دلیل روشن پاسخ به شبهات قفاری درباره اندیشه مهدویت

مشخصات کتاب

سرشناسه: آیتی، نصرت‌الله

عنوان و نام پدیدآور: دلیل روشن (پاسخ به شبهات قفاری درباره اندیشه مهدویت) / نصرت‌الله آیتی.

مشخصات نشر: قم: آینده روشن، 1393.

مشخصات ظاهری: 552ص.

شابک: 193000 ریال: 1- 46-5073- 600-978

وضعیت فهرست‌نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع: محمد بن حسن(عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق. – امامت شیعه.

موضوع: ناصر القفاری، شبهات درباره مهدویت.

موضوع: اصول مذهب الشیعة؛ عرض و نقد.

موضوع: نقدهای روشی، نقدهای موردی.

رده‌بندی کنگره: 1390 2 ت 9 آ / 5 / 224BP

رده‌بندی دیویی: 462/297

شماره کتابشناسی ملی: 2274499

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

یَا أَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَیْنَآ إِنَّ اللّهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقِینَ

سوره یوسف، آیه 88

تقدیم به آستان بلند بانوی دو عالم و کوثر آفر ینش

حضرت فاطمه زهرا علیها السلام

فهرست

مقدمه23

اهمیت موضوع25

پیشینه تحقیق26

روش تحقیق27

فصل اول: نقدهای روشی

فصل دوم: نقدهای موردی

مهدویت و غیبت از منظر فرقه‌های شیعی41

شبهۀ 1. عبد الله بن سبأ، بنیان‌گذار اندیشه غیبت41

خلاصه شبهه45

نقد و بررسی: خلط میان بنیان گذاردن اندیشۀ غیبت و تطبیق آن بر مصداقی خاص45

عمر بن خطّاب، اولین طراح اندیشه غیبت47

شبهه 2. اختلاف شیعیان در تعیین مصداق امام غایب48

نقد و بررسی: اگر اختلاف، دلیل بطلان ادعای همۀ اختلاف کنندگان است، این عویصه دامن اهل‌سنت را نیز خواهد گرفت.48

پیدایی و تحوّل اندیشۀ غیبت نزد شیعیان دوازده‌امامی50

شبهۀ 3. انکار تولد و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف توسط بیشتر شیعیان معاصرِ شهادت امام حسن عسکری علیه السلام50

خلاصه شبهه54

نقد و بررسی55

پاسخ ادعای اول55

پاسخ اول: اعتقاد اکثریت شیعیان معاصر زمان شهادت امام عسکری علیه السلام به وجود فرزند غایبی برای آن حضرت55

پاسخ دوم: ادعای ندیدن نمی‌تواند با ادعای دیدن مقابله کند59

پاسخ سوم: معیار حقانیت یک عقیده انبوهی طرفداران آن نیست59

پاسخ ادعای دوم: اتفاق نظر شیعیان بر اعتقاد به وجود فرزند غایبی برای امام حسن عسکری علیه السلام تا پیش از شهادت آن حضرت61

شبهۀ 4. ابداع اندیشه غیبت به انگیزه‌های مادی65

خلاصه شبهه68

نقد و بررسی68

پاسخ اول: وجود اعتقاد به غیبت حتی پیش از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام68

پاسخ دوم: مبتلا بودن بنیادی‌ترین عقاید قفاری به اشکال خودش69

پاسخ سوم: تأیید اعتقاد به غیبت امام مهدی توسط عالمان بزرگی که عهده‌دار امر نیابت نبودند71

شبهۀ 5. ابداع اندیشه غیبت به انگیزه رهایی از ناکامی‌های سیاسی71

خلاصه شبهه72

نقد و بررسی72

پاسخ اول: تحلیل یادشده اصل باور به مهدی را هدف قرار می‌دهد، نه اندیشه غیبت را72

پاسخ دوم: برای تسکین سرخوردگی‌ها نیازی به ابداع اندیشه غیبت نیست73

شبهۀ 6. سرایت اندیشه غیبت از ابن‌سبا و کعب‌الاحبار و آیین مجوسیت به شیعه73

خلاصه شبهه76

نقد و بررسی76

پاسخ اول: خلط میان مهدویت محمد بن حنفیه و غیبت او76

پاسخ دوم: کعب الاحبار محدث پر آوازه اهل‌سنت است و نه شیعیان77

پاسخ سوم: مجوسیان معتقد به غیبت نیستند78

پاسخ چهارم: اشتراک دو آیین یا مذهب در یک باور لزوماً به معنای سرایت کردن آن باور از یک کدام به دیگری نیست80

شبهۀ 7. عثمان بن سعید بنیان‌گذار اندیشه غیبت81

نقد و بررسی: پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام بنیان‌گذاران اندیشه غیبت90

نقدی دیگر92

شبهۀ 8. نزاع مدعیان نیابت با عثمان بن سعید102

نقد و بررسی: فقدان ادعای نیابت در عصر سفارت عثمان بن سعید102

شبهۀ 9. بیرون آوردن توقیع توسط سایر مدعیان نیابت103

نقد و بررسی103

شبهۀ 10. مخالفت بخشی از جامعه شیعی با نیابت محمد بن عثمان103

نقد و بررسی104

شبهۀ 11. وکالت محمد بن بلال105

نقد و بررسی105

شبهۀ 12. وجود افراد خائن در میان نواب106

نقد و بررسی106

پاسخ اول: هیچ‌یک از خائنان وکیل نبوده‌اند106

پاسخ دوم: امام مأمور به ظاهر است108

پاسخ سوم: قصاص قبل از جنایت ممنوع است109

شبهۀ 13. لعن مخالفان شیوه رایج نواب109

نقد و بررسی110

پاسخ ادعای نخست110

پاسخ ادعای دوم110

شبهۀ 14. ادعای عصمت نواب111

نقدو بررسی111

پاسخ اول: وجوب اطاعت به معنای عصمت نیست111

پاسخ دوم: هم‌مسلکان قفاری فاسق را هم واجب‌الاطاعه می‌دانند112

شبهۀ 15. شیوع واژه پول در ادبیات وکلا113

نقد و بررسی113

پاسخ اول113

پاسخ دوم113

شبهۀ 16. نزاع شیعیان در عصر نیابت نایب سوم114

پاسخ اول: تنهایک نفر به نزاع با نایب سوم برخاست114

پاسخ دوم: منازعه به معنای باطل بودن طرف‌های نزاع نیست115

شبهۀ 17. اعتراف شلمغانی به مادی بودن انگیزه نزاع‌ها116

نقد و بررسی116

پاسخ اول: برای نقد یک تفکر نمی‌توان به ادعاهای دشمنان آن استناد کرد116

پاسخ دوم: فساد شلمغانی از منظر اهل‌سنت117

شبهۀ 18. تعطیل شدن نیابت به دلیل دروغ بودن وعده‌ها و شعله‌ور شدن نزاع118

نقد و بررسی118

چرایی پایان یافتن دوران نیابت119

شبهۀ 19. افسانۀ مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف121

نقد و بررسی سندی124

بررسی اول: بررسی منابع124

بررسی دوم: بررسی سند126

نقد و بررسی محتوایی126

احتمال اول127

احتمال دوم127

نقد احتمال اول127

نقد احتمال دوم131

تحلیل اختلاف روایت مربوط به مادر امام مهدی136

شبهۀ 20. توصیف مادر امام مهدی به سیدة النساء137

نقد و بررسی: منظور از سیدة النساء، حضرت فاطمه علیها السلام است137

شبهه 21. امتناع از ملاقات به دلیل شرک138

نقد و بررسی: امتناع برای تشویق به اسلام آوردن بوده است138

شبهۀ 22. آشکار نشدن نشانه‌های بارداری139

نقد و بررسی سندی139

نقد و بررسی محتوایی: وجود نمونه‌های مشابه در گذشته تاریخ143

تحلیل قفاری ونقد آن145

شبهۀ 23. تعارض در روایت تولد امام مهدی146

نقد و بررسی سندی146

نقد و بررسی محتوایی146

شبهۀ 24. تعارض روایات از نظر آشکار بودن یا مخفی بودن حمل148

نقد و بررسی سندی149

شبهۀ 25. تعارض در نام مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف150

نقد و بررسی150

شبهۀ 26. تعارض در رفتار مولود151

نقد و بررسی سندی151

نقد و بررسی محتوایی: تقطیع حدیث از سوی قفاری152

شبهۀ 27. رشد غیر عادی امام مهدی153

نقد و بررسی سندی154

نقد و بررسی محتوایی155

پاسخ اول: اعتراف عالمان سنی‌مذهب به نمونه‌های مشابه155

پاسخ دوم: برخورد گزینشی قفاری با روایات156

پاسخ سوم: پی نبردن قفاری به مفهوم حقیقی روایات157

شبهۀ 28. لغو بودن تحقق امور خارق‌العاده برای مولودی که غایب است159

نقد و بررسی: برای فایده داشتن امور خارق‌العاده لازم نیست همه مردم حضور داشته باشند159

شبهۀ 29. اعتقاد به تولد امام مهدی مستند به سخن یک زن است161

نقد و بررسی سندی161

نقد و بررسی محتوایی161

پاسخ اول: آگاهی بسیاری از شیعیان از تولد امام مهدی161

پاسخ دوم: شیخ طوسی مستند ماجرای تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را منحصر در گزارش حضرت حکیمه نمی‌داند171

شبهۀ 30. تعارض غیبت با لزوم معرفت امام173

نقد و بررسی سندی173

نقد و بررسی محتوایی173

پاسخ پرسش اول174

پاسخ پرسش دوم175

شبهۀ 31. تعارض روایات آغاز غیبت178

نقد و بررسی سندی179

نقد و بررسی محتوایی180

پاسخ اول: غیبت امری تدریجی بود و نه دفعی180

پاسخ دوم: فقدان تعارض در روایات مورد نظر قفاری182

شبهۀ 32. تناقض در روایات مربوط به مکان زندگی امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف185

خلاصه شبهه190

پاسخ ادعای نخست190

نقد و بررسی سندی190

نقد و بررسی محتوایی191

پاسخ ادعای دوم192

نقد و بررسی سندی192

نقد و بررسی محتوایی: مخفی شدن امام مهدی در سرداب، اتهامی بی‌دلیل192

شبهۀ 33. تعارض روایات مربوط به نام امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف201

نقد و بررسی سندی203

نقد و بررسی محتوایی203

پاسخ اول: نهی از نام بردن امام مهدی به معنای مجهول بودن نام آن حضرت نیست203

تحلیل چرایی ممنوع بودن تصریح به نام امام مهدی204

پاسخ دوم: حرمت تصریح به نام امام مهدی از اصول مذهب تشیع نیست206

شبهۀ 34. تعارض روایات مربوط به مدت غیبت امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف207

خلاصه شبهه211

نقد و بررسی211

پاسخ ادعای نخست: نزدیک بودن ظهور، همچون نزدیک بودن قیامت211

پاسخ ادعای دوم214

شبهۀ 35. تعارض فلسفه غیبت و علم امام222

خلاصه شبهه224

نقد و بررسی224

پاسخ ادعای نخست224

پاسخ ادعای دوم227

شبهۀ 36. اگر خطر کشته شدن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را تهدید می‌کرد، چرا این خطر برای نوّاب وجود نداشت؟230

نقد و بررسی: پنهان‌کاری راز ایمن ماندن نواب230

شبهۀ 37. چرا امام مهدی در دوران حکومت‌های شیعی آشکار نشد؟233

نقد و بررسی234

شبهۀ 38. دلیل غیبت، امتحان قلوب شیعیان236

نقد و بررسی سندی245

نقد و بررسی محتوایی246

شبهه اول247

پاسخ247

شبهه دوم249

پاسخ249

شبهه سوم253

پاسخ254

شبهه چهارم255

پاسخ255

شبهه پنجم255

پاسخ256

شبهه ششم256

پاسخ257

شبهه هفتم258

پاسخ258

شبهه هشتم259

پاسخ259

شبهه نهم263

پاسخ263

شبهۀ 39. دست یازیدن شیعه به تأویل قرآن برای اثبات غیبت265

نقد و بررسی سندی266

نقد و بررسی محتوایی: دلیل شیعه بر غیبت، روایات تأویلی نیست267

شبهۀ 40. استناد شیعه به غیبت انبیا برای اثبات غیبت امام مهدی272

نقد و بررسی274

پاسخ اول: خلط قفاری میان دلایل غیبت و آن‌چه در مقام رفع استبعاد گفته شده274

پاسخ دوم: رفع استبعادات قفاری277

شبهۀ 41. طولانی بودن عمر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پذیرفتنی نیست286

نقد و بررسی سندی292

نقد و بررسی محتوایی293

پاسخ اول: استبعاد نمی‌تواند دلیل انکار باشد293

پاسخ دوم: استناد قفاری به روایات اهل‌سنت در نقد شیعه294

شبهۀ 42. انکار ختم نبوت و نسخ حکم ارث304

نقد و بررسی سندی305

بررسی منابع305

بررسی سندی306

نقد و بررسی محتوایی307

پاسخ اول: شیخ صدوق اعتقاد به تغییر حکم ارث را عقیده‌ای شیعی معرفی نکرده307

پاسخ دوم: وجود نمونه مشابه در منابع اهل‌سنت308

دو پرسش درباره روایت یادشده309

پاسخ پرسش اول310

پاسخ پرسش دوم311

پاسخ سوم: رعایت نکردن جانب انصاف316

پاسخ چهارم318

ضابطه کلی319

شبهۀ 43. نسخ حکم جزیه319

نقد و بررسی سندی320

بررسی اول: بررسی منابع320

بررسی دوم: بررسی سند321

نقد و بررسی محتوایی: نسخ حکم ارث اعتقاد اهل‌سنت است321

شبهۀ 44. قضاوت بر اساس آموزه‌های دین یهود321

نقد و بررسی سندی322

نقد و بررسی محتوایی323

پاسخ اول:مقصود روایت مورد نظر قضاوت طبق آیین یهود نیست323

پاسخ دوم:دانشمندان سنی و تجویز قضاوت قاضی بر اساس علم خود324

شبهۀ 45. وضع احکام جدید توسط امام مهدی327

نقد و بررسی سندی328

بررسی اول: بررسی منابع328

بررسی دوم: بررسی سند330

بررسی محتوایی: پذیرش احکام یادشده از سوی اهل‌سنت330

الف) قتل شیخ زانی330

ب) قتل مانع زکات331

شبهۀ 46. کشته شدن کسانی که فقه نیاموخته‌اند توسط امام مهدی333

نقد و بررسی: خالی بودن منابع شیعی از حدیث یادشده333

شبهۀ 47. داوری امام مهدی بر اساس غیر قرآن334

نقد و بررسی335

پاسخ اول: حدیث مورد نظر و امثال آن در منابع اهل‌سنت نیز نقل شده است335

پاسخ دوم: تفسیر اشتباه قفاری از روایت مورد نظر337

شبهۀ 48. آورده شدن کتاب جدید توسط امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف342

نقد و بررسی343

تفسیر روایاتی که از آورده شدن کتاب جدید سخن می‌گویند344

شبهۀ 49. تخریب خانه کعبه و مسجد الحرام توسط امام مهدی348

نقد و بررسی سندی349

نقد و بررسی محتوایی349

پاسخ اول: به اعتقاد اهل‌سنت، بازسازی خانه کعبه از آرزوهای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم بود349

پاسخ دوم: تخریب مسجد الحرام، برای توسعۀ آن351

پاسخ سوم: تخریب مسجد کوفه، نشانگر اهداف اصلاحی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف351

شبهۀ 50. انتقام امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از عمر و ابابکر353

نقد و بررسی سندی355

شبهۀ 51. قتل عام عرب توسط امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف355

نقد و بررسی سندی357

نقد و بررسی محتوایی357

پاسخ اول: وجود روایات مشابه در منابع اهل‌سنت357

پاسخ دوم: برخورد گزینشی قفاری با روایات359

پاسخ سوم: شمشیر امام مهدی بر گردن‌کشان عرب فرود خواهد آمد361

شبهۀ 52. قتل عام قریش توسط امام مهدی362

نقد و بررسی سندی363

نقد و بررسی محتوایی363

پاسخ اول: وجود روایات مشابه در منابع اهل‌سنت363

پاسخ دوم: روایات مورد نظر ناظر به تبه‌کاران قریش است364

شبهۀ 53. کامل‌تر بودن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم367

نقد و بررسی سندی369

نقد و بررسی محتوایی369

پاسخ اول: اعتقاد اهل‌سنت به موفق نشدن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به انجام برخی از اهداف خود369

پاسخ دوم: کامل بودن شخصیت مستلزم دست‌یابی به تمام اهداف نیست374

توضیح حدیث «العلم سبعة و عشرون حرفاً»375

شبهۀ 54. قتل عام اهل‌سنت توسط امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف376

نقد و بررسی سندی378

نقد و بررسی محتوایی380

نقد مطلب اول380

نقد مطلب دوم384

نقد مطلب سوم385

خبط‌های دیگر قفاری388

خبط اول: مترادف پنداشتن مرجئه با اهل‌سنت389

پاسخ389

خبط دوم: مترادف پنداشتن نواصب با اهل‌سنت392

پاسخ392

شبهۀ 55. تعصب امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نسبت به شیعیان394

نقد و بررسی سندی395

نقد و بررسی محتوایی395

شبهۀ 56. مخالفت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با سیره پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم397

نقد و بررسی سندی398

نقد و بررسی محتوایی399

پاسخ اول: وجود نمونه مشابه در منابع اهل‌سنت399

پاسخ دوم: تفاوت در سیره به دلیل تفاوت شرایط است400

پاسخ سوم: همانندی سیره امام مهدی با سیره پیامبر گرامی اسلام در نگاه اهل‌بیت400

شبهۀ 57. مخالفت امام مهدی با سیره امام علی علیه السلام404

نقد و بررسی سندی405

نقد و بررسی محتوایی: همانندی سیره مهدوی و سیره علوی406

شبهۀ 58. امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سنتی جدید خواهد داشت408

نقد و بررسی سندی408

نقد و بررسی محتوایی409

پاسخ اول: تعارض حدیث یادشده با مجموعه روایاتِ انکارناپذیر409

پاسخ دوم: حدیث یادشده به معنای تفاوت سیره امام مهدی با سیره پیامبر نیست409

شبهۀ 59. اختصاص نعمت‌های عصر ظهور به شیعیان413

نقد و بررسی سندی414

نقد و بررسی محتوایی415

پاسخ مطلب اول416

پاسخ اول416

پاسخ دوم418

پاسخ مطلب دوم418

شبهۀ 60. وجود رگه‌هایی از آموزه‌های دین یهود در اندیشه مهدویت420

نقد و بررسی سندی422

نقد و بررسی محتوایی422

پاسخ شبهه اول423

پاسخ شبهه دوم423

پاسخ شبهه سوم425

شبهۀ 61. تعطیلی نماز جمعه به سبب غیبت426

نقد و بررسی427

پاسخ اول: اختلاف نظر در مسائل فقهی طبیعی است427

پاسخ دوم: بسیاری از فقهای شیعه معتقد به وجوب نماز در عصر غیبتند427

پاسخ سوم: بسیاری از فقهای اهل‌سنت نیز وجوب نماز جمعه را مشروط به وجود امام می‌دانند428

پاسخ چهارم: رأی فقهی عدم وجوب نماز جمعه ارتباطی با غیبت ندارد430

شبهۀ 62. انحصار بیعت به بیعت با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف432

نقد و برررسی433

پاسخ اول433

پاسخ دوم433

شبهۀ 63. تعطیل شدن جهاد به سبب غیبت434

نقد و بررسی محتوایی436

پاسخ اول: سیره عملی شیعه، بهترین گواه زنده بودن جهاد436

پاسخ دوم: جهاد مذموم، جهادی است که به انگیزه‌های مادی باشد438

شبهۀ 64. تعطیلی اجرای حدود به سبب غیبت441

نقد و بررسی سندی443

نقد و بررسی محتوایی443

پاسخ مطلب اول: تناقض در سخن قفاری443

پاسخ مطلب دوم444

پاسخ مطلب سوم445

شبهۀ 65. تقیه، بدعت شیعه445

نقد و بررسی446

پاسخ اول: تقیه، اصلی قرآنی و عقلی446

پاسخ دوم: تقیه ارتباطی با غیبت ندارد448

پاسخ سوم: دلیل روی‌آوری شیعه به تقیه449

شبهۀ 66. شیعیان شهیدند450

نقد و بررسی سندی451

نقد و بررسی محتوایی452

شبهۀ 67. رهبری شیعه توسط یک زن454

نقد و بررسی سندی455

نقد و بررسی محتوایی455

پاسخ اول: هیچ‌گاه رهبری شیعه به دست یک زن نبوده است455

پاسخ دوم: عثمان بن سعید، نخستین زعیم شیعه457

پاسخ سوم: مادر امام حسن عهده‌دار وکالت بوده است، نه نیابت خاص460

شبهۀ 68. انتقال قدرت به خارج بیت امام حسن عسکری علیه السلام462

نقد و بررسی سندی463

نقد و بررسی محتوایی464

پاسخ اول: مبتنی بودن تحلیل یادشده بر پیش‌فرضی باطل464

پاسخ دوم: عزل مادر امام حسن علیه السلام از نیابت، بدون دلیل است464

پاسخ سوم: چرا مادر امام حسن علیه السلام به عزل خود اعتراض نکرد؟465

شبهۀ 69. برخورداری نواب از حق تشریع466

نقد و بررسی سندی470

نقد و بررسی محتوایی470

پاسخ شبهۀ اول: وجوب اطاعت به معنای عصمت نیست470

پاسخ شبهه دوم: شیعه به امکان نسخ قرآن توسط امام اعتقاد ندارد471

پاسخ شبهه سوم: خلط میان تخصیص و تقیید و اعلان تخصیص و تقیید472

پاسخ شبهه چهارم: تفویض مورد نظر قفاری به اعتقاد شیعه نیز باطل است476

شبهۀ 70. مسدود شدن باب نیابت از ترس رسوایی480

نقد و بررسی سندی482

نقد و بررسی محتوایی482

پاسخ اول482

پاسخ دوم483

پاسخ سوم484

پاسخ چهارم484

شبهۀ 71. تناقض در روایات غیبت485

نقد و بررسی سندی486

نقد و بررسی محتوایی486

پاسخ اول: هماهنگی روایات غیبت486

پاسخ دوم: ثبت روایات غیبت پیش از آغاز غیبت487

شبهۀ 72. تناقض روایات ملاقات با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف489

نقد و بررسی سندی489

نقد و بررسی محتوایی490

پاسخ اول: توقیع مورد نظر نافی ملاقات نیست؛ نافی ادعای ملاقات است490

پاسخ دوم: میان عام و خاص تعارضی نیست491

پاسخ سوم: توقیع مورد نظر، درباره ادعای نیابت است491

شبهۀ 73. ارجاع شیعه به فقها به جای کتاب و سنت492

نقد و بررسی493

شبهۀ 74. نیابت فقها از امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف494

نقد و بررسی495

پاسخ اول: اشتراک نظر شیعه و اهل‌سنت در لزوم حاکمیت مجتهدان بر جامعه496

پاسخ دوم: اختلاف نظر فقهای شیعه درباره حوزه اختیارات فقیه500

شبهۀ 75. مهدی موهوم501

نقد و بررسی502

شبهه اول: مخالفت تمامی مسلمین با شیعیان اثناعشری درباره مسئله امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف502

پاسخ اول: حق و باطل را با آمار و ارقام طرفداران نمی‌توان ثابت کرد502

پاسخ دوم: عدول قفاری از روشی که به آن متعهد شده بود502

شبهه دوم: فقدان دلیلی مستند بر اثبات امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف503

پاسخ503

شبهه سوم: اعتقاد به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف منشأ شرّ است503

پاسخ503

شبهۀ 76. اعتراف نسب‌شناسان به بی‌فرزند بودن امام حسن علیه السلام504

نقد و بررسی505

پاسخ اول: نسب‌شناسان شیعه یا سنی؟505

پاسخ دوم: اعتراف نسب‌شناسان سنی به تولد فرزند امام حسن علیه السلام505

شبهۀ 77. امامت کودک510

نقد و بررسی511

پاسخ اول511

پاسخ دوم511

شبهۀ 78. اعتراف شیعه به نبود فرزند برای امام حسن علیه السلام516

نقد و بررسی سندی519

نقد و بررسی محتوایی519

شبهۀ 79. اعتراف اهل‌بیت به نبود فرزند برای امام حسن علیه السلام521

نقد و بررسی522

پاسخ اول: استناد به منابع اهل‌سنت برای نقد شیعه522

پاسخ دوم: نگاه نداشتن جانب امانت523

شبهۀ 80. انکار وجود فرزند امام حسن علیه السلام توسط جعفر527

نقد و بررسی سندی531

نقد و بررسی محتوایی531

پاسخ شبهه اول531

پاسخ شبهه دوم532

پاسخ شبهه سوم533

خبط‌های دیگر قفاری535

خبط اول535

خبط دوم536

خبط سوم536

خبط چهارم538

شبهۀ 81. انکار وجود فرزند از سوی پدر538

نقد و بررسی541

خاتمه545

فهرست منابع547

مقدمه

اشاره

باور به منجی که با خروج خود، عدل و داد را در مقطع پایانی تاریخ حیات انسانی به ارمغان خواهد آورد و به ستم و تجاوز ظالمان در پهنه کره خاکی پایان خواهد داد و دولت دادگستری را بنیان خواهد، باوری است که پیروان ادیان سه‌گانه ابراهیمی و بخش چشم‌گیری از سایر ملل به آن ایمان دارند.

در اسلام نیز به‌رغم وجود مذاهب مختلف اسلامی و تفاوت‌های عقیدتی ناشی از آن، همه مسلمانان بر اساس بشارت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم به ظهور منجی موعود با نام «مهدی» در آخرالزمان اعتقاد راسخ دارند. اخبار مهدویت که از جمله روایات متواتر در بین مسلمانان به شمار می‌آید، به خوبی بسیاری از ابعاد این اعتقاد را روشن ساخته است.

در این بین، شیعه اثنی‌عشری با نگاه خاص خود به موضوع مهدویت _ که برگرفته از فرمایشات پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه معصومین علیهم السلام است _ باور دارد که مهدی موعود فرزند امام حسن عسکری علیه السلام است که در سال 255ق متولد شده و پس از گذراندن دوران حدوداً هفتاد ساله غیبت صغرا، هم‌اکنون در پس پرده غیبت کبرا به سر می‌برد. این باور از سوی مخالفان از ابعاد مختلف به چالش کشیده شده و اشکالات و شبهات بسیاری درباره آن مطرح شده است.

از جمله نویسندگانی که تلاش کرده با القای شبهاتی، قرائت شیعی این آموزه فاخر را به نقد بکشد، دکتر ناصر القفاری _ از نویسندگان وهابی‌مسلک معاصر _ است. وی

دانش آموخته دانشگاه قصیم و عضو هیئت علمی و مدیر گروه الهیات و مذاهب معاصر همین دانشگاه است. عنوان رساله کارشناسی ارشد او «مسألة التقریب بین الشیعة و السنة» است و کتاب اصول مذهب الشیعة الامامة الاثنی عشریة عرض و نقد رساله دکتری اوست. وی برای دسترسی به منابع شیعه و نگارش رساله‌اش به مصر، عراق، بحرین، کویت و پاکستان سفر کرده است. مقدّمات فی الاعتقاد، مقدمةٌ فی الملل و النحل، نواقض توحید الاسماء و الصفات، حقیقة الصحیفة السجادیة او ما یسمّی بزبور آل محمد، البدعة المالیة عند الشیعة الامامیة، العالم الاسلامی و الغرب و اصول الدین عند الائمة الاربعة واحدة از دیگر آثار او به شمار می‌روند.

کتاب اصول مذهب الشیعة به لحاظ تنوع مباحث و جامعیت و شمار بسیار شبهات آن و طرح مطالب در قالب‌های به ظاهر علمی، نزد وهابیون موقعیتی ممتاز یافته است. این رساله رتبه نخست را به دست آورد و از این‌رو به چاپ و توزیع گسترده آن در سطح دانشگاه‌ها اقدام شد و چاپ‌های متعددی از آن صورت گرفت. امروز این کتاب در بسیاری از دانشگاه‌های معتبر به عنوان یکی از مواد درسی تدریس می‌شود و در بسیاری از پایگاه‌ها و سایت‌های اینترنتی به شکلی گسترده در دسترس قرار گرفته است. این رساله در بیش از 1500 صفحه و در سه جلد چاپ شده و دارای پنج باب است؛ باب اول با عنوان «اعتقاد شیعی درباره مصادر اسلام »در سه فصل به بررسی نظریه شیعه درباره قرآن، سنت و اجماع پرداخته است. در باب دوم با عنوان «اعتقاد شیعه در اصول دین» عقاید شیعه را در توحید الوهیت، توحید ربوبیت، بحث اسما و صفات الهی و بالأخره ایمان و ارکان آن در شش فصل پی گرفته است. در باب سوم _ که عنوان آن «اصول و معتقدات خاص شیعه» است _ بحث امامت، عصمت امام، تقیه، مهدی و غیبت او، رجعت،ظهور، بدأ و مسئله طینت را در هشت فصل ارائه می‌کند. «شیعیان معاصر و ارتباط آنان با اسلاف خود» عنوان چهارمین باب این کتاب است و بالأخره در باب پنجم «تأثیر شیعه در دنیای اسلام»

مورد بررسی قرار گرفته است. وی در پایان این باب دو دیدگاه بزرگان سلفی را درباره شیعیان ذکر می‌کند که برخی آن‌ها را اهل بدعت و برخی آنان را محکوم به کفر می‌دانند.

آن‌چه در ادامه می‌آید تلاشی است جهت پاسخ‌گویی به شبهات فصل چهارم از باب سوم که با عنوان «المهدیة و الغیبة» در 110 صفحه مطرح شده است.

نویسنده در این‌جا بر خود فرض می‌داند از تمام اساتیدی که در به ثمر نشستن این مجموعه نقش‌آفرین بوده‌اند خصوصاً حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمسعود پورسیدآقایی ریاست محترم مؤسسه آینده روشن که تمام امکانات لازم را برای فراهم شدن این اثر مهیا نمودند قدردانی نماید. همچنین بر خود لازم می‌دانم از گروه قرآن و حدیث مؤسسه آینده روشن که با نقد و بررسی این نوشته در جلسات پیوسته خود سهم وافری در غنای آن داشتند تشکر ویژه نمایم. بدیهی است اگر در این رساله قوتی وجود داشته باشد آن را وامدار اساتید و اعضاء گروه قرآن و حدیث مؤسسه آینده روشن است.

اهمیت موضوع

در اهمیت موضوع می‌توان به این نکته اکتفا کرد که مهدویت از مؤلفه‌های اساسی آموزه امامت است که سنگ بنای هندسه کلامی شیعه و کانون باورهای تشیع اثنی‌عشری به شمار می‌رود. اصل امامت _ که اساس تشیع است _ امروزه و در عصر غیبت در چهره امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نمایان شده و آن حضرت، عمود خیمه امامت است. بنابراین دفاع از این آموزه به معنای دفاع از آموزه امامت به شمار می‌رود که رمز هویت تشیع و نقطه افتراق باورهای شیعی با اعتقادات سایر مذاهب اسلامی است. از سوی دیگر، این آموزۀ بی‌بدیل با انرژی فوق‌العاده‌ای که در دل خود دارد، منشأ بسیاری از تحولات اجتماعی و سیاسی می‌تواند باشد و بلکه بوده و هست، و نظام ولایت فقیه با تمام برکات آن و تحولاتی که در جهان معاصر به دنبال داشته است،

یکی از ابعاد کارکردهای این اندیشه سترگ به شمار می‌آید. براین اساس، دفاع از اندیشه مهدویت، هم دفاع از نظام امامت است و هم پاسداری از بن‌مایه‌های فکری نظام مبتنی بر اندیشه ولایت فقیه.

پیشینه تحقیق

شبهات مهدویت، عمری به درازای غیبت دارند. تولد مخفیانه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، آغاز غیبت آن حضرت و حضور نداشتن عادی ایشان در انظار مردم _ که البته به دلیل شرایط خاص آن دوران بود _ به طور طبیعی برای عموم مردم پرسش‌هایی ایجاد کرد و با کوشش‌های عالمان آن عصر و اصحاب و خواص امام عسکری علیه السلام که از روایات غیبت و نیز از جریان تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آگاه بودند، بسیاری از این پرسش‌ها پاسخی درخور یافتند و آنان که دغدغه حقیقت داشتند به حقیقت رهنمون شدند. اما کسانی که قصد بهانه‌جویی و تخریب داشتند، فضا را برای اشکال‌تراشی و شبهه‌پراکنی مناسب دیدند و با طرح شبهات، فضا را غبارآلود کردند و البته هم‌زمان با شروع فعالیت جبهه باطل، عالمان راستین نیز به روشن‌گری و شبهه‌زدایی پرداختند. بنابراین جریان پاسخ به شبهات نیز عمری به درازی غیبت دارد. از مهم‌ترین منابع برجای مانده که با هدف پاسخ‌گویی به شبهات نگاهشته شده‌اند، می‌توان به کمال الدین شیخ صدوق، الفصول العشرة و رسائل فی الغیبة شیخ مفید و الغیبة شیخ طوسی اشاره کرد که هر یک به شبهات عصر خویش پاسخ داده‌اند. بنابراین برخی از شبهات مطرح شده در کتاب اصول مذهب الشیعة که پیش‌تر از سوی سلف او مطرح شده بودند، در گذشتۀ تاریخ پاسخ گرفته‌اند؛ با این حال در نقد شبهات کتاب اصول مذهب الشیعة دو کتاب به رشته تحریر در آمده است؛ نخست کتاب تنزیه الشیعة الاثنی عشریه عن الشبهات الواهیة از آیت‌الله ابوطالب تجلیل و دوم نقد اصول مذهب الشیعة نوشته استاد حسینی قزوینی. همچنین آقای ابوالفضل اسلامی در جلد سومِ موسوعة الامام المهدی به برخی از شبهات قفاری پاسخ داده‌اند. در عین حال، سه

کتاب یادشده فارغ از محاسن بسیار، به صورت تفصیلی شبهات را نقد نکرده‌اند، بلکه به پاسخ به برخی از مطالب مهم اکتفا کرده‌اند و نیاز به توضیحات بیشتر در بسیاری از موارد احساس می‌شود.

روش تحقیق

نوع پژوهش حاضر، کتابخانه‌ای و روش آن تحلیلی _ تبیینی است. در رساله پیش رو تلاش شده است در مرحله نخست، روایاتی که قفاری به استناد آن‌ها شبهه‌ای را مطرح کرده است از نظر سندی بررسی شوند و میزان اعتبار یا ضعف آن‌ها روشن شود. بدیهی است در صورتی که روایتی از نظر سندی ضعیف باشد و به صدور آن از معصوم اطمینان حاصل نشود، شبهه مبتنی بر آن نیز خودبه‌خود از دور خارج شده و نیاز به پاسخ نخواهد داشت؛ در عین حال، در ادامۀ بررسی سندی، به بررسی محتوایی پرداخته شده و کوشش شده از روایات مورد استناد قفاری _ فارغ از مسئلۀ اعتبار یا ضعف آن _ دفاع شود و اثبات گردد که پذیرش مضمون روایات مورد استناد قفاری، خالی از هر محذوری است و به همه اشکالات او می‌توان پاسخ‌های منطقی و مستدل داد و از آن‌ها به خوبی دفاع کرد.

فصل اول: نقدهای روشی

اشاره

پیش از بیان نقد‌های موردی، بیان تفصیل شبهات قفاری و بیان پاسخ‌های

آن، بجاست برخی اشکالات کلی که به شیوه قفاری در طرح شبهات وارد است را مطرح کنیم.

1. استناد به روایات غیرمعتبر و شاذ

قفاری ابتدا مدعی شده است که در کتاب خود، از ذکر روایات شاذ و ضعیفی که نشان دهندۀ حقیقت مذهب تشیّع نیست، پرهیز کرده و تنها به روایات مستفیض و معتبر استناد جسته است:

من در این رساله تنها آن دسته از اعتقاداتشان را بیان کرده‌ام که مبتنی بر روایات مستفیضشان است و بزرگانشان به آن اقرار کرده‌اند ... تا گفته نشود که ما به برخی از روایات شاذ و ضعیفشان _ که منعکس کننده حقیقت مذهب نیست _ استناد کرده‌ایم. ⁽¹⁾

در حالی که به‌رغم ادّعای وی، خوانندۀ کتاب در بخش «المهدیة و الغیبة» هیچ اثری از بحث‌های سندی نمی‌یابد؛ چراکه نویسنده در هیچ جای کتاب خود به اثبات اعتبار روایات بر مبنای عالمان شیعه نپرداخته، بلکه همچنان که در بخش نقدهای موردی خواهد آمد، بسیاری از شبهات او مبتنی بر روایاتی است که بر اساس مبانی عالمان شیعه فاقد اعتبارند. با این حال، روشن نیست که چگونه اعتبار

روایات مورد استنادش را از نظر دانشمندان شیعه ادّعا کرده است.

تنها استدلالی که برای قفاری بر ادعای اعتبار روایات می‌توان آورد، وجود این روایات در منابع مهم شیعه است؛ منابعی که عالمان شیعه از آن‌ها با عظمت یاد کرده‌اند. یعنی به پندار قفاری، وقتی روایتی در یکی از منابع شیعه وجود داشته باشد و دانشمندان شیعه از آن کتاب به عظمت یاد کرده باشند، آن روایت به اعتراف خودشان معتبر خواهد بود. به همین دلیل، قفاری در مقدمۀ کتاب خود هنگامی که منابع شیعی مورد مراجعه خود را برمی‌شمارد، توصیفات عالمان شیعه از آن منابع را نیز ذکر می‌کند. اما وی تجلیل از یک کتاب را با اعتقاد به اعتبار تمام روایات آن خلط کرده است، در حالی که هیچ تلازمی میان بزرگ‌داشت یک کتاب و اعتبار تمام روایات آن نیست؛ چراکه این بزرگ‌داشت با نگاه به عظمت مقام علمی نویسنده، آگاهی او به موضوع کتاب، دقت او در گزینش روایات، دسترسی به مصادر اوّلیه و منابع کهن، تبویب مناسب، جامعیت کتاب و... می‌تواند باشد. بنابراین، بزرگ‌داشت عالمان شیعه از یک کتاب، دلیل بر اعتقاد آنان به اعتبار همۀ روایات آن کتاب نیست. از این‌رو، شیخ مفید _ که از بزرگ‌ترین استوانه‌های تشیّع به شمار می‌رود _ از یک‌سو از کتاب شریف کافی با عنوان «و هو من اجل کتب الشیعة و اکثرها فائدة» ⁽¹⁾یاد کرده، اما از سوی دیگر، با این‌که شیخ کلینی در کتاب کافی بابی با عنوان «أنّ الائمه علیهم السلام یعلمون علم ما کان و ما یکون و لایخفی علیهم الشیء» ⁽²⁾قرار داده و روایاتی با همین مضمون نقل کرده، این دیدگاه و روایات آن را نپذیرفته و اجماع شیعیان را دربارۀ علم امام به آن‌چه خواهد آمد، نفی کرده است. او اتفاق نظر شیعیان را دربارۀ علم امام به حکم همۀ آن‌چه خواهد بود، دانسته، نه این‌که به اعیان آن‌چه حادث می‌شود و خواهد بود، به تفصیل علم داشته باشند. وی مدعی شده

اعتقاد به آگاهی امام از هرچه خواهد شد، در نزد ما پذیرفته نیست. ⁽¹⁾

شیخ مفید در جایی دیگر، دربارۀ شیخ صدوق و کتاب‌های روایی‌اش _ همچون کتاب من لایحضره الفقیه که از کتب اربعه شیعه است _ می‌نویسد:

اما آن‌چه را ابوجعفر رحمة الله روایت کرده، پس عمل به تمام آن واجب نیست، اگر از راه‌هایی که سخن ائمه علیهم السلام وابسته به آن است ثابت نشده باشد؛ چراکه در میان آن‌ها خبرهای واحدی وجود دارد که نه علم‌آور است و نه به آن می‌توان عمل کرد و روایت‌هایی در آن هست که در راویان آن امکان سهو و غلط وجود دارد، بلکه ابوجعفر آن‌چه را شنیده، روایت کرده و آن‌چه را حفظ داشته، نقل کرده و درستی آن را ضمانت نکرده است. ⁽²⁾

همچنین شیخ طوسی _ که خود نویسندۀ دو کتاب از کتب اربعه شیعه است _ پس از نقل روایتی از کتاب کافی مضمون روایت تحریم گوشت الاغ اهلی را موافق با اهل‌سنّت یاد می‌کند و اکثر راویان آن را از اهل‌سنّت می‌شمارد و بیان می‌دارد که به آن‌چه فقط اهل‌سنّت روایت کرده باشند، نمی‌توان اعتنا کرد. ⁽³⁾

وی در جایی دیگر، دربارۀ استدلال به روایتی از کتاب کافی، این حدیث را درست نمی‌داند؛ چراکه خبر واحد است و موجب علم و عمل به آن نیست. ⁽⁴⁾

از عالمان متأخر شیعه که به همین مطلب رأی داده‌اند می‌توان به امام خمینی و آیت‌الله خویی قدس سره اشاره کرد. امام خمینی پس از نقل روایتی دربارۀ حیله‌های فرار از ربا که در کافی و من لا یحضر آمده است، آن را غیرقابل اعتماد و ناسازگار با ساحت امام می‌داند. ⁽⁵⁾آیت‌الله خویی نیز دربارۀ اعتبار کتب اربعه می‌نویسد:

ادعای قطع به صدور تمام روایات کتب اربعه از معصومین علیهم السلام واضح‌البطلان است و حتی نویسندگان این کتاب‌ها نیز چنین اعتقادی نداشته‌اند. ⁽¹⁾

وقتی بنابر باور اندیشه‌وران بزرگی همچون شیخ مفید و شیخ طوسی همۀ روایات کتاب شریف کافی _ که معتبرترین کتاب شیعه است _ اعتبار نداشته باشد، دیگر کتاب‌ها جای خود خواهند داشت و جالب است که آقای قفاری در کتاب خود در تعریف اخباریان و اصولیان به مطلب پیش‌گفته، اعتراف کرده و چنین نوشته است:

پس اخباریان از اجتهاد منع می‌کنند و به روایات عمل می‌کنند و معتقدند تمام روایات کتب اربعه ( کافی، من لایحضره الفقیه، تهذیب و استبصار) صحیح است و صدورشان از ائمه قطعی است و به کتاب و روایات بسنده می‌کنند و به همین دلیل، اخباری نامیده می‌شوند که منسوب به خبر است و اجماع و دلیل عقلی را انکار می‌کنند و معتقدند نیازی به اصول فقه نیست و آن را درست نمی‌دانند و در برابر آن‌ها اصولیان یا مجتهدانی هستند که معتقد به اجتهادند و این‌که ادّله احکام کتاب و سنّت و اجماع و دلیل عقلی است و تمام روایات کتب اربعه را صحیح نمی‌دانند و این‌ها اکثریت هستند. ⁽²⁾

بنابراین به اعتراف قفاری، بیشتر عالمان شیعه همۀ روایات کتب اربعه را قطعی نمی‌دانند و اخباریان نیز که در اقلیتند، تنها کتب اربعه را قطعی می‌دانند و نه همۀ جوامع حدیثی شیعی را. بر این اساس، روایت‌های غیر کتب اربعه به اجماع عالمان شیعه لزومی ندارد که قطعی‌الصدور باشند، در حالی که بسیاری از روایاتی که آقای قفاری بر آن‌ها خرده گرفته، از غیر کتب اربعه است. همچنین تنها به دلیل وجود روایتی _ حتی در کتب اربعه_ نمی‌توان آن را به همۀ شیعیان نسبت داد و اعتقادی شیعی خواند.

براساس آن‌چه گذشت، روشن شد که این ادّعای قفاری که در کتاب خود به روایات معتبر استناد کرده، بی‌اساس است؛ زیرا او نه از راه بررسی اسناد روایات، اعتبار روایات مورد استنادش را ثابت کرده و نه به استناد وجود آن‌ها در منابع معتبر، اعتقاد به اعتبار آن‌ها را به همۀ عالمان شیعه می‌تواند نسبت دهد.

2. تعمیم دیدگاه یک یا چند عالم شیعی به همه عالمان شیعه

با توجه به آن‌چه گذشت، اشتباه فاحش دیگر قفاری روشن می‌شود. وی در کتاب خود درپی نقد اعتقادات مذهب تشیّع است، بلکه از عنوان کتاب او فهمیده می‌شود که وی درپی نقد همۀ اعتقادات شیعه نبوده و اصول و عقاید زیربنایی مکتب تشیّع (اصول مذهب الشیعه) را نقد کرده است. روشن است که زمانی عقیده‌ای را به دین یا مذهبی می‌توان نسبت داد که آن عقیده از باورهای همگانی معتقدان به آن دین یا مذهب به شمار رود، یا مخالفانی انگشت‌شمار داشته باشد. بنابراین، قفاری برای اثبات آن‌چه در کتاب خود آورده، باید اثبات کند که همه، یا اکثر قریب به اتفاق شیعیان بر آن‌چه وی آورده، اتفاق نظر دارند، در حالی که وی گاه با تنها یک روایت در یکی از منابع نه‌چندان مهم شیعه_ که نهایتاً از اعتقاد نویسندۀ آن کتاب به آن روایت حکایت دارد_ باور به آن حدیث را به همۀ عالمان شیعه نسبت داده و آن را از اعتقادات مذهب تشیّع خوانده است. به تعبیر دیگر، بسیاری از آن‌چه قفاری در کتاب خود آورده، بیش از آن‌که نقد مذهب تشیّع باشد، نقد آرای شماری از دانشمندان شیعه است که بی‌گمان هرگز به کلیّت مذهب تشیّع آسیبی نمی‌رساند؛ چراکه این نقدها پیش از آن‌که در نزد مخالفان انجام شود، در نزد خود عالمان شیعه صورت پذیرفته است و اندیشه‌وران شیعی به دلیل دیدگاهی که در باب مفتوح بودن باب اجتهاد دارند، همیشه آرای یکدیگر را نقد می‌کنند و نکات ضعف و قوت را گوشزد می‌نمایند. تا کنون هیچ‌گاه این نقد و بررسی‌ها و نقض و ابرام‌ها به معنای ابطال مذهب تشیع تفسیر نشده است. به تعبیر دیگر، گرچه شماری

از نقدهای قفاری متوجه بخش‌هایی از نظام عقیدتی تشیع است، اما بسیاری از انتقادات او دربارۀ دیدگاه‌های یک یا چند عالم شیعی است و در صورتی که این نقدها درست باشند _ که البته هیچ‌کدام درست نیستند _ آن‌چه آسیب خواهد دید، دیدگاه همان یک یا چند عالم شیعه است و نه نظام عقیدتی مذهب تشیّع. برای نمونه، اگر روایتی که مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نوه قیصر روم می‌داند، درست نباشد، دیدگاه کسانی همچون شیخ صدوق که این روایت را پذیرفته‌اند، نقد خواهد شد؛ اما این نقد بر اندیشه‌وران بزرگ دیگری همچون شیخ نعمانی و نویسنده اثبات الوصیة که این روایت را نپذیرفته‌اند، وارد نخواهد بود؛ یا اگر بر روایتی که بنابر آن، امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف جزیه را نمی‌پذیرد، خدشه‌ای باشد، تنها عیاشی که این روایت را نقل کرده، نقد خواهد شد، اما دیگر اندیشه‌وران شیعی از انتقاد به دور خواهند ماند و مکتب تشیّع از این نقدها آسیبی نخواهد دید؛ چراکه هرگز این اعتقادات از اجزای نظام عقیدتی مذهب تشیّع به شمار نمی‌روند.

3. تمرکز بیش از حد بر روی مسائل حاشیه‌ای و فرعی

افزون بر آن‌چه گذشت، بسیاری از نقدهای قفاری بر اعتقاداتی است که بر فرض این‌که از عقاید مذهب تشیّع باشند و انتقادات هم پذیرفته شود، باز اصل نظام عقیدتی تشیّع آسیبی نخواهد دید؛ چراکه این اعتقادات از مسائل جزئی و حاشیه‌ای هستند که باطل بودنشان بر مذهب تشیّع خدشه‌ای نمی‌زند. برای نمونه، باور به این‌که مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نوه قیصر روم بوده یا نه، این‌که حضرت حکیمه آثار بارداری را در حضرت نرجس مشاهده کرده یا نه، این‌که حضرت نرجس از بارداری خود آگاه بوده یا نه، این‌که نام ایشان سوسن بوده یا چیز دیگر، این‌که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از تولد «الْحَمْدُلِلهِ رَبِّ الْعالَمِین» بر زبان جاری کرده یا ذکری دیگر، این‌که رشد آن حضرت طبیعی بوده یا غیرطبیعی و ده‌ها نمونه از این دست، چیزهایی هستند که نه ثابت شدنشان اهمیتی چندان دارد و نه بطلانشان چیزی را برهم می‌زند؛ در

حالی که بسیاری از نقدهای قفاری دربارۀ همین مسائل حاشیه‌ای است و او کوشیده با تکثیر این نوع از اشکالات، اساس اعتقاد به وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را در نظر خواننده سست جلوه دهد.

4. برخورد گزینشی با روایات

از دیگر اشکالات روشیِ قفاری، برخورد گزینشی با روایات است. او کوشیده است از ناآگاهی مخاطبان عمومی_ که منابع شیعی را در اختیار ندارند یا دارای انگیزه‌ای برای رجوع به آن‌ها و تفحص از صحت و سقم دعاوی قفاری نیستند_ سوء استفاده کرده و با گزینش هدف‌دار روایات، مفهوم مورد نظر خود را به عنوان باور شیعی به مخاطبان القا نماید. به عنوان نمونه، او بر اساس برخی از روایات ضعیف، از امام مهدیِ شیعیان چهره‌ای خشن و بی‌رحم ارائه می‌دهد، در حالی که با مراجعه به روایات معتبر و متعدد، روشن می‌شود که روایات شیعه با تعابیری همچون «رحمة للعالمین» ⁽¹⁾یا «اشبه الناس برسول الله خلقاً و خلقاً» ⁽²⁾آن حضرت را مایه رحمت برای همه انسان‌ها، بلکه برای همه هستی، و خلق و خوی آن حضرت را شبیه خلق و خوی پیامبر گرامی اسلام عجل الله تعالی فرجه الشریف معرفی کرده‌اند.

5. رعایت نکردن جانب ادب در نوشتار

بر آن‌چه گذشت، این نکته را می‌توان افزود که متأسفانه قفاری در کتاب خود حرمت قلم را شکسته و جانب ادب را نگه نداشته است؛ اگر کلمات زشت و فحاشی‌های او در این کتاب جمع‌آوری شود، خود کتابی جدا خواهد شد. مسلمانی آزاداندیش که مدعی است دغدغۀ حقیقت دارد و از سر احساس وظیفه، قلم به دست می‌گیرد و برای رضای خداوند قلم می‌زند، چگونه به خود اجازه می‌دهد

این‌چنین از کلمات زشت استفاده کند و به طرف مقابل خود توهین نماید؟ به راستی، آیا کسی که خود را حق می‌داند و معتقد است برهان او قوی و منطقش استوار است، به این همه بدزبانی نیازی دارد؟ آیا به کار بردن تعبیرهایی چون «و لا ینقضی العجب من تلک الجراة علی الکذب و خفة العقل و الاغرب کیف لایستحیی شیعة هذا العصر من إخراج هذا العار للناس»، ⁽¹⁾«و عدو موتور و زندیق حاقد»، ⁽²⁾و «و لقد أصبح هؤلاء عاراً علی بنی‌آدم و ضحکة یسخر بهم کلّ عاقل» ⁽³⁾برازندۀ نویسنده‌ای انصاف‌مدار و کتابی علمی است؟

آن‌چه گذشت، پاره‌ای از خدشه‌های کلّی و روشی نوشتۀ قفاری بود. در

ادامه، همۀ فصل چهارم متن کتاب او به ترتیب بازگو می‌شود و اشکالات آن گوشزد خواهد شد.

فصل دوم: نقدهای موردی

اشاره

مهدویت و غیبت از منظر فرقه‌های شیعی

اشاره

مهدویت و غیبت از منظر فرقه‌های شیعی ⁽¹⁾

شبهۀ 1. عبد الله بن سبأ، بنیان‌گذار اندیشه غیبت

اشاره

آقای قفاری سخن خود در بخش مهدویت را این‌گونه آغاز می‌کند:

و نیز پنهان شدن از مردم و بازگشت او در آینده به عنوان مهدی اعتقاد دارند. این فرقه‌ها جز در تعیین مصداق امامی که بازمی‌گردد، اختلاف نظر ندارند؛ همچنان که تعیین شخص امامانی که امام غایب از جملۀ آنان است، از مسائل اختلافی‌شان به شمار می‌رود.

قمی، نوبختی، شهرستانی و دیگران، سبئیه را نخستین فرقه‌ای یاد کرده‌اند که به توقّف بر علی و غیبت او معتقد بوده‌اند. این فرقه گمان می‌کردند علی کشته نشده، نمرده و کشته نمی‌شود و نمی‌میرد تا آن‌که بر ⁽²⁾عرب حکومت کند و زمین را _ همچنان

که از ظلم و ستم پر شده است _ از عدل و داد سرشار کند.

چون خبر مرگ علی[ علیه السلام] به عبدالله بن سبأ رسید، به آورندۀ خبر گفت: «تو دروغ می‌گویی! اگر مغز سرش را در هفتاد همیان برایم بیاوری و هفتاد شاهد عادل بر کشته شدنش اقامه کنی، باز هم ما می‌دانیم که او نمرده و کشته نشده است و کشته نمی‌شود تا این‌که به حکومت برسد.» پس از آن در انتظار بازگشتن او از غیبتش نشستند. سپس این اندیشه از سبئیه به برخی از فرقه‌های کیسانیه مثل کربیه منتقل شد و پس از مرگ محمد بن حنیفه _ که او را امام می‌پندارند _ ادّعا کردند که او نمرده، بلکه در کوه رضوی میان مکه و مدینه است و در طرف راست او شیری و در جانب چپش پلنگی است که از او تا زمان خروج و قیامش محافظت می‌کنند. ⁽¹⁾

آنان بر این باور بودند که او همان مهدی منتظر است و گمان می‌کردند او به زودی در کوه رضوی به مدت هفتاد سال غایب، و سپس آشکار خواهد شد و حکومت را برایشان برپا خواهد داشت و ستمگران بنی‌امیه را خواهد کشت. ... ولی چون هفتاد سال گذشت و به چیزی از آرزوهایشان دست نیافتند، برخی از شاعرانشان شعری سرودند تا این‌که پیروان بر این عقیده استوار بمانند و همچنان منتظر مهدی‌شان باشند، هرچند غیبتش به اندازۀ عمر نوح به درازا بکشد. ⁽²⁾

عمر نوح علیه السلام.

