فهرست کتابخانه تخصصی آیت الله بروجردی ره قم مقالات

مشخصات کتاب

سرشناسه:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان،1387

عنوان و گردآورنده:فهرست کتابخانه تخصصی آیت الله بروجردی (ره) قم (مقالات)/ واحد تحقیقات کتابخانه آیت الله بروجردی (ره).

مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان، ۱۳97.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه و رایانه

موضوع: کتابشناسی

آدرس : ایران - قم - ضلع غربی حرم حضرت معصومه (س) -کتابخانه آیت الله العظمی بروجردی (ره)

www.blib.ir

معرفی

زندگی‌نامه حضرت آیت الله العظمی بروجردی (ره)

ولادت و خاندان

یکی از بیوت اصیل و رفیع شیعه در طول تاریخ، خاندان بزرگ طباطبایی هستند که همواره مورد احترام مردم بوده‌اند.

حضرت آیت الله العظمی حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی، زعیم عالیقدر جهان تشیع در پایان ماه صفر 1292ه.ق در شهرستان بروجرد در خاندان علم و عالم پرور طباطبایی دیده به جهان گشود.

نسب این مرجع تقلید بزرگ با 32 واسطه به دومین امام شیعیان؛ حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام می‌رسد. پدر ایشان، آقا سید علی طباطبایی و مادرش آغا بیگم طباطبایی، هر دو از دودمان آقا سید محمد طباطبایی بودند.

شجره نامه ایشان به این شرح است: «هو السیدحسین بن السیدعلی بن السیداحمد بن السیدعلی‌نقی بن السیدمحمدجواد بن السیدمرتضی بن السیدمحمد الطباطبائی بن السید عبدالکریم بن السیدمراد بن الشاه اسدالله بن جلال‌الدین امیر بن الحسن بن مجدالدین بن قوام الدین بن اسمعیل بن عباد بن ابی المکارم بن عباد بن ابی المجد بن عباد بن علی بن حمزة بن طاهر بن علی بن محمد بن احمد بن محمد بن احمد بن ابراهیم طباطبا بن اسمعیل الدیباج بن ابراهیم الغمر بن حسن المثنی بن حسن بن علی بن ابی طالب علیهم الاف التحیة والثناء .

سید محمد طباطبایی

سیدمحمد بن عبدالکریم معروف به «سید کبیر» جد پنجم آیت الله بروجردی، از نوادگان ملامحمدتقی مجلسی و خواهرزاده علامه محمدباقر مجلسی است. وی اولین فرد از سلسله سادات طباطبایی اصفهان است که در بروجرد اقامت گزید و خاندان طباطبایی بروجرد از اعقاب ایشان بشمار می روند.

او در عصر خود از مفاخر علمای شیعه بود و آثار و تالیفات زیادی از وی به جای مانده است.

آیت الله العظمی وحید بهبهانی از شاگردان وی بوده و از ایشان اجازه اجتهاد داشته است. مرحوم سید محمد دارای پنج فرزند بود که سید مرتضی یکی از آنها است.

سید مرتضی طباطبایی

سید مرتضی فرزند ارشد سیدمحمد بود که در نجف اشرف متولد شد. تحصیلات خود را در کربلا و نجف گذراند و سپس به بروجرد مهاجرت کرد و سالها مرجعیت دینی مردم بروجرد و شهرهای اطراف را بر عهده داشت. وی فقیهی یگانه و عالمی فرزانه در روزگار خود بود و چند فرزند فقیه و دانشمند داشته که یکی از آنها علامه سید محمدمهدی بحرالعلوم از مراجع بزرگ شیعیان است فرزند دیگر ایشان سید جواد جد سوم آیت الله بروجردی است. سید مرتضی در سال 1204ه.ق در کربلای معلی وفات یافت و در پایین پای شهدای کربلا دفن شد.

سید جواد طباطبایی

سید جواد کوچکترین فرزند سید مرتضی از فضلای قرن سیزدهم هجری قمری، فقیهی مجاهد و عابدی موقر بود و محبوبیت خاصی در بین مردم داشت. او در رسیدگی به کار مردم و اجابت اهل حاجت کوشا بود. سیدجواد در سال 1242ه.ق وفات یافت و در جنب مسجد سید بروجرد دفن گردید.

سید علی نقی طباطبایی

سید علی نقی فرزند دوم سید جواد، عالمی وارسته از فقهای برجسته قرن سیزدهم بشمار می‌آید. او مدتی در نجف از محضر علامه بحرالعلوم(عموی خود) بهره برد. ایشان صاحب تالیفات با ارزشی در فقه و اصول دارد از آن جمله حاشیه بر قوانین الاصول و حاشیه بر زبدة الاصول است. سید علی نقی در 18 ربیع 1249ه.ق درگذشت و در مقبره پدر بزرگوارش دفن

گردید.

سید احمد طباطبایی

حاج میرزا احمد فرزند ارشد سید علی نقی جد آیت الله بروجردی در سال 1211ه.ق در شهر بروجرد متولد شد. او برادر سید محمود طباطبایی (رئیس سادات طباطبایی و مرجع تقلید منطقه غرب ایران و صاحب کتاب مواهب السنیه)، از وارستگان و ادیبان زمان خود و از علمای بزرگ منطقه غرب ایران بود. بیت ایشان محل رجوع مردم نیازمند بود. سید احمد در سال 1280 رحلت نمود و در مقبره مرحوم سید محمد مدفون شد.

سید علی طباطبایی

حاج آقا علی طباطبایی فرزند میرزا احمد و پدر بزرگوار حضرت آیت الله العظمی بروجردی، عالمی فاضل و متقی بود که در بروجرد متولد شد. او مرجع حوائج مردم در بروجرد بود. مرحوم سید علی طباطبایی در سال 1329ه.ق دیده از جهان فرو بست و در مقبره جدش مرحوم سیدمحمد دفن گردید.

مادر آیت الله بروجردی سیده آغا بیگم طباطبایی فرزند مرحوم سید محمدعلی از نوادگان سید محمد طباطبایی، بانویی متدینه و عابده بود. خانواده آغا بیگم از خاندان بزرگ علم و فضیلت در بروجرد بودند. آن مرحومه به سال 1323ه.ق در بروجرد درگذشت و بر حسب وصیت، پیکرش را در وادی السلام نجف اشرف به خاک سپردند.

دوران تحصیل در بروجرد و اصفهان

آیت الله العظمی بروجردی از دوران کودکی و نوجوانی تحت تدبیر و تربیت پدر قرار گرفت؛ با رهنمودهای او به مکتب‌خانه رفت، سپس وارد مدرسه علمیه «نوربخش» بروجرد شد. ایشان در کنار تکمیل دروس حوزوی به تهذیب نفس و کسب فضایل اخلاقی پرداخت.

آیت الله بروجردی در هجده سالگی(1310ه.ق) به اصفهان عزیمت کرد و در مدرسه میرزای کلباسی و سپس در مدرسه صدر سکونت گزید.

در این مدت از محضر فقیهان و عالمان نامی آن خطه مانند میرزا ابوالمعالی کلباسی، سید محمدتقی مدرس، سید محمدباقر درچه ای، ملا محمد کاشانی و حکیم متأله میرزا جهانگیرخان قشقائی بهره‌ها برد. ایشان همواره پیشرفت خود را مرهون زحمات میرزا ابوالمعالی کلباسی می‌دانسته است.

مکرر از ایشان شنیده می شد که مبانی علمی خود را در حوزه اصفهان چنان محکم ساخته بود که اقامت در نجف نیز اکثر آنها را تغییر نداد. اقامت نه ساله ایشان در حوزه اصفهان موقعیت علمی وی را به خوبی معرفی کرد. آیت الله بروجردی به دلیل داشتن استعداد خوب و بیان روان، به یکی از استادان بزرگ حوزه اصفهان تبدیل شد و عده زیادی از فضلا در درس ایشان حضور یافتند.

آیت الله بروجردی اولین حکم اجتهاد خود را در سن 22 سالگی و در حوزه اصفهان از آیت الله سید ابوالقاسم حسینی دهکردی دریافت کردند.

اقامت در نجف

آیت الله العظمی بروجردی اواخر سال 1319ه.ق در حالی که مجتهدی مسلم بود و در فقه و اصول، مبانی خاص خود را داشت، به نجف اشرف عزیمت و مدت نه سال در آنجا اقامت گزید.

معظم‌له در درس آیت الله العظمی ملامحمدکاظم آخوند خراسانی حاضرشد و از بهترین شاگردان و مقررین درس ایشان بود و در نهایت تعلیقاتی نیز بر کتاب «کفایه الاصول» استاد نگاشت.

نقل است آیت الله بروجردی همچنین در درس رجال آیت الله ملا فتح الله نمازی شریعت اصفهانی(شیخ الشریعه) حضور یافته و مدتی نیز از محضر آیت الله العظمی سید محمدکاظم طباطبایی یزدی بهره گرفته اند.

آیت الله بروجردی هم‌زمان با تحصیل در حوزه علمیه نجف به امر

تدریس اشتغال داشت. حسن بیان و احاطه علمی معظم له موجب شد جمع کثیری از فضلای نجف در دروس ایشان حاضر شوند. برخی شاگردان وی از جمله آیت الله العظمی سید محمدتقی خوانساری، بعدها از فقها و مجتهدین روزگار خود شدند.

آیت الله بروجردی سرانجام در سال 1328ه.ق از اساتید حوزه نجف، مرحوم آخوند خراسانی و ملا فتح الله نمازی اصفهانی مجددا اجازه اجتهاد اخذ نمود.

بازگشت به بروجرد

آیت الله العظمی بروجردی، با توجه به جایگاه ویژه ای که در حوزه های اصفهان و نجف پیدا کرده بود، اواخر سال 1328ه.ق به درخواست پدر بزرگوارش از نجف به بروجرد مراجعت نمود و در میان استقبال پر شور علما و عموم اهالی بروجرد وارد این شهر شدند.

پس از شش ماه اقامت در بروجرد، قصد بازگشت به نجف اشرف را داشتند که فوت پدر در بروجرد و فوت استادش؛ مرحوم آخوند خراسانی در نجف و همچنین درخواست‌های مکرر مردم، طلاب و فضلا سبب شد معظم‌له بیش از سه دهه به عنوان مرجع دینی در بروجرد اقامت نمایند. در دوره اقامت ایشان در بروجرد، حوزه علمیه این شهر از اهمیت خاصی برخوردار شد و برخی از فضلا از شهرهای دیگر برای بهره‌گیری از وجود ایشان عازم بروجرد شدند.

تدریس و تالیف در بروجرد

آیت الله العظمی بروجردی به طور مستمر مشغول تدریس بودند و حوزه درسی قوی در بروجرد ایجاد نمودند. محل تدریس ایشان مسجد سید، بیت معظم‌له و مدرسه نوربخش بوده است. و ایشان چندین دوره اصول و کتاب‌های طهارت، صلاة، زکاة، نکاح، طلاق، صید ذباحه، متاجر و لقطه را در فقه به طور کامل بحث نمودند.

ایشان علاوه بر تدریس به تألیف

و تصنیف نیز اهتمام داشتند. بیشتر تالیفات معظم‌له مثل کتاب تجرید اسانید کافی، تجرید اسانید تهذیب، تجرید اسانید من لا یحضره الفقیه و ... از یادگار آن دوران است. به دنبال ارجاع احتیاط مرحوم آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی، ایشان حاشیه‌ای بر کتاب عروه‌الوثقی نگاشتند. این کتاب از نخستین حواشی «عروه الوثقی» بود که چاپ و منتشر شد.

فعالیت‌های اجتماعی و تبلیغ در بروجرد

آیت الله العظمی بروجردی در طول دوران اقامت در بروجرد، در فعالیت‌های اجتماعی نیز پیشتاز بودند و در روزگاری که شدت گرانی و قحطی، طبقات ضعیف مردم را تحت فشار فوق العاده‌ای قرار داده بود، رسیدگی به فقرا و محرومین جامعه، در بروجرد و مناطق اطراف، توسط ایشان بسیار چشمگیر بود.

آیت الله بروجردی چندین سال روزها در مسجد ناسک الدین و شب ها در مسجد حاج آقا مهدی و بعدها در در مسجد سلطانی اقامه نماز جماعت می نمود.

ایشان به امر تبلیغ اهتمام ویژه ای داشتند و در مناسبت های مختلف و ماه مبارک رمضان منبر می رفتند و با بیان رسا و احاطه کاملی که در نقل احادیث، آیات و تاریخ داشتند به موعظه می پرداختند. مراسم شب‌های قدر ایشان در آن ایام از مجالس بسیار معنوی و پرجمعیت تاریخ بروجرد بشمار می رود. نقل گردیده است در ایام اقامت ایشان در قم یکی از فضلا از آقا سوال می کند آیا حضرتعالی هیچگاه منبر رفته اید؟ در پاسخ می‌فرمایند: "در ایام اقامت در بروجرد منبر می رفتم و روضه هم می خواندم. خیلی خوب هم روضه می خواندم"

سفر حج

آیت الله بروجردی در سال 1345ه.ق راهی عراق و از آنجا عازم حج شدند؛

هنگام بازگشت، هشت ماه در نجف اشرف توقف کردند. هنگام ورود به ایران مأموران حکومت ایشان را به دلیل ارتباط با علمای نجف بازداشت و به تهران منتقل کردند که پس از مدتی آزاد شدند.

پس از آزادی، به مشهد مقدس مشرّف شدند و حدود سیزده ماه در آنجا توقف و شروع به تدریس نمودند ولی باز به عللی از اقامت ایشان در مشهد ممانعت شد و به قم آمدند. در راه بازگشت از مشهد، با اصرار آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی(ره) مؤسس حوزه علمیه قم، هفت ماه در قم اقامت کردند و مجدداً نیز به عللی مجبور به بازگشت به بروجرد شدند.

منزل آیت الله بروجردی، در طول دوران اقامت ایشان در بروجرد همیشه پایگاه علمی، معنوی و پناهگاه مردم رنج کشیده بود. مجلس روضه ایشان، در وفیات معصومین علیهم السلام، از مجالس بسیار با شکوه شهر بوده است. در ایام عاشورا، قضیه شفا یافتن چشم ایشان در همین منزل اتفاق می‌افتد.

ایشان می فرمودند: «"در ایامی که بروجرد بودم به ناراحتی و درد چشمی بسیار شدید مبتلا شدم. این ناراحتی، مقارن با روضه ایام عاشورای ما در منزل بود. روز عاشورا این ناراحتی به حدی شدت گرفت که تصمیم داشتم در مجلس شرکت نکنم ولی دریغم آمد که روز عاشورا و لو به عنوان استشفاء در مجلس روضه امام حسین علیه السلام حاضر نشوم."»

در بروجرد رسم بود که در روز عاشورا جماعتی از علماء و در راس آنان سادات طباطبائی، از اذان صبح گِل می‌گرفتند و با خواندن نوحه و زدن به سینه، در مجلس شرکت می کردند. این

افراد، در سرما، تنها لنگی به کمر می بستند و تمام بدن خود را گل آلود می کردند. وقتی این دسته به منزل ما آمدند، من از روی پای یکی از آنان، مقداری گل برداشتم و به دیدگان بیمار خود مالیدم. به فاصله کوتاهی، این ناراحتی رفع شد و من پس از آن اصلاً به هیچ کسالت چشم مبتلا نشدم.

لازم به ذکر است که حضرت آیت الله تا آخر عمر نزدیک به 90 سالگی، بدون استفاده از عینک، خطوط بسیار ریز حواشی کتب را به راحتی می خواندند.

آیت الله بروجردی پس از هجرت به قم نیز به برگزاری مجالس روضه امام حسین علیه السلام تاکید داشته و بنا به وصیت ایشان، این مجالس تا کنون بصورت هفتگی در بیت معظم له برگزار می شود.

هجرت به قم

آیت الله العظمی بروجردی ، در اواخر سال 1323 به واسطه بیماری شدید به تهران منتقل و در بیمارستان فیروزآبادی شهر ری بستری شدند. در این مدت جمع کثیری از مردم، علما، تجار، کسبه، نمایندگان مجلس، وزراء، نخست وزیر و خود شاه به عیادت ایشان رفتند و سیل تلگراف‌ها و نامه‌های تفقّد و دعوت جهت اقامت در قم، به تهران سرازیر شد. در این میان تلاش‌های حضرت امام خمینی (ره) مؤثر بود.

