اهل بیت علیهم السلام بررسی شبهات ابن تیمیه

مشخصات کتاب

سرشناسه : بامری، جواد، ۱۳۶۰ -

عنوان و نام پدیدآور : اهل بیت علیهم السلام: بررسی شبهات ابن‌تیمیه/ مولف جواد بامری ؛ [به سفارش] مجمع جهانی شیعه‌شناسی.

مشخصات نشر : قم: آشیانه مهر، ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری : ۳۶۷ص.

فروست : مجمع جهانی شیعه‌شناسی؛ ۱۶۰.

شابک : ۱۱۰۰۰۰ریال‌978-600-6164-53-3:

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [۳۵۳]-۳۶۷؛ همچنین یه صورت زیرنویس.

عنوان دیگر : بررسی شبهات ابن تیمیه.

موضوع : ابن‌تیمیه، احمدبن عبدالحلیم، ۶۶۱ - ۷۲۸ق. -- نقد و تفسیر

موضوع : ائمه اثناعشر

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه‌شناسی

رده بندی کنگره : BP۲۰۱/۶۵ /الف۱۷‌ب۲ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۶

شماره کتابشناسی ملی : ۳۲۷۸۱۸۱

اشاره

@@تصویر

تقدیم به:

روح شهید حمید باکری

فهرست مطالب

مقدمه استاد انصاری بویر‌احمدی 17

مقدّمه 21

بخش اول: مفاهیم و کلیات / 23

فصل اول: مفاهیم 25

اهل‌بیت در لغت 25

اهل‌بیت در اصطلاح 27

الف) معنای اهل‌بیت در روایات 28

ب) معنای اهل‌بیت در قرآن 30

نتیجه 37

جمع‌بندی 37

فصل دوم: کلیات 40

الف) روش او در جرح و تعدیل 46

ب) عملکرد او در مورد قرآن 47

پ) توسعه در عنوان شرک 48

ت) توسعه در عنوان بدعت 48

ث) اصرار بر تجسیم 49

ج) ادّعای اجماعات وهمی 49

چ) تضعیف مغرضانة روایات 49

ح) انکار حقایق تاریخی 50

خ) افترا به شیعیان 51

الف) معنای ناصبی از دیدگاه اهل تسنن 65

ب) حکم ناصبی از دیدگاه علمای اهل تسنن 66

جمع‌بندی 69

بخش دوم: نقد و بررسی آراء ابن‌تیمیه در مورد اهل‌بیت علیه السلام / 70

فصل اول: نقد و بررسی دیدگاه‌های ابن‌تیمیه در مورد آیات فضائل اهل‌بیت علیه السلام 72

اشکال اول: 73

اشکال دوم: 74

اشکال سوم: 75

اشکال چهارم: 76

اشکال پنجم: 78

راویان حدیث مباهله 82

اشکال اول: 83

اشکال دوم: 83

جمع بندی 97

فصل دوم: نقد و بررسی آرای ابن‌تیمیه در مورد امیرالمؤمنین علیه السلام 100

نقد و بررسی: 101

نقد و بررسی: 103

نقد و بررسی: 105

اعتراف علمای اهل تسنن به صحّت حدیث «غدیر» 106

الف) علامه شمس‌الدین الجزری الشافعی (متوفای833 ه-) 106

ب) سبط ابن جوزی (متوفای 654ه-) 106

پ) علامه اسماعیل ابن محمد العجلونی الجراحی (متوفای 1162ه-) 107

ت) محمد بن اسماعیل صنعانی (متوفای1182ه-) 108

ث) محمد بن جعفر الکتانی (متوفای1345ه-) 108

ج) محمد ناصر البانی «معاصر» 109

چ) شعیب الارنؤوط (معاصر) 110

نقل حدیث غدیر در کتب اهل تسنن 111

الف) ترمذی از أبوطفیل 111

ب) ابن‌ماجه قزوینی از سعدبن أبی وقاص 112

پ) ابن‌ماجهْ قزوینی از براءبن عازب 113

ت) ابن‌حجر عسقلانی از امیرمؤمنان علیه السلام 114

ث) احمد بن حنبل از ریاح بن الحرث 115

ج) احمد‌بن حنبل از أبی‌طفیل 117

نقد و بررسی: 119

نقد و بررسی: 121

نقد و بررسی: 124

نقد و بررسی: 126

نقد و بررسی: 128

نقد و بررسی: 132

الف) روایت زید بن ارقم 134

ب) روایت ابن‌عباس 136

پ) روایت سعد بن أبی‌وقاص 142

ت) روایت عمر بن الخطاب 144

ث) روایت عبدالله‌بن عمر 145

اعتراف علمای اهل تسنن بر صحت و تواتر حدیث سد الابواب 146

نقد و بررسی: 148

نقد و بررسی: 151

نقد و بررسی: 156

نقد و بررسی: 159

نقد و بررسی: 164

الف) امیرمؤمنان علیه السلام 164

ب) ام سلمه همسر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم 164

پ) سعدبن ابی‌وقاص 164

ت) ابوسعیدخدری 165

ث) عایشه 165

ج) کعب بن عجزه 165

اعتراف بزرگان اهل تسنن درباره حدیث 166

نقد و بررسی: 167

نقد و بررسی: 169

اشکال اول: 175

نقد و بررسی: 176

اعتراف علمای اهل تسنن درباره تفسیر این آیه 176

اشکال دوم: 182

نقد و بررسی: 183

«ولی» در لغت 183

کاربرد «ولی» به وسیله‌ی ابوبکر 187

استعمال کلمه «ولی» توسط عمر 189

بررسی سندی 193

استعمال کلمه ولی توسط دیگران 194

نقد و بررسی: 196

نقد و بررسی: 200

نقد و بررسی: 203

نقد و بررسی: 205

نقد و بررسی: 206

نقد و بررسی: 209

بهره‌مندی خلیفة دوم از حضرت علی علیه السلام 211

نقد و بررسی: 213

نقد و بررسی: 215

دیدگاه‌ها 216

نقد و بررسی: 219

نقد و بررسی: 224

نقد و بررسی: 227

بررسی حدیث خواستگاری حضرت علی علیه السلام 229

عدم امکان این خواستگاری از منظر تاریخی 231

افسانة خواستگاری از دیدگاه اهل‌بیت علیه السلام 240

نقد و بررسی: 246

اسلام وایمان علی علیه السلام از منظر روایات فریقین 248

نقد و بررسی 251

نقد و بررسی: 253

نقد و بررسی: 257

جنگ با حضرت علی علیه السلام ، جنگ با خدا و رسول او است 260

نقد و بررسی: 263

شیوه امامان شیعه در کشورگشایی 268

بخشنامة امیرمؤمنان علی علیه السلام به مالک اشتر 268

جمع‌بندی 271

فصل سوم: شبهات ابن‌تیمیه در مورد حضرت زهراسلام الله علیها 272

نقد و بررسی: 273

الف) نقل حدیث توسط علمای متقدّم بر ابن تیمیه 274

ب) نقل حدیث توسط علمای متأخر بر ابن تیمیه 275

حدیث مذکور از دیدگاه محدّثین عامه 276

راویان حدیث 278

تأیید صحّت حدیث توسط ابوبکر و عمر 279

الف) روایت «فاطمهْ بضعهْ منیْ فمن اغضبها اغضبنی» 280

ب) روایت «ان الله یغضب لغضب علی علیه السلام » 282

نقد و بررسی: 285

نقد و بررسی: 286

نقد و بررسی: 289

نقد و بررسی: 291

نقد و بررسی: 293

جمع‌بندی 294

فصل چهارم: ابن تیمیه و انکار فضائل امام حسن و امام حسین‘ 296

گفتار اول: انکار فضائل مشترک 296

نقد و بررسی: 296

الف) فضائل امام حسن علیه السلام 296

ب) فضائل امام حسین علیه السلام 297

نقد و بررسی: 299

الف) بررسی احادیث سروران جوانان بهشت 299

ب) بررسی احادیث سروران پیران بهشت 302

گفتار دوم: انکار فضائل امام حسین علیه السلام 304

نقد و بررسی 305

نقد و بررسی: 307

نقد و بررسی: 309

نقد و بررسی: 311

نقد و بررسی: 314

جمع‌بندی 317

فصل پنجم: دیدگاه‌های ابن‌تیمیه در مورد حضرت مهدی علیه السلام 319

نقد و بررسی: 320

اعترافات بزرگان اهل تسنن به ولادت حضرت مهدی عج 322

نقد و بررسی: 326

نقد و بررسی: 328

پاسخ شبهه اول: 328

پاسخ شبهه دوم: 328

نقد و بررسی: 333

اشکال اول: 333

اشکال دوم: 336

خدای تعالی بر هر کاری قادر است 338

اشکال سوم: 344

جمع بندی 350

نتیجه گیری 353

کتابنامه 357

مقدمه استاد انصاری بویر‌احمدی

حمد و سپاس بی‌حد و حصر مخصوص ذات اقدس حضرت احدیت است. سلام و درود فراوان خالق و خلایق، نثار پاکیزه گوهران آسمان عصمت، بزرگ هادیان الاهی، پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله و اهل بیت اطهرش علیه السّلام باد.

با شروع مبعث رسول مکرم اسلام صلی الله علیه وآله، جهان با اراد‌ی خاص الاهی و ندای ملکوتی {اقرأ باسم ربک الذی خلق}⁽¹⁾از رخوت و خواب غفلت بیدار شد و با رحمت الهی و گسترش معارف ناب اسلام توسط پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله وسلم و اهل بیت او، بساط غل و زنجیر دنیاپرستی و آداب و رسوم جاهلی در حال برچیده شدن بود. اسلام به عنوان دین کامل {الْیَوْمَ أکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِسْلامَ دینًا}⁽²⁾بر دو پایه‌ی قرآن و عترت برای آیندگان استوار گردید. پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله، پیوسته بر تمسک و تقرب و تقید به این دو اصل مهم اصرار داشتند و پیوسته با تعابیر و الفاظ مختلف می‌فرمودند: «انی تارک فیکم الثقلین، کتاب الله و عترتی اهل بیتی ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا ابدا».⁽³⁾

احمد بن حنبل، مسند احمد ج 3، ص 14-17-26-56و ج 5، ص18-189.

اما با کمال تأسف، دشمنان دین حق و حقیقت و مخالفان اسلام اصیل، پس از رسول خداصلی الله علیه وآله جامعة اسلامی را از این دو ثقل بزرگ، دور نگه داشته و امت اسلام را از رهبری آنان محروم نمودند. صاحب منصبان، زمامداران و دشمنان داخلی و خارجی اسلام، اعم از جاهلان متنسّک، عالمان متهتک وغاصبان متعصب، آیات ولایت در قرآن⁽¹⁾

ب) آیه‌ی اطاعت: {یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أطیعُوا اللهَ وَأطیعُوا الرَّسُولَ وَاُولِی اْلأَمْرِ مِنْکُمْ} (نساء/59)

ج) آیه‌ی صادقین: {یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَکُونُوا مَعَ الصّادِقینَ} (توبه/119)

د) آیه‌ی اکمال: {الْیَوْمَ أکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَأتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِسْلامَ دینًا} (مائده/3)

ه-) آیه‌ی ابلاغ: {یا أیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ إِنَّ اللهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ} (مائده/67)

و) آیه‌ی مباهله: {فَمَنْ حَاجَّکَ فیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أبْناءَنا وَ أبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَنِساءَکُمْ وَ أنْفُسَنا وَ أنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللهِ عَلَی الْکاذِبینَ} (آل عمران/61)

ز) آیه‌ی مودت: {قُلْ لا أسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فی الْقُرْبی وَمَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فیها حُسْنًا إِنَّ اللهَ غَفُورٌ شَکُورٌ} (شوری/23)

ح) آیه‌ی خیر البریهْ: {إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ} (بینه/7)

ط) آیه‌ی تطهیر: {إِنَّما یُریدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیرًا} (احزاب/33)

ی) آیه‌ی انذار: {إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ} (رعد/7)

را نادیده گرفته و تلاش نمودند که اسلام موافق با مرام و مراد خویش را گسترش دهند. تأسف و مصیبت جانکاه زمانی به اوج خود رسید که همان عالمان متهتک و

وارثان متعصب، با بازگشت به سنت‌های جاهلی، شیخوخیت نامشروع و نادیده انگاشتن دو ثقل عظیم قرآن و عترت، خود را در مقابل آیات ولایت و امامت در قرآن و اهل بیت پیامبرصلی الله علیه وآله قرار دادند. به ظاهر قرآن بسنده کرده و ثقل دیگر اسلام - یعنی اهل بیت علیه السّلام و عترت - را به انزوا کشاندند. بسیار روشن است که مسلمانان واقعی کسانی بوده و هستند که با درک و فهم ثقلین - حتی به قیمت آواردگی، شکنجه و شهادت - دست از آنان برنداشته و پیروی از مکتب اهل بیت علیه السّلام را پیوسته افتخار خویش می‌دانند. اما در مقابل شبهه افکنانی نیز هستند که با وجود حقیقت روشن طهارت و افضلیت اهل بیت علیه السّلام، معرفی و تأیید صریح آنان در آیات قرآن و احادیث صحیح نبوی - حتی درمنابع دست اول اهل‌تسنن⁽¹⁾

باز هم خود را به تجاهل و تغافل زده و با ایجاد شبهات و نسبت‌های ناروا، سعی در مخدوش نمودن چهرة تابناک و الاهی اهل بیت علیه السّلام دارند.

اگر افرادی همانند ابن تیمیه با ایجاد شبهات، سعی دارد شأن و منزلت والای اهل بیت علیه السّلام را زیر سؤال ببرد، علت آن است که علاوه بر عناد و تعصب، نیز نسبت به خاندان مکرم پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله از معرفت ضعیفی برخوردار بوده و شناخت جامع و کاملی از اعلم بودن، افضل بودن و حقانیت وجودی آنان نداشته است.

پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله فرمود:

«من مّن الله علیه بمعرفة اهل بیتی و ولایتهم فقد جمع الله له الخیر کلّه».⁽²⁾

کسی که خداوند بر او منت گذاشته، معرفت و ولایت اهل بیت علیه السّلام مرا به به او عنایت کند، تمام خوبی‌ها را برای او جمع نموده است.

بنابراین از امثال ابن تیمیه که به اوج عظمت و عمق ِژرفای وجود اهل بیت علیه السّلام معرفت ندارند، انتظاری بیش از این نمی‌توان داشت.

معرفت کامل نسبت به مقام رفیع اهل بیت علیه السّلام و شناساندن و زدودن شبهات از ساحت مقدس آن بزرگ هادیان الاهی، موضوعی بسیار مهم و منشأ آثار و برکات فراوان در جهان، به ویژه جهان اسلام است.

انجام این مهّم، با تحقیقات گسترده و فراگیر همراه با برهان و استدلال‌های قویّ منطقی، وظیفه‌ای سترگ بر عهده‌ی نخبه‌گان و عالمان دینی است. بر همین اساس پژوهشگر فرهیخته، اندیشمند توانا حضرت حجهْ الاسلام و المسلمین جناب شیخ جواد بامری «کثرالله امثالهم» با تلاش مستمر خویش، اقدام به تألیف کتاب ارزشمند «پاسخ به شبهات ابن تیمیه در مورد اهل بیت علیه السّلام» نموده است.

این اقدام شایسته، گام بلندی است تا همچون سلف صالح از حوزه‌های علمیه، رنگ و زنگار ظلمت و عناد را منهزم ساخته و مبدل اوهام و شبهات به عقول هدایت گردد.

جزاه الله عن الاسلام اجراء ادام الله ظله، دامت توفیقاته و افاضاته

والسلام علیکم و علی جمیع اخواننا المؤمنین بولایة علی بن ابیطالب فی اقطار العالم و رحمة الله و برکاته

با ادب و احترام

مسئول مجمع جهانی شیعه شناسی

انصاری بویراحمدی

مقدّمه

با توجه به سفارشات و تأکیدات زیادی که رسول اکرم صلی الله علیه وآله درباره اهل‌بیت خودشان فرموده بودند، اهل‌بیت علیه السّلام، بعد از آن حضرت، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بودند و اگر مسلمانان بنای پیروی و اطاعت از خدا و رسول او را داشتند، باید کاملاً پشت سر اهل‌بیت رسول خداصلی الله علیه وآله حرکت می‌نمودند که در نتیجه از هر گونه تفرقه و پراکندگی حفظ می‌شوند و با راهنمایی و هدایت آنها، اتحاد و برادری کاملی بین مسلمانان بوجود می‌آمد، ولی متأسفانه در اثر بی‌توجهی و عدم تبعیت از خاندان رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرقه‌های متعددی در اسلام بوجود آمد. از جمله این فرقه‌ها، فرقه ضاله وهابیت است که گرچه خود را مسلمان می‌نامند و دینشان را اسلام معرفی می‌کنند، اما با اسلام و دستورات و احکام آن، کاملاًدر تضاد و مخالفتند.

در این عصر وظیفة مسلمانان است که با تمسّک به کلام اهل‌بیت علیه السّلام، راه‌های دشوار هدایت را هموار کنند و با آگاهی و شناخت، از اندیشه های افراطی وهابیت که بنیان‌گذار آن ابن تیمیه است، دوری کنند.

تفکر ابن تیمیه که در قرن هفتم ارائه گردید تا قرن سیزدهم به فراموشی سپرده شد، اما متأسفانه کمتر از یک قرن است که دوباره تفکرات او در بین مسلمانان راه پیدا کرد و نتیجه‌اش را بشریت امروز نظاره‌گر است.

پژوهش حاضر در صدد آن است تا دیدگاه‌های وی نسبت به اهل‌بیت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله مورد نقد و بررسی قرار دهد. ابن‌تیمیه دلباخته افکار خوارج است؛ زیرا در طول تاریخ فرقة خوارج بودند که نسبت به اهل‌بیت علیه السّلام افکار خصمانه داشتند و بی‌احترامی و کینه‌توزی می کردند.

خوشبختانه عموم اهل تسنن، محبت اهل‌بیت علیه السّلام را فریضه ای از فرائض الهی می دانند، اما ابن‌تیمیه سعی نموده تا تمام فضائل اهل‌بیت علیه السّلامرا انکار کند که ما با کلام عامه، سخنان او را به بوتة نقد کشانده‌ایم.

شایان ذکر است که مجموعة مباحث این کتاب به دو بخش تقسیم می شود:

بخش اول: کلیات و مفاهیم که عبارت است از زندگی‌نامه ابن تیمیه و شرح عقاید کلی وی و بعضی دیدگاه های وی بیان گردیده که بسیاری از بزرگان اهل تسنن آنها را رد نموده و وی را فردی ناصبی معرفی کرده‌اند. در بخش دوم: دیدگاه های ابن تیمیه در مورد اهل بیت علیه السّلام بیان شده که وی سعی کرده است، تمام فضایل اهل بیت علیه السّلام را انکار کند و دشمنی بارزش با حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السّلام می‌باشد که فرقة ناصبی در طول تاریخ این گونه افکار زهرآلودی داشته‌اند. از حضرت زهراعلیهاالسّلام نیز انتقاد کرده است که به نقد کلام وی خواهیم پرداخت. هم‌چنین نسبت به فضایل امام حسن و امام حسین علیه السّلام موضع گیری تندی نموده به حدّی که قیام سالار شهیدان را قیامی شرورانه می داند. در پایان این بخش دیدگاه های وی نسبت به حضرت مهدی علیه السّلام مطرح شده که حضرت مهدی و شیعیانش را به تمسخر می گیرد که در حد توان از کتاب های اهل تسنن به نقد خواهیم پرداخت.

بخش اول: مفاهیم و کلیات

اشاره

فصل اول: مفاهیم

1. معنای لفظی و اصطلاحی اهل‌بیت

اهل‌بیت در لغت

لغت‌شناسان برای کلمات «آل» و «اهل» معانی مختلفی را نقل کرده‌اند که عمدة آنها به این شرح می باشد: «اهل» بر نوعی رابطه و پیوند میان یک انسان با انسان یا چیز دیگری دلالت می‌کند، همسر یک مرد اهل وی می باشد، چنان‌که نزدیک‌ترین افراد به او نیز اهل او هستند. امت هر پیامبری اهل او به شمار می‌روند. ساکنان یک خانه یا شهر و آبادی، اهل خانه یا شهر و آبادی اند. پیروان هر دین و آئینی اهل آن دین هستند. فرد یا افرادی که دانش و هنر و حرفه‌ای دارند، اهل آن دانش و هنر و حرفه محسوب می‌شوند.⁽¹⁾بنابراین، اهل‌بیت در لغت به معنای ساکنان یک خانه هستند، ولی در عرف مسلمانان معنای خاصی دارد که بیان خواهد شد.⁽²⁾

واژة «آل» نیز در اصل «اهل» بوده است، حرف «هاء» به همزه و سپس به «الف» تبدیل شده است.⁽¹⁾کاربرد واژة «آل» از واژة «اهل» محدودتر است، زیرا «آل» به زمان و مکان و حرفه و مانند آن اضافه نمی‌شود و به انسان اختصاص دارد و در مورد انسان نیز تنها به انسان‌هایی که جایگاه ویژه‌ای اعم از مثبت یا منفی دارند، اضافه می‌شود، مانند: آل ابراهیم، آل عمران، آل فرعون.⁽²⁾

جوهری (متولد 359) در ذیل کلمة «آل الرجل» می‌نویسد:

آل مرد از جهت لغت، برای اهل و عیال و پیروانش اطلاق می شود و آل یعنی شخص و کسی که انسان در اول روز و آخر روز او را می بیند.⁽³⁾

احمد بن فارس (متوفی 395ه-) در «مقاییس اللغهْ» در معنای کلمة «آل الرجل» می‌گوید:

به شخص و عشیره مرد این کلمه اطلاق می شود و «اهل» از ریشه «همزه، هاء و لام» است.⁽⁴⁾

ابن‌منظور (630-711ه-) در ترجمه کلمه «اهل الرجل» بر این عقیده است که:

«اهل الرجل»: اهل شخص، بستگان و خویشاوندان او است. «اهل الرجل»: اخص الناس به: اهل شخص نزدیک‌ترین افراد به شخص می‌باشد.⁽⁵⁾

فیروزآبادی در «قاموس المحیط» می نویسد:

اهل اَمر یعنی عهده‌دار آن کار، اهل‌بیت یعنی ساکنان خانه، اهل مذهب یعنی معتقدان به آن، اهل مرد یعنی همسر او، اهل پیامبر یعنی همسران، دختران و دامادش علی‌بن ابی‌طالب یا همسران او و مردی که از خاندان او است.⁽¹⁾

فخرالدین طریحی (متوفی 1085 ه-) نیز بر این باور است:

«آل» اصلش «اهل» است که «هاء» به همزه قلب شده است؛ زیرا هر چیز در تصغیرش به اصل و ریشه‌اش بر می گردد و تصغیر «آل»، «اهل» است.

آل ابراهیم یعنی اسماعیل و اسحاق و اولاد آنها و آل عمران یعنی موسی و هارون، دو پسر عمران. که در حدیث آمده است که؛

لاتحل الصدقة لِمُحَّمد وَآل مُحَمّد.

صدقه بر محمد و آل محمد حلال نیست.⁽²⁾

خلاصه اینکه از سخنان اربابان لغت بر می آید که مفهوم اهل‌بیت در لغت یعنی کسانی که ارتباط محکمی با خانه دارند و اهل مرد،یعنی آنان که پیوند نسبی یا سببی یا غیر آن با او دارند.

اهل‌بیت در اصطلاح

اشاره

اهل‌بیت در اصطلاح به اهل‌بیت رسول‌خداصلی الله علیه وآله اطلاق می شود. روایات و آیات قرآن بر این مطلب دلالت دارند که در زیر به بررسی آنها می‌پردازیم:

الف) معنای اهل‌بیت در روایات

اول: رسول خداصلی الله علیه وآله مفهوم لغوی آل را تغییر داد و آن را در یک اصطلاح جدید اسلامی به‌کار گرفت. آن حضرت مفهوم اهل‌بیت و آل‌بیت را فقط برای حضرت علی علیه السّلام، حضرت فاطمه علیهاالسّلام، امام حسن، امام حسین علیه السّلام و نُه فرزند از نسل امام حسین علیه السّلام که آخرین‌شان حضرت مهدی است، قرار داد. بنابراین اهل‌بیت و آل نبی دو اصطلاح خاص نبوی گردید که فقط شامل افراد خاصی گشته و سایر اشخاص را در بر نمی گیرد. مثل کلمة صلاهْ که معنی لغوی آن گسترده و شامل هر دعایی است، اما رسول‌خداصلی الله علیه وآله آن را اصطلاحی خاص برای عبادتی مخصوص قرار داد. چنانچه اگر کسی معنی صلاهْ را در آیة شریفه {وَأنْ أقِیمُواالصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ}⁽¹⁾به دعا تفسیر کرده و بگوید: «هر کس دستانش را بلند کرده و خدا را بخواند یا خدا را با دلش بخواند نماز خوانده»، خواهیم گفت که معنی درست و قابل قبولی نیست، زیرا مقصود از قول خداوند در عبارت «أقیموا الصلاة» همان صلاهْ اصطلاحی است و هرگز به معنی لغوی یعنی دعا نمی تواند باشد. در اینجا هم اگر کسی بگوید آل نبی و اهل‌بیت نبی، از نظر لغت شامل پسران و زنان او می گردد، خواهیم گفت که: کلام پیامبرت را تحریف نکن؛ چرا که او آل و اهل‌بیت را اصطلاح خاص برای افرادی معین و مشخص قرار داد. پس منظور از آل و اهل‌بیت در آیات و احادیث شریف، همان معنی اصطلاحی خاص آن است نه معنی لغوی، مگر آنکه شاهد و دلیل روشنی باشد که بفهماند منظور همان معنی لغوی است.

دوم: دلیل بر کاربرد این اصطلاح خاص نبوی، حدیث کساء است. حدیثی صحیح و گویای این نکته که رسول خداصلی الله علیه وآله به ام‌سلمه اجازة ورود به جمع اصحاب کساء را نداد. احمدبن حنبل در کتاب مسندش روایت کرده که رسول خداصلی الله علیه وآله عبا را از دستان ام‌سلمه کشید. در حقیقت آن حضرت با این عمل خود، ام‌سلمه را از میان اهل‌بیت به همان معنای اصطلاحی مورد نظر خارج نمود. احمدبن حنبل در «مسند» می‌گوید:

ام‌سلمه روایت کرده که رسول خداصلی الله علیه وآله، به فاطمه علیهاالسّلام گفت: همسر و دو پسرت را بیاور. فاطمه علیهاالسّلام آنان را حاضر کرد. رسول خداصلی الله علیه وآله یک عبای فدکی روی آنها انداخت، دستش را بر آن جماعت نهاد و گفت: خداوندا! این گروه، آل محمدند، پس درود و رحمت خود را بر محمد و آل محمد بفرست که تو حمید و مجیدی. ام‌سلمه می‌گوید: عبا را بلند کردم تا من هم به آنان بپیوندم، اما رسول خداصلی الله علیه وآله آن را از دستم کشید و فرمود: تو بر خیر و خوبی هستی [امااینجا، جای تو نیست].⁽¹⁾

با توجه به صراحت حدیث کساء، معنی اهل‌بیت منحصر به افراد خاص و مورد نظر پیامبر است و آن حضرت، همسران خود را در آن مقام بلند جای نداده و آنان را از میان اهل‌بیت علیه السّلام خارج نموده‌اند. بنابراین هر کس معتقد باشد که زنان رسول خداصلی الله علیه وآله نیز جزء اهل‌بیت او هستند، در حقیقت با این خواست و ارادة رسول خداصلی الله علیه وآله مخالفت کرده و مخالفت با رسول خداصلی الله علیه وآله نیز چیزی جز مخالفت با خداوند نیست. به علاوه این عمل ستمی آشکار در حق اهل‌بیت

رسول خداصلی الله علیه وآله است که دیگران را در آنچه خداوند آنها را مخصوص کرده، شریک قرار داده است.

سوم: تصریح پیامبرصلی الله علیه وآله به نام کسانی که آیه دربارة آنها نازل شده است. طبری از ابوسعید خدری روایت کرده است که رسول‌خداصلی الله علیه وآله فرمود: «انما یریدالله...» دربارة پنج نفرنازل شده است؛ من، علی، فاطمه، حسن وحسین علیه السّلام.⁽¹⁾

همچنین طبری از ام‌سلمه نقل می کند که پیامبرصلی الله علیه وآله پیش من بود؛ علی، فاطمه، حسن و حسین علیه السّلام هم بودند، غذایی برای ایشان فراهم کردم، خوردند و خوابیدند.

رسول خداصلی الله علیه وآله عبا یا ملحفه ای روی آنان کشید، سپس فرمود:

خداوندا! اینان اهل‌بیت من هستند، پلیدی را از آنان ببر و کاملاً پاکشان ساز.⁽²⁾

چهارم: آیه تطهیر را بر در خانة حضرت علی علیه السّلام تلاوت می‌نمودند و بدین ترتیب اهل‌بیت را معین می کردند؛ طبری از انس نقل می کرد:

پیامبر مدت شش ماه هرگاه به نماز بیرون می آمد، از در خانة فاطمه علیهاالسّلام می گذشت و می گفت: نماز! ای اهل‌بیت! و سپس آیة تطهیر را می خواند.⁽³⁾

ب) معنای اهل‌بیت در قرآن

در قرآن کلمة «اهل‌البیت» برای گروه خاصی که به حضرت محمدصلی الله علیه وآله منسوبند، به کار رفته است. برای اهل بیت اوصاف و ویژگی هایی بیان شده که در

قبال آنان، حقوق و مسؤولیت های فراوان و در عین حال مهم و خطیر بر عهدة امت گذاشته شده است.

کلمة «اهل‌بیت» در قرآن سه بار مطرح شده است:

اول: در داستان موسی علیه السّلام، آن‌گاه که نوزادی کوچک بود و خانوادة فرعون او را پیدا کردند و آن نوزاد پستان هیچ زنی را به دهان نگرفت و خانوادة فرعون در کارش درمانده شدند. آن‌گاه خواهر موسی علیه السّلام به آنان گفت:

{هَلْ أدُلُّکُمْ عَلی اهل‌بیت یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَهُمْ لَهُ ناصِحُونَ فَرَدَدْناهُ إِلی اُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها وَلاتَحْزَنَ}.⁽¹⁾

آیا شما را به خانواده ای که کفالت او را می‌پذیرند و خیرخواه او هستند راهنمایی کنم؟ بنابراین ما او را به مادرش برگرداندیم تا دیده‌اش روشن شود و حزن و اندوهش برطرف گردد.

در آیة مزبور بیان نشده که منظور خواهر موسی علیه السّلام از این تعبیر چه بود؟ آیا تمام کسانی بودند که با آن خانواده قرابت و خویشاوندی داشتند یا بعضی از آنان؟ همچنین آیا منظور قرابت نسبی یا سببی است یا علاوه بر قرابت نسبی و سببی کسانی را که از راه ولاء و یا تربیت هم به خانواده منتسب هستند را شامل می‌شود؟

از این گذشته، لفظ اهل‌بیت به صیغة نکره آمده است نه به صیغة معرفه، یعنی اهل‌البیت.

دوم: در داستان حضرت ابراهیم علیه السّلام، آن‌گاه که همسرش از بشارت فرشتگان - که به او مژده دادند اسحاق و پس از او یعقوب را به دنیاخواهد آورد - به

شگفت آمد، ملائکه به او گفتند:

{أتَعْجَبِینَ مِنْ أمْرِ اللهِ رَحْمَتُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ عَلَیْکُمْ أهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ}.⁽¹⁾

فرشتگان به او (زن ابراهیم) گفتند: آیا از کار خدا عجب داری؟ رحمت و برکات خدا بر شما اهل‌بیت باد؛ که خداوند بسیار ستوده و دارای مجد و بزرگی است.

در این آیة مبارکه، همسر ابراهیم علیه السّلام از اهل‌البیت شمرده شده است؛ زیرا او در این آیه مورد خطاب قرار گرفته است، اما این نمی تواند دلیل بر این مطلب باشد که همسر هم در تمام مواردی که لفظ اهل‌البیت اطلاق شده، حتی در مواردی هم که قرینة مناسب برای تعیین مقصود وجود ندارد، جزء اهل‌بیت است؛ زیرا توجیه خطاب شده در آیة یاد شده به همسر ابراهیم علیه السّلام، می تواند قرینه ای برای داخل شدن وی در زمرة اهل‌بیت باشد، اما نمی تواند دلالت کند بر این نماید که کلمة اهل‌البیت، همسر را هم در برمی‌گیرد، به گونه ای که به مجرد شنیدن این کلمه و بی هیچ قرینه‌ای، باید به ذهن شنونده تبادر کند.

سوم: قرآن می‌فرماید:

{یا نِساءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ کَأحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَیْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الاُولی وَأقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِینَ الزَّکاةَ وَأطِعْنَ اللهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً وَاذْکُرْنَ ما

یُتْلی فی بُیُوتِکُنَّ مِنْ آیاتِ اللهِ وَ الْحِکْمَةِ إِنَّ اللهَ کانَ لَطِیفاً خَبِیراً}.⁽¹⁾

در خانه‌های خود بمانید، و همچون دوران جاهلیت نخستین ظاهر نشوید، و نماز را برپا دارید، و زکات را بپردازید، و خدا و پیامبرش را اطاعت کنید؛ خداوند فقط می‌خواهد پلیدی را از شما اهل‌بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد. آنچه را در خانه‌های شما از آیات خداوند وحکمت و دانش خوانده می‌شود یادآور شوید؛ خداوند به اسرار دقیق آگاه و داناست.

ملاحظه می‌شود که فرمایش خداوند متعال: {انّمَا یریدُ الله لِیذهِبَ عَنکُمُ الرَّجسَ اهلَ البَیت وَیطَهرکُم تَطهیراً}، در میان آیاتی قرار گرفته که زنان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله مخاطبند و بلکه جزء یکی از این آیات است. همین موجب شده که آن شبهة معروف در معنی آیه برای عده ای پیش آید و همان‌گونه که خواهیم دید گروهی آن را انگیزه ای برای برانگیختن شک هایی پیرامون مفاد حقیقی آیة مبارکه قرار داده‌اند. شایان ذکر است که مفسران و محدثان و مورخان اسلامی به اتفاق در تفسیر آیه یاد شده نوشته‌اند: مراد از اهل‌بیت در آیه مزبور تنها افراد خاصی هستند که عبارتند از حضرات معصومین یعنی امام علی، فاطمه، حسن و حسین علیه السّلام.⁽²⁾

2. معنای اهل‌بیت از دیدگاه فریقین

اشاره

مفسران و اندیشمندان فریقین درباره کلمة اهل‌بیت در آیة تطهیر، اقوال متعددی دارند که در زیر آورده می‌شود:

را برای مباهله فرا می‌خواند. ادعای وی این بود که منظور از «اهل‌البیت» در آیة تطهیر فقط و فقط زنان پیامبرصلی الله علیه وآله است و احدی غیر از آنان را در بر نمی گیرد.⁽¹⁾

این گفته بنا به روایت عکرمه، به ابن‌عباس و سعید‌بن جبیر هم نسبت داده شده است.⁽²⁾همچنین این ادعا را به مقاتل هم نسبت داده اند.⁽³⁾عطاء، کلبی، سعیدبن جبیر⁽⁴⁾و عروهْ‌بن زبیر هم که مدعی بودند این آیه در خانة عایشه فرود آمد⁽⁵⁾، این مطلب را گفته‌اند.

بعضی همسران پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و اصحاب کساء را، بدون پیامبرصلی الله علیه وآله آورده اند. این عقیدة فخر رازی و خطیب بغدادی است که قسطلانی از بخاری روایت کرده است.⁽⁶⁾

واثلهْ‌بن اسقع⁽¹⁾، ابوسعید خدری، عایشه و ام‌سلمه⁽²⁾نسبت داده شده است. طحاوی، گنجی شافعی، ذهبی و قمی⁽³⁾بر آن اصرار داشته و نیز عقیده مجاهد، قتاده، کلبی⁽⁴⁾و بلکه عقیدة جمهور⁽⁵⁾و بیشتر مفسّران⁽⁶⁾همین است. حتی بعضی گفته اند: مفسّران اجماع دارند و جمهور⁽⁷⁾روایت کرده اند که این آیه درباره‌ی اهل کساء نازل شد و نیز گفته اند: منظور مدعی اجماع مفسّران این است که مفسّران بر این مطلب اجماع دارند که آیه‌ی مبارکه شامل آل البیت است و آنان اصحاب کساء می باشند، اما دربارة این‌که آیا زنان پیامبرصلی الله علیه وآله را هم در برمی‌گیرد یا نه، اختلاف‌نظر است. یا اینکه منظور، اجماع کسانی است که نظرشان در مورد شأن نزول و مانند آن قابل اعتناست و عکرمه و مقاتل از این افراد نیستند؛ زیرا این مسأله به خبر دادن از پیامبرصلی الله علیه وآله یا کسانی از صحابه برمی‌گردد که گفتة آنان معتبر است، در حالی‌که مقاتل و عکرمه متهم به دروغگویی اند.⁽⁸⁾

بعضی از روایات، امامان دوازده‌گانه علیه السّلام را هم اضافه کرده است.⁽⁹⁾بعضی مدعی اند که امامیه اجماع دارند که آیة تطهیر شامل تمام امامان علیه السّلام می‌شود.⁽¹⁰⁾

نتیجه

اگر در گفتار مفسّران و اندیشمندان دقت و بررسی کنیم روشن است که مجموع نظرات پیرامون سه مطلب است:

اول؛ دخول زنان در مراد از کلمه «اهل البیت»، یا به طور مستقل و یا با اصحاب کساء و یا با سایر بنی هاشم و یا با افرادی که دایرة شمول گسترده‌تر یا تنگ‌تری دارند.

دوم؛ دخول خویشاوندان پیامبرصلی الله علیه وآله؛ یعنی: بنی هاشم، غیر از اصحاب کساء؛ منظور، کسانی که صدقه بر آنان حرام است و با پیامبرصلی الله علیه وآلهخویشاوندی نسبی دارند. بعضی زنان پیامبرصلی الله علیه وآله را می افزایند و بعضی هم در نفی آنان اصرار دارند.

سوم؛ اختصاص اهل بیت به اصحاب کساء. گروهی با استناد به روایات چندی که در این‌باره تصریح دارد، سایر امامان دوازده‌گانه را هم بدان می افزایند.

تمامی دلایل در حقیقت به نفی یا اثبات این عناصر برمی‌گردد، اگرچه در بیان آنچه که در اثبات آن می کوشند با هم اختلاف جزئی دارند.

جمع‌بندی

لفظ اهل‌بیت پیامبر شامل اهل کساء یعنی حضرت علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین علیه السّلام می‌شود که رسول‌خداصلی الله علیه وآله، آنها را برای مردم معرفی فرمودند. در این فصل، آیات و روایاتی که پیرامون آنها بود بیان گردید. بنابر آیة تطهیر، اهل‌بیت علیه السّلام می باشند، اما عده ای تلاش دارند دامنة کلمة اهل‌بیت علیه السّلام را وسیع‌تر کنند و زنان پیامبر را داخل نمایند، که اختلافات فراوانی در این موردوجود دارد و شیعه این مسأله را نمی پذیرد، ولی نظرات اهل تسنن در آن متعدد است که ما به صورت فشرده به ذکر آراء آنها پرداختیم.

فصل دوم: کلیات

1. زندگی‌نامه ابن‌تیمیه

تقی‌الدین احمدبن عبدالحلیم معروف به «ابن‌تیمیه»، کسی است که افکار وهابیان از او سرچشمه گرفته و در حقیقت وی را مؤسس مذهب خود می‌دانند؛ اگرچه در ظاهر، این مطلب را اظهار نکرده و خود را سلفی می‌نامند.