پس از این، توقّف بر امام و انتظار بازگشت او به عنوان مهدی میان فرقه‌های شیعی رواج یافت و پس از وفات هریک از امامان اهل‌بیت، از میان پیروانش فرقه‌ای با چنین ادعایی تکوّن یافت و در خصوص تعیین امامی که بر او توقّف شده و باز خواهد گشت، میانشان اختلاف شدیدی درگرفت و به همین دلیل، سمعانی می‌گوید: «آنان دربارۀ انتظار امامی که چشم به راهش هستند، اختلاف نظر دارند؛ اختلافی که حماقت آشکاری از آن هویداست.» ⁽¹⁾

حتی پاره‌ای از فرقه‌های زیدی (جارودیه) در توهّم انتظار امامی که مرده بود، سرگردان شدند و به گفتۀ اشعری، بغدادی، شهرستانی و دیگران، دربارۀ تعیین امام منتظر میان انشعابات این فرقه اختلاف شد. بر این اساس، سخن احمد امین

_ که گلدزیهر نیز به آن اشاره کرده که تمام فرقه‌های زیدی منکر این تفکّر بوده‌اند _ اشتباه است. ⁽²⁾

البته شیعیان به غیبت افراد شناخته شده‌ای از اهل‌بیت معتقد بوده‌اند؛ افرادی که در گذشتۀ تاریخ وجود داشته‌اند و مانند دیگر مردم زندگی کرده‌اند، اما پس از مرگشان این فرقه‌ها درباره‌شان آن ادعا را طرح کرده‌اند و مرگشان را نپذیرفته‌اند و گمان کرده‌اند که غایب شده و دوباره ظهور خواهد کرد. ⁽³⁾

اما اندیشۀ غیبت در باور شیعیان دوازده‌امامی با اندیشۀ غیبت در میان دیگر فرقه‌ها تفاوت دارد؛ چراکه آنان به غیبت شخصیتی خیالی معتقد هستند؛ شخصیتی که حتی به باور بیشتر فرقه‌های شیعی معاصرِ پیدایش این ادعا، وجود خارجی نداشته است. این شخصیت نزد طرفدارانش شخصی رمزی است که مردم او را ندیده‌اند و نشناخته‌اند و از مکانش آگاهی ندارند. به ادعای آنان، وی پس از ولادتش غایب شده، حملش آشکار نشده و تولّدش با هاله‌ای از پنهان‌کاری انجام گرفته، بلکه خانواده‌اش و وکیلش و نزدیک‌ترین مردم به او از وجود این حمل و آن مولود آگاهی نیافته‌اند و آن را انکار کرده‌اند و بلکه برای شیعه که مدّعی وجود این شخصیت هستند، جز از طریق نایبانی که ادّعای ارتباط با وی می‌کرده‌اند، آشکار نشده است. ⁽¹⁾

چنین شخصیتی، مهدی منتظرِ شیعیان است و ایمان به او پایه و زیربنای مذهبشان را تشکیل می‌دهد و اساس تشیّع بر آن استوار است؛ چراکه پس از

پایان یافتن سلسله امامان شیعه با وفات حسن عسکری ایمان به غیبت فرزندِ پنداری‌اش محوری برای دیگر باورهایشان شد و ستونی که از فرو ریختن بنیان تشیّع جلوگیری کرد. ⁽²⁾

ولی کِی و چگونه این اندیشه نزد شیعیان دوازده‌امامی تکوّن ⁽¹⁾یافت؟ ⁽²⁾

خلاصه شبهه

سخنان پیش‌گفته را در این جمله می‌توان خلاصه کرد که بنیان‌گذار اندیشۀ غیبت، عبدالله بن سبأ بوده است و این اندیشه از او به دیگر فرقه‌های شیعه و در نهایت به امامیۀ اثنی‌عشری انتقال یافته است. بر این اساس، اندیشۀ غیبت ساختگی و به دور از هر نوع پشتوانۀ حقیقی به شمار می‌رود.

نقد و بررسی: خلط میان بنیان گذاردن اندیشۀ غیبت و تطبیق آن بر مصداقی خاص

گذشته از این‌که در تاریخ، شخصیتی به نام عبدالله بن سبأ وجود داشته یا این‌که چنین شخصیتی از مجعولات پاره‌ای از نویسندگان است، ⁽³⁾باید گفت قفاری در سخنان خود دچار خبط بزرگی شده و میان اصل اندیشۀ غیبت و تطبیق آن بر مصداقی خارجی تفاوتی نگذارده است. آن‌چه وی به استناد کتاب‌های شیعی ثابت کرده، چیزی نیست جز تطبیق اندیشۀ غیبت بر مصداق خاص توسط فرقه سبئیه؛ زیرا در کتاب فرق الشیعة و المقالات و الفرق بیش از این نیامده است که نخستین فرقه‌ای که اندیشۀ غیبت را بر مصداق خاص تطبیق کرد و مدعی شد امام علی علیه السلام زنده و غایب است، سبئیه بوده و کتاب‌های یادشده دربارۀ تکوّن اصل این اندیشه توسط فرقۀ سبئیه سخنی نگفته‌اند، بلکه در مقام گزارش از فرقه‌ها و عقاید آن‌ها چنین نوشته‌اند: «فرقة منهم قالت أن علیّاً لم یقتل و لم یمت...؛ ⁽⁴⁾فرقه‌ای از آنان بر این عقیده بوده‌اند که علی کشته نشده و نمرده است... .» روشن است که این

عبارت مدلولی جز این ندارد که سبئیه نخستین فرقه‌ای بوده‌اند که به غیبت امام علی علیه السلام معتقد شده‌اند و البته پذیرش این سخن به دور از هر نوع محذور است. همچنین فارق از تردیدی که در اصل وجود شخصیت عبدالله بن سبأ وجود دارد می‌توان پذیرفت که سبئیه، نخستین کسانی بوده‌اند که از غیبت امام علی علیه السلام سخن گفته‌اند، اما این‌که اصل اندیشۀ غیبت گذشته از تطبیق آن بر شخصی خاص پیش از شکل‌گیری فرقۀ سبئیه وجود نداشته و بنیان‌گذار آن عبدالله بن سبأ بوده، مطلبی دیگر است که کتاب‌های یادشده، هرگز دربارۀ آن قضاوتی نکرده‌اند. به تعبیر

دیگر، میان این مطلب که سبئیه نخستین فرقه‌ای بوده که به غیبت امام علی علیه السلام معتقد شده و این‌که پیش از آن اصل اندیشۀ غیبت وجود نداشته، هیچ تلازمی

وجود ندارد؛ بلکه با وجود آن‌که اعتقاد به وجود اصل اندیشۀ غیبت پیش از

زمان پیدایش فرقۀ سبئیه بوده، باز هم می‌توان پذیرفت که سبئیه نخستین گروهی بوده‌اند که به اشتباه آن را بر امام علی علیه السلام تطبیق کرده‌اند. به همین دلیل، نوبختی و اشعری قمی به‌رغم این‌که سبئیه را نخستین فرقۀ معتقد به غیبت امام علی علیه السلام یاد کرده‌اند، به فاصله‌ای اندک به صراحت از طرح اندیشۀ غیبت در کلمات امام علی علیه السلام سخن گفته‌اند. ⁽¹⁾

البته میان نویسندگان شیعه و سنّی در این‌باره تفاوت وجود دارد؛ نویسندگان شیعی همچون نوبختی و اشعری در این‌باره چیزی جز این نگفته‌اند که در گذشتۀ تاریخ، نخستین فرقه که اندیشۀ غیبت را بر امام علی علیه السلام تطبیق کرد، سبئیه بوده؛ اما نویسندگان سنّی‌مذهب همچون شهرستانی از مطلب پیش‌گفته چنین نتیجه می‌گیرند که اصل اندیشۀ غیبت را نخستین‌بار، سبئیه طرح کرده‌اند ⁽²⁾و البته از آنان جز این توقّعی نبوده است.

عمر بن خطّاب، اولین طراح اندیشه غیبت

آن‌چه نکتۀ پیش‌گفته را تأیید می‌کند و نشان می‌دهد بنیان‌گذار اندیشۀ غیبت عبدالله بن سبأ نبوده و پیش از او نیز این اندیشه در میان مسلمین مطرح بوده است، سخنان خلیفۀ دوم به هنگام رحلت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم است. وی به نقل طبری و برخی دیگر از تاریخ‌نویسان مشهور سنّی و شیعه چنین گفت:

برخی از منافقان گمان می‌کنند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم رحلت کرده است؛

ولی به خدا سوگند او نمرده، بلکه به سوی پروردگارش رفته است، همچنان که موسی بن عمران به سوی پروردگارش رفت و چهل شب غایب شد و

پس از آن‌که گفته شد وفات کرده، برگشت. به خدا سوگند، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم نیز برمی‌گردد و دست و پای کسانی را که گمان می‌کنند او رحلت کرده،

قطع می‌کند. ⁽¹⁾

یعقوبی که از نظر زمانی بر طبری پیش است، سخنان عمر را این‌چنین

گزارش می‌کند:

به خدا سوگند، پیامبر خدا رحلت نکرد و رحلت نمی‌کند، بلکه غایب شد و همچنان که موسی بن عمران چهل شب غایب شد، او نیز دوباره برمی‌گردد. ⁽²⁾

براساس گزارش‌های تاریخی، با تذکر ابوبکر، عمر از این سخن خود بازگشت؛ اما اصل طرح مسئلۀ غیبت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم از جانب عمر جز رسوخ اندیشۀ غیبت در ذهن خلیفۀ دوم توجیهی نمی‌تواند داشته باشد. بی‌گمان، رسوخ این اندیشه در ذهن عمر از سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم متأثر بوده است و برای آن منشأ دیگری نمی‌توان یافت؛ چرا که از سویی معقول نیست عمر پس از رویارویی با رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم از پیش خود و بدون دلیل، رحلت آن حضرت را انکار کند و از

غیبت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سخن بگوید، با این‌که مسئلۀ رحلت آن بزرگوار مسئله‌ای آشکار بوده و همۀ مردم مدینه از بیماری پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آگاه بوده‌اند و رحلت آن حضرت نه به صورت ناگهانی، که پس از دوره‌ای بیماری بوده و خود آن حضرت نیز پیشاپیش از نزدیک بودن زمان رحلت خود سخن گفته بودند؛ از سوی دیگر، مسئلۀ غیبت از اخبار غیبی مربوط به آینده به شمار می‌رود که کسی جز پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم دربارۀ آن نمی‌توانسته سخن بگوید. بنابراین، اگر طرح مسئلۀ غیبت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم غیر از آن‌چه گفته شد، مستندی داشته باشد، سخن خلیفۀ دوم بسیار ناسنجیده و نامعقول خواهد بود. بنابراین، اصل اندیشۀ غیبت در گفتار رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم مطرح بوده است، گرچه عمر در تعیین مصداق آن به خطا رفت.

حال باید دید که قفاری در پی اثبات چه چیزی بوده است. اگر مقصودش از نقل عبارت صاحبان فِرق، این است که سبئیه نخستین معتقدان به غیبت امام علی علیه السلام بوده‌اند، سخنی حق است و البته از آن نمی‌توان نتیجه گرفت که بنیان‌گذار اندیشۀ غیبت، عبدلله بن سبأ بوده است؛ ولی اگر ادّعا کرده که پیدایی اصل اندیشۀ غیبت به فرقۀ سبئیه بازمی‌گردد، این مطلب از گفتار نویسندگان شیعی اثبات‌پذیر نیست و قفاری نخواهد توانست بر عقاید شیعه به استناد منابع شیعی خرده بگیرد.

شبهه 2. اختلاف شیعیان در تعیین مصداق امام غایب

اشاره

افزون بر آن‌چه گذشت، در کلمات قفاری این نکته نیز به چشم می‌خورد که در میان شیعیان دربارۀ تعیین امام غایب، اختلاف شدیدی وجود داشت و گویا به نظر او این خود دلیلی بر بطلان اندیشۀ غیبت است.

نقد و بررسی: اگر اختلاف، دلیل بطلان ادعای همۀ اختلاف کنندگان است، این عویصه دامن اهل‌سنت را نیز خواهد گرفت.

پاسخ تفصیلی دربارۀ ادعای یادشده درپی خواهد آمد؛ اما قفاری باید بداند که

اختلاف و دو دستگی، عمری به درازای عمر انسان دارد و همیشه در کنار حق، جریان‌هایی باطل نیز بوده‌اند و البته این اختلافات به فرقه یا مذهبی خاص منحصر نبوده است. در میان اهل‌سنّت نیز چنین چنددستگی‌ها فراوان وجود داشته است؛ فرقه‌هایی چون واصلیه، هذیلیه، نظامیه، خابطیه، بشریه، معمریه، مرداریه، ثمامیه، هشامیه، جاحظیه، خیاطیه، کعبیه، جبائیه، بهشمیه، جهمیه، نجاریه، ضراریه، مشبهه، ازارقه، بیهیه، عجارده، اخنسیه، معبریه، رشیدیه، شیبانیه، مکرمیه، معلومیه و مجهولیه، اندکی از صدها فرقه‌ای هستند که به اعتراف نویسندگان سنّی‌مذهب در میان اهل‌سنّت وجود داشته‌اند. ⁽¹⁾البته همیشه دانشمندان برای ارزیابی درستیِ یک اندیشه، به مبانی و اصول فکری آن توجه کرده‌اند و هیچ‌گاه هیچ عالم و متفکری تنها به دلیل وجود اختلاف و دو دستگی دربارۀ موضوعی، طرف‌های نزاع را تخطئه نکرده و از اساس، مدّعی بطلان تمام دیدگاه‌های موجود نشده است. اگر قفاری چنین دیدگاهی برگزیند، با وجود اختلافات فراوانی که در میان اهل‌سنّت وجود

دارد، اشکال او دامن هم‌مذهبان او را نیز فرا خواهد گرفت. بر این اساس، از وجود اختلاف نظر شیعیان در تعیین مصداق امام غایب، بطلان تمام آن‌ها را نمی‌توان استنتاج نمود.

در این بخش از سخنان قفاری، این ادعا نیز وجود داشت که مهدی منتظرِ شیعیان دوازده‌امامی، شخصیتی خیالی است که کسی او را ندیده و نشناخته، حملش آشکار نشده، تولّدش مخفیانه بوده و حتی نزدیک‌ترین کسانش او را انکار کرده‌اند و جز از طریق نایبانی که مدّعی ارتباط با او بوده‌اند، آشکار نگردیده است.

درباره این ادعا به زودی سخن خواهیم گفت.

پیدایی و تحوّل اندیشۀ غیبت نزد شیعیان دوازده‌امامی

شبهۀ 3. انکار تولد و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف توسط بیشتر شیعیان معاصرِ شهادت امام حسن عسکری علیه السلام

اشاره

قفاری ذیل عنوان «وضعیت شیعه پس از رحلت حسن عسکری» در این باره چنین می‌نویسد:

به همین دلیل، شیعه مضطرب شد و جمعیتش پراکنده گشت؛ چراکه بدون امام شدند و به باورشان بدون امام، دینی نخواهد بود؛ چراکه او حجّت بر اهل زمین است و حتی به اعتقاد آن‌ها _ همچنان که گذشت _ کتاب خدا جز به سبب امام حجّت نیست و بقای هستی به سبب امام است؛ ⁽²⁾زیرا «اگر زمین بدون امام شود، اهلش را در

خود فرو می‌برد» و او مایۀ امنیت مردم است؛ «اگر امام لحظه‌ای از زمین برود، زمین مضطرب می‌شود، همچنان‌که دریا مضطرب می‌شود». ولی امام بدون این‌که فرزندی داشته باشد، از دنیا رفت و زمین بدون امام ماند و هیچ‌یک از این اتفاق‌ها نیفتاد. از این‌رو، شیعه متحیّر شد و دربارۀ بزرگ‌ترین مسائل (تعیین امام) میانشان اختلاف افتاد و به گفتۀ نوبختی به چهارده فرقه و به نقل قمی به پانزده فرقه تقسیم شد؛ در حالی که این دو نویسنده خود شیعۀ دوازده‌امامی هستند و از آن‌جا که در قرن سوم می‌زیسته‌اند، معاصر با پیدایی این اختلافات بوده‌اند. از این رو، گزارش‌های آنان دربارۀ وضعیت شیعه پس از حسن عسکری برای ما مهم است.

فرقه‌ها پس از دو نویسنده یادشده بیشتر شدند و به دامنۀ اختلافات افزودند؛ چراکه طبق گزارش مسعودی نویسندۀ شیعی (درگذشتۀ 346 قمری) دربارۀ اختلاف شیعه، شیعیان پس از وفات حسن بیشتر از بیست فرقه شدند و پس از آن را خدا می‌داند. ⁽¹⁾

این فرقه‌ها دربارۀ مسئله امامت دیدگاه‌های گوناگونی اختیار کردند؛ پاره‌ای از آن‌ها بر این باور بودند که «حسن بن علی زنده است و رحلت نکرده، بلکه غایب شده است و همو قائم است و جایز نیست در حالی که فرزند ظاهری ندارد بمیرد؛ چراکه زمین از امام خالی نمی‌شود». این فرقه بر ⁽²⁾حسن عسکری توقف کردند و به

مهدی بودن او معتقد شدند و به انتظارش نشستند و این شیوۀ شیعیان پس از وفات هر امامی بود که مدّعی امامتش بودند. عده‌ای دیگر مرگ او را پذیرفتند، ولی خیال کردند پس از مرگش زنده شده، ولی غایب شده و به زودی ظهور می‌کند. فرقه‌های دیگری نیز بودند که درپی انتقال امامت از حسن به برادرش جعفر برآمدند و برخی دیگر از اساس، منکر امامت حسن شدند؛ چراکه او بدون فرزند از دنیا رفت.

اما شیعیان دوازده‌امامی بر این پندار عقیده‌مند شدند که حسن عسکری فرزندی دارد «که تولدش را مخفی نگاه داشت و امرش را پنهان کرد، به دلیل این‌که دوران سخت بود و سلطان وقت به جِدّ در پی او... پس فرزندش را در زمان حیاتش آشکار نساخت و عامۀ شیعیان پس از وفاتش او را نشناختند». ⁽¹⁾

بعد وفاته».

در مقابل، بنابر دیدگاه مخالف دیگری «حسن بن علی قطعاً وفات کرد، همچنان که پدرانش قطعاً وفات کردند و روایات فراوانی در این‌باره وجود دارد که قابل تکذیب نیستند. افزون بر این‌که بسیاری رحلت او را مشاهده کردند و دوست و دشمن به صورت متواتر از آن خبر دادند و در این مطلب شکی راه ندارد. شبیه دلایل یادشده فرزند نداشتن او را نیز ثابت می‌کنند ⁽²⁾و چون دو مطلب پیش‌گفته نزد ما ثابت شد،

روشن می‌شود که پس از حسن بن علی امامی نیست و سلسلۀ امامت قطع شده است... و همچنان که قطع شدن نبوت پس از محمد صلی الله علیه و آله و سلم امکان‌پذیر است، منقطع شدن امامت نیز جایز است؛ چراکه رسالت و نبوت اهمیت بیشتری دارد و بندگان به آن نیازمندترند و حجّت به آن تمام‌تر است و عذر با آن بیشتر برطرف می‌شود؛ زیرا نبوّت با خود براهین آشکار و نشانه‌های روشن دارد و وقتی نبوّت با چنین جایگاهی قطع شد، امامت نیز می‌تواند قطع شود.»

فرقه‌ای دیگر معتقد بودند به یقین حسن بن علی رحلت کرده و جانشینی

ندارد و خداوند به زودی از میان کسانی که درگذشته‌اند، قائم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم را برخواهد انگیخت. اگر خواست، حسن بن علی را برخواهد انگیخت و اگر خواست، دیگری را مبعوث خواهد کرد و ما الآن در زمان فترت هستیم که امامت در آن قطع شده است. ⁽¹⁾

باری، سخن‌هایی متعارض ابراز کرده‌اند و دیدگاه‌هایی مختلف برگزیده‌اند و گروه‌ها و احزاب گوناگونی در میانشان پدید آمده و هر حزبی به آن‌چه داشته، دل‌خوش کرده... و در این زمان فترت، به قدری حیرت بر آن‌ها سایه افکند که برخی از آنان معتقد به توقف شدند و گفتند: «ما نمی‌دانیم در این‌باره چه بگوییم و امر بر ما مشتبه شده است...». ⁽²⁾

خلاصه شبهه

قفاری در کلمات پیش‌آمده در پی درافکندن دو مطلب بوده است:

مطلب نخست این‌که افزون بر این‌که اصل اختلاف شیعیان پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام و انشعاب آن‌ها به 14 و بلکه بیست فرقه دلیل بر بطلان اعتقاد آنان است، انکار وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در نزد اکثر شیعیانی که در آن عصر می‌زیسته‌اند، دلیل دیگری بر بطلان دیدگاه شیعیان اثناعشری است. گرچه نویسنده به این مطلب تصریح نکرده، در مواضع دیگر به آن پرداخته است. برای مثال او در جایی دیگر می‌نویسد:

قصۀ مهدی در کتاب‌های شیعه قصۀ عجیبی است که خیال رشته‌هایش را بافته و در ترسیم رخدادهایش به نهایت خود رسیده و به افسانه‌ای بزرگ تبدیل شده است که نه عقل آن را می‌پذیرد و نه فطرت سالم آن را قبول می‌کند، تا جایی که بیشتر فرقه‌های شیعی معاصر شکل‌گیریِ آن، آن را

انکار کردند. ⁽¹⁾

قفاری بر مدّعای خود _ افزون بر آن‌چه گذشت _ در مواردی دیگر به کلمات شیخ نعمانی و شیخ صدوق _ که از حیرت بسیاری از شیعیان معاصر شهادت امام عسکری علیه السلام سخن گفته‌اند _ استناد کرده است. ⁽²⁾

دومین مطلبی که قفاری درصدد القای آن بوده _ گرچه به آن تصریح نکرده _ این است که پی‌ریزی اندیشه وجود امام مهدیِ غایب واکنشی از سوی عالمان شیعه دوازده‌امامی برای مواجهه با حیرت و تزلزلی که پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام بر جامعه شیعی سایه افکنده بود، به شمار می‌آمد.

نقد و بررسی

پاسخ ادعای اول

پاسخ اول: اعتقاد اکثریت شیعیان معاصر زمان شهادت امام عسکری علیه السلام به وجود فرزند غایبی برای آن حضرت

در پاسخ ادّعای یادشده، باید گفت اوّلاً این ادعا که بیشتر شیعیان معاصر امام حسن عسکری علیه السلام وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را انکار می‌کرده‌اند، بی‌دلیل و بلکه خلاف واقع است. در این‌باره بخش‌هایی از کلمات استاد سامی بدری در نقد احمد الکاتب درپی می‌آید:

جناب احمد الکاتب میان دو قضیه خلط نموده و منابع هردو را یکی دانسته و حال آن‌که حقیقت چیز دیگری است:

مطلب نخست، مسئلۀ متفرّق شدن اصحاب امام عسکری علیه السلام بعد از رحلتشان به چهارده فرقه که شیعۀ امامیه یکی از آن‌هاست و مستند او در این‌باره کتاب فرق‌الشیعة نوبختی و المقالات و الفرق اشعری قمی است.

مطلب دوم، حیرت فراگیری است که عموم شیعیان را پس از انقطاع نیابت خاصه و آغاز غیبت کبرا فراگرفت؛ چنان‌که شیخ نعمانی و شیخ صدوق (پدر و پسر) و شیخ طوسی و شیخ مفید با عبارت صریحی آن را بیان کرده‌اند؛ ولی احمد الکاتب به ناحق و به دروغ و افترا این عبارات را از مسیر واقعی‌اش منحرف کرده و آن‌ها را به قضیه نخست ربط داده و خواننده را به گمراهی کشانده است.

اکنون خلاصه‌ای از این دو مسئله درپی می‌آید:

مسئلۀ اول. ادعای پراکندگی اصحاب امام عسکری علیه السلام: باید گفت _ صرف‌نظر از این‌که آن‌چه در منابع شیعه آمده، تقسیم شیعیان به چهارده فرقه است؛ یعنی شیعیان اثناعشری یکی از چهارده فرقه بوده‌اند و این لزوماً به این معنا نیست که به لحاظ کمیت تعداد شیعیان دوازده‌امامی یک‌چهاردهم جمعیت شیعه بوده، بلکه

این امکان وجود دارد که به‌رغم این‌که شیعیان دوازده‌امامی یک فرقه از چهارده فرقه شیعیان بوده‌اند، به لحاظ کمیت اکثریت شیعیان را تشکیل می‌داده‌اند. بنابراین، ادعای قفاری در مباحث آینده که بارها از انکار وجود فرزند امام حسن عسکری علیه السلام در نزد اکثر شیعیان سخن گفته و آن را به کتاب‌های کهن شیعه نسبت داده، از اساس باطل است. گذشته از آن‌چه گفته شد _ به تصریح شماری از منابع کهن شیعی و سنّی، شیعیان دوازده‌امامی که وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را باور داشته‌اند، به لحاظ کمیت اکثریت شیعیان را تشکیل می‌داده‌اند و به گفتۀ این منابع، سیزده فرقه دیگر به رغم تنوعشان اندک هوادارانی داشته‌اند. تعدادی از آن منابع کهن بدین قرارند:

شیخ مفید می‌نویسد:

چون ابومحمد حسن بن علی بن محمد رحلت نمود، اصحاب آن حضرت به گفتۀ ابومحمد حسن بن موسی نوبختی چهارده فرقه شدند. اکثریت آنان به امامت قائم منتظر معتقد شدند و ولادت او را ثابت دانسته، نصّ بر او را صحیح یافتند و گفتند او هم‌نام رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و مهدی مردمان است.

شیخ صدوق نیز در کتابش اکمال الدین به حقیقت پیش‌گفته اشاره کرده است. وی می‌نویسد:

ما از هرکدام از مخالفان قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف پرسیدیم از یکی از این دو حال خارج نبود: یا معتقد به امامت یازده امام از پدرانش بود و یا نبود. اگر از معتقدان به امامت آنان بود، بر او واجب است به امامت امام دوازدهم نیز ایمان آورد؛ به دلیل روایاتی که از ائمه علیهم السلام به نام و نسب او تصریح کرده و به دلیل این‌که شیعیان بر امامتش و این‌که او قائمی است که پس از غیبتی طولانی ظهور کرده و جهان آکنده از ظلم و ستم را سرشار از عدل و داد می‌کند،

اجماع دارند.

ذهبی نیز در سیر اعلام النبلاء از ابومحمد ابن‌حزم نقل کرده است:

حسن [بن علی بن محمد] بدون فرزند وفات کرد و اکثر رافضه بر این باور بودند که او فرزندی داشته که مخفی‌اش کرده است.

ابن‌حزم (484-548 قمری) در کتاب الفصل فی الملل می‌نویسد:

روافض بر این باورند که امامت تنها در علی علیه السلام است، به دلیل نصّ بر او... پس حسن رحلت کرد، بدون این‌که فرزندی داشته باشد و شیعیان به فرقه‌های مختلفی تقسیم شدند. اکثر آن‌ها بر این باور بودند که برای حسن بن علی فرزندی متولّد شده و او را مخفی نگاه داشته... .

او در جای دیگری می‌نویسد:

تمام قطعیه از امامیه _ که اکثر شیعه هستند _ شامل متکلّمان و

نظریه‌پردازان و شمار بسیاری هستند معتقدند محمد بن حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب زنده است و نمرده و نمی‌میرد تا این‌که خروج کرده و زمین را از عدل و داد

پر کند... .

اشعری سنّی در کتابی _ که در سال 297 نگاشته _ به مطلب پیش‌گفته تصریح کرده است. وی _ که مقدم بر ابن‌حزم است _ به این نکته تصریح دارد که اکثریت اصحاب حسن عسکری علیه السلام معتقد بودند آن حضرت فرزندی دارد که امام دوازدهم است و همو مهدی منتظر است. کتاب ابوالحسن اشعری _ مقالات الاسلامیین _ که از تألیف آن در سال 297 یعنی سی و پنج سال پس از رحلت امام حسن عسکری علیه السلام فراغت یافته، منبع مهمی است که سزاوار است یک پژوهش‌گر از آن غفلت نورزد.

وی می‌نویسد:

فرقه اول از شیعیان که قطعیه هستند... و اکثریت شیعه را تشکیل می‌دهند گمان می‌کنند که پیامبر بر امامت علی بن ابی‌طالب تصریح کرد... و حسن بن علی بر امامت پسرش محمد بن حسن بن علی تصریح کرد و او همان غایب منتظر است که مدعی‌اند ظهور کرده و جهان را پس از آن‌که از ظلم و

ستم آکنده شده از عدل و داد پر می‌کند. ⁽¹⁾

استاد سامی بدری پس از نقل عبارات پیش‌گفته می‌نویسد:

در پرتو منابع کهن شیعه و سنّی روشن شد که اکثر اصحاب حسن عسکری علیه السلام و معتمدان آن حضرت که اکثر شیعیان آن زمان بوده‌اند، معتقد بوده‌اند که آن حضرت فرزندی دارد و پدر بزرگوارش بر امامت او تصریح کرده بودند و او همان مهدی موعود است. ⁽²⁾

بنابراین، نسبت شیعیان دوازده امامی به دیگر شیعیان یک به چهارده و یا یک به بیست نبوده است و از تقسیم شیعیان به 14 یا 20 فرقه نمی‌توان چنین نتیجه گرفت که اکثریت شیعیان معاصر امام حسن عسکری علیه السلام منکر وجود فرزند آن حضرت شدند.

مسئلۀ دوم. حیرت شیعیان در آغاز غیبت کبرا: بدون تردید، بسیاری از شیعیان پس از آگاهی از پایان یافتن نیابت خاصه با رحلت نایب چهارم در حیرت فراگیری فرورفتند؛ چرا که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مرجعی برای آنان برنگزید تا امورشان را به انجام رساند. افزون بر این‌که زیدیه و معتزله و دیگران شبهات بسیاری طرح کرده بودند. عالمان شیعه در این دوران رفع حیرت شیعیان، کتاب‌های ماندگاری نوشتند، همچون الغیبة نعمانی، الامامة و التبصرة من الحیرة نوشتۀ علی بن بابویه، اکمال الدین و اتمام النعمة شیخ صدوق و الغیبة شیخ طوسی. ⁽³⁾

به تعبیر دیگر، اگر نویسندگان بزرگی همچون شیخ نعمانی و شیخ صدوق از حیرت شیعیان سخن گفته‌اند، حیرت لزوماً به معنای انکار نیست؛ بلکه حیرت به دلیل وجود شبهاتی است که در ذهن شیعیان وجود داشته است؛ شیعیانی که با وجود اعتقاد به وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در ذهنشان سؤالات و ابهاماتی در

این‌باره داشته‌اند و با وجود این پرسش‌ها هرگز از دایرۀ باورمندان به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خارج نشده‌اند و آرام آرام با همّت عالمان شیعه برای پرسش‌هایشان پاسخ مناسب یافته‌اند و بر اعتقاد وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ثابت‌قدم و استوار گردیده‌اند.

خلاصۀ نخستین پاسخ شبهۀ سوم قفاری چنین است که به اعتراف نویسندگان بزرگ شیعه و سنّی به رغم اختلاف اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام، بیشتر شیعیان به وجود و غیبت فرزند آن حضرت اعتقاد داشته‌اند؛ گرچه در این‌باره پرسش‌ها و ابهاماتی نیز بوده که عالمان شیعه به آن‌ها پاسخ داده‌اند. بنابراین، ادّعای قفاری که پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام بیشتر شیعیان منکر وجود فرزند برای آن حضرت شدند بی‌اساس است.

پاسخ دوم: ادعای ندیدن نمی‌تواند با ادعای دیدن مقابله کند

دومین پاسخ به ادعای یادشده را از شیخ صدوق نقل می‌کنیم. وی در این باره چنین می‌نویسد:

در چنین مواردی سخن مثبتین بر نافین مقدم است، گر چه نافین اکثریت باشند؛ چرا که نفی کنندگان، ادعای ندیدن می‌کنند و نمی‌توانند ادعای نبود کنند؛ اما مثبتین ادعای دیدن می‌کنند. بنابر این ادعای نافین معارض با ادعای مثبتین نیست. به تعبیر دیگر گرچه اکثریت ممکن است حتی ادعای نبود کرده باشند _ و لذا فرقه‌های دیگری ساختند _ اما استدلال آن‌ها بیش از این نبوده که ما فرزندی ندیدیم و روشن است که این استدلال آن‌ها باطل بوده است؛ چرا که از ندیدن نمی‌توانستند بر نبودن دلیل بیاورند. ⁽¹⁾

پاسخ سوم: معیار حقانیت یک عقیده انبوهی طرفداران آن نیست

سومین پاسخ به اشکال قفاری این است که اگر واقعاً اکثر شیعیان پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را انکار کرده‌اند

_ گرچه این فرض خلاف واقع است _ گویا آقای قفاری درصدد برآمده که انکار اکثر را دلیلی بر بطلان عقیدۀ اقلیت معرّفی کند. از این استدلال به خوبی می‌توان دریافت که به اعتقاد او مرز میان واقعیت و خیال و معیار حق و باطل، انکار و پذیرش مردم است. پذیرش مردم دلیل واقعیت داشتن یک پدیده و انکار آنان علامت خیالی بودن آن است، در حالی که اگر نشانۀ حقانیت‌باوری مقبولیت آن نزد همه مردم باشد و متقابلاً انکار مردم دلیل بر بطلان آن به شمار آید، حقانیت هیچ‌باوری اثبات‌پذیر نیست. آیا انکار حقانیت آیین اسلام در نزد بیشتر مردم دنیای معاصر دلیل باطل بودن این آیین مقدس است؟ آیا اتفاق اکثر مردم بر بت‌پرستی در عصر پیامبران بزرگ، نشانۀ حقّانیت بت‌پرستی است؟ مگر نه این است که به رغم دعوتِ _ به تعبیر قرآن _ 950 سالۀ حضرت نوح علیه السلام به یکتاپرستی، جز اندکی به او ایمان نیاوردند؟ ⁽¹⁾آیا می‌توان انکار اکثریت قوم نوح را دلیل بر افسانه بودن اعتقادات نوح پیامبر علیه السلام دانست؟

به راستی میان منطق قرآن _ که گاه اکثر مردم را غیرمؤمن و مشرک می‌خواند ⁽²⁾_ و منطق قفاری که حق و باطل را با آمار و ارقام می‌خواهد ثابت کند و به جای آن‌که اهل حق و باطل را از راه شناخت آن بشناسد، از راه اقبال و ادبار مردم می‌خواهد شناسایی می‌کند چه تفاوتی وجود دارد؟ ابن‌قبه _ فیلسوف بزرگ شیعی _ بیش از هزار و صد سال پیش چه زیبا گفته است:

اما این‌که می‌گویند شیعیان با هم در نزاعند و یکدیگر را تکفیر می‌کنند، سخنشان راست است و عموم مسلمانان نیز چنینند و یکدیگر را تکفیر می‌کنند. بنابراین هرچه دوست دارند، بگویند و هر تهمتی خواستند، بزنند؛ چراکه براهمه نیز به مثل این اشکال به مسلمانان اعتراض می‌کنند... و اگر حق جز با دلیلی که بر آن اتفاق نظر باشد ثابت نمی‌شود، هیچ حقی ثابت

نخواهد شد. ⁽¹⁾

آری، اکثریت فریب می‌دهد و به غلط می‌اندازد. وقتی انبوه جمعیت‌ها سخنی می‌گویند یا عقیده‌ای را برمی‌گزینند، نسبت دادن خطا به همۀ آنان بسیار دشوار است؛ اما کسانی که از منطق قرآن پیروی می‌کنند و دانش‌آموختۀ مکتب قرآنند، نیک می‌دانند که در بازار حقیقت، انبوهی جمعیت‌ها به پشیزی نمی‌ارزد و این جمعیت‌هایند که با حقیقت محک می‌خورند و میزان راستی و درستی‌شان روشن می‌شود، نه این‌که جمعیت‌ها معیار حقیقت باشند.

دومین مطلب _ که گویا قفاری در پی القای آن بوده، گرچه بدان تصریح نکرده _ این است که پی‌ریزی اندیشۀ وجود امام مهدی غایب عجل الله تعالی فرجه الشریف واکنش عالمان شیعۀ دوازده‌امامی برای مواجهه با حیرت و تزلزلی بوده که پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام بر جامعۀ شیعی سایه افکنده است. به تعبیر دیگر، اندیشۀ وجود فرزند غایبی برای امام عسکری علیه السلام بیش از آن‌که بهره‌ای از واقعیت داشته باشد، تدبیری برای برون‌رفت از مشکلاتی به شمار می‌رود که دامن‌گیر جامعۀ شیعه‌شده بود.

پاسخ ادعای دوم: اتفاق نظر شیعیان بر اعتقاد به وجود فرزند غایبی برای امام حسن عسکری علیه السلام تا پیش از شهادت آن حضرت

در پاسخ به شبهۀ یادشده باید گفت قفاری طبیعتاً درصدد نقد اعتقادات شیعه بر اساس مبانی اهل‌سنّت نیست؛ چراکه اگر او از منظر نویسنده‌ای وهابی و با نگاه انکار و تردید، همۀ باورهای شیعه را بی‌اساس و ساختگی و بافتۀ ذهن خیال‌پرداز عالمان شیعه معرفی کند، میان ما و او هیچ اصلی مشترک نخواهد بود و باب گفت‌وگو و مفاهمه بسته خواهد شد و ما نیز مشابه همین اتهامات را متوجه او و اعتقاداتش می‌کنیم. بر این اساس، مبنای نقدهای او باید مقبولات عالمان شیعه

باشد؛ همچنان‌که قفاری در مقدمۀ کتاب خود ادّعا کرده که در نقد اعتقادات شیعیان تنها از منابع خودشان استفاده نموده است. از این‌رو، برای ارزیابی و بررسی صحت و سقم تحلیل او چاره‌ای جز مراجعه به منابع مورد استناد وی و منابع مشابه نیست.

منابع کهن شیعی _ که نویسندگان آن معاصر امام حسن عسکری علیه السلام بودند و به خوبی از فضای حاکم بر جامعۀ شیعی پیش از شهادت امام عسکری علیه السلام هم‌زمان با شهادت و پس از آن آگاهی داشتند _ به صراحت بیان کرده‌اند که امام عسکری علیه السلام اصحاب ویژه‌ای داشتند که با آن حضرت در ارتباطی تنگاتنگ بودند و حاملان روایات و معارف آن حضرت به شمار می‌رفتند. آنان وظیفۀ دریافت نامه‌ها و درخواست‌های شیعیان و رساندن آن به امام علیه السلام و نیز ابلاغ پاسخ‌های امام علیه السلام به مردم را برعهده داشتند. این اصحاب خاص پس از شهادت آن حضرت بر این باور که آن حضرت فرزند غایبی دارد، اتفاق نظر داشتند و میانشان هیچ تردیدی ایجاد نشد؛ بلکه همه شیعیان تا پیش از شهادت امام عسکری علیه السلام بر این عقیده بودند. ابوسهل نوبختی _ از دانشمندان قرن سوم _ در این‌باره می‌نویسد:

حسن علیه السلام پس از خود جماعتی از افراد مورد اطمینان را به جا گذارد. آنان از او حلال و حرام را روایت می‌کردند و نامه‌های شیعیان و وجوهات آن‌ها را می‌رساندند و پاسخ آن‌ها را می‌آوردند. ... آن‌ها عادل بودند و خود آن حضرت در ایام حیاتش به عدالتشان گواهی داده بود و چون امام حسن عسکری علیه السلام درگذشت، همگی آنان هم‌نظر بودند که او فرزندش را جانشین خود قرار داده و او همان امام است. ⁽¹⁾

ابومحمد نوبختی _ دیگر نویسندۀ شیعی که او نیز در قرن سوم می‌زیسته _ پس از اشاره به این‌که احادیث فراوانی دربارۀ مخفی بودن ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت آن

حضرت روایت شده است، می‌نویسد: پیوسته شیعۀ امامیۀ صحیح‌التشیع بر این باور بوده است.» ⁽¹⁾

به گواهی اشعری قمی _ از اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام _ اعتقاد به این‌که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف فرزند امام عسکری علیه السلام است و زندگی غایبانه دارد، از باورهایی بوده که همواره شیعیان بر آن اتفاق نظر داشته‌اند و حتی پیش از شهادت امام عسکری علیه السلام شیعه بر این باور بوده است. وی در این‌باره می‌نویسد:

احادیث فراوان صحیحی روایت شده که ولادت قائم بر مردم مخفی است و نامش فراموش می‌شود و ناشناخته می‌ماند و مکانش دانسته نمی‌شود تا زمانی که ظهور کند و پیش از قیامش به او اقتدا شود. با وجود چنین خفا و استتاری چاره‌ای جز این نیست که افراد مورد اطمینان خودش و پدرش گرچه اندک باشند، از امر او مطلّع باشند... و این است راه آشکار امامت و هدف واجب و لازمی که پیوسته شیعه امامیۀ هدایت یافته بر آن اتفاق نظر داشتند و ما بر همین باور تا زمان درگذشت حسن بن علی _ درود خدا بر او باد _ اجماع داشتیم. ⁽²⁾

بر این اساس، به گواهی اشعری قمی نه‌تنها میان اصحاب خاص امام عسکری علیه السلام بر وجود فرزندی غایب برای آن حضرت اتفاق نظر وجود داشته، بلکه این مسئله پیش از شهادت آن حضرت میان تمام شیعیان اجماعی بوده و اگر اختلافی در این خصوص پیش آمده، پس از شهادت آن حضرت و به دلیل میدان‌داری افراد فرصت‌طلب و سودجو یا جاهل بوده است.

با توجه به آن‌چه گذشت، این تحلیل قفاری که عالمان شیعه پس از مواجهه با حیرت جامعۀ شیعی به دلیل فقدان فرزند برای امام عسکری علیه السلام، اندیشۀ وجود فرزند غایب برای آن حضرت را اختراع کرده‌اند، بی‌اساس است و به گزارش عالمانی که در

آن عصر می‌زیسته‌اند، اعتقاد به وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از باورهای اجماعی و اتفاقی اصحاب امام عسکری علیه السلام حتی پیش از شهادت آن حضرت بوده است و فرقه‌های دیگری که به اندیشه‌ای غیر از اندیشۀ شیعۀ امامیۀ اثناعشری گرایش پیدا کرده‌اند، انحرافی از عقیدۀ رایج و بلکه اجماعی شیعیان بوده‌اند و با این حال، اعتقاد به وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را اندیشه‌ای مصنوعی برای برون‌رفت از حیرت و تزلزل جامعۀ شیعی نمی‌توان تفسیر کرد.

آن‌چه گذشت واقعیت عصر امامت امام عسکری علیه السلام و شهادت آن حضرت و پس از آن به گزارش عالمان شیعی بود و اگر قفاری بر اساس گزارش‌های عالمان شیعی می‌خواهد قضاوت کند، به چیزی دست نمی‌یابد، جز آن‌چه گذشت؛ اما اگر از پیش خود و از منظر نویسنده‌ای وهابی همۀ واقعیات را بخواهد انکار کند، دیگر ما را با او سخنی نیست.

با توجه به آن‌چه گذشت، روشن شد که ادعای قفاری دربارۀ اضطراب شیعه به دلیل بی‌امامی در حالی که معتقد بودند دین بدون امام نمی‌شود، چون او بر اهل زمین حجّت است و...، سخنی باطل به شمار می‌آید؛ زیرا اکثر شیعیان با این‌که به مسائلی از این قبیل که دین بدون امام نمی‌شود و امام حجّت بر اهل زمین است و بدون امام، زمین اهل خود را فرو می‌برد و...، اعتقاد داشتند و روایات آن را شنیده بودند. آنان از روایات فراوانی که از غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سخن گفته بود نیز آگاهی داشتند و به خوبی میان این دو عقیده آشتی برقرار کرده بودند و می‌دانستند امام با وجود پنهان‌زیستی، آثار و برکات وجودی خود را به همراه می‌تواند داشته باشد. به همین دلیل _ بنابر آن‌چه گذشت _ گرچه پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام میان شیعیان دربارۀ امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اختلاف افتاد، اکثر آنان بر مذهب شیعۀ اثناعشری استوار ماندند.

در پایان این قسمت توجه به این نکته ضروری است که به گفتۀ قمی و نوبختی،

هنگامی که امام عسکری علیه السلام به شهادت رسید، برای آن حضرت جانشینی دیده نشد و فرزند ظاهری از وی مشاهده نگردید. ⁽¹⁾

با دقت در این تعابیر روشن می‌شود که آن‌چه نویسندگان یادشده نفی کرده‌اند، وجود فرزند امام عسکری علیه السلام نیست، بلکه دیده شدن جانشین آن حضرت و مشاهده شدن فرزند آشکار امام عسکری علیه السلام است. بنابراین، از اعتراف دانشمندان شیعه به دیده نشدن جانشین و فرزند امام عسکری علیه السلام، اعتراف به وجود نداشتن فرزند امام عسکری علیه السلام را نمی‌توان نتیجه گرفت. به همین دلیل، نویسندگان یادشده به فاصلۀ چند سطر به تصریح از وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت آن حضرت سخن گفته‌اند و ما عبارات آنان را پیش از این به تفصیل ذکر کردیم. بر این اساس، روشن نیست که چگونه قفاری پس از نقل این سخن عالمان شیعه که «لم یر له خلف و لم یعرف له ولد ظاهر» ادعا می‌کند: «لأنّهم ابقوا بلا إمام... و لکن الإمام مات بلا عقب و بقیت الأرض بلا إمام و...».

شبهۀ 4. ابداع اندیشه غیبت به انگیزه‌های مادی

اشاره

قفاری ذیل عنوان «دلایل اعتقاد به غیبت» چنین می‌نویسد:

شدند و زندگی خود را در پیش گرفتند. شاید شیعیان راستین همین‌ها باشند؛ چراکه وقتی واقعیت برایشان آشکار شد و پرده‌ها کنار رفت، از اعتقاد خود بازگشتند.

به مهم‌ترین دلیل این اصرار از میان اختلافات و نزاعی که در میان این فرقه‌ها وجود داشت، می‌توان دست یافت؛ نزاع بر سر دفاع از اعتقاداتشان و به دست آوردن پیروان بیشتر؛ چراکه هر گروهی به مهدی خودش دعوت می‌کرد و دیگری را تکذیب می‌نمود و از میان این دشمنی‌ها حقیقت درز کرد. ⁽¹⁾

برای مثال، خوب است به سخن شیعیان دوازده امامی که معتقد به غیبت و توقّف بر فرزندِ پنداری حسن عسکری هستند، دربارۀ ادعای گروه دیگری از شیعیان که به غیبت و توقف بر موسی کاظم اعتقاد دارند، گوش دهیم: «ابوابراهیم _ موسی کاظم علیه السلام _ از دنیا رفت و نزد وکلای او اموال فراوانی بود و همین انگیزه شد تا آنان بر آن حضرت توقف نمایند و رحلت ایشان را انکار کنند؛ چراکه به اموال چشم طمع دوخته بودند. نزد زیاد بن مروان قندی هفتاد هزار دینار بود و نزد علی بن ابی‌حمزه سیصد هزار دینار...». ⁽²⁾

در این‌باره گزارش‌های دیگری هم نقل کرده‌اند که از واقعیات پرده برمی‌دارد و نشان می‌دهد پس پردۀ ادّعای غیبت و ⁽³⁾انتظار رجعت او چیزی جز طمع در اموال

وجود نداشته و در این میان، گروه‌هایی وجود داشته‌اند که از ادّعای تشیّع نفع می‌برده‌اند، افراد ساده‌لوح را می‌فریفتند و اموالشان را به نام نوّاب امام دریافت می‌کردند و هنگامی که امام رحلت می‌کرد، مرگش را انکار می‌کردند تا این‌که اموال را نزد خود نگاه دارند و پرداخت اموال به منزلۀ خمس امام غایب همچنان ادامه داشته باشد.

این‌چنین برنامۀ غارت اموال جریان داشت و در این میان قربانیان واقعی، انسان‌های ساده‌لوحی بودند که اموال خود را به کسانی می‌پرداختند که آنان را نایبان امام در نقاط مختلف دنیای اسلام می‌پنداشتند و کسانی که این غنیمت گوارا را به چنگ می‌آوردند، در دل مردم محبّت اهل‌بیت را می‌نشاندند و از ستم‌ها و محنت‌های اهل‌بیت و مطالبۀ حقوق آنان سخن می‌گفتند تا در میان امت اسلامی تخم تفرقه بکارند و از ثروت‌های به دست آمدۀ تشکیلات سرّی خود را که در مسیر تخریب کیان دولت اسلامی تلاش می‌کرد، تغذیه ⁽¹⁾نمایند. ⁽²⁾

خلاصه شبهه

پی‌ریزی اندیشه غیبت از طرف کسانی بوده است که انگیزه‌های مادی داشتند؛ زیرا به اعتراف خود این افراد، در گذشته نیز کسانی با همین انگیزه ادعاهای مشابهی

مطرح کرده بودند.

نقد و بررسی

پاسخ اول: وجود اعتقاد به غیبت حتی پیش از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام

پیش از ارائه پاسخ به شبهۀ یادشده، توجه به این نکته ضروری است که قفاری در آغاز این بخش اصرار پاره‌ای از شیعیان بر انکار رحلت امام و ادعای حیات و غیبت او را تعجّب‌آمیز خوانده است. تعجّب او خود شگفتی‌بر‌انگیز است؛ چراکه از قضا همین اصرار، خود بهترین گواه بر این است که اندیشۀ غیبت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف آ‌ن‌قدر ریشه‌دار، عمیق و مسلّم بوده که گاه شیعیان را بر آن می‌داشت شهادت قطعی امام را انکار کنند و او را همان امام غایب بپندارند. بنابراین، از این اصرار نباید تعجّب کرد، بلکه باید از آن آموخت که شیعه در طول تاریخ نسل به نسل و سینه به سینه اندیشۀ غیبت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف را با خود حمل می‌کرده و در آن اندکی تردید نداشته است. این اعتقاد از باورهای تردیدناپذیر شیعه به شمار می‌رفت. بنابراین، برای اصل اندیشۀ غیبت به دور از اختلافاتی که در تعیین مصداق آن وجود داشته، جز سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان اهل‌بیت علیهم السلام مستندی نمی‌توان یافت.

اما در پاسخ این ادعا که طرح اندیشۀ غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به انگیزۀ به چنگ آوردن ثروت بوده، باید گفت که با توجه به آن‌چه در نقد شبهۀ پیشین گذشت، روشن شد که مسئلۀ اعتقاد به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت آن حضرت حتی پیش از شهادت امام عسکری علیه السلام در میان خواص و بلکه تمام شیعه وجود داشته و برخلاف تصور قفاری این اعتقاد پس از شهادت امام عسکری علیه السلام تکوّن نیافته است. بر این اساس، تحلیل وی دربارۀ علّت تکوّن اندیشۀ غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از اساس باطل می‌شود؛ چراکه تحلیل او در این‌باره بر پیدایی این اندیشه پس از شهادت امام عسکری علیه السلام مبتنی است؛ یعنی پس از شهادت آن حضرت عده‌ای با این ادّعا که فرزند او امام غایب است و ما نایبان او هستیم، درپی کسب ثروت برآمدند. حال آن‌که ثابت شد

این اعتقاد حتی پیش از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام نیز وجود داشته و بلکه به تعبیر برخی از عالمان معاصر آن زمان از مسائل مورد اتفاق شیعیان بوده است.

پاسخ دوم: مبتلا بودن بنیادی‌ترین عقاید قفاری به اشکال خودش

این استدلال که به اعتراف عالمان شیعه راز تکوّن اندیشۀ غیبت امام کاظم علیه السلام در نزد برخی از شیعیان، طمع به چنگ آوردن ثروت بوده و از این‌رو، علّت اعتقاد به غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز همین امر است، چنان سست می‌نماید که گویا بی‌نیاز از پاسخ است. اما به اشارت می‌توان گفت استدلال یادشده به این می‌ماند که ملحدی مدّعی شود از آن‌جا که به اعتراف مسلمانان کسانی چون مسیلمه کذاب به قصد جاه و مقام و به چنگ‌آوردن ثروت به دروغ ادعای پیامبری کردند، پس _ نعوذ بالله _ پیامبر نیز به دروغ دعوی پیامبری کرد و او نیز هدفی جز کسب جاه و ثروت نداشته است. آیا آقای قفاری این استدلال را می‌پذیرد و به آن گردن می‌نهد؟

اگر بتوان باب چنین تحلیل‌هایی را گشود و از پیش خود و بدون مستند رخدادهای تاریخی را معلول توطئۀ عده‌ای فرصت‌طلب و سودجو معرّفی کرد، هیچ شخصیتی را از تیررس این اشکال نمی‌توان خارج کرد. آیا اجماع اهل حلّ و عقد در سقیفه بنی‌ساعده و انتخاب ابوبکر به خلافت مسلمین را همچون قفاری نمی‌توان تحلیل کرد و آن را اجتماع گروهی فرصت‌طلب و سودجو برای به چنگ‌آوردن قدرت و ثروت نمی‌توان خواند؟ به راستی اگر کسی ادعا کند اهل حلّ و عقد از پیش بر سر چگونگی تقسیم ثروت بی‌اندازۀ دنیای اسلام با ابوبکر توافق کرده بودند و به همین دلیل، به خلافت او رأی دادند، قفاری چه پاسخ خواهد داد؟ اگر کسی مدّعی شود انتخاب عمر توسط ابوبکر دلیلی جز توافق پنهانی آن‌دو بر سر چگونگی تقسیم قدرت نداشته و ابوبکر با این انتخاب مزد حمایت‌های بی‌دریغ عمر از خود را در طول دوران خلافتش ادا کرد، قفاری چه پاسخ خواهد گفت؟ وقتی قفاری توافق صدها عالم شیعی بر اندیشۀ غیبت را به دلیل توافق آنان بر کسب ثروت و قدرت می‌داند و چنین

توافقی را نه‌تنها امکان‌پذیر، بلکه تحقق‌یافته می‌خواند، آیا توافق میان دو نفر (عمر و ابوبکر) یا تعدادی محدود از اهل حل و عقد را توافقی برای به چنگ‌آوردن ثروت و قدرت نمی‌توان خواند؟ اگر کسی همین نوشتۀ قفاری را محصول دلارهای امریکا و اسرائیل بخواند و مدّعی شود وی سر در آخور دشمنان اسلام دارد و به هزینۀ آنان کتاب خود را نوشته و منتشر کرده تا وحدت جامعه مسلمین را خدشه‌دار کند، قفاری چگونه از خود دفاع خواهد کرد؟

بنابراین، قفاری باید از ورود به حوزۀ انگیزه‌ها و طرح احتمال توطئۀ پنهانی

افراد فرصت‌طلب و سودجو آن هم بدون مستند بپرهیزد؛ چراکه طرح این ادّعا چنان آتشی برخواهد انگیخت که حتی دامان او و بنیادی‌ترین عقایدش را می‌گیرد. بنابراین، بهتر است این حربۀ پوسیده را _ که جز تیر اتهام چیزی در ترکش ندارد _ بر زمین گذارد و اگر بر مدّعای خود دلیلی منطقی دارد بیاورد، تا سیه‌روی شود هر که در او غش باشد!