«در همان روزها آیت الله العظمی سید صدرالدین صدر و آیت الله العظمی حجت کوه‌کمره‌ای به منزل آیت الله العظمی سید محمدتقی خوانساری رفته و به اتفاق، طی نامه‌ای از آیت الله العظمی بروجردی جهت عزیمت به قم دعوت کردند.» بالاخره ایشان در برابر همه این تقاضاها بنا را به استخاره گذاشت و بعد از فریضه صبح

جمعه در حرم مطهر حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام در موضوع حرکت خود به قم با قرآن استخاره کرد و از حسن اتفاق این آیه آمد:

«وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَی ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ* فَأَنشَأْنَا لَکُم بِهِ جَنَّاتٍ مِّن نَّخِیلٍ وَأَعْنَابٍ لَّکُمْ فِیهَا فَوَاکِهُ کَثِیرَةٌ وَمِنْهَا تَأْکُلُونَ * وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَینَاءَ تَنبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِّلْآکِلِینَ*»

آیت الله بروجردی سرانجام عصر روز پنج شنبه 26 صفر سال 1364ه.ق در میان استقبال پرشور صدها تن از علمای اعلام، دانشمندان بزرگ و مدرسان عالی مقام حوزه علمیه وارد قم شد. گستردگی این استقبال در سطحی بود که وی در صحن بزرگ حضرت فاطمه معصومه(سلام الله علیها) به جای آیت الله العظمی صدر که به احترام معظم‌له اقامه نماز جماعت را به ایشان واگذار نموده بود، به امامت نماز جماعت ایستادند.

آیت الله العظمی حجت کوه کمره ای نیز وقت تدریس فقه خود را به ایشان واگذار نمود و خود بعد از درس آیت الله بروجردی و نزدیک ظهر به تدریس پرداخت.

آیت الله العظمی سیدمحمدتقی خوانساری نیز که در ایام جوانی در نجف از محضر آیت آیت الله بروجردی استفاده کرده بود، در تجلیل و معرفی ایشان به خاص و عام و تحکیم اساس مرجعیت معظم‌له تلاش زیادی به عمل آورد.

تدریس در قم

آیت الله العظمی بروجردی بعد از ورود به شهر مقدس قم، در مسجد بالاسر حرم مطهر، مدرسه فیضیه و مسجد عشقعلی، اقدام به تدریس فقه و اصول نمود. شیوه تدریس ایشان به گونه‌ای بود که طلاب و فضلا را وادار به مطالعه و تحقیق می‌کرد.

یکی از مزایا و امتیازات

علمی آیت الله بروجردی آشنایی با فروع مختلف فقهی فریقین بود. روش اجتهادی ایشان در طریق استنباط احکام، تحولی در حوزه‌های علمیه قم و نجف به وجود آورد.

وی در عرصه فقاهت، موضوع مراجعه به کتب قدما و تحقیق در آن را به عنوان یک اصل، احیاء کرد. در این راستا متون خطی و قدیمی فقهی از قبیل« جوامع الفقهیه» و «مفتاح الکرامه» را که به ورطه فراموشی سپرده شده بود در محافل حوزوی مطرح و اقدام به چاپ و نشر برخی از جلدهای مفتاح الکرامة نمود. ایشان بر حدیث و رجال حدیث مسلط و طبقات روات و محدثین را کاملاً می‌شناختند.

بیشتر مدرسان محترم و بزرگ آن روز حوزه، از جمله حضرات آیات عظام آقایان: امام خمینی، سید محمدرضا گلپایگانی، سید محمد محقق داماد، حاج آقا مرتضی حائری یزدی، محمد فاضل لنکرانی، لطف‌الله صافی گلپایگانی، حاج شیخ جواد تبریزی، ناصر مکارم شیرازی، جعفر سبحانی، حسینعلی منتظری، سید موسی شبیری زنجانی، حسین نوری همدانی، عبدالله جوادی آملی، شیخ علی صافی گلپایگانی، شهید مرتضی مطهری، میرزا علی‌اکبر فیض مشکینی، سید محمدباقر سلطانی، سیدمصطفی خوانساری، شیخ علی پناه اشتهاردی، شهید سید محمدعلی قاضی طباطبایی و ... در درس ایشان شرکت می‌کردند.

« مرحوم مطهری ازامام رحمه الله علیه نقل می کردند که فرموده بود :"مرحوم بروجردی سی سال به قم دیر آمدند و گرنه وضع حوزه بهتر بود".»

«پس از آمدن آیه الله بروجردی به قم حضرت امام در درس ایشان مرتب شرکت می‌کردند درسهای اصول را مرتب می نوشتند. در زمینه درس آیه الله بروجردی می فرمودند: "درس ایشان چنان سازنده است که طلبه ها بدون

این که خودشان متوجه شوند ملا می شوند".»

حاج آقا مجتبی عراقی نقل می کنند:« مرحوم آیه الله العظمی بروجردی قدس سره در محرم سال 1364 ه.ق. به قم تشریف آوردند. من در آن روزگار در نجف اشرف بودم. با مرحوم آیه الله حاج شیخ مرتضی حائری جلسات اخلاق و مباحثات دیگر داشتیم. یک روز ایشان با حالتی شگفت زده به من گفتند: آقای حاج آقا روح الله مطلبی عجیب نوشته اند. مرقوم کرده اند: حاج آقا حسین بروجردی به قم آمده است. مجلس درس و محفل ایشان مجالس و محافل عالمان و بزرگان صدراسلام از قبیل شیخ مفید و شیخ طوسی را زنده می کند. هر چه سریعتر به قم بیایید. حاج شیخ مرتضی به قم مراجعت کردند. من هم اثاثیه را جمع کردم و به قم آمدم.»

« درس ایشان به خاطر سبک خاصی که در استنباط داشتند و تا آن وقت سابقه نداشت جاذبه پیدا کرده بود و روزبه روز جمعیت آن بیشتر می شد به گونه ای که ناگزیر شدند درس و نماز را در صحن حضرت معصومه سلام الله علیها قرار بدهند. شیوه درس ایشان کم کم در مشهد و نجف که دو مرکز علمی بزرگ بودند شهرت پیدا کرد. عده‌ای از علما که از نجف برای دیدار به ایران می آمدند به همین خاطر در قم ماندگار می‌شدند. همان زمان در نجف مشهور شده بود که درس مجتهدساز درس آیه الله بروجردی است. این نماز و این درس باشکوه و پراستقبال و عده موقتی بودن اقامت ایشان را در قم به فراموشی سپرد. به یاد دارم : عده ای

از سادات و بزرگان بروجرد آمده بودند که آقای بروجردی را ببرند. آیه الله خوانساری به آنان فرمودند: شما به وجدانتان رجوع کنید آیا سزاواراست ایشان این نماز و این درس را بگذارند و به بروجرد که شهر کوچکی است و عده کمی ازایشان بهره می برند بیایند؟»

زعامت حوزه

با مدیریت واحد و رهبری قاطع آیت الله العظمی بروجردی حوزه علمیه قم رونقی تازه یافت و تحولات عظیمی در اداره آن ایجاد شد. حوزه از دوران بلاتکلیفی و سکون پا به عرصه تحرک، انسجام و اقتدار گذاشت و از لحاظ کمّی و کیفی، فضای عمومی کاملاً تغییر کرد. اهتمام و تکیه اصلی مرجعیت بر تقویت حوزه علمیه و جدی گرفتن درس و بحث بود.

با تدبیر و اقدام آیت الله بروجردی جایگاه دین و مذهب در جامعه پس از آسیب شدید در عصر حکومت ستم شاهی رضاخان ترمیم و مرجعیت موقعیت بهتری بدست آورد و در حقیقت یک نوع وحدت و انسجام میان حوزه، روحانیت و اقشار مختلف مردم پدیدار گشت.

با رحلت مراجع بزرگ نجف آیت الله العظمی حاج سید ابوالحسن اصفهانی(1365ق) و با فاصله‌ای کوتاه ارتحال آیت الله العظمی حاج آقا حسین طباطبایی قمی(1366ق) دوران زعامت 15 ساله آیت الله العظمی بروجردی آغاز شد.

در دوران زعامت معظم له حوزه علمیه قم به مهم ترین مرکز علمی جهان تشیع تبدیل شد؛ همین امر سبب گردید تا بسیاری از طلاب و علما از سایر نقاط کشور و برخی کشورهای دیگر به قم مهاجرت نمایند.

اقدامات زیر از جمله فعالیت‌هایی است که در دوران مرجعیت عامه ایشان در حوزه علمیه قم برای اولین بار انجام گرفت:

استقلال مالی حوزه علمیه قم از حوزه علمیه نجف

ایجاد پایگاه روحانیت در ایران و جهان

در دوره زعامت آیت الله العظمی بروجردی موضوع تبلیغ طلاب، به صورت اساسی پایه‌گذاری شد. اعزام مبلّغ در مناسبت‌ها، ماه های محرم و رمضان به تمامی نقاط کشور مرسوم شد.

به دستور معظم‌له برخی از فضلا و علمای حوزه به عنوان نماینده ایشان در شهرها و بلاد استقرار یافتند؛ آیت الله العظمی سیداحمد خوانساری در تهران، آیت الله العظمی شیخ‌علی محمد نجفی در بروجرد، حضرات علمای اعلام آیت الله شهید اشرفی اصفهانی در کرمانشاه، آیت الله سید مهدی یثربی در کاشان، آیت الله شهید صدوقی در یزد، آیت الله حاج آقا روح‌الله کمالوند در خرم آباد، آیت الله شیخ محمدحسین اردبیلی در گنبدقابوس، آیت الله شیخ علی‌محمد موحدی قمی در مسجد سلیمان، آقای

سید محمد ورامینی در نورآباد لرستان مستقر و بسیاری دیگر از آیات، طلاب و فضلای مستعد حوزه علمیه قم به بلاد مختلف اعزام شدند.

ایشان امکانات را تنها به حوزه علمیه قم منحصر نکردند؛ بلکه به شهرستان ها نیز توجه و اهتمامی خاص داشتند. این مسأله باعث شد تا روحانیت و مرجعیت در هر شهر و روستا پایگاهی داشته باشد. اعزام اساتید به حوزه‌های علمیه و نصب امامان جماعت برای مساجد مهم کشور، این امکان را پدید آورد که شبکه‌ای از روحانیت مؤثر در کشور شکل گیرد.

یکی دیگر از اقدامات اساسی آیت الله بروجردی، که برای نخستین بار اتفاق افتاد؛ اعزام نماینده و مبلغ دینی مستقر و مقیم به کشورهای مختلف جهان است. قبل از ایشان مبلّغانی به صورت بسیار محدود و موقت در مناسبت های خاص به خارج از کشور اعزام می‌شدند؛ ولی معظم‌له در این زمینه سرمایه گذاری کلان نموده و برای معرفی معارف اهل بیت علیهمالسلام و تشریح احکام دینی، در سیاستی فراگیر افراد مختلف را به خارج از کشور اعزام کردند.

اعزام حضرات آیات و حجج اسلام آقای شیخ مهدی حائری یزدی به آمریکا، آقایان محمدی گلپایگانی و شیخ محمد محققی به هامبورگ آلمان، آقای صدربلاغی در قالب سفیر سیّار به چند کشور اروپایی، آقای شیخ محمدتقی قمی به مصر، آقای سید محمدحسن ناشرالاسلام شوشتری به سودان، آقای سید مصطفی امامزاده به افریقا، آقای سید محمدتقی طالقانی به مدینه، آقایان شیخ عبدالحسین فقیهی و سید عبدالحسین لواسانی به عربستان، آقایان سید علی شبر و سید زین‌العابدین کاشانی به کویت، آقای شریعت‌زاده اصفهانی به پاکستان و امام موسی صدر به لبنان

از آن جمله بود. و اعزام اساتید و روحانیون دیگر به سایر نقاط جهان صورت پذیرفت.

اقدامات فرهنگی

در دوران زعامت آیت الله العظمی بروجردی خدمات فرهنگی فراوانی انجام گرفت که نمونه هایی از آنها به این شرح است:

به دلیل تشابه الفاظ و معانی موجب اشتباه شده و سردرگمی خوانندگان و پژوهشگران را در پی دارد و با زبان بین المللی انگلیسی نیز تطابق ندارد. لذا فارسی زبانان در فراگیری دانش‌های روز به مشکل برخورد می‌کنند. پس باید خط را تغییر داد! این توطئه که به مرحله عمل نزدیک می شد، با تدبیر آیت الله بروجردی خنثی شد. معظم‌له فرمودند: ”هدف اینان از تغییر خط، دورکردن جامعه ما از فرهنگ اسلامی است. من تا زنده ام اجازه نمی‌دهم این کار را عملی کنند. به هر جا که می خواهد منتهی شود.“ این موضع وی موجب شد تا اجرای نقشه استعمار که در برخی از کشورهای همسایه موفق شده بود، در ایران ناکام بماند.

کرسی درس مذهب شیعه در آنجا ایجاد شد. علاوه بر آن، برخی از فتاوای شیعیان در فقه اهل سنت و بخصوص در قوانین مملکتی مصر وارد شد.

تقریب مذاهب

آیت الله العظمی بروجردی از طرفداران مصمم تقریب میان مذاهب بود و رهبری این آرمان را برای نخستین بار در جهان شیعه به دست گرفت. در پی حرکت ایشان، «دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه» در مصر ایجاد شد و روابط دوستانه‌ای با مفتیان مصر و رؤسای جامع الازهر؛ شیخ عبدالمجید سلیم و شیخ محمود شلتوت به وجود آمد. ایشان با اعزام شیخ محمد تقی قمی به عنوان نماینده خاص در دارالتقریب مصر، اندیشه همگرایی مذهبی را احیاء کرد. نظر وی پیرامون وحدت بین مذاهب این بود که تمسک به حدیث ثقلین و معرفی امامان معصوم به عنوان مصداق بارز اهل بیت علیهم‌السلام بهترین و معقول‌ترین راه است. ایشان دستور داد طرق و سلسله اسناد حدیث ثقلین جمعآوری شود. این کار توسط شیخ قوام الدین وشنوی انجام گرفت و از سوی دارالتقریب در مصر به چاپ رسید.

تقریب آثار خوبی را بر جای نهاد و برخی از آثار شیعی در مصر منتشر شد و سرانجام به فتوای معروف شیخ شلتوت مبنی بر جواز پیروی از

مکتب جعفری منجر شد. ایشان این فتوا را در هفده مهر 1337 ( 17 ربیع الاول 1378ه.ق) صادر و شیعه را به عنوان یکی از مذاهب اسلامی معرفی کرد.

فضائل اخلاقی

آیت الله العظمی بروجردی دارای فضائل معنوی والایی بود. ایشان ارادت خاصی به خاندان ائمه اطهار علیهم السلام داشت و نسبت به بزرگان و عالمان دینی بسیار فروتن بود و از آنان با کمال احترام نام می‌برد. در اتاقی که کتاب‌های علمی و دینی بود، نمی‌خوابید. برای استادان خود در زمان حیات و بعد از مرگ آنها احترام بسیاری قائل بود و فرزندان و بستگان آنها را مورد تفقد و عنایت مخصوص قرار می‌داد. همیشه دیگران را بر بستگان و وابستگان خود در همه امور ترجیح می داد و در مقام انتقاد از دیگران برنمی‌آمد. کسی را برخلاف میلش تکلیف نمی‌کرد. غذا و لباس آیت الله فقید ساده بود.

«... او به تمام معنا متقی بود. با کمال دقت مواظب بود تا از سخنش، نامش، دستگاهش، سخنی یا کاری که برخلاف رضای خداست، تراوش نکند. یکی از اصحاب نزدیک ایشان، درباره او جمله‌ای می گفت که در آغاز عجیب به نظر می رسید، اما با دقت و تامل در آن مفهوم خاصی استفاده می شد. او می گفت: در خلال مدتی که با آیت الله بروجردی مصاحبت داشتم، فهمیدم او قیامت را باور کرده است».

در آن بزرگوار کمترین گرایشی به هوای نفس، شهرت، جاه پرستی دیده نمی‌شد و حتی به خاطر اجتناب از شهرت کتاب‌هایش را تا زنده بود، چاپ نکرد.

