنجا می‌خورند و می‌آشامند.(⁽²⁾)»

تصویری که خواننده ژرف‌نگر از بهشت در ذهن دارد با تصویری که از نور زیربنای آن برای خود ترسیم کرده است، جا دارد مقایسه‌ای صورت دهد و تفاوت شکر را با شکر ساز بخوبی بدست آورد.

فصل هفتم: پرتو افکنی نور فاطمیّه در عالم ناسوت

اشاره

1- تابیدن آسمان و زمین از نور فاطمه (ع)

«آنگاه خداوند نور دخترم «فاطمه» را گشود و از آن آسمان و زمین را آفرید، پس آسمان و زمین از نور دخترم «فاطمه» است و نور «فاطمه» از نور خداست. بنابراین، دخترم «فاطمه» از آسمان و زمین افضل است.(⁽¹⁾) پس از آفرینش آسمان و زمین، پروردگار، بر اطراف آن نوشت: «لاإله الا الله محمد رسول الله، علیّ امیرالمؤمنین و وصیه به أیّدته و به نصرته».(⁽²⁾)

مراتب آفرینش با خلقت عالم ماده کامل شد و چینش آن یکی پس از دیگری به تدریج پایان یافت. آغاز خلقت با اهل البیت علیهم السلام و عالم نوری آنها نمایان شد و پس با فیض رسانی وجود نوری آنان عالم جبروت و ملکوت هستی گرفتند و در آخر با پرتو افشانی ائمه علیهم السلام بویژه حضرت فاطمه زهرا ÷ جهان مادی پدید آمد و هست شد. آفریننده در تمامی این مراتب تنها خداوند است و ائمه علیهم السلام تنها نقش واسطه و حلقة میانی را دارایند و این نقش را هم خداوند به آنان داده است.

در تقدم وجود نوری حضرت فاطمه ÷ بر تمامی موجودات و مراتب عالم

هستی تردیدی وجود ندارد که وی پس از نور پدر و همسر سوّمین وجود نوری، در عالم نوری به شمار می‌رود و دیگر انوار مقدسه همگی در رتبة وجودی پس از آن بانوی یگانه قرار دارند. برای تبیین و تثبیت بیشتر این موضوع دو نمونه از منابع شیعه و چند نمونه از مآخذ اهل سنّت نقل می‌شود:

«... عن أبی سعید الخدری قال: کنّا جلوساً مع رسول الله |، إذ أقبل إلیه رجل فقال: یارسول الله | أخبرنی عن قول الله عزّوجلّ لابلیس: {أستکبرت أم کنت من العالین}. فمَن هم یا رسول الله الّذین هم أعلی من الملائکة؟ فقال رسول الله | أنا و علیّ و فاطمة والحسن و الحسین. کنّا فی سرادق العرش، نسبح الله و تسبّح الملائکة بتسبیحنا قبل أن یخلق الله عزّوجلّ آدم بألفی عام. فلمّا خلق الله عزّوجلّ آدم امر الملائکة أن یسجدوا له و لم یأمرنا بالسجود، فسجدت الملائکة کلّهم إلا ابلیس فإنه أبی أن یسجد، فقال الله تبارک و تعالی: {أستکبرت أم کنت من العالین} أی مِن هؤلاء الخمس المکتوب أسمائهم فی سرادق العرش.

فنحن باب الله الّذی یؤتی منه،بنا یهتدی المهتدون. فمن أحبّنا أحبّه الله و أسکنه جنته و من أبغضنا أبغضه الله و اسکنه ناره و لایحبّنا إلّا من طاب مولده».(⁽¹⁾)

حدیث زیر تقدم رتبی وجود نوری فاطمه ÷ را بر دیگر انوار ائمه علیهم السلام قطعی می‌شمارد:

«... قال الصادق علیه السلام : إنّ الله تبارک و تعالی خلق أربعة عشر نوراً قبل خلق الخلق بأربعة ألف عام، فهی أرواحنا، فقیل له یابن رسول الله و مَن الاربعة عشر؟ فقال: محمد و علیّ و فاطمة و الحسن و الحسین والائمة من وُلد الحسین، آخرهم القائم الّذی یقوم بعد غیبته فتقتل الدجّال و یطهّرهم الارض من کلّ جور و ظلم».(⁽¹⁾) روایات بی‌شماری از پیشوایان پاک در کتاب‌های شیعه نقل شده است که همگی بر تقدم وجود فراخنا و پهناور دختر رسول خدا | بر دیگر موجودات دلالت دارند و نوع مدلول آنها نه ظهور که نص صریح و شفاف و نه کنایه و استعاره یا مجاز که به دلالت مطابقی قابل فهم و برداشت همگان است.

از منابع برادران اهل سنت روایتی که نقل شده به صراحت روایت‌های بالا نمی‌رسد اگرچه مدلول آنها نیز به ظهور یا قرینه بر تقدم خلقت نوری فاطمه ÷ بر دیگر مراتب وجود اشاره دارند:

«... عن عمر بن خطّاب، عنه علیه الصلاة و السلام: «أنّ فاطمة و علیّاً و الحسن و الحسین علیه السلام فی حضیرة القدس، فی قبّة بیضاء، سقفها عرش الرحمن».(⁽²⁾)

«... قال رسول الله |: لیلة عرج بی إلی السماء، رأیت علی باب الجنة مکتوباً: لا إله الا الله، محمد رسول الله، علی حبیب الله و الحسن و الحسین صفوة الله و فاطمة خیرة الله، علی باغضهم لعنة الله».(⁽¹⁾)

مراتب وجودی بهشت مقدم بر عالم ناسوت به شمار می‌رود از این رو، نور فاطمه ÷ در آنجا سکونت داشته است و مقدم بر دیگر انوار وجودی اهل البیت علیهم السلام به شمار می‌رود.

2- هفت آسمان از نور زهرا (ع):

آسمان‌های پدید آمده از نور فاطمه ÷ به همین کهکشان فعلی ما منحصر نگشت و فراتر از این به فراخنای ظرفیت عالم ماده خداوندآسمان‌های دیگری را نیز از این نور آفرید:

«در این هنگام نور فاطمه ÷ فروزش کرد و از فوران نورانیت نور فاطمه÷ آسمان و زمین خلق گردید؛ بدین گونه که از فروزش نور فاطمه بخار آبی پدید آمد و از بخار آب آسمان واحدی آفریده شد. به همین دلیل نام آن را آسمان نهادند؛ چرا که معدن آب است. آنگاه این آسمان‌ها شکافته شد و هفت آسمان پدید آمد.

آسمان اوّل که همان آسمان دنیاست، از امواجی ناپدید و

غیر سیلان‌دار پدید آمده است. نام این آسمان «رفیع» بوده و از جنس آب و دود است.

پس از آن آسمان دوّم را به رنگ «مس» آفرید و آن را «قیدوم» نام گذارد.

بعد آسمان سوّم را به رنگ شکوفة سرخ رنگ آفرید و نام آن را«ماروم» نهاد. سپس آسمان چهارم را به رنگ «نقره» آفرید و آن را «ارفلون» نامید. آسمان پنجم را به رنگ «طلا» خلق کرد و این موجود را «هیعون» اسم گذاری کرد. سپس آسمان ششم را از یاقوت سبز آفرید و اسم آن «عروس» گذارد. و بالأخره آسمان هفتم را از درّ سفید رنگ خلقت کرد و نام آن را «عجماء» گذاشت. با آفرینش آسمان هفتم پایان آن را «سدرة المنتهی» نامید. و آن جایگاه را نیز «علیّون» اسم گذاشت. دلیل این نامگذاری به «سدرة المنتهی» این بود این که اعمال آدمیان را ملائک به آسمان‌ها و به آن جایگاه می‌برند و فرشتگان کاتب را می‌نویسند».(⁽¹⁾)

3- ویژگی‌های پرتو نوری فاطمه (ع):

میان آسمان‌ها حقایق پنهان و بی‌شماری وجود دارد که بشر از کشف و شناسایی آن با ابزار معرفتی موجود ناتوان است.

داده‌های وحیانی همان گونه که وجود هفت آسمان را قطعی می‌شمارد، از حقایق درونی هریک نیز پرده بر می‌دارد و اسرار آنها را بازگو می‌نماید:

آری: خداوند «در آسمان‌ها، دریا‌های بزرگی به عمق پانصد سال (نوری) راه آفرید.

در آسمان هفتم دریاهایی از نور درخشان قرار دارد؛. نورهایی که چشم‌ها را کور می‌کنند؛ دریاهایی از ظلمت و یخ‌های در حال حرکت آفریده است.

در آسمان چهارم خانه‌ای از لؤلؤ یک دست، بر چهار پایة زبرجدی و پوششی از یاقوت قرمز، در برابر عرش خویش

خلق کرد و آن را «بیت المعمور» یا «صُراخ» نامید. هر روزه هفتاد هزار فرشته به طواف و نماز گذاردن، در آن می‌پردازند. در سمت راست «بیت المعمور» فرشتگان نویسندة اعمال بهشتیان قرار دارند و در سمت چپ آن، نویسندگان اعمال جهنمیان با قلم‌های سیاه نشسته‌اند. هنگامة عشاء که فرشتگان گماردة کردار بشری به آسمان‌ها پر می‌گشایند، بسوی آن جایگاه می‌روند و کردار هر فردی را ارائه می‌کنند.(⁽¹⁾)

وجود بیت المعمور و سدرة المنتهی با دیگر حقایق خارجی در ظرف آسمان‌ها مدلول اخبار فراوانی است که از طریق شیعه و سنّی نقل شده است.

بازگویی چنین اخباری بر شکوه و عظمت پروردگار و آفریدگانش می‌افزاید و ذهن و اندیشة بشری را به سوی موجودات معنوی رهنمون می‌گردد. برخی از رویداد‌های آسمان‌ها را پیامبر | و ائمه علیهم السلام پیش از معراج بازگو کرده‌اند و برخی دیگر را پس از معراج بیان کرده‌اند که هردو برای گسترش فضیلت اهل البیت علیهم السلام تبلیغ شده است.

4- ادله نقلی بر تابش نور فاطمه ÷:

پس از آنکه اصل تقدم وجودی فاطمه ÷ بر دیگر مراتب آفرینش آشکار گردید، پدید آمدن عالم ماده از نور آن حضرت و ریزش آسمان و زمین از چشمه سار نوری وی باید روشن گردد. بهمان ترتیب پیشین، نخست روایات نقل و سپس تحلیل و بررسی می‌شوند.

«... روی فی تسمیتها الزهرا ÷، عن أبی جعفر علیه السلام أنّه سئل: لِمَ سمیت الزهراء؟ قال: لان الله تعالی خلقها من نور عظمته. فلمّا اشرقت أضاءت السماوات و الارض بنورها و غشیت أبصار الملائکة و خرّت الملائکة لله ساجدین و قالوا: إلهنا و سیدنا ما هذا النور؟ فأوحی الله الیهم: هذالنور من نوری أسکنه فی سمائی و خلقته من عظمتی، أخرجه من صلب نبی من انبیائی، أفضله علی جمیع الانبیاء. و أخرج من ذلک النّور ائمة یقومون بأمری و یهدون إلی حقی و أجعلهم خلفائی فی أرضی بعد انقطاع وحیی».(⁽¹⁾)

برخی از بزرگان قوم، پدید آمدن و درخشیدن وجود زمین را از نور وجودی حضرت محمد | می‌دانند که از یک جهت موافق عمومات روایت‌های خلقت نوریه است و از دیگر جهت مخالف آن. همان‌گونه که تبیین شد؛ از نور تمام ائمه علیهم السلام بصورت کلی گاهی موجودات آفریده شده‌اند چنانکه در آفرینش نور وجودی شیعه گذشت؛ «خلقت من نور الله عزّوجلّ و خلق اهل بیتی من نوری و خلق محبیهم من نورهم».(⁽¹⁾)و «... خلق شیعتنا منا او منها».(⁽²⁾)

گاهی برخی از موجودات بصورت مشخص از نور وجودی برخی پیشوایان فوران کرده است نظیر درخشیدن آسمان و زمین از نور حضرت فاطمه ÷ که روایات در این موضوع با صراحت و شفافیت نقل شد.

جهت موافق روایت‌های خلقت نوریه با احادیث اهل سنّت در اصل نور واحد بودن آنهاست و این که تمامی موجودات از نور آنها پدید آمده‌اند؛

«والخلق کلهم صنائع لنا».(⁽³⁾) و «نحن سبب خلق الخلق».(⁽⁴⁾)

بنابراین چه زمین از نور فاطمه÷ بوجودآمده باشد یا از نور پیامبر | تفاوت جوهری ندارند. تمامی انوار ائمه علیهم السلام در عالم نوری یکی برآمده از دیگری

است و اتصال وجودی دارند. با حفظ تقدم رتبی که میان آنها وجود دارد. نور پیامبر|، نور ائمه علیهم السلام و نور ائمه علیهم السلام نور پیامبر| به شمار می‌رود.

جهت مخالف روایت‌های خلقت نوریه با روایت‌های اهل سنت در خصوص خلقت مشخص موجودات از انوار ویژة آنان است. چه بسا برخی از آنان تقدم وجودی ائمه علیهم السلام نسبت به دیگر مراتب هستی قایل باشند اما با صراحت واسطه بودن تمامی آنها را در نظام آفرینش بازگو نکرده‌اند. آفرینش آسمان و زمین از نور فاطمه÷ میان شیعه در خلقت نوری اهل البیت علیهم السلام اتفاقی به می‌شمار می‌رود اما اهل سنت هستی بخشی را به نور پیامبر | نسبت می‌دهد و هستی‌گیری را به زمین یا آسمان.

چنانکه گفته‌اند:

«قال رسول الله |: أنا سیّد وُلدآدم و لافخر. و أنا اول من تنشق الارض عنه یوم القیامة و لافخر. و أنا اول شافع و اول مشفع و لافخر. و لواء الحمد بیدی یوم القیامة و لافخر».(⁽¹⁾)

5- وجود‌یابی ماه و خورشید از نور امام حسن (ع):

«پس از آن خداوند نور فرزندم حسن را شکافت و از آن نور، ماه و خورشید را آفرید. ازاین‌رو، خورشید و ماه از نور

فرزندم حسن هستند و نور حسن از نور خداوند فراتر از توصیف. بدین سان، نور حسن از خورشید و ماه افضل است».(⁽¹⁾)

ائمه علیهم السلام به تناسب جایگاه و مراتب وجودی خود در نظام خلقت نقش‌های بی‌شماری ایفاء می‌کنند و هریک برای تحقق و عملی شدن جریان بندگی- چه در عالم جبروت یا ملکوت چه در عالم ناسوت و جهان مادی - تلاش می‌ورزند در واقع فلسفة وجودی ائمه علیهم السلام در یک کلام نشان دادن بندگی واقعی وحقیقی آنها نسبت به خداوند است.

در این که چگونه و با چه کیفیتی شمس و قمر از نور آن حضرت پدید آمده است و چه مراحلی را پشت سرگذارنیده، جز با بررسی روایات، دلیل دیگری در دست نداریم. بنابراین کشف چگونگی و شیوه‌های خلقت ماده از معنا نیازمند واکاوی تمام داده‌های وحیانی در این موضوع است و بس.

با تحلیل عقلی می‌توان به این مهم دست یافت که میان نور وجودی امام حسن علیه السلام تا پدید آمدن خورشید و ماه تغییرات و دگرگونی‌های شگرف رخ داده است تا سنخیت میان آنها بوجود آمده و معلول از علت صادر شده است. ولی تمامی حلقه‌های واسطه را پروردگار ایجاد کرده و

چیده است و اگرچه نام و مشخصات آنها با ریز و درشت موضوع در اختیار ما قرار ندارد ولی اصل ریزش ماده از معنا با حفظ تناسب و ایجاد سنخیت کامل میان آنها نه تنها ناممکن که شدنی و حقیقی تلقی می‌شود.

وانگهی مدلول روایات ریزش نور از نور است که می‌توان حد مشترک میان ماده و معنا را همان اصل نور یا وجود به شمار آورد و حد اختصاصی آن دو را نور پردازی و نور پذیری به حساب آورد.

6- ولایت مداری عالم ماده:

پس از آنکه خداوند آسمان و زمین را از نور فاطمه÷ پدید آورد و بدان‌ها از این مسیر هستی بخشید؛ آنها را بر پیروی از اهل البیت علیهم السلام فراخواند. آسمان و زمین نیز دستور پروردگار را فرمان بردند و زیر سایة نبوت محمدی| و ولایت علوی علیه السلام به حیات پرداختند:

«عن جابر قال: قال رسول الله|:

إن الله لمّا خلق السموات والارض دعاهنّ، فأجبته وعرض علیهنّ نبوتی و ولایة علی بن ابی‌طالب علیه السلام فقبلتاهما. ثم خلق الخلق و فوّض إلینا أمر الدین. فالسعید من سعد بنا والشقی من شقی بنا. نحن المحللون لحلاله و المحرمون لحرامه».(⁽¹⁾)

ولایت مداری آسمان و زمین فضیلتی دیگر بر فضیلت‌های بی‌شمار اهل البیت علیهم السلام می‌افزاید و مرتبة وجودی و جایگاه تکوینی و تشریعی آنان را بخوبی آشکار می‌سازند؛ جایگاهی که جز آنان در فضیلت احدی بدان راهی ندارد. چرخش تمامی کرات زمین و دیگر کرات کهکشان فعلی ما با ارادة پروردگار و پذیرش نبوت و ولایت صورت می‌گیرد. از آنجا که ائمه علیهم السلام نزدیک‌ترین

موجودات از نظر تقدم رتبی به خداوند قرار دارند و اشیاء همگی برون آمده از نور وجودی آنهاست، ناگزیر همین نزدیک‌ترین موجودات باید علت واسطه‌ی تدبیراشیاء و موجودات دیگر از جمله زمین و آسمان به شمار رود.

