آرشیو دروس خارج تفسیر آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی 93-92

مشخصات کتاب

سرشناسه:جوادی آملی، عبدالله،1312

عنوان و نام پدیدآور:آرشیو دروس خارج تفسیر آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی93-92 عبدالله جوادی آملی.

به همراه صوت دروس

منبع الکترونیکی : سایت مدرسه فقاهت

مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان، ۱۳96.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه و رایانه

موضوع: خارج تفسیر

تفسیر آیه 18 تا 21 سوره سبأ 92/07/03

موضوع: تفسیر آیه 18 تا 21 سوره سبأ

وَجَعَلْنَا بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا قُری ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهَا لَیَالِیَ وَأَیَّاماً آمِنِینَ (18 فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَیْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِیثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ (19) وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنینَ (20) وَمَا کَانَ لَهُ عَلَیْهِم مِن سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِی شَکٍّ وَربُّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَفِیظٌ (21)) مکّی بودن سوره سبأ و عناصر محوری آن

در سال گذشته سوره مبارکه «سبأ» که مطرح شد تا آیه هفده بحث شد امسال به لطف الهی از آیه هجده شروع می‌شود سوره مبارکه «سبأ» که 54 آیه دارد در مکه نازل شد مستحضرید سوَری که در مکه نازل شده عناصر محوری آن, اصول دین است و خطوط کلی اخلاق و فقه است مسائل جزئی فقه, مسئله حج, مسئله جهاد, مسئله صوم و سایر مسائل مربوط به فروع جزئی فقه در مدینه نازل شد لذا در سوَر مکّی از اصول دین و از قصص انبیا و از خطوط کلی فقه و حقوق سخن به میان می آید در این سوره مبارکه هم که اوّلش با حمد الهی شروع شد تا آیه هفده بحث شد بخشی از اصول دین مطرح بود و جریان حضرت داوود و سلیمان(سلام الله علیهما) مطرح بود و جریان سبأ که برای یمن است.

سنّت الهی در عطابخشی نعمت ها

در جریان سبأ یمن فرمود منطقه‌ای بود ما از هر نظر اینها را مرفّه کردیم نعمت‌های فراوان دادیم سنّت الهی هم بر این است که نعمتی را که به یک قوم داد هرگز از آنها نمی‌گیرد مگر اینکه آنها مسیر دریافت نعمت را تغییر بدهند إِنَّ اللَّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ ⁽¹⁾هست, ذلِکَ بِأَنَّ اللّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَی قَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ ⁽²⁾هست این دو آیه آن سنّت عمومی خدا را نشان می‌دهد که لطف خدا ابتدایی است ولی قهر خدا ابتدایی نیست از این جهت مِهر او بیش از قهر اوست و پیش از قهر اوست روشن می‌شود هرگز خدا ابتدائاً کسی را گرفتار نمی‌کند تمام نعمت‌ها را طبق بیان نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) در صحیفه که فرمود منت‌های تو ابتدایی است ⁽³⁾بدون استحقاق اشخاص عطا می‌کند و هرگز نعمتی را که به ملّتی داد از آنها نمی‌گیرد مگر اینکه آنها کفران نعمت کنند و نعمت را پس بزنند.

انواع نعمت های عطا شده به قوم سبأ

فرمود ما به منطقه سبأ یمن نعمت‌های فراوانی دادیم این نعمت‌های آن منطقه دو بخش شد یک منطقه درون‌مرزی, یک منطقه برون‌مرزی; منطقه درون‌مرزی را شرح داد فرمود: فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتَانِ عَن یَمِینٍ وَشِمالٍ ⁽⁴⁾وارد منطقه سبأ می‌شدید دست راست‌تان, دست چپ‌تان, طرف شمال و طرف یمین سرسبز بود باغ‌های خرم داشت باغ‌های پرمیوه داشت هم کشاورزی‌شان هم باغداری‌شان تأمین بود این برای برکت‌های درون‌مرزی بعد فرمود: فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ ⁽⁵⁾که بحثش در سال گذشته بازگو شد اما در آیه هجده درباره نعمت‌های برون‌مرزی است فرمود این منطقه سبأ که در یمن واقع شد یمن چه یمن شمالی و یمن جنوبی این قسمت در جنوب منطقه شامات است از یمن که به طرف شمال حرکت می‌کنید به منطقه شامات می‌رسید فرمود فاصله سبأ که در یمن بود تا منطقه شامات این دو طرفش یا یک طرفش منطقه‌های سرسبز و آباد، متّصل و نزدیک هم فراوان بود اینها می‌خواستند به طرف شامات حرکت کنند هیچ مشکلی نداشتند بین سبأ یمن تا محدوده شامات قُری ظَاهِرَةً قریه‌هایی بود ظاهر هم برای عابر، ظاهر بود; یعنی کسی که از مسیر رسمی عبور می‌کرد این قریه‌ها در دسترس بود نزدیک بود و می‌دیدند و ممکن بود به آسانی وارد آن قریه بشوند هم خود این قُراء برای یکدیگر ظاهر بودند فاصله‌شان زیاد نبود کسی می‌خواست از قریه‌ای به قریه دیگر سفر کند نیازی به زاد و راحله نداشت به آسانی حرکت می‌کرد. دو نعمت مهم را که ذات اقدس الهی به مردم مکه داده بود به اینها هم عطا کرد درباره مردم مکه فرمود ما به برکت کعبه، این دو نعمت را به مردم مکه دادیم که أَطْعَمَهُم مِن جُوعٍ وَآمَنَهُم مِنْ خَوْفٍ ⁽⁶⁾با اینکه خودش نه جای کشاورزی است نه جای دامداری است اما تمام نعمت در طول سال در سرزمین مکه فراوان و فراهم است هم امنیت هست هم رزق فراوان. بعضی از شهرها و منطقه‌ها هستند که در اثر داشتن هوای مناسب, آب فراوان, سرزمین حاصلخیز نعمت‌های خودکفا دارند اما آنجا یک سرزمین غَیْرِ ذِی زَرْعٍ است با اینکه غَیْرِ ذِی زَرْعٍ است که بدتر از «لم یزرع» و بدتر از موات است چون زمین اگر دایر نبود بایر است بدتر از بایر, موات است بدتر از موات, «لم یزرع» است بدتر از «لم یزرع», «غیر ذی ذرع» است که هیچ وقت قابل کِشت نیست مکه سنگلاخی بیش نبود بیان نورانی حضرت ابراهیم خلیل این بود که رَبَّنَا إِنِّی أَسْکَنتُ مِن ذُرِّیَّتی بِوَادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ, ⁽⁷⁾غَیْرِ ذِی زَرْعٍ غیر از «لم یزرع» است و غیر از موات است و غیر از بایر است یعنی اصلاً قابل کشت و زرع نیست. مردم چنین سرزمینی را ذات اقدس الهی أَطْعَمَهُم مِن جُوعٍ وَآمَنَهُم مِنْ خَوْفٍ هم امنیتشان را تأمین کرد که خیلی‌ها در اثر بیکاری ممکن بود دست به غارتگری بزنند ولی مکه امن بود خیلی‌ها ممکن بود در اثر بیکاری و نداری دست به سرقت بزنند ولی مکه امن بود هم نعمت‌های الهی در آن سرزمین فراوان بود هم امنیت که أَطْعَمَهُم مِن جُوعٍ وَآمَنَهُم مِنْ خَوْفٍ در اینجا هم فرمود ما هم همین کار را کردیم سرزمینی به شما دادیم که نعمت‌های فراوانی دارد کُلُوا مِن رِّزْقِ رَبِّکُمْ وَاشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ ⁽⁸⁾بخواهید مسافرت کنید فاصله یمن تا شام که فاصله کمی هم نیست تمام این منطقه, قریه‌هایی است آباد (یک) نزدیک هم (دو) نزدیک به جاده (سه) شما هم می‌توانید این فاصله‌ها را به آسانی با امنیت طی کنید (چهار) احتیاجی به زاد و راحله هم ندارید (پنج) اینها را ما به شما دادیم.

چگونگی تأمین نیازهای امنیتی و اقتصادی قوم سبأ

وَجَعَلْنَا بین همین اهل سبأ, سبأ که نام شخصی بود و مردم منطقه به نام نیایشان مردم سبأ نامیده می‌شدند فرمود بین مردم منطقه سبأ که نامگذاری این سبأ به مناسبت نیای این جمعیت بود وَبَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا که منظور سرزمین شامات است بین یمن و شام قُری ظَاهِرَةً این شام را ذات اقدس الهی در جریان اسراء و معراج هم فرمود: سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَی بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بَارَکْنَا حَوْلَهُ ⁽¹⁾آن بَارَکْنَا حَوْلَهُ مربوط به سرزمین شامات و فلسطین است. فرمود: وَبَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا قُری ظَاهِرَةً هم برای عابر و مسافر ظاهر است خیلی دور نیست هم خود این قریه‌ها برای یکدیگر ظاهرند و نیازی به زاد و راحله نیست وَقَدَّرْنَا فِیهَا السَّیْرَ فاصله بین این قریه ها را هم منظم کردیم نظیر آنچه به وجود مبارک داوود دستور داد فرمود: قَدِّرْ فِی السَّرْدِ ⁽²⁾این زِرهی که می‌بافی این روزنه‌هایش این سوراخ‌هایش منظم باشد یکی بزرگ یکی کوچک نباشد تقدیر سَرد عبارت از همین است اینجا هم تقدیر قُرا عبارت از همین‌هاست این چنین نیست که فاصله یکی کم باشد یکی زیاد باشد, فاصله‌ها کم بود همه‌اش یکسان بود یک مسافر به آسانی از قریه‌ای به قریه دیگر حرکت می‌کرد بدون اینکه به زاد و راحله احتیاج داشته باشد وَقَدَّرْنَا فِیهَا السَّیْرَ. در ذیل این آیه, روایتی هست که بر رسل(علیهم السلام) تطبیق شده است که رابط بین ذات اقدس الهی و جامعه بشری‌اند و بر علما که رابط بین اهل بیت(علیهم السلام) و توده مردم، علما هستند ⁽³⁾که اینها قریه‌هایی هستند که بین آن منبع اصلی و توده مردم‌اند البته این تطبیق آیه است و نه تفسیر مفهومی. وَجَعَلْنَا بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا یعنی سرزمین شامات قُری ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِیهَا السَّیْرَ یعنی حرکت و سیر بین این قُراء تقدیرشده است هر کدام به قدر معیّن هندسی‌شده است نظیر آن تقدیر روزنه‌ها و سوراخ‌های زره که هر کدامشان منظم است وَقَدَّرْنَا فِیهَا السَّیْرَ بعد به اینها گفتیم سِیرُوا فِیهَا لَیَالِیَ (یک) وَأَیَّاماً (دو) بخواهید شب مسافرت کنید در امنیت هستید بخواهید روز مسافرت کنید در امنیت هستید بخواهید سفر درازمدت داشته باشید که بعضی از شب‌ها و بعضی از روزها را در راه باشید در امنیت هستید بخواهید از یمن تا قریه‌های مجاور بروید که سیر یک روزه است در امنیت هستید, بخواهید این فاصله را شبانه طی کنید در امنیت هستید بخواهید از یمن تا شام که فاصله زیاد است چند شبانه‌روز در راه باشید در امنیت هستید سِیرُوا فِیهَا لَیَالِیَ (یک) وَأَیَّاماً (دو) لَیَالِیَ وَأَیَّاماً (سه) در هر سه مقطع آمِنِینَ هستید شما در کمال امنیت هستید بنابراین هم نعمت اقتصادی‌تان تأمین است برای اینکه کُلُوا مِن رِّزْقِ رَبِّکُمْ وَاشْکُرُوا که مربوط به درون‌مرزی است هم اینجا قریه‌هایی است که ظاهر است و امنیت است این هم برون‌مرزی است هم امنیت هم اقتصاد.

چگونگی کفران نعمت های الهی توسط قوم سبأ

آن‌گاه اینها عملاً این نعمت را کفران کردند همان‌طوری که درباره قوم بنی‌اسرائیل فرمود ما به اینها مَنّ و سلوا دادیم اینها از ما پیاز و سیر خواستند که خدای سبحان فرمود: أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنَی بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا ⁽¹⁾موسای کلیم به اینها فرمود شما آن منّ و سلوا را به سیر و پیاز تبدیل کردید خیلی‌ها هم هستند که همین‌طور است آن نعمت‌های معنوی و نعمت‌های الهی را به نعمت‌های مادی تبدیل می‌کنند که در حقیقت کفران نعمت است. فرمود ما نعمت‌ها را به این منطقه سبأ و اهل سبأ دادیم اینها گفتند که بین ما با آن منطقه ای که می‌خواهیم برویم فاصله زیاد باشد که سوار راحله بشویم حالا این را قولاً گفتند یا کاری کردند که استحقاق این را داشته باشند خب اگر این قریه‌های مجاور ویران بشود به فاصله‌های طولانی قریه‌ای پیدا بشود اینها ناچارند با زاد و راحله بروند اینکه گفتند: رَبَّنَا بَاعِدْ بَیْنَ أَسْفَارِنَا یعنی عملاً حرفی زدند که این قریه‌ها ویران شده وقتی ویران شده فاصله بین اینها تا شامات طولانی می‌شود اینها با زاد و راحله باید حرکت کنند این منطقه‌ها ویران شده الآن هم شما می‌بینید به صورت یک کویر خشک در آمده یعنی از یمن چه یمن شمالی چه یمن جنوبی که اینها همه‌شان در جنوب شامات هستند در یک خط نیستند مقداری یمن در جنوب شرقی فاصله زیاد دارد در جنوب شرقی شامات قرار دارد در یک خط نیست بخشی وسیعی از آن در یک خط است اینها باید بیایند مکه بعد بیایند مدینه بعد بیایند شامات برسند.

نتیجه کفران نعمت ها در قوم سبأ

فرمود اینها عملاً از ما خواستند این فاصله‌ها زیاد باشد وَظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ درست است که معصیت کردند نعمت‌های الهی را کفران کردند آن نعمت توحید و وحی و نبوّت را کنار گذاشتند اما اینها در حقیقت به خودشان ستم کردند مستحضرید که اگر کسی به مقصد نرسد به خودش ستم کرده است نه به ذات اقدس الهی خدای سبحان که غنیّ محض است و قدیر صِرف هرگز به چیزی نیازمند نیست (یک) و کسی توان آن را ندارد که به ذات اقدس الهی آسیب برساند (دو) اگر به دین الهی آسیب رساند در حقیقت به خودش آسیب رساند چون «أعدیٰ عدوّک نفسک الّتی بین جنبیک» ⁽¹⁾به خودش آسیب رسانده فرمود: وَظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ به خودشان ستم کردند چون این‌چنین شد فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِیثَ ما کلّ اینها را برداشتیم از بین بردیم اینها را گذاشتیم در تاریخ، الآن فقط اسم‌شان را شما در کتاب‌های تاریخ می‌بینید می‌گویید روزی در این مملکت ساسانیان بودند, سامانیان بودند, سلجوقیان بودند, همین! تا کسی به کتاب تاریخ مراجعه نکند لابه‌لای کتاب تاریخ را نبیند دیگر نمی‌فهمد سبأای بود و مردمی در آن منطقه بودند و امکاناتی داشتند و بعد ویران شدند فرمود ما اینها را حدیث قرار دادیم روزی این مملکت, روزی فاصله بین یمن و شامات آباد بوده است این یک حدیث است یک تاریخ است هیچ خبری در خارج از اینها نیست فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِیثَ اُحدوثه قرار دادیم همین, هیچ اثری از اینها در خارج نیست. در بخش‌های دیگر فرمود اینها با اینکه ریشه‌دار بودند ما طرزی ریشه اینها را کَندیم که کَأَن لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ ⁽²⁾این لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ که بحثش قبلاً گذشت این است که یک وقت است که یک چنار کهنی را انسان ریشه‌کن می‌کند خب مدت‌ها جایش خالی است شاید چند سال طول بکشد تا این جا پر بشود همین یک چنار کهنسالی را از جایی بِکَنند معلوم می‌شود اینجا درختی بود کَنده شد اما اگر شما یک علف یک سانتی را که در کنار یک جوی روئیده می‌شود این را بکنید این اصلاً معلوم نیست فرمود ما طوری ریشه ساسانی و سامانی و سلجوقی و اینها را کَندیم که گویا اصلاً دیروز اینجا کسی نبود کَأَن لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ غَنِیَ بالمکان, یَغنی بالمکان یعنی اینجا غنوده بود خب حالا شما یک علف یک سانتی را بِکَنید فردا عابری بخواهد رد بشود خب جایش معلوم نیست چون ریشه‌ای نداشت اینها که ریشه‌دار کهنسال بودند طرزی ما اینها را ریشه‌کن کردیم که گویا اصلاً دیروز اینجا نبودند کَأَن لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ خب این کَأَن لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ یعنی اینها اثر خارجی ندارند فقط اسمشان در کتاب‌های تاریخ مانده فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِیثَ پس اثر خارجی ندارند چون ما اینها را ریشه‌کن کردیم آن‌طوری که یک علف یک سانتی را ریشه‌کن می‌کنند نه آن‌طوری که یک چنار را ریشه‌کن می‌کنند چون در خارج اثری نیست اگر کسی بخواهد از اینها باخبر بشود باید به کتاب تاریخ مراجعه کند فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِیثَ خب اینها کجا رفتند؟ این مَثلی است معروف در کتاب‌های ادبی ما که می‌گوییم «تفرّقوا أیادی سبأ» ⁽³⁾همین است فرمود مردم یمن این منطقه سبأ که ویران شدند بخشی به تهامه آمدند که تهامه همان اطراف مکه است بعضی‌ها به یثرت آمدند یعنی مدینه, بعضی به شام رفتند بعضی به عمّان رفتند این جمعیت پرنشاط متمکّن آن‌چنان متفرّق شدند که اثری از اینها نیست «تفرقوا ایادی سبا» که مَثل شده است یک مَثل تاریخی است فرمود ما به همه اینها نعمت دادیم نعمت‌های درون‌مرزی دادیم نعمت‌های برون‌مرزی دادیم همان‌طوری که بنی‌اسرائیل مَنّ و سلوا را به پیاز و سیر تبدیل کردند اینها هم نزدیک‌ها را به دور تبدیل کردند, نعمت‌های الهی را کفران کردند ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِیثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ تَمزیق یعنی تفریق; اینها را جدا کردیم طوری که اثری از اینها دیگر در منطقه سبا نیست.

حفظ نعمت های الهی با صبر در امتحانات و شکر در نعمت ها

فرمود این کار را ما کردیم إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ هر کسی در برابر امتحان‌های الهی صابر باشد (یک) در پیشگاه نعمت‌های خدا شاکر باشد (دو) گرفتار مسئله منطقه سبأ نخواهد شد (سه) هم نعمت‌های درون‌مرزی‌اش محفوظ است هم نعمت‌های برون‌مرزی‌اش محفوظ است. فرمود: إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ.

قانون کلّی در کفران نعمت ها و نقش شیطان در آن

حالا این قضیة فی واقعة داستانی است مربوط به یمن یا نه, یک اصل کلی است فرمود یک اصل کلی است اختصاصی به یمن و غیر یمن ندارد آن اصل کلی این است که شیطان در این جهان نقشی دارد و آن دعوت کردن و وسوسه کردن است کار حرامی است که او دارد می‌کند ولی اختیار را از هیچ کسی سلب نمی‌کند اینکه شیطان وسوسه می‌کند معصیت است خلاف شرع است مثل اینکه کسی مرکز فساد دایر می‌کند خب کسی که مرکز فساد دایر می‌کند هیچ جوانی را مجبور نمی‌کند ولی زمینه گناه را فراهم می‌کند این وسوسه کردن, تبلیغ گناه کردن, ترویج گناه کردن این معصیت است شیطان هم همین کار را می‌کند اما کسی را مجبور نمی‌کند کارش در همین حد است فرمود آنچه دامنگیر مردم سبأ شد همان است که دامنگیر مردم منطقه دیگر هم می‌شود اصل کلی این است که شیطان عده‌ای را تبلیغ می‌کند به طرف گناه, برخی‌ها می‌پذیرند برخی‌ها نمی‌پذیرند. شیطان گفت من اینها را اغوا می‌کنم اینکه می‌گویند دشمن قسم‌خورده منظورش شیطان است شیطان سوگند یاد کرد گفت: فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ ⁽¹⁾این دشمنی است که سوگند یاد کرده است عرض کرد خدایا! به عزّت تو قسم من اینها را گمراه می‌کنم گمراهی‌اش هم در حدّ وسوسه است وسوسه کردن، او را به جهنم می‌برد چون معصیت کرده تشویق کرد و وسیله گناه را فراهم کرد اما بار تبهکاران را کم نمی‌کند لذا در سوره مبارکه «ابراهیم»(سلام الله علیه) که قبلاً گذشت فرمود وقتی در صحنه قیامت که یوم الاحتجاج است طرفین، حجّت اقامه می‌کنند شیطان می‌گوید من دعوت‌نامه نوشتم خب می‌خواستید نیایید عقل و فطرت از درون، شما را به حق دعوت کرده است انبیا و اولیا(علیهم السلام) از بیرون شما را به حق دعوت کردند, آنها که بزرگ و مقدس‌تر و محترم‌تر بودند آنها که معصوم بودند آنها که بیشتر بودند خب می‌خواستی حرف آنها را گوش بدهی چرا حرف مرا گوش دادی می‌خواستی نیایی همین حرفی که در سوره مبارکه «ابراهیم» آیه 22 مطرح است همان حرف در سوره مبارکه «سبأ» هم طرح می‌شود در آیه 22 سوره مبارکه «ابراهیم» این است که وَقَالَ الشَّیْطَانُ لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ به تبهکاران می‌گوید إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ (یک) وَوَعَدتُّکُمْ (دو) من وعده دادم خدا هم وعده داد من خُلف وعده کردم من به شما وعده دادم که اگر اینجا بیایید تمدّن هست, مدنیّت هست, آزادی هست, دروغ گفتم, ذات اقدس الهی به شما وعده داد و درست گفت, خدا وعده داد إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدتُّکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ من وعده دروغی دادم خدا وعده راست داد خب می‌خواستید آنجا بروید وَمَا کَانَ لِیَ عَلَیْکُم مِن سُلْطَانٍ من که مسلّط نبودم من یک مرکز فساد باز کردم همین! خودم گناه کردم گناه هست باید جهنم بروم خب درست است اما من شما را مجبور نکردم, همین! وَمَا کَانَ لِیَ عَلَیْکُم مِن سُلْطَانٍ من هیچ سلطنتی نداشتم این به استثنای منقطع شبیه‌تر است همین استثنای منقطع یا شبیه استثنای منقطع در محلّ بحث سوره مبارکه «سبأ» هم هست سلطنت من فقط به این بود که برای شما دعوت‌نامه نوشتم همین! خب من یک دعوت‌نامه نوشتم شما سه, چهارتا دعوت‌نامه دریافت کردید از عقل دریافت کردید, از فطرت دریافت کردید, از پیغمبر دریافت کردید, از اهل بیت دریافت کردید, وَمَا کَانَ لِیَ عَلَیْکُم مِن سُلْطَانٍ إِلَّا أَن دَعَوْتُکُمْ همین! فَاسْتَجَبْتُمْ لِی شما دعوت مرا اجابت کردید خب می‌خواستید نکنید فَلاَ تَلُومُونِی مرا ملامت نکنید وَلُومُوا أَنفُسَکُم خودتان را ملامت کنید - لاَ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ ⁽²⁾همین است - مَّا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ من امروز مشکل شما را حل نمی‌کنم مُصرِخ یعنی کسی که نالهٴ دیگری را شنید به صَریخ و ناله دیگری پاسخ مثبت بدهد می‌گویم از من برنمی‌آید که مشکل شما را حل کنم وَمَا أَنتمُ بِمُصْرِخِیَّ من هم صریخ و ناله و فریاد دارم شما هم مشکل مرا حل نمی‌کنید مَّا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَمَا أَنتمُ بِمُصْرِخِیَّ إِنِّی کَفَرْتُ بِمَا أَشْرَکْتُمُونِ مِن قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ این آیه مبسوطاً در سوره مبارکه «ابراهیم» گذشت. همان مضمون اینجا مطرح است.

عدم اختصاص وسوسه شیطان به قوم سبأ و ابتلای اکثر مردم به آن

فرمود در آیه بیست همین سوره «سبأ» وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ ابلیس گمانش را نسبت به اینها صادق قرار داد «جعله صادقا» گفت: فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ گمانش این بود که اکثری مردم به بیراهه بروند هم مبتلا به خطای فکری بشوند هم دچار خطیئه عملی; این گمانش را عملی کرد صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ گمانش این بود که مردم یا گرفتار خطای فکری‌اند یا خطیئه عملی; این گمان را با وسوسه به مرحله صِدق رسانده صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ گمان کرد که اینها بیراهه می‌روند (یک) این گمان را به مرحله صدق رسانده با وسوسه (دو) این کار را کرد فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنینَ در هر عصر و مصری این‌طور است این اختصاصی به سبأ و یمن و مردم سبأ ندارد در هر عصری همین‌طور است که آنها که پیروان اهل بیت‌اند کم هستند پیروان شیطان‌اند زیاد هستند.

عدم ارتباط بین تابعیت شیطان با جهنمی شدن انسان

البته این معنایش این نیست که اکثری مردم اهل جهنم‌اند چون یک وقت انسان دنیا را حساب می‌کند دنیا یک مقطع خاص و کوچک و کوتاهی است نسبت به کلّ عالَم, کلّ عالم را که حساب می‌کنیم اکثری اهل رحمت‌اند بالأخره اکثری اینها که گرفتار هستند اکثری اینها که مشرک و ملحد نیستند اکثری گنهکارند اینها یا عندالاحتضار یا در برزخ و قبر یا عند ساهرة القیامه یا در طلیعه جهنم بالأخره با یک مقدار سوخت و سوز پاک می‌شوند منتها حالا سوخت و سوز طوری نیست که ما بگوییم با یک مقدار سوخت و سوز پاک می‌شوند تحمل‌پذیر باشند یک لحظه‌اش قابل تحمل نیست آن بیان نورانی امیر مؤمنان(سلام الله علیه) این است که شما یک مقدار آتش را در کف دست بگذار هر اندازه که توانستی نگه بداری معصیت بکن ⁽¹⁾خب ما آتش را در کف دست یک لحظه هم نمی‌توانیم تحمل کنیم فرمود به همان اندازه که می‌توانی آتش را در کف دست بگیری به همان اندازه گناه کن یعنی هیچ دیگر, خب اینها که معصیتکارند به دنبال کار حرام می‌روند اینها - معاذ الله - ملحد که نیستند مشرک و بت‌پرست که نیستند مسلمانِ معصیتکارند این مسلمان معصیت‌کار یا عندالاحتضار گرفتاری می‌بیند یا در قبر و برزخ گرفتاری می‌بیند یا در ساهره قیامت گرفتاری می‌بیند یا - معاذ الله - وارد جهنم می‌شود و گرفتاری می‌بیند; ولی وقتی شما نسبت به ابد که فکر می‌کنید خب اکثری اهل نجات‌اند این‌طور نیست که یک مسلمان معصیت‌کار، خالد در جهنم باشد نسبت به کلّ عالَم که حساب بکنید «من رحمة بدا و إلی رحمة یؤل» ⁽²⁾

گر وعده دوزخ است و یا خُلد غم مخور ٭٭٭ بیرون نمی‌برند تو را از دیار دوست ⁽¹⁾

بالأخره سرانجام بهشت است اما آن یک لحظه‌اش هم قابل تحمل نیست.

پرسش: در آیه قرآن هست که برخی‌هاخَالِدِینَ فِیهَا. ⁽²⁾

پاسخ: خب بله خَالِدِینَ فِیهَا نسبت به ملحدین نسبت به مشرکین این درست است اما نسبت به مسلمان فاسق که خالدین نداریم.

پرسش: وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ. ⁽³⁾

پاسخ: آنجا دیگر آدم خلود ندارد خیلی‌ها در جهنم می‌روند و برمی‌گردند اینکه در روایات دارد در شب‌های ماه مبارک رمضان هنگام افطار فلان تعداد از آتش دوزخ آزاد می‌شوند ⁽⁴⁾همین است منتها تحملش یک لحظه‌اش سخت است نسبت به کلّ جهان, نسبت به ابد که انسان حساب می‌کند می‌بیند مخلّدین خیلی کم هستند مشرکین چرا, ملحدین چرا, آنها حسابشان چیز دیگر است اما مسلمانی که معصیت کرده بالأخره آن اعتقادی که دارد به قرآ‌ن معتقد است به وحی معتقد است به نبوّت معتقد است به معاد معتقد است این نمی‌گذارد او مخلّد باشد.

فرمود: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ ابلیس گمان کرد که اکثری شاکر نیستند وَلاَ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شَاکِرِینَ ⁽⁵⁾این گمان ابلیس بود (یک) با وسوسه و تبلیغ سوء این گمان را به مرحله صدق رسانده که این گمان واقع شد صادق بود (دو) وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنینَ که گروهی از او اطاعت نکردند.

نفی سلطه و سیطره شیطان نسبت به تبهکاران

بعد می‌فرماید: وَمَا کَانَ لَهُ عَلَیْهِم مِن سُلْطَانٍ این‌چنین نیست که کسی بگوید شیطان مقصّر بود ما مجبور بودیم, جبری در کار نیست چون اگر یک وقت کسی در اثر اضطرار, الجاء, اجبار, خطا, سهو, نسیان دست به خلافی زد که اینها مطابق حدیث رفع ⁽¹⁾اصلاً معصیت نیست اگر کسی سهواً کاری کرد, نسیاناً کاری کرد, غفلتاً کاری کرد, الجائاً کاری کرد, اجباراً کاری کرد, اضطراراً کاری کرد اینها که معصیت نیست حالا حکم وضعی‌اش سر جایش محفوظ است اگر کسی عالماً عامداً خلاف کرد بله این معصیت است خب این عالماً عامداً معنایش این است که اختیار محفوظ است فرمود: وَمَا کَانَ لَهُ عَلَیْهِم مِن سُلْطَانٍ هیچ سلطنتی, سیطره‌ای شیطان نسبت به تبهکاران نداشت و ندارد.

امتحان بودن وسوسه های شیطان و نفی آن با اعتقاد به معاد

همین حد بود که فقط دعوت کرد ما هم می‌خواستیم افراد را امتحان بکنیم, اگر امتحان نباشد که مشخص نمی‌شود درون افراد هم ظاهر نخواهد شد استعدادها هم شکوفا نمی‌شود امتحان از بهترین برکات الهی است إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِی شَکٍّ شکّ در آخرت مثل یقین به عدم آخرت - معاذ الله - منشأ فساد است درست است که اعتقاد به توحید برکات فراوانی دارد اما سهم محوری اخلاق و حقوق را اعتقاد به قیامت تأمین می‌کند اثر علمیِ اعتقاد به مبدأ فراوان است اما اثر عملیِ اعتقاد به معاد فراوان است به حیثی که «لا یقاس به شیء» انسان اگر معتقد به قیامت باشد اعمالش صالح است اگر - معاذ الله - معتقد نباشد یا شک داشته باشد خب هر کاری را انجام می‌دهد تنها چیزی که جلوی انسان را می‌گیرد مسئله مسئولیت است اگر خدای ناکرده این مسئله مسئولیت و یوم المعاد به صورت مقطوع‌العدم یا مشکوک الوجود باشد انسان دست به هر کاری می‌زند. فرمود لازم نیست که اینها یقین داشته باشند که قیامتی نیست اگر - معاذ الله - شکّ در قیامت داشته باشند دست به هر کاری می‌زنند لِنَعْلَمَ مَن یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِی شَکٍّ وَربُّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَفِیظٌ در سوره مبارکه «ص» ملاحظه بفرمایید آیه 26 محور اصلی را فراموشی قیامت می‌داند برای تبهکاران فرمود: یَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُم بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلاَ تَتَّبِعِ الْهَوَی فَیُضِلَّکَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ اینها قضایایی است که به خود حضرت داوود فرمود.

انکار معاد مشکل جوامع انسانی

آن‌وقت یک اصل کلی به عنوان کبرای کلی به این صورت می‌فرماید: إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِیدٌ چرا؟ بِمَا نَسُوا یَوْمَ الْحِسَابِ نه «بما کفروا بالله» مشرکین همه‌شان معتقد بودند که خدا هست, مشکل مشرکین حجاز این نبود که اینها خدا را قبول نداشتند می‌گفتند غیر از خدا, بت‌ها هم هست و اساس خطرشان بعد از آن شرک, انکار معاد بود می‌گفتند: ذلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ ⁽¹⁾تمام مشکل مردم حجاز این بود الآ‌ن هم مشکل غرب با اینکه مسیح(سلام الله علیه) را قبول دارند خدا را قبول دارند مشکل جدّیشان مسئله معاد است فرمود چون قیامت فراموششان شده خب اگر کسی قیامت - معاذ الله - یادش برود خودش را رها می‌بیند استدلال این آیه این است که إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِیدٌ چرا؟ بِمَا نَسُوا یَوْمَ الْحِسَابِ. «أعاذنا الله من شرور أنفسنا و سیّئات أعمالنا»

تفسیر آیه 18 تا 23 سوره سبأ 92/07/06

موضوع: تفسیر آیه 18 تا 23 سوره سبأ

وَجَعَلْنَا بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا قُری ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهَا لَیَالِیَ وَأَیَّاماً آمِنِینَ (18 فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَیْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِیثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ (19) وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنینَ (20) وَمَا کَانَ لَهُ عَلَیْهِم مِن سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِی شَکٍّ وَربُّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَفِیظٌ (21) قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُم مِن دُونِ اللَّهِ لاَ یَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِی السَّماوَاتِ وَلاَ فِی الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِیهِمَا مِن شِرْکٍ وَمَا لَهُ مِنْهُم مِن ظَهِیرٍ (22) وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أذِنَ لَهُ حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ (23))

سرّ طرح قصص انبیا در سوره‌های مکّی

سوره مبارکه «سبأ» که در مکه نازل شد همان‌طوری که ملاحظه فرمودید عناصر محوری این سوَر مکّی، اصول اعتقادی است از یک طرف و خطوط کلی فقه و حقوق است از طرف دیگر. برای اینکه مطلب, برهانیِ محض نشود از علوم تجریدی به تجربی هم تنزّل بکند قصص انبیا و اُمم را در خلال آیات این سوره و مانند آن مطرح می‌کنند.

قصه قوم سبأ و نعمت‌های درون‌مرزی و برون‌مرزی آن

در این سوره «سبأ» قصه قوم سبأ را ذکر کرده است. سبأ نام یکی از نیاکان و اجداد این قوم بود که در یمن به سر می‌بردند خدای سبحان به اینها نعمت‌های ظاهریِ فراوان داد هم درون‌مرزی هم برون‌مرزی; هم مربوط به شهر و دیاری که در آن به سر می‌بردند, هم مربوط به منطقه‌هایی که حوزه سفر و قلمرو مسافرت اینها بود هم داخلهٴ شهر را از هر نظر تأمین کرد هم خارج شهر را برای مسافرت‌های ییلاقی و قشلاقی؛ اینها اگر می‌خواستند مسافرت کنند برای اینها سخت نبود شهرها و قریه‌هایی که در آن منطقه بود یعنی از یمن تا شام این همه فاصله همه سرسبز بود فاصله شهرها بسیار کم بود فاصله روستاها بسیار کم بود اینها نیازمند نبودند که زاد و راحله زیادی تهیه کنند در زمان کمی از شهرشان به شهر دیگر یا از روستایشان به روستای دیگر می‌رسیدند هم شب می‌توانستند در آبادی به سر ببرند هم روز گرفتار کمبود آذوقه و زاد و راحله نبودند این نعمت‌ها را خداوند چه درون‌مرزی چه برون‌مرزی به اینها عطا کرد درباره نعمت درون‌مرزی آیه پانزده همین سوره بود که فرمود: لَقَدْ کَانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتَانِ عَن یَمِینٍ وَشِمالٍ شما وقتی وارد شهرشان می‌شوید دو طرفش باغ‌ها و بوستان‌های سرسبز و خرم و پرمیوه بود این برای خصوص درون‌مرزی, درباره برون‌مرزی هم در آیه هجده فرمود: وَجَعَلْنَا بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا قُری ظَاهِرَةً بین یمن تا شام، کلّ این منطقه سبز بود قریه‌ها ظاهر بودند; یعنی وقتی وارد یک محلّه می‌شدی محلّه دیگر را می‌دیدی این‌چنین نبود که شما باید از یک بیابان کویری عبور کنید مثل وضع فعلی تمام این منطقه‌ها سبز بود یکدیگر را می‌دیدند و باخبر بودند.

مخالف سنّت الهی بودن استناد سلب نعمت‌ها به خدا

مطلب دیگر سنّت الهی را بیان می‌کند در دو آیه که خدا نعمتی را که به قومی مرحمت کرد هرگز از آنها نمی‌گیرد إِنَّ اللَّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ, ⁽¹⁾ذلِکَ بِأَنَّ اللّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَی قَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ ⁽²⁾این دو آیه است در دو بخش قرآن که خدا نعمتی را که به یک خانواده یا به یک روستا یا به شهری داد هرگز از اینها نمی‌گیرد مگر اینکه اینها خودشان نعمت را بگیرند.

نقش انسان در تغییر یا سلب نعمت‌های الهی

این نعمت‌ها گاهی به این است که بیراهه بروند با دست خودشان این بساطشان را به هم بزنند گاهی کاری می‌کنند که به دست خودشان و با دست دیگران کار را انجام می‌دهند انسان می‌تواند دو کار بکند یکی اینکه با دست خودش و با دست مؤمنان بساط زندگی‌اش را گرم و بافروغ بکند گاهی هم به عکس می‌تواند بیراهه برود که زندگی خود را به دست خود و به دست دیگران ویران کند اینکه در سوره «حشر» فرمود: یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُم بِأَیْدِیهِمْ وَأَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ ⁽³⁾همین‌طور بود؛ یهودی‌های مدینه کاری کردند که مجبور شدند هنگام کوچک کردن و حرکت از مدینه به بیرون مدینه، بخشی از خانه‌ها را خودشان خراب بکنند بخشی از آن خانه‌ها را هم مؤمنین خراب می‌کردند خب گاهی انسان کاری می‌کند که با دست خودش بساط خودش را به هم می‌زند دیگران هم در به هم زدن خانه او, او را کمک می‌کنند گاهی هم کاری می‌کند که با دست خودش بِنای خوبی, اثاث خوبی, زندگی خوبی تهیه می‌کند دیگران هم او را کمک می‌کنند این برای هر دو گروه ممکن است مردان الهی هستند که کمک‌کار مؤمنان باشند همان مردان الهی هستند که علیه تبهکاران قیام بکنند پس هم یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُم بِأَیْدِیهِمْ وَأَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ درست است هم «یَبنون و یؤسّسون بیوتهم بأیدیهم و أیدی المؤمنین» درست است حالا گاهی مؤمنین‌اند گاهی فرشتگان‌اند و مانند آن, بالأخره مأموران الهی‌اند خواه در تخریب خواه در تأسیس.

تبیین نقش شیطان به مقدار وسوسه در سلب نعمت‌های الهی

فرمود ما همه نعمت‌ها را به اینها دادیم اینها دشمنی داشتند خون‌آشام و قسم‌خورده این دشمن قسم‌خورده همان شیطان است که سوگند یاد کرد به خدای سبحان عرض کرد: فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ ⁽¹⁾اینکه می‌گویند دشمن قسم‌خورده یعنی همین ابلیس, این به عزّت خدا قسم یاد کرد که انسان‌ها را گمراه بکند ولی خدای سبحان فرمود تو هیچ سلطه‌ای بر آنها نداری به اینها عقل و فطرت دادم که چراغ‌های الهی‌اند در درون, وحی و نبوّت فرستادم چراغ‌های الهی‌آند در بیرون; تو هیچ سلطه‌ای بر آنها نداری مگر اینکه آنها خودشان تو را بر خود مسلّط کنند وگرنه تو وسوسه داری در قبال وسوسه تو, الهام فرشته‌های ما هم هست فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا ⁽²⁾هست, دعوت انبیا و مرسلین و ائمه(علیهم السلام) هم هست این‌طور نیست که تو بتوانی بر آنها مسلّط بشوی مگر اینکه اینها خودشان بیایند تحت سلطه تو, تو را بر خود مسلّط کنند در سوره مبارکه «ابراهیم» همین‌طور است در سوره مبارکه «حجر» همین‌طور است در سوره مبارکه «سبأ» که محلّ بحث است همین‌طور است. در بحث سوره مبارکه «ابراهیم» که در بحث دیروز اشاره شد آن را خب قبلاً خواندیم در سوره «حجر» فرمود: هَذا صِرَاطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ ٭ إِنَّ عِبَادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغَاوِینَ ⁽³⁾خب اگر گمراهی عمداً بیاید زیر پرچم تو, تو را به متبوع بودن و مطاع بودن بپذیرد این تقصیر کسی نیست تو بر اینها مسلّط نبودی اینها آمدند تحت سلطه تو, بنابراین نه جبری در کار است نه اضطراری در کار است نه الجایی در کار است نه اجباری در کار است هیچ چیزی در کار نیست. همین مطلب را خود ابلیس در قیامت اعتراف می‌کند که در سوره مبارکه «ابراهیم» بود که در بحث دیروز اشاره شد آیه سوره مبارکه «حجر» که فرمود: لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغَاوِینَ همین مضمون که در سوره مبارکه «حجر» بود در همین سوره مبارکه «سبأ» محل بحث است فرمود تو هیچ سلطه‌ای بر آنها نداری مگر اینکه آنها تحت سلطه تو بیایند و تو را بر خود مسلّط کنند آیه 21 سوره «سبأ» این است وَمَا کَانَ لَهُ عَلَیْهِم مِن سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِی شَکٍّ.

عدم امکان تغییر و تبدیل سنت‌های الهی با وسوسه‌های شیطان

برای اینکه مسئله از قصه به در بیاید و از جزئی به کلی منتقل بشود قرآن همین کار را می‌کند می‌فرماید اینکه درباره قوم سبأ گفتیم این مطابق با سنّت ما بود سنّت ما هم ترک‌شدنی و تغییرپذیر نیست نه تبدیل می‌شود نه تحویل, نه می‌شود این سنّت را رأساً گرفت نه می‌شود چیز دیگر را جای سنّت ما گذاشت برای اینکه کسی قدرت ندارد در نظام کلی اثر بگذارد سنّت الهی را بگیرد جایش خالی باشد و همچنین قدرت ندارد سنّت الهی را بگیرد چیز دیگر جای سنّت الهی بگذارد نه تحویل‌پذیر است نه تبدیل‌پذیر; نه می‌شود آن را گرفت و جایش خالی باشد نه می‌شود آ‌ن را گرفت بدل برای آن گذاشت فَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِیلاً وَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِیلاً ⁽¹⁾برای اینکه مسئله از قصه به در بیاید از جزئی به کلی منتقل بشود روشن بشود که اختصاصی به یمن و سبأ و شام و فاصله بین یمن و شام و قوم سبأ ندارد اصل کلی را ذکر می‌کند که در هر عصر و مصری شیطان اگر بخواهد بر کسی مسلّط بشود تنها راهش وسوسه است و وسوسه درست است معصیت است و او تشریعاً حقّ این کار را ندارد لکن هیچ اجبار و اضطرار و الجایی را هم به همراه ندارد [خداوند می‌فرماید] او وسوسه می‌کند ما هم افراد را امتحان می‌کنیم چراغ‌های درون و بیرون هم روشن است و وسوسه ظلمانی ابلیس هم از یک طرف به گناه دعوت می‌کند.

پذیرش وسوسه‌های شیطان علت صادق شدن گمان او

بعد از اینکه جریان قوم سبأ را ذکر کرد بعد از جزئی به کلی منتقل می‌شوند می‌فرمایند: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ ابلیس گمانش این بود گفت: وَلاَ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شَاکِرِینَ ⁽¹⁾من آنها را گمراه می‌کنم اکثری راه شکر و سپاسگزاری را طی نمی‌کنند. این را با گمان خود حرف زد برهانی نداشت برای اینکه این گمان خودش را صادق کند ثابت کند شروع به وسوسه کرد و فعالیت کرد و او و قوم او, مردم را به پیروی از خودشان دعوت کردند با وسوسه, با اضلال, با تَمنیه, با وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَلَأَمُرَنَّهُمْ, ⁽²⁾با لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ ⁽³⁾با این مجاری ادراکی و تحریکی آن گمانِ خود را که ظاهراً کاذب بود صادق قرار داد.

کلام فخررازی در چگونگی تصدیق گمان ابلیس و ناتمامی آن

برخی‌ها مثل فخررازی و دیگران یک احتمال جدیدی هم مطرح کردند گفتند این وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ ناظر به آن مطلب دیگری است که ابلیس گفته, ابلیس گفته: أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ ⁽⁴⁾گمانش این بود که او از انسان بهتر است این گمان را با وسوسه تبلیغ کرد و تصدیق کرد و آنها را به پیروی خودش کشاند خب هر متبوعی بهتر از تابع است ⁽⁵⁾این سخن که جناب فخررازی نقل کردند نمی‌تواند تام باشد برای اینکه آن أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ با این صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فرق دارد در غالب مواردی که سخن از پیروی ابلیس است استثنایی دارد إِلَّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ و مانند آن در جریان أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ هیچ استثنایی نیست او با اینکه با مخلَصین روبه‌رو بود و آن وجود مبارک آدم(سلام الله علیه) بود که از علوم اسمای الهی برخوردار بود عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ ⁽⁶⁾بود این درباره آدم گفت أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ او که کسی را استثنا نکرده برهان مسئله هم این است که خَلَقْتَنِی مِن نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِینٍ ⁽⁷⁾این دیگر مخلَص و غیر مخلَص را استثنا نمی‌کند, پس اینکه ابلیس گفت: أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ این استثناپذیر نیست و این صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ نمی‌تواند ناظر به این مطلب باشد چون آن بدون استثناست این تصدیق مظنّه با استثناست صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ الاّ مخلَصین, الاّ عباد الصالحین, الاّ مردان الهی و مانند آن, اگر آن أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ معیار بود أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ هیچ استثنا نداشت این لأُغْوِیَنَّهُمْ است که استثنا دارد وَلأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ ٭ إِلَّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ ⁽⁸⁾در این‌گونه از موارد هم خدای سبحان می‌فرماید ابلیس بر کسی مسلّط نیست مگر اینکه عده‌ای او را بر خودشان سلطان قرار بدهند یا استثنای از مثبت به منفی یا استثنای از منفی به مثبت بالأخره استثناپذیر است اما جریان أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ اصلاً این با خود حضرت آدم درگیر بود دیگر این‌چنین نیست که نسبت به بعضی‌ها بهترند نسبت به بعضی‌ها بهتر نیستم این خود را نسبت به انسان برتر می‌داند دلیلش هم این است که خَلَقْتَنِی مِن نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِینٍ پس این احتمال دوم جناب فخررازی نمی‌تواند تام باشد.

سرّ عدم دسترسی شیطان به بندگان مخلَص الهی

این وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ این راه انتقال از قصّه سبأ که به عنوان یک مَثل ذکر شده است به یک ممثّل کلی است و آن جریان هدایت و ضلالت جامعه بشری است که فرمود این اختصاصی به یمن و قوم سبأ و امثال ذلک ندارد شیطان همه را وسوسه می‌کند نسبت به عده‌ای اصلاً دسترسی ندارد سرّ اینکه نسبت به مخلَصین دسترسی ندارد نه این است که نسبت به آنها احترام می‌کند برای اینکه حوزه کاربردی آنها را نمی‌داند آنها به چیزی دل بستند که ابلیس نه خود آنها را دارد نه بدلی آنها را, ابزار حیله ابلیس هم چیزهایی است که اینها رویش پا گذاشتند خب اگر کلّ خاورمیانه در زمان حکومت حضرت امیر در اختیار حکومت مرکزی حضرت امیر(سلام الله علیه) بود وقتی حضرت این حکومت وسیع را می‌گوید عفطه عنز است ⁽¹⁾آن‌وقت شیطان با چه وسیله‌ای می‌خواهد او را فریب بدهد آنکه وجود مبارک حضرت امیر و سایر بندگان مخلَص می‌طلبند آن را شیطان اصلاً درک نمی‌کند تا بدلیِ آن را بسازد آنکه بدلی‌اش در اختیار شیطان است اینها به اصلش اعتنا ندارند چه رسد به بدلی, اینکه گفت: إِلَّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ معنایش این نیست که من نسبت به آنها احترام می‌کنم من مقدورم نیست که به حریم آنها راه پیدا بکنم آنها را فریب بدهم آنها همیشه روشنانی هستند که اگر ببینند حرامی‌ای, احرام بسته بخواهد وارد حوزه قلبشان بشود فوراً از همان بیرون اینها رمی می‌کنند این إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّیْطَانِ تَذَکَّرُوا فَإِذَا هُم مُبْصِرُونَ ⁽²⁾آنها در رأس این هستند اگر طائفی, حرامی‌ای احرام ببندد بخواهد دور کعبهٴ دل اینها طواف بکند ببیند چه وقت درِ کعبه باز می‌شود که وارد آن کعبه بشود اینها همیشه از دور مواظب‌اند بنابراین ابلیس نسبت به آنها راه ندارد.

فتحصّل اینکه گفت: إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ استثنا دارد این حتماً ناظر به اضلال است نه ناظر به أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ در أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ این بدون استثنا گفته این اصلاً درگیری روبه‌رویش با حضرت آدم بود که از انبیای الهی است این‌چنین نیست که او عده‌ای را استثنا کرده باشد دلیل او هم این است که من از آتشم او از خاک است خب این دلیل عام است مدلولش هم عام است و مانند آن, آنجا هم خود ابلیس هم یک عده را استثنا کرده گفته یک عده مقدور من نیست که به سراغ آنها بروم وَلأََُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ ٭ إِلَّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ اینجا هم ذات اقدس الهی می‌فرماید هیچ سلطه‌ای بر هیچ کسی نداری مگر اینکه کسی عمداً تو را بر خودش مسلّط کند.

عدم اختصاص وسوسه‌های شیطان بر قوم سبأ

بنابراین نه جبری در کار است نه الجایی در کار است و انسان کاملاً مختارانه به طرف عصیان حرکت می‌کند و انتقال این قصه از جزئی به کلی, از قوم سبأ به جامعه بشری به وسیله همین آیه بیست است که فرمود این جریان که برای قوم سبأ اتفاق افتاده است جریانی است کلی که همواره ابلیس در کمین است تا با کمندش اینها را گرفتار کند و خیلی‌ها به کمند او می‌افتند مگر بندگان مخلَص, آنها که عمداً به کمند او افتادند تحت سلطه او هستند وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنینَ که اینها در کمند او نیفتادند.

نقش مراقبت و ذکر الهی در رهایی از وسوسه‌های شیطان

اینکه می‌گویند مراقبت بکنید برای همین جهت است اینکه می‌گویند هر کاری می‌کنید «بسم الله الرحمن الرحیم» بگویید این ادب بسیار خوبی است راهنمایی بسیار خوبی است این «بسم الله» گفتن البته یک ثواب لفظی هم دارد ثواب عبادی هم دارد ذکر است و ثواب دارد اما جنبه تربیتی‌اش این است که این «بسم الله» یک قرنطینه است اینکه به ما می‌گویند هر حرفی می‌زنید, هر کاری می‌کنید, هر نوشته‌ای دارید, هر سخنی می‌گویید, هر جایی می‌خواهید بروید, هر جایی می‌خواهید بنشینید اول بگویید «بسم الله الرحمن الرحیم» خب گفتن این ثواب دارد انسان همیشه به یاد ذات اقدس الهی باشد اما این یک قرنطینه است به ما می‌گویند هر کاری می‌خواهید بکنید اول بگویید «بسم الله» خب یعنی آدم باید این کار را رویش بشود بگوید خدایا به نام تو, این کار بالأخره یا واجب است یا مستحب, کارهای مشکوک, تهمت, خیانت, دروغ، اینها را که نمی‌شود گفت خدایا به نام تو, جای مشکوک, خوردن غذای مشکوک آنجا که نمی‌شود گفت خدایا به نام تو, این «بسم الله» که به ما گفتند این یک قرنطینه است این راه ورودی به بهشت است هر کاری که ما می‌کنیم باید بتوانیم بگوییم خدایا به نام تو, این یک مراقبت بسیار خوبی است. فرمود آنها که مؤمن هستند این کار را می‌کنند این اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً ⁽¹⁾برای همین است آن عبادات و امثال ذلک مرز خاصّی دارد ولی نام خدا و یاد خدا که مرز خاص ندارد خب گاهی انسان غافل است اگر سهو و غفلت و نسیان گاهی تاری شد خدای سبحان می‌بخشد إِن تَجْتَنِبُوا کَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنکُمْ سَیِّئَاتِکُم ⁽²⁾آن لغزش‌های ریز را ذات اقدس الهی می‌بخشد اما به ما گفتند شما مراقب باشید هر حرفی می‌زنید هر کاری که می‌کنید بگویید خدایا به نام تو، این زمینه اخلاص را فراهم می‌کند.

امتحان انسان, علت وجود وسوسه‌های شیطان

بعد فرمود: وَمَا کَانَ لَهُ عَلَیْهِم مِن سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِی شَکٍّ باید بیازماییم معلوم می‌شود چه کسی به قیامت معتقد است چه کسی درباره قیامت شک دارد.

دیدگاه فخررازی در علم حاصل از امتحان و ردّ آن

مسئله علم را هم جناب فخررازی به زحمت افتاده. اینها خیال می‌کنند که خدای سبحان یک علم دارد و این هم علم ازلی است آن‌وقت مشکلشان در این است که خب اگر خدای سبحان در ازل می‌داند که فلان شخص چه کاره است دیگر امتحان یعنی چه. برای اینکه این مشکل را حل کنند آمدند گفتند علم خدا در ازل هست, تعلّقش به معلوم, حادث است چون معلوم, وجود نداشت تعلّق علم هم به آن معلوم وجود نداشت پس علم, ازلی است تعلّق علم به معلوم حادث است ⁽¹⁾اینها خیال کردند با این راه غیر عقلی مشکل حل می‌شود اینها خیال کردند که علم مثل قدرت است. قدرت, یک حقیقت ذات اضافه به این معنا نیست ولی علم یک حقیقت ذات اضافه است قدرت بدون متعلّق وجود دارد علم بدون متعلَّق و معلوم وجود ندارد الآن کسی قادر است اگر چیزی پیدا شد سنگی پیدا شد آن را بلند کند این قدرت هست اما نمی‌شود گفت الآ‌ن عالِم هست خب به چه چیزی عالِم است علم, کشف است اظهار است ظهور است نور است, علم چه چیزی را روشن کرد می‌شود گفت خدا در ازل علم داشت و معلومی در کار نبود و بعد وقتی معلوم پیدا شد علم به آن تعلّق گرفت بله, قدرت این‌طور است اما علم, حقیقتش ذات اضافه است معلوم می‌خواهد علم ذاتیِ ذات اقدس الهی در ازل محفوظ است بله; اما علمِ فعلی در مقام فعل است (یک) فعل خدا زاید بر ذات اوست (دو) حادث است ممکن است, نبود, پیدا شد, فعل خدا مثل خلقت, خدا قبلاً خالق نبود بعد است, قبلاً رازق نبود بعد است, قبلاً باسط نبود بعد است, قبلاً شافی نبود بعد است, اینها افعال خداست افعال خدا روزانه در تغییر است اما قدرت بر شفا ازلی است, قدرت بر خلق و رزق ازلی است, علم ازلی هم سر جایش محفوظ است این یک مشکل جبر دارد که بارها آن مشکلش گفته شد و حل شد که جناب فخررازی نمی‌تواند حل کند یک مشکل هم در موارد امتحان دارد در موارد امتحانی فرمود ما این را می‌آزماییم تا خدا بداند این در مقام فعل است علمِ فعلی خدا زاید بر ذات اقدس الهی است مثل خلقت او, مثل رزق او, مثل شفای او, مثل ابراز او, مثل اغنای او, مثل اقنای او أَغْنَی وَأَقْنَی ⁽²⁾اینها همه فعل خداست فعل خدا بیرون از ذات خداست بیرون از ذات خدا بود می‌شود ممکن, گاهی هست گاهی نیست. آیه سه سوره مبارکه «عنکبوت» را ملاحظه بفرمایید فرمود: وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَلَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِینَ ما امتحان کردیم تا معلوم بشود. در ازل خدا می‌داند که در لایزال فلان شخص امتحان می‌شود و امتحان خوب هم خواهد داد و فلان شخصِ دیگر امتحان می‌شود و امتحان بد می‌دهد این علم ازلی سر جایش محفوظ است او «عالمٌ إذ لا معلوم» ⁽³⁾این علم ازلی است اما این علمِ فعلی که امتحان بکند بگوید این کار را بکنیم تا اینکه معلوم بشود در مقام فعل, در مقام عمل, در مقام کار چه کسی مؤمن است چه کسی غیر مؤمن وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَلَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِینَ خدا غریق رحمت کند مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) را! مرحوم کلینی مستحضرید در کتاب شریف کافی کمتر حرف می‌زند فقط حدیث نقل می‌کند ولی در همان جلد اول کافی در بحث صفات ذات و صفات فعل ضابطه خوبی ذکر می‌کند می‌فرماید اگر صفتی دو طرفش به خدا اسناد داده می‌شود و خدا هم به هر دو طرف متّصف می‌شود این صفت, صفت فعل است مثل «یَخلق, لا یَخلق, یرزق لا یرزق, یَشفی لا یشفی, یَبسط لا یبسط» اما اگر صفتی دو طرف نداشت یک طرف بود آن طرف دیگر نقص بود و خدا اصلاً به آن متّصف نبود این می‌شود صفت ذات مثل حیات, مثل علم, مثل قدرت، نمی‌شود گفت خدا گاهی قادر است گاهی - معاذ الله - قادر نیست, گاهی عالم است گاهی جاهل, گاهی حیّ است گاهی میّت, آن صفاتی که یک‌طرفه است و خدای سبحان به آن طرف دیگر اصلاً متّصف نیست این صفات ذات است اما صفاتی که دو طرف دارد و خدای سبحان به هر دو طرف متّصف می‌شود این صفات فعل است ⁽⁴⁾صفات فعل خارج از ذات است مثل اینکه صفت ذات, قدرت است صفت فعل, رزق است قدرت غیر از رزق است رزق «قد یرزق قد لا یرزق» احیا و اماته این‌طور است «قد یحیی قد لا یحیی, قد یشفی قد لا یشفی, قد یبسط قد لا یبسط» اما قدرت، دیگر مقابل ندارد که بگویید «قد یقدر قد لا یقدر» اینجا هم فرمود که ما این کار را کردیم فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَلَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِینَ بنابراین این اوامر امتحانیه است با علم فعلی خدا هم کار دارد و علم فعلی خدا دو طرفه است.

فراموشی قیامت سبب رهایی انسان و غلتیدن در دام شیطان

آن‌گاه فرمود کسی که درباره قیامت شک دارد مشکل جدّی دارد قسمت مهمّ مشکلات ما مربوط به مسئله قیامت است که همان آیه سوره مبارکه «ص» نشان داد که بِمَا نَسُوا یَوْمَ الْحِسَابِ ⁽¹⁾ممکن است کسی خیلی توحیدش تام باشد ادب مع الله داشته باشد با یاد خدا به سر ببرد و خلاف نکند اما اکثری مردم که خلاف نمی‌کنند برای پرهیز از مسئولیت یوم القیامه است اگر مسئله یوم القیامه مشکوک بشود یا مسهو بشود یا منسی بشود خطر، دامنگیر است در جاهلیت مهم‌ترین مشکلشان همان انکار قیامت بود اگر کسی روز حساب و کتاب را فراموش کند خود را رها می‌بیند وقتی خود را رها دید به هر کاری تن در می‌دهد لذا فرمود: مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِی شَکٍّ وَربُّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَفِیظٌ.

تفسیر آیه 20 تا 24 سوره سبأ 92/07/07

موضوع: تفسیر آیه 20 تا 24 سوره سبأ

وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنینَ (20 وَمَا کَانَ لَهُ عَلَیْهِم مِن سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِی شَکٍّ وَربُّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَفِیظٌ (21) قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُم مِن دُونِ اللَّهِ لاَ یَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِی السَّماوَاتِ وَلاَ فِی الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِیهِمَا مِن شِرْکٍ وَمَا لَهُ مِنْهُم مِن ظَهِیرٍ (22) وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أذِنَ لَهُ حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ (23) قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدیً أَوْ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ (24))

تبیین دو راه مهمّ نفوذ شیطان در انسان

بعد از اینکه فرمود مشکل اساسی مشرکین مکه و مانند آن, آن است که تحت اغوای شیطان هستند دو مطلب اساسی را مثل آیات دیگر اینجا ذکر می‌کند: یکی اینکه مهم‌ترین راه نفوذ شیطان, مجاری ادراکی انسان است یعنی شیطان در مجرای اندیشه اثر می‌گذارد وقتی در مجرای اندیشه اثر گذاشت او باور می‌کند وقتی باور کرد مطابق باورش کار می‌کند این برای یک گروه. گروه دیگر کسانی‌اند که شیطان در مجاری انگیزه آنها و نه اندیشه, اثر می‌کند وقتی اینها به چیزی انگیزه‌مند شدند همان راه را ادامه می‌دهند این دو گروه. گروه سوم کسانی‌اند که شیطان هم در بخش اندیشه آنها اثر می‌گذارد هم در بخش انگیزه آنها. برای کسانی که مشکل علمی ندارند شیطان در انگیزه آنها وسوسه می‌کند شهوت آنها را تحریک می‌کند, غضب آنها را تحریک می‌کند که اینها می‌شوند عالِم بی‌عمل. آنها که مشکل علمی دارند این معارف را فرا نگرفتند با خرافات و امثال خرافات در بخش اندیشه آنها اثر می‌گذارد آنها را به امور باطلی باورمند می‌کند گروهی که از هر دو فضیلت محروم‌اند شیطان هم در بخش اندیشه آ‌نها, آنها را خرافات‌زده می‌کند هم در بخش انگیزه آنها, آنها را با شهوت و غضب انگیزه‌مند می‌کند. اینکه خدای سبحان می‌فرماید: أَیَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَلَّن نَجْمَعَ عِظَامَهُ ٭ بَلَی قَادِرِینَ عَلَی أَن نُّسَوِّیَ بَنَانَهُ ⁽¹⁾انسان اول خیال می‌کند که ما استخوان‌های او را نمی‌توانیم جمع بکنیم می‌گوید: مَن یُحْیِی الْعِظَامَ وَهِیَ رَمِیمٌ ⁽²⁾غافل از اینکه ما نه تنها استخوان‌های او را که اعضای درشت بدن او هستند خطوط ریز سرانگشتان او را به حالت اوّلی برمی‌گردانیم بعد می‌فرماید آنها مشکل علمی ندارند شبهه علمی ندارند شهوت عملی دارند بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ این مشکل علمی ندارد این می‌خواهد جلویش باز باشد این گروه, شبهه علمی برای آنها مطرح نیست مشکل علمی ندارند اما شهوت عملی دارند می‌خواهند جلویشان باز باشد. عده‌ای گرفتار جهل علمی‌اند شیطان از راه شبهات علمیه که إِنَّ الشَّیَاطِینَ لَیُوحُونَ إِلَی أَوْلِیَائِهِمْ لِیُجَادِلُوکُمْ ⁽³⁾این مغالطات را در قلب اینها القا می‌کند اینها به جای اینکه برهانی فکر کنند مغالطی فکر می‌کنند این مغالطاتی که به وسیله إِنَّ الشَّیَاطِینَ لَیُوحُونَ إِلَی أَوْلِیَائِهِمْ در قلب اینها القا شد اینها باور می‌کنند به خرافاتی دل می‌سپارند. آنها که مشکل علمی ندارند شهوت و غضبِ اینها را بر عقل عملی اینها پیروز می‌کند, چیره می‌کند اینها یا به سمت شهوت حرکت می‌کنند یا به سمت غضب.

موفقیت جامع گمان شیطان با تصرف در اندیشه و انگیزه انسان

گروهی که گرفتار هر دو نقص‌اند شیطان گاهی در بخش اندیشه و علم, گاهی در بخش انگیزه و عمل، اینها را به دام می‌اندازد. اینجا از مواردی است که شیطان به نحو جامع, ظنّ خود را بر اینها پیروز کرد در این آیه خدا نفرمود شیطان در ظنون آنها تصرّف می‌کند تا بشود بخش انگیزه, شیطان ظنّ خودش را, گمان خودش را بر اینها مسلّط کرد گمانش این بود لَأُغْوِیَنَّهُمْ ⁽¹⁾گمانش این بود که وَلاَ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شَاکِرِینَ ⁽²⁾گمانش این بود که من اکثری اینها را گرفتار می‌کنم حالا گرفتاری به سه نحو است بعضی‌ها را از راه جهل علمی, بعضی‌ها را از راه جهالت عملی, بعضی‌ها را از هر دو راه. این مظنّه خود را بر آنها چیره کردن معنایش این نیست که در ظنون و گمان و علم و اندیشه آ‌نها اثر گذاشت معنایش آن است که گمان خود را بر آنها مسلّط کرد گمان او این بود که وَلاَ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شَاکِرِینَ راه اغوا هم سه نحو است که بیان شده.

عدم تسلّط شیطان جن و انس بر انسان

ولی انسان به وسیله شیطان وسوسه بشود چه به وسیله شیطان جن, چه به وسیله شیطان انس, هرگز مجبور به گناه نیست اگر کسی مرکز فساد درست کرد, راه‌های فراوانی برای اغوای جوان‌ها درست کرد هرگز هیچ کسی مجبور نمی‌شود اگر در شرایطی کسی در اثر سهو, نسیان, خطا, الجا, اجبار, اضطرار و مانند آن تن به گناه داد مطابق حدیث رفع ⁽³⁾اصلاً این معصیت نیست و اگر کسی به حدّ الجا و اضطرار و سهو و نسیان و امثال ذلک نرسید عالماً عامداً معصیت کرده است این معذور نیست معاقَب است هر چه بگوید فلان گروه, فلان ماهواره, فلان نقش, فلان عکس, فلان وسوسه ما را فریب داد این چه در «شیاطینُ الجن» چه در «شیاطینُ الانس» صریح قرآن کریم این است که هیچ کسی بر انسان مسلّط نیست انسان تا آخر عمر آزاد است اگر یک وقت حادثه‌ای پیش آمد انسان تحت قهر قرار گرفت مطابق حدیث رفع اصلاً معصیت نیست. این جریان اینکه شیطان مسلّط نیست در چند آیه بود در سوره «حجر» بود ⁽⁴⁾در سوره «ابراهیم» بود ⁽⁵⁾که هر دو را خواندیم.

نفی تسلّط مستکبران بر مستضعفان در قرآن

اما آنچه مربوط به انسان‌های عادی است یعنی مستکبرانی که مستضعفان را به دام کشیدند آن را در سوره مبارکه «صافات» می‌فرماید اینها هم در قیامت می‌گویند ما بر شما مسلّط نبودیم ما مرکز فساد دایر کردیم بله, ما ماهواره داشتیم بله, اما شما می‌خواستید نیایید این همه صدای قرآن و عترت و دعای کمیل و دعای توسل و امثال ذلک هست شما چرا اینجا آمدید؟! در سوره «صافات» آیه سی این است وقتی مستکبران و مستضعفان اینها در قیامت با یکدیگر گفتگو می‌کنند حرف مستکبران این است که وَمَا کَانَ لَنَا عَلَیْکُم مِن سُلْطَانٍ ما مسلّط نبودیم ما مرکز فساد دایر کردیم بله, خودمان هم داریم می‌سوزیم اما نمی‌شود گفت چون شما مرکز فساد درست کردید تبلیغ سوء درست کردید ما مجبور شدیم, هیچ کسی بر انسان مسلط نیست نه شیطان بر انسان مسلط است نه انسانی که جزء شیاطین الانس است وَمَا کَانَ لَنَا عَلَیْکُم مِن سُلْطَانٍ بَلْ کُنتُمْ قَوْماً طَاغِینَ.

اصل کلّی بودن عدم تسلّط شیطان انس و جن بر انسان

پس این بیان نورانی آیه سوره «سبأ» که فرمود هیچ سلطنتی ندارند یک اصل کلی است آیه 21 سوره «سبأ» فرمود: وَمَا کَانَ لَهُ عَلَیْهِم مِن سُلْطَانٍ نه شیطان جنّی نه شیطان انسی نه هر دو با هماهنگی یکدیگر هرگز بر انسان مسلط نیستند البته راه فساد را درست کردند مرکز فساد درست کردند خودشان هم به عذاب الیم گرفتار می‌شوند اینها هست اما این‌طور نیست که حالا کسی ماهواره درست کرده مرکز فساد درست کرده انسان به جهنم برود برای اینکه آنها آدم را در وسوسه انداختند.