آیت الله بروجردی «اخلاقا هدایای افراد بزرگ را قبول نمی‌کردند ولی اگر پیرمرد

دهاتی دست و پا ترکیده‌ای چیزی برای ایشان هدیه می‌آورد که شاید مجموع قیمت آن از چند تومان تجاوز نمی‌کرد با چنان قیافه بازی آن را قبول می‌فرمودند که مورد تعجب حاضرین میشد ولی در همین حال هدایا سلاطین ممالک اسلامی و بزرگان مملکت را قبول نفرموده نوعا پس می‌فرستادند.

در سالیکه ... ملک سعود پادشاه مملکت عربی سعودی بکشور ما مسافرت کرده بودند توسط نماینده مخصوصی هدایای جالب و گران‌بهائی خدمت ایشان ارسال داشته بودند ولی این مرد بزرگ از بین آنهمه هدایای جالب تنها چند جلد کلام الله مجید را قبول و بقیه را به آورندة آن هدیه بخشیده بودند. بقدری این موضوع تازگی داشت که رسالة‌الاسلام چاپ مصر موضوع را در شمارة اول سال هشتم خود بسیار باعظمت نقل کرده بود و بهتر است موضوع را از آن رساله نقل کنیم:

مطلع شدیم که پادشاه معظم ملک سعود هدیة شایسته‌ای بحضور علامه کبیر آقای حاج حسین بروجردی مفتی اعظم شیعه فرستاده است و ایشان قبول نکرده‌اند و از یک منبع موثق کسب اطلاع نمودیم که آن عالم جلیل نامه‌ای در این خصوص توسط نماینده مخصوص سفیر کبیر سعودی نوشته‌اند که ما توانستیم عین نامه را بدست آوریم و بسیار مفتخریم که بدرج آن نامه که بزرگواری آن علامة عالیمقدار و روح برادری و حفاظت جوامع اسلامی بخوبی از خلال کلماتش پیداست مبادرت مینائیم و اینک نامه:

بسم اله الرحمن الرحیم سلام اله علیکم ورحمة. اما بعد نامة شما که بوسیله آقای یوسف بو علی فرستاده بودید با یک جامه دان بزرگ که نوشته بودید حاوی 15 جلد کلام اله مجید وقطعاتی از

پرده خانه مبارکه و اشیاء...دگری است رسید. نوشته اید برسم تحفه‌ای برای من فرستاده اید در این خصوص متحیرم زیرا تا امروز رویة من چنین بوده است که از پادشاهان و بزرگان ممالک هدیه نمی پذیرم ولی چون هدیه ارسالی مشتمل بر چند نسخه قرآن مجید و قطعاتی از پردة خانه خداست ناگزیر آنها را می پذیرم. قرآنها و قطعات خانه کعبه را برداشتم ولی جامه دان و هدایای دیگری را که بود بعنوان هدیه از جانب خود بشخص جنابعالی هدیه میکنم تا در هنگام نماز و دعا مرا در نظر داشته باشید. و چون امارت حج این سالها بعهده آن پادشاه مفوض است روایت مفصلی را که در خصوص حج و احکام آن از پیغمبر اسلام روایت شده و در صحیح مسلم و سنن ابی داود مسطور است و شامل اغلب احکام حج است بلکه میتوان گفت همة احکام حج از آن استفاده میشود ارسال میدارم تا شما از طرف من بعنوان هدیه به شاه تسلیم و سلام مرا بایشان ابلاغ نمائید از خداوند متعال مسئلت دارم که دلهای مسلمین را بیکدیگر نزدیک و آنانرا در برابر بیگانگان با هم متحد گرداند و توفیق عنایت فرماید که باعمل به آیع شریفه "وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ" از کینه توزی و دشمنی نسبت بهم و پیروی شهوات که موجب تفرقه و افتراق کلمه مسلمین است بپرهیزند و قول خداوند عالم را در نظر داشته باشند که میفرماید: " یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَتَبَینُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَی إِلَیکُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیاةِ الدُّنْیا" –و السلام علیکم و

رحمة الله و برکاته-الاحقر حسین الطباطبائی».

آیت الله العظمی بروجردی ارادت خاصی به امام زمان داشتند، طوری که یک روز، در منزلشان مجلسی بود. در آن مجلس، شخصی با صدای بلند گفت: برای سلامتی امام زمان و آیت الله بروجردی صلوات. در همان حال، ایشان در حیاط (اندرونی) قدم می‌زدند. با شتاب و ناراحتی به طرف در بیرونی آمد و با عصا محکم به در زد، به طوری که آقایانی که در بیرون بودند، ترسیدند که نکند، جریانی اتفاق افتاده باشد. چندین نفر به طرف در اندرونی رفتند که ببینند چه خبراست. آیت الله بروجردی گفتند: این که بود که اسم مرا در کنار نام مبارک امام زمان علیه السلام آورد. این مرد را بیرون کنید و دوباره به خانه راهش ندهید.»

آیت الله العظمی بروجردی می‌فرمود: «سحرها که بیدار می‌شوم، به فکر حجره‌های مدارس قم و شهرستان‌ها هستم. به فکر پیرمردهای حوزه قم و دیگر شهرستان‌ها هستم. فکر می‌کنم که: فلان عالم از کارافتاده، چگونه اداره میشود. باید ادارهاش کرد. توجه کنید: نمیفرمود: سحرها که بیدار میشوم، نافله شب میخوانم و... می فرمود در فکر طلاب و علما هستم که چگونه زندگی را می‌گذرانند!

از آنجا که بسیار پر مهر و محبت بودند، اگر در سر درس و یا محفل علمی، از سخن کسی عصبانی و از روی عصبانیت آن شخص را مورد عتاب قرار میدادند، به شدت متأثر می‌شدند، به نحوی که تا رضایت طرف را جلب نمیکردند و جبران آن برخورد را نمی‌کردند، آرام نمیگرفتند. »

خدمات و موضع‌گیری های سیاسی

آیت الله العظمی بروجردی در مسائل سیاسی، روش خاص خودش را داشت و با توجه به

شرایط آن روز و ظرفیت سیاسی مردم، همواره موضع مناسب اتخاذ کرد و بسیاری از رخدادهای دشوار و حساس را به خوبی پشت سرگذاشت. در زمان ایشان نیروهای بالقوه بسیاری برای انقلاب تربیت شدند و در طول نهضت، نقش سرنوشت سازی را ایفا نمودند. برخی از اقدامات سیاسی ایشان عبارتند از:

محفوظ بوده است، می‌خواهند در این زمان انتقام آن همه نیکی‌ها را که در آن مدت طولانی از مسلمان دیده‌اند، از آنها بگیرند. مردان شایسته را تحت تعقیب و ارعاب قرار داده‌اند و به قتل می‌رسانند. اطفال آنها را کشته و اعراض آنها را مورد هتک قرار داده و معابد و خانه‌هایشان را تخریب نموده و از هیچ شرارت و جنایتی نسبت به آنها ابا ندارند و از هیچگونه تجاوز و تعدی دست بردار نیستند. از خداوند متعال مسئلت داریم که مسلمانان را پیروز گرداند و این قوم را که حقوق مسلمانان را رعایت نمی‌کنند، مخذول نماید و آن متعدیان را خوار و ذلیل گرداند و به صورت خوارترین ملت‌ها قرار دهد. از برادران با ایمان خود در ایران و سایر نقاط امید آن داریم که خواری و ذلت یهود را از خداوند بخواهند و برای برادران مسلمانان خود یاری و پیروزی برآنها مسئلت دارند. خداوندا! رزمندگان و مرزداران مسلمین را در شرق و غرب زمین یاری کن و دشمنان آنان را خوار و پراکنده گردان و دل‌های آنها را پر از رعب کن و ضربت کوبنده خود را بر آنها نازل کن. این پیام آیت الله بروجردی که حاوی سخترین حملات به صهیونیست های اشغالگر بود، بر جایگاه وی در مقام رهبری جهان اسلام صحه گذاشت.

فرستاد که با پاسخ قاطع معظم‌له مواجه شد. نخست وزیر با اصرار بر اینکه شاه گفته است این طرح در ممالک اسلامی اطراف و همسایه های ما اجرا شده است، چه شده است که شما اجازه نمی دهید این کار انجام شود؟ آیت الله در پاسخ فرمودند به ایشان بگوئید «در آن ممالک، اول جمهوری شد بعد تقسیم املاک، که رنگ نخست وزیر پرید و گفت من جرأت نمی‌کنم این مطلب را به شاه بگویم.» شاه مجدداً این لایحه را به مجلس داد وگفت در اسرع وقت به تصویب برسد و آیت الله بروجردی نیز بسرعت نامه ای به رئیس مجلس فرستاد و مجلس را منع کرد و در نتیجه مطرح شدن لایحه در مجلس مسکوت ماند. اما شاه، نامه ای به حضرت آیت الله نوشت و گفت ما دستور دادیم این قانون اجرا شود. «واژه "ما دستور دادیم" که در این نامه بود با واکنش شدید امام خمینی مواجه شد و به آیت الله بروجردی پیشنهاد داد که پاسخی قاطع به شاه بدهد و در پی آن، نامه ای از سوی آیت الله به شاه نوشته شد و در آن مرقوم فرمودند که آن ممالک، اول جمهوری شدند سپس قانون اصلاحات اراضی اجرا شد.» شاه که از نفوذ آیت الله بر مردم هراسیده بود در یک عقب نشینی، خواسته ایشان مبنی بر عدم اجرای اصلاحات ارضی را پذیرفت. در دولت بعد نیز مجددا این لایحه مطرح شد که اینبار نیز با مخالفت سرسختانه آیت الله به شکست منتج شد. هر چند که متأسفانه پس از فوت حضرت آیت الله بروجردی این طرح تصویب و

اجرا گردید.

این حرکت و مبارزات، تا به آنجا رسید که معبد اصلی بهائیت (حظیره القدس) را در تهران خراب کردند و تلویزیون هم این صحنه را نشان داد. پس از این اقدام، آیت الله بروجردی در نامه ای می نویسند:” خدمات پرقیمتی را که این چند روزه نسبت به دیانت مقدسه اسلام بلکه مطلق دیانات و نسبت به قرآن کریم، بلکه مطلق مکتب سماوات و نسبت به استقلال مملکت و... و تمام افراد ملت ایران و مسلمانان جهان انجام داده اید موجب وحدت مسلمین است...موجب مسرت حضرت ولی عصر ارواحنافداه می باشد.“

خواهر شاه با تصویب مجلس موسسان، به عنوان ولیعهد آینده انتخاب شود... آیت الله بروجردی مخالفت شدید و صریح خود را با این امر اعلان کرد و در نتیجه ولایعهدی خواهر شاه عملا منتفی شد.» بعدها شاه در اشاره به همین مخالفت، آیت الله بروجردی را «مقام غیر مسئول» و مانع اجرای برنامه‌های خود معرفی کرد.

آثارعلمی

اشاره

مجموعه تالیفات آیت الله العظمی بروجردی در مقاله ای توسط آیت الله استادی تحقیق و چاپ گردیده که به دلیل جامعیت این تحقیق، اسامی کتاب‌ها به همراه توضیحات ایشان با اندکی تلخیص عینا بیان می شود.

«تالیفات رجالی:

1.تجرید اسانید الکافی : کتاب کافی شریف، تالیف ثقه الاسلام کلینی، شامل سی و پنج کتاب و حدود شانزده هزار حدیث است. آیت الله بروجردی ، سندهای این روایات را دراین تالیف مورد بررسی و تنقیح قرار داده و موارد تصحیف، اشتباه، ارسال و غیره را تعیین کرده است.

2.تجرید اسانید الفقیه : کتاب من لایحضره الفقیه ، تالیف شیخ صدوق شامل حدود پنج هزار حدیث است که بخش مهمی از آنها سند دارد. این اسانید، در این کتاب از متن‌ها جدا و مرتب گشته و مورد بررسی و تنقیح قرار گرفته است.

3.تجرید اسانید الامالی : امالی ، که نام دیگر آن مجالس است، از تالیفات شیخ صدوق، شامل نود و هفت مجلس و حدود هزار روایت است سند این روایات، دراین تالیف، مرتب و بررسی و تنقیح شده است.

شده است.

و تنقیح قرار داده است.

این بود کتابهای دهگانه ای که مرحوم آیه الله بروجردی دراین زمینه تالیف و تنظیم نموده اند. تا آن جا که بنده اطلاع دارم کاری بوده است ابتکاری ایشان ، و قبلا چنین کاری ، به این کیفیت ،انجام نشده بود، از جهت اتقان ،این تحقیقات ، همانند تحقیقات، صاحب معالم، در کتاب پر ارج منتقی الجمان است.

اند حجم نوشته ایشان ،ازاصل کتاب بیشتر است.

در پایان

این بخش (کتاب‌های رجالی مرحوم آیت الله بروجردی ) یادآور می شود که: آیت الله بروجردی بر رجال اردبیلی (جامع الرواه) و قرب الاسناد حمیری و مجموع رساله ابی الجعد و نثراللئالی و غیره مقدمه هایی نگاشته اند که این نوشته ها نیز، از آثار قلمی رجالی ایشان به شمار می آید.

تالیفات حدیثی:

تالیفات فقهی:

اند.

کتاب‌های اصول فقه:

الاصول: همینطور که قبلاگفته شد، آیت الله بروجردی، تالیف و تصنیف را از همان دورانی که در نجف بودند آغاز نمودند. نخستین تالیف ایشان، همین حاشیه کفایه الاصول استادش آخوند خراسانی است، که زمان حیات استاد، نوشته‌اند.

تالیفات متفرقه :

اینجانب، حدس می زنم: همین منبرهای یک ماه(رمضان)، آیت الله را به این فکر انداخته که کتابی در مورد امام زمان، علیه السلام، از نظراحادیث اهل تسنن بنویسند و طرح این کتاب و باب بندی آن هم، ظاهر، انجام شده است. اما برخی از شاگردان ایشان، که این کتاب را دیده بودند، می فرمود: این تالیف آغاز شده بود اما در همان مراحل اولیه

ناتمام مانده است.

رساله های عملیه:

کتابها و جزوه هایی که به عنوان رساله عملیه ، مطابق با فتاوای آیت الله بروجردی به زبان‌های : فارسی، عربی، اردو و غیره منتشر شده فراوان است ولی به نظرمی رسد که جز حاشیه عروة الوثقی و حاشیه مجمع الرسائل و یکی دو حاشیه و رساله کوچک دیگر، مانند: مناسک حج (که اینها تالیف خود آن مرحوم است و یا اگر تالیف دیگری است ایشان آن را ملاحظه و با فتاوای خود مطابق نموده اند) بقیه رساله های عملیه ایشان، توسط افراد مورد وثوق ایشان تهیه و تنظیم شده است و نباید از تالیفات ایشان به حساب آورد.

کتاب حاشیه نوشته اند که یکی از آنان آیت الله بروجردی است. اصل کتاب با حاشیه ایشان در سال 1366 قمری چاپ سنگی شده است و گویا از سالهای بعد، حاشیه ایشان داخل متن و به صورت دیگر چاپ شده است .

بسیار ممتاز بود واز نظر کثرت فروع و مسائل ، از توضیخ المسائل هم برتری داشت و به همین جهت ، آیت الله العظمی حاج سیداحمد خوانساری ای رساله را پسندیده بود و مشخصا آن را با فتاوای خود مطابق و دراختیار مقلدانش قرار داد .

تعدادی از تألیفات آیت الله بروجردی که در این مقاله ذکر نشده بود در پاورقی افزوده شد با توجه به اینکه کتاب های چاپی کتابخانه شخصی آیت الله بروجردی فهرست نشده این امکان وجود دارد ایشان حاشیه ای هایی را براین کتاب‌ها داشته باشد .

خدمات عمومی و عام المنفعه

آثار و ابنیه زیادی به دستور یا به تشویق آیت الله العظمی بروجردی، در شهرها و روستاهای داخل و خارج از کشور ساخته شد. هزاران مسجد، مدرسه، کتابخانه، حمام و بیمارستان و ... در مدت شانزده سال

زعامت دینی ایشان در ایران، عراق، لبنان، آفریقا و اروپا و سایر نقاط جهان ساخته شد.