ابن‌قبه نیز به شبهه‌ای مانند شبهۀ قفاری چنین پاسخ داده است:

به ما بگو اگر امام شما خروج کند و پیروز شود، آیا خمس می‌گیرد؟ خراج

را گردآوری می‌کند؟ آیا از فیء و غنام و معادن و مانند آن حق را می‌ستاند؟ اگر بگویید: خیر، او با حکم اسلام مخالفت کرده است و اگر بگویید:

آری، به او می‌گوییم اگر کسی بر او احتجاج کند و بگوید: خدای تعالی فرموده است: «از کسی پیروی کنید که از شما اجری درخواست نکند»

و بگوید: خدای تعالی فرموده است: «بسیاری از دانشمندان و راهبان

اموال مردم را می‌خورند» به او چه می‌گویید تا امامیه نیز مشابه آن را به شما پاسخ گوید؟ خدا شما را توفیق دهد! این اعتراضی است که ملحدان، مسلمانان را بدان سرزنش می‌کنند و نمی‌دانم چه کسی آن را به اینان القا کرده است. ⁽¹⁾

پاسخ سوم: تأیید اعتقاد به غیبت امام مهدی توسط عالمان بزرگی که عهده‌دار امر نیابت نبودند

سوم این‌که عالمان بلندمرتبه‌ای همچون اشعری نوبختی، ابن‌قبه، کلینی، علی بن بابویه و... جریان وکالت و نیابت از امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را تأیید کرده‌اند؛ با وجود این‌که هیچ‌یک از منابع، این عالمان را نایبان و وکیلان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نشمرده‌اند و به تعبیر دیگر، نظام وکالت برای این دسته از عالمان هیچ نفعی به دنبال نداشته و افراد یادشده از این رهگذر بهره‌ای نمی‌بردند. بر این اساس، اگر ادّعای غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و نیابت آن حضرت، دروغین و با هدف به چنگ آوردن اموال بوده، هرگز عالمان یادشده در برابر آن سکوت نمی‌کردند و سکوت آنان تأییدی بر حقانیت اندیشۀ غیبت و نظام وکالت است.

شبهۀ 5. ابداع اندیشه غیبت به انگیزه رهایی از ناکامی‌های سیاسی

اشاره

قفاری در ادامه می‌نویسد:

غیبت پس از وفات هر امامی، شیعیان را برای مقابله با عوامل یأس برمی‌انگیخت. با وجود این، گسترش باور به مهدویت برایشان سودهای مادی نیز درپی داشت؛ همچنان‌که تشیّع قلب‌های صاحبان نحله‌ها و مذاهب افراطی را نیز به خود جلب می‌کرد؛ چراکه آنان از میان این عقیده فضای مناسبی برای دست‌یابی به عقاید خود و بازگشت به باورهایشان فراهم می‌یافتند... . ⁽¹⁾

خلاصه شبهه

ابداع اندیشه غیبت امام مهدی معلول ناکامی‌های سیاسی بوده است.

نقد و بررسی

پاسخ اول: تحلیل یادشده اصل باور به امام مهدی را هدف قرار می‌دهد، نه اندیشه غیبت را

تحلیل دومی که قفاری برای ساختگی بودن اندیشۀ غیبت ارائه کرده، اگر درست باشد، بیش از آن‌که اعتقاد به غیبت را نفی کند، اصل اندیشۀ مهدویت را باطل می‌سازد؛ زیرا به استناد همین تحلیل، همچون شماری از غرب‌زدگان اصل اندیشۀ مهدویت را ساختگی می‌توان خواند؛ به این بیان که چون جامعۀ مسلمان به انحطاط و ضعف گرایید و فساد و بی‌عدالتی در آن گسترش یافت و در خود توان مقابله با آن را نمی‌دیدند، مهدویت را اختراع کردند و به ظهور مهدی موعود و گسترش عدالت و برچیده شدن فساد و ستمگری توسط او دل‌خوش کردند. این در حالی است که قفاری اصل اندیشۀ مهدویت را قبول دارد و به همین دلیل، تحلیل یادشده از نظر او نیز پذیرفتنی نیست. بنابراین، تحلیل پیش‌گفتۀ قفاری نه‌تنها اعتقاد به امام

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به قرائت شیعی را مخدوش می‌کند، بلکه اساس اندیشۀ مهدویت حتی به قرائت اهل‌تسنّن را نیز فرو می‌ریزد؛ در حالی که این اندیشه از اعتقادات تردیدناپذیر دین اسلام است.

پاسخ دوم: برای تسکین سرخوردگی‌ها نیازی به ابداع اندیشه غیبت نیست

در نقد تحلیل یادشده افزون بر آن‌چه گذشت، باید گفت اگر تحلیل قفاری درست باشد و شیعه به دلیل ناامیدی از کسب قدرت سیاسی مهدویت را از پیش خود ابداع کرده باشد، آن‌چه دوای این سرخوردگی بود و نومیدی او را تسکین می‌داد اصل اندیشۀ مهدویت بود، نه اعتقاد به غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف؛ یعنی شیعه می‌توانست برای غلبه بر یأس و تسکین ناکامی‌های خود، خویش را به آمدن موعودی که قدرت را به او بازمی‌گرداند دل خوش کند و برای غلبه بر سرخوردگی‌هایش هیچ نیازی به اعتقاد به غیبت مهدی موعود نداشت، بلکه اصل اندیشۀ مهدویت به قرائت اهل‌تسنّن ⁽¹⁾می‌توانست او را تسکین دهد. بنابراین قفاری با این تحلیل، هرگز ساختگی بودن اندیشۀ غیبت را نمی‌تواند اثبات کند و اگر تحلیل او درست باشد، اصل اندیشۀ مهدویت خدشه خواهد خورد و البته روشن است که او خود به این امر رضایت ندارد؛ چراکه این اندیشه از اعتقادات تردیدناپذیر دین اسلام است.

شبهۀ 6. سرایت اندیشه غیبت از ابن‌سبا و کعب‌الاحبار و آیین مجوسیت به شیعه

اشاره

قفاری در باب ریشه‌های اندیشه غیبت می‌گوید:

بعید نیست پیروان این ادیان در پایه‌گذاری آن در ذهن شیعه تأثیر داشته باشند.

به باور بعضی از مستشرقان این اندیشه از آیین یهود سرچشمه می‌گیرد؛ چراکه به باور یهودیان ایلیا به آسمان رفت و در آخرزمان بازخواهد گشت. بنابراین، به اعتقاد آنان ایلیا نخستین نمونۀ امامان مخفی و غایب شیعه محسوب می‌شود. ⁽¹⁾

ولی به باور من این مطلب به تنهایی برای نشان دادن ردّپای آیین یهودیت کفایت نمی‌کند؛ چراکه در دین اسلام نیز از عروج عیسی به آسمان و بازگشت او در آخرزمان سخن گفته شده است. بنابراین، این اندیشه با اصول اسلامی ناهمخوان نیست،

ولی از آن‌جا که مستشرقان منکر اصل مهدویتند، این‌گونه تحلیل کرده‌اند. آن‌چه ردّپای آیین یهودیت را بهتر آشکار می‌کند، برگشتن اندیشۀ غیبت به ابن‌سبا از عالمان یهود است. افزون بر این‌که به تصریح شماری از شاعران شیعه، اندیشۀ مهدویت از احادیث کعب‌الاحبار سرچشمه گرفته که پیش از اسلام آوردن یهودی بوده است. ⁽²⁾

آن‌چه گفته شد، به وضوح در این شعر کثیر عزه، شاعر کیسانی‌مذهب، دربارۀ ابن‌حنفیه نمایان است: ⁽³⁾

ابن الحنفیة:

او مهدی است که کعب برادر احبار در سال‌های گذشته به ما خبر داده است. ⁽¹⁾

فان فلوتن می‌گوید: «اعتقاد به مهدی منتظر به صورت ویژه‌ای توجه مستشرقین را به خود جلب کرده است.» ⁽²⁾

وی در ادامه این باور را به اسرائیلیات مرتبط می‌سازد و آن را به باورهای یهودیت و مسیحیت بازمی‌گرداند؛ چراکه این مسئله در زمرۀ پیش‌گویی دربارۀ برخی از شخصیت‌ها و حوادث معین است که در کتاب‌های اسرائیلی وجود داشته است. چنین چیزها در ابتدا نزد اعراب رایج نبوده و از طریق یهودیان و مسیحیانِ مسلمان شده، به دست مسلمانان رسیده است. ⁽³⁾

تکن معروفة عند العرب فی بادی الأمر، وإنما وصلت إلیهم عن طریق الیهود والمسیحیین الذین

اعتنقوا الإسلام.

به نظر می‌رسد ارتباطی که وی برای این عقیده با یهودیت و مسیحیت برمی‌شمارد، به دلیل قرار داشتن این عقیده در قلمرو اخبار غیبی که عرب از آن آگاهی نداشته، ضعیف است؛ چراکه پاره‌ای از معجزات پیامبر عربی و هاشمی اسلام نیز اخبار غیبی بوده، ولی مستشرقان از آن‌جا که نبوت محمد صلی الله علیه و آله و سلم را انکار می‌کنند، براساس دیدگاه کفرآمیز خود چنان تحلیل می‌کنند. ⁽⁴⁾

به نظر من، اعتقاد شیعیان دوازده‌امامی به مهدویت و غیبت از آیین مجوس

سرچشمه می‌گیرد؛ چراکه بیشتر شیعیان شیعه فارسند و مجوسیت از ادیان آنان است. مجوسیان در انتظار کسی هستند که زنده، باقی و مهدی است. او از نسل «بشتاسف بن بهراسف» است و به او «ابشاوثن» می‌گویند. او در دژی بزرگ از خراسان و چین است. این باور با حقیقت مذهب اثناعشری همخوانی ⁽¹⁾دارد. ⁽²⁾

خلاصه شبهه

اعتقاد به غیبت در تفکرات ابن سبا و کعب الاحبار و نیز آیین مجوسیت

ریشه دارد.

نقد و بررسی

پاسخ اول: خلط میان مهدویت محمد بن حنفیه و غیبت او

قفاری در ابتدای این قسمت چندان بی‌میل نیست که اندیشۀ غیبت را برگرفته از آیین یهودیت بداند. او به گمان خود بر این مدعا دو قرینه می‌آورد: نخست این‌که عبدالله بن سبای یهودی، اوّلین شخصیتی به شمار می‌رود که به غیبت امام علی علیه السلام معتقد شده و دوم این‌که کثیر _ شاعر کیسانی‌مذهب _ در شعر خود به سخنان کعب‌الاحبار یهودی استناد کرده است.

پیش از این، به تفصیل دربارۀ ادعای نخست نویسنده توضیح داده شد که اگر عبدالله بن سبا شخصیتی بود که غیبت امام علی علیه السلام را ادّعا کرده، از آن چنین نمی‌توان استنتاج کرد که او پایه‌گذار اصل اندیشۀ غیبت نیز بوده است؛ چراکه میان این دو تفاوت بسیار است. به لحاظ تاریخی تنها می‌توان گفت عبدالله بن سبا

نخستین کسی بوده که این اندیشه را بر امام علی علیه السلام تطبیق کرده است، اما این‌که پیش از او کسانی دیگر این اندیشه را بر غیر امام علی علیه السلام تطبیق نکرده باشند، مطلبی دیگر است که از آن به دست نمی‌آید. همچنان که طرح اندیشۀ غیبت در سخنان خلیفه دوم عمر به خوبی بر این مطلب گواهی می‌داد.

اما قفاری دربارۀ شعر کثیر از این نکته آشکار غفلت کرده که کثیر در این شعر اصل مهدی بودن محمد بن حنیفه را به کعب نسبت داده و نه غایب بودن او را: «هو المهدی خبّرناه کعب». روشن نیست چگونه قفاری از این شعر توانسته است انتقال اندیشۀ غیبت را از طریق کعب‌الاحبار به کیسانیه استنباط نماید.

پاسخ دوم: کعب الاحبار محدث پر آوازه اهل‌سنت است و نه شیعیان

گذشته از آن‌چه گذشت، بسیار جای تعجب دارد که قفاری جرئت کرده از تأثیر افکار و اندیشه‌های کعب‌الاحبار بر شیعه سخن بگوید، با این‌که به گواهی تاریخ و منابع عامّه، اهل‌سنّت او را شخصیتی برجسته می‌دانسته‌اند و کتاب‌هایشان سرشار از روایات اوست! مگر نه این‌که کعب‌الاحبار در مواردی متعدّد طرف مشورت عمر

_ خلیفۀ دوم _ بوده است؟ ⁽¹⁾آیا تعبیر «الا أن کعب الأحبار أحد العلماء إن کان عنده لعلم کالبحار» ⁽²⁾سخن امام شیعیان است یا سخن معاویۀ اهل‌سنّت؟ آیا تعابیری همچون «هو من کبار التابعین و علمائهم و ثقاتهم و کان من أعلم الناس بأخبار التوراة و کان حبراً من أحبارهم أسلم فأحسن إسلامه و کان له فهم و دین و کان عمر یرضی عنه»، ⁽³⁾دیدگاه عالمان سنّی‌مذهب است یا اندیشه‌ورزان شیعه؟ آیا عبدالله بن عمر، ابوهریره، عبدالله بن زبیر، عبدالله بن عمر بن عاص و دیگر شخصیت‌های سنّی، راوی روایات کعب‌الاحبارند یا عالمان شیعه؟ ای کاش قفاری دست‌کم

یکی از این تعابیر بلند دانشمندان سنّی‌مذهب در وصف کعب‌الاحبار را در کلمات عالمان شیعه پیدا می‌کرد و آن وقت از تأثیر افکار او در اعتقادات شیعیان سخن می‌گفت! چگونه قفاری جوانان مسلمان را نادان و ساده‌لوح انگاشته و چنین بی‌پروا اشکالات و ضعف‌های مذهب خود را به مذهب شیعه نسبت داده است؟

پاسخ سوم: مجوسیان معتقد به غیبت نیستند

اما در پاسخ ادعای قفاری که اندیشۀ غیبت را برآمده از آیین مجوس دانسته باید گفت با مراجعه به منابع کهن و دست اوّل آیین زرتشت، به خوبی روشن می‌شود که اساساً زرتشتیان معتقد به غیبت موعود خود نیستند. آنان دربارۀ موعود بر این باورند که در آخرزمان از زرتشت سه پسر متولد می‌شود که با نام عمومی «سوشیانس» خوانده می‌شوند. این سه برادر از پشت و نطفۀ زرتشت پیامبر ایران هستند. بنابر سنّت نطفۀ زرتشت را ایزد نریو سنگ برگرفت و به فرشتۀ آب ناهید سپرد که آن را در دریاچۀ کیانسیه (هامون) حفظ کرد. در آغاز هزارۀ یازدهم دوشیزه‌ای از خاندان بهروز خداپرست و پرهیزکار در آن دریاچه آب‌تنی می‌کند و از آن نطفه آبستن می‌شود. پس از سپری شدن نه ماه، هوشیدر پا به عرصه دنیا خواهد گذاشت. این پسر در سی سالگی از طرف اهورامزدا برانگیخته می‌شود و دین در پرتو ظهور وی جان می‌گیرد. در آغاز هزارۀ دوازدهم دگرباره دوشیزه‌ای از خاندان بهروز در دریاچۀ هامون تن خود را می‌شوید و از نطفۀ زرتشت بارور می‌شود و از او هوشیدرماه زاده خواهد شد و در سی‌سالگی به رسالت خواهد رسید. در پایان هزاره دوازدهم باز از خاندان بهروز دوشیزه‌ای در آب هامون شست‌و‌شو می‌کند و بارور می‌شود و از او سوشیانس آخرین آفریدۀ اهورامزدا متولد می‌شود. در سی سالگی مزدیسنا امانت رسالت را به وی واگذار می‌کند و به واسطه نشانۀ متوقف شدن خورشید در وسط آسمان به عالمیان، ظهور سوشیانس و نوکننده جهان بشارت داده خواهد شد و از ظهور وی اهریمن و

دیو دروغ نابود گردد. ⁽¹⁾

و چون روزگار اوشیدرماه به سر شود، دختران بروند بر آب کانفسه نشینند. دختری باشد که نام او «ارددبد» باشد از آن آب آبستن شود و چون

نه ماه برآید، سیاوشانس از وی بزاید و چون سی ساله شود به همپرسگی اورمزدوه افزونی رسد و سی شبانه روز خورشید در میان آسمان بایستد و

فرو نشود و مردمان بدانند که دیگرباره شگفتی پدیدار خواهد شدن.

پس سیاوشانس بیاید و مردم به یک‌بارگی دین مازدیسنان بپذیرند و هرجایگاهی که منافقی یا اشموغی باشد، نیست شود و همۀ مردمان به یک‌بارگی بر دین به مازدیسنان بایستند. پس ایزد تعالی به قدرت خویش اهریمن را نیست کند و سیاوش فرماید تایزشن کند به گاه او شهن ساخته گرداند که بامداد باشد گاه‌هاون گیرد و مردم همه جمع باشند به گاه‌هاون حرکت و جنبش تمام برد، پدیدار آید و چون نماز پیشین باشد، همه زنده شوند و خرّم و بانشاط باشند و بعد از آن نماز دیگر شب نباشد. مردمان همه به نزدیک دادار اورمزد باشند و جمله دین بپذیرند، پاکیزه شوند و از همه بلاها و دردها برهند. ⁽²⁾

آن‌چه گذشت، باور زرتشتیان دربارۀ موعود بود. بسیار مایۀ تأسف است که قفاری در رسالۀ دکتری خود برای نسبت دادن عقیده‌ای به زرتشتیان به جای مراجعه به متون کهن، به کتاب‌های دست چندم و آن‌هم نه منابع زرتشتیان، که به کتاب نویسنده‌ای مسلمان رجوع کرده و تأسف‌بارتر این‌که مجموعۀ اساتید مرکزی دانشگاهی بر سخنان او مهر تأیید زده‌اند و نوشتۀ او را با عنوان رسالۀ دکتری پذیرفته‌اند! آیا ارجاعات نویسنده به منابع شیعی نیز از همین میزان اتقان و درستی برخوردار است؟

پاسخ چهارم: اشتراک دو آیین یا مذهب در یک باور لزوماً به معنای سرایت کردن آن باور از یک کدام به دیگری نیست

باور شیعیان به غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف برآمده از کلمات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان اهل‌بیت علیهم السلام است و در این‌باره صدها روایت در منابع کهن شیعی گردآوری و ثبت شده است. اساساً وجود مشابه این عقیده در آیین مجوسیت _ بر فرض وجود آن، که البته این فرض باطلی است _ دلیل رسوب این تفکر از مجوسیت به شیعه نیست؛ همچنان‌که به تصریح قفاری مشابه این باور در یهودیت وجود دارد و صرف مشابهت دلیل بر انتقال آن از آیین یهود نیست. به تعبیر دیگر، اگر صرف اشتراک دو مذهب در عقیده‌ای بر رسوب آن عقیده از آیین کهن به مذهب دیگر دلالت کند، باید اصل توحید، معاد، نبوت، باور به موعود و... را که از اعتقادات بنیادین اسلامی است، از رسوبات آیین یهود و مسیحیت دانست؛ چراکه این اعتقادات پیش از اسلام در این آیین‌ها وجود داشته‌اند و اگر صرف اشتراک دلیل بر انتقال نیست، همچنان‌که خود قفاری به آن اعتراف کرده است. پس به دلیل اشتراک مذهب تشیع و مجوس در عقیدۀ غیبت موعود، آیین کهن‌تر را منشأ این اعتقاد نمی‌توان دانست؛ البته صرف‌نظر از این‌که اساساً اعتقاد به غیبت در آیین مجوس وجود ندارد.

شبهۀ 7. عثمان بن سعید بنیان‌گذار اندیشه غیبت

اشاره

قفاری در فصلی با عنوان «بنیان‌گذار نظریۀ غیبت نزد شیعیان دوازده‌امامی» چنین می‌نویسد:

که با پایان یافتن نسل حسن به آخر راه رسید، جایگزینی پی‌ریزی نمود، یا او یکی از افراد مجموعه‌ای بود که این اندیشه را پایه‌گذاری کردند و او چهرۀ برجسته این ادعا بود. نام این مرد عثمان بن سعید عمری است در کتاب‌های دوازده امامی‌ها چنین آمده که او از کسانی بود که مدعی شد باب غائب است و پیش از او مرد دیگری به نام شریعی چنین ادعا کرده بود و پس از او نیز کسان دیگری چنین ادعایی کردند. او با نهایت پنهان‌کاری نقش خود را ایفا کرد؛ چراکه برای استتار به ظاهر در کار تجارت روغن بود. او به نام خمس و زکات و حق اهل‌بیت از پیروان پول می‌گرفت و آن را از سر ترس و برای رعایت تقیه در کوزه‌های روغن و سکه پنهان می‌کرد و گمان می‌کرد حسن فرزندی چهارساله دارد که مخفی شده و باز گمان می‌کرد کسی جز خودش با او ملاقات نمی‌کند و خودش تنها سفیر میان او و شیعیان است که اموال آن‌ها را می‌گیرد و سؤالات و مشکلاتشان را دریافت می‌نماید و به امام منتقل می‌کند.

و عجیب است با این‌که شیعه جز سخن معصوم سخن کس دیگری را نمی‌پذیرد تا آن‌جا که اجماع بدون معصوم را کنار می‌نهد، اما همو در مهم‌ترین اعتقاداتش ادعای یک مرد غیرمعصوم را می‌پذیرد، با این‌که کسان دیگری نیز ادعاهایی شبیه ادعای او را داشتند و همگی گمان می‌کردند نایب غایبند و میانشان نزاع شدیدی درگرفت و هرکدامشان توقیعی در لعن و ⁽¹⁾تکذیب دیگری بیرون می‌آورد و گمان می‌کرد

که از طرف غایب منتظر است. اسامی این مدعیان را طوسی در بخشی با عنوان «نام مذمت‌شدگانی که ادعای بابیت کردند _ لعنت خداوند بر آن‌ها باد» گردآوری کرده است.

به گزارش کتاب‌های شیعه، عثمان بن سعید در بیشتر مناطق دنیای اسلام وکیلانی داشت که مردم را به سوی امامت چنین شخصیت معدومی و پذیرش بابیت عثمان بن سعید دعوت می‌کردند. ابن‌بابویه قمی از آن‌ها یاد کرده و محمدباقر صدر اسامی آن‌ها را جمع‌آوری کرده است و البته در این میان وکیلان دیگری نیز بوده‌اند که مورد رضایت عثمان بن سعید و پیروانش قرار نگرفتند و طوسی نام هفت نفر از آن‌ها را در بخشی با عنوان «وکیلان مذمت شده ائمه علیهم السلام» گردآوری کرده است. ⁽¹⁾

به باور آن‌ها تفاوت باب و وکیل این است که باب با امام غایب ملاقات می‌کند؛ ولی وکیل امام را نمی‌بیند و تنها با باب در ارتباط است و واسطۀ میان شیعه و

باب است. ⁽²⁾

باب اوّل عثمان بن سعید بود که دوازده‌امامی‌ها به او اعتماد داشتند و هنگام مرگش پسرش محمد را به جانشینی خود نشاند،ولی برخی از آن‌ها با این امر به مخالفت برخاستند و بابیت فرزندش را نپذیرفتند و ⁽³⁾میانشان نزاعی درگرفت و یکدیگر

را لعن کردند.

یکی از آن مخالفان احمد بن هلال کرخی بود که وقتی به او گفته شد: آیا امر ابوجعفر محمد بن عثمان را نمی‌پذیری و به او رجوع نمی‌کنی، با این‌که امام واجب‌الاطاعه به نام او تصریح کرده است؟ پاسخ داد: من از آن حضرت نشنیدم که به وکالت او تصریح کرده باشد، ولی پدرش را انکار نمی‌کنم؛ اما یقین ندارم که ابوجعفر وکیل صاحب‌الزمان است. به او گفتند: دیگران از آن حضرت این مطلب را شنیده‌اند. و او پاسخ داد: شمایید و آن‌چه شنیده‌اید... پس لعنش کردند و از او بیزاری جستند. ⁽¹⁾

از بعضی از نوشته‌هایشان سبب این نزاع فهمیده می‌شود. برای مثال، طوسی دربارۀ مردی با نام محمد بن علی بن بلال می‌نویسد: او بابیت محمد بن عثمان عمری را نپذیرفت و میانشان جریان معروفی اتفاق افتاد؛ چراکه محمد بن علی اموالی از امام که نزدش بود را نگاه داشت و از پرداخت آن امتناع ورزید و مدّعی وکالت شد و در نهایت جامعۀ شیعه از او بیزاری جست و لعنش کرد. ⁽²⁾

چنان‌که ملاحظه می‌کنید او در وکالت شریک عثمان بن سعید بود، ولی پس از مرگ او اموال را مصادره کرد. پس او ⁽³⁾به دلیل جمع‌آوری ثروت بر سر وکالت و بابیت

نزاع و کشمکش داشت و اگر واقعاً امام غایبی وجود داشت که امور شیعیان را از طریق ابواب مدیریت می‌کرد، اموال به دست این مرد حیله‌گر نمی‌افتاد و مورد اعتماد صاحب‌الزمان قرار نمی‌گرفت؛ چراکه به باور آن‌ها امام آن‌چه را بوده و خواهد بود می‌داند. پس چرا از همان اوّل دستور نداد از ارتباط با او بپرهیزند تا اموال به دستش نرسد؟ ولی حقیقت این است که امام غایبی وجود نداشت، بلکه گروه‌هایی بودند که اموال مردم را به نام تشیّع و دین می‌خوردند و نزاعشان به همین دلیل بود.

سپس محمد بن عثمان وفات کرد (304 یا 305قمری) «پس از آن‌که قریب به پنجاه سال متصدی امر بابیت بود و مردم اموالشان را به او می‌دادند و او با همان خطی که در زمان حیات حسن توقیعات نوشته می‌شد، برایشان در امور مهم دینی و دنیوی توقیع بیرون می‌آورد و گاه به سؤالاتشان پاسخ‌های عجیب می‌داد.» ⁽¹⁾

پس از او مردی با نام ابوالقاسم حسین بن روح متولی این امر شد و به گزارش روایاتشان او در آخر حیات محمد بن عثمان عهده‌دار وظیفۀ خطیر بابیت گردید و دریافت اموال شیعیان به او واگذار شد. از این‌رو، مردی به نام محمد بن علی اسود می‌گوید: موقوفات جمع‌آوری شده را نزد ⁽²⁾ابوجعفر محمد بن عثمان می‌بردم و او آن‌ها

را تحویل می‌گرفت. دو یا سه سال قبل از وفاتش اموال را نزد او بردم و او دستور داد آن‌ها را نزد ابوالقاسم روحی ببرم. من چنین کردم و از او رسید خواستم. وی نزد ابوجعفر (محمد بن عثمان) شکایت کرد و ابوجعفر به من دستور داد از او رسید مطالبه نکنم و گفت: هرچه به دست ابوالقاسم برسد، به دست من رسیده است. و من پس از آن پیوسته اموال را به او می‌دادم و از او رسید درخواست نمی‌کردم.

و چون یکی از آن‌ها در دادن اموال به ابوالقاسم بن روح تردید کرد، باب _ محمد بن عثمان _ بر او خشم‌ناک شد و گفت: چرا دستور مرا اطاعت نکردی؟ و آن مرد درصدد برآمد با او از در مهربانی وارد شود و از غضب او بکاهد؛ چراکه می‌ترسید همچنان که عادت باب‌ها در مواجهه با امتناع‌کنندگان از پرداخت اموال بود توقیعی در لعن و بیزاری از او بیرون آورد و به همین دلیل، با نرمی به او گفت: «به آن‌چه برایم نوشته بودی دست نیافتم»، ولی باب خشمگینانه گفت: آن‌طور که می‌گویم رفتار کن! آن مرد می‌گوید: من جز اطاعت فوری چاره‌ای نداشتم. پس نزد ابوالقاسم بن روح که در خانه‌ای کوچک بود، رفتم و جریان را برایش بازگو کردم و او شادمان شد و خداوند را شکر کرد. من دینارها را به او تحویل دادم و پیوسته پول‌هایی را که به دستم می‌رسید نزد او می‌بردم. ⁽¹⁾

و تو ملاحظه می‌کنی که چگونه شخصیت‌های برجستۀ شیعی برای خود قداست قائلند و خود را واجب‌الاطاعه و سخنان خود را معصومانه می‌دانند، وگرنه چیزی نخواهد بود، مگر لعن و دوری از رحمت خداوند. ⁽¹⁾

همچنان که می‌بینی واژۀ پول در توقیعات منسوب به منتظر و نیز در سخنان ابواب و وکیلان رواج دارد. ⁽²⁾

انتخاب ابوالقاسم به این دلیل بود که او در مورد مکان زندگی غایب رازدارتر بوده؛ چراکه انتخاب باب در نزد سازمان‌های شیعه برحسب ویژگی‌های خاص انجام می‌گرفته که شاید از بارزترین آن‌ها رازداری و مشهور و در انظار نبودن بوده است. بر نکتۀ یادشده این کلام الغیبة طوسی دلالت دارد: از سهل نوبختی سؤال شد: چگونه این امر به شیخ ابوالقاسم حسین بن روح رسید، نه به تو؟ او پاسخ داد: آن‌ها به انتخاب خود آگاه‌ترند، ولی من کسی هستم که با دشمنان ارتباط دارم و با آن‌ها مناظره می‌کنم و اگر همچون ابوالقاسم از مکان او آگاه باشم و از نظر دلیل بر مکان آن حضرت در مضیقه قرار بگیرم، شاید دشمنان را بر مکان راهنمایی کنم؛ ولی اگر حجت زیر عبای ابوالقاسم باشد و با قیچی تکه‌تکه شود، عبا را از او برنمی‌دارد. ⁽³⁾

اما به رغم این تعیین ابوالقاسم بن روح باعث ایجاد ⁽⁴⁾نزاع بزرگی در میان

جمعیت‌های سرّی شد.

از این‌رو، تعدادی از سرانشان جدا شدند و برای خود ادعای بابیت کردند و لعن و بیزاری در میانشان بسیار شد و برخی از آن‌ها به دلیل این‌که نتوانستند پیروان بیشتری پیدا کنند، مجبور شدند از راز ادعای بابیت پرده بردارند. یکی از آن‌ها محمد بن علی شلمغانی (کشته شده در سال 323 هجری) است. او از کسانی است که مدعی شد نایب مهدی رافضی‌هاست و با حسین بن روح بر آن حسادت ورزید و مفتضحشان کرد و گفت: ما با ابوالقاسم حسین بن روح در این امر وارد نشدیم، مگر این‌که می‌دانستیم در چه چیزی وارد شده‌ایم. ما مثل دو سگ که بر سر مرداری می‌جنگند با هم می‌جنگیدیم. ⁽¹⁾

علی الجیف».

احمد کسروی ایرانی (شیعی‌الاصل) در ادامه این مطلب چنین نوشته است: «او سخن راستی گفته است؛ چراکه نزاع جز بر سر پول نبود. مردی پولی جمع می‌کرد و در آن طمع می‌کرد، پس ادعای بابیت می‌کرد تا آن را به دیگری تحویل ندهد.» ⁽²⁾

سپس ابن‌روح در سال 326 درگذشت و بابیت با وصیت او به نفر چهارمی با نام ابوالحسن علی بن محمد سمری منتقل شد. او مقام نیابت را عهده‌دار شد و غیبت امام نزدیک به هفتاد سال طول کشید و ⁽³⁾به رغم انتظار و اندوه شیعیان، آرزوی شیعه

در بازگشت او تحقق نیافت و وعده‌های ظهوری که به شیعه داده می‌شد، دروغ از آب درآمد و شیعیان به شک افتادند و پس از کشمکش شدیدی که میان مدعیان بابیت درگرفت حقیقت شروع به نمایان شدن کرد. به همین دلیل، تمام فعالیت‌های باب مخفیانه شد و از این‌رو، شما در کتاب‌های شیعه آن نامه‌ها و توقیع‌های منسوب به غایب منتظر را که گذشتگانش داشتند دیگر نمی‌بینی. یکی از شیعیان به این مطلب اعتراف کرده، گرچه خواسته این عوامل را بپوشاند و آن را با کثرت فشارهایی که بر شیعه وارد می‌شد، تحلیل کند.

سمری سه سال در منصب [ظاهری‌اش] بود و چه‌بسا ناامیدی بر او چیره شد و احساس کرد منصب او به عنوان وکیل مورد اعتماد امام غایب خاصیتی ندارد و وقتی در بستر مرگ به او گفته شد: وصی تو پس از مرگت کیست؟ گفت: برای خداوند امری است که به او می‌رسد. این چنین ادعای ارتباط مستقیم با غایب پایان یافت؛ چراکه به سبب مسابقه‌ای که بر سر آن درگرفت حقیقتش روشن شد. و ادعای غیبت به بن‌بست رسید؛ چراکه اندیشۀ بابیت خاصه سودی نبخشید، ولی بزرگان شیعه توقیعی منسوب به سمری از منتظر بیرون آوردند که بر پایان یافتن بابیت مستقیم دلالت داشت و نظریۀ نیابت عامه‌ای را که بزرگان شیعه در آن شراکت داشتند، طرح کرد. ⁽¹⁾

بعد از این تغییر، جریان غیبت مهدی از بن‌بست خارج شد و نزاع‌های ظاهری بر سر منصب بابیت پنهان شد و غنیمت به صورت مساوی میان همه تقسیم شد و عقیدۀ نیابت تثبیت گردید که ما پس از طرح بحث اعتقاد شیعیان دربارۀ مهدی متعرض آن خواهیم شد. ⁽¹⁾

این باب‌های چهارگانه عثمان بن سعید، پسرش، ابن‌روح و سمری بنیان‌گذاران اندیشۀ غیبت و مهدویت هستند، یا این‌که چهره‌های بارزی به شمار می‌روند که اندیشۀ مهدی اثنا‌عشری را پی‌ریزی کردند و به دوران فعالیت آن‌ها تحت عنوان بابیت غیبت صغرا گفته می‌شود که هفتاد سال یا بیشتر طول کشید. ⁽²⁾

ما به زودی اندیشۀ غیبت و مهدویت را طبق آن‌چه در کتاب‌های اثناعشریه آمده، بررسی خواهیم کرد و محتوای آن را شناسایی خواهیم نمود؛ چراکه این عقیده امروزه اساس مذهب شیعه را تشکیل ⁽³⁾می‌دهد. ⁽⁴⁾

نقد و بررسی: پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام بنیان‌گذاران اندیشه غیبت

از سخنان قفاری چنین برداشت می‌شود که جریان وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در هیچ‌یک از روایات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان اهل‌بیت علیهم السلام مطرح نشده بود؛ نه امام حسن عسکری علیه السلام در این‌باره سخنی فرموده بود، نه هیچ‌کس از تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

آگاه شد، نه هیچ‌یک از شیعیان آن حضرت را ملاقات کرده‌اند؛ و نه هیچ‌کس از وجود آن حضرت اطلاع یافته و پیش از شهادت امام عسکری علیه السلام در این‌باره در میان شیعیان هیچ ذهنیتی وجود نداشته است و به یک‌باره مردی مجهول‌الهویه به نام عثمان بن سعید مدعی شد که امام حسن علیه السلام فرزند غایبی دارد و خود را نایب آن حضرت خواند. به راستی اگر واقعیت همان باشد که در سخنان قفاری آمده، حق به جانب اوست و شیعیان ساده‌لوحانی بیش نیستند!

اما گزارش‌های متون کهن تاریخی و حدیثی واقعیت را به گونه‌ای دیگر نشان می‌دهند. به گزارش آن‌ها پیشوایان معصوم علیهم السلام پیش از تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در صدها روایت موضوع تولد مخفیانه و غیبت آن حضرت را توضیح داده بودند و امام عسکری علیه السلام نیز به‌ویژه در مواضع متعدّدی از غیبت و پنهان‌زیستی فرزند دل‌بند خود گفته است. مسئلۀ غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چنان مسلّم و تردیدناپذیر بوده که حتی پیش از تولد آن حضرت ده‌ها کتاب با عنوان الغیبة نوشته شده است. برای مثال، ابراهیم بن صالح انماطی از اصحاب امام باقر علیه السلام، ⁽¹⁾حسن بن علی بن ابی‌حمزه بطائنی معاصر امام رضا علیه السلام، ⁽²⁾علی بن حسن بن فضال از اصحاب امام‌هادی علیه السلام، ⁽³⁾عباس بن هشام متوفای 220 قمری ⁽⁴⁾و... از کسانی هستند که پیش از تولد و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دربارۀ غیبت آن حضرت کتاب نوشته‌اند. پس از تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز ده‌ها نفر از شیعیان مورد اعتماد یا جمال دلربای آن حضرت را زیارت کرده‌اند یا توسط امام عسکری علیه السلام از تولد آن حضرت اطلاع یافته‌اند. چنان‌که گذشت، اصحاب خاص امام عسکری علیه السلام بر این مطلب اتفاق‌نظر داشته‌اند و بلکه تمام

شیعیان پیش از شهادت امام عسکری علیه السلام بر این مطلب اجماع کرده‌اند. از سوی دیگر، عثمان بن سعید انسانی مجهول‌الهویه نبود، بلکه از شخصیت‌های معروف بود که سال‌ها توفیق ادای وظیفۀ خطیر وکالت از امام‌هادی و امام عسکری علیهما السلام را بر عهده داشت و امام حسن عسکری علیه السلام در مواضع متعدّدی در حضور شیعیان

او را توثیق کرده بود و به وکالت او از ناحیۀ فرزند عزیزش تصریح فرموده بود. برای نمونه، شیخ طوسی به سند خود از چند نفر از اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام چنین روایت می‌کند:

نزد ابومحمد حسن بن علی علیه السلام برای پرسش از حجت پس از او گرد می‌آمدیم. در مجلس چهل نفر حضور داشتند. پس عثمان بن سعید عمری برخاست و عرض کرد: ای فرزند پیامبر خدا، می‌خواهم از شما سؤالی بپرسم که شما به آن از من داناترید... ناگهان نوجوانی همچون پارۀ ماه را دیدیم که شبیه‌ترین مردم به ابومحمد علیه السلام بود. امام حسن علیه السلام فرمود: این امام شما پس از من

و خلیفۀ من بر شماست؛ از او اطاعت کنید و پس از من پراکنده نشوید

که دینتان فاسد خواهد شد. آگاه باشید که شما پس از امروز او را نخواهید دید تا این‌که مدتی طولانی بگذرد. پس سخن عثمان را بپذیرید و به دستور

او گردن نهید و سخنش را بپذیرید. او جانشین امام شماست و امر به

دست اوست. ⁽¹⁾

آن‌چه گذشت _ که تفصیل پاره‌ای از آن در آینده نیز خواهد آمد _ به روشنی نشان می‌دهد باور شیعه به امام غایب ریشه در سخن عثمان بن سعید ندارد تا این‌که قفاری از پذیرش قول یک غیرمعصوم در مهم‌ترین مسائل اظهار تعجب کند. آن‌چه تعجب برانگیز می‌نماید، این است که چگونه قفاری صدها روایتی را که در ده‌ها منابع کهن شیعه همچون الامامة و التبصرة، کافی، کمال الدین، الغیبة نعمانی و الغیبة

شیخ طوسی و ...وجود دارد و آن‌ها را ده‌ها نفر از راویان حدیث که دارای سلایق مختلف و دیدگاه‌های متفاوت بوده‌اند و در مناطق مختلف جغرافیایی می‌زیسته‌اند، از امامان اهل‌بیت علیهم السلام روایت کرده‌اند و همگی از غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سخن گفته‌اند، ندیده یا نخواسته ببیند و مدّعی شده که اعتقاد شیعیان به وجود امام غایب ریشه در سخن عثمان بن سعید دارد؟

نقدی دیگر

یکی از نویسندگان معاصر از منظری دیگر به شبهه یادشده پاسخ داده است که ذکر آن در این‌جا خالی از لطف نیست. وی در این باره می‌نویسد:

در منابع کهن شیعی سخن از منصبی با عنوان منصب وکالت در دوران غیبت صغرا به میان آمده است، به گونه‌ای که عده‌ای ادعا داشتند واسطۀ بین امام زمان عجل الله تعال فرجه الشریف و شیعیان در آن دوران هستند و به جمع‌آوری اموال شرعی شیعیان می‌پرداختند.

هرچند در منابع این بحث وجود دارد، اما آیا این منصب نمی‌تواند ساختگی باشد؟ به عبارت دیگر، آیا امکان ندارد عده‌ای مخفیانه طرحی را برنامه‌ریزی کرده باشند تا از سردرگمی و حیرت شیعه در آن دوران استفاده کنند تا هم از موقعیت اجتماعی خوبی برخوردار شوند و هم از اموالی که به دست آن‌ها می‌رسید، بهره ببرند؟ آیا توطئه‌ای در کار نبوده است؟

بخشی از شبهات مطرح شده در مورد امام زمان عجل الله تعال فرجه الشریف در بحث وکلا _ به‌ویژه وکلای اربعه _ در واقع از همین‌گونه سؤال‌ها سرچشمه می‌گیرد. ⁽¹⁾

برای جواب دادن به این سنخ سؤال‌ها و شبهه‌ها، باید به بررسی واقعیت منصب وکالت در دوران غیبت صغرا پرداخت تا به طور اساسی و جدّی جواب روشنی برای این‌گونه سؤال‌ها یافت و صحّت یا عدم صحّت ادعای مدعیان منصب وکالت را روشن کرد.

با توجه به اطلاعات موجود در مورد شخصیت وکلا و فعالیت‌های آنان شواهدی را دالّ بر صحّت ادعای وکالت از سوی امام عصر عجل الله تعال فرجه الشریف، می‌توان اقامه کرد. ⁽¹⁾

الف) شخصیت وکلای چهارگانه

در منابعی که به معرفی شخصیت وکلا پرداخته شده، به هیچ نقطۀ ضعف اخلاقی یا شخصیتی در مورد وکلا اشاره نشده است؛ بلکه هر آن‌چه هست، نشان از مدح و عظمت شأن آن‌هاست. ⁽²⁾از این‌رو، به راحتی و بدون ارائۀ دلیل و مدرک محکم و قطعی نمی‌توان تهمت وضع این منصب را متوجه ایشان نمود.

ب) مورد درخواست واقع شدن

منظور این است که شیعیان در مسائل عقیدتی، علمی، فقهی و اموری

از این قبیل به ایشان رجوع می‌کرده‌اند و این افراد پناه‌گاه شیعیان در آن

دوران بوده‌اند.

برای نمونه، به این موارد توجه شود:

یکم. احمد بن اسحاق قمی نامه‌ای به محمد بن عثمان نوشت و سؤال‌هایی را مطرح کرد؛ ⁽³⁾

دوم. محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری که هم پدرش ⁽⁴⁾و هم خودش ⁽⁵⁾

جزء علما و رجال مطرح شیعه در قم هستند و صاحب تألیف بوده، ⁽⁶⁾نامه‌ای به محمد بن عثمان نوشت و درخواست کرد آن را بر حضرت حجّت عجل الله تعال فرجه الشریف

عرضه کند؛ ⁽¹⁾

سوم. علی بن حسین بن بابویه از ابن‌روح درخواست کرد که از محضر امام زمان عجل الله تعال فرجه الشریف برای فرزنددار شدن او دعا کند. وی همچنین سؤالاتی از ابن‌روح پرسیده است؛ ⁽²⁾

چهارم. اسحاق بن یعقوب سؤال‌هایی مطرح کرده و از محمد بن

عثمان درخواست کرده که آن را به محضر امام برساند و جواب آن‌ها را دریافت کند. ⁽³⁾

با توجه به عالم و فقیه بودن این افراد و نداشتن جایگاه علمی و فقهی ممتاز و ویژۀ وکلا، این‌گونه سؤال‌ها می‌تواند نشان از اعتماد آن فقیهان و عالمان بر وکیلان به شمار آید.

ج) انکار نکردن اصل منصب وکالت توسط مخالفان

مدعیان دروغین و مخالفان ⁽⁴⁾

دربارۀ مخالفان، نیاز به بررسی جدی وجود دارد. تمام آن‌ها را با نام مدعیان دروغین می‌آورند، اما تعیین نوع مخالفت آن‌ها جای کار دارد.

یکم. احمد بن هلال وکالت عثمان بن سعید را قبول دارد و می‌گوید من

در مورد محمد نصّی نشنیده‌ام، اما وکالت پدرش برای امام زمان عجل الله تعال فرجه الشریف را

نفی نمی‌کنم؛ ⁽⁵⁾

دوم. محمد بن علی بن بلال در مجلسی اعتراف کرده که محمد بن عثمان برحق است و به او امر شد که اموال را به او رد کند؛ ⁽¹⁾

ج) از سخنان شلمغانی در ابتدای کتاب الغیبةاش که شیخ طوسی جملاتی از آن را نقل کرده، چنین برمی‌آید که وی وجود منصب وکالت را پذیرفته است. همچنین در برخی از سخنان نقل شده از او اصل منصب وکالت مورد تأیید قرار گرفته است. ⁽²⁾

د) اخبار غیبی

به این نمونه‌ها توجه کنید:

یکم. خبر دادن محمد بن عثمان و سمری از مرگ خود؛ ⁽³⁾

دوم. خبر دادن سمری از مرگ علی بن حسین بن بابویه بدون این‌که کسی از او سؤالی کرده باشد؛ ⁽⁴⁾

سوم. گاه برخی از اموال که به آنان می رسید، پذیرفته نمی‌شد و یا به آورنده توضیحاتی مبنی بر جاماندن بخشی از اموال می‌دادند و در مواردی نشانی و مشخصات اموالی را به او می‌گفتند که آورنده همراه داشت. ⁽⁵⁾

این‌گونه اخبار غیبی جدای از صحّت و سقم تک‌تک گزارش‌ها و موارد بیان شده، ظن ما را به صحت ادعای آنان می‌تواند تقویت کند.

ه- ) نبودن رابطۀ خاص بین وکلا

وجود نوعی پیوند و رابطۀ خاص بین افرادی که ادعایی مشابه را مطرح می‌کنند، می‌تواند احتمال ساختگی‌بودن ادعای آنان را تقویت کند، در حالی که عدم وجود پیوند و رابطه بین متصدیان یک منصب می‌تواند به نوعی حاکی از صحّت ادعای آنان باشد. از این‌رو، بررسی وجود رابطۀ خاص

بین وکلا _ به خصوص وکلای اربعه _ درپی خواهد آمد.

هرچند عثمان بن سعید و محمد پدر و پسر هستند، ابن‌روح فردی منتسب به خاندان نوبختی البته از طرف مادر است و از لحاظ پدری دقیق معلوم نیست که جزو کدام خاندان است. ⁽¹⁾وضعیت خاندانی سمری هم دقیق معلوم نیست؛ او را از اهالی صیمر و از خاندان علی بن محمد بن زیاد صیمری نام می‌برند که نادرست است و خلط اطلاعات به شمار می‌رود. ⁽²⁾

با مطالعۀ زندگی این چهار نفر _ که در رأس منصب وکالت در دوران خود قرار

دارند _ نمی‌توان بین ایشان پیوند خانوادگی خاصی مشاهده کرد. منظور ما از پیوند خانوادگی، پیوندی است که به نوعی زمینه‌ساز انتخاب فرد، برای تصدّی امر وکالت باشد و بتوان بر این ادعا شاهد اقامه کرد، وگرنه صرف پیوند خانوادگی در نظر نیست.

در میان اینان رابطۀ حزبی که موجب توهّم هم‌داستان بودنشان باشد دیده نمی‌شود. در کتاب شیخ طوسی گزارش‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد ابن‌روح با وجودی که جزو دستیاران محمد بن عثمان بوده، جایگاه ممتازی در میان آنان نداشته است. ⁽³⁾حتی بنابر گزارشی وقتی محمد فردی

را به تسلیم اموالش به ابن‌روح امر می‌کند، او در ابتدا دچار تردید می‌شود

و از دادن اموال به ابن‌روح خودداری می‌کند. ⁽⁴⁾همچنین با وجود افرادی

مثل احمد بن متیل و پسرش جعفر، کسی احتمال جانشینی ابن‌روح را نمی‌داده است. ⁽⁵⁾

در ضمن با وجود افرادی مثل کلینی و ابراهیم بن هاشم، سمری انتخاب می‌شود و در اطلاعات موجود رابطه‌ای بین سمری و وکلای قبلی در حدّی که او را کاندیدای جانشینی ابن‌روح قرار دهد دیده نمی‌شود.

و) نداشتن جایگاه علمی و فقاهتی ممتاز

آیا این وکلا از لحاظ علمی و فقاهتی در حدی بوده‌اند که بتوانند جامعۀ شیعی آن روز را با توجه به مسائل کلامی پیش آمده در مورد امامت و مسائل شرعی دیگر، به تنهایی هدایت کنند؟

در حقیقت، با توجه به اطلاعات موجود نمی‌توان جایگاه علمی و

فقاهتی ویژه‌ای را برای وکلای اربعه در نظر گرفت. در مورد عثمان بن

سعید و محمد بن عثمان از آن‌جا که محضر امام هادی و امام عسکری علیهما السلام را درک کرده‌اند، می‌توان ردپایی در نقل احادیث دید. برای مثال، گفته

شده که محمد دست به تألیف کتاب فقهی زده است، ⁽¹⁾اما در مورد ابن‌روح و سمری اطلاعاتی که بتوان آن‌ها را در ردیف فقها و علمای شیعه قرار داد

در دسترس نیست. در مورد ابن‌روح آمده است که او کتاب التأدیب را

برای تأیید مطالبش به نزد علمای قم فرستاد. ⁽²⁾البته این بدان معنا نیست

که اینان هرگز به علوم و مسائل فقهی آگاه نبوده‌اند. برخی حضور نداشتن آنان در مباحث علمی و فقهی را دلیل تقیۀ شدیدشان دانسته‌اند. ⁽³⁾

به هرحال، گویا این وکلا خودشان جایگاه خاص علمی و فقهی نزد

شیعیان نداشته‌اند.

با وجود این، افرادی مانند احمد بن اسحاق قمی، محمد بن عبدالله بن جفعر حمیری، ابن‌بابویه و اسحاق بن یعقوب سؤال‌های علمی و فقهی خود را به سوی اینان گسیل داشته‌اند. آیا این امر نشانۀ اعتماد این افراد به وکلای اربعه و قبول رابط بودن آنان نیست؟

ز) اطاعت شخصیت‌های مورد قبول شیعه از وکلای اربعه

عقل می‌گوید: به صورت طبیعی وقتی عده‌ای بخواهند بدعتی را به مکتبی وارد کنند، متولّیان واقعی آن مکتب به مبارزه با بدعت‌گران خواهند پرداخت و به دروغ‌گویان که قصد سوءاستفاده از مردم دارند واکنش نشان خواهند داد و موضع‌گیری خواهند کرد.

اگر پدید آوردن منصب وکالت امری ساختگی می‌بود، علما و فقهای مقبول شیعه که تا آن روز در برابر هر بدعتی قد علم کرده بودند و به نحوی پیش‌گام در حفظ ساحت ائمه علیهم السلام و مذهب تشیع بودند باید موضع منفی می‌گرفتند، در حالی که شواهد زیر حاکی از تأیید وکلاست:

یکم. وقتی از ابوسهل نوبختی پرسیدند: چرا به جانشینی محمد بن عثمان انتخاب نشدی، بر درستی گزینش ابن‌روح چنین تأکید می‌کند که

ممکن بود من به علت مناظرات جایگاه امام را آشکار کنم؛ ولی اگر امام

زیر جامۀ ابن‌روح پنهان باشد و او را با قیچی تکه‌تکه کنند جای ایشان را نشان نمی‌دهد. ⁽¹⁾

دوم. نامه‌های ابن‌بابویه، محمد بن عبدالله حمیری، احمد بن اسحاق

و دیگران و پرسش‌ها و درخواست‌های آنان بر چیزی جز تأیید وکلا

دلالت نمی‌کند.

سوم. عبدالله بن جعفر حمیری که از علمای قم است می‌گوید: «هنگامی که ابوعمرو درگذشت، نامه‌ای به همان خط نزد ما آمد که ما با آن مکاتبه می‌کردیم، مبنی بر جانشینی ابی‌جعفر.» ⁽²⁾این سخن نشان از پذیرش ادعای محمد می‌تواند باشد.

وجود این‌گونه شواهد در حالی است که ابوسهل نوبختی و ابن‌بابویه وقتی حسین بن منصور حلّاج ادعای وکالت دارد، با او درگیر می‌شوند و او را در

انظار مردم مفتضح می‌سازند. ⁽¹⁾این‌گونه حمایت‌ها و تأییدها بر چه چیزی دلالت می‌کنند؟ اگر گفته شود برخی از رجال شیعه مانند احمد بن هلال، محمد بن علی بن بلال و شلمغانی با این وکلا به نزاع برخاسته‌اند، پاسخ آنان از بحث‌های قبل روشن می‌شود؛ زیرا این مخالفت در حد ردّ اصل منصب وکالت نبود و در حد مخالفت با متصدی وقت منصب بود.

ح) وضعیت امامیه در پایان غیبت صغرا

سرانجام وکالت چه بود؟ آیا رهبری اینان باعث هماهنگی شیعیان شد یا برعکس اختلافات را شدیدتر کرد؟

پس از شهادت امام یازدهم علیه السلام و در سال‌های ابتدایی غیبت صغرا، شیعیان آن حضرت متحیر شدند؛ ⁽²⁾ولی شیعیان متحیّر با تلاش وکلا و دیگر علمای شیعه در گذر زمان سرانجام مسیر حقیقت را شناختند، هرچند تحیّر و سردرگمی گروه‌هایی از شیعیان تا سال‌های طولانی ادامه یافت و سبب نوشتن کتاب‌هایی مثل الامامة و التبصرة من الحیرة، الغیبة نعمانی، کمال الدین و تمام النعمة شد. ⁽³⁾با وجود این، هر چه از سال‌های اولیه غیبت گذشت، دیگر آن تقسیم‌های اولیه در کار نبود. ⁽⁴⁾

مدعیان دروغین در دوران محمد بن عثمان و سال‌های ابتدایی وکالت ابن‌روح فعال بودند و اکثر مخالفت‌ها در آن دوران بود. ⁽⁵⁾اما در سال‌های

پایانی وکالت حسین بن روح و دوران سمری گزارشی از این مخالفت در دست نیست و اگر موردی هم باشد، در حد مخالفت‌ها در دوران محمد و اوایل دوران ابن‌روح قوّت ندارد. به بیان دیگر، در گذر زمان، تعداد مخالفان و فعالان برضدّ وکلای اربعه سیر نزولی گرفت و در اواخر دوران غیبت صغرا به کمترین حد خود می‌رسد. در همان دوران هم که مخالفت‌ها اوج گرفت، گزارش‌هایی مبنی بر عدم موفقیت مخالفان در آسیب رساندن به وکالت محمد بن عثمان وجود دارد. ⁽¹⁾

در مجموع نه‌تنها مخالفان وکلا و مدعیان دروغین نتوانستد رهبری وکلا را مخدوش کنند، بلکه با گذر زمان هدایت و رهبری اینان در جامعه آثار وجودی خود را آشکارتر ساخت و قدرت رهبری آنان را نشان داد. ⁽²⁾

ط) نبود اختلاف بین وکلای اربعه

در میان وکلا، هرگز وکیلی سخن وکیل قبلی را نقض نمی‌کرد یا رفتار و عمل او را خطا نمی‌خواند؛ بلکه شواهدی بر همسان بودن روش آنان در دست است. برای مثال، برخی از توقیعات صادر شده در دوران ابن‌روح دربارۀ لعن مدعیان دروغین، به لعن مدعیان دروه‌های قبل نیز پرداخته است. ⁽³⁾حاصل سخن آن‌که با مطالعه دربارۀ وکلای اربعه گزارشی دیده نمی‌شود که حاکی از اختلاف ایشان و یا ردّ سخن و عمل وکیل قبلی باشد.