تبیین معنای خارج از ذات بودن علم حاصل از امتحان

فرمود: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنینَ ٭ وَمَا کَانَ لَهُ عَلَیْهِم مِن سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِی شَکٍّ که این علم, علم فعلی است. اینکه در بحث دیروز گفته شد که علم فعلی خارج از ذات است نه یعنی خارج از احاطه ذات است یعنی عینِ ذات واجب نیست صفات را مستحضرید در علوم عقلی در کلام در حدیث به دو قسم تقسیم کردند صفتی است که عین ذات است که زوال‌پذیر نیست مثل حیات خدا, علم خدا, قدرت خدا اینها صفاتی است عین ذات, صفاتی است که خارج از ذات است و نفی و اثبات‌پذیر است مثل شفا, مثل رزق, مثل قبض, مثل بسط و مانند آن که گاهی این هست گاهی این نیست؛ خارج از ذات است نه یعنی خارج از احاطه ذات است یعنی صفت ذات نیست قائم به ذات است قیام صدوری دارد.

اقامه برهان عقلی در نقد اعتقاد به خدا و شفاعت مشرکان

بعد در اینجا با برهان عقلی, مشرکان حجاز را متوجه می‌کند می‌فرماید شما که به قیامت معتقد نیستید تا مسئله شفاعت قیامت مطرح بشود شما اصلاً برای چه به خدا معتقد هستید انسان‌های عادی که به خدا معتقدند این یا برای جذب منفعت است یا دفع مفسده; یک وقت است در بحث‌های عقلی سخن از اثبات واجب است آن راه دیگری دارد که اگر چیزی هستیِ آن عین ذات آن نبود این محتاج به مبدأ است این بیان نورانی حضرت امیر در نهج‌البلاغه هست این بیان نورانی امام رضا(سلام الله علیهما) در توحید صدوق هست که فرمودند: «کلّ قائمٍ فی سواه معلولٌ» ⁽¹⁾یعنی هر چیزی که هستیِ آن عین ذات آن نیست چون تصادف و بخت و شانس در عالَم باطل است اگر چیزی هستیِ آن عین ذات آن نبود بعد موجود شد معلوم می‌شود آفریدگاری دارد و جهان این‌طور است هیچ موجودی از موجودات جهان, هستیِ آنها عین ذات آنها نیست لذا محتاج به ذات اقدس الهی هستند این از قواعد مسلّم عقلی است که وجود مبارک حضرت امیر فرمود در نهج‌البلاغه هست وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیهما) فرمود که در توحید صدوق هست «کلّ قائمٍ فی سواه معلولٌ» هر چیزی که هستیِ آن عین ذات آن نیست این معلول است و علت دارد خب این یک برهان عقلی است اما توده مردم که بر اساس آ‌ن برهان عقلی خدا را عبادت نمی‌کنند همان بیان نورانی که از ائمه(علیهم السلام) نقل شد که مردم گاهی «خوفاً مِن العقاب» گاهی «شوقاً الی الثواب» عبادت می‌کنند گروهی هستند که جزء احرارند و ما جزء آن گروهیم که «حُبّاً» عبادت می‌کنند «فتلک عبادة الأحرار» ⁽²⁾توده مردم خدا را برای این می‌خواهند که مشکلشان را حل کنند اگر نیازمند به چیزی هستند آن چیز را خدا به آنها بدهد اگر از چیزی هراس دارند خدا آنها را از آن امر مخوف حفظ بکند یا «خوفاً من النار» است یا «شوقاً الی الجنّة» این «خوفاً من النار» یا «شوقاً الی الجنّة» به عنوان مصداق تمثیلی است نه تعیینی; مشرکین که خدا را عبادت می‌کردند منتها از راه بت‌ها این یا «خوفاً من الفقر و الهلاکة» بود یا «شوقاً الی الغنی و الثروة» بود برای اینها سخن از بهشت و جهنم نبود مشرکان وقتی بت‌ها را عبادت می‌کردند برای یکی از این دو عامل بود.

نقد عبادت مشرکان در برابر بت‌ها با نفی مطلق مالکیت از آنها

ذات اقدس الهی با اینها در میان می‌گذارد می‌فرماید شما چرا این بت‌ها را عبادت می‌کنید برای اینکه اینها یا مشکل جذب را حل کنند یا مشکل دفع را یعنی چیزی که شما احتیاج دارید به شما بدهند یا چیزی که از آن هراس دارید شما را از آن نجات بدهند یا برای این است یا برای آن.

از این بت‌ها بر اساس صور چهارگانه‌ای که ترسیم می‌شود هیچ کاری ساخته نیست اینها یا باید بالذّات ذرّه‌ای از ذرّات عالم را مستقلاً مالک باشند یا بالشرکه ذرّه‌ای از ذرّات عالم را مالک باشند نه بالاستقلال, یا بالمظاهره و دستیاری و معین بودن و معاون بودنِ پروردگار، ذرّه‌ای را مالک باشند یا اگر مستقلاً مالک نیستند بالشرکه مالک نیستند بالمظاهره مالک نیستند حقّ شفاعت داشته باشند؛ در دستگاه الهی مقرّب باشند خدا به اینها حقّ شفاعت بدهد بیش از این چهار قسم که نیست اگر اینها سِمتی داشته باشند یا برای آن است که اینها بالذّات و بالاستقلال ذرّه‌ای را مالک‌اند یا بالذّات ذرّه‌ای را شریک‌اند یا بالذّات در ذرّه‌ای معین و معاون‌اند یا حقّ شفاعت دارند «و التالی بأسره مستحیل فالمقدم مِثله» اینها نه بالذّات در عالَم چیزی را مالک‌اند نه بالشرکه مالک‌اند نه بالمظاهره مالک‌اند نه حقّ شفاعت دارند خب چرا اینها را عبادت می‌کنید؟! قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُم حالا شما بخوانید این یک تحدّی علمی است شما این بت‌ها و اصنام و اوثانی که می‌پرستید می‌گویید: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونَا إِلَی اللَّهِ زُلْفَی ⁽¹⁾و می‌پندارید که هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ ⁽²⁾از اینها بخواهید, مشکلی دارید از اینها بخواهید ثابت کنید که اینها می‌توانند کاری برای شما انجام بدهند قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُم مِن دُونِ اللَّهِ اینها هیچ کدام از این صوَر چهارگانه را ندارند اگر هیچ کاره‌اند چرا اینها را می‌پرستید؟! یک: لاَ یَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِی السَّماوَاتِ وَلاَ فِی الْأَرْضِ ذرّه‌ای را اینها بالاستقلال مالک باشند نیست; چون اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ ⁽³⁾قبل از اینکه شما این سنگ‌ها و چوب‌ها را بتراشید خدا اینها را آفرید, پس اینها ذرّه‌ای را بالاستقلال مالک نیستند این یک تالی فاسد; دوم: وَمَا لَهُمْ فِیهِمَا مِن شِرْکٍ نه تنها ذرّه‌ای را بالاستقلال مالک نیستند در ذرّه‌ای هم شریک الباری نیستند که قدری برای اینها قدری برای خدا, قدری خدا خلق کرده باشد قدری اینها خلق کرده باشند خدا و اینها خالق باشند, خدا و اینها پروردگار باشند اینها نه آفریدگارند نه پروردگار در هیچ ذرّه‌ای در آسمان و زمین وَمَا لَهُمْ فِیهِمَا مِن شِرْکٍ این دو; سوم: وَمَا لَهُ مِنْهُم مِن ظَهِیرٍ ذات اقدس الهی از اینها ظَهیر نگرفته ظهیر یعنی پشتیبان, ظَهْر یعنی پشت, اینکه می‌گویند تظاهرات یعنی ظَهر هم می‌دهند مظاهر هم هستند ظهیر هم هستند وَلَوْ کَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً یعنی این, پشت به پشت هم دادن را می‌گویند ظهیر بودن, مظاهر بودن, تظاهرات کردن, نه ظاهر شدن, ظهیر شدن. فرمود: لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنسُ وَالْجِنُّ عَلَی أَن یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لاَ یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ کَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً ⁽⁴⁾ظهیر یعنی پشتوانه و پشتیبان. فرمود اینها پشتیبان خدا باشند نیست, پشتوانه الهی باشند نیست, کمک و دستیار و معین و معاون الهی باشند نیست, در ذرّه‌ای ذات اقدس الهی از اینها کمک گرفته باشد اینها بشوند ظهیر الهی این هم نیست پس این سه قسم تالی، مستحیل است یعنی آنها بالذّات مالک ذرّه‌ای نیستند, بالذّات شریک نیستند, بالذّات ظهیر نیستند اینها اصلاً محال است نه تنها اینها نیستند غیر اینها هم کسی نیست.

نقد اعتقاد به شفاعت بت‌ها با نفی دو عنصر محوری آن

می‌ماند یک مسئله آن تالی فاسد چهارم آن مسئله شفاعت است, شفاعت حق است اما دو عنصر محوری دارد: شافع باید مأذون باشد; مشفوع‌له باید مأذون‌له باشد چه کسی شفاعت بکند از چه کسی شفاعت بکند هر دو عنصر اذن می‌خواهد و ذات اقدس الهی به اینها اذن نداد که از شماها شفاعت کنند نه اینها مأذون‌اند نه شما مأذون‌له, پس چرا اینها را عبادت می‌کنید؟! شفاعت حق است لذا در آیه‌ای جدا مطرح کرد این سه قسمش مستحیل است یعنی هیچ کس در عالَم این‌طور نیست حالا نه تنها اصنام و اوثان, انبیا و اولیا هم این‌طور نیستند مَّا أَشْهَدتُّهُمْ خَلْقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ ⁽¹⁾که در سوره مبارکه «کهف» گذشت هیچ کسی را خدای سبحان شاهد آفرینش قرار نداد خدا بود و بود و بود و هست و هست و هست نه کسی با او بود نه کسی با او هست نه کسی با او خواهد بود کسی با او نیست او با همه اشیا هست با همه اشخاص هست اما کسی با او نبود کسی با او نیست کسی با او نخواهد بود این اصل کلی است در این جهت فرقی بین انبیا و اولیا و ملائکه و دیگران نیست.

تبیین دو عنصر محوری در شفاعت

اما می‌ماند مسئله شفاعت, شفاعت حق است لا ریب فیها و دو شرط دارد که آن شفیع باید مأذون باشد لاَ یَتَکَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقَالَ صَوَاباً آن مشفوع‌له هم باید مرتضی‌المذهب باشد لاَ یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی ⁽²⁾اگر کسی مرتضی‌المذهب نباشد که کسی حق ندارد درباره او شفاعت کند مرتضی‌المذهب کسی است که دینِ خداپسند داشته باشد دین خداپسند در سوره «مبارکه» مائده مشخص است که دین ولایت است بعد از اینکه فرمود: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی فرمود: وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاَمَ دِیناً ⁽³⁾من این اسلام را پسندیدم اسلامِ خداپسند همین است, پس اسلام خداپسند, اسلامِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ است اگر کسی این اسلام را داشت می‌شود مرتضی‌المذهب اگر مرتضی‌المذهب شد می‌تواند مشفوع‌له باشد که لاَ یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی پس کسی بخواهد شفیع باشد باید مأذون باشد بخواهد مشفوع‌له باشد باید مرتضی‌المذهب باشد نه این بت‌های شما مأذو‌ن‌اند نه شما مرتضی‌المذهب هستید پس اگر دعوای شما حق باشد که این بت‌ها را می‌پرستید اگر اینها سِمتی داشته باشند معبود باشند این مقدم, حتماً یا برای آن است که مالک ذرّه‌ای هستند بالاستقلال یا بالشرکه یا بالمظاهره یا حقّ شفاعت دارند «والتالی بأسره مستحیل فالمقدم مثله» پس چرا اینها را می‌پرستید.

تفاوت شفاعت مصطلح نزد موحدین و مشرکین

مطلب مهم این است که مسئله شفاعتی که ذات اقدس الهی درباره اینها مطرح می‌کند و اینها هم به استناد شفاعت, این بت‌ها را می‌پرستند که هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ این شفاعت مصطلح ما نیست شفاعت مصطلح ما اعم از دنیا و آخرت است و قسمت مهم, آخرت است اما شفاعت اینها همین شفاعت دنیاست برای اینکه به آخرت معتقد نیستند اینهایی که می‌گویند: هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ نه معنایش این است که در قیامت اینها از ما شفاعت می‌کنند, اینها می‌گویند: إِنْ هِیَ إِلَّا حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَنَحْیَا, ⁽¹⁾ذلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ, ⁽²⁾وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ ⁽³⁾از این آیات فراوان است که از الحاد آنها درباره معاد سخن گفتند اینها می‌گویند انسان می‌میرد می‌پوسد تمام می‌شود می‌رود! این دین است که می‌گوید مرگ از پوست به در آمدن است نه پوسیدن; این دین است که می‌گوید انسان مرگ را می‌میراند نه به عکس; این دین است که در زیر این آسمان حرف تازه آورده شما مشرق بروید مغرب بروید شمال بروید جنوب بروید این حرف, حرف تازه‌ای است که انبیا آوردند که انسان, مرگ را می‌میراند این حرف همیشه تازه بود همیشه تازه است همیشه تازه خواهد بود هیچ وقت مرگ, انسان را از پا در نمی‌آورد ما یک دشمن داریم به نام مرگ در آن مصاف و درگیری، ما او را می‌میرانیم و از پا در می‌آوریم و وارد صحنه برزخ می‌شویم دیگر مرگ همراه ما نیست ما هستیم و مرگ نیست در برزخ, ما هستیم و مرگ نیست در ساهره قیامت, ما هستیم و مرگ نیست در بهشت, این حرف تازه انبیاست حرفی است که برای همیشه تازه است خب خیلی‌ها که بیراهه می‌روند خیال می‌کنند انسان با مردن می‌پوسد می‌گوید حالا که آخر کار همین است پوچی است ما چرا از این قدرت سوء استفاده نکنیم.

غرض این است که آ‌نها معتقد بودند انسان با مردن می‌پوسد, انبیا آمدند گفتند با مردن از پوست به در می‌آیید; اینها خیال می‌کردند مرگ, انسان را از پا در می‌آورد انبیا آمدند گفتند شما مرگ را می‌میرانید کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ⁽¹⁾نه «کل نفس یذوقها الموت» مرگ, ذائق نیست مرگ, مذوق است. اینها که به شفاعتِ قیامت معتقد نبودند اینها به شفاعت دنیایی معتقد بودند می‌گفتند: هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ یعنی اگر ما مشکلی داشته باشیم درباره باران, درباره تأمین رزق, درباره مسائل مالی و درمان و مانند آن, این بت‌ها را اگر بپرستیم اینها شفیع ما هستند عند الله و با شفاعت اینها مشکل ما حل می‌شود.

اذن و قابلیت «مشفوع‌له» دو شرط شفاعت در دنیا و آخرت

شفاعت چه در دنیا باشد چه در آخرت این دو عنصر محوری را دارد آن شفیع باید مأذون باشد (یک) مشفوع‌له باید مرتضی‌المذهب باشد (دو) گاهی شفاعت اینها به اذن خدای سبحان است همان‌طوری که خود خدای سبحان کافر را, مشرک را تأمین می‌کند مشکل آنها را حل می‌کند روزیِ آنها را تأمین می‌کند آن دیگر شفاعت مصطلح نیست آن را ذات اقدس الهی در سوره «هود» فرمود هر موجودی که در جهان هست عائله من است تمام مار و عقرب عائله من هستند و من مُعیلم اینها نزد من پرونده دارند و من مسئولم وَمَا مِن دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا این خب خداست دیگر, چه در دل کوه, چه در دل غار, چه در زیر دریا, چه در آسمان‌ها هیچ مار و عقربی نیست, هیچ پرنده و جنبنده‌ای نیست مگر اینکه پرونده غذایی مشخص دارد وَمَا مِن دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا وَیَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا ⁽²⁾اگر یک وقت ذات اقدس الهی صلاح دید به برکت الهی ولیّ‌ای از اولیای خود را از بالا او را واسطه قرار بدهد که برای ملحدی, برای کافری, برای مشرکی, برای ماری, برای عقربی وساطت کند آن راه باز است اما این راهی که از پایین بخواهد شروع بشود که انسان استحقاق داشته باشد و شایسته دریافت شفاعت باشد این با دو عنصر محوری است: یکی اینکه شفیع باید مأذون باشد, یکی اینکه مشفوع‌له باید مرتضی‌المذهب باشد و کلاهما از ملحدان, منتفیان است, بنابراین این به صورت یک قیاس استثنایی تنظیم شده و بطلان شرک و بطلان وثنیّت و صنمیّت را با این بیان کرده قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُم مِن دُونِ اللَّهِ لاَ یَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِی السَّماوَاتِ وَلاَ فِی الْأَرْضِ بالاستقلال (یک) وَمَا لَهُمْ فِیهِمَا مِن شِرْکٍ (دو) وَمَا لَهُ مِنْهُم مِن ظَهِیرٍ (سه) اینها چون ذاتاً محال بود و برای همه یکسان است در آیه جداگانه ذکر کرد می‌ماند مسئله شفاعت.

بررسی ادبی «لام» در لِمَن أذِنَ لَه

فرمود شفاعت حق است شافعین فراوانی ما داریم حق است اما وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ یعنی نزد خدا إِلَّا لِمَنْ أذِنَ لَهُ جناب زمخشری و دیگران هم أذِنَ لَهُ را احتمال دادند که مِلکی باشد هم أذِنَ لَهُ را احتمال دادند که برای تعلیل باشد اگر نسبت به شفیع است مأذون‌له شفیع است یعنی شفاعت را خدا مِلک او قرار می‌دهد یعنی به او تملیک می‌کند یعنی به او اجازه می‌دهد و اگر منظور از آن «مَن» مشفوع‌له باشد «لام» لِمَنْ أذِنَ لَهُ یعنی برای او شما بخواهید شفاعت کنید که اینها تعلیل باشد و غایت باشد به هر تقدیر هم شفیع هم مشفوع‌له هر دو باید مأذون باشند و اذن مشفوع‌له به این است که مرتضی‌المذهب باشد.

تبیین قرآنی صاحبان حقّ شفاعت در قیامت

پس چه کسی شفاعت می‌کند؟ آنها که مأذون‌اند برای مرتضی‌المذهب شفاعت می‌کنند در سوره مبارکه «نبأ» آیه 38 به بعد مشخص کرد فرمود: یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلاَئِکَةُ صَفّاً لاَ یَتَکَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقَالَ صَوَاباً ٭ ذلِکَ الْیَوْمُ الْحَقُّ در صحنه قیامت که شفاعت حق است و اینها به قیامت معتقد نیستند همه اینها وارد صحنه قیامت می‌شوند تنها یک گروه حقّ شفاعت دارند آن انبیا و اولیا و ملائکه هستند که خدای سبحان به اینها اذن می‌دهد اینها هم در آن روز بدون اذن حرف نمی‌زنند در سوره مبارکه «اعراف» بود که هیچ کس آن روز حقّ حرف ندارد مگر اهل بیت, چه مقامی است, خیلی است آخر آن روز هیچ کس حقّ حرف ندارد وَعَلَی الْأَعْرَافِ رِجَالٌ ⁽¹⁾همین‌ها هستند بر اهل بیت تطبیق شده است ⁽²⁾آن روز احدی حقّ حرف ندارد نه اینکه تشریعاً, زبان بند آمده فقط اینها مجازند حرف بزنند ملائکه هم حقّ حرف ندارند رَبِّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا الرَّحْمنِ لاَ یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطَاباً ⁽³⁾آن‌گاه هیچ کس حرف نمی‌زند یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلاَئِکَةُ صَفّاً لاَ یَتَکَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ و آن روز هم جز حق چیز دیگری نمی‌شود گفت وَقَالَ صَوَاباً آنها حالا می‌خواهند شفاعت کنند بله آنها مأذون‌اند می‌خواهند شفاعت کنند آنها وقتی که این حریم گرفته شد تازه به حال می‌آیند می‌گویند چه حادثه‌ای بود چطور شد که زبان‌ها بند آمد قدرت‌ها از ما گرفته شد این آیه محلّ بحث که دارد اگر فزع برطرف بشود بعضی‌ها از بعضی سؤال می‌کنند که جریان چه بود ناظر به همین مطلب است آیه 23 سوره «سبأ» که محلّ بحث است فرمود: وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ إِذِنَ لَهُ حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ این فزع, این جزع, این هراس, این دلهره از دل‌های اینها که کَنده شد اینها آرام شدند می‌گویند چه خبر بود چه شد چطور زبان‌ها بند آمد چه حادثه‌ای پیش آمد چه کسی حرف زد البته اینها درجاتشان یکی نیست بعضی‌ها مطیع‌اند بعضی‌ها مطاع‌اند از آنها که در درجه برترند سؤال می‌کنند که چه بود چه شد چه حادثه‌ای اتفاق افتاد آنها پاسخ می‌دهند و آن‌که علیّ کبیر است که ذات اقدس الهی است فوق اینهاست وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ یعنی عند الله إِلَّا لِمَنْ إِذِنَ لَهُ اگر شفیع مشخص شد چه کسانی هستند, مشفوع‌له که مرتضی‌المذهب هستند مشخص شد چه کسانی هستند در آن روز که مسئله شفاعت حق است قبل از اینکه شفاعت بکنند حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ این فزع گرفته شد آن اضطرار و دلهره که لاَ یَتَکَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقَالَ صَوَاباً گرفته شد آن‌گاه به حرف می‌آیند قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ خدا چه فرمود. آنها که برترند و در همان صعقه اول که نفخه اول بود فَصَعِقَ مَن فِی السَّماوَاتِ وَمَن فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَن شَاءَ اللَّهُ ⁽⁴⁾که یک عدّه را خدا استثنا می‌کند حتی در نفخه صور یک عده را استثنا می‌کند که همه در صحنه هستند مگر یک عده, آنها شاید مجاز باشند بگویند: قَالُوا الْحَقَّ یعنی خدا حق گفت, پروردگار حق گفت, مطلب حق بود قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ علوّ او آن روز ظهور می‌کند, کبریایی او آن روز ظهور می‌کند. غرض آن است که این بخش پایانی، ارتباط مستقیمی با ابطال سخنان مشرکان ندارد می‌فرماید شما بالأخره خدا را می‌پرستید برای چه خدا را می‌پرستید و برای چه بت‌ها را شریک قرار می‌دهید می‌گویید: هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ یا می‌گویید: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونَا برای اینکه مشکل شما را حل بکند مشکل شما یا جذب منفعت است یا دفع مضرّه، شما که جزء اوحدی اهل ایمان نیستید که بگویید «حُبّاً» عبادت می‌کنم, عبادت احرار را داشته باشید اینها را می‌خواهید از غیر خدا اینها ساخته نیست.

مرتضای مذهب بودن, شرط شفاعت شفیعان

پرسش: اگر قرار باشد که شریک با خدا حق باشد ... پس چگونه با این همه روایاتی که از ائمه اطهار(علیهم السلام) و پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) آمده که ما شفاعت نمی کنیم سازگار است؟

پاسخ: بله دیگر خدا به اینها اذن می‌دهد اینها به قُرب نوافل رسیدند که این روایت را شیعه‌ها نقل کردند هم سنّی‌ها نقل کردند که بنده صالح و سالک الهی وقتی مقرّب شد محبوب الهی شد خدای سبحان «کنت سمعه... بصره... لسانه» ⁽¹⁾مجاری ادراکی و تحریکی او می‌شود خب اگر ذات اقدس الهی لسان کسی شد آن گوینده با لسان الله دارد شفاعت می‌کند خب یقیناً مأذون است اگر در دنیا آن رامی به دستِ بی‌دستی خدا رمی کرده در جریان جنگ بدر, خدا می‌فرماید: وَمَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَلکِنَّ اللّهَ رَمَی ⁽²⁾اینها هم با لسان بی‌لسانی الهی دارند حرف می‌زنند خب یقیناً مأذون‌اند «کنت... لسانه الذی ینطق به» ⁽³⁾خب اگر این است یقیناً مأذون‌اند لذا فرمودند ما مأذونیم و درست هم فرمودند اما فرمودند شما کاری بکنید که به صورت انسانی در بیایید که یعنی مرتضی‌المذهب باشید که ما بتوانیم از شما شفاعت کنیم.

بنابراین خودِ قیاس استثنایی به این صورت تام است برهان تام است یعنی اگر شما این اصنام و اوثان را می‌پرستید برای فایده‌ای باید باشد یا جلب فایده یا دفع مضرّه; جلب فایده یا دفع مضرّه به احد انحای اربعه است و تمام این اقسام چهارگانه مستحیل است پس از اینها کاری ساخته نیست این برهان مسئله است وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ إِذِنَ لَهُ آن وقت کسانی که مأذون‌اند در قیامت همین فرشتگان و اولیای الهی هستند حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ .

بررسی یکسان نبودن مواقف و خطرات آن در قیامت

می‌بینید قیامت که پنجاه موقف دارد همه اینها یکسان نیست در بعضی از موقف‌ها از بس جای خطر است آنجا جای سؤال و جواب نیست فَیَوْمَئِذٍ لاَ یُسْأَلُ عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَلاَ جَانٌّ ⁽¹⁾این یک موقف است از بس آن موقف, موقف خطیری است یک موقف هم مثل ایست بازرسی است که فرمود: وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْؤُولُونَ ⁽²⁾اینها را نگه بدارید ما از اینها سؤال بکنیم خب این وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْؤُولُونَ برای یک موقف است لاَ یُسْأَلُ عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَلاَ جَانٌّ برای موقف دیگر است آنجا چرا سؤال و جواب نمی‌شود برای اینکه آن موقف به قدری خطیر است که اسرار باطنی ظهور کرده چرا لاَ یُسْأَلُ عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَلاَ جَانٌّ برای اینکه یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیَماهُمْ ⁽³⁾خب کسی به صورت حیوان در آمده آن وقت شما می‌خواهی سؤال بکنی؟! برای چه سؤال بکنی؟ سؤال برای اینکه روشن بشود در درون او چیست, حالا که در درونش مشخص شد یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیَماهُمْ این برهان مسئله است که «فإن قیل» چرا لاَ یُسْأَلُ عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَلاَ جَانٌّ برای اینکه سؤال برای این است که باطن معلوم بشود حالا معلوم شد دیگر, اگر بر پیشانی کسی نوشته شده که فلان کاره است شما برای چه می‌خواهید سؤال بکنید, با دستی که خلاف کرده روی آن دست نوشته است, روی پایی که جای بد رفته نوشته است خب شما از چه چیزی می‌خواهید سؤال بکنید لاَ یُسْأَلُ عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَلاَ جَانٌّ چرا؟ چون یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیَماهُمْ اینجا جای سؤال نیست حالا جایی که سیما نیست, وَسمه نیست, موسوم نیست, علامت نیست, سِمه نیست بله جا, جای سؤال است که «أعاذنا الله من شرور أنفسنا و سیّئات أعمالنا».

تفسیر آیات 22 تا 27 سوره سبأ 92/07/08

موضوع: تفسیر آیات 22 تا 27 سوره سبأ

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُم مِن دُونِ اللَّهِ لاَ یَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِی السَّماوَاتِ وَلاَ فِی الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِیهِمَا مِن شِرْکٍ وَمَا لَهُ مِنْهُم مِن ظَهِیرٍ (22 وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ إِذِنَ لَهُ حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ (23) قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدیً أَوْ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ (24) قُل لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلاَ نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (25) قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِیمُ (26) قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ الْحَقْتُم بِهِ شُرَکَاءَ کَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (27)) نقل داستان سبأ جهت هماهنگی حکمت با موعظه

چون سوره مبارکه «سبأ» در مکه نازل شد و مهم‌ترین مطالب محوری سوَر مکّی اصول دین و خطوط کلی اخلاق و حقوق است و در بین همه اینها توحید از همه مهم‌تر است لذا قرآن کریم در این سوره مبارکه «سبأ» اول آ‌ن خطوط کلی را بیان فرمود بعد برای اینکه حکمت را با موعظه هماهنگ کند قصه سبأ را ذکر کرد که اینها متنبّه بشوند بعد دوباره به برهان پرداخت. نقل داستان سبأ در اثنای براهین برای تلفیق بین حکمت و موعظه است. توده انسان‌ها آنها که در مدرسه‌ها به سر می‌برند در حوزه‌ها و دانشگاه‌ها مثلاً, اینها تفکّر برهانی دارند در اثنای برهان لازم نیست قصه و موعظه مطرح بشود ولی در سطح جامعه, برهان باید با موعظه همراه باشد برای اینکه توده مردم اهل برهان محض نیستند چه اینکه سرگرم کردن همه آنها به اخلاق و موعظه هم مصلحت نیست باید یک پایگاه برهانی باشد (اولاً) بعد موعظه و اخلاق باشد (ثانیاً) این کار را ذات اقدس الهی تاکنون در سوره مبارکه «سبأ» انجام داد که بخشی برهان, بخشی موعظه, بخشی اخلاق, دوباره بخشی برهان; بعد از جریان داستان سبأ باز برهان اقامه فرمود, بعد از این براهینی که حالا ذکر می‌کنند در بخش پایانی همین سوره مبارکه «سبأ» داستان افرادی را ذکر می‌کند بعد به رسول خود(صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌فرماید: وَکَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَیْنَاهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلِی فَکَیْفَ کَانَ نَکِیرِ ٭ قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ ⁽¹⁾فرمود به این صنادید و سرمایه‌داران قریش بگو کسانی قبل از شما بودند که شما یک دهمِ ثروت آنها را نداشتید ما همه آنها را خاک کردیم شما آخر به چه چیزی می‌خواهید بنازید وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَیْنَاهُمْ معشار یعنی یک دهم, شما تمام تلاش و کوشش‌تان را هم بکنید به اندازه یک دهم ثروت گذشتگان ندارید ما آنها را از بین بردیم اینکه قدری برهان قدری قصه, قدری برهان قدری اخلاق, قدری برهان قدری موعظه برای تلفیق اندیشه و انگیزه است که هم در بخش اندیشه، اینها را روشن کند برهانی کند, در بخش انگیزه هم اینها را به باور نزدیک کند.

اقامه برهان بر نفی مالکیت بت‌ها در نقد عبادت مشرکان

بعد از جریان داستان سبأ این برهان را ذکر فرمود, فرمود شما که به اینها معتقدید کاری باید از اینها بخواهید برای شما انجام بدهند اوحدی از انسان‌ها خدا را برای «خوفاً من النار» یا «شوقاً الی الجنّة» برای جذب منفعت یا دفع مضرّت عبادت نمی‌کنند خدا را چون محبوب است عبادت می‌کنند وَهُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ که در بخش پایانی همین احتجاج آمده است. اوحدی از انسان‌ها خدا را چون ذاتاً علیّ است ذاتاً کبیر است می‌پرستند نه برای اینکه رازق است نه برای اینکه شافی است و مانند آن اما اوساط از اهل ایمان که دسترسی به آن مسئله علوّ و کبریایی الهی ندارند اینها یا «خوفاً من النار» است یا «شوقاً الی الجنّة» است یا حلّ مشکلات دنیا و آخرت است یا تأمین رفاه دنیا و آخرت است و مانند آن. با اوساط از اینها فرمود شما که خدا را می‌پرستید بالأخره کاری دارید می‌خواهید مشکل شما را حل کند کسی مشکل را حل می‌کند که توانمند باشد کسی توانمند است که مالک و خالق و قادر و منشأ فیض باشد از اینها که هیچ کدام از این کارهای چهارگانه ساخته نیست و تقریرش در بحث دیروز گذشت به صورت قیاس استثنایی که اگر اینها سِمتی داشته باشند و کاری از اینها ساخته باشد یا برای آن است که بالاستقلال ذرّه‌ای را مالک‌اند یا شرکت در ذرّه‌ای دارند یا ظهیر و پشتیبان خدا هستند در یک ذرّه یا حقّ شفاعت دارند اگر کسی یکی از این کارها از او بربیاید جای این است که شما به او پناهنده بشوید اگر این اصنام و اوثان سِمتی داشته باشند این مقدم, سِمت آنها به یکی از امور اربعه است این تالی, «و التالی بأسره باطل فالمقدم مثله» قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُم مِن دُونِ اللَّهِ لاَ یَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِی السَّماوَاتِ وَلاَ فِی الْأَرْضِ (یک) وَمَا لَهُمْ فِیهِمَا مِن شِرْکٍ (دو) وَمَا لَهُ مِنْهُم مِن ظَهِیرٍ (سه) اینها نه بالذّات ذرّه‌ای را مالک‌اند نه بالشرکه ذرّه‌ای را مالک‌اند نه ظهیر و پشتیبان و پشتوانه خدای سبحان هستند در یک ذرّه این سه قسم روشن است و شما هم چنین ادّعایی ندارید یعنی مشرکان چنین ادّعایی نداشتند

نقد اعتقاد به شفاعت بت‌ها بوسیله نفی دو عنصر محوری آن

ادّعای مشرکان فقط در حوزه شفاعت بود که می‌گفتند: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونَا إِلَی اللَّهِ زُلْفَی ⁽¹⁾یا هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ ⁽²⁾این قسم چهارم را در آیه بعد فرمود, فرمود شفاعت حق است اما شفیع باید مأذون باشد اینها نیستند, مشفوع‌له باید مرتضی‌المذهب باشد شما نیستید وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أذِنَ لَهُ آن شفیع باید مأذون باشد لاَ یَمْلِکُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحْمنِ عَهْداً, ⁽³⁾وَلاَ یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی ⁽⁴⁾این دو آیه، محدوده شفیع و مشفوع‌له را مشخص می‌کند انبیا و اولیا و اهل بیت(علیهم السلام) شفیع هستند چون خدا به آنها اذن داد و مؤمنین, مشفوع‌له هستند برای اینکه مرتضی‌المذهب هستند, مرتضی‌المذهب کسی است که دینی و مذهبی را قبول بکند که خدا راضی است یعنی دینِ خداپسند, دین خداپسند هم در اوایل سوره «مائده» مشخص شد که فرمود: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاَمَ دِیناً ⁽⁵⁾پس اسلام, می‌شود دینِ خداپسند, یک مسلمان موحد, مرتضی‌المذهب است این می‌تواند مشفوع‌له باشد اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام) هم که مأذون‌اند در شفاعت و نیز اولیای الهی و انبیای الهی(علیهم السلام) این سِمت را دارند, اما اصنام و اوثان، هیچ کدام از این سِمت‌ها را ندارند وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أذِنَ لَهُ.

محدود به دنیا بودن شفاعت مورد اعتقاد مشرکان

منظور آنها از شفاعت همین تقرّب دنیا و حلّ مشکلات دنیاست وگرنه اینها به آخرت معتقد نیستند شفاعت به این معنا که خود را گناهکار بدانند در یوم القیامه عند الله مورد شفاعت قرار بگیرند که مورد باور مشرکان نبود اینها به قیامت معتقد نبودند اینها مسئله شفاعت را درباره مسائل دنیایی مطرح می‌کردند

همراه بودن وقت شفاعت با ظهور تجلّی تام کلام الهی

حالا وقتی فرمود شفاعتی هست که شفیع باید مأذون باشد مشفوع‌له باید مرتضی‌المذهب باشد آن لحظه و آن روزی که شفاعت می‌آید با وحی الهی می‌آید با کلام الهی می‌آید. کلام الهی هم وقتی تجلّی کرد گاهی با یک تجلّی تام ظهور می‌کند گاهی با یک تجلّی غیر تام, آن وقتی که کلام الهی با تجلّی تام ظهور کرد جریان عالَم‌لرزه مطرح است نه زمین‌لرزه یا آسمان‌لرزه إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْ‌ءٌ عَظِیمٌ ⁽¹⁾سخن این نیست که حالا زمین می‌لرزد یا فلان کوکب می‌لرزد, کلّ جهان می‌لرزد و عوض می‌شود إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْ‌ءٌ عَظِیمٌ این برای آن زلزله و تجلّی تام.

قابل تحمّل نبودن تجلّی کلام الهی برای همه

در موارد دیگر که وحی الهی نازل می‌شود این وحی درست است که امر مجرّد است ولی مسیر را که طی می‌کند آن مسیر, جلوه‌گاه این وحی الهی است از فرشته‌هایی که در آسمان‌ها مستقر هستند این وحی تنزّل پیدا می‌کند نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ ٭ عَلَی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنذِرِینَ ⁽²⁾این وحی وقتی می‌خواهد از مسیر فرشته‌ها عبور کند همه اینها می‌لرزند و خود آسمان‌ها نزدیک است منفجر بشود شما سوره مبارکه «شوری» آیه سه به بعد را ملاحظه بفرمایید کَذلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَإِلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِکَ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ٭ لَهُ مَا فِی السَّماوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَهُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ ٭ تَکَادُ السَّمَاوَاتُ یَتَفَطَّرْنَ مِن فَوْقِهِنَّ وَالْمَلاَئِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَیَسْتَغْفِرُونَ لِمَن فِی الْأَرْضِ أَلاَ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ این حوامیم هفت‌گانه درباره وحی است این هفت سوره‌ای که مصدّر به «حم» است آیه سوم هم با وحی شروع می‌شود کَذلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَإِلَی الَّذِینَ آن‌گاه این وحی الهی که دارد تنزّل می‌کند نزدیک است این آسمان‌ها را تکه تکه کند این یک تشبیه معقول به محسوس است.

تبیین تأثیر تجلّی کلام الهی بر موسای کلیم(علیه السلام) و پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم)

گوشه‌ای از تجلّی الهی برای موسی(سلام الله علیه) در طور ظهور کرد فَلَمّا تَجَلّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکّاً وَخَرَّ مُوسی صَعِقاً ⁽¹⁾فرمود تحمل وحی برای همه مقدور نیست گویا آسمان‌ها می‌خواهد تکه تکه بشود اگر آن قدرت بخواهد ظهور بکند کسی نمی‌تواند تحمل کند این إنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً ⁽²⁾از همان قبیل است, اینکه آن حالت خاص برای پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) پیش می‌آمد از همین قبیل است.

هم‌زمانی اذن به شفاعت و برپای قیامت و ظهور حق اعظم

وقتی این وحی در صحنه قیامت درباره اذن به شفاعت صادر شد خیلی‌ها هراسناک بودند فرشته‌ها با قلب متفزّع روبه‌رو بودند وقتی وحی برداشته شد و دوره‌اش تمام شد اینها به حالت عادی می‌آیند وقتی به حالت عادی آمدند از آن کُمَّلین و اوحدی از فرشته‌ها سؤال می‌کنند این وحی که آمد چه چیزی آورد چه دستور تازه‌ای آورد؟ حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ وقتی این حادثه سخت پیش آمد که بسیاری مدهوش شدند و نه بیهوش, وقتی این فزع از دل‌ها برطرف شد دل‌ها آرام شد از بزرگ‌ترها سؤال می‌کنند که چه دستوری رسید حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا این اوساط از فرشته‌ها یا اولیا به آن برترها و اوحدی و بزرگ‌ترها می‌گویند: مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ خدا چه گفت قَالُوا الْحَقَّ می‌گویند حق ظهور کرده است آن روزی که حق ظهور بکند به هیچ وجه جا برای باطل نیست

یقینی بودن قیامت و ضروری بودن تحقق آن

لذا فرمود: لِیَوْمٍ لاَ رَیْبَ فِیهِ ⁽¹⁾این لِیَوْمٍ لاَ رَیْبَ فِیهِ هم به این معناست که شکّی در این نیست که قیامت واقع می‌شود هم به این معناست که آن روز, ظرف شک نیست در دنیا ممکن است انسان درباره بعضی از امور شک کند نسبت به بعضی از امور یقین داشته باشد ولی در معاد چون روز ظهور حق است هیچ کسی درباره هیچ مطلبی شک ندارد هر چه حق است روشن است شک در آن روز نیست روزی است که لاَ رَیْبَ فِیهِ در آن روز شک نیست هم به این معنا که «لا ریب فی وقوعه و تحقّقه بالضروره» یعنی هیچ شکّی نیست که آن روز واقع است این معنای روشن آیه; اما معنای دیگرش این است که قیامت روزی است که شک‌بردار نیست مثل اینکه انسان بگوید در فضای روشن که آفتاب هست شک نیست بالأخره انسان می‌بیند در کجاست, دیوار کجاست, درخت کجاست, انسان کجاست, در فضای شفاف و روشن, تیرگی نیست تا انسان شک داشته باشد قیامت شک‌بردار نیست اگر آن حادثه رخت بربست آ‌ن تجلّی تام, اوساط از اولیا یا اوساط از فرشته‌ها از برترها و اوحدی سؤال می‌کنند مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ خدا چه فرمود, قَالُوا الْحَقَّ حق فرمود یعنی دستور حق رسید وَهُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ. پرسش: حضرت استاد چرا رَبُّکُمْ گفته, چرا نگفته «ربّ» ما؟

پاسخ: برای اینکه با آنها سخن گفته نه به اینهایی که قلوبشان در فزع بود اینها مستمع نبودند از آنهایی که مستمع بودند سؤال می‌کند.

سِرّ تقدیم مغفرت بر رحمت در قرآن و عکس آن در سوره «سبأ»

در قرآن کریم کلمه «غفور» بر «رحیم» مقدم است برای اینکه اول لکّه‌گیری است بعد رحمت و برکت هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ ⁽¹⁾اگر کسی را خدا بخواهد مورد عنایت قرار بدهد اول مغفرت است لکّه‌گیری است می‌آمرزد بعد او را وارد بهشت می‌کند و مانند آن; اما در آیه دوم همین سوره مبارکه «سبأ» که «رحیم» بر «غفور» مقدم شد ظاهراً نکته‌اش آن است که اسمای حسنایی که در ذیل هر آیه ذکر می‌شوند اینها ضامنِ مضمون خود آن آیه هستند, دلیل مدّعای همان آیه هستند, اگر در یک آیه مدّعایی باشد, دلیلش همان اسمای حسنایی است که در ذیل آیه است اگر در یک آیه, مطلبی باشد ضامنِ آن مطلب, آن اسمای حسنایی است که در آخر آیه است اگر سخن از انتقام و اجرای حدود الهی است در ذیل آیه دارد إنَّ اللّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ⁽²⁾اگر سخن از بخشش و لطف و عنایت الهی است در ذیل آیه دارد إنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ⁽³⁾و مانند آن. اسمای حسنا چه یک اسم چه بیش از یک اسم که در پایان هر آیه ذکر می‌شود حدّ وسط است که اگر این را باز کنند دلیل محتوای آن آیه روشن می‌شود.

سرّ تقدیم مغفرت بر رحمت هم روشن است برای اینکه اول باید لکّه‌گیری بشود گناه‌ها زدوده بشود بعد جامه رحمت را بر تن او بکنند اگر لباسی را بخواهند رنگ کنند, اتاقی را بخواهند رنگ کنند اول لکه‌گیری می‌کنند بعد آن را رنگ‌آمیزی می‌کنند اما در این آیه دو مطلب ذکر شده که اقتضای نظم طبیعی آن دو مطلب آن است که «رحیم» بر «غفور» مقدم باشد دو مطلبی که ذکر شده این است که فرمود: یَعْلَمُ مَا یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَمَا یَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا یَنزِلُ مِنَ السَّماءِ وَمَا یَعْرُجُ فِیهَا ⁽⁴⁾آنچه از طرف خدا می‌آید خدا می‌داند, آنچه به طرف خدا می‌رود خدا می‌داند, خب آنچه از طرف خدا می‌آید رحمت الهی است آنچه به طرف خدا می‌رود که ارواح انسان‌هاست آنها نیازمند به مغفرت‌اند آن دو مطلبی که ذکر شد اوّلی با رحمت الهی همراه بود دومی منتظر مغفرت الهی است آن فیوضاتی که از طرف خدا می‌آید رحمت الهی است ارواحی که إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ ⁽⁵⁾یا إِنَّا لِلّهِ وإِنّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ ⁽⁶⁾ما به طرف خدا می‌رویم نیازمند به مغفرتیم, غفران را ذات اقدس الهی برای ارواح صاعده به سوی خود ذکر کرده است این می‌تواند تناسبی باشد که «رحیم» را بر «غفور» مقدم بدارد

نقد عبادت مشرکان در برابر بت‌ها در سوره «احقاف»

گاهی می‌فرماید این حرفی که ما می‌گوییم و شما جوابی نگفتید نمی‌توانید جواب بدهید نه دلیل عقلی دارید نه دلیل نقلی, همین مضمونی که در سوره مبارکه «سبأ» هست در اوایل سوره مبارکه «احقاف» هم هست در سوره «احقاف» آیه سه به بعد این است مَا خَلَقْنَا السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمّی وَالَّذِینَ کَفَرُوا عَمَّا أُنذِرُوا مُعْرِضُونَ بعد می‌فرماید با این مشرکان و کفار احتجاج کن قُلْ أَرَأَیْتُم این أَرَأَیْتُم یعنی«أخبرونی» به من گزارش بدهید أَرَأَیْتُم مَّا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ أَرُونِی مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ به من گزارش بدهید این بت‌ها چه کار کردند چیزی آفریدند, شرکتی در آفرینش دارند شرکتی در پرورش دارند اینها چه کاره‌اند أَرُونِی مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ بالاستقلال چیزی را خلق کردند که نیست أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّماوَاتِ یا نه, بالاستقلال خلق نکردند شریک‌الخالق‌اند فی‌الخِلقه, شریک‌الربّ‌اند فی‌الربوبیه, یکی از اینها باید باشد خب اگر شما ادّعای خالقیّت آنها را دارید یا ادعای شرکت آنها را در خالقیّت و ربوبیّت دارید این حرف را یا باید با دلیل عقلی یا با دلیل نقلی ثابت کنید شما نه دلیل عقلی دارید نه دلیل نقلی أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِی السَّماوَاتِ ائْتُونِی بِکِتَابٍ مِن قَبْلِ هذَا أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ اگر شما در دعوا صادق هستید یا برهان عقلی بیاورید که این أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ است یا برهان نقلی بیاورید و بگویید خدا در فلان کتاب آسمانی این مطلب را نوشته اگر در هیچ کتاب آسمانی این مطلب نیست اگر هیچ دلیل عقلی ندارید خب دست‌تان از برهان خالی است ائْتُونِی بِکِتَابٍ مِن قَبْلِ هذَا می‌شود دلیل نقلی, أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ می‌شود دلیل عقلی, اگر نه دلیل عقلی دارید که اینها سِمتی در عالَم دارند نه دلیل نقلی دارید خب چرا اینها را عبادت می‌کنید.

بیان دیگر در نقد عبادت مشرکان برابر بت‌ها در سوره «کهف»

در سوره مبارکه «کهف» هم مشابه این مطلب با معیار دیگر گذشت خدای سبحان فرمود این بت‌ها هیچ سِمتی نداشته و ندارند ما اینها را در کارگاه خلقت اصلاً دخالت ندادیم آیه 51 سوره مبارکه «کهف» این بود مَا أَشْهَدتُّهُمْ خَلْقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ اینها نه تنها هیچ‌کاره‌اند آن وقتی هم که ما آسمان و زمین را خلق می‌کردیم اینها را شاهد قرار ندادیم اینها حضور نداشتند شما اینها که معبودتان قرار دادید آخر اینها باید سِمتی داشته باشند یا در هنگام خلقت و ربوبیت ما حضوری داشته باشند مَا أَشْهَدتُّهُمْ خَلْقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلاَ خَلْقَ أَنفُسِهِمْ ما اینها را هم می‌خواستیم خلق بکنیم اینها از خودشان بی‌خبر بودند فیض الهی اینها را آفرید, فیض الهی آسمان و زمین را آفرید, اینها از آفرینش خودشان خبری نداشتند چه رسد به اینکه از آفرینش دیگران خبر داشته باشند وَمَا کُنتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً این اصنام و اوثان و امثال اینها هرگز ما اینها را به عنوان کمک نگرفتیم. مستحضرید که غالب این اسامی که مربوط به مسائل اجتماعی و اخلاقی و اینهاست از همین مسائل طبیعی گرفته شده فاصله بین آرنج و دوش را این قسمت را می‌گویند عضد, فاصله بین آرنج و مچ را می‌گویند ساعد, کارهایی که افراد با یکدیگر انجام می‌دهند اگر با قسمت‌های ساعد باشد یعنی فاصله آرنج و مچ باشد می‌گویند مساعدت کردند, اگر از فاصله آرنج تا دوش باشد می‌گویند معاضدت کردند حالا کم کم کلمه مساعدت و کلمه معاضدت و اینها برای مطلق کمک‌رسانی به کار می‌رود. فرمود ما اینها را عَضُد و کمک قرار ندادیم که اینها کمک‌کار ما باشند یعنی ظهیر ما باشند پس نه بالاستقلال اینها سهمی دارند نه بالاشتراک سهمی دارند نه بالمظاهره و معاضده سهمی دارند خب چرا اینها را می‌پرستید این برهان مسئله است اگر شما قبول ندارید, دلیلی بیاورید از کتاب آسمانی یا أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ این می‌شود انصاف, بعد از این مراحل فراوان انصاف‌گویی و انصاف‌رویی فرمود اینها چون هیچ سِمتی ندارند بین ما و شما, خدا در قیامت داوری می‌کند این هم نرمش در دعوت است

نفی رازقیت غیر خدا دلیل دیگر در نقد عبادت مشرکان

قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدیً أَوْ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ شما خدا را برای رزق می‌پرستید اکثری مردم این‌طور هستند در بحث‌های عقلی فلسفه و کلام صحبت از این نیست که بیماری ما را, مشکل ما را, نیازهای ما را چه کسی رفع می‌کند صحبت این است که موجودی که هستیِ او عین ذات او نیست مبدأ می‌خواهد اما قرآن که فقط کتاب علمی نیست این نور است یعنی علم را با عمل و موعظه هماهنگ می‌کند اگر یک کتاب علمی بود نظیر کتاب‌های عقلی فقط برهان محض اقامه می‌کرد اما این می‌خواهد مردم را هدایت کند بپروراند لذا هم حکمت در آن هست, هم موعظه در آن هست, هم اخلاقیات در آن هست, هم قصه در آن هست. فرمود شما برای چه خدا را می‌پرستید برای اینکه رازق باشد, خب از غیر خدا که اینها ساخته نیست چرا اینها را می‌پرستید قُلْ مَن یَرْزُقُکُم اینها را به فطرتشان ارجاع می‌دهد قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ خود سماوات و ارض, روزی ما هستند از آسمان و زمین هر برکتی در بیاید رازق, خدای سبحان است آنها چون جوابی برای گفتن ندارند خود پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) مأمور شد جواب بدهد قُل اللَّهُ رازق اوست. نقد انحصار رازقیت خدا با «خیر الرازقین» بودن او و جواب آن

اگر یک وقت در قرآن یا در دعاها گفته می‌شود او خَیْرُ الرَّازِقِین ⁽¹⁾است که نشان می‌دهد ما رازقی داریم ولی خدا بهترین رازق است در موارد دیگر هم مشابه این آمده او خَیْرُ الْحَاکِمِینَ ⁽²⁾است, خَیْرُ الْفَاصِلِینَ ⁽³⁾است, خَیْرُ الْفَاتِحِینَ ⁽⁴⁾است و امثال ذلک, اینها اعمّ از حقیقت و مجاز است اعم از بالذّات و بالعرض است, اعم از بالاصل و بالتبع است, اعم از این سه بخش است بعد قرآن جمع‌بندی می‌کند در هر جایی که فعلِ کمالی را ذات اقدس الهی به غیر خودش اسناد بدهد مثل اینکه فرمود: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِینَ ⁽⁵⁾یا فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ ⁽⁶⁾یا او خَیْرُ الْفَاتِحِینَ یا او خَیْرُ الْحَاکِمِینَ یا او خَیْرُ الرَّازِقِینَ است فوراً در آیهٴ دیگری کلاً این مطلب را حصر می‌کند می‌گوید تنها کسی که این سِمت را دارد خداست, فرمود: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ ⁽⁷⁾این هُوَ که ضمیر فصل است با معرفه بودن خبر، اینها مفید حصرند یعنی اگر ما گفتیم دیگران رازق‌اند, رزق ما را به شما می‌رسانند اِسناد رزق به دیگران چون مظهر رازقیّت ما هستند صحیح است وگرنه غلط است در جریان عزّت درست است ما گفتیم وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِینَ اما حواستان جمع باشد الْعِزَّةَ لِلّهِ جَمِیعاً یعنی آنها یا بالعرض‌اند یا بالتّبع‌اند یا بالمجاز تا چه اندازه دید توحیدی ما تام باشد در هیچ موردی نیست که خدای سبحان یک وصف کمالی را به غیر خود اسناد بدهد مگر اینکه فوراً در جای دیگر کلّ آن اصل و وصف را منحصر در خود بداند تا دیگران مظهر کار او باشند فرمود: فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ معلوم می‌شود ما خالقینی داریم منتها خدا احسن است بعد در آیه دیگر فرمود: اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ ⁽⁸⁾هر چه مصداق شیء است مخلوق اوست حتی خود آنها که خالق‌اند, اگر مسیح(سلام الله علیه) به اذن خدا می‌گوید: أَنِّی أَخْلُقُ لَکُم مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللّهِ ⁽⁹⁾خود طیر, خود نَفخ, خود مسیحِ نافخ همه شیء هستند و مخلوق الله, اگر گفته شد وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِینَ بعد می‌فرماید: فإنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً ⁽¹⁰⁾اگر فرمود: وَأَعِدُّوا لَهُم مَا استَطَعْتُم مِن قُوَّةٍ ⁽¹¹⁾یا به یحیی فرمود: یَا یَحْیَی خُذِ الْکِتَابَ بِقُوَّةٍ ⁽¹²⁾یا به بنی‌اسرائیل فرمود: خُذُوا مَا آتَیْنَاکُمْ بِقُوَّةٍ ⁽¹³⁾در سوره «بقره» فرمود: أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّهِ جَمِیعاً ⁽¹⁴⁾تا مبادا کسی خیال کند وصفی از اوصاف کمالی را غیر خدا بالاصاله یا بالذّات یا بالحقیقه دارد اینجا هم همین‌طور است فرمود تنها رازق, ذات اقدس الهی است

کریمه إِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدیً ... دال بر انصاف در محاوره و نکات ادبی آن

بعد برای انصاف در محاوره نه تحمیل, فرمود: إِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدیً أَوْ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ بالأخره یا حق با ماست یا حق با شما; منتها آن ادب فنّی را رعایت کرده، می‌بینید این لف و نشرش مرتب است ضمن اینکه آن ادب فنی و انصاف را رعایت کرده آن حق بودنِ خودشان را هم گوش‌زد کردند فرمودند: وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ این إِنَّا مقدم است إِیَّاکُمْ مؤخّر لَعَلَی هُدیً که به إِنَّا می‌خورد أَوْ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ است که به إِیَّاکُمْ می‌خورد این, طوری حرف زد که هم لفّ و نشر باشد, هم لفّ و نشر, مرتب باشد, هم انصاف باشد ظاهراً و هم حساسیّت‌برانگیز نباشد وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدیً أَوْ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ.

تفسیر آیه 23 تا 27 سوره سبأ 92/07/09

موضوع: تفسیر آیه 23 تا 27 سوره سبأ

وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أذِنَ لَهُ حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ (23 قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدیً أَوْ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ (24) قُل لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلاَ نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (25) قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِیمُ (26) قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ الْحَقْتُم بِهِ شُرَکَاءَ کَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (27)) عدم اختصاص مباحث اعتقادی سوره «سبأ» به مشرکان

چون سوره مبارکه «سبأ» در مکه نازل شد و همان‌طوری که ملاحظه فرمودید عناصر محوری سوَر مکّی, اصول دین, خطوط کلی اخلاق و حقوق است طرزی معارف قرآن در این سوَر بیان شده که اختصاصی به مشرکین ندارد معمولاً در حجاز, در مکه و مانند آن مشرک وجود داشت ولی ملحد کم بود معتقد بودند خدایی هست, شریکی ندارد,خالق سماوات و ارض است منتها تدبیر موجودات و انسان‌ها به ارباب متفرّقه سپرده شده لذا اگر از اینها سؤال بکنی که خالق آسمان و زمین چه کسی است می‌گویند خدا لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ ⁽¹⁾شرک به این معنا که دو واجب در عالَم باشد در حجاز نبود الحاد هم به این معنا که هیچ مبدیی در عالَم نیست در حجاز بسیار کم بود ولی آیات قرآن طوری است که هم شرک را باطل می‌کند هم الحاد را.

ابطال الحاد ملحدین با اطلاق مالکیت خدا در آیه مورد بحث

حالا اگر کسی ملحد بود و - معاذ الله - اصلاً به هیچ مبدیی معتقد نبود این آیه 22 سوره «سبأ» و مانند آن برای ابطال حرف او کافی است برای اینکه این شخص نیازمند است و در اصل حیاتش در کمالات وجودی‌اش در لوازم زندگی‌اش محتاج است هیچ کس در هیچ مرحله‌ای مالک بالاستقلال ذرّه‌ای از ذرّات عالَم نیست این شخص به چه کسی مراجعه می‌کند نه خود می‌تواند مشکل خودش را حل کند نه موجود دیگری در عالَم هست که ما بالاستقلال مالک باشیم این قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُم مِن دُونِ اللَّهِ لاَ یَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ این شامل ملحد هم می‌شود, شامل مشرک هم می‌شود بالأخره انسان به چه کسی مراجعه می‌کند انسانی که محفوف به عدمین است سابقه عدم دارد لاحقه عدم دارد الآن هم که با انباری از جهالات همراه است مشکل او را چه کسی حل می‌کند هیچ موجودی غیر خدا بالاستقلال مالک ذرّه‌ای از آسمان و زمین نیست بنابراین اگر کسی ملحد باشد هم این آیه برای ابطال الحاد او کافی است و اگر مشرک باشد این آیه برای ابطال شرک او کافی است.

تفاوت شفاعت مورد اعتقاد مشرکان با موحدان

مطلب دیگر اینکه آنها گرچه قائل به شفاعت بودند ولی از دو نظر با شفاعتی که ما معتقدیم فرق دارد: یکی اینکه آنها آلهه خود را در شفیع بودن, مستقل می‌دانستند لذا صبغه ربوبیّت به آنها می‌دادند اینکه می‌گفتند هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ ⁽¹⁾یا می‌گفتند: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونَا إِلَی اللَّهِ زُلْفَی ⁽²⁾این تقریب را, این شفاعت را برای آلهه خودشان بالاستقلال قائل بودند لذا اینها را رب می‌دانستند ما اگر برای قدّیسین از بشر نظیر انبیا و اولیا یا برای ملائکه شفاعت قائلیم که قائلیم به اذن الله است بنابراین یک فرق جوهری بین موحد و مشرک در اصل شفاعت هست آنها شفاعت را برای معبودهایشان قائل بودند می‌گفتند اینها حقّ تقریب دارند, حقّ شفاعت دارند بالاستقلال; لذا از اینها به عنوان رب یاد می‌کردند ما از اینها به عنوان عبد یاد می‌کنیم می‌گوییم اگر اینها شفیع هستند باید اذن داشته باشند. دوم این است که مشفوع‌له باید مرتضی‌المذهب باشد آنها که به چنین چیزی معتقد نبودند. آن امر سوم هم این است که ما شفاعت را مربوط به خصوص دنیا نمی‌دانیم هم برای دنیاست هم برای آخرت, آنها اصلاً به آخرت معتقد نبودند این سه جهت رسمی ما به التفاوت بین موحد و مشرک است در مسئله شفاعت و چون فرشتگان گرچه حقّ شفاعت دارند ولی باید به اذن باشد لذا آیه 22 و 23 کاملاً مسیرشان عوض شد در آیه 22 با فعل بیان شده قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُم مِن دُونِ اللَّهِ لاَ یَمْلِکُونَ این معبودهای شما مِثْقالَ ذَرَّةٍ که به صورت فعل آمده بعد در آیه 23 دیگر سخن از لاَ یَشْفَعُونَ یا لاَّ یَمْلِکُونَ الشَّفَاعَةَ نیست سخن از اصل شفاعت است لاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ در قیامت، شفاعت نافع نیست مگر برای شفیعی که مأذون باشد و برای مشفوع‌له‌ای که مرتضی‌المذهب باشد لذا گرچه آنها برای ملائکه شفاعت قائل‌اند اما شفاعت را بالاستقلال قائل‌اند ما برای ملائکه یا اولیای الهی که شفاعت قائلیم به اذن قائلیم وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أذِنَ لَهُ لذا شامل همه اینها خواهد بود. بنابراین هم مشرک را شامل می‌شود هم ملحد را و شفاعت هم چه برای شفیع چه برای مشفوع باید به اذن خدای سبحان باشد.

تبیین زمان شفاعت و ویژگی شفیع و مشفوع‌له

مطلب دیگر این است که جریان شفاعت در لحظه‌ای است که انسان مشکل جدّی دارد حالا آن لحظه حساسی که انسان مشکل جدّی دارد که از احدی کاری ساخته نیست همه بشر آن روز جمعاً زندگی می‌کنند ولی اجتماعی نیستند إِنَّ الْأَوَّلِینَ وَالآخِرِینَ ٭ لَمَجْمُوعُونَ إِلَی مِیقَاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ ⁽¹⁾اما در آن روز کُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَرْداً ⁽²⁾همه‌شان جمع‌اند ولی زندگی‌شان اجتماعی نیست که کسی مشکل کسی را حل کند این‌طور نیست روزی است که یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ ٭ وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ ⁽³⁾اگر زندگی, اجتماعی نیست گرچه جمعی است و هیچ کس به فکر کسی نیست پس همه منتظرند که شفیعی بیاید مشکلشان را حل بکند روز, روز فزع اکبر است در روز فزع اکبر وقتی دستور می‌رسد که چه کسی شفاعت کند و از چه گروهی شفاعت بکنند تا امر به پایان نرسد عده‌ای در فزع هستند وقتی دستور رسید و مشخص شد فزع برطرف می‌شود. باب تفعیل مثل باب افعال گاهی برای ازاله است «أغدّ البعیر» یعنی این غدّه‌ها را زائل کرده است فزَّع یعنی أزال الفزع, فزع را زائل کرده است فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ یعنی از دل‌های اینها فزع ربوده شده به حال عادی برگشتند در حال اضطراب و حال انتظار و حال فزع همه منتظرند که لطف الهی شامل حالشان بشود اما چه کسی حقّ شفاعت دارد قلمرو شفاعتش تا کجاست روشن نیست وقتی وحی الهی آمده معلوم شد چه کسی باید شفاعت بکند برای چه کسی باید شفاعت بکند قلمرو شفاعت کجاست این فزع برداشته می‌شود وقتی فزع برداشته شد اینها می‌پرسند که چه دستوری رسیده حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ آن‌گاه سؤال می‌کنند دستور چه رسیده؟ قَالُوا الْحَقَّ می‌گویند حق رسیده, حق همان است که اینها دارند عمل می‌کنند غیر از حق در آن روز چیزی ظهور و بروز نکرده یا لاَ تَنفَعُ تا آن حَتَّی إِذَا فُزِّعَ وقتی که فزع برطرف شد آن وقت شفیعی که مأذون است و مأذون‌له‌هایی که مشفوع‌له هستند آنها از شفاعت طرْفی می‌بندند پس وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا برای شفیعی که مأذون‌له است و برای مشفوع‌له‌ای که مرتضی‌المذهب است و در حالی که همه منتظرند با فزع به سر می‌برند در فزع، کسی قدرت سخن ندارد حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ «أی اُزیل عن قلوبهم الفزع» به حالت عادی آمدند می‌گویند نتیجه چه شد؟ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ.

ضروری بودن اذن خدا در شفاعت شفیعان

پرسش: شفاعت برای شفیع چه فایده‌ای دارد؟

پاسخ: شفاعت برای شفیع یعنی حقّ شفاعت به او دادن, کسی که حقّ شفاعت دارد به او می‌گویند شفیع تا اذن داده نشود این شفیع نیست چه کسی شفیع است چه فرشته‌ای شفیع است باید به اذن خدای سبحان باشد فرشته‌ها هم درجاتی دارند انسا‌ن‌ها هم درجاتی دارند عالمان دین هم درجاتی دارند بالأخره برای یک عده می‌گویند: «قِفْ تَشْفَع» ⁽¹⁾عالمان دین که در دنیا مشکل عده‌ای را حل کردند عده‌ای را از عذاب به بهشت آوردند از ضلالت به هدایت آوردند, می‌گویند همان‌طوری که در دنیا دست اینها را گرفتی از ضلالت به هدایت آوردی اینجا هم دست اینها را بگیر از جهنم به بهشت منتقل بکن.

پرسش: جناب استاد! در درس گذشته فرمودید که آنها به قیامت معتقد نیستند؟

پاسخ: بله, آنها به قیامت معتقد نیستند اما ذات اقدس الهی که دارد ترسیم می‌کند مسئله دنیا و قیامت را با هم طرح می‌کند می‌فرماید روزی است که هیچ شفاعتی اثر ندارد مگر با دو عنصر که هم شفیع مأذون باشد هم مشفوع‌له مرتضی‌المذهب باشد.

پرسش: استاد! شفاعت چه فایده ای برای شفیع دارد؟

پاسخ: شفیع بودن, مقامی است چه کسی می‌تواند شفاعت کند باید به اذن خدای سبحان باشد این مقامی است برای او.

حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ آنهایی که خطاب الهی را دریافت کردند قَالُوا الْحَقَّ گاهی هم ممکن است در دنیا چنین حادثه‌ای پیش بیاید وَهُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ.

وجه تسمیه روز «دحو الأرض»

امروز چون «دحوالأرض» است ان‌شاءالله یا در جمع ما روزه‌دارانی هست یا کسانی که به زیارت وجود مبارک امام رضا عن بُعدٍ موفق شدند که ان‌شاءالله مقبول باشد روزی است که می‌گویند این زمین که پر از آب بود اوّلین بخش از زمین که از آب آزاد شد همان زیر کعبه است.

لزوم بررسی حدود کعبه برای حکم طواف در سازه‌های جدید

الآن یکی از مسائل رسمی که محلّ ابتلای حاجیان و معتمران است همین سازه‌های دو طبقه‌ای است که در اطراف بیت درست کردند که خیلی سؤال می‌کنند آیا جایز است روی این سازه‌ها طواف کردن یا جایز نیست, در اسلام بعضی از امور حدّش مشخص است مثل کُر, فرمودند حجمش این‌قدر و وزنش هم آن‌قدر, سه وجب و نیم در سه وجه و نیم در سه وجب و نیم، این از نظر مساحت مشخص است یا در مسافت گفتند اگر به هشت فرسخ رسید نماز شکسته است این مسافتی است معیّن و مشخص اما گفتند دور کعبه طواف کنید کعبه چند متر است حدّی برای کعبه مشخص شده؟ در زمان خود پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) کعبه چقدر بود سیدناالاستاد در بحثی که مربوط به قبله و کعبه و امثال ذلک است آنجا آن‌طور که در خاطرم هست به این مطلب اشاره کردند که در زمان وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) کعبه به اندازه قدّ دو نفر بود مثلاً چهار متر بود که وجود مبارک حضرت امیر روی دوش مبارک پیغمبر(علیهما آلاف التحیّة و الثناء) پای مبارکشان را گذاشتند و این بت‌ها را از کعبه ریختند بیرون حالا آن مقام دیگری است که فرمود من اگر می‌خواستم دستم به آسمان برسد می‌رسید ⁽¹⁾آن یک حساب دیگر است ولی به حسب ظاهر به اندازه چهار متر بود.

ذاتی نبودن احترام کعبه و محترم بودن آن به احترام امام عصر(عجّل الله تعالی فرجه الشریف)

آن وقتی که ابن‌زبیر با امام زمانش بیعت نکرد این حرف از لطایف حرف‌های بلندی است که مرحوم ابن‌بابویه قمی در من لا یحضره الفقیه دارد خب این ابن‌زبیر به کعبه پناهنده شد متحصّن شد آنها هم - کسانی که قبل از انقلاب، مکه مشرّف بودند کوه ابوقبیس را دیدند کوه ابوقبیس بر بیت مشرف بود - روی کوه ابوقبیس منجنیق کار گذاشتند و سنگ‌باران کردند و کعبه را ویران کردند و ابن‌زبیر را گرفتند و اعدام کردند و بعد دوباره کعبه را ساختند. فرمایش شیخ صدوق در من لا یحضره الفقیه که از بیانات نورانی ائمه(علیهم السلام) استفاده کرد این است که کعبه برای همه ما محترم است قبله ماست, مطاف ماست اما ما کعبه را به احترام ولیّ عصرمان و امام زمانمان احترام می‌کنیم خب اگر کسی به امام زمانش معتقد نباشد به درون کعبه هم برود خدا او را امان نمی‌دهد این‌طور نیست که کعبه ذاتاً محترم و مستقل باشد کعبه را هم با یک سنگ و گِل می‌شود بسازند فرمایش ایشان در من لا یحضره الفقیه این است که اینکه به امام زمانش معتقد نبود جواب سیدالشهداء(سلام الله علیه) را با نفی داد نه با اثبات, در برابر امام زمانش مقاومت کرد این اگر به درون کعبه هم برود خدا به او مهلت نمی‌دهد ⁽¹⁾این کعبه را ویران کردند دوباره ساختند آن وقت چند متر بود, بعد که ساختند چند متر است, چند بار سیل, زلزله, حوادث دیگر کعبه را ویران کرد و ساختند, ابرهه یک وقت می‌خواست بساط کعبه را به هم بزند آن طیر ابابیل آمد و بساطش را دگرگون کرد و اما حوادث روزگار بالأخره کعبه را ویران می‌کند دوباره می‌سازند شما این تلاش و کوشش را بفرمایید زحمت بکشید که کعبه در اسلام حدّش چقدر است تا اگر یک وقت دوتا سازه شد, سه‌تا سازه شد, دو طبقه شد, سه طبقه شد, بگوییم آنجا اشکال دارد اینجا اشکال ندارد.