او در سال 661 ه-.ق در شهر حرّان و در خانواده‌ای متولد شد که اعضای آن بیش از یک قرن پرچمدار مذهب حنبلی بودند.⁽¹⁾شش سال بعد به خاطر حملة تاتارها همراه خانواده‌اش به دمشق رفت. در آنجا برای پدرش موقعیت تدریس در مسجد جامع دمشق فراهم شد. ابن‌تیمیه ابتدا نزد پدر و سپس سایر اساتید مشغول تحصیل شد. آخرین استادش شرف‌الدین احمدبن نعمه مقدسی بود که به وی اجازة فتوا داد.⁽²⁾بعد از وفات پدر، بر کرسی تدریس در مسجد جامع دمشق نشست و به خاطر کج‌سلیقه‌گی و انحرافی که داشت؛ به مخالفت با عقاید رایج مسلمین و مذاهب رایج آن زمان برخاست. فتواها و نظرات اعتقادی و

فقهی‌اش از قبیل تجسیم، حرام بودن زیارت قبور اولیاء، استغاثه به ارواح اولیای خدا، شفاعت، توسّل و... برای او مشکل‌ساز شد.

علمای عصرش به مخالفت با افکار و عقایدش برخاستند و از نشر آن ممانعت کردند.

مجلسی با حضور قضات در قصر حاکم دمشق، برگزار شد و پس از محکومیت، او را به زندان معروف «قلعهْ الجبل» مصر فرستادند.⁽¹⁾دو سال بعد آزاد شد، در مصرماند ولی دست از افکار خود برنداشت.

سال 707 ه-.ق باز هم به جهت نشر افکارش از او شکایت شد، با حکم قاضی دوباره به زندان رفت، ولی بعد از یک سال آزاد شد. سال 709 ه-.ق به اسکندریه تبعید گردید، هشت ماه بعد با تغییر اوضاع، به قاهره بازگشت.

ابن‌تیمیه در سال 712ه-.ق راهی شام شد.⁽²⁾در سال 718 ه-.ق در شام، کرسی تدریس و افتاء را بر عهده گرفت و دوباره فتاوا و عقاید نادرست خود را مطرح نمود. خبر به علما، قضات و دستگاه حاکم رسید و او را پنج ماه در قلعه‌ای حبس کردند. پس از آزادی تا سال 726 ه-.ق به تدریس ادامه داد، تا این‌که باز هم به خاطر اصرار بر افکار خود و نشر آن، در همان قلعه زندانی و از نوشتن و مطالعه منع شد.⁽³⁾

وی در سال 728 ه-.ق در آن قلعه از دنیا رفت، در حالی‌که پنج ماه قبل از مرگ، ازدوات و کاغذ محروم شده بود.⁽⁴⁾

یکی از شاگردان مهم ابن‌تیمیه که به ترویج افکار او پرداخت، ابن‌قیم جوزیه بود. او در سال 691 ه-.ق متولد شد و در سال 712 ه-.ق. با ابن‌تیمیه ارتباط پیدا کرد و فقه را نزد او آموخت. وی که در تمام مسائل از ابن تیمیه تقلید کورکورانه می‌نمود، مذهب استادش را یاری و افکار او را در کتاب‌هایش تأیید کرد. به علاوه آن افکار و آرا را در قالب برهان و استدلال درآورد. در عصر ابن‌تیمیه از عقاید باطلش توبه داده شد و با او به زندان رفت، ولی بعد از مرگ استادش از زندان آزاد شد.

عصر ظهور ابن‌تیمیه با جنگ‌های صلیبی مسیحیان بر ضدّ مسلمانان و هجوم مغول‌ها به سرزمین‌های اسلامی همراه بود. در چنین زمان حسّاسی، ابن‌تیمیه مؤسس اندیشه‌های وهابیّت، دست به نشر افکار خود زد و شکافی تازه در امت اسلامی ایجاد کرد. با وجود آن‌که خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و متفرق و پراکنده نگردید.⁽¹⁾

و در جای دیگر نیز می‌فرماید:

همانا مؤمنین برادر یکدیگرند.⁽²⁾

و پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله هم بین مسلمانان عقد اخوّت بست؛ اما ابن‌تیمیه به این سفارش‌ها توجهی نکرد و در آن زمان که مسلمانان نیاز مبرمی به اتحاد و یکپارچگی داشتند، با مریدانی که او پیدا کرده بود، سبب ایجاد اختلاف بین مسلمانان گشت. اگرچه افکار باطل وی در منطقة شامات - که مهد علم و دانش بود - با انتقاد و اعتراض علمای مذاهب مختلف روبه رو و باعث انزوای او گردید و افکار و عقایدش به ورطة فراموشی سپرده شد؛ ولی در قرن 12 ه- ق.

این افکار در منطقة نجد عربستان که عاری از تمدن و فاقد فرهنگ بود؛ دوباره منتشر شد و پس از آن توسط قدرت سعودی و با پشتیبانی قدرت‌های استعمارگر گسترش یافت. طرح مجدّد افکارابن‌تیمیه توسط محمد بن عبدالوهاب در بدترین شرایط تاریخی و زمانی صورت گرفت، زمانی که امت اسلامی از چهار سو مورد هجوم استعمارگران صلیبی یعنی انگلیسی‌ها، فرانسوی‌ها، روس‌های تزاری و حتی آمریکایی‌ها قرار داشت و بیش از هر زمان نیاز به وحدت کلمه داشتند.

2. آراء و عقاید ابن تیمیه

ابن‌تیمیه آراء و عقاید مختلفی دارد که با مسلّمات اسلام به جنگ برخاسته است. در زیر به مواردی از آنها اشاره می کنیم:

آنکه بدعت‌گذاری کرد. این عمل همانند اعمال مسیحیان است که حوادث مربوط به حضرت عیسی علیه السّلام را عید می‌گیرند.⁽¹⁾

3. تناقضات آراء ابن‌تیمیه

افکار و عقایدی که از ابن‌تیمیه نقل شده با یکدیگر تناقض دارند؛ زیرا وی سلیقه ای با مباحث کلامی برخورد کرده است؛ اینک به ذکر مواردی از آنها می پردازیم:

در بخاری اغلاطی وجود دارد.⁽⁴⁾

ترمذی احادیثی در فضایل علی علیه السّلام ذکر کرده که بسیاری از آنها ضعیف است.⁽⁵⁾

گاهی امام احمد و اسحاق و دیگران، احادیثی نقل می‌کنند که نزد خودشان ضعیف است.⁽¹⁾

در جایی دیگر می‌گوید:

هرچه را احمد در مسند و غیر مسند نقل کرده، نزدش حجت نیست.⁽²⁾

در نتیجه باید گفت: آنچه موافق با هوای نفس ابن‌تیمیه است حجت بوده و آنچه مخالف هوای نفس اوست؛ ضعیف یا جعلی است.

شهرستانی خبرویت ندارد.⁽³⁾

مجرد نقل یکی از این افراد دلیل بر صحت روایت نمی‌شود، بلکه این کتب، جمع‌کنندة چاق و لاغر و جعلی و دروغی است.⁽⁴⁾

4. روش ابن‌تیمیه در برخورد با مسائل مختلف

اشاره

وهابیت و دلدادگان شان، ابن‌تیمیه را «شیخ الاسلام» می نامند تا به دیگران وانمود کنند برای او مثل و مانندی در تاریخ اسلام دیده نشده است، ولی با مراجعه به نوشته‌های او در زمینه‌های تفسیر، حدیث و اقوال متکلّمین، متوجه می شویم که وی متخصص و اهل خبره نبوده، بلکه نسبت به مسائل، نادان بوده و یا دشمنی داشته است. در اینجا نمونه‌هایی از دشمنی‌ها و کینه‌توزی‌های او را یادآور می شویم:

الف) روش او در جرح و تعدیل

روایات جعلی است، آورده است.

ب) عملکرد او در مورد قرآن

پ) توسعه در عنوان شرک

در اطلاق عنوان شرک بر مخالفین خود در عقیده و رأی، بسیار بی‌پروا بوده، از جمله می‌گوید:

ت) توسعه در عنوان بدعت

هرگونه نوآوری در دین را بدعت دانسته و آن را به ضلالت نسبت می‌دهد و می‌گوید:

نه آن‌که بدعت‌گذاری کرد و این عمل همانند اعمال مسیحیان است که حوادث عیسی علیه السّلام را عید می‌گیرند.⁽¹⁾

ث) اصرار بر تجسیم

در یکی از فتاوای خود می‌گوید:

آنچه در قرآن و سنّت ثابت شده و اجماع پیشینیان بر آن است، حق می‌باشد. حال اگر از این امر لازم آید خداوند به جسمیّت وصف شود اشکالی ندارد؛ زیرا لازمة حق نیز حق است.⁽²⁾

ج) ادّعای اجماعات وهمی

وی در این باره می‌گوید:

من تفاسیری که از صحابه نقل شده و احادیثی که از آنان روایت گشته و بیش از صد تفسیر بزرگ و کوچک را ملاحظه کردم، تا این ساعت نیافتم یکی از صحابه حتی یک آیه از آیات صفات یااحادیث صفات را برخلاف مفهوم معروف آن تأویل نماید.⁽³⁾

اما کتاب‌های تفسیر پر از تأویلات صحابه است. در کتاب «الاسماء و الصفات» تمام تأویلات ذکر شده است.

چ) تضعیف مغرضانة روایات

روایاتی را که مخالف عقاید و آرای اوست، بدون بررسی سند، جعلی

دانسته و می‌گوید:

حدیث (هو ولیّ کل مؤمن بعدی)؛ او - حضرت علی علیه السّلام - سرپرست هر مؤمنی بعد از من است، یک حدیث دروغ نسبت به رسول خداست، بلکه او در حیات و مماتش ولی هر مؤمنی است و هر مؤمنی نیز ولی او در زمان حیات و ممات است.⁽¹⁾

در حالی‌که بسیاری از علمای عامه چون ترمذی، نسائی، ابن‌حیان، حاکم نیشابوری، طیالسی، احمدبن حنبل و دیگران، از طریق جعفربن سلیمان این حدیث را نقل کرده‌اند.⁽²⁾

ح) انکار حقایق تاریخی

هنگامی که با حقایق تاریخی مخالف عقیده و مذهب خود برخورد می‌کند، آن را انکار می‌کند. از جمله، این واقعة تاریخی است که خلیفة عباسی، ابوجعفر منصور، از مالک سؤال می‌کند: آیا می‌تواند رو به قبر پیامبر کرده و دعا نماید؟ مالک در جواب می‌گوید:

چرا روی خود را از پیامبر برمی‌گردانی در حالی‌که او وسیلة تو و وسیلة پدرت آدم نزد خداوند متعال در روز قیامت است. رو به سوی او کن و او را شفیع خود قرار ده تا خداوند شفاعت او را بپذیرد.⁽³⁾

ابن‌تیمیه می‌گوید:

این قصه را احدی نقل نکرده و به امام مالک دروغ نسبت داده شده است.

با این‌که قاضی عیاض آن را با سند صحیح نقل کرده و گفته آن را از ثقات مشایخش اخذنموده است، وانگهی مذهب مالک و احمدبن حنبل و شافعی، استحباب استقبال قبر پیامبر هنگام سلام دادن و دعا کردن است.

خ) افترا به شیعیان

ابن‌تیمیه نسبت‌های دروغی به شیعه می‌دهد که به مواردی از آنها اشاره می‌کنیم:

این تهمت‌ها احتیاج به پاسخ ندارد، هرکس با شیعیان معاشرت داشته باشد به بی‌پایه و اساس بودن این مطالب اذعان می‌کند.

5. ابن‌تیمیه از دیدگاه اهل تسنن

اهل تسنن عقاید ابن‌تیمیه را قبول ندارندو نظرات بسیار تندی را در مخالفت وی بیان داشته‌اند که ما به ذکر چند مورد بسنده می کنیم:

ابن‌تیمیه ادعا کرده آنچه خدا و رسولش و صحابه گفته‌اند [او همان را] می‌گوید، در حالی‌که او مطالبی نقل می کند که هرگز هیچ‌یک از آنها نگفته‌اند.⁽²⁾

ابن‌تیمیه می‌گوید: خدا بر عرش استوار است و سخن می‌گوید. در دمشق و دیگر مناطق ندا داده شد هر کس بر عقیدة ابن‌تیمیه باشد، مال و خونش حلال است. او مسائل عجیب و غریبی ادعا کرد که به سبب آن زندانی شد، چون مباین با مذهب اهل تسنن به حساب می‌آمد.⁽³⁾

در سخن این خبیث نظر کردم، در قلب او مرض گمراهی است. او به دنبال متشابهات قرآن و سنّت به جهت ایجاد فتنه است و گروهی از عوام که خدا ارادة هلاکتشان کرده وی را متابعت کرده‌اند. در او اموری دیدم که قدرت بیان آن را ندارم؛ زیرا در آنها تکذیب پروردگار است.⁽¹⁾

ابن‌تیمیه همین که فکر کرد مجتهد است، بر کوچک و بزرگ علمای قدیم و جدید ایراد گرفت.⁽²⁾

6. مؤلفین یا مناظره‌کنندگان در ردّ ابن‌تیمیه

بسیاری از علمای اهل تسنن از عصر ابن‌تیمیه تاکنون، در ردّ او کتاب تألیف کرده یا با وی مناظره نموده‌اند. از جمله:

7. مخالفت علمای اهل تسنن با ابن‌تیمیه

پس از انتشار افکار و اندیشه های ابن‌تیمیه و کتاب «منهاج السنّهْ»، مخالفت و بدبینی نسبت به او از سوی صاحب‌نظران اهل تسنن و جماعت پدید آمد. این مخالفت روز به روز شدیدتر می شد و اوج بیشتری می گرفت. مخالفت‌های اهل تسنّن با ابن‌تیمیه در قالب صدور فتوا، نوشتن کتاب و ایراد خطابه و نصیحت ابراز می شد.

این حرکت که از درد دین داشتن سرچشمه می گرفت و بسیاری از علما آن را بر خود و دیگران واجب می دانستند، از زمان حیات ابن‌تیمیه آغاز شد و تاکنون ادامه دارد.

در اینجا به نام برخی از مخالفان ابن‌تیمیه اشاره می کنیم:

مورّخان از میان سرشناس‌ترین علمای مخالف عقاید ابن‌تیمیه در قرن هشتم، شخصیت‌های زیر نام برده اند:

این مخالفت‌ها به زمان حیات ابن‌تیمیه و قرن هشتم منحصر نماند و در سده‌های بعد یعنی تا اواخر قرن چهاردهم، مخالفت و مبارزه‌های علمی به صورت عمومی و سراسری بر ضد عقاید و افکار او ادامه یافت. در قرن نهم، سرشناس‌ترین چهره های مخالف افکار ابن‌تیمیه عبارت بودند از:

در قرن دهم چهره های زیر بیشتر از همه درمخالفت و مبارزه با عقاید و افکار ابن‌تیمیه فعالیت داشته اند:

در قرن یازدهم، مشهورترین چهره های پیشگام در مبارزه با افکار و عقاید ابن‌تیمیه عبارت بودند از:

در قرن دوازدهم معروف‌ترین چهره های مخالفت و مبارزه علیه ابن‌تیمیه عبارت بودند از:

در قرن سیزدهم چهره های نامدار این مبارزه عبارت بودند از:

در قرن چهاردهم چهره های مهم پیشگام مبارزه و مخالفت علیه ابن‌تیمیه و وهابیت عبارت بودند از:

8. کتاب‌های نوشته شده علیه ابن‌تیمیه

یکی از رایج‌ترین روش‌های اعلام مخالفت و تبرئه از عقاید ابن‌تیمیه، نوشتن کتاب علیه او بود که از زمان زندگی او تاکنون کتاب‌های فراوانی در مخالفت با او نوشته شده است. از این رو مناسب است به ذکر نام برخی از کتاب‌ها در این زمینه از منابع اهل تسنن اشاره شود.

دکتر عبدالله محمّد صالح می نویسد:

علما و صاحب‌نظران اسلامی در طول تاریخ، بیش از دوهزار جلد کتاب و رساله بر ضد افکار ابن‌تیمیه نوشته اند. اکنون حدود چهارصد نسخه کتاب و رساله از آن مجموعه در دست داریم که در موزه ها، کتابخانه های

ملی و دولتی و کتابخانه ها و کلکسیون‌های شخصی و از «کلکته تا لندن» پراکنده هستند و متأسفانه به خاطر مشکلات مالی و غفلت مسلمانان، حتی در قرون اخیر هم که برای چاپ و نشر کتاب، عصر طلایی به شمار می آید به چاپ و نشر آنها اقدام نشده است.⁽¹⁾

با این حال، دکتر صالح، 420 جلد از آن کتاب‌ها را با نام مؤلفان و سال نگارش و زمان چاپ و نشر آنها یاد کرده و می گوید:

بسیاری از آن کتاب‌ها را خود به صورت مستقیم مطالعه کرده و تعدادی را هم که خود ندیده‌ام، در منابع معتبر دیگر

با نام و مشخصات آنها آشنا شده‌ام.⁽²⁾

همچنین می‌گوید:

علمای دینی و مسلمانان دلسوخته، آن کتاب‌ها را به زبان‌های مختلف از جمله زبان‌های اردو، انگلیسی، ترکی و فارسی به نگارش درآورده‌اند؛ ولی بیشتر آنها به زبان عربی نوشته شده است.⁽³⁾

دکتر محمّد صالح به محل نگهداری کتاب‌هایی که در ردّ اندیشه ابن‌تیمیه نگارش یافته و هنوز به چاپ نرسیده اند اشاره می کند و می‌گوید:

غنی‌ترین منبع در این زمینه، کتابخانه های عمومی کلکته در هند و سپس کتابخانه مرکزی استانبول ترکیه می باشد.⁽⁴⁾

دایرهْ‌المعارف‌ها و شرح‌حال‌نگاران، از کتاب‌های زیادی نام برده اند که بر ضد ابن‌تیمیه نگارش یافته و اکنون در دسترس مسلمانان قرار دارد.

مولی مصطفی کاتب چلپی (معروف به حاجی خلیفه)، در کتاب معروف خود به نام «کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون» بیش از هفتاد جلد کتاب را به صورت مستقیم و غیر مستقیم در ردّ افکار و عقاید ابن‌تیمیه به ویژه کتاب «منهاج‌السنّهْ» وی نام برده است.⁽¹⁾

عمر رضا کحاله در «معجم المؤلفین»، خیرالدین زرکلی در «الاعلام»، عمر عبدالسلام در «المخالفهْ الوهابیهْ للقرآن والسنّه»، خالد بن مرزوق در «التوسل بالنبی و بالصالحین» و تنی چند از مؤلفان و مترجمان نیز در آثار و نوشته هایشان، از تعداد زیادی آثار مطبوع و منتشر شده علیه ابن‌تیمیه خبر می دهند که تعداد آن آثار از صد نسخه تجاوز می کند.

9. نسخه‌های قدیمی کتاب‌های نگارش یافته علی ابن تیمیه

نخستین کتابی که از سوی صاحب‌نظران اهل تسنن علیه ابن‌تیمیه پس از نوشتن «منهاج‌السنّهْ» او نگارش یافت؛ «المقالات العرضیهًْ فی الرد علی ابن‌تیمیه» بود که به قلم دانشمند معاصر او به نام محمّد اخنایی به رشتة تحریر درآمد.

محمّد اخنایی، عقاید و اندیشه های ابن‌تیمیه را که در کتاب «منهاج السنّه» بیان شده به گونه تفصیلی و مستدل نقد کرده و بیشتر ادعاهای او را مردود و مغایر با اسلام شمرده است.

هنگامی که کتاب محمّد اخنایی به دست ابن‌تیمیه رسید، در جواب او کتابی به نام «الرد علی الاخنایی» نوشت و در آن کتاب، محمّد اخنایی را تکفیر کرده، جهاد علیه او و امثال او را واجب اعلام کرد.⁽¹⁾

کتاب «المقالات العرضیه» و ده‌ها عنوان کتاب دیگر که عالمان مجاور با ابن‌تیمیه علیه او نوشتند، تنها از نوشتن کتاب علیه ابن‌تیمیه در بلاد اسلامی خبر می دهد، حال آن‌که این موج، فراتر از سرزمین‌های اسلامی را هم درنوردیده است.

به گفتة «مها انور» (یکی از پژوهشگران هندی) قدیمی‌ترین کتاب را علیه ابن‌تیمیه در این سرزمین، جمعی از صاحب‌نظران در «دکن» به نگارش درآوردند که اکنون در کتابخانة عمومی کلکته نگهداری می شود.⁽²⁾

دومین سند مکتوب چاپ نشده در این زمینه، کتابی است که جمعی از علمای سرزمین هند در سال 964ق خطاب به اکبرشاه، پادشاه تیموری معروف وقت هند نوشتند. که در قسمتی از آن رساله آمده است:

ما را به یقین کامل و براهین قاطع ثابت شده است که اختلاف‌انگیزترین و تفرقه‌جوترین مسلک، همان است که امروزه در بعضی جاها به نام مسلک ابن‌تیمیه معروف است. این مسلک اگرچه به معنای صحیح کلمه، مذهب نیست، لیکن چنان ادعاهایی بلندپروازانه دارد که گویی از همه مذاهب شناخته‌شده اسلامی برتر و عالی‌تر است و تمام مذاهب بزرگ اسلامی را تخطئه کرده، معتقدان به آنها را به بدعت و ضلالت نسبت می دهد.

این مسلک در برابر پیروان سایر مذاهب، بسیار خشن، بی رحم و

انعطاف‌ناپذیر است، بویژه نسبت به شیعیان که گویی هدف اصلی این مسلک، دشمنی و خصومت با آنهاست.

بانی این مسلک که از اهالی شام است، احمدبن عبدالحلیم نام دارد و معروف به ابن‌تیمیه می باشد. کتاب چند جلدی قطوری به نام «منهاج السنّهْ النبویهْ» نوشته و در آن از بای بسم الله تا تای تمّت، به مذمّت و ملامت شیعیان و به استهزاء گرفتن عقاید آنان پرداخته است. حق و انصاف این است که در بسیاری موارد این کتاب، تهمت‌های ناروا به شیعه زده شده و یا عمل دسته ای از عوام آنها، عین اعتقاد اصولی‌شان به حساب آمده و مؤلف در این کتاب، آن‌چنان خصومت و عداوت تند و مهارنشدنی نسبت به شیعه اعمال کرده است که در مواردی فضایل مشهورعلی علیه السّلام را انکار کرده و حتی در برخی موارد نسبت به ساحت مقدس ایشان اهانت کرده است و این گونه قضاوت نسبت به نزدیک‌ترین فرد به رسول خداصلی الله علیه وآله نیست، مگر به خاطر بغض و عداوت بی پایان نسبت به شیعیان و البته... .

پس از بحث و جدل های فراوان، صاحب این کتاب که بانی مسلک مورد بحث است، نتیجه گرفته که شیعیان خارج از فرقه ها و نحله های اسلامی می باشند و این سخنی است که هیچ یک از پیشوایان دین و علمای معتبر مسلمین نگفته است.⁽¹⁾

10. ناصبی بودن ابن‌تیمیه

اشاره

یکی از روش های بارز ابن‌تیمیه، مخالفت و دشمنی آشکار با اهل‌بیت پیامبرصلی الله علیه وآله و به ویژه با امیرالمؤمنین علیه السّلام است. وی در موارد بسیاری به

امیرالمؤمنین، حضرت زهراعلیهاالسّلام و سایر اهل‌بیت علیه السّلام جسارت کرده است. در اینجا لازم است معنا و حکم «ناصبی» را از دیدگاه اهل تسنن بیان کنیم تا روشن گردد که ابن‌تیمیه ناصبی است.

الف) معنای ناصبی از دیدگاه اهل تسنن

زبیدی در «تاج العروس»، «نصب» را این‌گونه معنا می کند:

النواصب، والناصبیه، وأهل النصب: وهم المتدینون ببغضه سیدنا أمیرالمؤمنین ویعسوب المسلمین أبی الحسن علی‌بن أبی‌طالب علیه السّلام، لأنهم نصبوا له، ای: عادوه.⁽¹⁾

نواصب و ناصبیه و اهل نصب: ایشان کسانی هستند که دین‌شان بر اساس دشمنی سرور ما امیرمؤمنان و پادشاه مسلمانان، ابوالحسن علی‌بن ابی‌طالب علیه السّلام است؛ زیرا ایشان نسبت به وی نصب دارند؛ یعنی با او دشمنی دارند.

ابن‌حجر عسقلانی در معنای نصب می‌نویسد:

والنصب، بغض علی علیه السّلام وتقدیم غیره علیه.⁽²⁾

نصب؛ بغض علی علیه السّلام و مقدم کردن غیر او(معاویه) بر او است.

و حسن بن فرحان مالکی از علمای عربستان در معنای نصب می‌نویسد:

النصب فهو کل انحراف عن علی واهل البیت سواء بلعنه أو تفسیقه، کما کان یفعل بعض بنی أمیه أو بالتقلیل من فضائله کما یفعل محبّوهم أو تضعیف الأحادیث الصحیحه فی فضله أو عدم تصویبه فی حروبه أو

التشکیک فی شرعیة خلافته وبیعته أو المبالغة فی مدح خصومه، فهذا وأمثاله هو النصب.⁽¹⁾

نصب عبارت از هرگونه انحرافی از علی علیه السّلام و اهل‌بیت است؛ و فرقی ندارد که با لعن کردن ایشان باشد یا با فاسق دانستن ایشان - همان کاری که عده ای از بنی‌امیه انجام می دادند - و یا با کوچک کردن فضائل ایشان - همان کاری که دوستداران ایشان (بنی‌امیه) انجام می دهند - یا تضعیف کردن روایات صحیح که در مدح آنان وارد شده و یا اعتقاداینکه علی علیه السّلام در جنگ ها (جنگ جمل، صفین و نهروان) اشتباه کرده است یا شک کردن در مشروعیت خلافت امیرمؤمنان علیه السّلام و بیعت با آن حضرت و یا مبالغه کردن در مدح دشمنان ایشان. پس این موارد و مشابه آنها، نصب محسوب می شود.

ب) حکم ناصبی از دیدگاه علمای اهل تسنن

دربارة حکم ناصبی دیدگاه‌های فراوانی وجود دارد که عمدة آنها به این شرح می باشد:

ابن‌حبان از علمای بزرگ اهل تسنن در این‌باره می گوید:

أن رَسُول الله صلی الله علیه و آله وسلم قال: وَالَّذی نَفسی بِیده لا یبغضنا أهل البیت رَجل إلا أدخله الله النّار.⁽²⁾

رسول خداصلی الله علیه وآله گفت: قسم به کسی که جانم در دست اوست، هیچ کس ما اهل‌بیت را دشمن نمی دارد، مگر اینکه خداوند او را در آتش وارد می کند.

حاکم نیشابوری بعد از نقل این روایت می‌نویسد:

هذا حَدیث صَحیح عَلی شَرط مُسلم وَلَم یخِرجاه.⁽¹⁾

این روایت طبق شرایط مسلم (برای صحت حدیث)، صحیح است ولی ایشان (بخاری و مسلم) آن را (در کتاب‌های خود) نیاورده اند. و البانی از علمای معاصر وهابی نیز این روایت را در سلسله احادیث صحیحه آورده است.⁽²⁾و نیز روایات بسیاری وجود دارد که دلالت می‌کند، کسی که بغض اهل‌بیت پیامبرصلی الله علیه وآله را در دل داشته باشد، قطعاً در حلال‌زاده بودن او باید شک کرد. از جمله حافظ حموینی در کتاب «فرائد السمطین» می‌نویسد:

عَن زِید‌بِن یثیع قالَ سَمِعت أبابَکر الصِّدیق یقُول: قال: رَأیت رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله وسلم خیم خَیمة وَهُوَ مُتَکئ عَلی قَوس عَربیه، وفی الخَیمة عَلی وَفاطمهِ وَالحَسن وَالحُسینَ فَقال: «مَعشرَ المُسلِمین أنَا سِلمُ لِمَن سالَم اهل الخِیمة، حَرب لِمنَ حارَبهُم،ولی لِمَن والاهُم، لا یحبّهُمُ إلاّ سَعیدِ الجد طَیبِّ المَولِد، وَلا یبغضُهم إلاّ شَقی الجد ردیء المَولد»، فقال رَجل یا زید أأنتَ سَمِعت مِنه؟ قال: أی وَرَبِّ الکَعبَه.⁽³⁾

زید‌بن یثیع می‌گوید: از ابوبکر، شنیدم که می‌گفت: در یکی از روزها، رسول خداصلی الله علیه وآله خیمه‌ای برپا کرده بود و خود به کمان عربی تکیه زده و علی و فاطمه و حسنین علیه السّلام در زیر خیمه قرار داشتند، رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به مسلمانان فرمود: ای گروه مسلمانان! من سازگاری دارم با کسی

که با این خیمه‌نشینان سازگاری دارد، و نبرد می‌کنم با هر کسی که با ایشان نبرد کند، و دوست می‌دارم هر کسی که آنان را دوست بدارد؛ دوست نمی‌دارد اینان را مگر آن کسی که نیاکان او از نیکبختی برخوردار و نطفه‌اش از آلودگی پاک باشد و دشمن نمی‌دارد اینان را مگر آن کسی که نیاکان او دچار بدبختی گردیده و نطفه‌اش ناپاک و آلوده به پلیدی است.

پس آن مرد گفت: ای زید آیا تو خودت از ابوبکر شنیدی؟ گفت: بله! به پروردگار کعبه!

همچنین ابن‌مردویه در این مورد می‌نویسد:

عَن عَبدالله بن أحمَد بن حَنبَل، عَن أحمَد، قال: سَمِعتُ الشّافعی یقُول: سَمعتُ مالِک بن أنَس یقُولُ: قالَ أنسَ بنِ مالِک: ما کُنّا نَعرِفُ الرَّجَلُ لِغَیر أبِیه إِلّا بِبُغض عَلِی‌بنِ أبی‌طالب.⁽¹⁾

عبدالله‌بن احمد بن حنبل از پدرش نقل کرده است که گفت: از شافعی شنیدیم که می‌گفت: از مالک‌بن أنس شنیدم که می‌گفت: أنس‌بن مالک گفت: ما هیچ فردی را به غیر پدرش ملحق نمی‌کردیم، مگر اینکه بغض علی‌بن أبی‌طالب علیه السّلام را در دل داشت.

یعنی معیار و میزان در حلال‌زاده بودن و یا حرام‌زاده بودن، حبّ و بغض علی‌بن أبی‌طالب علیه السّلاماست. هر کسی علی علیه السّلام را دوست دارد، قطعاً حلال‌زاده است و کسی که با علی علیه السّلام دشمنی می‌کند و کینه او را در دل دارد، قطعاً حرام‌زاده است. روایات در این مورد زیاد است که ما به همین اندازه بسنده می کنیم.

جمع‌بندی

ابن‌تیمیه در سال 661 ه-.ق در «حرّان» به دنیا آمد. وی از خانواده ای است که یک قرن پرچم‌دار مذهب حنبلی بودند. او از نظریه‌پردازان معروف وهابیت است که علناً به جنگ عقاید مسلمانان آمده است و تمام مسلمانان را کافر می‌داند و بر جسمانیت خدا اعتقاد دارد و بنای بر اهل قبور و شفاعت و... را شرک می‌داند. متأسفانه نسبت به اهل‌بیت پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله نهایت دشمنی و کینه‌توزی را داشته؛ و شاید غیر از خوارج، کسی به اندازة او نسبت به اهل‌بیت علیه السّلام هتّاکی نکرده است، به همین دلیل مسلمانان کتاب‌های زیادی علیه وی نوشتند، و حتی او را به عنوان ناصبی معرفی کردند. ناصبی از دیدگاه اسلام کسانی هستند که با اهل‌بیت پیامبرصلی الله علیه وآله خصوصاً امیرالمؤمنین علیه السّلام، خصومت و دشمنی دارند و ابن‌تیمیه مصداق بارز این حکم است.

بخش دوم: نقد و بررسی آراء ابن‌تیمیه در مورد اهل‌بیت علیه السّلام

اشاره

فصل اول: نقد و بررسی دیدگاه‌های ابن‌تیمیه در مورد آیات فضائل اهل‌بیت علیه السّلام

1. مخالفت با نزول آیة مباهله در شأن اهل‌بیت علیه السّلام

اشاره

این آیة شریفه، به یک رویداد بسیار عظیم و جاویدان در تاریخ اشاره می کند که به طور شفاف و روشن، علاوه بر این‌که جایگاه و منزلت اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را در پیشگاه خدای سبحان بیان می کند و عظمت وجودی ایشان و قدرت عظیم و ایمان والایشان را برای همه آشکار می سازد، تک تک افراد اهل‌بیت علیه السّلام را نیز معرفی می کند و آنها را به همگان می شناساند.

خدای تعالی در این آیه شریفه می‌فرماید:

{فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أبْنَاءَنَاوَأبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأنْفُسَنَا وَأنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ}.⁽¹⁾

پس هر کس در آن، پس از دانشی که تو را آمده، با تو محاجه کند، بگو بیایید فرزندانمان را و فرزندانتان را و زنانمان را و زنانتان را و نفوسمان

و نفوستان را فراخوانیم؛ سپس مباهله کنیم و لعنت خداوند را بر دروغگویان قرار دهیم.

ابن‌تیمیه از جهاتی با نزول آیة مباهله در شأن اهل‌بیت علیه السّلام مخالفت کرده و بر فرض نزول، آن را فضیلتی برای ایشان نمی‌داند و اشکالاتی بر آن وارد کرده است، از جمله:

اشکال اول:

اشاره

ابن‌تیمیه انتقاد می کند:

لایساوی رَسُول الله صلی الله علیه و آله وسلم لاعلیاً وَلا غَیره.

هیچ‌کس با رسول خداصلی الله علیه وآله در فضائل مساوی نیست، نه علی علیه السّلام و نه غیر او.⁽¹⁾

نقد و بررسی:

ما تابع نص هستیم. بر اساس آیة مباهله و دلایل قطعی دیگر، امام علی علیه السّلام در تمام کمالات همانند رسول خداصلی الله علیه وآله است. پیامبرصلی الله علیه وآله خطاب به آن حضرت فرمود:

من از خدا چیزی نخواستم جز آن‌که مثل آن را برای تو درخواست نمودم و چیزی درخواست ننمودم مگر آن‌که خدا به من عطا کرد، جز آن‌که به من خبر دادند که بعد از من پیامبری نخواهد بود.⁽²⁾

و نیز همچنین رسول خداصلی الله علیه وآله می‌فرماید:

علی علیه السّلام از من و من از اویم و او ولیّ شما بعد از من است.⁽³⁾

اشکال دوم:

اشاره

ابن‌تیمیه اشکال دیگری در کلمه «انفس» دارد که می نویسد:

وَهذا اللَّفظ فی لُغَة العَرب لا یَقتَضی المُساواة.

انفُس در لغت عرب بر مساوات دلالت ندارد، بلکه مقصود از آن نزدیکان و خویشان انسان است.⁽¹⁾

آن‌گاه برای اثبات حرف خود به آیاتی اشاره می‌کند که در آنها لفظ انفس به کار رفته ولی دلالت بر مساوات ندارد.

مثل آیة 12 سورة نور:

چرا هنگامی که این (تهمت) را شنیدید، مردان و زنان با ایمان نسبت به خود [و کسی که همچون خود آنها بود] گمان خیر نبردند.⁽²⁾

نقد و بررسی:

الف) در برخی آیات بین کلمة انفس و اقرباء مقابله افتاده و نمی‌توان در همه‌جا ادعا کرد که انفس به معنای اقرباء است. خداوند می‌فرماید:

{یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا أنْفُسَکُمْ وَأهْلیکُمْ نارًا}.

ای کسانی که ایمان آورده‌اید خود وخانوادة خویش را از آتش حفظ کنید.⁽³⁾

در این آیه، انفس در نفس انسان به معنای حقیقی آن استعمال شده، ولی در آیة مباهله مجازاً در معنای تنزیلی به کار رفته یعنی امام علی علیه السّلام به منزلة

پیامبرصلی الله علیه وآله در جمیع فضائل است، نه این‌که نفس پیامبرصلی الله علیه وآله باشد.

در آیه مباهله قرآن می‌فرماید: ای محمد! خود را برای مباهله بیاور، پیامبر در آنجا حضرت علی علیه السّلام را آورد معلوم است که حضرت در تمام شئون و فضائل با پیامبر متحد است مگر مواردی که استثنا شده و شهودی بر این ادعا وجود دارد:

اشکال سوم:

اشاره

ابن‌تیمیه در بیان این اشکال این‌گونه می نویسد:

این‌که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم این چهار نفر را همراه خود آورد؛ مقصود اجابت دعا نبود؛ زیرا دعای پیامبر به تنهایی کافی بود.⁽⁴⁾

نقد و بررسی:

اگر چنین بود چرا خداوند از پیامبرصلی الله علیه وآله خواست از نصارا بخواهد که این افراد را نیز بیاورند. اگر وجود آنها در مباهله دخیل نبود چه نیازی به این دعوت بود، به خصوص که در آخر آیه آمده:

سپس همگی با هم مباهله کنیم.

سخن ابن‌تیمیه اجتهاد در مقابل نص است،چون مطابق برخی روایات پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود:

هرگاه من دعا کردم شما آمین بگویید... .⁽¹⁾

و این خود بر این دلالت دارد که آمین آنها در اجابت دعای پیامبر بی‌تأثیر نبوده است.

اشکال چهارم:

اشاره

ابن‌تیمیه نقد دیگری نیز بر آیه می کند و می نویسد:

کلمة انفسنا اختصاص به علی علیه السّلام ندارد چون به صیغة جمع آمده است.⁽²⁾

نقد و بررسی:

عرب به دلایلی از جمله احترام، لفظ جمع را برای مفرد به کار می‌برد. در قرآن نیز چنین کاربردی زیاد مشاهده می‌شود که به مواردی اشاره می‌شود:

الف: خداوند می‌فرماید:

{الَّذینَ قالَ لَهُمُ النّاسُ إِنَّ النّاسَ قَدْجَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إیمانًا

وَقالُوا حَسْبُنَا اللهُ وَنِعْمَ الْوَکیلُ}.

اینها کسانی بودند که مردم به آنها گفتند: همانا مردم (لشکر دشمن) برای شما اجتماع کرده‌اند، از آنها بترسید اما این سخن بر ایمانشان افزود و گفتند: خدا ما را کافی است و او بهترین حامی ما است.⁽¹⁾

مفسران معتقدند که گوینده این سخن نعیم‌بن مسعود اشجعی است که قرآن به جمع تعبیر کرده است تا شان و منزلت کسانی که به حرف او گوش ندادند بالا ببرد.⁽²⁾

ب: خداوند می‌فرماید:

{یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَیْکُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أنْ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أیْدِیَهُمْ فَکَفَّ أیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ}.

ای کسانی که ایمان آورده‌اید نعمتی را که خدا به شما بخشید به یاد آورید، آن زمان که جمعی قصد داشتند دست به سوی شما دراز کنند، اما خدا دست آنها را

از شما بازداشت.

بنابر عقیده مفسران، مردی از بنی محارب به نام غوث شمشیر خود را کشید تا رسولخدا را بزند که خداوند مانع آن شد.⁽³⁾

در اینجا خداوند به جهت تعظیم نعمت خود در حفظ جان رسول خداصلی الله علیه وآله از مفرد به جمع تعبیر کرده است.

به علاوه تعبیر به جمع در این آیه به جهت بیان این مطلب است که سزاوار

است دو گروه مباهله‌کننده خواص اهل‌بیت خود را بیاورند خواه افراد هر دسته متعدد باشند یا خیر.

اشکال پنجم:

اشاره

ابن‌تیمیه باز دست به توجیه آیه می زند و بر این باور است که: مقصود از «انفسنا» شخص پیامبر است؛ یعنی هنگام مباهله باید خود و فرزندان و زنان خود را بیاورید.⁽¹⁾

نقد و بررسی:

این توجیه؛ اجتهاد در مقابل نص است؛زیرا مطابق روایات صحیح، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله برای مباهله حسنین علیه السّلام را که مصداق ابناءنا بودند؛ حضرت زهراعلیهاالسّلام که مصداق نساءنا بود و علی علیه السّلام را که مصداق انفسنا بود آورد. اگر مقصود از انفسنا خود پیامبر بود چرا علی علیه السّلام را همراه آورد؟ با این فرض لازم می‌شود دعوت‌کننده و دعوت‌شده یکی باشند و این باطل است، چون انسان هیچ‌گاه خودش را دعوت نمی‌کند. در صورت درست بودن این احتمال، لازم می‌شود کلمة انفسنا وانفسکم در آیه زیادی باشد؛ زیرا شخص پیامبر داخل در جملة (تعالوا نَدعُ) است و اگر کسی بگوید انسان گاهی خود را نیز دعوت می‌کند مثلًا عرب می‌گوید:

دعوتُ نَفسی الی کَذا.