مساجد:مسجد اعظم قم، مسجد امام علی علیه السلام در هامبورگ آلمان، بنای چهار مسجد بزرگ در آفریقا، مسجد طرابلس لبنان، مسجد امام زین‌العابدین علیه‌السلام، مسجد ارگ، مسجد نارمک و مسجد سید عزیزالله تهران، حدود 130 مسجد دیگر در تهران و بسیاری مساجد دیگر در شهرستان‌ها به دستور ایشان بنا و مسجد امام و مسجد حکیم اصفهان، مسجد سید بروجرد و بسیاری مساجد دیگر به دستور معظم‌له بازسازی شدند.

مدارس: چندین مدرسه علمی در کربلا، نجف، دمشق، تهران، اهواز، کرمانشاه، بروجرد و ... تأسیس و مدرسه علمیه خان قم بازسازی و نیز مدارس فیضیه ، دارشفاء، رضویه، حاج ملاصادق، مدرسه جده بزرگ، میرزا مهدی و صدرخواجو در اصفهان تعمیر اساسی شد.

کتابخانه: تأسیس کتابخانه مسجد اعظم قم، کتابخانه مدرسه خان قم، کتابخانه مدرسه نجف و توسعه کتابخانه مدرسه فیضیه و بسیاری کتابخانه‌های دیگر از جمله اقدامات ایشان به شماره می رود.

آثار خیریه: بنای بیمارستان نکوئی، حفر چاه های آب آشامیدنی در قم، تکمیل قسمتی از صحن حرم عسکریین علیهما السلام و ساخت حسینیه و حمام سامرا، ساخت حسینیه تهرانیها در کربلا، احداث انبار سیلو، کارخانه پارچه‌بافی کارخانه برق در بروجرد و اداث نیروگاه برق قم از جمله اقدامات ایشان در امور عام المنفعه است.

رحلت

حضرت آیت الله العظمی بروجردی قدس سره، در پنج شنبه روز دهم فروردین سال1340 برابر با 13شوال 1380 ه.ق، پس از اقامه نماز صبح دیده از جهان فرو بست.

به محض انتشار خبر رحلت، شهر قم سیاه پوش شد و کشور در عزا فرو

رفت. علما و بزرگان حوزه علمیه و جمع کثیری از مردم در قالب دستجات عزاداری به سوی بیت معظم‌له حرکت کردند. دولت و دربار اعلامیه‌هایی در این زمینه صادر و نخست وزیر و جمعی از وزیران و نمایندگان مجالس شورا و سنا برای شرکت در مراسم تشییع پیکر مطهر آیت الله فقید عازم قم شدند.

در تهران، سفارتخانه های دولت های اسلامی تعطیل و سفیران برای شرکت در مراسم تشییع به سوی قم حرکت کردند. پرچم سفارتخانه های شوروی سابق، انگلستان، آمریکا و سایر دولت‌های غربی در تهران به حالت نیمه افراشته(عزا) درآمد و در پاکستان پنج روز و عراق به مدت سه روز عزای عمومی اعلام شد.

از جمله امور کم سابقه در ایام رحلت ایشان، شرکت همه اقلیت‌های مذهبی در عزای شیعیان و همدردی آنان با مسلمانان و مجالس عزایی بود که در مکان‌های مذهبی خود برپا ساختند. ناقوس کلیساها در ممالک مسیحی به صدا در آمد. علاوه بر داخل کشور، از نقاط مختلف جهان سیل تلگراف های تسلیت به قم سرازیر شد.

رئیس جامعه الازهر مصر شیخ محمود شلتوت، رئیس مذهب مسیحیت و بسیاری از روسا و بزرگان کشورهای مختلف طی تلگراف‌هایی این مصیبت را تسلیت گفتند. روزنامه ها و جراید نیز این واقعه را به طور گسترده انعکاس دادند.

پیکر مطهر بر حسب وصیت معظم له، با اقامه نماز توسط فرزند ارشدشان مرحوم حجةالاسلام والمسلمین آقا سید محمدحسن و حسب وصیت خودشان در ورودی مسجد اعظم قم و در جوار حرم حضرت معصومه سلام الله علیها به خاک سپرده شد.

دستجات عزاداری از نقاط مختلف کشور به سوی قم

حرکت کردند و تا چهلم آن مرجع عالیقدر مراسم مختلفی در قم و سایر نقاط کشور برپا بود. رحمه الله علیه

پیام مقام معظم رهبری

متن پیام مقام معظم رهبری به مجمع یادواره‌ی فقهی سی‌امین سالگرد ارتحال آیت الله العظمی بروجردی(ره)

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

جای خوشوقتی بسیار است که‌همت و پشتکار مؤسسین این مجمع و شما حضار محترم آن، مصروف تجدید یاد و اعلا ذکر فقیه عظیم‌القدر و کم‌نظیری شده است که برکات و آثار حیات پر بار او به زمان خود او و به عرصه‌ی فقاهت، منحصر نماند و او چون خورشیدی درخشان بر تعدادی از علوم اسلامی بلکه بر روشها و شیوه‌های تحقیق در آنهاو نیز بر فضای عام حیات مسلمین در زمان خود و پس از آن پرتو افشانی کرد و هنوز علمای اسلام و جهان اسلام از تأثیرات مبارک آن عمر پرثمر و ریاست و مرجعیت تامه‌ی پانزده‌ساله‌ی او متمتعند. این شخصیت عالی‌قدر و کم‌نظیر، مرجع عام شیعه در زمان خود و استاد فقیهان و مراجع معاصر، حضرت آیت الله العظمی مرحوم حاج آقا حسین بروجردی است; اعلی‌الله مقامه و رفع‌الله‌اعلامه.

علم و تقوا و اخلاص، و روشن‌بینی و بزرگ منشی و کیاست، و نوآوری و جامع نگری و خستگی‌ناپذیری و بسی خصلتهای کمیاب و نفیس دیگر از این مرد بزرگ و ذخیره‌ی الهی، چنان شخصیت ذو ابعاد و عظیمی فراهم آورده بود که نظیر آن را در فقهاء صاحب نام و برخوردار از زعامت، بندرت می‌توان یافت.

او در فقاهت، مبتکر شیوه‌یی جدید، و در رجال و حدیث، صاحب سبک بود و در تدریس و تربیت شاگرد و تعلیم کار دسته جمعی بر زمان خود

سبقت داشت. بینش وسیع او از مرزهای حوزه‌ی قم و حوزه‌های علمیه و چهارچوب کشور ایران و جهان تشیع فراتر می‌رفت و بر جهان اسلام و همه‌ی مذاهب مسلمین پرتو می‌افکند. زعامت او نه تنها به اداره‌ی امور درسی و معیشتی حوزه‌ها ، که به مسایل سیاسی و اخلاقی آن، و نه تنها به امور حوزه، که به امور دینی و شعایر اسلامی در سراسر کشور و در سطح بین‌المللی شمول می‌یافت، حوزه‌ی علمیه‌ی تحت زعامت او پرورشگاه و خاستگاه افکار نو و گوهرهای رخشانی شد که به برکت آن در سالهای بعد، نهضت روحانیت پی ریخته شد؛ و حرکتی که در اوج آن انقلاب عظیم و شکوهمند اسلامی به رهبری مجدد بزرگ اسلام حضرت امام خمینی قدس‌الله نفسه‌الزکیه بود، سر برآورد. با این همه، در مجموع شخصیت آن بزرگ مرد آنچه بیش از همه درخشنده و چشمگیر بود اخلاص و تقوایی بود که وی در همه‌ی امور خود از آن بهره می‌گرفت.

اکنون که پس‌از گذشت سی سال از رحلت مرحوم آیت الله العظمی بروجردی قدس سره به برکت نظام جمهوری اسلامی یاد و تجلیل می‌شود شایسته است که حوزه‌های علمیه و زعمای علمی آن به این تکریم، اکتفا نکرده، روشهای علمی و تحقیقی آن بزرگوار را نیز که همچنان از تازگی برخوردار است - تعقیب و تکمیل کنند و گردونه‌ی فقاهت اسلام را به پیش برند.

از خداوند متعال، علو درجات آن عالم جلیل‌القدر و توفیقات آقایان محترم را در ظل توجهات حضرت بقیه‌الله روحی‌فداه مسألت می‌نمایم.

«والسلام علیکم و رحمه‌الله سید علی خامنه ای 1370/7/2»

تاریخچه کتابخانه

تأسیس کتابخانه:

حضرت آیت الله العظمی بروجردی توجه

ویژه‌ای به توسعه اماکن مذهبی، مدارس علمیه، کتابخانه‌ها و چاپ کتاب‌های دینی داشتند. در دوران حیات ایشان مسجد اعظم قم، مدرسه آیت الله بروجردی، مدرسه نجف اشرف، مدرسه علمیه کرمانشاه، کتابخانه‌ای در نجف اشرف و نیز کتابخانه‌ای در کرمانشاه ساخته شد. سالن مطالعه کتابخانه مدرسه فیضیه با در اختیار گذاشتن بخشی از فضای مسجد اعظم توسعه یافت. با اهدای هزاران جلد کتاب از طرف ایشان به کتابخانه‌های حوزوی بر غنای آن‌ها افزوده شد.

حضرت آیت الله بروجردی قصد داشتند کتابخانه مستقلی را در شهر قم بنا کنند؛ اما موفق نشدند. پس از تکمیل بنای مسجد، فضلای حوزه پیشنهاد کردند برای مسجد کتابخانه‌ای در نظر گرفته شود. مؤسس معظم از این پیشنهاد استقبال کرده و تصمیم گرفتند این بنای با عظمت را با تأسیس کتابخانهای تکمیل نمایند. ایشان تمایل داشتند عموم طبقات مردم از کتابخانه استفاده کنند.

در نیمه شعبان 1379ه.ق (23 بهمن 1338 یعنی چهارده ماه قبل از رحلت آن بزرگوار) دستور تأسیس کتابخانه بزرگ عمومی مسجد اعظم را صادر و از معمار مسجد، آقای حسین لرزاده، خواستند تا محلی را برای کتابخانه مسجد، در نظر بگیرند. ایشان ضلع غربی مسجد (محلی که به عنوان شبستان ساخته شده بود) را به عنوان کتابخانه در نظر گرفتند. فضای در نظر گرفته شده حدود 132 مترمربع بود. امروزه محل مذکور با حفظ ساختمان اولیه در سر درب اصلی ضلع غربی مسجد واقع شده که در سال 1386 بازسازی شد و از آن به عنوان راهرو ورودی مسجد استفاده می‌شود.

توسعه بنای اولیه کتابخانه

در نیمه شعبان 1379ه.ق حضرت آیت الله بروجردی سرپرستی کتابخانه را به آیت الله شیخ ابوالقاسم دانش آشتیانی

واگذار کردند. آقای دانش آشتیانی به کارهای علمی و پژوهشی علاقمند بود و امور کتابخانه را با اشتیاق پیگیری می‌کرد. وی پس از انتصابش به ریاست کتابخانه در اولین فرصت از محل کتابخانه بازدید کرد و متوجه شد فضای کتابخانه کافی نیست و کتابخانه فاقد سالن مطالعه است.

با گزارش وضعیت به آیت الله بروجردی ایشان از آقای لرزاده معمار مسجد خواستند برای حل این مشکل طرحی را آماده کند. به دلیل محدودیت‌هایی که وجود داشت، آقای لرزاده پیشنهاد کردند که سالن‌های مطالعه بر روی راهروی وضوخانه ساخته شوند. معظم‌له با این پیشنهاد موافقت فرموده و سالن‌های مطالعه و دفتر کتابخانه در مدت یک سال ساخته شد.

پس از توسعه فضای کتابخانه، محل اولیه به عنوان مخزن کتاب در نظر گرفته شد و دور دیوارهای آن با قفسههای بلند فلزی قفسه بندی گردید. نظر به اینکه ارتفاع مخزن بلند بود و امکان دسترسی به کتاب‌ها در بالای قفسه ها سخت بود، در داخل مخزن یک بالکن فلزی طراحی و نصب گردید تا امکان دسترسی به کتاب‌ها آسان شود.

درب رفت و آمد مراجعه کنندگان از طرف راهرو مجاور سرویس‌ها در نظر گرفته شد. فضای اضافه شده شامل دو سالن مطالعه و یک دفتر برای کتابخانه بود که ابعاد آن به طول 41 متر و به عرض 5 متر است. این فضا با استفاده از فضای رودخانه به عرض دو متر و فضای بالای راهرو به عرض سه متر بنا شده بود و مساحت هر یک سالن ها در اندازههای هفده و نیم متر در پنج متر و اتاق دفتر در روبروی پلهها و بین

دو سالن با مساحت شش متر در سه متر بود. ورودی سالنها از طریق یک راهرو به مساحت دو متر در شش متر کنار دفتر قرار داشت و ارتباط بین مخزن و دفتر از طبقه همکف برقرار گردید و در طبقه بالا راهی به بالکن مخزن ایجاد شد.

قبل از افتتاح رسمی کتابخانه، بهره برداری از آن در نیمه شعبان سال 1380ق (برابر با 13 بهمن 1339) آغاز می‌شود.

در گزارش مجله مجموعه حکمت درباره ساخت کتابخانه مسجد اعظم چنین آمده است:

«شهرستان قم که فعلا مرکز روحانیت عالم تشیع به شمار می رود متجاوز از شش هزار دانشجو و فارغ التحصیل علوم دینیه دارد، و مردم مسلمان شیعی مذهب ایران و خارج ایران سالی چند مرتبه به آستان بوسی دختر باب الحوائج امام هفتم خود موفق می گردند وجود چنین بنای با عظمتی را سزاوار بود و از لوازم این مسجد باشکوه داشتن یک کتابخانه معظم آبرومندی بود که آنهم بحمدالله با اهدا دو جلد قرآن کریم از طرف حضرت آیت الله در نیمه شعبان امسال لباس عمل پوشیده و در طرف غربی مسجد کتابخانه ای تأسیس گردید و بعدا هم حضرت آیت‌الله، مقداری کتاب بالغ بر دو هزار جلد اهدا فرمودند و اکنون در پشت مخزن کتابخانه قرائتخانه عمومی در دست ساختمان است و احتمال می رود تا آخر ماه محرم تمام شود و در روز 17 ربیع الاول سال 1380ق. که روز تولد خاتم الانبیا (صلی الله علیه و آله) می باشد افتتاح کتابخانه عملی شود»

انتخاب سرپرست کتابخانه

پس از تکمیل ساختمان کتابخانه و نصب تجهیزات اولیه آیت الله العظمی بروجردی تصمیم گرفتند

یکی از فضلای حوزه را برای اداره کتابخانه انتخاب کنند.

مؤسس معظم ابتدا سرپرستی کتابخانه را به آیت الله شیخ مجتبی عراقی پیشنهاد میکنند، بعد از مدتی، آیت الله عراقی در مجلسی آقای دانش آشتیانی را برای سرپرستی کتابخانه به ایشان پیشنهاد می‌کنند و معظم‌له از این پیشنهاد استقبال مینمایند.

آیت الله حاج آقا مجتبی عراقی رئیس کتابخانه فیضیه درباره انتخاب آیت الله شیخ ابوالقاسم دانش آشتیانی به ریاست کتابخانه مسجد اعظم می گویند:

« آیت الله بروجردی یک روز به من گفتند: "این کتابخانهای که در مسجد اعظم درست می‌کنم، میخواهم شما مسئولیت آن را بر عهده داشته باشید ."من از روی ادب جواب رد ندادم. چون گرفتاری زیاد داشتم و جناب آقای ابوالقاسم دانش را که با هم به نمایندگی حضرت آیت الله ، برای رسیدگی به زلزله باختران و همدان رفته بودیم و از آن زمان، آیت الله بروجردی ایشان را میشناخت برای مسئولیت کتابخانه خدمت آقا معرفی کردم. حضرت آیت الله بروجردی قبول فرمودند. آقای دانش مشغول اداره کتابخانه شدند. کتابهای خطی و غیر خطی خوبی از جانب آیت الله بروجردی خریداری و وقف کتابخانه شد. فرد دیگری هم چند هزار کتاب را وقف کرد.»

در نیمه شعبان 1379 ه.ق (23 بهمن 1338) مجلسی در بیت آیت الله بروجردی برگزار شد و به امر ایشان، کلیدهای کتابخانه به آیت الله شیخ ابوالقاسم دانش آشتیانی تحویل داده شد.