فرمانبرداری هر شیء به حسب خودش تعریف و تعیین می‌شود نه نسبت به دیگر موجودات که در پذیرش ولایت و چگونگی به رسمیت شناختن سیاستمداری ذاتی ائمه علیهم السلام گوناگون و حالات ویژه‌ای دارند. چنانکه تسبیح آسمان و زمین و هر‌آنچه میان آن‌ها قرار دارند نیز با تسبیح بندگان در چگونگی و شکل و مراتب تفاوت دارد هرچند در اصل پاک شمردن خداوند همگی شریک هستیم و این مخرج مشترک ما به حساب می‌آید.

7- آموزش ائمه به زمینیان:

اشاره

اهل البیت علیهم السلام همه کارة خداوند و یکی از مهم‌ترین حلقة واسطة فیض رسانی خداوند به شمار می‌روند. اهل زمین اگر چیزی از خدا شناسی وعبودیت سرمایه‌ای دارند همگی از برکت وجودی آنهاست نه تمام ذاتی بشر. از‌این‌رو، انسان‌های روی زمین در عبادت پیرو ائمه علیهم السلام به شمار می‌روند:

«ما گرداگرد عرش تسبیح می‌گفتیم و از تسبیح ما اهل آسمان‌ها به تسبیح‌گویی پرداختند. هنگامی که به زمین فرود آمدیم بازهم تسبیح خدا کردیم و ساکنان روی زمین به پیروی از ما تهلیل خدا می‌کردند و چنانچه ما تکبیر می‌گفتیم به پیروی از آن، تکبیر سر می‌دادند. بدین سان، هرکسی که خدا را تسبیح می‌کند و او را بزرگ می‌شمارد همگی آنها از

برکت یاد دادن و تعلیم علی علیه السلام است.(⁽¹⁾)خداوند در آسمان چهارم یکصد هزار فرشته آفرید و در آسمان پنجم سیصد هزار فرشته و در آسمان هفتم ملکی را خلق کرد که فراز گردنش زیر عرش و فرود پاهایش زیر اعماق زمین است. فرشتگان که بیش از حد شمارش و یقین هستند؛ نمی‌خورند و نمی‌آشامند جز نمازگذاردن ودرخواست آمرزش برای پیروان گنهکار علی بن ابی طالب و دوستان وفرمانبردارانش وظیفه‌ای ندارند.(⁽²⁾) (آری) پس خداوند ما را به زمین فرو فرستاد و دستور داد تسبیح گوییم. ما تسبیح کردیم واهل زمین با پیروی از تسبیح ما تسبیح کردند».(⁽³⁾)

تسبیح گویی ائمه علیهم السلام هرگز مستقل و خود بخود نبوده تا خدای ناکرده آنان را در برابر دانایی ذاتی و مطلق خداوند قرار دهیم. بلکه معتقدیم اصل تسبیح کردن را نیز خداوند به آنان یاد داده است و دیگران به پیروی از آنها به تسبیح گویی پرداخته‌اند. بنابراین ائمه علیهم السلام حلقة بندگی و علمی میان ما و خداوند نیز به شمار می‌روند.

عالم ذر تجلی‌گاه ولایت اهل البیت (ع):

اشاره

یکی از بحث‌های مرتبط با خلقت نوریة اهل

البیت علیهم السلام موضوع بود یا نبود «عالم ذر» است. در این عالم از یک سو گونه‌ای تقدم وجودی برخی از مراحل

انسانی اثبات می شود و از دیگر سو ولایت تکوینی و تشریعی ائمه علیهم السلام در آنجا مشخص می‌گردد. بنابراین میان این دو موضوع پیوند ژرف و گسترده‌ای وجود دارد.

پیش از چگونگی ارتباط و تعامل «جهان ذر» با «عالم ماده» و «خلقت نوریه» جا دارد بحث مورد نیاز به صورت مستقل در هستی و چیستی عالم ذر ارائه و تبیین گردد.

1- هستی عالم ذر:

در اصل بودن و وجود داشتن «عالم ذر» تمامی مفسران متفق القول هستند که جهانی، مرحله‌ای و مرتبه‌ای در مراتب و سلسله‌ای عالم وجود انسانی بنام ذر وجود عینی و خارجی دارد. کسی اصل چنین مدعایی را تکذیب نکرده است و به بودن این مرتبه از مراتب خلقت بشری اذعان دارند. برخی مرتبة آن را مقدم بر جهان ماده، برخی مساوی با آن و برخی فراتر از آن می‌دانند.

اختلاف مفسران در اصل تبیین چگونگی رخداد این مرتبه است نه حقیقت وجودی آن. همگی پشت سرگذارنیدن «عالم ذر» را برای انسان‌ها امر قطعی می‌دانند اما در چگونگی گذار انسان از این مرحله و چگونگی انتقال دچار برداشت و نظر گوناگون هستند.

آنچه در خلقت نوریه از آن استفاده می‌شود و با قطع نظر از تفسیر‌های متفاوتی که از آن ارائه شده است. می‌توان بدان تکیه کرد اصل وجود عالم ذر است اثبات ولایت مداری بشر و اعلام بندگی آنها با هرگونه تفسیر و برداشت عالم ذر کاملاً سازگاری و تناسب دارد و هیچ یک از تفسیرها در اصل پذیرش ولایت ائمه علیهم السلام در عالم ذر آسیب نمی‌رسانند.

2- چیستی و چگونگی وقوع عالم ذر:

اشاره

تمام آراء ابراز شده در چیستی عالم ذر را می‌توان به سه نظریة عمده و اساسی برگرداند، که هریک آثار و پیامدها و لوازم خود را دارند. اگرچه در اصل وجود بیرونی

جهان «ذر» آسیب نمی‌رساند.

نخست تفسیر‌های موجود ارائه می‌شود و سپس به نقد آنها پرداخته می‌شود:

2-1- عالم ذر ملکوتی:

«خداوند بلند مرتبه نسل‌های آدم را از پشت وی به شکل ذره‌های ریز بیرون آورده و در وجودشان اندیشه را نهادینه کرد؛ بگونه‌ای که آنان خرد ورز شدند و سخنان خطابی پروردگار را می‌شنیدند و (محتوای) آن را بخوبی درک می‌کردند.

خداوند تمام آنها را به حضرت آدم نشان داد و فرمود: بی‌تردید از نسل تو پیمان می‌گیرم که تنها مرا بپرستند و موجود دیگری را همتای من قرار ندهند روزی رساندن آنها بعهدة من است.

آنگاه خداوند از نسل‌های آدم پرسید: آیا من پروردگار شما نیستم؟ همگی پاسخ دادند: آری هستی. گواهی می‌هیم که تو پروردگار ما هستی. سپس خداوند به فرشتگان فرمود: بر این (پیمان) گواه باشید و آنان عرض کردند: گواهیم. پس از پیمان گرفتن خداوند تمامی آنان را - بهمان شیوه‌ای که بیرون آورده بود - به پشت

حضرت آدم برگرداند و تمامی نسل‌های بشری از آغاز تا پایان در صلب آدم گرد آمده بودند تا آنگاه که هریک به تدریج در زمان خاص خود در عالم ماده با دستور خداوند برون آیند. هر آنکه در (نشأ مادی) بر اساس دین اسلام زندگی می‌کند، در واقع بر پیمان نخستین خویش استوار مانده است و هر‌آنکه از این دین، برگردد از همان پیمان اولی برگشته و آن را انکار نموده است».(⁽¹⁾)

2-2- نقد تفسیر ملکوتی ذر:

اشاره

این تفسیر را برخی از مفسران با اشکالات و پرسش‌هایی نقد کرده‌اند و فساد آن را قطعی شمرده‌اند که به چند نمونه از شبهات آنان اشاره می‌شود:

1- انطباق کبیر بر صغیر:

«در واقع تمامی آفریدگان گرد آورده خداوند از فرزندان بنی آدم شمارگان بزرگ و بسیار زیادی را تشکیل می‌دهد که همة آنان چنانچه از آن ذرات گرد آیند حد و حجم و مقدار و اندازة زیادی را در بر می‌گیرد که با ظرفیت صُلب آدم با آن مقدار کوچکی‌اش گنجایش و ظرفیت مجموع آن را ندارد، سازگارنیست».(⁽²⁾)

2- خلاف عقل:

«اصحاب ذر در آن هنگام از دو حالت بیرون نیستند: 1- یا کامل العقول و کامل القدر هستند. 2- یا نیستند؟ اگر باشد ناگزیر مکلف هستند و مکلف باقی می‌مانند تا هنگامی که خدا را با برهان می‌شناسند. چنانچه این گونه باشند چه امتیازی میان حالات زندگی آن عالم با این جهان مادی وجود دارد.؟ اگر تکلیف دنیایی به تکلیف «ذر» نیازمند باشد، باید تکلیف «ذر» هم بر تکلیف دیگر نیازمند گردد و زنجیرة نیاز ادامه یابد که تسلسل بوجود می‌آید و باطل است.

اگر در آن هنگام کامل العقل و اندازه کامل نبودند رو آوردن و خطاب و اعطاء تکلیف بر آنان محال تلقی می‌شود».(⁽¹⁾)

3- مخالف نص:

(فلینظرالانسان مم خلق خلق من ماء دافق)(طارق/6)

اگرآن ذرات خردمندان واندیشمندان کامل پیش ازاین آب پرشتاب موجودباشندمعنی برای آن نیست جزهمان ماده حقیقت وجودنخواهدداشت .دراین صورت انسان آفریده شده ازآب پرشتاب نخواهدبود.این خلاف نص صریح قرآنی است .(⁽²⁾)

3- مادی بودن عالم ذر:

اشاره

بر خلاف قول نخستین عده‌ای از آیه برداشت کرده‌اند که عالم ذر در واقع مرحلة انتقال نطفه از پشت پدر در رحم مادر است و این مرتبه آفرینش را خلقت «ذر» می‌نامند:

«خداوند پاک بنی آدم را از صلب پدران شان می‌گیرد و در رحم مادران آنها وارد می‌کند. آنگاه به تدریج آنها را بالا می‌برد و از خون بسته به گوشت ریز شده می‌رساند. پس هریک را بشر کامل الخلقه قرار می‌دهد. بعد از آن او را زنده و مکلف می‌سازد و نشانه‌های آفریدگان خود

را به او نشان می‌دهد. برای آنها در نهاد شان جایگاهی از معرفت و استدلال فراهم می‌آورد؛ به گونه‌ای که خود انسان‌ها را به وجود خود آنها گواه می‌گیرد و می‌گوید: آیا من پروردگار شما نیستم؟

همگی گفتند: آری. این معنی گواه گرفتن آنان به خود بهترین راهنمای آفرینش آنان بر یکتایی خداوند است. همین گواه گرفتن آنها برای بندگی خودشان، ناشی از قرار دادن استعداد نیروی استدلال در عقل آنان بر یکتایی خداوند به شمار می‌آید که خداوند در وجود آنان، از شگفتی های آفرینش خود و دور از دسترس پدید آمدگانش، آمیخته است. گویا خداوند پاک به منزلة مشهد آنان برخودشان و آنها در مشاهدة آن بسر می‌برند. نمایان شدن خداوند بر آنها به گونه‌ای است که پروردگار اراده کرده است و سرپیچی شان را از این راه به منزله اعتراف کننده و اقرار کننده نا ممکن شمرده است.

اگرچه این شهادت صوری و حقیقی(⁽¹⁾) یا گفتار زبانی(⁽²⁾) وجود

ندارد. گفتار خداوند این جا تکوینی است نه گفتار وحیانی وتلقینی به بندگان... پاسخ آنان نیز به زبان و استعداد و لسان حال است نه لسان مقال؛ زیرا آنچه در غریزه و نهاد آنها به ودیعت گذارده شده است، همان استعداد عقلی آنها است».(⁽¹⁾)

1-3- نقد مادی نگری ذر:

اشاره

این تفسیر و برداشت طبیعی نیز با اشکالات جدی روبرو است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

1- خلاف نص:

«سیاق آیه با این برداشت سازگاری ندارد؛ زیرا خداوند بلند مرتبه آیه یاد شده را این‌گونه آغاز می‌کند: {و إذ أخذ ربّک} بنابراین تعریف از ظرف تحقق این رخداد با واژة «إذ» که همان دلالت قطعی آیه بر زمان گذشته است یا بر هر ظرف نزدیک به انجام یافتن و واقع شدن خود به خود، دلالت بر آینده‌های دور را نفی می‌کند».(⁽²⁾)

2- ناسازگاری خطاب با ظرف:

«... چه خطاب متوجه شنوندگان باشد یا خطاب دنیوی برای مردم که به دنیا می‌آیند باید با ظرف تکیه داده شدة آنها که همان حیات دنیایی را شامل می‌شود سازگاری داشته باشد

یا حیات نوع انسانی را در بر می‌گیرد. باید داستانی که آیه یادآوری می‌کند ظرف تحقق آن همانند ظرف وجود نوعی انسان باشد در همین دنیا (مانند یاأیّها الناس) نه تعبیر از ظرف به لفظ «إذ» که دلالت بر تقدم ظرف داستان از ظرف خطاب دارد.

هیچ گونه عنایت دیگری جدای از این امر نیز در این‌جا وجود ندارد تا این گونه تعبیر را تصحیح کند از قبیل تحقق زود هنگام وقوع یا مانند آن».(⁽¹⁾)

3- مخالفت با عقل:

فاعل فعل أخذ با صراحت آیه خود پروردگار است نه افراد بشری و شریک دیگر در کارهای خداوند. در آمیزش جنسی فاعل اصلی و اوّلی خود انسان است نه خداوند و این دو باهم سازگاری ندارند. از ظرف بنام رحم مادر نیز در آیه سخنی به میان نیامده است و همین گونه از آمیزش جنسی اصلاً مفهومی کنایی هم استفاده نمی‌شود.

بنابراین، در نقل و انتقال نطفه از پشت پدر به رحم مادر فاعل مستقیم و مباشر خود مرد است نه خداوند تا گفته شود نطفه را خداوند گرفت و در رحم مادر قرار داد. از این آمیزش جنسی بصورت کنایی هم در آیه بویی و مفهومی به

مشام نمی‌رسد تا در صورت معنی حقیقی آن بر خداوند حمل شود و این برداشت تأویلی است که نیازمند روایت می‌شود و روایتی مؤید این مضمون وجود ندارد.

اگر ظاهر آیه را با قطع نظر از این برداشت تفسیر کنیم، فاعل فعل اخذ بدون هیچ قرینه‌ای خداوند است و اگر فاعل مستقیم و بی‌واسطه خداوند شد، عالم ذر ماهیت دنیایی و این جهانی بخود نمی‌گیرد و با تفسیر آفرینش جنس مخالف است.

4- اگر زبان گفتگو در «عالم ذر» میان خداوند و نطفة انسانی به زبان تکوین صورت گرفته به دلیل زبان تکوین آسمان و زمین هیچ محذوری در گفتگوی تکوین عالم ذر پیش از این جهان وجود ندارد. زبان تکوین در هر جا مناسب با نظام خلقت ویژه باز است و قابلیت گفتگو با پروردگار را دارد. با این وجود، عالم ذر پیش از این جهان نیز اثبات می‌شود. اگر با زبان تشریع باشد که بر خلاف عقل صریح زبان تشریع در نطفه وجود ندارد.

5- یافته‌های عقلانی به هر میزان که بالا روند و پخته‌تر و کامل‌تر شوند، هرگز به داده‌های وحیانی احاطه نمی‌یابند و نمی‌توانند این اخبار غیبی را مادون مرتبة خود قرار دهند. هنگامی‌که عقل نتواند گره از مفهوم ناشناختة وحیانی بگشاید و آن را مطابق اصول و معیار‌های ضابطه مند وحی تفسیر کند، حق ندارد وجود ظاهری آن مفهوم را با تکیه بر رویکرد حسی نفی کند و از ظاهر آیات دست بردارد. بدین سان نمی‌توان وجود «عالم ذر» را نفی کرد یا آن را این

جهانی

تفسیر نمود. باید برای فهم بیشتر آن به داده‌های وحیانی درنگ ورزید و از آن‌ها ماهیت وی را به دست آورد.

4- وجود آغازین، عالم ذر:

اشاره

قول برگزیده و مطابق با سیاق آیه و روایت‌های‌عالم ذر، وجود پیشین عالم ذر از این مرحلة خلقت است. اگرچه در کیفیت و تبیین چیستی آن خیلی اطلاعات کافی به دست نمی‌آید اما اصل وجود عالم ذر را نمی‌توان رد کرد و با تحلیل‌های روشن فکرانه و تفسیر به رأی از ظاهر آیات عدول کرد.

با توجه به وجود عوالم فراتر از ماده و پوشیده بر قلمرو معرفتی ما بر پایة داده وحی نمی‌توان وجود چنین عالمی را نفی کرد.

آری! انسان جامع مراتب کمالات و مُلک و ملکوت است و آفرینش وی دارای مراتب ویژة خود است. ازاین‌رو، نخستین مرتبة آفرینش انسان را قرآن «عالم ذر» نام گذارد.

دلایل اثبات «عالم ذر»

1- ظهور آیات: واژه‌های أخَذَ و إذ و ربّک به ترتیب فعل گذشته را با فاعلیت خداوند در ظرف تحقق رخداد پیش از این جهان یادآوری می‌کند. واژگان «ظهورهم» را چه به معنی پشت و صلب آدم معنی کنیم یا آشکار شدن آغاز آفرینش انسان بدانیم به گذشته دلالت دارند نه بر آینده.