من خودم را به فلان چیز دعوت کردم.

در جواب می‌گوییم: اگرچه دعوت خود نیز صحیح است، ولی نمی‌توان کاربرد آن را حقیقی دانست، اضافه بر این‌که برخی تصریح کرده‌اند انسان هیچ‌گاه

خودش را دعوت نمی‌کند بلکه دیگری را می‌خواند مگر آن‌که مجازاً چنین

باشد.⁽¹⁾

قضیة مباهله در بسیاری از صحاح و مسانید اهل تسنن به سندهای معتبر نقل شده است؛ از جمله:

الف) زمخشری در این باره می‌نویسد:

این قصه‌گویاترین دلیل بر صحت نبوت رسول خداصلی الله علیه وآله است و اگر چنین نبود، مسیحیان نجران از مباهله با آن حضرت روی‌گردان نمی‌شدند. همچنین قصة مباهله دلالتی آشکار بر فضیلت و منزلت آل الله و آل الرسول است که هیچ اهل ایمانی در این باره تردید نمی‌کند و مشهور در نزد محدثان آن است که حضرت رسول این چهار نفر - علی، فاطمه، حسن و حسین علیه السّلام - را مناسب دعوت برای مباهله «باغرانیان» دانسته‌اند.⁽²⁾

ب) آلوسی دربارة قصة مباهله می‌نویسد:

این قصه روشن‌ترین دلیل بر صحت نبوت رسول خداصلی الله علیه وآله است و اگر چنین نبود مسیحیان نجران از مباهله با وی روی‌گردان نمی‌شدند. همچنین قصة مباهله دلالتی آشکار بر فضیلت و منزلت آل الله و آل الرسول دارد که هیچ مؤمنی دربارة آن شک و تردیدی ندارد. چهار نفری را که رسول خدا به همراه خویش برای مباهله دعوت فرمود در نزد محدثان مشهور و خبری مورد اعتماد است.⁽³⁾

پ) فخر رازی به صورت گسترده قضیة مباهله را بیان کرده و ما به قسمتی

از متن بسنده می‌کنیم که می‌گوید:

... وکان قد احتضن الحسین واخذ بید الحسن، وفاطمه تمشی خلفه، وعلی علیه السّلام خلفها... .

زمانی که رسول خداصلی الله علیه وآله از منزل خارج شد و همراه ایشان، حسین علیه السّلام که کوچک بود و دستش در دست حسن علیه السّلام قرار داشت و فاطمه که پشت سر ایشان حرکت می‌کرد و علی علیه السّلام که پشت سر فاطمه علیهاالسّلام حرکت می‌نمود... .

ت) سیوطی روایتی از جابر بن عبدالله انصاری نقل کرده که در فراز پایانی آن آمده که:

قال جابر: انفسنا وانفسکم رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم وعلی‌بن ابی‌طالب علیه السّلام وابناءنا الحسن والحسین علیه السّلام و نساءنا فاطمه علیهاالسّلام.⁽¹⁾

ث) مسلم نیشابوری در صحیح مسلم می‌نویسد:

وَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآیهُ: {فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أبْنَاءَنَا وَأبْنَاءَکُمْ} دَعَا رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله وسلم عَلِیاً وَفَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَینًا فَقَالَ اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أهْلِی.⁽²⁾

وقتی که این آیه نازل شد: بگو که بیایید فرزندانمان را و فرزندانتان را... فراخوانیم، رسول خداصلی الله علیه وآله، علی، فاطمه، حسن و حسین علیه السّلام را فرا خواندند و فرمودند: خدایا! ایشان اهل من هستند.

ج) ابن کثیر دمشقی سلفی می‌نویسد:

قال جابر «أنفسنا وأنفسکم» «رسول الله صلی الله علیه وآله وعلی‌بن أبی طالب» وأبناءنا الحسن والحسین» و نساءنا «فاطمه». وهکذا رواه الحاکم فی مستدرکه عن علی‌بن عیسی عن أحمد‌بن محمد‌بن الأزهری عن علی‌بن حجر عن علی‌بن مسهر عن داود‌بن أبی هند به بمعناه. ثم قال: صحیح علی شرط مسلم ولم یخرجاه هکذا.⁽¹⁾

جابر گفته است: «جان‌هایمان و جان‌هایتان» منظور «رسول خداصلی الله علیه وآله و علی علیه السّلام» و پسران ما «حسن و حسین» و زنانمان «فاطمه» است؛ و این چنین حاکم، این روایت را در مستدرکش از علی‌بن عیسی از احمد‌بن محمد‌بن ازهری از علی‌بن حجر از علی‌بن مسهر از داود‌بن ابی هند با همین مضمون نقل کرده است. سپس گفته است: این روایت طبق شروط مسلم (برای صحت حدیث) صحیح است، ولی بخاری و مسلم آن را (در کتاب هایشان) نیاورده اند.

چ) کمال الدین محمد‌بن طلحه شامی در این زمینه می‌نویسد:

بسیاری از راویان ثقه و مورد اطمینان، نزول آیه مباهله را درباره علی و فاطمه و حسن و حسین علیه السّلام نقل کرده‌اند.⁽²⁾

راویان حدیث مباهله

عده ای از راویان صاحب نام و معروف این حدیث را نقل کرده اند که جای انکار برای کسی باقی نمی ماند؛

الف) ابوبکر بن ابی‌شیبه.

ب) سعیدبن منصور.

پ) عبدبن حمید.

ت) مسلم بن حجاج.

ث) ابوعیسی ترمذی.

ج) ابوعبدالله حاکم نیشابوری.

چ) ابن منذر.

ح) محمدبن جریر طبری.

خ) ابوبکر بیهقی.

د) ابونعیم اصفهانی.

ذ) جلال‌الدین سیوطی.

2. توجیه آیة تطهیر

اشاره

یکی از آیاتی که فریقین نقل کرده‌اند که در مورد اهل‌بیت نازل شده و بر عصمت ائمه دلالت دارد، این آیة شریفه است:

{إِنَّمَا یرِیدُ اللهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا}.⁽¹⁾

جز این نیست که خداوند اراده کرده است پلیدی را از شما اهل‌بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد.

ابن تیمیه به این آیه نیز اشکال می کند.

اشکال اول:

اشاره

ابن‌تیمیه می گوید:

پیامبر دعا کرد خداوند رجس و پلیدی را از آنان دور ساخته و پاک‌شان گرداند که این دلالت بر عصمت ندارد... .⁽¹⁾

نقد و بررسی:

پیامبر مستجاب‌الدعوهْ است، اگر دعا کرده و اجابت شده، فایدة دعا استمرار تطهیر در آینده است.

همچنین مطابق برخی روایات، دعای پیامبر بعد از نزول آیة تطهیر بوده است، روایات مذکور در مسند احمد آمده است.⁽²⁾

اشکال دوم:

اشاره

ابن‌تیمیه اشکال دیگری را ذکر می کند که عبارت است از:

ارادة خداوند در آیة تطهیر متضمن تحقّق مراد نیست، بلکه گاهی چیزی را اراده می‌کند که تحقق نمی‌یابد. خداوند می‌فرماید:

{وَاللهُ یُرِیدُ أنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ}.⁽³⁾

خداوند اراده کرده است که توبه شما را بپذیرد. در حالی‌که برخی توبه می‌کنند و برخی نمی‌کنند.

خداوند اراده کرده مردم را از شرک پاک کند، اما بعضی می‌خواهند بر شرک

باقی بمانند.⁽¹⁾مقصود از رجس در آیة شرک است. خداوند شرک و خباثت را از اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم دور کرده، ولی این دلالت بر عصمت آنان ندارد.

نقد و بررسی:

اراده در آیة فوق تشریعی است نه تکوینی، از همین‌رو به عموم مردم توجه دارد، برخلاف اراده در مورد آیة تطهیر که تکوینی است نه تشریعی وگرنه شامل افرادی خاص نمی‌شد. از دیدگاه بیشتر مفسّران و محدّثان، آیة تطهیر که بر پاکی و طهارت اهل‌بیت علیه السّلام از سوی خدا دلالت دارد، در کنار پیامبر خداصلی الله علیه وآله تنها علی، فاطمه، حسن و حسین علیه السّلام را شامل می شود، نه غیر آنان را.

در میان صاحب‌نظران اهل تسنن، از کسانی که مقصود آیه را همین پنج نفر می دانند، می توان افراد زیر را نام برد:

الف) حاکم حسکانی در «شواهد التنزیل»، جلد2، صفحات10 تا 192 با ذکر سلسله سند.

ب) جلال‌الدین سیوطی در «تفسیر الدرّالمنثور»، جلد5، صفحه198 به طریق‌های مختلف.

پ) الطحاوی در «مشکل الآثار»، جلد1،صفحات238 تا 332.

ت) حافظ ابن حجر هیثمی در کتاب «مجمع الزوائد»، جلد9، صفحات 121تا 146.

ث) احمدبن حنبل، در کتاب «المسند»، جلد1، صفحه23 و جلد4، صفحه107.

ج) ابن‌حجر در کتاب «الصواعق المحرقه»، صفحه 85.

چ) محمّد بن جریر طبری در تفسیر خود، جلد 22، صفحات 5 تا 7.

ح) نسائی در کتاب «خصائص»، جلد 4.

خ) حاکم نیشابوری در «المستدرک علی الصحیحین»، جلد2، صفحه 416.

محدّثان یاد شده، روایت‌های زیادی را در این زمینه نقل کرده اند. در اینجا به روایتی از عایشه بسنده می کنیم:

مسلم نیشابوری در «صحیح مسلم» می‌نویسد:

قَالَتْ عَائِشَهُ خَرَجَ النَّبِی صلی الله علیه و آله وسلم غَدَاةً وَعَلَیهِ مِرْطٌ مُرَحَّلٌ مِنْ شَعْر أسْوَدَ فَجَاءَ الْحَسَنُ‌بْنُ عَلِی فَأدْخَلَهُ ثُمَّ جَاءَ الْحُسَینُ فَدَخَلَ مَعَهُ ثُمَّ جَاءَتْ فَاطِمَهُ فَأدْخَلَهَا ثُمَّ جَاءَ عَلِی فَأدْخَلَهُ ثُمَّ قَالَ: {إِنَّمَا یرِیدُ اللهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ

تَطْهِیرًا}.⁽¹⁾

عائشه گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم صبحگاهی از خانه بیرون رفتند و بر دوش ایشان عبایی خط‌دار از موی سیاه بود؛ پس حسن‌بن علی به نزد ایشان آمد، پس او را (در عبا) راه دادند؛ سپس حسین آمد پس او را هم راه دادند؛ سپس فاطمه علیهاالسّلام آمد پس او را نیز راه داد؛ سپس علی علیه السّلام آمد؛ پس او را نیز راه داد؛ سپس فرمودند: جز این نیست که خدا می خواهد آلودگی را از شما خاندان (پیامبر) بزداید و شما را کاملاً پاک و پاکیزه بگرداند.

بنابراین با توجه به اینکه منظور از اهل‌بیت در آیه، حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله و امام علی و حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسین علیه السّلام هستند و خداوند اراده‌ی خودش را در زدودن رجس و پلیدی و تطهیر کامل، مخصوص آنها نموده است،

نتیجه می‌گیریم که این عمل در مورد اهل‌بیت صورت گرفته است و الا این فضیلت و مطلب خاصی نبود که خدای تعالی بخواهد آن را با چنین تأکیدی بیان نماید و همانطور که فرموده بود: و خدا اراده کرده است که توبه شما (مردم) را بپذیرد، همان‌طور هم می‌فرمود: خدا اراده کرده است که رجس و پلیدی را از شما (مردم) پاک نماید و آنها از پر رجس و پلیدی پاک شده و کاملاً تطهیر گردیده‌اند.

3. تضعیف شأن نزول آیة مودّت

اشاره

این آیه از آن دسته آیاتی است که شیعه و سنّی طبق آن به وجوب داشتن محبت به اهل‌بیت علیهم السلام استدلال نموده اند. خدای تعالی در این آیه شریفه می‌فرماید:

{قُل لاَّ أسْئَلُکُمْ عَلَیهِ أجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فی الْقُرْبَی}.⁽¹⁾

ابن‌تیمیه این‌گونه اشکال را مطرح می کند:

قوله ایجاب مودة اهل البیت بقوله تعالی: {قُلْ لا أسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فی الْقُرْبی} غلط ومما یدل علی هذا ان الایة مکیة ولم یکن علی بعد قد تزوج بفاطمة ولا ولد لهما اولاده.⁽²⁾

و در جایی دیگر می‌نویسد:

اما قوله وانزل الله فیهم {قُلْ لا أسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فی الْقُرْبی} فهذا کذب، فان هذه الآیة فی سورة الشوری وهی مکیة بلا ریب، نزلت قبل أن یتزوج علی بفاطمة، وقبل ان یولد له الحسن والحسین... وقد ذکر طائفة من المصنفین من اهل السنة والجماعة

والشیعة من اصحاب احمد وغیرهم حدیثا عن النبی صلی الله علیه وآله وسلم «ان هذه الآیة لما نزلت قالوا یا رسول الله من هؤلاء؟ قال: علی وفاطمة وابناهما وهذا کذب بالانفاق اهل المعرفة بالحدیث، ومما یبین ذلک ان هذه الآیة نزلت بمکة باتفاق اهل العلم، فان سورة الشوری جمیعها مکیه بل جمیع آل حمیم کلهن مکیات.⁽¹⁾

او می‌گوید:

سخن علاّمه حلّی که می‌گوید: طبق آیة: {قُل لاَّ أسْئَلُکُمْ عَلَیهِ أجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فی الْقُرْبَی} بگو: من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی‌کنم، جز دوست‌داشتن نزدیکانم (اهل‌بیتم)، دوستی و مودّت اهل‌بیت واجب است اشتباه است، زیرا این آیه مکّی است و در زمان نزول آن نه علی با فاطمه ازدواج کرده بود و نه فرزندی داشته اند.⁽²⁾

همچنین در این باره می‌نویسد:⁽³⁾

سخن او - علاّمه حلّی - که می‌گوید: این که خدا آیة: {قُل لاَّ أسْئَلُکُمْ عَلَیهِ أجْراً إِلاَّ لْمَوَدَّةَ فی الْقُرْبَی} [بگو: من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی‌کنم جز دوست داشتن نزدیکانم (اهل‌بیتم)]، را در شأن آنان نازل کرده، سخنی دروغ است؛ زیرا این آیه در سورة شوری قرار دارد و این سوره بدون شکّ مکّی است و قبل از ازدواج علی علیه السّلام با فاطمه علیهاالسّلام و تولّد حسن و حسین علیه السّلام نازل شده است.

تا این‌که می‌گوید:

و عدّه‌ای از نویسندگان اهل سنّت و جماعت و شیعه اعمّ از پیروان احمد و دیگران نقل کرده‌اند: وقتی این آیه نازل شد، از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم پرسیدند: ای پیامبر خدا! اهل‌بیت چه کسانی هستند؟ فرمود: «علیٌ وفاطمة وابناهما» [علی و فاطمه و دو فرزند آنان]، ولی باید گفت این روایت به اتّفاق حدیث‌شناسان دروغ است؛ به دلیل این‌که این آیه به اجماع اهل علم در مکّه نازل شده چون تمام آیات سورة شوری مکّی است، بلکه همة سوره های حامیم مکّی هستند.

نقد و بررسی:

ابن تیمیه اشکالاتی بر این آیه وارد می‌کند که آیه مکی است در حالی که آیاتی که درباره توحید یا معارف عقل و انتقاد ازبت‌پرستی باشد غالباً مکی می‌باشند و آیاتی که در مورد جهاد و مناظره با یهود و نصاری و... باشد غالباً مدنی است تناسب آیه با مدنی بودن همخوانی دارد.

همچنین مفسران بر این عقیده‌اند که این آیه مکی است؛

سوره شورا بنابر قول حسن و عکرمه و جابر، مکی است و ابن عباس و قناده می‌گوید: چهار آیه در مدینه نازل شد، که یک آیه {قُل لاَّ أسْئَلُکُمْ عَلَیهِ أجْراً...} است.⁽¹⁾

آیه آن از {قُل لاَّ أسْئَلُکُمْ عَلَیهِ أجْراً...} تا آخر چهار آیه که در مدینه نازل شده است.⁽¹⁾

از طرفی اگر آیه مودت مکی هم باشد باز مشکلی نیست که مودت شامل کسانی باشد که بعد از نزول آیه متولد شده باشند آیه شامل همه معصومین علیه السّلام از ائمه می‌شود و منظور از مودت در اینجا اهل‌بیت رسول خداست.

دوستی و مودت دربارة خویشاوندان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم سفارش شده و این آیه دلالت بر وجوب مودّت و محبّت به اهل‌بیت عصمت و طهارت علیه السّلام دارد که بسیاری از علمای اهل تسنن نیز بر این مسأله اعتراف دارند.

شیخ حسن‌بن علی السقاف در کتاب «صحیح شرح العقیدهْ الطحاویهْ» این‌گونه می‌نویسد:

محبة آل البیت رسول الله صلی الله علیه وآله فریضة عقائدیة من الله تعالی علی کل مسلم ومؤمن، والدلیل علیها من القرآن قوله تعالی: {قُلْ لا أسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فی الْقُرْبی}⁽²⁾. والدلیل علی تفضیل الله لهم قوله تعالی {إِنَّما یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً}.⁽³⁾

دوستی اهل‌بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم واجبی عقیدتی از جانب خداوند برای هر مسلمان ومؤمنی است؛ و دلیل بر این مطلب، کلام خداوند است که می‌فرماید: بگو در مقابل آن (رسالت) پاداشی از شما خواستار نیستم مگر دوستی دربارة خویشاوندان.

و دلیل بر برتری دادن ایشان از جانب خداوند، کلام خداست که می‌فرماید:

جز این نیست که خدا اراده کرده است آلودگی را از شما خاندان (پیامبر) بزداید و شما را پاک و پاکیزه بگرداند.

در ادامه می‌گوید:

والمراد بالأخذ بآل البیت والتمسّک بهم هو محبتهم والمحافظه علی حرمتهم والتأدب معهم والاهتداء بهدیهم وسیرتهم والعمل بروایاتهم والاعتماد علی رأیهم ومقالتهم واجتهادهم وتقدیمهم فی ذلک علی غیرهم.⁽¹⁾

و مقصود از گرفتن اهل‌بیت و تمسّک به ایشان، محبت ایشان و نگه داشتن احترام ایشان است؛ و نیز راه‌جویی به هدایت ایشان و سیرة ایشان و عمل به روایات‌شان و تکیه نمودن بر نظرشان و کلام‌شان و اجتهادشان و مقدم داشتن ایشان بر غیر ایشان است.

و برای تعیین مراد از «ذوی القربی» و اهل‌بیت می‌نویسد:

وأهل البیت هم سیدنا علی والسیدة فاطمة وسیدنا الحسن وسیدنا الحسین علیه السّلام وذریتهم من بعدهم ومن تناسل منهم للحدیث الصحیح الذی نص النبی صلی الله علیه و آله وسلم فیه علی ذلک، ففی الحدیث الصحیح: نزلت هذه الآیة علی النبی صلی الله علیه و آله وسلم {إِنَّما یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً} فی بیت ام‌سلمة، فدعا النبی صلی الله علیه و آله وسلم فاطمة وحسنا وحسینا فجللّهم بکساء وعلی خلف ظهره فجلله بکساء ثم قال: «اللهم هؤلاء أهل‌بیتی فأذهب عنهم الرجس وطهرهم تطهیرا». قالت ام‌سلمه: وأنا معهم یا نبی‌الله؟ قال: «أنت علی مکانک وأنت إلی خیر». هذا لفظ

الترمذی (۵ / ۶۶۳ برقم ۳۷۸۷) من حدیث عمرو بن أبی‌سلمه، وهو فی صحیح مسلم (۴ / ۱۸۸۳ برقم ۲۴۲۴) من حدیث السیدة عائشة.⁽¹⁾

اهل‌بیت؛ ایشان سرور ما علی علیه السّلام است و نیز سیدة ما فاطمه، و سرور ما حسن و سرور ما حسین علیه السّلام؛ و نسل ایشان بعد از ایشان، و هر کس که از نسل ایشان باشد؛ به خاطر حدیث صحیحی که در آن رسول خداصلی الله علیه وآله بر این مطلب تصریح کرده اند؛ پس در روایت صحیحی آمده است که این آیه در خانة ام‌سلمه بر رسول خداصلی الله علیه وآله نازل شد که «جز این نیست که خدا اراده کرده است آلودگی را از شما خاندان (پیامبر) بزداید و شما را پاک و پاکیزه بگرداند». پس رسول خداصلی الله علیه وآله، فاطمه علیهاالسّلام، حسن و حسین علیه السّلام را خواندند؛ و بر روی ایشان عبایی کشیده که علی علیه السّلام در پشت سر ایشان بود؛ پس عبا را بر روی ایشان هم کشیدند؛ سپس فرمودند: خدایا! ایشان اهل‌بیت من هستند؛ پس، از ایشان پلیدی را دور نما و ایشان را پاک و پاکیزه بگردان؛ ام‌سلمه گفت: ای رسول خدا! آیا من هم با ایشان هستم؟ فرمودند: تو در جایگاه خود هستی و تو در خیر و نیکی هستی (یعنی از اهل‌بیت نیستی اما گرانقدری). این لفظ روایت ترمذی است از حدیث عمرو بن سلمه و در صحیح مسلم از روایت عائشه آمده است.

فخر رازی، مفسّر بزرگ اهل تسنن، در کلامی نسبتاً طولانی این موضوع را این‌گونه مطرح می کند:

از ابن‌عباس نقل شده که رسول خداصلی الله علیه وآله وقتی به مدینه آمدند، مخارج و حقوق مسلمانان بر ایشان سنگین آمد. پس انصار گفتند: این همان مردی

است که خداوند شما را به واسطة ایشان هدایت نمود. او خواهرزادة شماست که به شهر شما فرود آمده، پس باید اموالی را برای او جمع‌آوری نمایید. پس اموالی را جمع کردند و به خدمت آن حضرت آوردند. رسول خداصلی الله علیه وآله آن اموال را نپذیرفت و پس فرستاد. سپس این آیه نازل شد: {قُلْ لا أسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فی الْقُرْبی}؛ بگو: برای ایمان آوردن شما مزدی نمی خواهم، مگر آن‌که نزدیکان و خویشان مرا دوست بدارید.⁽¹⁾

سپس فخر رازی از کشّاف روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم فرموده است:

هر کس بر محبت آل محمدصلی الله علیه وآله بمیرد، شهید مرده است، هر کس بر محبت آل محمدصلی الله علیه وآله بمیرد آمرزیده مرده است. هر کس بر محبت آل محمدصلی الله علیه وآله بمیرد با ایمان کامل مرده است، هر کس بر محبت آل محمدصلی الله علیه وآله بمیرد بشارت دهد او را ملک‌الموت به بهشت و... هر کس بر بغض آل محمدصلی الله علیه وآله بمیرد کافر مرده است.⁽²⁾

در ادامه می گوید:

و من می گویم: آل محمدصلی الله علیه وآله آن جماعتی هستند که امورشان به آن حضرت صلی الله علیه وآله راجع باشد. پس هر کس امرش بیشتر به آن حضرت برگردد، باید از آل او باشد. و شک نیست که تعلق و رابطة میان فاطمه علیهاالسّلام،علی علیه السّلام، حسن و حسین صلی الله علیه وآله با رسول خداصلی الله علیه وآله شدیدترین

تعلّقات بود. و این به تواتر معلوم است؛ پس ایشان آل هستند. ایضاً میان مردم دربارة «آل» اختلاف به وجود آمده است. بعضی گفته اند: «آل» نزدیکان و خویشان هستند و بعضی گفته اند: امت آن حضرت «آل» هستند. پس اگر آن را حمل بر نزدیکان کنیم، باز هم ایشان «آل» می باشند و اگر حمل بر «امت» کنیم - امتی که دعوت حضرت را قبول فرموده اند - بازهم ایشان «آل» هستند. پس به هر تقدیر آنان «آل» خواهند بود. اما در این‌که غیر ایشان مندرج در لفظ آل هستند، اختلاف وجود دارد، چون این آیه نازل شد، پرسیده شد: یا رسول‌الله! نزدیکان شما که حبّ آنان بر ما واجب شده است چه کسانی هستند؟ حضرت فرمودند: «علی، فاطمه و دو پسرشان». پس ثابت می شود که این چهار تن از اقارب پیامبر گرامی صلی الله علیه وآله می باشند.⁽¹⁾

پس از اثبات این مطلب، می توان گفت: زیارت، تعظیم و تکریم، به آنها اختصاص یافته است. دلایل این سخن عبارت اند از:

اولاً: آیه {قُلْ لاأسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فی الْقُرْبی} و آنچه بیان کردیم.

ثانیاً: هیچ شکی نیست که پیامبرصلی الله علیه وآله، حضرت فاطمه علیهاالسّلام را بسیار دوست می‌داشت و می فرمود: «فاطمه بضعة منی یؤذینی ما یؤذیها؛ فاطمه پاره تن من است، آنچه او را اذیت کند، مرا اذیت می‌نماید»⁽²⁾و دربارة حضرت علی، امام حسن و امام حسین علیه السّلام به تواتر ثابت است که پیامبرصلی الله علیه وآله آنان را نیز دوست می داشت،⁽³⁾

و محبت رسول خدا به آنها لازمه‌اش محبت امت پیامبر به خاندان آن حضرت است که واجب می‌باشد.

ثالثاً: تنها دعای واجبی که در نماز وجود دارد و به قصد دعا خوانده می‌شود، صلواتی است که در تشهد وجود دارد. این موضوع، دلیل اهمیت و تعظیم آل رسول خداصلی الله علیه وآله است که در غیر آل آن حضرت وجود ندارد. همه اینها دلالت دارد بر این‌که حب آل پیامبرصلی الله علیه وآله واجب است.⁽¹⁾تفاسیر دیگر نیز اعتراف دارند که مراد از «ذوی القربی»، اهل‌بیت عصمت و طهارت اند.

سیوطی آورده است که ابن‌عباس می گوید:

وقتی آیة {قُلْ لاأسْئَلُکُمْ...} نازل شد، عرض شد: یا رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم ! خویشانی که موّدت آنان بر ما واجب است چه کسانی هستند؟ فرمودند: «علیٌ وفاطمة وولداهما».⁽²⁾از ابن‌عباس در جای دیگری نقل کرده است که منظور از آیة {ومن یقترف حسنة}، مودّت و حبّ آل‌محمدصلی الله علیه وآله است، همچنانکه از ابی‌سعید روایت نموده که پیامبرصلی الله علیه وآله فرموده اند: سوگند به کسی که جانم دردست اوست؛ هیچ کس به ما اهل‌بیت بغض ندارد مگر این‌که وارد آتش می‌گردد.⁽³⁾

محی الدین عربی سنی در تفسیر {ومن یقترف حسنه} می گوید:

محبت آل پیامبرصلی الله علیه وآله که علی، فاطمه، حسن و حسین علیه السّلام هستند، حسنه و نیکی است، و آن محبت ایجاد نمی شود مگر بر اساس صفای درون و بقای

پاکی فطرت که این خود سبب توفیق در تابع بودن و پذیرفتن هدایت آنان و رسیدن به مقام شهود است تا آنجا که صاحب محبت اهل‌بیت علیه السّلام از پیروان ولایت می‌شود و در روز قیامت با آنان محشور می گردد.⁽¹⁾

4. انکار حدیث سفینه نوح

اشاره

یکی از روایت‌های معروفی که در مورد اهل‌بیت طاهرین علیه السّلام نقل شده و در کتاب‌های شیعه و سنی موجود است، حدیث سفینه نوح است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

مثل اهل‌بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجی ومن تخلف عنها غرق.⁽²⁾

مثل اهل‌بیت من مانند مثل کشتی نوح است هرکس سوار آن شود نجات یابد و هرکس از آن تخلف کند غرق شود.

ابن‌تیمیه منکر این حدیث شده و می‌گوید:

وأما قوله مثل اهل‌بیتی مثل سفینة نوح فهذا لایعرف له إسناد صحیح ولا هو فی شیء من کتب الحدیث التی یعتمد علیها فإن کان قد رواه مثل من یروی أمثاله من حطاب باللیل الذین یروون الموضوعات فهذا ما یزیده وهنا.⁽³⁾

و اما کلام رسول خداصلی الله علیه وآله که فرمودند: مثال اهل‌بیت من مانند کشتی نوح است، من برای این روایت سندی صحیح نمی‌شناسم و در هیچ یک

از کتاب‌های روایی که بر آن تکیه می‌شود، نیامده است؛ هر کس که این روایت را نقل کرده؛ همانند دیگران که چنین روایت‌هایی را نقل کرده‌اند، از کسانی هستند که نیمه‌های شب هیزم جمع می‌کنند - ( کنایه از دروغگویی) - نقل آنها به سستی این روایت می‌افزاید. (نه اینکه آن روایت را سند دار کند).

نقد و بررسی:

ابن‌تیمیه منکر حدیث مزبور گردیده در حالی‌که افراد بسیاری آن را نقل کرده‌اند که به مواردی از آنها اشاره می‌کنیم:

۱. أمیرالمؤمنین علیه السّلام؛ ۲. أبوذر؛ ۳. عبدالله‌بن عباس؛ ۴. أبو سعید خدری؛ ۵. أبو الطفیل؛ ۶. أنس بن مالک؛ ۷. عبدالله بن الزبیر؛ ۸. سلمه بن الأکوع و... .

و بسیاری از علمای اهل تسنن در کتاب‌های معتبرشان این روایت را نقل کرده‌اند: از جمله: ۱. أحمد بن حنبل؛ ۲. بزّار؛ ۳. أبو یعلی؛ ۴. ابن جریر طبری؛ ۵.نسائی؛ ۶. طبرانی؛ ۷. دارقطنی؛ ۸. حاکم نیشابوری؛ ۹. ابن مردویه؛ ۱۰. أبو نعیم إصفهانی؛ ۱۱. خطیب بغدادی؛ ۱۲ أبو مظفّر سمعانی؛ ۱۳. ابن اثیر؛ ۱۴. محب الطبری؛ ۱۵. ذهبی؛ ۱۶. ابن حجر عسقلانی؛ ۱۷. سخاوی؛ ۱۸. سیوطی؛ ۱۹. ابن حجر مکّی؛ ۲۰. متقی هندی؛ ۲۱. شیخ علی قاری؛ ۲۲. منّاوی و... .

میرحامد حسین، مؤلف «عبقات الانوار»، آن را از نود دانشمند اسلامی که همگان از مشاهیر اهل تسنن بوده‌اند، نقل کرده است. مرحوم سید هاشم بحرینی، این حدیث را با یازده سند از دانشمندان سنی و با سی و نه طریق از دانشمندان شیعه نقل نموده است.

روایتی که اهل‌سنت آن را در کتابهایشان نقل کردند:

احمد بن حنبل در این باره می‌گوید:

سمعت اباذر وهو آخذ بباب الکعبة: من عرفنی، فانا من قد عرفنی، ومن انکرنی، فأنا ابوذر، سمعت النبی صلی الله علیه و آله وسلم یقول: ثم الا ان مثل اهل‌بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجا ومن تخلف عنها فهلک.⁽¹⁾

در حالی‌که ابوذر خود را به درب خانه کعبه چسبانده بود شنیدم که می‌گوید: هرکس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و آن کس که مرا نمی‌شناسد بداند که من ابوذر هستم و از رسول خدا شنیدم که می‌گفت: هان بدانید که مثال اهل‌بیت من همچون کشتی نوح است که هرکس بر آن سوار گشت نجات یافت و هرکس از آن روی گرداند هلاک گشت.

جمع بندی

آیات و روایاتی در مورد فضائل اهل‌بیت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وجود دارد که شیعه و سنّی بر آن اتفاق نظر دارند و قرآن به عنوان اولین و معتبرترین منبع شناخت اهل‌بیت علیه السّلام، آنان را به صورت اجمال معرفی می کند: آیة تطهیر با بیان معصوم بودن اهل‌بیت علیه السّلام از هرگونه پلیدی و آلودگی، جایگاه، ارزش و منزلت آنان را در اسلام مشخص می کند و وظیفه و مسؤولیت الهی آنان را بهتر می شناساند و عالمان شیعه و سنی ماجرای نزول آیه تطهیر را درباره افراد برگزیده و شایسته از خاندان رسالت دانسته‌اند گروهی درباره زنان رسول خداصلی الله علیه وآله اختلاف وجود دارد. آیة مباهله همراه با رفتار حضرت پیامبرصلی الله علیه وآله، اشخاص عینی و مصادیق تک‌تک اهل‌بیت علیه السّلام را به مسلمانان می نمایاند و بر اهل‌بیت بودن حضرت علی علیه السّلام، حضرت فاطمه علیهاالسّلام، امام حسن و امام حسین علیه السّلام مُهر تأیید می زند. آیة شریفه مودّت

نیز شأن و مقام بسیار والا و عظیم‌الشأن آنها را نزد خداوند مشخص می‌کند و وظیفة علمی و عملی مسلمانان را در قبال اهل‌بیت علیه السّلام روشن می سازد. همچنین حدیث سفینه نوح که بسیاری از بزرگان فریقین به آن اعتراف کرده‌اند، هدایت و ضلالت مسلمانان را در گرو پیروی و عدم پیروی از اهل‌بیت می‌داند.

اما ابن‌تیمیه برخلاف مسلمانان، منکر این فضائل گردیده و شأن نزول آیة شریفة مباهله که در مورد پیغمبر و امیرالمؤمنین و حضرت زهرا و امام حسن و امام حسین علیه السّلام است را انکار می‌کند و می‌گوید: هیچ کس در فضائل با پیامبر برابر نیست، حتی امیرالمومنین علی علیه السّلام؛ همچنین عصمت را در آیة تطهیر و محبت و دوست داشتن اهل‌بیت را در آیة مودت انکار نموده و منکر همه فضائل اهل‌بیت علیه السّلام گردیده است. در صورتی که اهل تسنن افتخار می کنند که محبت اهل‌بیت علیه السّلام را دارند و معتقدند که این آیات در حق اهل‌بیت علیه السّلام نازل شده، همان‌طور که حسن‌بن سقاف بر این باور است که مقدم داشتن و احترام کردن اهل‌بیت حتی سادات بر دیگران، از این آیات استنباط می شود.⁽¹⁾

فصل دوم: نقد و بررسی آرای ابن‌تیمیه در مورد امیرالمؤمنین علیه السّلام

1. انکار همه فضائل حضرت علی علیه السّلام

اشاره

احمد بن حنبل درباره فضائل امیرالمؤمنین، علی علیه السّلام، عباراتی دارد که در ضمن آنها بیان می‌کند؛ فضائلی که درباره آن حضرت وارد شده، درباره‌ی هیچ یک از اصحاب صحیح نیست. ولی ابن‌تیمیه، دربارة کلام احمدبن حنبل که در فضایل بیکران امیرمؤمنان علیه السّلام نقل شده است، این‌گونه می نویسد:

أحمد‌بن حَنبل لَم یقُل: إِنَّه صحّ لِعَلیّ علیه السّلام مِنَ الفَضائِل ما لَم یَصح لِغَیرِه، بَل أحمَد أجلّ مِن أن یَقُول مِثل هَذا الکِذب، بل نُقل عنه أنه قال: رُوِیَ لَهُ ما لَم یُروَ لِغَیرِه.⁽¹⁾

احمد بن حنبل نگفته که فضائلی برای امیرالمؤمنین علی علیه السّلام وجود دارد که برای غیر او این فضائل صحت ندارد، بلکه احمد بالاتر از آن است که چنین دروغی را بگوید، از احمد این‌گونه نقل شده که: فضائلی برای امیرالمؤمنین روایت شده که برای غیر او روایت نشده است.

و باز در این‌باره می گوید:

قول من قال: صُحَّ لِعلَی علیه السّلام مِنَ الفَضائِل ما لَم یَصح لِغَیرِه کذب لایَقَوله أحمَد وَلاغَیرَه مِن أئِمَة الحَدیث،⁽¹⁾لکن قد یقال: روی له ما لم یرو لغیره.

سخن کسی که گفته است: برای علی علیه السّلام فضائلی هست که برای غیر او صحیح نیست دروغی است که نه احمد و نه دیگران از راویان حدیث نگفته‌اند، بلکه گاهی گفته می‌شود: برای علی علیه السّلام روایاتی آمده که برای غیر او نیامده است.

نقد و بررسی:

آنچه ابن‌تیمیه بر انکار آن اصرار دارد، به طور صریح ابن ابی یعلی - یکی از بزرگان حنابله - آن را در کتابش از محمدبن منصور طوسی نقل می کند و می گوید:

سمعت أحمد بن حنبل یقول: ما روی فی فضائل أحد من أصحاب رسول الله صلی الله علیه وآله بالأسانید الصحاح ما روی فی علی بن أبی‌طالب.⁽²⁾

آنچه در مورد فضائل امیرالمؤمنین علیه السّلام با سندهای صحیح نقل شده است، در مورد فضائل هیچ کدام از صحابه رسول خداصلی الله علیه وآله نقل نشده است.

همچنین ابوالولید‌بن شحنه می گوید:

قال أحمد‌بن حنبل: لم یصح فی فضل أحد من الصحابة ما صح فی فضل علی علیه السّلام.⁽³⁾

احمد بن حنبل گفته است: در فضیلت هیچ یک از صحابه صحیح نیست، آنچه در فضیلت علی علیه السّلام، صحیح می‌باشد.

و ابن حجر نیز در این زمینه می گوید:

قال أحمد وإسماعیل القاضی والنسائی وأبوعلی النیشابوری: لم یرد فی حقّ أحدٍ من الصحابة بالأسانید الجیاد أکثر ممّا جاء فی علی علیه السّلام.⁽¹⁾

در حق هیچ یک از صحابه با سندهای خوب [و صحیح] وارد نشده است، بیشتر از آنچه دربارة امیرالمؤمنین علی علیه السّلام روایت شده است.

2. انکار حدیث «تشبیه»

اشاره

احادیثی در کتب شیعه و اهل تسنن وارد شده که رسول اکرم صلی الله علیه وآله، از هر پیامبری یک صفت بارز ذکر نموده‌اند و فرموده‌اند که هرکس می‌خواهد این صفات را ببیند به علی‌بن ابی‌طالب علیه السّلام نگاه کند. به عنوان نمونه آن حضرت می‌فرمایند:

من اراد ان ینظر الی آدم فی علمه والی نوح فی تقواه والی ابراهیم فی حلمه والی موسی فی هیبته والی عیسی فی عبادته فلینظر الی علی‌بن ابی‌طالب.⁽²⁾

هرکس می‌خواهد به آدم از جهت علمش و به نوح از جهت تقوایش و به ابراهیم از جهت حلمش و بردباریش و به موسی از جهت هیبتش و به عیسی از جهت عبادتش نگاه کند به علی‌بن ابی‌طالب نگاه کند، که این احادیث به حدیث «تشبیه» معروف شده‌اند.

ابن‌تیمیه در مورد حدیث «تشبیه» این‌گونه می نویسد:

عن رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم أنه قال من أراد أن ینظر إلی آدم فی علمه وإلی نوح فی تقواه وإلی إبراهیم فی حلمه وإلی موسی فی هیبته وإلی عیسی فی عبادته فلینظر إلی علی‌بن أبی‌طالب... هذا الحدیث کذب موضوع علی رسول اللهصلی الله علیه وآله بلاریب عند أهل العلم بالحدیث... .⁽¹⁾از رسول خدا روایت شده که فرمودند: هرکس می‌خواهد به آدم از جهت علمش و به نوح از جهت تقوایش و به ابراهیم از جهت حلم و بردباریش و به موسی از جهت هیبتش و به عیسی از جهت عبادتش نگاه کند به علی‌بن ابی‌طالب نگاه کند... . این حدیث نزد عالمان احادیث بدون شک دروغ بوده و بر رسول‌خداصلی الله علیه وآله جعل شده است.