مشخص نبودن حدود کعبه دالّ بر جواز طواف دور سازه‌های جدید

اگر مرزی برای کعبه مشخص باشد بله این سازه‌ها اگر بالا رفت اشکال دارد اما کعبه حدّی دارد که چند متر باید باشد الآن ده, دوازده متر است یا قدری بیشتر آن وقت سه, چهار متر بود اگر مرزی, حدّی, مساحتی در اسلام برای کعبه مشخص بشود بله مافوق آن اگر سازه‌ای ساختند طواف کردن خلاف است و احتیاط است و مگر در حال ضرورت و امثال ضرورت اما کعبه حدّش, مساحتش مشخص نیست البته آن جایش که چقدر است مشخص است آن بُعد, قبله است نه این چهار دیواری، به تعبیر سیدناالاستاد مرحوم محقق داماد(رضوان الله علیه) فرمود خب چند بار کعبه خراب شد چند بار هم ساختند آن دفعه ای که کعبه خراب شده بود داشتند می‌ساختند مسلمین بی‌قبله بودند, آن دیوارها که قبله نیست آن بُعد قبله است آ‌ن وقتی که کعبه خراب شده بود داشتند می‌ساختند یعنی مسلمان‌ها بی‌قبله بودند یا آن بُعد, قبله است حالا این کعبه که مطاف است مساحتش مشخص است اما ارتفاعش مشخص است که چقدر باید باشد اگر ارتفاع آن نظیر مسافت سفر مشخص باشد نظیر کُر مشخص باشد بله این سازه‌هایی که بلند شد و ارتفاع دارد اشکال دارد اما اگر ارتفاعش مشخص نیست چه اینکه این ارتفاعی که الآن هست یقیناً در زمان پیامبر و ائمه(علیهم السلام) این‌طور نبود اگر این روشن بشود که طول و عرض این مکعب مشخص است ولی ارتفاعش در اسلام تعیین نشده بنابراین این سازه‌هایی که ساختند طواف کردن روی آنها مشکل نیست.

طبیعت دعوت عمومی حج, دال بر توسعه در احکام آن

مطلب دیگر اینکه می‌بینید بعضی از امور است که طبع اوّلی‌اش آسان است طبع ثانوی چون در حال ضرورت است می‌گویند اگر ضرورتی پیدا شد شما آن کار ثانوی را انجام بدهید مثل وضو گرفتن خب وضو گرفتن با آب طبع اوّلی‌اش آسان است اینکه عُسری ندارد با آب وضو بگیرید, گاهی ممکن است دست کسی زخم باشد یا خیلی هوا سرد باشد می‌گویند اگر ضرورت شد تیمّم بکنید در اینجا جا دارد که بگویند در حال ضرورت تیمّم بکنید و در حال عادی وضو بگیرید اما طبع قضیه این است. در جریان مکه شما ملاحظه کنید از همان روز اول بر همه مستطیعان که آن روز استطاعت خیلی سهل بود مخصوصاً برای مردم حجاز, فرمودند اگر مستطیعی مکه نرود «فَلْیَمُتْ یهودیاً أو نصرانیاً» ⁽¹⁾از واجباتی است که خیلی تلخ و سخت درباره آن تحذیر شده در آیه حج هم سخن از کفر آمده کفر عملی است لِلّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَمَن کَفَرَ که خیلی تعبیر تند و تیز هم است اگر مستطیعی مکه نرفت از آن به کفر یاد شده است که این کفر, کفر فعلی و عملی است نه کفر اعتقادی. پس آ‌ن تعبیر تند که «فَلْیَمُت یهودیاً أو نصرانیاً» این تعبیر وَمَن کَفَرَ هم هست غالب ادعیه ماه مبارک رمضان هم طلب حج است و امثال ذلک کسانی که خودشان مستطیع‌اند یا کسانی که مستطیع بودند و نتوانستند مکه بروند نایب دارند و کسانی که می‌خواهند حجّ استحبابی انجام بدهند اینها هم در صدر اسلام در زمان پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) چندین هزار نفر بودند هم الآن چند میلیون هستند. پس طبع قضیه این است که خدای سبحان ضیوف‌الرحمان را, حاجیان و معتمران را دعوت کرده است به یک سلسله مناسکی با آن بیان غلیظ و شدید، میلیون‌ها نفر بر آنها واجب است بروند الآن حداقل کفِ آنها خیلی خیلی مسامحه بشود حداقل ده میلیون می‌توانند بروند خب به شریعت می‌گویند که این ده میلیون که شما بر اینها واجب کردید اینها آمدند ولی شریعت از اول تا آخر می‌گوید جا نیست میقات جا نیست, مسعا جا نیست, مرما جا نیست, مطاف جا نیست, مذبح جا نیست! خب این چه دعوتی است؟! شما که یک جای بسته را گفتید باید طواف کنند, جای بسته را گفتید باید سعی کنند, جای بسته‌ای را گفتید باید قربانی کنند آیا همین مدار بستهٴ منا جای ذبح است بعد ده میلیون را دعوت می‌کنید؟! همین جای مشخص دوازده متر بین بیت و بین مقام اینجا جای طواف است و ده میلیون را دعوت کردید, همان یک تکه بین صفا و مروه آن یک تکّه مسعاست و ده میلیون را دعوت کردید همه جا را که شما می‌گویید جا نیست خب چه دعوتی است؟! این طبع قضیه نشان می‌دهد که این مواردی که بیان شده افضل مراتب است نه تعیین، الاّ ولابد. یک وقت است که به شما می‌گویند باید وضو بگیرید, باید با آب وضو بگیرید اگر نشد, تیمّم; خب غالباً مردم می‌توانند وضو بگیرند در حال ضرورت, تیمّم; حالا ما بگوییم در حال ضرورت پشت مقام جایز است این همه‌اش ضرورت است. آن وقت یک مقدار مسعا را توسعه دادند ما اشکال داشته باشیم, یک مقدار سازه‌های دیواری درست کردند ما اشکال داشته باشیم, یک مقدار طبقات درست کردند ما اشکال داشته باشیم, مذبح را توسعه دادند ما اشکال داشته باشیم, شما طبع قضیه را ملاحظه بفرمایید که طبع قضیه, دعوت چند میلیون است پاسخش در همه جا از اول تا آخر, از آخر تا اول این است که جا نیست, جا نیست, جا نیست. بنابراین این دو کار را ان‌شاءالله انجام بدهید اما آن کاری که فعلاً محلّ ابتلاست این است که مشخص بشود کعبه طول و عرضش مشخص است اما ارتفاعش آیا در اسلام مشخص است که مقدار ارتفاعش چقدر باشد که اگر سازه‌ها مقداری بالا رفت ما بگوییم این حول کعبه نیست اطراف کعبه نیست این به مناسبت دحوالأرض که امروز روز ظهور زمین زیر کعبه از آب است بیان شد.

تفاوت نماز با طواف در مکان‌های مرتفع بالاتر از کعبه

پرسش: استاد ببخشید! آنهایی که در کوه حرا نماز می خوانند با آنهایی که در مسجدالحرام نماز می خوانند حتماً از نظر قبله ... .

پاسخ: نه, قبله مشکلی ندارند در قبله مشکلی ندارند در مطاف مشکل دارند قبله خب همه اینهایی که در هتل‌هایی هستند که خیلی بالاتر از کعبه است و کعبه زیر اینها قرار گرفته آن را مشکلی ندارند آنها که در قلل جبال هستند آنها که در مکان‌های مرتفع هستند اینها یقیناً چندین برابر کعبه ارتفاع دارند در مسئله قبله هیچ کسی مشکل ندارد در مسئله طواف است که مشکل دارند.

پرسش: به جای اینکه این مطلب را حمل بر اکثر بفرمایید آیا جا ندارد که بحث تا ٴثیر استطاعت از طرف مالی که واقعاً شرع مقدس با آن مال، استطاعت مقیّد شده نه هر مالی که از راه حلال و حرام به دست آمده؟

پاسخ: نه, مردمی که مال حلال دارند کم نیستند, خود مردم مکه اولاً به آنها هر پنج سال, یک بار اجازه می‌دهند, کسانی که مال حلال دارند در این زوایای عالَم کم نیستند حالا ممکن است جایی مال حرام باشد. به هر حال اگر کسی مال حرام تهیه کرده راه تحلیلش هست آن مقدار هست که بتواند مکه برود.

پرسش: حاج آقا! اشکال بر سر مقدار کعبه نیست اشکال بر سر این است که نواحی بالادست خیلی است.

پاسخ: بله, اگر کعبه یک حدّ مشخص داشته باشد چند متر باشد بله, اما اگر نه, بالاترش هم باشد این مقداری که هست مگر این مقدار قبلاً بود, مگر هر اندازه ساختند مطاف است که حالا اگر پنج, شش متر بالاتر بیاید مطاف اضافه شده این مقداری که ساختند که قبلاً نبود این مقدار بعداً اضافه شده پس معلوم می‌شود آن فضا مطاف است نه دیوار.

پرسش: یعنی اگر هواپیما هم از بالای کعبه طواف کند ... باید این اشکال باشد.

پاسخ: نه, مسئله طواف با مسئله استقبال خیلی فرق می‌کند آنجایی که خیلی احتیاط می‌کنند می‌گویند اگر کسی بالای کعبه هم برود و آلوده باشد چون اجتیاز برای جُنب جایز نیست آنها هم می‌گویند احتیاط می‌کنند نباید عبور بکند مگر آ‌ن‌قدر دور باشد ارتفاع داشته باشد که عبور فوق الکعبه صدق نکند اما در جایی که صدق بکند مسئله قبله با مسئله طواف خیلی فرق می‌کند ما باید حول البیت طواف بکنیم بیت, طول و عرضش مشخص است اما ارتفاعش آیا در اسلام مشخص است چند متر باشد که ما بگوییم الآن این بالاتر از دیوار کعبه است مگر این مرز, مرز اسلامی است اگر این مرز, مرز اسلامی باشد یعنی کعبه باید دوازده متر باشد, سیزده متر باشد بله اگر کمی بالاتر شد مشکل است اما مرزی برای ارتفاع کعبه مشخص نشد برای طول و عرضش مشخص شد برای اینکه در زمان خود پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) به اندازه چهار متر بود که اشیا را بالای کعبه می‌بردند, مرمّت می‌کردند و مانند آن, قبلاً که بالابر نداشتند که سیزده, چهارده متر کسی را ببرند بالا, اگر در اسلام، ارتفاع کعبه مشخص شده باشد بله باید احتیاط کرد, عندالضروره باید باشد و مانند آن.

لزوم حمل بر افضل نمودن محدوده‌های تعیین شده در طواف و نماز

پرسش: استاد! این اشکال در مشعر و منا هم هست.

پاسخ: بله دیگر, آنجا هم باید توسعه پیدا کند معلوم می‌شود آنجا افضل است این‌چنین نیست که شارع مقدس هر سال ده میلیون را دعوت کرده باشد بعد بگوید در همین باریکه شما باید قربانی کنید در مسعا این‌طور است, مطاف این‌طور است, میقات این‌طور است خدا غریق رحمت کند مرحوم آقای خویی(رضوان الله علیه) را! یک احتمال خوبی داد آ‌ن مسجدالشجره اگر کسی قبلاً سال پنجاه مثلاً, قبل از پیروزی انقلاب اگر کسی آنجا می‌رفت مسجدالشجره نظیر همین مسجدهای محلّی قم و امثال قم بود اتاقکی بود خب مگر ده میلیون را آدم دعوت می‌کند برای اینکه در یک اتاقک اِحرام ببندد ایشان احتمال می‌دادند که مسجدالشجره مثل مسجد سلیمان آن منطقه وسیع باشد ⁽¹⁾غرض این است که طبع قضیه را که شما ملاحظه کنید می‌بینید که طبع قضیه یک جای وسیع می‌خواهد بر ده میلیون حداقل واجب است بیایند مکه حج انجام بدهند ولی از اول تا آخر شما می‌گویید جا نیست, این معلوم می‌شود جا وسیع است.

پرسش: جناب استاد! سبیل و راه را که نمی شود اضافه کرد؟

پاسخ: چرا دیگر، می‌شود این کوه‌ها را تراشید, تسطیح کرد, میدان وسیع بشود آن‌وقت می‌شود مذبح.

تبیین پاسخ توحیدی مشرکان در سؤال از منجی آنها در مشکلات

قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ در مشکلات اگر از آنها سؤال بکنید حالا که در دریا دارید غرق می‌شوید چه کسی شما را نجات می‌دهد می‌گویند الله فَإِذَا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ ⁽¹⁾وقتی مشکلشان حل شد بگویید چه کسی مشکلتان را حل کرد چه کسی شما را روزی می‌دهد یا می‌گویند خودمان, حرف قارون را می‌زنند می‌گویند: إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی ⁽²⁾یا می‌گویند بت‌ها. در جریان خطر چه کسی شما را از خطر نجات داد آنجا دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ نعمت‌ها را چه کسی به شما می‌دهد یا حرف قارونی می‌زنند می‌گویند: إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی یا می‌گویند بت‌ها; لذا ذات اقدس الهی به رسولش(صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌فرماید به اینها بگو همان‌طوری که در حال خطر الله مُنجی است در حال رفاه هم الله رازق است قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ آنها جواب نمی‌دهند, قُلِ اللَّهُ در جریان سوره مبارکه «روم» آنجا گذشت آیه 33 سوره «روم» این بود وَإِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُم مُّنِیبِینَ إِلَیْهِ بله, جای دیگر هم دارد که دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ در دریا که دارند غرق می‌شوند می‌گویند «بک یا الله» در خشکی وقتی به نعمت رسیدند می‌گویند: إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی لذا در اینجا ذات اقدس الهی فرمود از آنها بپرس مَن یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ آنها جواب نمی‌دهند, قُلِ اللَّهُ همان‌طوری که در خطر, الله است در رفاه هم الله است.

بررسی نکات ادبی در پایان بردن مناظره با مشرکان

بعد مؤدّبانه این مناظره را ادامه بده ولی ضمناً با رعایت نکات ادبی, حق بودن خودتان فراموشتان نشود بگو وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ إِنَّا مقدم است إِیَّاکُمْ مؤخّر (دو) لَعَلَی هُدیً أَوْ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ (چهار) ما یا شما, این لفّ و نشرش مرتب است ما یا شما لَعَلَی هُدیً برای ما, فِی ضَلاَلٍ برای شما, اگر کسی مهتدی است مسلّط بر راه است با «علی» ذکر شده, کسی که گمراه است مقهور ضلالت است فرورفته در گودال ضلالت است با فِی یاد شده لَعَلَی هُدیً (یک) أَوْ فِی ضَلاَلٍ (دو) بعد فرمود این ضلالش, ضلال مشکوک نیست این بیّن‌الغی است ضلال مبین است خب اگر ضلال مبین است شما نگران چه چیزی هستید پس وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدیً أَوْ فِی ضَلاَلٍ که این ضلال بیّن‌الغی است.

تفسیر آیات 23 تا 30 سوره سبأ 92/07/10

موضوع: تفسیر آیات 23 تا 30 سوره سبأ

وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أذِنَ لَهُ حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ (23 قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدیً أَوْ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ (24) قُل لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلاَ نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (25) قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِیمُ (26) قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ الْحَقْتُم بِهِ شُرَکَاءَ کَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (27) وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِیراً وَنَذِیراً وَلکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ (28) وَیَقُولُونَ مَتَی هذَا الْوَعْدُ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ (29) قُل لَکُم میعَادُ یَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلاَ تَسْتَقْدِمُونَ(30))

تقابل منشأ پرستش مشرکین در برابر بت ها با عدم مالکیت آنها

فرمود شما اگر غیر خدا را می‌خواهید بپرستید منشأ این پرستشِ شما, نیازی است که به آنها دارید آنها هیچ‌گونه قدرتی ندارند که نیاز شما را رفع کنند برای اینکه مالک هیچ چیزی نیستند لا بالاستقلال, لا بالشرکه, چه اینکه ظهیر مالک هم نیستند پس «و لا استقلال و لا شرکة و لا مظاهرة».

حقیقی بودن شفاعت عندالله و بی بهره گی بت ها از آن

می‌ماند مسئله شفاعت که بحثش گذشت. شفاعت یک مقام حقیقی است در دنیا با امور اعتباری, شفاعت حاصل می‌شود نظیر مَن یَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً ⁽¹⁾حکمش چیست, مَن یَشْفَعْ شَفَاعَةً سَیِّئَةً ⁽²⁾حکمش چیست که در سوره مبارکه «نساء» بحثش گذشت اینها که میانجی هستند برای انجام کاری, فرمود اگر شفاعت، حسنه باشد که پاداش به همراه دارد و اگر شفاعت سیّئه باشد کسی واسطه کاری باشد که آن کار نامشروع است مشکل دارد این شفاعت در دنیاست با امور اعتباری اما شفاعت عند الله یک امر حقیقی است مقام حقیقی است نصیب هر کس نمی‌شود و شفاعت هم برای اولیای الهی است برای ملائکه است و مانند آن, پس امر اعتباری نیست بر خلاف شفاعت مطرح شده در سوره «نساء» که امر اعتباری است.

تفاوت اذن الهی در امور تکوینی و تشریعی

اذن‌هایی که خدای سبحان به فرشته‌ها می‌دهد یک اذن تکوینی است در اذن‌های تشریعی بین آن اذن‌دهنده و آن فعل, اراده مأذون فاصله است مثل أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ⁽³⁾خدای سبحان اذنِ جهاد به مسلمان‌ها در مدینه داد اذن الهی از یک طرف, فعل خارجیِ مجاهدان از طرف دیگر, ارادهٴ مجاهدان بین اذن خدا و فعل خودشان فاصله است از طرف سوم. اذن‌ها همین‌طور است اما در اذن تکوینی, اذن الهی همان امر الهی است این‌چنین نیست که خدا اذن بدهد یعنی دستور بدهد بعد این موجود مأذون مختار باشد و با واسطه کار انجام بدهد مثل اینکه ما بخواهیم ببینیم به چشممان اذن دیدن می‌دهیم این همان امر است این‌طور نیست که در نظام تکوین اگر کسی اذن داد بین اذنِ آن اذن‌دهنده و فعلِ خارجی, اراده مأذون, متخلِّل باشد لذا تعبیر فرمود: إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئاً أَن یَقُولَ لَهُ کُن فَیَکُونُ ⁽⁴⁾از دو طرف این واسطه را نفی کرد یکی اینکه فرمود امر خدا بلا حالة مترقّبة امتثال می‌شود از طرفی هم درباره فرشته‌ها فرمود: یَخَافُونَ رَبَّهُم مِّن فَوْقِهِمْ وَیَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُونَ ⁽⁵⁾این طور نیست که بعد حالا فکر بکنند تصمیم بگیرند بعد اراده انجام بدهند که گاهی بکنند گاهی نکنند, اراده اینها فانی در اراده ذات اقدس الهی است آنجا که نظام, نظام تشریع نیست نظام تکوین است لذا یَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُونَ پس از دو طرف، این واسطه منفی است منتها اینها محتاج به اذن‌اند اذن خدای سبحان در حقیقت امر است نسبت به اینها اذن حساب می‌شود نسبت به خدای سبحان امر حساب می‌شود.

ارتباط با «علیّ کبیر» سبب خوف و فزع فرشتگان و انسان های کامل

اینها چون با علیّ کبیر در ارتباط‌اند در فزع‌اند یک وقت است که انسان با غفور رحیم در ارتباط است این را فرمود: أَلاَ بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ⁽¹⁾با رئوف, با رحیم, با غفور انسان در ارتباط است این قلب آرام می‌شود اما تا بخواهد با غفور و رئوف و رحیم ارتباط پیدا کند تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ اینکه در سوره «زمر» فرمود اینها را قشعریره و لرزه می‌گیرد برای اینکه تا به محلّ امن برسند طول می‌کشد بعد ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ ⁽²⁾اول تَقْشَعِرُّ مِنْهُ می‌لرزند, وجود مبارک امام مجتبی(سلام الله علیه) هنگامی که برای نماز برمی‌خاست «ترتعدّ فرائصه» ⁽³⁾این دو طرف پهلویشان می‌لرزید اینها با علیّ کبیر کار دارند نه با غفور رحیم, بعدها که با غفور رحیم کار دارند آرام می‌شوند خب چرا صدای وجود مبارک امام صادق در هنگام تلبیه می‌گرفت آن‌طور ناله می‌کرد می‌گفت من می‌ترسم بگویم «لبیک» به من بگویند «لا لبیک» ⁽⁴⁾او با علیّ کبیر کار دارد در ذیل آیه هم سخن از علیّ کبیر است نه غفور رحیم, اگر فرشتگان با علیّ کبیر رابطه دارند خب می‌لرزند در فزع‌اند اینکه جبرئیل(سلام الله علیه) گفت: «لو دَنوتُ انملة لاحترقت» ⁽⁵⁾همین است آنجا مگر جای هر کسی هست.

عقلی بودن خوف محصولی از ارتباط با «علی کبیر»

این خوف, خوف عقلی است نه خوف نفسی, انسان وقتی وارد حرم شد چطور حریم می‌گیرد احساس ادب می‌کند قدری خودش را کنار می‌کشد آنجا که ترس نفسی که نیست, ترس از مار و عقرب که نیست; احترام می‌کند یعنی چه, یعنی حریم می‌گیرند ما به فلان شخص احترام می‌کنیم یعنی چه؟ یعنی خیلی نزدیکش نمی‌شویم حریم می‌گیریم, حرم رفتیم احترام می‌کنیم یعنی چه؟ یعنی حریم می‌گیریم, اگر کسی حرمت عقلی را بخواهد رعایت کند حریم عقلی می‌گیرد نه حریم نفسی, اگر کسی با علیّ کبیر کار دارد و علیّ کبیر را می‌شناسد می‌لرزد لذا در فزع است.

ازاله خوف با نگاه محبت آمیز الهی

وقتی اذن صادر شد فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ که در بحث دیروز گذشت همان کاری که از باب اِفعال برمی‌آید که الف آن برای ازاله است از از تفعیل هم برمی‌آید که این تشدیدش برای ازاله است اگر «أغدّ البعیر» ⁽¹⁾یعنی اَزال غدد آن را, فُزِّعَ یعنی «زالَ فزعهم» وقتی ذات اقدس الهی با لطف و مِهر و جمال به اینها می‌نگرد فزع اینها برطرف می‌شود آن‌گاه اینها چون درجاتی دارند آن افراد ابتدایی یا میانی از آن افراد عالی سؤال می‌کنند مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ چون آنجا هم بعضی مطیع‌اند بعضی مطاع, آنها هم قَالُوا الْحَقَّ. پس شفاعت یک امر حقیقی است نه امر اعتباری و اذن هم اذن تکوینی است نه اعتباری; اذن تکوینی همان امر تکوینی الهی است در امر تکوینی بین امر آمر و تحقّق مأموربه فاصله‌ای نیست.

تبیین احتیاج همه انسانها به شفاعت اولیای الهی

می‌ماند مسئله شفاعت, همگان محتاج به شفاعت اولیای الهی هستند بعضی‌ها برای اینکه دوزخ نروند, بعضی‌ها برای اینکه دوزخ رفته‌اند تخفیف عذاب در دوزخ حاصل بشود, گروه سوم نیازمند به شفاعت‌اند تا از دوزخ نجات پیدا کنند وارد اعراف بشوند, گروه چهارم محتاج‌اند که از اعراف وارد بهشت بشوند, گروه پنجم بهشتیان‌اند که محتاج به شفاعت‌اند برای ترفیع درجه, همه انسان‌ها چه مؤمن چه غیر مؤمن، محتاج شفاعت اولیای الهی هستند.

اختصاص آخرین مرتبه شفاعت برای خدا

در مراحل نهایی که کسی قدرت شفاعت ندارد یا حوصله شفاعت ندارد ظرفیت شفاعت ندارد آنجا در آن روایات هست که «وَ آخر مَن یشفع هو أرحم الراحمین» ⁽¹⁾آخرین شفیع خود خدای سبحان است او شفاعت می‌کند; یعنی اسمی از اسمای الهی نزد اسم دیگری از اسمای الهی شفاعت می‌کند در این دعاهای نورانی امام سجاد در صحیفه سجادیه هست که خدایا! از عِقاب تو نمی‌شود پناهنده شد مگر به رحمت تو, یکی از اسمای حسنای خدای سبحان مُجیر بودن است این دعای «مُجیر» از دعاهای نورانی ماست یعنی او ما را پناه می‌دهد در این دعا مکرّر می‌گوییم «یا مجیر» ⁽²⁾در آن دعای صحیفه هست که «لا یُجیر مِن عِقابک الاّ رحمتک» ⁽³⁾در بخشی از دعاها عرض می‌کند خدایا! نماز شب خیلی مهم است اما ما حتی نمی‌توانیم به نماز شبمان هم پناهنده بشویم که نماز شب مشکل ما را حل کند «لا أستجیر بتهجّدی لیلاً» ⁽⁴⁾من بخواهم به نماز شبم پناهنده بشوم که به وسیله نماز شب مشکل مرا حل کنی این نیست «لا أستجیر بتهجّدی لیلاً» خب «آخر من یشفع هو ارحم الراحمین» اگر کسی با علیّ کبیر کار دارد با فزع است مگر نشناسند اینکه تَقْشَعِرُّ مِنْهُ برای همین است اگر اسمای الهی مثل لطیف, رئوف, بخشنده, غفّار و امثال ذلک ظهور کرد خب انسان آرام می‌شود.

بیان سزاوار پرستش بودن خدا با رازقیت او

بعد فرمود شما غیر خدا را می‌پرستید هیچ کاری از آنها ساخته نیست قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ آنها پاسخی برای گفتن ندارند تو در جواب بگو خدا قُلِ اللَّهُ خب اگر الله, رازق است رازق را باید پرستید پس الله را باید پرستید کسی که کاری از او ساخته نیست نباید معبود باشد پس اینها معبود نیستند دو قیاس است یکی اثباتی, یکی نفی‌ای, حدّ وسطش رازق بودن و رازق نبودن است.

اثبات هدایت و گمراهی همراه با ادب در مناظره

بعد ادب مناظره هم این است که بفرماید یا ما یا شما; منتها حق را در لابه لای این لف و نشر مرتب بیان فرمود: إِنَّا مقدم, أَوْ إِیَّاکُمْ دومی, لَعَلَی هُدیً که لفّ و نشرش مرتب است ما بر هدایتیم أَوْ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ یعنی شما, منتها این را طرزی بیان می‌کند که عصبیّت را نمی‌شوراند چه اینکه در تعبیر دیگر هم فرمود: قُل لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا یک طرفش بالأخره جُرم است چرا؟ برای اینکه یک طرف حق است ما می‌گوییم توحید, شما نفی می‌کنید شما می‌گویید شرک ما نفی می‌کنیم بین شرک و لا شرک, بین توحید و لا توحید چون نقیض هم هستند نه جمع ممکن است نه رفع ممکن است; لذا هر دو حق باشد نیست, هر دو باطل باشد نیست, یکی یقیناً حق است یکی یقیناً باطل این راهِ منطقی آیه است حالا اگر شرک و لا شرک هر دو نمی‌تواند حق باشد توحید و لا توحید هر دو نمی‌تواند حق باشد یکی حق است یکی باطل, یکی جُرم است یکی جرم نیست حالا یا ما مجرمیم یا شما ولی درباره شما نفرمود که «لا تسألون عمّا أجرمنا و لا نسأل عمّا تُجرمون» این هم ادب رسول خداست فرمود: وَلاَ نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ خب اگر دیگری بود می‌گفت «لا تسئلون عمّا أجرمنا و لا نسئل عمّا تُجرمون» اما این برای اینکه خُلق حَسن داشته باشد و بتواند جامعه را به این لطافت جذب کند هم در تعبیر آیه 24 آن ادب مناظره را رعایت کرد فرمود: وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدیً أَوْ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ هم آیه 25 فرمود: قُل لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا (یک) وَلاَ نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ نه «عمّا تجرمون» (دو) چرا, برای اینکه عمل زنده است.

اقامه برهان بر عدم امکان رهایی انسان از اعمال خویش

هیچ کسی نمی‌تواند بگوید این عمل رخت بربست باد این را برد, هیچ ممکن نیست موجودی که در عالَم محقّق شد این از جای خودش کَنده بشود بله, شیئی که در جای خودش هست در جای دیگر وجود ندارد ولی در جای خودش هست لذا هیچ عملی معدومِ محض نمی‌شود هر چیزی که یافته شد در جای خودش ثبت است لذا فَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ ⁽¹⁾حالا که هر عملی در موطن خود ثبت است ما عُطله و بیکار در عالَم هستی نداریم که موجودی رها باشد به جایی مرتبط نباشد این اصل دوم, مگر می‌شود چیزی موجود باشد نه لوازمی داشته باشد نه ملزوماتی داشته باشد, نه ملازماتی داشته باشد, نه مقارناتی داشته باشد این‌طور که نیست هر چیزی موجود است حتماً با امری دست به گریبان است برای اینکه نظام. نظام علّی است اگر معلولِ علتی است به علت وابسته است, اگر علتِ معلولی است معلول را به دنبال خود دارد مگر می‌شود موجودی در عالَم محقق باشد و به هیچ جا مرتبط نباشد اصل دوم, اصل سوم این است که تنها جایی که عمل به آن مرتبط است و آن را رها نمی‌کند عامل اوست که لَیْسَ لِلاِْنسَانِ إِلَّا مَا سَعَی ⁽²⁾این حصر است هیچ ممکن نیست عملی که ما بیست سال قبل, ده سال قبل انجام دادیم ما را رها بکند ممکن است ما یادمان برود ولی آن عمل ما را رها نمی‌کند برای اینکه نه نظام, نظام رهاست نه این عمل, عاملش را رها می‌کند لذا انسان درگیر عمل خودش است کُلُّ امْرِئٍ بِمَا کَسَبَ رَهِینٌ, ⁽³⁾کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ ⁽⁴⁾و مانند آن.

پرسش: توبه...؟

امکان تبدیل سیئات اعمال به حسنات به وسیله توبه

پاسخ: توبه, عمل را تبدیل می‌کند شما می‌بینید در نظام احسن ذات اقدس الهی این کودِ بدبو را به صورت یاس در می‌آورد ما تا زنده‌ایم جا برای تغییر و تبدیل و تحوّل هست این عمل زشت را ذات اقدس الهی یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ هر روز این کودها را خدای سبحان دارد به صورت عطر یاس در می‌آورد این کارِ توبه ما هم همین‌طور است این قاذورات هم همین‌طور است این سیّئات بدبو هم همین‌طور است توبه, تحوّلی در تائب ایجاد می‌کند یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ ⁽¹⁾اول یُکَفِّرُ ⁽²⁾است; یعنی پوشاندن است مستور کردن است که آبروی آدم نرود مثل اینکه کود را اول زیر خاک می‌کنند بعد کم کم تبدیل می‌شود به گُل یاس این‌چنین نیست که این میوه‌های طیّب و طاهر از جای دیگر در بیاید. همین تبدیل, همین تغییر, همین تحول که در نظام خارج هست در نظام اعمال و اخلاق و عقاید ما هم هست این کارِ توبه است توبه از بین نمی‌برد آن را تبدیل می‌کند آن وقت انسان می‌شود طیّب و طاهر.

محو شدن آثار گناه بعد از توبه با لطف الهی

آن‌قدر خدا مهربان و لطیف است کاری می‌کند که از غیر او ابدا ساخته نیست الآن اگر کسی نسبت به ما جفا بکند حداکثر کاری که ما می‌توانیم بکنیم چیست, این است که به رخ او نکشیم (یک) برای کسی هم نگوییم (دو) هر وقت او را دیدیم نسبت به او احسان بکنیم (سه) دیگر بیش از این مقدور ما نیست اما او هر وقت یادش است که نسبت به ما بد کرد شرمنده است ما بخواهیم آن شرم درونی او را برطرف بکنیم مقدور ما نیست چه کار بکنیم, اما خدا این کار را می‌کند اصلاً حُرّ(سلام الله علیه) در بهشت یادش نیست که با پسر پیغمبر چه کرد, اگر باشد که همیشه در عذاب است اصلاً انسان تائب یادش نیست بد کرده تا خجل بشود اگر آن رنج و درد و خجالت در بهشت باشد که جای عذاب است چه عذابی بدتر از عذاب درونی, تمام این تائبان, تمام این مشرکانی که عمری را به شرک گذراندند [و بعد اسلام آوردند] اینها اصلاً یادشان نیست مشرک بودند خب سلمان‌ها, اباذرها اینها عمری را قبل از اسلام به دین دیگر گذراندند اینها بعد آمدند موحد شدند و پذیرفتند «الإسلام یَجبّ ما قَبله» ⁽³⁾حالا اگر یادشان باشد که سالیان متمادی در برابر بت سجده می‌کردند برای آنها شرمی بود, اصلاً تائب در ذهنش نیست که بد کرده این فقط از خدا برمی‌آید اگر انسانِ تبهکار که توبه کرده در بهشت یادش بیاید که بد کرده است خجل می‌شود این رسوایی را چه کند این کاری که از خدا ساخته است فقط خدایی است.

پس با علیّ کبیر کسی کار داشته باشد باید بلرزد با غفور رحیم با لطیف با أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ ⁽¹⁾کار داشته باشد بله آن وقت تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم ⁽²⁾.

استفاده متقن ترین دلیل معاد از مناظره با مشرکان

بعد فرمود این جُرم است امر هم از دو طرف نقیض خالی نیست یا توحید حق است یا عدم توحید, یا شرک باطل است یا عدم شرک, هر دو حق باشد نمی‌شود هر دو باطل باشد نمی‌شود یا حق با ماست یا حق با شما, عمل زنده است روزی بالأخره باید باشد آنها سؤال می‌کنند آن روز چه وقت است. این برهانی که قرآ‌ن کریم بیان می‌کند از متقن‌ترین براهین مسئله معاد است برای مسئله معاد هم قبلاً گذشت که چندین برهان اقامه می‌کنند ولی آنها متوقّف بر ابطال تناسخ است می‌گویند در عالَم ظلمی هست, هرج و مرجی هست, بی‌عدالتی هست (یک) جایی باید باشد که به ظلم و بی‌عدالتی پاسخ داده بشود (دو) اینها هر دو حق است و خدا حکیم است عالِم است پس روزی باید باشد که به کیفر تبهکاران رسیدگی بشود این هم حق است اما هیچ کدام از اینها به تنهایی تا مسئله تناسخ ابطال نشود معاد را ثابت نمی‌کند آنها که تناسخی هستند این را قبول دارند می‌گویند خدا هست, حکیم است, عدل است, در عالَم ظلم و جفا و تعدّی هست باید یک وقت تبهکار به کیفر تبهکاری‌اش برسد, مظلوم، به پاداش مظلومیّتش برسد حق است اما بعد الموت این ارواح تعلّق می‌گیرند به ابدان دیگر یا مرفّه یا معذّب, یا کیفر است یا پاداش این حل می‌شود. تا مسئله تناسخ استحاله‌اش ثابت نشود معاد با این براهین ثابت نمی‌شود اما این برهانی که در این بخش از آیات قرآن کریم است این بدون توقف بر مسئله استحاله تناسخ حل می‌شود و آن این است که عالَم که هرج و مرج نیست این همه عقاید و مکاتبی که هست بعضی از مکاتب یقیناً حق است بعضی از مکاتب یقیناً باطل برای اینکه نقیض هم هستند توحید و شرک هر دو حق باشد که ممکن نیست, هر دو باطل باشد که ممکن نیست. جهان, جایی می‌خواهد که حق و باطل را مشخص کند خب دوباره اگر ارواح بعد از مرگ برگردند به دنیا, دنیا که وضعش همین است دنیا همیشه حق و باطلش مخلوط است پس صحنه‌ای باید باشد که یوم, یوم حق است که هیچ تردیدی, هیچ شکّی, هیچ خلطی, هیچ التقاطی در آنجا نیست.

معاد روز جدا شدن حق از باطل

هو المعاد ما بالأخره روزی می‌خواهیم که معلوم بشود این جنگ 72 ملت حق با کیست, این همه ملل و نِحلی که پیدا شد حق با کیست, بالأخره می‌خواهیم بفهمیم این را تناسخی حرفی برای گفتن ندارد برای اینکه بر فرض ارواح که مُردند دوباره برگردند به دنیا, دنیا وضعش همین است هر وقت نبیّ‌ای پیدا شد قولش در جامعه مسموع شد چهارتا متنبّی هم در کنارش پیدا شدند, هر وقتی عالِمی پیدا شد محقَّق بود و محقِّق بود چهارتا عالِم‌نما هم در کنارش هستند هر جا مؤمن پیدا شد چهارتا مؤمن‌نمای منافق هم در کنارش هستند هیچ جا نیست که بدلی نباشد از ربوبیّت گرفته تا مؤمن بودن, از مؤمن بودن گرفته تا ربوبیّت مراحل پنج‌گانه که این مراحل پنج‌گانه قبلاً مبسوطاً گذشت که همه جا بدلی دارد اگر خدا می‌گوید من ربّ‌العالمین هستم فرعون هم می‌گوید: أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلَی ⁽¹⁾بالأخره جایی باید باشد که ربّ حقیقی از ربّ باطل و بدلی جدا بشود درباره ربوبیت این‌طور است درباره نبوّت این‌طور است تا غدیر به پا شده سقیفه هم در کنارش به پا شده بالأخره یک جا باید بشود حل باشد روحانیت همین‌طور است ایمان هم همین‌طور است هر جا حقّی پیدا شد چهارتا بدلی هم در کنارش هست و عالَم یا - معاذ الله - باید بگوییم هرج و مرج است هر که هر چه گفت, گفت یا حساب و کتابی دارد اگر حساب و کتابی دارد کما هو الحق آن می‌شود مسئله معاد.

ظهور جدایی حق از باطل در قیامت به دست فتّاح مطلق

لذا فرمود اینکه یا ما حقّیم یا شما اینکه ما باید مسئول باشیم یا شما قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنَا ما باید کنار هم جمع بشویم معلوم بشود بالأخره که چه کسی حق دارد خدا هم جامع است رَبَّنَا إِنَّکَ جَامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ لاَ رَیْبَ فِیهِ, ⁽¹⁾یَجْمَعُ بَیْنَنَا رَبُّنَا بعد این گِره را باز می‌کند فتح یعنی گشودن, چون لفظ برای روح معنا یا معانی عامه وضع شده فتح یعنی گشودن, تنها کلید نیست که مفتاح در است، بالأخره هر بسته‌ای بخواهد گشوده بشود به آن می‌گویند فتح و خدای سبحان فتّاح مطلق است بین این مکتب‌ها که گره خورده است خدا فتّاح است بین این آرا و عقاید که معلوم نیست کدام حق است خدا فتاح است بین اخلاق و آداب و رسوم و سنن که معلوم نیست کدام حق است خدا فتّاح است قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنَا بِالْحَقِّ با کلید حق این مسائل را حل می‌کند ما به جایی می‌رسیم که جا برای سؤال نیست، دیگر آنجا علم حصولی نیست خود واقع, روشن می‌شود وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِیمُ او گشاینده است. او در دنیا بسته‌ها را باز می‌کند در سوره مبارکه «انبیا» گذشت که أَوَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا ⁽²⁾اینها بسته بودند ما کم کم باز کردیم راه شیری, ستاره و ماه و سیّارات و سماوات را باز کردیم اینها در آغاز آفرینش رَتْق بودند, بسته بودند أَوَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا اینها بسته بودند ما باز کردیم اینکه می‌گویند تولید ستاره از همین راه‌هاست. خیلی از چیزهاست که بسته‌اند ما باز می‌کنیم لذا او فتّاح است, او خَیْرُ الْفَاصِلِینَ ⁽³⁾است و یوم‌القیامه هم یَوْمُ الْفَصْلِ ⁽⁴⁾است و مانند آن. فرمود: وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِیمُ.

اثبات توحید با فرهنگ محاوره مشرکان و نقد معبودهای آنان

بعد دوباره مسئله توحید را مطرح می‌کند فرمود آخر شما به دنبال این بت‌ها راه افتادید اینها چه کار کردند برای شما چه کار می‌کنند؟! سخن از این نیست که اینها ممکن‌الوجودند یا نه, سخن از این نیست که امکان فقری دارند یا امکان ماهوی دارند به زبان قوم سخن گفتن یک مرحله است, به زبان عقلی و فلسفی حرف زدن یک مرحله دیگر است آن را در لابه‌لای این مطالب بیان می‌کنند اما با توده مردم باید به زبان مردم حرف زد. فرمود: قُلْ أَرُونِیَ یعنی «أخبرونی» الَّذِینَ الْحَقْتُم بِهِ یعنی آ‌نهایی را که شما به الله ملحق کردید به عنوان اینکه شرکای الله هستند «ألحقتم بالله» به عنوان اینکه شرکای الهی‌اند آنها را به ما نشان بدهید آنها کجا هستند قُلْ أَرُونِیَ «أخبرونی» الَّذِینَ کسانی را که الْحَقْتُم آنها را ملحق کردید به الله به عنوان شرکای الهی الْحَقْتُم بِهِ شُرَکَاءَ آنها حرفی برای گفتن ندارند شما خودتان بگو کَلاَّ کسی شریک الباری نیست کَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ که مفید حصر است.

جهان شمولی رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلّم)

بعد فرمود: وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّةً لِّلنَّاسِ تو برای همه مردمی, رسالت تو جهان‌شمول است هر عصر, هر مصر, هر نسل; همگانی و همیشگی. از نظر کلیّت, همگانی است از نظر دوام, همیشگی است اگر رسالتی کلّ افراد انسانی را شامل بشود می‌شود عام, تمام زمان‌ها را در بربگیرد می‌شود دائم, کلیّت و دوام دو عنصری است که با رسالت حضرت(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) همراه است لذا می‌گویند: کَافَّةً لِّلنَّاسِ.

دستور ملّی و منطقه ای و بین المللی قرآن در ارتباط با دیگران

حالا کَافَّةً لِّلنَّاسِ سه منطقه را قرآن در نظر گرفته فرمود همه مسلمان نیستند, همه موحد نیستند ولی ما برای همه برنامه داریم در سه بخش از آیات قرآن کریم هم ملّی و محلّی, هم منطقه‌ای, هم بین‌المللی, قرآن دستور دارد که ما با مسلمان‌ها چطور باشیم إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ⁽¹⁾با موحدان چگونه باشیم تَعَالَوْا إِلَی کَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ ⁽²⁾اینها مسلمان نیستند ولی موحّدند, با انسان‌ها ولو ملحد چگونه باشیم آن آیه هشت سوره مبارکه «ممتحنه» است که لَا یَنْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقَاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَلَمْ یُخْرِجُوکُم مِن دِیَارِکُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ این مضمون آیه هفت و هشت سوره مبارکه «ممتحنه» است که همین آیه در قانون اساسی ما هم آمده که کفاری که کاری با شما ندارند نه راه شما را می‌بندند نه مزاحم شما هستند نه تحریم می‌کنند نه مشکلی ایجاد می‌کنند شما می‌توانید روابط حسنه با آنها داشته باشیم در صورتی که هیچ مزاحمتی برای شما ایجاد نکنند خب این بخش سوم است انسان با جهان دارد زندگی می‌کند این‌چنین نیست که قرآن فقط برای حوزه ملّی و محلّی باشد برای حوزه ملّی و محلّی برنامه دارد برای منطقه‌ای که موحّدان‌اند برنامه دارد برای بین‌المللی که انسان‌ها هستند ولو مسلمان هم نیستند و کافرند برنامه دارد لذا می‌شود کَافَّةً لِّلنَّاسِ گاهی می‌فرماید: نَذِیراً لِلْبَشَرِ, ⁽³⁾گاهی می‌فرماید: ذِکْرَی لِلْبَشَرِ ⁽⁴⁾با بشریّت کار دارد, با انسانیّت کار دارد, با همه اینها کار دارد آن بیان نورانی حضرت سیدالشهداء(سلام الله علیه) همان بیان اسلام است فرمود بالأخره قرآن یک پیامش این است که حالا بر فرض مسلمان نیستید کافر هستید باید آزاد باشید «إن لم یکن لکم دین و کنتم لا تخافون المعاد فکونوا أحراراً فی دنیاکم» ⁽⁵⁾این دستور اسلام است اسلام برنامه‌اش نسبت به کافران این است که بالأخره آزادمنش باشید یک ادب اجتماعی داشته باشید «إن لم یکن لکم دین و کنتم لا تخافون المعاد فکونوا أحراراً فی دنیاکم» این هم همین است فرمود: وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِیراً وَنَذِیراً ما بشارت می‌دهیم درباره فضایل و انذار می‌کنیم درباره رذایل; لکن اکثر مردم نمی‌دانند که کجا باید بروند.

اما یکی از سؤالاتی که مربوط به بحث دیروز بود درباره جریان کعبه درست است کعبه را کعبه گفتند چون مکعب شکل است. مستحضرید مکعب, شش سطح دارد حالا این سطوح شش‌گانه‌اش گاهی به عمق است گاهی به ارتفاع, گاهی انسان حوضی حفر می‌کند یا استخری حفر می‌کند یک وقت اتاقی می‌سازد این یا مکعّب مربعی است یا مکعّب مستطیل لازم نیست طول و عرضش یکسان باشد ارتفاع یا عمق هم بشرح ایضاً همان‌طوری که ممکن است طولش بیش از عرض باشد, ارتفاع یا عمقش هم ممکن است بیش از طول و عرض باشد; منتها حالا باید بررسی کنید الآن مشکل این مردم مکه این است که آنها می‌گویند عرفاً این سازه‌هایی که ما درست کردیم این طواف دور کعبه است آیا شرعاً منعی دارد یا نه؟ آنها مشکل عرفی ندارند می‌گویند عرف بر این است که کسی روی این سازه‌ها حرکت می‌کند این طواف است که در بحث دیروز اشاره شد.

تفسیر آیات27 تا 33 سوره سبأ 92/07/13

موضوع: تفسیر آیات27 تا 33 سوره سبأ

قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ الْحَقْتُم بِهِ شُرَکَاءَ کَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (27 وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِیراً وَنَذِیراً وَلکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ (28) وَیَقُولُونَ مَتَی هذَا الْوَعْدُ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ (29) قُل لَکُم میعَادُ یَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلاَ تَسْتَقْدِمُونَ (30) وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَن نُؤْمِنَ بِهذا الْقُرْآنِ وَلاَ بِالَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَلَوْ تَرَی إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ الْقَوْلَ یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْلاَ أَنتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِینَ (31) قَالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاکُمْ عَنِ الْهُدَی بَعْدَ إِذْ جَاءَکُم بَلْ کُنتُم مُّجْرِمِینَ (32) وَقَالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَروُا بَلْ مَکْرُ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّکْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَاداً وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلاَلَ فِی أَعْنَاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ (33))

اصول دین, مشکل اصلی مردم مکه

سوره مبارکه «سبأ» همان‌طوری که ملاحظه فرمودید عناصر محوری‌اش اصول دین است یعنی توحید و وحی و نبوّت است و معاد; زیرا مشکل اصلی مردم مکه همین اصول سه‌گانه بود وقتی این اصول, تبیین شد آن‌وقت در مدینه آیاتی که مربوط به مسائل فروع دین است بیان شد.

شرک, مشکل مردم مکه در مباحث توحیدی

در قرآن کریم درباره اصلِ ذات اقدس الهی کمتر بحث شده است یا برای آن است که او بدیهی است و نیازی به استدلال ندارد اصلِ هویّت الهی یا برای اینکه در حجاز محلّ ابتلا نبود آنها اصلِ وجود واجب را می‌پذیرفتند, توحید واجب را هم قبول داشتند می‌گفتند ما دو واجب نداریم, توحید خالق کل را هم قبول داشتند دو خالق کل در عالَم نیست, توحید ربوبیت مطلقه را هم قبول داشتند که دو مدبّر کل و مدیر کل در عالم نیست. مشکل اصلی مردم مکه همان ارباب متفرّقه و ربوبیّت‌های جزئی بود وگرنه لَئِن سَأَلْتَهُم مَنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ ⁽¹⁾و یا در سوره مبارکه «یونس» دارد اگر از آنها سؤال می‌کردید که مدبّر آسمان و زمین کیست می‌گفتند الله, ربوبیّت مطلق, خالقیّت مطلق, مدیریت مطلق, اینها را می‌گفتند که برای خداست اما ارباب متفرّقه آن‌که مشکل انسان را, مشکل دریا را, مشکل صحرا را, مشکل جمادات را, مشکل حیوانات را, اینها را بخواهد حل بکند فرشتگان مخصوص هستند یا مثلاً موجودات دیگر; لذا قرآن کریم درباره اثبات اصل واجب و توحید واجب کمتر آیات نازل کرده است درباره ربوبیت جزئی این اصنام و اوثان سخنی دارد.

نفی ربوبیت بت‌ها با درخواست نشان دادن تأثیر آنان

فرمود به من نشان بدهید که از اینها چه کاری ساخته است این نشانهٴ حسّی منظور نیست برای اینکه اینها بت‌ها را می‌پرستیدند, عابدها محسوس, عبادت‌ها محسوس, معبودها هم محسوس, بت‌هایی را داشتند, می‌پرستیدند هم عابدان محسوس بودند, هم عبادت‌ها, هم معبودها. اینکه فرمود: أَرُونِیَ به من نشان بدهید یعنی آن ربوبیت اینها را به ما نشان بدهید که از اینها چه کاری ساخته است قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ الْحَقْتُم آنها را به الله به عنوان شرکا نشان بدهید که اینها چه کاره‌اند.

شرک, مشکل بشر درعصر حاضر

مشکل اصلی بشر کنونی هم همین است اینها ممکن است به اصلِ ذات اقدس الهی معتقد باشند اما مشکلشان در ربوبیت است خیال می‌کنند کار به دست این و آن است «اتباع کلّ ناعق یَمیلون مع کلّ ریح» ⁽¹⁾این مشکل اصلی بشر کنونی هم است قُلْ أَرُونِیَ الَّذِینَ الْحَقْتُم آنها را به الله به عنوان شرکا.

سرّ تکرار کلمه قُل در سوره «سبأ» و «انعام»

مستحضرید در مواردی که ذات اقدس الهی برهان اقامه می‌کند معمولاً در آن سوره‌ها کلمه قُل زیاد تکرار می‌شود ده‌ها بار کلمه قُل در سوره مبارکه «انعام» که به تعبیر سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) فرمودند این سوره را به جای اینکه ما سوره «انعام» بنامیم می‌توانیم آن را سوره «احتجاج» نامگذاری کرد ⁽²⁾چون این نام‌ها, نام‌های بالغلبه است وگرنه همان‌طوری که قبلاً ملاحظه فرمودید تفسیرهایی که قبل از هزار سال نوشته شده و الآن موجود است در آنها این‌چنین است «السورة التی یُذکر فیها الأنعام», ⁽³⁾بعد برای تخفیف گفتند سوره «انعام» و مانند آن, غالب اینها عَلَم بالغلبه است برای تخفیف ذکر می‌شود. اسمای حسنای فراوانی در سوره مبارکه «انعام» هست در آنجا قُلْ خیلی تکرار شده است هر کدامش یک حجّت است یعنی این‌چنین احتجاج بکن, این‌چنین استدلال بکن. در سوره مبارکه «سبأ» هم چندین حجت است در قبال سرفصل هر حجّتی می‌فرماید این‌چنین استدلال بکن; در توحید این‌طور بگو, در رسالت این‌طور بگو, در معاد این‌طور بگو. سرّ تکرار قُل برای تکرار ادلّه و حجج است.

حصر ربوبیت در الله و برهانی نمودن آن با عَزیزٌ حَکیمٌ

قُلْ أَرُونِیَ «أخبرونی» الَّذِینَ الْحَقْتُم آنها را به الله به عنوان شرکا به من نشان بده ربوبیّتشان کجاست بعد جواب می‌دهد کَلاَّ شما راهی برای ربوبیّت ندارید این بَلْ هُوَ اللَّهُ مفید حصر است الله رب است و لا غیر. برهان مسئله هم عزیز و حکیم بودن اوست مستحضرید اسمای حسنایی که در پایان آیه ذکر می‌شود برهان مسئله است همان‌طوری که الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ در پایان آیه 23 دلیل بود, الْفَتَّاحُ الْعَلِیمُ در پایان آیه 26 دلیل بود, الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ هم در پایان آیه 27 دلیل است. خدا عزیز است عزیز به معنای غالب نیست عزیز یعنی آن حقیقت نفوذناپذیر که تفسیر این عزّت هم در آیات قبل گذشت آن سرزمین سخت و محکمی که نفوذناپذیر است می‌گویند «أرضٌ عزاز» زمینی که کلنگ در آن اثر نمی‌کند هیچ چیزی اثر نمی‌کند این نفوذناپذیری را می‌گویند عزّت, چون انسان نفوذناپذیر در صحنه‌های نبرد پیروز است لازمهٴ عزّت, ظفر و غلبه است لذا عزیز را به غالب و پیروز تفسیر کردند. اگر خدا عزیز است یعنی در حریم ربوبیّت او کسی راه پیدا نمی‌کند پس او واحد است و لا غیر, شما دیگران را می‌خواهید در این حریم راه بدهید بگویید اینها ربّ‌اند نه, خدا عزیز است اینجا جای بیگانه نیست و اینکه راه نمی‌دهد هم حکیمانه است چون نفوذناپذیریِ او مطابق با حکمت اوست جا برای غیر نیست این الْعَزِیزٌ الْحَکِیمٌ سند توحید ربوبی اوست چه اینکه الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ سند فزع فرشتگان است اگر او علی است او دارای کبریایی است خب فرشتگان در پیشگاه او حریم می‌گیرند هراسان‌اند چه اینکه مشکلات و داوری‌ها را او حل می‌کند می‌شود فَتَّاحٌ عَلِیم, الْفَتَّاحُ الْعَلِیمُ سند مضمون آن آیه است, الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ سند مضمون آیه خودش است الْعَزِیزٌ الْحَکِیمٌ سند مضمون همین آیه 27 است او عزیز است و حکیم. این برای توحید بود.

پذیرش نبوت و معاد, مشکل دیگر مشرکان حجاز و علت آن

مشکل مردم حجاز گذشته از توحید, مسئله نبوت و معاد هم بود آنهایی که بالأخره به پاداشی معتقدند ولو در حدّ تناسخ ممکن است این احساس مسئولیت, آنها را کنترل کند ولی کسی که مرگ را پوسیدن می‌داند و بعد از مرگ هیچ خبری از مسئولیت نیست نه در امتداد دنیا به نام برزخ و قیامت, نه در بازگشت مجدد به دنیا به عنوان تناسخ; نه آن را قائل است نه این را, خودش را رها می‌بیند این‌که خودش را رها می‌کند بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ ⁽¹⁾که در سوره «قیامت» است یعنی اینها هیچ مسئولیتی را قائل نیستند نه در امتداد که به صورت برزخ و معاد است, نه در بازگشت به دنیا که به صورت تناسخ باشد; لذا می‌خواهند جلویشان باز باشد بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ اگر جلوی او بسته باشد مانعی داشته باشد که نمی‌تواند هر کاری بکند اگر جلوی او باز باشد هر کاری که دلش می‌خواست می‌کند کسی مانع او نیست فرمود اینها بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ می‌خواهند جلویشان باز باشد آنها که به احد النحوین معتقدند مقداری کنترل می‌کنند اگر معتقد به برزخ و معاد باشند که خب خیلی کنترل می‌کنند, اگر معتقد به تناسخ باشند گرچه آن هم بیّن‌الغی است ولی بالأخره اینها می‌گویند ما یک پاداش یا کیفری می‌بینیم لذا رها نیستند اما اینها که نه به آن طرف نه به این طرف به هیچ وجه معتقد نیستند دلشان می‌خواهد جلویشان باز باشد.

دو تفسیر در معنای کافَّةً و تقویت معنای دوم توسط علامه طباطبایی

فرمود: وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّةً لِّلنَّاسِ این کَافَّةً را به دو معنا تفسیر کردند یکی اینکه این کَافَّةً صفت است برای «ارسالتاً» که مصدر «أرسلنا» است که زمخشری و امثال زمخشری این معنا را پذیرفتند «و ما أرسلناک الاّ ارسالتاً کافّة للناس» ⁽¹⁾آن وقت این کَافَّةً یعنی عامّه, کافّه مردم یعنی عامّه مردم. ما یک رسالت عمومی داریم همگانی و همیشگی, هم از نظر مردم, افراد و مصداق, کلی است هم از نظر زمان, دائم است کلیّت و دوام باعث همگانی و همیشگی بودن این وحی و رسالت است. تفسیر دوم این است که این کَافَّةً از کَفّ است کَفّ یعنی منع «ما أرسلناک الاّ مانعاً للناس عن العصیان و الطغیان» ⁽²⁾و شاهدش هم همان بَشِیراً وَنَذِیراً است اگر «کافّ» از «کَفّ» یعنی «مَنَع» است تاء آن برای مبالغه است نظیر تاء علامه, تاء نصّابه, تاء راویة و مانند آن; یعنی تو جلوی بدیِ همه مردم را می‌گیری. به هر تقدیر یا کَافَّةً یعنی عامّه که وصف ارسال و رسالت است که «رسالة عامّة, ارسالتاً عامّة» یا نه, وصف رسول است که تو کافّی, مانعی, جلوی رذایل را می‌گیری منتها همان‌طوری که به کسی که خیلی عالِم است می‌گویند علاّمه, به کسی که در جلوگیری از رذایل خیلی تلاش و کوشش می‌کند می‌گویند «کافّه» وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّةً لِّلنَّاسِ که این دومی را سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) تقویت می‌کند و بَشِیراً وَنَذِیراً را هم شاهد می‌آورد ⁽³⁾بَشِیراً وَنَذِیراً در برابر فضایل, بشارت می‌دهی در برابر رذایل, انذار و بیم می‌دهی.

عدم علم اکثر مردم بر رسالت پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و مأموریت او

وَلکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ نمی‌دانند که رسالتی هست. بسیاری از مردم، حیوانِ بالفعل‌اند و انسان بالقوّه, تمام و تلاش و کوشش خود را در همین مرز حیوانیّت خلاصه می‌کنند چیزی هم در دستشان نمی‌ماند. فرمود اکثری مردم این‌طورند و تو جلوی فساد را هم می‌گیری. پرسش: اگر کافّه را به معنای مانع گرفتیم در مقابلش معنای جاذبه باید باشد.

پاسخ: نه, کَفّ یک معنا دارد اگر تاء کافّةً تاء تأنیث باشد نه تاء مبالغه و صفت باشد برای «رسالةً» یا «ارسالتاً» همان معنای «جامعةً» را دارد «ما أرسلناک إلاّ رسالةً جامعة أو إرسالةً جامعة» که دیگر تاء آن تاء تأنیث است چون صفت است برای رسالة یا ارسالة و معنی جامعیّت را می‌رساند تعبیر اینکه می‌گویند کَافَّةً لِّلنَّاسِ هم با همین هماهنگ‌تر است.

بررسی دو معنای ارائه شده و تناسب آیه با آن

پرسش: وجه استشهاد به بَشِیراً وَنَذِیراً چیست؟

پاسخ: چون ما برای همه فرستادیم این بَشِیراً وَنَذِیراً برای رسالت است فرستادیم که چه کار بکنید. اگر کافّة آن‌طوری که سیدناالاستاد می‌فرمایند به معنی مانع باشد, مانع از رذایل است چطوری منع می‌کنی برای اینکه تشویق می‌کنی به بهشت، ترغیب می‌کنی به بهشت, ترهیب می‌کنی از جهنم, از این جهت جلوی رذایل را می‌گیری; کفّ از رذایل، به تبشیر و انذار است اما آنکه زمخشری و امثال زمخشری می‌گویند, می‌گویند معنا این است که ما تو را با این دو صفت برای جوامع بشری فرستادیم یکی اینکه نسبت به فضایل بشارت بدهی یکی اینکه نسبت به رذایل انذار بکنی با هر دو تناسب دارد وَلکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ.

حالا این رسول می‌آید بشارت می‌دهد به بهشت و انذار می‌کند از دوزخ.

پرسش مشرکان از زمان برپایی معاد

از اینجا مسئله معاد مطرح می‌شود آنها سؤال می‌کنند که چه وقت, چون خود دنیا که جای برای تبشیر و انذار نیست خیلی از افرادند که تبهکارانه به سر می‌برند کسی کیفر نمی‌دهد, خیلی از محرومان‌اند که رنجورانه به سر می‌برند به پاداششان نمی‌رسند این زمان پاداش و کیفر چه وقت است یعنی معاد چه وقت است وَیَقُولُونَ مَتَی هذَا الْوَعْدُ این وَعد در برابر وعید نیست این وعد, جامع است هم وعد را شامل می‌شود هم وعید را; این وعده تبشیری, وعید انذاری نسبت به مؤمن و فاسق چه وقت انجام می‌شود مَتَی هذَا الْوَعْدُ اگر راست می‌گویید که معادی هست چه وقت است تاریخش چه وقت است.

احتجاج الهی در پاسخ مشرکان به بی‌زمان و مکان بودن معاد

پاسخش این است که قُلْ احتجاج الهی است قُل لَکُم میعَادُ یَوْمٍ روزی فرا می‌رسد که تاریخ در آن روز رخت برمی‌بندد این‌چنین نیست که تاریخ هجری شمسی یا قمری یا تاریخ میلادی ادامه پیدا کند به مقطعی برسد به نام معاد, «چه وقت» و «کجا» سؤال از زمان و مکان است اگر زمان برچیده شد, مکان برچیده شد سؤال از «چه وقت» و «کجا» جا ندارد «چه وقت» رخت برمی‌بندد برای اینکه یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماوَاتُ ⁽¹⁾الآن که زمین به دور شمس می‌گردد ما چه وقت داریم یعنی زمان داریم, الآن که زمینی هست و آسمانی هست «کجا» داریم اما وقتی وَالْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ⁽²⁾شد, اگر وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ ⁽³⁾شد, آسمان‌ها طومارشان برچیده شد, زمین بساطش برچیده شد نه جا برای چه وقت هست نه جا برای کجا, سؤال راه ندارد فرمود بالأخره مقطعی هست که شما آن مقطع را ادراک خواهید کرد.

اِخبار قرآن به حتمی بودن معاد و نفی تقدیم و تأخیر و مهلت آن

اگر در آن مقطع استمهال بکنید, مهلت بخواهید جا برای مهلت نیست الآن که استعجال می‌کنید که می‌گویید زود بیاید ما ببینیم جا برای عجله نیست یک مقطع خاصّی است که تقدّمش محال, تأخّرش محال, شما میعادی دارید که آن لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً یعنی یک لحظه که اگر بگویید «أخّرنا» فرصت بدهید ما توبه کنیم جا برای تأخیر و فرصت نیست جا برای اِمهال نیست چه اینکه جا برای اِعجال هم نیست لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلاَ تَسْتَقْدِمُونَ.

تشابه مرگ با معاد در نفی تقدیم و تأخیر و مهلت

در جریان اَجل هم همین‌طور است فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لاَ یَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ یَستَقْدِمُونَ ⁽¹⁾تأخیر نمی‌شود روشن است, تقدیم نمی‌شود یعنی چه؟ خب چیزی که وقتش نرسید یقیناً جا برای آمدن آن نیست اینکه می‌فرماید تقدیم نمی‌شود یعنی چه؟ می‌فرماید همان‌طوری که تقدیم محال است همان‌طوری که در ذهن شماست آن ذهن سائل که می‌گوید چیزی که وقتش نرسیده جا برای آمدن آن نیست این سؤال, سؤال حقّی است پاسخ این است که همان‌طوری که در ذهن‌تان است که چیزی که وقتش نرسیده یعنی قبل از وقت بخواهد حاصل بشود محال است تأخیرش هم مثل تقدیم محال است برای استحاله تأخیر محال بودن تقدیم را ذکر کردند این در مسئله مرگ هست, در مسئله معاد هست, در مسئله مرگ, تقدیم محال است یعنی چیزی که وقتش نرسیده چطور حاصل بشود می‌فرماید همان‌طوری که می‌دانید تقدیم محال است بدانید تأخیرش هم محال است که وِزان تأخیر مثل وِزان تقدیم, استحاله است در جریان معاد هم همین‌طور است فرمود: لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلاَ تَسْتَقْدِمُونَ آن‌گاه شما با کلّ هویّت‌تان در آن روز حضور پیدا خواهید کرد.

توحید و نبوت و معاد, سه اصل مورد ابتلای مردم مکه

این پس مسئله معاد شد آیه قبل مربوط به مسئله وحی و نبوت بود آیه اسبق هم مربوط به مسئله توحید بود توحید و وحی و نبوّت و معاد این اصول سه‌گانه دین محلّ ابتلای مردم مکه بود این آیات درباره این سه اصل سخن می‌گوید و اگر ذات اقدس الهی مسئله توحید را برای آنها تبیین می‌کند آن وقت ربوبیّت, آن دو مسئله را هم به همراه دارد.

اثبات نبوت و معاد با ربوبیت الهی

اگر خدا رب است باید بپروراند, پرورش انسان به قانون است انسان را با چه چیزی بپروراند, جز قانون, جز احکام, جز آداب, جز سنن چیز دیگری عامل پرورش انسان نیست. دام را یک نحو می‌پرورانند, طیور را نحو دیگر می‌پرورانند, درختان را یک نحو دیگر می‌پرورانند, انسان را از راه قانون می‌پرورانند قانون الهی همان دین است و وحی و نبوّت است اگر او رب است که است, اگر او باید بپروراند که می‌پروراند, تدبیر انسان و پرورش انسان فقط از راه دین است آن وقت وحی و نبوّت می‌شود حق, وحی و نبوّت که حق شد یک پاداش و کیفری هم دارد دنیا جای پاداش و کیفر نیست دنیا جای آزمون است و امتحان الهی.

مشرکان حجاز نافی نبوّت عامه بر خلاف یهود و نصارا

دوباره حرف آنها را نقل می‌کند در بین مردم حجاز این امر روشن شد که ذات اقدس الهی در کُتب آسمانی انبیای پیشین مسئله وحی و نبوّت حضرت رسول(صلّی الله علیه و آله و سلّم) را بشارت داد مشرکان حجاز این حرف را می‌زدند وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَن نُؤْمِنَ بِهذا الْقُرْآنِ وَلاَ بِالَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ اینها با اصل وحی و نبوّت مخالف بودند هم اصل نبوّت و وحی را قبول نداشتند می‌گفتند مگر می‌شود انسان از طرف خدا رسالت داشته باشد اگر رسالتی هست باید فرشته باشد و هم مشکل دیگر داشتند که وحی و نبوّتِ تورات و انجیل را هم قبول نداشتند چون در آن کتاب‌های آسمانی جریان بشارت حضرت ختمی نبوّت(علیه و علی آله آلاف التحیّة والثناء) هم آمده است لذا می‌گفتند ما نه به قرآن ایمان داریم, نه به کتاب‌هایی که قبل از آن است اینها مشکلشان نبوّت خاصه نبود مسیحی‌ها که اسلام را نمی‌پذیرفتند, یهودی‌ها که نمی‌پذیرفتند و نمی‌پذیرند مشکلشان نبوّت خاصّه است وگرنه اصل نبوّت عامه را قبول دارند, اصل وحی و نبوّت را قبول دارند, نبوّت حضرت عیسی را مسیحی‌ها قبول دارند, نبوّت حضرت موسی را کلیمی‌ها قبول دارند اما اینها با اصل نبوّت مشکل جدّی دارند می‌گویند اگر رسالتی هست باید فرشته باشد مگر بشر می‌تواند به مقامی برسد که از خدای سبحان پیام بگیرد این همان مادی‌اندیشی مشرکان حجاز بود وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَن نُؤْمِنَ بِهذا الْقُرْآنِ وَلاَ بِالَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ.

اخبار قرآن به توقف مشرکان در قیامت و سؤال از مسئولیّت‌ها

بعد ذات اقدس الهی به رسولش می‌فرماید اینها که امروز این‌طور مانع‌تراشی می‌کنند صحنه‌ای فرا می‌رسد که ای کاش تو آن را می‌دیدی و شاید الآن هم باطن آنها را ببینی که اینها همه‌شان مضطرب و نادم‌اند (یک) همه اینها عُذرها را به گردن دیگری می‌اندازند می‌گویند تو باعث شدی (دو) وَلَوْ تَرَی إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمْ اینها راه برای رفتن ندارند درباره اینها می‌فرماید: وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْؤُولُونَ ⁽¹⁾اینها را بازداشت کنید موقوفاً یعنی بازداشت شدن.