2- متن روایات: روایات عالم ذر فراتر از مستفیض اخبار متواتر معنوی هستند و همگی بر وجود پیشین این عالم از عالم ماده دلالت دارند که نمی‌توان آنها را تأویل برد یا از آنها دست برداشت.

3- فقدان وجود دلیل عقلی بر نفی: اگر بر وجود عالم ذر دلیل قطعی عقلی در دست نداریم در نفی آن هم دلیل قطعی نمی‌توان ارائه کرد. همان گونه که یادآوری شد، عقل چیزی را و موجودی را می‌تواند نفی یا اثبات کند که در قلمرو معرفتی آن بگنجد نه فراتر از آن.

4- برداشت مفسران: بسیاری از مفسران وجود پیشین عالم ذر را قبول دارند که به برخی اشاره می‌شود.

دلایل وجود پیشین عالم ذر:

الف- تفسیر واقع بینانة مفسران:

1- وجود عوالم گوناگون بشری:

نخست جا دارد اصل مراتب وجودی بشر و منزلت آن در جایگاه‌های گوناگون ثابت شود که وجود آدمی منحصر به همین زندگی دنیایی نیست و فراتر از این زندگی میانه حیات آغازین و زندگی واپسینی هم دارد که هریک از آنها احکام ویژة خود را دارند و قابل تسری به دیگر مراتب نیست:

«وجود انسان و غیر انسان در طول پیمودن راهشان به سوی خداوند و بازگشت آدمی به حق در قالب نظام‌مند و دارای احکام ویژة عوالم گوناگون صورت می‌گیرد. این امر نه تنها محال نیست بلکه از حقایقی است که قرآن کریم آن را علی‌رغم نپذیرفتن کافران اثبات کرده است. کفاری که تنها زیستن همین دنیا را با مرگ و حیات می‌پذیرند و قایل به نابودی شان به سبب همین دنیا هستند. با این وجود خداوند

زندگی دیگری را برای بشر و غیر آدمی، روز واپسین اثبات کرده است که در آن نشأ همین انسان، با تمام مشخصات زندگی می‌کند و آن نظام را پروردگار با احکامی که دارد بگونه ای توصیف می‌کند که غیر از این زندگی دنیایی نظام و قوانین خود را دارد: {و إن من شیء إلا عندنا خزائنه و ما ننزله إلا بقدر معلوم} (حجر/21).

با این گفتار این حقیقت را تثبیت کرده است، که در واقع برای هر موجودی نزد پروردگار وجود پر گستره‌ای در گنجینة او وجود دارد اما هنگامی که اشیاء به عالم دنیا فرود آمدند اندازه‌های مشخصی بخود می‌گیرند. مانند عوالم وجود انسانی که جهان گسترده و فراخنای پیشین وجودش نزد خدای بلند مرتبه در گنجینة هستی او وجود قبلی دارد تا آنگاه که به سرای ناسوت فرود می‌آید».(⁽¹⁾)

همان گونه که برخی حیات واپسین را انکار کرده‌اند، عده‌ای نیز حیات آغازین را نفی کرده‌اند در حالی که منزلت انسانی خود به خود اقتضای وجود عوالم گوناگون را داراست و دلیلی بر نفی آن در دست نیست. انکار به منزله رد دروغ با تهمت است که فساد آن بر کسی پوشیده نیست.

2- گونه‌های آفرینش:

فهم گونه‌های آفرینش و کیفیت ایجاد آن به تناسب مراتب هستی و مراحل

خود، وجود خارجی اشیاء در تبیین عالم ذر نقش اساسی دارد. آنانکه وجود این گونه جهان فراخنا و فراتر از زندگی میانه را نفی می‌کنند در واقع قادر به درک حیات آغازین و پسین نیستند تاواقع بینانه برداشت کنند. ازاین‌رو، باید به چگونگی آن عالم پرداخت:

«خداوند با این آیه: {إنّما امره إذا اراد شیئاً أن یقول له کن فیکون* فسبحان الّذی بیده ملکوت کلّ شئ} (یس/83). و آیه {و ما أمرنا إلا واحدة کلمح البصر} (قمر/5) و دیگر آیات گونه‌های حیات را اثبات کرده و تحقق یافته می‌داند. ازاین‌رو، وجود تدریجی که برای پیدایش اشیاء و از جمله با یک کلمه «کُن» دریافت می‌کند. افاضة آنی و دفعی یا افگندن و هستی بخشیدن غیر تدریجی است.

بنابراین اشیاء و موجودات آفریده شده دو صورت آفرینشی بخود می‌گیرند:

1- قانون صورت دنیایی آن موجود این است که از قوه به فعل گام به گام بدان دست می‌یابد و از نیستی به تدریج بسوی هستی حرکت می‌کند. نخست با کاستی آشکار می‌شود، آنگاه پیوسته رو به کمال و فزونی می‌رود و همواره بر این حالت وجودش تداوم می‌یابد تا آنگاه که رو به فنا می‌شود و به سوی پروردگارش بر می‌گردد.

2- صورت خدایی آن موجود است که بر پایة این وجهه تمامی موجودات آنی و تدریجی آفریده می‌شوند، هرچه کمال، استعداد و ویژگی نهادینه شده دارند در همان وجود آغازین و وجهة ربّی خود آنها را یکجا می‌گیرند بدون آنکه نیروی بالقوة را بر دوش کشند تا آنها را به فعلیت برساند.

در واقع این صورت آفرینش غیر از صورت پیشین است. اگرچه دو گونه خلقت برای یک شیء به حساب می‌آید ولی هرکدام قانون خاص خود را دارایند. گرچه تصور کامل این دو گونه آفرینه نیازمند ژرف نگری و نازک بینی است».(⁽¹⁾)

پس از تبیین گونه‌های آفرینش، وی دلالت آیات را بر وجود عالم آغازین انسانی به نام «ذر» قطعی و مسلم می‌شمارد که انسان افزون بر عالم میانه آن حقیقت وجودی را هم داراست:

«مدلول آیات این را می‌طلبند که برای عالم انسانی با تمام سعة وجودی که نزد خدای سبحان دارد و آن همان وجهه ربی موجودات است که بر می‌تابند و خداوند بر افراد بشر آن را افاضه می‌کند؛ بگونه‌ای که در این افاضه برخی از برخی پنهان نیست و همه از فیض گیری دور و پنهان نیستند. همان‌گونه که فیض دهنده از آنها پنهان نیست. یک فعل چگونه می‌تواند از فاعل خود پنهان بماند یا آفریده شده از آفریدگارش دور باشد و این همان گونه‌ای از آفرینش است که خداوند آن را «جهان ملکوت» نامیده است و می‌گوید:

{وکذلک نری إبراهیم ملکوت السماوات والارض و لیکون من الموقنین} (انعام/75).

اما این گونة آفرینش دنیایی که ما آن را مشاهده می‌کنیم و خود جزئی از عالم انسانی هستیم، ویژگی آن جدایی بین افراد، پراکندگی حالات و کردار و قرار گرفتن آنها در بستر زمانی خاص خود است که با گذشت شبانه روز سنجیده می‌شود. همین رویکرد دنیایی، بهره وری مادی زمینی و لذت‌بری جسمانی میان انسان و پروردگارش پرده‌ای می‌افکند که مانع نزدیکی و مشاهدة انسان وخداوند می‌گردد».(⁽¹⁾)

3- تقدم ذر بر ماده:

افزون بر اصل وجود «عالم ذر» و تفاوت احکام و قانون آن با عالم ماده بر چگونگی این تقدم در آن زندگی بر این حیات نیز باید مرز و حدودی را قایل شد. در واقع «عالم ذر» در رتبة آفرینش بر دیگر مراتب خلقت تقدم دارد و تقدم آن نه تنها زمانی که فرازمانی و فرامکانی به شمار می‌رود و جهان ماده سپس حیات برزخی و بهشتی یا جهنمی در مراتب بعدی قرار می‌گیرند:

«البته این گونه حیات - به تناسب جهان ملکوت نه عالم ناسوت - فرع بر زندگی پیشین آدمی است و در رتبة خلقت متأخر و فروتر از آن قرار دارد. البته جایگاه و سنجش نشاء ملکوتی با نشأ ناسوتی در پسین قرار گرفتن یکی از دیگر رتبة «کُن» و «فیکون» را در گفتار خداوند بلند مرتبه داراست: {ان نقول له کن فیکون} (یس/82).

با این توضیحات آشکار شد که این زندگی انسانی، دنیایی برآمده و جوشیده از دیگر زندگی انسانی است و میان آن دو غیریت وجود ندارد این همان زندگی است جز آنکه خدای بلند مرتبه و ربوبیت او را در آنجا خود به خود مشاهده می‌کردند نه از راه استدلال، چرا که آنها از او جدا نبودند و نزد او گُم نمی‌شدند و همگی به ربوبیت او هر حق دیگری که از جانب او بود (نظیر رسالت و ولایت) بدان اعتراف کردند اما پرده‌های شرک و لعاب و رنگ گناه همگی از قانون این زندگی دنیایی است نه آن حیات ملکوتی که جز فعل پروردگار آنجا چیزی نبود و همگی بدان پابرجا بودند.

این دو گونه حیات را همراه با ویژگی‌ها و مراتب و احکام خاص آنها به خوبی درک کن».(⁽¹⁾)

ب- متن روایات بر تقدم عالم ذر:

اخبار عالم ذر متواتر معنوی و معنای تمامی آنها بیانگر وجود متقدم و پیشین یک مرحله از خلقت بشر نسبت به مرحله دنیایی است. زبان گفتگو میان بندگان و خداوند نیز زبان تکوین نبوده که زبان مقال و تشریع بوده اگرچه شیوه و کیفیت ابراز آن برای ما گنگ باشد ولی از ظاهر روایات و آیات نمی‌توان بدون دلیل قطعی دست برداشت و آنها را بدون دلیل تأویل بُرد:

«... عن زارة قال:سألت أباجعفر علیه السلام عن قول الله: {و إذ أخذ ربک من بنی آدم} الی «انفسهم» قال: أخرج الله من ظهور آدم ذرّیته الی یوم القیامة، فخرجوا ]و هم[ کالذّر.

فعرفهم نفسه و أراهم نفسه، و لولا ذلک ما عرف احد ربه و ذلک قوله: {و لئن سألتهم من خلق السماوات و الارض لیقولنّ الله}».(⁽¹⁾)

«عن زرارة عن أبی جعفر علیه السلام قال: قلت له: {و إذ أخذ ربک من بنی آدم} الی «شهدنا» قال: ثم قال: ثبتت المعرفة و نسوا المواقف و ]سیذکرونه[ و لولا ذلک لم یدر أحد من خالقه و لا من رازقه».(⁽²⁾)

«عن زرارة قال: سألت أباعبدالله علیه السلام عن قول الله: {وإذ اخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم} الی«قالوا بلی» قال: کان و محمد علیه و آله السلام اول من قال: بلی، قلت: کان رؤیته معاینة؟ قال: نعم فأثبت المعرفة فی قلوبهم و نسوا المیثاق و سیذکرونه بعده و لولا ذلک لم یدر أحد من خالقه و لا من رازقه».

اخبار بدین مضمون فراوان نقل شده و همگی بر تقدم جهان آفرینش و آغاز خلقت بشری پیش از این عالم ماده دلالت جدی و قطعی دارند و دستامد آن را هم بیان کرده‌اند.

ج- اهل البیت اولین بندگان عالم ذر:

در عالم ذر نیز ائمه علیهم السلام نخستین بندگان الهی بودند که به ربوبیت خداوند و

بندگی خود زبان گشودند پیش از آنکه دیگران به ربوبیت اعتراف کنند. ائمه علیهم السلام نطق ربوبی را بر زبان جاری کردند. بنابراین نخستین بندگان دنیایی نیز اهل‌البیت علیهم السلام به شمار می‌آیند همان‌گونه که نخستین بندگان ملکوتی، هستند:

«... ثم إنّ الله تعالی اهبط إلی الارض فی ظلل من الغمام و الملائکة، و اهبط أنوارنا اهل البیت علیهم السلام معه و اوقفنا نوراً صفوفاُ بین یدیه نسبّحه فی أرضه کما سبّحناه فی سماواته و نقدّسه فی أرضه کما قدّسناه فی سمائه. و نعبده فی ارضه کما عبدناه فی سمائه. فلمّا اراد الله إخراج ذرّیّة آدم علیه السلام لاخذ المیثاق سلک ذلک النور فیه، ثم اخرج ذرّیته من صلبه، یلبّون فسبّحناه فسبّحوا بتسبیحنا، و لولا ذلک لادروا کیف یسبّحون الله عزّوجلّ. ثم تراءی لهم بأخذ المیثاق منهم بالربوبیة و کنّا اوّل من قال: بلی، عند قوله: {ألست بربّکم}، ثم اُخذ المیثاق منهم بالنبوة لمحمد| و لعلی علیه السلام بالولایة. فأقرّ من أقرّ و جحد من جحد. ثم قال أبوجعفر علیه السلام : فنحن خلق الله و اوّل خلق عبد الله و نسبّحه و نحن سبب الخلق الخلق و سبب تسبیحهم و عبادتهم من الملائکة و الإدمیین...».(⁽¹⁾)

پیشینة یک موضوع خود به خود یک موجود را به همان پیشینه می‌کشاند و

بدان پیوند که دارد اتصال خود را بازگو می‌سازد. اتصال پیشوایان به خداوند محدودیت ندارد و تنها به یک عالم از عوالم منحصر نمی‌شود به همین دلیل پیش از اقرار دیگران، ائمه علیهم السلام به فرمان خداوند گردن می‌نهند.

احادیث بی‌شماری بندگی ائمه علیهم السلام را در عالم

ذر اثبات می‌کند؛ بندگی نخست و پیش از دیگران همان گونه که در تقدم وجودی از همة موجودات ائمه علیهم السلام پیش‌تر هستی گرفته‌اند در مقام پرستش نیز زودتر از همه گردن نهادند:

«... ابن عباس قال: سمعت رسول الله | و هو یخاطب علیاً علیه السلام و یقول: یا علی إن الله تبارک و تعالی کان و لاشیء معه فخلقنی و خلقک روحین من نور جلاله، فکنّا أمامَ عرش ربّ العالمین نسبح الله و نقدسه و نحمده و نهلله، و ذلک قبل أن یخلق السماوات و الارضین. فلمّا أراد الله أن یخلق آدم خلقنی و إیاک من طینة واحدة من طینة علّیّین و عجنا بذلک النور و غمسنا فی جمیع الانوار و أنهار الجنة، ثم خلق آدم و استودع صلبه تلک الطینة و النور.

فلمّا خلقه استخرج ذریته من ظهره فاستنطقهم و قرّرهم

بالربوبیة، فأول خلق إقراراً بالرّبوبیة أنا و أنت و النبیّون علی قدر منازلهم و قربهم من الله عزّوجلّ. فقال الله تبارک و تعالی: صدقتما و أقررتما یامحمد و یاعلی و سبقتما خلقی إلی طاعتی، و کذلک کنتما فی سابق علمی فیکما، فأنتما صفوتی من خلقی، و الائمة من ذریّتکما و شیعتکما و کذلک خلقتم...».(⁽¹⁾)

«امام صادق علیه السلام فرمود:

برخی از قریش به رسول خدا عرض کردند: شما به چه امتیازی از دیگر پیامبران سبقت دارید در حالی که پس از تمامی آنان برانگیخته شدید؟ و خاتم آنها به شمار می‌آیند؟ حضرت فرمود: «إنی کنتُ اوّل مَن أقرّ بربّی و أوّل مَن أجاب حیث أخذ الله میثاق النبیین و أشهدهم علی أنفسهم ألست بربّکم؟ قال: بلی. فکنتُ أوّل مَن قال بلی. فسبقتهم الی الاقرار بالله».(⁽¹⁾)

سیر اهل البیت (ع) در هستی:

الف- سیر نزولی وجودی ائمه^ در عالم هستی:

حقیقت محمدیه در خلقت نوری یک سیر و حرکت نزولی وجودی دارد و یک سیر وجودی صعودی. گاهی ائمه علیهم السلام از افلاک به عالم خاک فرود می‌آیند تا سیر خلقت و مراحل آفرینش تکمیل گردد. دیگر بار، از جهان ناسوت به عالم جبروت پر می‌گشایند تا سیر وجودی نوری آنها کامل‌تر شود. در هر صورت توقف و ایستایی در گسترش و تعمیق وجود نوری آنها دیده می‌شود، آنچه اهل البیت علیهم السلام دارند همگی، کمال و بالا رفتن لحظه به لحظه‌ای سعة وجودی آنهاست.

هنگامی‌که نور اهل البیت علیهم السلام به کمال رسیدند، نور محمد| زیر عرش هفتاد و سه هزار سال باقی ماند. پس

نور او به بهشت منتقل و هفتاد هزار سال آنجا ماند. آنگاه نور محمد | به سدرة المنتهی فرود آمد و هفتاد هزار سال نیز آنجا سکونت گزید. بعد از آمدن، نور پیامبر | به آسمان هفتم منتقل شد پس از آن به ترتیب در آسمان ششم، سپس پنجم و آنگاه چهارم و سپس سوم آنگاه به آسمان دوم در آخر به آسمان دنیا فرود آمد. نور وجود آن حضرت در آسمان دنیا ماندگار شد تا آنگاه که خداوند ارادة آفرینش آدم علیه السلام نمود».(⁽¹⁾)

مراتب هستی با وجود اهل البیت علیهم السلام چیده شد و از نور آنها نظم و سازماندهی بخود گرفت. نور اهل البیت علیهم السلام در هیچ مرتبه‌ای از مراتب نه تنها خاموش نگشت بلکه در پردة تاریکی نیز پنهان نماند. هرجا وجود و ظهوری هست

از نور آنهاست و درنگ نوری آنها بیانگر نیازمندی مراتب خلقت به آنها است از یک سو و فرمانبرداری خداوندی از دیگر سو به شمار می‌رود.