ی) توقیعات

صدور غالب توقیعات به دست وکلای اربعه، ⁽⁴⁾صدور آن‌ها به همان خط در دوران وکیل قبلی، ⁽⁵⁾وجود امور غیبی در توقیعات ⁽⁶⁾و پاسخ به سؤال‌هایی که

فراتر از جایگاه علمی وکلا بود، همه در کنار هم می‌تواند حاکی از این باشد که منبع اصلی صدور توقیعات شخص دیگری است که این وکلا ادعای وکالت او را دارند.

از کنار هم قرار دادن مجموعۀ این شواهد می‌توان به این واقعیت رسید که در دوران غیبت صغرا منصبی با عنوان وکالت وجود داشته و این منصب مورد پذیرش جامعۀ تشیع امامی آن روزگار بوده است. از این‌رو، اگر کسی بخواهد این منصب را ساختگی و غیرواقعی بخواند، باید مدارک و دلایل متقنی ارائه دهد تا علاوه بر ردّ شواهدی که اقامه شده، دلیل محکمی بر ساختگی بودن آن باشد؛ وگرنه صرف ادعا و شبهه وارد کردن، خوانندۀ منصف را از مسیر حقیقت جدا نخواهد کرد، هرچند شاید بتواند برای مدتی پرده‌ای از ابهام بر چهرۀ حقیقت بکشد، اما خورشید همواره پشت ابر نخواهد ماند. ⁽¹⁾

افزون بر آن‌چه گذشت، در سخنان قفاری خبط‌های متعدّد دیگری نیز وجود دارد که به آن‌ها اشاره اجمالی می‌شود.

شبهۀ 8. نزاع مدعیان نیابت با عثمان بن سعید

اشاره

وی در شرح حال عثمان بن سعید می‌نویسد:

کسان دیگری نیز شبیه ادعای او را طرح کردند و همگی گمان می‌کردند که باب امام غایبند و بینشان نزاع شدیدی درگرفت. ⁽²⁾

نقد و بررسی: فقدان ادعای نیابت در عصر سفارت عثمان بن سعید

خوش‌بختانه با رجوع به منابع کهن روشن می‌شود که در عصر سفارت عثمان سعید هیچ‌کس ادعای سفارت نکرده و هیچ‌کس با او درباره امر نیابت امام

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نزاع ننموده است؛ چراکه در عصر سفارت او حتی یک مورد مدعی دروغین نیابت وجود نداشته است. این امر نشان‌دهندۀ ثبات جایگاه او و اتفاق‌نظر شیعیان بر امر نیابت اوست که البته این مطلب معلول زمینه‌سازی امام عسکری علیه السلام و بارها تذکّر آن حضرت درباره نیابت عثمان بن سعید از امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بود و البته تعداد انگشت‌شماری از مدعیان دروغین نیز وجود داشتند که به دنبال جاه و ثروت بودند، اما این مدعیان پیش از رحلت نایب اوّل توان عرض‌اندام نداشتند و همگی پس از رحلت او ادعای دروغ خود را طرح کردند. با توجه به نکتۀ پیش‌گفته، روشن می‌شود این سخن قفاری نیز بی‌اساس است که می گوید: «و هناک وکلاء غیر مرضیین من عثمان بن سعید و من شایعه.» ⁽¹⁾

شبهۀ 9. بیرون آوردن توقیع توسط سایر مدعیان نیابت

اشاره

وی در ادامه می‌نویسد:

و همۀ مدعیان نیابت، توقیع بیرون می‌آوردند و گمان می‌کردند که آن توقیع از جانب غایب منتظر صادر شده است ⁽²⁾.

نقد و بررسی

این ادعا نیز مانند ادعای پیشین بی‌اساس است؛ چراکه در منابع حتی یک مورد نیز وجود ندارد که مدعیان دروغین نیابت، توقیعی بیرون آورده باشند و آن را به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نسبت داده باشند. به همین دلیل، قفاری برای ادعای خود هیچ سندی نیاورده است.

شبهۀ 10. مخالفت بخشی از جامعه شیعی با نیابت محمد بن عثمان

اشاره

او در ادامه نوشته است:

و چون عثمان بن سعید _ باب اوّل، که مورد اعتماد شیعه بود _ وفات کرد، برای پس از خود پسرش محمد را قرار داد، ولی برخی از آنان با او مخالفت کردند و به بابیت او رضایت ندادند و میانشان نزاع درگرفت و یکدیگر را لعن کردند. ⁽¹⁾

نقد و بررسی

نویسنده بر مدّعای خود دلیلی نیاورده و برای آن سندی ذکر نکرده، اما برای روشن شدن میزان راستی سخنان او در سخنان شیخ طوسی بررسی می‌کنیم. وی چنین روایت می‌کند:

پیوسته شیعه به عدالت عثمان بن سعید و محمد بن عثمان اعتقاد داشت تا این‌که ابوعمر عثمان بن سعید _ که خدایش رحمت کند _ وفات کرد. پسرش ابوجعفر محمد بن عثمان او را غسل داد و متولی امور شد و تمام کارها به او سپرده شد و شیعه بر عدالت و وثاقت و امانت‌داری او اجماع داشت؛ چراکه پیش از آن در زمان حیات حسن علیه السلام و بعد از رحلت آن حضرت و در زمان پدرش عثمان بن سعید به امانت‌داری و عدالت و لزوم رجوع به او تصریح شده بود. در عدالت او هیچ اختلافی وجود نداشت و در امانت‌داری‌اش تردیدی نبود. در طول حیاتش در امور مهم توقیعات با همان خطی که در زمان حیات پدرش نوشته می‌شد، به دست او بیرون می‌آمد و شیعه در این‌باره جز او را نمی‌شناخت و به هیچ‌کس جز او رجوع نمی‌کرد. ⁽²⁾

در صدر همان روایتی که جریان مخالفت احمد بن هلال را توضیح داده و آقای قفاری به آن استناد کرده است نیز چنین آمده است:

احمد بن هلال از اصحاب ابومحمد علیه السلام بود. پس شیعیان به دلیل تصریحی که از امام حسن علیه السلام در زمان حیات حضرتش وجود داشت، بر وکالت محمد

بن عثمان _ خداوند از او خشنود باد _ اجماع داشتند و چون حسن علیه السلام رحلت فرمودند، جامعۀ شیعه به احمد بن هلال گفتند: آیا وکالت ابوجعفر محمد بن عثمان را نمی‌پذیری؟ ⁽¹⁾

البته قفاری برای این‌که تعداد مخالفان را زیاد نشان دهد، از ذکر صدر حدیث خودداری کرده و تنها ذیل آن را نقل کرده است. بر این اساس، به گواهی منابع کهن، شیعیان بر نیابت نایب دوم اجماع داشتند و روشن است که با وجود چنین اتفاق نظری که میان شیعیان دربارۀ سفارت او وجود داشت، وجود انگشت‌شمار مدّعیان دروغین که به معارضۀ با او پرداختند، به سفارت او آسیبی نمی‌رساند؛ چراکه اگر اتفاق نظر و اجماع دلیل حقانیت باشد، هیچ حقی اثبات‌پذیر نخواهد بود.

شبهۀ 11. وکالت محمد بن بلال

اشاره

وی در ادامه مدّعی شده که محمد بن علی بلال همچون عثمان بن سعید وکیل امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و مورد اعتماد آن حضرت بوده و با وفات عثمان بن سعید از تحویل اموال خودداری کرده است. ⁽²⁾

نقد و بررسی

ادعای مشارکت محمد بن علی بن بلال با عثمان بن سعید در وکالت از امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و وثاقت او نزد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز همچون دعاوی پیشین آقای قفاری بی‌اساس است؛ چراکه از این جملۀ شیخ طوسی «او اموالی از امام نزدش بود که آن را نگه داشت و از پرداخت آن خودداری کرد» ⁽³⁾که قفاری به استناد آن مدّعی وکالت ابن‌بلال از امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف شده، هرگز وکالت او استنباط‌شدنی نیست؛ زیرا ممکن

است ابن‌بلال به دروغ ادعای وکالت کرده باشد و شیعیان ناآگاه، وجوه شرعی خود را به او پرداخته باشند، همچنان که این امر پیشینه داشته است. ⁽¹⁾شیخ طوسی به نکتۀ پیش‌گفته تصریح کرده و پس از ذکر خودداری او از پرداخت وجوه شرعی می‌نویسد:

او مدعی وکالت بود و شیعیان از او بیزاری جستند و لعنش کردند ⁽²⁾.

بر این اساس، محمد بن علی بن بلال، نه وکیل امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بود و نه مورد اعتماد آن حضرت.

شبهۀ 12. وجود افراد خائن در میان نواب

اشاره

قفاری براساس شبهۀ پیش‌گفته _ که بطلان آن روشن شد _ شبهۀ دیگری درافکنده و مدّعی شده است:

پس او (محمد بن علی بن بلال) به دلیل جمع‌آوری ثروت بر سر وکالت و بابیت نزاع و کشمکش داشت، والّا اگر واقعاً امام غایبی وجود داشت که امور شیعیان را از طریق ابواب مدیریت می‌کرد، اموال به دست این مرد حیله‌گر نمی‌افتاد و مورد اعتماد صاحب‌الزمان قرار نمی‌گرفت؛ زیرا به باور آن‌ها امام آن‌چه را بوده و خواهد بود می‌داند. پس چرا از همان اوّل دستور نداد از ارتباط با او بپرهیزند تا اموال به دستش نرسد، ولی حقیقت این است که امام غایبی وجود نداشت. ⁽³⁾

نقد و بررسی

پاسخ اول: هیچ‌یک از خائنان وکیل نبوده‌اند

گرچه با توجه به آن‌چه در شبهۀ پیشین گفته شد، این شبهه از اساس فروخواهد ریخت؛ چراکه اصولاً وکالت ابن‌بلال از امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ثابت شده نیست، اما برای

بررسی جوانب بحث باید گفت از مدعیان دروغین وکالت در هیچ‌یک از منابع با عنوان وکیل امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف یاد نشده و تنها شخصیتی که از میان مدعیان دروغین وکالت احتمالاً سِمَت وکالت را برعهده داشته، شلمغانی بوده است که به گفته شیخ طوسی او وکیل حسین بن روح بود و البته شیخ طوسی در جایی دیگر از محمد بن همام چنین روایت می‌کند:

محمد بن علی شلمغانی نه باب ابوالقاسم (حسین بن روح) بود و نه طریق به او، و وی هرگز شلمغانی را برای هیچ کاری منصوب نکرده بود و کسی که چنین بگوید، به اشتباه رفته است و او صرفاً فقیهی از فقهای ما بود. ⁽¹⁾

بر این اساس، افزون بر تردیدی که در اصل وکالت شلمغانی وجود دارد، او وکیل حسین بن روح بوده و از ناحیۀ او به این منصب برگزیده شده است. بنابراین، او وکیل امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و منصوب از سوی آن حضرت نبوده تا سؤال شود: چگونه امامی که به ماکان و مایکون علم دارد، در نصب وکیل به خطا رفته است. ⁽²⁾

پاسخ دوم: امام مأمور به ظاهر است

ثانیاً بر فرض که بپذیریم در میان وکلای امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف افراد خائنی هم یافت شده‌اند، چنین افرادی هنگامی که به وکالت منصوب می‌شده‌اند انسان‌های صالحی بوده‌اند و پس از نصب به وکالت راه انحراف در پیش می‌گرفته‌اند و نصب چنین افرادی به وکالت با وجود علم امام به آینده به دلایل متعددی بدون اشکال است؛ زیرا به باور شیعه گرچه امامان معصوم علیهم السلام علم غیب دارند، اما آن‌ها موظفند بر طبق ظاهر رفتار کنند و جز در موارد استثنایی از دخالت دادن علم غیب در تصمیم‌گیری‌ها بپرهیزند؛ زیرا در سایۀ همین رفتار عادی و طبیعی امام معصوم علیه السلام زمینه برای امتحان مردم فراهم می‌شود و آن‌ها خواهند توانست بدون اجبار، مسیر سعادت یا شقاوت را انتخاب کنند.

نمونۀ قرآنی این مسئله بلعم باعوراست. وی که مردی وارسته و زاهد بود، به روایت اهل سنّت چنان مورد لطف الهی قرار گرفت که عرش خداوند را می‌دید، ⁽¹⁾مستجاب‌الدعوه بود ⁽²⁾و اسم اعظم می‌دانست؛ ⁽³⁾اما در نهایت به دلیل دنیاپرستی کارش به آن‌جا رسید که به تعبیر قرآن مثلش مثل سگ است: «فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ أن تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَث». ⁽⁴⁾مگر نه این است که خداوندی که ماکان و مایکون را می‌داند، سرانجام بلعم باعور را می‌دانسته؟ پس چرا این علم پیشین باعث نشد او را از الطاف خود محروم کند و به او اسم اعظم را نیاموزد و مستجاب‌الدعوه‌اش نگرداند؟ آیا جز به این دلیل است که ارادۀ الهی بر این تعلق

گرفته است که دربارۀ انسان‌ها به پشتوانۀ علم غیب خود داوری نکند و انسان‌ها را براساس رفتارهایی که از خود بروز می‌دهند، بهره‌مند یا محروم گرداند؟ علم پیشوایان معصوم به غیب که پرتوی از علم غیب الهی و شعبه‌ای از آن به شمار می‌آید نیز همین‌گونه است و وقتی خداوند که علم غیبش بالذات و نامحدود است، انسان‌ها را با توجه به علم پیشین خود ثواب و عقاب نمی‌کند، نباید توقع داشت امام معصومی که علم غیبش بالغیر و محدود است، دربارۀ انسان‌ها بر اساس علم پیشین خود داوری نماید.

پاسخ سوم: قصاص قبل از جنایت ممنوع است

دیگر آن‌که برخورد امام با وکلایی که در آن وضعیت صالح و شایسته بوده‌اند و سپس به انحراف کشیده شده‌اند، از مصادیق قصاص قبل از جنایت است که به حکم شرع و عقل ناپسند است. بنابراین، اگر در میان وکلای امام افرادی وجود می‌داشتند که پس از منصوب شدن وکالت به انحراف کشیده شده‌اند، باز هم نصب آن‌ها به این مقام بدون اشکال است؛ زیرا آن‌ها در زمانی که به وکالت نصب شده‌اند افرادی سالم و شایسته بوده‌اند و انتصابشان به وکالت بدون محذور بوده است و زمانی هم که شایستگی آن را از دست داده‌اند از این مقام خلع شده‌اند.

با توجه به آن‌چه گذشت، پاسخ این سؤال قفاری که چرا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از ابتدا آن‌ها را از ارتباط با چنین افراد خائنی پرهیز نداد نیز روشن می‌شود؛ چرا که پیش‌فرض این سؤال دخالت دادن علم غیب امام در همه شئون و حل و فصل همۀ امور توسط علم غیب امام است، در حالی که _ گذشت _ امامان معصوم جز در موارد استثنایی مأمور به عمل بر طبق ظاهر بوده‌اند.

شبهۀ 13. لعن مخالفان شیوه رایج نواب

اشاره

نویسنده مورد نظر در ادامه می‌نویسد:

عادت ابواب این بود که در لعن و نفرین کسانی که از پرداخت اموال به آن‌ها

خودداری می‌کردند، توقیع بیرون می‌آوردند. ⁽¹⁾

نقد و بررسی

اشاره

این جمله دو ادعا را دربر دارد: اول این‌که عادت و شیوۀ نوّاب امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف این بود که برای مخالفان خود توقیع بر لعن بیرون می‌آوردند و دوم این‌که این شیوه در برابر کسانی اعمال می‌شد که از پرداخت اموال به آن‌ها خودداری می‌کردند.

پاسخ ادعای نخست

در پاسخ ادعای نخست باید گفت بر اساس گزارش منابع جز در مورد پنج نفر (شریعی، ⁽²⁾احمد بن هلال، ⁽³⁾محمد بن علی بن بلال، ⁽⁴⁾شلمغانی ⁽⁵⁾و نمیری ⁽⁶⁾) امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در لعن کسی توقیعی صادر نفرموده است. بنابراین، نمی‌توان صدور توقیع در لعن مخالفان را شیوه و عادت نواب خواند.

پاسخ ادعای دوم

پاسخ ادعای دوم این است که از قضا هیچ‌یک از توقیع‌هایی که بر ضدّ

افراد یادشده صادر شده، به دلیل انحرافات مالی نبوده، بلکه به گزارش شیخ طوسی دلیل صدور توقیع بر لعن شریعی دروغ بستن او بر خدا و پیشوایان معصوم علیهم السلام

و نسبت دادن امور ناشایست به آن‌ها و در نهایت کفر و الحاد بوده است. ⁽⁷⁾نمیری نیز از این جهت لعن شد که مدّعی پیامبری خود و ربوبیت امام هادی علیه السلام

گردید. ⁽¹⁾شلمغانی نیز کارش به کفر و الحاد کشیده شد و مدّعی بود حقیقت خداوند یکی است، ولی گونه‌های گوناگونی دارد؛ روزی به رنگ سفید، روزی قرمز و روز دیگر سیاه است. ⁽²⁾ابن‌هلال نیز منکر نیابت نایب دوم شد ⁽³⁾و محمد بن علی بن بلال افزون بر انحراف مالی، به دروغ ادعای وکالت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نیز داشت. ⁽⁴⁾بنابراین، تصویری که قفاری از نواب ارائه کرده که شیوۀ آن‌ها در رویارویی با کسانی که از پرداخت اموال به آن‌ها خودداری می‌کردند صدور توقیع بوده، تصویری سیاه و عاری از حقیقت است.

شبهۀ 14. ادعای عصمت نواب

اشاره

نویسنده پس از نقل ماجرای فردی که از پرداخت اموال به حسین بن روح خودداری کرده بود و با واکنش شدید محمد بن عثمان مواجه شد، می‌نویسد:

تو ملاحظه می‌کنی که شخصیت‌های برجستۀ شیعه برای خود قداست قائلند و خود را معصوم و واجب‌الاطاعه مطلق می‌دانند. ⁽⁵⁾

نقدو بررسی

پاسخ اول: وجوب اطاعت به معنای عصمت نیست

در پاسخ به این کلام قفاری خوب است به این سخنان یکی از اندیشه‌وران بزرگ سنّی‌مذهب توجه کرد:

راه سوم اثبات امامت استیلا و قهر است. پس اگر امام مُرد و کسی که شرایط

امامت را دارد، بدون بیعت و نصب و بلکه با قدرت خود و لشکریانش بر مردم مسلّط شد، خلافتش صحیح است تا این‌که به جامعه مسلمین نظم ببخشد. پس اگر فاسق یا جاهل بود و شرایط امامت را نداشت، در این‌باره دو احتمال است و صحیح‌ترین آن‌ها این است که خلافتش صحیح است، به خاطر آن‌چه ذکر کردیم... واجب است اطاعت امر و نهی امام مادامی که مخالف شرع نباشد، چه امام عادل باشد چه ستمگر. ⁽¹⁾دیدگاه صحیح این است که امام با فسق از امامت ساقط نمی‌شود. ⁽²⁾

بنابر آن‌چه گذشت، میان وجوب اطاعت و عصمت هیچ تلازمی وجود ندارد و به اعتقاد اهل‌سنّت حتی حاکم فاسق و ستمگر نیز واجب‌الاطاعه است. بنابراین، از وجوب اطاعت کسی عصمت او را نمی‌توان استنباط کرد. بنابراین، استنباط قفاری از روایت مورد نظر که لزوم اطاعت از سفیران امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر عصمت آنان دلالت دارد، خطاست.

پاسخ دوم: هم‌مسلکان قفاری فاسق را هم واجب‌الاطاعه می‌دانند

ثانیاً وقتی دانشمندان بزرگ هم‌مسلک قفاری اطاعت از شخص فاسق ستمگر را واجب می‌دانند، چگونه او از اعتقاد شیعه به وجوب اطاعت نایبان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف که از نظر شیعه انسان‌هایی مؤمن، پرهیزکار و در کمال وارستگی بودند، استیحاش می‌کند، صرف‌نظر از این‌که اگر شیعه اطاعت از نواب را واجب می‌داند، به این دلیل است که آنان عهده‌دار مقام نیابت از امام زمانی هستند که معصوم و واجب‌الاطاعه است و انکار آنان انکار امام معصوم و سرپیچی از آنان سرپیچی از امام معصوم علیه السلام است؛ وگرنه بدون لحاظ این جایگاه، نایبان نیز انسان‌های عادی هستند که بر دیگران هیچ برتری ندارند. بنابراین، آن کسی که در واقع واجب‌الاطاعه است امام

معصوم علیه السلام است و نه نواب آن حضرت.

شبهۀ 15. شیوع واژه پول در ادبیات وکلا

اشاره

وی در ادامه چنین نوشته است:

همچنان که می‌بینی واژۀ پول تنها واژه‌ای است که در میان توقیعات منسوب به منتظر و بر زبان ابواب و وکلا رایج است. ⁽¹⁾

نقد و بررسی

پاسخ اول

اوّلاً با بررسی توقیعات امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف روشن می‌شود که حدود سه‌چهارم توقیعات، مربوط به اموری همچون مسائل اعتقادی، فقهی، پاسخ به سؤالات، راهنمایی شیعیان و... است و در آن‌ها از مسائل مالی سخنی به میان نیامده است و تنها حدود یک‌چهارم از آن‌ها دربارۀ مسائل مالی است. بنابراین، رواج واژۀ پول در توقیعات از اساس ادعایی باطل است

پاسخ دوم

ثانیاً گویا قفاری می‌خواهد به خوانندگان این‌گونه القا کند که توقیعات مالی مضامینی همچون تشویق به پرداخت پول، تهدید از نپرداختن آن، نحوۀ تقسیم اموال میان افراد ذو‌نفع و... داشته است؛ در حالی که در مواضع متعددی حتی همین بخش اندک توقیعات در پی القای مطالب دیگری است، همچون دستور به نگرفتن اموال فرستاده شده ⁽²⁾بازگرداندن اموال حرام، ⁽³⁾اعلام مقدار دقیق اموال فرستاده شده ⁽⁴⁾

و... . بنابراین، تصویری که قفاری از مسائل مالی نایبان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ارائه می‌دهد، با واقعیت همخوانی ندارد.

شبهۀ 16. نزاع شیعیان در عصر نیابت نایب سوم

اشاره

ادامۀ سخنان نویسنده مورد نظر چنین است:

تعیین ابوالقاسم بن روح میان شیعیان نزاع بزرگی برانگیخت. از این‌رو، تعدادی از سرانشان آهنگ جدایی سر دادند و برای خود دعوای بابیت کردند …و میانشان لعن و بیزاری بسیار شد. ⁽¹⁾

پاسخ اول: تنهایک نفر به نزاع با نایب سوم برخاست

اولاً در منابع تنها از نزاع نایب سوم با شلمغانی به صراحت سخن به میان آمده است و به‌جز این مورد از نزاع و لعن شخص دیگری توسط حسین بن روح سخن گفته نشده است. البته شاید حلّاج، ابوبکر بغدادی و ابودلف مجنون نیز در عصر نایب سوم ادعاهای باطل خود را مطرح کرده باشند که البته به این مطلب در منابع تصریح نشده است. اما به گفتۀ شیخ طوسی نادانی و فساد اخلاق ابوبکر بغدادی و دیوانگی ابودلف مشهورتر از آن بود که نیاز به گفتن داشته باشد ⁽²⁾و به گفتۀ جعفر بن محمد بن قولویه، ابودلف در جایی حضور نمی‌یافت، مگر این‌که تحقیر می‌شد. ⁽³⁾بنابراین، آن دو نفر در میان شیعیان جایگاه و موقعیتی نداشتند تا این‌که بتوانند در برابر حسین بن روح قد علم کنند و با او به ستیز و مخاصمه برخیزند. بنابراین، سخن قفاری که تعیین حسین بن روح نزاع بزرگی میان شیعیان برانگیخت، جز سیاه‌نمایی

چیزی نیست.

پاسخ دوم: منازعه به معنای باطل بودن طرف‌های نزاع نیست

ثانیاً آقای قفاری که نزاع میان نایبان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و مدّعیان را قرینه‌ای

بر ساختگی بودن ادعای نیابت گرفته، گویا فراموش کرده که در گذشتۀ تاریخ

نزاع‌ها و درگیری‌هایی به مراتب بیشتر و شدیدتر وجود داشته است؛ اما اهل‌سنّت

در برخی موارد نه‌تنها به باطل بودن طرفین نزاع حکم نداده‌اند که هر دو را حق

به جانب و بلکه مأجور خوانده‌اند. نووی از بزرگ‌ترین شارحان صحیح مسلم

چنین می‌نویسد:

اما علی پس خلافتش صحیح است به اجماع و او تنها خلیفه در زمان خود بود و کسی جز او این منصب را نداشت؛ و اما معاویه پس او از عادلان و فاضلان و صحابۀ برگزیده بود و اما جنگ‌هایی که درگرفت، به این دلیل بود که هر گروهی شبهه‌ای داشت که براساس آن خود را حق به جانب می‌دانست و تمام آن‌ها عادل بودند _ رضی‌الله عنهم _ و در جنگ‌ها و غیر آن تأویلی داشتند و هیچ‌یک از این اقدامات آن‌ها را از مرز عدالت خارج نساخت؛ چراکه همه مجتهد بودند. ⁽¹⁾

حال چه شده است که نزاع معاویه، طلحه، زبیر و عایشه با امام علی علیه السلام خلیفۀ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و ریختن خون هزاران نفر از مسلمانان بی‌گناه نزاع بر سر جیفۀ دنیا نبود و آن‌ها را از مرز حقانیت خارج نکرد و دلیل انحرافشان نبود؛ اما نزاع میان نواب امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با مدعیان دروغین نیابت که انگشت‌شمار بودند و خونی نریختند و از نزاع لفظی پا فراتر ننهادند، دلیل باطل بودن ادعای آنان و انحرافشان از حقیقت است؟ به راستی عجیب است که یک‌جا نزاع علامت باطل بودن طرفین نزاع است و در جای دیگر با این‌که همین نزاع با شدت بیشتر وجود دارد، نه یک طرف که هردو طرف حق شمرده می‌شوند! «فَمَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ».

شبهۀ 17. اعتراف شلمغانی به مادی بودن انگیزه نزاع‌ها

اشاره

آقای قفاری سلسله دعاوی خود را چنین ادامه داده است:

برخی از شیعیان از آن‌جا که نتوانستند پیروان بیشتری جذب کند، مجبور شدند از حقیقت ادعای بابیت پرده بردارند. یکی از آن‌ها محمد بن علی شلمغانی (کشته شده به سال 323 هجری) است. او از کسانی است که ادعا کرد نایب مهدی رافضه‌هاست و با ابوالقاسم بن روح در این‌باره به نزاع برخاست و مفتضحشان کرد و گفت: ما و ابوالقاسم حسین بن روح داخل در این امر نشدیم، مگر این‌که می‌دانستیم در چه چیزی داخل شده‌ایم و مثل دو سگ که بر سر مرداری می‌جنگند، با یکدیگر می‌جنگیدیم. ⁽¹⁾

نقد و بررسی

پاسخ اول: برای نقد یک تفکر نمی‌توان به ادعاهای دشمنان آن استناد کرد

نویسنده در این بخش ادعاهای خود، برای اثبات دروغ بودن جریان نیابت به سخن شلمغانی مدعی دروغین نیابت استناد کرده است و این از عجیب‌ترین استدلال‌هاست؛ چرا که او خواسته ادعای بدون سند و مدرک کسی را که خود از دشمنان جریان نیابت بوده، سندی بر ضدّ جریان نیابت یاد کند. واقعاً غریب است که در نقد یک مذهب، جریان فکری یا اجتماعی به دروغ‌هایی که دشمنان به آن بسته‌اند، استناد شود! البته ما با قفاری در بخشی از مسیر همراه هستیم و ادعای شلمغانی دربارۀ خودش را می‌پذیریم و از آن‌جا که «اقرار العقلاء علی انفسهم جایز»، قبول داریم که او به اعتراف خودش اگر با حسین بن روح بر سر نیابت به نزاع برخاست، مقصدی جز رسیدن به مطامع دنیوی نداشت و همچون سگان درنده به دنبال جیفۀ دنیا بود، اما قفاری توقع نداشته باشد که کسی ادعای بدون سند و

مدرک شلمغانی دربارۀ حسین بن روح را هم بپذیرد؛ زیرا در تاریخ افراد فراوانی بوده‌اند که به مرام و مذهب خود پشت کرده و آیین جدیدی اختیار کرده‌اند و پس از این تغییر موضع دربارۀ مرام و مذهب سابق خود و افراد وابسته به آن اظهار نظرهایی کرده‌اند. روشن است که بسیاری از این تغییر موضع‌ها نه معلول هویدا شدن حقیقت که به دلیل اغراض مادی، سیاسی، اجتماعی و... بوده است و طبیعتاً موضع‌گیری‌ها و اظهارنظرهای چنین افرادی نیز متأثر از همان اغراض بوده است. به همین دلیل تا بر ادعای خود دلیلی معتبر اقامه نکنند، نمی‌توان به سخنانشان اعتماد کرد.

پاسخ دوم: فساد شلمغانی از منظر اهل‌سنت

آن‌چه مطلب پیش‌گفته را تأیید می‌کند و نشان می‌دهد شلمغانی انسانی صالح و حقیقت‌طلب نبوده و مخالفت او با نایبان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از سر آزاداندیشی و حقیقت‌جویی نیست و به همین دلیل، نمی‌توان به اظهار نظرهای او اعتماد کرد، توصیفات عالمان اهل‌سنّت از شخصیت و عقاید شلمغانی است. برای نمونه، ذهبی در این‌باره می‌نویسد:

ابن ابی‌العزاقر زندیق دروغ‌پرداز، ابوجعفر، محمد بن علی شلمغانی رافضی. او قائل به تناسخ بود و مدعی بود خداوند در او حلول کرده و در هر چیزی به اندازۀ ظرفیتش حلول می‌کند. پس خداوند در آدم و ابلیس حلول کرد، با این‌که این‌دو ضد یکدیگر بودند. او معتقد بود مردم به هرکس نیازمند باشند او خداست و موسی و محمد را خائن می‌دانست؛ چرا که هارون موسی را فرستاد و علی، محمد را ولی آن‌ها به هارون و محمد خیانت کردند و بر این عقیده بود که علی سیصد سال به محمد فرصت داد و پس از آن شریعتش از میان می‌رود. از دیگر اعتقادات او ترک نماز و روزه و مباح بودن هر فرجی بود و این‌که باید فاضل با مفضول نزدیکی کند تا این‌که نور را در او داخل نماید و کسی که از این کار سر باز زند، در مرحلۀ دوم مسخ می‌شود. پس جاهلان را فریفت و دروغ گفت و گروهی را گمراه کرد و بزرگ شیعیان ابوالقاسم حسین

بن روح ملقب به باب صاحب‌الزمان او را رسوا کرد. ⁽¹⁾

حال با وجود توصیفات یادشده آیا باز می‌توان به ادعای شلمغانی اعتماد کرد و گفتار او را درباره حسین بن روح که به تعبیر ذهبی باعث رسوایی او شد، پذیرفت؟

شبهۀ 18. تعطیل شدن نیابت به دلیل دروغ بودن وعده‌ها و شعله‌ور شدن نزاع

اشاره

ادامۀ سخنان قفاری این‌چنین است:

و وعده‌های شیعه به ظهور غایب پنهان، خلاف از آب درآمد و شک در میان شیعیان گسترش یافت و پس از نزاع شدیدی که میان مدعیان بابیت درگرفت، حقیقت امر شروع به هویدا شدن کرد و به همین دلیل، تمام فعالیت‌های باب تعطیل شد. از این‌رو، شما [در عصر نایب چهارم] دیگر نامه‌ها و توقیعات منسوب به غایب منتظر را که در عصر اسلاف او وجود داشت، نمی‌بینی. ⁽²⁾

نقد و بررسی

قفاری در این عبارت، دو تحلیل از خاتمه یافتن فعالیت‌های سفرای امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف (پایان یافتن دوران غیبت صغرا) ارائه کرده است: اوّل، خلف وعدۀ ظهور امام غایب و دوم، نزاع شدید میان مدّعیان بابیت.

درباره تحلیل نخست او باید گفت نویسنده بر این تحلیل هیچ سندی نیاورده و توضیح نداده که چگونه به تعبیر او شیوخ شیعه برای ظهور زمانی تعیین کرده بودند و وعدۀ آن‌ها دروغ از آب درآمد و البته اگر در این‌باره سندی داشت، حتماً از ارائۀ آن دریغ نمی‌ورزید. بنابراین، تحلیل نخست او بی‌اساس و فاقد مدرک است.

دربارۀ تحلیل دوم وی که درگرفتن نزاع شدید میان مدعیان بابیت است، پیش از این به تفصیل سخن گفته شد و روشن شد که اولاً مدعیان دروغین نیابت در طول

هفتاد سال دوران غیبت صغرا تعدادی انگشت‌شمار بودند و ثانیاً بر اثر مداخلات شخص امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و روشن‌گری‌های نوّاب آن حضرت چهرۀ حقیقی مدعیان آشکار شد و آن‌ها نتوانستند در میان شیعیان جایگاهی برای خود فراهم کنند. ⁽¹⁾بنابراین، نزاع آنان با سفرای امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به هیچ عنوان باعث دل‌سردی مردم از سازمان وکالت نبود.

چرایی پایان یافتن دوران نیابت

گذشته از نقدهای یاد شده بر تحلیل قفاری از پایان یافتن دوران غیبت صغرا، به نظر می‌رسد از مهم‌ترین عوامل پایان یافتن دوران غیبت صغرا این بوده که این دوران به خودی خود مطلوبیتی نداشته، بلکه این دوران مرحلۀ گذر از عصر حضور معصوم علیه السلام به عصر غیبت کامل معصوم بوده است. توضیح این‌که اقتضای عوامل غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف این بوده که آن حضرت رخ در نقاب غیبت بکشد و این غیبت تا زمانی ادامه خواهد داشت که فطرت‌های مردم بیدار شود و ضرورت وجود او را بیابند و برای آمدنش لحظه‌شماری کنند و پس از آمدنش قدر و ارزشش را بدانند. بنابراین، برای رسیدن به این بلوغ چاره‌ای از پنهان‌زیستن نبوده است. اما اگر

آن حضرت به ناگاه و بدون آمادگی نسبی شیعه، غیبت خود را آغاز می‌کرد، چه‌بسا شیرازۀ جامعۀ شیعی از هم می‌گسست و سیل شبهات و مشکلات و فشارها بنیان آن را از اساس فرو می‌ریخت. بنابراین، برای رسیدن به وضعیت غیبت کامل معصوم علیه السلام چاره‌ای نبود، جز این‌که در مقطعی محدود با وجود مخفی بودن امام علیه السلام از دیدگان شیعه، از طریق سفیران که با آن حضرت در ارتباط بودند و از جانب آن حضرت راهنمایی مستقیم می‌شدند، شیعیان را سرپرستی و هدایت کنند و آنان را برای ورود به مرحلۀ غیبت کامل آماده نمایند. طبیعی است که با تحقّق این هدف و انس شیعه با غیبت امام معصوم علیه السلام و دریافت این واقعیت که در دوران غیبت معصوم برای تدبیر شئون دینی و اجتماعی به عالمان و فرزانگان می‌توان رجوع کرد، دیگر برای استمرار دوران سفارت دلیلی وجود نخواهد داشت؛ چرا که این مرحله برای انتقال از وضعیت حضور به وضعیت غیبت کامل پی‌ریزی شده بود. براساس همین توضیح می‌توان مسئلۀ کم شدن توقیعات امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به آخرین سفیر را نیز تحلیل کرد؛ چرا که وقتی تصمیم بر این بود که آرام‌آرام دوران سفارت پایان یابد و ارتباط شیعیان با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف یک‌سره قطع شود، طبیعی‌ترین حالت ممکن این است که این قطع ارتباط ناگهانی نباشد، بلکه با روبه پایان رفتن دوران سفارت ارتباط امام با شیعیان از طریق سفرا نیز آرام‌آرام محدود و محدودتر شود و در نهایت باب ارتباط بسته شود. بنابراین، کمتر بودن توقیعات امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف برای سفیر چهارم در قیاس با دیگر سفیران کاملاً طبیعی و منطقی است و بلکه اگر ما در عصر سفارت نایب چهارم با انبوهی از توقیعات مواجه بودیم، برایمان پرسش وجود داشت که چرا با وجود تصمیم بر پایان یافتن عصر سفارت این همه توقیع وجود دارد.

جناب علی بن محمد سمری از این مطلب آگاهی کامل داشت و هرگز در اهمیت منصب خود اندکی تردید نکرد و تا آخرین لحظات حیات با کمال جدّیت وظایف سفارت را انجام داد.

رونالدسن نیز که مدّعی شده احساس ناامیدی و بی‌اهمیت بودن منصب سفارت به نایب چهارم دست داده، بر مدّعای خود هیچ دلیلی ندارد و به تعبیر قفاری در جایی دیگر، او و دیگر مستشرقان براساس افکار الحادی خود رخدادهای تاریخی را تحلیل کرده‌اند. بنابراین، تحلیل‌های آنان اگر بدون مدرک باشد، اندکی ارزش ندارد. البته قفاری که در آغاز کتابش خود را متعهّد دانسته در نقد عقاید شیعه فقط از منابع شیعه استفاده کند، گویا از سر ضیق خناق چاره‌ای جز استناد به سخنان مستشرقان که در جاهای دیگر آن‌ها را کافر خوانده، نداشته است و البته ما نیز حال ایشان را درک می‌کنیم.

شبهۀ 19. افسانۀ مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

اشاره

قفاری در ادامه در فصلی با عنوان «چارچوب کلی قصه مهدی در باور شیعیان اثناعشری» چنین می‌نویسد:

کتاب‌های شیعه، رخداد‌های جریان پیوند ⁽²⁾حسن با مادر مهدی را همچون

قصه‌های هزار و یک شب ترسیم کرده‌اند. چنان‌که کتاب‌های شیعه تصویر کرده‌اند، حسن عسکری کنیزی را با علم غیبی که از همگان پوشیده است اختیار کرد. او خادمش را به بازار کنیزفروشان می‌فرستد. همچنین اوصاف کنیز، نوع لباسش، سخنی که هنگام خریده شدنش به زبان جاری می‌کند و اتفاقاتی که هنگام معامله می‌افتد را برایش شرح می‌دهد. نامه‌ای نیز به زبان رومی به او می‌دهد تا آن را به کنیز دهد. وقتی کنیز نامه را می‌بیند بسیار گریه می‌کند و بر آن دست می‌کشد. وقتی خادم تعجب می‌کند، کنیز هویت خود را آشکار می‌کند. او می‌گوید که ملیکه _ دختر یوشع، پسر قیصر پادشاه روم _ است و داستان زندگی‌اش را بازمی‌گوید و موانعی را که پیش روی ازدواجش با خواستگارانش پیش آمده به یاد می‌آورد. همچنین می‌گوید که در خواب دیده که پیامبر خدا او را از مسیح خواستگاری می‌کند و به او می‌گوید: «ای روح الله، من آمده‌ام از وصیّ تو، دخترش ملیکه را برای این پسرم خواستگاری کنم» و با دستش به ابومحمد (حسن عسکری) اشاره کرد.

سپس بار‌ها خواب می‌بیند، تا آن‌جا که در عالم خواب، مادر حسن عسکری

به همراه مریم دختر عمران و هزار کنیز بهشتی به ملاقات او می‌روند و مریم

به او می‌گوید: «این بانوی زنان، مادر همسر تو ابومحمد است.» پس مادر مهدی

او را در آغوش می‌گیرد. او می‌گرید و از ⁽¹⁾این‌که حسن عسکری به دیدارش

نمی‌رود، شکایت می‌کند، ولی مادر حسن به او می‌گوید: «پسرم محمد تا زمانی که تو به خداوند مشرک هستی، به دیدارت نمی‌آید.» سپس ماجراهای قصه اتفاق می‌افتد تا آن‌جا که او در اثر این رویا‌ها اسلام می‌آورد و دیدارهای حسن عسکری در عالم رویا آغاز می‌شود.

سپس ماجرای اسیر شدنش به‌دست مسلمانان را بیان می‌کند. او می‌گوید که

برای پوشیده ماندن رازش، خود را نرجس نامیده و از مالکش خواسته او را جز به کسی که مورد رضایتش است _ کسی که به او در خواب ویژگی‌هایش الهام شده _ نفروشد. پس از آن به حسن می‌رسد و این دیدار برای او تازگی ندارد؛ زیرا او را می‌شناسد و پیش از این در عالم رویا با او دیدار کرده است. پس به او بشارت می‌دهد که فرزندی خواهد آورد که شرق و غرب دنیا را خواهد گرفت و جهان را از عدل و داد سرشار خواهد ⁽¹⁾کرد. ⁽²⁾

نقد و بررسی سندی

اشاره

در نقد سندی روایت مورد نظر قفاری از دو جنبه می‌توان بحث کرد: بحث اول، بررسی منابعی است که روایت مورد نظر را نقل کرده‌اند که با این بررسی روشن خواهد شد آیا این روایت مقبول عالمان شیعه بوده است یا نه؛ و بحث دوم، بررسی سند این روایت است.

بررسی اول: بررسی منابع

درباره اصل روایت مورد نظر و میزان اعتماد و اعتقاد عالمان شیعه به آن باید گفت که اولاً کهن‌ترین منبع این روایت کتاب کمال الدین شیخ صدوق است و از عالمان بزرگ شیعه که پیش از ایشان می‌زیسته‌اند، برخی همچون شیخ کلینی این روایت را در کتاب خود ثبت نکرده‌اند و برخی دیگر آن را نپذیرفته‌اند. برای نمونه، شیخ نعمانی مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را کنیزی سیاه می‌داند ⁽¹⁾و نویسنده اثبات الوصیة در این‌باره

چنین می‌نویسد:

اساتید ثقۀ ما چنین روایت کرده‌اند که یکی از خواهران ابوالحسن علی بن محمد علیه السلام، کنیزی داشت که در خانه‌اش متولد شده بود و به دست خودش او را تربیت کرده بود و نامش نرجس بود... . ⁽²⁾

نویسنده کتاب هدایة الکبری _ که پیش از شیخ صدوق می‌زیسته _ معتقد است حضرت نرجس، کنیز حضرت حکیمه بوده است. ⁽³⁾

افزون بر این، از میان دانشمندان بزرگی که پس از شیخ صدوق می‌زیسته‌اند، برخی همچون شیخ مفید، این روایت را نقل نکرده‌اند و برخی دیگر، آن را نپذیرفته‌اند. نویسنده عیون المعجزات که معاصر شیخ طوسی بوده است چنین می‌نویسد:

در کتاب‌های بسیاری و در روایات فراوان صحیحی چنین خواندم که حکیمه _ دختر ابی‌جعفر محمد بن علی علیه السلام _ کنیزی داشت که در خانه‌اش متولد شده و توسط او تربیت شده بود و نرجس نام داشت. ⁽⁴⁾

ثانیاً گرچه شیخ صدوق و شیخ طوسی روایت مورد نظر را در کتاب‌های خود ثبت

کرده‌اند، اما این دو دانشمند بزرگ در کتاب‌های خود، احادیث دیگری هم آورده‌اند که بر اساس آن‌ها، حضرت نرجس کنیز حضرت حکیمه بوده است و نه ملیکه نوه پادشاه روم. شیخ صدوق به فاصله یک روایت، پس از آن‌که حدیث مورد نظر را نقل می‌کند، به نقل از حکیمه چنین می‌گوید:

برای من کنیزی بود که به او نرجس گفته می‌شد. روزی برادرزاده‌ام مهمان من بود. او به نرجس نگاه می‌کرد. گفتم: سرور من، شاید او را می‌خواهی! آیا او را به شما بدهم؟... ⁽¹⁾

این حدیث را شیخ طوسی نیز روایت کرده است. ⁽²⁾از این رو، نمی‌توان حتی

به امثال شیخ صدوق و شیخ طوسی اعتقاد به مضمون این روایت را قاطعانه

نسبت داد.

پس آقای قفاری در این‌که این روایت را از باورهای شیعیان می‌داند و چنان‌که از عنوان کتابش بر‌می‌آید، آن را از اصول مذهب شیعه امامیه خوانده، به خطا رفته است. او تنها می‌تواند ادعا کند که این روایت از سوی برخی عالمان شیعه پذیرفته شده است. البته روشن است که نمی‌توان اعتقاد یک یا چند عالم شیعه را به اصل مذهب تشیع نسبت داد؛ به‌ویژه با توجه به این‌که بسیاری از عالمان شیعه به صراحت این باور را نفی کرده‌اند.

بررسی دوم: بررسی سند

چنان‌که گذشت، کهن‌ترین منبع این روایت کتاب شیخ صدوق است ⁽³⁾

به جز محمد بن بحر شیبانی که کشی او را متهم به غلو کرده است (اختیار معرفة الرجال، ج1، ص362) راویان این روایت همگی مهمل هستند و از آن‌ها در کتاب‌های رجالی نامی به میان نیامده

است. آیت‌الله خویی رحمة الله در توصیف روایتی دیگر _ که راویان آن تقریباً همان راویان روایت مورد بحث هستند _ می‌نویسد: «هذه الروایة ضعیفة السند جداً فإن محمد بن بحر لم یوثق و هو متهم بالغلو و غیره من رجال سند الروایة مجاهیل» (معجم رجال الحدیث، ج9، ص82). این ماجرا را شیخ طوسی و طبری نیز از محمد بن عبدالمطلب از محمد بن بحر و او از بشر بن سلیمان روایت کرده‌اند (الغیبة للحجة، ص207؛ دلائل الامامة، ص487) که دو نفر اخیر به همان مشکل پیش‌گفته مبتلا هستند و محمد بن عبدالمطلب نیز توثیق نشده است. نجاشی نیز می‌گوید: اکثر اصحاب ما او را تضعیف می‌کنند (رجال نجاشی، ص396).

که وی برای این روایت بیان می‌کند، ضعیف به شمار می‌آید.

بنابراین اساساً این روایت حتی طبق مبانی عالمان شیعه ضعیف است و

بهره‌ای از حجیت ندارد. از این‌رو اگر اشکالی متوجه آن باشد به جایی آسیب وارد نخواهد شد.

نقد و بررسی محتوایی

اشاره

درباره این ادعای قفاری که بیشتر شیعیان معاصر تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، منکر ولادت بودند، پیش از این به تفصیل سخن گفته شد. اما درباره روایت مربوط به مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف باید گفت با وجود این‌که قفاری، به صورت شفاف انتقاد خود بر این روایت را بیان نکرده است که به چه دلیل آن را نپذیرفتنی می‌داند؟ با این وجود در این باره دو احتمال وجود دارد:

احتمال اول

احتمال نخست این‌که آن‌چه باعث انکار او شده است، غیرعادی بودن ماجرای بیان شده در این روایت است. این مطلب را می‌توان از این تعبیر او دریافت که در ادامه درباره کیفیت بارداری حضرت نرجس می‌نویسد: «و امّا حملها بالمهدی فاغرب واعجب.» گویا به صورت غیرمستقیم می‌خواهد این ماجرا را به دلیل غیرطبیعی بودنش در نظر مخاطب سست جلوه دهد؛ همچنان‌که از تشبیه این ماجرا

به داستان‌های هزار و یک شب نیز پیداست.

احتمال دوم

احتمال دیگر این است که آن‌چه قفاری را به انکار این ماجرا واداشته، سخن به میان آمدن از آگاهی امام هادی علیه السلام از غیب است: «فاختیار الحسن العسکری للجاریة التی ینسبون لها الولد قد تم عن درایة بالغیب المستور.»

نقد احتمال اول

پاسخ اول: غرابت نمی‌تواند دلیل انکار باشد.

مناسب بود آقای قفاری _ که جریان تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را شبیه قصه‌های هزار و یک شب خوانده است _ به طور شفاف بیان می‌کرد که به نظر او مرز میان حقیقت و افسانه چیست و با چه معیاری می‌توان واقعیت‌ها را از داستان‌های دروغین بازشناسی کرد؟ آیا آن‌چنان‌که او پنداشته، هر رخدادی که برخلاف روال عادی و به ظاهر عجیب بود را می‌توان به همین بهانه، قصۀ هزار و یک شب خواند؟

بجاست برای شناختن قدر و اندازه معیار آقای قفاری، نظری گذرا به قرآن کریم بیفکنیم. در آغاز قرآن و در آیات نخستین سوره بقره، داستان حضرت آدم علیه السلام آمده است؛ این‌که خداوند آدم علیه السلام را از گِل آفرید و در او از روح خود دمید و او به انسانی زنده تبدیل شد؛ این‌که حوا از آن آفریده شد و این‌که جایگاه او در ابتدا بهشت بود و با فریب شیطان به زمین هبوط کرد. پس از سوره بقره، در نخستین آیات سوره آل‌عمران، داستان حضرت مریم علیها السلام آمده است که هرگاه زکریا علیه السلام در محراب بر او وارد می‌شد، نزد او از غذاهای بهشتی می‌دید و فرشتگان با مریم سخن می‌گفتند و به او بشارت می‌دادند که خداوند او را برگزیده و پاک ساخته و بر تمام زنان عالم برتری داده است. همچنین به او نوید دادند که خداوند به او پسری عنایت می‌کند. پس او بدون داشتن همسر باردار شد. در ادامه، داستان اصحاب کهف آمده است که به خوابی طولانی فرو رفتند؛ آنان سیصد و نُه سال، بدون این‌که در این مدت طولانی غذایی بخورند و

آبی بنوشند، همچنان زنده و سالم ماندند.

این‌ها برخی از ده‌ها رخداد عجیب و غریب و به ظاهر باورنکردنی است که به گواهی قرآن، در گذشتۀ تاریخ اتفاق افتاده است و در آن هیچ تردیدی نیست. آقای قفاری و همفکرانش نیز چاره‌ای جز فرود آوردن سر تسلیم در برابر آن ندارند. حال اگر ملحدی داستان‌های یادشده و داستان‌های مشابه را به بهانه غرابت آن، قصه‌های هزار و یک شب بخواند، آقای قفاری به او چه پاسخ خواهد داد و در برابر او چه موضعی خواهد گرفت؟ مگر نه این است که داستان حضرت یوسف علیه السلام که قرآن از آن به عنوان «احسن‌القصص» یاد کرده است، با یک خواب شروع می‌شود و با تفسیر و تعبیر همان خواب پایان می‌یابد. در میان آن، خواب پادشاه است که داستان را جذاب‌تر و خواندنی‌تر می‌کند و به تعبیر دیگر، محور تمام قصه، رویاست. آقای قفاری چه تحلیلی از این داستان ارائه می‌دهد و در برابر آن، چه موضعی می‌گیرد؟ آیا به خود حق می‌دهد که به دلیل غرابت این داستان یا محور بودن رویا، آن را انکار کند. آیا اگر ملحدی چنین کرد، او را معذور می‌دارد و حق به جانبش می‌خواند؟ البته روشن است که آقای قفاری نمی‌تواند با این استدلال که داستان‌های یادشده در قرآن آمده، اما جریان مربوط به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در قرآن نیامده، ماجرای مربوط به آن حضرت را انکار کند؛ زیرا اولاً مقصود ما از آوردن نمونه‌های قرآنی ادعای وجود این داستان در قرآن نیست؛ بلکه مقصود این است که استبعاد صحت این ماجرا بشکند و روشن شود که چنین اتفاقات به ظاهر بعیدی در گذشته پیاپی رخ داده‌اند و قرآن به تحقق برخی از آن‌ها گواهی داده است. بنابراین به صرف استبعاد تحقق آن نمی‌توان آن را منکر شد. ثانیاً اگر قفاری به بهانه ذکر نشدن در قرآن، این ماجرا را انکار کند، اولاً تمام استدلال او برای ساختگی بودن این ماجرا، ذکر نشدن آن در قرآن است و نیاز به توضیح نیست که شیعیان نیز مدعی وجود این داستان در قرآن نیستند. ثانیاً اهل تحقیق نیک می‌دانند که بسیاری از باورهای تردیدناپذیر اهل‌سنت همچون حدیث

عشره مبشره در قرآن نیامده است. بنابراین، نبودن یک مسئله در قرآن را نمی‌توان دلیل بی‌اساس بودن آن پنداشت.

پاسخ دوم: وجود نمونه‌های مشابه در منابع اهل‌سنت؛

افزون بر آن‌چه گذشت، بجاست آقای قفاری _ که با ژستی روشن‌فکرمآبانه داستان مورد نظر را افسانه و قصه هزار و یک شب می‌خواند _ نظری گذرا به منابع اهل‌سنت بیفکند تا ببیند دانشمندان بزرگ اهل‌سنت در نقل چنین ماجراهایی اگر از شیعه سبقت نگرفته باشند از آن‌ها عقب‌تر نیستند و اگر به این بهانه بتوان چیزی را انکار کرد، بسیاری از باورهای اهل‌سنت، از تیغ تیز نقد در امان نخواهد ماند. برای نمونه، فخر رازی، مفسر بزرگ اهل‌سنت، درباره کرامات عمر چنین می‌نویسد:

روایت شده است که رود نیل در عصر جاهلیت هر ساله یک‌بار از جریان می‌افتاد و تا دختر زیبارویی در آن انداخته نمی‌شد، جاری نمی‌گشت. در دوره اسلام عمرو بن عاص این ماجرا را به عمر گفت و عمر بر روی سفالی چنین نوشت: «ای نیل، اگر به فرمان خداوند جاری بودی، پس جاری شو و اگر به امر خود جاری بودی، ما را به تو نیازی نیست.» این سفال به نیل انداخته شد و رود به جریان افتاد و از آن پس دیگر از جریان بازنایستاد. ⁽¹⁾

و باز می‌نویسد:

در مدینه زلزله‌ای رخ داد. عمر با تازیانه خود بر زمین زد و گفت: «به اذن خداوند بایست!» پس زمین از حرکت بازایستاد و از آن پس در مدینه زلزله‌ای رخ نداد. [همچنین] بعضی از خانه‌های مدینه آتش گرفت. عمر بر سفالی نوشت: «ای آتش، به اذن خداوند خاموش شو!» آن سفال را در آتش انداختند و بلافاصله خاموش شد. روایت شده است که سفیر پادشاه روم به قصد ملاقات با عمر، به شهر وارد شد و از خانۀ او پرسید و گمان می‌کرد خانۀ او مانند قصر پادشاهان است. به او گفتند که خانۀ او چنین نیست و او

اکنون در بیابان در حال خشت‌زنی است. سفیر به بیابان رفت و عمر را در حالی‌که تازیانه‌اش را زیر سرش گذاشته و بر روی خاک خوابیده بود، مشاهده کرد. از این وضعیت تعجب کرد و گفت: «اهل مشرق و مغرب از این می‌ترسند، در حالی‌که او این‌چنین است.» سپس با خود گفت: «من او را می‌کشم و مردم را از دستش راحت می‌کنم.» تا شمشیر را بلند کرد خداوند از زمین دو شیر بیرون آورد. آن‌ها به سوی او حمله بردند؛ ترسید و شمشیرش را انداخت. عمر از خواب بیدار شد و چیزی ندید و از او سؤال کرد. سفیر جریان را شرح داد و سپس اسلام آورد. ⁽¹⁾

این‌ها و نمونه‌های دیگر، مواردی هستند که دانشمندان اهل‌سنت آن‌ها را پذیرفته و در کتاب‌های خود ثبت کرده‌اند که به روشنی نشان می‌دهد معیار پذیرش یک پدیده، عادی بودن آن نیست و نمی‌توان به دلیل غرابت چیزی، آن را انکار کرد. به تعبیر دیگر، ادعای قفاری با باور اندیشمندان سنی نیز در تعارض است و روایات و کلمات پیش‌گفته بر این مطلب دلالت دارند که حتی در مرتکزات ذهنی عالمان اهل‌سنت نیز این امر پذیرفته شده بوده است که نمی‌توان یک روایت یا گزارش تاریخی را به بهانه غرابت آن دروغ خواند. بنابر این ادعای قفاری به اجماع شیعه و سنی پذیرفتنی نیست.