مشاهده اسمای جلالی توسط مشرکان و کوری آنان از اسمای جمالی

وَلَوْ تَرَی إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمْ البته اسمای جلاله الهی را می‌بینند, جهنم را می‌بینند, رَبَّنَا ابْصَرْنَا وَسَمِعْنَا ⁽²⁾می‌گویند اما بهشت را, انبیا را, اولیا را, فرشتگان رحمت را نمی‌بینند اینکه فرمود: نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْمَی ⁽³⁾یعنی اینها اعمای از مشاهده جمال الهی, فرشته‌ها, انبیا و مانند آن هستند وگرنه رذایل را که در دنیا می‌دیدند, کیفر رذایل را که جهنم است کاملاً می‌بینند. تبیین نزاع مستضعف با مستکبر در صحنه قیامت و جهنم

إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ الْقَوْلَ با یکدیگر به نزاع برمی‌خیزند این می‌گوید تو باعث شدی, آن می‌گوید من تقصیری ندارم تو خودت می‌خواستی این کار را نکنی. این نزاع بین مستضعف و مستکبر است بین عالی و دانی است که چند بار در سایر سوَر این قسمت مطرح شد یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْلاَ أَنتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِینَ اینها وقتی وارد جهنم می‌شوند کُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا ⁽⁴⁾قبل از صحنه قیامت هر کدام, دیگری را متهم می‌کنند که شما باعث شدی در خود جهنم هم یکدیگر را متهم می‌کنند که شما باعث شدی, مستضعفین به مستکبرین می‌گویند شما باعث شدید که ما به این روز سیاه مبتلا بشویم یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْلاَ أَنتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِینَ.

تشابه پاسخ شیاطین‌الانس با ابلیس به تبهکاران مستضعف

مستکبرین در جواب می‌گویند که ما هیچ علّیتی برای تبهکاری شما نداریم راه باز بود اینها جزء شیاطین‌الانس هستند حرف‌های این شیاطین‌الانس با آن ابلیس اصلی یکی در می‌آید ابلیس اصلی می‌گوید من دعوت کردم شما خواستید نیایید من غیر از دعوت یعنی وسوسه, کار دیگری نکردم عقل و فطرت از درون، شما را دعوت کردند, انبیا و اولیای معصومین(علیهم السلام) از بیرون شما را دعوت کردند خب شما می‌خواستید به آن دعوت‌ها پاسخ بدهید. همان حرف را مستکبران ابلیس‌صفت به مستضعفان می‌گویند: قَالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاکُمْ عَنِ الْهُدَی بَعْدَ إِذْ جَاءَکُم در دنیا که هدایتی را معتقد نبودند در آخرت که برایشان روشن شد که می‌گویند: رَبَّنَا ابْصَرْنَا وَسَمِعْنَا می‌فهمند وحی و نبوّت, هدایت بود. در قیامت به مستضعفان می‌گویند این هدایت الهی در دنیا به شما رسیده است ما که جلوی شما را نگرفتیم ما دعوت کردیم ما لانه فساد و مرکز فساد درست کردیم شما می‌خواستید نیایید أَنَحْنُ صَدَدْنَاکُمْ عَنِ الْهُدَی بَعْدَ إِذْ جَاءَکُم بَلْ کُنتُم مُّجْرِمِینَ خود شما تبهکار بودید اهل جُرم بودید به دنبال ما راه افتادید.

متّهم ساختن مستکبرین توسط تبهکاران به مکر شبانه‌روزی

مستضعفین در قبال این حرف مستکبرین می‌گویند تنها این نبود که شما مرکز فساد درست کردید آن توطئه‌های شبانه‌روزی شما سهم تعیین‌کننده‌ای در انحراف ما داشت وَقَالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَروُا بَلْ مَکْرُ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ شما تنها مرکز فساد باز نکردید, نقشه‌های شبانه‌روزی شما پس چه بود, انحرافاتی که از راه‌های گوناگون دامنگیر ما کردید پس چه بود شما روز نقشه کشیدید, شب مکر کردید, شب نقشه کشیدید روز مکر کردید که ما را به دام بیندازید بَلْ مَکْرُ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّکْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَاداً وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ.

دلیل پذیرفته نشدن توجیه تبهکاری مستضعفین در برابر مستکبرین

اگر مَکْرُ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ از طرف ابلیسِ اِنسی و جنّی هست, هدایت لیل و نهار هم از روحانیت است, مبلّغان الهی است, شهدا و صلحا و صدّیقین است اینها هم لیل و نهار شما را هدایت کردند چرا به آن طرف رفتید. در بحث‌های قبل همان آیه که دارد وقتی دوزخیان وارد جهنم شدند کُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا در آن صحنه مستضعفان به خدا عرض می‌کنند پروردگارا! فَآتِهِمْ عَذَابَاً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ عذاب مستکبران را دو برابر بکن برای اینکه آنها گمراه شدند (یک) ما را گمراه کردند (دو) دو گناه کردند باید دو کیفر ببینند ما فقط گمراه شدیم, جواب قرآن نسبت به مستضعفان دوزخی این است که لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَلکِن لاَ تَعْلَمُونَ ⁽¹⁾شما هم دو گناه کردید عذاب شما هم دوتاست منتها بررسی نکردید آنها دو گناه کردند یکی ضلالت بود یکی اضلال, خودشان بیراهه رفتند تبلیغ سوء هم کردند شما را هم به بیراهه دعوت کردند شما هم دو گناه کردید یکی اینکه اصلِ معصیت را مرتکب شدید, یکی اینکه درِ خانه اهل بیت را بستید شما رهبران الهی را رها کردید به دنبال دیگری رفتید شما هم یک کار نکردید شما هم دو گناه کردید لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَلکِن لاَ تَعْلَمُونَ شما حسابگر نبودید اگر حساب می‌کردید می‌فهمیدید شما هم دو معصیت کردید. لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَلکِن لاَ تَعْلَمُونَ در آن بحث‌ها گذشت لذا در اینجا خودشان گفتند: بَلْ مَکْرُ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ اما وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ در درونشان آن ندامت و پشیمانی هست تنها نوح(سلام الله علیه) نبود که گفت من اینها را خواندم دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلاً وَنَهَاراً ⁽²⁾عرض کرد خدایا من نُه قرن و نیم اینها را لیل و نهار خواندم فرمایش نوح همین است انبیای دیگر هم همین کار را کردند لیل و نهار خواندند اگر بیگانه‌ها و دیگران نقشه شبانه‌روزی داشتند, رهبران الهی هم رنج و تلاش و کوشش شبانه‌روزی داشتند اینها هم هدایت لیل و نهار داشتند لذا در نتیجه, این مستضعفان مثل مستکبران آن پشیمانی را در درونشان رازگونه حفظ کردند فهمیدند اشتباه کردند هم حق برایشان روشن می‌شود و هم راهی برای بهانه‌جویی ندارند.

علت مضاعف بودن عذاب مستضعفین و تشابه آن با مستکبرین

پرسش: عذاب برای مستضعفین...

پاسخ: آنجا در آن آیه که فرمود: لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَلکِن لاَ تَعْلَمُونَ بحثش گذشت در آنجا مبسوطاً بیان شد که ذات اقدس الهی توضیح می‌دهد که شما هم دو گناه کردید آنها هم دو گناه کردند, آنها دو گناهشان یکی ضلالت بود یکی اضلال; شما دو گناهتان یکی ضلالت بود یکی اینکه رهبران کفر را به رهبران الهی ترجیح دادید شما هم دو کار کردید خب این همه انبیا و اولیا و اهل بیت(علیهم السلام) آمدند برای شما بیّن‌الرشد شد که اینها هدایتگر الهی‌اند اینها حجّت الهی‌اند شما عمداً درِ خانه آن‌ها را بستید این‌طور نیست که اگر مستضعفی به دنبال مستکبر برود فقط یک گناه کرده باشد فرمود: لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَلکِن لاَ تَعْلَمُونَ شما حساب نکردید. اینجا فرمود: وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ متنِ عمل را می‌بینند که به صورت شعله در آمده.

پیچیدگی اسرار قیامت سبب دشواری تصوّر و تصدیق آن

حالا اسرار قیامت آن‌قدر پیچیده است که برخی از اینها تصوّرش دشوار است چه رسد به تصدیق اما آن مقداری که صریحاً قرآ‌ن بیان کرده روشن است در سوره مبارکه «جن» فرمود در جهنم سوخت و سوز هست, هیزم هست اما هیزم جهنم عین وجود همین ظالمان است که وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً ⁽¹⁾قاسِط از قَسط است قَسط به معنی ظلم است در قبال قِسط که نزدیک عدل است. فرمود: وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً یعنی همین آدم ظالم, هیزم جهنم است گُر می‌گیرد حالا از جنگل هیزم می‌آورند یا نه آن را لست أدری اما این را که قرآن بالصراحه بیان می‌کند فرمود حصب جهنم, سنگ‌ریزه جهنم تبهکاران‌اند, مشرکین‌اند و بت‌های آنها إِنَّکُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دوُنِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ ⁽²⁾اگر فرمود: وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ⁽³⁾اینها را مشخص کرده است.

مشاهده باطن اعمال در قیامت سبب شرمساری تبهکاران

بنابراین وقتی انسان می‌بیند که خودش دارد گُر می‌گیرد و همان عملِ او به این صورت در آمده است خب وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ می‌شود وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلاَلَ فِی أَعْنَاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا بعد به این صورت ذکر کرد فرمود این عذابی که اینها می‌بینند این غُلی که در گردن آنها هست چیزی جز عمل اینها نیست هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ نه «بما کانوا», «بما کانوا» نیست عین عمل است که به صورت غُل در می‌آید, هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ «أعاذنا الله من شرور أنفسنا و سیّئات أعمالنا».

تفسیر آیات 31 تا 37 سوره سبأ 92/07/15

موضوع: تفسیر آیات 31 تا 37 سوره سبأ

وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَن نُؤْمِنَ بِهذا الْقُرْآنِ وَلاَ بِالَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَلَوْ تَرَی إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ الْقَوْلَ یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْلاَ أَنتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِینَ (31 قَالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاکُمْ عَنِ الْهُدَی بَعْدَ إِذْ جَاءَکُم بَلْ کُنتُم مُّجْرِمِینَ (32) وَقَالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَروُا بَلْ مَکْرُ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّکْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَاداً وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلاَلَ فِی أَعْنَاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ (33) وَمَا أَرْسَلْنَا فِی قَرْیَةٍ مِن نَذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ کَافِرُونَ (34) وَقَالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوَالاً وَأَوْلاَداً وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ (35) قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ وَیَقْدِرُ وَلکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ (36) وَمَا أَمْوَالُکُمْ وَلاَ أَوْلاَدُکُم بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِندَنَا زُلْفَی إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً فَأُولئِک لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِی الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ (37))

رازقیت, لازمه توحید و تقسیم آن به روحی و بدنی

در سوره مبارکه «سبأ» که در مکه نازل شد سه مسئله، عنصر محوری این سوره را تشکیل می‌دهد: یکی توحید, یکی وحی و نبوت یکی معاد; گرچه خطوط کلی اخلاق و حقوق هم مطرح است در جریان توحید فرمود لازمهٴ توحید, تأمین رزق مردم است رزق اعم از رزق بدنی است که خوراکی و پوشاکی و مانند آن است و رزق روحی که وحی و نبوّت و علوم آسمانی است; لذا جریان ارسال انبیا جزء رزق مردم است و ذات اقدس الهی از آن جهت که رازق است برای مردم پیامبر می‌فرستد.

لازمه ربوبیت, فرستادن رزق روحی در پرورش بشر

لازمهٴ ربوبیّت, ارسال رسول است همان بیانات نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) که برای فرزندش نامه نوشتند که اگر خدا - معاذ الله - شریک می‌داشت, آن شریک هم پیامبری می‌فرستاد ⁽¹⁾از همین باب است; زیرا لازمه ربوبیت, پروراندن بشر است بشر تنها با رزق بدنی پرورانده نمی‌شود با رزق روحی که وحی و نبوّت است پرورش می‌یابد, اگر خدا رازق است باید رزق ارواح بشر را هم بدهد تنها رزقِ روحی بشر, وحی الهی است, دستور الهی است; لذا مسئله نبوت را در کنار ربوبیت ذکر می‌کند.

الحاد حقیقت شرک مشرکان

بعد از بازگو کردن این سه مطلب یعنی توحید, وحی و نبوت و معاد می‌فرمایند اینها در دنیا حرفی برای گفتن ندارند مشرکان به حسب ظاهر مشرک‌اند ولی در واقع ملحدند زیرا برای خدا شریکی قائل‌اند که این شریک, صنم و وثن و مانند آن است و در معاد هم می‌گویند إِذْ نُسَوِّیکُم بِرَبِّ الْعَالَمِینَ ⁽²⁾به اصنام و اوثانشان خطاب می‌کنند که ما شما را مساوی با ربّ‌العالمین دانستیم خب این مساوات اگر به این معناست که این اصنام و اوثان یا آن قدّیسین بشر نظیر عیسی(سلام الله علیه) یا فرشته‌ها - معاذ الله - شبیه الله هستند, خب اینها که شبیه الله نیستند, الله را شبیه اینها می‌دانند بازگشتش به انکار ربوبیت است برای اینکه آن‌که شبیه صنم و وثن است یا شبیه انسان و فرشته است که دیگر خدا نیست گرچه ظاهراً مشرکان خیال می‌کنند که به خدا معتقدند ولی در واقع منکر پروردگارند برای اینکه آن‌که آنها معتقدند خدا نیست آنها خدایی معتقدند که شبیه فرشته است یا فرشته, شبیه اوست إِذْ نُسَوِّیکُم بِرَبِّ الْعَالَمِینَ به معبودهایشان خطاب می‌کنند که ما شما را مساوی با ربّ‌العالمین دانستیم خب اینها که مساوی ربّ‌العالمین نیستند ربّ‌العالمینی که مساوی اینها بشود, می‌شود موجود امکانی، دیگر ربّ‌العالمین نیست پس در حقیقت مشرکان, ملحدند منتها نمی‌فهمند.

خلط بین تکوین و تشریع, علت شرک رهبران شرک

راز شرک اینها هم مشکل علم حصولی و علم حضوری و اینها نیست مشرکان دو گروه بودند: گروهی مقلِّد بودند, گروهی رهبران شرک بودند آنها که مقّلد بودند قبول و نکول آ‌نها به رأی اثبات و نفی نیاکانشان است چیزی را قبول می‌کنند که نیاکانشان بپذیرند می‌گویند: إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ, ⁽¹⁾چیزی را نفی می‌کنند که نیاکانشان نپذیرفته باشند مَا سَمِعْنَا بِهَذا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ ⁽²⁾اگر به این مقلّدان بگویید چرا این مطلب را می‌پذیرید, می‌گویند: إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ اگر سؤال کنید چرا فلان مطلب را نفی می‌کنید, می‌گویند: مَا سَمِعْنَا بِهَذا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ پس معیار قبول و نکول و تصدیق و تکذیب مقلّدان, کارِ رهبران آنهاست رهبران آنها هم در اثر خلط بین تکوین و تشریع گرفتار شدند.

استدلال رهبران شرک در حق جلوه دادن آن

آنها استدلالشان این است که لَوْ شَاءَ اللّهُ مَا أَشْرَکْنَا وَلاَآبَاؤُنَا ⁽³⁾به حسب ظاهر معتقد بودند که خدایی هست و قادر مطلق است می‌گویند خدا هست و قادر مطلق است و کارِ ما را و وضع ما را می‌بیند اگر این کار ما بد باشد خب جلویش را می‌گیرد لَوْ شَاءَ اللّهُ مَا أَشْرَکْنَا وَلاَآبَاؤُنَا به صورت قیاس استثنایی هم مغالطه‌ای را تنظیم کردند چون خدا قادر است و عالِم است و می‌تواند جلوی بدی را بگیرد و جلوی کار ما را نگرفت و نمی‌گیرد معلوم می‌شود کار ما حق است این خلط بین تشریع و تکوین است.

آزادی انسان در نظام تکوین و راهنمایی او در نظام تشریع

فرمود ما در نظام تکوین، اینها را آزاد گذاشتیم در نظام تشریع گفتیم چه چیزی بد است, چه چیزی خوب است, چه چیزی باید, چه چیزی نباید, چه چیزی جهنم دارد, چه چیزی بهشت دارد, ما اگر جلوی اینها را بگیریم که می‌شود جبر, در نظام تکوین لاَ إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ, ⁽¹⁾قُلِ الْحَقُّ مِن رَبِّکُمْ فَمَن شَاءَ فَلْیُوْمِن وَمَن شَاءَ فَلْیَکُفُرْ, ⁽²⁾وَهَدَیْنَاهُ النَّجْدَیْنِ ⁽³⁾و آیات دیگر, یعنی انسان آزاد است اما در نظام تشریع, بنده است محرّماتی دارد, واجباتی دارد, چه چیزی بر او واجب است چه چیزی بر او حرام است, پس آن خلط تکوین و تشریع, رهبران شرک را وادار کرده آن حرف نابجا را بزنند این تقلید کورکورانه, مقلّدان را وادار کرده که تصدیق و تکذیبشان را با آن بیان بازگو کنند.

نزاع تبهکاران در جهنم و مقصّر دانستن ابلیس و یکدیگر

فرمود اینها وقتی به جهنم رفتند حرف‌ها را به هم برمی‌گردانند این یکی می‌گوید تو مقصّر بودی, آن یکی می‌گوید من مقصّر نبودم تو خودت مقصّر بودی. در دوزخ این منازعه هست مبسوطش در سوره مبارکه «اعراف» گذشت که کُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا تبهکاران از چند راه به دنبال بهانه هستند.

الف: تبیین مقصّر دانستن ابلیس و پاسخ او در سوره «ابراهیم»

گاهی ابلیس را بهانه قرار می‌دهند گفتگویشان با ابلیس در سوره مبارکه «ابراهیم» مطرح شد ⁽⁴⁾ابلیس می‌گوید من کاری نکردم این همه انبیا و اولیا, صحف آسمانی آوردند این صحیفه آسمانی هر صفحه‌اش دعوت‌نامه است خب دعوت الهی بود, فرشته‌ها بودند, انبیا بودند, اولیا بودند, ائمه بودند, معصومین بودند می‌خواستید بروید من هم یک دعوت‌نامه نوشتند, دعوت‌نامه من به صورت وسوسه و اینهاست, دعوت‌نامه آنها به صورت الهام است به صورت فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا ⁽⁵⁾است به صورت کتاب آسمانی است خب می‌خواستید نیایید, پس در سوره مبارکه «ابراهیم» روشن شد که اینها حرفی برای گفتن ندارند.

ب: بیان مناظره پیروان با رهبران و پاسخ آنان در سوره «اعراف»

گفتگو و منازعه و مناظره اینها با رهبران شرک در سوره مبارکه «اعراف» هست در همین سوره «سبأ» هست که اینها می‌گویند مستکبران باعث شدند ما به ضلالت افتادیم آنها هم ضال بودند هم مُضلّ, ما در اثر اضلال آنها, تبلیغ سوء آنها به دام افتادیم, مستکبران می‌گویند نه خیر, شما کاملاً مختار بودید این‌طور نبود که حرفِ ما, شما را مجبور کرده باشد انبیا آمدند, اولیا آمدند قَد تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ ⁽¹⁾محقَّق شده است برای شما روشن شده است حق چیست اما به دنبال ما راه افتادید این‌چنین نیست که شما بر ما فضلیت داشته باشید, ما گناهمان بیشتر بوده و جُرم ما بیشتر باشد نه خیر ما هم دو گناه داشتیم یکی ضلالت خود, یکی اضلال شما; شما هم دو گناه دارید یکی ضلالت خودتان, یکی تقدیم ما بر رهبران الهی; شما هم دو گناه کردید منتها حالا نمی‌دانید.

ج: اتّهام و تبرّی دوستان از یکدیگر

بخشی از مناظره اینها با دوستان آنهاست چون اینها دوستان یکدیگر بودند و با هم معصیت می‌کردند هیچ کدام دیگری را نمی‌تواند متهم کند که تو باعث شدی ولی از یکدیگر تبرّی می‌جویند الْأَخِلاَّءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ ⁽²⁾سومین بخش ناظر به آنهاست آنها هیچ کدام یکدیگر را متهم نمی‌کنند که تو باعث شدی ولی می‌گویند تو دوست بدی بودی دشمن یکدیگر می‌شوند همین‌ها که با هم در مجلس گناه شرکت می‌کنند اینها خلیل مجلس گناه‌اند عدوّ یوم القیامه هستند بنابراین در سه بخش از آیات قرآن کریم تبرّی و بیزاری تبهکاران مطرح است یکی اینکه از ابلیس تبرّی می‌جویند می‌گویند تو باعث شدی ابلیس می‌گوید من باعث نشدم, یکی اینکه تبرّیشان از رهبران کفر است که آنها در حقیقت شیاطین‌الانس هستند آنها هم می‌گویند ما باعث نشدیم, بخش سوم آن خُلّت بی‌جاست که با هم معصیت می‌کردند تبرّی دارند; منتها آنجا یکدیگر را متّهم نمی‌کنند که شما باعث شدی; ولی دشمن یکدیگر می‌شوند الْأَخِلاَّءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ در این بخش فرمود اینها در قیامت حرف‌ها را به یکدیگر برمی‌گردانند.

تبیین آزادی انسان در نظام تکوین و اجبار او در نظام تشریع

پرسش: این لاَ إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ که در... .

پاسخ: این تکوین است, انسان آزاد است.

پرسش: بشر تکویناً آزاد نیست تشریعاً آزاد است.

پاسخ: تشریعاً - معاذ الله - آزاد باشد که می‌شود اباحه‌گری; یعنی تکویناً, ولی خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ٭ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ این بگیر و ببند برای چیست پس.

پرسش: از فرمایش حضرتعالی استفاده می‌شود که بشر به دو منادی مخاطب است.

پاسخ: انسان در نظام تکوین آزاد است هر راهی را می‌خواهد انتخاب کند مجبور نیست کمال در این است که آزاد باشد اما در نظام تشریع الاّ ولابد باید واجبات را انجام بدهد محرّمات را ترک کند خب اگر - معاذ الله - در نظام تشریع لاَ إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ باشد این خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ٭ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ ⁽¹⁾پس برای چیست, این بگیر و ببندها پس برای چیست.

پرسش: به شرط اینکه آن فرد قادر باشد این راه را انتخاب کند یا انتخاب نکند.

پاسخ: آن می‌شود تکوین یعنی دو راه برایش مشخص است هر دو راه را می‌تواند انتخاب کند منتها انبیا گفتند راه خوب را انتخاب کن, عقل گفت راه خوب را انتخاب بکن, اهل بیت گفتند راه خوب را انتخاب بکن از طرف خدا, در نظام تکوین, انسان موجودی است دو بُعدی، هر راهی را خواست می‌تواند طی کند هیچ جبری در کار نیست این نشانه کمال است که انسان آزادانه راهی را انتخاب کند ولی در نظام تشریع الاّ ولابد باید راه حق را انتخاب کند. این خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ٭ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ معلوم می‌شود در نظام تشریع الاّ ولابد باید طرف انبیا را برود.

تصویر قرآنی سرنوشت تبهکاران در قیامت

در آیه 31 به صورت فعل مضارع فرمود: وَلَوْ تَرَی به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) خطاب می‌کند که تو می‌بینی وَلَوْ تَرَی إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمْ همه‌اش در این آیه به صورت فعل ماضی است یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ الْقَوْلَ یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْلاَ أَنتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِینَ بعد در آیه 32 همه اینها به صورت فعل ماضی است تعبیر از آن به فعل ماضی برای اینکه مستقبل محقّق‌الوقوع در حکم ماضی است آن وقت به جای اینکه بفرماید: «یقول الذین» می‌فرماید: قَالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاکُمْ عَنِ الْهُدَی بَعْدَ إِذْ جَاءَکُم این صحیفه‌های الهی, دعوت‌نامه است آن فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا دعوت‌نامه است برای شما حق آمده است قَد تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ شده است خب می‌خواستید حرف ما را گوش ندهید بَعْدَ إِذْ جَاءَکُم یک وقت است کسی در اثر جهل به موضوع, جهل به حکم, خطا, سهو, نسیان, اضطرار, الجا, اجبار به گناه تن در داد که بر اساس حدیث رفع گناه نیست «رفع عن امّتی تسع» ⁽¹⁾اینها که گناه نیست اما اگر کسی عالماً عامداً به طرف گناه رفته است کیفر می‌بیند مستکبران به مستضعفان می‌گویند حق به طرف شما آمد, نصاب بلوغ را گذراند بنابراین بَلْ کُنتُم مُّجْرِمِینَ.

سخن بهشتیان و جهنمیان هنگام ورود به آن

در سوره مبارکه «اعراف» که این گفتگو مبسوطاً گذشت این بود که وقتی دستور رسید قَالَ ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِکُم مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِی النَّارِ کُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا بهشتی‌ها وقتی وارد بهشت می‌شوند دَعْوَاهُمْ فِیهَا سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَتَحِیَّتُهُمْ فِیهَا سَلاَمٌ به یکدیگر سلام می‌کنند, دوزخیان وقتی وارد جهنم شدند به یکدیگر لعن می‌کنند کُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا اُخت یعنی مِثل نه یعنی خواهر, اینکه در کتاب‌های ادبی می‌گویند «باب کان و اخواتها» یعنی أمثالها, اُخت یعنی مِثل.

تقاضای عذاب مضاعف تابعان برای متبوعان خود و پاسخ الهی

حَتَّی إِذَا ادَّارَکُوا فِیهَا جَمِیعاً قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولاَهُمْ یعنی این تابعان درباره متبوعان می‌گویند: رَبَّنَا هَؤُلاَءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابَاً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ می‌گویند خدایا! این مستکبران، ما را به گمراهی کشاندند عذاب اینها را دو برابر بکن, ذات اقدس الهی می‌فرماید: لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَلکِن لاَ تَعْلَمُونَ شما دو گناه کردید آنها هم دو گناه کردند ولی شما حساب نمی‌کنید آنها دو گناه کردند یکی ضلال خود, یکی اضلال شما; شما هم دو گناه کردید یکی ضلال خود, یکی تقدیم رهبران کفر, ائمه کفر بر ائمه هدا; شما هم دو کار کردید وَقَالَتْ أُولاَهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا کَانَ لَکُمْ عَلَیْنَا مِن فَضْلٍ ⁽¹⁾آن مستکبران به مستضعفان می‌گویند شما برتری ندارید ما هم دو گناه کردیم شما هم دو گناه کردید. پرسش: مستکبران سه گناه کردند تقدیم خودشان بر ائمه هدایت هم خودش گناه است.

پاسخ: نه, آن ضلالت است نسبت به خودشان این ضلالت است نسبت به دیگران اضلال است اینها هم همین کار را کردند اینها معصیت انجام دادند (یک) و به دنبال ائمه کفر رفتند به دنبال ائمه هدا نرفتند (دو).

امکان مضاعف شدن عذاب رهبران شرک به خاطر اعمال دیگر

حالا ممکن است کسی که جزء ائمه کفر باشد نظیر فرعون و اینها عذابش بیشتر باشد بر اساس سیّئات دیگری که انجام داد لذا در قرآن کریم فرمود: فَاتَّقُوْا النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ⁽²⁾بعضی‌ها هیزم جهنم‌اند وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً ⁽³⁾بعضی‌ها وقودالنار هستند وقود «ما توقد به النار» است حالا یا آتش‌زنه است نظیر ماده انفجاری یا آتش‌گیره است قبلاً که در روستاها و شهرها از هیزم استفاده می‌کردند آن هیزم بزرگ و درشت دیرسوز را در آشپزخانه‌ها کنار اجاق نگه می‌داشتند, هیزم‌های زودسوز و نازک و اینها را با آن می‌گیراندند آن همیشه در کنار اجاق بود یعنی آن چوب گردو یا چوبی که بالأخره ریشه درخت است محکم‌تر است قوی‌تر است بزرگ‌تر است این همیشه با یک سوخت و سوز متوسطی در آشپزخانه زیر خاکستر بود این همیشه بود این را می‌گویند وقود, وقود یعنی «ما توقد به النار» حالا یا نظیر کبریت بود یا نظیر همان کُنده‌ها. فرمود: کَدَأْبِ آلَ فِرْعَوْنَ ⁽⁴⁾فرعون و امثال فرعون، اینها وقودالنارند دیگران هیزم‌اند, بالأخره این هیزم‌ها را با آن وقود می‌گیرانند این البته هست, اما اگر فرعون و امثال فرعون نباشند اینها متعادل‌اند، دیگر وَقُودُ النَّارِ نیست. در سوره مبارکه «اعراف» فرمود: لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَلکِن لاَ تَعْلَمُونَ سرّ گناه مضاعفشان مشخص و کیفر مضاعفشان هم مشخص. اما در اینجا فرمود: بَلْ کُنتُم مُّجْرِمِینَ آن وقت مستضعفان می‌گویند بالأخره درست است ما مجرمیم اما شما هم سهم تعیین‌کننده‌ای در گمراهی ما داشتید وَقَالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَروُا بَلْ مَکْرُ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّکْفُرَ بِاللَّهِ شما شب و روز مگر نقشه نمی‌کشیدید, مکر شبانه‌تان, مکر روزانه‌تان, توطئه‌تان که ما را چگونه فریب بدهید این کار را کردید یا نکردید, البته ممکن است بخشی از اینها جزء کسانی باشند که وَقُودُ النَّار باشند ولی بالأخره این حرف, این درگیری همیشه هست اما آن بیان نورانی ذات اقدس الهی در سوره «اعراف» که فرمود: لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَلکِن لاَ تَعْلَمُونَ یعنی شما حساب نکردید شما نمی‌دانستید وقتی دنبال اینها راه افتادید در خانه اهل بیت بسته می‌شود بَلْ مَکْرُ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّکْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَاداً.

استفاده بازگشت شرک مشرکان از جمله َنَجْعَلَ لَهُ أَندَاداً

از اینکه نَجْعَلَ لَهُ أَندَاداً معلوم می‌شود روحِ شرک به الحاد برمی‌گردد برای اینکه اگر نِدّ یعنی مِثل, اگر نُسَوِّیکُم بِرَبِّ الْعَالَمِینَ یعنی - معاذ الله - ربّ‌العالمین مساوی اینهاست اینها مساوی ربّ‌العالمین هستند این انکار ربوبیت است برای اینکه موجودی که مساوی این صنم و وثن باشد یا مساوی حضرت عیسی باشد یا مساوی فرشته‌ها باشد این دیگر رب نیست بازگشت شرک، عندالتحلیل به انکار ربوبیت است.

احتمال فخررازی در معنای أَسَرُّوا النَّدَامَةَ به اظهار ندامت

وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ در این گفتگوها اثر ندارد و عذاب را می‌بینند عذاب را که دیدند آن ندامت را می‌خواهند کتمان کنند احتمالی جناب فخررازی از بعضی‌ها نقل می‌کند که اِسرار جزء کلماتی باشد که جزء لغت اضداد است که دو معنا دارد یکی پوشاندن, یکی اظهار کردن; ⁽¹⁾اِسرار هم به معنای پوشاندن و رازداری است, هم به معنی اظهار است وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ یعنی «أظهروا الندامة» ندامت را ظاهر کردند برای اینکه آن روز, روزی است که تُبْلَی السَّرَائِرُ ⁽²⁾درون, بیرون می‌آید اگر درون, بیرون می‌آید جا برای کتمان نیست لاَ یَکْتُمُونَ اللّهَ حَدِیثاً ⁽³⁾مگر امروز زبان حرف می‌زند امروز تمام اعضا و جوارح حرف می‌زنند هر چه دارند می‌گویند, این‌چنین نیست که فقط اعضا و جوارح حرف بزند و دل حرف نزند اگر و اعضا و جوارح اینها شهادت می‌دهند معنایش این نیست که فقط اعضا و جوارح حرف می‌زنند دل حرف نمی‌زند باطن حرف نمی‌زند اگر تُبْلَی السَّرَائِرُ شد جا برای کتمان نیست.

بررسی دو مبنا در شهادت اعضا و جوارح انسان در قیامت

در مسئله اینکه اعضا و جوارح شهادت می‌دهند دو مبنا بود که گذشت: یکی اینکه اعضا و جوارح شهادت می‌دهند, حرف می‌زنند وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدتُمْ عَلَیْنَا قَالُوا أَنطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنطَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ ⁽¹⁾یک لحظه هم هست که شَاهِدِینَ عَلَی أَنْفُسِهِم بِالْکُفْرِ ⁽²⁾است «تشهد انفسهم» است شاهد با مُقرّ خیلی فرق می‌کند اگر خود متّهم حرف بزند می‌گویند اقرار کرده, اگر دیگری علیه متهم حرف بزند می‌گویند شهادت داده آن‌که متهم است اگر حرف بزند که نمی‌گویند شهادت داد شهادت برای دیگری است معلوم می‌شود دست و پا گناه نمی‌کند انسان است که گناه می‌کند منتها برای اینکه انسان را بسوزانند دست و پا را می‌سوزانند غرض این است که اِسناد شهادت به جلود و دست و پا برای این است که آنها بی‌گناه‌اند انسان است که گناه می‌کند. حالا در بخش‌های دیگر فرمود اینها شَاهِدِینَ عَلَی أَنْفُسِهِم بِالْکُفْرِ هستند شهادت می‌دهند, اینکه شهادت می‌دهند چطوری شهادت می‌دهند با اینکه اینها مقرّند اگر متّهم اقرار بکند که نمی‌گویند شهادت داد اینجا احتمال دادند مطابق ذیل آیه فَتَأْتُونَ أَفْوَاجاً ⁽³⁾که فریقین از وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) نقل کردند فَتَأْتُونَ أَفْوَاجاً عده‌ای به صورت حیوان در می‌آیند ⁽⁴⁾اگر انسان تبهکاری به صورت حیوان در آمد این دارد شهادت می‌دهد اگر کسی به صورت گرگ در آمده این تمام هویّت او دارد شهادت می‌دهد که من درنده‌ام لازم نیست حرف بزند اِسناد شهادت به یک موجود که متهم است باید با توجیه همراه باشد متهم اگر اقرار کرده باید بگوییم فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ ⁽⁵⁾خب آن درست است اما بگوییم شهادت داد یعنی چه, اعضا و جوارح را می‌فهمیم برای اینکه اعضا و جوارح گناه نمی‌کنند این انسان است که گناه می‌کند آنها ابزار کارند دست که گناه نمی‌کند این را می‌فهمیم اما آنجا که دارد خود اینها شهادت می‌دهند یعنی چه, یا ناچاریم بگوییم شهادت به معنی اقرار است نظیر فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ یا مطابق ذیل آیه فَتَأْتُونَ أَفْوَاجاً که حضرت فرمود عده‌ای به صورت حیوانات در می‌آیند اگر انسانی به صورت حیوان در آمده تمام هویّت او دارد شهادت می‌دهد که درنده است این دیگر راحت است توجیه نمی‌خواهد.

دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر أَسَرُّوا به مخفی نمودن ندامت

به هر تقدیر درون, بیرون می‌آید وقتی که درون, بیرون آمده یا أَسِرُّوا را باید به معنی «أظهروا» بگیریم که قولی است که فخررازی نقل می‌کند یا راهی که دیگران منهم سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) طی کردند که اینها تلاش و کوشش می‌کنند که ندامتشان را مثل دنیا بپوشانند همان‌طوری که در دنیا دروغ می‌گفتند, در قیامت هم سعی می‌کنند دروغ بگویند که از باب ظهور ملکات است ⁽¹⁾که در سوره «انعام» گذشت که می‌گفتند: مَا کُنَّا مُشْرِکِینَ ⁽²⁾این مَا کُنَّا مُشْرِکِینَ با اینکه شرکشان علنی شد اعمالشان ظهور کرد شرکشان علنی شد همه شهادت دادند اینها مشرک‌اند متن شرکشان ظاهر شد مَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یَرَهُ ⁽³⁾شرک ظهور کرده شرک را دارند می‌بینند اما مع‌ذلک می‌گویند مَا کُنَّا مُشْرِکِینَ این است که خدا می‌فرماید: انظُرْ کَیْفَ کَذَبُوا عَلَی أَنْفُسِهِمْ ⁽⁴⁾آنجا کذب ممکن نیست چون جِدّ متمشّی نمی‌شود الآن در این شبستان کسی بخواهد خبر دروغی بگوید که مثلاً داربستی اینجا نصب کردند این جدّش متمشّی نمی‌شود چون در حضور یکدیگر که نمی‌شود دروغ گفت در قیامت کلّ صحنه حاضر است آ‌ن وقت دروغ یعنی چه, دروغ الاّ ولابد خبری است برای کسی که از صحنه غایب است وگرنه جِدّ انسان که متمشّی نمی‌شود مگر اینکه این طنز بگوید در قیامت اصلاً دروغ ممکن نیست نه بد است چون همه چیز حاضر است وقتی همه چیز حاضر است جِدّ متمشّی نمی‌شود تا آدم دروغ بگوید این نظیر دنیاست که گاهی مَلکات, ظهور می‌کند دیدید یک آدم بددهن در خواب هم که حرف می‌زند فحش می‌دهد در خواب هم که بخواهد حرف بزند حرف‌های پرت و پلا دارد این ظهور ملکات اوست اینکه در خواب, حرف اختیاری ندارد یک آدم فحّاش در عالم خواب هم که دارد حرف می‌زند حرف‌های بد می‌زند این ظهور ملکات درونی اوست آن روز اینها تلاش و کوشش می‌کنند که ندامتشان را بپوشانند ولی قابل پوشاندن نیست خجل‌اند, پشیمان‌اند, پشیمانی اینها در چهره‌های اینها ظهور کرده راه برای پوشاندن ندامت نیست به این صورت فرمود: وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ.

آشکار شدن گناه تبهکاران با آویزان شدن غل‌ها بر گردن آنها

بعد فرمود خب حالا ما چه کار بکنیم ما دو کار می‌کنیم: یکی اینکه این غل‌ها را می‌آوریم به گردن اینها آویزان می‌کنیم, یکی اینکه خود غل‌ها و این صحنه‌ای که ما اِغلال داریم و یکی گردن آنها و یکی خود آنها همه و همه می‌فهمند که این غُل چیزی نیست مگر گناه اینها، ما از جای دیگر آهنگری درست نکردیم.

تبیین غل‌های اعمال انسان در دعای ختم قرآن امام سجاد(علیه السلام)

این بیان نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) را نگاه کنید این دعای نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) در باب ختم قرآن که وقتی انسان قرآن خواند بعد این دعای نورانی را بخواند از آن دعاهای بسیار پربرکت است در دعای ختم القرآن به این صورت است که پروردگارا! هنگام مرگ که فرا می‌رسد «تَجَلَّی مَلَکُ الْمَوْتِ لِقَبْضِهَا مِنْ حُجُبِ الْغُیُوبِ» فرشته مرگ, عزرائیل(سلام الله علیه) از پرده‌های غیب تجلّی می‌کند «وَ رَمَاهَا عَنْ قَوْسِ الْمَنَایَا» بعضی از بزرگان از حکمای متأخّر اینها عادتشان این بود روزی دو رکعت نماز یا مقداری قرآن یا ذکر و اینها را داشتند تقدیم به پیشگاه حضرت عزرائیل(سلام الله علیه) می‌کردند که بالأخره رابطه‌ای باشد که وقتی حضرت آمد با آدم با وضع خوبی رفتار بکند این هم مثل جبرئیل است این فرشته عصمت است فرشته کمال است همان‌طوری که در ادعیه هست که نسبت به جبرئیل(سلام الله علیه) سلام می‌کنیم, به میکائیل(سلام الله علیه) سلام می‌کنیم ⁽¹⁾نسبت به عزرائیل(سلام الله علیه) هم باید سلام کنیم این بزرگواران این کار را می‌کردند روزی مقداری عبادت حالا یا نماز بود یا قرآن بود یا ذکر بود تقدیم به پیشگاه حضرت عزرائیل(سلام الله علیه) می‌کردند که بالأخره یک رابطه باشد. «تَجَلَّی مَلَکُ الْمَوْتِ لِقَبْضِهَا مِنْ حُجُبِ الْغُیُوبِ وَ رَمَاهَا عَنْ قَوْسِ الْمَنَایَا بِأَسْهُمِ وَحْشَةِ الْفِرَاقِ وَ دَافَ لَهَا مِنْ ذُعَافِ الْمَوْتِ کَأْساً مَسْمُومَةَ الْمَذَاقِ وَ دَنَا مِنَّا إِلَی الْآخِرَةِ رَحِیلٌ وَ انْطِلَاقٌ وَ صَارَتِ الْأَعْمَالُ قَلَائِدَ فِی الْأَعْنَاقِ» این عمل است که غُل گردن می‌شود آهنگری جایی باشد و غُلی درست بکنند آنها را ما خبر نداریم ممکن است آن هم باشد اما آنکه بیّن‌الرشد و قطعی است همین است اعمال به صورت غُل در می‌آید «وَ صَارَتِ الْأَعْمَالُ قَلَائِدَ فِی الْأَعْنَاقِ وَ کَانَتِ الْقُبُورُ هِیَ الْمَأْوَی إِلَی مِیقَاتِ یَوْمِ التَّلَاقِ» ⁽²⁾بعد دعا و صلوات دیگر است. اینکه فرمود: وَجَعَلْنَا الْأَغْلاَلَ فِی أَعْنَاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هزارها سرّ در جریان قیامت است که برای ما روشن نیست اما این مقدارش روشن است که عمل, غُل گردن است آن آیه‌ای که در مسئله بخل فرمود کسانی که بخل می‌ورزند سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ آنجا هم همین بحث گذشت این بُخل, طوق لعنت می‌شود یک جهنم منقول است که وَجِی‌ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ این جهنم منقول چه کسی است یا چیست یا کجاست آن را «لست أدری» ولی روایاتی هست که فرشته‌ها این جهنم منقول را کشان کشان می‌آورند ⁽³⁾جهنم غیر منقولی هم هست.

پررمز و راز بودن اسرار قیامت و اطلاع کم از آن

غرض این است که مسئله قیامت, اسرار قیامت, هزارها پیچ و خم دارد که ما بخشی از آنها را می‌فهمیم چون نه در حوزه‌ها این علوم بحث شده و بحث می‌شود نه ما آن تلاش و کوشش را کردیم که آن را نظیر حارثةبن‌مالک ببینیم بنابراین فتوا دادن و منحصر کردن و حکم جزمی صادر کردن که این است و لا غیر این برای خود ائمه(علیهم السلام) است آن مقداری که الآن برای ما روشن است این است که عمل, غل گردن می‌شود اما چیزهای دیگر هم هست یا نه, آن بحث خاصّ خودش را دارد وَجَعَلْنَا الْأَغْلاَلَ فِی أَعْنَاقِ الَّذِینَ کَفَرُوابعد می‌فرماید: هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ ما کیفر نمی‌دهیم مگر متن عمل را, متن عمل می‌شود کیفر.

تفسیر آیات 34 تا 39 سوره سبأ 92/07/16

موضوع: تفسیر آیات 34 تا 39 سوره سبأ

وَمَا أَرْسَلْنَا فِی قَرْیَةٍ مِن نَذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ کَافِرُونَ (34 وَقَالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوَالاً وَأَوْلاَداً وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ (35) قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ وَیَقْدِرُ وَلکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ (36) وَمَا أَمْوَالُکُمْ وَلاَ أَوْلاَدُکُم بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِندَنَا زُلْفَی إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً فَأُولئِک لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِی الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ (37) وَالَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیَاتِنَا مُعَاجِزِینَ أُولئِکَ فِی الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ (38) قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَیَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنفَقْتُم مِن شَیْ‌ءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَهُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ (39)) تقسیم شبهات مشرکان در امور دین به دو قسم

سوره مبارکه «سبأ» که در مکه نازل شد و مطالب محوری سوَر مکّی هم اصول دین است مشکلاتی که برخی‌ها درباره دین مخصوصاً درباره اصول دین داشتند گاهی به تصریح قرآن به دو قسم تقسیم می‌شود گاهی به تلویح قرآن به دو قسم تقسیم می‌شود آنجا که قرآ‌ن تصریح می‌کند.

بررسی شبهه علمی و عملی منکران معارف توحیدی

در سوره مبارکه «قیامت» که می‌فرماید اینها خیال کردند ما استخوان بدن انسان را بعد از مرگ و نَرم شدن جمع نمی‌کنیم أَیَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَلَّن نَجْمَعَ عِظَامَهُ ⁽¹⁾بعد می‌فرماید: بَلَی قَادِرِینَ عَلَی أَن نُّسَوِّیَ بَنَانَهُ ⁽²⁾آن‌که مقداری از استخوان پوسیده مُرده‌ای را از کنار گورش گرفته گفت مَن یُحْیِی الْعِظَامَ وَهِیَ رَمِیمٌ ⁽³⁾این گروه فکر کردند که ما انسان را بعد از مرگ نمی‌توانیم دوباره احیا کنیم أَیَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَلَّن نَجْمَعَ عِظَامَهُ ٭ بَلَی قَادِرِینَ عَلَی أَن نُّسَوِّیَ بَنَانَهُ قدرت الهی مطلق است همان خدایی که هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنسَانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئاً مَذْکُوراً ⁽⁴⁾او را به صورت احسن در آورد همان خدا می‌تواند ذرّاتش را جمع بکند دوباره انسان را که روحش موجود است و بدنش متفرّق شده است احیا کند این شبهه علمیِ منکران. بعد فرمود اینها یک مشکل عملی دارند شبهه علمی ندارند شهوت عملی دارند آیه سوره «قیامت» این است بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ ⁽⁵⁾او مشکل علمی ندارد برای اینکه وقتی ثابت شد خدای سبحان انسان را آفرید انسانی که لَمْ یَکُن شَیْئاً مَذْکُوراً را خلق کرد چیزی که هیچ سابقه نداشت را خلق کرد خب یقیناً می‌تواند دوباره پراکنده‌ها را جمع کند پس او شبهه علمی ندارد بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ یعنی شهوت عملی دارد این می‌خواهد جلویش باز باشد وگرنه مشکل علمی ندارد این تصریح قرآن است به اینکه منکران معارف یا لشبهة علمیه این کار را می‌کنند یا لشهوة عملیه.

تبیین شبهه عملی منکران معارف توحیدی در سوره «سبأ»

در محور بحث در سوره مبارکه «سبأ» هم بعد از نقل آن شبهات علمی, آن مشکل عملی و شهوت عملی را ذکر کرد فرمود مخالفان مسئله یک عدّه سرمایه‌داران مُسرِف مُترف‌اند اینها فکر می‌کنند که اگر دین داشته باشند جلوی اسراف و اتراف اینها گرفته می‌شود اینها نظام ارزشی را ثروت و جاه‌طلبی تلقی می‌کنند همین ثروت‌پرستی و اتراف در ثروت و اسراف در زندگی باعث شد که اینها منکراً با دین برخورد کنند فرمود: وَمَا أَرْسَلْنَا فِی قَرْیَةٍ مِن نَذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ کَافِرُونَ.

معیار تصدیق و تکذیب در شبهات علمی رهبران شرک و مقلدان آنها

فتحصّل از نظر شبهه علمی, مقلِّدان یک حرف دارند, محقّقانشان به اصطلاح متبوعان و رهبران شرک هم یک حرف, مقلّدانشان تصدیق و تکذیبشان وابسته به نفی و اثبات نیاکانشان است اگر چیزی را بر اساس إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ ⁽¹⁾دیدند می‌پذیرند و اگر چیزی را از سیره و سنّت نیاکان نیافتند می‌گویند: مَا سَمِعْنَا بِهَذا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ ⁽²⁾تکذیب می‌کنند, پس معیار تصدیق و تکذیب مقلّدان مشخص است, معیار تصدیق و تکذیب آ‌ن رهبران شرک و متبوعان هم خلط بین تکوین و تشریع است می‌گویند خدا بت‌پرستی ما را می‌داند (یک) قادر هم است (دو) یقیناً به این کار - معاذ الله - راضی است (سه) زیرا اگر ناراضی باشد می‌تواند جلوی ما را بگیرد (چهار) و چون جلوی ما را نگرفته معلوم می‌شود راضی است (پنج) لَوْ شَاءَ اللّهُ مَا أَشْرَکْنَا وَلاَآبَاؤُنَا وَلاَحَرَّمْنَا مِن شَیْ‌ءٍ ⁽³⁾این عصاره استدلال متبوعان شرک است آن هم خلاصه دلیل تابعان شرک. اینها شبهه‌های علمی بود که در موارد مختلف در سوَر گوناگون قرآن کریم نقل کرد و رد کرد.

استدلال مترفان و مسرفان مکه در توجیه شهوت‌های عملی

اما شهوت‌های عملی برای سرمایه‌دارها و مسرفان و مترفان است آنها می‌گویند معیار ارزش, ثروت است و - معاذ الله - خبری هم بعد از مرگ نیست اگر بعد از مرگ خبری باشد مثل قبل از مرگ ما مُسرفیم و مترفیم و متنعّم. این در آیات فراوانی آمده چه در سوره مبارکه «کهف» چه در سایر سور. در اینجا به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌فرماید شما نگران نباش اگر مسرِفین قریش, مترفین صنادید مکه خیلی به حرف شما بها نمی‌دهند این درباره خیلی از اُمم سابقه دارد وَمَا أَرْسَلْنَا فِی قَرْیَةٍ مِن نَذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُترف آنها, مُسرِف آنها, سرمایه‌داران مصرف‌گرای آنها حرفشان این است إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ کَافِرُونَ چون نظام ارزشی‌شان چیز دیگر است. بعد می‌گفتند که نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوَالاً وَأَوْلاَداً و خبری هم از عذاب الهی نیست اگر هم بعد از مرگ خبری باشد مانند قبل از مرگ ما از این نظام ارزشی برخورداریم. در سوره مبارکه «کهف» مشابه این آمده است آیه 36 سوره مبارکه «کهف» این بود آن کسی که وارد باغش شد و متنعّمانه زندگی می‌کرد گفت: مَا أَظُنُ السَّاعَةَ قَائِمَةً - معاذ الله - قیامت نیست بر فرض هم باشد در آن عالَم هم مثل این عالَم ما نزد خدا عزیزیم به دلیل اینکه ما را متنعّم کرد وَلَئِن رُّدِدتُّ إِلَی رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْهَا مُنقَلَباً خب این تفکّر باطلِ آن مترفین و مسرفین است که همان شهوت‌گرایی آنها زمینه برخی از شبهات علمی را هم فراهم کرده است اینها کسانی‌اند که در سوره مبارکه «مریم» از نظام ارزشی اینها خبر داد آیه 73 و 74 سوره مبارکه «مریم» این است وَإِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا بَیِّنَاتٍ قَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقَاماً وَأَحْسَنُ نَدِیّاً وقتی آیات الهی ذکر بشود اینها می‌گویند ما برتریم یا فقرای مرکز دینی شما, نادِی, نَدی آن انجمن و محفل است ما وضعمان بهتر است مجلس ما آرایش بیشتری دارد و مزیّن‌تر است یا محفل شما أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقَاماً وَأَحْسَنُ نَدِیّاً.

پاسخ قرآنی توجیه شهوت‌گرایی مسرفان و مترفان

قرآن پاسخشان را به این صورت می‌دهد می‌فرماید: وَکَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِن قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثاً وَرِءْیاً خیلی‌ها را ما خاک کردیم که از نظر اثاث, اثاث همان لوازم بیت است در قبال اساس که به معنی پایه است أَحْسَنُ أَثَاثاً وَرِءْیاً یعنی چشم‌نواز و چشم‌گیر, محفل عده‌ای که مزیّن باشد می‌گویند «أحسن رءیا» یعنی در رؤیت و چشم‌گیری و چشم‌نوازی و منظر, زیباتر از محفل دیگر است هم لوازم بیتشان احسن است هم چشم‌نوازی و به چشم افتادن و اینها, این را می‌گویند «أحسن اثاثاً و أحسن رءیاً» نظیر أحْسَنُ نَدِیّاً فرمود وقتی که معارف به اینها القا می‌شود اینها نظام ارزشی را همان مسائل مادی و رفاه و امثال ذلک می‌دانند آن‌گاه قرآن کریم می‌فرماید این در حقیقت شبهه‌ای است که منشأ آن شهوت عملی است.

هشدار قرآن به امتحان بودن رزق و قبض و بسط آن

اگر به این معیار بخواهند اینها بسنده کنند باید بدانند که قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ وَیَقْدِرُ اولاً رزق به دست رازق است و لا غیر, کمی و زیادی رزق, آزمون الهی است مطلب دیگر, خدای سبحان برای همه رزقی مشخص کرده است ممکن است حالا ظلمی در جهان اتفاق بیفتد کسی رزق دیگری را به غارت ببرد ولی هیچ موجودی نیست مگر اینکه در دستگاه الهی پرونده غذایی دارد مَا مِن دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ با تعبیر عَلَی یاد کرده است بارها این آیه بحث شد که تمام مار و عقربِ عالَم در دستگاه خدا روزی دارند هیچ کدام بدون روزی نیستند همه پرونده دارند چه موجود زمینی چه موجود دریایی چه موجود صحرایی مَا مِن دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا وَیَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا ⁽¹⁾هیچ ممکن نیست خدای سبحان برای ماری, برای عقربی سهمیه معین نکرده باشد حالا گاهی در خود حیوانات تکالبی هست, در انسان‌ها تکالبی هست, غارت‌هایی هست در عالَم طبیعت این آزمون‌ها هست ولی برای همه خدای سبحان روزی مشخص کرده است اما کمی و زیادی مربوط به آزمون است إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ وَیَقْدِرُ وَلکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ گاهی آزمون است, گاهی مصلحت‌سنجی است واقعاً برای برخی‌ها فقر خیلی دردآور است اگر گرفتار فقر بشوند مشکلات فراوانی پیش می‌آید لذا یک زندگی متوسطی خدا به آنها عطا می‌کند برای برخی‌ها غنا خطر دارد لذا یک زندگی متوسطی برای آنها فراهم می‌کند فرمود این گشایش یا تنگ‌روزی کردن به مصلحت‌اندیشی خداست وَلکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ. پس اصلِ مطلب به دست خداست زیادیِ این هم نشان فخر نیست اگر هم به کسی داد آزمون الهی است در سوره مبارکه «مؤمنون» فرمود اینها خیال نکنند ما اگر فرزندان زیاد, مال زیاد به اینها دادیم نُسَارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرَاتِ ⁽²⁾این‌طور نیست اگر ما به یک عده مال زیاد داریم, فرزند زیاد دادیم اینها امتحان الهی است مباد اینها خیال کنند نُسَارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرَاتِ این‌طور نیست.

نفی تقرّب الهی به وسیله اموال و اولاد

اینجا هم فرمود: وَمَا أَمْوَالُکُمْ وَلاَ أَوْلاَدُکُم بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِندَنَا زُلْفَی مال، آن صفتی نیست که انسان را به خدا نزدیک کند, فرزند آن صفت و خصلتی نیست که انسان را به خدا نزدیک کند, برخی از مفسّران مثل زمخشری در کشاف از پیشینیان و سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) این «التی» را به «الجماعه» معنا کردند ⁽¹⁾یعنی وَمَا أَمْوَالُکُمْ وَلاَ أَوْلاَدُکُم این جمعیت‌ها, جمعیتی نیست که شما را به خدا نزدیک کند ولی اگر «التی» را برای صفت, برای خصلت بگیریم یعنی «بالصفة التی أو الخصلة التی تقرّبکم عندنا زلفی» شاید اُولیٰ باشد.

حُسن فاعلی و فعلی سبب تقرّب الهی و ورود به بهشت

تنها عاملی که انسان را به خدا نزدیک می‌کند دو عنصر محوری است: یکی حُسن فاعلی یعنی عقیده خوب داشتن, یکی هم حُسن فعلی یعنی عمل صالح داشتن; کسی که عقیده خوب ندارد مؤمن نیست یا مؤمن است ولی عمل صالحی ندارد به خدا نزدیک نخواهد شد إِلَّا مَنْ آمَنَ (یک) که حُسن فاعلی است یعنی مؤمن باشد وَعَمِلَ صَالِحاً حُسن فعلی است یعنی کار خوب بکند. معمولاً ملاحظه فرمودید برای ورود در جهنم یک شیء کافی است و آن گناه است چه شخص مسلمان باشد چه نباشد ولی برای ورود در بهشت دو چیز لازم است یکی معتقد و موحد و مسلمان و مؤمن بودن, دوم عمل صالح داشتن; لذا برای ابتلا و گرفتاری به جهنم فقط گناه معیار است برای ورود به بهشت, اعتقاد سالم از یک نظر, عمل صالح از نظر دیگر لازم است إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً فَأُولئِک لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ.

تبیین فرق میان «جزاء الضعف» با «جزاء المثل» و مقصود از آن در آیه

این جَزَاءُ الضِّعْفِ را گفتند اشاره به حَسنه است ⁽¹⁾برای اینکه سیّئه جَزَاءُ الضِّعْفِ ندارد سیّئه جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا ⁽²⁾اما این حَسنه است که مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهَا ⁽³⁾یک بخش, مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ⁽⁴⁾بخش دیگر, اگر کسی حسنه انجام بدهد هفتصد برابر یا هزار و چهارصد برابر, مطابق آیه سوره مبارکه «بقره» ⁽⁵⁾پس جَزَاءُ الضِّعْفِ در فرهنگ قرآن برای حَسنه است, سیّئه جزاءالضّعف ندارد جزاءالمثل دارد. این یک بیان, بیان دیگر آن است که چون بحث در اموال و اولاد داشتن است جَزَاءُ الضِّعْفِ را در همین زمینه بیان فرمود, فرمود: وَمَا أَمْوَالُکُمْ وَلاَ أَوْلاَدُکُم بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِندَنَا زُلْفَی إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً که درباره همین گروهی که از مال و فرزند برخوردارند اینها اگر مؤمن باشند و عمل صالح داشته باشند جَزَاءُ الضِّعْفِ دارند این ناظر به آن سرمایه‌ای است که آن سرمایه‌دار تلاش و کوشش کرد از راه حلال تولید کرد (یک) در راه حلال صرف کرد (دو) خب این دو ثواب دارد اگر جَزَاءُ الضِّعْفِ دارد نه برای آن است که مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا این برای اینکه دو کار کرد دو ثواب دارد منتها هر کدامش ده‌تا, این ناظر به آن نیست که چون هر یک عمل خیری چند برابر ثواب دارد جَزَاءُ الضِّعْفِ به آ‌ن معنا تفسیر بشود چون درباره افراد متمکّنی است که به حُسن فعلی و فاعلی رسیدند خب اگر متمکّنانی دارای حُسن فعلی و فاعلی باشند اینها چون مؤمن‌اند در راه حلال تلاش و کوشش می‌کنند این یک حسنه, در راه حلال صرف می‌کنند, حَسنهٴ دیگر; چون دو حسنه دارند جزایشان هم مضاعف است فَأُولئِک لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا در بعضی از روایات اهل بیت(علیهم السلام) است که کسی خواست طعنی بزند به افراد متمکّن, امام(سلام الله علیه) می‌فرماید نه این کار را نکنید اگر کسی زحمت کشید از راه حلال مال فراهم کرد و در راه حلال هم آن را صرف کرد این دو حسنه دارد جزای او هم مضاعف است ⁽⁶⁾فَأُولئِک لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا و تنها این‌چنین نیست که دو بار به اینها جزاء بدهند یا دو برابر جزاء بدهند برای اینکه جزای اینها مستمر و غیر منقطع است برای اینکه وَهُمْ فِی الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ که به صورت صفت مشبهه است نه اسم فاعل, گرچه به وزن اسم فاعل است ولی صفت مشبهه است اینها در غرفه‌های الهی در نهایت امن, ثابت‌اند نه به نحو اسم فاعل که معنای حدوثی داشته باشد.

پرسش .؟پاسخ: خب برای اینکه آن شخص همین را خیال کرده نظام ارزشی است اگر کسی مؤمن باشد و عمل صالح داشته باشد مطابق همین آیه‌ای که در پیش داریم وَمَا أَنفَقْتُم مِن شَیْ‌ءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَهُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ در راه تولید صرف می‌کند اصلاً نمی‌گذارد انباشته بشود این مثل یک نهر روان است.

بیان امام سجاد(علیه السلام) و منشأ قرآنی آن در صرف خیریه اموال و جایگزینی آن

یک بیان نورانی امام(سلام الله علیه) دارد از همین آیه گرفته شده فرمود: «مَن أیقن بالخلف جاد بالعطیّة» ⁽¹⁾فرمود انسانِ سرمایه‌دار مثل کسی است که یک نهر روانی دارد این باید بداند که اگر مقداری از مالش را در راه خدا صرف بکند این نظیر آن نیست که سنگی که در جایی مستقر است این سنگ را اگر از اینجا بِکَنی جایش خالی است مدت‌ها باید صبر بشود بارانی بیاید تا آنجا پر بشود این این‌طور نیست اگر کسی سنگی را, کلوخی را در بیابان از یک زمین بِکَند که جایش خالی می‌شود مدت‌ها طول می‌کشد تا آن جا پر بشود ولی اگر یک سطل آب از نهر روان بگیرد این‌طور نیست که مدت‌ها صبر بکند تا جایش پر بشود همان لحظه جایش پر می‌شود می‌فرماید: «مَن أیقن بالخلف جاد بالعطیّة» اگر کسی باور کرد که صدقه دادن یا انجام وظیفه در راه خدا کار خیر انجام دادن همان لحظه خدا جایش را پر می‌کند این دستش در جود و بخشش باز است برای اینکه کم نمی‌آورد اگر از یک نهر آبی یک سطل آب بگیرند همان لحظه جایش پر بشود دیگر جای نگرانی نیست منتها ممکن است انسان بعدها بفهمد. این تعبیر لطیف قرآنی که فرمود: إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً نه «إنّ بعد العسر یسرا» که قبلاً هم اشاره شد همین است آنکه در سوره «طلاق» دارد که سَیَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً ⁽²⁾آن ناظر به مقام کشف است یعنی بعدها روشن می‌شود ولی در حقیقت در درون هر سختی, آسانی نهفته است نه «إنّ بعد العُسر یسرا», فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً ٭ إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً. ⁽³⁾این هم قبلاً گذشت که این الْعُسر با الف و لام است و تکرار شده «یُسر» بی الف و لام است و تکرار شده, این «یُسر»ها نکره است دوّمی غیر از اوّلی است آن «عُسر»ها معرفه است دومی عین اوّلی است یعنی یک عُسر, دو یُسر در درونش است ⁽⁴⁾منتها ما حالا یا باور نکردیم یا سختمان است این را تحمل کنیم.

نوع نگرش به اموال, سبب فخر یا اهانت به انسان بودن آن

فرمود: «مَن أیقن بالخلف جاد بالعطیّة» خب چنین چیزی اگر باشد که این فخر است اینکه عیب نیست این نعمت الهی است وَمَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ⁽¹⁾اما آن‌که حرفش این است که نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوَالاً وَأَوْلاَداً یا هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثاً وَرِءْیاً این همان بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) است در نهج‌البلاغه که فرمود اگر کسی این‌طور فکر می‌کند باید بداند که ذات اقدس الهی او را تحقیر کرده. ⁽²⁾

داوود و سلیمان(سلام الله علیهما) دو نمونه برخوردار از امکانات مادی

حضرت داوود و سلیمان(سلام الله علیهما) برای یکی از آنها أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ ⁽³⁾است و برای یکی وَأَسَلنَا لَهُ عَیْنَ الْقِطْرِ ⁽⁴⁾است. فرمود ما برای داوود یک کارخانه ذوب آهن دادیم آن هم سرانگشت و پنجه‌های او, این لازم نبود که کوره درست بکند آهن را ذوب کند وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ نه «علّمناه» این علم نیست که آدم برود درس بخواند که چگونه می‌شود آهن را با دست نرم بکند آن جریان زره‌بافی خب علم است آدم می‌رود درس می‌خواند می‌فهمد چطوری زره ببافد مثل بلوز و ژاکت‌بافی است; لذا در آنجا به تعلیم یاد کرد وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُم مِن بَأْسِکُمْ ⁽⁵⁾اما اینکه چطور آدم آهن را نرم بکند این با درس حاصل نمی‌شود این به قداست روح وابسته است که یا معجزه پیامبر است یا کرامت ولیّ است وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ در جریان ذوب کردن و آب کردن مِس هم همین‌طور است یک وقت آدم می‌رود درس می‌خواند مِس را آب می‌کند خب این علم است یک وقت با سرانگشتش یا با اراده‌اش این مس جامد سرسخت را مثل آب, روان می‌کند همین که اراده کرد این راه می‌افتد فرمود: وَأَسَلنَا لَهُ عَیْنَ الْقِطْرِ این چشمه مس را ما مثل چشمه آب برای او روان کردیم این دیگر با درس و بحث حاصل نمی‌شود. این همه نعمت را اینها داشتند حضرت داوود با همان زنبیل‌بافی داشتند ارتزاق می‌کردند پس داشتن نعمت و صرف نعمت در راه صحیح و حلّ مشکلات مردم این تحقیر الهی نیست بیانات حضرت امیر راجع به این نیست اگر کسی همین را داشته باشد بگوید: نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوَالاً وَأَوْلاَداً این همان است که «حقّره الله».

اخبار قرآن به عجز انسان در مقابله با دین و جلوگیری از پیشرفت آن

در این قسمت فرمود: وَالَّذِینَ یَسْعَوْنَ فِی آیَاتِنَا مُعَاجِزِینَ أُولئِکَ فِی الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ برخی‌ها می‌کوشند که جلوی پیشرفت دین را بگیرند, جلوی پیشرفت آیات الهی را بگیرند, جلوی پیشرفت وحی و نبوت را بگیرند این مضمون در آیات قبلی هم گذشت چه تعبیر باب افعال چه تعبیر باب مفاعله هم مُعْجِزینَ ⁽¹⁾آمده است هم مُعاجِزین آمده است اینها چون قبلاً بحثش مبسوطاً گذشت دیگر اینجا بحث تفصیلی ندارد شما ببینید زمخشری اصلاً در زمینه این آیه هیچ سخنی نمی‌گوید چون قبلاً این آیه را در جای دیگر معنا کردند در سوره مبارکه «حج» مشابه این آمده است در سوره مبارکه «نحل» مشابه این آمده است در سوره «نحل» آیه 46 این است أَوْ یَأْخُذَهُمْ فِی تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُم بِمُعْجِزِینَ اینها نمی‌توانند ما را عاجز کنند یعنی کاری بکنند که قدرت ما عقب بماند و قدرت اینها جلو، این تعبیر وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ ⁽²⁾همین است در سوره مبارکه «واقعه» [و سوره مبارکه «معارج»] فرمود ما هرگز عقب نمی‌افتیم که کسی جلو بزند ما بشویم مسبوق آنها بشوند سابق این‌طور نیست در جریان مرگ, در جریان مرض, در جریان‌های دیگر مَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ ما همیشه سابقیم در سوره «نحل» فرمود: هُم بِمُعْجِزِینَ, ما همیشه قادریم هیچ کسی نمی‌تواند جلوی دین را بگیرد معجِز ما باشد یعنی ما را عاجز کند, معاجِز ما باشد با ما درگیر بشود ما را عاجز کند در سوره مبارکه «حج» هم مشابه این آمده است که اینها نمی‌توانند مِعجِز ما باشند که ما عاجز بمانیم و آنها جلو بزنند آیه 51 سوره مبارکه «حج» این است وَالَّذِینَ سَعَوْا فِی آیَاتِنَا مُعَاجِزِینَ یعنی در حالی که می‌خواهند ما را به عجز در بیاورند أُولئِکَ أَصْحَابُ الْجَحِیمِ.

اخبار قرآن به جایگزینی فوری اموال صرف شده در خیرات

مطلب دیگر بخش پایانی این بحث امروز است که فرمود اگر فیضی که ما به آ‌نها دادیم در راه خیر صرف کنند خدای سبحان جبران می‌کند در آیه محلّ بحث فرمود آنچه ما به اینها دادیم اگر در راه خیر صرف بکنند پاداش مضاعف دارند قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَیَقْدِرُ لَهُ از بت‌ها کاری ساخته نیست از شما هم کاری ساخته نیست سِعه و ضیق رزق به دست دیگری است وَمَا أَنفَقْتُم مِن شَیْ‌ءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ اگر چیزی را در راه خدا انفاق کردید خدای سبحان فوراً جایش را پر می‌کند.