ب- سیر صعودی پیامبر | در جهان ماده:

معراج جسمانی یا روحانی پیامبر | یا هردوی آنها بخش دیگری از حقایق ماوراء طبیعت را برای بشر بازگو کرد و بر دانش و معرفت وحیانی وی افزود؛ حقایقی که تنها با ایمان وداده‌های وحی قابل فهم و درک است. در این سیر، وجود حضرت برخی از مراتب را مقدم بر برخی دیگر طی کرد و با ترتیب منطقی در سیر نزولی همان مسیر را در سیر صعودی پیمود:

«قال النبیّ |... فلمّا جئت إلی السماء الدّنیا قال جبرئیل لِخازن السماء: إفتح. قال: مَن هذا؟ قیل: جبرئیل، قیل: و من معک؟ قیل: محمد، قیل: و قد اُرسل إلیه؟ قال: نعم، قیل: مرحباً به و لنعم المجئی جاء، فأتیت علی آدم فسلّمت علیه، فقال: مرحباً بک من إبنی و نبیّی، فأتینا السماء‌الثانیة، قیل: مَن هذا؟ قال: جبرئیل، قیل: من معک؟ قال: محمّد | قیل: اُرسل إلیه؟ قال: نعم، قیل مرحباً به و لنعم المجیئ جاء فأتیت علی عیسی و یحیی فقالا: مرحباً بک من أخ و نبیّی. فأتینا السماء الثالثة، قیل: مَن هذا؟ قیل: جبرئیل، قیل: من معک؟ قال: و محمد، قال: و قد اُرسل إلیه؟ قال: نعم، قیل: مرحباً به و لنعم المجیئ جاء فأتیت علی یوسف فسلّمت، فقال: مرحباً بک من أخٍ و نبیّی. فأتینا السماء الرابعة، قیل: مَن هذا؟ قال: قال: جبرئیل، قیل: من معک؟ قیل محمد | قیل: و قد اُرسل

إلیه؟ قال: نعم، قیل: مرحباً به، و نعم المجیئ جاء، فأتیت علی إدریس فسلّمت علیه فقال: مرحباً من أخ و نبیّی. فأتینا السماء الخامسة، قیل: من هذا؟ قیل: جبرئیل، قیل: و من معک؟ قیل و محمد | قیل: و قد اُرسل إلیه؟ قال: نعم، قیل: مرحباً بک من أخ و نبیّی فأتینا علی السماء السادسة قیل: مَن هذا؟ قیل جبرئیل، قیل: من معک؟ قیل: محمد، قیل: و قد اُرسل إلیه؟ مرحباً به، نعم المجیئ جاء، فأتیت علی موسی فسلّمت علیه فقال: مرحباً بک من أخ و نبیّی، فلمّا جاوزتُ بکی، فقیل: ما أبکاک؟ قال: یاربّ، هذا الغلام الذی بُعث بعدی یدخل الجنة من امته أفضل ممّا یدخل من امّتی، فأتینا السماء السابعة، قیل: مَن هذا؟ قیل: جبرئیل، قیل: من معک؟ قیل: محمد، قیل: و قد اُرسل إلیه؟ مرحباً به و لنعم المجیئ جاء فأتیت علی ابراهیم فسلّمت علیه فقال مرحباً

بک من ابنی و نبیّی.

فرفعت لی البیت المعمور فسألت جبرئیل: فقال: هذا البیت المعمور یصلّی فیه کل یوم سبعون ألف هلک اذا خرجوا لم یعودوا إلیه آخر ما علیهم».(⁽¹⁾)

آسمان و زمین و دیگر موجودات همگی در تسخیر و زیر فرمان تکوینی ائمه علیهم السلام قرار دارند و ائمه علیهم السلام به اذن و دستور خداوند می‌توانند در تمام مراتب هستی که پدید آمده از نور وجودی آنهایند، تصرف کنند.

در احادیث دیگر معراج رفتن پیامبر | را تا نزدیک‌ترین مرحلة وجودی خداوند بیان می‌کنند که میان خدا و پیامبرش به اندازة دایرة کمان فاصله وجود داشت نه بیشتر و این مقامی است که هیچ موجودی از آفریدگان بدان راه نمی یابد و تا کنون راه نیافته است. بنابراین، تمام حقایق و همة فضائل اهل البیت علیهم السلام را خداوند می‌داند و بس، حتی خود ائمه علیهم السلام تمام حقایق خود را نمی‌دانند و این بیانگر منزلت بلند آنان است.

ج- فرمانروایی اهل البیت ^ در هستی:

پس از آنکه مراحل خلقت و آفرینش اشیاء و موجودات پایان یافت و هستی شکل کنونی را به خود گرفت، خداوند تمام مراحل آفرینش را فرمانبردار اهلبیت علیهم السلام قرار داد. البته فرمانبرداری گونه‌ها واجزاء خلقت از ائمه علیهم السلام در واقع همان فرمانبرداری خداوند به شمار می‌آید نه چیز دیگر؛ زیرا فرمانروایی پیشوایان پاک در طول فرمانروایی خداوند و متصل به آن جریان دارد نه در عرض آن یا منفصل از آن.

همان‌گونه که فرمانبرادری تکوینی و تشریعی اهل البیت علیهم السلام را خداوند در حاق وجود و درون‌مایة مراتب هستی قرار داد، تمامی امور آنها را نیز به ائمه علیهم السلام واگذارد. هم امور تکوینی و هم تشریعی.

این مهم بیانگر سلسله مراتب اداری جهان آفرینش را به توانایی پروردگار بیان می‌کند؛ زیرا خداوند مستقیم نه اشیاء را خلق کرد و نه آنها را اداره می‌کند؛ چون سنخیت میان وجود او و مراتب خلقت وجود ندارد. با بر قراری سنخیت از طریق حلقه‌های واسطه بویژه اهل البیت علیهم السلام خداوند به هستی وجود بخشید و هم با علت میانی ائمه علیهم السلام ، اشیاء را تدبیر و هدایت می‌کند. هدایت تشریعی قوامش به ارادة بندگان است و بدون اراده آنها مدیریت

اهل البیت علیهم السلام تحقق خارجی نمی‌یابند وجای آن را مدیریت غیر ائمه علیهم السلام می‌گیرد. در هدایت تکوینی ولایت ائمه علیهم السلام از

بالا‌ترین مرتبه وجود تا پایین‌ترین آن جاری است:

«... ثم خلق جمیع الاشیاء فأشهدهم خلقها و أجری طاعتهم علیها و فرّض أمورها إلیهم. فهم یحلّون ما یشاؤون و یحرّمون ما یشاؤون و لن یشاؤوا إلا أن یشاء الله تبارک و تعالی. ثم قال: یا محمد! هذه الدیانة التی، من تقدمها مرق، و من تخلف عنها محق، و من لزمها لحق، خذها الیک یا محمد».(⁽¹⁾)

فصل هشتم: دستامد‌های علمی وعملی

اشاره

مقدمه:

تدوین خلقت اهل البیت علیهم السلام آثار، نتایج و پیامد‌های ژرف و اساسی علمی وعملی در ساحه‌های گوناگون به دست می‌دهد که پر فایده بودن و اولویت طرح این موضوع را آشکار می‌سازد.

افزون بر آگاهی بخشی عمومی و آشنا کردن ذهن و اندیشة مردم با فضائل بی‌شمار اهل البیت علیهم السلام برای خرد ورزان و فرهیخته‌گان نیز می‌تواند منشأ تکاپوی اندیشه گردد و چشمه‌ی دانش آنان را به جوشش آورد .

اگرچه طرح خام و نارسای آن با شعار گونه‌اش در محافل ومجالس عمومی در برخی موارد به چشم می‌خورد که دستاورد مهمی ندارد امّا تدوین محققانه و همه جانبه‌اش نگریستن به این موضوع مهم همرا با ریزبینی و دستامدها تا اندازه‌ای در این پژوهش درنظر گرفته شده است. امید است در مراحل بعدی کامل‌تر و دقیق تر إرائه شود. دستامدهای تاریخ آفرینش نوریة اهل‌البیت علیهم السلام هرگز به این چند فهرست ارائه شده محدود و خلاصه نمی‌شود بلکه با دقت می‌توان آثار و پیامد‌های بی‌شمار را برای آن طرح کرد و ارائه نمود.

طرح این فصل پاسخی است به یک پرسش که برخی آن طرح کرده‌اند:

بحث خلقت نوریه با فرض صحت و اعتبار علمی چه سودی دارد و ضرورت طرح آن در چه درجه‌ای از اولویت پژوهشی قرار دارد؟

الف- دستامد‌های فلسفی

با تبیین خلقت نوری، قطعی‌ترین و گویا‌ترین منظومة فلسفی از متن دین بیرون می‌آید، نضج می‌گیرد و شکوفا می‌شود و به وارداتی بودن حکمت اسلامی از یونان و هند و چین و... خط بطلان می‌کشد. ریشه‌های این حکمت در متن داده‌های وحیانی تنیده و با یافته‌های ناب عقلانی قابل تدوین و ترسیم و ارائه به انظار عموم اندیشمندان است.

این نظام برومند فلسفی ویژگیهای زیر را داراست که هیچ یک از نظامهای فلسفی موجود، آنها را ندارد:

1- ارائه یک چشم‌انداز کلان و کلی نسبت به سراپای هستی که از خداوند آغاز می‌شود و به ترتیب از بالا به پایین تمامی موجودات را تبیین می‌کند. بنابراین، با وجود هستی و حضور قطعی آن در نظام جهان روبرو هستیم و هرگز پوچی، تاریکی و حضور نیستی را در سلسله موجودات نمی‌پذیریم.

2- افزون بر گشودن چشم‌انداز فراروی دریچه‌ای از نگاههای ژرف عقلی، اجزای آن نیز به صراحت و روشنی در خلقت نوریه تبیین شده است؛ بگونه‌ای که هیچ خلاء و کاستی در سیستم جهان وجود ندارد. نخستین اجزاء پس از خداوند و ذات و صفات و افعال او؛ اجزای نوری جهان، سپس عالم جبروت و پس از آن نظام ملکوت و در پایان عالم ناسوت قرار دارد با ترتیبی که در متن پژوهش گنجانده شد.

3- نخستین موجود آفریده شده در این چشم‌انداز با تمام جزئیات خود کاملاً تبیین شده است و هرگز ابهامی در نحوة پیدایش و چگونگی رویش آن

وجود ندارد. اولین موجود آفریده شده حقیقت نوری محمد | و پس از آن سایر ائمه علیهم السلام تا آخرین پیشوایان پاک است. بر خلاف فلسفه و عرفان که به کلی گویی بسنده کرده بودند، در این جایگاه ریزترین مسایل نیز طرح شده و هستی بخشیدن و هستی گرفتن بصورت شفاف تبیین شده است. ابهام و ارائه مفهوم در نخستین نور نه تنها نیست که مصداق آن با حالات و کردار نوری همگی گرد آمده‌اند.

4- کیفیت برون آمدن اولین نور بر نظریة آفرینش استوار است نه دیدگاه‌های صدور با پیشینة وجودی موجودات یا سایه پنداشتن موجودات دیگر خلقت واژه‌ای است که از نخستین موجود آفریده شده تا پایان هستی در سلسله نظام آفرینش بکار برده شده است و هرگز دیدگاه‌های دیگری را نمی‌توان جایگزین آن کرد. بر نظریه فیض صدور یا تجلی می‌توان نقد‌های زیادی نوشت اما بر نظریه آفرینش نمی‌توان خرده گرفت و آن را محال دانست؛ زیرا برآمده از متن داده‌های ناب وحیانی است نه یافته‌های خام عقلانی.

5- اهل البیت علیهم السلام در نظام خلقت نه یکی از اهداف مهم آفرینش به شمار می‌رود که با وجود آنان بی‌هدفی و تصادفی بودن یا دیگر مسائل سست از خلقت و پدید آمدن موجودات نفی می‌شود. بنابراین هستی بر پایه‌ای هدف و غرض و مقصد ویژه‌ای لباس هستی پوشیده و پدید آمده است نه از روی اجبار یا بازیچه یا پوچی و... این اهداف همراه با آگاهی و اراده صورت گرفت نه با جبر و...

6- فراگیری نور پردازی و عدم اختصاص آن به یک مرتبه یا چند مرتبه در

نظام خلقت، دستامد دیگر فلسفی این موضوع به شمار می‌رود که در آن گسترة نور اهل البیت علیهم السلام همه جا را فراگرفته‌اند. جای نیست که نور در آن نفوذ نکرده باشد و حضور اهل البیت در آنجاآن مشاهده نشود. عمومیت و شمول نور افشانی تنها با خلقت نوریه قابل فهم و هضم است.

7- اهل البیت علیهم السلام در سراسر مراحل آفرینش و نورپردازی الهی تنها حلقة واسطة فیض رسانی به شمار می‌روند نه خالق یا پروردگار یا شریک خداوند. بنابراین خالقیت و ربوبیت در تمام نظام هستی از بالا تا پایین همگی ویژة خداوند است و هیچ فردی در آن مشارکت ندارد.

8- چگونگی آغاز و پردازش نور با عشق همراه بود و با عشق ادامه یافت و هستی را نور با عشق در بر گرفت و پوشش داد. از آغاز نور پیامبر | به سجده افتاد و سپس با عشق انفجار نوری او عالم نوری را پر از فیض نور کرد. دیگر مراتب هستی نیز با فرمانبرداری تمام عاشقی را به اثبات رساندند و عشق تمام هستی را پُر کرد.

9- میان حلقه‌های زنجیرة نوری دو گونه اتصال بر قرار است:

یکی از سوی خداوند به نور مستقیم اوحقیقت محمدیه | و دیگری با وجود نوری او به اشیاء و موجودات فرودست که موجودات مراتب فروتر نیز هریک گرد خود و در منظومه جهانی خویش اتصالات و هماهنگی‌های وجودی هم با کل هستی دارند و هم با جهان و اقمار خود با محوریت اهل البیت علیهم السلام . تمام این معارف فلسفی از متن خلقت نوری برمی‌آید.

10 – درون‌مایه و جوهرة تمام موجودات پس از خداوند، نور وجودی

اهل‌البیت علیهم السلام است و موجودات دیگر همگی پدید آمده از نور آنهاست؛ گاهی تمامی چهارده نور مقدس مغز و هسته به شمار می‌روند و دیگران پوسته؛ گاهی برخی از آنان هسته و دیگر اشیاء پوسته به شمار می‌آیند. چنانکه در آفرینش نور وجودی شیعه و آسمان و زمین روشن گردید.

11- تدریجی بودن و گام به گام منتشر شدن موجودات نسبت به ساختار جهانی خود و عالمی که در آن قرار دارند از یکسو، دفعی بودن فعل الهی و فیض دهی یکجا و آنی و کامل به همة مراتب آفرینش از دیگر سو، سیر خلقت را

از وجه ربّی با وجه خلقی متمایز می‌سازد و کیفیت آن دو را مشخص می‌نماید.

12- افزون بر جاری بودن عناصر، قواعد، قوانین و معیارهای سازماندهی شده در کل چشم‌انداز خلقت و تمامی زنجیره‌های آن، جهان ویژة یک مرتبة در گرد خود نیز قوانین خاص خود را داراست چنانکه سعة عالم جبروت با عالم ملکوت سازگاری ندارد و تحت یک فرمول نمی‌گنجد اگرچه در اصل نور پذیری ائمه علیهم السلام و فرودستی از عالم غیبی و نوری مشترک هستند.

13- نامحدود بودن خداوند و محدود بودن موجودات آفریده شده اعم از عالم نوری یا دیگر عوالم از دستامد مهم دیگر خلقت نوریه است که با آن بسیاری از پرسشها پاسخ می‌گیرد و حقایق آشکار می‌گردد و فرق واجب و ممکن روشن می‌شود که در تمام هستی تنها یک نامحدود و بی‌انتها وجود دارد و دیگران همگی محدود وپایان پذیر هستند.

14- اهل البیت علیهم السلام بهترین، نزدیک‌ترین و اولی‌ترین موجود به خداوند هستند که ازطریق آنها می‌توان حق را شناخت. خلقت نوریه مجرای معرفتی

پروردگار را برای همیشه برای بشر از کانال اهل البیت علیهم السلام فراهم می‌کند و این دستامد کمی نیست.

ب- دستامد کلامی

1- با تبیین خلقت نوریه یکی از حلقه‌های مفقودة فعل الهی و نخستین موجود آفریده شده در جای خود قرار می‌گیرد و زنجیرة بحث فعل الهی کامل می‌شود. بحثی که امروز در حوزه‌های کلامی جای آن کاملاً خالی است.

2- حادث و قدیم بخوبی تبیین می‌گردد و اصل ذاتی بودن، مطلق بودن و منحصر بودن قدیم به خداوند بخوبی آشکار می‌گردد و از سوی دیگر قدیم نسبی که نور وجودی ائمه علیهم السلام نسبت دیگر موجودات باشد، نیز معنی پیدا می‌کند.