نقد و بررسی:

این حدیث را ابن مغازلی در «مناقب» و عاصمی در «زین الفتی» با سندهای متعدد از انس بن مالک، و ابن‌شاهین با سند در کتاب «السنّهْ» از ابوسعید خدری، ابن بطّه عکبری حنبلی با سند از ابن‌عباس و حاکم نیشابوری در «تاریخ نیشابور» با سند از ابوالحمراء روایت کرده‌اند. در این زمینه هم ابن‌تیمیه در ادعای جعلی بودن این حدیث از ابن‌جوزی تقلید کرده است. او در کتاب «الموضوعات» می گوید:

هذا حدیث موضوع، و أبوعمر متروک.⁽²⁾

این شخص ظاهراً همان عبدالرحمن بن عائذ حمصی است که حدیث او در

سنن چهارگانه اهل تسنن آمده است و نسائی و ابن‌حجر او را توثیق کرده اند و ابن‌حبان نیز او را در «الثقات» ذکر کرده است.⁽¹⁾

ابن ابی الحدید، در «شرح نهج البلاغه»، ج2، ص236 و حافظ ابو عبدالله گنجی شافعی، در «کفایهْ الطالب»، ص45 و محب الدین طبری در «الریاض النضره»، ج2، ص218 و ابن صباع مالکی در «فصول المهمه»، ص12 همچنین محدثین شیعی نیز حدیث مزبور را نقل کرده‌اند.

این حدیث را راویان فراوانی از اهل تسنن نقل کرده‌اند که به ذکر مواردی می‌پردازیم:

الف) ابوبکر، عبدالرزاق‌بن همام‌بن نافع حمیری.

ب) احمد‌بن حنبل.

پ) ابوحاتم، محمد بن ادریس حنظلی رازی.

ت) عبیدالله ابن محمد بن احمد عکبری، معروف به ابن بطه.

ث) ابوبکر، احمد بن موسی مردویه اصفهانی.

ج) ابوعبدالله، محمد بن یوسف گنجی شافعی، صاحب کفایه.

چ) میرزا محمد بن معتمد خان بن رستم حارثی بذخشی.

ح) مولوی ولی الله بن حبیب‌الله.⁽²⁾

3. تضعیف حدیث «غدیر»

اشاره

یکی از احادیث مشهور و متواتر در کلام فریقین حدیث غدیر است، اما

ابن‌تیمیه آن را از احادیث ضعیف می داند و می گوید:

وأما قوله من کنت مولاه فعلی مولاه فلیس هو فی الصحاح لکن هو مما رواه العلماء وتنازع الناس فی صحته فنقل عن البخاری وإبراهیم الحربی وطائفة من أهل العلم بالحدیث أنهم طعنوافیه.

حدیث (من کُنت مولاه فَعَلیّ مولاه) در صحاح وجود ندارد، ولی علما آن را نقل کرده‌اند و مردم در صحّت آن اختلاف دارند. از بخاری، ابراهیم حربی و عده‌ای از اهل حدیث نقل شده که آنان در این حدیث طعن وارد کرده و آن را تضعیف نموده‌اند... .⁽¹⁾

نقد و بررسی:

ترمذی این حدیث را در صحیح خود نقل کرده و آن را صحیح دانسته و خوشبختانه فردی وجود ندارد که در این حدیث اختلاف کرده باشد، و اگر کسی منکر آن بود، ابن‌تیمیه نام او را ذکر می کرد.

متأسفانه ابن‌تیمیه در تضعیف این حدیث و احادیث دیگری که در مدح اهل‌بیت علیه السّلام به خصوص حضرت علی‌بن ابی‌طالب علیه السّلام وارد شده، آن قدر تندروی کرده که ناصرالدین البانی که از اتباع او در مسائل اعتقادی امت است، تصریح کرده وی در تضعیف احادیث سرعت داشته است،

بدون آن‌که طرق آن را مورد بررسی قرار دهد.⁽²⁾در حقیقت ابن‌تیمیه به خاطر دشمنی با شیعه و اهل‌بیت علیه السّلام در صدد تضعیف بدون دلیل تمام احادیث فضائل و مقامات اهل‌بیت علیه السّلام و در رأس آنان امام علی علیه السّلام بر آمده است.

اعتراف علمای اهل تسنن به صحّت حدیث «غدیر»

اشاره

علماء زیادی از اهل تسنن بر صحت حدیث «غدیر» اعتراف کرده‌اند که به مواردی از آنها اشاره می‌کنیم:

الف) علامه شمس‌الدین الجزری الشافعی (متوفای833 ه-)

شمس‌الدین جزری که کتاب مستقلی دربارة فضائل امیرمؤمنان علیه السّلام نوشته، دربارة حدیث غدیر می‌گوید:

هذا حدیث حسن من هذا الوجه، صحیح من وجوه کثیرة تواتر عن امیرالمؤمنین علی، وهو متواتر أیضاً عن النبی صلی الله علیه وآله رواه الجم الغفیر عن الجم الغفیر، ولاعبرة بمن حاول تضعیفه من لا اطلاع له فی هذا العلم.

وی پس از نقل حدیث «غدیر» می‌گوید:

این حدیث از این جهت حسن و از جهات زیادی صحیح و از جهت امیرالمؤمنین علی علیه السّلام و رسول خداصلی الله علیه وآله متواتر است، گروه‌های زیادی از گروه‌های زیادی دیگر آن را روایت کرده اند، سخن کسانی که بدون آگاهی از دانش حدیث آن را ضعیف دانسته اند ارزشی ندارد و نباید به آن اعتنا کرد.⁽¹⁾

ب) سبط ابن جوزی (متوفای 654ه-)

سبط ابن جوزی، نوة دختری أبوالفرج‌بن جوزی، از بزرگان قرن هفتم اهل تسنن در «تذکرهْ الخواص» دربارة حدیث «غدیر» می‌گوید:

اتّفق علماء السیر علی أنّ قصّة الغدیر کانت بعد رجوع النبی صلی الله علیه وآله من

حجّة الوداع فی الثامن عشر من ذی الحجّة جمع الصحابة وکانوا مائة وعشرون ألفاً وقال: (من کنت مولاه فعلی مولاه) الحدیث، نص صلی الله علیه وآله علی ذلک بصریح العبارة دون التلویح والاشارة.

دانشمندان متخصص در تاریخ اسلام اتفاق دارند که: قصة غدیر بعد از بازگشت رسول خداصلی الله علیه وآله از حجهْ الوداع در هجدهم ذی‌الحجه اتفاق افتاد، اصحاب و یارانش را که صد و بیست هزار نفر بودند جمع کرد به آنان فرمود: هر کس من او را مولا و رهبرم؛ پس علی مولا و رهبر او است، در این روایت رسول خداصلی الله علیه وآله با صراحت و نه با کنایه و اشاره، علی علیه السّلام را پیشوا قرار داد.⁽¹⁾

پ) علامه اسماعیل ابن محمد العجلونی الجراحی (متوفای 1162ه-)

عجلونی نویسنده کتاب «کشف الخفاء» از دانشمندان مشهور سنّی در قرن دوازدهم، درباره حدیث غدیر می‌گوید:

«من کنت مولاه فعلی مولاه» «رواه الطبرانی وأحمد والضیاء فی المختارة عن زیدبن أرقم و علی وثلاثین من الصحابة بلفظ اللهم وال من والاه وعاد من عاداه فالحدیث متواتر أو مشهور». حدیث: «من کنت مولاه فعلی مولاه» را طبرانی و احمد و ضیاء در کتابش المختارهْ ، از زید‌بن ارقم و علی علیه السّلام و سی نفر از صحابه نقل کرده اند، پس حدیث، متواتر و مشهور است.⁽²⁾

ت) محمد بن اسماعیل صنعانی (متوفای1182ه-)

ت) محمد بن اسماعیل صنعانی⁽¹⁾(متوفای1182ه-)

صنعانی، نویسندة کتاب معتبر «سبل السلام» درباره حدیث غدیر می‌گوید:

حدیث من کنت مولاه فهذا علی مولاه أخرجه جماعة من أئمة الحدیث منهم أحمد والحاکم من حدیث ابن‌عباس وابن أبی شیبة وأحمد من حدیث ابن‌عباس عن بریدة و أحمد و ابن‌ماجه عن البراء و... و قد عده أئمة من المتواتر.

گروهی از بزرگان و پیشوایان در دانش حدیث؛ مانند:

احمد حنبل و حاکم نیشابوری و ابن ابی شیبه و ابن ماجه، حدیث: من کنت مولاه... را با سند روایت کرده‌اند.

برخی از پیشوایان آن را از احادیث متواتر شمرده اند.⁽²⁾(⁽³⁾

ث) محمد بن جعفر الکتانی (متوفای1345ه-)

وی که از مشاهیر قرن چهاردهم است، درباره حدیث غدیر می‌گوید:

وفی روایة لأحمد أنه سمعه من النبی صلی الله علیه وآله ثلاثون صحابیا وشهدوا به لعلی لما نوزع أیام خلافته وممن صرح بتواتره أیضا المناوی فی التیسیر نقلا عن السیوطی وشارح المواهب اللدنیة وفی الصفوة للمناوی.

در نقل احمد آمده است که سی نفر از اصحاب رسول خداصلی الله علیه وآله برای علی علیه السّلام شهادت دادند که حدیث غدیر را از زبان پیامبر شنیده اند، و از

کسانی که تصریح به تواتر آن دارد، مناوی است که آن را از سیوطی و شارح «المواهب اللدنیهْ» نقل کرده است.⁽¹⁾

ج) محمد ناصر البانی معاصر»

ج) محمد ناصر البانی⁽²⁾«معاصر»

محمد ناصر البانی، محدث مشهور و معاصر وهابی که بیش از صد جلد کتاب نوشته، درباره حدیث غدیر می‌گوید:

وللحدیث طرق أخری کثیرة جمع طائفة کبیرة منها الهیثمی فی المجمع⁽³⁾

از بن باز دربارة این سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم که فرمود: در هر صد سال خداوند احیاگری برای دینش می‌فرستد، سؤال شد، که چه کسی اکنون مجدّد دین است؟ گفت: به گمان من احیاگر سنّت و دین در این زمان البانی است ولی خدا داناتر است.

و جملة القول أن حدیث الترجمة حدیث صحیح بشطریه، بل الأول منه متواتر عنه صلی الله علیه وآله کما ظهر لمن تتبع أسانیده وطرقه، وما ذکرت منها کفایة.

برای حدیث غدیر سند‌های بسیاری ذکر شده است که افراد زیادی مانند

هیثمی درکتابش «المجمع الاسناد» آن را ذکر کرده اند، و من آنچه آورده‌ام اندکی از آن است که هر کسی پس از آشنایی با اسناد آن یقین به صحت پیدا می‌کند. ابن عقده همة راه‌های نقل آن را در کتابی مستقل جمع کرده است و ابن‌حجر بنابر بعضی از اسناد، آن را صحیح و بر بعضی از اسناد، حسن دانسته است.

خلاصة سخن آن‌که هر دو قسمت این روایت [من کنت مولاه فعلی مولاه؛ اللهم وال من والاه] صحیح هستند؛ بلکه قسمت اول آن به صورت متواتر از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده است.⁽¹⁾

چ) شعیب الارنؤوط (معاصر)

شعیب الارنؤوط، محقق مشهور و معاصر سنّی که کتاب‌های بسیاری از جمله «تهذیب الکمال»، «سیر اعلام النبلاء»، «مسند احمد» و... را تحقیق و تصحیح کرده است، در تحقیق کتاب مسند احمد، در ذیل حدیث 3062 نکاتی را یادآور می‌شود و از جمله می‌گوید:

قوله «من کنت مولاه فعلی مولاه» لها شواهد کثیرة تبلغ حدّ التواتر.

فرمایش رسول خداصلی الله علیه وآله که فرمودند: «من کنت مولاه فعلی مولاه»، شواهد بسیاری دارد که آن را به مرحله تواتر می‌رساند.⁽²⁾)،⁽³⁾

نقل حدیث غدیر در کتب اهل تسنن

اشاره

بزرگان اهل تسنن در کتب معتبرشان، حدیث غدیر را نقل کرده اند که ما به ذکر عبارات برخی از آنها می پردازیم:

الف) ترمذی از أبوطفیل

حدثنا محمد‌بن بَشَّارٍ حدثنا محمد‌بن جَعْفَرٍ حدثنا شُعْبَةُ عن سَلَمَةَ‌بن کُهَیْلٍ قَال سمعت أبَا الطُّفَیْلِ یحدث عن أبی سَرِیحَةَ أو زَیْدِ بن أرْقَمَ شَکَّ شُعْبَةُ عن النبی صلی الله علیه وآله قال: من کنت مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ قال: أبو عِیسَی هذا حَدِیثٌ حَسَنٌ صحیح وقد رَوَی شُعْبَةُ هذا الحدیث عن مَیْمُون ابن عبداللهِ عن زَیْدِ بن أرْقَمَ عن النبی صلی الله علیه وآله وأبو سَرِیحَةَ هو حُذَیْفَةُ بن أسِیدٍ الْغفَارِیُّ صَاحِبُ النبی.

أبی‌سریحه و یا زیدبن أرقم (تردید از شعبه است) از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل کرده‌اند که آن حضرت فرمودند: هرکس من مولای او هستم، پس علی مولای او است. ابوعیسی می‌گوید: این حدیث حسن و صحیح است. شعبه این روایت را از میمون‌بن عبدالله از زید‌بن أرقم از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل کرده است. أبوسریحه همان حذیفهْ‌بن أسید غفاری، صحابی رسول خداصلی الله علیه وآله است.⁽¹⁾

محمد ناصر البانی بعد از نقل این روایت می‌گوید:

اخرجه الترمذی وقال: حدیث حسن صحیح. قلت: واسناده صحیح علی شرط الشیخین.

ترمذی آن را نقل کرده و گفته است: این روایت حسن و صحیح است.

من می‌گویم که سند آن با شرایطی که بخاری و مسلم برای صحّت روایت قائل هستند، صحیح است.⁽¹⁾

ب) ابن‌ماجه قزوینی از سعدبن أبی وقاص

حدثنا عَلِیُّ بن مُحَمَّدٍ ثنا أبو مُعَاوِیَةَ ثنا مُوسَی بن مُسْلِمٍ عن بن سَابِطٍ وهو عبد‌الرحمن عن سَعْدِ بن أبی وَقَّاصٍ قال قَدِمَ مُعَاوِیَةُ فی بَعْضِ حَجَّاتِهِ فَدَخَلَ علیه سَعْدٌ فَذَکَرُوا عَلِیًّا فَنَالَ منه فَغَضِبَ سَعْدٌ وقال تَقُولُ هذا لِرَجُلٍ سمعت رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله وسلم یقول من کنت مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ وَسَمِعْتُهُ یقول أنت مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ من مُوسَی إلا أنَّهُ لا نَبِیَّ بَعْدِی وَسَمِعْتُهُ یقول لاُعْطِیَنَّ الرَّایَةَ الْیَوْمَ رَجُلاً یُحِبُّ اللهَ وَرَسُولَهُ.

عبدالرحمن، معروف به ابن سابط، از سعد بن ابی وقّاص نقل کرده است که در یکی از سال‌های حج که معاویه به مکّه رفته بود، سعدبن ابی وقّاص به ملاقات او رفت. در این هنگام، حاضران برای خوشحال کردن معاویه، از حضرت علی علیه السّلام بدگویی می‌کردند.

سعد از شنیدن نکوهش آنان خشمناک شد و گفت: چنین سخنان نابه‌جا و نابخردانه را دربارة بزرگواری می‌گویید که خود از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم شنیدم که فرمودند: «من کنت مولاه فعلیّ مولاه». و شنیدم خطاب به حضرت علی علیه السّلام، می‌فرمود:

انت منّی بمنزلة هارون من موسی الّا أنّه لا نبیّ بعدی.

تو نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی هستی جز اینکه بعد از من پیامبری نخواهد بود.

و شنیدم که می‌فرمود: همانا پرچم جنگ را امروز به مردی می‌سپارم که خدا و رسولش او را دوست می‌دارد.⁽¹⁾

محمد ناصر البانی نیز بعد از نقل روایت می‌گوید:

اخرجه ابن ماجه. قلت: و إسناده صحیح.⁽²⁾

ابن ماجه آن را نقل نموده و من می‌گویم: سلسله سندش صحیح است.

پ) ابن‌ماجهْ قزوینی از براءبن عازب

حدثنا عَلِیُّ‌بن مُحَمَّدٍ ثنا أبو الْحُسَیْنِ أخبرنی حَمَّادُ بن سَلَمَةَ عن عَلِیِّ بن زَیْدِ بن جُدْعَانَ عن عَدِیِّ بن ثَابِتٍ عن الْبَرَاءِ بن عَازِبٍ قال أقْبَلْنَا مع رسول اللهِ صلی الله علیه وآله فی حَجَّتِهِ التی حَجَّ فَنَزَلَ فی بَعْضِ الطَّرِیقِ فَأمَرَ الصَّلاةَ جَامِعَةً فَأخَذَ بِیَدِ عَلِیٍّ فقال ألَسْتُ أوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ من أنْفُسِهِمْ قالوا بَلَی قال ألَسْتُ أوْلَی بِکُلِّ مُؤْمِنٍ من نَفْسِهِ قالوا بَلَی قال فَهَذَا وَلِیُّ من أنا مَوْلاهُ اللهم وَالِ من وَالاهُ اللهم عَادِ من عَادَاهُ.

عدی‌بن ثابت از براء بن عازب نقل کرده است که در «حجهْ الوداع» که افتخار همراهی با رسول خداصلی الله علیه وآله را داشتیم، در بازگشت، در یکی از مسیرها دستور داد

برای نماز جمع شویم و در آنجا دست علی علیه السّلام را گرفت و فرمود: «ألست أوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أنْفُسِهِمْ؟؛ آیا من سزاوارتر نیستم به مؤمنان از خود آنها؟» همگی تصدیق کرده و بله گفتند! باز فرمود: «ألست أولی بکلّ مؤمن من نفسه؛ آیا من نسبت به تک‌تک مؤمنان از خود آنها سزاوارتر نیستم؟» باز هم تصدیق کرده و بله گفتند. سپس اشاره به حضرت علی علیه السّلام کرده و فرمود: «فهذا ولیّ من أنا مولاه»؛

اکنون که مرا تصدیق کردید، بدانید که علی علیه السّلام به هر مؤمنی همان مقام اولویتی را دارد که من نسبت به آن مؤمن دارم.

سپس فرمود: پروردگارا! دوست علی علیه السّلام را دوست بدار، و دشمن او را دشمن بدار.⁽¹⁾

البانی بعد از نقل این روایت می‌گوید:

این حدیث صحیح است.⁽²⁾

ت) ابن‌حجر عسقلانی از امیرمؤمنان علیه السّلام

وقال إسحاق: أخبرنا أبو عامر العقدی، عن کثیربن زید، عن محمد بن [عمر] بن علی عن أبیه، عن علی قال: إن النبی صلی الله علیه وآله حضر الشجرة بخم، ثم خرج آخذا بید علی قال: «ألستم تشهدون أن‌الله تبارک وتعالی ربکم؟» قالوا: بلی. قال صلی الله علیه وآله: «ألستم تشهدون أن الله ورسوله أولی بکم من أنفسکم وأن الله تعالی ورسوله أولیاؤکم؟». فقالوا: بلی. قال: «فمن کان الله ورسوله مولاه فإن هذا مولاه، وقد ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلوا کتاب الله تعالی، سببه بیدی، وسببه بأیدیکم، واهل‌بیتی.

حضرت علی علیه السّلام فرموده است: رسول خداصلی الله علیه وآله در زیر درختی در محل «خم» قرار گرفته بود، طولی نکشید از زیر درخت بیرون آمده و دست مرا گرفت و خطاب به مردم فرمود: ای مردم! مگر نه این است که گواهی می‌دهید، خدای تعالی پروردگار شماست؟ در پاسخ گفتند: آری! فرمود:

مگر نه این است که گواهی می‌دهید، خدا و رسول او از جان

شما به شما سزاوارترند و خدا و رسول او مولای شمایند؟ گفتند: آری! فرمود: بنابراین، کسی که خدا و رسول او مولای او هستند، به راستی این شخص علی علیه السلام مولای اوست. اینک، در میان شما دو اثر ارزنده و گرانبها می‌گذارم که هرگاه به آنها تمسّک کنید، هرگز در منجلاب گمراهی گرفتار نخواهید شد: یکی، کتاب خداست که ریسمان استوار میان شما و خدا می‌باشد که یک طرف آن متصل به حق‌تعالی است و طرف دیگرش در اختیار شماست و دیگری، اهل‌بیت من است.

ابن‌حجر بعد از نقل این روایت می‌گوید:

(هذا إسناد صحیح)، وحدیث غدیر خم قد أخرج النسائی من روایة أبی الطفیل عن زید‌بن أرقم، وعلی وجماعة من الصحابة، وفی هذا زیادة لیست هناک، وأصل الحدیث أخرجه الترمذی أیضا.

سند این روایت صحیح است. حدیث غدیر خم را نسائی از طریق أبوطفیل از زید بن أرقم و نیز از علی علیه السّلام و گروهی از صحابه نقل کرده است. در این روایت چیزهایی است که در آنها نیست. اصل حدیث را ترمذی نیز نقل کرده است.⁽¹⁾

ث) احمد بن حنبل از ریاح بن الحرث

حدثنا عبداللهِ حدثنی أبی ثنا یحیی بن آدَمَ ثنا حَنَشُ بن الحرث بن لَقِیطٍ النخعی الأشجعی عن رِیَاحِ‌بن الحرث قال جاء رَهْطٌ إلی عَلِیٍّ بِالرَّحْبَةِ فَقَالُوا السَّلامُ عَلَیْکَ یا مَوْلانَا قال کَیْفَ أکُونُ مَوْلاکُمْ وَأنْتُمْ قَوْمٌ عَرَبٌ قالوا سَمِعْنَا رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه وآله یوم غدیرخم یقول من کنت مَوْلاهُ فان هذا

مَوْلاهُ قال رِیَاحٌ فلما مَضَوْا تَبِعْتُهُمْ فَسَألْتُ من هَؤُلاءِ قالوا نَفَرٌ مِنَ الأنْصَارِ فِیهِمْ أبو أیُّوبَ الأنصاری.

نخعی از ریاح‌بن حارث روایت کرده است که گروهی در رحبه، حضور مبارک حضرت علی علیه السّلام شرفیاب شدند، سلام بر آن حضرت کرده گفتند: «السّلام علیک یا مولانا» حضرت علی علیه السّلام از آنان پرسید: چگونه من مولای شما هستم با آن‌که شما از گروه عرب می‌باشید؟ در پاسخ گفتند: به دلیل آن‌که در روز غدیر خم از رسول خداصلی الله علیه وآله شنیدیم که می‌فرمود:

من کنت مولاه فانّ هذا مولاه.

هرکس من مولای اویم پس قطعاً این (علی) مولای اوست.

ریاح گوید: پس از آن‌که گروه مورد نظر از حضور مبارک مرخّص شدند، دنبال آنان رفته و از کسانی پرسیدم که اینان از چه تیره‌ای هستند؟ گفتند: از مردم «انصار» هستند که در میان آنها أبوأیوب انصاری نیز وجود داشت.⁽¹⁾

البانی بعد از نقل این روایت می‌گوید:

أخرجه أحمد والطبرانی من طریق حنش بن الحارث بن لقیط النخعی الأشجعی عن ریاح‌بن الحارث. قلت: وهذا إسناد جید رجاله ثقات. وقال الهیثمی:

رواه أحمد و الطبرانی، ورجال أحمد ثقات.

این روایت را احمد و طبرانی از طریق حنش‌بن حارث‌بن لقیط از ریاح‌بن حارث نقل کرده‌اند. نظر من این است که سند این روایت نیکو و راویان آن ثقه هستند. و هیثمی گفته است که: احمد و طبرانی آن را نقل کرده‌اند و راویان مسند احمد ثقه هستند.⁽²⁾

ج) احمد‌بن حنبل از أبی‌طفیل

حدّثنا عبداللهِ حدّثنی أبی‌ثنا حُسَیْنُ‌بن مُحَمَّدٍ وأبو نُعَیْمٍ الْمَعْنَی قَالا ثنا فِطْرٌ عن أبی‌الطُّفَیْلِ قال جَمَعَ علی الناس فی الرَّحَبَةِ ثُمَّ قال لهم أنْشُدُاللهَ کُلَّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ سمع رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه وآله یقول یوم غَدِیرِ خُمٍّ ما سمع لَمَّا قام فَقَامَ ثَلاثُونَ مِنَ الناس وقال أبونُعَیْمٍ فَقَامَ نَاسٌ کَثِیرٌ فَشَهِدُوا حین أخَذَهُ بیده فقال لِلنَّاسِ أتَعْلَمُونَ انی أوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ من أنْفُسِهِمْ قالوا نعم یا رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه وآله قال من کنت مَوْلاهُ فَهَذَا مَوْلاهُ اللهم وَالِ من وَالاهُ وَعَادِ من عَادَاهُ قال فَخَرَجْتُ وَکَأنَّ فی نفسی شَیْئاً فَلَقِیتُ زَیْدَ بن أرْقَمَ فقلت له انی سَمِعت عَلِیًّاعلیه السّلام یَقُول کَذَا وَکَذَا قال فَما تُنْکِرُ قَد سَمِعت رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه وآله یَقُول ذلِکَ لَه.

فطر بن خلیفه از ابوطفیل نقل کرده است حضرت علی علیه السّلام مردم را در رحبه گرد آورد و فرمود: سوگند می‌دهم هر مرد مسلمانی که غدیر خم را به خاطر دارد و سخنی را که در آن روز از رسول خداصلی الله علیه وآله شنیده است، از جای برخیزد. سی تن از مردم برای اقامه‌ی شهادت بر پای خاستند. ابو نعیم، گفته است که گروه بسیاری قیام کردند و اعلام کردند آن هنگام حاضر بودیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم دست امیرالمؤمنین علی علیه السّلام را به دست مبارک خود گرفت و خطاب به مردم فرمود: آیا می‌دانید که من سزاوارتر به مؤمنان از خود آنها می‌باشم؟ همگی فرمایش رسول خداصلی الله علیه وآله را تصدیق کردند و به همین دلیل بود که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «من کنت مولاه فهذا مولاه» و اضافه کرد: پروردگارا! دوست علی علیه السّلام را دوست بدار، و دشمن علی علیه السّلام را دشمن بدار.

ابوطفیل گفت: از میان جمع در حالی بیرون رفتم که در خودم احساس ناراحتی می‌کردم و در بازگشت از اجتماع مردم، به دیدار زید بن ارقم

رفتم و به او گفتم: از علی علیه السّلام چنین و چنان شنیدم و ناراحت شدم! زید گفت: آنچه را که شنیدی انکار مکن! زیرا آنچه را که شنیده‌ای من خود از رسول خداصلی الله علیه وآله شنیده‌ام!⁽¹⁾

البانی بعد از نقل این روایت می‌گوید:

أخرجه أحمد (4 / 370) وابن حبان فی «صحیحه» (2205 - موارد الظمآن) وابن أبی‌عاصم (1367 و 1368) والطبرانی (4968) والضیاء فی «المختارة» (رقم - 527 بتحقیقی).

قلت: واسناده صحیح علی شرط البخاری. وقال الهیثمی فی «المجمع» (9/ 104): رواه أحمد و رجاله رجال الصحیح غیرفطر بن خلیفة وهو ثقة.

این روایت را احمد در مسند، جلد 4، صفحه 370، ابن‌حبان در صحیحش، إبن أبی‌عاصم، طبرانی، و ضیاء در المختاره که خود آن را تحقیق کرده‌ام، نقل نموده اند.

نظر من این است که این روایت، طبق شرایطی که بخاری برای صحت حدیث قائل است، صحیح است. هیثمی در «مجمع‌الزوائد» گفته است که آن را احمد نقل کرده و راویان حدیث احمد، راویان «صحیح بخاری» هستند؛ غیر از فطربن خلیفه که او نیز ثقه است.⁽²⁾

4. تکذیب ذیل حدیث غدیر

اشاره

ابن‌تیمیه ذیل حدیث غدیر را نوعی دروغ‌پردازی می داند و این‌گونه می‌نویسد:

أن هذا اللفظ وهو قوله اللهم وال من والاه وعاد من عاداه وانصر من

نصره واخذل من خذله کذب باتفاق أهل المعروفة بالحدیث.

جمله (اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه وانصر من

نصره واخذل من خذله) از نظر تمام آگاهان حدیث دروغ است.⁽¹⁾

نقد و بررسی:

ابن‌تیمیه در این‌باره ادعایی کرده، در حالی‌که بسیاری از بزرگان حدیث از اهل تسنن مثل احمدبن حنبل⁽²⁾، نسائی⁽³⁾، ابن ابی‌شیبه ⁽⁴⁾، طبرانی⁽⁵⁾، حاکم نیشابوری⁽⁶⁾و ضیاء مقدسی⁽⁷⁾، بزاز⁽⁸⁾)، ابن ابی‌عاصم⁽⁹⁾، ابن ماجه⁽¹⁰⁾و... آن را نقل کرده‌اند. آیااینان از محدثین اهل تسنن نیستند که به پیامبر نسبت دروغ داده‌اند؟ به علاوه بزرگانی چون ابن‌حبان، حاکم نیشابوری و ضیاء مقدسی با سند صحیح این ذیل را نقل یا تصریح به صحّت آن نموده‌اند.

ناصرالدین البانی هم حدیث غدیر را با ذیلش در کتاب «سلسلة الاحادیث الصحیحهْ» آورده و آن را از طرق مختلف تصحیح نموده و در آخر می‌گوید:

شیخ الاسلام ابن‌تیمیه ذیل حدیث غدیر را تضعیف و گمان نموده که

دروغ است. این مبالغات او در نتیجة تسریعش در تضعیف احادیث پدید آمده؛ قبل از آن‌که طرق آن را جمع کرده و در آنها دقت‌نظر کند.⁽¹⁾

ابن‌حجر نیز در «لسان المیزان» می‌گوید:

ابن‌تیمیه در ردّ احادیثی که ابن‌مطهر نقل کرده؛ بسیار بر آنها حمله می‌کند. ولی در ردّیة خود بر احادیث، بسیاری از احادیث خوب را که در حال نوشتن کتابش به یاد نداشته رد نموده؛ زیرا به جهت گستردگی محفوظاتش تنها به آنچه در سینه داشته اعتماد کرده و حال آن‌که انسان فراموشکار است.⁽²⁾

5. تکذیب حدیث «مؤاخاهْ»

اشاره

راویان بسیاری نقل کرده اند که در روز مواخات و برادری، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله علی علیه السّلام را برادر خود قرار داد، اما ابن‌تیمیه می نویسد:

أمّا حدیث المؤاخاة، فباطل موضوع، فإنّ النبی صلی الله علیه و آله وسلم لم یؤاخ أحداً...⁽³⁾حدیث المؤاخاة لعلی ومؤاخاة أبی بکر لعمر من الأکاذیب...⁽⁴⁾. النبی صلی الله علیه و آله وسلم لم یؤاخ علیاً ولاغیره، بل کل ما روی فی هذا فهو کذب؛⁽⁵⁾إنّ هذا الحدیث موضوع عند أهل الحدیث لایرتاب أحد من أهل المعرفة بالحدیث أنّه موضوع... .⁽⁶⁾

احادیث مؤاخاهْ و عقد اخوّت بین علی علیه السّلام و پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم جعلی است. پیامبر با هیچ‌کس پیوند برادری نبسته و همچنین بین هیچ مهاجری با مهاجر دیگر و بین ابوبکر و عمر و بین هیچ انصاری با انصار دیگر، عقد اخوّت نبسته است.

نقد و بررسی:

با مراجعه به کتاب‌های اهل تسنن به بی‌اساس بودن ادّعای ابن‌تیمیه پی می‌بریم. ترمذی⁽¹⁾، نسائی⁽²⁾، ابن‌عساکر⁽³⁾، احمدبن حنبل⁽⁴⁾، حاکم نیشابوری⁽⁵⁾، و متقی هندی⁽⁶⁾به عقد اخوّت بین پیامبرصلی الله علیه وآله و علی علیه السّلام اشاره کرده‌اند. ابن‌تیمیه در تضعیف و نسبت جعل دادن به این احادیث تنها بوده است.

چگونه ممکن است این حدیث را دروغ دانست و بزرگان اهل تسنن را که در کتاب‌های روایی خود آن را ثبت کرده‌اند؛ به نقل حدیث دروغ و جعلی متهم نمود، در حالی‌که این افراد نزد اهل تسنن از جلالت فوق‌العاده‌ای برخوردارند؟! همچنین برخی از بزرگان اهل تسنن در مقابل ابن‌تیمیه ایستاده و تضعیف و ردّ او را جواب داده‌اند.

ابن‌حجر در «فتح الباری» می‌گوید:

ابن‌تیمیه گفته: تشریع مؤاخاهْ برای ارفاق بر یکدیگر و تألیف قلوب مردم

نسبت به هم است و این دربارة پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم معنا ندارد. این توجیه وی در حقیقت ردّ یک نص است به قیاس.⁽¹⁾

زرقانی مالکی در «شرح المواهب اللّدنیهْ» این‌گونه می نویسد:

همان‌طور که ابن‌عبدالبر و دیگران معتقدند؛ این عهد برادری دو بار انجام شده است (از جمله یک بار در مکه پیش از آن‌که پیامبرصلی الله علیه وآله به مدینه مهاجرت کنند) در آنجا پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم مهاجران را با یکدیگر برادر قرار دادند تا در غم و سرور یکدیگر شریک و در راه حق، استوار باشند. در آن واقعه ابوبکر را برادر عمر قرار داد و همین‌طور میان هر دو نفر برادری ایجاد کرد تا این‌که علی علیه السّلام باقی ماند و او گفت: ای رسول خداصلی الله علیه وآله! میان تمام اصحابت برادری ایجاد کردی، چه کسی برادر من است؟ پیامبرصلی الله علیه وآله فرمودند: «أنا اخُوک»؛ «من برادر تو هستم!»

احادیث بی شماری دربارة برادری پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم با علی علیه السّلام وارد شده است که ترمذی پس از نقل آن می گوید:

این حدیث، حدیث حسن است. همچنین حاکم نیشابوری این حدیث را نقل کرده و به صحّت آن حکم نموده است.

از پسر خلیفة دوم نقل شده که پیامبرصلی الله علیه وآله به علی علیه السّلام فرمودند:

اما تَرضی ان أکُون اخاک.

آیا خشنود نمی شوی که من برادر تو باشم؟

علی علیه السّلام عرض کرد: چرا؟ پیامبرصلی الله علیه وآله فرمودند:

أنت اخی فی الدُّنیا وَالآخِرَة.

تو برادر من در دنیا و آخرت هستی.

زرقانی می افزاید:

ابن‌تیمیه برادری بین مهاجران را انکار کرده و می گوید که میان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و علی علیه السّلام هیچ عهد برادری رخ نداده است. او گمان می کند که این حدیث از احادیث دروغ است، اما حافظ ابن‌حجر عسقلانی سخن ابن‌تیمیه را رد کرده و گفته است که به قیاس این حدیث را نپذیرفته است.⁽¹⁾

طبرانی از أسماء بنت عمیس روایت کرده است که پیامبرصلی الله علیه وآله در حدیثی فرمودند: «أثَمَّ أخی؟؛ برادرم کجاست؟» هیثمی در «مجمع الزوائد» می گوید:

رجاله رجال الصحیح.⁽²⁾)

رجال آن، رجال صحیحی هستند.

ابن اثیر می گوید:

أخو رسول الله صلی الله علیه وآله وصهره علی ابنته... وآخاه رسول الله صلی الله علیه وآله مرّتین، فإنّ رسول الله صلی الله علیه وآله آخی بین المهاجرین ثم آخی بین المهاجرین والأنصار بعد الهجرة وقال لعلی فی کلّ واحدة منهما: أنت أخی فی الدنیا والآخرة.⁽³⁾

علی علیه السّلام برادر رسول خداصلی الله علیه وآله و داماد او است و دوبار رسول‌خداصلی الله علیه وآله او را به برادری برگزید، چون ایشان یک بار میان مهاجران و بعد از هجرت

بین مهاجرین و انصار ایجاد برادری کرد و در هر یک از این دوبار، به علی علیه السّلام فرمود: تو در دنیا و آخرت برادر من هستی.

ابن‌حجر عسقلانی نیز می گوید:

لمّا آخی النبی صلی الله علیه وآله بین أصحابه قال له أنت أخی.⁽¹⁾

زمانی که پیامبرصلی الله علیه وآله بین اصحابش ایجاد برادری کرد، به علی علیه السّلام فرمود: تو برادر من هستی.

6. تضعیف حدیث «عمار»

اشاره

به صورت متواتر از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده که فرمودند:

تقتل عمار الفئة الباغیة.

عمار را گروه ظالم خواهند کشت.

ابن‌تیمیه در تضعیف این حدیث می نویسد:

فَههُنا لِلنّاس اقوال: مِنهُم من قدح فی حَدیث عَمّار.⁽²⁾

در اینجا برای مردم اقوالی است، از جمله آنان کسی است که در حدیث عمار اشکال وارد کرده است.

در جایی دیگر می‌گوید: «فبعضهم ضعفه؛ برخی از افراد آن را تضعیف نمودند».

نقد و بررسی:

چرا ابن‌تیمیه نام کسانی که این حدیث را تضعیف کرده‌اند ذکر نکرده است؟ این حدیث که ثابت و متواتر است، 24 نفر از صحابه آن را نقل کرده‌اند. ابن‌تیمیه

به تبع تضعیف این حدیث به جنگ‌های حضرت علی علیه السّلام نیز اعتراض نموده است، در حالی که علمای اهل تسنن برخلاف آن معتقدند؛ از جمله:

الف) ابن‌حجر در شرح صحیح بخاری می‌نویسد: در این حدیث نشانه‌ای از نشانه‌های نبوت و فضیلتی آشکار برای علی علیه السّلام و عمار است، و نیز ردّی بر افراد ناصبی که گمان کرده‌اند علی علیه السّلام در جنگ‌هایش بر حق نبوده. حدیث «عمار را گروه ظالم می‌کشد»، بر این دلالت دارد که علی علیه السّلام در آن جنگ‌ها بر حق بود؛ زیرا اصحاب معاویه، عمار را به قتل رساندند.⁽¹⁾

ب) ابن‌کثیر در «البدایهْ والنهایهْ» می‌گوید:

این جریان کشته شدن عمار بن یاسر با امیرالمؤمنین علی‌بن ابی‌طالب علیه السّلام است که اهل شام او را کشتند، با کشتن او به خوبی سرّ سخن رسول خداصلی الله علیه وآله روشن و آشکار شد که فرموده بود: گروه سرکش او را خواهند کشت و روشن شد که علی علیه السّلام بر حق و معاویه سرکش و یاغی است.⁽²⁾

پ) نَووی در شرح «صحیح مسلم» گوید:

در همة این جنگ ها علی بر حق بود، این مذهب اهل تسنن است.⁽³⁾

ت) ذهبی در «سیر اعلام النبلاء» می گوید:

ما تردید نداریم که علی علیه السّلام از کسانی که با آنها جنگید برتر بود و او به حق سزاوارتر بود.⁽⁴⁾

7. ردّ حدیث «ولایت»

اشاره

ابن‌تیمیه در ردّ حدیث ولایت این‌گونه می نویسد:

ومثل قوله: «انت ولی کل مؤمن بعدی» فان هذا موضوع بإتفاق اهل المعرفة بالحدیث.

حدیث پیامبرصلی الله علیه وآله خطاب به علی علیه السّلام (تو سرپرست هر مؤمن بعد از من می‌باشی)، از نظر تمام آگاهان حدیث، جعلی و دروغ است.⁽¹⁾

همچنین در ضعف حدیث مزبور می گوید:

وکذلک قوله: «هو ولی کل مؤمن بعدی» کذب علی رسول الله.