به این ترتیب آیت الله دانش آشتیانی به ریاست کتابخانه منصوب شد. وی به مدت 38 سال کتابخانه را با دلسوزی و کاردانی و به نحو احسن اداره کرد. ایشان حقوق کارکنان کتابخانه را

از طریق دفاتر مراجع معظم و مخارج جاری و سرمایه کتابخانه را با استفاده از نفوذ خود در بین افراد خیرخواه تأمین می‌کرد.

ایشان خود می نویسد:«مرحوم آقا محمدحسن بروجردی فرزند آیت الله العظمی بروجردی، روزی مرا خواست و گفت: آقا می‌خواهند شما متولی کتابخانه مسجد اعظم باشید، بعد از آن آقا مرا خواستند و تولیت کتابخانه را به من محول کردند»

حجةالاسلام‌والمسلمین حاج شیخ محمدتقی دانش آشتیانی درباره نحوه انتخاب مرحوم پدرشان به ریاست کتابخانه این‌چنین گفته‌اند:

«سال 1338شمسی که زمستان مصادف بود با نیمه شعبان 1379 قمری توفیقی شد با مرحوم حاج آقای والد خدمت مرحوم آقای بروجردی رفتیم. در بیرونی دفتر نه، بلکه در اندرون عده‌ای از علما بودند. بنده آنجا مفتخر شدم که خدمت ایشان معمم شوم. و همان روز نیمه شعبان مرحوم آقای بروجردی دستور دادند کلیدهای کتابخانه را در اختیار مرحوم حاج آقا (دانش آشتیانی) گذاشتند و بنا شد ایشان آنجا (کتابخانه) را سر و سامان بدهند و افتتاح کنند. (منتهی موقعی که حاج آقا آمدند و آن قسمتی از مسجد را که برای کتابخانه در نظر گرفته شده بود بازدید کردند ) متوجه شدند قرار است سالن مطالعه هم آنجا باشد گزارشی خدمت آقای بروجردی دادند که: که اینجا بخواهد هم سالن مطالعه باشد و هم مخزن کتاب‌ها، امکانش نیست. ایشان با برخی از دوستان بررسی کردند به این نتیجه رسیدند قسمت پشت مخزن که راه روی وضوخانه بود در بالای راهرو و قسمت جلوی مسجد روی رودخانه را بالکنی زدند و تبدیل به سالنی کردند که دو تا سالن و یک دفتر بود که آنجا کارها براه

افتادند.»

افتتاح کتابخانه

آیت الله العظمی بروجردی عنایت خاصی به کتابخانه مسجد اعظم داشتند و با وجود مشغله زیاد و کمبود وقت، چندین بار، قبل از افتتاح از آن بازدید کردند و از نزدیک دستورات لازم را به متصدیان کار دادند و اشتیاق زیادی داشتند که کتابخانه هر چه زودتر افتتاح شود.

پس از آماده شدن ساختمان کتابخانه، مؤسس معظم کتابهایی را به کتابخانه اهدا و آیت الله دانش آشتیانی را به عنوان سرپرست انتخاب کردند. کتاب‌های اهدایی مرحوم آیت الله مقدس اصفهانی نیز بعدها به کتابخانه منتقل شدند.

پس از انجام مقدمات کار مقرر گردید کتابخانه در روز نیمه شعبان 1380ه.ق به دست مؤسس معظم افتتاح گردد. دعوتنامهها توزیع گردید و همه جهات کار آماده شد.

به مناسبت افتتاح کتابخانه حجة‌الاسلام والمسلمین شیخ احمد اثنیاعشری قصیده‌ای را به شرح زیر سروده و آماده کرده بودند:

ام---روز جهان شور و نشاط دگری داشت رخسار فل-ک دی-ده زیبن-ده ت-ری داشت

غ-م رفت و نشاط آمد و روز و شب گیتی روشن همه گردید که شمس و قمری داشت

دل ب-ر سر هر ب-ام ب-ه شوق تو ب-راف-راشت جان سوخت ز هجران تو تا بال و پری داشت

آن م--هدی م-وع-ود ب-ه ح-ق م-نت-ظر م-ا ک---و در س-ر هر راه دل م-نت-ظری داش-ت

دری-ای وجود عرضه همی کرد به عالم در دام--ن خ--ود بهتر از او گر گ-هری داش-ت

اف--س--انه س-رای---ان همه رفت-ند و ن-هادند ه-ر کس که به خاطر به جز از او خبری داشت

جمعی همه جان داده و برخی همه دل را ب--ن-مود ن-ثار ره-ت هر ک-س ه-نری داش-ت

در پ--ای تو اف-کن-د به شکرانه وص-لت ه--ر

کس که به سودای وصال تو سری داشت

ش---د رشک چمن فتنه گل غیرت بستان ه-ر خان-ه که ام-روز ب-ه کوی ت-و دری داشت

در سایه شمش-یر ت-و هر حادثه بنشست خاموش شد آن شعله که برق خطری داشت

ام-روز ت-ویی نای-ب او آی-ت ع-ظما زی----را که چ-و ت-و دادرس دادگ-ری داش-ت

خ-رم زتو ش-د یک-سره بستان فقاهس-ت از آن-----که چو تو رنج کش و رنجبری داشت

ش--مشیر وی اندر کف پرقدرتت امروز ح--قا ک-ه نم-ای-ان شد و ب-رق ظفری داشت

ت--ابد به جهان سایه ات ای شاخ برومند ای----ن باغ ز تو برگ و ب-ر پ-ر ثم-ری داش-ت

ع----لم و هنر از خاک بر افلاک رساندی ره به سپرد آنکس که چون تو راهبری داشت

ک---ردی تو بپا مکتبه در مس-جد اعظ-م زان دس-ت برومند که هر لحظه بری داشت

در ن--ی-مه شعبان برخ خل-ق گ-ش-ودی ب--اغی که زه-ر شاخ-ه ن-وی-د ثمری داشت

در س-یصدو هشتاد پس از سال هزارم گ---ل-زار ف-ضی-لت گ-ل ش-ادابتری داشت

روز نیمه شعبان علما، فضلا و عموم مردم برای افتتاح کتابخانه جمع شده بودند که صبح همان روز حادثه‌ای برای آیت الله بروجردی پیش آمد و منجر به دررفتگی پای چپ و شکستگی استخوان شست پا گردید. بخاطر این حادثه، معظم‌له نتوانستند در مراسم حاضر شوند و افتتاح کتابخانه به بعد موکول گردید.

آیت الله بروجردی بعد از یک ماه در پانزده رمضان مصادف با میلاد کریم اهل بیت حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام، برای اقامه نماز جماعت به مسجد اعظم مشرف شدند.

با گذشتن ماه مبارک رمضان و بهبودی حال معظمله دوباره زمزمه افتتاح کتابخانه مطرح شد

و مکرر از محضر ایشان تقاضا میشد روزی را برای افتتاح کتابخانه تعیین نمایند. بالاخره مقرر گردید کتابخانه در روز جمعه هفتم شوال افتتاح گردد.

کارهای مقدماتی از جمله توزیع دعوت نامهها انجام شد و چون مصادف با ایام نوروز بود و جمع زیادی از زوار در قم بودند برای پذیرایی پیشبینیهای لازم صورت گرفت و افتتاح کتابخانه به طور رسمی از طریق اعلامیهای به اطلاع عموم رسید. شب هفتم شعبان حجت الاسلام‌والمسلمین آقای فلسفی در مسجد اعظم بعد از نماز در منبر موضوع افتتاح کتابخانه را به مردم بشارت داد و از مردم دعوت کرد در مراسم افتتاح کتابخانه شرکت کنند.

حجت الاسلام‌والمسلمین شیخ عباس مصباح‌زاده قصیده‌ای را برای افتتاح کتابخانه سروده بود و این قصیده برای مراسم افتتاح در صدها نسخه چاپ شده بود.

از غم شادی ما می--رد اگر خصم س-ود شیعی-ان را دیده و دل روشن و پر نور باد

پرسد از کس زین بهشت آئین بنا نبود شگفت الت--ی لم یخلق ار گوئی به مثلش فی البلاد

مفت--ی اعظم بن--ای مسجد اعظم نم----ود آنکه سقف مرجعیت را بود رکن و عماد

آیت الله بروجردی زعی----م شیعی----ان نایب صاحب زمان و صاحب علم و سداد

رو بخوان الله اعلم حیث یجعل؛ کن بحق امر خود تفویض ان الله بصیر بالعب---اد

گر بگویند این چنین بی دانشان در گوشه ای از ره با بخردی یا اینکه از راه عن-اد

کارخانه به بود زین مسجد کیوان شکوه قول آنان را بهل بنگر ولی با چشم ح-اد

این چنین مسجد به بار آرد فقط سازنده را کارگاهی بهتر از این در کجا داری بی-اد

ر از این مسجد که بی شک هست راز اتفاق دور باشیم افتراق افتد میانم-ان کالجراد

علت سستی همان اختلاف است اختلاف سر پیروزی عزیزا اتح-اد است اتح-اد

از فس-اد و از بدی بگریز و بر نیکی گرای هم حسن میباش وهم احسنو لاتبغ الفساد

در ج-وار دختر موسی بن جعفر الغرض ساخت چون این مسجدآباد را آن مرد راد

بهر تجدید حی--ات و هست--ی دانشوران فکر تأسیس کتب خانه در این مسجد فتاد

همت عال-ی و طبع آسمان آس-ای او سال بگذشته بر این عالی هدف دستور داد

ب-ا عنایت های حق نسبت بدین مرد بزرگ در کف مقص--ود آمد حاصل گنج مراد

شد فراهم این چنی-ن گنجینه ای بهر کتب وین قرائت خانه را هم بهر آن بنیان نهاد

گنج اندر پیش این گنجینه حرفی مهمل است بحر اندر جنب این دریا نی-اید در عداد

فرق این گنج-ینه با آن گنج در پیش خرد آن قدر باشد که بیاض دیده دارد با سواد

نیست س-ودی جز زیان و جز فنا از گنج زر گنج دانش را حیات سرمدی باشد مفاد

این نج--وم تابن--اک اندر سم-وات علوم گرد شمس علم و تقوی ماه «ان خیر زاد»

گفت «مصباح» از پی تاریخ س--ال افتتاح «باب علم از آیت الله بروجردی گشاد».

صبح روز جمعه در حالی‌که همه منتظر تشریف فرمایی مؤسس معظم بودند، خبر می رسد آیت الله بروجردی به عارضه قلبی دچار شده است و مراسم برگزار نمی شود. چند روز بعد آیت الله فقید در اثر این عارضه رحلت می کنند. به این صورت متأسفانه ایشان موفق به افتتاح کتابخانه نمی شوند.

پانزده

روز پس از ارتحال آیت الله بروجردی در تاریخ 27 شوال 1380 ه.ق مطابق با 25 فروردین1340، کتابخانه با حضور حجت الاسلام‌والمسلمین سید محمد حسن بروجردی در فضائی معنوی و حزن‌آلود به طور رسمی افتتاح می شود.

در مراسم افتتاح؛ خطیب معروف حجت الاسلام و المسلمین آقای انصاری سخنرانی می کند و حجت الاسلام والمسلمین شیخ عباس مصباح‌زاده قصیده‌ای را بدین شرح قرائت می کنند.

ای------که رفتی و دل از یاد جمالت نرود ک---ی برون از دل م--ا فکر و خیالت برود

ن------ام تو کی بگذشت مه و سالت برود از سر ک---وی تو هر کس به ملالت برود

ن-----رود کارش و آخر بخجالت برود

آی---ت الله ب-----روجردی ازدست شدی لیک مانده است ز تو نام نک-وی اب----دی

ک----ه تو در هر اثری آیت علم و خردی ای دلی-----ل دل گم گشته خدا را مددی

ک----ه غری--ب ار نبرد ره بدلالت برود

کس به جاوید نمانده است در این دار فنا ه----ر که آمد برود لا جرم از این دنی--ا

ه---------مه کس راه روانند بدین ره اما ک--اروانی که بود بدرقه اش لطف خ--دا

ب------ه تجمل بنشیند به جلالت برود

ای-ن کتابخانه که تاسیس نمودی چه نکوست نظرت ای پدر ما به یقین در پ--ی اوست

طالب علم ازاین مخزن حق دانشجوست سالک از نور هدای---ت ببرد راه به دوست

ک----ه بجائی نرسد گر بضلالت برود

افتت--احش بنظر داشتی و رشته گسست لی----ک فرزند تو آن رشته بگسسته ببست

اف----تتاحش بنمود و دلت آورد بدست حکم مستوری ومستی همه برخاتمت است

کس ندانست که اخر به چه حالت برود

حافظ از چشمه حکمت بکف آور

جامی وان----گه از مهر تو در محفل ما نه گام---ی

شنو مصرع آخر ز غزل الهام----------ی پ----------ی تاریخ ز مصباح ادیب نام---ی

بود که از لوح دلت ریب جهالت برود

انتخاب مدیر کتابخانه

پس از افتتاح به همت آقای دانش آشتیانی خدمات کتابخانه به صورت رسمی شروع شد. این خدمات در دو شیفت کاری صبح و عصر انجام می‌گرفت و روزهای جمعه فقط شیفت صبح باز بود.

برای اداره کتابخانه نیاز به پرسنل بود و آقای دانش برای این امر یک نفر را برای امور اداری، یک نفر برای فهرست کردن کتاب‌ها و چهار نفر را برای ارائه خدمات به مراجعه‌کنندگان (در هر شیفت کاری دو نفر) استخدام کرده بود.

حقوق کارکنان کتابخانه مختصر بود و آقای دانش از طریق دفاتر مراجع معظم حقوق آنها را تأمین میکرد. ایشان علاقه زیادی به کتابخانه داشت و همه روزه صبح‌ها دو تا سه ساعت در کتابخانه حضور می‌یافت.

در همان روزهای اول تاسیس کتابخانه، آیت الله دانش آشتیانی بر حسب ضرورت تصمیم گرفت مدیری را برای اداره کتابخانه انتخاب نماید. ایشان آقای میرزا حسن دانش آشتیانی را در سال 1339 به عنوان مدیر کتابخانه برگزید. از لحاظ ساختار سازمانی مدیر در امور اجرائی شخص دوم و جانشین رئیس کتابخانه بشمار می رفت. آقای میرزا حسن دانش فردی توانمند در امور اجرایی بود و همچنین در فهرست کردن کتاب‌های کتابخانه همکاری می کرد. دوره مدیریت میزا حسن دانش هشت سال بوده است.

پس از فوت مرحوم میرزا حسن دانش، آیت‌الله دانش آشتیانی برای مدتی امور اجرایی کتابخانه را بر عهده گرفت. ایشان با توجه به شناختی که از آقای شیخ احمد

آلاسحاق داشتند، وی را به عنوان مدیر کتابخانه انتخاب کردند. آقای آل اسحاق توانست با درایت و کاردانی کتابخانه را نزدیک به سه دهه ( تا سال 1376ه.ش) به نحو احسن اداره کند.

با اینکه امور داخلی کتابخانه بر عهده مدیر کتابخانه بود ولی آیت‌الله دانش آشتیانی بطور منظم در کتابخانه حضور داشتند و از نزدیک در جریان امور کتابخانه بودند و بر حسن انجام کارها نظارت می کردند.

تهیه تجهیزات کتابخانه ای

برای تجهیز کتابخانه ابتدا مخزن طبق طرح معمار مسجد با قفسه های آهنی محکم قفسه بندی شد. گنجایش مخزن پانزده هزار جلد کتاب بود و امکان افزایش ظرفیت آن به پنجاه هزار جلد وجود داشت.

طبق گزارشات ثبت شده در نشریه کتابخانه مسجد اعظم، پس از تکمیل ساختمان تجهیزات زیر برای کتابخانه تهیه شده است:

در سال 1341 با اقدام جمعی از خیرین یکی از سالن‌های مطالعه با دو تخته فرش زیبای دست‌بافت چهل متری به مبلغ 240000ریال تهیه شده بود مفروش شد. همچنین یکی از خیرین یک تخته فرش در ابعاد 5/3 در 5 متر و فرد خیر دیگری یک عدد میز بزرگ با 10 عدد صندلی چوبی و همچنین مبلغ 30000ریال توسط نیکوکاران برای هزینه‌های کتابخانه کمک شده است.

در سال 1342 با همت آشتیانی‌های مقیم تهران میز و صندلی‌های فلزی برای سالن مطالعه دیگر کتابخانه به مبلغ 25000 ریال تهیه و آن سالن هم تجهیز شد. همچنین هزینه های سالانه کتابخانه توسط جمعی از نیکوکاران تأمین گردید.