«خیرالرازقین» بودن خدا دلیل سزاوار معبود بودن او

او خَیْرُ الرَّازِقِینَ است برای اینکه می‌داند به چه کسی چه چیزی بدهد چقدر بدهد, چه وقت بدهد, چطور بدهد و با چه حالتی بدهد همه کمالات را چون داراست می‌شود خیرالرازقین دیگری یا ندارد یا اگر دارد بخیل است یا اگر بخیل نباشد نمی‌داند چقدر بدهد, چه وقت بدهد, چگونه بدهد اما او خَیْرُ الرَّازِقِینَ است بالقول المطلق, چون خَیْرُ الرَّازِقِینَ است بالقول المطلق باید او معبود باشد از دیگران کاری ساخته نیست. در بحث‌های قبلی برای اثبات توحید آنجا روشن شد که برخی از کمالات را ذات اقدس الهی هم به خود اسناد می‌دهد هم به دیگری مثل أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ, ⁽¹⁾خَیْرُ الرَّازِقِینَ, خَیْرُ الْفَاصِلِینَ, ⁽²⁾خَیْرُ الْحَاکِمِینَ, ⁽³⁾أَحْکَمُ الْحَاکِمِینَ ⁽⁴⁾و مانند آن, بعد برای اثبات توحید همه اینها را یکجا به خدا اسناد می‌دهد و از غیر خدا نفی می‌کند درباره عزّت این‌طور است یک‌جا می‌فرماید: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِینَ ⁽⁵⁾بعد می‌فرماید: فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَمِیعاً ⁽⁶⁾این برای آن است که اگر عزّت را به پیامبر و مؤمنین اسناد دادند این یا بالعرض است یا بالتّبع است یا بالمجاز بر اساس دیدهای سه‌گانه توحیدی، بالأخره بالحقیقة و الذات برای خداست در جریان قوّه هم اگر فرمود: وَأَعِدُّوا لَهُم مَا استَطَعْتُم مِن قُوَّةٍ, ⁽⁷⁾یَا یَحْیَی خُذِ الْکِتَابَ بِقُوَّةٍ, ⁽⁸⁾خُذُوا مَا آتَیْنَاکُمْ بِقُوَّةٍ ⁽⁹⁾اما در سوره «بقره» فرمود أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّهِ جَمِیعاً ⁽¹⁰⁾پس هیچ کمالی در قرآن کریم به غیر خدا اسناد داده نشد مگر اینکه در یک آیه دیگر آن کمال بالقول المطلق و بالانحصار به خدا اسناد داده شد.

رازق مطلق بودن خدا و مجاری رزق بودن دیگران

این تفسیر آیه به آیه نشان می‌دهد که اگر دیگران سهمی از رزق دارند کسی که رازق فرزند است, سیّدی که رازق عبد است, مالکی که به حسب ظاهر رازق کارگران و کارمندان است اینها مجاری رزق الهی‌اند وگرنه مطابق سوره مبارکه «ذاریات» که با الف و لام آوردن روی خبر و ضمیر فصل آوردن، جمله را منحصراً بیان می‌کند تنها رازق خداست که إنَّ الله هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ ⁽¹⁾این هُوَ با الف و لام روی خبر, مفید حصر است که إنّ الله هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ پس اگر خَیْرُ الرَّازِقِینَ گفته شد, مطلب دیگر است.

تبیین دلیل قابل توسعه بودن مواقف و مشاعر در حج

اما درباره جریان مواقف حج و مشعر و منا بعضی آقایان زحمت کشیدند سعی‌شان مشکور باشد ولی این بحث را باید ادامه داد و آن این است که در شریعت، بعضی از امور حدّ خاص دارد کم و زیادبردار نیست نظیر کُر که حدّ مخصوص دارد کم و زیادبردار نیست, نظیر حدّ مسافت که هشت فرسخ است کم و زیادبردار نیست, نظیر دماء ثلاث که حکمش مشخص است کم و زیادبردار نیست حدّی برای آن مشخص شده است. اما بعضی از امور تابع قراردادهای عُرف و سِعه و ضیق عرف‌اند اگر در حائر حسینی(سلام الله علیه) مسافر مخیّر بین قصر و اتمام نماز شد و حائر توسعه پیدا کرد این تخییر همچنان هست اگر در مسجد کوفه مسافر مخیّر بین قصر و اتمام است آن مسجد توسعه پیدا کرد تخییر هم همچنان هست, اگر مسجدالنبی تخییر است, اگر مسجدالحرام تخییر است اگر این‌گونه از مساجد توسعه پیدا کردند تخییر هست در جریان بلدین یعنی مکه و مدینه که مسافر مخیّر بین قصر و اتمام است برخی‌ها نظرشان این است که خصوص مسجدین است ولی حق این است که در بلدین مسافر مخیّر است بین قصد و اتمام, برخی از بزرگان ممکن است نظرشان این باشد که همان مکه اصلی و مدینه اصلی ولی عند التحقیق, مدینه فعلی, مکه فعلی که توسعه پیدا کرده است مکلّف, مخیّر بین قصر و اتمام است در موارد دیگر هم این‌چنین است. بعضی از موارد است که وقتی توسعه پیدا کرد حکم هم توسعه پیدا می‌کند. بعضی از موارد است که الاّ ولابد توسعه‌پذیر نیست خب جریان کُر که نمی‌شود کم و زیاد کرد, جریان مسافت سفر را نمی‌شود کم و زیاد کرد آن حدّش مشخص شده است اما در جریان مسجدالنبی, مسجدالحرام, مسجد کوفه, حائر حسینی(سلام الله علیه) این با قراردادهای عرفی عوض می‌شود. در این آیه معروف از زمان حضرت ابراهیم تاکنون دو اعلان عمومی شد وَأَذِّن در درجه اول برای حضرت ابراهیم است بعد برای وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود تو اعلام بکن تا همه مردم بیایند آن استطاعتی که دارد لِلّهِ عَلَی النَّاسِ ⁽²⁾هم برای وجوب است هم استطاعت خاص را دارد فرمود اصلاً مکه برای مردم پابرهنه است برای سرمایه‌دار نیست وَأَذِّن فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجَالاً رجال یعنی پیاده‌ها بیایند وَعَلَی کُلِّ ضَامِرٍ آن کسی که یک حمار لاغر دارد, شتر لاغر دارد, اسب لاغر دارد, استر لاغر دارد یَأْتِینَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ ⁽³⁾از فجّ عمیق بیاید اصلاً مکه چنین جایی است صدا هم از مکه برمی‌خیزد وجود مبارک حضرت وقتی مکه را فتح کرد صدا از آنجا برخاست و عالَمی شد وجود مبارک حضرت حجّت(سلام الله علیه) وقتی ظهور می‌کند به همین دیوار کعبه تکیه می‌دهد می‌فرماید: «انا بقیة الله» ⁽⁴⁾صدا از آ‌نجا باید برخیزد فرمود اصلِ مکه برای فقراست حالا چهارتا غنی هم می‌روند حسابش دیگر است یَأْتُوکَ رِجَالاً این پابرهنه‌ها بیایند وَعَلَی کُلِّ ضَامِرٍ خب آن‌که اتومبیل خوب دارد یا اسب خوب دارد یا شتر خوب دارد او هم به تبع اینها می‌آید بر او واجب است بیاید ولی حج را اینها اداره می‌کنند آن وقت شما از میقات تا آخر, از آخر تا میقات بگو جا نیست! حدّاقل الآن ده میلیون این ندا را باید جواب بدهند و می‌دهند, میقات که آن‌طور بسته است جا نیست, مسعا جا نیست, مرما جا نیست, مذبح جا نیست, جا نیست, اینکه نظیر کُر؛ وجب نزدند که این‌طور باشد مسجدالحرام توسعه پیدا کرده هر کسی مخیّر بین قصر و اتمام است با این وسعت, مسجدالنبی این‌طور است, حائر حسینی این‌طور است, اگر چیزی وجب‌بندی شد در مشعر یا ما چنین دلیلی داشتیم که الاّ ولابد باید این‌طور باشد خب آن را ممکن است نوبت باشد یا بگوید عندالاضطرار حکم خاصّ خودش را دارد ولی اساس حج بر این است که مردم بیایند, مردمی باشد, در همه رشته‌ها همین‌طور است نه مربوط به فقه, بگوید من هستم و این روایت الاّ ولابد این نیست, آیات قرآن «یفسّر بعضه بعضا», ⁽⁵⁾روایات «یفسّر بعضه بعضا», اصل یفسّر الفرع, فرع یبیّن الأصل. فرمود اصلِ مکه برای مردم پابرهنه است اصل مکه برای فقراست حالا چهارتا غنی هم به دنبالشان راه می‌افتند می‌روند شما مکه را اداره کن که اگر یک وقت نتوانستند بروند یا نخواستند بروند بر حاکم اسلامی واجب است همین فقرا را راه‌اندازی کند نه اغنیا را راه‌اندازی کند جریان کربلا هم همین‌طور است حالا بعضی‌ها که فتوا به وجوب دادند حالا اگر کسی نتوانست کربلا برود یا نخواست کربلا برود بر حکومت اسلامی واجب است یک عده را کربلایی کند اینها شرف ما هستند, اینها عزّت ما هستند, اینها عنصر اصلی دین ما هستند فرمود حالا نمی‌گوییم سرمایه‌داران نروند ولی حج برای اینها نیست حج برای مردم پابرهنه است یَأْتُوکَ رِجَالاً وَعَلَی کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ اینها هستند که بالأخره وقتی قیام کردند ان‌شاءالله آل‌سعود را هدایت می‌کنند بنابراین فکر بیشتری بفرمایید سعی شما مشکور باشد.

تفسیر آیات 40 تا 44 سوره سبأ 92/07/17

موضوع: تفسیر آیات 40 تا 44 سوره سبأ

وَیَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاَئِکَةِ أَهؤُلاَءِ إِیَّاکُمْ کَانُوا یَعْبُدُونَ (40 قَالُوا سُبْحَانَکَ أَنتَ وَلِیُّنَا مِن دُونِهِم بَلْ کَانُوا یَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَکْثَرُهُم بِهِم مُّؤْمِنُونَ (41) فَالْیَوْمَ لاَ یَمْلِکُ بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ نَّفْعاً وَلاَ ضَرَّاً وَنَقُولُ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِی کُنتُم بِهَا تُکَذِّبُونَ (42) وَإِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا بَیِّنَاتٍ قَالُوا مَا هذَا إِلَّا رَجُلٌ یُرِیدُ أَن یَصُدَّکُمْ عَمَّا کَانَ یَعْبُدُ آبَاؤُکُمْ وَقَالُوا مَا هذَا إِلَّا إِفْکٌ مُفْتَری وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِینٌ (43) وَمَا آتَیْنَاهُم مِن کُتُبٍ یَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِن نَّذِیرٍ (44)) اِخبار قرآن از اجتماع مشرکان و معبودهای آنان در قیامت

بعد از اینکه در این سوره مبارکه «سبأ» که در مکه نازل شد اصول دین را تبیین فرمود و مشکل اصلی مشرکان را هم درباره اصول دین بیان کرد, فرمود در قیامت عابد و معبود, همه را ما جمع می‌کنیم چه آنها که فرشته‌ها را عبادت می‌کردند چه آنها که قدّیسین بشر را عبادت می‌کردند, چه آنها که بت‌ها را عبادت می‌کردند همه را جمع می‌کنیم.

سؤال از فرشتگان و پاسخ مؤدبانه آنان در پذیرش عبادت مشرکان

بعد وقتی محکمه تشکیل شد از فرشته‌ها سؤال می‌کنیم که اینها شما را عبادت می‌کردند یا نه, فرشته‌ها در کمال ادب اولاً تسبیح و تنزیه دارند می‌گویند: سُبْحَانَکَ بعد اصلاً عبادت آنها نسبت به خود را مطرح نمی‌کنند که آنها نسبت به ما عابد بودند و ما معبود آنها بودیم اصلاً ذکر نمی‌کنند فقط می‌گویند اینها جن را عبادت می‌کردند اکثری‌شان به جن مؤمن بودند و هرگز ما به این کار راضی نبودیم; لکن تصریح نمی‌کنند که آنها ما را عبادت کردند و ما راضی نبودیم این توحید در ولایت نشان می‌دهد که بین اینها و غیر خدا هیچ رابطه‌ای نبود. در آیه چهل فرمود: وَیَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً یعنی مشرکانی که عابدند و معبودهای آنها هر که هست همه اینها را در قیامت خدا جمع می‌کند ثُمَّ یَقُولُ این قولش سؤال است ثُمَّ یَقُولُ خدای سبحان که حاشر همه است به ملائکه می‌فرماید آیا این بت‌پرست‌ها شما را عبادت می‌کردند أَهؤُلاَءِ إِیَّاکُمْ کَانُوا یَعْبُدُونَ خب عده‌ای ملائکه را عبادت می‌کردند.

توبیخی بودن نوع سؤال از فرشتگان

این سؤال, سؤال استعطایی نیست سؤال استفهامی نیست, سؤال توبیخی و استیضاحی است اینکه می‌گویند فلان شخص زیر سؤال رفت یعنی سؤال استعتابی, تعییر, توبیخ و مانند آن. سؤال استعطایی مثل وَسْأَلُوا اللّهَ مِن فَضْلِهِ ⁽¹⁾یک سؤال محمود و ممدوحی است که انسان از خدا عطا طلب بکند وَسْأَلُوا اللّهَ مِن فَضْلِهِ سؤال استفهامی هم چیز خوبی است و مأمور است فرمود: فَسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُم لاَ تَعْلَمُونَ ⁽²⁾که انسان از عالِمی مطلبی را سؤال کند پس سؤال استعطا خوب است از خدای سبحان چیزی را خواستن خوب است از عالمان دین چیزی را برای یاد گرفتن, سؤال کردن خوب است از متخصّصان و عالمان هر رشته‌ای انسان چیزی را یاد بگیرد خوب است این دو قسم سؤال از بحث بیرون است. قسم سوم سؤال, سؤال توبیخی است اینکه فرمود: وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْؤُولُونَ ⁽³⁾اینها را بازداشت کنید اینها زیر سؤال‌اند یعنی سؤال توبیخی فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ ⁽⁴⁾یعنی سؤال توبیخی یا ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ ⁽⁵⁾یعنی سؤال توبیخی نه سؤال استعطایی یا سؤال استفهامی. در آن روز از فرشته‌ها سؤال می‌کنند منتها این سؤال توبیخی و تعییری گرچه به حسب ظاهر متوجه فرشته‌ها(علیهم السلام) است لکن به تعبیر افرادی مثل زمخشری در کشاف و دیگران می‌گویند از باب «ایاک أعنی واسمعی یا جاره» است. ⁽⁶⁾

بت‌پرستان, مخاطب اصلی سرزنش نهفته در سؤال

در بیانات المیزان هم مشابه این آمده که در حقیقت سرزنش بت‌پرست‌هاست نه اعتراض به ملائکه; ⁽¹⁾وقتی به ملائکه می‌گویند آیا اینها شما را عبادت می‌کردند یعنی چرا شما را عبادت می‌کردند. ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاَئِکَةِ أَهؤُلاَءِ إِیَّاکُمْ کَانُوا یَعْبُدُونَ آیا شما راضی بودید که شما را عبادت کنند یعنی شما راضی نبودید ولی این بت‌پرست‌ها چرا شما را عبادت کردند پس سؤال استعطایی نیست (یک) سؤال استفهامی نیست (دو) سؤال توبیخی است (سه) لکن بالکنایه است از باب «ایاک أعنی واسمعی یا جاره» (چهار) این اعتراض در حقیقت به بت‌پرست‌هاست.

تبیین و نقد مشکل بت‌پرستان در دو بخش اندیشه و انگیزه

قبلاً هم ملاحظه فرمودید بت‌پرست‌ها دو کار داشتند یکی مربوط به اندیشه‌شان بود یکی مربوط به انگیزه; اندیشهٴ مقلّدان که تحقیق و برهان و استدلال در آن نبود آنها معیار تصدیق و تکذیبشان کار نیاکانشان بود کاری را که نیاکانشان می‌پذیرفتند اینها قبول داشتند می‌گفتند: إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ ⁽²⁾کاری را که نیاکانشان نمی‌پذیرفتند می‌گفتند: مَا سَمِعْنَا بِهَذا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ ⁽³⁾پس معیار تصدیق و تکذیب اینها, قبول و نکول اجداد اینها بود. متبوعان اینها به اصطلاح، اهل نظر بت‌پرست‌ها وقتی خواستند بت‌پرستی‌شان را توجیه کنند می‌گفتند این کارِ ما مرضیّ خداست لَوْ شَاءَ اللّهُ مَا أَشْرَکْنَا وَلاَآبَاؤُنَا وَلاَحَرَّمْنَا مِن شَیْ‌ءٍ ⁽⁴⁾این کار را خدا می‌داند چون بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ ⁽⁵⁾است این کار مرضیّ خداست, چرا؟ برای اینکه او می‌داند (یک) قادر مطلق است (دو) اگر بد بود جلوی ما را می‌گرفت (سه) چون جلوی ما را نگرفت معلوم می‌شود مرضی است (چهار) این خلط تکوین و تشریع است پس متبوع‌های آنها خلط تکوین و تشریع داشتند, تابعان آنها خلط تحقیق و تقلید داشتند که خیال می‌کردند تقلید, تحقیق است. در قرآن کریم نیامده که اینها استدلال کنند که خدا این کار را به فرشته‌ها تفویض کرده است به تفویض معتقد بودند ولی تعلیلشان به همان خلط تکوین و تشریع است بین این دو مطلب فرق عمیق است ممکن است به تفویض معتقد بودند اما تعلیلشان به آن خلط بین تکوین و تشریع است. در بخش انگیزه گاهی می‌گفتند: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونَا إِلَی اللَّهِ زُلْفَی ⁽⁶⁾گاهی می‌گفتند: هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ ⁽⁷⁾این هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ به همان مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونَا إِلَی اللَّهِ زُلْفَی برمی‌گردد برای اینکه شفاعت, وسیله تقرّب است ما اینها را عبادت می‌کنیم به این انگیزه که ما را به خدا نزدیک کنند یکی از راه‌های نزدیک کردن هم همین راه شفاعت است این حرف‌های باطل مشرکان و بت‌پرستان تابع و متبوع بود.

شباهت سؤال از فرشتگان با سؤال از مسیح(سلام الله علیه) در تثلیث

در آن روز ذات اقدس الهی اینها را مستقیماً در این بخش خطاب نمی‌کند در این بخش به ملائکه که معبود اینها هستند خطاب می‌کند و سؤال هم سؤال استعتابی و توبیخ و تعییر است منتها به حسب ظاهر, سؤال متوجه ملائکه است ولی در حقیقت اعتراض به عابدان است. مشابه همان مطلبی که در سوره مبارکه «مائده» گذشت و سیدناالاستاد هم به آن اشاره فرمودند. ⁽¹⁾در سوره مبارکه «مائده» فرمود: وَإِذْ قَالَ اللّهُ یَا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ءَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِی وَأُمِّیَ إِلهَیْنِ مِن دُونِ اللّهِ خب یقیناً عیسای مسیح چنین حرفی نزد لکن عده‌ای که عیسای مسیح(سلام الله علیه) را عبادت کردند مبتلا به تثلیث شدند که قرآن از این به کفر یاد می‌کند نه شرک لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قَالُوا إِنَّ اللّهَ ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ حضرت مسیح را ثالث ثلاثه تلقّی می‌کردند که از نظر قرآن کافرند و نه مشرک, گرچه شرک به معنای عام درباره اینها صادق است در قیامت ذات اقدس الهی در حضور همه به حضرت مسیح خطاب می‌کند ءَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِی وَأُمِّیَ إِلهَیْنِ مِن دُونِ اللّهِ پاسخی که مسیح(سلام الله علیه) به ذات اقدس الهی در برابر این سؤال اعتراض‌آمیز می‌دهد شبیه همان پاسخی است که فرشته‌ها در برابر سؤال اعتراض‌آمیز خدا می‌دهند. فرشته‌ها در آیه محلّ بحث سوره مبارکه «سبأ» وقتی که خدای سبحان فرمود آنها شما را عبادت می‌کردند عرض کردند سُبْحَانَکَ تو منزّه از آن هستی که شریک داشته باشی, تو مبرّا از آن هستی که کسی غیر تو را بخواهد مثل تو معبود بداند اینجا هم وجود مبارک مسیح(سلام الله علیه) عرض کرد سُبْحَانَکَ تو منزّه از آن هستی که شریک داشته باشی معبود دیگری در کنار شما معبود باشد سُبْحَانَکَ مَا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مَا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ من چنین حقّی نداشتم که مردم را به خودم دعوت کنم إِن کُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ اگر من چنین سخنی گفته بودم شما قطعاً آگاه بودید برای اینکه تَعْلَمُ مَا فِی نَفْسِی وَلاَ أَعْلَمُ مَا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ ٭ مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِی بِهِ آنکه مأموریت یافتم به مردم ابلاغ کردم این است که گفتم: أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ که الله هم ربّ من است هم ربّ شما, من هم الله را عبادت می‌کنم شما هم الله را عبادت کنید ما هرگز مردم را به خودمان دعوت نکردیم مردم را به معبودی دعوت کردیم که خودمان هم عبد او هستیم أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ رَبِّی وَرَبَّکُمْ وَکُنتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مَا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنِی کُنتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَأَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهیدٌ منتها لسان آن سؤال و جواب طوری است که وجود مبارک مسیح(سلام الله علیه) در قیامت برای اینها طلب مغفرت می‌کند عرض می‌کند پروردگارا إِن تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُکَ وَإِن تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ. ⁽²⁾

نبردن نام گناه هنگام پاسخ, دالّ بر کرامت و ادب فرشتگان

اما در آیات محلّ بحث سوره مبارکه «سبأ» بعد از اینکه خدای سبحان فرمود: أَهؤُلاَءِ إِیَّاکُمْ کَانُوا یَعْبُدُونَ فرشته‌ها عرض کردند سُبْحَانَکَ تو منزّه از آن هستی که شریک داشته باشی, اصلاً نام این مطلب را نمی‌برند که ما به اینها نگفتیم, ما به کار اینها راضی نبودیم اصلاً این نام را نمی‌برند نام عبادت را نمی‌برند.

اشاره قرآن به کرامت حضرت یوسف(سلام الله علیه) در مجلس معارفه با پدر و برادران

در بحث سوره مبارکه «یوسف» هم گذشت که کسانی که مظهر تامّ کرامت و بزرگواری خدا سبحان‌اند اگر کسی نسبت به آنها بد کرد اصلاً نام آن بدی را نمی‌برند در جریان حضرت یوسف(سلام الله علیه) خب یوسف(سلام الله علیه) مشکلات فراوانی داشت مهم‌ترین مشکلش همان به چاه انداختن او بود وقتی او را به چاه انداختند بعد عده‌ای به عنوان غلام او را خرید و فروش کردند بعد رفت خدمتگزار گروهی شد و امثال ذلک بعد به زندان افتاد, تمام مشکلاتشان بر اثر همان انداختن به چاه بود اما وقتی وجود مبارک یعقوب و فرزندان او همه آمدند در مصر و معارفه حاصل شد, وجود مبارک یوسف می‌گوید خدایی که به من احسان کرد که مرا از زندان آزاد کرد ⁽¹⁾اصلاً اسم چاه را نمی‌برد خب این معنی بزرگی است خب شما که زندان افتادنتان نتیجه تلخ آن چاه افتادنتان است بالأخره باید از آن اصل شروع کنید این برای اینکه برادران خجالت نکشند اصلاً نام چاه را نمی‌برد این معنی بزرگی است, اگر کسی مظهر کرامت الهی شد هنگام عفو, کریمانه برخورد می‌کند اصلاً نام گناه را نمی‌برد.

پرسش: تلویحاً به برادرانش فرمود که شما مرا در چاه انداختید.

پاسخ: تلویحاً هم نفرمود, تصریحاً هم نفرمود آنها فهمیدند, گفتند: أَءِنَّکَ لَأَنتَ یُوسُفُ قَالَ أَنَا یُوسُفُ وَهذا أَخِی ⁽¹⁾دیگر مطلب روشن شد, گفتند تو یوسفی فرمود بله من یوسفم این هم برادر من است اما دیگر در حضور یعقوب بگوید خدا مرا از چاه آزاد کرد نیست خب همه می‌دانند که اینها به چاه انداختند.

پرسش: قبل از أَءِنَّکَ لَأَنتَ یُوسُفُ، هَلْ عَلِمْتُم مَّا فَعَلْتُم بِیُوسُفَ ⁽²⁾را داشت.

پاسخ: چون آنها گفتند این دزد است مثل برادرش, ⁽³⁾در اینجا لازم بود دفاعی بکند دیگر اسم چاه را نبرد نگفت من یوسفم; گفتند این برادری دارد و این برادرش هم سارق بود این هم مثل همان است این دیگر نگفت من باخبرم, دیگر نگفت من یوسفم, اینجا هم باز صحبت چاه نیست برای اینکه اینها نمی‌دانند که این یوسف است تا بفهمند این جریان چاه را می‌داند آ‌نجا هم نه تصریح نه تلویح از چاه سخنی به میان نیامده این نشانه کرامت الهی است که در مظاهر او هم ظهور کرده اینجا هم فرشتگان ادب را رعایت می‌کنند اصلاً نمی‌گویند یک عده ما را عبادت کردند ما به اینها گفتیم نکنید, ما به کار اینها راضی نبودیم اصلاً اینها مطرح نیست این نهایت ادب است.

تشابه اهل بیت(علیهم السلام) با فرشتگان در کرامت

اگر می‌بینید در سوره «انبیاء» از اینها به عنوان کرام یاد می‌کند همین است فرمود: بَلْ عِبَادٌ مُّکْرَمُونَ ٭ لاَ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ ⁽⁴⁾همین وصفی که در سوره «انبیاء» برای ملائکه(علیهم السلام) ذکر شد در زیارت «جامعه» برای اهل بیت(علیهم السلام) هم ذکر شده در زیارت «جامعه» در وصف اهل بیت(علیهم السلام) آمده است که «عِبَاده المُکرمین الَّذین لاَ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ» ⁽⁵⁾همین‌طور است این معنای کرامت است فرمود وقتی خدای سبحان چنین سؤالی کرد آنها عرض می‌کنند: سُبْحَانَکَ در جریان أتَجْعَلُ فِیهَا مَنْ یُفْسِدُ فِیهَا وَیَسْفِکُ الدِّمَاءَ ⁽⁶⁾آنجا هم وقتی خدای سبحان با اینها مطلب را درمیان می‌گذارد عرض می کند: سُبْحَانَکَ لاَ عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا ⁽⁷⁾اینها مظهر ادب الهی‌اند.

پاسخ فرشتگان به عدم ارتباط با مشرکان و عبادت آنها در برابر اَجنّه

قَالُوا سُبْحَانَکَ أَنتَ وَلِیُّنَا مِن دُونِهِم تنها کسی که ولایت ما را به عهده دارد ما سرسپرده او هستیم تویی یعنی کلاً رابطه ما با غیر تو قطع است أَنتَ وَلِیُّنَا مِن دُونِهِم اینها هیچ ارتباطی با ما نداشتند اینها با جن رابطه دارند حالا چون جن را مبدأ شرور می‌دانند و برای پرهیز از شرور او به جن ایمان دارند و به دستور جن عمل می‌کنند مطلب دیگر است. تبیین وجوه سه‌گانه زمخشری در ایمان مشرکان به اَجنّه و ناتمامی آن

البته جن مسلمان دارد کافر دارد مؤمنینشان هرگز کاری به کار کسی ندارند بَلْ کَانُوا یَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَکْثَرُهُم بِهِم مُّؤْمِنُونَ اکثر این مشرکین به آنها ایمان دارند حالا این ایمان به معنای اطاعت است که گروهی مثل زمخشری و امثال زمخشری گفتند ⁽¹⁾یا نه, ایمانِ فوق اطاعت است یعنی معتقدند که اینها منشأ اثرند که سیدناالاستاد به این معنای دوم مایل هستند. ⁽²⁾فرمود اکثرشان این هستند حالا یا خواستند ادّعای کل نکنند که ادب اقتضا می‌کند که نگویند ما به همه‌شان احاطه علمی داریم یا نه, واقعاً برخی از مشرکان به جن ایمان نداشتند چند راه نقل شده است که آن راه‌ها را المیزان نقل کرد و رد کرد ⁽³⁾اصلِ مطلب در کشّاف زمخشری است ⁽⁴⁾و بسیاری از مفسّران بعدی هم از آنجا گرفتند. أَکْثَرُهُم بِهِم مُّؤْمِنُونَ اکثر مشرکان به جن ایمان دارند. گفتند جن چون مبدأ شرّ است به اینها ایمان دارند مطابق راهنمایی جن عمل می‌کنند تا از شرور محفوظ باشند یا نه, شیاطین متمثّل شدند گفتند اینها ملائکه‌اند اینها را عبادت کنید در حقیقت به صورت فرشته متمثّل می‌شدند یا نه, اینها در درون بت‌ها حلول می‌کردند وقتی بت‌ها معبود بودند اینها هم معبود می‌شدند برای اینکه در جوف اصنام و اوثان حلول کردند. برخی از اقوال به خرافه شبیه‌تر است قولی نیست که انسان بتواند درباره آنها برهانی بر ابطال اقامه کند ولی این وسوسه‌هایی که در دل‌ها پیدا می‌شود از آنهاست کسی که تابع این وسوسه‌هاست در حقیقت مطیع این وسوسه‌هاست و یک عبادت یا ایمان عملی دارد أَکْثَرُهُم بِهِم مُّؤْمِنُونَ.

امتحان بودن قدرت اَجنه در آزاررسانی و انحصار آن در دنیا

آن‌گاه ذات اقدس الهی می‌فرماید: فَالْیَوْمَ لاَ یَمْلِکُ بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ نَّفْعاً وَلاَ ضَرَّاً ما در دنیا یک آزادی دادیم که تبهکاران بتوانند کار خودشان را انجام بدهند تکویناً آزادند برخی‌ها بتوانند به برخی آسیب برسانند که یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ اما وَمَا هُمْ بِضَارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللّهِ ⁽¹⁾این‌طور نیست که در نظام تکوین، اینها مستقل باشند به اینها به عنوان آزمون, امتحاناً قدرتی دادیم ببینیم که چه می‌کنند.

قیامت ظرف ظهور قدرت الهی

اما در قیامت فقط مالکیت الهی ظهور می‌کند هیچ کس مالک نیست هیچ کس کاری انجام نمی‌دهد مگر اینکه خدای سبحان اذن خاص عطا کند فَالْیَوْمَ یعنی امروز که روز قیامت و معاد است لاَ یَمْلِکُ بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ نَّفْعاً وَلاَ ضَرَّاً امروز اگر کسی بخواهد از جهنم بِرَهد به دست کسی نیست, به بهشت برسد به دست کسی نیست.

عذاب الهی و مراحل آن, ثمره ظلم ظالمان در قیامت

وَنَقُولُ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِی کُنتُم بِهَا تُکَذِّبُونَ به تبهکاران و کفار و ظالمان می‌گوییم عذاب آتش را که شما باور نداشتید بچشید خب اینجا ذائق, مذوق را باید هضم بکند منتها با تلخی و سختی ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ حالا این طلیعه امر است که چشیدن است بعد نوشیدن هم هست که آب حمیم را باید بنوشند, خوردن هم هست که ذریع را باید بخورند سوخت و سوز هم هست که در سوره «نساء» به آن اشاره شد فرمود: کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَیْرَهَا لِیَذُوقُوا الْعَذَابَ ⁽²⁾آنها مراحل بعدی است اما این ذُق و چشیدن, مرحله ابتدایی است.

پرسش: حضرت استاد از مجموعه بحث شما راجع به آیات مربوط به مشرکین و کفار این نکته به دست می‌آید مشرکین از آنجایی که بشر در دنیا با ملموسات سر و کار دارند اینها می گفتند ما معتقدیم به خالقیت خدا و رزاقیت خدا همچنان که بعضی‌هایشان معتقد به معاد هم بودند اینها می‌گفتند ما که دسترسی به آن خدای حقیقی و واقعی نداریم به ملائکه و جن متوسّل می‌شویم, صنم و وثن را می‌پرستیدند تا...

پاسخ: اولاً درباره معاد هیچ کدام از آنها معتقد به معاد نبودند.

پرسش: پس چطور حضرت علامه می‌فرمایند؟

پاسخ: ایشان نمی‌فرمایند که مشرک, معتقد به معاد است.

پرسش: وصیت می‌کردند شتر را کنار قبرشان دفن کنند.

پاسخ: آن درباره برخی‌ها بود که اگر ما دوباره زنده بشویم به دنیا برگردیم این است اینها که جواهر و اینها را کنارشان دفع می‌کردند برای این بود که اگر دوباره به دنیا برگردند وضعشان روبه‌راه باشد نه معاد به این معنا که کلّ نظام تبدیل می‌شود به نظام دیگر اگر به آن معنا بود که تبدیل می‌شد به نظام دیگر که باید به احکام نظام دیگر عمل می‌کردند اینجا که اسب و استر نمی‌خواهد, شمشیر و طلا و نقره نمی‌خواهد اینها گفتند اگر هم حیاتی باشد ما دوباره اینجا برگردیم دستمان خالی نباشد.

پرسش: ... تاریخ همین را می‌گوید.

پاسخ: تاریخ می‌گوید اینها احتمال می‌دادند اگر برگردند دستشان خالی نباشد نه اینکه اینها می‌روند معاد, اگر حیات دوباره‌ای باشد شبیه تناسخی‌ها - تناسخی‌ها هم این را نمی‌گویند - اگر کسی بخواهد از قبر برگردد دستش خالی نباشد که این نه مسئله تناسخ است نه مسئله معاد اما انبیا آمدند گفتند که خدا به شما از هر موجودی نزدیک‌تر است چرا شما خدا را نمی‌توانید بشناسید عبادت کنید او «أقرب إلیکم من حبل الورید» ⁽¹⁾است وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ ⁽²⁾است و مانند آن, اگر می‌گویید ما به او دسترسی نداریم مگر می‌خواهید کُنه او را بشناسید, تمام حقیقتش را بشناسید هر کسی خدا را به اندازه خودش می‌شناسد به همان اندازه هم عبادت می‌کند فرمود چطور شما در حال خطر می‌گویید یا الله همان خدا که فَإِذَا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ ⁽³⁾همان خدا را در حال عادی هم عبادت کنید.

فرمود: فَالْیَوْمَ لاَ یَمْلِکُ بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ نَّفْعاً وَلاَ ضَرَّاً اکثری مردم عبادت آنها یا برای جلب نفع است یا برای دفع ضرر, آن اوحدی از انسان‌ها هستند که «حبّاً» و «شکراً» عبادت می‌کنند. ⁽¹⁾

تبیین اتهام ناروای مشرکان بر پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و قرآن

فرمود: وَنَقُولُ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا می‌گوییم: ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ که شما تکذیب می‌کردید تکذیب آنها هم این بود که یک تعبیر بد و ناروایی درباره پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) داشتند, تعبیری درباره قرآن کریم وَإِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا بَیِّنَاتٍ هیچ ابهامی در کار نبود اگر خود آیه نیازی به تبیین داشت وجود مبارک پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) که مبیِّن بود بیان می‌کرد فرمود: وَأَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ⁽²⁾باید شفاف و روشن برای مردم بیان بکنی پس این آیات، بیّن بودند یا نیازی به توضیح نداشتند یا اگر محتاج به توضیح بود, پیامبر تبیین می‌کرد. فرمود: وَإِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا بَیِّنَاتٍ اینها یک حرف درباره پیامبر داشتند یک حرف درباره قرآن, درباره پیامبر می‌گفتند: مَا هذَا إِلَّا رَجُلٌ یُرِیدُ أَن یَصُدَّکُمْ عَمَّا کَانَ یَعْبُدُ آبَاؤُکُمْ چون بساط اینها در حق و باطل در قبول و نکول, کار نیاکان بود می‌گفتند آنچه نیاکان ما انجام دادند حق بود آ‌نچه انجام ندادند باطل بود این دارد کاری می‌کند که ما از میراث فرهنگی‌مان عقب بمانیم می‌گفتند: مَا هذَا إِلَّا رَجُلٌ یُرِیدُ أَن یَصُدَّکُمْ یعنی «یصرفکم» عَمَّا کَانَ یَعْبُدُ آبَاؤُکُمْ این درباره پیامبر. درباره قرآن کریم هم می‌گفتند: مَا هذَا إِلَّا إِفْکٌ مُفْتَری این وحی نیست این ساختگی و بافتگی است که - معاذ الله - خود حضرت ساخت و بافت (یک) بعد به خدا اِسناد داد افترا بست (دو) اِفکِ مُفتراست یعنی خودش بافت, خودش ساخت بعد به خدا اسناد داد مَا هذَا إِلَّا إِفْکٌ (یک) مُفْتَری (دو).

ساحر و سِحر پنداشتن پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و پیام او علت اتهام ناروای مشرکان

بعد از اهانتی که نسبت به شخص پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) داشتند بعد از اهانتی که نسبت به قرآن کریم داشتند یک بی‌ادبی مشترکی هم بود که علت این دو کار بود آن بی‌ادبی مشترک و علت مشترک این دو کار را جداگانه ذکر می‌کند که عنصر محوری این آیه, سه اصل است یکی درباره پیامبر, یکی درباره کتاب, یکی هم علت مشترک; آن علت مشترک این است وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِینٌ حالا اگر اِفک است بافتگی و ساختگی است شما هم ببافید و بسازید می‌گویند نه, این سِحر است ساحران باید جوابش را بگویند خب اگر این ساخت با اینکه درس نخوانده است شما که درس‌خوانده دارید, شما هم ببافید و بسازید می‌گویند نه این سِحر است و کارشناسان سحر باید به او جواب بدهند. هم او را به ساحر بودن متّهم کردند, هم کارش را به سِحر متّهم کردند پس اِفک بودن, فریه بودن دو وصف ناپسندی است به کتاب اِسناد دادند و قصد سوء را هم به خود آن حضرت اِسناد دادند منشأ اینکه او قصد دارد «یصدّ عما کان یعبد آباء» بشود و منشأ اینکه این افک مفترا در جامعه جا افتاد این است که هم او ساحر است هم کارش سِحر است وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ این حق آمده است بیّن‌الرشد است گفتند: إِنْ هذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِینٌ منتها یک سحر شفاف و آشکاری است که ساحرها باید کارشناسی کنند.

فاقد برهان عقلی و نقلی بودن اتهام مشرکان

آن‌گاه ذات اقدس الهی در غالب این موارد می‌فرماید حرفی که شما می‌زنید یا برهان عقلی باید داشته باشید یا برهان نقلی; در سوره مبارکه «احقاف» که قبلاً هم به آن اشاره شد فرمود یا اثاره‌ای از علم بیاورید برهان عقلی بیاورید یا بگویید در فلان کتاب آسمانی این مطلب نوشته شده, ⁽¹⁾اگر شما نه دلیل عقلی دارید نه دلیل نقلی دارید خب چرا این را متّهم می‌کنید در اینجا می‌فرماید شما که دلیل عقلی و دلیل نقلی ندارید وَمَا آتَیْنَاهُم مِن کُتُبٍ یَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِن نَّذِیرٍ اگر یک کتاب علمی داشته باشند که به استناد آن مطالب علمی این حرف را بزنند خب قابل گوش دادن است اگر پیامبری آمده باشد این پیامبر این مطلب را به آنها گفته باشد خب قابل گوش دادن است تا پاسخ بدهیم اما وقتی نه دلیل عقلی دارند نه دلیل نقلی دارند خودشان گرفتار افک مفترا هستند نه اینکه وجود مبارک پیامبر افّاک مُفتری باشد یا قرآن کریم اِفک مفترا باشد.

اِخبار قرآن به اشتراک پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) با انبیای دیگر در این اتهام

بعد فرمود رسول من! اینها با همین قدرتی که دارند تنها تو نیستی که تو را ساحر می‌دانند تنها قرآن نیست که آن را سِحر می‌دانند درباره انجیل و تورات هم همین حرف را زدند درباره موسی و عیسی(علیهما السلام) هم همین حرف را زدند درباره انبیای دیگر و صحف آسمانی هم همین دو مطلب را داشتند.

امر به اِخبار مترفین و مسرفین مکه از سرنوشت تکذیب‌کنندگان انبیا

ولی اینها که وضع مالی‌شان یک مقدار روبه‌راه است و مغرور قدرت مالی و تکاثرشان هستند به اینها اعلام بکن وَکَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ قبل از این صنادید قریش کسانی بودند که انبیای الهی را تکذیب کردند آنها را به سحر و شعبده متهم کردند کُتب آسمانی آنها را به اِفک مفترا متّهم کردند این کارها را کردند; ولی طولی نکشید که ما همه اینها را خاک کردیم وَکَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ آنهایی که قبل از اینها بودند و درباره انبیای گذشته بدرفتاری می‌کردند قدرت آنها چند برابر قدرت متمکّنان عصر تو بود وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَیْنَاهُمْ یعنی این صنادید قریش این مترفین این مسرفین این سرمایه‌داران حجاز, یک دهم قدرت قبلی‌ها را نداشتند ما همه آ‌نها را از بین بردیم اینها به چه چیزی می‌خواهند بنازند وَمَا بَلَغُوا کفار و مشرکین مکه مِعْشَارَ یعنی یک عُشر قدرت گذشته را نداشتند در جریان قارون هم گذشت قارون با اینکه مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ ⁽¹⁾در همان بخش قارون گذشت که ما کسانی را هلاک کردیم که أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَکْثَرُ جَمْعاً ⁽²⁾این‌طور نبود که قارون از همه سرمایه‌دارتر و مقتدرتر اقتصادی باشد ما کسانی را قبل از او خاک کردیم که از او متمکّن‌تر و مقتدرتر بودند پس قارون نه اول بود نه آخر, اینها هم نه اول هستند نه اخر, اینها وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَیْنَاهُمْ آن گروه که صنادید قریش یک دهم قدرت آنها را نداشتند فَکَذَّبُوا رُسُلِی ما آنها را گرفتیم فَکَیْفَ کَانَ نَکِیرِ.

تفسیر آیات 43 تا 46 سوره سبأ 92/07/20

موضوع: تفسیر آیات 43 تا 46 سوره سبأ

وَإِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا بَیِّنَاتٍ قَالُوا مَا هذَا إِلَّا رَجُلٌ یُرِیدُ أَن یَصُدَّکُمْ عَمَّا کَانَ یَعْبُدُ آبَاؤُکُمْ وَقَالُوا مَا هذَا إِلَّا إِفْکٌ مُفْتَری وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِینٌ (43 وَمَا آتَیْنَاهُم مِن کُتُبٍ یَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِن نَّذِیرٍ (44) وَکَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَیْنَاهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلِی فَکَیْفَ کَانَ نَکِیرِ (45) قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِیرٌ لَّکُم بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِیدٍ (46)) تصویری از معبودهای مشرکان در قیامت و سؤال از آنها

چون این سوره مبارکه «سبأ» در مکه نازل شد و همان‌طوری که ملاحظه فرمودید عناصر محوری سوَر مکّی, اصول دین است در این سوره هم توحید و وحی و نبوّت و خطوط کلی اخلاق و حقوق هم بیان شد آن‌گاه به صحنه‌ای از جریان معاد عنایت فرمود. اینها که مشرک بودند بعضی‌ها فرشته را می‌پرستیدند, بعضی‌ها هم قدّیسین بشر را, بعضی‌ها هم جن را, بعضی‌ها هم ستاره و امثال ستاره را و برای آنها تماثیلی درست می‌کردند که به عنوان اوثان و صنم بود. در صحنه قیامت از محترم‌ترین معبود اینها که فرشته و قدّیسین بشر است سؤال می‌کنند هم از فرشته‌ها سؤال می‌کنند هم از افرادی نظیر مسیح(سلام الله علیه) که آیا آنها شما را عبادت می‌کردند یا نه, خب یقیناً آنها فرشته‌ها را عبادت می‌کردند و بزرگان از بشر مثل مسیح(سلام الله علیه) را عبادت می‌کردند آنها که لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قَالُوا إِنَّ اللّهَ ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ ⁽¹⁾یا لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قَالُوا إِنَّ اللّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ ⁽²⁾و مانند آن, اینها عبادت می‌کردند هم وجود مبارک مسیح را هم فرشته‌ها را.

توبیخی بودن نوع سؤال از فرشتگان

این سؤال که خدای سبحان از ملائکه سؤال می‌کند که آیا آنها شما را عبادت می‌کردند این یعنی چه؟ یقیناً عبادت می‌کردند. سؤال استفهامی معنا ندارد سؤال استعطایی هم که معنا ندارد سؤالی که در قیامت مطرح است سؤال توبیخی و اعتراضی است. فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ ⁽¹⁾همین است, وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْؤُولُونَ ⁽²⁾همین است, سؤالی که خدا در قیامت از افراد می‌کند از سنخ فَسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ ⁽³⁾نیست, از سنخ وَسْأَلُوا اللّهَ مِن فَضْلِهِ ⁽⁴⁾نیست از سنخ وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْؤُولُونَ یعنی سؤال اعتراض‌آمیز است, می‌گویند فلان شخص زیر سؤال رفت یعنی سؤال توبیخی, پس سؤال هست و سؤال توبیخی هم است.

مسئول در آیه فرشتگان و مسیح (علیه السلام) به عنوان معبود و پاسخ آنها

مسئول در این آیه و در بخش پایانی سوره «مائده» وجود مبارک مسیح است و فرشته‌ها, خدا که در آیه چهل همین سوره «سبأ» از فرشته‌ها سؤال می‌کند ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلاَئِکَةِ أَهؤُلاَءِ إِیَّاکُمْ کَانُوا یَعْبُدُونَ این باید از سنخ «ایّاک أعنی و اسمعی یا جاره» باشد ⁽⁵⁾آیا اینها شما را عبادت می‌کردند؟ خب بله یقیناً عبادت می‌کردند, آنها هم می‌گویند: سُبْحَانَکَ أَنتَ وَلِیُّنَا مِن دُونِهِم ⁽⁶⁾منکر عبادت نبودند ولی می‌گفتند ما معبود نیستیم نه اینکه آنها ما را عبادت نمی‌کردند آنها عبادت می‌کردند شرک هم داشتند کار بدی هم می‌کردند.

تبیین بازگشت توبیخ در سؤال به عابدان

بنابراین این سؤال از سنخ «ایاک أعنی و اسمعی یا جاره» است (یک) و اعتراض است در حقیقت به عابد نه معبود (دو) سؤال این است که آیا شما این را می‌پذیرفتید این کار را امضا می‌کردید با اینکه معلوم است نمی‌کردید (سه) در حقیقت اعتراض است به عابدان (چهار).

قرآن و پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) محور اتهام های گروه های متعدد مشرکان

بعد از اینکه مسئله توحید و وحی و نبوّت برای آنها زیر سؤال رفت آنها گروه‌های متعددی بودند همه این اهانت‌ها برای یک گروه یا یک شخص نبود اینها از سه منظر اهانت می‌کردند هم نسبت به خود قرآن کریم, هم نسبت به شخص پیامبر از نظر اوصاف روحی, هم نسبت به شخص پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) از نظر انگیزه‌های سیاسی; از نظر قرآن کریم می‌گفتند - معاذ الله - این سِحر است, کهانت است, شعر است اینها را گروه‌های متعدد درباره قرآن کریم می‌گفتند که این سِحر است یا شعر است یا کهانت است و مانند آن.

در بخش دیگر نسبت به شخص پیامبر - معاذ الله - اگر این سِحر است او می‌شود ساحر, اگر قرآن، کهانت است او می‌شود کاهن, اگر شعر است او می‌شود شاعر, بعد - معاذ الله - تعبیر به جنون هم داشتند که او مجنون است و این حرف‌ها را می‌زدند. مسئله جنون, مسئله افک و افترا اینها اوصاف زشتی بود که این تبهکاران به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) اسناد می‌دادند می‌گفتند این بافتگی است اِفک یعنی چیزی را خودت درست کردی به خدا اِسناد دادی, افترا یعنی چیزی که برای خدا نیست به خدا اِسناد دادی پس اِفک و افترا, دسیسه‌ای است که تو انجام دادی و منشأ این کارها هم - معاذ الله - جنون است پس مسئله سِحر و کهانت و شعر بودن برای قرآن, مسئله جنون و اِفک و افترا برای پیامبر اما انگیزه‌های سیاسی, این انگیزه‌های سیاسی از دیرزمان مطرح بود از زمان فرعون مطرح بود فرعون به مردم مصر می‌گفت وجود مبارک موسی و هارون(سلام الله علیهما) غرض سیاسی دارند اینها غرضشان یُرِیدَانِ أَن یُخْرِجَاکُم مِنْ أَرْضِکُمْ ⁽¹⁾است, وَیَذْهَبَا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلَی ⁽²⁾است این تمدّن کهن مصر را می‌خواهند از بین ببرند شما را می‌خواهند از این سرزمین بیرون کنند این اغراض سیاسی است. بخشی از اینها هم در حجاز بود که می‌گفتند این می‌خواهد با میراث فرهنگی شما, با افتخارات ملی شما, با قومیّت شما درگیر بشود یُرِیدُ أَن یَصُدَّکُمْ عَمَّا کَانَ یَعْبُدُ آبَاؤُکُمْ این به انگیزه سیاسی او برمی‌گردد این می‌خواهد تاریخ شما را, ملیّت شما را, غرور ملی شما را, آثار نیاکان شما را به هم بزند.

دعوت قرآن از مشرکان به آوردن دلیل عقلی یا نقلی بر اتّهام خود

پس این سه بخش که گاهی به قرآن کریم برمی‌گردد گاهی به اوصاف پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) برمی‌گردد, گاهی به انگیزه‌های پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) برمی‌گردد قرآن کریم یکی پس از دیگری ذکر می‌کند و رد می‌کند. می‌فرماید این حرف‌های شما یا برهان عقلی می‌خواهد یا برهان نقلی; برهان نقلی هم دو قسم است یا در وحی آسمانی است یا در سنّت معصوم است بالأخره خود قرآن برای گیرنده, وحی است وحی آن نحوه تکلّم است کلام را نمی‌گویند وحی, این موحی‌ٰبه است این کلام گاهی به صورت‌های ظاهری گفته می‌شود همین مخاطبات است گاهی از راه درون گفته می‌شود این می‌شود وحی, اگر از سنخ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ ٭ عَلَی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنذِرِینَ ⁽¹⁾شد این می‌شود وحی, اگر وسوسه‌های درونیِ شیطان بود این می‌شود وحی که إِنَّ الشَّیَاطِینَ لَیُوحُونَ إِلَی أَوْلِیَائِهِمْ لِیُجَادِلُوکُمْ ⁽²⁾وحی, کلام نیست نحوهٴ تکلّم است قرآن که ما در خدمت آن هستیم این عین وحی است دیگر هیچ تردیدی نیست اما برای ما وحی نشده برای وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) وحی شده این وحی را آن حضرت برای ما نقل می‌کند با اینکه همین کلمات, کلام الله است و نسبت به پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) وحی است برای ما نقل است نقل‌الوحی است نه خود وحی; پیامبر وحی گرفت بله, در این جهت هیچ فرقی نیست آن حضرت از راه وحی دریافت کرد ما از راه نقل وحی, ولی تمام حروف و کلمات و الفاظ, عین کلماتی است که ذات اقدس الهی نازل کرده.

فرمود یا باید به صورت وحی آسمانی باشد یا آن پیامبری که معصوم است بالأخره حرفی بزند شما حرف‌هایتان که موافق با عقل نیست در سوره «احقاف» آن آیه آمده که أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ شما یک برهان عقلی بیاورید نشد یا دلیلی بیاورید که در کتاب آسمانی باشد یا سخنی بیاورید که از زبان معصوم باشد.

فاقد برهان عقلی و نقلی بودن اتّهام مشرکان

در سرزمین شما نه کتابی بود نه معصومی, این حرف را پس از کجا می‌گویید. سه برهان است یا برهان عقلی است یا نقلیِ وحیی است مثل قرآن یا نقلیِ الهامی است مثل حدیث; این حدیث, کلام الله است منتها از راه الهام, آن قرآ‌ن کلام الله است از راه وحی, برهان عقلی هم همچنین در سوره «احقاف» فرمود: ائْتُونِی بِکِتَابٍ مِن قَبْلِ هذَا أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ ⁽¹⁾یا بالأخره دلیل عقلی بیاورید یا دلیل نقلی. در این قسمت می‌فرماید این حرف‌هایی که اینها می‌زدند در این سه بخش چه آن بخش‌هایی که به قرآن برمی‌گردد, چه آن بخش‌هایی که به اوصاف پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) برمی‌گردد, چه آن بخش‌هایی که به انگیزه‌های سیاسی آن حضرت برمی‌گردد می‌فرماید: وَمَا آتَیْنَاهُم مِن کُتُبٍ یَدْرُسُونَهَا در حجاز چنین کتابی که شما درس و بحث داشته باشید ما که ندادیم این حرف‌ها را از کجا می‌گویی. یک انسان معصومی به نام پیامبر هم که در بین شما نبود که از او نقل بکنید، بالأخره الآن حرف‌های نقلیِ ما یا از قرآن است یا از سنّت معصوم, فرمود قبلاً که کتاب آسمانی نبود, پیامبری هم که ما نفرستادیم که از آن پیامبر نقل کنید این حرف‌های باطل را از کجا می‌بافید. وَمَا آتَیْنَاهُم مِن کُتُبٍ یَدْرُسُونَهَا (یک) وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِن نَّذِیرٍ (دو) برهان عقلی هم که در سوره «احقاف» نفی شده (سه) این حرف‌ها را شما از کجا می‌گویید؟! حرف‌های سه ضلعی که بخشی به کتاب برمی‌گردد, بخشی به اوصاف آورنده برمی‌گردد, بخشی به انگیزه‌های او برمی‌گردد اینها را از کجا می‌گویید.

غرور علت اصلی اتّهام مشرکان به پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و قرآن

فرمود ما که این کارها را نکردیم بعد معلوم می‌شود که هیچ کدام از این کارها نیست این به عقل تکیه ندارد, به وحی تکیه ندارد, به الهام تکیه ندارد فقط به غرور تکیه دارد آنهایی که مستکبران بودند یک نحو بی‌ادبی می‌کردند آنها که مستضعفان بودند پیروانشان بودند یک نحو کج‌دهنی می‌کردند.

مشترک بودن پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) با انبیای گذشته در اتّهام های ناروای مشرکان

آن‌گاه فرمود: وَکَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وجود مبارک پیامبر درست است که آخرین پیامبر بود اما اولین پیامبر که نبود قبل از او, انبیای فراوانی آمدند درست است که قرآن, آخرین کتاب است اما اوّلین کتاب که نبود قبل از قرآن هم کتاب‌های آسمانی آمده. فرمود قبل از پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) عده‌ای انبیای خودشان را تکذیب کردند وَکَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ یعنی قبل از معاصرین پیامبر.

تصویری از سرنوشت تکذیب کنندگان انبیا و از بین رفتن آثار آنان

وَمَا بَلَغُوا یعنی این معاصرین و صنادید قریش که در مکه به سر می‌بردند وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَیْنَاهُمْ مِعشار یعنی یک عُشر, مِرباع یعنی یک رُبع, اینها یک عُشر قدرت مالی و غیر مالی گذشته‌ها را نداشتند این صنادید قریش که الآن کج‌دهنی می‌کنند آیات الهی را تکذیب می‌کنند باید بدانند که قبل از اینها کسانی وحی انبیا را تکذیب کردند که این سرمایه‌داران حجاز یک دهم قدرت آنها را نداشتند وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَیْنَاهُمْ یعنی یک دهم چیزی که ما به پیشینیان دادیم فَکَذَّبُوا آن پیشینیان متمکّن رُسُلِی و ما آن‌چنان اینها را گرفتیم و خاک کردیم که فقط این‌چنین می‌شود تعبیر کرد: فَکَیْفَ کَانَ نَکِیرِ یعنی چگونه انکار ما و اِعقاب ما دامنگیر آنها شد که قبلاً هم گذشت که اصلاً طرزی اینها را از بین بردیم که جَعَلْنَاهُمْ أَحَادِیثَ ⁽¹⁾اینها فقط اسمشان در لابه‌لای تاریخ است یک پژوهشگر تاریخی باید نبش قبر بکند و کتاب‌های تاریخ را ورق بزند تا بفهمد در این سرزمین چه کسانی بودند فقط در کتاب‌های تاریخ اسمشان مانده یا دارد کَأَن لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ ⁽²⁾یعنی طرزی ما اینها را ریشه‌کن کردیم با همه سوابق چند قرنی که اینها داشتند گویا اصلاً دیروز در این سرزمین نبودند که مثالش قبلاً ذکر شد که اگر یک درخت چنار کهنسالی را کسی بِکَند مدت‌ها جایش خالی است اما یک عَلف یک سانتی که کنار نهر روئیده آدم بِکَند, جایی را اشغال نکرده که حالا جایش خالی باشد فرمود این چنارهای کهنسال چند قرنه را ما طرزی ریشه‌کن کردیم که گویا اصلاً دیروز در این سرزمین نبودند کَأَن لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ غَنِی بالمکان یعنی دیروز در این مکان بود, گویا اصلاً دیروز در این مکان نبود خب این علف یک سانتی وقتی از کنار جوی کَنده بشود خب جایی ندارد که نشان بدهد قبلاً وجود داشته.

فروپاشی شوروی دال بر افسانه نبودن تکذیب کنندگان انبیا

پرسش: استاد ببخشید! این آیه برای همه زمان ها جاری است یا در زمان ما که علم پیشرفت کرده؟

پاسخ: برای همه هم هست منتها ما حالا اینها را افسانه می‌دانیم گاهی می‌بینیم فلان‌جا زلزله آمده اینها را خیال می‌کنیم یک حوادث عادی است چیزی در عالَم حادث عادی نیست شما این قسمت شمال را وقتی حساب می‌کردید این نقشه جهان را می‌دیدید, می‌دیدید بخش وسیعی از شمال را همین شوروی گرفته هم آسیا, هم اروپا «اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی» این دفعتاً مثل یک آدم‌برفی آب شد نه کودتایی شده, نه جنگی شده, نه قیام مردمی شده همین‌طور آب شد وقتی ما رفتیم کرملین اصلاً فکر نمی‌کردیم این‌قدر آنجا آرام است از بس آدم کُشتند دفعتاً آب شد مگر کسی فکر می‌کرد کاخ کرملین این‌طور به صورت رسوایی در بیاید خب اینها قدرت الهی است. قبل از انقلاب همان وقتی که امام(رضوان الله علیه) قیام کرد همان خوروشچوف که رئیس جمهور وقت شوروی بود گفت و روزنامه‌ها هم نوشتند که - معاذ الله - خدایی نیست وگرنه ما هم می‌دیدیم این چون معرفت‌شناسی را منحصر کرده در حس و تجربه, بر اساس أَرِنَا اللّهَ جَهْرَةً ⁽¹⁾یا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی نَرَی اللّهَ جَهْرَةً ⁽²⁾آن‌که معرفت‌شناسی او در کَفِ دانش است فقط با حس و تجربه حسّی چیزی را باور می‌کند می‌گوید تا نبینیم باور نمی‌کنیم این صریح حرف خوروشچوف رئیس جمهور وقت شوروی بود که روزنامه‌های ما هم نوشتند خب این مثل یک آدم‌برفی آب شد کسی با آنها جنگی نکرده, انقلاب و کودتایی هم نشد.

ظهور قدرت گذشتگان در آثار آنان و قابل مقایسه نبودن آن با قدرت الهی

پرسش: استاد! قدرت الهی را قبول داریم ولی چگونه می شود این علم زمان ما معشار آنها باشد؟

پاسخ: نه, منظور آن است که الآن در زمان ما نسبت به ما ممکن است قدری قوی‌تر باشد و اما آن روز شما می‌بینید به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌فرماید آنچه مردم مکه الآن دارند, معشار آن نیست الآن شما اهرام مصر را هم که می‌بینید, می‌بینید انسان متحیّر است با قدرت‌های کنونی هم نمی‌شود الآن این اهرام را ساخت, در بخش‌هایی که مربوط به قوم عاد بود فرمود: الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهَا فِی الْبِلاَدِ ⁽¹⁾این عالَم نه ده میلیارد سال است نه میلیارد میلیارد سال است بله این تاریخی که ماها که از نسل حضرت آدم هستیم داریم ما نوجوانی بیش نیستیم نسبت به کلّ عالم، آن روایتی که مرحوم محدّث قمی(رضوان الله علیه) این در خصال نقل می‌کند دارد «ألف ألف عالَم و ألف ألف آدم» ⁽²⁾دیگر حالا به حساب در نمی‌آید هزارها هزارها آدم و عالم آمدند ما آن آخر صف هستیم ما چه می‌دانیم قدرت چه خبر است. فرمود: مَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَیْنَاهُمْ ممکن است یک قدرت علمی امروز خیلی بیشتر از قدرت علمی دیروز باشد اما نسبت به قدرت ذات اقدس الهی قابل قیاس نیست.

تکذیب رسل الهی علت نابودی قدرتمندان تاریخ

فرمود: فَکَذَّبُوا رُسُلِی فَکَیْفَ کَانَ نَکِیرِ در غالب این بخش‌ها مسئله تکذیب رسل را تکرار می‌کند تا از باب تعلیق حکم بر وصف که مشعر به علیّت است معلوم بشود که منشأ همه خطرها همان تکذیب رسل است و کج‌دهنی نسبت به دستورات ذات اقدس الهی. همین آیه 45 اوّلش تکذیب, آخرش تکذیب وَکَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَیْنَاهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلِی فَکَیْفَ کَانَ نَکِیرِ این تکذیب را دو بار در یک آیه یک خطّی ذکر فرمود.

دعوت به اصول سه گانه دین با زبان موعظه

بعد فرمود حالا ما شما را به این اصول سه‌گانه دعوت می‌کنیم اصول سه‌گانه یکی توحید است, یکی وحی و نبوّت است یکی هم مسئله معاد. در جریان توحید فرمود: قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ به این مردم بگو من شما را به یک کلمه موعظه می‌کنم آن بحث‌های ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ⁽¹⁾تاکنون آن حکمت و برهان را گذراندند حالا دارد موعظه می‌کند.

تبیین معنای موعظه و فرق آن با سخنرانی

وعظ هم اصطلاحاً «جذب الخَلق الی الحق» است سخن‌خوانی, کسی مقاله‌ای بنویسد بخواند این را نمی‌گویند موعظه, سخنرانی منبر برود سخنرانی بکند نمی‌گویند موعظه, اگر عُرضه داشت مخاطب خود را جذب الی الحق کرد این می‌شود وَعظ «الوعظ جذب الخلق الی الحق» نه سخنرانی کردن, اگر آدم بتواند جاذبه ایجاد کند بله موعظه است خدا واعظ است یَعِظُکُمُ اللَّهُ به وجود مبارک پیامبر فرمود: قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم اینکه می‌بینید کم اثر دارد برای اینکه ما چیزی را حفظ کردیم داریم می‌خوانیم و برای مردم می‌گوییم, این نیست!

ظهور آثار موعظه در انقلاب درونی بسیاری از مشرکان

قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ همین‌ها را جذب کرد این همه خواص و حارثةبن‌مالک پیدا شد, ابوذر پیدا شد, مقداد پیدا شد, عمار پیدا شد, اینها سابقه شرک و بت‌پرستی داشتند این همه افراد و شهدایی که در بدر و حنین و خیبر جان‌نثاری و جان‌فشانی کردند سابقه بت‌پرستی داشتند اینها را جذب کرد. دعوت به توحید اولین موعظه الهی

فرمود: إِنَّمَا أَعِظُکُم من شما را به طرف خدا جذب می‌کنم بِوَاحِدَةٍ به یک کلمه, به اصل واحد, به کلمه واحد, به خلصت واحد, آن رعایت اصول سه‌گانه است اول أَن تَقُومُوا لِلَّهِ بالأخره خدایی هست فکر کنید ببینید از شما چه چیزی خواست با او چگونه باید رابطه داشته باشید ما که علف خودرو و هرز نیستیم که روئیده بشویم بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) در نهج‌البلاغه است که فرمود شما خیال می‌کنید این انسان مثل علف هرز است ⁽¹⁾یا یک کِشت خوبی است که بالأخره یک باغبان خوبی دارد وَاللَّهُ أَنبَتَکُم مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتاً ⁽²⁾آیا شما زَرعی هستید بدون زارع, بِنایی هستید بدون بنّا اینکه نیست اگر علف هرز نیستیم پس یک وَاللَّهُ أَنبَتَکُم مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتاً هست.

ضرورت ایستادگی در انجام وظایف با تفکر در آن

آن‌که ما را رویانید با ما چه کار کرد, برای او قیام بکنیم. منظور از قیام هم ایستادگی است نه ایستادنِ فیزیکی, آن‌که دارد عمر را به بطالت می‌گذارند یک جا ایستاده است او در حقیقت نشسته است او که «جهانی است بنشسته در گوشه‌ای» ⁽³⁾او در حقیقت ایستاده است. فرمود: أَن تَقُومُوا لِلَّهِ پس اصلِ توحید محفوظ است انسان برای اینکه ببیند خدا از او چه خواست و وظیفه‌اش در برابر ذات اقدس الهی چیست حالا می‌خواهد فکر بکند أَن تَقُومُوا لِلَّهِ حالا یا دو نفر دو نفر با هم بحث کنید یا یک نفر, پراکنده باشد چند نفر باشد آنها خیلی به جایی نمی‌رسد مَثْنَی وَفُرَادَی دو به دو بحث کنید یا یک به یک بنشینید فکر کنید روز ممکن است با دوستانتان بحث کنید, شب ممکن است تنها شدید تنها فکر بکنید این‌طور نیست که اگر کسی بحث مثنا داشت بحث فرادا نداشته باشد یا بالعکس نه, روز ممکن است مَثنا بحث کنید شب که تنها شدید فرادا بنشینید فکر کنید.

تفکر و اندیشیدن سیره علمای بزرگ

بسیاری از بزرگان ما اینها قبل از اینکه مطالعه کنند فکر می‌کردند بعضی از اساتید ما که نگاه می‌کردیم چند جلد کتاب بیشتر نداشتند کتابخانه امام(رضوان الله علیه) این‌طور بود, کتابخانه مرحوم علامه طباطبایی این‌طور بود اینها چند جلد کتاب بیشتر نداشتند اینها بیش از آن مقداری که به کتاب مراجعه کنند و مطالعه کنند, فکر می‌کردند که چه می‌خواهیم بگوییم, موضوع چیست, محمول چیست, نسبت چیست, بعد شروع می‌کردند به مطالعه کردن, این‌طور نیست که انسان همین که وارد منزل شد کتاب پهن کند کتاب ببیند آن‌وقت این کتابی در می‌آید. می‌بینید یک وقت کسی عوام است و درس خوانده این مثل گُل‌های مصنوعی است که این را معطّر کنند, یک وقت است نه, یک محقّق درس‌خوانده است, محقّق درس‌خوانده تعاملی با کتاب دارد یعنی یک مقدار فکر می‌کند با فکر خود و عَرضه خود به سراغ کتاب می‌رود با مؤلف گفتگو می‌کند در نتیجه چیز خوبی به دست می‌آید می‌شود عالِم نه یک عوام درس‌خوانده فرمود شما قیام بکنید, مقاومت کنید ببینید که چه چیزی به دست می‌آورید. پیامبری است و راهی هم دارید در جلو دارید می‌روید آخر انسان که نمی‌پوسد انسان که از بین نمی‌رود.

پرسش: ببخشید! منظورتان این است که عوام نمی توانند قیام کنند یا نه، منظورتان این نبود؟

پاسخ: منظور ما این است که اگر کسی عوام بود و درس خواند این عالِم نمی‌شود عالِم کسی است که فکر بکند با صاحب کتاب تعامل داشته باشد تدبّر داشته باشد این محقّق بار بیاید اگر محقّق بار آمد خودش هم می‌تواند کتاب بنویسد, می‌شود استاد بشود, نوآوری داشته باشد, حرف جدید داشته باشد این می‌شود چشمه اما اگر همه‌اش استخر بود آب را از بیرون گرفت خب یک وقت باران نیامد یک وقت آب نیامد یا لوله آب بسته بود این خشک می‌شود اگر از خودش چشمه‌وار بجوشد همیشه تر و تازه است.

شناخت توحید ثمره قیام برای خدا و تفکر در آن

فرمود این کار را بکنید أَن تَقُومُوا لِلَّهِ خب اگر این کار را کردید یا دو به دو یا تنهایی, یقیناً هم از درون هم از بیرون, علوم الهی می‌جوشد «فَجَّر الله ینابیع الحکمة من قلبه علی لسانه». ⁽¹⁾قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی گاهی مَثنا, گاهی فرادا, بعضی‌ها مثنا بعضی‌ها فرادا پس این توحید تأمین است.

دعوت به تفکر درباره وحی و نبوت و هدف داری عالم

ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا وقتی مسئله توحید تأمین شد درباره وحی و نبوّت فکر کنید چطور آدم این همه معارف عقلی و قوی و دقیق آورد که همه بشر را به مبارزه دعوت کرد همه تسلیم شدند و تسلیمی‌اند ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ پس این حرف‌هایی که زدید که - معاذ الله - این سِحر است, شعر است, کهانت است یا او ساحر است, کاهن است و شاعر است یا مجنون است اینها نیست بعد هم متوجه می‌شوید که عالَم, هدفدار است این‌طور نیست که مرگ, آخر خط باشد این‌طور نیست که انسان با مُردن بپوسد بلکه از پوست به در می‌آید حالا اگر از پوست به در آمده و بعد از مرگ خبری هست برای آنجا چه چیزی باید ببرید این می‌شود مسئله معاد. شما درباره توحید که مشکل جدّی دارید فرشته‌ها و امثال فرشته‌ها را شریک خدا قرار دادید (یک) درباره وحی و نبوّت هم که - معاذ الله - این تهمت‌های سه ضلعی را زدید وحی را قبول نکردید, درباره معاد هم که استنکار دارید می‌گویید انسان که می‌میرد, می‌پوسد; یعنی عالَم هیچ, این می‌شود بی‌هدفی و پوچی. فرمود این‌چنین نیست هرگز سخنان نورانی آن حضرت با این تهمت‌های شما سازگار نیست و هرگز مرگ, پایان راه نیست نیمهٴ اول راه است بخش وسیع راه بعد از مرگ است.