و همچنین است گفتار پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله (او (علی) سرپرست هر مؤمنی بعد از من است)، این دروغ بستن بر رسول خداصلی الله علیه وآله است.⁽²⁾

نقد و بررسی:

این حدیث را ترمذی در «سنن»⁽³⁾، نسائی در «الخصائص» و احمدبن حنبل در «المسند» و «فضائل الصحابه» نقل کرده‌اند.⁽⁴⁾ابن‌حبان آن را در «صحیح» خود نقل و تصحیح نموده است.⁽⁵⁾حاکم نیشابوری بعد از نقل آن می‌گوید:

این حدیث صحیحی است که مطابق با شرط مسلم است، گرچه بخاری و مسلم آن را نقل نکرده‌اند.⁽⁶⁾

ابن‌حجر نیز در «الاصابهْ» بعد از نسبت دادن آن به ترمذی می‌گوید:

سند آن قوی است.⁽¹⁾

ناصرالدین البانی این حدیث را در کتاب «سلسلهْ الاحادیث الصحیحهْ» (حدیث شماره 2223) نقل و تصحیح سند نموده است. وی بعد از نقل برخی سندها می‌گوید:

این‌که شیخ‌الاسلام، ابن‌تیمیه، جرأت انکار و تکذیب این حدیث را در منهاج السنهْ⁽²⁾) داشته، جای تعجب بسیار است. من علتی برای این تکذیب نمی‌بینم جز آن‌که بگویم او در ردّ شیعه سرعت به خرج می‌داده و مبالغه داشته است، خداوند از گناه ما و او بگذرد.⁽³⁾

سیوطی در کتاب «القول الجلی فی مناقب علی»، تصحیح این حدیث را از ابن ابی‌شیبه نقل کرده است.⁽⁴⁾

8. تکذیب حدیث «ردّ الشمس»

اشاره

یکی از احادیثی که از معجزات رسول‌خدا صلی الله علیه و آله وسلم است و در منزلت امیرالمؤمنین، علی علیه السّلام، ذکر شده است، حدیث ردّ شمس است.

اما ابن‌تیمیه آن را تکذیب می کند و می گوید:

وحدیث رد الشمس له قد ذکره طائفة کالطحاوی والقاضی عیاض وغیرهما، وعدوا ذلک من معجزات النبی ولکن المحققون من اهل العلم

والمعرفة بالحدیث یعلمون ان هذا الحدیث کذب موضوع کما ذکره ابن الجوزی فی کتابه الموضوعات.

حدیث ردّ الشمس را عده‌ای همچون طحاوی، قاضی عیاض و دیگران ذکر کرده و آن را از معجزات پیامبر دانسته‌اند؛ ولی اهل حدیث می‌دانند این حدیث دروغ و جعلی است، آن‌گونه که ابن‌جوزی در کتاب «الموضوعات» ذکر کرده است.⁽¹⁾

نقد و بررسی:

حدیث مزبور را برخی از افراد که مورد اعتماد اهل تسنن هستند، تصحیح کرده‌اند.

ابن‌حجر در شرح صحیح بخاری می‌گوید:

طحاوی و طبرانی در «المعجم الکبیر» و حاکم و بیهقی در «الدلائل» از اسماء بنت عمیس نقل کرده‌اند: پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بر زانوی علی علیه السّلام خوابیده بود، نماز عصر علی علیه السّلام فوت شد. حضرت دعا کرد، خورشید برگشت تا این‌که علی علیه السّلام نماز به جای آورد و خورشید دوباره غروب کرد. ابن جوزی به خطا این حدیث را در الموضوعات ذکر کرده است. ابن‌تیمیه هم خطا کرده که در کتاب رد بر روافض آن را جعلی دانسته و خدا داناتر است.⁽²⁾،⁽³⁾

١. حافظ أبوالحسن عثمان بن أبی‌شیبه عبسی کوفی: المتوفّی (٢٣٩)، آن را سنن خودش نقل نموده است.

٢. حافظ أبوجعفر أحمد بن صالح مصری: متوفّی (٢٤٨)، بخاری در صحیحش و در مجموعه نظراتش، او را ثقه دانسته است.

٣. محمّد بن حسین أزدی: متوفّی (٢٧٧)، آن در کتابش که در مناقب علی علیه السّلام است آورده و آن را صحیح دانسته است، همانگونه که ابن ندیم و کورانی و دیگران آمده‌اند. (به لسان المیزان، ج5، ص 185، شماره 725 مراجعه شود)

٤. حافظ أبوبشر محمّد بن أحمد دولابی: متوفّی (٣١)، در کتابش به نام الذریهْ الطاهرهْ، ص129، حدیث 156 آن را آورده است.

٥. حافظ أبوجعفر أحمد بن محمّد طحاوی: متوفّی (٣٢١)، در مشکل الآثار ج٢، ص١١؛ آن را با دو عبارت آورده و گفته است: این دو حدیث ثابت شده هستند و روایاتشان ثقه هستند.

٦. حافظ أبوجعفر محمّد بن عمرو عقیلی: متوفّی (٣٢٢) در الضعفاء الکبیر، ج٣، ص٣٢٧ رقم١٣٢٨.

٧. حافظ أبوالقاسم طبرانی: متوفّی (٣٦) در المعجم الکبیر، ج4، ص145، ح382، آن را آورده و گفته است: قطعاً آن حدیث جنس است.

٨. حاکم أبوحفص عمر بن أحمد الشهیر بن شاهین: متوفّی (٣٨٥)، آن حدیث را در مسند کبیرش آورده است.

٩. حاکم أبوعبدالله النیسابوری: متوفّی (504) آن را در تاریخ نیشابور در شرح حال عبدالله‌بن حامد فقه واعظ آورده است.

١١. أبو إسحاق ثعلبی: متوفّی (٤٢٧، ٤٣٧) آن را در تفسیرش و همچنین در قصص الانبیاء که موسوم به عرائس المجالس است در صفحه 249 آورده است.

١٢. فقیه أبوالحسن علیّ‌بن حبیب بصری بغدادی شافعی شهیر بالماوردی: متوفّی (٤٥).

١٣. حافظ أبوبکر بیهقی: متوفّی (٤٥٨) آن را در الدلائل نقل نموده همان‌گونه که در فیض القدیر، تألیف مناوی، جلد5، صفحه 44 وجود دارد.

١٤. حافظ خطیب بغدادی: متوفّی (٤٦٣) آن را در تلخیص المتشابه، ج1، ص225، شماره 353 و در کتاب الاربعین آورده است.

١٥. حافظ أبوزکریّا أصبهانی الشهیر ابن مندهْ: متوفّی (٥١٢) آن را در کتابش المعرفهْ آورده است.

١٦. حافظ قاضی عیاض أبوالفضل مالکی أندلسی إمام وقته: متوفّی (٥٤٤)، آن را در کتابش به نام الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ج1، ص548، نقل نموده و صحیح دانسته است.

١٧. أخطب الخطباء خوارزمی، (متوفّی ٥٦٨) آن را در مناقب، ص63، ح13 آورده است.

١٨. حافظ أبوالفتح نطنزی، آن را در الخصائص العلویّهْ آورده است.

١٩. أبومظفّر یوسف قزأوغلی حنفی، (متوفّی ٦٥٤) آن را در تذکرهْ الخواص، ص٤٩ نقل نموده است.

٢١. أبوعبدالله شمس‌الدین محمّد‌بن أحمد أنصاری أندلسی، (متوفّی ٦٧١) در التذکرهْ بأحوال الموتی وأمور الآخرهًْ، ص١٤ گفته است: خدای تعالی خورشید را برای پیامبرش بعد از غروبش برگرداند تا علی علیه السّلام نماز خواند. طحاوی آن را ذکر کرده و ثقه است: آن حدیث ثابت شده‌ای است، بنابراین اگر برگشت خورشید، فایده‌ای نداشته و وقت (نماز) تجدید نشود، هرگز آن را برای پیامبر برنمی‌گرداند.

٢٢. شیخ الإسلام حمّوئی (متوفی ٧٢٢)، آن را در فرائد السمطین، ج1، ص183، باب 37، ح146 آورده است.

٢٣. حافظ ولیّ‌الدین أبوزرعة عراقی (متوفّی ٨٢٦)، آن را در طرح التثریب، از طریق طبرانی در معجم الکبیر، ج24، ص145، حدیث 382 آورده و گفته است: حسن است.

٢٤. إمام أبوربیع سلیمان سبتی الشهیر بابن سبع: آن را در کتابش، شفاء الصدور آورده و صحیح دانسته است.

٢٥. حافظ ابن‌حجر ع-سقلانی (متوفّی ٨٥٢)، آن را در فتح الباری، ج6، ص222 آورده و گفته است: طحاوی و طبرانی در الکبیر و حاکم و بیهقی در الدلائل از اسماء بنت عمیس نقل نموده است که: پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم هنگامی که بر زانوی علی علیه السّلام خوابید و نماز عصر علی علیه السّلام، فوت گردید، دعا نمودند، پس خورشید برگشت تا علی علیه السّلام نماز خواند. سپس غروب نمود. و این مطلبی آشکار در معجزه است و به تحقیق ابن جوزی به واسطه ایراد نمودنش بر این حدیث در «الموضوعات» خطا نموده است. همچنین ابن تیمیه در کتاب الرد علی الروافض در گمانی که به جعل این حدیث داشته است، و خدا داناتر است.

٢٦. إمام عینی حنفی (متوفّی ٨٥٥) در عمدهْ القاری، شرح صحیح بخاری، ج15، ص43 گفته است: چنین قضیه‌ای درباره امام علی علیه السّلام اتفاق افتاده است، حاکم آن را از اسماء بنت عمیس نقل نموده و حدیث را آورده و سپس می‌گوید: طحاوی آن را در مشکل الآثار آورده است. سپس کلام احمد بن صالح مذکور را متذکر می‌شود و می‌گوید: این حدیثی است که سلسله سندش متصل و راویانش ثقه هستند و حال آنکه اعلال‌بن جوزی این حدیث را رد می‌نماید.

٢٧. حافظ سیوطی (متوفّی ٩١١) آن را در جمع الجوامع نقل نموده است.

٢٨. نورالدین سمهودی شافعی (متوفّی ٩١١).

٢٩. حافظ أبوالعبّاس قسطلانی (متوفّی ٩٢٣) آن را در المواهب اللدنیهْ، ج2، ص528، از طریق طحاوی و قاضی عیاض و ابن منده و ابن شاهین و طبرانی و أبی زرعه از حدیث اسماء بنت عمیس و از طریق ابن مردویه از حدیث ابی هریره آورده است.

٣١. سیّد عبدالرحیم بن عبدالرحمن عبّاسی (متوفّی ٩٦٣).

٣٢. حافظ شهاب‌الدین ابن‌حجر هیثمی (متوفّی ٩٧٤) آن را در الصواعق المحرقهْ، ص128، کرامت بزرگی برای امیرالمؤمنین علیه السّلام شمرده و می‌گوید: حدیثی که ابن جوزی آن را رد نموده، طحاوی و قاضی در الشفاء آن را صحیح دانسته و شیخ الاسلام ابو رعه آن را حسن دانسته و دیگران از او تبعیت نموده‌اند و جمعی که آن را جعلی دانسته‌اند رد نموده‌اند.

٣٣. ملاّ علیّ قاری (متوفّی 141) در المرقاهْ شرح المشکاهْ، ج4، ص287 می‌گوید: اما رد الشمس به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از اسماء روایت شده است.

٣٤. نورالدین حلبی شافعی (متوفّی 441).

٣٥. شهاب‌الدین خفاجیّ حنفی (متوفّی 691) در شرح الشفا، ج3، ص11، می‌گوید: طبرانی آن را با سندهای متفاوت نقل نموده است. راویان آن اکثر ثقه هستند.

٣٦. ابوالعرفان شیخ برهان‌الدین إبراهیم بن حسن بن شهاب‌الدین کردی کورانی ثمّ المدنی (متوفّی 211). در کتابش الامم الإیقاظ الهمم، ص63، از الذریهْ الطاهرهْ؛ تألیف حافظ أبی بشر دولابی، ص129، ح156 آورده است.

٣٧. أبوعبدالله زرقانی مالکی، (متوفّی ١١٢٢) آن را در شرح المواهب، ج5، صص113-118، تصحیح نموده و می‌گوید: ابن جوزی در اینکه آن را از احادیث جعلی شمرده، خطا نموده است. و در ردّ بر ابن تیمیه کوشش زیادی نموده و می‌گوید: از چیزهای بسیار عجیب، این کلام ابن تیمیه است.

٣٨. شمس‌الدین حنفی شافعی (متوفّی ١١٨١).

٣٩. میرزا محمّد بدخشی در نزل الابرار، ص79، می‌گوید: حدیثی است که به صحیح بودن آن عده‌ای از بزرگان حافظ، مانند طحاوی، قاضی عیاض و دیگران تصریح نموده‌اند. و طحاوی می‌گوید: این حدیث ثابت شده است و راویانش ثقه هستند.

٤١. شیخ محمّدأمین بن عمر الشهیر بابن عابدین دمشقی امام حنفیّهْ فی عصره (متوفّی ١٢٥٢).

٤٢. سیّد أحمد زینی دحلان شافعی (متوفّی 413).

٤٣. سیدّ محمّد مؤمن شبلنجی در نور الابصار، ص63، آن را از معجزات رسول خداصلی الله علیه وآله، شمرده است.

9. جعلی دانستن حدیث «سدّ ابواب»

اشاره

رسول خداصلی الله علیه وآله به همة صحابه‌ای که همسایة مسجد بودند و درب خانه‌شان به داخل مسجد

یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، بیروت، انتشارات دارصدر، بی‌تا.

یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، بیروت، انتشارات دارصدر، بی‌تا.

یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، بیروت، انتشارات دارصدر، بی‌تا.

رسول خداصلی الله علیه وآله به همة صحابه‌ای که همسایة مسجد بودند و درب خانه‌شان به داخل مسجدباز می‌شد، دستور داد که درهای خانه خود را ببندند، و از این میان تنها به امیرمؤمنان علیه السّلام اجازه دادند که در خانه‌اش همچنان باز باشد. هدف رسول خداصلی الله علیه وآله از این کار، تطهیر مسجد از رجس و پلیدی بود و از آنجایی که خداوند اهل کساء علیه السّلام را طبق آیة تطهیر از هرگونه رجس و پلیدی پاک گردانیده بود، فقط به امیرمؤمنان علیه السّلام اجازه داد که در خانه‌اش به داخل مسجد باز باشد.

این مطلب یکی از فضائل چشمگیر امیرمؤمنان علیه السّلام محسوب می‌شود و منزلت آن حضرت را در نزد خدا و رسولش ثابت می‌کند.

ابن‌تیمیه حدیث را انکار می کند و می نویسد:

وکذلک قوله وسد الأبواب کلها إلا باب علی فإن هذا مما وضعته الشیعة علی طریق المقابلة... .

گفتار رسول خداصلی الله علیه وآله (تمام درها را ببندید، جز درب خانه علی علیه السّلام) از جمله احادیثی است که شیعه برای مقابله با

عامه وضع کرده است.⁽¹⁾

نقد و بررسی:

اشاره

ابن‌حجر در ردّ نظر ابن‌جوزی «که ابن‌تیمیه از وی تبعیت کرده» در مورد این حدیث می‌گوید:

وفی هذا اقدام علی ردّ الاحادیث الصحیحه بمجرد التوّهم.

این کار، اقدامی بر ردّ احادیث صحیح السند به مجرد توّهم است.⁽²⁾

او بعد از ذکر طرق این حدیث در ادامه می نویسد:

فهذه الطرق المتظاهره من روایات الثقات تدل ان الحدیث صحیح دلالة قویه... .

پس این طرق آشکار از روایات افراد ثقه، دلالت دارد بر اینکه این حدیث دلالت قوی داشته و صحیح است.⁽¹⁾

حافظ سیوطی نیز می‌گوید:

قول ابن‌الجوزی فی هذا الحدیث انه باطل وانه موضوع، دعوی لم یستدل علیها الا بمخالفة الحدیث الذی فی الصحیحین، ولاینبغی الاقدام علی الحکم بالوضع الا عند عدم امکان الجمع. ولایلزم من تعذر الجمع فی الحال انه لایمکن بعد ذلک لأن فوق کل ذی علم علیم و طریق الورع فی مثل هذا أن لایحکم علی الحدیث بالبطلان، بل یتوقف فیه الی أن یظهر لغیره ما لم یظهر له. وهذا الحدیث من هذا الباب، هو حدیث صحیح مشهور له طرق متعدده کل طریق منها علی انفراد لاتقصر عن رتبة الحسن، ومجموعها مما یقطع بصحته علی طریقة کثیر من اهل الحدیث. واما کونه معارضا لما فی الصحیحین فغیر مسلم لیس بینهما معارضه.

گفتار ابن‌جوزی دربارة این حدیث که آن را باطل و جعلی دانسته، ادّعایی بدون دلیل است جز این‌که می‌گوید این حدیث مخالف با حدیثی است که در صحیحین آمده، اما سزاوار نیست انسان حدیثی را جعلی بداند مگر در صورتی‌که جمع آن امکان‌پذیر نباشد و لازم نیست اگر الان بگوییم جمع کردن امکان ندارد بعداً هم ممکن نیست؛ زیرا بالاتر از هر

صاحب علمی عالمی دیگر است و در این موارد نباید حکم به بطلان کرد، بلکه باید توقف نمود تا برای دیگری ظاهر شود آنچه که برای او ظاهر نشده و این حدیث از این قبیل است. حدیثی است مشهور و صحیح و دارای طرق متعدد و هر طریق آن به طور جداگانه کمتر از مرتبة حسن نیست و مجموع طرق آن می‌تواند انسان را به قطع به صحتش بر طریق بسیاری از اهل حدیث برساند و اما این ادعا را که حدیث مخالف حدیثی است که در صحیحین آمده را قبول نداریم؛ زیرا بین این دو معارضه وجود ندارد.⁽¹⁾

روایت سدالأبواب از احادیث متواتر درکتاب های اهل تسنن است و روایت متواتر نیازی به بررسی سند ندارد؛ اما در عین حال ما به پنج روایت از مصادر اهل تسنن همراه با تصریح بزرگانشان بر صحت آن اشاره می‌کنیم:

الف) روایت زید بن ارقم

احمدبن حنبل در «فضائل الصحابه» و «مسند» خود و نسائی در «خصائص علی علیه السّلام» و سنن کبری و حاکم نیشابوری در «المستدرک علی الصحیحین» و... می‌نویسند:

حدثنا عبدالله حدثنی أبی ثنا محمد بن جَعْفَرٍ ثنا عَوْفٌ عن مَیْمُونٍ أبی عبداللهِ عن زَیْدِ بن أرْقَمَ قال: کان لِنَفَرٍ من أصْحَابِ رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم أبْوَابٌ شَارِعَةٌ فی الْمَسْجِدِ قال: فقال: یَوْماً سُدُّوا هَذِه الأبْوَابَ الا بَابَ عَلِیٍّ قال فَتَکَلَّمَ فی ذلک الناس قال فَقَامَ رسول اللهِ صلی الله علیه وآله فَحَمِدَاللهَ تَعَالَی

وَأثْنَی علیه ثُمَّ قال أمَّا بَعْدُ فإنی أمَرْتُ بِسَدِّ هَذِه الأبْوَابَ الا بَابَ عَلِیٍّ وقال فیه قَائِلُکُمْ وإنی والله ماسَدَدْتُ شَیْئاً وَلا فَتَحْتُهُ ولکنی اُمِرْتُ بشیء فَاتَّبَعْتُهُ.

زید بن ارقم گفته است: برای برخی از یاران رسول خداصلی الله علیه وآله درهایی بود که به داخل مسجد باز می‌شد. روزی رسول خداصلی الله علیه وآله دستور داد که تمام این درها؛ به جز در خانة علی علیه السّلام بسته شود. برخی از اصحاب اعتراض کردند، رسول خداصلی الله علیه وآله خطبه‌ای خواند و پس از ستایش خدای تعالی فرمود: من دستور دادم که همة این درها به جز در خانة علی علیه السّلام بسته شود، برخی از شما اعتراض کردید، به خدا قسم! من در خانة کسی را نبسته و یا باز نگذاشته‌ام؛ بلکه به من (از جانب خداوند) چنین دستوری داده شده و اطاعت کرده‌ام.⁽¹⁾

ابن‌حجر عسقلانی بعد از نقل این روایت می‌گوید:

أخرجه أحمد والنسائی والحاکم ورجاله ثقات احمدبن حنبل.

احمد و نسائی و حاکم نیشابوری این روایت را نقل کرده‌اند و راویان آن رجال ثقه احمد‌بن حنبل هستند.⁽²⁾

همچنین در جای دیگر می‌نویسد:

وقد أخرج النسائی فی خصائص علی حدیث سعد وأخرج فیه أیضا حدیث زید بن أرقم بإسناد صحیح.

نسائی در کتاب «خصائص علی علیه السّلام» روایت سعد و زیدبن أرقم را با سند‌های صحیح نقل کرده است.⁽¹⁾

حاکم نیشابوری بعد از نقل این روایت می‌گوید:

هذا حدیث صحیح الاسناد ولم یخرجاه.

این روایت سندش صحیح است؛ ولی بخاری و مسلم آن را نقل نکرده‌اند.⁽²⁾

ب) روایت ابن‌عباس

احمدبن حنبل در «فضائل الصحابه» و مسند خود و طبرانی در «المعجم الکبیر» و... می‌نویسند:

حدثنا عبداللهِ حدثنی أبی ثنا یحیی بن حَمَّادٍ ثنا أبوعَوَانَةَ ثنا أبوبَلْجٍ ثنا عَمْرُو بن مَیْمُونٍ قال: إنی لَجَالِسٌ إلیٰ بن عَبَّاسٍ إذا أتَاهُ تِسْعَةُ رَهْطٍ فَقَالُوا یا ابن عَبَّاسٍ أما ان تَقُومَ مَعَنَا واما أنْ تخلوبنا من بین هَؤُلاءِ. قال: فقال إبن عَبَّاسٍ: بَلْ انا أقُومُ مَعَکُمْ قال: وهو یَوْمَئِذٍ صَحِیحٌ قبل أنْ یَعْمَی. قال: فابتدؤا فَتَحَدَّثُوا فَلا ندری ما قالوا. قال: فَجَاءَ یَنْفُضُ ثَوْبَهُ وَیَقُولُ اُفْ وَتُفْ وَقَعُوا فی رَجُلٍ له بضع عَشْرٌ فضائل لیست لاحد غیره، وَقَعُوا فی رَجُلٍ قال له النبی صلی الله علیه وآله لأبْعَثَنَّ رَجُلاً لا یُخْزِیهِ الله أبَداً یُحِبُّ اللهَ وَرَسُولَهُ ویحبه الله ورسوله، قال: فَاسْتَشْرَفَ لها مستشرف. فقال: أیْنَ علی؟ فقالوا: هو فی الرحی یَطْحَنُ. قال: وما کان أحدکم لِیَطْحَنَ. قال: فَجَاءَ وهو أرْمَدُ لا یَکَادُ ان یبصر. قال: فَنَفَثَ فی عَیْنَیْهِ ثُمَّ هَزَّ الرَّایَةَ ثَلاثاً فَأعْطَاهَا إِیَّاهُ فَجَاءَ بِصَفِیَّةَ بِنْتِ حیی. قال ابن عباس: ثُمَّ بَعَثَ رسول

الله صلی الله علیه وآله فُلاناً بسورة التَّوْبَةِ فَبَعَثَ عَلِیًّا خَلْفَهُ فَأخَذَهَا منه وقال: لایَذْهَبُ بها الا رَجُلٌ منی وأنا منه. فقال ابن عباس: وقال النبی صلی الله علیه وآله لبنی عَمِّهِ أیُّکُمْ یوالینی فی الدُّنْیَا وَالآخِرَةِ؟ قال: وعلی معه جَالِسٌ فَأبَوْا فقال علی: أنا اُوَالِیکَ فی الدُّنْیَا وَالآخِرَةِ. قال: أنت ولیی فی الدُّنْیَا وَالآخِرَةِ. قال: فَتَرَکَهُ ثُمَّ أقْبَلَ علی رَجُلٍ منهم فقال: أیُّکُمْ یوالینی فی الدُّنْیَا وَالآخِرَةِ فَأبَوْا. قال: فقال علی: أنا أُوَالِیکَ فی الدُّنْیَا وَالآخِرَةِ. فقال أنت ولیی فی الدُّنْیَا وَالآخِرَةِ. قال: وکان أوَّلَ من أسْلَمَ مِنَ الناس بَعْدَ خَدِیجَةَ قال: وَأخَذَ رسول اللهِ صلی الله علیه وآله ثَوْبَهُ فَوَضَعَهُ عَلی عَلِیٍ وَفَاطِمَةَ وَحَسَنٍ وَحُسَیْنٍ فقال إنما یُرِیدُالله لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهْرَکُمْ تَطْهِیراً. قال: وشری عَلِیٌّ نَفْسَهُ لَبِسَ ثَوْبَ النبی صلی الله علیه وآله ثُمَّ نَامَ مَکَانَهُ. قال: وکان الْمُشْرِکُونَ یَرْمُونَ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه وآله فَجَاءَ أبو بَکْرٍ وعلی نَائِمٌ. قال: وأبوبَکْرٍ یَحْسَبُ أنَّهُ نبی‌اللهِ قال: فقال: یا نبی‌اللهِ. قال: فقال له علی: ان نبی اللهِ صلی الله علیه وآله قَدِ انْطَلَقَ نحو بِئْرِ مَیْمُونٍ فَأدْرِکْهُ. قال: فَانْطَلَقَ أبوبَکْرٍ فَدَخَلَ معه الْغَارَ. قال: وَجَعَلَ علی یُرمَی بِالْحِجَارَةِ کما کان یُرْمَی نبی‌اللهِ وهو یَتَضَوَّرُ قد لَفَّ رَأسَهُ فی الثَّوْبِ لا یُخْرِجُهُ حتی أصْبَحَ ثُمَّ کَشَفَ عن رَأْسِهِ فَقَالُوا: انک لَلَئِیمٌ کَان صَاحِبُکَ نرامیه فَلا یَتَضَوَّرُ وَأنْتَ تتَضَوَّرُ وَقَدِ اسْتَنْکَرْنَا ذلک. قال: وَخَرَجَ بِالنَّاسِ فی غَزْوَةِ تَبُوکَ. قال: فقال له علی: أخْرُجُ مَعَکَ. قال: فقال له نبی‌اللهِ: لا فَبَکَی علی فقال له: أمَا تَرْضَی أنْ تَکُونَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ من مُوسَی الا أنَّکَ لَسْتَ بنبی انه لا ینبغی أنْ أذْهَبَ الا وَأنْتَ خلیفتی قال: وقال له رسول اللهِ أنت ولیی فی کل مُؤْمِنٍ بعدی. وقال: سُدُّوا أبْوَابَ الْمَسْجِدِ غیر بَابِ علی فقال فَیَدْخُلُ الْمَسْجِدَ جُنُباً وهو طَرِیقُهُ لیس له طَرِیقٌ غَیْرُهُ قال: وقال: من کنت مَوْلاهُ فإن مَوْلاهُ علی.

عمرو بن میمون می‌گوید: با عبدالله بن عباس نشسته بودم، افرادی که در نُه گروه بودند نزد او آمدند و گفتند: یا برخیز و با ما بیا و یا شما ما را با ابن‌عباس تنها بگذارید. این ماجرا زمانی بود که ابن‌عباس بینا بود و هنوز کور نشده بود. ابن‌عباس گفت: من با شما می‌آیم [آنان به گوشه‌ای رفتند و] با ابن‌عباس مشغول گفت‌وگو شدند، من دانستم چه می‌گویند. پس از مدتی عبدالله‌بن عباس در حالی‌که لباسش را تکان می‌داد تا غبارش فرو ریزد آمد و گفت: اف و تف بر آنان، به مردی دشنام می‌دهند و از او عیب‌جویی می‌کنند که ده ویژگی برای اوست؛

[یک]: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «مردی را روانة میدان می‌کنم که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش هم او را دوست دارند، هرگز خدا او را خوار نمی‌کند». برخی سر کشیدند [و امید داشتند مدّ نظر رسول خداصلی الله علیه وآله باشند] حضرت فرمود: «علی علیه السّلام کجاست؟» به ایشان گفته شد: در آسیاب، گندم آرد می‌کند، حضرت فرمود: «از شما کسی نیست آرد کند؟» پس علی علیه السّلام را فرا خواند، علی علیه السّلام به چشم‌درد مبتلا بود به گونه‌ای که نمی‌توانست ببیند، پس حضرت آب دهان در چشمان او مالید و پس از آن‌که سه بار پرچم را تکان داد آن را به علی علیه السّلام سپرد. علی علیه السّلام صفیه دختر حّی را به اسارت گرفت.

[دو]: رسول خداصلی الله علیه وآله ابابکر را برای ابلاغ سورة توبه فرستاد، سپس علی علیه السّلام را در پی او روانه کرد تا آن را از ابوبکر بگیرد و ابلاغ کند. پیامبر خداصلی الله علیه وآله در این باره فرمود: «این سوره را جز مردی که از من است و من از اویم نمی‌برد و ابلاغ نمی‌کند».

[سه]: رسول خداصلی الله علیه وآله به بنی هاشم فرمود: «کدام یک از شما دوست و همراه من در دنیا و آخرت خواهید بود؟» در آنجا علی علیه السّلام حاضر بود و گفت: «من

دوست و همراه شما در دنیا و آخرت خواهم بود». رسول خداصلی الله علیه وآله تأیید کرد و فرمود: «تو در دنیا و آخرت دوست و همراه من هستی».

[چهار]: علی علیه السّلام نخستین کسی بود که پس ازخدیجه علیهاالسّلام اسلام آورد.⁽¹⁾

[پنج]: رسول خداصلی الله علیه وآله، حسن و حسین و علی و فاطمه علیه السّلام را فراخواند و پارچه‌ای بر روی آنان انداخت و فرمود: «خدایا! اینان اهل‌بیت من هستند. از آنان رجس و پلیدی را ببر و از هر نوع آلودگی پاکشان کن».

[شش]: علی علیه السّلام لباس رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم را بر تن کرد و به جای ایشان خوابید. مشرکان همان‌گونه که رسول خداصلی الله علیه وآله را ناسزا می‌گفتند، به ناسزاگویی پرداختند، به گمان اینکه وی پیامبر خداصلی الله علیه وآله است. ابوبکر رسید و گفت: ای پیامبر خدا! علی علیه السّلام به وی گفت: پیامبر به طرف چاه میمون رفته‌اند. ابوبکر راه چاه میمون را در پیش گرفت و با حضرت به درون غار رفت، مشرکان نیز همچنان به ناسزاگویی خود ادامه می‌دادند.

[هفت]: رسول خداصلی الله علیه وآله برای جنگ تبوک بااصحاب خود [از مدینه] بیرون رفتند، علی علیه السّلام به حضرت عرض کرد: «آیا با شما بیایم؟» حضرت فرمود: «نه». علی علیه السّلام گریست، پس حضرت صلی الله علیه وآله فرمود: «آیا تو خشنود نیستی که برای من به منزله هارون برای موسی باشی جز آن‌که تو [برخلاف هارون] پیامبر نیستی؟»

[هشت] رسول اکرم صلی الله علیه وآله سپس فرمود: «تو جانشین من - در میان مؤمنان - پس از من خواهی بود».

[نه]: رسول خداصلی الله علیه وآله تمام درهای مسجد جز درب خانه علی علیه السّلام را بست.

راهی جز راه مسجد برای علی علیه السّلام نبود، علی علیه السّلام با آنکه جُنُب بود وارد مسجد می‌شد [و این امر تنها به ایشان و رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم اختصاص داشت].

[ده]: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «هر کس من، ولیّ و پیشوای اویم، علی نیز ولیّ و پیشوای اوست.⁽¹⁾

و نسائی در سنن کبری می‌نویسد:

اخبرنی محمد بن وهب قال حدثنا مسکین قال حدثنا شعبة عن أبی‌بلج عن عمرو‌بن میمون عن ابن عباس وأبوبلج هو یحیی بن أبی‌سلیمان قال أمر رسول الله صلی الله علیه وآله بأبواب المسجد فَسُدَّتْ إلا باب علی علیه السّلام.

یحیی بن أبی‌سلیمان گفت: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمان داد که همة درها را ببندید؛ همة درها بسته شد؛ جز در خانة علی علیه السّلام.⁽²⁾

ابن‌حجر عسقلانی بعد از نقل این روایت می‌گوید:

عن ابن عباس قال أمر رسول الله صلی الله علیه وآله بأبواب المسجد فَسُدَّت الا باب علی وفی روایة وأمر بسد الأبواب غیر باب علی فکان یدخل المسجد وهو جنب لیس له طریق غیره اخرجهما أحمد والنسائی ورجالهما ثقات.

از ابن‌عباس نقل شده است که رسول خداصلی الله علیه وآله دستور داد که همة درها را ببندید، همة درها بسته شدند؛ جز در خانة علی علیه السّلام، ودر روایت دیگر آمده است که رسول خداصلی الله علیه وآله دستور داد که همة درها را ببندید، جز در خانة علی علیه السّلام را، علی علیه السّلام در حال جنابت وارد مسجد می‌شد و راه

دیگری (برای خروج از خانه) نداشت. احمد و نسائی این دو روایت را نقل کرده‌اند، راویان آنها مورد اعتماد هستند.⁽¹⁾

حاکم نیشابوری بعد از نقل این روایت می‌گوید:

هذا حدیث صحیح الاسناد ولم یخرجاه بهذه السیاقة.

این روایت سندش صحیح است؛ ولی بخاری و مسلم به این صورت نقل نکرده‌اند.⁽²⁾،⁽³⁾

حافظ ابوبکر هیثمی نیز بعد از این روایت می‌گوید:

رواه أحمد والطبرانی فی الکبیر والأوسط باختصار ورجال أحمد رجال الصحیح غیر أبی‌بلج الفزاری وهو ثقة.

این روایت را احمد و طبرانی در معجم کبیر و معجم اوسط به صورت خلاصه نقل کرده‌اند، راویان احمد همگی راویان صحیح بخاری هستند؛ غیر از أبی‌بلج فزاری که او نیز ثقه است.⁽⁴⁾

پ) روایت سعد بن أبی‌وقاص

احمدبن حنبل در مسند خود می‌نویسد:

حدثنا عبداللهِ حدثنی أبی‌ثنا حَجَّاجٌ ثنا فِطْرٌ عن عبداللهِ‌بن شَرِیکٍ عن عبداللهِ‌بن الرُّقَیْمِ الکنانی قال خَرَجْنَا إلی الْمَدِینَةِ زَمَنَ الْجَمَلِ فَلَقِیَنَا

سَعْدُ‌بن مَالِکٍ بها فقال أمَرَ رسول اللهِ صلی الله علیه وآله بِسَدِّ الأبْوَابِ الشَّارِعَةِ فی الْمَسْجِدِ وَتَرْکِ بَابِ علی.⁽¹⁾

از عبدالله بن رقیم نقل شده است که گفت: در زمان جنگ جمل به سوی مدینه راهی شدیم، در راه با سعد بن مالک (سعد بن أبی وقاص) روبه‌رو شدیم، سعد گفت: رسول خداصلی الله علیه وآله دستور داد همة درهایی که به داخل مسجد باز می‌شود را ببندند، و فقط در خانة علی علیه السّلام را نبست.

هیثمی بعد از نقل این روایت می‌گوید:

رواه أحمد وأبویعلی والبزار والطبرانی فی الأوسط وزاد قالوا یا رسول‌الله صلی الله علیه وآله سددت أبوابنا کلها إلا باب علی قال ما أنا سددت أبوابکم ولکن الله سدها وإسناد أحمد حسن.

احمد، ابویعلی، بزار، طبرانی در «معجم الاوسط» این روایت را نقل کرده‌اند. طبرانی نیز افزوده است که صحابه به رسول خداصلی الله علیه وآله گفتند: چرا در خانة همة ما را بستی و در خانة علی علیه السّلام را رها کردی؟ آن حضرت فرمود: من در خانة شما را نبسته‌ام؛ بلکه خداوند آنها را بسته است. سند روایت احمدبن حنبل «حسن»است.⁽²⁾

جلال‌الدین سیوطی دربارة این روایت می‌گوید:

وأخرج أحمد، والنسائی، وأبویعلی، والبزار، والطبرانی فی الأوسط بسند حسن عن سعد بن أبی‌وقاص قال: أمر رسول الله بسد الأبواب الشارعة فی المسجد وترک باب علی فقالوا: یا رسول الله سددت أبوابنا کلها إلا

باب علی قال: ما أنا سددت أبوابکم ولکن الله سدها.

احمد، نسائی، ابویعلی، بزار و طبرانی در «معجم الأوسط» با سند «حسن» از سعد بن أبی‌وقاص نقل کرده‌اند: رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم دستور داد همة درهایی که به داخل مسجد باز می‌شوند را ببندند، فقط در خانة علی علیه السّلام را نبست. صحابه گفتند: چرا در خانة همة ما را بستی و در خانة علی علیه السّلام را رها کردی؟ آن حضرت فرمود: من درخانة شما را نبسته‌ام؛ بلکه خداوند آنها را بسته است.⁽¹⁾

ابن‌حجر عسقلانی می‌گوید:

حدیث سعد بن أبی‌وقاص قال أمرنا رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم بسد الأبواب الشارعة فی المسجد وترک باب علی أخرجه أحمد والنسائی وإسناده قوی وفی روایة للطبرانی فی الأوسط رجالها ثقات.

حدیث سعد‌بن أبی‌وقاص را که گفت: رسول خداصلی الله علیه وآله به ما دستور داد همه درهای بازشده به مسجد را ببندیم و در خانة علی علیه السّلام را نبست. احمد و نسائی با سند «قوی» نقل کرده‌اند و راویان روایتی که طبرانی در معجم الأوسط نقل کرده است، ثقه هستند⁽²⁾.

و مبارکفوری می‌نویسد:

أخرج أحمد والنسائی بإسناد قوی عن سعد بن أبی‌وقاص قال أمرنا رسول‌الله صلی الله علیه وآله بسد الأبواب الشارعة فی المسجد وترک باب علی.

احمد و نسائی با سند قوی از سعد بن أبی وقاص نقل کرده‌اند که گفت:

رسول خداصلی الله علیه وآله به ما دستور داد که همة درهای بازشده به مسجد را ببندیم، فقط در خانة علی علیه السّلام را نبست.⁽¹⁾

ت) روایت عمر بن الخطاب

ابوجعفر طحاوی در شرح مشکل الآثار می‌نویسد:

کَما قَد حَدَّثنا إبراهیم بِن مَرزُوق قال حَدَّثنا رُوح بِن أسلَم قال حَدَّثنا عَبدُالله‌بِن جَعفر⁽²⁾

عبدالله بن جعفری که در سند روایت است، اگر عبدالله بن جعفر مخرمی باشد، از کسانی است که در نقل روایت، ستایش شده است؛ ولی اگر عبد الله بن جعفر بن نجیج که همان علی بن مدینی است باشد، هرچند که ارزش حدیث او به اندازة حدیث عبدالله بن جعفر مخرمی نیست؛ ولی روایتش مردود نیست، مردم از از او روایت نقل کرده‌اند که یکی از آنها پسر اوست که او پیشوای اهل حدیث است.

ابوهریره از عمر بن خطاب نقل کرده است که گفت: علی‌بن أبی‌طالب علیه السّلام ویژگی‌هایی دارد که اگر من یکی از آنها را داشتم برای من بهتر از آن بود که شتران سرخ‌مو داشته باشم. سؤال کردند: آن ویژگی‌ها کدامند؟ عمر گفت: ازدواج با دختر رسول خداصلی الله علیه وآله؛ سکونت با رسول

خداصلی الله علیه وآله در مسجد و حلال بودن هر آنچه که برای رسول خداصلی الله علیه وآله حلال است؛ و دادن پرچم به دست علی علیه السّلام در روز خیبر.⁽¹⁾

حاکم نیشابوری بعد از نقل این روایت می‌گوید:

هذا حدیث صحیح الاسناد ولم یخرجاه.

این روایت سندش صحیح است؛ ولی بخاری و مسلم آن را نقل نکرده‌اند.⁽²⁾

ث) روایت عبدالله‌بن عمر

عبدالرحمن نسائی در «خصائص علی علیه السّلام» و «سنن‌الکبری» و طبرانی در «معجم‌الکبیر» می‌نویسند:

أخبرنا أحمد بن سلیمان الرهاوی قال حدثنا عبیدالله قال حدثنا إسرائیل عن أبی‌إسحاق عن العلاء‌بن عرار قال سألت ابن عمر وهو فی مسجد رسول الله صلی الله علیه وآله عن علی علیه السّلام وعثمان فقال أما علی فلا تسألنی عنه وانظر إلی منزله من رسول الله صلی الله علیه وآله لیس فی المسجد بیت غیر بیته وأما عثمان

فإنه أذنب ذنبا عظیما یوم التقی الجمعان فعفی‌الله عنه وغفر له وأذنب فیکم ذنبا دون ذلک فقتلتموه.