در سال 1343 به دلیل مساعد نبودن اوضاع اقتصادی کمک‌های مالی قابل توجهی به کتابخانه نشد و فقط بودجه سالانه با انجام صرفه‌جوئی‌های لازم

از طرف چند نفر از نیکوکاران تأمین شد.

در سال 1344 تعداد 25 عدد صندلی، 10 عدد نیمکت دو نفره، دو عدد بخاری، یک عدد قفسه کتاب و دو عدد چراغ زنبوری توسط آقای حاج عنایت الله معتمدی به کتابخانه اهدا شد.

تهیه منابع کتابخانه

ابتدا کتاب‌های اهدایی آیت الله‌العظمی بروجردی که حدود سه هزار جلد بود و سپس کتاب‌های اهدایی مرحوم آیت الله مقدس اصفهانی که بیش از دو هزار بود به کتابخانه منتقل شدند.

با کمک خیرین در اولین سال تأسیس کتابخانه، تعداد کتاب‌های کتابخانه به بیش از هشت هزار جلد افزایش یافت.

طبق آمارهای ثبت شده در نشریه کتابخانه مسجد اعظم تعداد کتاب‌های اهدا، وقف و خریداری شده در چند سال اول تأسیس کتابخانه به شرح زیر است:

در پایان سال 1341 تعداد کتاب‌های ثبت شده در دفاتر کتابخانه به 9075 جلد افزایش یافت و تعداد 134 جلد کتاب از محل صرفه‌جوئی در مخارج کتابخانه خریداری شد.

در پایان سال 1342 تعداد کتاب‌های ثبت شده در دفاترکتابخانه به 10017 جلد چاپی و 614 جلد نسخه خطی افزایش یافت و کل منابع کتابخانه به 4035 عنوان رسید. طبق آمارهای موجود در این سال بیشترین کتاب را جناب آقای جمال الدین فدائی اراکی (بیش از 100 مجلد کتاب خطی و چاپی) به کتابخانه اهدا کردند.

در پایان سال 1343 تعداد کتاب‌های کتابخانه به 11005 جلد افزایش یافت. در این سال بیشترین کتاب را مرحوم مشهدی حسن شهدی (اهدا توسط عیال ایشان بانو مهرتاج شهدی صورت گرفت) به تعداد 265 مجلد اهدا نمودند.

در پایان سال 1344 تعداد کتاب‌های کتابخانه به 12350جلد رسید. در مهر ماه این

سال از کتاب های مرحوم سید احمد محسنی اراکی تعداد 90 جلد نسخه خطی و آقای ضیا نوری گلپایگانی سه جلد نسخه خطی به کتابخانه اهدا گردید.

در پایان سال 1345 تعداد کتاب‌های ثبت شده به 13375 جلد افزایش یافته است. در آبان ماه این سال آقای حسین کجوری 395 جلد کتاب و در اسفند ماه آقای میرزا علی آشتیانی 150 جلد کتاب به کتابخانه اهدا کردند.

آیت الله استادی در سال 1380 در پاسخ به سوال نشریه پیام حوزه درباره تعداد نسخ خطی کتابخانه می فرماید:

«کتابخانه حدود شصت هزار جلد کتاب چاپی و حدود چهار هزار نسخه خطی دارد و این کتاب ها جز تعداد بسیار اندکی که شاید به دستور آیت الله العظمی بروجردی(ره) خریداری شده باشد, همه اهدایی است, زیرا ظاهرا این کتابخانه در هیچ زمانی بودجه ای برای خرید کتاب در اختیار نداشته است و بد نیست به خاطر تکریم از نکوکاران برخی از اهدا کنندگان را نام ببرم:

1 - موسس کتابخانه، حضرت آیت الله العظمی حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی(ره).

2 - آیت الله حاج آقا محمد مقدس اصفهانی مولف کتاب ارزشمند (الاوائل) که در اصفهان چاپ شده است. بنده ایشان را زیارت کرده بودم. در حوزه علمیه قم و همچنین در اصفهان بسیار مورد احترام بود. ایشان از حواریون آیت الله العظمی بروجردی به شمار می آمد و مورد توجه ایشان بود.

3 - آیت الله حاج شیخ محمدعلی کرمانی ابوالزوجه آیت الله حاج سیدمحمدحسن لنگرودی و آیت الله حاج سید حسین کرمانی. ایشان را هم حقیر زیارت کرده بودم و این بزرگوار هم از حواریون آیت

الله العظمی بروجردی بود و این که مرحوم آیت الله بروجردی اطرافیانی مانند ایشان و آیت الله فاضل لنکرانی (والد آیت الله العظمی فاضل) و آیت الله حاج سید مصطفی خوانساری و امثال آنان داشته، دلیلی بر عظمت مقام علمی و تقوایی آن بزرگوار است. رحمه الله علیهم اجمعین.

4 - آیت الله حاج سید حسن فرید اراکی. ایشان از هم دوره های آیت الله العظمی گلپایگانی و آیت الله العظمی امام خمینی(ره) بود و حقیر به درس ایشان می رفتم و با ایشان انسی داشتم و ایشان هم به بنده لطف خاصی داشتند. درس و مجلس گفت وگوی او بسیار سودمند و با برکت بود و پس از وفات ایشان بخشی از یادداشت های ایشان را تنظیم و به نام تفسیر سوره حمد چاپ کردم.

آقای فرید علاوه بر این که وصیت کرده بود کتاب های چاپی کتابخانه اش را که بسیار مهم بود به کتابخانه مسجد اعظم بدهند یکی از دو منزل قم خود را که در کوچه حرم, کوی آیت الله العظمی مرعشی داشت, به مسجد اعظم داد که اکنون با اجازه متولی مسجد اعظم خانواده ای در آن زندگی می کنند.

5 - مرحوم حاج محمد رمضانی صاحب انتشارات کلاله خاور تهران, تقریبا دو سوم کتاب های چاپی و خطی کتابخانه مسجد اعظم یادگار و باقیات صالحات ایشان است. وی را هم قبل از این که به قم بیاید می شناختم و در کتاب فروشی و یا دکه مجله فروشی دیده می شد که برای تکمیل دوره های مجله های کتابخانه اش مجله ها را زیر و رو می کرد. در

قم هم هنگامی که کتابخانه ای تشکیل داده بود از نزدیک در جریان کارش قرار گرفتم.

وی یک ناشر بسیار پر تلاش و پر کار بود. گویا روی برخی از کتاب ها دیده بودم که ایشان را به عنوان ناشر هفتصد کتاب معرفی کرده بودند. او مانند برخی دیگر از ناشران آن دوره اهل مطالعه و فضل بود که مثنوی معروف به ((مثنوی خاور)) که با تصحیح او و پدرش چاپ شده است, بهترین گواه با فضل بودن او می باشد.

در طول عمر, حدود چهل هزار کتاب چاپی و دو هزار نسخه خطی گردآوری کرده بود و در سال های آخر عمر آرزو داشت در قم محلی را بسازد و کتابخانه ای به نام ولی عصر(ع) برای استفاده حوزویان تإسیس کند و برای این جهت گویا درخواست کمک و یاری هم می نمود. از این رو آن طور که به خاطر دارم مرحوم حجت الاسلام والمسلمین حاج سید مهدی گلپایگانی (فرزند آیت الله العظمی حاج سیدمحمدرضا گلپایگانی) خانه ای در خیابان ارم برای او آماده کرد تا کتاب ها به قم بیاید و به طور موقت آن جا قرار گیرد و این کار انجام شد (بنده در همین خانه خدمت مرحوم رمضانی رسیدم) تا به مرور زمان آرزوی نهایی او انجام شود که اجل مهلت نداد و در این میان آن عزیز از دنیا رفت. بازماندگان گرامی او ظاهرا با وساطت و تشویق مرحوم حاج سیدمهدی گلپایگانی و یا والد بزرگوارشان حاضر شدند کتاب ها را که در همان زمان قیمت سنگینی داشت به کتابخانه مسجد اعظم اهدا کنند و به این وسیله موجبات

شادی روح پدر را فراهم آورند و صدقه جاریه ای از خود به یادگار بگذارند. البته چون فکر می شد بخشی از چاپی ها (مانند قسمتی از مجلات و کتاب های درسی آموزش و پرورش که مرحوم رمضانی در جمع‌آوری آن ها رنج فراوانی برده بود) در حوزه قم مورد استفاده نیست به تهران برده و شاید به کتابخانه مرکزی دانشگاه داده باشند.»

فهرست کتاب‌ها

بعد از تأسیس کتابخانه کتاب‌های زیادی به کتابخانه اهدا شد که فهرست آنها در دفترهای مخصوص مطابق با روشهای معمول آن زمان تنظیم گردید. در مدت یک سال دفترها و فهرست‌های اجمالی متعددی برای کتابخانه تنظیم شد.

کتاب‌های اهدایی آیت‌الله مقدس اصفهانی و آیت‌الله فرید اراکی در قفسه های جداگانه به نام خود واقفین نگهداری می شد.

اطلاعات کتاب‌شناختی این کتاب‌ها توسط آقایان شیخ عبدالغنی مهدوی صفت، میرزا حسن آشتیانی و شیخ محمد تقی دانش آشتیانی در دفترهای رحلی ثبت می شدند. در این میان نسخه‌هایی که آقای حاج محمد رمضانی به کتابخانه اهدا کرده بودند، دارای ویژگی خاصی بودند که مرحوم رمضانی از روی علاقه در ابتدای کتاب‌ها یادداشت‌هایی نوشته بود که نسخه شناسی کتاب‌ها به شمار میرفت. فهرست نسخ خطی کتابخانه مانند سایر کتاب‌های چاپی در دفاتر مخصوص ثبت می شد که بعدها این نسخ توسط آیت الله استادی به شکل دقیق تری فهرست شدند.

آیت الله استادی در رابطه با ارتباط خود با کتابخانه و فهرست نگاری نسخ خطی کتابخانه در پاسخ به سوال نشریه پیام حوزه می فرماید: « بنده در زمان افتتاح کتابخانه و پس از آن, در قم بودم, اما چون اوایل تحصیلم بود و

کتاب های لازم را هم تهیه کرده بودم, به کتابخانه مراجعه ای نداشتم، فقط به خاطر دارم که همان زمان ها دو نسخه خطی در میان کتاب هایم بود که برای اهدای آن ها به کتابخانه مسجد اعظم رفتم و شاید این اولین باری بود که به این کتابخانه رفتم.

سال ها گذشت و حقیر به فهرست نگاری علاقه مند شدم و کارهایی در این زمینه انجام دادم, از جمله: فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه فیضیه قم و کتابخانه مدرسه حجتیه قم که توسط این جانب تإلیف و چاپ شد. گویا یکی از علما و اساتید که با کارهای من آشنا شده بود با آیت الله حاج میرزا ابوالقاسم آشتیانی سرپرست کتابخانه مسجد اعظم، صحبت کرده و موافقت ایشان را برای نگارش فهرست نسخه های خطی کتابخانه جلب کرده بود از این رو هنگامی که بنده اظهار آمادگی برای نوشتن فهرست کردم، آیت الله دانش آشتیانی استقبال نمودند.

ماه های متوالی عصرها به کتابخانه می رفتم و نسخه ها را بررسی و در فیش هایی فهرست می کردم و هنگامی که این کار پایان پذیرفت، فیش ها را به منزل بردم و بقیه کار را در منزل انجام دادم یعنی با مراجعه به کتاب های فراوان فیش ها را تکمیل تا به مرحله آمادگی برای چاپ رسید و چاپ شد و بحمدالله مورد استفاده قرار گرفت.»

تعداد نسخ خطی کتابخانه که در سال 1364 فهرست شده است سه هزار و نه صد و پنجاه و پنج نسخه بوده که در بین این نسخ صدها نسخه نفیس وجود دارد که بعضاٌ به دستخط شخص

مؤلف یا حاشیه بزرگان علم و مشاهیر هستند. برخی دیگر از نسخ به جهت هنری و داشتن سر لوح مذهب یا خط زیبا نفیس بشمار می روند. تعداد دیگری از نسخ به دلیل قدمت و تاریخ کتابت نفیس هستند.

خدمات عمومی کتابخانه

پس از راه اندازی کتابخانه، طلاب و فضلای حوزه استقبال خوبی از کتابخانه داشتند و کتابخانه مسجد اعظم در آن دوران یکی از بهترین کتابخانه های قم به شمار میرفت و اساتید برجسته حوزه از جمله حضرات آیات آقایان نوری همدانی، اعتمادی تبریزی، پایانی، وجدانی فخر، فاطمی ابهری، طاهری خرم آبادی، ستوده، کرمی زنجانی و ... در آن روزها برای مطالعه به این کتابخانه مراجعه می کردند.

نشریه کتابخانه مسجد اعظم آمارهایی را از تعداد مراجعه کنندگان به کتابخانه در سالهای نخست ثبت کرده است که در نمودار 2 نشان داده شده است:

در سال نخست تعداد مراجعه کنندگان کتابخانه 22350 نفر ثبت شده و تعداد کتب به امانت گرفته شده 53470 جلد بوده است.

در سال دوم مجموع مراجعه کنندگان به کتابخانه 50902 نفر و تعداد کتاب‌های به امانت گرفته شده 104198 جلد بوده است.

در سال سوم تعداد مراجعه کنندگان 31982 نفر و تعداد کتب به امانت گرفته شده 69153 جلد بوده است.

در سال چهارم تعداد مراجعه کنندگان 49880 نفر و تعداد کتاب‌های به امانت گرفته شده 107919 جلد بوده است.

در سال پنجم تعداد مراجعه کنندگان 63299 نفر و تعداد کتاب‌های امانت گرفته شده 130562 جلد بوده است.

سیر صعودی استقبال از کتابخانه نشاندهنده وجود منابع غنی و ارائه خدمات خوب کتابداری بوده است.

اداره کتابخانه توسط مرکز مدیریت حوزه

واگذاری کتابخانه به مرکز مدیریت

همان طور که فصل دوم گفته شد

آیت الله دانش آشتیانی مسئولیت اداره کتابخانه را بر عهده داشتند. و کتابخانه را به شکل خوبی اداره می کردند.

برای اطلاع بیشتر از وضعیت اداره کتابخانه در طول 35 سال سرپرستی آیت الله دانش آشتیانی به مصاحبه آیت الله استادی با نشریه پیام حوزه نگاهی می کنیم. ایشان در پاسخ به سوال "وضع کتابخانه را چگونه دیدید؟" می فرماید:

«کتابخانه از زمان افتتاح تا چند سال بسیار خوب اداره می شده و فعال بوده است، شاهد غیر قابل انکار آن مجله ای است که به نام کتابخانه منتشر می شد, و حدود دو سال یا بیش تر ادامه داشته است. انتشار مجله ای وزین در آن زمان با امکانات بسیار محدود آن روزها, یکی از بهترین و موثرترین کارهایی بوده که یک کتابخانه برای معرفی خود و ایجاد ارتباط با مراکز علمی و علما و مولفان و محققان, و نیز معرفی کتاب ها و نسخه های خطی خود می توانسته انجام دهد.

در آن زمان در حوزه علمیه قم سه چهار مجله و سالنامه و امثال آن بیش تر منتشر نمی شد که یکی از بهترین آن ها مجله ((مسجد اعظم)) بود که از همکاری نویسندگانی چون حضرات آیات: مرحوم حاج آقا مرتضی حائری, حاج شیخ لطف الله صافی, حاج میرزا حسین نوری, حاج شیخ حسین شب زنده دار, مرحوم حاج شیخ جلال طاهر شمس و دانشمند گرانمایه آقای رشیدپور و برخی دیگر از اساتید آن دوره برخوردار بود و خود این همکاری حاکی از درجه اعتبار و اعتماد به آیت الله دانش آشتیانی و مجله او است.

توسط این مجله اهدا کنندگان

کتاب به کتابخانه, تشویق می شدند و برخی کتاب های جدید برای کتابخانه ارسال می شد و نیز برخی از نسخه های نفیس معرفی می شد. خلاصه قدم بسیار موثر و مبارکی بود.