نقد احتمال دوم

اشاره

احتمال دوم در کلمات پیش‌گفته قفاری این بود که آن‌چه باعث شده او داستان مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را افسانه بخواند، این است که در آن به امام هادی علیه السلام بهره‌مندی از علم غیب نسبت داده شده است.

پاسخ اول: از منظر قرآن علم غیب به انبیا اختصاص ندارد.

در این‌باره، باید به چند مطلب اشاره کرد:

آلوسی، مفسر بزرگ اهل‌سنت در این‌باره می‌نویسد:

علم غیبی که از غیر خداوند نفی می‌شود، علمی است که برای ذات او و بدون واسطه باشد. چنین علمی برای هیچ موجودی در زمین و آسمان‌ها امکان‌پذیر نیست؛ زیرا غیر از خداوند همه موجودات ذاتاً و صفتاً ممکن‌الوجودند و این ویژگی باعث می‌شود چیزی بدون واسطه برایشان ثابت نباشد... و آن‌چه از علم غیب برای خواص حاصل شده است از سنخ علم غیبی نیست که از غیرخداوند نفی شده است؛ زیرا روشن است که این علم غیب را خداوند به آنان افاضه کرده است. ⁽³⁾

در وهله اول چنین به ذهن آید که از غیبی که بر همگان مستور است، تنها پیامبران اطلاع می‌یابند؛ اما با توجه به آیات دیگری از قرآن کریم روشن می‌شود که

این برداشت اولیه درست نیست. برای نمونه در قرآن کریم، درباره حضرت مریم علیها السلام چنین می‌خوانیم:

«وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ یَا مَرْیَمُ إِنَّ الله اصْطَفَاکِ وَطَهَّرَکِ وَاصْطَفَاکِ عَلَی

نِسَاءِ الْعَالَمِینَ»؛ ⁽¹⁾

و [یاد کن] هنگامی را که فرشتگان گفتند: ای مریم، خداوند تو را برگزیده و پاک ساخته و تو را بر زنان جهان برتری داده است.

در ادامه نیز چنین آمده است:

«إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ یَا مَرْیَمُ إِنَّ الله یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فِی الْدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ»؛ ⁽²⁾

[یاد کن] هنگامی [را] که فرشتگان گفتند: ای مریم، خداوند تو را به کلمه‌ای از جانب خود، که نامش مسیح، عیسی بن مریم است مژده می‌دهد، در حالی که [او] در دنیا و آخرت آبرومند و از مقربان [درگاه خدا] است.

به گواهی این آیات، با این‌که حضرت مریم علیها السلام پیامبر نبود، اما اولاً با فرشتگان _ که از عالم غیب هستند _ ارتباط برقرار کرد که نفس این ارتباط و تکلّم با فرشتگان، از آن‌جا که آنان از دایره شهود انسان‌های عادی هستند، به معنای ورودشان به حوزه عالم غیبت است. ثانیاً حضرت مریم به تعلیم فرشتگان، از فرزنددار شدن خود باخبر شد، همچنان‌که تجلی جبرئیل بر آن حضرت هنگام باردار شدن به حضرت عیسی علیه السلام مصداق دیگری از اظهار غیب بر غیررسول است.

نمونه دیگر، مادر حضرت موسی علیه السلام است. در قرآن در این‌باره چنین می‌خوانیم:

«وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَلَا تَخَافِی وَلَا تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ»؛ ⁽³⁾

و به مادر موسی وحی کردیم که: او را شیر ده، و چون بر او بیمناک شدی او را در نیل بینداز، و مترس و اندوه مدار که ما او را به تو بازمی‌گردانیم و از [زمرۀ] پیمبرانش قرار می‌دهیم.

از این آیه چنین برمی‌آید که به مادر موسی _ با این‌که پیامبر نبود _ وحی شد و دوم این‌که او از دو خبر غیبی اگاهی یافت؛ یکی بازگشت موسی علیه السلام به دامان مادر و دیگری قرار گرفتن او در زمرۀ پیامبران. بنابراین، خداوند فقط پیامبران را از غیب باخبر نمی‌کند و غیرپیامبران نیز می‌توانند از غیب آگاه شوند.

پاسخ دوم: به نظر دانشمندان سنی‌مذهب علم غیب به انبیا اختصاص ندارد.

افزون بر آیات یادشده، برخی از دانشمندان سنی‌مذهب، به این نکته تصریح کرده‌اند که آگاهی از غیب، مخصوص پیامبران نیست. برای نمونه، فخر رازی _ مفسر بزرگ اهل‌سنت _ در تفسیر آیه «عَالِمُ الْغَیْبِ فَلَا یُظْهِرُ عَلَی غَیْبِهِ أَحَداً» ⁽¹⁾

چنین می‌نویسد:

بدان که بدون تردید مراد خداوند از آیه یادشده این نیست که خداوند به‌جز پیامبران کسی را از غیب مطلع نمی‌کند. بر این مطلب دلایل متعددی دلالت می‌کنند: اول این‌که براساس احادیث قریب به تواتریشقا و سطیحا که کاهن بودند پیش از ظهور حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم از ظهور آن حضرت خبر دادند و در میان عرب به داشتن چنین دانشی مشهور بودند... دوم این‌که تمام ارباب ملل و ادیان، به صحت علم تعبیر خواب و این‌که گاهی معبّر از حوادث آینده خبر می‌دهد و در خبرش صادق است، اتفاق نظر دارند... و ثالثاً.... و رابعاً... . ⁽²⁾

همچنین محدثان و مورخان اهل‌سنت، در شرح حال خلیفۀ دوم نوشته‌اند که او در روز جمعه‌ای در میان خطبه و بدون مناسبت به ناگاه فریاد برآورد: «ساریه کوه کوه» و چون از علت این‌کار جویا شدند گفت: «به خاطرم گذشت که مشرکان می‌خواهند بر لشکر مسلمانان یورش برند. از این رو، فریاد زدم به کوه پناه ببرید.» پس از یک ماه، لشکر تحت امر ساریه، با پیروزی بازگشت و گفتند که در همان روز جمعه

و در همان ساعت، صدایی شبیه صدای عمر شنیدند که فریاد می‌زد: «ساریه کوه کوه» و لشکر به کوه پناه برد و بر دشمن غلبه یافت. ⁽¹⁾

در صحیح بخاری از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم چنین روایت شده است:

همانا در قوم بنی‌اسرائیل، مردانی بودند که بدون این‌که پیامبر باشند با آن‌ها تکلم می‌شد و اگر در امت من کسی این‌چنین باشد، عمر است. ⁽²⁾

قسطلانی _ عالم سنی‌مذهب _ در شرح این روایت می‌نویسد:

این کلام حضرت که «اگر در امت من کسی باشد...» برای تردید نیست، بلکه برای تأکید است؛ مانند این‌که گفته می‌شود اگر برای من دوستی باشد فلانی است. ⁽³⁾

نووی _ دیگر عالم بزرگ اهل‌سنت _ نوشته است:

علما درباره مقصود از واژه «محدثون» (کسانی که با آن‌ها تکلم می‌شد) اختلاف نظر دارند. ابن‌وهب گفته است: یعنی به آن‌ها الهام می‌شد، و برخی گفته‌اند: اگر گمانشان به چیزی رفت در گمانشان صائب هستند، و برخی گفته‌اند: فرشتگان با آن‌ها سخن می‌گویند. ⁽⁴⁾

آن‌چه گذشت، بخشی از سخنان دانشمندان اهل‌سنت درباره اختصاص نداشتن علم غیب به پیامبران بود. حال پرسش ما از آقای قفاری این است که آیا فرشتگانی که به مریم علیها السلام بشارت دادند و بر او تجلی کردند، از تجلی بر شخص دیگری عاجزند و آیا خدایی که به مادر موسی علیه السلام الهام کرد، نمی‌تواند به شخص دیگری الهام کند؟ آیا آن خدایی که به اعتقاد اهل‌سنت به عمر الهام کرد و او را از

واقعه‌ای که صدها فرسنگ دورتر اتفاق افتاد باخبر ساخت، از الهام بر دیگران بخل می‌ورزد؟ آیا دلیلی بر اختصاص این الهام‌ها به افراد یادشده وجود دارد؟ چگونه آقای قفاری می‌تواند اثبات کند که برای حضرت مریم و مادر موسی علیهما السلام و خلیفه دوم و دیگران، آگاهی از عالم غیب امکان‌پذیر است، اما چنین چیزی درباره امام هادی علیه السلام یا دیگر ائمه اهل‌بیت علیهم السلام ممکن نیست؟ به تعبیر دیگر، ادعای قفاری با باور اندیشمندان سنی مذهب نیز در تعارض است؛ زیرا روایات و کلمات پیش‌گفته بر این مطلب دلالت دارد که حتی در مرتکزات ذهنی عالمان اهل‌سنت نیز این امر پذیرفته شده بوده است که نمی‌توان یک روایت یا گزارش تاریخی را به صرف این‌که به غیر پیامبران علم غیب نسبت داده، دروغ خواند. بنابر این ادعای قفاری به اجماع شیعه و سنی پذیرفتنی نیست.

از آن‌چه بیان کردیم، روشن شد که روایت مورد نظر آقای قفاری _ روایت سرگذشت مادر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف _ را نه می‌توان به دلیل غرابت و غیرعادی بودنش نفی کرد و نه می‌توان آن را به دلیل این‌که بر آگاهی امام‌هادی علیه السلام از غیب دلالت دارد، منکر شد. به تعبیر دیگر، مبنایی که قفاری درانداخته نه پذیرفته شدۀ اندیشمندان شیعی است و نه مقبول عالمان اهل‌سنت.

تحلیل اختلاف روایت مربوط به مادر امام مهدی

در پایان این بخش توجه به این نکته ضروری است که گرچه در این‌باره که حضرت نرجس کنیز حضرت حکیمه بوده است یا ملیکه نوه قیصر روم، اختلاف است، ولی در اصل این‌که ایشان همسر امام حسن عسکری علیه السلام و مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و کنیز بوده، اتفاق نظر وجود دارد. بر این اساس، نمی‌توان به بهانه اختلاف درباره سرگذشت آن حضرت، اصل مسئله را سست جلوه داد. وجود گزارش‌های گوناگون درباره سرگذشت مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با توجه به چند نکته طبیعی و پذیرفتنی است:

کنیزان داشته‌اند، همچنین به دلیل این‌که در خانه افراد سرشناس معمولاً چندین کنیز و خادم حضور داشته‌اند، نمی‌توان انتظار داشت که تاریخ و سرگذشت زندگی تک‌تک آنان به‌ویژه سرگذشت آنان پیش از ارتباط با بیت امامت، همانند سرگذشت زندگی زنان آزاده شفاف و بدون ابهام باشد.

شبهۀ 20. توصیف مادر امام مهدی به سیدة النساء

اشاره

نقد و بررسی: منظور از سیدة النساء، حضرت فاطمه علیها السلام است

پاسخ شبهه یادشده این است که مقصود از «ام الحسن» در روایت مورد نظر همسر امام هادی علیه السلام نیست، بلکه مقصود حضرت زهرا علیها السلام است و اطلاق واژه «ام» بر جده و «اب» بر جد، در میان عرب شایع است؛ همچنان‌که «ابن» و «بنت» بر فرزند و فرزندِ

فرزند، ولو با چندین واسطه باشد، بسیار اطلاق می‌شود. آن‌چه مطلب پیش‌گفته را تأیید می‌کند، نقل همین حدیث به روایت شیخ طوسی است که در آن به این مطلب تصریح شده است:

فقالت سیدة النساء علیها السلام... فقولی أشهد أن لا إله إلّا الله و أنّ أبی محمّداً

رسول الله. ⁽¹⁾

در کتاب دلائل الامامة نیز چنین می‌خوانیم:

فأریت أیضاً بعد أربع عشرة لیلة کان سیدة النساء فاطمة علیها السلام و معها مریم بنت عمران... . ⁽²⁾

شبهه 21. امتناع از ملاقات به دلیل شرک

اشاره

نقد و بررسی: امتناع برای تشویق به اسلام آوردن بوده است

در این‌که یک مسلمان می‌تواند در عالم بیداری _ چه رسد به عالم خواب _ به دیدار مشرکی برود و با او گفت‌وگو و تعامل داشته باشد، تردیدی نیست. گمان نمی‌کنم این مطلب حتی بر جاهلی پوشیده باشد، چه رسد به عالمان شیعه که به تعبیر آقای قفاری این روایت را جعل کرده‌اند؛ زیرا در قرآن کریم به صورت مکرر از

گفت‌وگو و دعوت و محاجه پیامبران الهی، به‌ویژه پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم با مشرکان سخن گفته شده است. اگر در این روایت از امتناع امام حسن علیه السلام برای دیدار با حضرت نرجس به دلیل مشرک بودن ایشان سخن به میان می‌آید، به این دلیل است که از عشق وافر حضرت نرجس به امام حسن علیه السلام بهره برده شود و انگیزه ایشان برای اختیار اسلام افزایش پیدا کند. این شیوه‌ای تربیتی است که در میان عقلا مرسوم است و خداوند نیز آن را در قرآن کریم به کار برده است. به دلیل علاقه انسان‌ها به لذت، راحتی و نعمت‌های مادی و معنوی، خداوند با دادن وعده نعمت‌های بهشتی، مردم را به ایمان و پذیرش اسلام تشویق کرده است؛ همچنان که گاه والدین برای این‌که فرزندشان به رفتاری رو آورد یا از عملی خودداری کند او را از آن‌چه دوست می‌دارد بازمی‌دارند تا انگیزه‌اش برای انجام یا ترک عمل مورد نظر افزایش یابد.

شبهۀ 22. آشکار نشدن نشانه‌های بارداری

اشاره

پس از آنان ارث حسن تقسیم ⁽¹⁾شد. ⁽²⁾

نقد و بررسی سندی

در این بخش قفاری به یک روایت استناد کرده است؛ روایتی که از آشکار نبودن نشانه‌های بارداری در مادر امام مهدی در غروب روز پیش از تولد امام سخن می‌گوید و البته در آخر همین روایت چنین آمده است که حتی مادر امام مهدی تا آن زمان از باردار بودن خود بی‌اطلاع بود. سند این روایت ضعیف است. ⁽³⁾

درباره مخفی بودن آثار بارداری حتی تا غروب روز قبل از تولد امام مهدی روایات دیگری نیز وجود دارد که اسناد همه آن‌ها ضعیف است. این روایات بدین قرارند:

تذکر این نکته نیز ضروری است که این مطلب که مادر امام مهدی نیز از باردار بودن خود بی‌اطلاع بودند، تنها در همان روایت نخست به صراحت آمده است که به دلیل ضعف سند قابل

اعتماد نیست.

گفتنی است در این صفحات عمده روایاتی که نویسنده به آن‌ها استناد کرده، روایت حکیمه است. این روایت که جریان ولادت امام مهدی را گزارش کرده، از آن‌جا که با اسناد متعددی به دست ما رسیده است ⁽¹⁾کثرت آن باعث تقویت روایت شده و لذا اصل ماجرای تولد امام مهدی به وسیله آن‌ها اثبات‌پذیر است، گرچه ممکن است نتوان ویژگی‌های خاصی که در یک نقل آمده و در نقل‌های دیگر وجود ندارد را به دلیل ضعف سند آن روایت خاص اثبات کرد. بنابر این اثبات نشدن مسئله مخفی بودن آثار بارداری در روز پیش از تولد امام مهدی _ که از ویژگی‌های برخی روایات است که اسنادی ضعیف دارند _ به معنای نفی حد مشترک روایت حضرت حکیمه _ که در روایات متعددی نقل شده و کثرت آن موجب اطمینان به صدور آن می‌شود _ نیست.

دومین نکته‌ای که تذکر آن در این‌جا ضروری است، این است که باید میان آشکار نشدن آثار بارداری در طول دوران بارداری مادر امام مهدی و آشکار نبودن آثار بارداری در غروب روز پیش از تولد آن حضرت تفاوت بگذاریم. آن‌چه روایاتش ضعیف است و قابل اثبات نیست، هویدا نبودن آثار در غروب پیش از تولد است؛ اما

مسئله مخفی بودن آثار بارداری در مادر امام مهدی در طول دوران بارداری از روایاتی متعدد قابل اثبات است؛ زیرا این روایات یکدیگر را تقویت کرده و تعدد آن‌ها موجب اطمینان به صدور آن می‌شود. توضیح این‌که روایاتی که از آشکار نشدن آثار بارداری در مادر امام مهدی سخن می‌گویند را به دو دسته می‌توان تقسیم کرد: روایاتی که تصریح به این مطلب دارند و روایاتی که به التزام بر این معنا دلالت دارند.

دسته نخست، روایت حضرت حکیمه است که در آن حضرت حکیمه چگونگی تولد امام مهدی را گزارش می‌دهد و با تعابیری همچون «فَقَلَبْتُهَا ظَهْراً لِبَطْنٍ فَلَمْ أَرَ بِهَا أَثَرَ حَبَلِ» به صراحت از روشن نبودن نشانه‌های بارداری تا شب تولد سخن می‌گوید. این حدیث را شیخ صدوق با دو سند ⁽¹⁾و نیز طبری با دو سند ⁽²⁾نقل کرده‌اند.

دسته دوم، نقل شیخ طوسی از حضرت حکیمه است که به پنج سند آن را روایت کرده است. ⁽³⁾تعبیر حضرت حکیمه در این روایت این است: «فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ یَا سَیِّدِی! الْخَلَفُ مِمَّنْ هُوَ؟ قَالَ: مِنْ سَوْسَنَ فَأَدَرْتُ طَرْفِی فِیهِنَّ فَلَمْ أَرَ جَارِیَةً عَلَیْهَا أَثَرٌ غَیْرَ سَوْسَنَ.» اگرچه این روایت به ظاهر از آشکار بودن نشانه‌های بارداری سخن می‌گوید، اما با دقت در آن روشن می‌شود که این نقل نیز بر مخفی بودن اثر بارداری در طول دوران آن دلالت دارد و مقصود از آشکار بودن این نشانه‌ها، آشکار بودن آن در طول دوران بارداری نیست، بلکه مقصود روز قبل از تولد است. توضیح این‌که وقتی حضرت حکیمه وقتی متوجه می‌شود که بناست فرزند امام حسن متولد شود، می‌پرسد: از چه کسی؟

در سؤال ایشان دو احتمال وجود دارد: نخست این‌که چند نفر از کنیزان باردار بوده‌اند و ایشان برای تعیینِ شخص می‌پرسد؛ دوم این‌که پیش از آن زمان نشانه

بارداری در کسی نبوده و به همین دلیل حضرت حکیمه از این‌که در بیت امام حسن علیه السلام کنیزی بار دار است مطلع نبوده و سؤال برای شناسایی کنیز باردار است. قرینه داخلی روایت احتمال اول را نفی می‌کند؛ زیرا در روایت به صراحت آمده است که در هیچ کدام از کنیزان اثر حمل نبود جز حضرت نرجس؛ بنابر این سؤال حضرت حکیمه برای تعیین نبوده، بلکه برای شناسایی تنها کسی بوده که باردار بوده است. نتیجه این‌که اثر حمل در حضرت نرگس تا آن زمان اشکار نبوده و لذا حضرت حکیمه هم پیش از آن متوجه نشده بود؛ ولی در روز چهاردهم شعبان، آثار بارداری را در حضرت نرگس مشاهده می‌کند.

روایات یادشده از سوی روایات دیگری نیز تأیید می‌شوند؛ مانند روایاتی که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را به حضرت موسی علیه السلام در مخفی بودن ولادت تشبیه کرده‌اند ⁽¹⁾یا روایاتی که از مخفی بودن ولادت امام مهدی سخن می‌گویند. ⁽²⁾مجموعه روایات یادشده یکدیگر را تصدیق می‌کنند و به نظر می‌رسد این روایات، صرف‌نظر از روایات مشترک‌السند به اندازه‌ای هست که از مجموع آن‌ها بتوان به صحت اصل مشترک بین آن‌ها _ یعنی آشکار نشدن نشانه‌های بارداری در مادر امام مهدی در طول دوران بارداری _ اطمینان حاصل کرد؛ اگرچه در این‌باره که در روز قبل از تولد امام مهدی

آیا اثر حمل در مادر گرامی آن حضرت آشکار بوده یا نه، نتوان به جمع‌بندی

دقیقی رسید.

نقد و بررسی محتوایی: وجود نمونه‌های مشابه در گذشته تاریخ

در پاسخ به اشکال قفاری باید گفت: آری، شیعه بر این باور است که بارداری حضرت نرجس به صورت غیرطبیعی و اعجازگونه انجام گرفت؛ زیرا حکومت وقت به وسیله قابله‌ها، وضعیت بارداری همسران و کنیزان امام حسن علیه السلام را کنترل می‌کرد تا

در صورت تولد فرزند پسر، فوری او را به قتل برساند. طبیعی است که محافظت از جان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف _ که آخرین ذخیره خداوند است _ به تحقق چنین اعجازی نیاز دارد، ولی این پدیده با وجود غیرعادی و اعجاب‌انگیز بودن آن، نه‌تنها از نظر عقلی هیچ محذوری ندارد، بلکه قرآن کریم به اشاره از تحقق نمونه مشابه آن در گذشتۀ تاریخ سخن گفته است و جز منکران متافیزیک کسی آن را انکار نکرده است. البته گمان نمی‌کنیم آقای قفاری از این دسته باشد. در سوره قصص در این‌باره چنین می‌خوانیم:

«إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِی الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ یُذبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَیَسْتَحْیی نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ»؛ ⁽¹⁾

فرعون در سرزمین [مصر] سر برافراشت، و مردمِ آن را طبقه‌طبقه ساخت؛ طبقه‌ای از آنان را زبون می‌داشت، پسرانشان را سر می‌برید، و زنانشان را [برای بهره‌کشی] زنده برجای می‌گذاشت، که وی از فسادکاران بود.

ابن‌کثیر _ از مفسران اهل‌سنت _ در توضیح این آیه چنین نوشته است:

برای فرعون، مأموران و قابله‌هایی بود که زنان را کنترل می‌کردند و اگر زن بارداری را می‌یافتند، نامش را ثبت می‌کردند... چون مادر موسی به موسی علیه السلام باردارشد، آن را از همه مخفی نگه داشت... شکمش برنیامد و رنگش تغییر نکرد و شیرش آشکار نشد و از قابله‌ها متعرض او نشدند. ⁽²⁾

سمعانی _ دیگر مفسر سنّی _ می‌نویسد:

چون مادر موسی باردار شد، آثار بارداری آن‌چنان‌که بر زنان باردار ظاهر می‌شود بر او هویدا نشد. ⁽³⁾

نمونه مشابه دیگر، حضرت ابراهیم علیه السلام است که به گفته برخی از دانشمندان اهل‌سنت همچون طبری ⁽¹⁾و ابن‌اثیر ⁽²⁾به شکل غیرطبیعی آثار حمل بر مادر آن حضرت ظاهر نشد. براساس آن‌چه گذشت، روشن شد که نمی‌توان تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را به بهانه غیرعادی و غریب بودن آن انکار کرد؛ زیرا دانشمندان بزرگ سنی‌مذهب، تحقق نمونه‌های مشابه آن را در گذشتۀ تاریخ پذیرفته‌اند و اگر پدیده‌ای یک یا چندبار اتفاق افتاده باشد، چرا برای مرتبه‌ای دیگر تکرار نشود؟ به تعبیر دیگر، با تأمل در جریان تولد حضرت ابراهیم و حضرت موسی علیه السلام و مقایسۀ آن با جریان تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف روشن می‌شود که این یک سنت الهی است که وقتی برای هدایت مردم و اتمام حجت، فرستادن حجت ضروری باشد، خداوند متعال به هر صورت به این مهم جامۀ عمل خواهد پوشاند. وقتی شرایط مهیا باشد و حجت الهی بدون دخالت نیروهای فوق‌طبیعی می‌تواند پا به عرصۀ وجود بگذارد، نیازی به دخالت نیرو‌های غیبی نیست، ولی زمانی که ستمگران دست به دست هم می‌دهند تا از تولد حجت خداوند جلوگیری کنند به اقتضای ضرورت حجت، چاره‌ای جز این نیست که با اراده ویژه خداوندی و به کمک عوامل فوق‌طبیعی، شرایط لازم برای وجود حجت مهیا شود. تولد حضرت موسی علیه السلام یکی از مصداق‌های این سنت الهی بود و تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نمونه دیگر آن است.

تحلیل قفاری ونقد آن

بی‌پایه‌تر از اصل ادعای آقای قفاری، تحلیل او از مسئله مخفی بودن نشانه‌های بارداری است. او مدعی است شیعیان پذیرفته‌اند که جعفر، همسران و کنیزان امام حسن علیه السلام را حبس کرد و پس از کنترل آن‌ها به وسیله قابله‌ها از بارداری حضرت نرجس اطلاعی حاصل نشد با این وجود، شیعیان، مدعی تولد امام مهدی هستند.

بنابراین، چاره‌ای نداشتند جز این‌که مدعی شوند نشانه‌های حمل در مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آشکار نشد.

بی‌اساس بودن این تحلیل به این دلیل است که اساساً امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در

سال 255 قمری متولد شد. از این رو، آشکار نشدن نشانه‌های بارداری در حضرت نرجس مربوط به این مقطع زمانی است. در حالی‌که جعفر در سال 260 قمری و

پس از شهادت امام حسن علیه السلام همسران و کنیزان آن حضرت را حبس کرد و در

آن‌ها اثری از حمل ثابت نشد. به تعبیر دیگر، آن اثر حملی که پس از حبس نزد جعفر

و سلطان و قاضی ثابت نشد، پنج سال پس از تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده است

و آن حملی که شیعه مدعی است آثارش آشکار نشد، مربوط به پنج سال پیش

از حبس خانواده امام حسن علیه السلام به وسیله جعفر بوده است. با این وجود، چگونه می‌توان ادعای فقدان آثار حمل در سال 255 قمری را به انگیزه آشکار نشدن آثار حمل در سال 260 قمری دانست، این معادله‌ای است که حل آن فقط از عهده آقای قفاری برمی‌آید.

شبهۀ 23. تعارض در روایت تولد امام مهدی

اشاره

نقد و بررسی سندی

فقره مورد نظر قفاری یعنی سخن گفتن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در شکم مادر از میان مجموع نقل‌های روایت حضرت حکیمه تنها در یک روایت وجود دارد و این روایت به لحاظ سندی ضعیف است. ⁽¹⁾بنابر این بر اساس روایات شیعه، اصل سخن گفتن امام مهدی در شکم مادر ثابت شده نیست.

نقد و بررسی محتوایی

پاسخ این اشکال، با مطالعه روایت مورد نظر آقای قفاری روشن می‌شود. اگر ایشان اندکی از آن همه دغدغه‌ای که برای پیدا کردن اشکال‌های عقاید شیعه دارد را صرف مطالعه منابع شیعی می‌کرد یا روایات مورد اشکالش را دست‌کم یک‌بار از آغاز تا پایان به درستی می‌خواند، پاسخ بسیاری از پرسش‌هایش را می‌یافت (البته بدون تردید آقای قفاری این روایت را از اول تا به انتها بارها مطالعه کرده است، ولی گویا مصلحت در ندیدن بوده است). به هر تقدیر، در متن روایت مورد نظر تصریح شده است که حضرت حکیمه، هنگام غروب آفتاب، نشانه‌ای از بارداری از حضرت نرجس نیافت و امام حسن علیه السلام فرمود: «نشانه‌ها به هنگام طلوع فجر آشکار خواهد شد.» بر اساس وعده آن حضرت، با طلوع فجر، نشانه‌های حمل آشکار شد و پس از آن جنین سخن گفت و به حکیمه سلام کرد. بنابراین، نه‌تنها در صدر و ذیل روایت تناقضی نیست، بلکه در صدر روایت تصریح شده است که نشانه‌های حمل حتماً در هنگام طلوع فجر آشکار می‌شود و این وعده عملاً تحقق یافت. پس از تحقق این وعده بود که جنین سخن گفت. متن روایت این‌گونه است:

قالت حکیمة: فمضی أبوالحسن علیه السلام و جلس أبومحمد مکان والده و کنت أزوره

کما کنت أزور والده فجاءتنی نرجس یوماً تخلع خفی، فقالت: یا مولاتی ناولینی خفک، فقلت: بل أنت سیدتی ومولاتی والله لا أدفع إلیک خفی لتخلعیه ولا لتخدمینی بل أنا أخدمک علی بصری، فسمع أبو محمد علیه السلام ذلک فقال: جزاک الله یا عمة خیراً، فجلست عنده إلی وقت غروب الشمس فصحت بالجاریة و قلت: ناولینی ثیابی لانصرف. فقال علیه السلام: لا یا عمتا بیتی اللیلة عندنا فإنه سیولد اللیلة المولود الکریم علی الله عزوجل الذی یحیی الله عزوجل به الأرض بعد موتها. فقلت: ممن یا سیدی و لست أری بنرجس شیئاً من أثر الحبل؟ فقال: من نرجس لا من غیرها؟ قالت: فوثبت إلیها فقلبتها ظهرا لبطن فلم أربها أثر حبل. فعدت إلیه علیه السلام فأخبرته بما فعلت فتبسم، ثم قال لی: إذا کان وقت الفجر یظهر لک بها الحبل لأن مثلها مثل أم موسی علیه السلام لم یظهر بها الحبل ولم یعلم بها أحد إلی وقت ولادتها، لأن فرعون کان یشق بطون الحبالی فی طلب موسی علیه السلام، و هذا نظیر موسی علیه السلام. قالت حکیمة: فعدت إلیها فأخبرتها بما قال: وسألتها عن حالها. فقالت: یا مولاتی ما أری بی شیئا من هذا، قالت حکیمة: فلم أزل أرقبها إلی وقت طلوع الفجر و هی نائمة بین یدی لا تقلب جنباً إلی جنب حتی إذا کان آخر اللیل وقت طلوع الفجر و ثبت فزعة فضممتها إلی صدری وسمیت علیها فصاح [إلی] أبومحمد علیه السلام و قال: اقرئی علیها: «إِنَّا انزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» فأقبلت أقرأ علیها وقلت لها: ما حالک؟ قالت: ظهر [بی] الأمر الذی أخبرک به مولای فأقبلت أقرأ کما أمرنی، فأجابنی الجنین من بطنها یقرأ مثل ما أقرأ و سلّم علیّ. ⁽¹⁾

شبهۀ 24. تعارض روایات از نظر آشکار بودن یا مخفی بودن حمل

اشاره

للإشراف علی ولادة المهدی من جاریته فقالت: «جعلت فداک یا سیدی الخلف

کسی است؟» فرمود: «از سوسن.» حکیمه می‌گوید: «پس من نگاهم را میان آن‌ها چرخاندم و جز سوسن کنیزی که آثار بارداری داشته باشد ندیدم.»

پس او بر اساس این روایت، با یک نگاه از بارداری او باخبر می‌شود و براساس روایت ابن‌بابویه، از جلو و پشت او را وارسی می‌کند و هیچ اثری از ⁽¹⁾

تجد أثراً.

نقد و بررسی سندی

آشکار بودن نشانه‌های بارداری در مادر امام مهدی در روز قبل از تولد امام مهدی در تمام نقل‌های روایت حضرت حکیمه وجود ندارد، بلکه این مسئله تنها در روایاتی که شیخ طوسی آن را روایت کرده است وجود دارد و البته همه این روایات به ضعف سند مبتلا هستند. ⁽³⁾

الغیبة للحجة، ص237: وبهذا الاسناد، عن محمد بن الحسن بن الولید، عن محمد بن یحیی العطار، عن محمد بن حمویة الرازی، عن الحسین بن رزق الله، عن موسی بن محمد بن جعفر قال حدثتنی حکیمة بنت محمد علیه السلام بمثل معنی الحدیث الأول... .

این روایت نیز ضعیف است؛ زیرا موسی بن محمد مهمل است (مستدرکات، ج8، ص32).

الغیبة للحجة، ص238: أحمد بن علی الرازی، عن محمد بن علی، عن علی بن سمیع بن بنان، عن محمد بن علی بن أبی الداری، عن أحمد بن محمد، عن أحمد بن عبدالله، عن أحمد بن روح الأهوازی، عن محمد بن إبراهیم، عن حکیمة بمثل معنی الحدیث الأول... .

این حدیث به دلیل مهمل بودن محمد بن علی ابی الداری ضعیف است (مستدرکات، ج7، ص213).

الغیبة للحجة، ص238: أحمد بن علی الرازی، عن محمد بن علی، عن حنظلة بن زکریا قال: حدثنی الثقة، عن محمد بن علی بن بلال، عن حکیمة بمثل ذلک.

این حدیث نیز به دلیل مجهول بودن حنظلة بن زکریا ضعیف است (رجال نجاشی، ص147).

الغیبة للحجة، ص239: وفی روایة أخری عن جماعة من الشیوخ أن حکیمة حدثت بهذا الحدیث... .

این روایت مرسله است.

مهدی در روز قبل از تولد بر اساس روایات اثبات‌پذیر نیست و اساساً این مسئله که حضرت حکیمه آثار بارداری را در روز چهاردهم شعبان در حضرت نرگس مشاهده کرد یا نه آن‌قدر جزئی و حاشیه‌ای است که نه ثابت شدنش جایی را آباد و نه رد شدنش چیزی را خراب می‌کند. البته خوانندگان عزیز می‌دانند که مقصود آقای قفاری از طرح چنین مسائل بی‌اهمیتی چه بوده است.

شبهۀ 25. تعارض در نام مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

اشاره

نقد و بررسی

گرچه این اشکال آن‌قدر سست است که نیازی به پاسخ ندارد، اما برای این‌که هیچ یک از انتقادهای آقای قفاری بی‌پاسخ نمانده باشد، باید گفت _ همچنان‌که برخی از محققان نوشته‌اند _ در آن زمان تعدد اسامی کنیزان امری شایع بوده است؛ زیرا مردم برای خوش‌آمدگویی کنیزان، آن‌ها را به اسامی گوناگونی می‌خواندند و به همین دلیل است که بسیاری از اسامی مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همچون نرجس، ریحانه، سوسن و... اسامی گل‌ها هستند. ⁽³⁾

مشابه این گوناگونی اسامی و القاب را در شخصیت‌های دیگر نیز می‌بینیم. برای نمونه، محدثان اهل‌سنت از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم چنین روایت کرده‌اند:

برای من نام‌هایی است: من محمدم، من احمدم، من ماحی هستم

که خداوند به وسیله من کفر را محو می‌کند. من حاشرم که مردم پس

از من محشور می‌شوند. من عاقب هستم (کسی که پس از او

پیامبری نیست). ⁽¹⁾

همچنین برای آن حضرت، به استناد احادیث دیگر، اسامی دیگری برشمرده‌اند. ⁽²⁾البته هیچ محققی تعدد اسامی و القاب آن حضرت را دلیل بر ساختگی بودن شخصیت ایشان ندانسته است. با توضیحات یادشده روشن شد که نه روایات مربوط به نام مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف جعلی هستند و نه کتاب‌های شیعه جعلیات را گردآوری کرده‌اند.

شبهۀ 26. تعارض در رفتار مولود

اشاره

در حدیث دیگری چنین روایت شده است که او از شکم مادر خارج شد و سجده

کرد و شهادتین را گفت و چنین دعا کرد: «اللّهم أنجز لی ما ⁽¹⁾وعدتّنی...». ⁽²⁾

نقد و بررسی سندی

حدیث اول را شیخ صدوق روایت کرده است و سند آن ضعیف است ⁽³⁾

این روایت به دلیل مجهول بودن ابراهیم بن محمد ضعیف است (معجم رجال الحدیث، ج1، ص259).

نقد و بررسی محتوایی: تقطیع حدیث از سوی قفاری

گرچه نویسندۀ مورد نظر به صورت شفاف، نقدهای خود بر این روایت را بیان نکرده است، ولی شاید مقصودش این بوده که در این روایات دو تناقض وجود دارد: اول این‌که بر اساس حدیث اول، امام پس از تولد بر زمین زانو می‌زند، در حالی‌که بر اساس حدیث دوم، در آن حال سجده می‌کند؛ دوم این‌که بر اساس روایت نخست، فرمایش امام «الحمد لله رب العالمین...» بوده است و حال آن‌که بر اساس حدیث دوم، آن حضرت جملاتی دیگری بر زبان جاری ساخته است.

در پاسخ این دو اشکال باید گفت که مع الأسف، قفاری در نقل روایات امانت‌داری نکرده است. او مشترکات روایات را حذف کرده و تنها موارد اختلاف را آورده است. در حدیث اول که راویان آن نسیم و ماریه از کنیزان امام حسن علیه السلام هستند چنین آمده است:

سقط جاثیاً علی رکبتیه رافعاً سبابته إلی السماء ثم عطس فقال: الحمد لله

رب العالمین. ⁽¹⁾

در حدیث دوم که راوی آن حضرت حکیمه است می‌خوانیم:

ساجداً لوجهه جاثیاً علی رکبتیه رافعاً سبابتیه و هو یقول أشهد أن لا إله إلّا الله. ⁽²⁾

بنابراین، جمله «جاثیاً علی رکبته، رافعاً سبابتیه» در هردو روایت هست، اما در یک حدیث افزون بر آن «ساجداً لوجهه» نیز وجود دارد. بر این اساس، نمی‌توان این دو حدیث را از این جهت متناقض دانست؛ زیرا در حدیث نخست یک جمله نیامده است و در حدیث دوم آمده است. و روشن است که امثال این حذف و کاستی در روایات فراوان دیده می‌شود. گاهی یک راوی، بخشی از ماجرا را از روی فراموشی یا به گمان اهمیت نداشتن ذکر نمی‌کند، ولی راوی دیگر، دقیق‌تر و کامل‌تر آن حادثه را روایت می‌کند. با وجود اختلافی که در نقل ماجرا وجود دارد، هر دو صادق هستند و هردو واقعیت را گزارش کرده‌اند؛ ولی یک راوی، بخشی از رخداد را گزارش کرده و راوی دیگر تمام آن را. افزون بر این‌که در مواردی که حذف یک فقره مخل به معنا نیست، راوی می‌تواند بخشی از جزئیات را نقل نکند. او موظف است که دروغ نگوید و از پیش خود چیزی روایت ننماید، ولی موظف نیست در نقل یک رخداد تاریخی همه جزئیات و ظرافت‌های حادثه را به زبان بیاورد. چنین اصلی در نقل رخدادهای تاریخی وجود ندارد.

با توجه به آن‌چه گذشت، اختلاف روایت در نقل سخنان آغازین امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نیز می‌توان تحلیل کرد؛ چون ممکن است آن حضرت پس از این‌که زانو بر زمین نهاده سجده کردند و انگشتان سبابه را به سوی آسمان بلند کردند، تمام آن‌چه در این دو روایت آمده است و بلکه بیش از آن به زبان آورده باشند؛ اما هریک از راویان که

شاهد ماجرا بوده‌اند، بخشی از آن را نقل کرده‌اند؛ نسیم و ماریه جمله «الحمد لله رب العالمین...» را و حضرت حکیمه جمله «أشهد أن لا إله إلّا الله...» را.

شبهۀ 27. رشد غیر عادی امام مهدی

اشاره

در روایت قمی این‌چنین آمده است: «همانا فرزند ما چون یک‌ماهه شد، مانند کسی است که یک‌ساله است. فرزند ما در شکم مادرش سخن می‌گوید و قرآن می‌خواند و پروردگار بلندمرتبه‌اش را درشیرخوارگی عبادت می‌کند. فرشتگان از او فرمان‌برداری می‌کنند و صبح‌گاهان و ⁽²⁾شام‌گاهان بر او وارد می‌شوند». ⁽³⁾

نقد و بررسی سندی

در این قسمت دو روایت وجود دارد روایت نخست را شیخ طوسی به صورت مرسل نقل کرده است و از این‌رو قابل اعتماد نیست ⁽¹⁾و روایت دوم را که شیخ صدوق نقل کرده است ضعیف است. ⁽²⁾بنابر این اساساً آن‌چه در این دو روایت آمده اثبات‌شدنی نیست.

نقد و بررسی محتوایی

پاسخ اول: اعتراف عالمان سنی‌مذهب به نمونه‌های مشابه

این اعتقاد که یک نوزاد می‌تواند رشدی بسیار سریع‌تر از رشد عادی داشته باشد، مخصوص شیعه نیست و برخی از دانشمندان سنی‌مذهب نیز آن را پذیرفته‌اند. برای نمونه در شرح حال پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم چنین نوشته‌اند:

و آن حضرت در یک روز به اندازه یک ماه و در یک ماه به اندازه یک سال رشد کودکان دیگر رشد می‌کرد. پس شش ساله شد در حالی که نوجوانی قوی بود. ⁽³⁾

طبری _ دانشمند سنی‌مذهب _ نیز در شرح حال حضرت ابراهیم علیه السلام پس از بیان این‌که نمرود درپی پیش‌گیری از تولد این پیامبر الهی بود و مخفیانه متولد شد و مادرش او را در غاری پنهان کرد، می‌نویسد:

او در یک روز، به اندازه یک ماه و در یک ماه به اندازه یک سال رشد می‌کرد. ⁽⁴⁾

در جایی دیگر نوشته است:

او در یک روز به اندازه یک هفته و در یک هفته به اندازه یک ماه و در یک ماه به اندازه یک سال رشد می‌کرد. ⁽¹⁾

تعبیر ابن‌اثیر _ دیگر دانشمند سنی‌مذهب _ نیز چنین است:

او در یک روز به اندازه یک ماه دیگران رشد می‌کرد. ⁽²⁾

بی‌گمان آن خدایی که ابراهیم علیه السلام را به سرعت پرورش داد، از این‌که با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز چنین کند، عاجز نشده است.

پاسخ دوم: برخورد گزینشی قفاری با روایات

با تأمل در مجموعه روایات مربوطه، روشن می‌شود که قفاری در نسبت دادن اعتقاد به فوق العاده بودن رشد امام مهدی به عالمان شیعه به خطا رفته است؛ زیرا اندیشه‌ورزانی چون شیخ کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی که احادیث مورد نظر آقای قفاری را روایت کرده‌اند در کتاب‌های خود احادیث دیگری نیز آورده‌اند که بر رشد عادی امام مهدی علیه السلام دلالت دارند. از جمله کلینی به سند خود از ابراهیم بن ادریس چنین روایت می‌کند:

او (امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف) را در حالی‌که نوجوانی نزدیک به سن بلوغ بود، پس از در‌گذشت ابامحمد دیدم و دست و سرش را بوسیدم. ⁽³⁾

شیخ صدوق به سند خود از یکی از اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام آورده است:

او در خانه امام حسن علیه السلام بوده است که به ناگاه، سوارانی که در میانشان جعفر کذاب نیز بود به خانه ریختند و شروع به تاراج خانه کردند. در این

حال، من نگران سرورم قائم بودم. ناگهان دیدم آن حضرت آمد و از در خارج شد و من او را نگاه می‌کردم و او پسری شش ساله بود. کسی ایشان را ندید تا این‌که از چشم‌ها پنهان شد. ⁽¹⁾

شیخ طوسی از اسماعیل بن علی چنین روایت می‌کند:

بر امام عسکری علیه السلام در بیماری رحلتش وارد شدم. به خادمشان فرمود: داخل اتاق شو، بچه‌ای را می‌بینی که در حال سجده است. او را برای من بیاور. ⁽²⁾

در این روایات و روایات مشابه که توصیف‌کنندۀ هیبت امام اندکی پیش یا اندکی پس از شهادت امام حسن علیه السلام هستند، از آن حضرت با نام‌هایی چون صبی و غلام یاد شده است. از این‌رو، نمی‌توان به استناد روایات مورد نظر آقای قفاری ادعا کرد که دانشمندان شیعی، رشد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را غیرعادی و فوق‌العاده سریع می‌دانند.

پاسخ سوم: پی نبردن قفاری به مفهوم حقیقی روایات

با توجه به آن‌چه گذشت روشن شد که اساساً قفاری به مفهوم حقیقی روایات مورد نظرش پی نبرده است. اشکال او نیز ناشی از همین سوء‌برداشت است. به نظر می‌رسد مقصود تعبیرهایی که در روایاتی نظیر «انا ننشأ فی الیوم کما ینشأ غیرنا فی‌السنة و...» به کار رفته، معنای ظاهری آن نیست، بلکه این تعبیرها کنایه از رشد سریع‌تر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در قیاس با دیگر کودکان است. شواهد گوناگون، کنایی بودن این تعبیرها را ثابت می‌کند:

الف) اگر این روایت را کنایی ندانیم و معنای ظاهری آن را در نظر بگیریم، لازمه‌اش این است که براساس آن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در دوماهگی در هیبت یک انسان شصت ساله باشد و این سخن آن‌قدر سخیف و سست است که جاهلی آن را بر زبان نمی‌آورد؛ چه رسد به امام معصوم و یا عالمان شیعه و سنی.

ب) چنان‌که گفته شد دانشمندانی چون شیخ کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی در کنار روایات مورد اشاره آقای قفاری، روایات دیگری نیز نقل کرده‌اند که بر رشد عادی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دلالت دارد. این نشان‌گر آن است که بر اساس برداشت آنان، روایات یادشده متعارض نبوده‌اند، بلکه دسته نخست را بر نوعی از مبالغه در رشد سریع‌تر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف حمل می‌کرده‌اند. البته این رشد سریع، به‌اندازه‌ای نبوده است که با حالت طبیعی آن فاصله زیادی داشته باشد؛ یعنی در عین حال که غیرطبیعی نبوده با رشد کودکان عادی تفاوت داشته است.

ج) در بیشتر روایاتی که جریان دیدار با آن حضرت را در زمان حیات امام حسن عسکری علیه السلام شرح داده‌اند، از حضرت با عنوان کودک یاد شده است و کسی از

آن حضرت با عنوان مرد یا جوان یاد نکرده است. ⁽¹⁾البته این احتمال وجود دارد

که تمامی این ملاقات‌ها در ماه‌های آغازین تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف رخ داده باشد،

ولی حمل همه آن‌ها بر این مقطع زمانی بسیار بعید است. برای نمونه، کامل بن ابراهیم می‌گوید:

بر امام حسن علیه السلام سلام کردم و در اتاقی که پرده‌ای بر آن افتاده بود نشستم. بادی وزید و گوشه پرده کنار رفت. کودکی حدوداً چهارساله دیدم که چون پارۀ ماه بود. ⁽²⁾

سعد بن عبدالله قمی می‌گوید:

بر ران راست امام حسن علیه السلام کودکی که در زیبایی همچون ستارۀ مشتری بود، نشسته بود. ⁽³⁾

این روایات، قرینه مناسبی هستند بر این‌که احادیث مورد نظر آقای قفاری، معنای ظاهری آن اراده نشده، بلکه این احادیث کنایه از رشد سریع‌تر امام در قیاس با دیگر کودکان هستند.

شبهۀ 28. لغو بودن تحقق امور خارق‌العاده برای مولودی که غایب است

اشاره

سپس چیزی نگذشت که او غایب شد و از او و غیبتش کسی جز حکیمه باخبر نشد؛ همو که آن‌چنان‌که به او نسبت داده شده است، می‌گوید که حسن به او فرمان داد خبر این مولود را فاش نکند، تا زمانی که پس از وفات او میان شیعیان اختلاف شود. حسن به او چنین گفت: «چون خداوند مرا از دیدگان مخفی کرد و جان

مرا گرفت و دیدی که میان شیعیان من اختلاف بروز کرد، ماجرا را برای افراد

مورد اعتمادشان بازگو کن؛ زیرا خداوند ولیّ‌اش را از خلق پنهان می‌کند و

او را از بندگان می‌پوشاند. پس کسی او را نمی‌بیند تا هنگامی که جبرئیل علیه السلام اسبش را ⁽²⁾

کان مفعولاً».

نقد و بررسی: برای فایده داشتن امور خارق‌العاده لازم نیست همه مردم حضور داشته باشند

قفاری می‌پرسد: برای مولودی که به وسیله هیچ‌کس دیده نشد، وقوع چنین حوادث خارق‌العاده‌ای چه فایده دارد؟

در پاسخ باید گفت تحقق امور خارق‌العاده برای امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مانند وقایع خارق‌العاده‌ای است که برای حضرت عیسی و حضرت مریم علیهما السلام رخ داد:

«وَهُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیّاً»؛ ⁽¹⁾

و تنۀ درخت خرما را به طرف خود [بگیر و] بتکان، تا بر تو خرمای تازه بریزد.

« کُلَّمَا دَخَلَ عَلَیْهَا زَکَرِیَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقاً»؛ ⁽²⁾

زکریا هر بار که در محراب بر او وارد می‌شد، نزد او [نوعی] خوراکی می‌یافت.

با این‌که در مورد نخست جز حضرت مریم علیها السلام کسی آن‌جا نبود و در مورد دوم تنها حضرت زکریا علیه السلام از این موضوع باخبر شد، اما این حوادث خارق‌العاده باز هم اتفاق افتاد تا این‌که هم نشانه‌ای بر عظمت حضرت عیسی علیه السلام و حضرت مریم علیها السلام باشد و هم باعث استواری ایمان کسانی شود که از آن پس، این رخداد‌ها را می‌شنوند. تحقق امور خارق‌العاده به هنگام تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز می‌تواند نشانه‌ای از عظمت این تازه‌مولود برای حاضران مانند حضرت نرجس، حضرت حکیمه، نسیم و ماریه، کنیزان بیت امام حسن علیه السلام باشد. از همه مهم‌تر این‌که این رخدادها، از سوی حاضران نقل شد و برای شیعیانی که در طول تاریخ آن را می‌شنوند، مایه تقویت ایمان و اطمینان خاطر است. به تعبیر دیگر، برای مفید بودن تحقق امور خارق‌العاده لازم نیست همه مردم دنیا در صحنه حضور داشته باشند، همچنان که وقتی عیسی علیه السلام نابینا را شفا داد، یا پیامبر گرامی اسلام به درخت دستور داد حرکت کند، همه مردم

دنیا حاضر نبودند، بلکه تعدادی از آنان حضور داشتند و واقعه را برای دیگران گزارش کردند، در ماجرای تولد امام مهدی نیز تعدادی از خواص بودند و ماجرا را برای دیگران گفتند.

شبهۀ 29. اعتقاد به تولد امام مهدی مستند به سخن یک زن است

اشاره

نقد و بررسی سندی

روایتی که قفاری به آن استدلال کرده است از نظر سندی ضعیف و غیرقابل اطمینان است. ⁽³⁾

نقد و بررسی محتوایی

پاسخ اول: آگاهی بسیاری از شیعیان از تولد امام مهدی

ادعای اخیر قفاری نیز از اساس باطل است؛ زیرا در منابع روایی، گزارش‌های گوناگونی در این‌باره وجود دارد که تعداد زیادی از شیعیان مورداعتماد از این ماجرا باخبر بوده‌اند. این خبر نه از سوی حضرت حکیمه، که از راه‌های گوناگون دیگری

رسیده است. کسانی که از وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف باخبر بوده‌اند و این موضوع را از منبعی غیر از حکیمه شنیده‌اند، به چند دسته تقسیم می‌شوند:

الف) کسانی که به وسیله امام حسن عسکری علیه السلام، با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دیدار کرده‌اند. برای نمونه می‌توان به افراد ذیل اشاره کرد:

را نیز صدا کرد. او نیز آمد و به او فرمود: آن‌چه با خود داری را نشان بده. او چنین کرد و من کودکی زیبارو و سفید را دیدم... . آن حضرت فرمود: این صاحب شماست». ⁽¹⁾

ب) کسانی که از سوی امام حسن علیه السلام از تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف باخبر شدند. برای نمونه، می‌توان به این افراد اشاره کرد:

آن حضرت رفت. امام حسن علیه السلام به او فرمود: ده‌هزار رطل نان و ده‌هزار رطل گوشت بخر و آن را _ به گمانم فرمود میان بنی‌هاشم _ تقسیم کن و برایش فلان تعداد گوسفند عقیقه کن»؛ ⁽⁴⁾

سبب دوستی‌شان. دوست داشتیم تو نیز با خبر شوی تا خداوند به سبب آن تو را شادمان نماید، همچنان که ما شادمان شدیم. والسلام»؛ ⁽¹⁾

ج) کسانی که در کودکی و در غیبت صغرا با حضرت دیدار کرده‌اند. برای نمونه می‌توان به این افراد اشاره کرد:

ربّ العالمین»؛ ⁽⁶⁾

ایستاد و خواست تکبیر بگوید، کودکی کمی گندم‌گون با موهایی مجعد که میان دندان‌هاش فاصله بود از اتاق خارج شد و عبای جعفر را کشید و گفت: عمو عقب بایست، من برای قرائت نماز بر پدرم سزاوارترم»؛ ⁽¹⁾

عراق بوده است. او می‌گوید: «آن حضرت را میان دو مسجد دیدم، در حالی که نوجوان بود»؛ ⁽⁵⁾

را دید که به او فرمود: «در خانه من چه می‌کنی؟» او گفت: «جعفر گمان می‌کرد

پدرت درگذشته است و فرزندی ندارد، ولی اگر خانه خانۀ شماست، من از آن

خارج می‌شوم»؛ ⁽²⁾

کرده است». ⁽⁵⁾

از افرادی که آن حضرت را پیش از غیبت کبرا ملاقات کرده‌اند، ولی جریان دیدار

آن‌ها به تفصیل بیان نشده است، می‌توان از این افراد یاد کرد:

شیخ صدوق به سندی از ابوعبدالله کوفی روایت می‌کند که کسانی که حضرت و معجزه‌های ایشان را دیده‌اند، این افرادند:

از وکلای بغداد عمری و پسرش و حاجر، بلالی، عطار، از کوفه عاصمی، از اهواز محمد بن ابراهیم بن مهزیار، از قم احمد بن اسحاق، از همدان محمد بن صالح، از ری بسامی و اسدی، از آذربایجان قاسم بن علاء، از نیشابور محمد بن شاذان؛

از غیروکلا، از اهل بغداد، ابوقاسم بن ابی‌حلیس، ابوعبدالله کندی، ابوعبدالله جنیدی، هارون قزاز، نیلی، ابوالقاسم بن دبیس، ابوعبدالله بن فروخ، مسرور طباخ، احمد و محمد، فرزندان حسن، اسحاق کاتب، صاحب النواء، صاحب همیان، از همدان محمد بن کشمرد، جعفر بن حمدان، محمد بن‌هارون بن عمران، از دینور حسن بن‌هارون، احمد بن اخیه، ابوالحسن، از اصفهان ابن‌باذ شاله، از صیمره زیدان، از قم حسن بن نصر، محمد بن محمد، علی بن محمد بن اسحاق، پدرش و حسن بن یعقوب، از اهل ری قاسم بن موسی، پسرش، ابومحمد بن‌هارون، صاحب سنگ‌یزه، علی بن محمد، محمد بن محمد کلینی، ابوجعفر رخاء، از قزوین مرداس و علی بن احمد، از فاقتر دو نفر، از شهر زور ابن‌الخان، از فارس محروج، از مرو مالک هزار دینار و صاحب مال و رقعه سفید و ابوثابت، از نیشابور محمد بن شعیب بن صالح، از یمن فضل بن یزید، فرزندش حسن، جعفری، ابن‌اعجمی و شمشاطی، از مصر صاحب

دو فرزند و صاحب مال در مکه و ابو رجاء، از نصیبین ابومحمد بن و جناء، از

اهواز حصینی. ⁽¹⁾

د) کسانی که از وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف باخبر بوده‌اند و در برخی از موارد به طور دقیق نمی‌دانیم این اطمینان از چه راهی برایشان به دست آمده است، ولی وجود این دسته از افراد نیز نقض دیگری بر کلام آقای قفاری است که مدعی است تنها راه

اطلاع شیعه از وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، حضرت حکیمه بوده است؛ زیرا او نمی‌تواند ثابت کند که این افراد لزوماً از سوی حضرت حکیمه به چنین اطمینانی دست یافته‌اند. این دسته، طیف وسیعی را تشکیل می‌دهند که از گزارش‌ها و نامه‌های ارسالی‌شان برای حضرت کشف می‌کنیم که اصل وجود حضرت برایشان یقینی

بوده است.