3- ولایت تکوینی اهل البیت علیهم السلام با ترسیم خلقت نوری آشکار می‌گردد و پیشینة آن به قبل از آفرینش جهان ماده بر می‌گردد؛ جایی که جز اهل البیت علیهم السلام موجود دیگری حضور نداشت. تصرف در جهان ماده بخشی از آن ولایت

است نه کل آن.

4- عصمت ائمه علیهم السلام در پرتو نورانیت وجودی آنها تبیین می‌گردد و پاکی آنها به پیش از خلقت استناد می‌شود جایی‌که ائمه علیهم السلام نور محض بودند و جز پاکی و طهارت چیزی با وجود آنها آمیخته نشده است و در اصل بعدی نیز پاک و جاری شدند.

5- یکسان بودن حضور و غیاب ائمه علیهم السلام در خلقت نوری مشخص می‌گردد و هرگز مرگ و فقدان وجود فیزیکی آنها مانع سعة وجود آنها به شمار نمی‌رود. بنابراین، نذر و شفاگیری و دیگر مسایل مورد نیاز با تبیین این گونه موضوع بخوبی حل می‌شود که ما امروز در مزار پر راز آن پیشوایان شاهدیم.

6- تثبیت ولایت ائمه علیهم السلام در کل مراتب هستی و نظام آفرینش حقیقت دیگری است که از خلقت نوریه به دست می‌آید. چنانکه در ولایت مداری فرشتگان و آفرینش حیات آغازین بشری بنام «ذر» بدان اشاره شد. در آنجا هریک به تناسب وجودی خود و میزان تکلیف خود ولایت ائمه علیهم السلام را پذیرفتند.

7- علوم بی‌پایان اهل البیت علیهم السلام با خلقت نوری اثبات می‌شود و دریاهای نوری که پیامبر | بدانجا غواصی کرد قبل از تمام مراحل خلقت این مهم را بخوبی برای ما بازگو می‌کند و پرده از اسرار آن بر می‌دارد.

8- فضایل وجودی، اخلاقی، عبادی و... ائمه علیهم السلام همگی ریشه در خلقت نوریة آنها دارد که با تبیین این مهم می‌توان به گونه‌هایی از آن حقایق دست یافت. اصل عبادت و پرستش ائمه علیهم السلام در عالم نوری و سپس حضور آنها در دیگر مراتب وجود حقایقی هستند که خلقت نوریه آنها را برای ما بازگو می‌کند.

9- آموزش دادن به ملائکه، زمینیان و افراد جن و... همگی از برکت علوم اهل البیت علیهم السلام است که از طریق شناخت عالم نوری آنها می‌توان به آنها دست یابید و دانش بی‌پایان و پهناور ائمه علیهم السلام را ثابت کرد.

10- تقدم مقامی و منزلت اهل البیت علیهم السلام میان تمامی فرشتگان نیز حقیقت دیگری است

که از خلقت نوریه بر می‌آید و فرشتگان را فرمانبردار ائمه علیهم السلام معرفی می‌کند. چنانکه دیگر موجودات نیز این حالت را دارند.

11- برتری و فضیلت ائمه علیهم السلام بر دیگر پیام آوران الهی و پدید آمدن انبیاء از نور وجودی آنها نیز از این بحث به خوبی استفاده می‌شود که در مقام داوری و ارج نهادن کدام را مقدم باید کرد؟ مقام رسالت یا ولایت.

12- ایجاد پیوند وجودی میان شیعه و نور ائمه و دیگر انسان‌ها همگی در پرتو خلقت نوریه آشکار می‌گردد. پدید آمدن شیعه از نور ائمه و پدیدار شدن انسان‌های دیگر از این نور در جای خود بسیار حایز اهمیت کلامی است.

13- سلسله مراتب ولایت اهل البیت علیهم السلام همانگونه که در عالم ماده تجلّی کرد و بروز نمود، در عالم معنا و نوری نیز به همان شیوه آشکار شد. بنابراین یکی تفسیر کننده و کامل کننده مرحلة بعدی به شمار می‌رود.

14- غیبت و دیگر رخدادهای کلان ائمه علیهم السلام در خلقت نوری بخوبی تبیین شده است که نمی‌توان رخدادهای این جهانی را بدون ریشه در آن رخدادها تحلیل و تفسیر کرد. چه رسد به غیبت صغرا و کبرای امام عصر (عج).

15- معراج پیامبر | با این بحث جایگاه واقعی خود را باز می‌یابد و بسیاری از حقایق آن بخوبی روشن می‌شود؛ زیرا سیر صعودی و نزولی وجودی آن حضرت در این بحث گنجانده شده است.

ج- دستامدها عرفانی، اخلاقی

1- انسان کامل بی هیچ کاستی، کژی و سستی در خلقت نوریه پیامبر خدا| و پس از وی ائمه معصومین علیهم السلام هستند. اینها تمامی مراتب و کمالات وجودی هر موجود را به صورت تمام و همه جانبه دارایند. جامع غیب و شهود و مُلک و ملکوت اهل البیت علیهم السلام به شمار می‌روند.

2- زمینه و بستر کامل شدن در نهاد تمامی انسان‌ها در عالم ذر قرار داده شد و هر کس می‌تواند با پیروی از دستورات ائمه علیهم السلام به درجات و برخی از مراتب کمالی آنها نایل شوند. چنانچه خود آنها فرموده‌اند. با این تفاوت که معصومان جامع جمیع کمالات وجودی و مطلق فضایل را دارا هستند اما دیگران به تناسب

درجات کمالی خود از پاره‌ای از فضایل آنها می‌توانند بهره برند و بصورت نسبی جامع فضائل گردند.

3- شیعیان بیش از دیگر انسانهای روی زمین، استعداد و زمینة دست یابی به کمالات معنوی و قرب ربوبی را به دلیل نزدیکی به ائمه علیهم السلام و پدید آمدن از نور وجودی آنها دارا هستند. این حقیقت بخشی ذاتی و بخشی اکتسابی به شمار می‌رود و هر دو قابلیت افزایش و کاهش را دارایند.

4- وجود نوری داشتن و تاریخ نوری برای خود بیادگار گذاشتن زیربنای تمامی فضیلت‌های اهل البیت علیهم السلام به شمار می‌رود؛ بگونه‌ای که هر فضیلتی دیگر همگی از این چشمه سار جوشیده است. به تعبیر دیگر، زیر بنای دیگر مراحل وجودی و کمالات، ویژگی‌ها و صفات برجستة انسانی ائمه علیهم السلام خلقت نوری آنهاه حساب می‌آید. اگرچه این مهم یک فضیلت به شمار می‌آید امّا یک فضیلتی که تمام فضیلت‌ها از آن بوجود می‌آید و با تمامی آنها برابری می‌کند، یا این که وجود نوری آنها بر تمام مراتب دیگر ائمه علیهم السلام محیط، مقدم و زیربنایی‌تر است و در هر جهانی که باشند تمام ویژگی‌های علمی، عملی و... آنان را این نور پوشش می‌دهد.

5- همین که پیروان ائمه علیهم السلام وجود خود را اولاً و بالذات آفریدة خداوند بزرگ و ثانیاً و بالعرض به تبع و پیرو وجود نوری اهل البیت علیهم السلام بدانند، چیز کمی نیست. آنگاه کسی برای خود وجود مستقل نمی‌بیند بلکه هستی خود را مدیون پروردگار و فیض رسانی ائمه علیهم السلام می‌شمارد. فهم این حقیقت در نفی خودخواهی و خودمحوری و دور ریختن غرور و رذایل اخلاقی نقش تأثیر

گذاری دارد. بنابراین، فقیر دانستن و ناچیز شمردن و وابسته دیدن ذات خود را به ذات و طفیل دیگری مهم‌ترین راهکار خودسازی به حساب می‌آید که در این بحث می‌توان از آن مدد جست.

6- همان‌گونه که ائمه علیهم السلام اعطا کنندة وجود با نیروی خالقیت پروردگار به موجودات هستند، جاعل و اعطا کننده دانش به موجودات نیز هستند. آنچه جامعة بشری امروزی از دانش در دست دارد یا ریشه در داده‌های وحیانی دارد یا کشف و یافته‌های عقلانی تلقی می‌شود که همگی به کمک و آموزش ائمه علیهم السلام صورت گرفته است؛ ائمه علیهم السلام در آغاز آفرینش به زمینیان دانش آموختند همان‌گونه که به ملکوتیان دانش آموختند.

7- برای تربیت شدن و الگوگیری تربیتی باید دست به دامان اهل البیت علیهم السلام زد و از آنها در این مسیر راهنمایی و هدایت‌گری را درخواست نمود؛ زیرا ائمه علیهم السلام همان‌گونه که مربیان فرشتگان در عالم ملکوت به شمار می‌روند، مربیان زمینیان نیز هستند. آموزش و پرورش آنان مانند سعة وجودی آنها تمامی هستی را در بر‌می‌گیرد و هیچ جای و شیء خارج از تربیت آنان نیست. اگرچه ما کیفیت و ظهور آن را به خوبی و روشنی احساس نمی‌کنیم.

8- آشناترین افراد به روح و نیروی‌های معنوی درونی پیشوایان پاک هستند. ازاین‌رو، در تمام مسایل فرا مادی و روحانی و مراتب و ابعاد این موجود باید به ائمه علیهم السلام رجوع کرد نه دیگران. اخلاق و عرفان هردو ارتباط مستقیم با روح و پرورش نیروی معنوی دارند و تخلیه کردن بدی‌ها و رذایل اخلاقی از روح را ائمه علیهم السلام می‌توانند بخوبی انجام دهند و انسان‌ها را به فضایل آراسته و از رذایل پیراسته سازند. آراستگی و پیراستگی همه جانبه و مطابق با خواستة کل غرایز انسانی نه تک بعدی و یکسو نگری.

د- دستامد اجتماعی

1- شیعه با اثبات و تبیین خلقت نوری ریشة هویتی خود را فرو رفته در اعماق ما قبل تاریخ عرفی می‌داند نه تنها پدیده‌ای سطحی و این جهانی. از این‌رو، می‌توان به درازنا و فراخنای هویت فراگیر تشیع پی‌بُرد و حقانیت مذهب دیر پای ازلیت و ابدیت آن را برای دیگران آشکار کرد. موقعیت ارزشی، سیاسی، اجتماعی و مذهبی شیعه با تبیین این مهم ارتقا می‌یابد و رهبران شاخص آن رامی‌توان از منظر اصل پدید آمدن وجود بررسی کرد؛ مذهبی که نخستین بار، با داده‌های وحیانی پی‌ریزی گردید، لباس هستی پوشیده و پردة نیستی را درید. این ویژگی انحصاری مذهب تشیع به شمار می‌رود که هرگز دیگران بدان دست نمی‌یابند.

2- عدم تفکیک حقیقی میان شیعه و افراد بی‌شمار آن، دستامد دیگر خلقت نوریه است که جریان این همانی را نه میان کلی با جزئی بلکه میان کل با اجزاء به تصویر می‌کشد. این همانی جریان فکری، اعتقادی و علمی را به عنوان نظام و مذهب در اشخاص بی‌شمار و متعدد متجلّی و آشکار می‌داند. بنابراین نمی‌توان جمعی را شیعه دانست در حالی‌که از آیین، عادات و رسم‌های واقعی اجراء شده شیعه در سیر تاریخی وجودی خود بریده یا برهنه و یا نیم بند باشند. از همین جا شیعة واقعی و اعتباری یا رسمی به عنوان تمایز اصلی میان مفهوم و مصداق بروز می‌کند.

3- با تبیین خلقت نوری، هرگز نمی‌توان جریان شیعه را در اول قرن هجری محدود کردو آن را پدید آمده یا برآمده از نزاع خلافت و تهمت و... دانست. چه رسد به آنکه این مذهب واقعی و نوری را ابداعی بیگانه یا خودی‌ها شمرد. چنانکه یادآوری شد، شیعیان همانند پیشوایان پاک خویش پیش از خلقت عالم

ماده از نور اهل البیت علیهم السلام پدید آمدند و نور آنها به پیروی کامل از اهل البیت علیهم السلام حرکت می‌کردند. خود مذهب شیعه نیز مجموعة دستوراتی بود که خداوند به نور ائمه علیهم السلام دستور اجرای آنها را داد و آنها بدان عمل می‌کردند.

4- افزون بر گسترش و تعمیق مذهب شیعه میان خود آنان با تمامی هستی دیگر موجودات نیز پیروان مذهب شیعه شمرده می‌شود. فرشتگان نیز شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام هستند و تمامی ذکر و اوراد خود را از مذهب شیعه آموختند و بدان پایبند عملی دارند. بدین سان نمی‌توان جریان شیعه را به انسان‌ها محصور کرد و به فرشتگان پایان داد بلکه آسمان و زمین در حرکت تکوینی و طبیعی خود فرمانبردار امامان شیعه هستند. همان‌گونه که کل هستی به إذن خدا فرمانبردار اهل البیت علیهم السلام به شمار می‌روند.

5- مهم‌ترین دستامد جامعه شناختی دیگر خلقت نوری این است که شیعیان پیش از آنکه خود را به خاک، خون، زبان و دیگر عوارض فیزیکی و فرهنگی و بشری محدود کنند چون به نور وجودی اهل البیت علیهم السلام اتصال دارند خود را متعلق به آنها می‌دانند نه جای دیگر؛ زیرا ذات و درون‌مایة شیعه برون آمده از نور وجودی آنهاست و به آنها تعلق دارد. تقدم و پیش کشیدن این اتصال ذاتی، وجودی و نوری بر دیگر تمایزهای ساختگی و اعتباری برترین رمز موفقیت و حلقة اتحاد شیعه در سراسر جهان به شمار می‌رود و آنان را در برابر تهاجم دشمن بیمه می‌کند و برای حل اختلاف و مشکلات داخلی نیرومند می‌سازد.

6- بزرگترین افتخار و بی‌مانندترین هویت تاریخی، مذهبی و اجتماعی در جریان ماقبل تاریخ با تبیین خلقت نوری از آن شیعه می‌شود و این امتیاز را جز شیعه هیچ پیرو ادیان و فِرق و مذاهب ندارند. درخشیدن این افتخار همة تاریکی‌ها را از میان می‌برد و در تاریخ آسمان تشیع نور افشانی می‌کند.

7- تمامی ادیان و فِرق پیرو و برآمده از ریشه و تنة درخت تنومند شیعه به شمار می‌رود. همان‌گونه که گفته شد، یکصد و بیست و چهار هزار پیامبر| از عرق نوری پیامبر | فروچکیدند و به گواهی تورات و انجیل همه برای معرفی نور احمد | آمده بودند و خود غرض اصلی بعثت نبودند.

8- با تبیین خلقت نوریه، شیعه زمینة رشد معنوی و تکامل وجودی را بیش از دیگران در نهاد خود می‌بینند که با بهره‌گیری از آن می‌تواند به برترین قله‌های انسانیت راه یابند و بندة الهی به شمار آید.

9- شیعه با طرح موضوع خلقت نوریه به آزمون‌های سخت و تمرین‌های کمالی طاقت فرسای پیشوایان خود برای تصدی مقام رسالت و امامت در تمامی عوالم وجودی دست می‌یابد که در جای خود می‌تواند با الگو قرار دادن آن ملاک‌ها و معیار‌های نوری محض و فرمانبرداری الهی به مقامات و کمالات بالای انسانی دست یابند و از سختی‌ها و ناشکیبائی‌ها نهراسند و با بردباری بسوی هدف حرکت کنند.

10- نفی و انکار و پیدایش دشمنان و ضدیت آنها با پیشوایان در مقام عمل از «عالم ذر» سرچشمه می‌گیرد و دیده تیزبین و نگاه‌های ژرف شیعه را برای همیشه در تشخیص مدعیان دروغین بندگی و پیروی باز می‌گذارد تا در مقام داوری میان افراد در واگذاری مسؤولیت‌ها، دچار تردید یا سرشکستگی نشوند و با نور ایمان افراد پر نور را در جای خود و مناصب مهم بگمارد.

11- هستی و مراتب خلقت پدید آمده از نور وجودی پیشوایان شیعه است. ازاین‌رو، سزاوار‌ترین افراد به اداره، بهره وری و ارائه خدمات به دیگر انسانها از کل طبیعت این موجودات به شمار می‌رود.

12- هستی بخشیدن، کانال فیض قرار گرفتن و حلقة واسطه شدن در

دست‌گیری بی‌بینوایان و ستم دیدگان و گشادگی نظر همراه با وسعت بینش و یکسان نگری در فیض دهی برای تمامی انسانها حقیقت دیگری است که از خلقت نوریه به دست می‌آید و ما را از تنگ نظری و محدود بینی می‌رهاند.

13- پیرو بودن تنها در یک کانال و حقیقت برای شیعه تعریف شده و آن هم پیشوایان پاک است نه دیگران. ازاین‌رو شیعه باید پیشرو تمامی میدان‌های علمی و عملی، در ساحه‌های گوناگون قرار گیرد و هرگز پیرو دیگران نباشد. چنانچه ائمه علیهم السلام همیشه فیض دهنده بودند نه گیرنده آنان نیز باید این گونه باشند.

14- وجود دهی و تأثیر گذاری بخش جدایی ناپذیر شیعه به شمار می‌رود چنانکه ائمه علیهم السلام این گونه بودند. بنابراین شیعة بی‌خاصیت و تأثیر پذیر از دیگران در واقع شیعه نیست و این خاصیت با خلقت نوری پیشوایان آنها سازگاری ندارد.