فعالیت دیگر کتابخانه در آن زمان ها نوشتن فهرست کتاب های چاپی به صورت ثبت در دفاتر و تهیه فیش بود که به گونه ای بالنسبه مطلوب انجام شده بود و همچنین نسبت به شناسایی و فهرست اجمالی نسخه های خطی تا حد زیادی توسط مرحوم آقا میرزا حسن آشتیانی (عمو زاده آیت الله آشتیانی) و حجه الاسلام و المسلمین شیخ محمد تقی دانش آشتیانی (آقازاده آیت الله آشتیانی) و دانشمند محترم آقای سید حسین مدرسی طباطبائی (که اکنون گویا در آمریکا ساکن هستند)، کار شده بود.

این وضع خوب و فعال کتابخانه تا چند سال ادامه داشت، اما متاسفانه کثرت کارهای آیة الله دانش آشتیانی از طرفی و این که بخشی از مخزن کتابخانه، دفتر ایشان شده بود که در مورد اخذ وجوهات و اداره امور شهریه آیة الله خوئی و حضرت امام خمینی-قدس سرهما- فعال بود و از طرفی هم کم کم آیة الله دانش آشتیانی مانند قبل، نمی توانست به همه کارهای کتابخانه شخصا اشراف کامل داشته باشد و به رایگان کارها انجام گیرد، بلکه می بایست با استخدام کارمندانی کتابخانه به وضع مطلوب تری اداره می گشت و این مستلزم هزینه هایی بود که از طرف تولیت محترم مسجد اعظم تإمین و تضمین نشده بود و حضرت آقای دانش هم به خاطر شدت امانت و تقوا و احتیاط, معتقد بود که هزینه های کتابخانه باید جداگانه توسط مراجع

تقلید و دیگران تإمین گردد، به این علت و شاید علت های دیگر, باید بگویم متإسفانه در تاریخی که حقیر برای تهیه فهرست به کتابخانه رفت و آمد داشتم, وضع چندان مطلوبی نداشت.

مثلا بسیاری از نسخه های خطی نیاز به ترمیم و صحافی داشت و به خاطر نبودن بودجه، پیر مرد صحافی را به کتابخانه آورده بودم که با مقوای کارتن های مستعمل و پارچه های دست دوم یا کم قیمت نسخه ها را تجلید می کرد که حتما باور نمی کنید. اما نمونه های آن ها تا چندی پیش در قفسه ها به چشم می خورد و بحمدالله هر کدام که نیاز به صحافی داشت، اخیرا صحافی شد.

نوشته های عطف کتاب ها (شامل شماره و نام کتاب) کم رنگ شده بود و موجب بی نظمی در قفسه ها و مخلوط شدن کتاب ها می شد و یکی از کارمندان, مکرر داوطلب بود که با دریافت مبلغی اندک, این کار را انجام دهد و نام کتاب ها و شماره ها را دوباره نویسی کند, اما بودجه نبود.

حدود چهارهزار نسخه خطی در محوطه ای که شاید کم تر از دو متر در پنج متر بود جای داده شده بود و بخشی از کتاب ها بی جلد روی زمین, زیر قفسه ها قرار گرفته بود.

هر روز برای کارهای دفتری آیة الله دانش, ده ها نفر آشنا و غیر آشنا به مخزن کتابخانه رفت و آمد داشتند و نسخه های خطی هم در دسترس بود و با این وضع ضریب امنیت کتاب ها را خودتان تعیین کنید.

کتابخانه با چهار نفر کارمند برخی پاره

وقت و برخی تمام وقت تا این اواخر اداره می شد که هنگام واگذاری به شورای عالی, مجموعا با ماهانه پنجاه هزار تومان (که آیة الله دانش از دفتر آیة الله العظمی سیستانی می گرفتند), اداره می شد و البته کارمندان یک مبلغ جزئی هم هر ماهه از دفاتر برخی مراجع تقلید دریافت می داشتند.

مرحوم آقای آل اسحق و جناب آقای محمدی و جناب آقای موسوی و جناب آقای مهدوی, کارمندان کتابخانه بودند که در بین آن ها آقای آل اسحق تقریبا فهرست متحرک کتابخانه بود و تسلط خاصی به کتاب ها و جای تک تک آن ها داشت و به همین جهت گاهی محققان و فضلا و اساتید از اطلاعات ایشان بهره می بردند والا فهرست های ثبت شده در دفاتر به خاطر جابه جا شدن برخی کتاب ها و در انبار قرار گرفتن تعداد دیگر چندان قابل استفاده نبود.

هر کس عکس نسخه ای را می خواست گفته می شد آیت الله زاده بروجردی (متولی مسجد اعظم) گفته اند باید دستگاه عکس برداری را به کتابخانه بیاورند و عکس بگیرند و بردن کتاب برای عکس برداری به بیرون از کتابخانه به هیچ وجه جایز نیست و روشن است که آوردن دستگاه فیلم برداری و غیره برای همه کس یا غالب اشخاص میسر نبود.

یکی از نوادگان مرحوم طریحی صاحب (مجمع البحرین) از وجود نسخه ای (از یک رساله که به خط یکی از اعضای بیت شیخ طریحی است.) در کتابخانه آگاه شده بود و با واسطه یا وسایطی می خواست عکس آن را تهیه کند. هنگامی که بنده برای وساطت به کتابخانه

مراجعه کردم جواب منفی شنیدم و چقدر متإثر شد.

این ها را برای این عرض کردم که وضع کتابخانه هنگام واگذاری به شورای عالی حوزه روشن باشد.

اما با همه ا ین شرایط هر چه با آیت الله دانش آشتیانی ارتباطم بیش تر می شد علاقه ام افزون می گشت, چون او یک روحانی خدوم, عالمی ربانی, یک پارچه تقوا و امانت و دنیا گریز بود و در رعایت بیت المال و وجوهات کاملا احتیاط کار بود و با آن که در سنین پیری بود تا آن جا که می توانست به حوزه و حوزویان از یک سو و به مردم شریف آشتیان از سوی دیگر، خدمت می کرد, بدون این که توقعی مادی داشته باشد. و یا از شرایط خاصی که برای او پیش آمده استفاده مادی کند. خدایش رحمت کند و با همنامش رسول خدا(ص) محشور گردد.»

سوال نشریه پیام حوزه" چه شد که در پنج سال اخیر کتابخانه زیر نظر شما قرار گرفت؟"

«پس از نشر فهرست نسخه های خطی کتابخانه, ارتباط چندانی با کتابخانه نداشتم و فقط در مواقع نیاز به برخی از نسخه های خطی یا چاپی با متوسل شدن به مرحوم آقای آل اسحق از نسخه ها استفاده می کردم و گاهی هم با اخذ رسید و یادداشت, امانت می داد که گویا این کار آن مرحوم, صحیح و مجاز نبوده است.

به هر حال همان طور که گفتم ارتباط چندانی با کتابخانه نداشتم.

هنگامی که میان مدیران آستانه مقدسه حضرت معصومه(س) و متولی محترم مسجد اعظم به خاطر برخی از رویدادها, اختلاف و گفت وگو و درگیری پیش

آمد, نمی دانم به چه علت کتابخانه مسجد اعظم هم که زیر نظر آیة الله دانش بود به طور کلی تعطیل شد و قفلی هم از طرف آستانه مقدسه به درب کتابخانه زده شد و گویا این تعطیلی مدت مدیدی به طول انجامید.»

آیت الله دانش آشتیانی درسال 1375 اعلام کردند به دلیل کهولت سن، دیگر قادر به اداره امور کتابخانه نیستند.

موضوع را با تولیت محترم مسجد اعظم در میان گذاشتند و ایشان خواستار تعطیلی کتابخانه شدند و از طرفی تولیت محترم آستانه مقدسه هم معتقد بودند اداره کتابخانه مانند اداره مسجد اعظم در اختیار آستانه مقدسه قرار گیرد.

آیت الله دانش نظر هیچ یک از این بزرگواران را به مصلحت کتابخانه نمیدانستند؛ لذا با توجه به مسئولیتی که مؤسس معظم بر دوش ایشان گذشته بودند و برای صیانت از اصل کتابخانه و جلوگیری از تعطیلی آن، نامهای خطاب به مدیر وقت حوزه علمیه قم نوشتند و از ایشان درخواست کردند اداره امور کتابخانه را بر عهده بگیرند.

متن نامه ایشان به شرح زیر است:

« بسمه تعالی»

مدیریت محترم حوزه مقدسه علمیه قم

سلام علیکم

بعد از اهدای سلام و ادای احترام، توجه آن مقام محترم را به امور ذیل معطوف میدارد:

1 - موقعیت کتابخانه مسجد اعظم (که از آثار ارزشمند مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردی ره و مورد مراجعه و استفاده آقایان فضلا و طلاب محترم حوزه علمیه میباشد) محسوس، و گمان میرود حفظ آن ضروری باشد.

2 - اینجانب از زمان تاسیس آن تا حال به قدر مقدور در اداره و نگهداری آن بذل مساعی نموده و با مشکلات مالی و غیره که داشته، آن را مورد استفاده

و بهره برداری حوزه مقدسه قرار داده ام.

3 - اینک در اثر اختلاف نظر متولی محترم مسجد و سرپرستی آستانه مقدسه از یک سو، و از سوی دیگر، کهولت سن و معلولیت و ضعف مزاجی بخصوص، از انجام وظیفه و اشراف و نظارت بر حفظ و بهرهبرداری از آن ناتوان و عاجزم و بناچار باید آن را به مقام مسئول و شایستهای واگذار نمایم.

4 - نظر متولی مسجد بر تعطیلی کتابخانه، و انتظار سرپرستی آستانه بر واگذاری اداره آن به طور کلی به آن مقام میباشد. و حقیر هیچ یک از این دو نظر را به صلاح کتابخانه و حوزه نمی دانم؛ لذا توجه آن مدیریت محترم را به این امر معطوف داشته و خواهشمندم هرگاه وجود این مؤسسه ارزشمند را برای حوزه لازم میدانید، مسئولیت اداره آن را مانند سایر شئون حوزه مقدسه برعهده گرفته و فردی شایسته را برای سرپرستی و اداره آن معین فرمایید تا هم مورد استفاده بهتر و بیشتر فضلا و طلاب قرار گیرد و هم از خطر احتمالی حیف و میل و کم و کاستی کمیت آن جلوگیری به عمل آید. در غیر این صورت به مفاد کریمه «لایکلف الله نفسا الا وسعها» چاره ای جز تعطیلی و کنارهگیری از دخالت در امور آن را ندارم. قبلا از بذل توجه سپاسگزار، و در انتظار آن میباشم. والسلام علیکم و علی عبادالله الصالحین.

العبدالآثم ابوالقاسم دانش آشتیانی 12/9/1375 »

مدیر محترم حوزه علمیه قم، پس از دریافت این نامه، به دلیل مشغله‌های کاری به آن پاسخی ندادند. در این میان در شهریور ماه سال 1376 مدیر وقت کتابخانه

مرحوم شیخ احمد آل‌اسحاق فوت کرد و کتابخانه بار دیگر از طرف آستانه مقدسه تعطیل شد. آیت الله دانش آشتیانی نامهای مجددا خطاب به مدیر حوزه علمیه قم به این شرح مرقوم کردند.

بسمه تعالی

مدیریت حوزه علمیه قم، حضرت آیت الله استادی

سلام علیکم

بعد از ابلاغ سلام، عطف به نامه‌ای که چندی قبل مبنی بر وضع کتابخانه مسجد اعظم و کمک خواهی از آن مقام برای اداره آن، مرقوم داشته - و با این که جواب نامه چون جواب سلام لازم المراعات شمرده شده - جوابی به این جانب نرسید.

اینک نیز نظر به درگذشت مرحوم آقا شیخ احمد آل اسحق رحمه الله که با سابقه چندین ساله، پایه اساسی چرخش عملی کتابخانه بودند، مجددا مصدع گردیده و با سوابق لطف و محبتی که نسبت به حقیر داشته اید از جناب عالی استمداد نموده و خواهشمندم در شمار شئون مهمه حوزه مقدسه که برعهده دارید، مرا کمک نموده و با ناتوانی جدی که برای رسیدگی و سرپرستی کتابخانه را دارم، بفرمایید، چه کنم؟ !

آیا به خواسته آیت‌الله زاده محترم بروجردی (رحمه الله) کلا تعطیل نموده و کناره گیری کنم، و یا به انتظار سرپرستی آستانه مقدسه اداره آن را به ایشان واگذار نمایم؟ مخصوصا که مجددا به عنوان حفظ کتابخانه قفلی به درب کتابخانه زده اند؟ و یا لطفی فرموده و چون دیگر شئون حوزه ادامه آن را منظور داشته و راه حلی برای اداره آن، ارائه فرمایید؟ در هر حال با کمال معذرت، قبل از تمام شدن ایام تعطیل حوزه، و ناراحتی و بلاتکلیفی طلاب و فضلای محترم مراجعین، منتظر بذل

توجه و عنایت میباشم.

والسلام علیکم و علی اخوانناالصالحین. ابوالقاسم دانش آشتیانی 14/6/1376»

آیت‌الله استادی مدیر حوزه علمیه قم به فاصله چند روز هر دو نامه را در جلسه شورای عالی حوزه علمیه قم قرائت و کسب تکلیف کردند. پس از بحث و مشاوره اعضای محترم شورای عالی مصوبه 242 تصویب و با امضای آیت الله العظمی مکارم شیرازی دبیر محترم شورای عالی به مدیر حوزه ابلاغ می‌شود:

مصوبه شماره 242 شورای عالی حوزه

بنا به درخواست سرپرست محترم کتابخانه مسجد اعظم حضرت حجت الاسلام والمسلمین جناب آقای دانش آشتیانی مبنی بر تعیین کسی برای اداره کتابخانه مزبور بخاطر کهولت و کسالتی که دارند، تصویب شد که مدیریت محترم حوزه علمیه کتابخانه مذکور را زیر نظر گرفته و اداره نماید.

قم- ناصر مکارم شیرازی 1376/6/24

به این صورت اداره و بهره‌برداری از کتابخانه به مدیریت حوزه‌های علمیه واگذار می‌شود.

بازسازی ساختمان کتابخانه

اقدامات اولیه

از آنجا که ساختمان کتابخانه از لحاظ استحکام، نمای ظاهری، امکانات و فضای مطالعه مناسب نبود، همواره از طرف مسئولین و فضلای حوزه درخواست هایی مبنی بر بازسازی ساختمان کتابخانه از محضر آیت‌الله علوی بروجردی، تولیت محترم، صورت می گرفت. ایشان در این راستا موضوع بازسازی کتابخانه را از طریق استانداری و وزارت مسکن و شهرسازی پیگیری کردند؛ و جلسه ای با حضور مهندس طاهائی استاندار قم در محل کتابخانه تشکیل شد و در نتیجه وزیر محترم مسکن و شهرسازی جناب آقای مهندس عبدالعلی زاده از کتابخانه بازدید نمودند اما بدلیل پایان وقت دولت هشتم این پیگیری‌ها به نتیجه نرسید.

در سال 1385 موضوع از طریق استاندار قم و دفتر ریاست جمهوری پیگیری شد. همزمان

با این پیگیری ها، طرح ساخت صحن جوادالائمه علیه‌الاسلام بر روی قمرود از طرف بنیاد مسکن انقلاب اسلامی مطرح شد. در بخشی از این طرح باید نمای ظاهری ضلع غربی مسجد اعظم اصلاح و در نتیجه بخشی از ساختمان کتابخانه تخریب می‌شد.

برای اجرائی شدن این طرح پیشنهادهای مختلفی از طرف مسئولین و کارشناسان برای بازسازی کتابخانه مطرح شد، از جمله اینکه کتابخانه به فضایی خارج از مسجد اعظم منتقل و برای آن ساختمان مستقلی در اطراف حرم مطهر ساخته شود، این طرح‌ها مورد تایید تولیت محترم قرار نگرفت و ایشان پس از انجام مشاوره‌های لازم به این نتیجه رسیدند که برای حفظ منویات مؤسس فقید؛ ساختمان جدید کتابخانه باید در فضای مسجداعظم بازسازی شود.