اسامی تعدادی از این افراد بدین قرار است:

شدند و چون رشد کرد، دستور رسید که هر روز با گوشت، مغز استخوان نیز بخریم و گفته شد: این برای مولای کوچکم است»؛ ⁽¹⁾

_ صلوات‌الله علیهم اجمعین _ در شب جمعۀ ماه رمضان سال 254 هجری

متولد شد». ⁽²⁾

بر این نام‌ها می‌توان نام ده‌ها شخصیت دیگر را افزود که برای حضرت نامه نوشته‌اند. آن‌ها تقاضاهایی از محضر مبارک آن حضرت داشته‌اند و گاه پاسخ‌های حضرت صورتی معجزه‌آسا داشته است، همه این ارتباط‌ها نشان می‌دهد که وجود حضرت بر ایشان امری مسلّم بوده است، تفصیل اسامی این افراد و شرح ماجراهای آنان در کتاب‌هایی چون کافی، کمال‌الدین و الغیبة شیخ طوسی و دیگر کتاب‌های مربوط آورده شده است. البته به گفته شیخ طوسی، این‌ها بخش اندکی از روایات کسانی است که با حضرت دیدار کرده‌اند. شیخ طوسی بسیاری از روایات را به دلیل پرهیز از طولانی شدن کتاب نیاورده است. ⁽³⁾

آن‌چه گذشت فقط افرادی بودند که از راهی غیر از گزارش حضرت حکیمه از تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و وجود آن حضرت باخبر شده‌اند. البته با توجه به شرایط خاص آن مقطع زمانی و تهدیدهایی که برای جان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف وجود داشته بی‌شک بسیاری دیگری از شیعیان خالص نیز وجود داشته‌اند که از وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مطلع شده‌اند و آن را برای دیگران بازگو نکرده‌اند یا گزارش‌های آنان به دست ما نرسیده است. البته این صرف‌نظر از ده‌ها و صدها حدیثی است که بر قیام نهمین فرزند از

نسل امام حسین علیه السلام و غیبت او دلالت دارد، که به استناد آن‌ها حتی اگر هیچ‌کس با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دیدار نکرده بود، می‌توان نسبت به وجود آن حضرت و غیبتشان اطمینان حاصل کرد. ⁽¹⁾بر این اساس، روشن شد که این ادعای آقای قفاری که از وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت او هیچ کس جز حکیمه اطلاع نیافت، سخنی به غایت بی‌اساس است، گرچه نقش برجسته حضرت حکیمه به عنوان کسی که شاهد ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده است، انکارنشدنی است. همچنین روشن شد که شیعه در اعتقاد به تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به سخن یک زن اعتماد نکرده است.

پاسخ دوم: شیخ طوسی مستند ماجرای تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را منحصر در گزارش حضرت حکیمه نمی‌داند.

آقای قفاری در ادامه، ادعا می‌کند که شیخ طوسی نیز بر همین باور بوده است. وی در این‌باره چنین می‌نویسد:

پس مسئله مهدی و غیبت او _ آن‌چنان که روایت شیخ‌الطائفه بر آن دلالت دارد _ تنها از طریق حکیمه در میان شیعه رواج پیدا کرد و من نمی‌دانم چگونه شیعه سخن یک زن غیرمعصوم در مورد اصل مذهب می‌پذیرد، با این‌که آن‌ها اجماع تمام امت را ولو در مسئله‌ای فرعی اگر معصوم در میانشان نباشد، نمی‌پذیرند. ⁽²⁾

از ظاهر کلام ایشان این‌گونه برمی‌آید که گویا می‌خواهد بگوید: شیخ طوسی نیز بر این باور بوده است که مسئله وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، فقط از طریق حضرت حکیمه در میان شیعه رواج یافته است، ولی با مراجعه به کلمات شیخ طوسی به سادگی می‌توان دریافت که این ادعا هرگز با واقعیت همخوانی ندارد. شیخ در فصل

مستقلی که به دلایل تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اختصاصی داده است، چنین می‌نویسد:

اما درباره صحت ولادت آن حضرت از ناحیۀ اخبار ما به زودی بخشی از آن‌چه، به صورت مختصر یا مفصل در این‌باره روایت شده را ذکر می‌کنیم و سپس برخی از اخبار مشاهده‌کنندگان آن حضرت را بیان می‌کنیم؛ زیرا بیان تمام آن‌چه در این‌باره روایت شده کتاب را طولانی می‌کند. ⁽¹⁾

وی در ادامه، روایات گوناگونی در این‌باره نقل می‌کند. در این روایات، افراد زیادی ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف یا دیدار خود با آن حضرت را گزارش داده‌اند. این افراد

به ترتیب عبارتند از: ابوالفضل حسین بن الحسن العلوی، حضرت حکیمه، احمد

بن محمد، ابوهاشم جعفری، نسیم خادم، مردی از اهل فارس، عمر اهوازی،

پیرزن همسایۀ امام عسکری علیه السلام، عثمان بن سعید، نسیم و ماریه، حمزة بن نصر، ابراهیم بن ادریس، ابونصر خادم، کامل بن ابراهیم، جعفر کذاب، رشیق، اباهارون و احمد بن اسحاق. ⁽²⁾

البته این افراد، غیر از کسانی هستند که در فصل بعد که با عنوان «اخبار تعدادی از کسانی که صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را دیده‌اند» آورده شده‌اند. بنابراین، نمی‌توان

مدعی شد به اعتقاد شیخ طوسی، ماجرای تولد و غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

به وسیله حضرت حکیمه به شیعه منتقل شده است. البته در روایت مورد نظر

آقای قفاری، که در کتاب الغیبة شیخ طوسی روایت شده است هیچ‌گونه

قرینه‌ای وجود ندارد که اثبات کند اطلاع از امر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف منحصراً در اختیار حضرت حکیمه بوده است. گفتنی است در این روایت، امام حسن علیه السلام به حضرت حکیمه سفارش می‌فرماید که امر امام مهدی را پس از شهادتشان برای شیعیان

بازگو نمایند.

شبهۀ 30. تعارض غیبت با لزوم معرفت امام

اشاره

نقد و بررسی سندی

در این قسمت قفاری به دو روایت استناد کرده است؛ روایت نخست، روایتی است که طبق آن هر کس امام را نشناسد غیر خدا را شناخته و عبادت کرده است. ⁽³⁾این روایت، سند معتبری دارد و روایت دوم، روایتی است که بر اساس آن، مرگ بدون معرفت امام، مرگ کفر و نفاق است ⁽⁴⁾که این روایت نیز سندی معتبر دارد.

نقد و بررسی محتوایی

اشاره

در کلام قفاری، دو پرسش می‌تواند وجود داشته باشد:

پیدا کرد؟

پرسش نخست ناظر به وضعیت تمام شیعیانی است که توفیق دیدار با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را پیدا نکردند. اما پرسش دوم تنها متوجه شیعیانی است که در دوران تولد آن حضرت می‌زیسته‌اند و به دلیل شرایط حاد سیاسی، از اصل وجود آن حضرت مطلع نبودند؛ ولی شیعیانی که در آن دوران یا پس از آن می‌زیسته‌اند و با تلاش‌های امام حسن عسکری علیه السلام و دانشمندان شیعه از وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اطلاع یافتند، حتی اگر آن حضرت را ملاقات نکرده باشند، در تیررس این شبهه نیستند.

پاسخ پرسش اول

شیخ مفید، قریب به هزار سال پیش در پاسخ به پرسش نخست چنین می‌نویسد:

میان معرفت به امام و غیبت او منافاتی نیست؛ زیرا علم به وجود امام در هستی نیازمند مشاهده او نیست. ما به چیزهایی که با هیچ‌یک از حواس درک نمی‌شوند علم داریم، چه رسد به چیزی که ادراکش ممکن است؛ زیرا می‌توان به آن‌چه مکان ندارد علم پیدا کرد، چه رسد به آن‌چه مکان دارد، ولی مکانش مخفی است. می‌توان به معدوم و گذشته و آینده علم پیدا کرد، چه رسد به آن‌چه وجود دارد، ولی پوشیده و مستور است. خداوند بلندمرتبه به انبیای گذشته بشارت پیامبر ما محمد صلی الله علیه و آله و سلم را پیش از وجودش داد و فرمود: «وَإِذْ أَخَذَ الله مِیثَاقَ النَّبِیِّینَ لَمَا آتَیْتُکُم مِن کِتَابٍ وَحِکْمَةٍ ثُمَّ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ قَالَ ءَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَی ذلِکُمْ إِصْرِی قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَکُم مِنَ الشَّاهِدِینَ» و فرمود: «النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِندَهُمْ فِی التَّورَاةِ وَالْإِنْجِیلِ» پس نام پیامبر ما _ بر او و خاندانش سلام _ در کتاب‌های پیشین خداوند نوشته شده بود و خداوند بر امت‌های گذشته معرفت به او، اقرار به او و انتظارش را واجب کرده بود، در حالی‌که او ودیعه‌ای در صلب پدرانش بود و به وجود نیامده بود. ما امروز به قیامت و مبعوث شدن و حساب روز واپسین علم و معرفت داریم،

در حالی‌که این‌ها معدومند و هنوز موجود نشده‌اند. ما آدم و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی علیه السلام را می‌شناسیم، در حالی‌که نه آن‌ها را دیده‌ایم و نه کسانی را که آن‌ها را دیده‌اند. به جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و ملک الموت علیهم السلام معرفت داریم، در حالی‌که نه شخص آن‌ها را می‌شناسیم و نه مکان آن‌ها را می‌دانیم. پس خداوند معرفت به آن‌ها و اقرار به آن‌ها را بر ما واجب کرده است، گرچه ما راهی به آن‌ها نداریم. ⁽¹⁾

پاسخ پرسش دوم

پاسخ اول: در پاسخ پرسش دوم باید گفت اول آن‌که در کنار روایت مورد نظر

آقای قفاری از امامان اهل‌بیت علیهم السلام در احادیث دیگری چنین روایت شده است

که تکلیف وجوب شناخت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از عهده کسانی که این مهم برایشان

میسور نیست تا زمان مهیا شدن آن برداشته شده است. برای نمونه، یعقوب بن شعیب می‌گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر برای امام اتفاقی بیفتد، مردم چه کنند؟ فرمود:

این سخن خداوند «پس چرا از هر فرقه‌ای از آنان، دسته‌ای کوچ نمی‌کنند» کجاست؟ آن‌ها تا زمانی که در حال جست‌وجو هستند معذورند و کسانی که منتظر جست‌وجوگران هستند نیز معذورند تا آن‌ها برگردند. ⁽²⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام پرسیده شد دربارۀ کسانی که امامشان درگذشته چه می‌گویید و آن‌ها چه کنند. فرمود: آیا در کتاب خداوند نخوانده‌ای که «پس چرا از هر فرقه‌ای از آنان، دسته‌ای کوچ نمی‌کنند» تا آن‌جا که می‌فرماید: «باشد که آنان [از کیفر الهی] بترسند». پرسیدم: فدایت شوم! تا زمانی که کسانی‌که برای اطلاع رفته‌اند برنگشته‌اند، وضعیت منتظران چگونه است؟ فرمود: خداوند تو را

رحمت کند! آیا نمی‌دانی که میان محمد صلی الله علیه و آله و سلم و عیسی علیه السلام 250 سال فاصله بود و عده‌ای بر دین عیسی از دنیا رفتند، در حالی‌که منتظر دین محمد صلی الله علیه و آله و سلم بودند؟ پس خداوند دوباره به آن‌ها پاداش داد. ⁽¹⁾

بر این اساس، روشن شد که کسانی که در عصر تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌زیسته‌اند و به دلیل شرایط خاص آن مقطع از وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و غیبت آن حضرت مطلع نشده‌اند. اگر برای رسیدن به این آگاهی تلاش خود را به کار گرفته باشند، معذور هستند؛ زیرا تکلیف آن‌ها به معرفت شخص امام بدون وجود زمینه‌های این معرفت تکلیف بمالایطاق است که هم عقلاً قبیح است و هم روایات یادشده بر ضرورت نداشتن آن دلالت داشتند. بنابراین، بر باورهای شیعه از این ناحیه اشکالی

وارد نیست. ⁽²⁾

پاسخ دوم: پاسخ دوم این‌که مقصود از مرگ کفر و نفاق همچنان‌که در روایات اهل‌بیت آمده است، مرگ بر غیر دین اسلام نیست، بلکه مقصود مرگ

به حالت گمراهی است. شیخ کلینی سند خود را از ابن ابی‌یعفور چنین روایت می‌کند:

از امام صادق علیه السلام درباره این فرمایش پیامبر خداوند صلی الله علیه و آله و سلم: «هرکس بمیرد و امامی نداشته باشد، مرگش مرگ جاهلیت است»، پرسیدم که آیا مقصود مرگ در حال کفر است؟ فرمود: مقصود مرگ در حال گمراهی است. پرسیدم: پس هرکس امروز بمیرد، بدون این‌که امامی داشته باشد، مرگش مرگ جاهلیت است؟ فرمود: آری. ⁽¹⁾

ملّاصالح مازندرانی در شرح این حدیث می‌نویسد:

کفر معانی متعددی دارد، از جمله کفر به خداوند و روز قیامت؛ یعنی انکار آن‌ها کلاً و این انکار اصل ایمان است. از جمله معانی آن گمراهی و ارتداد است؛ یعنی خارج شدن از مسیر حق بعد از داخل شدن در آن و ترک آن پس از خواستنش. به همین دلیل امام صادق علیه السلام به آن معنایی که در این حدیث قصد شده اشاره فرمود. پس هرکس به دین اسلام اعتراف کند، ولی امام حق را انکار کند به وجوب ایمان معترف است، اما از طریق آن گمراه شده است؛ چون گمان کرده است که طریق حق همانی است که می‌پیماید. چنین شخصی به این معنا کافر است نه به معنای اول. ⁽²⁾

بر این اساس، روشن شد که اگر اهل‌بیت علیهم السلام در جایی مرگ جاهلیت را به مرگ کفر و نفاق تفسیر کرده‌اند، در جای دیگر، مقصود خود را از مرگ کفر و نفاق توضیح داده‌اند و از قضا تفسیر اهل‌بیت علیهم السلام، همان تفسیری است که محدثان اهل‌سنت از این حدیث ارائه کرده‌اند. برای نمونه، ابن‌حجر در شرح حدیث پیامبر می‌نویسد:

مقصود از مرگ جاهلیت، مرگی مشابه مرگ اهل جاهلیت بر گمراهی است. ⁽¹⁾

سیوطی می‌نویسد:

یعنی بمیرد، آن‌چنان‌که اهل جاهلیت بر گمراهی و افتراق می‌مردند. ⁽²⁾

بر این اساس، شیعه و اهل‌سنت در تفسیر حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم همنوا هستند. برخلاف تصور آقای قفاری، تفسیر یاد شده از حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تفسیری شیعی نیست و البته مخفی ماندن این ظرافت‌ها بر کسی که هدفی جز شبهه‌افکندن و تکثیر اشکالات ندارد، چندان هم دور از انتظار نیست.

شبهۀ 31. تعارض روایات آغاز غیبت

اشاره

در حدیث دیگری روایت کرده است که ⁽⁴⁾حکیمه پس از هفت روز دیگر او را ندید و

در حدیث سومی روایت کرد که او را پس از چهل روز دید، در حالی‌که در خانه راه می‌رفت و پس از آن دیگر او را ندید. در حدیث دیگری آمده است که حکیمه در خانه عسکری رفت و آمد می‌نمود و هر چهل روز او را زیارت می‌کرد. چند روز پیش از وفات حسن عسکری _ که عمر مهدی حداکثر پنج سال بود _ طبق عادت خود به خانه عسکری رفت و ماجرا را چنین شرح کرده است: «مردی را دیدم و نشناختم؛ به برادرزاده‌ام گفتم: این که دستور می‌دهی در مقابلش بنشینم کیست؟ فرمود: فرزند نرجس و جانشین من است و به زودی مرا از دست خواهید داد. پس سخن او را بشنو و از او اطاعت کن.»

و مهدی این‌چنین غایب شد و کسی جز حکیمه _ که خبر آن را به ثقات شیعه منتقل کرد، آن‌چنان‌که روایتشان می‌گوید _ از آن اطلاع ⁽¹⁾نیافت. ⁽²⁾

نقد و بررسی سندی

در این قسمت قفاری به چهار روایت استناد کرده است که همه آن‌ها ضعیف و غیر قابل اعتمادند. ⁽³⁾

روایت نخست به دلیل مهمل بودن محمد بن عبدالله المطهری (مستدرکات، ج7، ص190) و روایت دوم به دلیل مهمل بودن موسی بن محمد ضعیفند (مستدرکات، ج8، ص32). روایت سوم مرسله است و روایت چهارم به دلیل مهمل بودن محمد بن عبدالله المطهری ضعیف است (مستدرکات،

ج7، ص190).

نقد و بررسی محتوایی

پاسخ اول: غیبت امری تدریجی بود و نه دفعی

آقای قفاری در اشکال پیش‌گفته، مرتکب دو اشتباه اساسی شده است. اول این‌که تصور کرده تنها کسی که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را ملاقات کرد و از تولد و غیبت ایشان اطلاع یافت، حضرت حکیمه بوده است. دوم این‌که گمان کرده غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف امری دفعی بوده است که با آخرین ملاقات حضرت حکیمه با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، آغاز شده است. اما از نقد شبهۀ پیشین درمی‌یابیم که اولاً حضرت حکیمه تنها شخصیتی نبوده‌اند که با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دیدار کرده و از تولد و غیبت آن حضرت مطلع بوده است، بلکه بسیاری دیگر از اصحاب مورد اعتماد امام حسن عسکری علیه السلام آن حضرت را ملاقات کرده بودند. بنابراین، دادن نقش محوری به حضرت حکیمه در جریان باخبر شدن شیعیان از تولد و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از اساس باطل است. ثانیاً غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با آخرین ملاقات حضرت حکیمه با ایشان هم‌زمان نبوده است. اصولاً غیبت به معنای ظاهر نشدن امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در برابر انظار مردم است. این پدیده گرچه می‌توانست به صورت دفعی انجام پذیرد، اما روایات و گزارش‌های تاریخی مؤید این معناست که این پدیده صورتی تدریجی داشته است. به همین دلیل، در منابع حدیثی به موارد گوناگونی برمی‌خوریم که شیعیان مورد اعتماد، آن حضرت را یک شب پس از تولد، ⁽¹⁾هفت روز پس از تولد، ⁽²⁾چهل روز پس از آن، ⁽³⁾دو روز پیش از شهادت امام عسکری علیه السلام، ⁽⁴⁾چند روز قبل از شهادت حضرت، ⁽⁵⁾

هنگام تجهیز حضرت ⁽¹⁾یا پس از شهادت امام عسکری علیه السلام ⁽²⁾دیده‌اند. این روایات نشان می‌دهد، این تصور آقای قفاری که غیبت آن حضرت امری دفعی و هم‌زمان با آخرین ملاقات حضرت حکیمه بوده، بی‌اساس است. به همین دلیل، شیخ مفید ⁽³⁾با این‌که آغاز غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را زمان تولد آن حضرت می‌داند، حکایت‌های گوناگونی از دیدار شیعیان خاص با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از زمان تولد تا پایان غیبت صغرا آورده است. ⁽⁴⁾این نیست، مگر به این دلیل که به باور او غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نه دفعی که تدریجی بوده است، همچنان‌که امثال شیخ صدوق و شیخ طوسی که احادیث مورد نظر آقای قفاری را روایت کرده‌اند، در کنار این احادیث ده‌ها ماجرا از تشرفات مؤمنان به محضر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نیز آورده‌اند. ⁽⁵⁾پس به باور آنان، آغاز غیبت آن حضرت با آخرین ملاقات حضرت حکیمه هم‌زمان نبوده است. اگرنه، چگونه می‌توان از یک‌سو آغاز غیبت را روز سوم یا هفتم تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و آن هم هم‌زمان با آخرین ملاقات حضرت حکیمه دانست و از سوی دیگر، ده‌ها حکایت از ملاقات دیگر مؤمنان در زمان‌های گوناگون حتی چندروز پیش از شهادت امام عسکری علیه السلام یا پس از آن را بیان کرد.

مشکل آقای قفاری این است که با گزینش تعداد انگشت‌شماری از روایات و از پیش خود برای شروع غیبت زمانی خاص تعیین کرده و براساس آن، روایات را متعارض دیده است؛ در حالی‌که برای فهم معنای یک روایت، باید دیگر روایات مشابه را نیز دید و مقصود اصلی روایت را با عرضه روایات بر یکدیگر به دست آورد.

همچنان‌که برای فهم مقصود یک دانشمند، باید مجموع سخنان او را در نظر گرفت. پس اگر شیخ طوسی یا شیخ صدوق، روایتی را آورده‌اند که براساس آن، حضرت حکیمه در روز سوم یا هفتم امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را زیارت کردند، در کنار آنان، ده‌ها روایت دیگر هم آورده‌اند که به صورت مکرر و در زمان‌های دیگر، افراد دیگری نیز حضرت را دیده‌اند. مجموع این روایات نشان می‌دهد به اعتقاد آنان، شروع غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با آخرین ملاقات حضرت حکیمه با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هم‌زمان نبوده است.

پاسخ دوم: فقدان تعارض در روایات مورد نظر قفاری

نکته دیگری که در کلام آقای قفاری وجود دارد، این است که گویا او چهار روایت مربوط به ملاقات حضرت حکیمه با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را در تعارض دیده است، در حالی‌که اولاً او در نقل روایت دوم امانت‌داری نکرده و به دروغ مدعی شده است که حکیمه پس از هفت روز امام مهدی را ندید؛ ⁽¹⁾در حالی‌که در آن روایت از دیده شدن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در روز هفتم سخن به میان آمده و نه دیده نشدن پس از هفت روز. ثانیاً این روایات هرگز با یکدیگر در تعارض نیستند. متن چهار روایت مورد نظر آقای قفاری این گونه است:

با دقت در این چهار روایت روشن می‌شود که در آن‌ها هیچ تعارضی نیست؛ زیرا روایت نخست، تنها ناظر به این مطلب است که حضرت حکیمه، فردای شب تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف موفق به زیارت آن حضرت نشد و اصلاً از این‌که روز‌های پس از آن

امام مهدی را دیده‌اند یا نه سخنی به میان نیامده است. آن‌چه در حدیث دوم به چشم می‌خورد، این است که حضرت حکیمه در روز هفتم توانست با امام مهدی دیدار کند و باز نسبت به این‌که روز‌های بعد توفیق ملاقات را داشته‌اند یا نه، سخنی در میان نیست و گفتیم که آقای قفاری به دروغ از حضرت حکیمه چنین نقل کرده بودند که پس از روز هفتم آن حضرت را ندیدم.

در روایت چهارم چنین آمده است که حضرت حکیمه هر چهل روز امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را زیارت می‌کرد. روشن است که میان این سه روایت هیچ تعارضی نیست؛ زیرا هیچ‌کدام یکدیگر را نفی نمی‌کنند و بر اساس آن‌ها حضرت حکیمه روز اول موفق به ملاقات نمی‌شود و در روز هفتم این توفیق را پیدا می‌کند. در هر چهل روز باز این توفیق برایش فراهم می‌شود.

در روایت سوم نیز چنین آمده که حضرت حکیمه، در روز چهلم به دیدار امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌رود. این مطلب با روایات سابق همخوانی دارد، تنها نکته روایت این است که ایشان می‌گوید: «ثم فقدته بعد ذلک.» این روایت به ظاهر با روایت چهارم

_ که براساس آن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را هر چهل روز زیارت می‌کرده _ منافات دارد؛ اما این تعارض ظاهری نیز به این صورت حل شدنی است که مقصود حضرت حکیمه از جملۀ «ثم فقدته بعد ذلک» این است که روز‌های پس از روز چهلم _ یعنی روز چهل و یکم و چهل و دوم و... _ امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را زیارت نکردم. این با ملاقات چهل روز پس از آن منافاتی ندارد. به تعبیر دیگر، اگر تعبیر حضرت حکیمه این بود که: «ثم فقدته بعد ذلک ابداً»، این تعبیر هرگونه ملاقاتی پس از آن تاریخ را نفی می‌کرد؛ اما در کلام حضرت حکیمه، چنین تعبیری نیامده است. افزون بر این‌که اگر واقعاً میان این دو روایت تعارض باشد، این مسئله آن‌قدر کوچک و جزئی است که اگر هر دو را هم باطل بدانیم، هیچ چیزی آسیب نمی‌بیند.

با توجه به آن‌چه گذشت، روشن شد که اولاً روایات به ظاهر متعارض چهار روایت

نبوده و بلکه دو روایتند و ثانیاً این دو روایت نیز با یکدیگر جمع‌شدنی هستند.

شبهۀ 32. تناقض در روایات مربوط به مکان زندگی امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف

اشاره

خبر ندارد و علت کتمان مکان غیبت او از شیعیانش، بیم او از مطلع کردن

دیگران است. ⁽¹⁾

للغیر بمکانه.

لیکن پاره‌ای از روایات کافی، شهری را که او در آن مخفی شده است، ذکر کرده‌اند: «صاحب این امر ناگریز غیبتی خواهد داشت و ناگریز در غیبتش کناره‌گیری خواهد داشت و "طیبه"، منزل خوبی است.» این روایت به این‌که او در مدینۀ منوره مخفی می‌شود، اشاره دارد؛ چرا که «طیبه» از نام‌های «مدینه» است و چون یکی از شیعیان از حسن عسکری پرسید: اگر برای شما اتفاقی افتاد، در کجا از او پرس‌و‌جو کنم؟ پاسخ داد: در مدینه. ⁽²⁾

ولی طوسی در الغیبة روایت کرده است که او ساکن کوهی است که «رضوی» خوانده می‌شود. روایت او چنین است: «عبدالاعلی مولی آل سام می‌گوید: همراه اباعبدالله علیه السلام از منزل خارج شدم. چون به روحاء رسیدیم، آن حضرت گردن کشیده، به کوه آن منطقه نگاه کردند و به من فرمود: این کوه را می‌بینی؟ به آن رضوی می‌گویند؛ از کوه‌های فارس بود؛ ما را دوست داشت؛ پس خداوند او را به سوی ما منتقل کرد. همانا در آن، هر درخت میوه‌داری است و آن‌جا محل امن خوبی برای شخص ترسان است _ این جمله را دوبار تکرار فرمود _ همانا برای صاحب این امر در آن دو غیبت خواهد بود؛ یکی کوتاه و دیگری طولانی.» ⁽¹⁾

برخی از روایات می‌گویند: او در برخی وادی‌های مکه پنهان شده است. در تفسیر عیاشی و غیر آن آمده است که اباجعفر گفت: برای صاحب این امر در برخی از این نواحی غیبتی خواهد بود و سپس با دست به منطقه «ذی‌طوی» اشاره کردند. ⁽²⁾

لیکن احادیث آن‌ها در ادعیه و زیاراتی که برای مشاهد ائمه است، اشاره می‌کند که او ساکن سرداب سامراست و به همین دلیل، در آن‌ها چنین آمده است: «سپس به سرداب غیبت برو و میان دو درگاه بایست و با دست، دو طرف در را بگیر. پس از آن مانند کسی که اذن دخول می‌خواهد، تنحنح کن و با وقار و آرامش نام خدا را ببر و وارد شو. در گوشه سرداب، دو رکعت نماز بگذار و بگو: بارخدایا، انتظار به درازا کشید و بدکاران ما را سرزنش کردند و دفع ظلم ستمگران بر ما سخت شد. خدایا، صورت

مبارک ولی‌ات را در زمان حیات و مماتمان به ما بنما. بارخدایا، من به رجعت پیش روی صاحب این مکان ایمان دارم. فریاد رس، فریاد رس، فریاد رس، ای صاحب‌الزمان برای وصال تو از دوستان بریدم و سرزمین‌ها را درنوردیدم و مطلب خود را از اهل سرزمین‌ها مخفی نگاه داشتم تا این‌که نزد پروردگارت و پروردگارم شفیع من باشی، ای سرور من، ای فرزند حسن بن علی، به عنوان زائرت آمدم.» ⁽¹⁾

و برخی از روایاتشان می‌گوید در غیبتش، سی نفر از دوستانش همراه اویند که همدم او در تنهایی هستند و او با وجود سی نفر احساس تنهایی نمی‌کند. ⁽²⁾

اختصاص این ادعیه، مناجات، اذن دخول و... به سرداب از این مطلب حکایت دارد که جعل‌کنندگان این روایات می‌خواهند وجود او در سرداب را به پیروانشان بباورانند و به همین دلیل، ابن‌خلکان می‌گوید: «شیعیان منتظر خروج او از سرداب در آخرالزمانند» و ابن‌اثیر می‌نویسد: «آن‌ها معتقدند منتظر در سرداب است.» ⁽³⁾

علی‌رغم آن‌چه گذشت، یکی از شیعیان معاصر واقعیت را انکار کرده و می‌گوید: «هیچ روایتی وجود ندارد و در ⁽⁴⁾

الأمل والحزن.

مهدی در سرداب غایب شده است... و نیامده است که او هنگام ظهور از آن‌جا خارج می‌شود، بلکه خروج او از مکه است و میان رکن و مقام با او بیعت می‌شود»، ولی عمل شیعه، مخالف این ادعاست و با آن‌چه در کتاب‌های زیارت آمده، هماهنگ است؛ چرا که به گفته امیرعلی، نویسنده شیعی، شیعیان تا اواخر قرن چهاردهم میلادی که ابن‌خلدون، تاریخ کبیرش را می‌نوشته، هر شب پس از نماز مغرب، در درگاه سرداب سامرا جمع می‌شدند و تا زمانی که ستارگان آسمان بسیار شدند، نام او را صدا می‌کردند و او را دعوت به خروج می‌کردند و پس از انتظاری طولانی، با ناامیدی و اندوه به خانه‌هاشان باز‌می‌گشتند.

و این انتظار مایه سخره سخره‌کنندگان بود تا آن‌جا که گفته شد: «زمان آن نرسیده است که سرداب بزاید آن کسی را که شما با نادانی‌تان درباره‌اش سخن می‌گویید؟ زمان آن نرسیده؟ پس خاک بر سر عقل‌هایتان چرا که شما به سیمرغ و دیوها افسانه سومی افزودید.» ⁽¹⁾

ما آن للسرداب أن یلد الذیکلمتموه بجهلکم ما آنا

فعلی عقولکم العفاء فإن کمثلثتم العنقاء والغیلانا

و ابن‌قیم گفته است: «این‌ها مایه خجالت و خنده بنی‌آدمند و هر عاقلی آن‌ها را مسخره می‌کند.» به همین دلیل است که دردعاهایشان آمده که آن‌ها به دلیل این اعتقاداتشان، مورد تمسخر و عیب‌جویی دیگران قرار ⁽²⁾گرفته‌اند و در دعاهایشان

خطاب به غایب چنین می‌گویند: «همانا انتظار به درازا کشید و بدکاران ما را

شماتت کردند... .»

برخی از زیاراتشان نیز از حیرت آن‌ها درباره مکان پنهان شدن او حکایت دارد. پس او را صدا می‌زنند و می‌گویند: «ای کاش می‌دانستم در کجا مسکن گزیده‌ای یا کدامین سرزمین تو را در آغوش کشیده. آیا در کوه رضوی هستی یا در ذی‌طوی یا جای دیگر؟» ⁽¹⁾

با وجود این، پاره‌ای دیگر از روایاتشان می‌گوید او مکان ثابتی ندارد، بلکه میان مردم زندگی می‌کند. «در مراسم حج شرکت می‌کند و مردم را می‌بیند، ولی آن‌ها

او را نمی‌بینند.» ⁽²⁾

روایاتشان در مورد تعیین مکان او با یکدیگر این‌گونه اختلاف دارند و بر اساس اختلاف جناح‌های شیعی یا بر اساس اختلاف احوال و زمان‌ها، هر کس در این باره رأیی را انتخاب می‌کند. تا زمانی که بازی فریب‌کاری و تزویر ادامه دارد، چنین اختلافی طبیعی است؛ چرا که غایب آن‌ها وجود خارجی ⁽³⁾ندارد.» ⁽⁴⁾

خلاصه شبهه

اولاً روایات ناظر به مکان امام مهدی با یکدیگر در تعارضند و ثانیاً شیعیان به

پنهان شدن امام مهدی در سرداب معتقدند.

پاسخ ادعای نخست

نقد و بررسی سندی

قفاری برای اثبات تعارض روایات مکان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به چند دسته از روایات استناد کرده است؛ در دسته نخست دو روایت وجود دارد که طبق نخستین آن منزل امام در دوران غیبت طیبه (مدینه) است. ⁽¹⁾این روایت از نظر سندی ضعیف است، اما روایت دوم از سند معتبری برخوردار است. ⁽²⁾طبق دسته دوم روایاتی که قفاری بدان استناد جسته، مکان امام در عصر غیبت کوه رضوی است ⁽³⁾که این روایت نیز ضعیف است؛ و طبق دسته سوم، مکان امام ذی طوی است ⁽⁴⁾و این روایت نیز با مشکل ارسال در سند روبه‌روست. بنابر این روایات معتبر حتی در ظاهر نیز عاری از هر نوع تعارض بدوی هستند.

نقد و بررسی محتوایی

در مورد روایاتی که محل سکونت امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف را در دوران غیبت مکان‌های مختلفی چون مدینه، ذی‌طوی، رضوی یا جاهای دیگر معرفی کرده‌اند، باید گفت میان این روایات هیچ تعارضی وجود ندارد؛ چرا که به مضمون همه آن‌ها، بدون کمترین اشکالی می‌توان ملتزم شد. در توضیح مطلب باید دانست اولاً امام

مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف به اقتضای این‌که بشر است، به مکانی برای زندگی نیاز دارد. به‌جز آن، این مکان می‌تواند در مقاطع مختلف زمانی، تغییر یابد؛ یعنی آن حضرت در طول هزار و چند صد سالی که از عمر شریفشان گذشته است، مکان‌های مختلفی را برای زندگی انتخاب کرده‌اند یا می‌کنند. گاهی در مدینه سکونت گزیده و گاه در مکه منزل کرده‌اند. گاه در ذی‌طوی زندگی کرده و گاهی در کوه رضوی بوده‌اند. زمانی نیز مکان‌های دیگر را برای سکونت برگزیده‌اند، چنان‌که محل تولد و بخش‌های آغازین حیات مبارکشان شهر سامرا بوده است. همان‌طور که در توقیع مورد اشاره آقای قفاری تصریح شده است، علت خفای مکان دقیق آن حضرت، ایمن ماندن ایشان از شناسایی است. روشن است که تصریح به شهر حضور ایشان از دو جهت منجر به شناسایی آن حضرت نمی‌شود: اول این‌که مقطع زمانی حضور ایشان در آن شهر معین نشده است. دوم این‌که هویت آن حضرت برای مردم ناشناخته است. از این‌رو، حضورشان در یک شهر خاص منجر به شناسایی ایشان نمی‌شود. به همین دلیل عاشقان آن حضرت، سوزمندانه، حیرت خود را از مکان آن حضرت زمزمه می‌کنند: «لیت شعری این استقرت بک النوی بل ای ارض تقلک اوثری ابرضوی ام غیرها ام ذی طوی.»

با این توضیح‌ها روشن شد که سخن پایانی نویسنده مورد نظر که می‌گوید: «ولی طبق روایات دیگر شیعه، او مکان ثابتی ندارد، بلکه میان مردم زندگی می‌کند»، با دیگر روایات همخوان و هماهنگ است و هیچ نیازی نیست آن را فریب‌کاری و تزویر شیعه بخواند. اساساً روشن نیست آقای قفاری از کدام منطق پیروی می‌کند و در فهم روایات از چه اسلوبی بهره می‌برد که همیشه تعارض و تضاد به ذهنش متبادر می‌شود، با این‌که می‌توان بدون غرض‌ورزی و پیش‌داوری و با دور ریختن تعصب‌ها و لجاجت‌ها، به این روایات و روایات مشابه نگریست و آن‌ها را کنار هم نشاند و میانشان آشتی برقرار کرد.

پاسخ ادعای دوم

نقد و بررسی سندی

آن‌چه قفاری در این قسمت به آن استناد کرده است تا اثبات کند که شیعیان معتقد به مخفی شدن امام مهدی در سرداب هستند، نه‌تنها مرسل است، بلکه اساساً مستند به هیچ‌یک از امامان معصوم هم نیست و به احتمال زیاد از منشئات یکی از علماست. ⁽¹⁾بنابر این اشکال قفاری از اساس فرو خواهد ریخت.

نقد و بررسی محتوایی: مخفی شدن امام مهدی در سرداب، اتهامی بی‌دلیل

اشاره

درباره اتهام اعتقاد داشتن شیعیان به وجود امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف در سرداب باید گفت آقای قفاری، نه اولین نویسنده وهابی است که این اتهام را به شیعه نسبت می‌دهد و نه آخرین آن‌هاست. ⁽²⁾نویسندگان وهابی اصرار فراوانی دارند اعتقاد به زندگی امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف در سرداب را به شیعه نسبت دهند و با وجود این‌که بسیاری از دانشمندان شیعه این مسئله را نفی کرده‌اند، باز این اتهام را تکرار می‌کنند. پس چاره‌ای جز طرح تفصیلی این مسئله نیست.

روایاتی که متعرض محل زندگی امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف در عصر غیبت شده‌اند، دو دسته‌اند: دسته‌ای به مکان‌هایی خاص اشاره کرده و دسته‌ای دیگر مکان آن حضرت را نامعلوم دانسته‌اند. برخی از این دو دسته روایت بدین قرارند:

1. روایاتی که از مکانی خاص یاد کرده‌اند

الف) مدینه: از امام باقر و امام صادق علیهما السلام چنین روایت شده است:

صاحب این امر ناگریز غیبتی خواهد داشت و ناگریز در غیبتش کناره‌گیری خواهد داشت و طیبه، منزل خوبی است.

این حدیث را که از مدینه به عنوان محل زندگی امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف یاد کرده است، شیخ کلینی ⁽¹⁾، شیخ نعمانی ⁽²⁾، شیخ طوسی ⁽³⁾، شیخ حر عاملی ⁽⁴⁾و علامه

مجلسی ⁽⁵⁾روایت کرده‌اند.

در حدیث دیگری، ابوهاشم جعفری می‌گوید:

از امام حسن عسکری علیه السلام پرسیدم: عظمت شما مانع از سؤال می‌شود. آیا اجازه پرسش دارم؟ فرمودند: بپرس. پرسیدم: آیا برای شما فرزندی است؟ فرمودند: آری. عرض کردم: اگر برای شما اتفاقی افتاد، کجا او را بیابم؟ فرمودند: در مدینه.

این حدیث را شیخ کلینی، ⁽⁶⁾شیخ مفید، ⁽⁷⁾شیخ طوسی، ⁽⁸⁾شیخ طبرسی، ⁽⁹⁾اربلی، ⁽¹⁰⁾شیخ حر عاملی، ⁽¹¹⁾علامه مجلسی ⁽¹²⁾و برخی دیگر از عالمان شیعه در کتاب‌های خود روایت کردند.

ب) کوه رضوی: عبدالاعلی مولی آل سام می‌گوید: همراه امام صادق علیه السلام از منزل

خارج شدم. چون به روحاء رسیدیم، آن حضرت گردن کشید و به کوه آن منطقه نگاه کرد و به من فرمود: این کوه را می‌بینی؟ به آن رضوی می‌گویند؛ از کوه‌های فارس بود که ما را دوست داشت. پس خداوند او را به سوی ما منتقل کرد. همانا در آن، هر درخت میوه‌داری است و آن‌جا محل امن خوبی برای شخص ترسان است _ این جمله را دوبار تکرار فرمود _ همانا برای صاحب این امر در آن دو غیبت خواهد بود؛ یکی، کوتاه و دیگری، طولانی.

این حدیث را شیخ طوسی ⁽¹⁾، شیخ حر عاملی ⁽²⁾و علامه مجلسی ⁽³⁾روایت کرده‌اند.

ج) ناحیه ذی‌طوی: امام باقر علیه السلام فرمود: «برای صاحب این امر در این نواحی غیبتی خواهد بود.» سپس با دست به منطقه ذی‌طوی اشاره کردند.

این حدیث را عیاشی ⁽⁴⁾نعمانی ⁽⁵⁾و علامه مجلسی ⁽⁶⁾در کتاب‌های خود

ثبت کرده‌اند.

2. روایاتی که مکان حضرت را نامعلوم معرفی کرده‌اند

الف) امام صادق علیه السلام فرمود:

برای صاحب این امر دو غیبت خواهد بود؛ یکی از آن دو، طولانی خواهد بود تا آن‌جا که برخی می‌گویند مُرد، و تعدادی می‌گویند کشته شد و بعضی می‌گویند رفت. و بر اعتقاد به او از میان اصحابش جز تعداد اندکی باقی

نخواهد ماند و بر جایگاهش هیچ‌کس از دوست و بیگانه آگاهی نمی‌یابد، مگر خدمت‌گزاری که به کارهای او می‌رسد.

این حدیث را شیخ نعمانی ⁽¹⁾و شیخ طوسی ⁽²⁾و علامه مجلسی ⁽³⁾روایت کرده‌اند.

ب) از آن حضرت در حدیث دیگری چنین نقل شده است:

برای قائم دو غیبت خواهد بود؛ یکی، کوتاه و دیگری، طولانی. در غیبت اول، از مکان او جز شیعیان مخصوصش خبر ندارند و در غیبت دیگر، جز دوستان مخصوصش از مکان او مطلع نیستند.

این حدیث را کلینی ⁽⁴⁾، نعمانی ⁽⁵⁾شیخ حر عاملی ⁽⁶⁾و علامه مجلسی ⁽⁷⁾در کتاب‌های خود نقل کرده‌اند.

ج) شیخ صدوق از امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف چنین روایت کرده است:

همانا پدرم از من عهد گرفت که برای پنهان ماندن امرم جز در مخفی‌ترین و دورترین مکان‌های زمین سکونت نگزینم. ⁽⁸⁾

پیش از این توضیح داده شد که این روایات هیچ‌گونه تعارضی با یکدیگر ندارند و

با توجه به مدت طولانی غیبت امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف می‌توان هرکدام از روایات دسته نخست را ناظر به مقطعی از زمان گرفت. از سوی دیگر، از آن‌جا که مقطع زمانی حضور امام در مدینه، روشن نیست، بنابراین، مکان زندگی آن حضرت بر کسی آشکار نیست. از این‌رو، میان دسته نخست روایات و دسته دوم تعارضی وجود ندارد.

در کنار این مجموعه روایات، زیارتی وجود دارد که آقای قفاری متن آن را در کتاب خود آورده و بر اساس آن مدعی شده است که شیعیان به وجود امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف در سرداب معتقد هستند. توجه به چند نکته درباره این زیارت ضروری است:

یونس بن ظبیان از امام صادق علیه السلام پرسید: من بسیار یاد حسین علیه السلام می‌کنم. چه بگویم؟ آن حضرت فرمود: «قل: صلّی الله علیک یا أباعبدالله، تعید ذلک ثلاثاً. فإنّ السّلام یصل إلیه من قریب و من بعید؛ ⁽¹⁾سه بار بگو: صلّی الله علیک یا اباعبدالله. همانا سلام به او از نزدیک و دور می‌رسد.»

در این حدیث، امام صادق علیه السلام به کسانی که از حرم مقدس امام حسین علیه السلام دورند، توصیه فرموده‌اند با صیغه خطاب «السلام علیک» بر امام حسین علیه السلام سلام کنند. شیخ طوسی نیز از آن حضرت چنین روایت کرده است:

هر کس بخواهد قبر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم و امام علی علیه السلام و حضرت زهرا علیها السلام و دیگر امامان اهل‌بیت علیهم السلام را از دور زیارت کند، باید به بیابانی برود و نماز بگزارد. سپس آیاتی از قرآن بخواند و سپس بگوید: السّلام علیک ایّها النّبی و رحمة‌الله و برکاته، السّلام علیک أیّها النّبیّ المرسل و الوصیّ المرتضی و السّیّدة الکبری و السّیّدة الزّهراء و السّبطان المنتجبان جئت انقطاعاً إلیکم

و إلی آبائکم و ولدکم... . ⁽¹⁾

سید بن طاوس نیز در زیارت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از دور این زیارت را نقل می‌کند:

السّلام علیک یا رسول الله السّلام علیک یا خلیل الله... . ⁽²⁾

در این زیارت و زیارت‌های مشابه که نمونه‌های آن در کتاب‌های شیعه بسیار است، زائر با این‌که در حرم معصوم حضور ندارد، از دور، با صیغه «خطاب» به او سلام می‌کند و او را همچون حاضر زیارت می‌کند و این نیست مگر به این دلیل که شیعه بر این باور است که برای پیشوایان معصوم علیهم السلام نزدیک و دور تفاوتی ندارد. آنان همچنان که سلام زائر مجاور را می‌شنوند، عرض ارادت عاشقانی را نیز که فرسنگ‌ها دورترند، می‌بینند و می‌شنوند. اهل‌سنت نیز در نمازهای خود، هر روزه پیامبر گرامی اسلام را با صیغه خطاب مورد توجه قرار می‌دهند و عرض می‌کنند: «السّلام علیک أیّها النّبی و رحمة الله و برکاته.» البته هیچ مسلمانی این سلام و عرض ادب را به معنای اعتقاد به حضور فیزیکی آن حضرت نزد نمازگزار ندانسته است. از این‌رو، از این‌که در سرداب، امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف با صیغه خطاب زیارت می‌شود، نمی‌توان حضور فیزیکی آن حضرت در سرداب و اعتقاد به غایب شدن ایشان در این مکان را برداشت کرد. به همین دلیل، هرچند علامه مجلسی زیارت مورد نظر آقای قفاری را در کتاب خود ثبت کرده، بابی با عنوان «باب زیارة الامام المستتر عن الابصار... فی السّرداب و غیره» ⁽³⁾گشوده است. از قضا زیارت مورد نظر آقای قفاری در همین باب آمده است. در جایی دیگر می‌نویسد:

سپس بدان که مستحب است زیارت امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف در هر مکان و زمانی و در سرداب مقدس و مرقد اجداد پاکش. ⁽⁴⁾

در جایی دیگر، به صراحت از متغیر بودن مکان امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف سخن گفته و در شرح حدیثی نوشته است:

شاید مقصود از حیرت، حیرت در محل زندگی و این‌که در هر زمانی در شهر یا ناحیه‌ای است. ⁽¹⁾

روشن است که اگر چنان‌که آقای قفاری پنداشته است، زیارت مورد نظر به معنای وجود امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف در سرداب بود و علامه مجلسی چنین عقیده‌ای داشت، زیارت کردن آن حضرت در غیر سرداب و در هر مکانی و در حرم امامان اهل‌بیت علیهم السلام معنا نداشت. اگر زیارت آن حضرت در حرم امامان معصوم علیهم السلام و غیر سرداب به معنای حضور فیزیکی و غیبت آن حضرت در این مکان‌ها نیست، زیارت آن حضرت در سرداب نیز به معنای حضور در سرداب نیست. البته سرداب مقدس از این جهت ویژگی دارد که خانه شخصی و محل سکونت سه امام معصوم _ امام هادی علیه السلام، امام حسن عسکری علیه السلام و امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف _ بوده است و این سرداب، یادآور لحظات شیرین، اما کوتاهی است که امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف آن را در کنار پدر خود در این خانه تجربه کرده است. بنابراین شیعیان هنگام ورود به خانه شخصی امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف اذن دخول می‌گیرند و با قرائت ادعیه و مناجات‌های مأثور به آن حضرت عرض ارادت می‌کنند.

بنابراین، زیارت مورد نظر از منشئات ابن‌مشهدی یا یکی دیگر از عالمان شیعه است.

با توجه به آن‌چه گذشت، از آقای قفاری و دیگر نویسندگانی که اعتقاد وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف در سرداب را به شیعه نسبت داده‌اند، چند پرسش داریم و از خوانندگان منصف خود می‌خواهیم در این باره قضاوت کنند:

منشئات علماست؟ باید دانست به نظر اتفاقی شیعیان، کلام غیر معصوم هیچ بهره‌ای از حجیت ندارد.

بوده، به کلمات نویسندگان سنی‌مذهب استناد جسته است؛ کسانی که خود، اصل این ماجرا بوده و آن را ساخته و منتشر کرده‌اند. به راستی که این ادعای آقای قفاری و مستنداتش، یادآور مثل معروف «شاهدها ذنبها» است.

شبهۀ 33. تعارض روایات مربوط به نام امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

اشاره

در میان خودشان از او جز با رمزی که دیگران از آن بی‌اطلاع بودند، یاد

نمی‌کردند، مانند غریم. شیخ مفید درباره ⁽²⁾اطلاق این لقب به او می‌گوید: این

رمزی است که شیعیان در قدیم آن را می‌شناختند و به دلیل رعایت تقیه از حضرت با آن یاد می‌کردند. رمزهایی که با آن به او اشاره می‌کردند، زیاد بود مثل القائم، الخلف، السید، الناحیۀ المقدسه، الصاحب، صاحب‌الزمان، صاحب‌العصر، صاحب الامر و غیر آن.

این پنهان‌کاری‌ها نشان‌دهنده وجود تشکیلات سرّی در داخل دولت اسلامی است که پیروانش برای ارتباط با یکدیگر از رمز و اشاره استفاده می‌کردند و از سوی دیگر، بر دروغ خود سرپوش می‌گذاشتند و حقیقت را پنهان می‌کردند. افزون بر این‌که این حقیقت با این ادعای آن‌ها که اسم و صفت مهدی‌شان از پیش گفته شده بود، در تعارض ⁽¹⁾است. ⁽²⁾

نقد و بررسی سندی

گرچه توقیعی که قفاری به آن استناد کرده است از سند معتبری برخوردار

نیست، ⁽³⁾اما بر اصل حرمت تسمیه امام مهدی روایات متعددی دلالت دارد ⁽⁴⁾

که کثرت آن‌ها موجب اطمینان به صدور آن شده و ما را از بررسی سندی بی‌نیاز می‌کند.

نقد و بررسی محتوایی

پاسخ اول: نهی از نام بردن امام مهدی به معنای مجهول بودن نام آن حضرت نیست

اشاره

گویا قفاری از روایات نهی تصریح به نام امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، چنین برداشت کرده است که آن حضرت مجهول‌الاسم است. از این‌رو، آن‌ها را با روایاتی که نام آن حضرت را محمد خوانده‌اند، در تعارض دیده است. این در حالی است که مدلول روایاتی نظیر آن‌چه قفاری آورده است: «ان دللتهم علی الاسم اذاعوه»، بیش از این نیست که برخی شیعیان، نام واقعی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نمی‌دانستند. به همین دلیل، از نواب خاص در این باره پرسش می‌کردند. البته کسی مدعی نشده است که همه شیعیان آن دوران، عالمانی فرهیخته و آگاه به تمام مسائل دینی و عقیدتی بودند. بنابر‌این، با وجود این‌که سال‌ها پیش در برخی از روایات پیشوایان معصوم با عباراتی چون «اسمه اسمی» ⁽¹⁾یا «سیخرج الله من صلبه رجلاً بإسم نبیّکم» ⁽²⁾نام آن حضرت بیان شده بود، بسیاری از شیعیان نیز وجود داشتند که از این روایات و روایات دیگری که مسائل جزئی را دربر می‌گرفتند، بی‌اطلاع بودند. بنابراین از افراد آگاه در این باره پرسش می‌کردند. آن‌چه مطلع نشدن شیعیان آن زمان از نام امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را منطقی جلوه می‌داد، توصیه مؤکدی بود که پیشوایان معصوم و شخص امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به تصریح نکردن به نام آن حضرت کرده بودند. از این‌رو، آن حضرت مجهول‌الاسم نبود، بلکه برخی شیعیان از نام آن حضرت اطلاع نداشتند. مؤید روشنی که بر اطلاع حداقل دسته‌ای از شیعیان از نام مبارک امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دلالت می‌کند، همین روایاتی است که از تصریح به نام ایشان منع می‌کند؛ چرا که اگر آن حضرت مجهول‌الاسم بود، خودبه‌خود، کسی نام ایشان را به زبان نمی‌آورد و نیازی به تأکید بر حرمت تصریح به اسم نبود.