ه-- دستامد روایی و خبری

1- دوستی و دشمنی اهل البیت علیهم السلام تنها ریشه در خلقت نوری بلکه در حیات فیزیکی و این جهانی آنها دارد. بنابراین در نخستین گفتگوی نوری پروردگار با حقیقت نوریة محمدیه | در عالم نوری، از این اسرار پرده برداشته می‌شود و حقایق ائمه علیهم السلام بازگو می‌گردد تا زمینة وجودی و سعة بردباری حضرت در عوالم دیگر بیشتر توسعه یابد و هرگز درتنگنا قرار نگیرد.

2- بسیاری از فقره‌های دیگر زیارت‌نامه‌ها، دعاها و مناجاتهای ائمه علیهم السلام را خلقت نوریه تفسیر و تأکید می‌کند که ناظر بر حقایق عالم مادی است. «اللهم العن اول ظالم ظلم حق محمد و آل محمد».

در ظرف علمی خداوند و گفتگوی نوری، آینده‌ها و شیوة دشمنی با اهل البیت علیهم السلام و دشمنان نهادینه شدة آنها بازگو گردیده است تا دشمن پدیده‌ای ناآشنا جلوه نکند.

3- پدید آمدن وجود نوری ائمه علیهم السلام با عشق آغاز شد، با عشق گسترش یافت و با عشق موجودات دیگر از نور آنها پدیدار گردید. بر همین پایه نافرمانی دیگران از دستورات انوار مقدسه نفی و طرد شده و بیزاری جستن از آنها برای پیروان ائمه علیهم السلام در عالم ماده و نوری حقیقت تلقی شد؛ «برئت الی الله و إلی رسوله...» هریک ابعاد دیگر این رخداد را برای ما بازگو می‌کند. بیزاری در قلب، اندیشه، خرد و اعضاء بدن از دشمنان ائمه علیهم السلام باید در وجود شیعه نهادینه شود.

4- اگرچه شفاعت اولاً و بالذات ویژة قلمرو و فعل و اوصاف الهی تعریف شده است اما ثانیاً و بالعرض ائمه علیهم السلام با دستور الهی می‌تواند دیگران را شفاعت کنند و در مسایل گوناگون میان خدا و بندگان واسطه شوند. در خلقت نوری پیامبر| آخرین پردة نوری که بیرون آمد، «شفاعت» بود. ازاین‌رو، اصل مقوله و مؤلفة پادرمیانی با سرشت نوری ائمه علیهم السلام آمیخته شده است و این مهم ویژگی استقلال آنها به شمار نمی‌رود و اعطاء شدة خداوند نامیده می‌شود.

5- بسیاری از فقره‌های دعا، زیارت‌نامه‌ها، مناجات و دیگر احادیث نقل شده از ائمه علیهم السلام را امروز بزرگان ما تفسیر مادی این جهانی می‌کنند و برای آن مضمون‌های بلند و نورانی، مصداق‌های مادی می‌تراشند در حالی که این‌ها برخی از مصادیق و مراتب مفاهیم این ادعیه مأثوره است نه تمام حقایق معنی آنها. «بکم فتح الله و بکم یختم». یا فقره {و اشرقت الارض بنورکم}. همه دال بر حقایق مجرد و فرامادی معنای بلند این متن‌ها به شمار می‌آید.

آری! گشودن نه تنها به معنی فتح سرزمین‌ها و نه به معنی تسخیر قلبها است که به معنی گشودن هستی و مراتب موجودات است، موجوداتی که خلقت آنها با ائمه علیهم السلام آغاز شده و با ائمه علیهم السلام پایان می‌یابد و همة هستی با تمامی درجات از نور آنها پدید آمده‌اند.

6- میان حقایق نوری اهل البیت علیهم السلام با خداوند تنها انفصال و انفکاک نیست بلکه بین وجود آنها و حق نهایت اتصال برقرار است. پیوند نیازمند با بی‌نیاز و فقیر محض با غنی کامل. اهل البیت علیهم السلام عین ربط به ذات حق و دیگر موجودات عین ربط به آنها هستند. «ارواحکم فی الارواح و اجسادکم فی الاجساد و قبورکم فی القبور» در سایة این حقایق نوری معنی واقعی خود را باز می‌یابند و تفسیر دقیق آنها به دست می‌آیند.

7- واسطه بودن ائمه علیهم السلام تنها در سیر نزولی وجودی آنها برای فیض رسانی منحصر نمی‌شود بلکه واسطه بودن در سیر صعودی و بالا کشیدن و ارتقا دادن موجودات نیز صدق می‌کند.

اعمالی را که فرشتگان بالا می‌برند، باید با تأیید ائمه علیهم السلام صورت گیرد و این مقام را نیز پروردگار به آنان اعطا نموده است.

8- در برخی از ادعیه و مناجات افزون بر تبیین ارتباط ژرف انسان و خدا چگونگی شکل گیری و مراتب عالم خلقت نیز گنجانده شده است همان‌گونه که در برخی از دیگر مسایل علمی فراوان بکار رفته است. در برخی از ادعیه فاطمیه÷ هستی پس از عالم غیب و جهان نوری به عالم جبروت - (عرش و کرسی)- و جهان ملکوت - (روحانیین) - سپس به عالم جنّ و انس و آنگاه به جهان ماده تقسیم شده است که در جای خود قابلیت تدوین یک رساله مستقل

علمی را داراست. همان‌گونه که در دیگر بخش‌های علمی این‌گونه‌اند و این در خلقت نوری تبیین شده است.

و- دستامد‌های تفسیری

1- قرآن حقیقت جدایی از اهل البیت علیهم السلام نه تنها تعریف و تفسیر و تدوین نشده است بلکه با وجود آنها نازل و تدوین و تفسیر گردیده است. چنانچه پیامبر| نبودی، قرآن هم نبود و اگر ائمه علیهم السلام وجود نداشت، مفسران واقعی شناخته نمی‌شدند. بنابراین تفسیر مستقل داده‌های وحی بدون توضیح و تفسیر ائمه علیهم السلام اعتبار و حجیت ندارد. اگرچه بتوان برخی از صراحت‌های آن‌ها فهمید امّا «نؤمن ببعض و نکفر به بعض» می‌شود.

2- بسیاری از واژگان، جمله‌ها و سوره‌ها را تنها ائمه علیهم السلام می‌دانند که چیست و چگونه باید آن را تعریف کرد؟ آیا آنها فقط مفاهیم هستند یا مصادیق خارجی دارند؟ همان‌گونه که در خلقت نوریه تبیین شد، واژگان عرش، کرسی، لوح و قلم و... موجودات مجرد با سعة وجودی در عوالم بالاتر قرار دارند و تنها مفاهیم نیستند چنانکه برخی از مفسران آن را تفسیر کرده‌اند و این مهم تنها به مدد روایت‌ها میسور است نه خود آیات بصورت مستقل که قابلیت تفسیر به گونه‌های مختلف را دارا هستند.

3- با خلقت نوری، به حقیقت وجودی نوری کتاب مبین در لوح محفوظ نیز پی می‌بریم و این کتاب را مرتبة نازلة آن می‌شماریم؛

زیرا خداوند برای هر موجودی وجود ویژه‌ای قرار داده است و برای کتاب نیز مرتبه نوریه را پیش از این مراتب قرار داده بود که آنجا نزد حق ماندگار شد و وجود نازله‌اش این جا فروچکید.

4- کیفیت اتصال حقیقت محمدیه | با عالم ملکوت هنگام دریافت وحی با وجود نوری بسیار راهگشای مباحث دریافت وحی در علوم قرآن و تفسیر به شمار می‌رود و تمام گمانه‌زنی‌ها را در این مورد همراه با اشکالاتی که وارد شده است، برطرف می‌کند. یعنی پیامبر | پیش از این وحی، پیامبر بود و قرآن در وجودش نهادینه شده بود. در عالم ماده چه با فرود جبرئیل یا اتصال مستقیم این حقیقت تجلّی کرد و ظاهر شد و بیرون آمد.

5- پیامبر | همان‌گونه که ظرف نوری پذیرش قرآن را داشت، فهم نوری تفسیری آن را نیز داشت. به همین دلیل در تلقی و یافت، نگهداری و پاسبانی، تبلیغ و تطبیق و اجرا از عصمت کامل و صد در صدی برخوردار بود که در تمام مراحل داده‌های وحیانی آن بکارمی‌گرفت. پس از او انوار مقدسه این حالت را دارا بودند. بنابراین اعطای فهم بطن، ژرفنا و تأویل آیات برای آنان آسان بود.

6- تأویل آیات دستامد مهم دیگر خلقت نوریه است که در طول بحث بدان تکیه شد. چنانچه این تأویل‌ها را ائمه علیهم السلام نمی‌کردند و پیوند خود را با قرآن بازگو نمی‌نمودند، هرگز کس دیگری توانایی این عمل را نداشت و نمی‌توانست مصادیق خارجی آیات را برای ما معرفی کند. این علم در واقع منحصر و ویژة اهل البیت علیهم السلام است و افراد دیگر هرگز توان تطبیق آیه را با مصداق خارجی آن ندارد.

7- تفسیر دیگران چنانچه با آیات قرآن و روایات ائمه علیهم السلام سازگاری داشته باشند، حجیت دارد و گرنه هیچ تفسیری منهای اهل البیت علیهم السلام برای ما حجیت آور نیست. می‌توان آنها را آراء انسانی برای فضا سازی فهم بیشتر قرآن به شمار آ‌ورد و در این مسیر از آنها مدد گرفت نه حجیت داشتن.

بنابراین تفسیر اصلی تنها از آنِ ائمه علیهم السلام است و پیروان واقعی آنها به کمک

داده‌های وحیانی دیگر نظیر احادیث قطعی ائمه می‌توانند به تفسیر بپردازند و معرفت بشری را به محتوای قرآن افزایش دهند.

8- تطبیق احکام قرآنی یا فقه قرآنی نیز تنها به روش اهل البیت علیهم السلام استوار است و اجرای آن موارد مشخص بدون تأیید یا نص آنها حجیت ذاتی ندارد اگرچه حجیت ثانوی پیدا می‌کند. بنابراین مجریان واقعی محتوای قرآن پیشوایان پاک و پیروان واقعی و نائبان خاص آنهاست نه افرادی که معانی آیات را نمی‌دانند و با حقیقت قرآن بیگانه‌اند چه آنکه میان فهم یک نظریه و تطبیق آن هماهنگی و تلازم وجودی و حکمی برقرار است.

ز- دستامدهای تاریخی

1- امروز یهود و مسیحیت همراه با دیگر ادیان غیر توحیدی قدمت تاریخی و پیشینة وجودی خود را بیشتر از دیگر ادیان و ملل می‌دانند و پیروان آیین خویش را برخوردار از هویت تاریخی و اصالت دینی می‌شمارند. مسلمانها بویژه شیعه در بینش آنان جمعیت تازه تأسیسی هستند که عمر کوتاه و پیشینة نزدیک دارند. دین آنها نیز از این قاعده مستثنی نیست و جدید و نو به شمار می‌رود نه ریشه دار و دائمی.

با خلقت نوریه تنها ادعای ادیان نسبت به قدمت بر دیگر ادیان بویژه مسلمین از همة ادیان از میان می‌رود که امت اسلامی دارای پیشینة فراتر از زمان و مکان تعریف می‌شود. بنابراین تاریخ اسلام در دایرة زمانی و مکانی خاص نمی‌گنجد و مساوی با هستی تاریخ آن آغاز می‌شود. تمامی ادیان و ملل در دامن اسلام و تاریخ فرامادی دین اسلام نضج می‌گیرند و می‌رویند. اگرچه یک مرحله از مراحل تاریخ اسلام در پایان قرار می‌گیرد اما مراحل وجود آن در آغاز قرار دارد و همانند وجود مقدمه بر ذی‌المقدمه است.

2- با تبیین خلقت نوریه تاریخ دین پیامبر پیش از بعثت بخوبی آشکار می‌شود و ظرف تحقق نوری آن حضرت با مظروف یکسان تلقی می‌شود. بنابراین پیامبر| پیش از این عالم خاکی با وجود نوری به دین مشخص عمل می‌کرد که همان اسلام امروزی، با درونمایه اهل البیت | است. تنها دو گونه ظهور دردین اسلام وجود دارد که باید تبیین شود؛ یکی ظهور تفصیلی و وجودی در عالم نوری با عملکرد اهل البیت علیهم السلام نسبت به بندگی پروردگار در مقام فرمانبرداری کامل مطابق و هم سنخ عالم نوری. اعم از خدا شناسی، کردار بقصد آموزش دادن و دیگر مسائل. دیگری ظهور اجمالی وجودی در عالم خاکی با پیام رسانی وحی و فرا خوانی مردم به این آیین مقدس که با تضییق و تنگناهای وجودی روبرو است. اگر چه درونمایه و جوهرة هردو بندگی پروردگار به شمار می‌آید و جز فرمانبرداری حقیقت دیگری از آن به دست نمی‌آید اما ویژگی‌های خاص خود را دارا هستند.

3- ارزیابی روابط هر واقعة تاریخی زندگی ائمه علیهم السلام با سایر وقایع پیدا و پنهان در تمام ادوار حیات آنها بویژه بررسی رخدادهای زمینی ناپیوسته با عالم نوری که از قلمرو ابزار معرفتی تاریخ موجود بیرون است.

4- اثبات بسیاری از کرامات و معجزات تاریخی ائمه علیهم السلام در حیات نوری و پیوند آن با حیات مادی در خلقت نوریه تبیین می‌شود.

وقتی ائمه علیهم السلام نخستین موجود در عالم هستی به شمار می‌آید و واسطه فیض رسانی محسوب می‌شود، پدید آمدن آسمان و زمین و دیگر موجودات از نور دشوارتر است یا بروز و ظهور زنده کردن مرده یا شفا دادن مریضی بی درمان عادی!؟

مقایسه میان فضایل نوری با کرامات مادی حقیقت آنها را بیشتر آشکار می‌سازد.

5- نامحدود بودن ائمه نسبت به دیگر موجودات و رخدادهای محدود که از تاریخ خلقت نوری به دست می‌آید؛ زیرا همان‌گونه که خود آنها نسبت به موجودات فرودست نامحدود هستند، تاریخ و رخدادهای کرداری و گفتاری آنها نیز نسبت به دیگر تاریخ‌ها نامحدود و کمالات آنها نیز این گونه‌اند.

6- تاریخ شیعه با نور پردازی خداوند در آغاز هستی با حقیقت محمدیه| آغاز می‌شود و با پدید آمدن دیگر انوار مقدسه گسترش می‌یابد و با نور پاشی از کانال آنها به دیگر مراتب هستی فراتر می‌رود و با کامل شدن خلقت همان ظهور منجی موعود حضرت مهدی (عج) باشد، پایان می‌پذیرد. پس تاریخ شیعه محور دیگر تاریخ‌های حاشیه و به تبع است.

همان‌گونه که کلام، فلسفه، عرفان، اخلاق، فقه، حقوق و... با نخستین موجود آفریده شده آغاز می‌شود و در هر مرحله‌ای از خلقت توسعه می‌یابد، تاریخ شیعه نیز با نخستین موجود آفریده شده آغاز می شود و در هر مرحله‌ای از خلقت توسعه می‌یابد و تاریخ شیعه نیز در هر مرحله ویژگی‌های خاص خود را دارد و نسبت به فراخنا و تگنای آن مراتب تبیین و تفسیر می گردد.

7- سیکل تاریخ و تصویر کامل آن با خلقت نوری ترسیم می‌شود سپس با مراحل بعدی و سیر صعودی ائمه به اوج می‌رسد. بنابراین تاریخ وجهه ربّی و وجهه خلقی هر دو در این موضوع نهفته است و یکی کامل کنندة اجزای دیگری است.

8- بازیابی آمیخته‌گی تاریخ اهل البیت علیهم السلام با علوم فلسفه، کلام، فقه،

اخلاق و ... از دستامد دیگر خلقت نوریه است. این مهم پیوستگی و ارتباط تمام علوم ائمه را به یکدیگر و میزان پیوستگی آنها را بازگو می‌کند. اگرچه درونمایة واحدی بر تمامی آنها همواره در حرکت است ولی با شکل‌های گوناگون ظهور می‌یابد.

9- بازگو کردن تاریخ آفرینش نوری ائمه علیهم السلام از جانب خود آنها بیانگر اهمیت و میزان توجه به تقدم این گونه تاریخ‌ها نسبت به دیگر رخدادهای مادی و طبیعی است، از یک سو فهم و تبیین این مرحله از تاریخ ائمه در حیطة ادراک دیگران قرار نمی‌گرفت و هرگز بشر تا پایان عمر از آن چیزی نمی‌دانست و نمی‌توانست با ابزارهای موجود پرده برداری کند.

از دیگر سو شناخت جایگاه و مرتبة آنان بسیار در این تاریخ اهمیت داشت که برای ما آنها را بیان کردند تا به حقایق وجودی ائمه علیهم السلام بیشتر پی‌بریم و فضایل زیربنایی آنها را بدانیم.

10- ارزش هر تاریخ به درون‌مایه و محتوای آن بستگی دارد نه پوسته و بیرونی و حجم اطلاعات آن. ائمه علیهم السلام مقداری اندک از تاریخ نوریة خود را برای ما باز کرده‌اند که فوق العاده اهمیت علمی و معرفتی دارد. چنانچه به دستامدهای دیگر آن اشاره شده است هیچ تاریخ ائمه به پای این مرتبه از تاریخ که تاریخی بی‌بدیل و یگانه است، نمی‌رسد.