طرح داستان قارون و امثال او جهت شکستن غرور مترفین حجاز

برای اینکه جلوی غرور اینها را بگیرد فرمود شما قصه قارون را که شنیدید, قارون نه اوّلین سرمایه‌دار بود نه آخرین سرمایه‌دار؛ آیه 78 سوره مبارکه «قصص» این است قَالَ إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی أَوَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَکَ مِن قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً قارون چه خیالی کرد خیال کرد همین مقدار سرمایه‌ای که دارد او را از خطر می‌رهاند ما کسانی را قبل از قارون از بین بردیم که از او سرمایه‌دارتر بود با اینکه وضعش این بود مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ ⁽¹⁾فرمود: قَدْ أَهْلَکَ مِن قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَکْثَرُ جَمْعاً وَلاَ یُسْأَلُ عَن ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ بنابراین قارون نه اوّلین سرمایه‌دار به خاک افتاده بود نه آخرین, شما هم که وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَیْنَاهُمْ در سوره مبارکه «روم» آیه نُه فرمود: أَوَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثَارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَکْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا فرمود قبل از شما مردانی بودند که شما الآن می‌روید دامنه کوه ویلا می‌سازید آنها کسانی بودند که از کوه ویلا می‌ساختند وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتاً فَارِهِینَ ⁽²⁾فرمود شما الآن حداکثر سرمایه‌تان این است که در دامنه کوه ویلا می‌سازید اما آنها به قدری مقتدر بودند که این کوه با این عظمت, این سنگ‌ها با این عظمت و ستبری را می‌تراشیدند به صورت اتاق‌های متعدد و از همین‌ها خانه می‌ساختند ما آنها را خاک کردیم وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتاً فَارِهِینَ بنابراین جریان قارون و امثال قارون اینها نه جزء اولین کسانی‌اند که به عذاب الیم گرفتار شدند نه آخرین. در آیه 35 سوره مبارکه «روم» فرمود - این حرف در خیلی از سوَر هست که حرف شما یا باید عقلی باشد یا نقلی; ما که برهانی برای شما نازل نکردیم شما حرف‌هایتان به کجا مستنِد است - أَمْ أَنزَلْنَا عَلَیْهِمْ سُلْطَاناً فَهُوَ یَتَکَلَّمُ بِمَا کَانُوا بِهِ یُشْرِکُونَ در جریان معبود بودن فرشته‌ها اینها - معاذالله - فرشته‌ها را بنات الله می‌دانستند و عبادت می‌کردند به امید شفاعت فرشته‌ها هم به سر می‌بردند در سوره مبارکه «نجم» آیه 26 این است فرمود: وَکَم مِن مَلَکٍ فِی السَّماوَاتِ لاَ تُغْنِی شَفَاعَتُهُمْ شَیْئاً شما این فرشته‌ها را می‌پرستید به امید اینکه هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ ⁽³⁾خب آنها بندگان خدا هستند بدون اذن خدا کار نمی‌کنند تا خدا اذن ندهد که آنها شفاعت نمی‌کنند وَکَم مِن مَلَکٍ فِی السَّماوَاتِ لاَ تُغْنِی شَفَاعَتُهُمْ شَیْئاً إِلَّا مِن بَعْدِ أَن یَأْذَنَ اللَّهُ (یک) مشفوع‌له هم باید مرتضی‌المذهب باشد لِمَن یَشَاءُ وَیَرْضَی (دو) نه این فرشته‌ها مأذون هستند که برای شما شفاعت کنند نه شما مرتضی‌المذهب هستید اینها مربوط به مسائل قبلی و اما این إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی مربوط به رعایت مسائل سه‌گانه است اول توحید, بعد بررس مسئله وحی و نبوّت, بعد یقینی بودنِ مسئله معاد.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

تفسیر آیات 44 تا 47 سوره سبأ 92/07/22

موضوع: تفسیر آیات 44 تا 47 سوره سبأ

وَمَا آتَیْنَاهُم مِن کُتُبٍ یَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِن نَّذِیرٍ (44 وَکَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَیْنَاهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلِی فَکَیْفَ کَانَ نَکِیرِ (45) قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِیرٌ لَّکُم بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِیدٍ (46) قُلْ مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ (47)) نبود دلیل عقلی و نقلی در پرستش مشرکین از غیر خدا

بعد از اینکه بخشی از عناصر محوری سوَر مکّی یعنی توحید و وحی و نبوّت از یک سو و خطوط کلی اخلاق و حقوق از سوی دیگر بیان شد, فرمود اینها که مشرکان‌اند و غیر خدا را می‌پرستند به بهانه اینکه غیر خدا حقّ شفاعت دارند یا مقرِّب اینها هستند الی الله, این سخن اینها نه برهان عقلی دارد نه دلیل نقلی, در سوره مبارکه «احقاف» فرمود: ائْتُونِی بِکِتَابٍ مِن قَبْلِ هذَا أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ ⁽¹⁾در آیه 44 همین سوره مبارکه «سبأ» فرمود نه قبلاً برای اینها پیامبری بود که چنین حرفی را به اینها بگوید, نه در کتاب آسمانی این مسئله را ما نوشتیم, شرک یک امر بیّن‌الغی است برهان عقلی و نقلی بر خلاف آن است اینها نه دلیل عقلی دارند نه دلیل نقلی; وَمَا آتَیْناهُم مِن کُتُبٍ یَدْرُسُونَهَا (یک) وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِن نَّذِیرٍ چون حرف گاهی در کتاب آسمانی است مثل قرآن, گاهی در سنّت آن پیامبر است که هر دو حجّت است فرمود اینها نه کتاب آسمانی داشتند که این حرف‌ها در آن باشد نه پیامبری برای اینها آمد که این حرف‌ها را به اینها اعلام بکند بنابراین اینها حرفی برای گفتن ندارند. پس می‌ماند غرور و تکیه کردن به مسائل مادی و قدرت‌های مادی, اگر این باشد که تاریخ نشان داد که افرادی قبل از اینها بودند مقتدرتر بودند به عذاب الهی گرفتار شدند.

مشکل بودن اثبات تکامل تاریخی انسان از آیه مورد بحث

مطلبی که اینجا هست این است که آیا می‌شود تکامل تاریخی را از این آیه استفاده کرد یا نه مستحضرید آن مقداری که ما شواهد داریم می‌شود تکامل تاریخی را از آنها استفاده کرد اما این بشری که متأسفانه درنده‌خویی دارد بسیاری از مفاخر علمی را از بین برده است در جریان جنگ‌ها و قتل‌ها و غارت‌ها بسیاری از آثار تاریخی, آثار باستانی, آثار علمی, نُسَخ خطّی همه اینها از بین می‌رود اگر این قتل و غارت‌هایی که شده الآن هم می‌شود بعدها اگر کسی مثلاً بیاید یک مطلب علمی را ثابت کند می‌گوید: «لم یسبقنی الیه أحد» در حالی که چند قرن قبل کتاب نوشته شده نسخ خطّی‌اش هم بود و قتل و غارت‌های عمومی باعث ویرانی اینها شده این زلزله‌های عمومی, این سونامی‌های عمومی, این غارتگری‌های بشری اینها بسیاری از مفاخر علمی را از بین می‌برد بنابراین انسان یک نکته قطعی و یک راه قطعی داشته باشد که مثلاً فلان مطلب قبلاً نبوده است این اثباتش آسان نیست آن بیان نورانی که مرحوم صدوق در خصال نقل کرده است که چندین آدم آمدند و رفتند ما آخرینیم یا چندین عالَم آمد و منقرض شد ما آخرینیم ⁽¹⁾اینها نشان می‌دهد که انسان نمی‌تواند بگوید این حرف قبلاً نبود یا این نکته علمی قبلاً نبود یا این صنعت قبلاً نبود قدرت‌هایی بودند مهندسی و ساختمانی بود که اینها هرگز به این اکتفا نمی‌کردند که در دامنه‌های کوه, ویلا بسازند این کوه‌های عظیم را این سنگ‌ها را می‌تراشیدند اتاق درست می‌کردند اینها کوه را خانه می‌ساختند نه در کوه ویلا بسازند فرمود: وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتاً فَارِهِینَ ⁽²⁾که الآن گوشه‌هایی از آثار تاریخی هست. اینکه فرمود: لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهَا فِی الْبِلاَدِ ⁽³⁾معلوم می‌شود که قبلاً سابقه نداشت از آن به بعد بود ما اگر بخواهیم بگوییم فلان مطلب سابقه نداشت با این خویی که بشر داشت و دارد این کار آسانی نیست البته آن مقداری که شواهد نشان می‌دهد در حدّ یک اظهار نظر ظنّی است.

نهادینه بودن ثبوت خدا در وجود انسان

مطلب بعدی آن است که قرآن کریم جریان توحید را بیّن‌الرشد می‌داند نمی‌فرماید شما دو نفر دو نفر یا یک نفر یک نفر درباره توحید فکر کنید می‌فرماید توحید, اصلی است که شما چه بخواهید چه نخواهید در نهاد شما نهادینه شده است برای رضای خدا قیام کنید درباره مسئله نبوت و معاد نه اینکه فکر کنید آیا خدایی در عالَم هست یا نه, اصلاً خدا قابل انکار نیست این بیان نورانی را مرحوم کلینی در همان جلد اول کافی نقل می‌کند که وجود مبارک حضرت فرمود: «معروفٌ عند کل جاهل» خدا اصلاً قابل انکار نیست هر خدانشناسی خداشناس است, هر ملحدی خداشناس است او که نمی‌تواند حقیقت را منکر بشود این حقیقت, فعل خداست صُنع خداست قابل انکار نیست این دو اصل را در جلد اول اصول کافی از امام نقل کرده «عارفٌ بالمجهول معروفٌ عند کلّ جاهل» ⁽¹⁾هر چیز ناشناخته‌ای نزد خدا شناخته است و هر انسان خدانشناسی خداشناس است خدا قابل انکار نیست او حقیقت است مگر کسی دیوانه باشد یا سوفیست باشد.

«مفروغ عنه» بودن وجود خدا در قرآن و امر به تفکر در ثبوت و معاد

پرسش: کسی که خداشناس باشد مواظب اعمالش است؟

پاسخ: او در حقیقت علمِ به علم ندارد فرمود: «معروف عند کلّ جاهل» این از غرر روایات ماست که مرحوم کلینی در جلد اول کافی نقل کرده است. در نتیجه قرآن کریم این بخش را مفروغ‌عنه گرفته فرمود نه اینکه شما فکر کنید خدایی هست, برای رضای خدا فکر کنید, برای تقرّب به خدا فکر کنید که نبوت چیست و معاد چیست إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ فکر کنید تا برای شما روشن بشود این شخص، پیامبر است و از قیامت خبر می‌دهد مسئله نبوت و معاد را با فکر بررسی کنید نه مسئله توحید را إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ خدا قابل انکار نیست و شما این آلهه را می‌پرستید برای اینکه شما را به خدا نزدیک کند. درباره مشرکان که خب اینها اصلِ خدا را قبول داشتند راه روشن است درباره ملحدان هم می‌شود چنین حرفی زد.

چگونگی تفکر درباره مسائل اعتقادی و اجتماعی

فرمود شما که خدا را قبول دارید برای رضای خدا یا دو به دو بحث کنید یا تنهایی بحث کنید یک وقت مسائل اجتماعی و عملی و سیاسی و اینهاست آنجا هر چه بیشتر بهتر, یک وقت مسئله فکر و اندیشه و اینهاست آنجا هر چه کمتر بهتر, آدم وقتی می‌خواهد فکر کند یا باید تنها باشد یا با مثل خودش بحث کند وگرنه در غوغا و جمعیت که فکری حاصل نمی‌شود وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا ⁽¹⁾برای کارهای عملی است که همه باید انجام بدهند که امروز همه در صحنه عرفات وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً را دارند یک وقت کسی می‌خواهد مطلبی را بفهمد این با هفت, هشت, ده نفر حاصل نمی‌شود این یا با یک نفر حاصل می‌شود یا حداکثر با دو نفر, بنابراین مسئله وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً برای کارهای عملی است, مسئله فکر و علم یا یک نفر یا دو نفر بنشینید فکر کنید و بررسی کنید البته یک انسان متفکّر باید دستمایه علمی داشته باشد.

اندیشه در نبوّت و کارهای پیامبر رساننده انسان به ساحر و مجنون نبودن او

فرمود یا دو نفر یا یک نفر بنشینید فکر کنید درباره نبوّت و درباره معاد, درباره نبوّت فکر کنید این بزرگوار کارهای خارق‌العاده آورده که از دیگران ساخته نیست (یک) این کار را یا جن می‌کند یا پیامبر (دو) جن در کار نیست او دیوانه نیست دیوزده نیست جن‌زده نیست تا بشود مجنون تعبیر به ساحر حدّ وسط استدلال است.نظیر اینکه خود پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: فَقَدْ لَبِثْتُ فِیکُمْ عُمُراً ⁽²⁾من چهل سال در بین شما زندگی کردم خب من را می‌شناسید این حرف‌ها را که نمی‌زدم, درسی هم که نبود, این فکرها هم نبود, این نوآوری را شما باید از جای دیگر بدانید اینکه خود حضرت استدلال کرد فرمود: فَقَدْ لَبِثْتُ فِیکُمْ عُمُراً و اینکه ذات اقدس الهی می‌فرماید مَا بِصَاحِبِکُم این حدّ وسط برهان است خب این کسی که چهل سال با شما بود شما همه کارهایش را از نزدیک دیدید غیر از خردمداری و عقل و امانت و هوش و هوشیاری چیز دیگری ندیدید این چگونه دیوانه است پس این کارهایی که انجام می‌دهد برای خودش که نیست برای اینکه بشر از آن جهت که بشر است بتواند این کارها را بکند این‌طور حرف بزند خب دیگران هم باید بتوانند بکنند. دیوانه یعنی کسی که منسوب به دیو است منسوب به جن است مجنون را ذی‌جنّه می‌گویند, ما در فارسی دیوانه می‌گوییم و مانند آن که به دیو مربوط است فرمود او که نمی‌تواند مجنون باشد پس الاّ ولابد وحی الهی است مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ این حرف‌ها و این کارها هست و خود وجود مبارک پیغمبر هم بعد می‌فرماید خدا شاهد است که این حرف‌ها, حرف‌های الهی است وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ که در آیه 47 همین سوره است.

تفاوت امر به قیام برای تفکر و «لله»

پرسش: این مَثْنَی وَفُرَادَی نمی‌تواند ناظر این باشد که حتی اگر کم هستید باز هم قیام کنید لله؟

پاسخ: نه, آن ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا نشان می‌دهد که مدار قیام برای فکر است یک وقت است که قیام بکنید لله آن کارهای عملی است جهاد است و امثال ذلک, یک وقت است که کارهای فکری است در مسئله قیام عملی خب اگر کسی رهبر الهی باشد ولو هیچ کس نباشد [موظف به قیام است].

مأمور بودن پیامبر به قیام «لله» و نبود تقیه برای او

ذات اقدس الهی به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: لاَ تُکَلَّفُ إِلَّا نَفْسَکَ ⁽¹⁾تقیّه برای امام است ولی برای پیغمبر نیست فرمود اگر در تمام روی زمین احدی تو را یاری نکند تو وظیفه داری قیام بکنی و همین کار را هم کرد آن سفر حضرت به طائف و پای حضرت خونی شدن و سنگ خوردن و آن شعب ابی‌طالب و اینها هم هست تقیّه برای امام(علیه السلام) است نه برای پیغمبر, فرمود: لاَ تُکَلَّفُ إِلَّا نَفْسَکَ احدی تو را یاری نکند تو موظّفی قیام بکنی او هم همین کار را کرد این مسئله رهبران الهی است. درباره دیگران خب حساب خاصّ خودش را دارد زمان تقیّه طور دیگر است.

پرسش: چرا پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) نمی تواند تقیه کند؟

پاسخ: برای اینکه اصلِ دین آن وقت محفوظ نمی‌ماند آنها تقیّه می‌کردند برای اینکه دین محفوظ بماند این پیامبر, اصلِ دین را دارد می‌آورد اگر اصلِ دین با تقیّه هم کنار برود پس دینی نمی‌ماند.

سرّ امر به «مثنی و فرادی» در تفکر و «جمیعاً» در امور عملی

در مسئله فکر با غوغا و ده رأی و ده پیشنهاد که فراغتی برای فکر حاصل نمی‌شود موقع عمل, وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا به سبب اهمیّت مسئله هم امر به اعتصام شده هم نهی از تفرّق شده گرچه این دو حکم مستقل نیست که چیزی هم واجب بالذّات باشد هم ترکش حرام بالذّات که اگر این کار نشده دو عِقاب داشته باشید دو عقاب که معقول نیست اگر فرمودند: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا یکی‌اش مقدمه دیگری است اعتصام واجب است برای تأکید بر اینکه اعتصام واجب است تفرّق را نهی کرده نه اینکه تفرّق هم حرام است اعتصام هم واجب است که اگر کسی اعتصام نکرد دو گناه کرده باشد دو عِقاب داشته باشد این‌طور نیست آنجا برای اهمیت مطلب هم به فعل امر شده هم از ترکش نهی شده چون کار عمومی است کار عمومی را باید به دست همه مردم انجام داد اما برای فکر و اندیشه و علم هر چه جمعیت کمتر بهتر. فرمود: أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی

نقد دیدگاه فخررازی در ارائه معنای کنایه ای برای «مثنی و فرادی»

اینکه جناب فخررازی گفتند مثنا می‌تواند به معنای مجتمعین باشد فرادا به معنای متفرّقین باشد ⁽¹⁾از آن سنخ نیست; مثنا یعنی دو نفر در قبال فُراداست گاهی می‌گوییم مثنا کنایه از اجتماع است و فُرادا کنایه از عدم اجتماع است این برای کارهای عملی است ولی کارهای علمی بالأخره یک نفر یا دو نفر هم‌بحث باشید فکر کنید.

نقد بت پرستی مشرکان به عدم وجود ازلی و احتیاج معبودها

درباره خدا فکر نکنید که او بیّن‌الرشد است شما هم خدا را قبول دارید آن شرکتان هم به جایی نمی‌رسد نه دلیل عقلی دارید نه دلیل نقلی, نه عقل عملی نه عقل نظری; هیچ کدام از این امور چهارگانه مشکل شما را حل نمی‌کند ما برهان عقلی از شما خواستیم أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ نداشتید, برهان نقلی خواستیم نه در کتاب آسمانی بود نه هیچ پیامبری این حرف را زد که نداشتید, شما هم قبول دارید که این بت‌ها مقرِّب الی الله هستند, شما هم قبول دارید این بت‌ها شفعای الی الله هستند خب موجودی که در اصلِ هویّت خودش مخلوق است و محتاج است او چگونه می‌تواند کاری را بالاستقلال انجام بدهد او نه اله است نه مقِرّب است نه شفیع است هیچ کاره است اگر سِمتی دارد خالقِ او باید به او عطا کند و خالقِ او سِمت‌هایی که عطا می‌کند مضبوط است یا باید دلیل عقلی داشته باشیم که خدا به اینها سِمت داد یا دلیل نقلی; نه دلیل عقلی داریم نه دلیل نقلی و خود اینها هم که ذاتاً وابسته‌اند شما خودتان می‌دانید أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ ⁽¹⁾خود اینها و شما قبلاً نبودید بعد پیدا شدید, آ‌ن فرشته‌ها قبلاً نبودند بعد پیدا شدند, آن عیسای مسیح(سلام الله علیه) قبلاً نبود و بعد پیدا شد.

تبیین برهان و جدال احسن قرآن در برابر مشرکان

پس همه اینها مسبوق به عدم هستند در اصلِ هویّت محتاج الی الله هستند در صفت هم همچنین. اگر کسی این مبادی را قبول نداشته باشد آن آیاتی که قبلاً خوانده شد آیات 22 و 23 می‌شود برهان برای او, مشرکینی که قبول دارند که اینها را خدا آفرید این آیات 22 و 23 برای اینها می‌شود جدال احسن, خدای سبحان به رسول(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ⁽²⁾فرمود: وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ ⁽³⁾اینها به خالقیّت خدا, به ربوبیّت مطلق خدا نه ربوبیّت جزئی, مدیر کل بودن خدا, باور دارند قبول می‌کنند. نسبت به اینها می‌شود جدال احسن, نسبت به ملحدان می‌شود برهان, اگر اینها اصلِ مطلب را قبول ندارند خدا برهان اقامه می‌کند اگر اصل مطلب را قبول دارند نسبت به خالقیّت و مدیر کل بودنِ خدا, ذات اقدس الهی جدال احسن دارد.

تفاوت گفتار عوام و خواص مشرکان در شرک به خدا

حرف آن‌ها را قبلاً هم قرآن نقل کرده فرمود عوام آنها یک نحو حرف می‌زنند, محقّقان آنها به اصطلاح حرف دیگر می‌زنند عوام آنها در تصدیق و در تکذیب، مقلّد گذشتگان هستند اگر چیزی را گذشتگانشان گفته باشند می‌گویند: إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ ⁽¹⁾می‌پذیرند و تصدیق می‌کنند, اگر نگفته باشند می‌گویند: مَا سَمِعْنَا بِهَذا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ ⁽²⁾قرآن چه در بخش قبول چه در بخش نکول می‌فرماید: أَوَلَوْ کَانَ آبَاؤُهُمْ لاَ یَعْلمُونَ شَیْئاً وَلاَ یَهْتَدُونَ ⁽³⁾یا أَوَلَوْ کَانَ آبَاؤُهُمْ لاَ یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَلاَ یَهْتَدُونَ ⁽⁴⁾خب پدرانتان که این‌طور هستند چرا شما تصدیق و تکذیبتان را به نفی و اثبات آنها گِره زدید آن محقّقانشان که امروز هم در هند و امثال هند هستند کسانی که می‌گویند ما دسترسی به خدا نداریم غافل از اینکه شما به خدا دسترسی ندارید ولی خدا به شما از هر موجودی نزدیک‌تر است اگر او به انسان از هر موجودی نزدیک‌تر است انسان چرا نمی‌تواند او را عبادت کند فرمود او «أقرب إلیکم من حبل الورید» است ⁽⁵⁾یک اضافه متخالفةالأطراف است خودت را دور کردی وگرنه او نزدیک است خب اگر کسی کور باشد دوستش در کنارش باشد خب نمی‌بیند این‌چنین نیست که اگر کسی آدم را دید حتماً آدم هم بتواند او را ببیند اگر لاَ تَعْمَی الْأَبْصَارُ وَلَکِن تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُور ⁽⁶⁾شد خب نسبت کور و اعما چیست یکی قریب است دیگری بعید اینکه مثل دوتا دیوار نیست این ستون با آن ستون اگر فاصله‌شان پنج متر است آن هم پنج متر است این هم پنج متر است دیگر فرض ندارد که این ستون به آن ستون نزدیک باشد آن از این دور باشد در مادیّات این گونه از اضافات قُرب و بُعد و معیّت متوافقةالأطراف هستند یعنی طرفین یک اضافه دارند ولی در معنویات همین قُرب و بُعد, اضافه متخالفةالأطراف است یعنی ممکن است الف به باء نزدیک باشد باء از الف دور; خدایی که به هر چیزی نزدیک است و «مع کلّ شیء» ⁽⁷⁾است یک عده هم یُنَادَوْنَ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ ⁽⁸⁾کافر و ملحد و منافق از خدا دور است با اینکه خدا به همه‌شان نزدیک است قُرب و بُعد و معیّت اگر مادی باشد جزء اضافه‌های متوافقةالأطراف است و اگر معنوی باشد ممکن است متوافقةالأطراف باشد مثل اینکه خدا به مؤمن نزدیک است مؤمن هم به خدا نزدیک است ممکن است متخالفةالأطراف باشد خدا به کافر نزدیک است کافر یُنَادَوْنَ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ اگر شما چنین حرفی دارید پذیرفتید خدایی هست اینها می‌شود جدال احسن, نپذیرفتید اینها می‌شود برهان, مقلّدینشان همین حرف‌های پدرانشان را نقل می‌کردند محقّقینشان به اصطلاح، خلط تکوین و تشریع داشتند که قبلاً قرآن نقل کرد و ابطال کرد.

خلط بین تکوین و تشریع توسط محققان مشرک در شرک به خدا

خلط تکوین و تشریع اینها این بود که آنها می‌گفتند خدا قادر است علیمِ مطلق است می‌داند ما بت‌ها را می‌پرستیم, می‌تواند جلوی ما را بگیرد و جلوی ما را نگرفته معلوم می‌شود [کارها] حق است لَوْ شَاءَ اللّهُ مَا أَشْرَکْنَا وَلاَآبَاؤُنَا وَلاَحَرَّمْنَا مِن شَیْ‌ءٍ ⁽¹⁾قرآن می‌فرماید شما بین تشریع و تکوین خلط کردید بله خدا عالِم است (یک) عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ ⁽²⁾است (دو) اما بشر را در گناه آزاد گذاشته امتحان کرده از نظر تشریع راه را بسته از نظر تکوین فرمود: قُلِ الْحَقُّ مِن رَبِّکُمْ فَمَن شَاءَ فَلْیُوْمِن وَمَن شَاءَ فَلْیَکُفُرْ ⁽³⁾بنابراین آنها حرفی برای گفتن ندارند هر حرفی داشتند قرآن کریم نقل کرد و ابطال کرد بعد فرمود اینها که باطل است غیر از این اگر حرفی دارید بیاورید اگر حرف نقلی هم دارید بیاورید این بود که از چند جهت قرآن کریم این حرف‌ها را مطرح کرد و ابطال کرد.

پرسش: پس نتیجه فرمایشات حضرتعالی این است که انسان بیشتر در عالم تشریع آزاد است.

آزادی انسان در مقام تشریع دال بر کمال او

پاسخ: نه, در عالَم تشریع آزاد نیست در تکوین آزاد است.

پرسش:... پاسخ: یعنی تکویناً.

پرسش: استاد! شما تکوین را چگونه معنا می کنید؟

پاسخ: یعنی انسان را ذات اقدس الهی آزاد آفرید که هم می‌تواند گناه کند هم می‌تواند نکند.

پرسش: این در تشریع باید این گونه باشد.

پاسخ: در تشریع فرمود راهتان این است تکامل این است که انسان بتواند خلاف بکند و خلاف نکند, اگر انسان مجبور باشد یک طرفه برود که تکامل نیست.

پرسش: استاد! درسته که تشریع از جانب خداست اما بشر بالأخره در انتخاب راه آزاد است یا خیر؟

پاسخ: تشریعاً نه, تکویناً آزاد است, اگر اختیار است بله بشر اختیار دارد اگر مجبور بود که کمال نبود.

پرسش: شما فرمودید شیطان در مقام تکوین عبد محض است پس چرا گناه کرد؟

پاسخ: در مقام تشریع معصیت کرد. در مقام تشریع وظیفه دارد به امر و نهی عمل کند در مقام تکوین خدا راهش را باز گذاشته می‌گوید من مجبور نکردم اگر جبر باشد که کمال نیست اولیای الهی که به مقامات رسیدند که اگر مجبور بودند که کمال نبود و اگر فسّاق و ملحدان به درکات گرفتار شدند اگر مجبور بودند که نقص نیست تمام کمال در این است که انسان آزاد است فرمود: لاَ إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ, ⁽¹⁾قُلِ الْحَقُّ مِن رَبِّکُمْ فَمَن شَاءَ فَلْیُوْمِن وَمَن شَاءَ فَلْیَکُفُرْ, إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِراً وَإِمَّا کَفُوراً ⁽²⁾این راه باز است.

عقل و نقل دو چراغ راهنمای انسان در مقام تشریع

آ‌ن وقت اندیشه و عقل و فطرت در درون, وحی و نبوت و رسالت و برکات ولایت اهل بیت(علیهم السلام) از بیرون، اینها چراغ‌هایی هستند که راهنمای انسان هستند صراط را خدا ترسیم کرده مهندسی برای اوست, عقل مهندس نیست که راه درست کند عقل, چراغ است کاری که از سراج برمی‌آید فقط راهنمایی است خدای سبحان هم مهندسی کرد راه را ساخت (یک) هم به وسیله نقل, راه را نشان داد (دو) هم به وسیله عقل, راه را نشان داد (سه) فرمود این صراط مستقیم است که من ترسیم کردم از هیچ کس ساخته نیست مهندسی فقط کار خداست راه یعنی دین, دین صراط است صراط از غیر خدا ساخته نیست عقل, چراغ است چراغ, کار صراط را نمی‌کند سراج, راه را نشان می‌دهد چه اینکه دلیل نقلی راه را نشان می‌دهد فرمود مختارید این هم جهنم این هم بهشت, اگر خواستید بروید بهشت آزادید در تکوین, اگر بخواهید بروید جهنم آزادید در تکوین ولی مبادا بروی, رفتی شلاق است خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ⁽³⁾به دنبال توست این انذار الهی است این تنبیه الهی است این هشدار الهی است.

بیان منذر بودن پیامبر بعد از دعوت به توحید

فرمود: إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا نه «تتفکّروا فی التوحید» توحید یا مقبول است یا اگر در درونتان سری بزنید فطریِ شماست و این کسی که عمری به شما امتحان داده در همه موارد هم از همه شما هوشمندتر بود امانتش, علمش, رشدش, قدرتش که چهل سال به شما امتحان داد خود پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: فَقَدْ لَبِثْتُ فِیکُمْ عُمُراً شما عمری مرا آزمودید از این حرف‌ها من نمی‌زدم این حرف‌ها را نمی‌دانستم پس معلوم می‌شود این حرف‌ها برای من نیست.

مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِیرٌ لَّکُم گرچه هم بشیر است هم نذیر, اما اینجا جای انذار است بعد نه تنها انذار, فرمود خیلی وضع روشن نیست که حالا چه وقت به حیاتتان خاتمه می‌دهد بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِیدٍ خیلی روشن نیست که چه وقت می‌میرید آینده دور را شما مطرح نکنید روشن نیست آینده دور است یا نزدیک ممکن است نقد باشد بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِیدٍ اینها راجع به اصول سه‌گانه. امر به پیامبر در ابلاغ نخواستن اجر رسالت از مردم و استثنای آن

بعد به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود به اینها بگو من چیزی از شما نخواستم مگر اینکه شما این راه را ادامه بدهید حرف‌های همه انبیا این بود که لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً ⁽¹⁾حرف همه انبیا این بود وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) اجری از مردم خواست که با انبیای دیگر فرق دارد که فرمود: لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی.

دو نکته مهم در استثنای اهل بیت از اجر رسالت

دو توضیح در این استثنا آمده؛ آیه 23 سوره مبارکه «شوری» این است که قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی که به اهل بیت و عترت طاهرین(علیهم السلام) باید علاقه داشته باشید مودّت داشته باشید رابطه داشته باشید بعد فرمود این کار, حَسنه است وَمَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً قدر متیقّن در مقام تخاطب نسبت به حَسنه همان ولایت اهل بیت است البته موارد دیگر را هم شامل می‌شود اما قدر متیقّنش این است فرمود: قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَمَن یَقْتَرِفْ یعنی «یکتسب» حَسَنَةً معلوم می‌شود مودّت اهل بیت, حسنه است خب مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهَا ⁽¹⁾است, فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ⁽²⁾است نَزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً است و مانند آ‌ن. در آیه محل بحث سوره مبارکه «سبأ» فرمود این مودّت اهل بیت همان طیّ راه است تکامل خود شماست چیزی به ما برنمی‌گردد قُلْ مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ ما چیزی از شما نخواستیم گفتیم راهنمایانتان را حفظ کنید به دنبال همین‌ها بروید سعادت دنیا و آخرتتان همین است پس من هم همان حرف را می‌زنم که انبیای دیگر گفتند نه اینکه من حالا چیزی را بخواهم که آنها نخواستند مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ انبیای دیگر گفتند: لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً من هم می‌گویم مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ ما چیزی از شما نخواستیم إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ.

بیان امام سجاد (علیه السلام) در مورد جایگاه اهل بیت(علیهم السلام) در انتقال معارف دین

پرسش: استاد! مودّت اهل بیت هم موضوعیت دارد هم طریقیت؟

پاسخ: نه, اصل دین است امام سجاد(سلام الله علیه) فرمود این سه مرحله را خدا آموخت فرمود قرآن را به منزله قانون اساسی نازل کرد, تبیین قرآن را به عنوان سنّت نبوی به حضرت آموخت, تفصیل آن را از راه سنّت نبوی به ما الهام کرد ⁽¹⁾هر سه بخش را چه خطوط کلی قرآن که به صورت قانون اساسی است چه شرح و تبیین آ‌ن که سنّت نبوی است, چه گسترش و تحریر آن که به وسیله اهل بیت(علیهم السلام) است فرمود به ماها آموخت تا ما به شما منتقل کنیم در حقیقت دین است این دین به وسیله قرآ‌ن و سنّت این چهارده معصوم(علیهم السلام) بیان شده.

حجیت گفتار و رفتار فاطمه (سلام الله علیها) به علت معصوم بودن او

مستحضرید که بیان و قول و گفتار و رفتار صدیقه طاهره(سلام الله علیها) هم مثل گفتار امام, حجّت است یعنی اگر ما روایتی از حضرت صدیقه طاهره(سلام الله علیها) داشته باشیم مطابق آن فتوا می‌دهیم برای اینکه حجیّت به نبوّت برنمی‌گردد, حجیّت به امامت برنمی‌گردد حجیّت به عصمت برمی‌گردد, چرا حرف پیامبر حجت است؟ برای اینکه معصوم است نه چون پیامبر است, چرا حرف امام حجّت است برای اینکه معصوم است معصوم که دیگر اشتباه نمی‌کند خب همین عصمت برای صدیقه طاهره(سلام الله علیها) هم هست; لذا گاهی خود حضرت امیر به فرمایش صدیقه طاهره استدلال می‌کند, معیار حجیّت, عصمت است خب این کسی که معصوم است از طرف خدای سبحان سخن می‌گوید.

احتجاج پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) به شاهد بودن خدا بر رسالت او

بعد فرمود این حرفی که ما می‌زنیم اگر شما شک دارید که این کتاب برای من است خب مثل این بیاورید من هم که سالیان متمادی در بین شما بودم هم فَقَدْ لَبِثْتُ فِیکُمْ عُمُراً هم خدا فرمود: مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنّة بعد می‌فرماید این کلام, کلام خداست خدا شاهد است من پیامبرم از کجا شهادت داد؟ برای اینکه کتابش است نامه‌اش به دست من است اینکه فرمود خدا شاهد است وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ نه یعنی خدا می‌داند این خدا می‌داند که متارکه دعواست اینکه ادامه دعوا نیست اما وجود مبارک پیغمبر دعوا را ادامه می‌دهد, ادّعا را ادامه می‌دهد شاهد می‌آورد می‌گوید خدا شاهد است که من پیامبرم نه خدا می‌داند, آ‌ن‌که دستش خالی است برای ترک مخاصمه و ترک احتجاج می‌گوید خدا می‌داند آن طرف هم می‌گوید نه این‌طور نیست خب این ترک مخاصمه است اینکه وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود خدا شاهد است یعنی گواهی داد نه خدا می‌داند, از کجا گواهی داد که من پیامبرم؟ برای اینکه کتابش را به دست من داد نامه او, امضای او, نوشته اوست, گفته اوست خب اگر خدا گفته‌اش, نوشته‌اش, نامه‌اش را به دست من داد پس شهادت می‌دهد. در سوره مبارکه «رعد» این آیه مبسوطاً گذشت که وَیَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً آیه پایانی سوره «رعد» وَیَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ ⁽¹⁾خدا گواه است مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ را هم گفتند منطبق بر حضرت امیر(سلام الله علیه) است ⁽²⁾خب حالا خدا گواه است نه اینکه خدا می‌داند من پیامبرم که این ترک مخاصمه باشد می‌بینید دو نفر که در امری نزاع دارند برای ترک مخاصمه یکی می‌گوید خدا می‌داند آن یکی می‌گوید نه این‌طور نیست این دیگر ادامه دعوا نیست اما برای ادامه ادّعا و اثبات ادّعا کسی می‌گوید نه, خدا گواهی داد نه خدا می‌داند, خدا گواهی داد من پیامبرم چرا؟ برای اینکه کتابش دست من است می‌گویید نه, شما مثل این بیاورید یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ نه خدا می‌داند, اگر خدا می‌داند باشد که بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ نیست آنکه می‌تواند فصل خصومت کند خصومت بین من و شما را منقطع کند همان خداست که گواهی داد و نامه‌اش به دست من است, امضایش به دست من است, کتابش به دست من است این هم همین‌طور است خدای سبحان که عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ است اینجا شهادت داد و گواهی داد که من پیامبرم, پس از این جهت سخن از ترک مخاصمه نیست سخن از اتمام حجّت است.

تحقق معنای «قیاماً للناس» در حج با برائت حجاج غیر مرفّه

مطلب دیگر اینکه در جریان اعتصام مستحضرید الآن روزی است که این عزیزان ما در مکه که ان‌شاءالله خدا اینها را با حجّ مقبول, عمره مقبول, زیارت مقبول, ادعیه مستجاب به بلادشان برگرداند مشغول برائت از مشرکین و خواندن پیام رهبری و دعای عمومی‌اند این را خوب دقت کنید که مکه آن آخرش برای کسی است که با هواپیما می‌رود و در هتل مسکن دارد آن آخرش است و از اینها هم خیلی معلوم نیست کاری ساخته باشد آنهایی که کاری از آن‌ها ساخته است آن پیاده‌ها و پابرهنه‌ها و آ‌ن‌ها هستند به ابراهیم فرمود بگو اینها بیایند وَأَذِّن فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجَالاً ⁽¹⁾یعنی پیاده‌ها بیایند اینها هستند که می‌توانند عرفات را پر کنند آن سالی که چندتا شهید بود همین‌ها بودند اینها هستند که می‌توانند در برابر استکبار و صهیونیسم بایستند فرمود مکه برای اینهاست درباره آن سرمایه‌داران و اغنیا با یک لسان تندی تعبیر کرد فرمود: لِلّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَمَن کَفَرَ ⁽²⁾با این بیان تعبیر کرد هم درباره پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) هم درباره حضرت ابراهیم(سلام الله علیه) بنیان‌گذار کعبه فرمود فریاد بزنید تا پیاده‌ها بیایند عَلَی کُلِّ ضَامِرٍ بیایند آن‌که دارای شتر فربه است و اینها آمد, آمد نیامد, نیامد, بر او واجب است بیاید اما کار برای اینهاست خب کُلِّ ضَامِرٍ بیایند یعنی سوار شتر لاغر, حمار لاغر, اسب لاغر, استر لاغر, اتوبوس و مینی‌بوس و پیاده و پابرهنه اینها بیایند تا بشود قِیَاماً لِلنَّاسِ فرمود: جَعَلَ اللّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ مفعول دوم «جعل» این است: قِیَاماً لِلنَّاسِ; ⁽³⁾قِیَاماً لِلنَّاسِ برای هتل‌نشین نیست الاّ خرج بالدلیل, قِیَاماً لِلنَّاسِ برای همین وانت‌سوارها و پیاده‌هاست اگر برائت از مشرکین است, برائت از استکبار است, برائت از صهیونیسم است, برائت از سلفی‌هاست, برائت از وهابی‌های تکفیری است برای اینهاست, همه باید این پیام را درک کنند که امروز در عرفات تنها سخن از مشرکین نیست از شرک و نفاق و استکبار و صهیونیسم و سلفی و تکفیری از همه اینها باید برائت جست اینها الآن برای مسلمان‌ها خطر دارند اینها برای مؤمنین خطر دارند اینها بهانه دست این و آن هستند در صدر اسلام هم همین‌ها مزاحم بودند.

سخنرانی سالار شهیدان در نقد حج بدون قیام و برائت

وجود مبارک سیدالشهداء(سلام الله علیه) سخنرانی کرد فرمود من را می‌شناسید در شرق و غرب عالَم پسرِ دختر پیغمبر غیر از من کس دیگری نیست ⁽¹⁾شما مثل یک مُشت ملخ جمع شدید اینجا دارید مرا می‌کشید آخر شما را چه کسی آورد اینجا ⁽²⁾الآن شما سوریه بروید این‌طور است جای دیگر می‌روید این‌طور است این تکفیری مرتب دارند شیعه‌ها و مسلمان‌ها را می‌کُشند اینها چه کسانی‌اند, چه کسانی اینها را شورانده, تا صدا از کنار کعبه برنخیزد به جایی نمی‌رسد خود پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) از کنار کعبه برخاست, وجود مبارک حضرت هم از کنار کعبه برمی‌خیزد مکه را باید دریافت این رِجَالاً را باید دریافت, این عَلَی کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ ⁽³⁾را باید دریافت, آن محدوده‌های میقات تا مسعا و مرما و مذبح همه را باید توسعه داد تا عَلَی کُلِّ ضَامِرٍ بیایند, رِجَالاً بیایند, مردم بیایند تا ان‌شاءالله قِیَاماً لِلنَّاسِ بشود.

تفسیر آیات 46 تا 50 سوره سبأ 92/07/27

موضوع: تفسیر آیات 46 تا 50 سوره سبأ

قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِیرٌ لَّکُم بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِیدٍ (46 قُلْ مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ (47) قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِ عَلَّامُ الْغُیُوبِ (48) قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا یُعِیدُ (49) قُلْ إِن ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَی نَفْسِی وَإِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمَا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ (50))

موعظه جهانی خداوند به تفکر در آیات قرآن

در بخش پایانی سوره مبارکه «سبأ» یک موعظه جهانی دارد فرمود هر کس در علم و خرد و حقانیّت محتوای این کتاب شک دارد قربة الی الله فکر کند اگر در محتوای این کتاب غیر از برهان و غیر از عقل و عدل چیز دیگر ندید بپذیرد, نه این کتاب, افسون و فسانه در آن هست نه آورندهٴ این کتاب, ساحر و شاعر و کاهن و امثال اینهاست, نه اهداف باطلی اینها را تعقیب می‌کند الآن هر کدام شما بخواهید درباره حقانیّت این کتاب فکر کنید این مورد ترغیب الهی است خدا دعوت کرده است قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ این یک اصل است.

سرّ دعوت الهی به تفکر انفرادی در مسائل علمی

در مسائل اجتماعی سخن از وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً ⁽¹⁾است که کار است ولی در مسائل علمی یک نفر حداکثر دو نفر چون آن جمعیت و آن بلوا و آن آرای فراوان، یک بیان نورانی حضرت امیر دارد که آنها را امضا نمی‌کند فرمود: «إِذَا ازْدَحَمَ الْجَوَابُ خَفِیَ الصَّوَابُ» ⁽²⁾این از بیانات نورانی حضرت است در نهج‌البلاغه. فرمود وقتی یک مطلب مورد سؤال باشد آرای گوناگونی ارائه شود جواب‌های متعدّدی گفته شود آنچه صواب است مخفی می‌ماند; لذا انسان برای اینکه متفکّرانه و خوب نتیجه بگیرد اگر متفکّر باشد, یا تنها خودش فکر بکند یا با کسی که صاحب‌نظر است دوتایی فکر کنند در مسائل اجتماعی چه نماز جمعه, چه نماز جماعت, چه حج و مانند آن سخن از وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً است اما در مسائل علمی, پژوهشی, تحقیق, انسان اوّل تنها یا با هم‌فکرش بحث بکند آن‌وقت نتیجه این بحث را ممکن است در همایشی ارائه کند قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ آن یک کلمه و اصل این است که أَن تَقُومُوا لِلَّهِ یا مَثْنَی دو به دو, یا فُرَادَی یک به یک.

محوریت عقل و عدل در قرآن دال بر عاقل و عادل بودن آورنده آن

ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ این کتاب, حیّ است الی یوم القیامه, شما درباره قرآن فکر کنید بعد معلوم می‌شود که این قرآن که محور عقل و عدل است آورندهٴ او هم عاقل و عادل خواهد بود إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِیرٌ لَّکُم بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِیدٍ البته اگر کسی موحّدانه بخواهد قیام کند یعنی برای رضای خدا نه اینکه پیش‌داوری و پیش‌فرض داشته باشد آن پیش‌داوری را بخواهد بر قرآن تحمیل کند این‌طور نیست اگر کسی به دنبال تحقیق است در برابر حق خاضع باشد بر اساس این نیّت و عنوان درباره معارف قرآن فکر کند آ‌ن مسئله نبوت و معاد را هم نتیجه می‌گیرد. تبیین جامعیت قرآن

پرسش ؟پاسخ: بله خب وقتی که دین باشد دین آثار حیات را دارد اگر قرآن ما را دعوت می‌کند به حقانیّت, به عدل, به پرهیز از ظلم, لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ ⁽¹⁾دعوت می‌کند به جهاد اصغر و اوسط و اکبر این می‌شود سیاست, دعوت می‌کند به تقوا می‌شود مسئله اخلاق, دعوت می‌کند به حقوق می‌شود مسائل حقوقی چون همه چیز در قرآن کریم هست.

جایگاه روایی تفکر در معارف الهی

پرسش: این ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا جزء آن موعظه است یعنی آن أَن تَقُومُوا لِلَّهِ.

پاسخ: بله من موعظه می‌کنم که قیام کنید برنامه شما این باشد. یک بیان نورانی از امام رضا(سلام الله علیه) است از ائمه دیگر(علیهم السلام) هم نقل شده است «لیست العبادة کثرة الصیام و الصلاة و إنّما العبادة کثرة التفکّر فی أمر الله» ⁽²⁾درباره اباذر(رضوان الله علیه) که از عبادت او سخن به میان می‌آمد در روایات هست که «کان أکثر عبادة أبی‌ذر رحمة الله علیه خصلتین التفکّر و الاعتبار» ⁽³⁾اگر تفکّر درباره خدا و معارف الهی به نصاب برسد حقانیّت دین و حقانیّت علوم وحیانی و معاد ثابت خواهد شد.

عدم تنافی بین آیات متفاوت دال بر اجر رسالت

بعد می‌فرماید در جریان اجر اینجا چند مطلب است یک انسان عاقل - چون خدای سبحان حضرتش را از هر گونه تهمت‌های بی‌عقلی منزّه دانست - بر اساس عقل حرکت می‌کند البته عقلی الهی که فوق عقول ماست این انسان این همه تلاش و کوششی که می‌کند لابد هدفی دارد بی‌اجر نخواهد بود در بخش‌های ابتدایی می‌فرماید اجر من مودّت اهل بیت من است در بخش‌های دیگر می‌فرماید من اجری از شما نمی‌خواهم این آیات هرگز منافی هم نیستند اینکه می‌فرماید من اجری از شما نمی‌خواهم معنایش این نیست که من اجر ندارم که تا با آیه إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ مباین باشد. آیه‌ای که می‌گوید: مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ یعنی از شما چیزی نمی‌خواهم نه اینکه من اجری ندارم, پس آیه‌ای که می‌گوید: إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ با آیه‌ای که می‌گوید: مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ یا لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً منافات ندارم یعنی از شما چیزی نمی‌خواهم از خدا می‌خواهم. آنچه در سوره «شوری» آمده است که لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی ⁽¹⁾با مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ که در سوره «سبأ» آمده اینها منافی هم نیستند تا یکی ناسخ دیگری باشد در آنجا فرمود من از شما هیچ چیزی نمی‌خواهم مگر مودّت اهل بیت من, سرّش این است که پیام الهی از صدر تا ساقه باید دوام داشته باشد این از بیانات نورانی خدای سبحان است که فرمود: وَلَقَدْ وَصَّلْنَا.

استمرار پیام و پیام آوران الهی سرّ تقاضای پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) بر مودّت اهل بیت (علیهم السلام)

وَصَّلْنَا یعنی حرف ما تمام نشد, حرف ما تمام نمی‌شود حرف ما ادامه دارد وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ ⁽¹⁾برای جوامع بشری از آغاز تا انجام ما گفته‌های متّصل و مستمر داریم این یک اصل, خب گفته‌های خدا و قول خدا که مستمر و متّصل است سخنگوی متّصل و مستمر هم می‌خواهد حالا آن سخنگو یا نبی است یا وصیّ نبی است حرف خدا را چه کسی باید به مردم برساند شما حالا قول متّصل دارید اما قائل مستمر ندارید؟! اینکه نمی‌شود. فرمود: ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا ⁽²⁾این اصل دوم است تَتْرَا همان متواتر است مثل تقوا, تقوا این تاء جزء کلمه نیست اصلش «وَقَیَ» است این اصلش «وقوا» بود آن هم «وترا» بود وتر وتر که جمع بشود می‌شود متواتر, خبرهای واحد, تک تک وقتی جمع شد می‌شود متواتر. فرمود سخنگویان ما هم متواترند برای اینکه حرف من قطع نمی‌شود خب اگر حرف خدا قطع نمی‌شود سخنگویان خدا هم نباید قطع شوند این دو اصل جزء اصول جاودانه وحی الهی است که وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ یک اصل, ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا این هم اصل دیگر, حالا رسید به ختمی نبوّت(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) آیا این قول, قطع شد؟ نه, سخنگو قطع شد؟ نه, این قرآن قطع نشد. دعای امام سجاد (علیه السلام) در تبیین جایگاه امامت در استمرار پیام قرآن

شما در این دعای ختم قرآن که در صحیفه سجادیه هست ملاحظه بفرمایید ببینید که شأن امام نسبت به قرآن چیست وجود مبارک امام سجاد در آنجا عرض می‌کند خدایا ما می‌خواهیم کاری بکنیم که از کوه‌ها ساخته نیست یک وقت است کسی قرآن را همین‌طور عادی معنا می‌کند, تفسیر می‌کند, ترجمه می‌کند خب این کار آسانی است عرض کرد خدایا ما می‌خواهیم کاری بکنیم که از کوه‌ها ساخته نیست شما فرمودید: لَوْ أَنزَلْنَا هذَا الْقُرْآنَ عَلَی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خَاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ ⁽¹⁾کوه نمی‌تواند ولی ما می‌خواهیم بکنیم پس معلوم می‌شود قرآن یک چیز دیگر است, تفسیر قرآن یک چیز دیگر است, علم قرآن یک چیز دیگر است این دعای رسمی وجود مبارک امام سجاد است عرض کرد قرآن کتابی است که خودت فرمودی کوه از عهده‌اش برنمی‌آید ولی ما می‌خواهیم این کار را بکنیم ما بالاتر از کوهیم در تبیین این مطلب, سه اصل را ذکر می‌کند: اصل اول آن است که قرآن را به صورت قانون اساسی, جوامع‌الکلم بر قلب مطهر پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) نازل کرد (یک) تبیین قرآن را هم از علوم وحیانی نصیب پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) کردی برای اینکه فرمودی: أنْزَلْنَا إلَیْکَ الذِّکرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ⁽²⁾تو باید برای مردم بیان کنی (دو) سوم اینکه آن تفسیر و تفصیلش را هم از راه وحی و نبوّت پیغمبر و به برکت آن حضرت به ما الهام کردی, ما از آن راه سومی که تفسیر قرآن را به ما الهام کردی می‌توانیم باری را ببریم که کوه نمی‌تواند ببرد ⁽³⁾حالا ترشّحاتش, فیوضات نازله‌اش بهره عالمان دین می‌شود یک مطلب دیگر است, قطراتی به حوزه‌ها می‌رسد مطلبی دیگر است, بنابراین نه سخن خدا قطع می‌شود نه سخنگویان الهی قطع می‌شوند.

واقعه غدیر، استمراربخش پیام آوران الهی

الآن که ما در آستانه غدیر هستیم باید این معنا برای ما روشن بشود که وجود مبارک حضرت امیر و اهل بیت(علیهم السلام) سخنگویان الهی هستند لذا وجود مبارک پیغمبر فرمود: لا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی درست است بعداً کتابی نمی‌آید, درست است بعد پیغمبری نمی‌آید اما علوم قرآن الی یوم القیامه الهامی است, سخنگویان الهی هم الی یوم القیامه هستند تا برسد به وجود مبارک حضرت حجّت(سلام الله علیه) که بعد از او دیگر جهان منقرض می‌شود. بنابراین مسئله امامت و مودّت در قربا برای آن است که آن دو اصل قرآنی را خوب تبیین کند لَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ از یک سو, أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا از سوی دیگر. فرمود نه سخن ما قطع می‌شود نه سخنگویان ما پایان‌پذیر هستند هم سخنگو داریم الی یوم القیامه هم سخن تازه, سخن ما تازه است; وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ نه یعنی حرف‌های قبلی را تکرار می‌کنیم, بلکه یعنی همیشه حرف تازه داریم همیشه سخنگوی تازه داریم این معنای مودّت فی القربی است آن وقت معنای غدیر و عظمت غدیر و جشن غدیر با آن جلال و شکوه خودش بهتر روشن می‌شود, بنابراین فرمود: لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی.

تبیین سودآور بودن اجر رسالت برای فرد و جامعه اسلامی

در بخش‌های دیگر فرمود این مودّت در قربا در حقیقت بیان خداست به ما برنمی‌گردد مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ فرمود آنچه ما از شما خواستیم به سود شماست. در بخش‌های نهایی فرمود هم کار شما اجر دارد هم کار من اجر دارد, هم من اجرم را از خدا می‌گیرم هم شما اجرتان را از خدا می‌گیرید این‌طور نیست که شما کارتان بی‌اجر باشد خب خدای سبحان اجر شما را خواهد داد اجر من را هم خواهد داد.

ترغیب و تشویق بودن تعبیر اجر، بیع و شراء در قرآن

در بخش دیگر فرمود این بحث‌ها, بحث‌های تشویقی است تعبیر بیع و شراء, ترغیبی است, تعبیر اجر, تشویقی است بیع و شراء این است که انسان کالایی را به دیگری بفروشد درباره ما که عوض و معوّض هر دو برای اوست چه چیزی را داریم بفروشیم اگر «لا أملک لنفسی ضرّاً و لا نفعاً و لا موتاً و لا حیٰوةً و لا نشوراً» ⁽¹⁾چه چیزی داریم به او بفروشیم؟! برای خود کار بکنیم و از او مُزد بگیریم؟! آخر یا آدم اجیر می‌شود یا اجاره می‌دهد یا عین را کرایه می‌دهد؟! بالأخره برای مستأجر کار می‌کند اگر ما هیچ کاری برای خدا نکردیم چگونه از او اجر بگیریم تعبیر اجاره و اجر, تعبیر بیع و شراء إِنَّ اللّهَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ, ⁽²⁾فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بَایَعْتُم بِهِ ⁽³⁾همه ترغیبی و تشویقی است.

همراهی با سخنگویان الهی مزد رسالت پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم)

بنابراین فتحصّل آنچه در سوره مبارکه «شوریٰ» آمده با آنچه در سوره مبارکه «سبأ» هست منافاتی ندارند تا کسی بگوید یکی مکّی است دیگری مدنی, یکی ناسخ دیگری است در آنجا فرمود مودّت فی القربیٰ را شما باید حفظ بکنید برای اینکه اینها سخنگویان الهی‌اند از وجود مبارک امام باقر(سلام الله علیه) نقل شده است که هر چه ما به شما گفتیم از ما سؤال کنید که کجای قرآن ثبت است ⁽⁴⁾منتها سؤال‌کننده کم بود و هر وقت سؤال می‌کردند که شما این مطلبی را که فرمودید کجای قرآن است بیان می‌کردند که از فلان آیه ما این مطلب را استفاده می‌کنیم. پس قول خدا مستمر است الی یوم القیامه, سخنگویان الهی مستمرّند الی یوم القیامه.

بشارت بودن مودّت قربا به استمرار سخنگویان الهی

لذا فرمود شما باید با سخنگویان الهی باشید این مُزد من است همان‌طوری که وجود مبارک مسیح بشارت داد که پیامبری خواهد آمد من هم بشارت می‌دهم که علی و اولاد علی خواهند آمد اینها مودّت در قرباست معلوم می‌شود قربایی هست که مودّت آن, اجر رسالت است این یک تبشیر است که اینها قطع نمی‌شود این سلسله منقرض نخواهد شد الی یوم القیامه کلام الهی هست, سخنگویان الهی هم هستند.

کلام علی(علیه السلام) به مشروط بودن بهره وری از قرآن به وجود سخنگوی آنها

وجود مبارک حضرت امیر در نهج‌البلاغه دارد که این قرآن «فاستنطقوه» با آن حرف بزنید «و لن ینطقَ» آن با شما حرف نمی‌زند «ولکنّ اُخبرکُم عنه» ⁽¹⁾من سخنگوی قرآنم. این حرف‌های تفسیری رایج را به برکت این خاندان انسان یاد می‌گیرد فرمود این قرآن, کلام خداست (یک) «فاستنطقوه» آن را به حرف در بیاورید (دو) «و لا ینطق» با شما حرف نمی‌زند (سه) «و لکنّ اُخبرکم عنه» (چهار) من سخنگوی قرآنم. سخنگوی قرآن باید باشد.

تبیین علت مشروط بودن بهره وری قرآن به سخنگویان معصوم

قول الهی در این قرآن هست اینکه درباره قرآن گفته شد «اقرأ و ارقَ» ⁽²⁾و بارها عنایت کردید که خدای سبحان که فرمود من این کتاب را نازل کردم نه یعنی انداختم بلکه نازل کردم یعنی آویختم همین است خب اگر قرآن آویخته است یک طرفش به دست خداست یک طرفش به دست ما, بین دست ما با دست بی‌دستیِ ازلی, لا یتناهی علوم هست این که قرآن را نینداخت به زمین آ‌ن‌طوری که باران را نازل کرد قرآن را آویخت به زمین آن‌طوری که حبل متین را می‌آویزانند خب حبل متین را بگیریم و بالا برویم ما چقدر می‌توانیم با این طناب بالا برویم ما به اندازه همان قد کوتاه خودمان می‌توانیم بالا برویم بقیه را از کجا می‌فهمیم خب کسی باید باشد که لدی اللّهی باشد, دستش تا آن بالا برسد مثل درخت خرمایی که از دست ما تا لدی الله میوه دارد خب کسی باید باشد که دستش تا آنجا برسد بچیند به ما بدهد, اگر قرآن - معاذ الله - مثل باران نازل شده بود یعنی به زمین انداخته شده بود همین بود که دست ماست اما حبل متین است و آویخته است در همان جریان اینکه «إنّی تارک فیکم الثقلین» فرمود این قرآن «طرفه بید الله و طرف بأیدیکم» ⁽³⁾فرمود این طناب, ناگسستنی است یک طرفش به دست خداست یک طرفش به دست شما خب ما بخواهیم تا به دستِ بی‌دستی الهی برسیم این کار ما نیست بنابراین کسی باید باشد که دستش برسد به ما بگوید یا نه, در هر عصر و مصری نیاز ما چیست, از قرآن چه چیزی می‌فهمیم کسی باید باشد که دستش برسد «دست ما کوتاه و خرما بر نَخیل» ⁽⁴⁾آن هم نخیلی که تا لدی الله است لذا وجود مبارک حضرت فرمود من هیچ اجری از شما نمی‌خواهم مگر اینکه با کسانی باشید که دستشان می‌رسد به این شاخه میوه‌اش را می‌چینند به شما می‌دهند.

چگونگی برخورداری پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و مؤمنین از پاداش الهی

بعد فرمود آن اجری که من از شما خواستم مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ خود من هم که گفتم: لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً بعد می‌گویم: إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ هم من اجر دارم هم شما اجر دارید من از شما چیزی نمی‌خواهم شما از ما فیض می‌برید ولی ما از شما چیزی نمی‌خواهیم اباحنیفه در کنار امام صادق(سلام الله علیه) غذایی تناول کردند بعد از غذا حضرت به خدا عرض کرد: «الحمد لله ربّ العالمین اللهمّ هذا منک و من رسولک» اباحنیفه گفت چرا پیغمبر را شریک خدا قرار دادی, فرمود مگر خدا در قرآن نفرمود: أَنْ أَغْنَاهُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ ⁽¹⁾اینها مجرای فیض هستند این اِغنا را خدا به خودش و پیغمبرش نسبت داد فرمود خدا مردم را بی‌نیاز کرد پیغمبر خدا مردم را بی‌نیاز کرد پیغمبر خدا که - معاذ الله - در برابر خدا نیست این غنا را از ذات اقدس الهی می‌گیرد به مردم می‌دهد أَنْ أَغْنَاهُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ در قرآن دارد أَغْنَی وَأَقْنَی ⁽²⁾قُنیه یعنی سرمایه, غِنا یعنی بی‌نیازی, هر دو را خدا به خودش اِسناد داد که خدا هم مُغنی است یعنی غنا و بی‌نیازی می‌دهد هم مُقنی است قُنیه می‌دهد قُنیه یعنی سرمایه, اینها - معاذ الله - بیرون از این حبل متین نیستند از این حبل متین می‌گیرند چون تا دستِ بی‌دستی خدا هست بعد به ما می‌دهند بنابراین فرمود من اجر می‌خواهم منتها از خدا می‌خواهم شما هم اجرتان محفوظ است منتها شما باید عنایت کنید که برای خودتان کار می‌کنید از خدا اجر می‌گیرید.

اخبار الهی به حفظ دین توسط دیگران در صورت ناسپاسی

بعد هم فرمود خدا بی‌نیاز است دینش را حفظ می‌کند شما نشد دیگری وَإِن تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لاَ یَکُونُوا أَمْثَالَکُم ⁽¹⁾شما هم حواستان جمع باشد نگویید ما حافظان دین هستیم او دست از دینش برنمی‌دارد شما سعی کنید که این فیض نصیب شما بشود وَإِن تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لاَ یَکُونُوا أَمْثَالَکُم بنابراین انسان باید شاکر باشد که در حوزه‌ها شرکت کرده جزء سربازان وجود مبارک ولیّ عصر است و دارد این معارف را متوجه می‌شود و به جامعه منتقل می‌کند.

تصریح به همراهی با سخنگویان قرآن از ابتدای رسالت

پرسش: اینکه سوره «شوری» آن آیه‌اش مدنی است و اینجا مکی است نمی تواند ...

پاسخ: منافاتی ندارد در اینجا فرمود: مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ قبلاً هم ممکن است گفته باشد یا خود حضرت در سخنانش گفته باشد چون خیلی از چیزهاست که قبلاً بیان می‌شد بعد تفصیلاً به صورت قانون اساسی ذکر می‌شد. فرمود این کار را انجام بدهید در همان جریان یوم انذار که وَأَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ ⁽²⁾از همان آغاز, جریان ولایت و خلافت حضرت امیر مطرح بود که اینها خلیفهٴ من هستند, وصیّ من هستند, جانشین من هستند باید با آنها رابطه داشته باشید از همان اول وحی, سخن از ولایت علی و اولاد علی بود حالا به صورت تصریح در سوره مبارکه «شوری» آمده است. فرمود: مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ نه اینکه بی‌اجر باشم از شما چیزی نمی‌خواهم ولی اجرم بر خداست چه اینکه خدا به شما هم اجر خواهد داد وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ هم گذشت که او شهادت می‌دهد به رسالت من.

تبیین معنای «قذف» در آیات مختلف به نعمت و نقمت

بعد چون مسئله احتجاج است کلمه قُل در این سوره مبارکه «سبأ» مثل سوره مبارکه «انعام» مکرّر ذکر شد قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِ عَلَّامُ الْغُیُوبِ قَذْف یعنی رَمْی کردن, گاهی در نعمت است مثل «العلم نورٌ یقذفه الله فی قلب مَن یشاء» ⁽¹⁾یا «الایمان نورٌ یقذفه الله فی قلب مَن یشاء» گاهی به صورت عذاب است مثل قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الْرُّعْبَ در سوره مبارکه «احزاب» گذشت که وَأَنزَلَ الَّذِینَ ظَاهَرُوهُم مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ مِن صَیَاصِیهِمْ آنها را از آن کاخ‌هایشان به پایین انداخت وَقَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الْرُّعْبَ ⁽²⁾قذف کردن یعنی در دل انداختن, گاهی طمأنینه و نورانیّت است گاهی هراس و ظلمت و امثال ذلک است گاهی نعمت است گاهی نقمت, گاهی در قلب یک مؤمن نورانیّت ایمان را قذف می‌کند, گاهی در قلب کافر هراس را قذف می‌کند, گاهی در جنگ حق و باطل, حق را قذف می‌کند به صورت تیر به مغز باطل می‌رساند باطل را سرشکسته می‌کند در مناظرات علمی گاهی حق را در قلب کسی القا می‌کند او با گفتن یا نوشتن, باطل را مغزکوب می‌کند که در سوره «انبیاء» فرمود: نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبَاطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ ⁽³⁾فرمود ما باطل را مغزکوب می‌کنیم یعنی حق را مثل تیر قذف می‌کنیم به مغز باطل می‌رسد دِماغ و مغز باطل را می‌کوبد و باطل از بین می‌رود وقتی از بین رفت و مُرد حرفی برای گفتن ندارد.

از بین رفتن باطل های کهنه و نو با استقرار نظام الهی

لذا در آیه بعد می‌فرماید: قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا یُعِیدُ نظام الهی که مستقر شد نه جا برای باطل‌های کهنه است نه جا برای باطل‌های تازه. وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) وقتی وارد مکه شدند و مکه را فتح کردند در آنجا همین آیه را خواندند و بت‌ها را ریختند دور ⁽¹⁾جَاءَ الْحَقُّ وقتی حق آمد نه مجالی و جایی برای باطل‌های قبلی است نه جایی برای باطل‌های جدید بَدأ یعنی ابتدا وَمَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا یُعِیدُ یعنی نه باطل ابتدایی نه باطل عودی, نه آن عادات و سنن باطل گذشته باید برگردد نه باطل‌های جدیدی باید خودش را نشان بدهد اگر حق, باطل را مغزکوب کرد و آن را از بین برد جا برای باطل نیست چون مُرد و اگر - خدای ناکرده - باطلی چه باطل کهنه چه باطل جدید در نظامی راه پیدا کرد معلوم می‌شود حق کاملاً نیامده و چون او عَلَّامُ الْغُیُوبِ است می‌داند که حق را چگونه الغا بکند.

تفسیر آیات 47 تا 51 سوره سبأ 92/07/28

موضوع: تفسیر آیات 47 تا 51 سوره سبأ

قُلْ مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ (47 قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِ عَلَّامُ الْغُیُوبِ (48) قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا یُعِیدُ (49) قُلْ إِن ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَی نَفْسِی وَإِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمَا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ (50) وَلَوْ تَرَی إِذْ فَزِعُوا فَلاَ فَوْتَ وَأُخِذُوا مِن مَکَانٍ قَرِیبٍ (51))

نیازمندی موجود ممکن به أجر الهی

در جریان مسئلت اجر دو مبحث است یک مبحث, اجر الهی است که وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) یقیناً اجر می‌خواهد و می‌طلبد چون موجود ممکن, فقیر است و فقیر بالذّات نیازمند به اجر است برخی‌ها اجرشان نجات از نار است برخی اجرشان ورود به بهشت است برخی هم اجرشان لقاءالله است بالأخره ممکن, اجر می‌طلبد. وجود نورانی حضرت امیر و سایر ائمه(علیهم السلام) که عبادت را سه قسم کردند هیچ عابدی را مستثنا نکردند هر عابدی بالأخره مقصدی دارد اوساط از اهل ایمان یا «خوفاً من النار» عبادت می‌کنند یا «شوقاً الی الجنّة» اوحدی از اهل ایمان هم عبادتشان «حبّاً لله» و برای لقاء الله است ⁽¹⁾آن هم درجاتی دارد پس آن مبحث که اجر وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) نسبت به ذات اقدس الهی است مفروغ‌عنه است و خارج از بحث است تعبیر به عَلَی هم تعبیر قرآنی است قرآن کریم یاد داد و آموخت که فرمود: وَمَا مِن دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا ⁽²⁾در حقیقت خود خدای سبحان این تعبیر را امضا کرده است وگرنه بنده چیزی بر خدا تحمیل نمی‌کند این راجع به مبحث اول.