علاء بن عرار گفت: از عبدالله بن عمر در مسجد رسول خداصلی الله علیه وآله نظرش را دربارة عثمان و علی علیه السّلام سؤال کردم، گفت: درباره علی علیه السّلام از من نپرس، فقط به این نگاه کن که رسول خداصلی الله علیه وآله او را در مسجد منزل داد؛ در حالی‌که خانه‌ای غیر از خانة او در مسجد نبود؛ اما عثمان، او گناه بزرگی در جنگ احد انجام داد که خداوند آن را

بخشید؛ اما در میان شما گناه کوچک‌تر از آن را انجام داد؛ ولی شما او را نبخشیده و کشتید.⁽¹⁾

ابن‌حجر عسقلانی در فتح‌الباری می‌نویسد:

ورجاله رجال الصحیح الا العلاء وقد وثقه یحیی بن معین وغیره.

و رجال این روایت، رجال صحیح بخاری هستند به جز علاء که او را هم یحیی‌بن معین و دیگران توثیق نموده‌اند.

اعتراف علمای اهل تسنن بر صحت و تواتر حدیث سد الابواب

روایت مزبور نه تنها از نظر سندی صحیح است؛ بلکه طبق تصریح بزرگان اهل تسنن، متواتر است. جلال الدین سیوطی، بعد از نقل طرق متعدد این روایت می‌نویسد:

فهذه أکثر من عشرین حدیثاً فی الأمر بسد الأبواب وبقیت أحادیث أخر ترکتها کراهة الاطالة فصل: قد ثبت بهذه الأحادیث الصحیحة بل المتواترة أنه صلی الله علیه وآله منع من فتح باب شارع إلی مسجد ولم یأذن فی ذلک لأحد ولا لعمه العباس ولا لأبی بکر إلا لعلی لمکان ابنة رسول الله صلی الله علیه وآله منه.

اینها بیش از بیست روایتی بود که درباره دستور رسول خداصلی الله علیه وآله به بستن درها نقل شد، روایات دیگری نیز وجود دارد که من به خاطر این‌که کلام طولانی نشود، آن را، نقل نکرده‌ام.

با این احادیث صحیح و بلکه متواتر،ثابت می‌شود که رسول خداصلی الله علیه وآله از باز بودن تمام درهایی که به سوی مسجد باز می‌شده، نهی کرده است و

به هیچ کس و حتی عموی خود عباس و یا ابوبکر اجازه نداده است که درب خانة آنها به داخل مسجد باز باشد؛ غیر از علی علیه السّلام.⁽¹⁾

بنابراین، انکار این روایت توسط ابن‌تیمیه در حقیقت انکار سنّت قطعی و متواتر رسول خداصلی الله علیه وآله است و همان‌گونه که علمای اهل تسنن تصریح کرده‌اند؛ اگر کسی روایت متواتری را انکار نماید، در حقیقت رسول خداصلی الله علیه وآله را تکذیب کرده است و تکذیب رسول خداصلی الله علیه وآله کفر است.

عبدالعزیز بخاری در «کشف الأسرار» و طاهربن صالح دمشقی در «توجیه النظر» می‌نویسند:

وتخطئة العلماء لیست بکفر بل هی بدعة وضلال بخلاف إنکار المتواترفإنه یؤدی إلی تکذیب الرسول صلی الله علیه و آله وسلم إذ المتواتر بمنزلة المسموع منه وتکذیب الرسول کفر.

اشتباه دانستن سخن دانشمندان، کفر نیست؛ بلکه بدعت و گمراهی است، به خلاف انکار حدیث متواتر، چرا که نتیجة انکار آن، تکذیب رسول خداصلی الله علیه وآله است؛ زیرا روایت متواتر به منزلة شنیدن از خود آن حضرت است و تکذیب رسول خداصلی الله علیه وآله کفر است.⁽²⁾

10. تکذیب حدیث «شهر علم»

اشاره

ابن‌تیمیه حدیثی که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرمایند: «انا مدینة العلم وعلی بابها» را

جعلی می داند، و این‌گونه می نویسد:

وحدیث (انا مدینة العلم وعلی بابها) اضعف و اوهن، ولهذا انما یعد فی الموضوعات وان رواه الترمذی وذکره ابن‌الجوزی، وبین ان سائرطرقه موضوعه، والکذب یعرف من نفس المتن.

حدیث (من شهر علم هستم و علی علیه السّلام دروازة آن است) ضعیف‌تر و سست‌تر است و در زمرة احادیث جعلی شمرده شده است، گرچه ترمذی آن را روایت کرده، ولی ابن‌جوزی آن را ذکر و بیان نموده است که تمام طرقش جعلی است و دروغ بودن آن از خود متن نیز شناخته می‌شود.⁽¹⁾

نقد و بررسی:

تمام دانشمندان اهل تسنن در کتاب‌هایشان آورده اند که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله، حدیث مزبور را در شأن و منزلت امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود که ما به ذکر اسامی آنها اکتفا می کنیم:

همچنین عباراتی را مفسّران و متکلّمان اهل تسنن دربارة حدیث مذکور نقل کرده اند که به اختصار ذکر می کنیم:

الف) حافظ سیوطی دربارة این حدیث می‌گوید:

قلت: حدیث علیّ علیه السّلام اخرجه الترمذی والحاکم، وحدیث ابن عباس الحاکم والطبرانی، وحدیث جابر اخرجه الحاکم... والحاصل انه ینتهی بطرقه الی درجة الحسن المحتج به، ولایکون ضعیفاً فضلاً عن ان یکون موضوعاً... .

حدیث علی علیه السّلام را ترمذی و حاکم و حدیث ابن‌عباس را حاکم و طبرانی و حدیث جابر را حاکم نقل نموده‌اند... در نتیجه این حدیث به تمام طرقش منتهی به درجة حسن می‌شود که قابل احتجاج به آن است و لذا ضعیف نیست، چه برسد به این که جعلی باشد... .⁽¹⁾

ب) ابن‌حجر نیز دربارة حدیث می‌گوید:

وهذا الحدیث له طرق کثیرة فی مستدرک الحاکم اقل احوالها ان یکون للحدیث اصل، فلاینبغی ان یطلق القول علیه بالوضع.

برای این حدیث در مستدرک حاکم طرق بسیاری است که کمترین

احوال آن این است که برای این حدیث اصلی است و لذا سزاوار نیست بر آن اسم وضع و جعل اطلاق شود.⁽¹⁾

پ) حاکم نیشابوری بعد از نقل حدیث این‌گونه می گوید:

هذا حدیث صحیح الاسناد و لم یخرجاه.⁽²⁾

این حدیثی است که سلسله سندش صحیح است ولی مسلم و بخاری آن را نیاورده‌اند.

حافظ سمرقندی این حدیث را در کتاب «بحر الأسانید فی صحاح المسانید» که مخصوص احادیث صحیح است، ذکر کرده است.

ابن‌جریر طبری نیز حدیث ترمذی را در کتابش⁽³⁾تصحیح کرده و خاتم حفاظ و محدثان، احمد غُماری (م1380ق)، کتابی بس ارزشمند به نام «فتح الملک العلی بصحهْ حدیث باب مدینهْ العلم علی»، در اثبات صحّت این حدیث شریف نوشته است.

گذشته از این، گروه زیادی از علما و محدثین این حدیث را حسن شمرده اند، مانند صلاح الدین علائی، ابن‌حجر عسقلانی⁽⁴⁾و شاگردش سخاوی.

11. تضعیف حدیث «اقضاکم علی»

اشاره

شیعه و سنی بر این حدیث پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: امیرالمؤمنین علیه السّلام در

قضاوت از تمام مردم برتر است، متفق‌القول‌اند؛ اما ابن‌تیمیه در سند آن اشکال کرده و می گوید:

واما قوله فهذا الحدیث لم یثبت، ولیس له إسناد تقوم به الحجّة لم یروه أحد فی السنن المشهورة، ولا المسانید المعروفة، لا بإسناد صحیح ولاضعیف، وإنّما یروی من طریق من هو معروف بالکذب.

گفتار حلی که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمودند: علی علیه السّلام در قضاوت از تمام شما برتر است و قضاوت مستلزم علم و دیانت می‌باشد، سند این حدیث ثابت نمی‌باشد و دارای سندی نیست که به واسطة آن حجت تمام گردد.⁽¹⁾

در هیچ یک از سنن‌های مشهور و مسندهای معروف نیامده است نه با سند صحیح و نه با سند ضعیف و فقط از طریق افرادی که معروف به کذب و دروغگویی هستند نقل

گردیده است.

نقد و بررسی:

ابن‌ماجه در «سنن»، در احادیث شماره های 154 و 155 به سند صحیح از انس این‌گونه نقل کرده که پیامبرصلی الله علیه وآله فرمودند:

أرحم أمتی بأمتی... وأقضاهم علی‌بن أبی‌طالب.⁽²⁾

ابن‌عبدالبر نیز این حدیث را با سند از طریق ابو محجن ثقفی روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

و أقضاها علی علیه السّلام.

و باز با سند از طریق ابوسعید خدری روایت کرده بلفظ: «وأقضاهم

علی علیه السّلام»،⁽¹⁾و در «تفسیر صحیح بخاری و الاستیعاب» از عمر روایت شده است: «أقضانا علی»؛ «علی در قضاوت از همه ما برتر است».⁽²⁾

ابن‌حجر نوشته است:

له شاهد صحیح من حدیث ابن‌مسعود عند الحاکم.⁽³⁾

برای آن گواه صحیحی از حدیث ابن مسعود نزد حاکم موجود است.

بنابراین تشکیک در ثبوت این مضمون کاملاً بی دلیل است.

صحابه و در رأس آنها عمربن خطاب به علم و قضاوت حضرت علی علیه السّلام اعتراف کرده‌اند. بخاری در صحیح خود از ابن‌عباس نقل کرده که عمر گفت:

اقرؤنا ابی واقضانا علی علیه السّلام.⁽⁴⁾

بهترین قرائت برای ابیّ است و علی علیه السّلام از دیگران در قضاوت برتر است.

حافظ ابن‌حجر در «شرح صحیح بخاری» می نویسد:

حدیث «اقضانا علی علیه السّلام» درحدیث مرفوع از انس نیز نقل شده که گفت: «اقضی امتی علی بن ابی‌طالب»، ماهرترین فرد امت من در قضاوت، علی ابن ابی‌طالب علیه السّلام است. بغوی آن را نقل کرده است... و بزاز از حدیث ابن‌مسعود نقل کرده که گفت: ما چنین حدیث می کردیم که علی بن ابی‌طالب علیه السّلام از تمام اهل مدینه در قضاوت مهارت بیشتری دارد.⁽⁵⁾

احمدبن حنبل و طبرانی به سندش از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم نقل کرده‌اند که خطاب به حضرت زهراعلیهاالسّلام فرمود:

اما ترضین انی زوجتک اقدم امتی سلما واکثرهم علما واعظمهم حلما.

آیا راضی نمی‌شوی تو را به ازدواج کسی در آورم که اولین مسلمان بوده و از همه بیشتر علم دارد و حلمش از دیگران عظیم‌تر است.⁽¹⁾

حافظ عراقی بعد از نسبت دادن این حدیث به احمد و طبرانی می‌گوید: «واسناده صحیح»و سندش صحیح است.⁽²⁾

این حدیث به الفاظ (اقضاکم علی علیه السّلام) و (أقضی الأصحاب) و (أقضی الامة) و مانند آن از رسول خداصلی الله علیه وآله، از جانب چند تن از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم روایت شده است و در نزد اهل حدیث معتبر بوده و در «صحاح» و کتب معتبره وارد شده است، از جمله:

صحیح بخاری؛ کتاب التفسیر؛ باب الآیهْ: {مَا نَنسَخْ مِنْ آیةٍ أوْ نُنسِهَا نَأتِ بِخَیرٍ مِّنْهَا أوْ مِثْلِهَا ألَمْ تَعْلَمْ أنَّ اللهَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ}، و «الدر المنثور» عن النسائی و ابن‌الانباری و «دلائل النبوهْ» للبیهقی و «طبقات» ابن‌سعد «ترجمهْ علی‌بن ابی‌طالب 2، 259» عن ابی‌هریره عن عمر و فی المسند «مسند احمد»، «مسند الانصار»، حدیث ابی‌بن کعب، الحدیث 20581 - 6، 131. همچنین رجوع گردد به «ترجمهْ علی‌بن ابی‌طالب علیه السّلام» در «سنن ابن ماجه» و «المستدرک علی الصحیحین» که این حدیث را تصحیح نموده اند - و «الاستیعاب» و«اسدالغابهْ» و

«حلیهْ الاولیا» و «الریاض النضره».⁽¹⁾

12. نفی حدیث «یوم‌الدار»

اشاره

حدیث یوم الدار که مقام امامت حضرت امیرعلیه السّلام را در زمانی که به ابوطالب گفتند: باید از پسرت فرمانبری کنی، مطرح می کند. ابن‌تیمیه در ذیل حدیث یوم‌الدار چنین گفته:

هذا الحدیث کذب عند اهل المعرفه بالحدیث، فما من عالم یعرف الحدیث الا و هم یعلم انه کذب موضوع... .⁽¹⁾

این حدیث نزد آگاهان به حدیث، دروغ است، بنابراین هیچ عالمی نیست که از این حدیث اطلاع داشته باشد مگر اینکه آن را دروغ و جعلی بداند.

نقد و بررسی:

در کتب اهل تسنن این‌گونه از رسول‌خداصلی الله علیه وآله نقل شده است که:

...فأیکم یوازرنی علی هذا الامر، علی أن یکون أخی و وصیی وخلیفتی فیکم فأحجم القوم عنها جمیعا، وقلت: أنا - وأنی لأحدثهم سنا وأرمصهم عینا، وأعظمهم بطنا، وأحمشهم ساقا أنا یا رسول‌الله أکون وزیرک علیه، فأعاد القول، فأمسکوا واعدت ما قلت، فأخذ برقبتی، ثم قال لهم هذا أخی و وصیی و خلیفتی فیکم، فاسمعوا له وأطیعوا. فقام

القوم یضحکون، ویقولون لأبی‌طالب قد امرک أن تسمع لابنک وتطیع.

علی(علیه السلام) می‌فرماید: ... پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: ای فرزندان عبدالمطلب! به خدا سوگند که من جوانی را در میان عرب سراغ ندارم که برای قوم خود آورده باشد، بهتر از آنچه که من برای شما آورده‌ام. به‌راستی که من خیر دنیا و آخرت را برایتان آورده‌ام و خدایم به من فرمان داده است که شما را دعوت کنم. پس کدام یک از شما مرا در این امر یاری می‌کند تا این‌که برادر، وصی و خلیفة من در میان شما گردد؟ پس همة آن مردم ساکت ماندند.

حضرت امیرعلیه السلام می‌گوید: عرض کردم: ... من شما را در آن کار یاری می‌کنم ای پیامبر خداصلی الله علیه وآله! پس دست به گردن من انداخت و گفت: این، برادر، وصی و خلیفة من در میان شماست، حرف او را بشنوید و از او اطاعت کنید. پس مردم از جا بلند شدند در حالی‌که می‌خندیدند و به ابوطالب می‌گفتند: به تو امر کرد تا از پسرت حرف شنوی داشته باشی و از او فرمان ببری.⁽¹⁾

همچنین ابن‌تیمیه در سند روایت طبری مناقشه کرده و می‌گوید:

در سند آن ابومریم کوفی است که اجماع بر ترک او است. و احمد او را غیر ثقه و ابن‌المدینی او را متّهم به جعل حدیث کرده است.

و نیز در سند ابن ابی‌حاتم به جهت وجود «عبدالله بن عبدالقدوس» در آن مناقشه کرده و گفته:

دارقطنی او را تضعیف کرده و نسائی او را غیر ثقه معرفی کرده است.

و ابن‌معین می‌گوید:

او چیزی به حساب نمی‌آید، او رافضی خبیثی است.⁽¹⁾

سخن ابن‌تیمیه باطل است، زیرا:

اولاً: عده‌ای از علمای اهل تسنن، حدیث «یوم الدار» را توثیق کرده و برخی نیز آن را از مسلّمات تاریخی دانسته اند.

ثانیاً: تضعیف این‌گونه روایات به جهت وجود اشخاصی است که متّصف به تشیع اند، با آن‌که اهل‌تسنن تصریح به صداقت آنها دارند، از طرفی تضعیف هایی که جنبة مذهبی دارد بی‌اعتبار است.

ثالثاً: در مورد ابومریم، برخی از رجالیین اهل تسنن او را مورد مدح قرار داده اند، که از آن جمله ابن‌عقده است. او مدح ابومریم را از حد گذرانده است⁽²⁾و شعبه او را ستایش نموده است.⁽³⁾

ذهبی دربارة او می‌گوید:

او دارای اعتنا به علم رجال بوده است.⁽⁴⁾

و اگر تصریح به سبب تضعیف ابومریم کرده اند، به جهت تشیع او بوده

است، در حالی‌که ابن‌حجر و دیگران تصریح دارند بر این‌که تشیع راوی به وثاقت و صدق او و در نتیجه صحّت روایت او ضرری وارد نمی‌کند.⁽¹⁾

شاهد این مطلب این است که صاحبان صحاح، حتی بخاری و مسلم از ده ها نفر از شیعیان روایت نقل کرده اند.

رابعاً: احمدبن حنبل قضیة «یوم الدار» را با سند صحیح نقل کرده که در آن ابومریم وجود ندارد.⁽²⁾و بر فرض ضعف برخی از اسناد، از آنجا که حدیث «یوم الدار» مستفیض است، برخی از سندها می‌تواند برخی دیگر را تقویت کند، و لذا ضعف برخی از رجال حدیث در بعضی از سندها مضرّ به حدیث نیست.

خامساً: در مورد عبدالله‌بن عبدالقدوس نیز برخی از رجالیین او را توثیق نموده اند که از آن جمله ابن‌حجر در «تقریب التهذیب» است که او را «صدوق» معرفی کرده است و نیز در «تهذیب التهذیب» از محمّد‌بن عیسی نقل کرده که او ثقه است. و نیز ابن‌حبان او را در زمرة ثقات به حساب آورده است و او از رجال ترمذی است، و می‌دانیم که مدح این دسته مقدم بر جرح دیگران است؛ زیرا جرح دیگران جنبة مذهبی دارد، به جهت این‌که او در ظاهر شیعه بوده است. از این رو ابن‌عدی می‌گوید: عموم روایاتش در ذکر فضائل اهل‌بیت علیه السلام است. آیا می‌توان کسی که فضائل اهل‌بیت را نقل کرده به مجرد این عمل نیکو، او را تضعیف نمود؟

13. انکار حدیث «طیر»

اشاره

یکی دیگر از احادیث مناقب و فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام حدیث طیر است. روزی برای رسول خداصلی الله علیه وآله مرغ بریانی آوردند، آن حضرت به خدا عرضه داشت:

اللهم ائتنی بأحبّ خلقک إلیک وإلیّ یأکل معی من هذا الطائر.

بارالها! آن کسی را که از همه بیشتر دوست می‌داری بفرست تا با من از این مرغ میل کند.

پس از این دعا امیرمؤمنان علی علیه السلام آمدند و با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم از آن غذا خوردند. ابن‌تیمیه در این‌باره چنین اظهار نظر می‌کند:

حدیث الطیر لم یروه أحد من أصحاب الصحیح ولاصحّحه أئمّة الحدیث... .

اهل علم و معرفت می‌دانند که حدیث طیر از احادیث دروغ بوده و جعلی است.⁽¹⁾

نقد و بررسی:

حدیث مزبور در کتب اهل تسنن، از طریق دوازده نفر از اصحاب رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده است؛

الف) امیرالمؤمنین(علیه السلام) (حاکم نیشابوری این حدیث را از آن حضرت نقل کرده است).

ب) عبدالله بن عباس (ابن سعد و جماعتی از او نقل کرده اند).

پ) ابوسعید خُدری (حاکم نیشابوری حدیث او را آورده است).

ت) سفینه (حاکم نیشابوری و احمدبن حنبل حدیث او را نقل کرده اند).

ث) ابوطفیل (حاکم نیشابوری از او نقل کرده است).

ج) انس‌بن مالک (تِرمذی، بزّار، نَسائی، حاکم نیشابوری، بیهقی و ابن‌حجر حدیث او را آورده اند).

چ) سعدبن ابی وَقّاص (ابونعیم اصفهانی حدیث او را آورده است).

ح) عمروبن عاص حدیث او در نامه‌ای که به معاویه نوشته موجود است. این نامه را خوارزمی در «المناقب» آورده است).

خ) یعلی‌بن مرّه (عده‌ای حدیث او را آورده اند؛ از جمله حافظ ابوعبدالله گنجی).

د) جابر بن عبدالله انصاری (ابن‌عساکر حدیث او را نقل کرده است).

ذ) ابورافع (حدیث او را ابن‌کثیر نقل کرده است).

ر) حبشی بن جناده (حدیث او را نیز ابن‌کثیر آورده است).

همچنین افرادی از بزرگان اهل تسنن نیز این حدیث را نقل کرده اند که اسامی آن‌ها به شرح زیر است:

ابوحنیفه پیشوای حنفی‌ها، احمدبن حنبل، ابوحاتِم رازی، تِرمذی، بزّار، نَسائی، ابویعلی موصلی، محمّدبن جریر طبری، طبرانی،دارقُطْنی، ابن‌بطّه عکبری، حاکم نیشابوری، ابوبکر بن مردویه اصفهانی، بیهقی، ابن‌عبدالبر، خطیب، ابومظفر سمعانی، بغوی، ابن‌عساکر، ابن‌اثیر، مزّی، ذهبی، ابن‌حجر عسقلانی، جلال‌الدین سیوطی و دیگران.

حدیث مزبور، معروف و مشهور بوده و کثرت طرق آن به طوری است که برخی از بزرگان اهل تسنن برای جمع‌آوری سندهای آن، کتابی مستقل نوشته اند که به ذکر اسامی آنها اشاره می شود: ابن‌جریر طبری، ابن‌عُقده، ابن‌مردویه، ابونعیم اصفهانی، ابوطاهر بن حمدان، ذهبی.

ذهبی در «تذکرهْ الحفّاظ» و دیگر کتاب هایش تصریح کرده که کتابی مستقل در سندهای «حدیث طیر» تألیف کرده است.

بسیاری از علما تصریح کرده اند که پاره‌ای از سندهای این حدیث صحیح است؛ از جمله آنها ابن‌کثیر است که در تاریخ خود به این مطلب تصریح کرده است که ذکر تمامی آنها سخن را به درازا می‌کشاند و از حوصلة کتاب ما خارج است.⁽¹⁾) ترمذی این حدیث را در «سنن» روایت کرده و حاکم آن را صحیح شمرده است.⁽²⁾

شمس الدین ذهبی در «تذکرهْ الحفّاظ» این‌گونه می نویسد:

و أما حدیث طیر فله طرق کثیرة جدّاً، قد أفردتها بمصنَّف، ومجموعها وجب أن یکون الحدیث له أصل.

و اما حدیث الطیر از راه‌های گوناگونی روایت شده که من آنها را در یک کتاب جداگانه جمع‌آوری کرده ام و مجموع آنها ایجاب می کند که این حدیث دارای اصل باشد.⁽³⁾

همچنین در «تاریخ الإسلام» می گوید:

له طرق کثیرة عن أنس متکلَّم فیها.⁽¹⁾

برای حدیث طیر راه‌های گوناگونی در منابع حدیثی از انس بن مالک عنوان شده است که انس در این مورد سخن گفته است.

و شاگردش تاج‌الدین عبدالوهاب سُبکی در «طبقات الشافعیهْ» می گوید:

و أما الحکم علی حدیث الطیر بالوضع فغیر جیّد.

حکم کردن به جعلی بودن حدیث طیر، پسندیده نیست.⁽²⁾

احمدبن محمد بن صدّیق غُماری می نویسد:

حدیث الطیر الذی فاق حدّ التواتر و لم یوجد حدیث یوازیه فی کثرة رواته إلّا حدیث «من کذب...» الذی اتفقوا علی تواتره، مع أنّ کلّا منهما روی من نحو مائة طریق، ذاک عن أنس و هذابإطلاق... .⁽³⁾

حدیث طیر که از حد تواتر تجاوز کرده است وحدیثی یافت نمی شود که در فراوانی راویانش همپای آن باشد، مگر حدیث «من کذب» که علما بر تواترش اتفاق دارند، با این‌که هر دوی آنها از حدود صد طریق روایت شده اند.

علامة محدثِ معاصر، محمود سعید ممدوح، در تصحیح این حدیث کتابی نوشته است به نام «اتحاف الاکابر بتصحیح حدیث الطائر» که می‌توان به آن مراجعه کرد.

14. انکار حدیث «علی مع الحق و الحق مع علی»

اشاره

از جمله احادیثی که دلالت بر امامت و عصمت امام علی علیه السّلام دارد و فریقین در پذیرش آن شبهه ای ندارند، این حدیث است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرمایند: «علی مع الحق والحق مع علی؛ علی با حق است و حق با علی است». اما ابن‌تیمیه در اسناد آن شبهه ایجاد می کند ومی گوید:

من أعظم الکلام کذباً وجهلاً، فإنّ هذا الحدیث لم یروه أحد عن النبی صلی الله علیه وآله، لا بإسناد صحیح ولا ضعیف، فکیف یقال: إنّهم جمیعاً رووا هذا الحدیث؟ وهل یکون أکذب ممّن یروی عن الصحابة والعلماء أنّهم رووا حدیثاً، والحدیث لایعرف عن واحد منهم أصلاً، بل هذا من أظهر الکذب.

این سخن از بزرگ‌ترین دروغ ها و نادانی هاست؛ زیرا هیچ کس این حدیث را از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل نکرده است؛ نه با سند صحیح و نه با سند ضعیف! پس چگونه بعضی می گویند: تمامی محدثان آن را نقل کرده اند؟ آیا دروغ‌تر از کسی که بگوید صحابه و علماء، حدیثی را نقل کرده اند، در حالی‌که هیچ کدام از آنان این حدیث را نقل نکرده اند وجود دارد؟ بلکه این آشکارترین دروغ است!⁽¹⁾

نقد و بررسی:

اشاره

این حدیث را بزرگان اهل تسنن از قول اصحاب پیامبرصلی الله علیه وآله که در زیر آورده می‌شود نقل کرده‌اند:

الف) امیرمؤمنان(ع)

ترمذی در «سنن» و حاکم نیشابوری در «المستدرک علی الصحیحین» این حدیث را از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرده اند.⁽¹⁾

ب) ام سلمه همسر پیامبر اکرم(ص)

حدیث مزبور را طبرانی، ابوبشر دولابی، خطیب بغدادی و ابن‌عساکر نقل کرده اند.⁽²⁾

پ) سعدبن ابی‌وقاص

این حدیث را بزاز نقل کرده و هیثمی پس از نقل آن می گوید:

یکی از راویان آن، سعدبن شعیب است، من او را نمی شناسم اما دیگر افراد این سند، مورد اطمینان هستند.⁽³⁾

ت) ابوسعیدخدری

حافظ ابویعلی، حدیث مذکور را از قول ابو سعید خدری نقل کرده است و هیثمی پس از نقل آن در «مجمع الزوائد» می گوید:

این حدیث را ابویعلی نقل کرده و همة راویان آن ثقه و مورد اطمینان هستند.⁽⁴⁾

ث) عایشه

ابن‌قتیبه دینوری، در «الامامهْ و السیاسهْ» به نقل این حدیث از عایشه پرداخته است.⁽¹⁾

ج) کعب بن عجزه

طبرانی در «المعجم الکبیر» حدیث مزبور را از قول کعب بن عجزه نقل نموده است.

متقی هندی در «کنزالعمال» در این باره می گوید:

هرگاه بین مردم تفرقه و اختلاف شد، علی و یارانش برحق هستند.⁽²⁾

علی داناترین افراد به تفسیر قرآن است تا آنجا که ابن‌عباس می گوید:

آنچه از علم تفسیر در نزد من است از علی علیه السّلام گرفته‌ام.⁽³⁾)

اعتراف بزرگان اهل تسنن درباره حدیث

روایت مزبور را بسیاری از بزرگان اهل تسنن نقل و تصحیح کرده‌اند؛ از جمله:

هیثمی در «مجمع الزوائد» پس از نقل حدیث می گوید:

رواه أبویعلی و رجاله ثقات.⁽⁴⁾

ابویعلی آن را نقل نموده و راویانش ثقه هستند.

حاکم نیشابوری در «المستدرک علی الصحیحین»، جلد۳، صفحه۱۲۴ می‌گوید:

هذا حدیث صحیح علی شرط مسلم ولم یخرجاه.

این حدیث بنا به شرط مسلم (برای صحت حدیث) صحیح است ولی مسلم و بخاری آن را نقل نکرده‌اند.

ابن عساکر در «تاریخ بغداد»، جلد۱۴، صفحه۳۲۲ و ابن‌قتیبه دینوری در «الإمامهْ والسیاسهْ»، جلد ۱، صفحه۹۸ و فخررازی در «تفسیر کبیر»، جلد ۱، صفحه۲۰۵ و در «المحصول»، جلد۶، صفحه۱۳۴ و... آن را نقل کرده‌اند.

تبصره: گاهی رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم ، علی علیه السّلام را در کنار قرآن قرار داده و می‌فرمایند:

علی مع القرآن والقرآن مع علی لن یفترقا حتی یردا علی الحوض.

علی با قرآن است و قرآن با علی است و از هم جدا نمی شوند تا اینکه در کنار حوض نزد من آیند.

این روایت را حاکم نیشابوری در «المستدرک» نقل کرده و می‌گوید:

هذا حدیث صحیح الاسناد وأبو سعیدالتیمی هو عقیصاء ثقه مأمون ولم یخرجاه.⁽¹⁾

این روایت دارای سند صحیحی است و ابوسعید تیمی، نام او عقیصاء است و ثقه و مورد اطمینان؛ اما این روایت را (بخاری و مسلم در صحاشان) نیاورده اند.

15. تکذیب حدیث یکی بودن «محبّت حضرت علی علیه السّلام و رسول اکرم صلی الله علیه وآله»

اشاره

ابن‌تیمیه بعد از نقل چند حدیث از جمله: «مَن احَّبَ عَلِیاً فَقَد احَبَّنی وَمَن ابغَضَ عَلِیاً فَقَد ابغَضَنی»؛ که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرمایند: هر کس علی علیه السلام را دوست بدارد به طور حتم مرا دوست داشته و هر کس علی علیه السلام را دشمن بدارد به طور حتم مرا

دشمن داشته است، می‌گوید:

فَالعَشَرة الاُولی کُلَّها کِذب.

ده حدیث اول همگی دروغ است.⁽¹⁾

نقد و بررسی:

این حدیث حسن است. طبرانی در «المعجم الکبیر» از ام‌سلمه نقل کرده که گفت:

اشهد انی سمعت رسول الله یقول: من احب علیا فقد احبنی ومن احبنی فقد احب‌الله ومن ابغض علیا فقد ابغضنی ومن ابغضنی فقد ابغض‌الله.⁽²⁾

گواهی می‌دهم که از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم شنیدم که فرمود: هر کس علی علیه السّلام را دوست بدارد، به طور حتم مرا دوست داشته و هر کس مرا دوست بدارد، به طور حتم خدا را دوست داشته است و هر کس علی علیه السلام را دشمن بدارد به طور حتم مرا دشمن داشته و هر کس مرا دشمن بدارد، به طور قطع خدا را دشمن داشته است.

حافظ هیثمی بعد از نقل این حدیث می‌گوید:

واسناده حسن.

سند این حدیث حسن است.⁽³⁾

حاکم نیشابوری نیز از سلمان نقل کرده که فرمود:

سمعت رسول الله یقول: من احب علیّا فقداحبنی ومن ابغض علیا فقد ابغضنی.

از رسول خداصلی الله علیه وآله شنیدم که فرمودند: هر کس علی علیه السلام را دوست داشته باشد مرا دوست داشته و هر کس علی علیه السلام را دشمن بدارد، مرا دشمن داشته است.⁽¹⁾

16. تضعیف حدیث «قتال امیرالمؤمنین علیه السّلام با ناکثین و... به امر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم »

اشاره

رسول‌خداصلی الله علیه وآله، امیرالمؤمنین علیه السلام را از حوادثی که در آینده اتفاق افتاده آگاه کرده بود - که از جمله جنگ با ناکثین و... بود - اما ابن‌تیمیه در پی انکار حدیث برآمده و می گوید:

وهو یروی فی الاربعین احادیث ضعیفة بل موضوعة عن ائمة الحدیث کقوله بقتال الناکثین والقاسطین والمارقین.

و حلی در کتاب «اربعین»، احادیث ضعیف بلکه جعلی از امامان حدیث آورده است؛ همانند گفتار پیامبر در مورد جنگ باناکثین و قاسطین و مارقین.⁽²⁾

نقد و بررسی:

این حدیث را ابن‌حجر در شرح صحیح بخاری آورده و در مقدمة آن تأکید کرده که آنچه در شرح حدیثی یا تتمه یا زیادتی برای حدیثی می‌آورد، صحیح یا حسن است.

وی دربارة تضعیفات ابن‌تیمیه می‌گوید:

انه رده کثیرا من الاحادیث الجیاد؛ یعنی الصحیح والحسن.

او بسیاری از احادیث خوب یعنی صحیح و حسن را رد کرده است.⁽¹⁾

همچنین جنگ با ناکثین، قاسطین و مارقین، به دستور رسول خداصلی الله علیه وآله بود، اما ابن‌تیمیه در «منهاج السنهْ» می‌گوید:

وعلی لم یکن قتاله یوم الجمل وصفین بأمر من النبی صلی الله علیه و آله وسلم وإنّما کان رأیاً رآه.⁽²⁾

جنگ علی علیه السلام در روز جمل و صفین به دستور

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم نبوده است؛ بلکه با رأی شخصی او بوده است.

در حالی‌که روایات بسیاری در کتاب‌های اهل تسنن وجود دارد که رسول خداصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام دستور داده بودند با آنها بجنگد. حاکم نیشابوری در این‌باره می‌نویسد:

عن أبی أیوب الأنصاری فی خلافة عمر‌بن الخطاب قال: أمر رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم ، علی‌بن أبی‌طالب بقتال الناکثین والقاسطین والمارقین. ⁽³⁾

ابوایوب انصاری در زمان خلافت عمربن الخطاب گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم به علی‌بن أبی‌طالب علیه السلام دستور داد که با ناکثین، قاسطین و مارقین بجنگد.

و نیز ابن‌کثیر دمشقی در «البدایهْ والنهایهْ » و ابن‌اثیر در «اسدالغابهْ » می‌نویسند:

عن أبی سعید الخدری، قال: أمرنا رسول الله صلی الله علیه وآله بقتال الناکثین، والقاسطین،والمارقین! فقلنا: یا رسول الله! أمرتنا بقتال هؤلاء! فمع من؟

فقال: مع علی‌بن أبی‌طالب، معه یقتل عمار بن یاسر.⁽¹⁾

از ابوسعید خدری روایت شده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم ، ما را به نبرد با ناکثین و قاسطین و مارقین، فرمان داد. عرض کردیم: یا رسول الله! شما که می‌فرمایید با این گروه نبرد کنیم، اینان با چه کسی می‌جنگند؟ فرمود: با علی‌بن ابیطالب علیه السلام، و عمار هم با حمایتی که از علی علیه السّلام می‌کند، به شهادت می‌رسد!

همچنین خطیب بغدادی می‌نویسد:

عن علقمة‌بن قیس والأسود‌بن یزید، قالا: أتینا أبا أیوب الأنصاری عند منصرفه من صفین، فقلنا له: یا أبا أیوب! إن الله أکرمک بنزول محمدصلی الله علیه وآله فی بیتک، وبمجئ ناقته، تفضلا من الله تعالی وإکراما لک،حتی أناخت ببابک دون الناس جمیعا، ثم جئت بسیفک علی عاتقک تضرب به أهل لا إله إلا الله؟ فقال: یا هذا إن الرائد لایکذب أهله، إن رسول الله صلی الله علیه وآله أمرنا بقتال ثلاثة مع علی، بقتال الناکثین والقاسطین والمارقین، فأما الناکثون فقد قاتلناهم، وهم أهل الجمل وطلحه والزبیر وأما القاسطون فهذا منصرفنا من عندهم - یعنی معاویه وعمرو بن العاص -، وأما المارقون فهم أهل الطرفاوات وأهل السعیفات وأهل النخیلات وأهل النهروانات، والله ما أدری أین هم؟ ولکن لابد من قتالهم إن‌شاء‌الله تعالی. ثم قال: وسمعت رسول الله صلی الله علیه وآله یقول لعمار: یا عمار! تقتلک الفئه الباغیه، وأنت إذ ذاک مع الحق والحق معک. یا عمار بن یاسر! إن رأیت علیا قد سلک وادیا و سلک الناس کلهم وادیا غیره، فاسلک مع علی فإنه لن یدلیک فی

ردی، و لن یخرجک من هدی. یا عمار! من تقلد سیفا و أعان به علیا علیه السلام علی عدوه قلده الله یوم القیامة وشاحین من در، و من تقلدسیفا أعان به عدو علی علیه السلام قلده الله یوم القیامه و شاحین من نار. قلنا: یا هذا، حسبک رحمک الله! حسبک رحمک الله. ⁽¹⁾

علقمه و اسود نقل می‌کنند، هنگامی که ابوایوب از صفّین باز می‌گشت، به دیدارش شتافتم و گفتم: ای ابا ایوب! خدای تعالی تو را مورد اکرام خود قرار داد که محمد صلی الله علیه و آله وسلم به خانه‌ات قدم نهاد و ناقه‌اش کنار خانة تو به زمین نشست و این همه به سبب موقعیت ویژة تو بود و دیگران از این منزلت بی‌نصیب ماندند. از تو توقع نبود که شمشیر روی گردن بگذاری و با آنهایی که خدا را به یکتایی می‌ستایند و (لا اله الّا الله) می‌گویند، نبرد کنی! ابوایوب، در پاسخ به این ضرب‌المثل متمسّک شد که: «انّ الرائد⁽²⁾لا یکذب اهله»؛ «راهنمای کاروان به اهل آن دروغ نمی‌گوید». همانا پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به ما دستور داد با سه دسته از مردم که با علی علیه السلام جنگ می‌کنند، نبرد کنید: با «ناکثین»، «قاسطین» و «مارقین». با ناکثین که پیروان طلحه و زبیر بودند و آتش جنگ جمل را دامن می‌زدند، نبرد کردیم؛ و با قاسطان هم که پیروان معاویه و عمرو عاص اند، نبرد کردیم؛ و اکنون از مبارزه با آنان برگشتیم؛ و با مارقان که در راه ها در انتظار ما هستند و در نخلستان ها و در کنار نهرها جای گرفته‌اند، نبرد خواهیم کرد. به خدا سوگند! که در حال حاضر نمی‌دانم آنان در کجا به سر می‌برند؛ ولی به یاری خدا با آنها هم مبارزه خواهیم کرد.

ابوایوب گفت: از رسول خداصلی الله علیه وآله شنیدم که خطاب به عمّار، می‌فرمود: ای عمّار! گروهی از بدکاران و ستمکاران تو را می‌کشند و تو در آن حال، به راه حق قدم گذاشته و حق هم همراه و حامی توست. ای عمار یاسر! هرگاه مشاهده کنی که علی علیه السلام در راهی گام می‌نهد و دیگران به راه‌های دیگر قدم می‌گذارند، تو با علی علیه السلام همراه باش و همان راهی را بپیمای که او پیموده است؛ چرا که او هرگز به راه خلاف تو را نمی‌کشاند و از راه هدایت هم تو را بیرون نمی‌سازد.