11- مراحل و تداوم یک تاریخ در گونه‌ها و فراز و فرودها بخشی دیگر از اسرار آن تاریخ به شمار می‌رود که با تبیین خلقت نوریه می‌توان آن را به دست آورد و مرحلة نوری تاریخ ائمه پیش از هستی بخشی به دیگر مراتب خلقت. مرحلة تاریخ ژنیتکی آن از آغاز آفرینش آدم تا خلقت و تاریخ جنینی آنان و

سپس تاریخ حیات فیزیکی آنها هریک ادوار ویژه‌ای هستند که در جهان خاص خود برای ما پیامها و درسهای ویژة می‌دهد.

12- در تمام این مراحل اهل البیت علیهم السلام به یک چیز می‌اندیشند و دیگران را به تفکر به آن دعوت می‌کردند و آن بندگی راستین خداوند بود و بس. کردار آنان، پندار آنان و

گفتارشان همگی راهنمای این حقیقت است و بس.

ح- دستامدهای فقهی

1- عبادت و دستورات فقهی بر مکلفین تنها محدود به تکالیف این جهانی نیست بلکه وظایف و تکالیف فقهی ریشة نوری در وجود نوری دارد. به تعبیر دیگر، تکلیف و دستورات الهی همراه با وجود نوری ائمه یکجا و همراه و متصل به یکدیگر پدید آمد و هرگز از هم جدا نشدند.

2- دستورات فقهی تنها اعتبارات و قراردادهای شارع منهای حقایق خارجی نیست بلکه مابإزاء عینی و حقایق خارجی افزون بر اعتبارات در عالم نوری نیز وجود برتر و عینی‌تر دارند، آنان که فقه را تنها قراردادی و اعتباری می‌پندارند از ریشة نوری و وجود مستقل آن در عالم نوری بی‌خبر‌اند؛ آنان که فقه را ساختة علمای دینی می‌دانند نه داده‌های وحیانی بی‌خبرترین انسانها به شمار می‌روند.

3- افزون بر ثبوت اصل حقایق عبادی در عالم نوری گونه‌های آن نیز قابل اثبات هستند. بنابر این تنها واجبات در عبادت نوری نیست بلکه مناجات و دیگر اذکار و اوراد نیز حقیقت دارند و هریک به تناسب مکلف تعیین و انتخاب شده است. چنانکه در این جهان به تناسب آن «فقه» تعریف می‌شود.

4- عبادت و دستورات فقهی و اعمال عبادی را موجودات مجرد دیگر نیز

انجام می‌دهند و تنها به وظایف انسانها نمی‌توان فقه را محدود کرد. فرشتگان یکی از انواع موجودات مجرد هستند که به عبادت تناسب با عالم وجودی خود مشغول هستند و همگی رکوع و سجود و تسبیح دارند.

5- فقه نوری، فقه ملکوتی با فقه انسانی در اصل ارکان و اجزاء و اهداف متحدند اگرچه در شکل اجراء و کیفیت وجودی و تأثیرگذاری مختلف هستند. نماز، سجده، رکوع، ذکر و... در هر عالمی وجود دارد اماتناسب با مکلفین آن عوالم متناسب با طبیعت و موجودات آن مرتبه از مراتب خلقت تعریف شده و اجراء می‌گردد.

6- دستورات فقهی تنها از یک مسیر و کانال تعریف، قاعده بندی و ضابطه‌مند آموزش داده می‌شود و به دیگران منتقل می‌گردد. نخست از جانب خداوند و گنجینة دانش بی‌پایان او بر موجودات نوری سپس با تعالیم موجودات نوری به دیگر موجودات فرودست. مانند فرشتگان و زمینیان.

بنابراین اصل دستورات فقهی یکسان و فقه واحدی بر کل هستی در اصل تکوین و تشریع حاکمیت دارد نه فقه چندگانه با تعریف‌های گوناگون و آراء با کلمه نسبت به مآخذ اصلی آن که رأی و قیاس باشد. تعدد فقه بر اساس تعدد آراء انحرافی از مکتب اهل البیت علیهم السلام صورت گرفته و جدا شده است که بر پایه خلقت نوریه آنچه موافق فقه جعفری باشند صحیح وهر آنچه مخالف آن باشند باطل، فاسد و نادرست است.

7- میزان تقرب به خداوند بر اساس عمل و کردار به فقه سنجیده می‌شود.

در عالم نوری نیز همین حقیقت جریان داشت و ائمه علیهم السلام دستورات فقه الهی را بی‌چون و چرا عمل می‌کردند تا بدین مقام رسیدند. در عالم فرشتگان نیز این حقیقت عملی شد و میزان تقرب آنها با عبادت فقهی سنجیده شد نه ملاکهای دیگر.

8- میزان کفر و بی‌دینی هر موجود را نیز با پذیرش و نپذیرفتن فقه باید تعریف کرد و سنجید. همان‌گونه که در مورد شیطان این مهم به اثبات رسید؛ زیرا فقه با تعبد محض به دستورات الهی و پایبندی عملی به همة مقررات دینی است چه فلسفة آنرا بدانیم یا ندانیم. ابلیس با سرپیچی در یکی از رکن‌های عبادت به نام «سجده» تا ابد خود را ازدایرة عبودیت بیرون کرده و کافر فقهی شد اگرچه فلسفة آن را نمی‌دانست.

9- ولایت پذیری بخش مهم دیگر فقه به شمار می‌رود که منکران آن را در این جهان و جهان پیشین نمی‌توان مسلمان واقعی به شمار آورد؛ زیرا تمام هستی و موجودات آن این ولایت را پذیرفته‌اند و از آن سرپیچی نکرده‌اند. در عالم ذر نیز همه بدان حقیقت نبوی و علوی به عنوان دستور فقهی گردن نهادند و پذیرفتند.

بخش دوم :ظهور صلبی اهلبیت علیهم السلام

اشاره

فصل اول:اصل هستی نور صلبی

اشاره

هستی نور

اشاره

در فصل نخست، اثبات موجودیت نور اهلبیت علیهم السلام در وجود نیاکان، بر پایه‌ی داده‌های وحیانی قرآن و روایات، نه یافته‌های عقلانی خام و بی‌ثبات، تبیین و تحلیل می‌شود. شیوه اثباتی این دو مأخذ به مدد استقراء تام منطقی قدیم و جدید صورت گرفت که یقین‌آور و قطعی بودن نتایج آن تردیدبردار نیست. هر چند استقراء ناقص نیز با حساب احتمالات و دیگر شیوه‌های آماری و نمونه‌برداری قابلیت تسری در علوم انسانی را دارد اما در این پژوهش هرگز بدان شیوه های ناقص تکیه نشده است.

مفسران شیعه به تناسب ذوق، دانش و فضای اجتماعی و به نقطه‌های جداگانه‌ای در اثبات کلمات {فتلقی آدم من ربه کلمات فتاب علیه} به حقیقت اهلبیت علیهم السلام تمرکز کرده‌اند که مفسر دیگری ازآن بی‌بهره یا کم‌بهره بوده‌اند.

آری: «همه چیز را همه کس داند و همگان هنوز از مادر زاده نشده‌اند.«

بیشتر مفسران برادران اهل تسنن با قدر مشترک شیوه تفسیری ظاهرگرایی که همیشه دارند، مصداق کلمات را با قرائت و قرائن ظاهر آیه، حقیقت محمدیه، علویه و اهلبیت علیهم السلام می‌دانند.

افزون بر معنای متن که دو گروه از فریقین برای ما از آن پرده برگرفتند؛

روایات بی‌شماری، کلمات را به انوار مقدس اهلبیت علیهم السلام تفسیر کرده‌اند چه با عناصر ظهوری که ویژه مدلول آنهاست و چه با عناصر مفهومی که قدر مشترک میان مدلول بازبینی شده‌ی آنان وجود دارد.

الف) معنای کتاب

اول: متن‌نگری شیعیان

1. ژرف‌نگری متن

مفسران شیعه پیشینیان و پسینیان، مصداق

«کلمات« را حقایق عینی و وجود نوری اهلبیت علیهم السلام دانسته‌اند و بر این برداشت استوار و متقن، پای فشرده‌اند. ژرف‌نگری درآیه و رسیدن به کنه معنا و مدلولش با گذشتن از سطحی‌نگری را از دلایل خود شمرده‌اند. آنان نظر برخی از مفسرانی که در حل معنی آیه بر ظاهر بسنده کرده و یا یکسویه بدان نگریسته و از ساختار کلان درونی آیات چشم پوشیده‌اند، ناکارآمد و دور از انصاف می‌دانند.

ژرف‌نگری در کشف معنی واقعی و برداشت حقیقی از مفاهیم قرآن با تکیه بر آموزه‌های تفسیری خود آیات مانند تدبر، تعقل و تفکر صورت می‌گیرد؛ بگونه‌ای که هر چه ژرف‌تر به آیات نگریسته شود، معانی ناب‌تر و دقیق‌تری به دست می‌آید. همان‌گونه که سطحی‌نگری، معنای قشری و ابتدایی را بیرون می‌دهد. این معنی که مراد از «کلمات«، در آیه، اهلبیت علیهم السلام باشند، در آغاز نگاه از ظاهر آیات دور به نظر می‌رسد اما نگاه ژرف، پیوسته و همه جانبه در آیه چه بسا که این معنی را به ذهن نزدیک می‌سازد؛ {فتَلَقَّی آدَمُ مِن رَّبِّهِ کَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَیْهِ} زیراسخن خدای بلند مرتبه معنی دریافت کردن را با پیشواز رفتن یک جا در برمی‌گیرد. معنی برگرفتن آدم چنین کلماتی را از پروردگارش (ما را به نور

اهلبیت علیهم السلام ) رهنمون می‌سازد. بدین‌سان، از معنی آیه این نکته به دست می‌آید که آدم، علم پیشین بر بازگشت یافته بود؛ زیرا او تمامی نام‌ها را یکجا از پروردگارش آموخته بود... در برخی از اخبار، این معنی به روشنی گنجانده شده که آدم هنگام یادگیری اسماء «شبح‌های اهلبیت علیهم السلام و انوار آنها را دید. اخبار متواتر معنوی دیگری دلالت دارند که «شبح نور وجودی اهلبیت علیهم السلام « را هنگامی که خداوند ذریه‌اش را از وی بیرون کشید، مشاهده نمود.»(⁽¹⁾)

2. جزء تابع کل است

برخی از مفسرین با تکیه بر آیه {وَعَلَّمَ الآدَمَ الأَسْمَاء کُلَّهَا} کلمات دریافت شده را جزئی از همان کل اسماء و بخشی از سیستم دانش‌دهی خداوند به آدم عنوان می‌کند.

«بدین‌سان، از آیه این نکته به دست می‌آید که آدم علم پیشین بر توبه داشت و تمامی نام‌ها را یکجا از پروردگارش آموخته بود... این کلمات برخی از نام‌هایی بود که آدم دریافت... و آنها موجودات بلند مرتبه و پنهان شده در آسمان و زمین بودند؛ آنان واسطه فیض رسانی پروردگار برای جهانیان فرودستند. از این‌رو، هر کاملی که دارای کمال است به برکت آنها کامل شده است.»(⁽²⁾)

برخی دیگر این کلمات را تفصیل همان علم اجمالی {عَلَّمَ الأَسْمَاء کُلَّهَا}

می‌دانند. در هر دو صورت، مراد از کلمات در آیه‌های یاد شده حقایق نوری اهلبیت علیهم السلام است نه مفاهیم ذهنی یا واژگان اعتباری که دیگران روی آن انگشت نهاده‌اند.

«ظاهراً کلمات تلقی شده جزء، یاتفصیل همان اسمایی است که به نحو اجمال و عموم {وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء کُلَّهَا} به آدم تعلیم شد، مقصود از آن تنها الفاظ و مفاهیم ذهنی نیست بلکه مراد حقایق خارجی است و چون کلمات به معنای حقایق عینی در عالم اعتبار، ظهور خاص خود را دارد، همه‌ی آنچه از الفاظ و مفاهیم، در روایات وارد شده، از آن جهت که مرحلة نازله همان حقایق عینی است، صحیح و درست است.»(⁽¹⁾)

3. احتمال برتر

عده‌ای از علما، با مقایسة عالمانه، میان گونه های احتمالی، مصادیق کلمات را فاقد پشتوانة علمی ندانسته‌اند و برای هر یک از احتمالات مدارک قابل توجهی ارائه کرده‌اند اما برترین گزینه را برای تفسیر کلمات، وجود نورانی اهلبیت علیهم السلام برشمرده‌اند:

«برترین احتمال در آیه گفتار خود حضرت آدم است آنجا که عرض کرد: بار خدایا به مقام محمد و خاندان پاکیزه‌اش به جایگاه برین محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام و

پاکیزگان از خاندان آنها که بر من منت نهی و با پذیرش بازگشت و پوشش لغزش‌ام و بازگرداندن من به بهشت به کرامت خود، خرسند گردی.»(⁽¹⁾)

4. عدم انحصار کلمه بر مفاهیم

برخی از مفسران، افزون بر آنکه مصداق کلمات را نور وجود اهلبیت علیهم السلام تابیده در جان آدم می‌دانند، دلیل استواری نیز بر عدم انحصار معنای کلمات به واژگان اعتباری ارائه کرده‌اند.

«عمده آن است که نه کلمه، اختصاص به الفاظ دارای مفاهیم حصولی دارد ونه استماع آن مختص به گوش

محسوس است بلکه برخی از کلمات، بدون لفظ و نطق است و برخی از استماع‌ها بدون گوش محسوس. حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام درباره سخن برزخیان وکلام ارواح منتقل شده به جهان دیگر چنین فرمود:

«لئن عمیت آثارهم وانقطعت أخبارهم لقد رجعت فیهم أبصار العبد و سمعت عنهم آذان العقول و تکلموا عن غیر جهات النطق.»(⁽²⁾)

و مهم‌تر از آن درباره‌ی سخن خدای سبحان و نجوای الهی با بندگان خاص خود چنین فرموده است:

«و ما برح الله عزت آلائه فی البرهة بعد البرهة و فی أزمان الفترات عباد ناجاهم فی فکرهم و کلهم فی ذات

عقولهم»(⁽¹⁾)

کلامی که خدای سبحان در سویدای قلب صاحبدلان ملکوتی القا و تکلم می‌کند، نیازی به گوش محسوس ندارد چنانکه گفتن آن نیز محتاج حنجره و فضای دهان نیست؛ زیرا جوهر چنین گفتاری از سنخ لفظ و حروف نیست.»(⁽²⁾)

وقتی کلمات را با واژگان اعتباری مساوی ندانستیم و آن را بر دیگر حقایق علمی، شهودی و خارجی حمل کردیم، ظهورش به انوار اهلبیت علیهم السلام قطعی و پذیرش این مدلول آسان می‌شود.

5. جواز چند وجهی

مفسر دیگر، مصداق کلمات را هم واژگان اعتباری و هم اشیاء بیرونی می‌شمارد و ترجیحی برای هیچ یک از صورت‌های احتمالی ارائه نمی‌دهد. پشتوانه‌ی این نظریه را می‌توان جهات ادبی آیه دانست نه قرائن اقناعی موجود در سیاق؛ زیرا کلمات جمع کلمه است و مراد از آن می‌تواند چند چیز باشد نه یک چیز، به همین دلیل گفته است:

«تمامی وجوه یاد شده در مصداق کلمات جایز است؛ زیرا از اخبار ما شیعیان برمی‌آید که مراد از کلمات توسل آدم به پیامبر خدا| و خاندان پاک او بوده است.»(⁽³⁾)

6. روایات مستفیضه

بیشتر مفسران، بر پایه روایات مستفیضه و متواتر معنوی که اهلبیت علیهم السلام در تفسیر کلمات بیان کرده‌اند، با گذار از الفاظ و مفاهیم به حقیقت خارجی آن استدلال کرده‌اند. آنها نه با تکیه بر ظواهر آیات و معنای متن، به صورت طبیعی، عرفی و یا تفسیر قرآن با قرآن که با مدد روایات آیه کریمه شریفه را به انوار مقدس چهارده معصوم تفسیر کرده و پرده از چیستی کلمات برداشته‌اند:

اهلبیت علیهم السلام که آدم برعرش نام‌های بزرگ و ارجمندی را دید و از ماهیت آنها از خداوند پرسید: به آدم گفته شد، این نام‌ها برترین انسان‌های آفریده شده است که جایگاه بلند نزد خداوند دارد. آن نام‌ها عبارتند از: محمد، علی، فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام . از این‌رو، آدم به وسیله‌ی آن نام‌ها برای پذیرش توبه‌اش به خداوند توسل جست. به همین جهت منزلت او بالا رفت».(⁽¹⁾)

مقصود از کلمات تعلیم اسماء بهترین مخلوق خدا یعنی محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام بوده است. آدم با توسل به این کلمات از درگاه خداوند تقاضای بخشش

نمود و خدا او را بخشید«.(⁽²⁾)

پشتوانه‌ی علمی این گروه در تفسیر کلمات بر پایه روایات جدایی ناپذیری معنا و مصداق: مبنای قرآن و عترت از یکدیگر است؛ زیرا هیچ یک بدون دیگری وجود حقیقی پیدا نمی‌کنند. قرآن به ائمه علیهم السلام در تفسیر مشکل‌ترین آیاتش نیاز دارد و اهلبیت علیهم السلام برای اوج‌گیری معنوی و تطبیق قانون الهی در جامعه و ساماندهی نظم عمومی به قرآن نیاز دارند.

7. یافته‌های ناب عقل

اندکی از مفسران، با یافته‌های ناب عقلانی و شهود باطنی مزه کلمات را در این آیه چشیده و از راز درونی آن بهتر از دیگران پرده برگرفته‌اند. این شیوه تکاپوی خرد را به عوارض بیرونی کلمات نیاویختند که به درون آیات پیش تاختند تا جواهر برین و بی‌بدیل را از اقیانوس پرتلاطم و ژرف باطنی نشانه‌های الهی به دست آوردند.