بررسی طوایف سه‌گانه آیات پیرامون اجر رسالت

درباره مبحث دوم که اجرخواهی آن حضرت از امت باشد آیات وارد شده در این زمینه سه طایفه است: طایفه اُولیٰ آیاتی است که خود آن حضرت به دستور خدا دارد یا مستقیماً خود ذات اقدس الهی می‌فرماید تو از مردم اجر نمی‌خواهی که در سوره مبارکه «یوسف» آمده است در سوره «یوسف» آیه 104 این است وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ تو از مردم چیزی نمی‌خواهی إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعَالَمِین این یادآوری جهانی است تو که از مردم چیزی طلب نمی‌کنی وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) هم همین تعبیر را دارد که ما از شما چیزی نمی‌خواهیم این طایفه اولیٰ. طایفه ثانیه آیاتی است که دلالت می‌کند که آن حضرت از مردم چیزی طلب می‌کند و آن مودّت در قُرباست یا مَن شَاءَ أَن یَتَّخِذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلاً است آیه 23 سوره مبارکه «شوری» این است ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی این هم به دستور خود خدای سبحان است همان خدایی که در آیه 104 سوره «یوسف» می‌فرماید: وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ همان خدا به حضرتش می‌فرماید به مردم بگو: لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی یا در سوره مبارکه «فرقان» قریب به همین مضمون آمده است که من اجری از شما نمی‌خواهم مگر کسی که بخواهد به طرف ذات اقدس الهی راهی را طی کند آیه 57 سوره مبارکه «فرقان» این است قُلْ مَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَن شَاءَ أَن یَتَّخِذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلاً مگر کسی بخواهد به طرف ذات اقدس الهی سفری کند اهل سیر و سلوک باشد سیر الهی داشته باشد. پس طایفه اُولیٰ خود خدا به پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌فرماید تو از مردم چیزی نمی‌خواهی, طایفه ثانیه خود خدا به آن حضرت می‌فرماید به مردم بگو من از شما چیزی نمی‌خواهم مگر مودّت در قربا یا مَن شَاءَ أَن یَتَّخِذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلاً. طایفه ثالث, مفسّر این دو طایفه است شارح این دو طایفه است که نسخی در کار نیست تنافی در کار نیست تا کسی بگوید آن آیات سوره «شوری» مدنی است این آیه سوره «سبأ» مکّی است خود سوره «شوری» مستحضرید که مکّی است چهار آیه در کنار هم راجع به همین مودّت و سه آیه در غیر این مورد در سوره مبارکه «شوری» است که استثنا شده که اینها مدنی است که در سوره مکّی واقع شده. ⁽³⁾

آیهٴ مورد بحث مبیّن بازگشت اجرخواهی رسول خدا به امت

این طایفه ثالثه که در سوره مبارکه «سبأ» محلّ بحث است به منزله تفصیل و تبیین و شرح این دو طایفه است یعنی آن طایفه اُولیٰ که فرمود از مردم چیزی نمی‌خواهی خب از مردم چیزی طلب نمی‌کنی این طایفه ثانیه که می‌فرماید مودّت در قُرباست یا إِلَّا مَن شَاءَ أَن یَتَّخِذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلاً این را در همین آیه محلّ بحث سوره مبارکه «سبأ» تشریح می‌کند که به مردم بگو قُلْ مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ این برای شماست, اینجا هم باز به دستور خداست مودّت اهل قربا مثل این است که طبیب به بیمار بگوید من این نسخه که نوشتم معاینه‌ای که کردم هیچ چیزی از شما طلب نمی‌کنم فقط شما این آقا که نسخه را برای شما شرح می‌دهد حرف او را گوش بده خب اینکه اجر نیست این می‌شود طبّ رایگان, اگر طبیبی به بیمار بعد از همه تلاش و کوشش بگوید من برای شما نسخه نوشتم این نسخه‌ای است که دومی ندارد بعضی از نسخه‌ها خب موادّش خیلی شفاف و روشن است اما قسمت مهمّش ترجمه‌کننده می‌خواهد تنها اجر من این است که حرف این ترجمه‌کننده را گوش بدهی که این نسخه چه می‌گوید به آن عمل کنی خب این اجر طبیب نیست فرمود مودّت در قُربا به من برنمی‌گردد اینها شارح‌اند, مفسّرند, مبیّن‌اند, راهنمایند خودشان عمل می‌کنند شما را هم به دنبال خودشان می‌برند این چیزی به من برنمی‌گردد این هم به دستور خود خدای سبحان است فرمود به مردم بگومَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ ما که از شما چیزی نخواستیم.

دعای ختم قرآن امام سجاد(علیه السلام) بیان کننده جایگاه امامت در تفسیر قرآن

حالا می‌بینید آن بحث‌هایی که در دیروز اشاره شده که وجود مبارک امام سجاد در صحیفه سجادیه اهل بیت را مشخص می‌کند این است. صحیفه سجادیه مستحضرید زبور اهل بیت است انجیل اهل بیت است در دعای ختم قرآن صحیفه سجادیه که غالب شما بالأخره قرآن ختم می‌کنید سعی کنید ان‌شاءالله بعد از ختم قرآن این دعای صحیفه سجادیه را که حضرت هنگام ختم قرآن قرائت می‌فرمودند, قرائت بفرمایید. در دعای ختم قرآن وجود مبارک امام سجاد عرض می‌کند که «اللَّهُمَّ إِنَّکَ أَنْزَلْتَهُ عَلَی نَبِیِّکَ» این سه بخشی که در دیروز عرض شد که قرآن سه مرحله دارد بخشی را پیغمبر, بخشی را اهل بیت(علیهم السلام) به عهده دارند این است «اللَّهُمَّ إِنَّکَ أَنْزَلْتَهُ عَلَی نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مُجْمَلًا» قرآن, قانون اساسی است قانون اساسی اصول کلی است کلیات است «اعطیت جوامع الکلم» ⁽¹⁾جوامع‌الکلم, کلیات را باید بیان کند جزئیات که به عهده جوامع‌الکلم نیست این اصل اول, مُجمَل یعنی کلی; دوم: «وَ أَلْهَمْتَهُ عِلْمَ عَجَائِبِهِ مُکَمَّلًا» از راه وحی، این کلمات جامع و قانون اساسی را به حضرت دادی که نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ ٭ عَلَی قَلْبِکَ و از راه الهام, عجایب قرآن را, معارف قرآن را به آن حضرت آموختی که بعد به حضرت فرمودی: أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ تو باید بیان کنی که این قانون اساسی شرحش چیست, تحریرش چیست. سوم: حالا آن حضرت رحلت کرده است و بعد از آن حضرت پیامبری نمی‌آید پس سخنگویی نیست و کتابی نمی‌آید پس کلامی نیست چه کسی باید لَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ را از یک سو, ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا را از سوی دیگر تبیین کند فرمود آن سومی به عهده ماست.

وراثتی بودن علم ائمه(علیهم السلام) در تفسیر از دیدگاه امام سجاد(علیه السلام)

«وَ وَرَّثْتَنَا عِلْمَهُ مُفَسَّراً» تفسیر قرآن را ما از راه علم‌الوراثه می‌دانیم نه علم‌الدراسه همه ما این‌طوریم که هیچ کدام ما مکتب نرفتیم همه ما جزء نگاران مکتب نرفته‌ایم ⁽¹⁾ما علم‌الوراثه داریم نه علم‌الدراسه از تو ارث بردیم تو توریث کردی از راه نبیّ‌ات, از راه قرآنت, از راه وحی‌ات به برکت پیغمبر، اینها را به ما ارث دادی «وَ وَرَّثْتَنَا عِلْمَهُ مُفَسَّراً وَ فَضَّلْتَنَا عَلَی مَنْ جَهِلَ عِلْمَهُ وَ قَوَّیْتَنَا عَلَیْهِ لِتَرْفَعَنَا فَوْقَ مَنْ لَمْ یُطِقْ حَمْلَهُ».

ناتوانی کوه از حمل آیات الهی و حمل آن توسط اهل‌بیت(علیهم السلام)

بعد در صفحه بعد می‌فرماید خدایا تو فرمودی این قرآن را اگر بر کوه نازل می‌کردیم کوه تحمّلش را نداشت اما ما می‌خواهیم کاری بکنیم که از کوه برنمی‌آید خب این حرف, حرف آدم عادی که نیست عرض می‌کند «وَ لِمَا طَوَتِ الْغَفْلَةُ عَنَّا مِنْ تَصَفُّحِ الِاعْتِبَارِ نَاشِراً حَتَّی تُوصِلَ إِلَی قُلُوبِنَا فَهْمَ عَجَائِبِهِ وَ زَوَاجِرَ أَمْثَالِهِ الَّتِی ضَعُفَتِ الْجِبَالُ الرَّوَاسِی عَلَی صَلَابَتِهَا عَنِ احْتِمَالِهِ» ⁽²⁾آن توفیق را به ما بده که کوه با آن صلابتش نمی‌تواند بفهمد ما بفهمیم یعنی آنکه در سوره «حشر» فرمودی: لَوْ أَنزَلْنَا هذَا الْقُرْآنَ عَلَی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خَاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ ⁽³⁾کوه نمی‌تواند حقایق قرآن را درک کند ما کاری بکنیم که بالاتر از کوه باشیم این حرف حضرت است, پس معلوم می‌شود تا آنجا راه دارد ما هم باید در دامنه این قلّه باشیم بالأخره اگر کسی بخواهد تشنه نباشد و نمیرد باید به دامنه این کوه سری بزند از چشمه‌های آن استفاده بکند فرمود کاری که ما می‌کنیم از کوه برنمی‌آید این ادّعای حضرت است و درست هم فرمود, اینها همه‌شان مَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَی ⁽⁴⁾هستند معصوم‌اند, حرف آنها, رفتار آنها, سنّت آنها, سیرت آنها می‌شود حجّت, فرمود ما کاری می‌کنیم که از کوه برنمی‌آید و درست هم است.

غدیر، روز شناسایی جایگاه امامت در دین

بنابراین غدیری که ما در پیش داریم چنین روزی است آن تاریخ را بیش از هزار بار گفتند و نوشتند چون بیش از هزار سال گذشت عمده آن است که الامام مَن هو؟ الامامة ما هی؟ اینها چقدر سخنگوی خدا هستند, چقدر قرآن را می‌فهمند, چطور قرآن را می‌فهمند, چطور قرآن را منتشر می‌کنند, کوه ذخیره می‌کند در دلش معدن می‌پروراند در دلش چشمه می‌پروراند بعضی‌ها برای استخراج معدن می‌روند, بعضی برای استخراج آب‌ها و چشمه‌ها می‌روند, بعضی هم این خاک‌های روی کوه را برای خانه‌سازی می‌گیرند بالأخره هر کسی از راهی استفاده می‌کند اینها بیانات نورانی آن حضرت است.

تبیین وراثت علمی ائمه(علیهم السلام) از طریق پیوند با رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم)

پرسش: در مورد علم الدراسة این چیزهایی که فرمودید درست اما این علم الوراثة چگونه به آنها رسیده؟

پاسخ: خب وراثت, پیوند است الآن شما می‌توانید از یک عالِم اقتصاددان از یک تاجر سؤال بکنی چطور کسب کردی, این راه اقتصاد را راه می‌گیرد هر کسی هوشمند است درس می‌گیرد اما از پسری سؤال بکنی شما چه کار کردی که این مال فراوان را به دست آوردی می‌گوید من کاری نکردم من پیوند دارم [و ارث بردم].

پرسش: حرف من این است که نسبت به تمام علوم آنها این گونه است؟

پاسخ: غرض این است که آن پیوند است آن «چگونه» و «چطور» نیست علم‌الدراسه راه فکری دارد چون راه فکری دارد از یک عالِم اقتصاد می‌شود سؤال کرد که شما چگونه این ثروت را پیدا کردی او هم درس می‌دهد و شاگردانی تربیت می‌کند و اینها می‌روند مطابق هوش خود عالِم اقتصاد می‌شوند و وارد تجارت می‌شوند و تاجر می‌شوند و سوداگر اما اگر ارث کلانی به یک پسر برسد ما بگوییم آقا تو چه کار کردی که این ارث به تو رسید آخر او کاری نکرده بود این فقط پیوند دارد; در علم‌الوراثه, پیوند است ما به همه چیز مرتبطیم به خدا هم مرتبطیم! اگر کسی واقعاً دوره‌ای از عمر را گذرانده باشد این آیه را لمس کند, الآن ما این آیه را لمس می‌کنیم وَمَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلّا وَهُم مُشْرِکُونَ ⁽¹⁾این برای ما خیلی ملموس است هر روز می‌بینید کسی به دنبال کاری است تا کسی به قدرتی رسیده به دنبال او راه می‌افتد این الآن برای ما یک امر بیّن‌الرشدی شد در سایه این تجربه‌های چند سال; خدا را هم قبول دارد یکی از چیزهایی که قبول دارد خداست تا کسی به قدرتی رسیده به دنبال او راه می‌افتد دیگر به فکر حلال و حرام نیست وَمَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلّا وَهُم مُشْرِکُونَ اکثر مؤمنین, مشرک‌اند آن وقت می‌بینید آنکه خدای سبحان فرمود: وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ ⁽²⁾آن برای اصل مبدأ است «معروفٌ عند کلّ جاهل» ⁽³⁾برای اصل مبدأ است آن توحید برای خواص است آن توحیدِ اخص برای اوحدیّ از اهل ایمان است آنها اصلاً [برای ماها] مطرح نیست اصلِ اینکه خدایی هست مورد قبول خیلی‌هاست مورد قبول مشرکین هم است.

تشبیه ضرورت ارتباط ما با امام(علیه السلام) به انسان تشنه با چشمه

به هر تقدیر ارتباط ما به این خاندان ارتباط یک آدم تشنه است به کسی که تمام چشمه‌ها در اختیار اوست بالأخره لَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ ⁽¹⁾که منقطع‌الآخر نیست ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا ⁽²⁾که منقطع‌الآخر نیست پیامبر نشد, امامی که جانشین آن پیغمبر است و به منزله أَنْفُسَنَا است غدیر یعنی چنین چیزی, تنها شخص وجود مبارک حضرت معیار نیست آن امامت است آن ولایت است آن مقام عصمت است آن حجیّت الهی است.

ناتمامی شبهه طرح خلافت علی(علیه السلام) در اواخر رسالت پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم)

پرسش: استاد! حرف این بود که آیا آیه مکی می تواند مفسّر مدنی باشد؟

پاسخ: فرق نمی‌کند گاهی بیان, قبل می‌آید اولاً در بحث دیروز اشاره شد که وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) در همان روزهای آغازین رسالت مسئله خلافت اینها را مطرح کرد در ماجرای وَأَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ که حضرت همه اینها را جمع کرده فرمود اول کسی که به من ایمان بیاورد خلیفه من است, وصیّ من است ⁽³⁾همه را از همان روز فرموده, بارها هم می‌فرمود, بنابراین گاهی یک اصل قبل می‌آید گاهی یک اصل بعد می‌آید آن هم سوره «شوری» سوره مکّی است آن چند آیه را گفتند مدنی است شاید آن چند آیه هم در بخش‌هایی از اوایل [حضور در] مدینه نازل شده باشد که قابل جمع باشد بالأخره گاهی بیان, قبل می‌آید گاهی بیان, بعد می‌آید یک اصل کلی است این را مشخص نکرده که شما ولایت را یا مودّت را می‌خواهی تا کسی بگوید این در مکه نازل شد این یک اصل کلی است چه اینکه در سوره «فرقان» هم فرمود: إِلَّا مَن شَاءَ أَن یَتَّخِذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلاً.

ردّ کلام زمخشری در تفسیر آیه: وَمَا سَالتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ

اصل کلی را در سوره مبارکه «سبأ» فرمود اگر چیزی از مردم بخواهی به سود آنهاست این یک اصل کلی, بعد هم مطابق این اصل کلی فرمود ما مودّت را می‌خواهیم یعنی آن مودّت به سود شماست. زمخشری و امثال زمخشری دو احتمال می‌دهند می‌گویند این مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ این کنایه از آن است که ما چیزی از شما نمی‌خواهیم مثل اینکه در عرف کسی رایگان به دیگری خدمت کرده بعد بگوید «إن أعطیتنی شیئاً فخذه» ⁽¹⁾اگر چیزی به من دادی برای خودت یعنی چیزی به من ندادی این خوب است اما این در حدّی نیست که انسان آیه را بر آن تطبیق بکند.

تبیین تفاوت بین بیت المال و خمس و اجر رسالت

پرسش: ببخشید! پس جایگاه خمس کجاست؟

پاسخ: آن هم همین‌طور است اینها دیگر مصرف‌کننده هستند آنجا هم اعتراض کردند در سوره مبارکه «حشر» هم غیر از ذوی‌القربی, ابناء‌السبیل و اینها هم آمده است ⁽²⁾به خود پیغمبر هم که قُلِ الْأَنْفَالُ لِلّهِ وَالرَّسُولِ ⁽³⁾آنجا هم اعتراض مختصری کردند بعد دیدند که نه, این مصرف‌کننده است در توزیع غنایم بیت‌المال برخی‌ها اعتراض کردند وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) تشریف بردند کنار شتر بعد با دو انگشتشان مقداری از این پشم و کرک شتر را کَندند فرمودند: «ما لی مِن فیئکم هذه الوبرة إلاّ الخمس» ⁽⁴⁾این یک تار مویی, یک تک‌پشمی که می‌بینید لای دو انگشت من است این یک پنجمش برای من است اگر سهم من را می‌خواهی به تو می‌دهم اما سهم دیگران را به تو نمی‌دهم «ما لی مِن فیئکم هذه الوبرة» وَبره مثل وَبْر, مثل تمره و تمر یعنی این تک‌پشم «الاّ الخمس». گروهی آمدند خدمت وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) عرض کردند که فلان سربازت شهید شد فرمود: «إنّ الشَملة التی أخذ یوم خیبر مِن الْمُغانم لم تصبْها المقاسم لتشتعل علیه ناراً» ⁽⁵⁾آن پارچه‌ای که بدون اجازه حکومت اسلامی از غنایم خیبر گرفته الآن در گورش شعله‌ور است ولو شهید شد این می‌شود بیت‌المال, بیت‌المال یعنی این.

رفتار نبوی در مواجهه با بیت المال سبب پذیرش آیات خمس و انفال

مردم دیدند پیغمبر این‌طور است زندگی‌اش را دیدند, حشر و نشرش را دیدند, سابقه تجاری‌اش را دیدند, آنها که مال خود او بود در راه خدا صرف کرده; لذا اول ممکن بود یک عده بهانه بگیرند اما نه درباره خمس دهنشان باز بود نه درباره سوره «شوری» دهنشان باز بود قُلِ الْأَنْفَالُ لِلّهِ وَالرَّسُولِ انفال, دریاها, قلل جبال, بطون اودیه, معادن بزرگ, اینها برای پیغمبر است و برای امام, اینها دیگر خمس تعلّق نمی‌گیرد اینها دیگر مِلک شخصی نیست که خمس به آن تعلّق بگیرد اینها جزء انفال است لذا در معدن گاز, در معدن نفت با اینکه معدن هستند خمس تعلّق نمی‌گیرد جزء انفال است آن معادن خصوصی که در مِلک‌های اشخاص است به آن خمس تعلّق می‌گیرد خب مردم این را دیدند دیگر نتوانستند اعتراض کنند.

رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) مفسر وَمَا سَالتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ نه مُبدع آن

اما این را که اوایل بود مَا أسْألُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ را خود خدای سبحان فرمود این‌طور بگو این دارد تفسیر می‌کند که آنکه من خواستم مودّت اهل قُربا این به سود من نیست مثل همان جریان نسخه‌ای که گفتیم, اگر کسی بگوید ما هیچ چیزی از شما نمی‌خواهیم مگر اینکه حرف کسی که این نسخه را برای شما ترجمه می‌کند به این عمل بکنی این بازگشتش به این است که من از شما چیزی نمی‌خواهم. بنابراین اینکه فرمود: مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ ناظر به این است.

اشتباه مشرکین در خلط بین تکوین و تشریع

آن خلط تکوین و تشریع که بحثش گذشت آن مشرکین خلطی کردند گفتند خدای سبحان که عالِم به کار ماست که ما بت‌پرست هستیم قادر مطلق هم است که می‌تواند جلوی ما را بگیرد چون جلوی ما را نگرفته پس حق است لَوْ شَاءَ اللّهُ مَا أَشْرَکْنَا وَلاَآبَاؤُنَا وَلاَحَرَّمْنَا مِن شَیْ‌ءٍ ⁽¹⁾که این روشن شد خلط بین تکوین و تشریع است که اینها اشتباه کردند و اگر این حق باشد که اباحه‌گری است خب این همه معاصی که در عالَم واقع می‌شود راهزنی‌ها و قتل و غارت‌ها خدا هم عالِم است هم قادر, چون جلویشان را نگرفته پس معلوم می‌شود حق است؟! این اباحه‌گری مشئوم و مذمومی است این راه باطل است.

تبیین وابستگی امور اعتباری به امور حقیقی

اما آن مطلبی که بین تکوین و اعتبار باید فاصله باشد, هر امر اعتباری باید به امر حقیقی برگردد امر اعتباری چون این اعتباریات که فلان چیز حلال است فلان چیز حرام است این باید و نبایدها اعتباری است انسان یک موجود حقیقی است (یک) کمال موجود حقیقی, حقیقی است (دو) راه بین متکامل و کمال, حقیقت است (سه) یعنی همه این اصول به بود و نبود برمی‌گردد نه به باید و نباید این باید و نباید اعتباری مثل حلیّت, مثل حرمت, مثل ریاست, مثل مالکیت, مثل مملوکیت اینها عناوین اعتباری است که از یک حقیقت گرفته شده آن حقیقت در اختیار خداست که به اهل بیت و انبیا فرمود, آن حقیقت است که با حقایق ما رابطه دارد هرگز امور اعتباری باعث تکامل موجود حقیقی نمی‌شود این باید و نبایدهای اعتباری باید به یک بود و نبودِ حقیقی تکیه کنند (یک) آن بود و نبود حقیقی به حقیقت انسان وابسته باشد (دو) تا انسان را متکامل کند (سه) اگر باید و نباید اعتباری بود و قرارداد بشری بود هیچ کمالی برای بشر نمی‌آورد اما اگر اینها یک پشتوانه حقیقت داشت که از آن حقیقت گرفته شده به این صورت در آمده کما هو الحق که انبیا و اولیا به اذن الهی باخبرند این امور اعتباری یعنی حلیّت و حرمت, باید و نباید اعتباری چون به یک حقیقت تکیه می‌کند و آن حقیقت با حقیقت ما رابطه دارد باعث کمال ماست اینکه فرمود باطن گناه, زباله است یعنی زباله است اینکه می‌بینید در عالَم رؤیا برای برخی کشف می‌شود همین است اگر به کسی بگویند آقا به این زباله دست نزن درست است این به حسب ظاهر نهی است و امر اعتباری است اما از یک واقعیت گرفته شده حضرت فرمود استغفار کنید وگرنه بوی بد گناه رسوایتان می‌کند ⁽²⁾یعنی این اموری که ما تحریم کردیم از حقیقتی گرفته شده صِرف قرارداد و اعتبار نیست.

قذف حق به صورت نعمت و نقمت

فرمود: قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِ عَلَّامُ الْغُیُوبِ این وقتی که بخواهد حق را قذف کند یا به صورت نعمت مثل «العلم نورٌ یقذفه الله فی قلب من یشاء» ⁽¹⁾یا «الایمان نورٌ یقذفه الله فی قلب من یشاء» یا به صورت نقمت قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الْرُّعْبَ این عالِم غیب است می‌داند به چه کسی بدهد, چقدر بدهد, چقدر قذف کند و کجا قذف کند و چطور قذف کند عَلَّامُ الْغُیُوبِ است.

ناسازگاری حق با باطل نو و کهنه

قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا یُعِیدُ فرمود وقتی حق آمده حق این‌طور نیست که التقاطی باشد, حق این‌طور نیست که اختلاطی باشد, حق این‌طور نیست تلفیقی باشد. حق, سازشکار نیست که یک روز با باطل این‌قدر بسازد یا این‌طور بسازد اصلاً با باطل سازگار نیست لذا جا برای باطل در نظام حق نیست نه باطلِ کهنه و فرسوده, نه باطل نو و تازه در آمده قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ ابداء باطل یعنی باطل نو وَمَا یُعِیدُ اعاده باطل یعنی عود باطل گذشته. در بیانات نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) در عهدنامه مالک این است که بدترین وزرا, وزرای رژیم سابق‌اند «إِنَّ شَرَّ وُزَرَائِکَ مَنْ کَانَ لِلْأَشْرَارِ قَبْلَکَ وَزِیراً» مبادا آنها را که در دستگاه‌های دیگران کار می‌کردند بیاوری خب این اعاده باطل است وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) وقتی وارد مکه شدند و سیصد و اندی بت کنار کعبه بود «ثلاثمائه و ستّین» سیصد و شصت بت بود همه را با دست خودشان اشاره می‌کردند برمی‌داشتند می‌فرمودند: جَاءَ الْحَقُّ وَمَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا یُعِید یا جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ⁽²⁾وقتی باطل مُرد نه جا برای نوآوری آن است نه جا برای بازگشت مطالب کهن آن است.

تبیین کلام پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) در ابطال جبر بعد از تبیین حق

در ابطال جبر هم فرمود: قُلْ إِن ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَی نَفْسِی بگو اگر من - معاذ الله - گمراه شدم به ضرر خود من است مبادا بگویی که من در گمراهی مجبور بودم جبر را با این راه ابطال کرده است اگر کسی گمراه شد بعد از تبیّن حق از باطل, تبیّن رشد و غیّ این گرفتار می‌شود قُلْ إِن ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَی نَفْسِی دو مطلب است: یکی اینکه من خودم گمراه می‌شوم نه کسی مرا گمراه کند این است که به زیان خود من است من اگر گمراه شدم اسناد ضلالت به من حق است کسی مرا مجبور نکرده (یک) به زیان خود من هم است (دو) اما اگر هدایت شدم من هدایت شدم من مبدأ قابلی هستم ولی راهنما دارم برای اینکه در این حوادث من نمی‌دانم از کجا آمدم به کجا دارم می‌روم با این اسرار جهان آشنا نیستم چگونه با اینها معامله کنم چگونه با مردم معامله کنم من هستم و انباری از جهالات کدام حیوان حلال است, کدام حیوان حرام است, کدام شیء پاک است, کدام شیء نجس است اینها را من چه می‌دانم, اگر هدایت شدم درست است من هدایت شدم, جبر نیست اما بالأخره کسی ما را راهنمایی کرده وَإِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمَا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی چون مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ⁽¹⁾اگر راهنما نباشد و راه را نشان ندهد خب ما چراغ دستمان است بسیار خوب, عقل و فطرت چراغی است دست ما, عقل سراج است و نه صراط; عقل که دین نیست عقل که راه‌ساز نیست مهندس نیست عقل چراغ است راه را نشان می‌دهد پس مهندسی هست, راهی هست, راهنمایی هست.

انحصار مهندسی راه رسیدن به خدا در پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم)

وجود مبارک حضرت در جمع اصحاب خطّ مستقیمی کشید خطوط فرعی هم دو طرفش رسم کرد, فرمود راهی که من آوردم این خطّ مستقیم وسط است اینکه دیگران آوردند در سَمت چپ و راست از دیگران است ⁽¹⁾بالأخره ما یک مهندس می‌خواهیم ما باید بدانیم «الصراط ما هو؟», «السراج ما هو؟» چراغ دست ماست بله خب چراغ دست ماست خب چراغ دست ماست که راه را ببینیم ما که خودمان اصلاً گُم‌شده هستیم اصلاً نمی‌دانیم از کجا آمدیم به کجا می‌رویم ما همین‌جا باید تکان نخوریم انسان اگر انسان است هیچ تکان نمی‌خورد برای اینکه نمی‌داند از کجا آمده کجا می‌خواهد برود به کدام طرف می‌خواهد برود اگر عاقل است هیچ تکان نمی‌خورد می‌گوید: «قِف عند الشبهة» ⁽²⁾ولی وقتی مهندس آمد و راه نشان داد و به وسیله عقل و نقل این راه را به ما ارائه کردند بله خب اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ ⁽³⁾شد این راه را می‌رویم.

انبیا و اولیای الهی مهندسین هدایت بشر

پرسش؟پاسخ: برای اینکه عمل کردند, صلات مجسّم‌اند, عدل مجسّم‌اند, تقوای مجسّم‌اند اینها به ما فرمودند سنّت اینها حجّت است مهندس‌اند دیگر, مهندس که محتاج به راه نیست خودش می‌رود می‌شود راه. این مهندس هم مستحضرید که عربی نیست این نظیر «دحرجَ یدحرج» نیست که رباعی مجرّد باشد این «هندسَ یُهندس» معرّب است «هندسه» معرّب «اندزه» است, «اندزه» مخفّف «اندازه» است این فارسی است که تعریب شده وگرنه ما عربی به نام هندس و یهندس و مهندس نداریم این مهندس که به صورت رباعی مجرّد ترسیم شده است این معرّب است در بعضی از نصوص بر ذات اقدس الهی اطلاق شده است که او مهندس است ⁽⁴⁾خب مهندس باید راه نشان بدهد راه که خود ذات اقدس الهی که نیست انبیا و اولیا را بر اساس همان علم‌الوراثه مهندسِ خود قرار می‌دهد اینها این راهی را که می‌روند برای ما می‌شود صراط مستقیم فرمود: «خذوا عنّی مناسککم» ⁽⁵⁾(یک) «صلّوا کما رأیتمونی اُصلّی» ⁽⁶⁾(دو) ببینید من چه کار می‌کنم خب ما اگر - معاذ الله - راهی از قبل داشته باشیم این پیغمبر باید در این راه برود خب آن راه که دین است پس معلوم می‌شود او راه را نیاورد او راهیِ راه است راه یعنی دین را او آورده, او آورده با چه چیزی آورده؟ با گفتارش, گفتار, عمل خارجی نیست فقط بهره علم حصولی دارد این مهندس است این راه درست می‌کند خطّ مشی اینها برای ما راه است فرمود ببینید من چطور نماز می‌خوانم شما همین‌طور نماز بخوانید اینها تمثیل است و نه تعیین «خذوا عنّی مناسککم» هست, سایر مسائل هم هست «خذوا عنّی جهادکم, خذوا عنّی صومکم, خذوا عنّی فطرکم», «صلوا کما رأیتمونی اُصلّی», «صوموا کما رأیتمونی صُمت» همه کارها همین‌طور است.

تفسیر آیات 46 تا 50 سوره سبأ 92/07/29

موضوع: تفسیر آیات 46 تا 50 سوره سبأ

قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِیرٌ لَّکُم بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِیدٍ (46 قُلْ مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ (47) قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِ عَلَّامُ الْغُیُوبِ (48) قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا یُعِیدُ (49) قُلْ إِن ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَی نَفْسِی وَإِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمَا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ (50)) دعوت به قیام علمی و فکری برای روشن شدن عقلانیت دین

در بخش پایانی سوره مبارکه «سبأ» بعد از اقامه برهان بر عناصر محوری اصول دین یعنی توحید و وحی و نبوّت, فرمود به مردم بگو شما یک نهضت الهی بکنید - این قیام یعنی نهضت - این نهضت‌تان باید مشخص باشد منظور ایستادن فیزیکی که نیست یک نهضت علمی بکنید بیش از یک نهضت هم لازم نیست قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ بصفة واحدة, بحقیقة واحدة, بخصلة واحدة و مانند آن. یک قیام بکنید وحدت این قیام به لحاظ وحدت عنصر محوری آ‌ن است به لحاظ هدف آن است, پس منظور نهضت است نه قیام فیزیکی و مانند آن. إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ آن نهضت واحده چیست؟ این است که أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا دو امر نیست یک حقیقت است چون به یک حقیقت دعوت کرده است نه اینکه قیام لله مَثنا و فُرادا یک امر باشد, تفکّر مطلب دیگر باشد که دو امر مستقل است مثل اینکه می‌گویند ما شما را به یک نهضت و قیام دعوت کردیم و آن این است که همه‌تان جمع بشوید بروید پای سخنان امام راحل ببینید او چه می‌گوید خب این تعبیر که جمع بشوید بعد بروید مسجد که امام سخنرانی می‌کند این تعبیر «ثمّ» و اینها علامت این نیست که این دو مطلب است آن قیام یعنی نهضت, همه مقدمه است برای اینکه شما ببینید مثلاً امام چه می‌گوید این‌چنین نیست که دو مطلب مستقل باشد, پس مجموعاً یک حقیقت است برای اینکه روشن بشود که دین امری است عقلانی و علمی و خردمحور، مخالف با عقل نیست.

نفی جنون و سحر, ثمره تفکر در گفتار پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم)

مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ شما محذورتان این است که - معاذ الله - وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) حرف غیر عاقلانه می‌زند نهضت فکری کنید روشن بشود که این حرف بر خلاف عقل و علم نیست قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ این أَن تَقُومُوا عطف بیان است برای آن «واحدة» أَن تَقُومُوا یعنی نهضت همان کلمه واحده است أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا. تبیین تقدّم تفکّر انفرادی بر بحث‌های لجنه‌ای و تضارب آرا

مسئله فکر کردن غیر از مسئله تضارب آرا و بحث کردن است در درجه اول انسان به تنهایی می‌نشیند شب در کتابخانه‌اش فکر می‌کند بعد روز به مباحثه می‌نشیند اینکه به بحث‌های لَجنه‌ای یعنی گروهی سفارش کردند اینکه گفتند تضارب آرا در بیانات نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) هست که فرمود: «اضربوا بعض الرأی ببعض یتولّد منه الصواب» ⁽¹⁾این از بیانات حضرت است که در غرر و درر آمدی آمده است این تضارب آرا محصول آن رأی‌هایی است که انسان شبانه فکر کرده است شب, تنهایی إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْأً وَأَقْوَمُ قِیلاً ⁽²⁾جا برای مطالعه است, جا برای عبادت است چه برای عبادت، ناشئهٴ شب و نشئه شب خیلی بهتر از روز است چه برای فکر چه برای مطالعه و امور علمی إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْأً وَأَقْوَمُ قِیلاً محصول فکر شبانه و تنهایی را آن‌گاه برای تکمیل در لَجنه‌ها به صورت تضارب آرا مطرح کنید حالا دو نفر شد بیش از دو نفر شد اینجاست که «إضربوا بعض الرأی ببعض یتولّد منه الصواب» یعنی رأیِ تحصیل‌کرده را نه برای تحصیل رأی دور هم جمع بشوید خودتان رأی تحصیل کنید در شب, آن را برای تکمیل در بحث‌های روزانه حالا یا دو نفر یا لجنه‌ای بحث کنید آن را تکمیل کنید این «إضربوا بعض الرأی ببعض» برای مباحثه است نه برای مطالعه, این ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا برای مطالعه است. در مطالعه و فکر کردن قسمت مهم, تنهایی اثر دارد حداکثر ممکن است دو نفر باشد اما اگر بخواهید بحث کنید باید فکرِ حاصل‌شده را در مبحث, در مباحثه عرضه کنید تا تکمیل بشود. پس یک موعظه است نه دو موعظه و منظور, نهضت است و نهضت علمی است آن نهضت علمی، اول نَاشِئَةَ اللَّیْلِ بهتر است فُرادا بهتر است حداکثر مَثنا, بعد معلوم بشود که مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ.

اثبات ثبوت و معاد با نهضت واحده فکری

اینکه شما می‌گویید - معاذ الله - این حرف مطابق با عقل و علم نیست، نه, مطابق با عقل و علم است. شما که الله را قبول دارید مشرکان الله را قبول داشتند فرمود نهضتتان الهی باشد حالا که شما الله را قبول دارید برای قُرب الی الله نهضت کردید و به این نتیجه رسیدید که او عاقل است ببینید او چه می‌گوید او دو حرف دارد یکی اینکه من نذیرم از طرف خدای سبحان انذار می‌کنم, یکی اینکه شما را انذار می‌کنم شما با مُردن نمی‌پوسید در برابر تمام کارهایتان مسئول هستید و عذاب الهی هم نقد است و شدید هم است من شما را به وحی و نبوّت خودم از یک سو, به معاد الهی از سوی دیگر دعوت می‌کنم. این اصول سه‌گانه دین, اصلش توحید بود اینها مبدأ را قبول داشتند خدا می‌فرماید شما که الله را قبول دارید پس برای رضای الله نهضت علمی بکنید این نهضت علمی ثابت می‌کند که او عاقلانه سخن می‌گوید این تهمت‌هایی که می‌زنید [که قرآن] سِحر است و شعبده است و کهانت است و یا او را به جنون متّهم بکنید نیست خوب که بحث بکنید این دو مطلب برای شما ثابت می‌شود: یکی اینکه او بشیر است, نذیر است, از طرف خدا خبر می‌دهد; دوم اینکه انذارش هم مربوط به مسئله معاد است که هیچ راهی برای فرار نیست. قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ این أَن تَقُومُوا عطف بیان است (یک) دو مطلب نیست یکی قیام مثنا و فرادا, یکی تفکّر; آن مقدمه است برای این, اگر دو مطلب بود که «انّما أعظکم باثنین» بود نه بِوَاحِدَةٍ (دو). مطلب سوم هم این است که تفکّر غیر از آن بحث‌های لجنه‌ای است آن بحث‌ها برای تکمیل رأی حاصل‌شده است نه برای تحصیل اصلِ رأی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ حالا که روشن شد او عاقلانه سخن می‌گوید خوب که بررسی کنید این دو مطلب که یکی نبوّت است و دیگری معاد روشن می‌شود إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِیرٌ لَّکُم می‌شود پیامبر, بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِیدٍ می‌شود معاد.

بررسی حقیقت واحد بودن قیام و تفکّر

پرسش: پس چرا با ثُمَّ بیان کرد؟

پاسخ: همین دیگر, ما در تعبیرات و محاورات عرفی هم می‌گوییم, می‌گوییم اول جمع بشوید بعد ببینیم امام چه می‌گوید, آن مقدمه است وگرنه قیام لله یعنی چه؟ قیام لله که نمی‌تواند موعظه باشد من شما را دعوت می‌کنم که برای خدا قیام کنید خب چه کار بکنیم؟ معلوم می‌شود این ثُمَّ فقط برای ترتیب ذکری است نه ترتیب خارجی که مثلاً دو حقیقت باشد, دو چیز باشد, آن کلمه بِوَاحِدَةٍ سایه‌افکن است که همه اینها روشن می‌کند این أَن تَقُومُوا به تعبیر زمخشری و امثال زمخشری چون عطف بیان است برای آن «واحدة» ⁽¹⁾دیگر نمی‌گذارد انسان احتمال دو مطلب بدهد. عطف بیان «واحدة» این است که نهضت کنید و بفهمید که او عقل‌مدار است و علم‌محور إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ آن حقیقت واحده, خصلت واحده, امر واحد چیست؟ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِیرٌ لَّکُم بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِیدٍ.

پرسش: آیا این ادعای بر قصد قربت در عبادات نیست؟

پاسخ: برای اینکه الله را که قبول دارید, الله را که قبول دارید شما می‌گویید از طرف خدا کسی نیامده خب شما وقتی بررسی کنید سوابق او را بررسی کنید, لاحق او را بررسی کنید, رهاورد او را بررسی کنید معلوم می‌شود جز عقلانیّت چیز دیگری نیست.

شکوفایی فطرت توحیدی انسان با تفکّر

پرسش ؟پاسخ: وقتی که اینها به فطرتشان [مراجعه کنند درک می‌کنند], چون همه اینها دارای سرمایه اوّلی هستند منتها این را الآن غبار رِیْن و غفلت گرفته است وقتی وجود مبارک حضرت ابراهیم استدلال کرد نُکِسُوا عَلَی رُؤُوسِهِمْ ⁽²⁾سرافکنده می‌شوند, اگر انسان یک ظرف خالی باشد در درونش هیچ چیزی نباشد فکر کردن, ابزار کار می‌خواهد او موادّ اولیه ندارد اما وقتی ذات اقدس الهی در درون هر کسی آن موادّ اولیه را به ودیعت نهاده, اگر فکر بکند شکوفا می‌شود این‌طور نیست که خدا لوح نانوشته‌ای به ما داده باشد ما را به آن اسرار اوّلیه در حدّ ضرورت آگاه کرده که هیچ ممکن نیست گرفته بشود نه ما می‌توانیم عوض بکنیم نه بیگانه عوض می‌کند نه خدا عوض می‌کند.

عدم امکان تعویض فطرت توحیدی توسط انسان و دیگران

این لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ⁽¹⁾که این لاَ, لای نفی جنس است برای همین است ما نمی‌توانیم فطرتمان را عوض بکنیم چون مقدورمان نیست, دیگری توان آن را ندارد چون قدرت آن را ندارد, خدا عوض نمی‌کند برای اینکه به احسن وجه خلق کرد لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ ⁽²⁾خب چرا عوض بکند, لذا به صورت لای نفس جنس فرمود: لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ هیچ ممکن نیست این فطرت عوض بشود خب اگر فطرت, لوح نانوشته نیست فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا ⁽³⁾در آن هست, بسیاری از معارف در آن نهادینه شده است خب انسان فکر بکند شکوفا می‌شود لازم نیست درس بخواند.

امکان مبیِّن بودن آیه‌ای بر آیه دیگر در صورت تأخّر در نزول

فرمود: إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِیرٌ لَّکُم بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِیدٍ ٭ قُلْ مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ در جریان تفسیر قرآن به قرآن مستحضرید که بعضی آیات ناظر به بعضی آیات دیگر هستند گرچه هیچ آیه‌ای نیست که با آیه دیگر مخالف باشد که لَوْ کَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاَفاً کَثِیراً ⁽⁴⁾هیچ آیه‌ای مخالف با آیه دیگر نیست به نحو سالبه کلیه اما بعضی آیات به بعض دیگر مرتبط‌اند به نحو موجبه جزئیه, بعضی آیات با بعضی دیگر کاری ندارند منافاتی هم با هم ندارند آن هدف اصلی و هدف عامّشان مشترک‌اند همه برای توحید و دعوت به حق و امثال ذلک است به آن معنا همه آیات به یکدیگر مرتبط‌اند اما حالا آیه وضو با آیه تجارت ارتباطی با هم ندارند منافاتی هم با هم ندارند اما آن آیاتی که با هم مناسب‌اند یا مطلق و مقیّدند یا عام و خاصّ‌اند یا مُجمل و مبیّن‌اند یا ناسخ و منسوخ‌اند یا قرینه و ذی‌القرینه‌اند و مانند آن, به استثنای ناسخ و منسوخ هر کدام از آنها می‌توانند جلوتر باشند (یک) با آن باشند (دو) مؤخّر باشند (سه) مطلق و مقیّد لازم نیست که خدا اول مطلق را نازل کند بعد مقیّد را, اگر قبلاً مقیّد را نازل کرد بعد مطلق را خب ما می‌فهمیم که آن مقیَّد, مقیِّد این است عام و خاص این‌طور است, مجمل و مبیَّن این‌طور است, قرینه و ذی‌القرینه این‌طور است, شاهد و ذی‌الشاهد این‌طور است, تنها در ناسخ و منسوخ است که الاّ ولابد ناسخ باید بعد از منسوخ باشد نه قبل از منسوخ و نه با منسوخ وگرنه آن مجمل و مبیّن و عام و خاص و مطلق و مقیّد و قرینه و ذی‌القرینه همه اینها می‌توانند با هم یا مقدّم یا مؤخّر باشند.

آیه سوره «شوری» مبیِّن آیه سوره «سبأ» با فرض تأخّر نزول

بنابراین بر فرض ثابت شده باشد آیه سوره «شوری» بعد از این آمده است یعنی بعد از آیه سوره «سبأ» آمده باشد کاملاً آیه سوره «سبأ» می‌تواند مبیّن و مفسّر آیه سوره «شوری» باشد اول در سوره «سبأ» بفرماید که من اگر اجری بخواهم به سود شماست بعد هم بفرماید من اجری که می‌طلبم مودّت فی القربیٰ است ما آن مودّت فی القربیٰ را که اجر آن حضرت محسوب شده است در سوره «شوری», ⁽¹⁾به قرینه همین آیه سوره مبارکه «سبأ» تفسیر می‌کنیم برای ما روشن می‌شود که مودّت فی القربیٰ به سود خود ماست.

عدم مالکیت مردم بر انفال و اموال متعلّق خمس

مطلب بعدی آن است که در جریان امور مالی انفال را که ذات اقدس الهی به پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) داد به غیر پیغمبر هم داد برای مردم نبود که پیغمبر از مردم گرفته باشد انفال برای مردم نبود إِنَّ الْأَرْضَ لِلّهِ یُورِثُهَا مَنْ یَشَاءُ ⁽²⁾قُلل جبال, بطون اودیه, دریاها, صحراها, جنگل‌ها اینها که برای مردم نبود تا ما بگوییم انفال را پیغمبر از مردم درخواست کرد. می‌ماند مسئله خمس و زکات و امثال ذلک, در جریان خمس هم این چنین است این یک پنجم برای مردم نیست منتها او که خمس نمی‌دهد خیال می‌کند مال خودش است این همان‌طور که مال سرقت را, مال غصبی را, مال ربا را مال خود می‌داند خیال می‌کند این خمس هم مال اوست دارد می‌دهد به صاحب شریعت. فرمود: وَاعْلَمُوا أَنَّمَا که متأسفانه این أَنَّمَا متّصل نوشته شده وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُم مِن شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی ⁽³⁾این یک پنجمش برای اوست نه برای شما.

بازگشت تطهیر در خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ به دهندگان زکات و خمس

چرا در سوره مبارکه «توبه» فرمود آنها که زکات نمی‌دهند پاک نیستند اینکه برخی‌ها می‌گویند ما رفتیم مالمان را پاک کردیم این عنایتی است به ایشان شده باید بگویند ما رفتیم خودمان را تطهیر کردیم نه مال را پاک کردیم. در سوره مبارکه «توبه» فرمود: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ ⁽¹⁾نه «صدقة تطهّرْهُم» این تُطَهِّرُهُمْ جواب امر نیست وگرنه مجزوم می‌شد این تُطَهِّرُهُمْ جمله در محلّ نصب است تا صفت باشد برای صدقه «خُذ من أموالهم صدقة مطهِّرةً لهم»; تُطَهِّرُهُمْ نه, تو آنها را پاک می‌کنی این صدقه آنها را پاک می‌کند.

پرسش:؟پاسخ: آن وَتُزَکِّیهِم بِهَا ⁽²⁾جمله دیگر است که عطف جمله بر جمله است. خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ این تمام شد وَتُزَکِّیهِم بِهَا این عطف جمله بر جمله است نه جواب امر باشد اگر جواب امر بود که مجزوم بود نه اینکه بگیر تا تو پاک بکنی, صدقه‌ای که آنها را پاک می‌کند بگیر. قبل از خمس دادن خب نجس‌اند, رجس‌اند, این تعارف ندارد آیه البته مربوط به زکات است خب خمس و اینها البته بالاتر از زکات است خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ که این تُطَهِّرُهُمْ این جمله در محلّ نصب است تا صفت باشد برای صدقه, صدقه اینها را پاک می‌کند اینها می‌گویند ما رفتیم مالمان را پاک کردیم نخیر, خودت را پاک کردی, مثل غُساله, اگر پارچه‌ای را با آب قلیل بشویند می‌گویند تا آن غساله خارج نشده این پارچه آلوده است این باید خارج بشود تا او پاک بشود گرچه بین مثال و ممثّل خیلی فرق است.

عدم جواز تصرف در مال غیر مخمّس, دال بر عدم مالکیت

بنابراین مالِ آنها نیست در جریان خمس حالا یا به صورت کلی فی المعیّن است یا به صورت کسر مشاع, اگر به صورت کسر مشاع بود که فتوای برخی‌هاست وقتی سال مالی شد کسی حقّ تصرّف در هیچ جزئی از اجزای مالش ندارد مگر بعد از تخمیس یا بعد از مصالحه با فقیه جامع‌الشرایط, اگر کلی فی المعیّن بود می‌تواند تصرّف کند تا مقداری که خمس است همان مقدار مانده را بدهد. خیلی‌ها از کلمه «خُمس» که کسر مشاع است همان کسر مشاع را استفاده کردند نه کلی فی المعیّن را, بنابراین مال آنها نیست که به صاحب شریعت داده باشند.

دلیل قرآنی بر مال الله بودن خمس و زکات و عدم مالکیت غیر بر آن

قرآن در عین حال که اصل مالکیّت را امضا کرده است فرمود: لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ ⁽¹⁾مالکیّت را محترم شمرده امضا کرده فرمود بشر هر چه کسب کرد برای خودش است چه کسی فرموده؟ خدا, بشرها نسبت به هم مالک‌اند بله درست است هر کسی هر چه کسب حلال کرد برای اوست اما نسبت به خدا چطور, مالک‌اند که بگویند این مال ماست نمی‌دهیم به دستور تو عمل نمی‌کنیم یا نه, وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ ⁽²⁾درست است اصلِ مالکیّت امضا شده است اما نسبت به جامعه بشری نه نسبت به الله تا کسی بگوید من خودم مالکم خمس نمی‌دهم, من خودم مالکم زکات نمی‌دهم فرمود این مال الله است که به شما داده شد جَعَلَکُم مُسْتَخْلَفِینَ ⁽³⁾شما خلیفه خدایید در صرف مال, هم مستخلَف نسل‌های گذشته‌اید هم مستخلف الله, بنابراین وجوه شرعیه‌ای که به پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) برمی‌گردد آن بخش انفال که مال کسی نبود تا به عنوان اجر، حضرت از مردم بگیرد آن مسئله خمس و امثال خمس وقتی که اینها وارد فضای شریعت بشوند معلوم می‌شود که اصلاً مال آنها نیست.

تبیین چگونگی ارتباط مشارکت شیطان در اولاد با مال غیر مخمّس

ذیل آیه وَشَارِکْهُمْ فِی الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلاَدِ ⁽¹⁾این بحث گذشت در آنجا سخن از مشارکت شیطان است در مال و فرزند خب وَشَارِکْهُمْ مخاطب شیطان است وَشَارِکْهُمْ فِی الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلاَدِ شیطان شریک مال بشود خب معلوم است کسی یا رشوه می‌گیرد یا ربا می‌گیرد شریک او می‌شود در معصیت, شریک در فرزند بشود یعنی چه؟ یک وقت است کسی با نگاهِ نامحرمانه به نامحرم در بازار و کوی و برزن, شب در بستر همسرش قرار می‌گیرد این یک خطر, یک وقت است نه, با مهریه غیر مخمَّس که عین باشد نه دِیْن, یک وقت مهریه را در ذمّه می‌گیرد نه, آن از بحث خارج است یک وقت مهریه را در دست گرفته مالی است غیر مخمّس, عینی را مهریه قرار داد این عین اگر غیر مخمّس باشد گفتند مصداق «وشارکهم فی الأولاد» است آن بچه دو پدر دارد خب اینها چون چیزهایی نیست که انسان بتواند به آسانی بفهمد یا باور کند برایش سخت است که شیطان شریک فرزند می‌شود یعنی چه خب این هست این حقایق هست.

عدم تناقض امر به خمس و زکات با نخواستن اجر از مردم

پس ذات اقدس الهی اگر به پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود که تو چیزی از مردم نمی‌خواهی برای همین است ما بسیاری از ماها همان‌طور که بارها شنیده‌اید اسلامی حرف می‌زنیم و قارونی فکر می‌کنیم می‌گوییم مالی که کسب کردیم برای خودمان است بله مالی که کسب کردیم نسبت به یکدیگر مال ماست لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ اما نسبت به خدای سبحان هم بگوییم ما مالکیم حق نداری دخالت بکنی حرف قارون را بزنیم که بگوییم إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی؟! ⁽²⁾اینکه نیست, بنابراین چیزی را وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) از مردم نخواست.

سرّ برابری عدم ابلاغ ولایت علی(علیه السلام) با عدم ابلاغ رسالت

می‌ماند مسئله ولایت و ارتباط با اهل بیت و دعای پیغمبر برای متولّیان ولای علی و اولاد علی و نفرین پیغمبر نسبت به اِعراض‌کننده‌ها که فرمود: «و عاد مَن عاداهم» ⁽¹⁾اینها برای آن است که این اجر رسالت است این مُزد رسالت است خدای سبحان هم فرمود اگر جریان غدیر را نگویی کاری نکردی فرمود: یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِن رَبِّکَ وَإِن لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ ⁽²⁾یعنی اگر این جریان غدیر را, ولایت حضرت امیر را بیان نکنی کاری نکردی برای ما, معنای آیه این نیست که «إن لم تفعل فما بلّغت رسالته فی أمر علی» اینکه مقدم و تالی می‌شود یکی, اینکه شرط و جزا می‌شود یکی, فرمود: وَإِن لَمْ تَفْعَلْ اگر خلافت و ولایت حضرت امیر را ابلاغ نکنی اصلاً کاری برای ما نکردی خب برای اینکه تو رحلت می‌کنی چه کسی دین را باید حفظ بکند مگر از سقیفه حفظ دین ساخته است درست است اهل بیت ساکت بودند ولی دیگران به برکت اینها دین را حفظ کردند هر جا مشکلاتی داشتند حضرت امیر می‌آمد آنها می‌گفتند «لولا علیّ لهلک فلان» این حفظ شد, بنابراین اینکه فرمود: وَإِن لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ یعنی رسولِ منقطع‌الآخر, رسول ابتر - معاذ الله - که نمی‌تواند دین مردم را الی یوم القیامه حفظ بکند آنکه حفظ می‌کند اهل بیت و ولایت است پس اگر نگویی, هیچ کاری برای ما نکردی ما که شما را برای این چند سال نخواستیم ما برای ابد خواستیم آنکه تا ابد ادامه می‌دهد اهل بیت‌اند وَإِن لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ اصلِ رسالت را, نه اینکه «فإن لم تفعل فما بلّغت رسالتک فی أمر علی» که این مقدم و تالی بشود یکی, شرط و جزا بشود یکی.

بشارت الهی به رفع خوف پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) به حفظ او در برابر منافقین

پرسش: فخر رازی گفته که وَاللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ دلالت می کند که این آیه مربوط به کفار و مخالفین است. پاسخ: نه, کفار و مخالفین که در جریان فتح مکه همه دست به تسلیم شدند این آیه بعد از فتح مکه است بعد از اینکه حضرت فاتحاً وارد مکه شد و یَدْخُلُونَ فِی دِینِ اللَّهِ أَفْوَاجاً ⁽¹⁾همه تسلیم شدند حتی دودمان ننگین ابوسفیان هیچ احدی در جزیرةالعرب نبود که بتواند در برابر حضرت قیام بکند چون سران اینها که تسلیم شدند همه اسلحه‌ها را هم انداختند گرچه حضرت امیر(سلام الله علیه) فرمود این دوده ننگین سفیانی‌ها اینها «ما أسلموا و لکن استسلموا» ⁽²⁾گرچه اینها قبل از فتح مکه کافر بودند و بعد از فتح مکه منافق شدند و اصلاً ایمان نیاوردند ولی بالأخره به حسب ظاهر تسلیم شدند حضرت از چه کسی بترسد مشکل حضرت منافقین بود که اینها کارشکنی بکنند لذا فرمود: وَاللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ ⁽³⁾نه مشکل نظامی داشته باشی.

ردّ شبهه فخررازی از آیه اکمال دین

پرسش: ... این آیه که ماقبل و مابعدش مفهوم نیست.

پاسخ: کدام آیه؟

پرسش: همان آیه الیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ. ⁽⁴⁾

پاسخ: آن در جای خودش قرار داده شده چون گاهی مسئله خیلی مهم است به صورت یک جمله معترضه ذکر می‌شود که بحث مبسوطش در سوره مبارکه «احزاب» گذشت, در سوره «احزاب» همه ضمیرها جمع مؤنث سالم است بعد یک دانه ضمیر جمع مذکر, معلوم می‌شود با آن مرتبط نیست این گاهی یک امر مهمّی در اثنای محاوره به عنوان جمله معترضه دفعتاً واقع می‌شود حضرت می‌فرمود این را اینجا بگذارید این آیه الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ شما ده‌ها بار نگاه کنید می‌بینید با صدرش مناسب نیست, با ذیلش مناسب نیست این وسطی است که دارد درخشندگی می‌کند قبلش مربوط به حرمت میته است پایانش هم مربوط به حالت اضطرار است این آیات هم قبلاً نازل شده که میته حرام است مضطر می‌تواند بخورد اما حالا الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ, الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا ⁽⁵⁾چه چیزی «یئس الکفار»؟ امروز کفار ناامید شدند از چه چیزی از اینکه میته حرام است؟! امروز کفار ناامید شدند از اینکه مضطر می‌تواند میته بخورد؟! اینکه حکم فقهی است (یک) قبلاً هم نازل شده (دو) این الْیَوْمَ الْیَوْمَ برای چیست؟ این بیّن‌الرشد می‌کند که این جداگانه نازل شده حالا وجود مبارک حضرت دستور داد که این آیه سوم سوره مبارکه «مائده» این وسطش این دو جمله باشد در جریان آیه تطهیر همین‌طور است بنابراین هیچ راهی برای شبهه فخررازی و امثال او نمی‌ماند.

زوال جاهلیت اعتقادی کهنه و نو در پرتو وحی

قُلْ مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ می‌ماند مسئله حق و باطل. می‌فرماید جاهلیّتی بود وحی‌ای آمده, وحی‌ای آمده دیگر چیزی نمی‌آید این چند مطلب را در سوره مبارکه «اسراء» و سوره «انبیاء» و آیه محلّ بحث و سوره «فصلت» بیان فرمود, فرمود جاهلیّت موجود باطل بود آن تیرانداز اساسی که عَلَّامُ الْغُیُوبِ است مغز این جاهلیّت را با تیر وحی کوبید که بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبَاطِلِ فَیَدْمَغُهُ ⁽¹⁾ما دِماغ یعنی مغز باطل را می‌کوبیم و کوبید, جاهلیت را کوبید فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ این است که وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) وقتی وارد مکه شدند وارد مسجدالحرام شدند این بت‌ها را یکی پس از دیگری می‌انداختند می‌فرمودند: جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقاً ⁽²⁾باطلِ قبلی را با مغزکوب کردن از بین برد فرمود: نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبَاطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ آن‌گاه جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقاً در اینجا هم همان مطلب را بیان می‌کند که إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِ خب تیراندازی می‌کند چه چیزی را تیراندازی می‌کند همان‌طوری که در آیه هجده سوره مبارکه «انبیاء» فرمود: بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبَاطِلِ فَیَدْمَغُهُ دِماغ و مغزش را می‌کوبد فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ این برای این; لذا جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ هم در سوره مبارکه «اسراء» آمده. در این آیه محلّ بحث سوره «سبأ» هم مشابه آیه هجده سوره مبارکه «انبیاء» می‌فرماید: إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِ عَلَّامُ الْغُیُوبِ خب مغز چه چیزی را می‌خواهد بکوبد؟ معلوم است که مغز چه چیزی را می‌خواهد بکوبد, محفوف به قرینه است و آن این است که قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا یُعِیدُ باطلِ مغزکوب شده نه قدرت ظهور دارد نه قدرت برگشت; اما آنچه در سوره مبارکه «فصلت» آمده این است که این حق که آمده چیزی آن را از بین نمی‌برد پس سه مطلب است: یکی باطلِ قبلی, یکی حقّ فعلی, یکی باطل بعدی; باطل قبلی جاهلیّت بود که امر اول بود, وحی و الهیّت و اسلام آمد که حق است مغز آن را کوبید آن را مغزکوب کرد از بین رفت, دیگر امر سومی در کار نیست به نام باطل که بیاید این حق را از بین ببرد آن را در سوره مبارکه «فصلت» آیه 42 فرمود: لاَ یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَلاَ مِنْ خَلْفِهِ شبهه‌ای, نقدی, چیزی بیاید که - معاذ الله - این قرآن را باطل کند این‌طور نیست باطل به سراغ حق بیاید در حریم قرآن راه پیدا کند این نیست, پس باطلی در کار نیست که بیاید حق را از بین ببرد یعنی - معاذ الله - قرآن را به وسیله نقد, شبهه, نسخ و مانند آن از بین ببرد اما خود قرآن آن جاهلیّت را مغزکوب کرد این مسئله علم و اعتقاد.

راهکار قرآن برای زوال جاهلیت عملی

اما در مقام عمل در مقام خارج فرمود: فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاَأَیْمَانَ لَهُمْ ⁽¹⁾(یک) قَاتِلُوهُمْ حَتَّی لاَ تَکُونَ فِتْنَةٌ ⁽²⁾(دو) یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلّهِ ⁽³⁾(سه) یَکُونَ الدِّینُ لِلّهِ ⁽⁴⁾(چهار) گاهی دارد که همه دین برای خدا باشد, گاهی دارد اصلِ دین برای خدا باشد, گاهی دارد فتنه‌ای در کار نباشد, گاهی دارد ائمه کفر را بکُشید این برای عمل خارجی است, عمل خارجی کاری به جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ندارد وگرنه در همان زمان هم منافقین و امثال ذلک بودند بسیاری از موارد بودند که به شرک و امثال ذلک از نظر عقیده مبتلا بودند وگرنه در حیطه حجاز این حق آمده و باطل را مغزکوب کرده و همه اینها این را ریختند دور.

نمود مقابله عملی با جاهلیت در استحباب ورود به مسجدالحرام از باب بنی‌شِیبه

اینکه می‌گویند مستحب است حاجی وقتی وارد مسجدالحرام می‌شود از باب بنی‌شِیْبه وارد بشود ⁽⁵⁾برای همین است وجود مبارک حضرت این چوب‌ها که به صورت بت در آورده بودند اینها را ریز ریز کردند انداختند دور, در همان مدخل باب بنی‌شیبه اینها را دفن کردند گفتند مستحب است حاجیان که وارد مسجدالحرام می‌شوند از باب بنی‌شیبه بیایند که روی این بت‌ها پا بگذارند سرّ استحباب ورود حجّاج از باب بنی‌شیبه این است که روی این بت‌ها پا بگذارند این می‌شود جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقاً اینجا هم فرمود: إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ به قرینه یَقْذِفُ معلوم می‌شود مغزکوب کردن باطل مراد است إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِ و پروردگار عَلَّامُ الْغُیُوبِ است.

تفسیر آیات 51 تا 54 سوره سبأ 92/07/30

موضوع: تفسیر آیات 51 تا 54 سوره سبأ

وَلَوْ تَرَی إِذْ فَزِعُوا فَلاَ فَوْتَ وَأُخِذُوا مِن مَکَانٍ قَرِیبٍ (51 وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّی لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ (52) وَقَدْ کَفَرُوا بِهِ مِن قَبْلُ وَیَقْذِفُونَ بِالْغَیْبِ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ (53) وَحِیلَ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ مَا یَشْتَهُونَ کَمَا فُعِلَ بِأَشْیَاعِهِم مِن قَبْلُ إِنَّهُمْ کَانُوا فِی شَکٍّ مُّرِیبٍ (54)) تأمین اصول و فروع دین با قیام برای خدا

بخش پایانی سوره مبارکه سبأ درباره این است که شما برای خدا قیام بکنید اگر نهضتی برای خدا بود همه مطالب اصلی و فرعی تأمین است اگر از امام(رضوان الله علیه) نقل شده است که این إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ ⁽¹⁾برای تأمین سعادت دنیا و آخرت است حق است برای اینکه وقتی قیام, لله بود هم اصول دین تأمین است هم فروع دین.

تبیین نفی در مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ به تعیینی و تمثیلی

مطلب بعدی آن است که فرمود: ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ ⁽²⁾نفی جنون, اثبات وحی نمی‌کند آنها چندین تهمت را روا داشتند مسئله جنون بود, مسئله سِحر بود, مسئله شعبده و کهانت بود, مسئله جادوگری و امثال ذلک بود اینها را اِسناد دادند. در موارد دیگر آنها نفی شد اینجا اثبات اینکه مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ نفی جِنّه یعنی نفی همه آن تهمت‌ها این‌چنین نیست که از نظر علمی اگر جِنّة و جنون نفی شد وحی ثابت بشود آنها چندین تهمت را روا داشتند مسئله شعر را, مسئله سِحر را, مسئله کهانت را روا داشتند یا اینکه تلفیقی از گفته‌های دیگران را به ما ارائه کردی را هم روا داشتند چون آنها در موارد دیگر نفی شد فقط تهمت جِنّة ماند از نفی جنّة در این آیه و نفی سایر تهمت‌ها در آیات دیگر, وحی بودن و حقانیّت ثابت می‌شود این یک بیان. بیان دیگر اینکه ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ این تمثیل باشد نه تعیین; یعنی شما وقتی خردمندانه فکر کنید می‌فهمید که نه خودِ او مجنون است نه گفتارش شعر است نه گفتارش سحر است نه گفتارش کهانت است نه گفتارش تلفیقی از رهاورد دیگران است زیرا اگر هر کدام از اینها بود در تحدّی, شکست می‌خورد چون هیچ کس نمی‌تواند مثل این بیاورد معلوم می‌شود از سنخ شعر نیست, سحر نیست, کهانت نیست, تلفیق گفته‌های دیگران هم نیست.

اعطایی بودن کمالات مربوط به نبوّت و امامت به خلاف کمالات در ولایت

مطلب بعدی آن است که کمالات انسانی آنچه به ولایت برمی‌گردد تحصیلی است با تهذیب نفس و مانند آن حاصل می‌شود اما آن کمالاتی که جزء منصب‌های الهی است پُست‌های کلیدی است مثل نبوّت, رسالت, امامت, کسبی و تحصیلی نیست که انسان سالیان متمادی درس بخواند یا ریاضت بکشد امام بشود این بر اساس اللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ ⁽¹⁾تأمین می‌شود.

دو قسم اجرخواهی پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و بازگشت سود یکی از آن به مردم

مطلب دیگر این است که اجر وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) دو قسم بود یک اجر بود از مردم خواست, یک اجر الهی است آن اجری که از مردم خواست مَا سَأَلْتُکُم مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ ⁽²⁾به سود مردم است اما آن اجر الهی که إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ همچنان محفوظ است آن اجر را به مردم نداد آن اجر الهی برای خود آن حضرت است چرا تعبیر به مودتِ فِی الْقُرْبیٰ شد و تعبیر به مودّت قربا نشد اینها جزئیاتی است که ان‌شاءالله در آیات سوره مبارکه شوری مشخص می‌شود.

قرآن, بیان‌کننده براهین اثبات معاد برای عوام و خواص

اما بحث امروز: فرمود اینها بالأخره روزی را در پیش دارند که هیچ چاره‌ای برای آنها نیست وَلَوْ تَرَی دیگر حالا مطلب خصوصی شد به وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) خطاب می‌کند می‌فرماید آن روز را فقط تو می‌بینی چون اینها منکر معادند. در جریان معاد هم مستحضرید که قرآن کریم در همین سوره و در آیات دیگر برهان اقامه کرد که عالَم باطل نیست یاوه نیست که هر کسی هر کاری را خواست بکند, بکند. یک سلسله بحث‌های معاد است که تجرّد عقلی دارد روح از بین نمی‌رود انسان, مرگ را می‌میراند نه اینکه انسان بمیرد این در دسترس همگان نیست لذا برای خواص این براهین اقامه می‌شود اما آنچه برای توده مردم اقامه می‌شود و قرآن کریم در بسیاری از آیات آنها را مطرح کرده و در همین سوره مبارکه سبأ هم به آنها اشاره کرده که این‌چنین نیست که هر کسی هر کاری را انجام بدهد آزاد باشد وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاَ تَأْتِینَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَی وَرَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ عَالِمِ الْغَیْبِ لاَ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِی السَّماوَاتِ وَلاَ فِی الْأَرْضِ وَلاَ أَصْغَرُ مِن ذلِکَ وَلاَ أَکْبَرُ إِلَّا فِی کِتَابٍ مُّبِینٍ ٭ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولئِکَ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ ٭ وَالَّذِینَ سَعَوْ فِی آیَاتِنَا مُعَاجِزِینَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ مِن رِّجْزٍ أَلِیمٌ ⁽³⁾کذا یعنی عالَم یاوه نیست که هر کسی هر کاری را بکند این دلیل, ساده‌ترین برهان است برای ضرورت معاد اما آن معانی عقلی و براهین عقلی مقدور خواص است نه عوام. بعد از اینکه در اوایل همین سوره سبأ دلیل معاد را, دلیل مردم‌فهم را اقامه کرد که عالَم یاوه و باطل نیست که هر کسی هر کاری کرد, کرد هیچ حساب و کتابی نباشد این معنا را همه می‌فهمند, بعد در پایان نتیجه‌گیری می‌کند که حالا ما که برهان اقامه کردیم, برهان مردمی اقامه کردیم در بخش‌های دیگر یک مقدار دقیق‌تر فرمود که عالَم حق است یعنی هدفمند است باطل نیست یعنی بی‌هدف نیست مَا خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا بَاطِلاً, ⁽⁴⁾مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ, ⁽⁵⁾گاهی به صورت موجبه, گاهی به صورت سالبه, گاهی اثبات حقانیّت عالَم, گاهی نفی بطلان عالَم که عالم یاوه نیست که هر موجودی بالأخره هر کاری خواست بکند به جایی هم نرسد; بلکه به دارالقرار می‌رسد تا آنجا صالح و طالح, کیفر و پاداش خودشان را ببینند. آن براهین که یک مقدار متوسط است در جای دیگر اقامه شده براهین دقیق‌تر برای اوحدی از اهل ایمان در جای دیگر ذکر شده.

اجتماع براهین عمومی و اختصاصی معاد در اول و آخر سوره سبأ

اما این برهانی که در اوایل همین سوره مبارکه سبأ اقامه شده قابل فهم برای همه مردم است که بالأخره عالَم بیهوده نیست که هر کسی هر کاری کرد, کرد; مؤمن هر کاری کرد, کافر هر کاری کرد, ظالم هر کاری کرد, حساب و کتابی نباشد این ادله را در اوایل سوره نقل کردند بعد در بخش پایانی سوره فرمود: وَلَوْ تَرَی خطاب به شخص پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) است که تو در آن روز می‌بینی, چه چیزی را می‌بینی؟ اینها مستقبل محقّق‌الوقوع است که به صورت فعل ماضی ذکر شده إِذْ فَزِعُوا اینها به فزع می‌افتند حالا یا عندالموت است یا عندالبرزخ است یا عندالبأث است بالأخره به فزع می‌افتند.