ای عمّار! کسی که برای حمایت از علی علیه السلام و کشتن دشمنان او، شمشیر حمایل نماید، خدای تعالی در روز قیامت دو گردنبند از مروارید بر گردن او می‌آویزد و او را به این زینت الهی می‌آراید. و کسی که شمشیر حمایل کند تا به دشمنان علی علیه السلام کمک کند و آنان را برای قتل علی علیه السلام اعانت نماید، در روز قیامت، خداوند دو گردنبند از آتش بر گردن او می‌آویزد. سخن ابوایوب تا اینجا به پایان رسید و ما به منظور تشویق و تأیید او گفتیم: آری! این موقعیت برای تو کافی و بسنده است و آرزو می‌کنیم که خدا تو را به خاطر چنین مرامی که داری مورد رحمت و لطف خود قرار دهد.

نکته مهمی که اهل تسنن هم آن را از رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم نقل کرده‌اند این است که جنگ علی علیه السلام،بر اساس تأویل قرآن بود؛ احمدبن حنبل، استاد بخاری و مسلم در مسندش می‌نویسد:

عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ رَجَاءٍ الزُّبَیدِی عَنْ أبِیهِ قَالَ سَمِعْتُ أبَا سَعِیدٍ الْخُدْرِی یقُولُ کُنَّا جُلُوسًا نَنْتَظِرُ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه وآله فَخَرَجَ عَلَینَا مِنْ بَعْضِ بُیوتِ نِسَائِهِ قَالَ فَقُمْنَا مَعَهُ فَانْقَطَعَتْ نَعْلُهُ فَتَخَلَّفَ عَلَیهَا عَلِی یخْصِفُهَا فَمَضَی رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه وآله وَمَضَینَا مَعَهُ ثُمَّ قَامَ ینْتَظِرُهُ وَقُمْنَا مَعَهُ فَقَالَ إِنَّ مِنْکُمْ مَنْ یقَاتِلُ عَلَی

تَأْوِیلِ هَذَا الْقُرْآنِ کَمَا قَاتَلْتُ عَلی تَنْزِیلِهِ فَاسْتَشْرَفْنَا وَفِینَا أبُوبَکْرٍ وَعُمَرُ فَقَالَ لَا وَلَکِنَّهُ خَاصِفُ النَّعْلِ قَالَ فَجِئْنَا نُبَشِّرُهُ قَالَ وَکَأنَّهُ قَدْ سَمِعَهُ.⁽¹⁾

اسماعیل، از پدرش از ابوسعید خدری نقل می‌کند که در انتظار تشریف‌فرمایی رسول اکرم صلی الله علیه وآله نشسته بودیم. طولی نکشید که پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله از خانة یکی از همسرانش بیرون آمد. از جای برخاستیم و به اتفاق آن حضرت به راه افتادیم. اندکی که حرکت کردیم بند کفش پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله وسلم )گسیخت. علی علیه السلام کفش را گرفت و به وصله‌زدن آن پرداخت. رسول خداصلی الله علیه وآله به حرکت خود ادامه داد و ما همه همراه آن حضرت حرکت کردیم. پس از اندک فاصله‌ای رسول خداصلی الله علیه وآله ایستاد و ما هم به پیروی از ایشان ایستادیم. پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم منتظر آمدن علی علیه السلام بود. در این هنگام، پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: به راستی یکی از شما برای تأویل قرآن می‌جنگد، همان‌طور که من برای تنزیل آن جنگیدم. ابوبکر و عمر گفتند: آیا ما همان مردی هستیم که برای بیان تأویل قرآن می‌جنگیم؟ پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند: نه! بلکه آن کسی که کفش مرا وصله می‌زند، با تأویل قرآن با مخالفان نبرد می‌کند. به ملاقات علی علیه السلام رفتیم تا او را به مأموریتی که در آینده خواهد داشت، مژده دهیم. (حضرت علی علیه السلام به مژدة ما توجهی نکرد) و گویا این موقعیت را از خود رسول اکرم صلی الله علیه وآله شنیده بود.

هیثمی بعد از نقل این حدیث می‌نویسد:

رواه احمد و إسناده حسن. قلت: و له طریق أطول من هذه فی مناقب علی وکذلک أحادیث فیمن یقاتله.⁽²⁾

احمدبن حنبل این روایت را نقل کرده است و سندش حسن است و من می‌گویم: روایت‌های طولانی‌تری نیز در فضائل امام علی علیه السلام نقل شده است و نیز احادیثی دربارة کسانی که با او می‌جنگند.

و در جای دیگر نیز می‌نویسد:

رواه أحمد و رجاله رجال الصحیح غیر فطر بن خلیفه و هو ثقه. ⁽¹⁾

این روایت را احمدبن حنبل نقل کرده است و راویان آن صحیح بخاری است، غیر از فطربن خلیفه که او نیز مورد اعتماد است.

مطلب دیگری که در این رابطه از رسول اکرم صلی الله علیه وآله نقل شده این است که آن حضرت فرمودند: (هرکس علی را یاری نکند، از من نیست).

ابن‌عساکر به نقل از عمار یاسر می‌نویسد:

سمعت النبی صلی الله علیه وآله یقول: یا علی! ستقاتلک الفئه الباغیه وأنت علی الحق، فمن لم ینصرک یومئذ فلیس منّی.⁽²⁾)

از پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله شنیدم که فرمود: یا علی! به زودی گروهی بدسیرت و از خدا بی‌خبر با تو نبرد می‌کنند و تو بر حقی؛ کسی که در آن روز به یاری تو قیام نکند، از امت من نیست.

17. تضعیف دلالت آیة «ولایت»

اشکال اول:

اشاره

ابن تیمیه آیة: {إِنَّمَا وَلِیکُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلَوهَ

وَیؤْتُونَ الزَّکَوةَ وَهُمْ رَاکِعُون} ⁽¹⁾را که در شأن امیرالمؤمنین علیه السلام ذکر شده است، دروغ می‌داند و در این باره می‌نویسد:

وقد وضع بعض الکذابین حدیثا مفتری أن هذه الآیة نزلت فی علی لما تصدق بخاتمه فی الصلاة وهذا کذب بإجماع

أهل العلم بالنقل وکذبه بین من وجوه کثیرة. ⁽²⁾

برخی از دروغگویان، حدیثی دروغین جعل کرده و گفته اند: این آیه در مورد علی علیه السلام در آن هنگام که انگشترش را در نماز به فقیر بخشید، نازل شده است. این مطلب به اتفاق دانشمندان حدیث دروغ است و دروغ بودن آن از راه‌های گوناگونی آشکار است.

نقد و بررسی:

حدیثی را که ابن‌تیمیه انکار کرده، محدثان زیر از ابن‌عباس نقل کرده اند: عبدالرزاق، عبدبن حمید، ابن‌جریر طبری، ابوالشیخ، ابن‌مردویه.

عدة دیگری این حدیث را از مسلمه‌بن کهیل نقل کرده اند که عبارتند از: ابن ابی‌حاتم، و ابن‌عساکر.

از راویان دیگر این حدیث می توان افراد زیر را نام برد: طبرانی، ثعلبی، خطیب بغدادی، ابن‌جوزی، محب طبری، هیثمی، متقی هندی. از طرفی این حدیث در تفسیرهای: فخر رازی، بغوی، نسفی، قرطبی، بیضاوی، ابوالسعود و شوکانی نیز آمده است.

آلوسی حنفی نیز می گوید:

اکثر محدثان برآنند که این آیه دربارة علی علیه السلام نازل شده است. او می افزاید: حسان در این‌باره اشعاری را سروده است و آن شعرها را ذکر می کند.⁽¹⁾

اعتراف علمای اهل تسنن درباره تفسیر این آیه

وأجمع أئمّة التفسیر أنّ المراد علی.

تمام پیشوایان تفسیر اجماع دارند بر این‌که این آیه دربارة امام علی علیه السلام نازل شده است.⁽²⁾

نزلت باتفاق المفسّرین فی علی‌بن أبی‌طالب حین أعطی السائل خاتمه وهو راکع فی صلاته وکلمة إنما للحصر بشهادة النقل والاستعمال.

این آیه، به اتفاق مفسّران در حق علی‌بن أبی‌طالب علیه السلام، زمانی که در حال رکوع نماز، انگشترش را به سائل داد، نازل شده است. ⁽³⁾

این دو تن از شخصیت‌های کم‌نظیر اهل تسنن، اجماع علمای تفسیر را نقل می‌کنند، ولی هیچ مطلبی در ردّ آن بیان نمی‌کنند و این نشانگر این است که مضمون اجماع برای آنان ثابت بوده است.

وغالب الاخباریین علی انها نزلت فی علی کرم الله تعالی وجهه.⁽¹⁾

اغلب اخباری‌ها بر این عقیده هستند که این آیه درباره علی کرم الله تعالی وجهه، نازل شده است.

و در جای دیگر می‌گوید:

{إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا... والآیة}، عند معظم المحدثین نزلت فی علی کرم‌الله تعالی وجهه.⁽²⁾

آیه «انما ولیکم الله ورسوله... والآیة» نزد بیشتر محدثین درباره علی کرم الله تعالی وجهه نازل شده است.

هر چند که همین تصریحات برای اثبات مطلب کفایت می‌کند؛ اما در عین حال روایاتی که در این زمینه از زبان علمای اهل تسنن نقل شده است را ذکر می‌کنیم:

روی عن مجاهد والسدی وأبی‌جعفر وعتبة بن أبی‌حکیم أنها نزلت فی علی‌بن أبی‌طالب علیه السلام حین تصدق بخاتمه وهو راکع. ⁽³⁾

از مجاهد و سدی و أبی جعفر و عتبهْ بن أبی حکیم نقل شده که این آیه درباره علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام زمانی که در رکوع، انگشترش را صدقه داد، نازل شده است.

الف) أخبرنا أبوبکر محمدبن علی بن أحمد الجورذانی المقرئ بقراءتی علیه بأصفهان، قال أخبرنا أبومسلم عبدالرحمن بن شهدل المدینی، قال أخبرنا أحمدبن محمد بن سعید الکوفی، قال أخبرنا أحمدبن الحسن‌بن سعید أبوعبدالله، قال حدثنا أبی، قال حدثنا حصین بن مخارق، عن الحسن‌بن زید ابن الحسن عن أبیه عن آبائه، عن علی علیهم السلام : أنه تصدق بخاتمه وهو راکع، فنزلت فیه هذه الآیة: {إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا}.

ب) وبإسناده قال حدثنا حصین بن مخارق عن عبدالصمد عن أبیه عن ابن‌عباس: {إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا} نزلت فی علی بن أبی‌طالب علیه السلام.

پ) وبإسناده قال حدثنا حصین‌بن مخارق عن عمرو بن خالد عن الامام الشهید أبی‌الحسین زید بن علی، عن آبائه عن علی علیه السلام مثل ذلک.

ت) وبإسناده عن حصین بن مخارق، عن أبی‌الجارود، عن محمد وزید ابنی علی عن آبائهما أنها نزلت فی علی علیه السّلام.

ث) وبإسناده قال حدثنا حصین عن هارون بن سعید عن محمد بن عبید الله الرافعی عن أبیه عن جده عن أبی‌رافع أنها نزلت فی علی علیه السلام.

ج) وبإسناده قال حدثنا حصین بن مخارق عن سعید بن طریف عن الأصبغ عن علی علیه السلام مثله.

چ) وبإسناده قال حدثنا حصین بن مخارق، عن أبی‌حمزة عن علی بن الحسین، وأبی‌جعفر مثله.

ح) وبإسناده قال حدثنا حصین، عن عبدالوهاب عن مجاهد، عن أبیه عن ابن‌عباس مثله.

خ) وبه قال أخبرنا أبوأحمد محمد بن علی بن محمد المکفوف المؤدب بقرائتی علیه بأصفهان، قال أخبرنا أبومحمد عبدالله بن محمد بن جعفر بن حیان، قال حدثنا الحسن بن محمد بن أبی‌هریرة، قال حدثنا أحمد بن یحیی بن زهیر التستری وعبدالرحمن بن أحمد الزهری، قالا حدثنا أحمد بن منصور، قال حدثنا عبدالرزاق عن عبدالوهاب بن مجاهد عن أبیه عن ابن‌عباس: «إنما ولیکم الله ورسوله» قال نزلت فی علی‌ابن أبی‌طالب علیه السلام. ⁽¹⁾

عن أبی‌صالح عن ابن‌عباس قال خرج (رسول الله صلی الله علیه وآله) إلی‌المسجد والناس یصلون بین راکع وساجد وقائم وقاعد وإذا مسکین یسأل فدخل رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم فقال: أعطاک أحد شیئأً؟ قال: نعم قال: من؟ قال: ذلک الرجل القائم قال: وعلی أی حال أعطاکه؟ قال: وهو راکع. قال: وذلک علی بن أبی‌طالب قال: فکبر رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم عند ذلک وهو یقول (ومن یتول‌الله ورسوله والذین آمنوا فإن حزب‌الله هم الغالبون) وهذا إسناد لا یقدح به.⁽²⁾

از ابی صالح، از ابن عباس روایت شده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم به سوی مسجد خارج شدند در حالی که مردم نماز «نافله» می‌خواندند و در رکوع و سجود بودند و برخی ایستاده و برخی نشسته بودند. در این هنگام مسکینی کمک خواست. رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم داخل (مسجد) شدند و فرمودند: آیا کسی چیزی به تو عطا کرد؟ عرض کرد: آری. فرمودند: چه کسی؟ عرضه داشت آن مردی که ایستاده است. فرمودند: در چه حالتی

به تو عطا کرده؟ عرضه داشت: در حال رکوع، فرمودند: او علی‌بن ابیطالب بود پس رسول خدا در این هنگام تکبیر گفتند در حالی‌که (این آیه را قرائت) می‌فرمودند: و هرکس از خدا و رسول خدا و مؤمنان روی گرداند (مغلوب است) پس به درستی که حزب خداوند پیروز و غالب است و به این سلسله سند قدح و خدشه‌ای نمی‌توان وارد کرد.

وقال فی روایة أخری: نزلت فی علی‌بن أبی‌طالب علیه السلام وقاله مجاهد والسدی وحملهم علی ذلک قوله تعالی: (الذین یقیمون الصلاة ویؤتون الزکاة وهم راکعون) و هی: المسألة الثانیة و ذلک أن سائلاً سأل فی مسجد رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم ، فلم یعطه أحد شیئا وکان علی فی الصلاة فی الرکوع و فی یمینه خاتم فأشار إلی السائل بیده حتی أخذه.⁽¹⁾

در روایت دیگری نقل شده که این آیه در شأن حضرت علی‌بن ابیطالب نازل شده است و مجاهد و سدی نیز همین نظر را داشته‌اند و بر این آیه شریفه حمل کرده‌اند. این مسئله دوم می‌باشد، و داستان شأن نزول هم از این اقرار است در مسجد پیامبر سائلی طلب کمک کرد هیچ کس به او کمک نکرد در این موقع حضرت علی نماز می‌خواند و در حال رکوع بودن در دست چپ ایشان انگشتری بود به سائل اشاره کرد تا او را گرفت.

قوله تعالی «إنما ولیکم الله» الآیة أخرج الطبرانی فی الأوسط بسند فیه مجاهیل عن عمار بن یاسر قال وقف علی علی‌بن أبی‌طالب سائل و هو

راکع فی تطوع فنزع خاتمه فأعطاه السائل فنزلت «إنما ولیکم‌الله ورسوله» الآیة و له شاهد قال عبدالرازق حدثنا عبدالوهاب بن مجاهد عن أبیه عن ابن‌عباس {إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ} الآیة قال نزلت فی علی‌بن أبی‌طالب وروی ابن‌مردویه عن وجه آخر عن ابن‌عباس مثله وأخرج أیضا عن علی مثله وأخرج ابن‌جریر عن مجاهد وابن أبی‌حاتم عن سلمة بن کهیل مثله فهذه شواهد یقوی بعضها بعضا.⁽¹⁾

طبرانی آیه {إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ} را در کتاب معجم الاوسط با سند از مجاهیل بن عمار بن یاسر نقل کرده که سائلی در کنار حضرت علی قرار گرفت، آن حضرت در رکوع بودند، پس انگشترشان را بیرون آوردند به سائل دادند و آیه {إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ...} نازل شد و شواهدی بر این موضوع وجود داشت که عبد الرزاق گفته است: عبد الوهاب بن مجاهد از پدرش و او از ابن عباس نقل کرده که آیه {إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ...} در مورد حضرت علی علیه السلام نازل شده است.

روایات مزبور در کتب اهل تسنن نقل شده است، اما چگونه ابن‌تیمیه منکر آنها شده است؟! حتی اگر فرض کنیم که سند همة روایات ضعیف است، اما با مبنای ابن‌تیمیه، نزول این آیه دربارة امیرالمؤمنین قطعی است، چون ابن‌تیمیه دربارة روایتی که با چندین سند نقل شده می‌گوید:

تعدد الطرق وکثرتها یقوی بعضها بعضا حتی قد یحصل العلم بها ولو کان الناقلون فجارا فساقا فکیف إذا کانوا علماء عدولا ولکن کثر فی حدیثهم الغلط.

زیادی و تعدد راه‌های نقل حدیث، برخی دیگر را تقویت می‌کند که خود زمینة علم به آن را فراهم می‌کند؛ اگرچه راویان آن فاسق و فاجر باشند؛ حال چگونه خواهد بود حال حدیثی که تمام راویان آن افراد عادلی باشند ولی خطا و اشتباه هم در نقل‌شان فراوان باشد.⁽¹⁾

اشکال دوم:

اشاره

ابن‌تیمیه اشکال دیگری بر آیه می کند و در این‌باره می‌گوید:

أن الکلام فی سیاق النهی عن موالاة الکفار والأمر بموالاة المؤمنین کما یدل علیه سیاق الکلام... وإنما هی فی الولایته التی هی ضد العداوة.

آیه دربارة نهی ولایت کفار و امر به ولایت مؤمنان است، همان‌گونه که سیاق کلام دلالت بر این دارد و جز این نیست که این درباره ولایتی است که ضد عداوت می‌باشد.⁽²⁾

نقد و بررسی:

لغت‌شناسان برای کلمة «ولی» معانی مختلفی از جمله؛ نصرت، دوستی و... نیز نقل کرده‌اند؛ اما معنای حقیقی آن چیزی جز سرپرستی، سلطنت و اولویت به تصرف نمی‌تواند باشد. ما ابتدا کلمات لغت‌شناسان را در این‌باره نقل کرده و سپس معنای کلمة «ولی» را از زبان کسانی که در عصر رسول‌خدا صلی الله علیه و آله وسلم می‌زیسته اند، بیان می‌کنیم:

«ولی» در لغت

اشاره

الولاء والتوالی أن یحصل شیئان فصاعداً حصولاً لیس بینهما ما لیس منهما، ویستعار ذلک للقرب من حیث المکان ومن حیث النسبة ومن حیث الدین ومن حیث الصداقة والنصرة والاعتقاد والولایة: النصرة. والولایة: تولی الأمر. و قیل: الولایة و الولایة نحو الدلالة والدلالة. وحقیقته: تولی الامر.

ولاء و توالی این است که دو چیز یا بیشتر به گونه‌ای حاصل یابند که بین آنها چیزی که از آنها نیست، نباشد که برای قرب و نزدیکی از جهت مکان و نسبت و دین و صداقت و یاری و اعتقاد، عاریه به کار رود. ولایت (به فتح واو) به معنای نصرت و ولایت (به کسر واو) به معنای سرپرستی به کار می‌رود و گفته شده که معنای هر دو یکی است و حقیقت آن، همان سرپرستی است.⁽¹⁾

ومن أسمائه عزوجل الوالی وهو مالک الأشیاء جمیعها المتصرف فیها وکأن الولایة تشعر بالتدبیر والقدرة والفعل.

و از اسماء خدای عزوجل، والی است که به معنای مالک همه چیز بودن و تصرف در آنها است و گویا ولایت اشاره و دلالت بر تدبیر و قدرت و انجام کاری دارد.⁽²⁾

وولی المرأة الذی یلی عقد النکاح علیها ولا یدعها تستبد بعقد النکاح دونه.

سرپرست زن کسی است که عقد نکاح به عهده اوست و زن در این امر رها گذاشته نمی‌شود، که دیگران با عقد نکاح در حق او استبداد نمایند.⁽¹⁾

والولی: الوالی، وکل من ولی أمر أحد فهو ولیه. والولی هو الذی له النصرة و المعونة. والولی الذی یدبر الأمر، یقال: فلان ولی المرأة إذا کان یرید نکاحها. وولی الدم: من کان إلیه المطالبة بالقود. والسلطان ولی أمر الرعیة، ومنه قول الکمیت فی حق علی بن أبی‌طالب، ونعم ولی الأمر بعد ولیه ومنتجع التقوی ونعم المقرّب.

«ولی» به معنای حاکم است و هر کسی که امر فردی دیگر را به عهده دارد او ولی آن کس است. «ولی» کسی است که دیگری را یاری و کمک می‌کند، ولی به معنای کسی است که تدبیر و ادارة امور می‌کند؛ مثل اینکه گفته می‌شود: فلانی ولی زن است زمانی که قصد داشته باشد او را به عقدکسی دربیاورد. «ولی خون» به کسی می‌گویند که حق مطالبة قصاص را داشته باشد. حاکم، ولی امر رعیت است. از این معناست کلام کمیت در حق علی علیه السلام که گفت: «بهترین ولی امر هستی بعد از ولی و مرکز تقوی و بهترین مقرب هستی».⁽²⁾

از مطالب فوق به دست می آید که کلمه «ولی» به معنای سلطنت و ولایت می‌باشد. همچنین در جواب اشکال ابن‌تیمیه می گوییم:

برای ولی همانند مولی یک معنی بیش‌تر نیست و سایر معانی، موارد و متعلق‌های این لفظ به‌شمار می‌روند نه معانی آن؛ زیرا معنی ولی همان اولی است و اگر به دوست، ولی می‌گویند، برای این است که دوست اولی به این است که حقوق دوست را رعایت کند، اگر به «ناصر»، «ولی» می‌گویند، به خاطر این است که او اولی به این است که پیمان دفاعی خود را رعایت نماید، اگر به آزادکننده (معتق) ولی می‌گویند به خاطر این است که او اولی به این است که به بندة خود احسان ونیکی کند. همچنین اگر مولی به معنای محب، دوست، ناصر و... بود، باید بتوان کلمة «محب» را به جای کلمة «ولی» نهاد. مثلاً بخوانیم «إِنَّمَا [محبکم] اللّهُ وَرَسُولُهُ»؛ یعنی، «دوست شما تنها خدا، رسول و الذین آمنوا است». در این صورت نباید با آیات دیگر قرآن کریم تعارض پیدا کند؛ در حالی‌که با دیگر آیات قرآن متعارض می‌شود، مثل آیة:

{وَلَتَجِدَنَّ أقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَی ذَلِکَ بِأنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَرُهْبَانًا وَأنَّهُمْ لَا یَسْتَکْبِرُونَ}.⁽¹⁾

و قطعاً کسانی را که گفتند: «ما نصرانی هستیم»، نزدیک‌ترین مردم در دوستی با مؤمنان خواهی یافت؛ زیرا برخی از آنان دانشمندان و رهبانانی هستند که تکبر نمی‌ورزند.

این آیه درباره نجاشی نازل شده است که در این آیه، خداوند نصارا را دوست

و محبّ مؤمنین معرفی می‌کند. اگر ولی به معنای دوست باشد، تعارض پیش می‌آید، زیرا آیة 55 سوره مائده می‌گوید: دوست شما فقط خدا، رسول و «الذین آمنوا...» هستند و آیة 82 سوره مائده هم می‌گوید: نصاری دوست شما هستند.

این تعارضی است آشکار و کلام خداوند منزه است از این‌که با یکدیگر تعارض داشته باشد. رفع تعارض به این است که آیة 55 مائده را به معنای «سرپرست و صاحب اختیار» بگیریم و آیة 82 سورة مائده را به معنای محب و دوست، معنا کنیم.

همچنین با مراجعه به تاریخچة این لغت و به کارگیری آن در عصر صحابه می‌بینیم که صحابه، همواره کلمة «ولی» را به سرپرستی و حکومت معنا کرده‌اند و در خطبه ها، خود را «ولی امر مسلمین»، «ولی رسول خدا» و... معرفی کرده‌اند و وقتی برای خود جانشین انتخاب می‌نمودند و یا شخصی را به حکومت یک منطقه‌ای نصب می‌کردند، به او عنوان «والی» داده و در حکم او از کلمة «ولی» استفاده

می‌کردند که به آن اشاره می‌کنیم:

کاربرد «ولی» به وسیله‌ی ابوبکر

وی بعد از به خلافت رسیدن، در خطبه هایی که برای صحابه ایراد کرده، با استفاده از کلمة «ولی»، خود را «ولی امر مسلمین» خوانده است.

بلاذری در «انساب الاشراف»، ابن‌قتیبه دینوری در «عیون الاخبار»، طبری و ابن‌کثیر در تاریخ‌شان و بسیاری دیگر از بزرگان اهل تسنن، نخستین خطبة ابوبکر را این‌گونه نقل کرده‌اند:

لما ولی أبوبکر، خطب الناس فحمدالله وأثنی علیه ثم قال: أما بعد أیها الناس فقد ولیتکم ولستُ بخیرکم.

و چون ابوبکر به خلافت رسید برای مردم سخنرانی کرد و پس از حمد و ثنای الهی گفت: «ای مردم! من رهبر شما شده‌ام؛ ولی بهترین شما نیستم».⁽¹⁾

ابن‌کثیر دمشقی، بعد از نقل این خطبه می‌نویسد:

وهذا إسناد صحیح.

سند این حدیث صحیح است.⁽²⁾

ابن‌قتیبه دینوری، یعقوبی و أبوسعد الآبی، نقل می‌کنند که خلیفة اول خطبه‌ای خواند و گفت:

فحمدالله أبوبکر وأثنی علیه ثم قال إن‌الله بعث محمداً صلی الله علیه و آله وسلم نبیاً وللمؤمنین ولیا فمنّ الله تعالی بمقامه بین أظهرنا حتی اختار له الله ما عنده فخلی علی الناس أمرهم لیختاروا لأنفسهم فی مصلحتهم متفقین غیر مختلفین فاختارونی علیهم والیاً ولأمورهم راعیاً وما أخاف بعون‌الله وهناً ولا حیرةً ولا جبناً وما توفیقی إلا بالله العلی العظیم علیه توکلت وإلیه أنیب.

ابوبکر گفت: خداوند محمد صلی الله علیه و آله وسلم را پیامبر و سرپرست و پیشوای مؤمنان قرار داد و به وجود او بر ما منت گذاشت تا آن‌که او را نزد خودش خواند، مردم را آزاد گذاشت تا خودشان بر اساس مصلحت‌ها پیشوا برگزینند؛ پس مرا به سرپرستی برگزیدند، به یاری خدا نه از چیزی می‌ترسم و نه احساس سرگردانی می‌کنم.⁽³⁾)

محمدبن سعد در «طبقات»، سیوطی در «تاریخ الخلفاء» و ابن‌حجر هیثمی در «الصواعق» و بسیاری دیگر از بزرگان اهل تسنن، خطبة دیگری را از خلیفة دوم نقل کرده‌اند که پس از به خلافت رسیدن، آن را ایراد کرده است:

لما بویع أبوبکر قام خطیباً فلا والله ما خطب خطبته أحد بعد فحمدالله وأثنی علیه ثم قال أما بعد فإنی ولّیت هذا الأمر وأنا له کاره ووالله لوددت أن بعضکم کفانیه.

وقتی که با ابوبکر بیعت شد، خطبه‌ای خواند که به خدا سوگند بعد از او چنین خطبه‌ای خوانده نشد، پس از حمد و ثنای الهی گفت: من به امر رهبری شما برگزیده شدم؛ ولی از آن خشنود نیستم، دوست داشتم یکی از شما این مسؤولیت را می‌پذیرفت.

همچنین ابوبکر به فرماندهان سپاه نوشت:

وَلَّیْتُ علیکم عمرَ ولم آلُ نَفْسِی وَلا المُسْلِمین خیرا(⁽¹⁾

عمر را بر شما جانشین قرار دادم و در این کار جز خیرخواهی برای اهلم و مسلمین نخواستم.

یعقوبی این قضیه را این چنین نقل می‌کند:

وصعد أبوبکر المنبر عند ولایته الأمر فجلس دون مجلس رسول‌الله بمرقاة ثم حمدالله وأثنی علیه وقال إنی ولیت علیکم ولست بخیرکم فإن استقمت فاتبعونی وإن زغت فقومونی.⁽²⁾

ابوبکر موقعی که به عنوان خلیفه انتخاب شده بود روی منبر رسول خدا رفت و پس از حمد خداوند گفت: من به عنوان سرپرست بر شما گمارده شدم در حالی که از شما بهتر نیستم پس اگر درست عمل کردم، از من پیروی کنید و اگر اشتباه نمودم مرا ارشاد کنید!

استعمال کلمه «ولی» توسط عمر

طبری در تاریخ خود نقل می‌کند که: عمربن خطاب به مردم گفت: آگاه باشید من به عنوان سرپرست برای شما گمارده شدم «ألا إنی قد ولیت علیکم».⁽¹⁾

فَلَمَّا تُوُفِّیَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه وآله قَالَ أبُوبَکْرٍ: أنَا وَلِیُّ رَسول صلی الله علیه وآله مَا تَرَکْنَا صَدَقَةٌ. فَرَأیْتُمَاهُ کَاذِبًا آثِمًا غَادِرًا خَائِنًا وَاللهُ یَعْلَمُ إِنَّهُ لَصَادِقٌ الله علیه وسلم. فَجِئْتُمَا تَطْلُبُ مِیرَاثَکَ مِنَ ابْنِ أخِیکَ وَیَطْلُبُ هَذَا مِیرَاث ولِی اللهِ امْرَأتِهِ مِنْ أبِیهَا فَقَالَ أبُوبَکْرٍ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه وآله: مَا نُورَثُ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ ثُمَّ تُوُفِّیَ أبُوبَکْرٍ وَأنَا وَلِیُّ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله وسلم وَوَلِیُّ أبِی‌بَکْرٍ فَرَأیْتُمَانِی کَاذِبًا آثِمًا غَادِرًا خَائِنًا.

پس از وفات رسول خداصلی الله علیه وآله ابوبکر گفت: من جانشین رسول خداصلی الله علیه وآله هستم، شما دو نفر (عباس و علی) آمدید و تو ای عباس! میراث برادرزاده‌ات را درخواست کردی و تو ای علی! میراث فاطمه دختر پیامبرصلی الله علیه وآله را. ابوبکر گفت: رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده است: ما چیزی به ارث نمی‌گذاریم، آنچه می‌ماند صدقه است و شما او را دروغگو، گناهکار، حیله‌گر و خیانتکار معرفی کردید و حال آن‌که خدا می‌داند که

ابوبکر راستگو، دیندار و پیرو حق بود. پس از مرگ ابوبکر، من جانشین پیامبر و ابوبکر شدم و باز شما دو نفر مرا خائن، دروغگو حیله‌گر و گناهکارخواندید.⁽¹⁾

در این روایت، خلیفة دوم تصریح می‌کند که ابوبکر خود را ولی و خلیفة رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم می‌دانست؛ ولی شما دو نفر او را تکذیب کرده و وی را خیانتکار و... می‌دانستید، من نیز خودم را ولی و خلیفة رسول خداصلی الله علیه وآله می‌دانم و شما دو نفر مرا دروغگو، خیانتکار و... می‌دانید.

حدثنا هارون‌بن معروف قال حدثنا ضمرة بن ربیعة عن الشیبانی عن أبی العجفاء قال قیل لعمر یا أمیرالمؤمنین لو عهدت قال لو أدرکت أباعبیدة بن الجراح لولیته.⁽²⁾

ابی‌عجفا روایت می‌کند که از عمر دربارة جانشین سؤال شد گفت: «اگر عبیده،فرزند جراح را درک می‌کردم، او را سرپرست قرار می‌دادم».

همچنین نقل می‌کند که عمر گفت:

أدرکت معاذ بن جبل ثم ولیته... ولو أدرکت خالد بن الولید ثم ولیته، تمری.

اگر معاذ بن جبل و خالد بن ولید را درک می‌کردم او را سرپرست قرار می‌دادم. همین تعبیر را دربارة معاذ بن جبل و خالد بن ولید نموده است.⁽³⁾

حدثنا أبوحامد ثابت بن عبدالله الناقد ثنا علی بن إبراهیم بن مطر ثنا

عبدة بن عبدالرحیم ثنا ضمرة‌بن ربیعة عن یحیی بن أبی‌عمرو الشیبانی عن أبی‌العجفاء أو أبی العجماء الشک من عبدة قال قیل لعمر‌بن الخطاب لو عهدت الینا فقال لو أدرکت معاذ بن جبل ثم ولیته ثم قدمت علی ربی

عزوجل فقال لی من ولیت علی أمة محمدصلی الله علیه وآله قلت سمعت نبیک وعبدک صلی الله علیه وآله یقول معاذ بن جبل بین یدی العلماء طائفة یوم القیامة.

ابونعیم اصفهانی از ابی العجما نقل می‌کند که از عمر درباره جانشین سؤال شد عمر گفت: اگر معاذبن جبل را درک می‌کردم او را سرپرست قرار می‌دادم، آن‌گاه که در نزد پروردگارم می‌رفتم، به من می‌گفت: چه کسی را برای امت محمدصلی الله علیه وآله سرپرست قرار دادی؟ می‌گفتم: از بنده و نبی تو شنیدم که می‌گفت: معاذبن جبل روز قیامت جلوی طائفه علماست.⁽¹⁾

قال عمر‌بن الخطاب کلاماً معناه لو کان سالم مولی أبی‌حذیفة حیّاً لولّیته الخلافة وأبعد من ذهب إلی أن المعنی خوفاً من الردّ وطمعاً فی الاجابة.⁽²⁾

عمر گفت: اگر سالم مولای حذیفه زنده بود، او را سرپرست قرار می‌دادم.

قال عمر لوکان سالم حیا ما تخالجنی الشک فی تولیته علیکم أو فی تأمیره.⁽³⁾

اگر سالم زنده بود شک و تردیدی مرا از سرپرست قرار دادن او بر شما باز نمی‌داشت.

عبدالرزاق عن معمر عن الزهری عن مالک بن أوس بن الحدثان النصری... فلما قبض رسول‌الله صلی الله علیه وآله قال أبوبکر أنا ولی رسول الله صلی الله علیه وآله بعده أعمل فیه بما کان یعمل رسول الله صلی الله علیه وآله فیها ثم أقبل علی علی والعباس فقال وأنتما تزعمان أنه

فیها ظالم فاجروالله یعلم أنه فیها صادق بار تابع للحق ثم ولیتها بعد أبی‌بکر سنتین من إمارتی فعملت فیها بما عمل رسول الله صلی الله علیه وآله وأبوبکر وأنتما تزعمان أنی فیها ظالم فاجر.⁽¹⁾

عمر گفت: و چون رسول خداصلی الله علیه وآله از دنیا رفت، ابوبکر گفت: من ولی و جانشین پیامبرم، و همان‌گونه که او رفتار کرد من نیز چنان رفتار خواهم کرد؛ سپس عمر به علی و عباس گفت: شما خیال می‌کردید که أبوبکر ظالم و فاجر است... سپس من بعد از ابوبکر دو سال جانشینی او را بر عهده گرفتم و بر روش رسول خدا و ابوبکر عمل نمودم و باز شما گمان کردید که من در این موضوع ظالم و فاجرم.

نکتة مهم در این خطبه این است که ابوبکر می‌گوید: «أنا ولی رسول‌الله صلی الله علیه وآله بعده» و عمر می‌گوید: «ثم ولیتها بعد ابی بکر».

کلمة «بعده وبعد ابی بکر» مطلب را روشن‌تر و ما را بهتر به مقصود می‌رسانند.

بررسی سندی

مالک بن أوس بن حدثان نصری از روات صحیح بخاری، مسلم و بقیة صحاح ستة اهل تسنن است و حتی بعضی‌ها اعتقاد داشتند که او رسول خداصلی الله علیه وآله را نیز دیده است.

مزی در «تهذیب الکمال» دربارة او می‌نویسد:

ذکره محمد بن سعد فی «الصغیر» فی الطبقة الثامنة من الصحابة ممن أدرک النبی صلی الله علیه وآله ورآه ولم یحفظ عنه شیئاً.

محمدبن سعد، وی را در کتابش «الصغیر» در طبقة هشتم از صحابه ذکر می‌کند و می‌گوید: او از کسانی است که رسول خداصلی الله علیه وآله را درک کرده، اما سخنی از حضرت نقل ننموده است.⁽¹⁾

محمدبن مسلم معروف به ابن‌شهاب زهری، ازروات بخاری، مسلم و بقیة صحاح ستة اهل تسنن است. ابن‌حجر دربارة او می‌نویسد:

الفقیه الحافظ متفق علی جلالته وإتقانه وهو من رؤوس الطبقة الرابعة.

فقیه و حافظ بود، بر بزرگی جایگاه و متقن بودن او اتفاق‌نظر است و از سران طبقة چهارم است.⁽²⁾

بنابر آنچه که در تفسیر کلمة «ولی» از نظر لغت و کاربرد بیان شد، به این نتیجه می‌رسیم که کلمة «ولی» همان‌گونه که از نظر لغت به معنای سزاوار به تصرف و تدبیر است، در اصطلاح خلفا نیز به معنای ولایت بر تصرف و تدبیر آمده است و ما قبل آیه، معنای جدیدی در ما بعد آن ایجاد نمی‌کند.

استعمال کلمه ولی توسط دیگران

الف) عن عائشة قالت: لما ولی أبوبکر قال قد علم قومی أن حرفتی لم تکن لتعجز عن مؤونة أهلی.

عائشه گفت: وقتی ابوبکر سرپرست شد، گفت: به‌درستی قوم من می‌داند

که شغل من به‌خاطر این نبوده که من از مؤونه اهلم عاجز بودم.⁽¹⁾

قال الالبانی: وإسناد هذا صحیح علی شرط الشیخین.

البانی گفته است: اسناد این حدیث بنابر شرط شیخین صحیح است.⁽²⁾

ب) أن عبدالملک‌بن مروان خطب یوما فقال: ولیکم عمر بن الخطاب، وکان فظا غلیظا مضیقا علیکم فسمعتم له.

عبدالملک بن مروان روزی خطبه خواند و گفت: سرپرست شما عمر بن خطاب، تندخو و سختدل و در تنگنا قراردهنده بر شما بوده، پس به او گوش می‌دادید.⁽³⁾

پ) کان عمر‌بن عبدالعزیز یقول: إذا رأی القاسم بن محمد بن أبی‌بکر: لوکان لی من الأمر شیء لولیته الخلافة.⁽⁴⁾)

ابن تیمیه برای ادعای خود هیچ استدلال و دلیل قانع‌کننده‌ای ندارد و حتّی در منابع دیگر اهل تسنن هم در این مورد دلیلی اقامه نشده است. امّا به علت کینه نسبت به امام علی علیه السلام و همچنین تبرئه عمر چنین ادعایی نموده است.

18. تهمت ابن تیمیه درباره نزول آیة حرمت شراب در حق امیرالمؤمنین علیه السّلام

اشاره

ابن‌تیمیه نازل شدن حرمت آیة شراب را به امیرالمؤمنین علی علیه السلام نسبت

می‌دهد و این‌گونه می نویسد:

وقد انزل الله تعالی فی علی علیه السلام: {یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأنْتُمْ سُکاری حَتّی تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ} لما صلی فقرأ وخلط.⁽¹⁾

و خداوند متعال در مورد علی علیه السلام نازل کرده است که: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، در حال مستی به نماز نزدیک نشوید، تا زمانی که بدانید چه می گویید»؛ زیرا هنگامی که نماز می‌خواند، در نماز خود اشتباه کرد!!