تحلیل چرایی ممنوع بودن تصریح به نام امام مهدی

درباره مسئله حرمت تصریح به نام مبارک امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ابتدا ضروری است زمینه‌ها و بسترهایی را که منجر به نهی از تصریح به نام مبارک امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف شد، بشناسیم. در این صورت، می‌توان راز این حکم را دریافت و آن را به صورتی معقول و موجه تحلیل کرد. به گواهی منابع تاریخی و روایی، پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام در روایات فراوانی به تولد فرزندی از نسل پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، نهمین فرزند از نسل امام حسین علیه السلام و فرزند امام عسکری علیه السلام با عنوان مهدی موعود بشارت داده بودند؛ موعودی که رسالت سترگ ویران کردن کاخ ستم و پی‌ریزی حکومت عدل جهانی را بر عهده دارد. این بشارت‌ها حساسیت حاکمان ستمگر معاصر امام حسن عسکری علیه السلام را برانگیخت و آنان را برای جلوگیری از تولد فرزند آن حضرت به هر صورت ممکن تحریک کرد. مأموران حکومتی امام عسکری علیه السلام را به اجبار، در شهر سامرا که در واقع پادگان نظامی بود، سکونت دادند و پیوسته خانه ایشان را کنترل می‌کردند. در این شرایط، امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مخفیانه متولد شد و حکومت و مردم عادی از این ماجرا بویی نبردند. هرگونه بی‌احتیاطی و درز کردن اخبار مربوط به تولد این نوزاد تمام برنامه‌های امام را به هم می‌ریخت و حاصل تلاش تمام پیشوایان معصوم را تباه می‌کرد. سفارش‌های اکید امام حسن عسکری علیه السلام به مخفی نگاه داشتن خبر تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و نیز سفارش به تفحص نکردن درباره مکان آن حضرت و فرستادن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به مکه، ⁽¹⁾مجموعه‌ای از اقداماتی بود که باعث ایمن ماندن جان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از تهدیدات شد. سلسله اقدامات پیش‌گیرانه امام حسن عسکری عجل الله تعالی فرجه الشریف با مسئله نهی از تصریح به نام مبارک امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف کامل شد؛ چرا که تصریح به نام آن حضرت در شرایط تقیه و خفای آن حضرت، حساسیت دستگاه حاکم را برمی‌انگیخت و به پی‌گیری و جست‌و‌جوی آن حضرت و در نتیجه، تهدید

شدن جان ایشان می‌انجامید. نایب اول، عثمان بن سعید در پاسخ به سؤال از اسم امام، پرسش از آن را نهی می‌کند و این حکم را نه از ناحیه خود، که از طرف امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌شمارد و در تحلیل آن چنین می‌گوید:

نزد سلطان چنین مسجل شده است که ابومحمد بدون این‌که فرزندی داشته باشد، از دنیا رفته است... و اگر به نام حضرت تصریح شود، به جست‌وجوی از او بر خواهند آمد. پس تقوای الهی پیشه کنید و از آن صرف نظر کنید. ⁽¹⁾

پاسخ دوم: حرمت تصریح به نام امام مهدی از اصول مذهب تشیع نیست

صرف نظر از آن‌چه گذشت، برخلاف تصور آقای قفاری که مسئله حرمت تصریح به نام مبارک امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را یکی از اصول مذهب شیعه خوانده است، باید گفت مسئله یادشده، مسئله‌ای فقهی است که فقیهان شیعه هرکدام بر حسب اجتهاد خود درباره آن فتوایی داده‌اند و نظر واحدی در میان آنان وجود ندارد. برخی معتقد به حرمت تصریح به نام مبارک امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در همه زمان‌ها هستند، ولی در مقابل، عده‌ای دیگر معتقدند حکم یادشده به دوران تقیه مربوط است، اما در عصر ما که این کار تهدیدی را متوجه آن حضرت نمی‌کند، می‌توان به نام مبارک ایشان تصریح کرد. محقق اربلی در این باره چنین می‌نویسد:

به اعتقاد من، منع از تصریح به نام حضرت به دلیل رعایت تقیه بوده است در زمانی که بر آن حضرت بیم می‌رفته و به دنبال ایشان بودند، اما اکنون این منع وجود ندارد. ⁽²⁾

فیض کاشانی نیز در شرح حدیثی چنین می‌گوید:

از ظاهر تعلیل این روایت چنین استفاده می‌شود که حرمت تسمیه

مخصوص آن زمان بوده است. ⁽¹⁾

شیخ حر عاملی ⁽²⁾و ملاصالح مازندرانی ⁽³⁾از دیگر طرف‌داران این دیدگاه هستند. بر این اساس، روشن شد که:

شبهۀ 34. تعارض روایات مربوط به مدت غیبت امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف

اشاره

به نظر می‌رسد این حدیث در روزهای نخست تکون اندیشه غیبت جعل

شده باشد تا تسکینی باشد برای دل‌های خون‌خواه و آرامشی برای قلب‌های سرگردان که بر آن حقیقت تلخ واقف شدند؛ زیرا امام بدون داشتن فرزندی فوت

کرد و نیرنگ روشن شد و حقیقت نمایان گشت. از این‌رو، برای غیبت ادعا

شده چنین وعده نزدیکی قرار داده شد تا پذیرش آن سریع‌تر و راحت‌تر باشد و

بدین طریق، کسب اموال مهیا تضمین شود؛ اموالی که ظهور امام انتظار کشیده می‌شد تا به عنوان حق آل‌البیت به او پرداخته شود... و با وجود بدا و تقیه، زمینه برای تأویل و بازگشت از کلام... در آینده فراهم بود... و این موضعی است که شیوخ متأخرشان درباره این روایت اتخاذ کرده‌اند. یکی از آن‌ها چنین می‌گوید: «احتمال دارد مقصود این باشد که غیبت و حیرت در این مقدار از زمان محتوم باشد، اما پس از آن، در آن، بدا واقع می‌شود.» و برخی دیگر خواسته‌اند با توجیهاتی دیگر از آن خلاصی یابند، اما هیچ‌یک از آن‌ها جرئت نکرده است که به اصل مسئله غیبت خدشه وارد نماید. ⁽¹⁾

همچنان‌که به نظر آن‌ها وقت ظهور این امر هفتاد سال پس از غیبت تعیین شده بود و پس از آن به 140 موکول شد و سپس تا زمان نامعلومی به تأخیر افتاد و به ائمه نسبت دادند که می‌خواستند از ⁽²⁾طریق حروف مقطعه آغاز سوره‌ها، زمان خروج غایب

را به دست بیاورند.

و از روایاتشان چنین برداشت می‌شود که چهره‌های برجسته‌ای که سکان تشیع را در اختیار داشتند، پیروان خود را نسبت به نزدیک بودن زمان فرج و ظهور امام غایب امیدوار می‌کردند تا جایی که برخی از شیعیان برای خروج غایب لحظه‌شماری می‌کردند. در احادیثشان چنین آمده است که برخی از آن‌ها به انتظار آمدن غایب از خرید و فروش و فعالیت دست کشیده بودند و از این حالت شکایت می‌کردند تا جایی که یکی از آن‌ها گفت: «ما به انتظار تحقق این امر بازارهایمان را رها کردیم تا جایی که نزدیک است محتاج دیگران شویم.» ⁽¹⁾

در واقع، این وعده‌ها همان چیزی است که به آن اشاره کردیم؛ یعنی استمرار بازی‌شان و برطرف کردن شک و حیرت پیروانشان و این شیوه آن‌ها در سرگرم کردن شیعه با آرزوها و تخدیر آن‌ها با وعده‌هاست و به این مطلب خودشان در روایاتشان اعتراف کرده‌اند: «همانا دویست سال است که شیعه با آرزوها پرورش داده می‌شود»؛ زیرا اگر به آن‌ها گفته می‌شد: «این امر تا دویست یا سیصد سال دیگر اتفاق نمی‌افتد، قلب‌ها سخت می‌شد و بیشتر مردم از اسلام _ یعنی مذهبشان _ برمی‌گشتند، ولی گفتند چقدر سریع و نزدیک است تا این‌که دل‌های مردم نرم گردد و فرج نزدیک دیده شود.» ⁽²⁾

روایاتی که برای علاج مشکل مشخص بودن زمان غیبت ساخته شدند، در این‌باره با یکدیگر اختلاف دارند. این روایات یک‌بار دستور به تسلیم شدن می‌دهند و می‌گویند: «وقتی برایتان حدیثی گفتیم و آن حدیث واقع شد، بگویید: خداوند راست گفت، و اگر شما را حدیث گفتیم و برخلاف آن واقع شد، بگویید: خداوند راست گفت، تا دوبار پاداش بگیرید.» ⁽¹⁾

بار دیگر، سبب خلف وعده تحقق ظهور در وقت مقرر را افشای راز آن توسط

شیعه معرفی می‌کند و به همین دلیل، وقتی یکی از آن‌ها گفت: آیا این امر زمان

پایانی ندارد تا این‌که مایه آسایش ما شود؟ [امامشان] گفت: بله، ولی شما آن را فاش کردید. از این‌رو، خداوند آن را به تأخیر انداخت. روایاتشان می‌گوید: «خداوند بلند‌مرتبه برای این امر سال 140 را تعیین کرده بود... و ما شما را از آن آگاه کردیم و شما سخن ما را فاش کردید و پرده از آن برداشتید. پس خداوند پس از آن برای ما وقتی قرار نداد.» ⁽²⁾

بار دیگر از کشته شدن حسین به عنوان دلیل عدم تحقق وعده یاد می‌کند. ابوعبدالله می‌گوید: «همانا خداوند بلندمرتبه وقت این امر را سال هفتاد قرار داده بود، ولی چون حسین _ که درود خداوند بر او باد _ کشته شد، غضب خداوند بر اهل زمین شدید شد و آن را به تأخیر انداخت.» ⁽³⁾

آن‌ها همه این‌ها را با عقیده بدا توجیه می‌کنند و به همین دلیل، مازندرانی می‌گوید: «تعیین وقت برای این امر... وقت‌گذاری بدائی است. به همین دلیل، در آن بدا واقع شد.» ⁽¹⁾

در همین حال، روایات شیعه دست از اخبار تعیین وقت می‌شویَد و می‌گوید: «وقت‌گذاران دروغ گفتند و عجله‌کنندگان هلاک شدند و تسلیم‌شوندگان نجات یافتند»؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند؛ ما اهل‌بیت وقت تعیین نمی‌کنیم»؛ «نه در گذشته وقت تعیین کردیم و نه در آینده چنین می‌کنیم»؛ «هرکس از طرف ما برایت وقت تعیین کرد، از این‌که او را تکذیب کنی، هراس نداشته باش. ما برای هیچ‌کس وقت تعیین نکرده‌ایم»؛ «خداوند جز این نخواسته است که خلاف وقت وقت‌گذاران را آشکار سازد» و این‌گونه احادیثشان با یکدیگر تعارض و تناقض دارد؛ چرا که به اقتضای شرایط، احادیث مختلف جعل ⁽²⁾شده‌اند. ⁽³⁾

خلاصه شبهه

آب در‌آمد.

نقد و بررسی

پاسخ ادعای نخست: نزدیک بودن ظهور، همچون نزدیک بودن قیامت

در قرآن کریم، در آیات فراوانی از تحقق قریب‌الوقوع قیامت سخن گفته شده است: ((أَتَی أَمْرُ اللهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ))، ⁽¹⁾((اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ))، ⁽²⁾((اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ)). ⁽³⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نیز با بیان‌های مختلفی این حقیقت قرآنی را به مسلمانان گوشزد می‌فرمود. آن حضرت انگشتان سبابه و وسط را کنار هم نهاد و فرمود:

بعثت من و قیامت مانند نسبت این انگشت به آن است. ⁽⁴⁾

بنا بر روایت محدثان اهل‌سنت، وقتی از آن حضرت از زمان قیامت سؤال شد، به نوجوانی از انصار که آن‌جا حاضر بود، نظر کرد و فرمود:

اگر این نوجوان زنده بماند، امید است که به سن پیری نرسیده، قیامت برپا شود. ⁽⁵⁾

آیات قرآن و فرمایش‌های پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم گاه بر مؤمنان راستین چنان تأثیر می‌گذاشت که گمان می‌کردند تا قیامت جز لحظاتی چند باقی نمانده است. ثعالبی _ مفسر سنی‌مذهب _ چنین روایت می‌کند:

مردی از اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در حال ساختن دیواری بود. مردی از کنار او گذشت و از او پرسید: امروز از قرآن چه نازل شده است؟ او پاسخ داد: ((اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِی غَفْلَةٍ مُّعْرِضُونَ)). پرسش‌گر دست از بنایی

کشید و گفت: به خدا سوگند، دیگر چیزی نمی‌سازم. ⁽¹⁾

سلوک پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نیز چنین بود که گویی قیامت بسیار نزدیک است.

اَنَس می‌گوید:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم زیر درختی نشسته بود که شاخه‌های درخت تکان خورد. آن حضرت سراسیمه به‌پا خاست. از آن حضرت درباره این رفتار سؤال شد. پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: گمان کردم قیامت به‌پا شد. ⁽²⁾

البته روشن است که از زمان نزول آیات یاد‌شده و فرمایش‌های پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم بیش از 14 قرن می‌گذرد و تا به امروز قیامت رخ نداده است. حال چگونه می‌توان آن همه تأکید بر قریب‌الوقوع بودن قیامت را با این تأخیر هزار و چند صدساله کنار هم نشاند؟ به نظر می‌رسد آن همه تأکید از این جهت بوده است که گرچه میان بعثت و قیامت در نظر انسان‌های ظاهربین قرن‌ها فاصله افتاده است، اما در نگاهی عمیق‌تر، قیامت حتمی است و آن‌چه حتمی است، نزدیک است. ⁽³⁾

افزون بر این، نزدیک خواندن قیامت به صلاح مکلفان است؛ چرا که انگیزه آن‌ها را در جبران گناهان و خلاصی از آن افزایش می‌دهد. ⁽⁴⁾از سوی دیگر، اگر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در پاسخ سؤال از قیامت اظهار بی‌اطلاعی می‌کرد، بیم آن می‌رفت که اعراب مرتد شوند. بنابراین، با زبان تعریض و تلویح با آنان سخن می‌گفت. ⁽⁵⁾این توضیحات را محدثان و مفسران اهل‌سنت درباره آیات و روایات پیش‌گفته ارائه کرده و هیچ‌کدام به استناد تعارض ظاهری آن‌ها برچسب جعل و تحریف به روایات نزده‌اند. به نظر می‌رسد با همین نگاه می‌توان احادیث امامان: را درباره نزدیک بودن زمان ظهور

تفسیر کرد. ظهور، قریب‌الوقوع است و هر لحظه باید انتظار آن را کشید، هرچند صدها و بلکه هزاران سال از آن بگذرد؛ چرا که ظهور، حتمی است و هر امر محتومی نزدیک است. تأکید بر نزدیک بودن آن نیز به صلاح مؤمنان است؛ چرا که این باور در زندگی منتظران نقش سازنده‌ای دارد. با اعتقاد به نزدیک بودن ظهور، انگیزه منتظران برای آمادگی، خودسازی و اصلاح جامعه افزایش می‌یابد و از سوی دیگر، مقاومت آن‌ها در برابر سختی‌های دوران غیبت دو‌چندان می‌شود.

اگر تعدادی از شیعیان با شنیدن چنین روایاتی از کسب و کار دست می‌کشیدند، شبیه این عکس‌العمل را تعدادی از مسلمانان صدر اسلام نیز هنگام شنیدن آیات قیامت نشان می‌دادند. همچنان‌که آن همه تأکید بر نزدیک بودن قیامت، دروغ نبود و آن واکنش ها طبیعی بود، تأکید بر نزدیک بودن ظهور نیز دروغ نیست و واکنش منتظران طبیعی است.

پاسخ ادعای دوم

نقد و بررسی سندی: قفاری برای اثبات این مدعا که شیعیان در ابتدا زمانی را برای پایان یافتن غیبت قرار داده بودند، به سه روایت استناد جسته است؛ طبق روایت نخست، امام علی علیه السلام زمان غیبت را شش روز یا شش ماه یا شش سال بیان فرموده است. ⁽¹⁾

این حدیث به دلیل مجهول بودن منصور بن السندی ضعیف است (معجم رجال الحدیث، ج19، ص376).

شیخ در الفهرست (ص135) سندی به تمام روایات و مصنفات سعد، از طریق شیخ صدوق و

پدرش دارد.

سال 140 را سال پایان یافتن غیبت معرفی کرده است. ⁽¹⁾این روایت نیز سند معتبری دارد و روایت سوم مورد نظر قفاری مرسله است. ⁽²⁾افزون بر روایات یادشده، در این بخش از کلمات قفاری، روایات دیگری نیز وجود داشت که به ترتیب اسناد آن‌ها بررسی می‌شود:

روایتی که بر دست از کار کشیدن برخی از شیعیان به دلیل انتظار ظهور دلالت می‌کرد. ⁽³⁾

این حدیث به دلیل مجهول بودن عبد الحمید ضعیف است (رجال طوسی، ص139)

روایت بعد، روایتی بود که از تربیت شدن شیعه با آرزوها سخن می‌گفت. ⁽⁴⁾

این حدیث به دلیل مجهول بودن سیاری ضعیف است (رجال نجاشی، ص80).

روایت سوم، روایتی بود که بر اساس آن، اگر از ائمه علیهم السلام روایتی شنیده شد و به همان صورت اتفاق افتاد، تصدیق آن یک اجر دارد و... . ⁽⁵⁾

ج1، ص369)

برخوردار است.

روایت بعد روایتی است که از فاش شدن زمان گشایش توسط شیعیان سخن می‌گوید ⁽¹⁾که این روایت نیز به نظر معتبر می‌آید.

بخشی دیگر از روایات مورد تظر قفاری روایاتی است که دروغ‌گو بودن وقت‌گذاران و عدم توقیت از جانب ائمه علیهم السلام دلالت دارد که در این باره روایات متعدی وجود دارد و کثرت آن‌ها ما را از بررسی سندی بی‌نیاز می‌کند. ⁽²⁾

نقد و بررسی محتوایی: روایات مورد نظر قفاری ناظر به ظهور امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیستند.

آقای قفاری مدعی است برخی از روایات شیعه، وقت خاصی را برای ظهور تعیین کرده بودند. پس وقتی این وعده در موعد مقرر عملی نشد، عالمان شیعه روایات گوناگونی را برای توجیه آن جعل کردند. روایاتی که به نظر آقای قفاری بر تعیین وقت ظهور دلالت دارند، عبارتند از: روایتی که سال ظهور را سال 140 معرفی می‌کند، روایتی که درصدد تعیین وقت ظهور با کمک حروف مقطعه قرآن است و روایت امام علی علیه السلام. متن کامل حدیث نخست بدین قرار است:

ابوحمزه ثمالی می‌گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: علی علیه السلام همیشه می‌فرمود: «تا هفتاد، بلا است» و می‌فرمود: «پس از بلا گشایش است»، ولی هفتاد گذشت و گشایشی ندیدیم. امام باقر علیه السلام فرمود: ای ثابت، خداوند وقت این امر را سال هفتاد قرار داده بود؛ ولی چون حسین علیه السلام کشته شد، غضب خداوند بر اهل زمین شدید شد و آن را به سال 140 موکول کرد. ما آن را به شما گفتیم و شما سخن ما را منتشر کردید و پرده از راز برداشتید. پس

خداوند آن را به تأخیر انداخت. پس از آن، نزد ما وقتی را قرار نداد و «خدا آن‌چه را بخواهد، محو یا اثبات می‌کند و اصل کتاب نزد اوست.» ابوحمزه ثمالی می‌گوید: این مطلب را بر امام صادق علیه السلام عرضه کردم. آن حضرت فرمود: آری، همین‌طور است. ⁽¹⁾

روایت یادشده برخلاف توهّم آقای قفاری هرگز ناظر به تعیین وقت ظهور امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف نیست. اثبات این مدعا که روایت یادشده، ناظر به تعیین وقت ظهور است، نیازمند اثبات دو نکته است: نخست این‌که مقصود از هفتاد و صد و چهل، هفتاد و صد و چهل پس از غیبت باشد؛ دوم این‌که مقصود از «هذا الأمر»، ظهور امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف باشد.

خوشبختانه نه‌تنها هیچ قرینه‌ای این دو مدعا را ثابت نمی‌کند، بلکه قراین متعددی برخلاف آن دلالت دارند. این قراین عبارتند از:

واژه «هذا الأمر» در روایت مورد نظر نیز ناظر به «رخاء بعد البلاء» است؛ چرا که راوی درباره علت تحقق نیافتن این فرمایش امام علی علیه السلام که «إلی السّبعین بلاء و بعد البلاء رخاء» سؤال می‌کند. امام باقر علیه السلام نیز در پاسخ می‌فرماید: «إنّ الله کان وقت هذا الأمر»؛ یعنی همان رخاء را در سال هفتاد قرار داده بود. روشن است که رخاء به معنای گشایش ⁽¹⁾است و هیچ دلیلی بر تفسیر آن به ظهور امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف نیست. نکره بودن رخاء نیز قرینه‌ای بر مطلب یادشده است.

به نظر علامه مجلسی در این روایت، «وّقت هذا الأمر، یعنی ظهور حق و غلبه آن بر باطل به دست یکی از ائمه علیهم السلام ، نه ظهور امام دوازدهم». ⁽²⁾فیض کاشانی، دیگر عالم جلیل‌القدر شیعی در ابتدا می‌نویسد که هفتاد، یعنی هفتاد پس از هجرت یا پس از غیبت امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف؛ ولی در ادامه، احتمال اول را ترجیح می‌دهد و می‌افزاید احتمال این‌که مقصود، هفتاد پس از هجرت باشد، با این نکته تأیید می‌شود که امام حسین علیه السلام حق خود را در حدود سال هفتاد پس از هجرت طلب کرد و امر امام رضا علیه السلام اندکی پس از سال 140 در شرف ظهور بود. ⁽³⁾

آقای قفاری برای تکثیر اشکال، تفسیر مشاهیر عالمان شیعی همچون علّامه مجلسی و فیض کاشانی را رها کرده و به تفسیر یکی از عالمان نه‌چندان مشهور شیعی استناد کرده است.

روایت دومی که به نظر آقای قفاری درصدد تعیین وقت ظهور برآمده، روایت امام باقر علیه السلام است که فرمود:

ای ابولبید، دوازده نفر از فرزندان عباس به حکومت می‌رسند که پس از هشتمین آن‌ها چهار نفرشان کشته می‌شوند. یکی از آن‌ها درد گلو می‌گیرد که او را می‌کشد. آن‌ها گروهی هستند که عمرشان، کوتاه و مدت حکومتشان، اندک و سیرتشان، پلید است. یکی از آن‌ها فاسق است که لقبش، هادی، ناطق و غاوی است. ای ابولبید، در حروف مقطعه قرآن، دانش فراوانی است. همانا خداوند بلندمرتبه ((الم ذلِکَ الْکِتَابُ)) را نازل کرد. پس محمد قیام کرد تا این‌که نورش آشکار شد و امرش تثبیت شد و در روز تولدش به دنیا آمد، در حالی که از هزاره هفتم، صد و سه سال گذشته بود. [سپس فرمود:] و این در کتاب خدا در حروف مقطعه بیان شده است، وقتی آن‌ها را بدون تکرار بشماری و در حروف مقطعه، حرفی نیست که ایامی بگذرد، مگر این‌که هنگام به پایان رسیدنش، قائمی از بنی‌هاشم به‌پا خیزد. [آن‌گاه ادامه داد:] الف، یک است؛ لام، سی؛ میم، چهل و صاد، نود که مجموعاً 161 است. پس آغاز خروج حسین بن علی علیه السلام، ((الم الله)) بود و چون زمانش فرا رسید، قائمی از نسل عباس در ((المص)) قیام کرد و قائم ما هنگام به پایان رسیدن آن ((الر)) قیام خواهد کرد. این را یاد بگیر و محافظت کن و مخفی نگاه‌دار. ⁽¹⁾

در این روایت که علّامه مجلسی آن را معضلات اخبار شمرده، ⁽¹⁾با زبان رمز و کنایه سخن گفته شده است. شارحان روایات نیز نتوانسته‌اند درباره مفاد آن به صورت قطعی قضاوت کنند. با وجود چنین ابهامی، چگونگی دلالت آن بر تعیین وقت روشن نیست. از این‌رو، نمی‌توان آن را از احادیثی شمرد که وقتی برای ظهور تعیین کرده‌اند و ظهور در وقت موعود محقق نشده است. درباره روایت امام علی علیه السلام که در پاسخ به پرسش از مدت حیرت و غیبت فرمود: «ستۀ ایام او ستۀ اشهر او ست سنین»، باید گفت:

تحلیل آقای قفاری زمانی صحیح بود که در منابعی که پیش از غیبت یا هم‌زمان با آن نگاشته شده است، این روایت وجود داشته باشد و از آن پس، در منابع انعکاس

نیاید. اکنون جریان دقیقاً برعکس است؛ یعنی در منابع قبل و هم‌زمان غیبت،

اثری از این روایت نیست و در منابعی که ده‌ها سال پس از غیبت نوشته شده‌اند،

این روایت وجود دارد. آن‌چه گذشت، بهترین قرینه است بر این‌که مقصود روایت،

آن چیزی نیست که آقای قفاری پنداشته است؛ چنان‌که شیخ حر عاملی

گفته است، این روایت بیش از آن‌که در مقام تعیین زمان ظهور باشد، درصدد

مجمل و مبهم گذاردن آن است. ⁽¹⁾علی بن بابویه، صدوق اول در توضیح این حدیث چنین می‌نویسد:

چگونه روشن نیست که فرمایش علی علیه السلام، شش روز یا شش ماه یا شش سال آشکار نیست؟ چیزی که ممکن است وقتش از شش روز به شش ماه و از شش ماه به شش سال امتداد پیدا کند، بدون شک، می‌تواند تا سال‌ها امتداد یابد. آیا این روشن است؟ پس اگر آن حضرت قصد بیان وقت را داشته‌اند، روشن است که وقتی تعیین نکرده‌اند و اگر مقصودشان، پوشاندن آن بوده، عجیب نیست که آن را با شدیدترین وجه ممکن بپوشاند و با تمام توان آن را مخفی نماید؛ چرا که کسی که به دانش او اطمینان وجود دارد، وقتی با شک بین شش روز یا شش سال خبر می‌دهد، جز مخفی نگاه داشتن و پوشاندن قصدی ندارد. ⁽²⁾

آن‌چه این معنا را تقویت می‌کند، روایات فراوانی است که به صراحت، تعیین وقت را حتی در گذشته از ائمه علیهم السلام نفی می‌کند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

ما خاندانی هستیم که وقت تعیین نمی‌کنیم. ⁽³⁾

باز فرمود:

ای مفضل، من برای آن وقتی تعیین نمی‌کنم و برای آن وقتی تعیین نمی‌شود و هرکس برای مهدی ما وقت تعیین کند، در علم خداوند بلند‌مرتبه، خود را شریک دانسته و مدعی شده که به اسرار الهی اطلاع یافته است. ⁽¹⁾

همچنین فرمود:

وقت‌گذاران دروغ می‌گویند. ما نه در گذشته وقت تعیین کردیم و نه در آینده وقت تعیین می‌کنیم. ⁽²⁾

همچنین در حدیث دیگری فرمود:

ما در گذشته برای هیچ‌کس وقت تعیین نکرده‌ایم. ⁽³⁾

آن‌چه گذشت، به ر وشنی بر این نکته دلالت دارد که روایت مورد نظر درصدد تعیین وقت ظهور نبوده است. بنابراین، نه پیشوایان معصوم برای ظهور وقتی تعیین کرده بودند و نه روایات در این باره با یکدیگر در تعارضند.

شبهۀ 35. تعارض فلسفه غیبت و علم امام

اشاره

است: هیچ علتی مانع ظهور ایشان نمی‌شود، جز ترس از کشته شدن؛ چرا که اگر جز این بود بر آن حضرت پنهان زیستی روا نبود و آن حضرت سختی‌ها و آزارها را تحمل می‌کردند؛ چرا که رتبه امامان و همچنین پیامبران علیهم السلام از این جهت ارتقا یافته که سختی‌های بسیاری را بر خاطر ذات اقدس خداوند تحمل کرده‌اند.

ولی این تعلیل که شیخ الطائفه بر آن تأکید ورزیده است طبق باورهای شیعه در حق ائمه قابل تصور نیست؛ چرا که همچنان که کلینی در کافی روایات متعددی آورده و بابی با همین عنوان گشوده است: «ائمه می‌دانند کی رحلت می‌کنند و جز با اختیار خود از دنیا نمی‌روند». مجلسی نیز این مطلب را در بحارالانوار ثبت کرده و بابی با این عنوان برایش قرار داده است: «آن‌ها (ائمه علیهم السلام) می‌دانند کی از دنیا می‌روند و جز با اختیار خودشان رحلت نمی‌کند.» پس شیعیان از این تناقض‌گویی چگونه خلاصی می‌یابند؟ ⁽¹⁾

فی روایات عدیدة، وبوب لها بهذا اللفظ المذکور.وأثبت ذلک المجلسی فی بحارالأنوار وبوب له

بلفظ: «أنهم علیهم السلام یعلمون متی یموتون وأنه لا یقع ذلک إلا باختیارهم». فکیف یخرجون من

هذا التناقض؟!

همچنان که به باور شیعیان، ائمه «آن‌چه بوده و خواهد بود را می‌دانند و چیزی از آن‌ها پنهان نیست»، چنان‌که کلینی بابی با همین عنوان گشوده است. پس آن‌ها می‌توانند به گونه‌ای که به فکر کسی خطور نمی‌کند از خطر ⁽²⁾

کما قرر ذلک الکلینی فی باب یحمل العنوان المذکور.فبوسعهم أن یحترزوا من الخطر بما لا یخطر علی بال أحد.

خلاصه شبهه

نقد و بررسی

پاسخ ادعای نخست

نقد و بررسی سندی: قفاری در ابتدای این بخش به روایاتی اشاره کرده است که علت غیبت امام را خوف قتل می‌داند. در این باره در جوامع روایی شیعه روایات فراوانی وجود دارد که ما را از بررسی سندی بی‌نیاز می‌کند ⁽¹⁾و در ادامه به این مسئله که ائمه علیهم السلام جز با اختیار خود از دنیا نمی‌روند اشاره کرده است. در این باره یک روایت بیشتر وجود ندارد که البته آن نیز مخصوص امام حسین علیه السلام است، با این وجود سند معتبری دارد. ⁽²⁾

نقد و بررسی محتوایی: اختیاری بودن رحلت امام با رحلت طبیعی او منافاتی ندارد.

کسانی که معتقدند امام جز با اختیار خود از دنیا نمی‌رود، این مسئله را ویژه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نمی‌دانند و آن را برای همه پیشوایان معصوم علیهم السلام ثابت می‌دانند، با این‌که به گواهی تاریخ، همه امامان معصوم پیشین زندگی عادی داشته‌اند و به صورتی کاملاً عادی و در چارچوب سنت‌های طبیعی حاکم بر هستی به شهادت رسیده‌اند. این نشان می‌دهد با این‌که امام جز با اختیار خود از دنیا نمی‌رود، اما با این حال، بنا

نبوده که امام معصوم از کشته شدن خود به شکل غیرعادی و معجزه‌آسا جلوگیری کند و با اعمال قدرت خارق العاده از کشته شدن خود ممانعت نماید. این مسئله ریشه در این نکته دارد که امام معصوم گرچه جز با مشیت خود از دنیا نمی‌رود، اما به تعبیر امام هادی علیه السلام مشیت او تابع مشیت الهی است:

إِنَّ اللهَ جَعَلَ قُلُوبَ الْأَئِمَّةِ مَوْرِداً لإِݢݢرَادَتِهِ فَإِذَا شَاءَ اللَّهُ شَیْئاً شَاءُوهُ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ؛ ⁽¹⁾

همانا خداوند قلوب ائمه را جایگاه اراده خود قرار داد. پس هرچه را خداوند بخواهد آن‌ها اراده می‌کنند و این همان سخن خداوند است که چیزی نمی‌خواهید، مگر این‌که خدا بخواهد.

مشیت الهی بر این تعلق گرفته است که مجرای امور به صورت طبیعیِ آن باشد تا زمینه برای اختیار و انتخاب انسان‌ها فراهم باشد و از همین رهگذر به سعادت یا شقاوت برسند. بی‌گمان اگر پیشوایان معصوم علیهم السلام از مدار این سنت الهی خارج می‌شدند و به اعجاز تهدیدهایی که از سوی دشمنانشان وجود داشت را خنثی می‌کردند، دیگر زمینه‌ای برای ابتلا و امتحان انسان‌ها وجود نداشت. تصور کنیم کسانی قصد جان امام معصوم را کرده‌اند و به او شمشیر کشیده‌اند. اگر امام به اعجاز شمشیر آن‌ها را از کار بیندازد، چنین اشخاص فاقد اختیار خواهند بود و نسبت به عدم قتل امام مجبور خواهند بود. حال اگر در ذهن دشمنانی که در طول تاریخ برابر امام معصوم علیهم السلام و پیامبران الهی علیهم السلام صف کشیدند، این تلقی وجود داشت که هیچ کس قدرت کشتن امام و پیامبر را ندارد و آن‌ها به اعجاز از کشته شدن خود جلوگیری می‌کنند. در این صورت انسان‌ها به ماشین‌های بی‌اراده تبدیل می‌شدند که قدرت مخالفت با پیشوایان الهی را نداشتند و به اجبار باید از آنان تبعیت نمایند. نتیجه این مطلب، لغو بودن آفرینش انسان خواهد بود؛ زیرا آدمی برای این به دنیا آمده است

که مسیر عبودیت را طی کند ⁽¹⁾و طی کردن مسیر عبودیت جز با قرار گرفتن انسان بر سر دو راهی طاعت و تمرد و گزینش مسیر طاعت از روی رغبت و اختیار میسور نخواهد شد. ⁽²⁾

با توضیحات یادشده، دریافتیم که اگر مقصود آقای قفاری این است که چون امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف جز با اختیار خود از دنیا نمی‌رود، پس با اعجاز از کشته شدن خود جلوگیری کند. روشن است که نتیجه این مطلب، سلب اختیار از انسان‌ها و از میان رفتن زمینه‌های سعادت و شقاوت است. بنابراین نمی‌توان به آن ملتزم شد و اگر مقصودش این است که آن حضرت به صورت طبیعی و با اراده عادی خود از کشته شدن احتراز نماید. روشن است که این اراده صورت گرفته است و امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به همین منظور از انظار پنهان و به اصطلاح، غایب شده است. نیاز به توضیح نیست که غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به معنای نامرئی شدن نیست، که حالتی معجزه‌گونه دارد بلکه به معنای غیبت شخصیت و هویت است؛ یعنی آن حضرت در اوایل حیات خود از انظار عموم مردم پنهان شدند و در مجامع عمومی حضور نیافتند و جز اندکی جمال مبارک ایشان را ندیدند. پس از گذشت چندین سال تمام کسانی که سابقه تشرف به محضر مبارک را داشتند از دنیا رفتند و از آن پس کسی وجود نداشت که سابقه ملاقات با ایشان را داشته باشد. بنابراین امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌توانستند به راحتی و بدون کمترین مشکلی در میان مردم رفت و آمد و حتی زندگی کنند، بدون این‌که کسی به هویت آن حضرت پی برد. ⁽³⁾با این تدبیر بود که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با اراده طبیعی و غیرمعجزه‌گونه خود از کشته شدن احتراز کردند. برای آن‌چه گذشت _ بهره مندی امام از علم و اراده فوق طبیعی و استفاده نکردن از آن در زندگی شخصی به منظور

فراهم شدن زمینه‌های سعادت و شقاوت _ می‌توان به علم غیب الهی تنظیر کرد؛ زیرا خداوند می‌دانست که شیطان از فرامین او تمرد کرده و موجب گمراهی بسیاری از انسان‌ها خواهد شد؛ اما این علم غیب مانع از خلقت او نشد و باز خداوند می‌دانست که فرعون دعوی خداوندی می‌کند و شکم بسیاری از زنان را می‌درد و فرزندان بسیاری از بین اسرائیل را می‌کشد، اما این علم مانع از آفریدن فرعون نشد. و باز می‌دانست که دارایی انبوه قارون او را در ورطه گمراهی می‌کشاند و بسیاری را می‌فریبد، اما این آگاهی مانع از دادن ثروت به او نشد. و باز می‌دانست و می‌توانست و... . اما سنت الهی بر این تعلق گرفته است که جز در مواقع ضروری خاص که از اعجاز بهره می‌گیرد، دوران گردونه هستی به صورت طبیعی و عادی باشد تا این‌که بسترهای امتحان و ابتلا برای فرزندان آدم هم فراهم شود و از این رهگذر به سعادت یا شقاوت رسند.

پاسخ ادعای دوم

نقد و بررسی سندی: دومین اشکال قفاری این بود که اگر امام مهدی به ماکان و مایکون علم دارد، می‌توانست برای زنده ماندن از خطرات بگریزد و نیازی به غیبت نبود. درباره برخوردار بودن امام از علم ماکان و ما یکون روایات فراوانی در جوامع روایی شیعه وجود دارد که نیاز به بررسی سندی ندارد. ⁽¹⁾

نقد و بررسی محتوایی:

پاسخ اول: اختلاف اندیشمندان شیعه درباره دایره علم امام

در پاسخ به این شبهه که با وجود علم غیب، نیازی به غیبت نیست، باید گفت اولاً درباره دایره علم غیب امام معصوم میان اندیشمندان شیعه دیدگاه واحدی وجود ندارد. به عنوان نمونه، شیخ مفید در این باره چنین می‌نویسد:

پرسش‌گر می‌گوید: امام (به اجماع) به عقیده ما آن‌چه هست و خواهد بود را

می‌داند. پس چرا امیرالمؤمنین در حالی که می‌دانست کشته می‌شود و قاتل خود را می‌شناخت و زمان آن را می‌دانست، باز هم به مسجد رفت؟ و چرا حسین علیه السلام با این‌که می‌دانست اهل کوفه او را رها کرده و یاری نمی‌کنند و می‌دانست کشته می‌شود، به سمت اهل کوفه رفت و چرا با این‌که می‌دانست اگر به اندازه چند زراع زمین را حفر کند به آب می‌رسد، این کار را نکرد و خود را کمک نکرد و با لب عطشان از دنیا رفت؟و چرا حسن علیه السلام با این‌که می‌دانست معاویه عهد خود را می‌شکند و به آن وفا نمی‌کند و شیعیان پدرش رامی کشد، باز با او صلح کرد؟

پاسخ این است _ و توفیق از خداست _ که: اما این سخن او که به اجماع ما امام آن‌چه خواهد بود را می‌داند مطلب خلافی است و هیچ‌گاه شیعه بر این مسئله اجماع نداشته است. آن‌چه که بر آن اجماع داشته این است که امام حکم هرچه که رخ می‌دهد را می‌داند، نه این‌که به عین آن‌چه حادث می‌شود و تحقق می‌یابد به صورت تفصیلی آگاه باشد. این پاسخ مبنای سؤالات او را فرو می‌ریزد. البته ما نفی نمی‌کنیم که امام به اعلام خداوند بلندمرتبه به اعیان حوادث علم داشته باشد، اما به صورت مطلق نمی‌گوییم او هر چه که خواهد بود را می‌داند و گوینده این سخن را نیز تأیید نمی‌کنیم؛ چرا که ادعایش بدون حجت و مدرک است. ⁽¹⁾

سید مرتضی نیز بر این عقیده است که امام اجمالاً به غیب آگاه است، نه به صورت تفصیلی؛ ⁽²⁾بنابر این آن‌چه قفاری آورده، یکی از چند دیدگاهی است که در میان اندیشمندان شیعه وجود دارد و اشکال او اگر وارد باشد تنها متوجه برخی از عالمان شیعه است و نه کلیت مذهب تشیع.

پاسخ دوم: استفاده از علم غیب باعث سلب اختیار از انسان‌ها می‌شود.

ثانیاً اگرچه پیشوایان معصوم به آن‌چه بود و خواهد بود آگاهی دارند، لیکن

_ چنان‌که گذشت _ استفاده از این علم غیب برای امور شخصی خود و جلوگیری از کشته شدن، ثمره‌ای جز سلب اختیار از انسان‌ها نخواهد داشت و از همین‌رو هیچ‌یک از پیشوایان از این علم غیب برای احتراز از کشته شدن استفاده نکردند.

پاسخ سوم: احتراز از خطرات درباره امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف متصور نیست.

ثالثاً داشتن یک زندگی معمولی و احتراز از تهدیدها در مواقع خطر _ آن‌طور که آقای قفاری تصویر کرده _ برای کسی متصور است که بتواند در میان مردم زندگی عادی داشته باشد؛ در حالی که حاکمان ستمگر عباسی پیش از تولد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تولد آن حضرت را رصد می‌کردند تا به سرعت آن حضرت را به قتل رسانند. به همین دلیل بود که غیبت آن حضرت با تولد مخفیانه ایشان آغاز شد.

با این حساب، چگونه می‌توان فرض کرد که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به صورت عادی

زندگی کنند و در مواقع خطر به گونه‌ای که به فکر کسی خطور نمی‌کند از خطرات احتراز جویند؟

پاسخ چهارم: برای ایمن ماندن از خطرات نیازی به استفاده از علم غیب نیست.

بر آن‌چه گذشت این نکته را نیز می‌توان افزود که اساساً وجود تهدید برای جان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آن‌قدر آشکار بود که دانستن آن نیازی به علم غیب نداشت و همه از وجود خطراتی که جان آن حضرت را تهدید می‌کرد آگاه بودند. طبیعتاً برای ایمن ماندن جان آن حضرت از این خطرات باید اقدامی صورت می‌گرفت و دست‌کم یکی از این اقدامات می‌توانست این باشد که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چندین سال به صورت مخفیانه زندگی کنند و در انظار عمومی آشکار نشوند. حاصل این اقدام این بود که اگر پس از گذشت چند سال به صورت طبیعی در انظار عموم مردم ظاهر می‌شدند، کسی از هویت ایشان اطلاع نمی‌یافت و این ساده‌ترین و عادی‌ترین مسیر برای محافظت از جان آن حضرت بود. روشن است که برای انجام این مهم، دیگر نیازی به اعجاز یا تکیه بر علم غیب و امثال آن نیست و شیعه که معتقد به غیبت امام

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است چنین عقیده‌ای دارد.

حال قضاوت در این باره را به عهده خوانندگان می‌گذاریم که آیا وقتی برای حفاظت از جان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مسیری این‌گونه سهل الوصول وجود دارد، آیا _ حتی بر فرض این‌که امام علم غیب دارد و جز با اراده خود از دنیا نمی‌رود _ باز هم نیازی به استفاده از علم غیب یا جلوگیری از کشته شدن به وسیله نیروی غیبی و اعجازی وجود داشت؟ به تعبیر دیگر، گرچه امام علم غیب دارد و جز با اختیار خود از دنیا نمی‌رود، اما _ چنان‌که گذشت _ محفوظ ماندن جان امام مهدی از خطرات با تدبیری ساده‌تر نیز می‌توانست انجام پذیرد و نیازی به استفاده از ابزار‌های غیر عادی نبود و روشن است که اعتقاد به برخورداری امام از علم غیب و نیرو‌های غیبی لزوماً به معنای استفاده از آن در همه جا و همه شرایط نیست.

شبهۀ 36. اگر خطر کشته شدن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را تهدید می‌کرد، چرا این خطر برای نوّاب وجود نداشت؟

اشاره

نویسنده مورد نظر پس از این‌که به پندار خود میان غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به دلیل ترس از قتل از یک‌سو و این‌که امامان معصوم علیهم السلام جز با اختیار خود از دنیا نمی‌روند از سوی دیگر تعارض دیده است، در ادامه می‌نویسد:

نقد و بررسی: پنهان‌کاری راز ایمن ماندن نواب

در پاسخ به سؤال یادشده باید گفت محفوظ ماندن جان نواب چهارگانه نتیجه

رعایت احتیاط کامل و توجه ویژه به اصل پنهان‌کاری بود. این اصل در تمام شئون سازمان وکالت به کامل‌ترین وجه ممکن رعایت می‌شد از جمله:

اولاً در انتخاب نواب خاص کمال دقت صورت می‌گرفت و آن‌ها از کسانی انتخاب می‌شدند که مورد توجه دستگاه حاکم نبودند و به همین دلیل هیچ‌یک از نایبان چهارگانه از علویونی که سابقه قیام‌های نظامی بر علیه دستگاه حاکم را داشتند و طبیعتاً از این نظر مورد توجه دستگاه حاکم بودند انتخاب نشدند. ⁽¹⁾

ثانیاً فعالیت‌های نواب اربعه به شکل کاملاً مخفیانه انجام می‌شد و به دلیل پنهان‌کاری شدیدی که از سوی آن‌ها اعمال می‌شد راز سفارت و ارتباط ویژه آن‌ها با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر حکومت مخفی ماند. در منابع دست اول شیعی، روایت‌های متعددی ذکر شده است که به روشنی نشان دهنده رازداری کامل سفرا و فعالیت‌های کاملاً سری آن‌هاست. از جمله به گزارش شیخ طوسی ابو عبدالله بن غالب می‌گوید:

من عاقل‌تر از شیخ ابوالقاسم حسین بن روح ندیدم ... از ملاقت‌های من با او مصادف شد با مناظره دو نفر که یکی از آن‌ها گمان می‌کرد که پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ابوبکر بافضیلت‌ترین مردم است و پس از او عمر و بعد از آن دو علی علیه السلام برترین مردمند و دومی می‌گفت که مقام علی بالاتر از عمر است. ابوالقاسم حسین بن روح گفت: آن‌چه صحابه بر آن اجماع دارند عبارت است از مقدم بودن صدیق، سپس فاروق، بعد از او عثمان صاحب دو نور و بعد علی وصی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم. و اصحاب حدیث همین اعتقاد را دارند و در نظر ما هم همین صحیح است کسانی که در مجلس حاضر بودند از این سخن شگفت‌زده شدند و اهل‌سنت او را بر سر گذاشتند و برایش بسیار دعا کردند و کسانی که او را به رافضی بودن متهم می‌کردند را سرزنش کردند. ⁽²⁾

و باز روایت می‌کند:

به حسین بن روح گزارش داده شد که نگهبان درب اول، معاویه را لعن و نفرین کرده است. حسین بن روح دستور داد او را اخراج کرده و راندند و مدت زیادی بدین ترتیب گذشت و دائماً از وی درخواست می‌شد که نگهبان را بازگرداند، او هرگز خدمت‌کار را بازنگرداند. ⁽¹⁾

آن‌چه گذشت و نمونه‌های مشابه، به روشنی بر نهایت رازداری و پنهان‌کاری سفرا دلالت می‌کند و از حکایت نخست می‌توان دریافت که نهایت ذهنیتی که مردم سنی‌مذهب آن زمان از حسین بن روح داشتند رافضی بودن ایشان بوده که آن هم با درایت وی برطرف شد؛ با این وجود، آن‌ها هرگز احتمال سفیر بودن وی از طرف امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نمی‌دادند.» ⁽²⁾

به دلیل رعایت اصل پنهان‌کاری در برخی از مقاطع، سفارت، به منزله رازی میان خواص شیعه بود و لذا آن‌چه برای سفیر دوم آورده می‌شد، آورنده‌اش از حال سفیر و آن‌چه می‌آورد اطلاعی نداشت، بلکه به او گفته می‌شد به فلان‌جا برو و آن‌چه همراه داری را تحویل بده و به او رسیدی هم داده نمی‌شد. ⁽³⁾

ثالثاً بر آن‌چه گذشت می‌توان این نکته را افزود که در زمان غیبت صغرا جبهه‌های متفاوتی همچون قرامطه، صاحب زنج و خوارج در برابر خلفا گشوده شده بود که همگی درصدد ریشه‌کن کردن حکومت بودند و مشکل وزرا و نزاع آنان بر سر قدرت و تمرد لشکریان اوضاع را آشفته‌تر کرده بود. به همین دلیل خلیفه صلاح نمی‌دید با کشتن سفرا _ بر فرض اطلاع از رابطه آن‌ها با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف _ جبهه جدیدی در درون مرکز خلافت علیه خود بگشاید. ⁽⁴⁾

آن‌چه گذشت، بخشی از عواملی بودند که به حفاظت جان سفیران خاص امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و در نهایت ایمن ماندن نهاد وکالت از تهدیدهای موجود انجامید.

با توجه به نکات پیش‌گفته روشن شد که اساساً شبهه آقای قفاری درباره چرایی کشته شدن نواب چهارگانه، ناشی از این تصور نادرست بوده است که نهاد وکالت تشکیلاتی شناخته شده بوده و فعالیت‌های علنی داشته است، در حالی که همچنان که جان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با رعایت اصل پنهان‌کاری (تولد مخفیانه و غیبت) محفوظ ماند، رعایت همین اصل موجب خنثیٰ شدن تهدیدهای احتمالی علیه سفرا گردید.

شبهۀ 37. چرا امام مهدی در دوران حکومت‌های شیعی آشکار نشد؟

اشاره

و سلاح و قدرتش بهره ببرند و هنگامی که دولت فرو می‌پاشید به مخفی‌گاه

خود بازگردد. به همین دلیل احمد کسروی _ که ابتدا شیعه بوده _ می‌گوید: اگر

منتظر آن‌ها به دلیل ترس بر جانش غایب شده است، چرا هنگامی که شیعیان

آل بویه بر بغداد تسلط پیدا کردند و بنی‌عباس را تحت نفوذ خود درآوردند و یا هنگام به قدرت رسیدن شاه‌اسماعیل صفوی _ که از اهل‌سنت جوی‌های خون به راه انداخت _ ظهور نکرد؟ ⁽¹⁾

چرا هنگامی که کریم‌خان زند _ از بزرگ‌ترین پادشاهان ایران _ نام امامتان

صاحب‌الزمان را بر سکه‌ها ضرب می‌کرد و خودش را وکیل او معرفی می‌نمود ظهور نکرد؟ و پس از آن، چرا امروز ظهور نمی‌کند، با این‌که جمعیت شیعه بالغ بر شصت میلیون نفر شده و بیشتر آن‌ها از منتظران او هستند؟ ⁽¹⁾

و همچنین امروز پس از کسروی، حکومت آیت‌الله‌ها برپا شده؛ پس چرا او به سوی آن‌ها نمی‌رود، به‌خصوص این‌که آن‌ها صدها سال است که با صدای بلند دعا می‌خوانند و برای خروجش ⁽²⁾استغاثه می‌کنند. ⁽³⁾

نقد و بررسی

پاسخ این اشکال قفاری با توجه به دو نکته روشن می‌شود: اول این‌که هدف قیام امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تشکیل حکومت جهانی و گسترش عدالت در سرتاسر جهان است و او به دنبال اصلاحات محدود و موقت نیست؛ بلکه اصلاحاتی که او پی خواهد ریخت، فراگیر و ریشه‌ای است و این مطلبی است که همه مذاهب اسلامی درباره آن اشتراک نظر دارند. بنابر این برای قیام آن حضرت نیز باید زمینه‌هایی متناسب با این هدف بزرگ شکل گیرد و مقدماتی که این اصلاح فراگیر نیاز دارد محقق شود. از مقدمات این اصلاحات فراگیر، آمادگی جامعه جهانی برای تحمل این اصلاحات و همراهی مردم دنیا با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در تحقق این هدف بزرگ است و این مطلب روشنی است که بدون شکل‌گیری این آمادگی جهانی و بدون تحقق ظرفیت مردم دنیا برای همراهی با امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در عملی کردن اهداف و آرمان‌های آن حضرت، قیام امام به ثمر نخواهد نشست. بنابراین آمادگی تعداد معدودی از انسان‌ها، بلکه بخشی از شیعیان به تنهایی بر ظهور تأثیری نخواهد داشت و امام همچنان منتظر

فراهم شدن شرایط ظهور در سطح جهانی باقی خواهد ماند. افزون بر این‌که اساساً اصلاحاتی که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف انجام می‌دهند، بسیار عمیق و ریشه‌ای است و آن حضرت خواهد کوشید بشر را به جایگاه واقعی‌اش در خلقت برساند و تمام ظرفیت‌ها و استعداد‌های او را شکوفا کند. روشن است که برای تحقق چنین اهداف بلندی، مؤمنان باید در حد اعلای آمادگی باشند و به صرف این‌که کسی خود را مؤمن و شیعه بخواند یا حتی حکومتی خود را حکومت شیعی بنامد، نمی‌توان گفت ظرفیت تحمل حکومت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف فراهم شده است.

دومین نکتۀ مفید برای پاسخ به شبهه یادشده، این است که قفاری تصور درستی از غیبت نداشته و گمان کرده است امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در مکانی پنهان شده و وقت ظهور از آن‌جا خارج می‌شود، در حالی که غیبت آن حضرت به معنای غیبت هویت ایشان است؛ یعنی آن حضرت در میان مردم حضور دارند و به فعالیت و تلاش و تربیت نفوس و بلکه فراهم کردن زمینه‌های ظهور و... مشغولند و همه این فعالیت‌ها را با هویتی مخفیانه انجام می‌دهند. روشن است که این پرسش قفاری که چرا امام از مخفی‌گاه خود خارج نمی‌شود، ریشه در تلقی اشتباه او از غیبت دارد و پرسش او طبق باور شیعه درباره غیبت، پرسشی غیرقابل طرح و غیرمنطقی است. البته ما می‌توانیم از قفاری دفاع کرده و پرسش او را این‌گونه تکمیل کنیم که چرا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در مقاطعی که قدرت در دست شیعه بود، هویت خود را بر مردم آشکار نکردند تا مردم ایشان را بشناسند و پس از افول قدرت شیعه دوباره غایب شوند؟

پاسخ این پرسش این است که اگر این اتفاق می‌افتاد و هویت ایشان برای همه آشکار می‌شد، دیگر برای آن حضرت امکان غیبت نبود؛ زیرا با آشکار شدن هویت دیگر غیبت _ که همان زندگی با هویت مخفی است _ امکان‌پذیر نخواهد بود. به تعبیر دیگر، آن حضرت در دوران غیبت به صورت ناشناس در حال انجام بسیاری از فعالیت‌هایی هستند که شأن امامت آن حضرت اقتضای آن را دارد؛ در حالی که اگر در مقطعی از زمان، هویت آن حضرت بر مردم آشکار شود، امکان انجام بسیاری از

این فعالیت‌ها از ایشان سلب شده و آن حضرت را مجبور به گوشه‌نشینی و مداخله نکردن در امور می‌نماید. البته نیاز به توضیح نیست که این امکان نیز وجود دارد که در این صورت، آن حضرت به صورت معجزه‌آسا از انظار مردم مخفی شوند و در هر مواجهه، چشم‌ها اعجازگونه از دیدن آن حضرت ناتوان شود، لیکن بر اساس سنت‌های الهی روال امور باید بر اساس اسباب و علل عادی باشد و معجزه بسیار محدود و منحصر در شرایط خاص و استثنایی است؛ در حالی که در فرض مورد نظر ما، به دلیل حضور امام در جامعه در هر روز و ساعت و لحظه، باید چندین معجزه اتفاق بیفتد و این با سنت الهی در نظام آفرینش در تعارض است.

شبهۀ 38. دلیل غیبت، امتحان قلوب شیعیان

اشاره

و آزمایش قلوب شیعیان است، این تعطیل تلاشی بود از سوی عالمان شیعه برای علاج پدیدۀ شکی که به قلب‌های شیعیان رسوخ کرد؛ چراکه عقل‌های بسیاری از آنان نتوانست این مسئله را بپذیرد تا جایی که آن‌ها را مجبور به دور افکندن عقیده تشیع نمود. ⁽¹⁾

همچنان که انتظار غایب موعود، شیعه را خسته کرد تا آن‌جا که گوینده چنین گفت: «این امر بر ما به درازا کشید تا این‌که دل‌هامان تنگ شد و دق‌مرگ شدیم.» ⁽²⁾

و شک هولناکی بر آن‌ها سایه افکند و ابن‌بابویه قمی به این مطلب گواهی داده است وی چنین نوشته است: «به نیشابور برگشتم و ⁽³⁾در آن‌جا اقامت گزیدم و مشاهده

کردم غیبت، بیشتر شیعیانی که نزد من رفت و آمد می‌کنند را متحیر کرده است و در مورد قائم عجل الله تعال فرجه الشریف ذهن‌هاشان شبهه‌ناک شده است.»