بنابراین، آن کلمات در واقع همان کلمات پروردگاریست که هرگز آغاز عرفی و نیستی واقعی در ذات آنها راه ندارد؛ این کلمات جواهر برین به وجود آمده به دستور خداوند است بلکه آنها خود نفس دستورات خداوندی به شمار می‌روند؛ آنان تصویر حقیقی علم الهی به شمار می‌روند. با شناخت واقعی و اتصال وجودی با آن جواهر برین و با چنگ زدن به ریسمانی که آنان آویخته‌اند، هرگز جدایی آنها از پروردگار امکان‌پذیر نیست و نفس آدمی را تنها از شکنجة اخروی آنان می‌رهانند و بس».(⁽¹⁾)

8. اشتراک لفظی

گروهی، مجموع واژگان اعتباری، افعال و دیگر احتمالات را افزون بر حقایق عینی، مصادیق کلمات شمرده‌اند. بر مبنای این گروه دلالت لفظ بر بیشتر از یک معنا ایرادی ندارد و می‌توان از لفظ واحد معانی متعدد اراده کرد. این مبنا چه صحیح باشد یا نادرست، خارجی بودن مصداق کلمات را می‌توان از آن برداشت کرد و یکی از مستندهای

تفسیری بر شمرد:

این تفسیرهای سه گانه هیچ‌گونه منافاتی با هم ندارند؛ چرا که ممکن است مجموع این کلمات به آدم، تعلیم شده باشد تا با توجه به حقیقت و عمق باطن آنها انقلاب روحی تمام عیار، برای او حاصل گردیده و خدا او را مشمول لطف و هدایتش قرار داده باشد«.(⁽¹⁾)

تحلیل ما بر مستنداتی تکیه دارند که اصل مبنا، استعمال یک لفظ بر یک معنا باشد نه بیشتر. چنانچه این ادعا پذیرفته شود که یک واژه بر چند معنا به کار می‌رود و هیچ ایرادی به وجود نمی‌آید، در آن صورت برداشت شیء خارجی از کلمات بدیهی و بی‌نیاز از استدلال خواهد بود. اما این مبنا در مجامع علمی به خوبی پخته شده و پذیرفته شده نیست.

9. معرفت شهودی

اندکی از مفسران، با معرفت کامل به اهلبیت علیهم السلام و جایگاه برین آنان، مصداق کلمات را چهارده نور مقدس می‌دانند. این عده‌ی انگشت‌شمار یا با کشف درونی به اعیان مقدسة نوری ائمه متصل شده‌اند یا با کسب علم حصولی مقام آنها را تبیین کرده‌اند:

آنچه در تفسیر آیه از اهلبیت علیهم السلام وارد شد، اشاره به مقامات آن برگزیدگان دارد؛ زیرا این ذات‌های مکرمه و نفس‌های پاکیزه در عالم عرش الهی قرار داشتند، پیش از آنکه این منظومه‌ی مادی دنیایی آفریده شود و پس از بازگشت آنها از

این سرای نیستی نیز به همان (عالم قدسی نوری) برمی‌گردد. پیوستگی اهلبیت علیهم السلام به این کلمات به گونه‌ای است که هرگز آغاز و پایان یا فنا برای‌شان متصور نیست«.(⁽¹⁾)

10. اتفاق اصحاب

به نظر می‌رسد، آراء مشهور و اتفاق مفسران شیعه را بر تعیین نور خمسه طیبه یا اهلبیت علیهم السلام در مصداق آیه می‌توان دلیل گرفت و بدان تکیه نمود. این برداشت نیز به واکاوی متن نپرداخت تا معنای واقعی آن را از خود آیه بدون مدد خارجی به دست آورد و تفسیر جدید مطابق با ژرفنای آیه بیرون دهد. از دیگر سو، اخبار را نیز برداشت خود قرار نداد تا با گروه اخباری یکجا به حساب آید.

با دید نخست این ادعا شاید دور از واقعیت به نظر محقق برسد اما با مطالعه همه جانبه و درنگ در «أی« مفسران به آسانی می‌توان اتفاق نظر علمای امامیه را بر خارجی بودن مصداق کلمات آن هم نور وجودی اهلبیت علیهم السلام ؛ دریافت؛ به گونه‌ای که هیچ تردیدی بر اصل ادعا نمی‌توان ارائه کرد.

دوم: ظاهرگرایی اهل تسنن

فراموشی یا کینه‌توزی

اشاره

برخی از مفسران غیر شیعی در ذیل آیه تنها به گفتگوی آدم با پروردگارش بسنده نموده و نوع کلمات را گفتاری یا شنیداری شمرده‌اند. در اثر فراموشی، کم‌توجهی یا کم‌اندیشی مذهبی به احتمال حقایق خارجی بودن کلمات نپرداخته

است. آنان نتیجه همین گفتگو یا خواندن «ربنا« را سبب بازگشت و پذیرش خداوند از آدم می‌دانند نه نورپردازی اهلبیت علیهم السلام در عالم انسانی و ژرفنای جان آدمی.

سعید بن جبیر از ابن عباس نقل کرد که فرمود:

آدم علیه السلام عرض کرد: ای پروردگار! آیا مرا با دستان خودت بدون واسطه نیافریدی؟! خداوند فرمود: آری.

1. نص کتاب: حقیقت محمد(ص)

مفسران، در کنار دیگر احتمالات، مظهر کلمات را به حقایق خارجی به ویژه حقیقت محمدی| تفسیر کرده‌اند. آنان موجود عینی بودن پیامبر| را به تنهایی منهای اهلبیت علیهم السلام ، همان کلماتی می‌دانند که آدم بر زبان جاری کرد. تمام این گروه، به تحلیل و تفسیر کلمات نپرداخته و تنها به یادآوری روایت و نقل قول بسنده کرده‌اند:

«طائفه‌ای از مسلمانان می‌گویند: هنگامی که حضرت آدم

دید در ساق عرش نوشته محمد رسول الله، بی‌درنگ به وجود او نزد خداوند شفاعت طلبید. و همان حقیقت محمدی|، مظهر کلمات آدم است«.(⁽¹⁾)

بزرگی از آنان افزون بر نقل یکی از احتمالات که مظهر کلمه حقیقت محمدیه| باشد؛ از پرسش نهفته در نوع کلمات که بیشتر بر واژگان گفتاری حمل می‌شود نه موجود عینی پاسخ می‌دهد. وی از خود قرآن دلیل محکم نص ارائه می‌کند که کلمات همواره بر واژگان و مفاهیم ذهنی صدق نمی‌کند و تنها یک معنی ندارد. چه بسا مراد از کلمه حقیقت خارجی اشیا باشد،

«زمانی که بر عیسی علیه السلام کلمه اطلاق شود به طریق اولی بر روح [رسول] اعظم| کلمه صدق می‌کند؛ زیرا تمام انبیاء اشعه‌ای از خورشید حقیقت محمدیه | است«.(⁽²⁾)

2. تقدم وجود پیامبر(ص)

دیگر مفسران وجود پیامبر| را قبل از آفرینش آدم و حوا می‌دانند و بر پایه‌ی روایت مصداق کلمات را شخص پیامبر اعظم|می‌دانند. این عده نزدیکی حقیقت نوریه‌ی محمد| را با خداوند از دیگر موجودات سبب این تقدم بر آدم شمرده و آن را موجب شفاعت وی قلمداد می‌کند.

از پیام‌آور خدا| نقل شده است که آدم گفت: به حق

محمد| این که مرا بیامرزی. خداوند گفت: محمد| را از کجا شناختی؟

خداوند فرمود: درست گفتی. آنگاه او را آمرزید و شفاعت محمد| را در آدم نافذ کرد«.(⁽¹⁾)

3. وجود اهلبیت(ع)

تعداد کمی از نخبگان اهل سنت در تفسیر آیه یاد شده مصداق کلمات را حقایق وجودی نوری اهلبیت علیهم السلام دانسته‌اند و در کنار آن، از دیگر احتمالات واژگانی و کرداری غفلت نکرده‌اند. این گروه تنها حقیقت محمدیه| را مصداق و مظهر کلمات نمی‌دانند بلکه همانند مفسران شیعی تمام چهارده نور مقدس را کلمات دریافت شده آدم می‌دانند که با آن انوار از ترک اولی رهایی یافت و دیگر بار به مقام نخستین بازگشت. چنانچه این انوار مقدس میان آدم و خدا پا در میانی نمی‌کرد، ابوالبشر هرگز به منزلت نخستینش باز نمی‌گشت. در واقع راه بازگرد وی به عرش از فرش، کانال اهلبیت علیهم السلام بود:

«...خداوند به آدم گفت: این اندوه و گریستن برای چیست؟

آدم عرض کرد: چگونه اندوهگین نباشم در حالی که مرا از بهشت راندی و نمی‌دانم دیگر بار به آنجا برمی‌گردم یا نه؟ خداوند فرمود:

بر توست که این کلمات را دریابی! زیرا خداوند بازگشت تو را می‌پذیرد و گناهانت را می‌آمرزد. بدین سان بگو:

اللهم إنی اسألک بحق محمد و آل محمد. سبحانک لا اله الا أنت عملتُ سوءاً و ظلمت نفسی، فاغفرلی إنک انت الغفور الرحیم. اللهم إنی اسألک بحق محمد و آل محمد سبحانک لا اله الا أنت عملت سوءاً و ظلمت نفسی فتب علی إنک أنت التواب الرحیم. فهولاء الکلمات التی تلقی آدم«.(⁽¹⁾)

4. شفاعت محمد(ص)

برخی از مفسران، افزون بر آنکه حقیقت محمدیه| را مظهر کلمات شمرده‌اند؛ شفاعت آن حضرت را نیز قطعی شمرده‌اند. این گروه بر اساس سنت استدلال می‌کنند که پیامبر| وسیله‌ای است برای بازگشت بندگان به سوی

پروردگار. بنابراین، وسیله باید قبل از بازگشت کننده آماده بهره‌وری و راهنمایی باشد:

گفتند: آدم بر ساق عرش نبشته دید: «لا اله الله محمد رسول الله|» چون در ذلت افتاد مصطفی را شفیع گرفت و گفت: خداوندا بحق محمد که مرا بیامرزی.

رب العالمین گفت: از چه شناختی او را و به من شفیع آوردی؟

گفت: بر ساق عرش نام وی قرین نام تو دیدم، دانستم که بنده‌ایست بر تو عزیز. الله گفت: روکت(⁽¹⁾) آمرزیدم. از اینجا گفت مصطفی صلعم(⁽²⁾):«کنت نبیاً و آدم مجبول فی طینته و لقد کنت وسیلة الی ربی«.(⁽³⁾)

5. مقامات نبوی(ص)

برخی به مدد روایات، تقدم نور وجود حضرت را بر دیگر موجودات تبیین می‌کنند. به عقیده آنان حقیقت پیامبر | مقامات و درجات گوناگونی در جهان دارد که یکی از آن مراتب تقدم وجود نوری او در عرش نزدیک‌ترین جا به خداوند پیش از آفرینش موجودات است.

«بن منذر از محمد بن علی بن حسین بن علی بن أبی طالب نقل کرد که وی فرمود:

هنگامی که سرپیچی به آدم رویداد، اندوه او زیاد شد و پشیمانی بی‌شمار. سپس جبرئیل نزد وی آمد و گفت: ای آدم: آیا سمت و سوی بازگشت را به جایگاهت راهنمایی کنم؟ که خداوند آن بازگشت را از تو بپذیرد؟ آدم گفت:

آری! جبرئیل. جبرئیل گفت: از جایت برخیز... و بگو «اللهم إنی اسألک بجاه محمد عبدک و کرامته علیک ان تغفرلی خطئیتی». راوی گفت: آدم همین تعلیم جبرئیل را انجام داد. بی‌درنگ خداوند به او فرمود: ای آدم! دانش تو از کجا به او (محمد|) رهنمون گشت؟ آدم عرض کرد: ای پروردگارم، آنگاه که از روح خودت در من دمیدی و من بشری سالم و بی‌نقص شدم. اکنون می‌شنوم، می‌بینم، خرد می‌ورزم و نگاه می‌افکنم. بر ساق عرش تو نوشته‌ای دیدم که این بود: «بسم الله الرحمن الرحیم. لا اله الا الله وحده لا شریک له. محمد رسول الله.« چون نام فرشتة مقربی و پیامبر مرسلی را در کنار نامت ندیدم جز نام محمد|؛ از این‌رو دانستم گرامی‌ترین آفریدگانت نزد توست. خداوند وحی کرد: راست گفتی: بی‌گمان توبه‌ای نیک کردی. من هم تو را آمرزیدم. راوی گفت: آدم پروردگارش را شکرگذارد و ستایش نمود. با خوشحالی وصف‌نشدنی بازگشت به گونه‌ای که هیچ بنده‌ای آنگونه ازنزد خداوندش شادمان باز نگشته بود«.(⁽¹⁾)

6.هاله‌ای پر نور

نخبه‌ای دیگر، با تخلیه درون، نور وجودی کلمات را لمس کرده و چشیده است. از این‌رو، معنای کلمات را تنها انوار مجرد و مراتب موجودات ملکوتی

می‌داند. بر پایه‌ی شهود عارف نوع چینش کلمات در این آیه نمی‌تواند مصداقی جز وجود اهلبیت علیهم السلام و نور خارجی داشته باشد. همانگونه که از شخص حضرت عیسی در قرآن به کلمه یاد می‌شود؛ از محمد مصطفی| و خاندان پاکش که انوار ملکوتیه هستند و متصف به کمالات قدسیه، به طریق اولی می‌توان کلمه یاد کرد.

«س واژه «فتلقی»... یعنی رو آوردن به سوی پروردگار با نورهای متصل به خدا و مراحل و درجات نوریه؛ مراتب ملکوت، جبروت و ارواح... مجرده؛ زیرا هر مجردی کلمه‌ای است که آن از عالم امر به شمار می‌رود. همان‌گونه که عیسی علیه السلام کلمه نامیده شد «...

فتاب علیه...» او بازگشت به سوی پروردگار، با تجرد از تنگناهای مادی و لباس‌های طبیعی در جامه‌ای از نورهای ملکوتی و متصف به کمالات قدسی«.(⁽¹⁾)

ب) مصداق سنت

اول: عناصر ظهوری

1. حقیقت محمدیه(ص)

این دسته از روایات مظهر کلمات را وجود پیامبر اعظم| می‌شمارد. دلالت روایات برای رساندن این حقیقت صریح و بدون ابهام است. پس دلالت مطابقی روایات بر این مهم ما را رهنمون می‌سازد. چنانچه در دسته‌ای دیگر از اخبار خواهد آمد. این ثبوت هرگز به معنی نفی دیگر حقایق وجودی اهلبیت علیهم السلام نیست تا ما از آن به نتیجه‌ای برسیم که برخی برادران رسیده‌اند. البته کثرت اخبار

در ظهور حقیقت محمدیه| مساوی یا بیشتر از ظهور کلمات در وجود دیگر ائمه علیهم السلام است.

«... ابن عباس گفت: فرستاده‌ی الهی فرمود: خداوند مرا نور زیر عرش، دوازده هزار سال پیش از خلقت آدم آفرید. هنگامی که خداوند آدم علیه السلام را آفرید همان نور را در تیره‌ی پشت او قرار داد. پس وقتی آدم علیه السلام از حیات فیزیکی رو گرداند، آن نور از تیره پشتی به تیره پشتی دیگر منتقل می‌شد. تا در صلب عبدالله بن عبدالمطلب و ابوطالب جدا شدند. بنابراین وجود جسمانی و فیزیکی مرا خداوند از آن نور آفرید اما هرگز پیامبری بعد از من وجود ندارد«.(⁽¹⁾)

روایت دیگری را که شیعه و سنی با اندک افزایش و کاهش در صدر و ذیل و طریق نقل سندی، ثبت و یادآوری کرده‌اند نیز بر ظهور حقیقت محمدیه دلالت دارد:

«حضرت آدم هنگامی که در ساق عرش نوشته دید: «حمد رسول الله«

بی‌درنگ او را نزد خداوند شفیع خود قرار داد و از وجود او کمک طبید. توبه‌اش بدین سبب پذیرفته شد. مظهر کلمات آدم، همان حقیقت محمدیه| است«.(⁽²⁾)

از طرق شیعه روایات زیادی در توسل آدم به وجود نوری پیامبر اعظم| ذیل آیه یا جاهای دیگر به صورت مستقل نقل شده است:

«امام صادق علیه السلام از پدرش و او از جدش از علی بن ابی طالب علیه السلام نقل کرد که وی فرمود: هان! خداوند بلند مرتبه و پربرکت نور محمد| را پیش از آفرینش آسمان و زمین، عرش و کرسی، و لوح و قلم و بهشت و جهنم آفرید ... آنگاه از تیره پشت عبدالله فرزند عبدالمطلب او رابیرون آورد. سپس او را با شش ویژگی بلند ارجمندی داد: پیراهن خرسندی بر او پوشاند؛ ردای شکوه بر وی انداخت؛ عمامه و دستارش را سربلندی و راهنمایی قرار داد؛ بر او لباس پرمعرفت برید و پوشاند؛ صدای او را مهرورزی نهاد؛ کفش او را ترس و عصایش را منزلت قرار داد. آنگاه خداوند فراتر از توصیف به وی دستور داد: ای محمد!| به سوی مردم برو و برایشان بگو: لا اله الا الله محمد رسول الله«.(⁽¹⁾)