نقد و بررسی:

به اتفاق شیعه و سنّی این آیه و دیگر آیات شراب، در حق عمر‌بن خطاب نازل شده است که ما فقط به چند روایت از کتاب اهل تسنن بسنده می‌کنیم؛ زمخشری⁽²⁾از علمای بزرگ اهل تسنن در کتاب «ربیع الأبرار» می‌نویسد:

أنزل‌الله تعالی فی الخمر ثلاث آیات، أولها یسألونک عن الخمر والمیسر، فکان المسلمون بین شارب وتارک، إلی أن شرب رجل ودخل فی الصلاة فهجر، فنزلت: {یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأنْتُمْ سُکاری}، فشربها من شرب من المسلمین، حتی شربها عمرفأخذ لحی بعیر فشج رأس عبدالرحمن‌بن عوف، ثم قعد ینوح علی قتلی بدر بشعر الأسود بن عبد یغوث. وکائن بالقلیب قلیب بدر... فبلغ ذلک رسول‌الله صلی الله علیه وآله، فخرج مغضباً یجر رداءه، فرفع شیئاً کان فی یده لیضربه، فقال: أعوذ بالله من غضب‌الله ورسوله. فأنزل‌الله تعالی: إنما یرید الشیطان، إلی قوله: فهل أنتم منتهون. فقال عمر: انتهینا.⁽³⁾

خداوند متعال در مورد شراب سه آیه را نازل کرد:

اول: از تو در مورد شراب و قمار سؤال می پرسند؛ پس عده ای از مسلمانان شراب خورده و عده ای آن را ترک کردند؛ تا زمانی که شخصی از ایشان شراب خورد و به نماز ایستاد و هذیان گفت؛ سپس آیه دیگری نازل شد: «ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید، در حال مستی به نماز نزدیک نشوید»؛ باز عده ای از مسلمانان از آن خوردند؛ تا این‌که عمربن خطاب شراب خورده و سپس استخوان فک شتری را برداشته و با آن استخوان سر عبدالرحمن بن عوف را شکست و نشست برای کشته‌گان بدر (از کفار) با شعر اسود بن عبد یغوث مرثیه خواند که: کسانی که در آن چاه بودند؛ چاه بدر...!!! خبر به رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم رسید؛ آن حضرت با عصبانیت در حالی‌که ردای خود را بر روی زمین می کشیدند، بیرون آمده و چیزی را از روی زمین برداشته و در دست گرفتند تا (با آن) عمر را بزنند. پس عمر گفت: پناه می برم به خدا از غضب خدا و رسولش؛ پس خداوند آیه نازل فرمود که: «به درستی که شیطان می خواهد...» تا آنجا که فرموده است: «آیا شما دست بر می‌دارید (از شراب خوردن)؟» پس عمر گفت: دست برداشتیم.

البته عمربن الخطاب، در اینجا گفت: «انتهینا = دست برداشتم»؛ و بعضی از علمای اهل تسنن اعتراف کرده‌اند که عمر تا بعد‌ها نیز این عادت را که از زمان جاهلی داشته

است، ترک نکرده است. مالک بن أنس، امام مالکی‌ها، در کتاب «الموطأ» که به اعتقاد برخی از علمای اهل تسنن جزء صحاح سته به حساب می‌آید، می‌نویسد:

عن عبدالرحمن‌بن القاسم، أن أسلم مولی عمر‌بن الخطاب أخبره، أنه زار

عبدالله‌بن عیاش المخزومی فرأی عنده نبیذا وهو بطریق مکه. فقال له أسلم: إن هذا الشراب یحبه عمر بن الخطاب. فحمل عبدالله‌بن عیاش قدحاً عظیماً. فجاء به إلی عمر‌بن الخطاب فوضعه فی یدیه. فقربه عمر إلی فیه ثم رفع رأسه. فقال عمر: إن هذا لشراب طیب. فشرب منه.

از عبدالرحمن‌بن قاسم نقل شده است که اسلم غلام عمر به او خبر داد که او عبدالله‌بن عیاش مخزومی را دید در حالی‌که او در راه مکه بود، در نزدش نبیذ دید!!! پس اسلم به او گفت: این نوشیدنی است که عمر آن را دوست می دارد. عبدالله بن عیاش ظرف بزرگی پر کرده و آن را به نزد عمر آورد و درجلوی او گذاشت؛ پس عمر آن را به دهان خود نزدیک کرد؛ سپس سرش را بلند کرد و گفت: این شرابی نیکو است؛ پس از آن نوشید.

نبیذ را اهل لغت، این‌گونه معنا کرده‌اند:

وإنما سمی نبیذا لأن الذی یتخذه یأخذ تمرا أو زبیبا فینبذه فی وعاء أو سقاء علیه الماء ویترکه حتی یفور [ویهدر] فیصیر مسکراً.⁽¹⁾

به آن نبیذ گفته می شود، زیرا کسی که آن را درست می کند خرما و کشمش را گرفته و آنها را در ظرف یا مَشکی ریخته و سپس بر روی آن آب می ریزد و آن را می گذارد تا (خود به خود) جوشیده و سر برود؛ که در این صورت مست‌کننده می‌شود.

محیی‌الدین نووی در کتاب «المجموع» می‌نویسد:

واما الخمر فهی نجسة لقوله عزّوجل {إنما الخمر والمیسر والأنصاب والأزلام رجس من عمل الشیطان} ولأنه یحرم تناوله من غیر ضرر

فکان نجسا کالدم واما النبیذ فهو نجس لأنه شراب فیه مطربه فکان نجسا کالخمر.⁽¹⁾

اما شراب نجس است؛ زیرا خداوند عزوجل فرموده است: «شراب و قمار و بت ها و تیرهای قرعه پلیدند و از عمل شیطانند» و نیز به این علت که نوشیدن آن، حرام است؛ پس مانند خون نجس است؛ و اما نبیذ، پس آن نیز نجس است؛ زیرا شرابی است که به طرب می آورد؛ از این‌رو، مانند شراب نجس است.

اهل تسنن نقل کرده‌اند که عمر، حتی در آخرین لحظات عمرش نیز دست از شراب‌خواری برنمی‌داشت؛ تا جایی که در هنگام مرگ نیز درخواست کرد که برایش شراب بیاورند.

ابن‌سعد از علمای بزرگ اهل‌تسنن در کتاب معتبر «الطبقات الکبری» می‌نویسد:

عن عبدالله‌بن عبید‌بن عمیر أن عمر بن الخطاب لما طعن قال له الناس یا أمیرالمؤمنین لو شربت شربه فقال أسقونی نبیذا وکان من أحب الشراب إلیه قال فخرج النبیذ من جرحه مع صدید الدم.⁽²⁾

ده‌ها مصدر از مصادر معتبر اهل تسنن از عبدالله‌بن عبید‌بن عمیر نقل کرده‌اند که:

هنگامی که عمر بن خطاب، چاقو خورد، مردم به او گفتند: ای امیرمؤمنان! اگر نوشیدنی بنوشی خوب است؛ پس گفت: به من نبیذ

بدهید!!! و نبیذ از دوست‌داشتنی‌ترین نوشیدنی ها در نزد وی بود. عبدالله گفت: نبیذ از زخم وی همراه با لخته های خون خارج شد.

داوری مطالب فوق بر عهدة شما خوانندة عزیز است!

19. مخالفت با شأن نزول آیة «انذار»

اشاره

ابن‌تیمیه در مخالفت با شأن نزول آیة انذار می‌گوید:

کلام (انا المنذر وبک یا علی یهتدی المتهدون) از پیامبرصلی الله علیه وآله نیست، چون ظاهر قول این است که هدایت فقط توسط علی علیه السلام است. نه پیامبر و نه هیچ مسلمانی چنین سخنی نمی‌گوید. ⁽¹⁾

خدا، محمد صلی الله علیه و آله وسلم را هادی قرار داده و فرموده:

إِنَّکَ لَتَهْدِی إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ. ⁽²⁾

چگونه شما کسی را هادی قرار می‌دهید که در قرآن به چنین صفتی توصیف نشده است؟ ⁽³⁾

نقد و بررسی:

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله هادی همة امت در زمان حیات خود می‌باشد، ولی علی علیه السلام هادی امت بعد از حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم است. این مطلب در حدیث صحیح السند به صراحت آمده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: «بک یهتدی المهتدون من بعدی؛ به وسیله‌ی تو (ای علی)، هدایت یافتگان هدایت می‌شوند». ولی با کمال تأسف، ابن‌تیمیه کلمة «بعدی» را یا ندیده یا از آن تجاهل کرده است.

ابن‌تیمیه می‌گوید:

ظاهر جملة (بک یهتدی المهتدون) این است که هر کس از امت محمدصلی الله علیه وآله هدایت یافت؛ توسط علی علیه السلام بود. این دروغی آشکار است، چون مردم بسیاری به پیامبر ایمان آوردند و هدایت یافتند در حالی‌که سخنی از علی علیه السلام نشنیدند. مردم کشورها و شهرها، توسط صحابه غیر از علی علیه السلام ایمان آوردند و هدایت شدند. چگونه جایز است این جملة پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را قبول کنیم. ⁽¹⁾

پاسخ: در حدیث آمده است که امام علی علیه السلام بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم تنها هدایت‌گر به حق و حقیقت است؛ اولاً: این منافات ندارد که در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم هر دو مشترکاً و بارهبری رسول خداصلی الله علیه وآله هدایت‌گر امت باشند. ثانیاً: چه کسی گفته تمام کسانی که در زمان رسول خداصلی الله علیه وآله و بعد از ایشان ایمان آورده‌اند؛ از امام علی علیه السلام بهره نبرده‌اند؟ چه کسی گفته هر کس از غیر راه امام علی علیه السلام بعد از رسول خداصلی الله علیه وآله هدایت یافته، به هدایت حقیقی رسیده؟ مطابق این حدیث، هدایت واقعی، تنها از راه امام علی علیه السلام است.

حسکانی در این باره روایاتی را نقل می‌کند:

الف) ابن عباس می‌گوید: زمانی که آیه {إِنَّما أنْتَ مُنْذِرٌ وَلِکُلّ‌ِ قَوْمٍ هادٍ} بر رسول خدا نازل شد با دست به سینه‌اش اشاره کرد و فرمود: «انا المنذر؛ من منذر هستم». سپس با دست به علی علیه السلام اشاره کرد و فرمود: «یا علی بک یهتدی المهتدون بعدی ما یحل به؛ به وسیله تو طالبان حقیقت هدایت می‌یابند». ⁽²⁾

ب) عمر بن عبدالعزیز از پدر و جدش نقل کرده که رسول خدا زمانی که آیه {إِنَّما أنْتَ مُنْذِرٌ وَلِکُلّ‌ِ قَوْمٍ هادٍ} را قرائت کرد و گفت: «انا المنذر وعلی الهادی من منذر؛ من منذر و انذار دهنده مردم هستم و علی هدایتگر مردم است.⁽¹⁾

20. انکار شأن نزول آیة «صادقین» دربارة علی علیه السّلام

اشاره

ابن‌تیمیه در شأن نزول آیه:

{یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَکُونُوا مَعَ الصّادِقینَ}.

ای کسانی که ایمان آوردید از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید و با صادقان باشید.

اشکال می‌کند که:

این آیه اختصاص به حضرت علی علیه السلام ندارد، زیرا ابوبکر و عمر هم از صدیقین بودند. لذا آیه شامل همه می‌شود و با ادله ثابت شد که صدیق، ابوبکر است. همچنین صادقین صیغه جمع است و علی علیه السلام یک فرد است، بنابراین علی علیه السلام مراد آیه نیست.

و آیه در قصه کعب بن مالک وقتی که ازغزوه تبوک تخلف کرده بود، نازل شد. از آیه عصمت علی علیه السلام و غیر او فهمیده نمی‌شود، اگر فرض شود که مراد همان معصوم است. اما اجماع بر انتفاء عصمت از غیر علی علیه السلام را نداریم و آیه می‌گوید مثل صادقین متصف به صدق باشید. ⁽²⁾

نقد و بررسی:

اهل تسنن بر این باورند که آیه در شان حضرت علی علیه السّلام نازل شده است و

امیرالمؤمنین و ائمه را مصداق صاقین ذکر کرده‌اند که در ادامه به شرح دیدگاه‌ها می‌پردازیم:

الف) ابن جوزی در این باره می‌نویسد:

علمای تاریخ گفته‌اند: منظور از صادقین، علی بن ابیطالب و اهل‌بیت او می‌باشند.

ب) ابن عباس در تفسیر صادقین می‌گوید:

علی علیه السلام سید صادقین می‌باشد.⁽¹⁾

ابن مردویه این روایت را از ابن عباس و ابی جعفر نقل کرده است.⁽²⁾

پ) مزی نیز مصداق آیه را رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم و امیرالمومنین علی علیه السلام معرفی کرده است، لذا در این زمینه می‌گوید:

محمد‌بن صلت از پدرش و او از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که مصداق صادقین رسول خدا و امیرالمومنین می‌باشند.⁽³⁾)

ت) علامه بحرانی نیز در این مورد می‌نویسد:

موفق‌بن احمد به اسناد خود از ابن عباس در ذیل آیه شریفه می‌گوید: منظور علی بن ابی‌طالب علیه السلام است. سپس در ادامه می‌گوید: این مطلب را عبدالرؤوف در کتاب رموزالکنوز ذکر کرده است. ⁽⁴⁾)

برخی علمای اهل تسنن این مطلب را از ابن عباس و جابر و ابی جعفر نقل

کرده‌اند که می‌توان به مصادر آنها مراجعه نمود، از جمله:

ابن‌تیمیه بر این اعتقاد است که صادقین جمع است و امیرالمومنین علیه السلام فرد است، چگونه جمع بر فرد دلالت دارد؟ همچنین آیه در شأن کعب بن مالک نازل شده است.

تناقض‌های وی در اینجا نمود پیدا می‌کند؛ از طرفی می‌گوید: صیغه جمع بر فرد دلالت نمی‌کند، از طرفی دیگر معتقد است که بر کعب بن مالک نازل شده است.

21. انکار شان نزول آیه «لیلهْ المبیت» درباره علی علیه السلام

اشاره

ابن‌تیمیه در شان نزول آیه لیلهْ المبیت که خدای تعالی می‌فرماید:

{وَمِنَ النّاسِ مَنْ یَشْری نَفْسَهُ ابْتِغاءَمَرْضاتِ اللهِ وَاللهُ رَءُوفٌ بِالْعِبادِ}.⁽¹⁾

بعضی از مردم، جان خود را به خاطر خشنودی خدا می‌فروشند وخداوند نسبت به بندگان مهربان است.

اشکال می‌کند و می‌گوید:

این حدیث مرسل است و از جنس اسرائیلیات می‌باشد. دشمن در پی رسول‌خدا صلی الله علیه و آله وسلم بود نه علی[علیه السلام]، و رسول‌خداصلی الله علیه وآله، علی[علیه السلام] را در

بستر خود قرار داد، وقتی مشرکین علی[علیه السلام] را در بستر رسول خدا(صلی الله علیه وآله ) دیدند، از وی سؤال کردند: پیامبر کجاست، و این ترس ندارد.⁽¹⁾

نقد و بررسی:

علمای اهل تسنن که با گفتار ابن‌تیمیه مخالف‌اند، در این زمینه می‌نویسند:

الف) یعقوبی در تاریخش می‌گوید: شبی که رسول خداصلی الله علیه وآله از مکه خارج شد و علی علیه السلام در بستر او خوابید، خداوند به جبرئیل و میکائیل وحی کرد: من برای یکی از شماها مرگ رامقدر کرده‌ام؛ کدام یک نسبت به دیگری ایثار نموده و مرگ را انتخاب می‌نمایید؟ هیچ کدام راضی نشدند و هر دو زنده بودن را انتخاب کردند. سپس خداوند به آنها فرمود: شما هرگز نمی‌توانید مثل علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام باشید، زیرا او امشب مرگ را انتخاب نموده و از جان خود گذشت تا رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم زنده بماند. سپس جبرئیل نازل شد و این مقام و منزلت را به علی علیه السلام تبریک گفت و آیه {مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْری...} نازل شد. ⁽²⁾

این واقعه را دیگران هم نقل کرده‌اند و می‌توان به مصادر زیر مراجعه کرد:

طبری، در کتاب «تاریخ طبری»، جلد2، صفحه99.

ثعلبی، در کتاب «الکشف والبیان»، جلد1، صفحه126.

ابن صباغ مالکی، در کتاب «الفصول المهمهْ »، صفحه47.

فخررازی، در کتاب «تفسیرالکبیر»، جلد5، صفحه234.

ب) حاکم نیشابوری در این باره می‌نویسد:

بنابر شرط شیخین این حدیث صحیح است، و اگرچه آنها نقل نکرده‌اند، این حدیث از اصح احادیث است.⁽¹⁾

ابن‌تیمیه سعی و تلاش دارد این حدیث را از اسرائلیات قلمداد کند، اما از طرفی می‌گوید: ابوبکر همراه رسول خداصلی الله علیه وآله بود و علی علیه السلام در بستر وی خوابیده بود. این تناقض در کلام ابن‌تیمیه وجود دارد. همچنین به این نکته دقت نکرده که مشرکین قصد داشتند رسول خدا(صلی الله علی وآله) را در منزلش به شهادت برسانند و قطعاً رسول‌خداصلی الله علیه وآله با خطر مواجه شد که شبانه از خانه خارج شد.

22. ادّعای مقدم بودن خلفا بر امام علی علیه السّلام

اشاره

ابن‌تیمیه تلاش می کند که مقام سه خلیفه را از مقام امام علی علیه السلام برتر بداند، از این رو می نویسد:

مردم ابوبکر را مقدم داشتند؛ زیرا او برتر بود. ⁽²⁾عمر هم افضل بود. زیرا رسول‌خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند: «لو لم أبعث فیکم لبعث فیکم عمر»، اگر من در میان شما مبعوث نشده بودم، عمر مبعوث می‌شد. ⁽³⁾

نقد و بررسی:

اولاً: ابن‌تیمیه برای اثبات مدّعای خویش، به احادیثی تمسّک جسته که خود اهل تسنن به جعلی یا ضعیف بودن آنها اعتراف کرده‌اند؛ به عنوان مثال همین حدیثی که ابن‌تیمیه از حضرت رسول صلی الله علیه و آله وسلم آورده و در افضلیت عمر به آن

استدلال نموده؛ ابن‌جوزی آن را در کتاب «الموضوعات» که مخصوص احادیث جعلی است، درج کرده است. برای روشن شدن بیشتر مطلب به جلد پنجم «الغدیر» مراجعه شود.

ثانیاً: چگونه سه خلیفه برتر از علی علیه السلام هستند، در حالی‌که آن حضرت مشمول آیه ولایت، تطهیر، مودّت، مباهله و آیات مدح دیگر است.

او که برادر پیامبر بود، در کعبه متولد شد، از ابتدا تحت تربیت الهی بود و بر هیچ بتی سجده نکرد و موصوف به «کرّم الله وجهه» شد. علی علیه السلام اولین مسلمان و محبوب‌ترین خلق در نزد خدا بود. نور او و نور رسول خداصلی الله علیه وآله از یک منشأ بود. علی علیه السلام، زاهدترین، شجاع‌ترین و داناترین افراد به شمار می‌رفت. ابن‌تیمیه حدیث ساختگی «لو لم اُبعَث فیکم لَبُعِثَ عمر» را نقل می‌کند، بدون آن‌که هیچ گونه اشاره ای به جعلی بودن آن بکند و این حاکی از برخورد دو گانة وی در برابر احادیث و تبعیت از هوا و هوس است.

ابن‌جوزی، این حدیث را حدیث صحیحی نشمرده و گفته است که در سند آن زکریا بن یحیی وقار آمده که:

کان من کبار الکذابین، و قال ابن عدی: کان یضع الحدیث.⁽¹⁾

او از بزرگان دروغ‌گویان بود. ابن عدی می‌گوید: او حدیث جعل می‌نمود.

همچنین ذهبی در «میزان الاعتدال» نوشته:

کذّبه صالح جزرة.⁽²⁾)

صالح جزره او را تکذیب نموده است.

و در «المغنی» گفته:

اتّهم بالکذب.⁽¹⁾

وی به دروغ گفتن متهم است.

شوکانی و دیگر علما نیز که احادیث ساختگی را جمع آوری کرده اند، این حدیث را در زمره احادیث جعلی قرار داده اند.

با این وصف، ابن‌تیمیه که ادّعای او در دفاع از سنّت نبوی، گوش فلک را کر کرده است، این حدیث را مانند بقیة احادیث سابق نقل می کند؛ به طوری که گویی هیچ اشکالی در آن نیست. معلوم نیست که چگونه ابن‌تیمیه در اینجا دست از تقلید از ابن‌جوزی برداشته و اجتهاد خویش را شکوفا ساخته و به آن عمل کرده است؟!

23. ادّعای برتری عمر بر امام علی علیه السلام

اشاره

ابن‌تیمیه، خلیفة دوم را عالم‌تر از امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌داند، در حالی‌که هیچ کسی چنین ادعایی نکرده است. او می‌گوید:

أما عمر فقد استفاد علی منه أکثر مما استفاد عمر منه.

استفادة علی علیه السلام از عمر، بیش از استفادة عمر از او بود. ⁽²⁾

نقد و بررسی:

اهل تسنن در جایی نقل نکرده‌اند که علی علیه السّلام از خلیفة دوم کسب علم کرده است، بلکه به عکس بوده است.

برای روشن شدن مطلب؛ برخی آرا و فتاوای عمر را ذکر می‌کنیم، خوانندگان، خود به مطالعه بپردازند و قضاوت کنند.

روزی عمر بر منبر رسول خداصلی الله علیه وآله قرار گرفت و گفت: ای مردم! چرا مهر زنان را زیاد قرار می‌دهید، در حالی که رسول‌خداصلی الله علیه وآله و اصحابش مهر را 400 درهم و کمتر قرار می‌دادند... زنی گفت: نشنیده‌ای آنچه را خدا در قرآن نازل کرده است؟! عمر گفت: کدام آیه؟ زن گفت: خدا می‌فرماید: «و مال فراوانی (به عنوان مهر) به او پرداخته‌اید». عمر گفت: خدایا! ما را ببخش، تمام مردم از عمر داناترند».⁽³⁾

عمربن خطاب نماز مغرب را با مردم به جای آورد، ولی قرائت را فراموش

کرد. بعد از نماز به او گفتند: قرائت به جای نیاورده‌ای. گفت: رکوع و سجود من چگونه بود؟ گفتند: خوب بود. عمر گفت: پس باکی نیست!!⁽¹⁾

عمر دربارة بچه‌ای از اهل عراق که دزدی کرده بود، نوشت او را وجب کنید، اگر شش وجب بود، دست او را قطع کنید. بچه را وجب کردند، از شش وجب یک بند انگشت کمتر بود، لذا رهایش کردند.⁽³⁾

بهره‌مندی خلیفة دوم از حضرت علی علیه السّلام

اهل تسنن در این باره معتقدند که خلیفة دوم از امیرالمؤمنین علی علیه السلام در بسیاری از موارد حتی در جنگ استفاده می‌کرد بعضی از این موارد در زیر آورده می‌شود:

الف) روزی زنی را که بچة شش ماهه‌ای به دنیا آورده بود، نزد عمر آوردند، دستور داد زن را سنگسار کنند.

خواهر آن زن نزد حضرت علی علیه السلام رفت و عرض کرد که عمر می‌خواهد

خواهرم را سنگسار کند، شما را به خدا سوگند! اگر برای او عذری وجود دارد به من بگو. حضرت فرمود: آری! برای او عذری است، چون خدا می‌فرماید: ومادران، فرزندان خود را دو سال تمام شیر می‌دهند. ⁽¹⁾) همچنین می‌گوید: و دوران حمل و از شیر باز گرفتن سی ماه است. ⁽²⁾و نیز می‌فرماید: و دوران شیرخوارگی او در دو سال پایان می‌یابد. ⁽³⁾) در نتیجه حداقل حمل شش ماه است... . ⁽⁴⁾

ب) ابن‌عباس می‌گوید: زن دیوانه‌ای را که زنا کرده بود؛ نزد عمر آوردند. عمر دستور داد او را سنگسار کنند. حضرت علی علیه السلام که شاهد ماجرا بود، نزد عمر رفت و گفت: آیا نمی‌دانی که رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده‌اند:

مؤاخذه از سه دسته برداشته شده؛ از بچه تا زمانی که بالغ گردد، از خوابیده تا وقتی که بیدار شود و از دیوانه تا زمانی که عاقل گردد. این زن دیوانه است. شاید در حال جنونش دست به چنین کاری زده است، حضرت علی علیه السلام زن را رها کرد و عمر به نشانه تأیید، تکبیر گفت.⁽⁵⁾

پ) زن آبستنی را نزد عمر آوردند که اعتراف به زنا کرده بود. عمر حکم سنگسارش را داد. حضرت علی علیه السلام مانع اجرای حکم شد و خطاب به عمر گفت: تو اگر سلطه بر این زن داری، چه حقی بر آن بچه‌ای داری که در شکم

اوست؟... عمر زن را رها کرد و گفت: زنان عاجزند مثل علی علیه السلام بزایند. اگر علی نبود به طور حتم عمر هلاک شده بود. ⁽¹⁾

موارد زیاد دیگری وجود دارد که در اینجا مجال ذکرش نمی‌باشد.

مواردی که بیان شد، نشان‌دهندة برتری امام علی علیه السلام بر عمر است. به علاوه در هیچ مدرک معتبری نیامده که حضرت علی علیه السلام درمسأله‌ای فقهی یا حکم قضایی، به عمر مراجعه و از او استفاده کرده باشد.

24. ادّعای بغض صحابه نسبت به حضرت علی علیه السّلام

اشاره

ابن‌تیمیه دربارة بغض صحابه نسبت به حضرت علی علیه السلام می‌نویسد:

علی فان کثیرا من الصحابة والتابعین کانوا یبغضونه ویسبونه ویقاتلونه.

بسیاری از صحابه و تابعین، بغض علی علیه السلام را داشته، و وی را سب کرده و با او جنگیده‌اند. ⁽²⁾

نقد و بررسی:

این ادعای ابن‌تیمیه به خاطر دشمنی او با حضرت علی علیه السلام است، وگرنه چرا او نامی از این افراد نمی‌برد؟ آیا جز خوارج - که ابن‌تیمیه از اسلاف آنان است - کسی از تابعین نسبت به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بغض و عداوت داشته است؟ بر فرضی که همه صحابه بغض حضرت علی علیه السلام را داشته باشند؛ این نقص آنان است نه نقص حضرت علی علیه السلام؛ زیرا پیامبرصلی الله علیه وآله در شأن آن

حضرت فرمودند:

لا یحبّک إلاّ مؤمن ولایبغضک إلاّ منافق.

تو را جز مؤمن دوست ندارد و جز منافق با تو دشمنی نمی‌کند. ⁽¹⁾

همچنین فرمودند:

من آذی علیاً فقد آذانی.

هر کس علی علیه السلام را اذیت کند مرا اذیت کرده است. ⁽²⁾

و نیز می‌فرمایند:

من سبّ علیاً فقد سبّنی.

هر کس، علی را دشنام دهد مرا دشنام داده است. ⁽³⁾

و بالاخره رسول اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرمایند:

من أحبّ علیاً فقد أحبّنی، ومن أبغض علیاً فقد أبغضنی.

هرکس علی علیه السلام را دوست بدارد به طور حتم مرا دوست داشته و هر کس علی علیه السلام را دشمن بدارد به طور حتم مرا دشمن داشته است.⁽⁴⁾

چگونه کسی علی علیه السلام را دشمن بدارد، در حالی‌که بخاری به سندش از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم نقل کرده که فرمود:

أنت منّی وأنا منک.

تو از منی و من از تو هستم. ⁽¹⁾

و نیز رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم می‌فرمایند:

أما ترضی أن تکون منّی بمنزلة هارون من موسی إلاّ أنّه لا نبی بعدی.

آیا راضی نمی‌شوی که تو نزد من به منزلة هارون نزد موسی باشی، جز آن‌که بعد از من پیامبری نیست.⁽²⁾

همچنین فرمودند:

إنّی دافعٌ والرّایة غداً إلی رجل یحبّ الله ورسوله ویحبّه الله ورسوله.

قطعاً فردا پرچم را به دست کسی می‌دهم که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست دارند.⁽³⁾

25. ادّعای بیعت نکردن بیشتر مردم با حضرت علی علیه السّلام

اشاره

ابن‌تیمیه درباره بیعت نکردن امت با علی علیه السلام اشکال می‌کند و می‌گوید:

لم یتمکن أحد منهم من الامامة إلا علی بن أبی‌طالب مع أن الأمور استصعبت علیه ونصف الأمة أو أقل أو أکثر لم یبایعوه.

احدی از امت به جز علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام بهره‌مند از امامت نشد با

این‌که امور بر او سخت گشت و نصف امت و یا کمتر و یا بیشتر با او بیعت نکردند.⁽¹⁾

نقد و بررسی:

مقام امامت از حکم عقل و نصوص و ظواهر آیات قرآن و سنت نبوی استفاده می‌شود که منصبی الهی است و هر امامی باید از جانب خدا منصوب و منصوص باشد و خلیفه بعد از رسول خداصلی الله علیه وآله که از جانب خدا به امامت منصوب شد، امام امیرالمؤمنین، علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام، است. با وجود نص، خلافت و امامت الهی او تمام شد و در مشروع بودن آن احتیاج به بیعت مردمی نیست. اگرچه بیعت آنان در حقیقت التزام عملی در عمل به دستورات خلیفه به حق است و نفع این عمل به خود مردم باز می‌گردد که از امام به حق اطاعت کرده‌اند. آیا عموم مردم از روی رغبت با ابوبکر بیعت کردند یا بسیاری از روی اکراه و تهدید، سلطة او را پذیرفتند. مگر در سقیفه بر سر خلافت و تعیین جانشین پیامبر غوغا و کشمکش بزرگی پدید نیامد؟ مگر گروهی از صحابه از بیعت با ابوبکر سر باز نزدند و به خانة حضرت زهرا سلام الله علیها پناه نبردند؟ ⁽²⁾همچنین عمربن خطاب برای بیعت گرفتن اجباری با گروهی به خانة حضرت علی علیه السلام هجوم نبرد؟ ⁽³⁾چه کسی غیر از ابن‌تیمیه ادّعا کرده که بیشتر مردم با حضرت علی علیه السلام بیعت نکردند؟ این ادّعا تنها از آن اوست.

دیدگاه‌ها

الف) حسن‌بن فرهان مالکی در این مورد می‌نویسد:

امامت علی سلام الله علیها و خلافت او، به نص و واقع و اجماع به اثبات رسید و بزرگان صحابه و مهاجرین و انصار بر بیعت با او اجماع کردند و تمام بلاد اسلام چون حجاز، یمن،

فارس، خراسان، مصر، آفریقا، آذربایجان، هند و... بر خلافت او خاضع شدند و تنها اهل شام از بیعت با او معارضه کردند و آنان نیز نصف امت حتی ربع و بلکه یک دهم امت هم نمی‌شدند. بلکه در شام برخی از صحابه و تابعین وجود داشتند که بر خلافت علی سلام الله علیها اقرار کردند و از معاویه کناره‌گیری نمودند، مثل: شدادبن اوس و عبدالرحمن بن غنم اشعری، بزرگ تابعین اهل شام، و با معاویه تعداد کمی از صحابه - آن هم از مسلمانان فتح مکه، مسلمانان حنین و برخی که در صحابی بودن آنها اختلاف است - بودند... . ⁽¹⁾

لازم به ذکر است 130 نفر از بدری‌ها، ⁽²⁾) و همچنین تمام اصحاب بیعت رضوان که تا آن زمان زنده بودند، در کنار حضرت علی علیه السلام قرار داشتند.

ب) خلیفهْ بن خیاط (شیخ بخاری) به سندخود از عبدالرحمن ابزی نقل می‌کند که گفت:

از کسانی که در بیعت رضوان با رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم بیعت نمودیم؛ هشتصد نفر با علی علیه السلام بودیم که شصت و سه نفرمان از جمله عمار یاسر کشته شدند. ⁽³⁾

پ) ابوحنیفه در این باره می‌گوید:

هیچ کس با علی علیه السلام جنگ نکرد که او را به حق برگرداند؛ مگر آن‌که علی علیه السلام بر حق سزاوارتر از او بود و اگر او نبود کسی نمی‌دانست در پیکار با مسلمانان چگونه باید رفتار کرد. شکی نیست که طلحه و زبیر بعد از آن‌که با علی بیعت کردند و سوگند یاد کردند که پیمان‌شکنی نکنند، با او جنگیدند. ⁽¹⁾

ت) ابن خزیمه که از بزرگان کم‌نظیر اهل تسنن است در این زمینه می‌گوید:

هر کس با علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام در خلافتش به نزاع و ستیز برخاست، سرکش و یاغی است. این مطلبی است که همة مشایخ‌مان را برآن یافتم و ابن ادریس شافعی نیز همین نظر را دارد.⁽²⁾

ث) مناوی در «فیض القدیر» می‌نویسد:

تمامی فقهای حجاز و عراق از هر ده گروه صاحبان حدیث و رأی، اتفاق نظر دارند که علی علیه السلام در پیکارش با اهل صفین بر حق بوده همان‌طور که در نبرد با اهل جمل حق با او بود و کسانی که با او جنگیدند، سرکشانی ستمکار بوده‌اند و به خاطر سرکشی، آنها را تکفیر می‌کنند. برخی از آنها از این قرارند: مالک، شافعی ابوحنیفه، اوزاعی و جمهور اعظم از متکلمان و مسلمانان.⁽³⁾

به علاوه بسیاری از علما و محدثان اهل تسنن، بر بیعت عمومی با حضرت

علی علیه السلام اجماع دارند که به ذکر اسامی آنها بسنده می‌کنیم:

26. انکار موقعیت علمی امیرالمؤمنین علی علیه السّلام

اشاره

ابن‌تیمیه سعی می‌کند که موقعیت علمی امیرالمؤمنین، علی علیه السلام، را زیر سؤال ببرد و از طرفی موقعیت علمی افرادی همچون ابوبکر و عثمان را بالا ببرد.

او این‌گونه می‌نویسد:

والمعروف أنّ علیاً أخذ العلم عن أبی‌بکر.⁽³⁾

آنچه مشهور است علی[علیه السلام]، علم را از ابوبکر فرا گرفته است.

نقد و بررسی:

بزرگان و صاحب‌نظران اهل تسنن، این ایده و بینش ابن‌تیمیه را قبول ندارند و در پژوهش‌های علمی شان خلاف سخن وی نوشته اند که ما به بعضی از موارد اشاره می کنیم:

الف) ابوبکر بعد از سال‌ها، هنوز معنای «فاکهة آرا وأبّا» را که هر عرب بیابانگردی می‌دانست، نفهمیده بود.

وأخرج أبوعبید فی فضائله وعبدبن حمید عن إبراهیم التیمی قال سئل أبوبکر الصدیق عن قوله «وأبا» فقال ای سماء تظلنی وأی أرض تقلنی إذا قلت فی کتاب الله مالا أعلم.⁽⁴⁾

از ابوبکر معنی آیة شریفه «وَأبًّا» را پرسیدند (نتوانست پاسخ دهد و از معنی کلمه أبّ بی‌خبر بود)، گفت: کدام آسمان بر سر من سایه افکند یا کدام زمین مرا بر روی خود جای دهد، اگر آنچه را که از کتاب خدا نمی‌دانم بگویم.

ب) سیوطی نیز در این‌باره می نویسد:

آنچه از ابوبکر در تفسیر قرآن وارد شده، از ده مورد تجاوز نمی کند.⁽¹⁾

پ) سیوطی در بحث تعداد روایات هم می نویسد:

عدد روایات نقل‌شده از خلیفة اول، به هشتاد حدیث نمی رسد.⁽²⁾

لازم است در اینجا به چند مورد از دلایلی که اعلمیت امیرالمؤمنین علیه السلام را ثابت می‌کند بپردازیم:

۱. بسیاری از علمای اهل تسنن نقل کرده‌اند که پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله فرمود:

أنا مدینة العلم وعلی بابها فمن أراد العلم فلیأته من بابه. ⁽³⁾

من شهر علم هستم و علی درب آن است؛ پس هرکس که علم می خواهد، باید از درب آن وارد شود.

حاکم نیشابوری در کتاب «المستدرک»، جلد۳، صفحات۱۲۷- ۱۲۶، این

روایت را با چندین طریق نقل و آن را صحیح معرفی می‌کند.

همچنین متقی هندی در «کنز العمال»، جلد ۱۳، صفحه۱۴۹، این حدیث را نقل و به صحت آن اعتراف می‌کند.

سلونی قبل أن تفقدونی.

نه کسی قبل از ایشان این ادعا را کرده و نه بعد از ایشان (غیر از انوار مقدسه معصومین علیه السلام) چنین جرأتی در کسی یافت می‌شود؛ چنانچه بسیاری از علمای اهل تسنن نوشته‌اند:

لم یکن أحد من الصحابه یقول (سلونی) إلاّ علی‌بن أبی‌طالب.⁽¹⁾

هیچ یک از صحابه نمی‌گفت که (هر چه می‌خواهید) از من بپرسید مگر علی‌بن ابی‌طالب (اشاره به روایت امیرمؤمنان که می فرمودند: از من هرچه می خواهید بپرسید قبل از این‌که من را از دست بدهید).

۳. از ابن‌عباس نقل شده که دربارة حضرت امیرالمؤمنین، علی علیه السلام، می‌گفت:

والله لقد أعطی علی‌بن أبی‌طالب تسعة أعشار العلم وأیم الله لقد شارککم فی العشر العاشر.⁽²⁾)

قسم به خدا! به علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام نُه دهم علم داده شده و قسم به خداوند که او در یک دهم باقی هم با شما شریک است.

۴. بخاری در «تاریخ کبیر»، بر اعلمیت امام علی علیه السلام اعتراف می کند و این‌گونه می نویسد:

سمعت عطاء: قالت عائشه: علیٌ اعلم الناس بالسنة.⁽¹⁾

از عطاء شنیدم که عایشه گفت: علی داناترین مردم به سنّت است.

فقه و علم به رحلت علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام رفت. برادرش عتبه گفت: اهل شام این کلام را از تو نمی‌شنوند [و قبول نمی‌کنند]. گفت: مرا واگذار.⁽²⁾

27. اشکال بر هزار رکعت نماز حضرت علی علیه السّلام در شبانه روز

اشاره

ابن‌تیمیه در جایی، به هزار رکعت نماز گزاردن امیرالمؤمنین علیه السلام در هر شب، اشکال وارد کرده است، از جمله:

وأما ما نقله عن علی علیه السلام أنه کان یصلی کل یوم ولیلة ألف رکعة فهذا

یدل علی جهله بالفضیلة وجهله بالواقع کذلک قوله انه کان یصلی فی الیوم واللیلة ألف رکعة من الکذب الذی لامدح فیه فان النبی صلی الله علیه و آله وسلم کان مجموع صلاته فی الیوم واللیلة أربعین رکعة فرضا ونفلا والزمان لایتسع لألف رکعة لمن ولی أمر‌المسلمین مع سیاسة الناس وأهله... لم یستحب هذا أحد من المسلمین علمنا انه لیس عبادة بل مکروه.

این‌که انسان شب تا صبح مشغول نماز شود، مکروه است و فضیلت حساب نمی شود، چون حضرت رسول صلی الله علیه و آله وسلم هر شب و روز بیش ازچهل رکعت نماز نمی خواند و تمام شب را بیدار نمی ماند. پس مداومت به شب زنده‌داری نه تنها مستحب نمی باشد بلکه مکروه است. ⁽¹⁾

علامه امینی از قول ابن تیمیه نقل می‌کند که ابن تیمیه می‌گوید:

پیامبر در شب بیش از 13 رکعت نماز نمی‌خواند و در آخر می گوید: شب زنده‌داری و تهجد و قرائت کل قرآن در یک رکعت نماز ثابت شده است و عثمان این کار را انجام می داد. پس شب زنده‌داری و تلاوت قرآن عثمان از دیگران (یعنی امیرالمؤمنین) آشکارتر است.⁽²⁾

نقد و بررسی:

مرحوم علامه امینی رحمة الله علیه در کتاب «الغدیر»، جلد 5، صفحه 40 پاسخ گویایی به این انتقاد ابن‌تیمیه داده است و این‌گونه می‌نویسد:

اولاً: «مکروه» دانستن این عمل با سنت نبوی در تناقض است. این‌که ایشان گفته اند رسول‌خداصلی الله علیه وآله هر شب بیش از ۱۳ رکعت و در روز رکعات معینی نماز نمی خوانده، مخالف احادیث و تاریخ است و ایشان