تبیین پایداری حقیقت انسان با معنای فوت و وفات

وَلَوْ تَرَی إِذْ فَزِعُوا فَلاَ فَوْتَ ما در عالَم فوت نداریم هر چه داریم وفات داریم نه فوت در «فوت» تاء جزء کلمه است یعنی از بین رفتن, در «وفات» تاء زاید است جزء کلمه نیست اصلش وفیٰ است اگر اخذ تام باشد چیزی از بین نرود می‌گویند توفّی کرده, استیفا کرده فلان شخص حقّ خودش را استیفا کرده یا در فلان سخن, مستوفا بیان کرده یا در فلان مقاله مستوفا بیان کرده وفیٰ, توفّی, استیفا, همه اخذ تام را نشان می‌دهد که هیچ چیزی را فرو نمی‌گذارد و چیزی از بین نمی‌رود انسان وفات می‌کند نه فوت, این تاء در وفات جزء کلمه نیست اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنفُسَ حِینَ مَوْتِهَا ⁽¹⁾شما متوفّا می‌شوید خدا متوفّی می‌شود چیزی از شما گُم نمی‌شود تمام‌حقیقت شما را خدا توفّی می‌کند استیفا می‌کند فوتی در کار نیست.

نزدیکی خدا به انسان در اخذ روح و بیان مراتب چهارگانه آن در المیزان

وَأُخِذُوا مِن مَکَانٍ قَرِیبٍ این یکی از لطایف المیزان همین بخش است این سه, چهار سطر المیزان خیلی قوی است که ایشان شماره کرده آیاتی را که مربوط به نزدیک بودن خدای سبحان است فرمود از جای نزدیکی گرفته می‌شوید خب گیرنده خداست روحتان را بخواهد قبض بکند او قبض می‌کند مراتب چهارگانه قُرب را بیان کرده فرمود خدا در بعضی از آیات خودش را قریب معرفی کرده وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ ⁽¹⁾که قریب است, نزدیک است. درباره محتضر در سوره مبارکه واقعه فرمود وقتی محتضر حالش به آن آخرین بخش رسید شما نگاه می‌کنید ولی نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنکُمْ وَلکِن لاَ تُبْصِرُونَ ⁽²⁾شما که کنار بستر او هستید به او نزدیک هستید ما به این محتضر از شما نزدیک‌تریم ولی شما نمی‌بینید این دو مرحله, آن نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ مرحله سوم است که ما نه تنها از شما به شخص نزدیک‌تریم بلکه از رگِ حیات او, به او نزدیک‌تریم این سه مرتبه, مرتبه چهارم آن است که ما از خود شخص به خود شخص نزدیک‌تریم که وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ ⁽³⁾این آیه سوره انفال که قبلاً گذشت این آیه‌ای نیست که قابل فهم باشد برای اوساط از اهل ایمان چه برسد به ضعاف آنها, خدا بین ما و خود ما فاصله است این حیلوله صفتِ فعل اوست نه صفت ذات او.

صعوبت فهم معنای حیلولت خدا بین انسان و قلب او

وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ قلب ما همان حقیقت ماست, هویّت ماست, ما چیزی جدای از قلب نداریم منظور از قلب این قسمتی که در چپ بدن قرار دارد و پالایش خون به عهده اوست این نیست این در حیوان هم هست, مؤمن هم هست, کافر هم هست, درباره کفار که گفته می‌شود: فِی قُلُوبِهِم مَرَضٌ ⁽¹⁾این قلب را نمی‌گویند اینها نوار قلب می‌گیرند عکس می‌گیرند می‌بینند قلب, قلب سالم است اما آن مرض چیز دیگر است آن قلب چیز دیگر است فرمود بین انسان و قلب او; یعنی بین انسان و حقیقتِ او خدا فاصله است این در ذهن نمی‌آید. پرسش: چه اشکال دارد بگوییم حقیقت انسان همان قلب اوست.

پاسخ: بسیار خوب, اما بین انسان و همان حقیقت, فیض و قدرت خدا حائل است وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ.

روشن شدن نهایت قرب الهی در هنگام کمین با معنای چهارم قرب

اگر این است, پس چیزی از خدا به ما نزدیک‌تر نیست حتی خود ما; لذا او قریب و نزدیک است بالقول المطلق و آنچه در سوره مبارکه فجر آمده است إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصَادِ ⁽²⁾مرصاد یعنی کمین, خدا در کمین است و شیطان هم در کمین لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ ⁽³⁾من سرِ راه کمین می‌زنم, شیطان کمین می‌زند که بگیرد و ذات اقدس الهی در کمین است که دستگیری کند إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصَادِ اما برای عده دیگر هم ممکن است فوراً آنها را زمینگیر کند فرمود اگر پروردگار رصد می‌کند در کمین است با این مراحل چهارگانه قُرب مخصوصاً با مرتبه چهارم معلوم می‌شود که در رصد بودن او و در کمین بودن او در نهایت قُرب است.

تبیین اطلاق قرب خدا به انسان در کلام علوی کمیل

آنچه در دعای نورانی «کمیل» هست نشان می‌دهد که خدای سبحان آنچنان به ما نزدیک است که از فرشته‌هایی که مأمورند و آمدند کارهای ما را تنظیم کنند و بنویسند به ما نزدیک‌تر است در این دعای «کمیل» می‌خوانیم خدایا! برخی از کارها را شما اجازه نمی‌دهید ملائکه بنویسند وَإِنَّ عَلَیْکُمْ لَحَافِظِینَ ٭ کِرَاماً کَاتِبِینَ ٭ یَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ ⁽¹⁾ملائکه را فرستادی که کارهای ما را رصد کنند بنویسند به شما گزارش بدهند بعضی از کارها را اصلاً اجازه نمی‌دهد که آنها بفهمند «و الشاهد لِما خَفِیَ عنهم و بِرَحمتک أخْفَیته» ⁽²⁾خدایا ملائکه را برای این کار فرستادی که اعمال و خاطرات ما را ثبت کنند و به شما گزارش بدهند در بعضی از موارد حاضر نیستی که آبروی ما نزد ملائکه ریخته بشود که آنها بفهمند ما چه کار کردیم, نمی‌گذاری, خودت حفظ می‌کنی و خودت مخفی نگه می‌داری «و الشاهد لِما خَفِیَ عنهم و بِرَحمتک أخْفَیتُه» آنها حافظ‌اند, کرام الکاتبین‌اند اما آبروی ما را نزد آنها هم حفظ کردی چنین خدایی است, پس از ما به ما نزدیک‌تر است, از دیگران به ما نزدیک‌تر است, از ملائکه به ما نزدیک‌تر است لذا قریبِ بالقول المطلق است و این خدا بخواهد انسان را بگیرد دیگر هیچ مانعی در کار نیست هیچ حجابی در کار نیست. فرمود: وَأُخِذُوا مِن مَکَانٍ قَرِیبٍ.

پرسش: بالأخره لفظ مکان دارد... هر جا بگیرد مکان است و نزدیک است.

جمع بین مکان قریب و بعید در آیه دال بر اطلاق قرب خدا

پاسخ: بله, اما در همان نزدیکی می‌گیرد چون ما متمکّن هستیم مکان داریم همان‌جا می‌گیرد دیگر فاصله‌ای نیست در هر مکانی که ما باشیم فیض و قدرت نامحدود الهی آ‌نجا حضور و ظهور دارد همان‌جا می‌گیرد حالا اینکه فرمود: وَلَوْ تَرَی إِذْ فَزِعُوا فَلاَ فَوْتَ وَأُخِذُوا مِن مَکَانٍ قَرِیبٍ ٭ وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّی لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ جمع کرده بین مکان قریب و مکان بعید.

امکان بازگشت ضمیر در آمَنَّا بِه به قرآن یا پیامبر و علت آن

این آمَنَّا بِهِ اگر به مرجع نزدیک مراجعه کنیم که جَاءَ الْحَقُّ منظور قرآن کریم است که سیدناالاستاد به آن اشاره کردند که آمَنَّا بِهِ یعنی بالقرآ‌ن ⁽¹⁾و اگر درباره آن محور اصلی بحث که وجود مبارک پیغمبر است که فرمود: مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ, آمَنَّا بِهِ یعنی آمنّا بصاحب یعنی پیامبر آن هم صحیح است چون ایمان به قرآن ایمان به پیغمبر است, ایمان به پیغمبر ایمان به قرآن است بالأخره من به قرآن و وحی ایمان آوردم وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ.

ثمربخش نبودن ایمان آوردن هنگام مرگ و علت آن

اینکه می‌گویند آمَنَّا بِهِ این مثل اینکه انسان در خواب دارد یک حرف دروغ می‌زند یک انسان حیله‌گر وقتی در خواب هم حرف می‌زند مکّارانه حرف می‌زند اینها فعل اختیاری ندارند چون انسان مادامی که زنده است بین او و ایمان و کفر, اراده فاصله است می‌خواهد ایمان بیاورد می‌خواهد کفر بورزد بین او و کارهای اختیاری, ایمان فاصله است اما وقتی که حال احتضار پیش آمد این اراده رخت برمی‌بندد از انسان به هیچ وجه کارِ ارادی ساخته نیست تکامل عملی ممکن نیست, ممکن نیست او کاری بکند که گناه باشد ممکن نیست کاری انجام بدهد که ثواب بشود این اراده و عزم و نیّت از او گرفته می‌شود. در بخش‌های اندیشه و علم راهش باز است خیلی از چیزها را که انسان در دنیا نمی‌فهمید هنگام مرگ می‌فهمد در برزخ می‌فهمد, تکامل علمی فراوان است اما تکامل عملی یعنی کاری بکند که ثواب ببرد یا کاری بکند که عِقاب داشته باشد این دیگر از او گرفته شده مسئله اراده, تصمیم, عزم, نیّت که اینها کار عقل عملی است کلاً با مرگ از کار می‌افتد انسان است با همان اعمال قبلی خودش (یک) دروغی که می‌گوید ظهور ملکات کذب است نه اینکه گناهی کرده باشد اینکه در سوره مبارکه انعام گذشت آ‌ن مشرکان می‌گفتند: مَا کُنَّا مُشْرِکِینَ ⁽²⁾ما شرک نورزیدیم خدای سبحان فرمود: انظُرْ کَیْفَ کَذَبُوا عَلَی أَنْفُسِهِمْ ⁽³⁾این ظهور همان ملکات دنیاست مثل آدم دروغگو که در خواب هم وقتی حرف می‌زند دروغ می‌گوید, انسان مکّار وقتی در خواب هم حرف می‌زند دارد نقشه می‌کشد این نقشه کشیدن یا دروغ گفتن نائم در خواب, معصیت نیست ظهور ملکات اوست وگرنه در آنجا کذب ممکن نیست, کفر ممکن نیست, ایمان ممکن نیست, اگر ایمان ممکن باشد یعنی در آنجا ممکن باشد کسی ایمان بیاورد آنجا احتیاج به شریعت دارد آن هم تشریع است وجوب و حرمت دارد معصیت و اطاعت دارد لازم است آنجا وحی و نبوّتی هم باشد آنجا دیگر می‌شود دنیا دیگر آخرت نیست; لذا اینکه می‌گویند: آمَنَّا ظهور ملکاتشان است در دنیا وقتی گرفتار می‌شدند با دروغ می‌گفتند ما قبول داریم الآن همان دروغ دارد ظهور می‌کند وگرنه ایمان آوردن ممکن نیست وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ پس این ضمیر بِهِ یا به الْحَقّ برمی‌گردد که قرآن است یا به «صاحب» برمی‌گردد که محور بحث است.

تبیین بُعد فاصله بین مشرکان و ایمان

بعد می‌فرماید: وَأَنَّی لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ فاصله بین اینها و قرآن, فاصله بین اینها و بین پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) زیاد است چگونه اینها می‌توانند تناوش داشته باشند تناوش شبیه تناول است منتها این است که انسان چیز آسانی را از نزدیک بردارد این را می‌گویند تناوش, تناول از این اعم است فرمود اینها به ایمان دسترسی ندارند تا ایمان بیاورند ایمان در یک قلّه بالاست اینها در حضیض‌اند در درک اسفل من النار هستند دسترسی به ایمان ندارند اینها چگونه می‌خواهند ایمان بیاورند آن روز که می‌خواستند ایمان بیاورند که نیاوردند امروز که بین اینها و ایمان فاصله است می‌خواهند ایمان بیاورند این شدنی نیست وَأَنَّی لَهُمُ التَّنَاوُشُ چرا؟ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ اگر فاصله زیاد است تناوش ممکن نیست الآن کسی اینجاست چیزی هم روی قلّه دماوند است خب در دسترس او نیست تا او تناوش کند او تناول کند چه چیزی را می‌خواهد بگیرد أَنَّی لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ در حالی که آن وقت که قریب بود نزدیک بود کفر ورزیدند وَقَدْ کَفَرُوا بِهِ مِن قَبْلُ.

رجم به غیب بودن ایمان‌آوری مشرکان هنگام مرگ و آخرت

اینها دو رَجم به غیب دارند, قذف به غیب, رجم به غیب در دنیا داشتند اینجا هم دارند, در دنیا رجم به غیب داشتند می‌گفتند - معاذ الله - این رهاورد اوست سِحر است یا شعر است یا کهانت است خودش - معاذ الله - یا مجنون است یا ساحر است یا شاعر است یا کاهن است و مانند آن, این رجم به غیب بود یعنی در تاریکی تیر پرتاپ کردن به غیب ارجاع دادن و از غیب سخن گفتن این می‌شود رجم به غیب, در آخرت هم رجم به غیب دارند برای اینکه ایمان رفته آن بالا در دسترس اینها نیست مقدور اینها نیست حالا می‌گویند: آمَنَّا پس هم در دنیا قذف به غیب داشتند رجماً بالغیب سخن می‌گفتند هم در آخرت رجماً بالغیب و قذفاً بالغیب سخن می‌گویند وَقَدْ کَفَرُوا بِهِ مِن قَبْلُ وَیَقْذِفُونَ اینجا دیگر فعل مضارع است کارشان رجم به غیب است در دنیا یک نحو رجم به غیب داشتند در آخرت یک نحو رجم به غیب دارند و غیب بودنش هم برای این است که مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ است.

نفی مکان فیزیکی و بُعد آن در آیه

آنچه را اینها درباره آن سخن می‌گویند خیلی دور است البته مکانت بعید است اینجا منظور مکان جسمی و فیزیکی نیست مکانت بعید است اینها از ایمان بخواهند خبر بدهند که در دسترس اینها نیست در دنیا از وحی و نبوّت حضرت می‌خواستند خبر بدهند در دسترس آنها نبود.

تبیین ایجاد فاصله بین اشتهای مشرکان و متعلّق آن در قیامت

وَیَقْذِفُونَ بِالْغَیْبِ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ بنابراین اینها دو مُشتَها دارند یک مُشتَها در قیامت دارند که ایمان بیاورند و از عذاب الهی بِرَهند, یک مشتَها به لحاظ لذایذ دنیایی داشتند که در رفاه بودند در اسراف و اتراف بودند الآن به جایی رسیدند که وَحِیلَ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ مَا یَشْتَهُونَ آنچه اینها اشتها دارند که در قیامت ایمان بیاورند و از عذاب بِرَهند مقدورشان نیست, آنچه در دنیا با آن عادت کرده بودند به لذایذ و مشتهیات مقدورشان نیست وَحِیلَ حیلوله شده است, فاصله شده است بین این کفار و آنچه اینها اشتها داشته و دارند که فعل مضارع است و مفید استمرار, در آخرت اشتهای آنها این است که بگویند: آمَنَّا بِهِ و نجات پیدا کنند که این شدنی نیست. پرسش:...این آیات را بر اعمّ از عذاب دنیا و برزخ و قیامت معنا بکنیم.

پاسخ: بالأخره وقتی که وَحِیلَ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ مَا یَشْتَهُونَ شد شامل دنیا و آخرت می‌شود یعنی لذایذی که مشتهای آنها بود الآن در دسترس نیست اشتهایی که الآن داشتند که به وسیله ایمان از لذایذ بهشت برخوردار بشوند, از خطرات جهنم حفظ بشوند مقدورشان نیست.

شباهت مشرکان با پیروان خود در محرومیت رسیدن به اشتهای خود

وَحِیلَ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ مَا یَشْتَهُونَ کَمَا فُعِلَ بِأَشْیَاعِهِم خیلی‌ها تابع و پیرو اینها بودند همان‌طوری که آنها گرفتار شهوت بودند و در قیامت هم آرزوی خام داشتند هم در قیامت به آرزو نمی‌رسیدند هم آنچه مأنوسشان بود در دنیا آن را از دست دادند اینها هم گرفتار هر دو محرومیّت هستند کَمَا فُعِلَ بِأَشْیَاعِهِم مِن قَبْل. تردید, علت مشترک بین مشرکان و پیروان آنها

سرّش آن درد مشترک و بیماری مشترک است چون همه اینها در شکّی بودند که اینها را می‌لرزاند یک وقت است انسان شاکّ متفحّص است یقین دارد که مطلبی هست ولی درصدد تحقیق است این شکّ او باعث رِیب نیست ما یک عقل نظری داریم که مسئول اندیشه است یک عقل عملی داریم که مسئول کار و اراده و نیّت است آنچه عقل نظری به آن مبتلا می‌شود در برابر قطع و یقین و ظن, شک است شک در هست و نیست و بود و نبود است آنچه عقل عملی به آن مبتلا می‌شود در برابر طمأنینه, تردید است تردید این است که آدم را می‌لرزاند, طمأنینه آدم را آرام نگه می‌دارد تردید برای عقل عملی است شک برای عقل نظری است, رِیب برای عقل عملی است شک برای عقل نظری, گاهی ممکن است اینها هر کدام در جای دیگر به کار برود ولی وقتی در مقابل هم قرار گرفتند هر کدام معنای خاصّ خودشان را دارند گاهی انسان شک دارند که فلان چیز هست یا نیست اما باعث لرزش او نیست چون مورد عمل نیست بعد تحقیق می‌کند به یک نتیجه علمی می‌رسد گاهی شکّی است که باعث اضطراب اوست این شکّ اضطراب‌آور را می‌گویند شکّ مُریب لذا در قرآن درباره تردید فرمود: فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ ⁽¹⁾انسانی که مردّد است می‌خواهد کاری انجام بدهد مثل انسان نابینای راه گُم‌کرده است نابینایی در اتاقی باشد بخواهد خارج بشود درِ خروجی را نبیند گاهی به طرف دیوار شمال حرکت می‌کند گاهی به طرف دیوار جنوب حرکت می‌کند این ردّ مکرّر را می‌گویند تردید که باب تفعیل است و برای کثرت و مبالغه است فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ تردّد همین است, تردید همین است تردید و تردّد یکی تفعّل, یکی تفعیل آن ردّ مکرّر است یک نابینا گاهی به این طرف می‌آید, گاهی به آن طرف می‌رود این وسط سرگردان است منافقین کارشان این است دیگران هم که طمأنینه ندارند کارشان این است که «أعاذنا الله من شرور أنفسنا و سیّئات أعمالنا».

تفسیر آیات 49 تا 54 سوره سبأ 92/08/01

موضوع: تفسیر آیات 49 تا 54 سوره سبأ.

قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا یُعِیدُ (49 قُلْ إِن ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَی نَفْسِی وَإِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمَا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ (50) وَلَوْ تَرَی إِذْ فَزِعُوا فَلاَ فَوْتَ وَأُخِذُوا مِن مَکَانٍ قَرِیبٍ (51) وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّی لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ (52) وَقَدْ کَفَرُوا بِهِ مِن قَبْلُ وَیَقْذِفُونَ بِالْغَیْبِ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ (53) وَحِیلَ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ مَا یَشْتَهُونَ کَمَا فُعِلَ بِأَشْیَاعِهِم مِن قَبْلُ إِنَّهُمْ کَانُوا فِی شَکٍّ مُّرِیبٍ (54)) تسامحی بودن تعبیر مغزکوب شدن باطل به وسیله حق

بعد از اینکه براهین را اقامه فرمود و شبهات آنها را طرد کرد فرمود کلام الهی که وحی است حق است که آمد, نبوّت حضرتش که حق است ثابت شد, پیشاپیش اینها توحید الهی که حق است ثابت شد, جریان معاد که حق است ثابت شد, حق آمد جا برای باطل نیست اینکه فرمود جا برای باطل نیست یعنی باطل امر موجودی است که حق آن را سرکوب و مغزکوب می‌کند نظیر آیه سوره مبارکه «انبیاء» که فرمود: بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبَاطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ ⁽¹⁾آیا این‌چنین است که باطل مغزی دارد حق آن را مغزکوب می‌کند و از بین می‌برد یا این تسامحی در تعبیر است یک تشبیه است اگر کسی باطل را مثل کف می‌داند چه اینکه در آیه سوره مبارکه «رعد» خدای سبحان مَثلی ذکر کرد فرمود مثل سیلی است که خدای سبحان نازل کرد, روی سیل کفی ایجاد بشود آیا این کفِ روی آب, مغزی دارد که آب و سیل، مغزِ این کف را می‌کوبد و آن را از بین می‌برد یا بی‌مغزی‌اش روشن می‌شود. اینکه در سوره مبارکه «انبیاء» فرمود: نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبَاطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ این اوایل راه است انسان خیال می‌کند که باطل چیزی است و حق, مغز آن را می‌کوبد اما در سوره مبارکه «اسراء» فرمود اصلاً باطل, بی‌مغز است مثل همان کفِ روی آب است که کف روی آب مغزی ندارد که مغزکوب بشود فَیَذْهَبُ جُفَاءً در سوره مبارکه «اسراء» فرمود: إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقاً ⁽²⁾این رفتنی است نیازی به مغزکوب ندارد کف, ماندنی نیست نه اینکه مغزی دارد و حق آن را مغزکوب می‌کند حرف نهایی فَیَدْمَغُهُ نیست حرف نهایی إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقاً است حرف نهایی همان است که فرمود: فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفَاءً ⁽³⁾جُفاء یعنی آب‌بُرد، این مشتق نیست یعنی در همین رفتن سیل, خودبه‌خود از بین می‌رود کسی کاری به کف ندارد حالا بیاید کف را مغزکوب کند مغزش را بکوبد این مغزی ندارد این تعبیر سوره «اسراء» ناظر به همه بخش‌های دیگر است که فرمود اصلاً باطل رفتنی است نه اینکه باطل را باید بُرد و از بین برد إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقاً.

تبیین دو گونه تعبیر متوسط و نهایی در بطلان باطل

فتحصّل أنّ هاهنا امران: یکی اینکه حق در مقابل باطل پیروز است و باطل در مقابل حق شکست می‌خورد شکست خوردنش به این است که حق, باطل را مغزکوب می‌کند این تعبیر متعارف و متوسطی است. امر ثانی این است که حق که آمد بطلان باطل را روشن می‌کند نه اینکه باطل را مغزکوب کند مثل اینکه انسان در تاریکی در شب تاریک اوهامی دارد خیالاتی دارد خیال می‌کند اینجا تپّه است فلان‌جا درخت است فلان‌جا در است همین که آفتاب طلوع کرد معلوم می‌شود درّه‌ای نبود, چاله‌ای نبود, کوهی نبود, درختی نبود. آفتاب این‌طور نیست که کوه را یا درّه را یا درخت را یا چاله را از بین برده باشد آفتاب که طلوع کرد معلوم می‌شود چیزی نبود آفتاب که طالع می‌شود این‌طور نیست که درخت یا آن کوه موهوم را از بین ببرد روشن می‌کند که چیزی نبود. انسان در شب, مسافر در شب در تاریکی خیلی چیزها را خیال می‌کند, خیال می‌کند روبه‌روی او کوهی است, درّه‌ای است, درختی است و مانند آن. باطل, رفتنی است چون مغزی ندارد نیازی نیست که کسی آن را مغزکوب کند.

آیه مورد بحث جامع دو تعبیر بطلان باطل

وقتی این دو امر روشن شد معلوم شد که آنچه در سوره «انبیاء» آمده بیان متوسط است آنچه در سوره «اسراء» آمده بیان نهایی است این جمع‌بندی را در همین آیه سوره «سبأ» مشخص کرد فرمود: قُلْ جَاءَ الْحَقُّ حالا که حق آمد باطل حرفی برای گفتن نداشت و ندارد و نخواهد داشت مَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا یُعِیدُ باطل بما أنّه باطل نه در بدأ ظهوری دارد و نه در ختم; نه قبلاً حرفی برای گفتن داشت نه الآن و نه بعداً, نه ابداء از آن ساخته است نه اعاده, از کفِ روی آب کاری ساخته نیست باطل امر موجودی نیست ما خیال می‌کنیم هست وقتی ما خیال می‌کنیم هست و آن در خارج واقعاً موجود نیست خب اگر چیزی واقعاً موجود نیست نه إبداء از آن ساخته است نه اعاده, چون باطل رفتنی است حالا فرض کنید کسی ادّعا کرده که فلان صنم یا فلان وثن رب است تعبیر قرآن کریم این است که شما که می‌گویید رب، این لفظ را می‌گویید, مفهوم را در ذهن می‌پرورانید ولی زیر این مفهوم خالی است إِنْ هِیَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّیْتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَاؤُکُم مَا أَنزَلَ اللَّهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ ⁽¹⁾الآن آدم به درختی که در خارج وجود دارد می‌گوید این شجر است لفظ شجر را تلفّظ می‌کند مفهوم شجر را در ذهن ترسیم می‌کند این مفهوم بر آن مصداق منطبق است آن مصداق تحت این مفهوم مندرج است این مفهوم زیرش خالی نیست حالا اگر کسی آمد چوبی را گفت این رب است یا آنچه را تراشید گفت این رب است این کلمه «رب» را لفظاً جاری می‌کند (یک) مفهومش را در ذهن ترسیم می‌کند (دو) ولی زیرش خالی است نه بر چیزی منطبق است و نه چیزی تحت این مندرج است تعبیر قرآن کریم این است که إِنْ هِیَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّیْتُمُوهَا یک اسم بی‌مسمّاست خب اگر باطل یعنی باء و الف و طاء و لام، این لفظ, مفهومی دارد این مفهوم زیرش خالی است که مثلاً ما چیزی را نشان بدهیم بگوییم این فرش یا این سنگ یا این در یا این دیوار «هذا باطلٌ» این مصداق ندارد اگر کسی حقّی را ادعا بکند که حق با او نیست این لفظ را می‌گوید, مفهوم را در ذهن ترسیم می‌کند اما زیر آن مفهوم خالی است چیزی زیر آن مفهوم مندرج نیست خب اگر این معنا از آیه سوره «اسراء» برمی‌آید این دقیق‌تر از معنایی است که از سوره «انبیا» برمی‌آید سوره «انبیاء» این است که بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبَاطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ مثل اینکه کسی بگوید ما سنگ گرفتیم, مغز این حباب را زدیم آن را مغزکوب کردیم این حرف ابتدایی است یا متوسط, حرف نهایی این است که این کف و این حباب، بی‌مغز است مغز ندارد این حرف نهایی است, حرف نهایی در سوره «اسراء» است که جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ نه اینکه ما باطل را از بین بردیم إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقاً این رفتنی است لازم نیست کسی آن را ببرد. مجموع آنچه در سوره «انبیاء» و در سوره «اسراء» است در آیه محلّ بحث سوره «سبأ» آمده فرمود: قُلْ جَاءَ الْحَقُّ چون حق آمد باطل نه قبلاً حرفی برای گفتن داشت نه الآن حرفی برای گفتن دارد نه آینده وَمَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا یُعِیدُ نه ابداء از آن ساخته است نه اعاده از آن ساخته است چون آن لاشیء است حالا چه این مَا, «ما»ی نافیه باشد کما هو الظاهر یا استفهام انکاری باشد بالأخره اگر کسی بگوید کف حرفی برای گفتن نداشت نه در گذشته و نه در آینده این حرف نهایی را می‌زند برای اینکه چیزی نیست تا در گذشته کاری کرده باشد یا در آینده کاری کرده باشد.

بررسی حقیقی بودن وجود شیطان و باطل بودن وعده های او

پرسش: آیا شیطان و وسوسه‌های شیطان مصداق باطل هستند؟

پاسخ: نه, اینها موجود حقیقی هستند آن کاری که می‌کنند آن وعده‌ای که می‌دهند آن فریبی که می‌دهند بله آن مصداق باطل است فریبشان این است که الشَّیْطَانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ می‌گوید اگر شما در راه خدا انفاق کردید فقیر می‌شوید این کف است این حرف، دروغ است بله این باطل است اما خود شیطان موجودی است مکلّف است باید عبادت کند و چون خلاف می‌کند معصیت کرده است چون معصیت کرده است گرفتار جهنم می‌شود خداوند فرمود: لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنکَ وَمِمَّن تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ ⁽¹⁾خودش موجودی است اما این تهدیدی که می‌کند وعده‌ای که می‌دهد بر اینها فریب و نیرنگ است قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا یُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا یُعِیدُ.

استفاده محقق طوسی از آیه إِن ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا... بر بطلان جبر

قُلْ إِن ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَی نَفْسِی مرحوم شیخ طوسی در تبیان این إِن ضَلَلْتُ را می‌گوید این دلیل است بر نفی جبر ⁽²⁾حضرت از طرف انسان دارد سخن می‌گوید وگرنه خودش بالصراحه می‌گوید: إِنِّی عَلَی بَیِّنَةٍ مِن رَبِّی ⁽³⁾و خدای سبحان هم بالصراحه فرمود: إِنَّکَ عَلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ ⁽⁴⁾هم خدا فرمود تو در متن صراط مستقیم هستی هم خودش فرمود: إِنِّی عَلَی بَیِّنَةٍ مِن رَبِّی هیچ تردیدی نیست ولی به عنوان یک انسان من از آن نظر که انسانم و صرف‌نظر از اینکه سوابقی دارم اگر - معاذ الله - گمراه شدند با سوء اختیار خود من است فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَی نَفْسِی.

بازگشت سود و زیان کارها به سوی انسان، قول دیگر در آیه

جناب قرطبی از بعضی‌ها نقل می‌کند می‌گوید «و قیل» حرف خود قرطبی نیست «و قیل» که إِن ضَلَلْتُ اگر من گمراه شدم خب به ضرر خود من است (و باعث بطلان حجت من نیست) و اگر هدایت شدم که به فیض الهی است ⁽¹⁾(ایشان این‌چنین معنا کرده است). این می‌تواند ناظر باشد به آیه سوره مبارکه «فصلت» آن طوری که زمخشری اشاره کرده ⁽²⁾, می‌تواند اشاره باشد به آیه سوره مبارکه «نساء» آن طوری که ظاهر آیه این است در قرآن کریم گاهی می‌فرماید اگر انسان, توفیقی نصیبش شد کار خوبی کرد برای خودش کرد مَنْ عَمِلَ صَالِحاً فَلِنَفْسِهِ و اگر بیراهه رفت یا راه کسی را بست وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا یَضِلُّ عَلَیْهَا ⁽³⁾, مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْهِا ⁽⁴⁾یعنی اگر کسی کار خیر کرد به سود خود کرد و اگر کار بد کرد به زیان خود کرد در سوره مبارکه «فصلت» آیه 46 به این صورت آمده مَنْ عَمِلَ صَالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَیْهَا این یک تعبیر.

ناتمامی معنای ارائه شده و تفسیر آن با آیه79 «نساء»

آیه محلّ بحث از سنخ آیه سوره «فصلت» نیست آیه سوره محلّ بحث این نیست که «إن ضللت إنّما أضلّ علی نفسی و إن اهتدیتُ فإنّما اهتدیت لنفسی» این نیست, شبیه سوره مبارکه «نساء» است که در سوره «نساء» آیه 79 به این صورت است مَا أَصَابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ وَمَا أَصَابَکَ مِن سَیِّئَةٍ فَمِن نَفْسِکَ اگر کار بدی کردید از خودت است و اگر کار خیری نصیب تو شد بدان فضل الهی است اینجا هم حضرت می‌فرماید اگر - معاذ الله - ضلالت است خودم گمراه شدم, اگر هدایت است کما هو الحق در سایه وحی الهی است که آیه محلّ بحث با آیه 79 سوره مبارکه «نساء» هماهنگ‌تر است خود زمخشری هم توجه دارد که با آیه سوره «فصلت» هماهنگ نیست ⁽⁵⁾.

تعارض تفسیر منقول از محقق قرطبی با حجیت قول و فعل پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم)

پرسش: آیه اصلاً برای اسکات خصم است؟

پاسخ: بسیار خوب, به خصم می‌فرماید اگر من گمراه شدم نه اینکه حرف‌های من حق است و شما کاری به فعل من نداشته باشید کاری به حرف من داشته باشید حرفی که قرطبی از بعضی‌ها نقل می‌کند به عنوان «وجه النظم» این است که اگر من گمراه شدم این دلیل بطلان حجّت من نیست شما آن حجّت را نگاه کنید خب این حرفی است یک عالِم عادی ممکن است بگوید, شما بگویید شما حرف من را نگاه کنید فعل مرا نگاه نکنید اما کسی که فعلش و قولش حجّت خداست اگر حرف او حجّت الهی است حجّت الهی را آورده چگونه بر خلاف آن عمل می‌کند چگونه یک پیامبر می‌تواند بگوید من اگر بیراهه رفتم دلیل بطلان حرف من نیست, خب اگر شما بیراهه رفتید معلوم می‌شود پیامبر نیستید پس این «قیل» که در تفسیر قرطبی به عنوان وجه النظم آمده این هماهنگ نیست برای اینکه یک عالِم عادی می‌تواند بگوید که شما حرف ما را بگیرید و کاری نداشته باشید مثل شمعی که می‌گویند خودش می‌سوزد ولی دیگران را نور می‌دهد شما کاری نداشته باشید که ما عمل نکردیم حرف ما را بگیرید این را یک آدم عادی ممکن است بزند اما یک پیامبر که حجّت خداست چگونه می‌تواند بگوید من اگر عمل نکردم و گمراه شدم این باعث بطلان حجّت من نیست حرفِ من حجّت است خب اگر حرف تو حجّت است تو حجّةالله هستی چگونه ممکن است گمراه بشوی؟! بنابراین راهی که شیخ طوسی در تبیان طی کرد یا راه دیگر آنها اقرب به ذهن است إِن ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَی نَفْسِی وَإِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمَا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی که هماهنگ با آیه 79 سوره مبارکه «نساء» است.

تبیین معنای سَمِیعُ الدُّعَاءِ بودن خداوند

او سمیع است و نزدیک هم است شنواست این سمیع است قبلاً هم ملاحظه فرمودید به این معنا نیست که خدا می‌شنود خب البته خدا هم غیبت را می‌شنود هم تهمت را می‌شنود هم فحش را می‌شنود هم سبّ و لعن را می‌شنود هم دعا را. سمیع دو قسم است: یک سمع عادی است که می‌گوییم می‌شنود خب ما حرف‌های دیگران را هم می‌شنویم, یک سمع است که ترتیب اثر می‌دهد مثلاً ما می‌گوییم فلان کس حرف ما را نمی‌شنود یعنی ترتیب اثر نمی‌دهد ما می‌گوییم پروردگارا إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعَاءِ ⁽¹⁾هستی تو دعا را گوش می‌دهی یعنی چه؟ یعنی دعا را می‌شنوی خب غیبت را هم می‌شنود فحش را هم می‌شنود این سَمِیعُ الدُّعَاءِ به آن معنا نیست که می‌شنوی این سَمِیعُ الدُّعَاءِ یعنی حرف ما را قبول می‌کنی اگر ما می‌گوییم فلان شخص حرف ما را گوش می‌دهد یعنی می‌پذیرد و مطابق حرف ما عمل می‌کند, فلان کس حرف ما را نمی‌شنود یعنی حرف ما را عمل نمی‌کند اینکه می‌گوییم إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعَاءِ, یعنی عمل می‌کنی نه می‌شنوی, می‌شنوی خب همه چیز را می‌شنود در این‌گونه از موارد که فرمود: إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ یعنی وقتی با او مناجات می‌کنیم گوش می‌دهد نزدیک هم است زود هم گوش می‌دهد نه اینکه او سَمِیعٌ قَرِیبٌ می‌شنود او همه حرف‌ها را می‌شنود او غیبت و تهمت را هم می‌شنود.

اطلاق معنای «فزع» و حمل آن بر «خسف» عده ای در زمان ظهور

وَلَوْ تَرَی إِذْ فَزِعُوا فَلاَ فَوْتَ حین فزع هم بر زمان موت اطلاق شده است هم بر زمان بأس اطلاق شده است هم در جریان جنگ بدر اطلاق شده است ⁽¹⁾هم طبق روایات ما مربوط به زمان ظهور حضرت(سلام الله علیه) است ⁽²⁾ولی آن‌طوری که زمخشری و امثال زمخشری نقل کردند گفتند گروهی هشتاد هزار نفره قیام می‌کنند - معاذ الله - برای ویران کردن کعبه, وقتی به بیداء رسیدند آنجا منخسف می‌شود همان‌طوری که درباره قارون آمده فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ ⁽³⁾اینجا زمین دهن باز می‌کند اینها را فرو می‌برد و بلع می‌کند گرفتار خسف می‌شوند این را از ابن‌عباس نقل کردند ⁽⁴⁾فرمود در آن وقت فَلاَ فَوْتَ وَأُخِذُوا مِن مَکَانٍ قَرِیبٍ. اقرار تبهکاران به ایمان در هنگام «فزع»

این مراحل چهارگانه قُرب الهی را که در بحث دیروز گذشت حتماً ملاحظه فرمودید. در چنین حالتی می‌گویند آمَنَّا بِهِ که این بِهِ هم می‌تواند به حق برگردد هم می‌تواند به صاحب برگردد اگر به حق برگردد یعنی دین و قرآن و وحی الهی است اگر به صاحب برگردد یعنی به رسول و نبیّ(صلّی الله علیه و آله و سلّم) اگر رسالت و نبوّت است با حقیقت قرآ‌ن و وحی و دین هماهنگ است وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ.

بیان بعضی از مصادیق توهین تبهکاران بر انبیا (علیهم السلام)

بعد می‌فرماید: وَأَنَّی لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ اینها نهایت بی‌ادبی را داشتند نسبت به بعضی انبیا بالصراحه می گفتند: إِنَّا لَنَرَاکَ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ ⁽¹⁾نسبت به بعضی از انبیا داشتند إِنَّا لَنَرَاکَ فِی سَفَاهَةٍ ⁽²⁾آنها هم در کمال بزرگواری می‌گفتند: لَیْسَ بِی ضَلاَلَةٌ, ⁽³⁾لَیْسَ بِی سَفَاهَةٌ ⁽⁴⁾ما گمراه نیستیم, ما سفیه نیستیم.

بُعد فاصله تبهکاران با ایمان سرّ عدم پذیرش آن

همین‌هایی که به انبیایشان آن حرف‌های بی‌ادبی را می‌زدند الآن که به فزع افتادند می‌گویند آمَنَّا بِهِ پاسخ اینها این است که شما چگونه می‌توانید به ایمان دسترسی پیدا کنید در حالی که فاصله بین شما و ایمان خیلی است وَأَنَّی لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ شما در تَه جهنم هستید فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ⁽⁵⁾هستید این در قلّه بهشت است چگونه شما می‌توانید ایمان بیاورید آن روزی که باید ایمان بیاورید که به پیامبرتان بالصراحه می‌گفتید إِنَّا لَنَرَاکَ فِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ,إِنَّا لَنَرَاکَ فِی سَفَاهَةٍ الآ‌ن می‌خواهید بگویید آمَنَّا بِهِ, وَأَنَّی لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ.

تبیین «رجم به غیب» بودن انکار و ایمان تبهکاران

در حالی که وَقَدْ کَفَرُوا بِهِ مِن قَبْلُ هم دیروز رجم به غیب داشتید هم امروز; دیروز انکارتان رجم به غیب بود می‌گفتید اگر انسان بمیرد أَءِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ ⁽⁶⁾این رجم به غیب بود دیگر, درباره معاد فی‌الجمله‌اش نه بالجمله, برهان عقلی هست راه استدلال باز است اما بالجمله یعنی همه صحنه را شفاف بکند به هیچ وجه راه عقلی نیست این نقل است که باید جزئیات را, خصوصیات بهشت را, خصوصیات جهنم را بازگو کند ولی اصلِ اینکه روز عدلی هست, محاکمه‌ای هست, محکمه‌ای هست, انسان از بین نمی‌رود, روحش زنده است, خدا قدرت دارد اینها را عقل کاملاً می‌فهمد نقل هم کاملاً برهانی کرده است اما خصوصیات معاد, خصوصیات قیامت, خصوصیات بهشت, خصوصیات جهنم اسرار فراوانی است که اینها را فقط باید آیات و روایات مشخص کند عقل به هیچ وجه به آن جزئیات دسترسی ندارد.

فرمود دیروز رجم به غیب می‌کردید امروز هم رجم به غیب می‌کنید, دیروز که دین در دسترستان بود انکار کردید و جاهلانه رجم به غیب می‌کردید امروز که دین از دست شما پر کشیده فاصله دارد [هم رجم به غیب می‌کنید].

قطع تکامل عملی انسان با مرگ از دیدگاه علی (علیه السلام)

چون این بیان نورانی پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) - که در نهج‌البلاغه هم هست ⁽¹⁾- این است که «فانکم الیوم فی دار عملٍ و لا حساب و انتم غداً فی دار حسابٍ و لا عمل» ⁽²⁾فردا به هیچ وجه روز عمل نیست یعنی انسان وقتی که می‌میرد رابطه او با عمل بالکل به نحو سالبه کلیه قطع می‌شود هیچ اطاعتی, هیچ عصیانی از او ساخته نیست کاری بکند که معصیت باشد نیست, کاری بکند که اطاعت باشد نیست تکامل عملی نیست محصول کار خودش را می‌برد.

بازگشت آثار عمل انسان به انسان و عدم انحصار آن

طبق این آیه سوره مبارکه «یس» که نَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ ⁽³⁾محصول کار خودش را می‌برد اگر کتابی نوشته, سنّتی گذاشته, روشی را در جامعه منتشر کرده تا آن روش هست و کتاب هست و آن فکر هست اثر عمل خود اوست ذات اقدس الهی می‌فرماید ما اثر عمل او را به او می‌دهیم این نَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ یک اصل کلی است آن‌گاه در روایات ما آمده, «إذا مات ابن آدم انقطع عمله الاّ عن ثلاث» ⁽⁴⁾این روایت درصدد حصر نیست هر عملی که از انسان بماند و برای جامعه سودمند باشد الی یوم القیامه در نامه عملش نوشته می‌شود چون محصول کار اوست اطلاق آیه سوره «یس» که فرمود: نَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ حالا این آثار رایج و شایع را ائمه(علیهم السلام) فرمودند: «إذا مات ابن آدم انقطع عمله الاّ عن ثلاث» اگر فرزند صالح داشته باشد, صدقه جاریه داشته باشد, درختی داشته باشد, باغ و بوستانی داشته باشد, پارکی ساخته باشد, مدرسه‌ای ساخته باشد اینها شامل حال او می‌شود.

معذور بودن اعمال از روی جهل انسان های مستضعف

پرسش ؟پاسخ: اینها دیگر معذورند اینها مستضعف‌اند وقتی مستضعف شدند راهی برای حجّت الهی نیست اینها مُرْجَوْنَ لأَمْرِ اللّهِ ⁽¹⁾هستند اینها را ذات اقدس الهی هرگز عذاب نمی‌کند اما حالا اعراف می‌برد, کجا مشمول رحمت قرار بدهیم قدر مسلّم این است که کفار مستضعف که حجّت الهی بر آنها اقامه نشده آنها معذّب نیستند.

پرسش: با اینکه گناه مرتکب شدند؟

پاسخ: گناه نیست اصلاً, الآن بعضی از این روستایی‌هایی که در چین یا شوروی سابق یا کشورهای کمونیسم هستند که اصلاً نام قرآن و وحی و رسالت در اثر همین استکبار جهانی به آنها نرسید اینها معذورند برخی از دوستان ما گفتند اوایل انقلاب که ما سری به چین زدیم روستایی بود که معروف بود آ‌نها مسلمان هستند به ما گفتند شما از آنها دیدن کنید ما که رفتیم, زن و مرد آن روستا به احترام اینکه ما مسلمانیم و آنها مسلمان هستند و نام امام(رضوان الله علیه) را شنیدند همه‌شان به استقبال ما آمدند تنها حرفی که آنها داشتند گفتند «لا إله الاّ الله» فقط «لا اله الاّ الله» را بلد بودند اصلاً نام نماز را نشنیدند این استکبار که سالیان متمادی این مرام کمونیستی را ترویج کرد قرآن‌ها و امثال ذلک را گرفت این نسل اصلاً نماز نشنیدند, روزه نشنیدند خب اینها یقیناً مشمول «رُفع ... ما لا یعلمون» ⁽²⁾هستند مستضعف هستند و امثال ذلک اینها یقیناً معذّب نیستند کسی که حجّت الهی بر او بالغ نشد مستضعف است رحمت الهی شامل حال اینهاست.عظمت امشب و فردا را دریابید که مسئله ولایت در حقیقت قرآن ناطق است ان‌شاءالله این نظام به برکت ولایت محفوظ خواهد ماند.

تفسیر آیات 1 تا 3 سوره فاطر 92/08/04

موضوع:تفسیر آیات 1 تا 3 سوره فاطر

الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلاَئِکَةِ رُسُلاً أُوْلِی أَجْنِحَةٍ مَّثْنَی وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مَا یَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ (1 مَّا یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلاَ مُمْسِکَ لَهَا وَمَا یُمْسِکْ فَلاَ مُرْسِلَ لَهُ مِن بَعْدِهِ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (2) یَا أَیُّهَا النَّاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ هَلْ منْ خَالِقٍ غَیْرُ اللَّهِ یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ (3)) مکی بودن سورهٴ «فاطر» و خطوط کلّی آن

سوره مبارکه «فاطر» مثل سوره مبارکه «سبأ» در مکه نازل شد و همان‌طوری که مستحضرید مطالب محوری سوَر مکّی, اصول دین یعنی توحید, نبوّت و معاد و همچنین خطوط کلی اخلاق و حقوق و فقه است.

تکرار نبودن حمد در آغاز پنج سوره

در پنج سور‌ه از سوَر قرآن کریم بعد از بِسْمِ اللّهِ الرَّحمن الرَّحِیم سخن از حمد خداست سوره مبارکه «انعام» و «کهف» و سوره مبارکه «سبأ» و «فاطر» این چهار سور‌ه با حمد شروع شدند هر کدام حمد در برابر نعمت خاص است ولی سوره مبارکه «فاتحةالکتاب» که امّ‌الکتاب است سبع مثانی است حمدش با ربوبیّت خداوند برای عالَمین آغاز شده است اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ ⁽¹⁾[1]بر خلاف سوره مبارکه «سبأ» یا سوره «فاطر» در آیه اول سوره «سبأ» که گذشت این‌چنین آمد: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَهُ مَا فِی السَّماوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ در سوره «فاطر» که آغاز شد آمده الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ و مشابه این حمدها در اول سوره مبارکه «کهف» هم هست اما آن ربوبیت مطلقه برای امّ‌الکتاب است برای سبع‌المثانی است یعنی سوره مبارکه «حمد» بنابراین تکرار نیست چون در هر کدام از این حمدهای پنج‌گانه کیفیتی از کیفیت‌های آفرینش الهی, ربوبیت الهی, اِنعام الهی مطرح شد.

وجوه ارائه شده در معنای فاطر و دیدگاه ابن عباس در آن

مطلب بعدی آن است که در جریان فاطر، وجوهی گفته شد برخی‌ها خواستند فاطر را به معنای خالق معنا کنند برخی‌ها خواستند فاطر به معنای بدیع و نوآور معنا بشود لکن با هیچ کدام از آن معانی ظاهراً سازگار نیست «فَطْر» یعنی شکافتن. زمخشری در کشاف و همچنین بعضی دیگر از مفسّران از مجاهد که جزء شاگردان ابن‌عباس است نقل می‌کنند که ابن‌عباس گفت من معنای فاطر را متوجه نمی‌شدم مگر اینکه دو نفر عرب درباره تملّک چاهی اختلاف داشتند اینها که نزد ما آمدند درباره مالکیّت آن چاه, یکی گفت: «أنا فطرتها» یعنی من قبل از او این چاه را شروع کردم به حفاری کردن, ابن‌عباس می‌گوید من معنای فاطر را از این جریان مخاصمه دو عرب ساده که یکی گفت «أنا فطرتها» فهمیدم که فاطر یعنی حفّار یعنی کسی که می‌شکافد (نه نوآور) آن کسی که نوآور است و کارش بی‌سابقه است به او می‌گویند مبدع و بدیع اما کسی که می‌شکافد به او می‌گویند فاطر که فاطر یعنی شکافنده; لذا برخی از بزرگان به استناد همین شواهد یادشده گفتند این ناظر به سوره مبارکه «انبیاء» است در سوره «انبیاء» آیه سی به این صورت آمده است أَوَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا رَتْق یعنی بسته, فَتْق یعنی بازشده و شکافته‌شده. خدای سبحان، اول آسمان و زمین را که خلق کرد اینها یک مجموعه به هم پیوسته بودند الآن که سخن از تولد ستاره‌هاست جدا شدن ستاره‌ای از یک مجموعه هست از همین فَتق بعد از رتق است در آیه سی سوره «انبیاء» آمده است که خدای سبحان آسمان و زمین را اول که خلق کرد به صورت یک مجموعه بسته خلق کرد بعد کم کم آسمان را از زمین, زمین را از آسمان این کُرات را از هم جدا کرد و نظم خاصّی به اینها داد که این فتق یعنی گشودن و شکافتن بعد از آن رتق یعنی بستن است رَتق یعنی بستن, فتق یعنی گشودن. أَوَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا اگر فَطْر به معنای شکافتن است که ابن‌عباس از گفتار آن عرب عادی که گفت «أنا فَطرْتها» یعنی من قبل از آن یکی, این چاه را حفاری کردم و زمین را شکافتم که در حقیقت «فتق الأرض» است «بعد رتقها» [برداشت کرد] آن وقت فَاطِرِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ یعنی خدایی که این مجموعه بسته را از هم جدا کرد یکی کُره زمین شد یکی کُره آفتاب شد یکی کُره ماه شد و مانند آن أَوَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا.

تدبیر آسمان و زمین با آفرینش فرشتگان معصومِ مدبّر امور

آن وقت خدای سبحان فاطر است به همین معنا الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ برای تدبیر چه کار کرد؟ برای تدبیر, فرشته‌ها را که مدبّرات امرند آفرید فرشته‌ها دارای قوا و شئون گوناگونی‌اند برای فرشته، قرآن کریم اسمای زیاد و اوصاف و افعال زیاد ذکر کرده است مهم‌ترین وصفی که برای فرشته‌ها ذکر کرد همان طهارت از گناه است که در سوره مبارکه «انبیاء» آمده است که اینها لاَ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ ⁽¹⁾هرگز قبل از دستور خدای سبحان حرکت نمی‌کنند, بدون فرمان الهی حرکت نمی‌کنند که این نشانه عصمت آنهاست همین تعبیر بلند در بیانات نورانی امام هادی(سلام الله علیه) در زیارت «جامعه» مربوط به اهل بیت(علیهم السلام) آمده است که اهل بیت «لا یسبقونه بالقول و هم بأمره یعملون» همان وصفی که برای فرشته‌های مکرّم هست برای اهل بیت کرام هم هست.

تبیین دلیل قرآنی دال بر عصمت «ملائکة السماء»

این وصف عمومی آنها یعنی عمومی که خدای سبحان اینها را به عنوان حافظان امور, مدبّران امور, حاملان عرش, مسئول اماته و احیا و کِیل و امثال ذلک ذکر می‌کند و درباره فرشته‌هایی که مخصوص دوزخ هستند فرمود: لاَ یَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَیَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُونَ ⁽²⁾[7] فرشته‌هایی که موکّل و مأمور امور دوزخیان‌اند اینها معصوم‌اند خب وقتی درباره فرشته‌های مأمور امور دوزخ تصریح به عصمت شد فرشته‌هایی که بالاتر از فرشته‌های مسئول دوزخ‌اند فرشته‌های مسئول بهشت و فرشته‌های عالَم اعلا اینها یقیناً معصوم‌اند.

عدم دسترسی ما بر ادله عصمت «ملائکة الارض»

اما فرشته‌های دیگر مثل ملائکةالأرض, فرشته‌ای که مسئول آوردن قطرات باران و برف و تگرگ است که در بعضی از نصوص آمده آنها به هر معنایی که تفسیر شده دلیلی بر عصمت آنها نیست اینها ملائکةالأرض هستند آنچه ملائکةالسماء است و امور وحی و امثال ذلک را به عهده دارد یقیناً معصوم‌اند اما حالا این ملائکةالأرض که رقمشان و عددشان و کارهایشان مشخص نیست اینها هم معصوم‌اند یا معصوم نیستند دلیلی بر عصمت اینها نیست اما فرشتگانی که مربوط به امور وحی‌اند, قبض ارواح‌اند, مسئول بهشت‌اند, مسئول دوزخ‌اند, مسئول کِیل‌اند اینها خب یقیناً معصوم هستند.

پرسش: وقتی ملائکه خورد و خواب نداشته باشند چه داعیه دارند گناه بکنند؟

پاسخ: حالا آن ملائکه که وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) در خطبه اول نهج‌البلاغه برای آنها اوصافی ذکر کرد آنها معصوم‌اند اما ملائکةالأرض که در بعضی از نصوص دارد هر قطره بارانی که می‌آید فرشته‌ای آن را می‌آورد و مانند آن که عدد آنها مشخص نیست این‌گونه از ملائکةالأرض که ما خیلی درباره آنها دسترسی نداریم راهی هم برای اثبات عصمت اینها نیست ما از کجا بفهمیم معصوم هستند.

پرسش: آنهایی که گناه ندارند معصوم‌اند؟

پاسخ: اگر کسی گناه ندارد معصوم است اینهایی که در قرآن کریم آمده است لاَ یَعْصُونَ اللَّهَکاملاً مشخص است و فرشتگانی که بالاتر از آنها هستند هم یقیناً معصوم هستند قرآن کریم درباره ملائکةالسماء که مدبّرات امرند این تعبیرات را دارد چه در سوره «انبیاء» چه در سایر سوَر، از اینها کاملاً می‌شود عصمت فرشته‌ها را اثبات کرد اما ملائکةالأرض که هر قطره بارانی را فرشته‌ای می‌آورد و مانند آن, رقم و عددشان مشخص نیست, حیات و مماتشان مشخص نیست ما از کجا عصمت اینها را ثابت کنیم.

تعابیر بلند بعضی از آیات دربارهٴ فرشتگان حامل وحی

پرسش: اینها مجرّدند یا جسم لطیف‌اند؟

پاسخ: الآن سخن از عصمت و عدم عصمت اینهاست آنها که حاملان وحی‌اند و می‌آیند در قلب مطهر پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) خب یقیناً مجرّدند برای اینکه فرمود: بِالْحَقِّ أَنزَلْنَاهُ وَبالْحَقِّ نَزَلَ ⁽¹⁾[9] بعد در جای دیگر فرمود: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ ٭ عَلَی قَلْبِکَ ⁽²⁾[10]این معلوم می‌شود مجرّد است درباره سوره مبارکه «انعام» دارد هفتاد هزار فرشته این سوره را بدرقه کردند تا قلب پیغمبر آمده خب معلوم می‌شود مجرّدند که فرمود اینها آمدند در قلبت در دلت نشستند نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ ٭ عَلَی قَلْبِکَاما حالا ملائکةالأرض که ما نه عددشان را می‌دانیم نه کیفیت آنها را می‌دانیم از کجا حکم بکنیم که اینها معصوم هستند.

عدم منافات لغزش فطرس با عصمت فرشته ها بر فرض مَلَک بودن او

پرسش: فطرس مَلک را می‌توانیم همین‌طور بدانیم؟

پاسخ: شاید همین باشد, در آن زیارت سوم شعبان سیدالشهداء(سلام الله علیه) نام فُطرس آمده که یک اسم یونانی است اما از مَلک بودن او سخن به میان نیامده، دارد «عاذ فطرس بِمَهده» حالا این اصلِ عود و پناهندگی دلیل بر این است که قبلاً گناه کرده یا نه این روشن نیست بر فرض گناه کرده باشد از سنخ ملائکةالأرض است و فرشته‌ای که مسئول وحی باشد, مسئول تدبیر امور باشد جزء مدبرات امر باشد اینکه نبود, بنابراین اگر چنین چیزی ثابت بشود که فرشته‌ای لغزید منافات ندارد با عصمت فرشته‌ها.

ثبوت عصمت چهار فرشته مقرّب الهی و مدبّرات امور و زیرمجموعه آنها

این فرشته‌هایی که در قرآن کریم به آنها اشاره شده و مسئولان وحی هستند و زیرمجموعه جبرئیل و اسرافیل و میکائیل و عزرائیل(سلام الله علیهم) هستند این‌طورند عده‌ای هستند که زیرمجموعه حضرت جبرئیل(سلام الله علیه) هستند که علوم را به افراد شایسته عطا می‌کنند عده‌ای هستند که زیرمجموعه اسرافیل(سلام الله علیه) هستند حیات می‌بخشند, عده‌ای هستند زیرمجموعه عزرائیل(سلام الله علیه) هستند که در قبض ارواح حضور دارند که دارد تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا ⁽¹⁾کم هستند افرادی که در هنگام مرگ حضرت عزرائیل(سلام الله علیه) را زیارت بکنند مؤمنان شایسته و کامل و اینها اگر لیاقت داشته باشند حضرت عزرائیل(سلام الله علیه) را ببینند آنها که یَتَوَفَّاکُم مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ⁽²⁾آنها جزء اوحدیّ اهل ایمان هستند برخی‌ها نظیر انبیای الهی را خود ذات اقدس الهی جانشان را قبض می‌کند که اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنفُسَ حِینَ مَوْتِهَا ⁽³⁾[15] غرض این است که اینها که مدبّرات عالَم هستند به اذن خدای سبحان اینها را ما دلیل بر عصمتشان داریم از طرفی هم ظاهراً نام چهار فرشته در قرآن کریم آمده است یکی جبرئیل, یکی میکائیل(سلام الله علیهما) جریان هاروت و ماروت هم در سوره مبارکه «بقره» به مناسبتی آمد که اینها برای آزمون, سِحر را به عده‌ای تعلیم می‌دادند و می‌گفتند که ما این سِحر را به شما آموختیم ولی شما عمل نکنیدوما یعلمان من احد اینکه گفتند ما آزمونیم مبادا از این سِحر بهره سوء ببرید منتها عده‌ای بهره سوء بردند که یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللّهِ ⁽⁴⁾[16]به هر تقدیر, آن ملائکه جزء مدبّرات امرند بله یقیناً معصوم هستند اما رقم و عدد ملائکةالأرض و کیفیت آنها برای ما روشن نیست.

نیازمند دلیل بودن الحاق «ملائکة الارض» در عصمت به «ملائکة السماء»

پرسش: چه دلیلی بر تفکیک داریم که یک عدّه ملائکه را معصوم بدانیم یک عده را غیر معصوم؟

پاسخ: اثبات می‌خواهد که ما ملائکه غیر از این نداریم نفی و لا أدری دلیل نمی‌خواهد آنچه ما داریم ملائکةالسماء است فرشتگانی هستند که مسئول وحی هستند تصریح شده است درباره اینها که اینها لاَ یَعْصُونَ اللَّهَ در سوره «انبیاء» تصریح شده است که لاَ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَاما غیر از اینها فرشته‌ای نیست و اگر هم باشد آنها هم مثل اینها هستند آن دلیل می‌خواهد.

لازمه دیدگاه ابن عباس در معنای فاطر و تطابق آن با آیه سورهٴ «انبیاء»

الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ قهراً می‌شود «فاتق السماوات و الأرض» اگر فتق به معنی شکافتن باشد که ابن‌عباس می‌گوید من معنای فاطر را از قول آن عرب فهمیدم که گفت: «أنا فطرتها» من قبل از دیگری این زمین را شکافتم قهراً این آیه مطابق با آیه سی سوره مبارکه «انبیاء» خواهد شد الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ تدبیر عالَم به وسیله فرشته‌هاست سوره مبارکه «فاطر» همان‌طوری که به نام فاطر معروف است به نام سوره «ملائکه» هم معروف است. پرسش:؟پاسخ: اینها یک مجموعه بودند از هم جدا کرد الآن سخن از تولید ستاره‌هاست می‌گویند فلان کُره از فلان کره جدا شده است قبلاً مجموعاً رتق بودند بسته بودند بعد باز شدند.

پرسش: کنایه از خلقت است؟

پاسخ: نه, کنایه نیست تصریح است رتق یعنی رتق, فتق یعنی فتق, هر دو بعد از خلقت هستند.

تبیین شاگرد انبایی انسان کامل بودن فرشتگان مدبّر امور

جَاعِلِ الْمَلاَئِکَةِ رُسُلاً أُوْلِی أَجْنِحَةٍ مَّثْنَی وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ فرشته‌ها مدبّرات الهی هستند و شاگردان انسان کامل هستند. الف: اداره جهان خلقت با اسمای الهی

در دعاها هست بسیاری از این ادعیه، تفسیر آیات قرآن کریم است در برخی از دعاها آمده است خدایا تو را به اسمی قسم می‌دهیم که با آن اسم فلان کار را کردی پس خدای سبحان با اسمای الهی جهان را اداره می‌کند و اسمای الهی جهان را پر کرده است «و بأسمائک الّتی ملأت أرکان کلّ شیء». ب: انسان کامل - اهل بیت(علیهم السلام) - مظهر اسم اعظم الهی

این الفاظی که ما می‌گوییم اینها اسمای اسمای اسما هستند این الفاظ اسما هستند برای مفاهیم, آن مفاهیم اسما هستند برای آن حقایق, آن حقایق مظاهری دارند به نام انسان کامل که ائمه فرمودند: «نحن الأسماء الحسنی» پس اینها اسم الاسم الاسم هستند با این لفظ, مشکل حل نمی‌شود با آن مفهومِ این لفظ هم مشکل حل نمی‌شود آن حقایقی که این مفاهیم از آن حقایق کارساز هستند آنها اسم اعظم هستند با آنها مشکل حل می‌شود و کسانی که مظهر اسم اعظم هستند مثل اهل بیت(علیهم السلام) با آنها کار حل می‌شود آنها در مرحله چهارم هستند اسمای الهی مرحله سوم است مفاهیم مرحله دوم است و الفاظی که ما به آن ملفوظ هستیم و دلمان می‌خواهد با گفتن این لفظ مشکلمان حل بشود مرحله اول است آنکه «بأسمائک الّتی ملأت أرکان کلّ شیء» آن حقایق خارجیه است نه مفاهیم ذهنیه.

ج: تعلیم اسما بر انسان کامل در هر عصر

این اسما را ذات اقدس الهی به حضرت آدم که انسان کامل است یاد داد این را هم مستحضرید که این «قضیة فی واقعة» نیست که قصه وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّهَا ⁽¹⁾تمام شده باشد این حقیقتی است که ذات اقدس الهی تنها شاگرد بلاواسطه‌اش انسان کامل است و حقایق عالم را به انسان کامل یاد داد امروز شاگرد بلاواسطه ذات اقدس الهی وجود مبارک ولیّ عصر است که ذات اقدس الهی حقایق عالَم را به انسان کامل یاد می‌دهد.

د: فرشتگان شاگردان انبایی انسان کامل در اداره امور

بعد به انسان کامل می‌فرماید: یَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ ⁽²⁾[20]نه «عَلَّمْهُمْ» فرشته‌ها در حدّ اِنباء (نه تعلیم), شاگردان انسان کامل هستند آن وقت این فرشته‌ها که در حدّ اِنباء شاگردان انسان کامل هستند دارند جهان را به اذن خدا اداره می‌کنند حالا اگر در بعضی از نصوص آمده است که «فسبّحنا فسبّحت شیعتنا فسبّحت الملائکة لتسبیحنا و قدّسنا فقدّست شیعتنا فقدّست الملائکة لتقدیسنا» بر اساس همین معیارها خواهد بود خب این ملائکه دارند عالم را تدبیر می‌کنند.

توصیف فرشتگان به اوصاف گوناگون و بعض مصادیق آن

خدای سبحان اینها را با شئون گوناگون موصوف کرد با قوای گوناگون موصوف کرد با جناح‌ها, با بال‌های گوناگون اینها را موصوف کرد و مقتدر کرد که بتوانند جهان را به اذن خدای سبحان اداره کنند البته بالی که فرشته دارد نظیر بال کبوتر و مرغان خانگی نیست برای اینکه همین فرشته‌ها آمدند در قلب پیغمبر.

بررسی تجسّم یا تمثل بودن توصیف فرشتگان به اجنحه - بال -

آیا از باب تمثّل است یا غیر تمثّل، آنچه درباره حضرت مریم(سلام الله علیها) آمده است که فَأَرْسَلْنَا إِلَیْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِیّاً ⁽¹⁾[22]آیا واقعاً تمثّل است آنچه را انسان می‌بیند یا تجسّم است به جسمیّت در می‌آید بحث خاصّ خودش را دارد ولی به هر تقدیر اینها وارد قلب پیغمبر شدند این فرشته‌هایی که وحی را آوردند وارد حریم قلب وجود مبارک پیغمبر شدند جَاعِلِ الْمَلاَئِکَةِ رُسُلاً اینها أُوْلِی أَجْنِحَةٍ دارای بال‌ها هستند بعضی دارای دو بال‌اند بعضی دارای سه بال‌اند بعضی دارای چهار بال‌اند یعنی دوتا دوتا, سه‌تا سه‌تا, چهارتا چهارتا یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مَا یَشَاءُهمان‌طوری که پا برای بعضی‌ها دوتاست بعضی بیشتر بعضی چهارتا, بعضی هزارپا هستند به اصطلاح یعنی دارای پاهای فراوان هستند جناح هم همین‌طور است جَاعِلِ الْمَلاَئِکَةِ رُسُلاً أُوْلِی أَجْنِحَةٍ مَّثْنَی یعنی دو به دو وَثُلاَثَ یعنی سه به سه وَرُبَاعَ یعنی چهار به چهار.

نفی عبودیت فرشتگان با انحصار ِ قدرت آنها به اراده الهی

یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مَا یَشَاءُچطور؟ برای اینکه إِنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌعده‌ای ملائکه را متأسفانه در جاهلیت می‌پرستیدند خدای سبحان درباره آنها می‌فرماید آنها هم بندگان ما هستند آنها هم کمترین تخطّی بکنند گرفتار قهر الهی هستند آنها هم مثل شما عابدند نه اینکه صلاحیت معبودیّت داشته باشند یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مَا یَشَاءُ چون إِنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ. ذوقی بودن تبیین تفاوت جناح مَلَک با بال پرندگان

حالا این قدرت الهی برای همه جوانب است برخی‌ها گفتند فرق جناح مَلک با جناح طائر این است که طائر بال پیدا کرده تا پرواز کند مَلک بال پیدا کرده تا فرود بیاید آن برای فراز می‌خواهد این برای فرود; پرنده‌ها برای پایین آمدن لازم نیست بال بزنند چون همان جِرم طبیعی‌شان, جسم طبیعی‌شان همین که میل به زمین پیدا کردند دیگر نیازی به بال زدن ندارند اگر بخواهند بالا بروند نیاز به بال دارند اما فرشته‌ها چون بر خلاف طبع اوّلیه حیات آنهاست اگر بخواهند به زمین بیایند بال می‌خواهند البته این یک ذوق است این باید اثبات بشود یا با دلیل نقلی یا با دلیل عقلی, ولی تفطّنی است که برخی از اهل تفسیر به این سَمت هم گرایش پیدا کردند.

فرشتگان مأموران رحمت الهی نه عذاب او

بعد فرمود اینها مأموران رحمت الهی هستند ما به هیچ کسی عذاب نمی‌فرستیم قهر نمی‌فرستیم ضلالت نمی‌فرستیم درست است که در مواردی گفتیم یک عده را عذاب می‌کنیم یک عده را رحمت می‌دهیم, یک عده را گمراه می‌کنیم یک عده را هدایت می‌کنیم ولی در همه موارد, همه برکات با فتح رحمت است که از طرف خداست ولی وقتی صلاح نبود دیدیم او رحمت را هدر داد و از آن استفاده نکرد این درِ رحمت را به روی او باز نمی‌کنیم همین! خب اگر لطف الهی به موجودی نرسد او بالأخره نه آن قدرت را دارد که معارف را درک کند نه آن قدرت را دارد که خودبه‌خود به حقیقت و سعادت برسد قهراً گرفتار ضلالت و گمراهی می‌شود این اصل جامعی است که بر بسیاری از آیات قرآن حکیم حاکم است.

لزوم تفسیر بال فرشتگان با نگاه مثالی، ملکوتی و ...

پرسش: این ملائکه که مجرّد هستند چه ربطی به بال دارند؟

پاسخ: بله بالِشان هم مجرّد است ما رؤیاهایی که داریم همین‌طور است بال یعنی قوّه, خدای سبحان چندین قوّه به اینها عطا کرده است, تعبیر قرآن کریم درباره فرشته‌ای که برای حضرت مریم آمده است تمثّل است فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِیّاً.

پرسش: یعنی واقعاً اینها بال ندارند؟