و روایاتی که برای علاج این مشکل جعل شدند حیرت آن‌ها دربارۀ امر غایب، طولانی شدن غیبت او، و انقطاع اخبارش را به تصویر کشیده است. در کافی از زراره روایت کرده است که از اباعبدالله شنیدم که فرمود: «برای نوجوان قبل از قیامش غیبتی خواهد بود... و او منتظر است و او کسی است که در ولادتش شک می‌شود. برخی می‌گویند: پدرش بدون داشتن فرزندی رحلت کرد؛ عده‌ای می‌گویند: هنگام رحلت پدرش حملی بود در شکم مادرش؛ عده‌ای دیگر می‌گویند: دو سال پیش از رحلت پدرش متولد شد و او همان منتظر است؛ ولی خداوند دوست دارد شیعیان را امتحان کند و در این حال اهل باطل در شک می‌افتند.» ⁽¹⁾اما آنان مدعی شدند این اختلاف برای امتحان شیعه است.

چنان‌که گذشت، کتاب‌های فرَق برای ما گزارش داده‌اند که این چیزی است که پس از مرگ حسن عسکری رخ داد و گویا این حدیث و امثال آن برای مواجهه با تردید و شکی جعل شدند که بعد از مرگ بدون فرزند امامشان آن‌ها را غافلگیر کرد. ⁽²⁾

و آن‌ها از این دست روایات بسیار درست کردند که به بهترین صورت وضعیت واقعی‌شان را نشان می‌دهد. در کافی آمده است: ⁽³⁾«نه به خدا، سوگند آن‌چه

چشم‌انتظارش هستید، نخواهد بود تا این‌که غربال شوید؛ نه به خدا سوگند، آن‌چه چشم به راهش هستید رخ نخواهد داد تا این‌که امتحان شوید؛ نه به خدا سوگند، آن‌چه در انتظارش هستید نخواهد بود تا این‌که جدا شوید؛ نه به خدا سوگند، آن‌چه منتظرش هستید رخ نخواهد داد، مگر پس از ناامیدی؛ نه به خدا سوگند، آن‌چه چشم به راهش هستید واقع نخواهد شد تا این‌که آن‌که شقی می‌شود شقی شود و آن‌که سعادت‌مند می‌شود سعادت‌مند گردد.»

پس آن‌ها مدعی‌اند آن‌چه به سبب غیبت دچارش شدند برای امتحان و آزمایش بوده است و چون آزمایش شدند قائم بازمی‌گردد و به جعفر صادق نسبت داده‌اند که برخی از اصحابش بر او وارد شدند، در حالی‌که همچون مادر جوان‌مرده گریه می‌کرد؛ زیرا به گفته آن‌ها او در کتاب جفر که مشتمل بر دانش بلایا و منایا _ بلاها و وقت مرگ‌ها _ و دانش آن‌چه بوده و تا قیامت خواهد بود نظر افکنده بود و چنین گفت: «در آن کتاب درباره میلاد قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف ما، غیبتش، تأخیرش، طولانی شدن سرگردانی و ابتلائات مؤمنان آن زمان و نفوذ تردید در قلب‌های شیعیان و ارتداد اکثر آن‌ها از دینش اندیشه کردم.» ⁽¹⁾

روایت یادشده _ که منسوب به جعفر است _ از ارتداد بسیاری از شیعیان به سبب ادعای غیبتی که به درازا می‌کشد سخن می‌گوید و ⁽²⁾این حدیث مانند دیگر احادیث

پس از وقوع ارتداد شیعیان جعل شد؛ زیرا آنان اصرار داشتند که شیعیان همچنان در دایره تشیع باقی بمانند و از این رو ادعا کردند که این واقعیتی است که امامان پیشاپیش از آن خبر داده‌اند و آن از نشانه‌های امام مفقود است.

و نعمانی _ که رهبر آن‌ها در قرن سوم است و در عصر پیدایش ادعای غیبت می‌زیسته و به همین دلیل گواهی‌اش از اهمیت بالایی برخوردار است _ گواهی داده است که همۀ شیعیان به‌جز اندکی در امر غیبت به تردید افتادند. وی می‌گوید: «ما گروه‌هایی را دیدیم که به مذهب شیعه منسوب و به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وابسته و به اهل‌بیت علیهم السلام اعتقاد دارند... این‌ها دچار تفرقه شدند و مذاهب مختلفی را برگزیدند و نسبت به واجبات الهی سست شدند و به محرمات الهی رو آوردند. پاره‌ای به وادی غلو فرو غلتیدند و برخی دچار تقصیر شدند و به‌جز اندکی، بقیه آنان در مورد امام زمان خود و ولیّ امر و حجت پروردگارشان به شک افتادند... به خاطر گرفتاری که به دلیل غیبت ایجاد شده است.» ⁽¹⁾

و عده‌ای عدۀ دیگر را لعن کردندو از آن‌ها بیزاری جستند و به کفرشان گواهی دادند همچنان که روایت نعمانی درباره‌اش سخن گفته است: «آن‌چه منتظرش هستید رخ نخواهد داد تا این‌که پاره‌ای از ⁽²⁾شما از پاره‌ای دیگر بیزاری بجویند و برخی

بر روی دیگری آب دهان اندازند. پس عده‌ای بر کفر عده‌ای دیگر گواهی دهند و برخی برخی دیگر را نفرین کنند.» این روایت چنین پدیدۀ مهمی را خیر معرفی کرده است؛ چراکه آن را نشانه خروج قائم می‌داند و می‌گوید: «تمام خیر در آن زمان است قائم ما قیام می‌کند و تمام آن‌ها را برطرف می‌کند.»

از این روایات روشن می‌شود که محدثان شیعه در مواجهه با این عقب‌گرد این احادیث را جعل کردند و آن را به اهل‌بیت نسبت دادند و مضمون آن‌ها را امتحان، ابتلا و ارتداد شیعه هنگام وقوع غیبت قرار دادند. هدف جعل این روایات فریفتن شیعیان به منظور باقی ماندن در قلمرو عقیده تشیع امامی بود. ⁽¹⁾

به‌رغم این اعترافات اندیشه غیبت که امامیه از سر ناچاری به آن عقیده‌مند شد زلزله شدیدی تولید کرد که کیان تشیع امامی را متزلزل نمود و نزدیک بود که با روی‌گردانی پیروانش از اساس ساقط شود. با این وجود در روایات شیعه آمده است که اگر خداوند می‌دانست آن‌ها دچار تردید می‌شوند به اندازه یک چشم به هم زدن حجتش را غایب نمی‌کرد و چه تردیدی بالاتر از شک همگان به‌جز اندکی و تفرقه و لعن و نفرین بر یکدیگر؟ ⁽²⁾

مشاهده می‌شود که بسیاری از ⁽³⁾

إلی وضوح کذبها لمن عاصرها وعایش ظروفها، ولذلک فقد نشط مؤسسو هذه الفکرة لسد الثغرات التی تهب علیهم منها ریاح الشک، وتسدید الفجوات التی تتضح منها صورة الکذب، فعالجوا مشکلة التکذیب والتلاعن والتفرق بوضع روایات علی أهل البیت تنبئ بحدوثها وتبشر بالخیر عند وقوعها لأنها مؤذنة بعودة القائم (ولکنها وقعت ولم یخرج القائم)، حاولوا معالجة ما ترامی إلی أسماع الشیعة

من تکذیب أسرة الحسن لهذه الدعوات بوضع روایات تقول: «إن للقائم غیبة ویجحده أهله» وحینما سأل زرارة _ الموضوع علیه الخبر _ عن سبب ذلک قال أبو جعفر _ فیما تزعم الروایة _ : «یخاف، وأومأ

بیده إلی بطنه».

اندیشه غیبت آن را تکذیب کردند و شاید علتش وضوح دروغ بودن آن برای معاصرانی بود که در آن شرایط زندگی می‌کردند به همین دلیل بنیان‌گذاران این اندیشه کوشیدند حفره‌هایی که از آن‌ها توفان شک به سویشان می‌وزید پر کنند و شکاف‌هایی که تصویر دروغشان از آن آشکار می‌شد را بگیرند. پس مشکل تکذیب، اختلاف و لعن یکدیگر را با نسبت دادن روایاتی به اهل‌بیت علاج کردند که از وقوع این پدیده‌ها سخن می‌گوید و بشارت می‌دهد که وقوع آن‌ها خیر است؛ زیرا نشانه بازگشت قائم است، در عین حال که این‌ها رخ داد و قائم خروج نکرد و وقتی به گوش شیعه رسید که خانواده حسن چنین ادعاهایی را تکذیب کرد، تلاش کردند با جعل احادیثی این‌گونه آن را علاج کنند: «برای قائم غیبتی خواهد بود و نزدیکانش آن را انکار می‌کنند» و چون زراره که این روایت را از زبان او جعل کرده‌اند از ابوجعفر دربارۀ سبب آن پرسید، پاسخ داد: «می‌ترسد» و به شکمش اشاره کرد.

از دیگر مشکلات این بود که هیچ‌کس از خانواده حسن و غیر آن‌ها از ولادت و رشد او اطلاع نیافت؛ پس روایاتی جعل کردند که می‌گفت: «خداوند برای این امر نوجوانی از ما برخواهد انگیخت که ولادت و رشدش مخفی است. و کسی که این روایات مربوطه را پی‌گیری کند انگشت تعجب به دهان خواهد گرفت.» ⁽¹⁾

از سوی دیگر روایاتی را جعل کردند با این مضمون که انتظار گشایش با خروج قائم از بافضیلت‌ترین و بزرگ‌ترین اعمال است تا این‌که ملالت ناشی از طولانی شدن انتظار و تأسف ناشی از چشم به راهی و محرومیت از مصاحبت امام قائم را بزدایند. در کافی چنین آمده است: «نزدیک‌ترین حالت‌های بندگان به خداوند و رضایت‌مندترین حالت‌های آن‌ها هنگامی است که حجت خداوند بلندمرتبه را از دست بدهند و او از چشمشان مخفی باشد و مکانش را ندانند، در حالی که یقین دارند حجت خداوند بلندمرتبه و میثاقش باطل نشده، در این هنگام هر صبح و شام منتظر فرج باش.» ⁽¹⁾

پس غیبت را نشانه آشکار شدن فرج قرار دادند. با این‌که امروز از غیبت بیش

از هزار و صد سال گذشته و هیچ‌یک از این وعده‌ها تحقق نیافته است، کسی

که امثال این آرزوهای شیعه را می‌خواند چه می‌گوید؟ آیا به شکش افزوده و از یقینش کاسته نمی‌شود و دنبال مذهب دیگری غیر از اسلام نمی‌رود؟ چراکه به دروغ

به او گفته شده است که درباره این مهدی موعود میان شیعه و اهل‌سنت اتفاق‌نظر وجود دارد. ⁽²⁾

آن‌ها درباره انتظار روایات فراوانی دارند که مجلسی 77 مورد از آن را در ⁽³⁾

خروج منتظرهم.

عنوان «باب فضیلت انتظار فرج و مدح شیعه در زمان غیبت و آن‌چه سزاوار است در آن زمان انجام شود» گردآوری کرده است؛ تا جایی که به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم نسبت داده‌اند که: «بافضلیت‌ترین اعمال امت من، انتظار فرج از خداوند بلندمرتبه است» یعنی خروج منتظَرشان.

و انتظار را محبوب‌ترین عمل‌ها نزد خداوند می‌دانند و «منتظران ظهورش افضل اهل تمام زمان‌ها هستند» و گمان می‌کنند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره آن‌ها به اصحابش فرمود: «به زودی پس از شما گروهی خواهند آمد که یک نفر از آن‌ها اجر پنجاه نفر از شما را خواهد داشت. پرسیدند: ای پیامبر خدا، ما در کنار شما در بدر و احد و حنین شرکت داشتیم و آیاتی از قرآن دربارۀ ما نازل شد. آن حضرت فرمود: اگر آن‌چه حمل می‌کنند را شما حمل می‌کردید مثل آنان صبر نمی‌کردید.» ⁽¹⁾

و گویا جعل‌کننده این روایت جایگاه صحابه نزد شیعه را فراموش کرده که چنین روایتی را ساخته است. ⁽²⁾

و روایات دیگرشان نور آرمان خروجش را خاموش می‌کند و می‌گوید: کسی که به این امر معرفت داشته باشد و قبل از قیام قائم عجل الله تعال فرجه الشریف بمیرد، مانند اجر کسی را خواهد داشت که همراه او کشته شده است. ⁽³⁾

و در کنار این تشویق‌ها کسی که غیبت قائم را انکار کند تهدید شده و وعده کفر و خلود در آتش به او داده شده است، تا آن‌جا که انکارش مانند کفر به رسالت محمد صلی الله علیه و آله و سلم دانسته شده، بلکه انکار او را همچون انکار ابلیس شمرده‌اند. ⁽¹⁾

صدوقشان با سندِ پنداری‌اش از ابن‌ابی‌یعفور روایت می‌کند که اباعبدالله علیه السلام فرمود: «کسی که به امامان از نسل پدران و فرزندان من اقرار کند و مهدی از فرزندان مرا انکار نماید، مانند کسی است که به همۀ انبیا ایمان داشته باشد و محمد صلی الله علیه و آله و سلم را انکار کند. عرض کردم: سرورم، مهدی از فرزندان شما کیست؟ فرمود: پنجمین از هفتمین فرزند که شخص او غایب می‌شود و بردن نامش بر آن‌ها حرام خواهد بود.» ⁽²⁾

و به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به دروغ نسبت دادند که: «هرکس قائم از فرزندان مرا انکار کند مرا انکار کرده است.» ⁽³⁾

و صدوقشان گفته: «مَثَل کسی که قائم را در زمان غیبتش انکار کند، مَثَل ابلیس است که از سجده بر آدم سرباز زد.» ⁽⁴⁾

و مسئله غیبت نزد بزرگان شیعه منشأ کینه‌ورزی علیه صحابه و کسانی که به نیکی از آن‌ها پیروی کردند شده است، تا جایی که بزرگشان جزایری می‌گوید: «هرگاه مسئله مشکلی برایم پیش آمد، خود را ملزم به لعن آن‌ها کردم؛ چراکه آن‌ها سبب غیبت حجتند.» ⁽⁵⁾

قال شیخهم الجزائری: «إنی کلما أشکلت علیّ مسألة أوجبت علی نفسی لعنهم، لأنهم سبب فی

استتار الحجة».

و تو ملاحظه می‌کنی که آن‌ها درصددند عصبانیت و کینۀ دل‌های شیعه به دلیل تلخی انتظار و آتش حزن نهفته در دل را با این مسئله توجیه کنند که امام غایب مورد ستم قرار گرفته و حقش ستانده شده و به زور مغلوب واقع شده است. و این‌که به سبب غیبت او _ به پندار آنان _ دشمنان خداوند خون شیعیان را ریختند و اموالشان را غارت کردند... . از این‌رو کینه ناشی از آن را با دشنام و نفرین متوجه بهترین امتی که بشر به چشم خود دیده و کسانی که از آن‌ها پیروی ⁽¹⁾کردند می‌نمایند. ⁽²⁾

نقد و بررسی سندی

قفاری در این قسمت به طیف‌های مختلفی از روایات استناد جسته است که به ترتیب از نظر سندی بررسی خواهند شد:

بخشی از روایات مورد نظر قفاری مربوط به ملول شدن شیعیان از تأخیر در فرج و حیرت و اختلاف آن‌ها در مواجهه با غیبت ونیز روایاتی است که مربوط به مخفی بودن تولد امام مهدی است که این روایات را گزارش‌های تاریخی نیز تأیید می‌کنند و نیازمند به بررسی سندی نیستند. بخش دیگر ناظر به وجود تمحیص و تمییز در میان شیعیان در آخر الزمان است که این دسته نیز نیازمند بررسی سندی نیست؛ چرا که به این مضمون روایات متعددی در جوامع روایی شیعه وجود دارد. ⁽³⁾

دسته دیگری از روایات مورد نظر قفاری روایاتی هستند که از انکار وجود امام مهدی توسط جعفر سخن می‌گویند که این دسته نیز نیازمند بررسی سندی نیستند؛

زیرا درباره آن، روایات متعددی وجود دارد. ⁽¹⁾

بخش دیگری از روایات، ناظر به فلسفه غیبت و خوف قتل هستند که صحت اسناد آن پیش از این بررسی شد. طیف دیگری از روایات مورد نظر قفاری

روایاتی هستند که از فضیلت انتظار سخن می‌گویند که این طیف نیز به دلیل

کثرت آن نیازمند بررسی سندی نیست. ⁽²⁾آخرین بخش از روایات مورد نظر قفاری روایات مربوط به انکار امام مهدی است که وی به دو روایت استناد کرده است: روایت نخست به دو سند نقل شده است که هر دو ضعیفند؛ ⁽³⁾

این حدیث به دلیل ضعیف بودن محمد بن سنان ضعیف است (رجال نجاشی، ص328).

کمال الدین و تمام النعمة، ص410 _ 411: حدثنا علی بن أحمد بن محمد رضی الله عنه قال: حدثنا محمد بن أبی عبدالله الکوفی قال: حدثنا سهل بن زیاد الآدمی قال: حدثنا الحسن بن محبوب عن عبد العزیز العبدی، عن ابن أبی یعفور.

این حدیث نیز به دلیل مجهول بودن عبدالعزیز العبدی ضعیف است (رجال طوسی، ص239).

که قفاری بدان استناد کرده، روایت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم بود که می‌فرماید:

«هر کس قائم از فرزندان مرا انکار کند مرا انکار کرده است.» این روایت از نظر سندی اعتبار دارد. ⁽⁴⁾

نقد و بررسی محتوایی

اشاره

عبارات پیش‌گفته حاوی چند شبهه است که به ترتیب نقد و بررسی خواهند شد.

شبهه اول

اشاره

تردید و انکار شیعیان معاصر شهادت امام حسن عسکری علیه السلام در مسئله وجود و غیبت امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف بر ساختگی بودن اندیشه غیبت دلالت دارد.

پاسخ

نقد ادعای یادشده پیش از این به تفصیل گذشت و توضیح داده شد که:

اولاً به گواهی متون کهن شیعه و اهل‌سنّت اکثر شیعیان معاصر شهادت امام عسکری علیه السلام به وجود غیبت امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف معتقد بودند، گرچه در این‌باره تردیدها و شبهاتی نیز داشتند که به همت عالمان شیعه شبهاتشان پاسخ یافت و تردیدهایشان برطرف شد.

ثانیاً برای شناسایی حق و باطل نمی‌توان از معیار انکار و پذیرش مردم بهره گرفت؛ چراکه به گواهی بسیاری از آیات قرآن مجید در بسیاری از برهه‌های گذشته تاریخ پویندگان مسیر حقیقت اندکی بیش نبوده‌اند و ما خوانندگان عزیز را به بحث‌های پیشین ارجاع می‌دهیم. ⁽¹⁾

ثالثاً بر آن‌چه گذشت می‌توان این نکته را افزود که به‌رغم اصرار نویسندۀ مورد نظر بر این‌که حیرت و تزلزل جامعه شیعی به دلیل غیرقابل پذیرش بودن اندیشه غیبت بوده است، با رجوع به همان منابعی که وی به آن‌ها استناد جسته است، به خوبی روشن می‌شود که اساساً اندیشه غیبت در میان بسیاری از شیعیان دوازده‌امامی و حتی سایر شیعیان از اندیشه‌های مورد پذیرش بوده است. به عنوان نمونه از میان 13 انشعابی که در میان شیعیان پس از شهادت امام عسکری علیه السلام ایجاد شد، شش فرقه معتقد به غیبت بودند، گرچه در مصادیق امام غایب با یکدیگر اختلاف نظر داشتند. ⁽²⁾بنابراین طرح اندیشه غیبت منجر به تحیّر و تزلزل شیعه نشد، بلکه یکی از

عوامل مهم ایجاد انشعاب در میان شیعیان اختلاف در مورد تعیین امام غایب بود. آن‌چه نکتۀ پیش‌گفته را تأیید می‌کند. این نکته است که در میان فرقه‌هایی همچون ناووسیه، اسماعیلیه، واقفیه، مفوضه، سنائیه، محمدیه ⁽¹⁾و... که ده‌ها سال پیش از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام می‌زیستند، اعتقاد به غیبت وجود داشته است؛ با این وجود چگونه می‌توان ادعا کرد که تحیّر و اختلاف شیعیان _ پس از شهادت امام عسکری علیه السلام _ به دلیل وضوح کذب اندیشه غیبت بوده است و عالمان شیعه پس از مواجهه با شهادت امام عسکری علیه السلام به دروغ، اندیشه غیبت را جعل کردند؟ آیا پذیرفتنی است که معتقدان به فرقه‌های یادشده در طول تاریخ به‌رغم فاصله زمانی و پراکندگی مناطق جغرافیایی و تنوع عقاید و سلایق، همگی بر یک مطلب دروغ اجتماع کرده باشند و همگان به دروغ به پیشوایان دینی مسئله غیبت قائم موعود عجل الله تعال فرجه الشریف را نسبت داده باشند، یا این‌که واقعیت این است که این مسئله از سوی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام به عنوان یک حقیقت پیش‌گویی شده بوده است و در طول تاریخ فرقه‌های مختلف در شناسایی مصداق امام غایب به خطا رفته‌اند.

مگر نه این است که دعوی خدایی فرعون‌ها از این جهت نزد مردم مقبول افتاد که اصل وجود خدا نزد مردم مسلّم بود و فرعون به دروغ خود را مصداق خدای واقعی خواند؛ یا دعوی پیامبری مسیلمۀ کذاب‌ها از این جهت برخی از مردم را به خود جذب کرد که اصل پیامبری حقیقتی پذیرفته شده بود و مسیلمه‌ها به دروغ خود را مصداق آن معرفی کردند. به راستی اگر در عالم _ به فرض محال _ خدایی یا پیامبری نبود، آیا کسی به دروغ ادعای خدایی یا پیامبری می‌کرد؟ و اگر می‌کرد کسی به او ایمان می‌آورد؟ بنابراین اصل دعوی غیبت امام و پذیرش آن از سوی بسیاری از شیعیان در طول تاریخ بهترین گواه بر حقانیت اصل اندیشه غیبت است. بنابراین نه عالمان شیعه اثنی‌عشری را می‌توان سازندگان اندیشه غیبت خواند و نه علت تحیر و

تفرق شیعیان پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام را می‌توان طرح اندیشه غیبت دانست؛ بلکه شیعیان عمدتاً به دلیل تحیّر در تشخیص امام غایب به تزلزل و اختلاف مبتلا شدند.

شبهه دوم

اشاره

دومین ادعای قفاری دربارۀ روایاتی است که امتحان شیعه را از علل غیبت شمرده‌اند و از تحیّر و اختلاف شیعیان پس از غیبت امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف سخن می‌گویند. او معتقد است روایات مذکور، همگی پس از مواجهه عالمان شیعه با این واقعیت‌ها ساخته شده‌اند.

پاسخ

اولاً قفاری بر این ادعای بزرگ خود حتی کوچک‌ترین دلیلی اقامه نکرده است و خوانندگان گرامی نیک می‌دانند که اتهام جعل حدیث راحت‌ترین اقدامی است که برای بایکوت کردن طرف مقابل می‌توان انجام داد، اما اگر قفاری بتواند به همین راحتی و بدون دلیل روایات مورد نظر را ساخته و پرداخته عالمان شیعه بخواند، متقابلاً ما نیز می‌توانیم تمام روایات مورد پذیرش او را ساختگی بخوانیم و در این صورت میان ما و او نقطه مشترکی برای تفاهم و گفت‌وگو وجود نخواهد داشت و اساساً قفاری برای نقد شیعه نیازی به این همه تفصیل نداشت؛ چرا که می‌توانست از همان ابتدا مدعی شود به نظر من تمام آن‌چه در منابع شیعه وجود دارد ساختگی و حاصل توطئه پنهانی عده‌ای از شیوخ شیعه است. بنابراین ادعای او اگر با دلیلی قاطع تثبیت نشود، ذره‌ای ارزش نخواهد داشت.

ثانیاً در آغاز این سلسله‌مباحث گذشت که به ادعای آقای قفاری ابداع اصل اندیشۀ غیبت امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف تدبیری بود که عالمان شیعه پس از شهادت امام عسکری علیه السلام برای برون‌رفت از تحیّر شیعیان اندیشیدند؛ تحیری که ناشی از مواجهه با رحلت امامِ بدون فرزند بود. به همین دلیل عالمان شیعه روایات غیبت را جعل

کردند و آن‌ها را به امامان اهل‌بیت علیهم السلام نسبت دادند.

روشن است وقتی نویسندۀ یاد شده روایات غیبت را ساختگی بداند، سایر احادیثی که از شاخ و برگ غیبت سخن گفته‌اند را نیز جعلی خواهد دانست؛ مانند احادیث مربوط به تحیّر و اختلاف شیعیان پس از مواجهه با غیبت یا روایاتی که از امتحان مردم به وسیله غیبت سخن گفته‌اند. بر این اساس، ادعای نویسندۀ یاد شده در این‌جا، یکی از نتایج ادعای پیشین وی است. در این باره باید گفت که پیش از این به تفصیل در نقد ادعای اصلی ایشان سخن گفته شد و طبیعتاً با نقد اصل فروعات آن نیز نقدهای خود را بازخواهند یافت. خوانندگان عزیز برای آشنایی بیشتر می‌توانند به مباحث پیشین رجوع نمایند. ⁽¹⁾

در پایان این قسمت مناسب است به این نکته مهم توجه کرد که مقصودِ روایاتی همچون حدیث امام صادق علیه السلام _ که در آن تعابیری نظیر «و ارتداد اکثرهم عن دینه»

وجود دارد، که البته این حدیث از ضعف سند رنج می‌برد ⁽²⁾

این روایت به دلیل ضعیف بودن محمد بن بحر (معجم رجال الحدیث، ج9، ص89) و مجهول بودن سعید بن منصور (مستدرکات، ج4، ص83) و مهمل بودن احمد بن علی (مستدرکات، ج1، ص371) و... ضعیف است.

اولاً _ چنان‌که پیش از این گذشت _ دلایل متعددی بر باورمندی اکثریت شیعه

به وجود و غیبت امام مهدی دلالت داشتند و این خود بهترین گواه بر این

ادعاست که مقصود این روایت، معنای ظاهری آن _ یعنی خروج شیعیان از مذهب

تشیع _ نیست.

ثانیاً این‌که ارتداد به معنای ظاهری آن _ یعنی خروج از دین _ نباشد، در روایات نظایر فراوانی دارد؛ برای مثال، عینی در شرح این حدیث پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم که می‌فرماید: «همانا گروهی از اصحاب مرا به سمت چپ می‌برند و من می‌گویم: اصحابم! اصحابم! در پاسخم گفته می‌شود: از زمانی که تو از آنان جداشدی، پیوسته آنان به پشت سر خود بازگشتند و من همان سخن عبد صالح (عیسی مسیح)را می‌گویم که من تا در میانشان بودم گواهشان بودم ...» ⁽¹⁾چنین می‌نویسد:

خطابی می‌گوید: مقصود از ارتداد در این روایت، تأخیر در ادای حقوق لازم و تقصیر در انجام آن است. ⁽²⁾

مبارکفوری نیز در شرح فقره «مرتدین علی اعقابهم» احتمالاتی را طرح کرده و از جمله این‌که مقصود کسانی نیست که از دین خارج شده‌اند؛ بلکه مقصود اصحاب گناهان کبیره و بدعت‌گذاران است. ⁽³⁾

ابن‌حجر نیز نوشته است:

بیضاوی می‌گوید: واژه «مرتدین» نص در این نیست که آنان از اسلام برگشتند، بلکه احتمال این معنا هست و این احتمال هم هست که مقصود این باشد که آنان مؤمنان گنه‌کاری هستند که از استقامت سر باز زدند و اعمال نیک را به اعمال بد تبدیل کردند. ⁽⁴⁾

همچنان که نووی معتقد است:

مانعان زکات کافر نیستند، اما به آن‌ها می‌توان واژه مرتد را اطلاق کرد؛ اما این اطلاق به معنای خروج آن‌ها از دین نیست، بلکه به لحاظ معنای لغوی آن است؛ یعنی کسانی که از کاری که انجام می‌دادند منصرف شوند. ⁽¹⁾

آن‌چه گذشت به روشنی بر این نکته دلالت داشت که اگر در روایات از ارتداد شخص یا اشخاصی سخن گفته شده است، لزوماً به معنای خروج آن‌ها از دین نیست. بنابر این روایت امام صادق علیه السلام نیز می‌تواند ناظر به خروج شیعیان از مکتب تشیع نباشد، بلکه با توجه با قراینی که بر اعتقاد اکثریت شیعه به مسئله تولد و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دلالت داشتند، مقصود این روایات عدم التزام عملی بسیاری از شیعیان به رفتار بر طبق موازین و مقررات مکتب تشیع است.

آن‌چه مطلب پیش‌گفته را تأیید می‌کند، روایاتی است که گروه‌هایی را نه مرتد که کافر خوانده است؛ نظیر این روایات پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم:

عهد میان ما و آنان، نماز است و هر کس آن را ترک کند، کافر شده است. ⁽²⁾

هر بنده‌ای که از موالی خود بگریزد کافر شده است، تا این‌که به

سویشان بازگردد. ⁽³⁾

هر کس با زن حایضی نزدیکی کند، یا این‌که از پشت با زنی نزدیکی کند، یا کاهنی را تصدیق نماید، به آن‌چه بر محمد نازل شده کفر ورزیده است. ⁽⁴⁾

هر کس به غیر خدا سوگند بخورد، کافر یا مشرک شده است. ⁽⁵⁾

با این‌که به گفته عینی، به اجماع علما ترک نماز و زکات و امثال آن موجب کفر

نیست. ⁽¹⁾بنابراین، مقصود از این روایات ظاهر آن نیست، بلکه این تعبیر از باب تغلیظ و تشدید و مبالغه در ترساندن مسلمین است تا به این امور مبتلا نشوند ⁽²⁾و روشن است که وقتی مقصود روایاتی که به صراحت کسی را کافر خوانده ظاهر آن نباشد، روایاتی که از ارتداد سخن می‌گویند نیز می‌توانند چنین باشند.

ثالثاً، اساساً روایت امام صادق علیه السلام می‌تواند ناظر به آخر الزمان و آستانه ظهور امام مهدی باشد و نه وضعیت شیعه پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام. بنابراین بر خلاف تصور قفاری _ که گمان کرده است عالمان شیعه این حدیث را برای توجیه وضعیت موجود جعل کردند _ چه‌بسا هنوز زمان تحقق وعده‌ای که در این روایت داده شده نرسیده باشد؛ همچنان که روایت «لا یکون الأمر الذی ...» مربوط به دوران آخرالزمان و در آستانه ظهور امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است و بر خلاف تصور قفاری که آن را ساخته و پرداخته عالمان شیعه برای توجیه وضعیت موجود دانسته، مضمون این روایت هنوز تحقق نیافته است و این روایت می‌تواند ناظر به اختلافات و مشاجراتی باشد که در آستانه ظهور امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تحقق خواهند یافت. بنابراین این ادعای قفاری که این روایات برای توجیه آن‌چه رخ داده شده ساخته شدند، ادعایی بدون دلیل است.

شبهه سوم

اشاره

سومین نکته سخنان قفاری این است که علی‌رغم اعتراف روایات و نیز عالمان شیعه به تحیر و اختلاف شیعیان پس از مواجهه با غیبت امام مهدی، در برخی دیگر از روایاتشان چنین آمده است که: اگر خداوند می‌دانست آن‌ها به تردید می‌افتند به اندازه یک چشم بر هم زدن حجت خود را از آنان نمی‌پوشاند.

پاسخ

پاسخ این اشکال، این است که روایت مورد نظر که البته در نوع خود منحصر به فرد و در عین حال از نظر سندی معتبر است، از استواری ایمان اولیای الهی به وجود امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف سخن می‌گوید و این که اگر خداوند می‌دانست اولیائش دربارۀ وجود آن حضرت ذره‌ای به تردید می‌افتند، هرگز حجت خود را از دیدگان پنهان نمی‌کرد.

و او می‌دانست که اولیایش به تردید نمی‌افتند و اگر می‌دانست که به تردید می‌افتند حجتش را یک چشم به هم زدن از آنان غایب نمی‌کرد ... . ⁽¹⁾

روشن است که موضوع این حکم، اولیای الهی هستند و در آن واژۀ مردم یا شیعیان به کار نرفته است و بی‌گمان شیعیان مُزبزبی که با کوچک‌ترین شبهات به دام ابلیس افتاده و از باور خود دست می‌کشند را نمی‌توان اولیای الهی به معنای خاص آن خواند. بنابر این، اساساً روایت مورد نظر، ناظر به وضعیت تمام شیعیان نیست تا با تردید بخشی از آن‌ها به مضمون آن خللی ایجاد شود و به همین دلیل است که شیخ نعمانی _ که خود از ارتداد اکثر شیعیان سخن گفته _ پس از نقل مورد نظر می‌نویسد:

و این ستایش امام صادق علیه السلام از اولیای او در زمان غیبت است به این تعبیر که بیشترین خشنودی خداوند از ایشان زمانی است که حجت خداوند را نیابند و از ایشان رو بپوشد و با این وجود آنان بدانند که حجت خداوند باطل نشده است. و نیز توصیف او از ایشان که آنان تردید نمی‌کنند و اگر خداوند می‌دانست که آنان دچار تردید می‌شوند به اندازۀ یک چشم بر هم زدن

حجّت خود را غایب نمی‌ساخت. خدا را سپاس که ما را از اهل یقین که تردید و شک ندارند قرار داد نه از شاکین و منحرفین. ⁽¹⁾

و باز هم به همین دلیل است که قمی پس از اشاره به احادیث فراوانی که درباره مخفی بودن ولادت امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف و غیبت آن حضرت روایت شده است می‌نویسد:

پیوسته امامیه صحیح التشیع بر این باور بوده است.

یعنی امامیه صحیح التشیع هیچ‌گاه در این باره به تردید نیفتادند.

شبهه چهارم

اشاره

چهارمین اشکال قفاری این است که بر اساس روایات شیعه، ظهور پس از غیبت و وقوع اختلاف و پراکندگی میان شیعیان رخ خواهد داد، با این‌که این وعده عملی نشد.

پاسخ

اشکال یاد شده ناظر به تعیین وقت برای ظهور است که در بحث تعیین وقت ظهور به تفصیل دربارۀ آن توضیح داده شد. بر آن‌چه گذشت می‌توان این نکته را نیز افزود که بر اساس مفاد روایات مورد نظر ظهور امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از اختلاف و پراکندگی است؛ اما به این‌که فاصله زمانی میان اختلاف و ظهور چقدر است در این روایات اشاره‌ای نشده است. بنابر این حتی اگر هزاران سال میان این دو پدیده فاصله شود، باز هم روایات مطلب درستی را القا کرده‌اند؛ همچنان که این احتمال وجود دارد که مقصود از اختلاف و پراکندگی شیعه موج دیگری از این واقعیت تلخ باشد که در آینده و در آستانه ظهور رخ خواهد داد، نه آن‌چه در گذشته اتفاق افتاده است.

شبهه پنجم

اشاره

پنجمین اشکال قفاری، روایتی بود که بر تکذیب وجود امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف توسط خاندان آن حضرت دلالت داشت: «ان للقائم غیبة و یجحده اهله».

پاسخ

درباره این روایت باید گفت همچنان که در کتاب‌های لغت آمده است، «اهل» به معنای خاندان و نزدیکان است ⁽¹⁾و روشن است که خاندان و نزدیکان، طیف وسیعی را تشکیل می‌دهند و می‌توان آن‌ها را به نزدیکان درجه اول و دوم و سوم تقسیم کرد. در مباحث پیشین به تفصیل بیان کردیم که پدر امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف، عمه آن حضرت و بسیاری از شیعیان خاص و نیز تعدادی از کسانی که در خانۀ آن حضرت خدمت می‌کردند، همه از تولد امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف مطلع شدند و آن را برای خواص نقل نمودند و طبق گزارش‌های تاریخی، تنها شخصیتی که از خاندان امام عسکری علیه السلام وجود امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف را _ آن هم به انگیزۀ به دست آوردن موقعیت امام حسن عسکری علیه السلام _ انکار کرد، جعفر _ برادر آن حضرت _ بود و البته روشن است که جعفر از نزدیکان درجه دوم به شمار می‌آید و با وجود تأیید تولد امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف توسط نزدیکان درجه اول همچون پدر و مادر و نزدیکان دیگری همچون عمه و دیگر افراد همچون خادمان و کنیزانی که در بیت امام حسن عسکری علیه السلام حضور داشتند و از رخدادهای آن‌جا باخبر بودند، تکذیب آن از سوی جعفر که روابط مناسبی با امام حسن علیه السلام نداشت ⁽²⁾و از این‌رو از رخدادهای بیت آن حضرت نیز بی‌اطلاع بود ارزشی نخواهد داشت. افزون بر این‌که اگر تکذیب نزدیکان ارزشی داشته باشد، باید تکذیب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از سوی عمویش ابولهب و بسیاری دیگر از خاندانش قریش نیز _ نعوذ بالله _ نشان‌گر دروغ بودن ادعای آن حضرت باشد.

شبهه ششم

اشاره

ششمین ادعای قفاری، ساختگی بودن روایاتی بود که از فضیلت انتظار و منتظران سخن می‌گفت. وی مدعی بود حدیث «افضل اعمال امّتی انتظار الفرج» را شیعیان

به دروغ به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نسبت داده‌اند.

پاسخ

اولاً ادعای ساختگی بودن حدیث یادشده از سر فقدان اطلاع قفاری از منابع اهل‌سنت است؛ چرا که منابع معتبر و دست اول اهل‌سنت بالاتر از مضمون حدیث یادشده را از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده‌اند؛ زیرا طبق نقل محدثان سنی‌مذهب آن حضرت انتظار فرج را نه افضل اعمال، که افضل عبادات شمرده‌اند:

افضل العبادة انتظار الفرج؛ ⁽¹⁾

انتظار فرج برترین عبادت‌هاست.

و اگر گشایش در ابتلائات و سختی‌های فردی و کوچک افضل عبادات باشد، به چه دلیل انتظار گشایش از گسترده‌ترین و عمیق‌ترین ابتلائات که در آخر الزمان گریبان‌گیر جامعه اسلامی و بلکه کل بشریت می‌شود، افضل اعمال نباشد؟ به راستی روشن نیست که قفاری که دایرۀ انتظار فرج را محدود فرض کرده است، چه دلیلی

بر این محدودیت دارد و چرا نتوان انتظار فرج را در همان معنای مطلقش فهم کرد

که یکی از مصادیق آن فرج و گشایش فراگیری است که به دست امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف شکل می‌گیرد.

ثانیاً انتظار فرج امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف مفهومی شیعی نیست تا لازم باشد قفاری از سر بغض و عداوت آن را ساخته پرداختۀ عالمان شیعی بخواند؛ چرا که برادران اهل‌سنت ما نیز بر این باورند که مهدی آل محمد عجل الله تعال فرجه الشریف در آخر الزمان خواهد آمد و جهان آکنده از ظلم و ستم را از عدل و داد سرشار خواهد کرد. بنابراین، آنان نیز منتظر امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف هستند و اصولاً انتظار فرج امام مهدی عجل الله تعال فرجه الشریف مشروط به اعتقاد به وجود و غیبت آن حضرت نیست و می‌توان با فرض اعتقاد به تولد ایشان در آخرالزمان

نیز چشم به راه ایشان بود و به راستی مگر می‌توان مسلمانی را یافت که از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم درباره جامعۀ مهدویِ سرشار از عدالت، معنویت و زیبایی آن همه بشارت شنیده باشد اما چشم به راه آمدن او نباشد؟

و اگر بر اساس روایات اهل‌سنت، انتظار فرج افضل عبادات باشد، طبیعی است که منتظران فرج افضل اهل زمان خواهند بود و روشن نیست کجای این احادیث خلاف عقل یا قرآن و سنت است که قفاری این‌چنین بر آن‌ها تاخته است؟

شبهه هفتم

اشاره

اشکال دیگر قفاری، این بود که او روایت «سَیَأْتِی قَوْمٌ مِنْ بَعْدِکُمْ الرَّجُلُ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ لَهُ أَجْرُ خَمْسِینَ مِنْکُمْ...» را از نسبت‌های شیعه به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم خوانده بود.

پاسخ

این روایت نیز داستانی شبیه داستان حدیث پیشین دارد؛ چرا که مضمون آن را محدثان اهل‌سنت نیز روایت کرده‌اند و اگر آقای قفاری ذره‌ای انصاف می‌ورزید و افکار عنادآلود را از ذهن خود دور می‌کرد، به سادگی می‌توانست به این روایات دست یابد. عبدالله بن مسعود از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چنین حدیث می‌کند:

پس از شما زمانی خواهد بود که راهی جز صبر نخواهد بود و کسی که به آن‌چه شما برآنید چنگ بزند، اجر پنجاه شهید را خواهد داشت. عمر عرض کرد: ای پیامبر خدا، شهید ما یا شهید آن‌ها؟ فرمود: شهید شما. ⁽¹⁾

عتبة بن غزوان نیز از آن حضرت این‌گونه روایت می‌کند:

پس از شما روزگاری خواهد آمد که جز صبر راهی نخواهد بود و کسی که در آن روز به مثل آن‌چه شما برآنید چنگ زند، مانند اجر پنجاه نفر از شما را خواهد داشت. پرسیدند: ای پیامبر خدا، آیا پنجاه نفر از آنان؟ فرمود: بلکه

پنجاه نفر از شما. باز سؤال کردند: ای پیامبر خدا، آیا پنجاه نفر از آنان؟ فرمود: بلکه پنجاه نفر از شما. (این جمله را سه یا چهاربار تکرار فرمود.) ⁽¹⁾

شبهه هشتم

اشاره

هشتمین ادعای قفاری دروغ خواندن روایات مربوط به انکار امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بود.

پاسخ

اولاً در حدیث «مَنْ أَقَرَّ بِالْأَئِمَّةِ مِنْ آبَائِی وَ وُلْدِی وَ جَحَدَ الْمَهْدِیَّ مِنْ وُلْدِی...» منکر «غیبت» امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به منکر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم تشبیه نشده، بلکه منکر «وجود» امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به منکر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم تشبیه شده است. بنابر این قفاری میان منکر امام مهدی و منکر غیبت آن حضرت خلط کرده و مضمون دوم را به روایت نسبت داده، با این‌که معنای روایت، مضمون اول است.

ثانیاً به اجماع فقهای شیعه و سنی، انکار برخی از باورهای اسلامی باعث کفر و خروج از دین اسلام می‌شود. به عنوان نمونه به اعتقاد فقیهان اهل‌سنت، سبّ شیخین، ⁽²⁾انکار امامت ابوبکر و عمر، ⁽³⁾انکار روایت متواتر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، ⁽⁴⁾اعتقاد به قدم عالم، ⁽⁵⁾سبک شمردن سنت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم مانند این‌که اگر به کسی گفته شود آن حضرت پس از صرف غذا سه انگشت خودرا می‌لیسید، بگوید: این کار خلاف ادب است، یا اگر به او گفته شود: ناخن‌هایت را کوتاه کن؛ چرا که این کار سنت است، بگوید: این کار را نمی‌کنم اگرچه سنت باشد و قصد استهزا داشته

باشد ⁽¹⁾و مواردی از این دست، موجب کفر می‌شود. با این وجود، اگر شیعه معتقد باشد انکار امام مهدی موجب کفر است، نباید از آن استیحاش داشت؛ چرا که به اعتقاد شیعه، باور به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از امامت ابوبکر و عمر و حدوث عالم نزد اهل‌سنت کمتر نیست و اگر انکار این‌ها موجب کفر است، چرا انکار امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف باعث خروج از دین نشود؟ همچنان که به اعتقاد شیعه، درباره امام مهدی ده‌ها روایت از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم وجود دارد و انکار آن‌ها از مصادیق انکار روایات متواتر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و نیز سبک شمردن سنت آن حضرت است که به تصریح فقهای اهل‌سنت موجب کفر می‌شود. البته ممکن است این روایات مورد پذیرش اهل‌سنت نباشند، اما شیعه آن‌ها را قبول دارد و بر اساس مبانی خود، انکارناپذیرشان می‌داند. به همین دلیل اگر منکر آن‌ها را کافر بخواند، بر اساس مبانی خود به بیراهه نرفته است؛ همچنان که شیعه منکر امامت شیخین است و هیچ‌یک از مستندات آن را قبول ندارد. با این حال، چون اهل‌سنت دلایل آن را کافی می‌دانند، منکران آن را متهم به کفر می‌کنند.

ثالثاً اساساً قفاری در فهم مقصود این روایت به خطا رفته است و به اشتباه اعتقاد به این‌که منکر امام مهدی کافر است را عقیده‌ای شیعی _ که مورد پذیرش همه عالمان شیعه است _ به شمار آورده، در حالی که به تصریح بسیاری از عالمان شیعه، مقصود این روایت و روایات مشابه _ که گاه در آن‌ها از اهل‌سنت با عنوان کافر یاد شده است _ کافر به معنای غیرمسلمان و خارج از دین اسلام نیست. امام خمینی رحمة الله در این‌باره چنین می‌نویسد:

به حسب ارتکاز متشرعه، مسلمان کسی است که به خداوند متعال و وحدانیت او و رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم اعتقاد داشته باشد، اما بدون تردید اعتقاد به ولایت (امامان اهل‌بیت) در اسلام معتبر نیست و سزاوار است که

این مطلب از اموری شمرده شود که نزد همه شیعیان از واضحات است. اگر مقصود از کفری که مقابل اسلام است، آن معنایی باشد که بر مثل اهل ذمه اطلاق می‌شود و باعث نجاست آن‌ها و حرام بودن ذبیحه آن‌ها و هم‌غذا شدن و ازدواج با آن‌هاست؛ چرا که از صدراسلام تا زمان ما، همواره سیره بر این وجود داشته که با آن‌ها معاشرت می‌شده و از غذاهای آنان خورده می‌شده و ذبایح آن‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفته، در پوست آن ذبایح نماز گذارده می‌شده و آثار بازار مسلمین بر بازارشان مترتب می‌شده است، بدون این‌که این کار به دلیل تقیه باشد و این مطلب روشنی است که نیاز به تکلف ندارد. ⁽¹⁾

ایشان پس از ذکر برخی از روایاتی که ظهور در کفر اهل‌سنت دارند، می‌نویسد:

اما مقصود روایات یادشده و نظایر آن، بعضی از مراتب کفر است _ نه خروج

از دین اسلام_ چرا که اسلام و ایمان در کتاب و سنت به معانی گوناگونی آمده است و برای آن‌ها مراتب و مدارج فراوانی است، همچنان که در

روایات به این مطلب تصریح شده است ... به اصول کافی و غیر آن مراجعه کن، می‌بینی که کافر و مشرک بر غیر امامی و کافر به نعمت و ترک کننده فرامین الهی و تارک نماز و تارک آن همراه با انکار و تارک عملی که به آن اقرار کرده و کسی که از امام علی سرپیچی کرده و زناکار و شارب خمر و بدعت‌گذار و کسی که به کلام کسی که سخن شیطان را به زبان می‌آورد گوش فرادهد و کسی که به هسته بگوید سنگ‌ریزه و به سنگ‌ریزه بگوید هسته و به آن تقرب جوید اطلاق شده است و در روایات مستفیضی به ریاکار مشرک اطلاق شده است؛ بلکه از برخی روایات چنین استفاده می‌شود که کسی که به ملاقات خداوند برود در حالی که در قلب او جز خداوند باشد مشرک است. ⁽²⁾

سید محسن حکیم _ دیگر عالم شیعی _ در این‌باره می‌نویسد:

معروف بین اصحاب ما این است که اهل‌سنت مسلمانند. ⁽¹⁾

آیت‌الله خویی نیز این استدلال که اهل‌سنت منکر ولایت امام علی علیه السلام _ که

از ضروریات دین است _ هستند و به همین دلیل کافرند را ناتمام دانسته و

چنین می‌نویسد:

اما ولایت به معنای خلافت به هیچ‌وجه از ضروریات دین نیست، بلکه مسئله‌ای نظری است که اهل‌سنت _ و لو به تقلید از پدران و دانشمندان خود _ آن را به معنای محبت و ولاء تفسیر کرده‌اند و این‌که ولایت را به معنای خلافت نمی‌دانند به دلیل شبهه‌ای است که برایشان پیش آمده است ... و خلافت اهل‌بیت برای آن‌ها از مسائل ضروری نیست، بلکه ولایت به معنای خلافت از ضروریات مذهب [شیعه] است، نه ضروریات دین. ⁽²⁾

سید محمدباقر صدر پس از بیان این‌که ضوابطی که در روایات برای اسلام بیان شده بر اهل‌سنت منطبق است می‌نویسد:

اگر مقصود از آن ضروری که اهل‌سنت آن را انکار می‌کنند، امامت اهل‌بیت باشد، روشن است که این قضیه آن‌قدر روشن نیست تابه حد ضروری دین برسد و اگر بپذیریم این اندیشه هنگام حدوث ضروری بوده است، اما بدون شک این وضوح به دلیل عواملی به آن مقدار استمرارپیدا نکرده است ... و مقصود از کفر در روایاتی که به اهل‌سنت واژه کافر اطلاق شده است، کفر در مقابل اسلام نیست، بلکه لسان آن‌ها لسان روایاتی است که به کسی که بر امام تمرد می‌کند کافر گفته شده است و روشن است که معصیت موجب کفری که مقابل اسلام است نمی‌شود. ⁽³⁾

با توجه به آن‌چه گذشت، حتماً بر خوانندگان عزیز راز خبط بزرگ قفاری روشن شده است؛ زیرا او گمان کرده هرکس بتواند روایتی را ترجمه کند و مفهوم واژه‌های آن را بفهمد، مقصود حقیقی آن را دریافته است. او با همین ذهنیت ساده به سراغ روایات منابع شیعی رفته و پس از ترجمه آن‌ها کوشیده است بر اساس ظواهرشان درباره اعتقادات شیعیان قضاوت کند؛ در حالی که _ چنان که آیات قرآن یکدیگر را تفسیر می‌کنند و بلکه به مقصود حقیقی یک انسان حکیم جز با توجه به تمام سخنان او و لحاظ مقیدات و مخصصات و توضیحاتی که در کلام او آمده و نیز لحاظ ادبیات حاکم بر گفتار او نمی‌توان دست یافت، مقصود واقعی روایات نیز جز در

پرتو عرضه آن‌ها بر یکدیگر و توجه به مجموعه آن‌ها فهم‌شدنی نیست؛ درحالی که آقای قفاری خواسته است با یک ترجمه تحت اللفظی _ آن هم بدون توجه به سایر روایات _ مقصود روایت را دریابد و آن را عقیده‌ای شیعی بخواند.

شبهه نهم

اشاره

نهمین ادعای قفاری تردید در حدیث «مَنْ أَنْکَرَ الْقَائِم...» بود.

پاسخ

اما حدیث «مَنْ أَنْکَرَ الْقَائِمَ مِنْ وُلْدِی فَقَدْ أَنْکَرَنِی» که قفاری آن را از افترائات شیعه بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم خوانده، ناظر به اصل مهدویت است و نه امام مهدی به قرائت شیعی آن. به تعبیر دیگر، این حدیث درصدد بیان این نکته است که کسی که امام مهدی را _ چه به قرائت شیعی آن و چه به قرائت سنی‌اش _ انکار کند و بگوید این اندیشه عاری از حقیقت است، همچون منکر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم خواهد بود و البته روشن است که چنین شخصی نه سنی است و نه شیعه؛ چرا که اهل‌سنت نیز اصل اندیشه مهدویت را پذیرفته‌اند، گرچه غالب آن‌ها درباره وجود فعلی آن حضرت با شیعیان اختلاف نظر دارند. بنابر این، منکر امام مهدی یکی از ضروری‌ترین اعتقادات مسلمانان را انکار کرده و چنین شخصی حتی به اعتقاد اهل‌سنت نیز

کافر است. ⁽¹⁾محدثان اهل‌سنت در این باره از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم چنین

روایت کرده‌اند:

من کذب بالمهدیّ فقد کفر. ⁽²⁾

بنابراین، روایت اساساً ناظر به وجود فعلی امام مهدی نیست تا این‌که قفاری مجبور باشد آن را از افترائات شیعه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم بخواند.

و اما برای این‌که امام غایب مقموع و مقهور است، چه دلیلی بهتر از غیبت او

که به رساترین صداها فریاد می‌کند که ستمگران تاریخ مانع فعالیت آزادانه او

شده‌اند و بلکه حق زیستن را نیز از او ستانده و او را از یک زندگی عادی نیز محروم کرده‌اند و این‌که شیعیان او در طول تاریخ آماج مصائب و بی‌عدالتی‌های بسیار بوده‌اند، چیزی نیست که بتوان آن را انکار کرد. کتاب‌های تاریخ نیز به صحت آن گواهی می‌دهند و گمان نمی‌رود کسی که حتی بهره اندکی از علم تاریخ داشته باشد در آن تردید کند.

و اما شیعه از صحابه و من تبعهم باحسان، هیچ کینه‌ای به دل ندارد و اگر از برخی کسانی که در عصر پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم می‌زیسته‌اند دل خوشی ندارد، مقصودش منافقانی است که به تصریح آیات قرآن مجید در آن زمان می‌ز یسته‌اند و افزون بر این‌که در زمان حیات آن حضرت توطئه می‌کردند، پس از رحلت ایشان نیز منشأ انحرافات بسیاری در دنیای اسلام شدند.

شبهۀ 39. دست یازیدن شیعه به تأویل قرآن برای اثبات غیبت

اشاره

قفاری ذیل عنوان استدلال شیعه بر وقوع غیبت چنین می‌نویسد:

در اصل اصول تفاسیرشان (تفسیر قمی)درباره این سخن خداوند: «وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّی» چنین آمده است: فرمود: «روز، همان قائم ما اهل‌بیت است ...». ⁽²⁾

و در صحیح‌ترین کتب اربعه‌شان درباره این آیه: «قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُکُمْ غَوْرًا فَمَن یَأْتِیکُم بِمَاء مَّعِینٍ» چنین آمده است: «فرمود: وقتی که امامتان از شما غایب شود چه کسی برایتان امام جدیدی خواهد آورد؟» و در تفسیر عیاشی درباره این سخن خداوند سبحان: «وَأَذَانٌ مِّنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الأَکْبَرِ» چنین روایت کرده است: «فرمود: مقصود خروج قائم است و اذان دعوت اوست به سوی خودش.» ⁽³⁾

در این قسم از تأویل مثال‌های فراوانی وجود دارد، تا آن‌جا که درباره آن کتاب‌های مستقلی به رشته تحریر درآوردند، مانند ما نزل من القرآن فی صاحب الزمان و المحجة فی

ما نزل فی القائم الحجة که کتاب اخیر را یکی از رافضه‌های معاصر تحقیق کرده است و مؤلف آن بیش از 120 آیه از کتاب خداوند را به مهدی منتظرشان تأویل کرده، تأویلاتی که افتضاحش قابل پنهان کردن نیست، ولی محقق به این تعداد از آیات قانع نشده و 12 آیه به آن افزوده و در آخر کتاب به عنوان «مستدرک المحجة» آن را آورده است. ⁽¹⁾