در سفر استانی دولت نهم به استان قم در سال 1385، موضوع ضرورت ساخت صحن جدید و بازسازی ساختمان کتابخانه با جدیت از طرف استاندار قم آقای مهندس عباس محتاج پیگیری شد و در این راستا جلسهای با حضور آیت الله علوی بروجردی تولیت مسجد، آیت الله مسعودی خمینی تولیت آستانه مقدسه، مهندس عباس محتاج استاندار قم، آقای سیدحسین صابری معاون امور عمرانی استانداری، آقای کرم‌علی بختیاری‌فر شهردار قم، و آقای حسین فقیه میرزائی، معاون اداری و مالی آستانه مقدسه، تشکیل و تصمیمات زیر برای بازسازی ساختمان کتابخانه گرفته شد.

مجموعه مورد نظر هماهنگ و بوسیله مشاور طرح توسعه ضلع غربی حرم مطهر انجام گردد.

انتقال کتابخانه به ساختمان کتابخانه فیضیه

بعد از انجام تفاهم برای بازسازی کتابخانه، آیت‌الله علوی بروجردی به مدیر کتابخانه فرمودند محل موقت مناسبی برای انتقال کتابخانه شناسایی کند. محل مورد نظر باید دارای شرایطی می بود که فعالیت‌ها و خدمات کتابخانه در آنجا ادامه می یافت.

آقای فقیه میرزائی، معاون اداری و مالی آستانه مقدسه، پیشنهاد کردند بخشی از شبستان نجمه خاتون، بطور مجزا و مستقل پارتیشن بندی شود و در اختیار کتابخانه قرار گیرد. آقایان الحسینی، حجت الاسلام والمسلمین میرنعمتی و حجت الاسلام والمسلمین اسکندری از مسئولین دبیرخانه شورای عالی حوزه پیشنهاد کردند یک طبقه از کتابخانه آیت الله العظمی حائری یزدی به صورت مستقل در اختیار کتابخانه مسجد اعظم قرارگیرد. پیشنهادهای مطرح شده به اطلاع تولیت کتابخانه رسید. ایشان از هر دو مکان را بازدید فرمودند و در نهایت با درنظر گرفتن فضای مناسب کتابخانه‌ای و امکانات کتابخانه مدرسه فیضیه با انتقال کتابخانه به

آنجا موافقت فرمودند.

برای اجرایی شدن این تصمیم تفاهم‌نامه‌ای توسط مدیر کتابخانه آماده و به تأیید تولیت محترم کتابخانه و نماینده شورای عالی حوزه آقای حجت الاسلام والمسلمین میر نعمتی رسید.

در ادامه تمامی کتاب‌ها و تجهیزات کتابخانه در مدت کمتر از یک ماه، به طبقه منهای‌یک کتابخانه فیضیه منتقل شدند و خدمات کتابخانه در آن‌جا از سر گرفته شد. در انتقال کتابخانه طوری برنامه ریزی شد که مدت تعطیلی سالن های مطالعه کتابخانه کمتر از یک هفته طول کشید.

آغاز بازسازی ساختمان کتابخانه

پروژه بازسازی ضلع غربی مسجد اعظم و کتابخانه در حالی به تصویب رسید که در بودجه سال 1385 برای آن اعتباری در نظر گرفته نشده بود؛ بنابراین با تلاش آقای مهندس عباس محتاج استاندار قم اعتبار اولیه با استقراض از یکی از وزارت‌خانه‌ها تأمین شد و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی مسئول اجرای پروژه گشت.

آقای مهندس محمودکلایه توسط رئیس بنیاد مسکن انقلاب اسلامی جناب آقای مهندس علیرضا تابش، به عنوان مدیر پروژه‌های ساخت کتابخانه و صحن جوادالائمه منصوب شد. ایشان با دعوت از شرکت مهندسین مشاور پیرراز به عنوان طراح و ناظر پروژه‌ها که سابقه ساخت کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران را در کارنامه خود داشتند و با انتخاب شرکت تدبیر سکنا ایرانیا (تسا) به عنوان مجری پروژه ساخت کتابخانه را آغاز کردند.

طرح‌های اولیه در حضور آیت‌الله علوی بروجردی، مهندس تابش، مهندس معمار سید محسن میرحیدر بررسی و محل احداث ساختمان کتابخانه در ضلع شمال غربی مسجد در نظر گرفته شد. این مکان محل سرویس‌های بهداشتی مسجد بود که قرار شد این سرویس‌ها تخریب و به محل دیگری منتقل گردد.

همچنین مقرر

گردید بخشی از طبقه دوم ساختمان مسجد در ضلع شمال غربی، که توسط مؤسس معظم به عنوان سالن مطالعه در اختیار کتابخانه فیضیه گذاشته بود، تجدید بنا گردد. در نقشه اولیه ساختمان کتابخانه در سه طبقه طراحی شده بود که با درخواست تولیت محترم به چهار طبقه افزایش یافت.

نقشه‌های اولیه ساخت اصلاح شد و زیربنای ساختمان کتابخانه به چهار هزار مترمربع افزایش یافت. در طراحی ضلع غربی مسجد با دقت نظر آقای مهندس معمار میرحیدر، نمای بیرونی ساختمان طوری طراحی شد که با سبک معماری آقای لرزاده به طور کامل همخوانی داشت.

در مدت زمان اجرای پروژه آقای مهندس تابش و همکاران و مهندسین ارشد به طور منظم (ماهانه) چند بار از نحوه روند کارها بازدید می‌کردند. در مدت دوسال با تلاش شبانه روزی آقایان مهندس صفاری(مهندس مجری پروژه) و مهندس شیخ‌الاسلام(مهندس ناظر پروژه)، ساختمان کتابخانه ساخته شد. در طول انجام پروژه، آیت الله علوی بروجردی بارها از روند اجرای ساخت کتابخانه بازدید کرده و تذکرات لازم را می‌دادند.

تغییر نام از کتابخانه مسجد اعظم به کتابخانه آیت الله العظمی بروجردی

در ماه‌های آخر ساخت ساختمان کتابخانه که کارهای نازک‌کاری و کاشی‌کاری انجام می شد نوبت به کاشی کاری سر درب اصلی ورودی کتابخانه رسید. از طرف عده ای به تولیت کتابخانه پیشنهاد شد عنوان کتابخانه به نام کتابخانه حضرت آیت‌الله العظمی بروجردی بر روی کاشی‌ها نوشته شود. ایشان بعد از انجام مشورت‌های لازم با این پیشنهاد موافقت فرمودند و از آن زمان به بعد، کتابخانه مسجد اعظم با نام کتابخانه آیت الله العظمی بروجردی شهرت یافت.

پس از این تغییر آیت الله العظمی صافی گلپایگانی از مراجع معظم تقلید در جلسه‌ای از

سلیقه آیت الله علوی بروجردی در استفاده از عنوان کتابخانه آیت الله العظمی بروجردی برای کتابخانه مسجد اعظم به دلیل زنده کردن نام زعیم عالی‌قدر حوزه، قدردانی می‌نمایند.

تجهیز ساختمان جدید

تهیه تجهیزات برای ساختمان جدید کتابخانه از دغدغه های اصلی تولیت و دستاندرکاران ساخت کتابخانه بود. ابتداء لازم بود بودجه خرید تجهیزات برآورد گردد. این کار توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی با همکاری شرکت مهندسین مشاور پیرراز انجام شد و مبلغ هفتصد میلیون تومان برآورد گردید. موضوع تامین اعتبار توسط تولیت محترم در جلسهای با آقای دکتر ناظمی اردکانی استاندار قم مطرح شد و ایشان در این خصوص قول مساعد دادند.

با پیگیری موضوع توسط مدیر کتابخانه، معاونت برنامه‌ریزی و نظارت استانداری مسئول برآورد هزینه‌ها شد و اعتباری به مبلغ پانصد میلیون تومان تصویب شد. این مبلغ در اختیار بنیاد مسکن انقلاب اسلامی قرار گرفت و بخشی از تجهیزات توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و بخش دیگری توسط شرکت مهندسین پیرراز تهیه و نصب شدند.

با توجه به محدویت اعتبار موجود برای تهیه تجهیزات جلسات مشترکی با مدیر کتابخانه و مهندسین پیرراز تشکیل شد. طبق نظر مهندسین شرکت پیرراز و موافقت مدیر کتابخانه، تجهیزات چوبی شامل میز، صندلی و قفسه‌های چوبی از شرکت صنایع چوپ آستان قدس رضوی، قفسه‌های فلزی از شرکت آلاوه و تجهیزات رایانه‌ای از شرکت ایرانیان تهیه گردید. با نصب و چیدمان تجهیزات و انتقال کتاب‌ها، کتابخانه آماده افتتاح شد.

افتتاح ساختمان جدید

صبح روز 27/12/1388، مراسم افتتاح ساختمان کتابخانه با شکوه خاصی با حضور ریاست محترم جمهوری اسلامی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، رئیس بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، تولیت آستانه مقدسه، تولیت مسجداعظم، استاندار قم و

جمعی از شخصیتها و مسئولین استانی در محل کتابخانه برگزار شد و کتابخانه توسط آیت الله مقتدائی، مدیر محترم حوزههای علمیه، افتتاح گردید.

عکس 1

عکس 2

متولیان کتابخانه

معرفی متولیان

تولیت مسجد در زمان حیات مؤسس معظم با خود ایشان بوده و پس از رحلت آیت الله فقید، تولیت مسجد در سال‌های 1340 تا سال 1356 با مرحوم حجت الاسلام والمسلمین سید محمدحسن طباطبایی بروجردی بود ه و بعد از ایشان از سال 1356 تا سال1383 با مرحوم حجت الاسلام والمسلمین سید محمدصادق طباطبائی بروجردی بوده است.

پس از فوت مرحوم حجت الاسلام والمسلمین آقا سید محمدصادق ( چهارده فروردین 1383) برادر ایشان؛ آقای سید محمدباقر طباطبایی بروجردی متولی مسجد شد. با تقاضای وی، آیت الله سید محمدجواد علوی بروجردی پس از مشورت با بزرگان حوزه مقدسه تولیت مسجد اعظم را قبول فرمودند.

بازدید تولیت از کتابخانه

آیت الله علوی بروجردی در پاییز سال 1383 با حضور در کتابخانه از نزدیک در جریان امور کتابخانه و اقدامت صورت گرفته قرار گرفتند. ایشان در این بازدید حجت الاسلام والمسلمین شیخ ابراهیم حسن نژاد مسئول دفتر خود را به عنوان نماینده تولیت به مدیر کتابخانه معرفی کردند. آقای حسن‌نژاد در اولین فرصت با تشکیل جلسه‌ای با مدیر کتابخانه مشکلات ساختمانی و کمبود تجهیزات کتابخانه را بررسی کرد. با حمایت ایشان تعمیرات ضروری از جمله عایق بندی سقف سالن های مطالعه انجام گرفت و برای مخزن کتابخانه سیستم گرمایش و سرمایش و برای سالن‌های مطالعه سیستم سرمایش تهیه شد و نور فضای سالن ها اصلاح گردید.

همچنین با حمایت حجت الاسلام والمسلمین حسن نژاد بخشی از تجهیزات کتابخانه‌ای شامل

صندلی مطالعه و قفسه کتاب تهیه شد و بخش صحافی کتابخانه راه‌اندازی گردید.

دیدگاه تولیت درباره اداره کتابخانه توسط حوزه

در اواخر سال 1385 آیت الله حسینی بوشهری در جلسه‌ای به آیت‌الله علوی بروجردی پیشنهاد می‌کند که حوزه آمادگی دارد کتابخانه را به تولیت مسجد واگذار نماید. آیت الله علوی بروجردی ضمن مخالفت با این پیشنهاد می فرماید: «کتابخانه یکی از بیوت حوزه است و به طلاب حوزه خدمات می‌دهد، لذا مدیریت حوزه همانطور که در اداره مدارس علمیه که موقوفه هستند نقش دارد باید چنین نقشی را در اداره کتابخانه مسجد اعظم داشته باشد. البته متولی کتابخانه هم تاجایی که بتواند در اداره کتابخانه کمک خواهد کرد.»

همچنین در جریان تنظیم اساسنامه کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد حوزه های علمیه زمانی که معاون محترم پژوهش حوزه در جلسه‌ای موضوع نقش تولیت و تنفیذ اختیارات ریاست کتابخانه را با آیت الله علوی بروجردی مطرح کرد. ایشان فرمودند: «کتابخانه یکی از بیوتات حوزه است و باید حوزه در اداره آن دخیل باشد، البته حفظ شئون موقوفه ضروری است و در انتخاب مدیر کتابخانه موافقت متولی لازم است.» ایشان در آن جلسه اجازه شرعی اداره کتابخانه را به معاون پژوهش تنفیض نمودند.

در دیدار آیت الله علوی بروجردی با آیت الله مؤمن در سال 1385 ؛ تولیت محترم نظرات و دیدگاه‌های خود را درباره اداره کتابخانه توسط حوزه و لزوم حمایت حوزه از کتابخانه را به دبیرمحترم شورای عالی حوزه بیان می کند. آیت الله مؤمن ضمن استقبال از دیدگاه‌های ایشان می فرماید: "بنده هم کتابخانه را از بیوت حوزه می‌دانم و معتقدم مدیریت حوزه باید تاجایی که امکان دارد، از کتابخانه و مدرسه

خان، حمایت کند؛ "سپس به مسئول دبیرخانه شورای عالی دستور می‌دهد تا برنامه حمایت از کتابخانه و مدرسه خان تنظیم و بودجهای برای آنها در نظر گرفته شود.

بر اساس دستور دبیر محترم شورای عالی موضوع توسط دبیرخانه بررسی و ردیف بودجه مستقلی با عنوان کمک به کتابخانه مسجد اعظم و مدرسه خان تصویب می شود. این اقدام آیت الله مومن منشأ تحولات بسیاری در کتابخانه گردید.

حمایت از تأسیس بخش خواهران؛

یکی از کمبودهای ساختمان اولیه کتابخانه، نبود امکانات لازم برای استفاده خواهران از خدمات کتابخانه بود. برای رفع این مشکل با اقدام تولیت محترم یک طبقه مستقل در ساختمان جدید برای خواهران در نظر گرفته شد. پس از افتتاح کتابخانه با درخواست مدیر کتابخانه و موافقت آیت الله مقتدائی در اردیبهشت سال 1389 بخش خواهران کتابخانه تاسیس و راه‌اندازی شد.

کتابداران مورد نیاز این بخش با همکاری حجت الاسلام والمسلمین آقای محمد آبادی پیشه مدیر کل محترم منابع انسانی حوزه‌های علمیه جذب شدند و خدمات بخش خواهران شروع و با استقبال بسیار خوب خواهران مواجه گردید.

همکاری در تامین پرسنل کتابخانه

اکثر کارکنان و پرسنل کتابخانه از طرف منابع انسانی مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه تأمین می‌شود. برای اداره بهتر کتابخانه نیروهایی نیز با حمایت دفتر تولیت، به صورت تمام وقت و پاره وقت در بخش‌های مختلف کتابخانه فعالیت دارند.

نقش تولیت در بازسازی ساختمان کتابخانه

با اقدام و پیگیری آیت الله علوی بروجردی ساختمان کتابخانه در سال 1386 توسط دولت جمهوری اسلامی ایران در 4000 مترمربع بازسازی و در سال 1388 به بهره‌برداری رسید.

تامین تجهیزات کتابخانه

پس از بازسازی ساختمان کتابخانه، آقای مهندس تابش موضوع تجهیز ساختمان را با تولیت محترم، در میان گذاشت. با

اقدام تولیت محترم، بودجه ای از طرف استانداری برای تهیه تجهیزات کتابخانه در اختیار بنیاد مسکن انقلاب اسلامی قرار گرفت. با این بودجه بخش عمده ای از تجهیزات مورد نیاز خریداری و در اختیار کتابخانه قرار گرفت.

راه اندازی بانک اطلاعات دیجیتال

پس از تجدید بنای کتابخانه آیت‌الله بروجردی و رفع نسبی معضل کمبود فضای کتابخانه، ضرورت حرکت به سمت فناوریهای نوین احساس شد. در اواخر سال 1388 با توجه به میزان منابع الکترونیک و با در نظر گرفتن چشم انداز پنج ساله کتابخانه و نیز تأکید تولیت محترم راه‌اندازی بخش فناوری اطلاعات کتابخانه در دستور کار قرار گرفت. مهندسین شرکت پیرراز کارشناسی لازم را در زمینه تجهیزات سخت افزاری مورد نیاز انجام دادند.

جلساتی با حضور کارشناسان این حوزه و مدیریت کتابخانه برای راه‌اندازی این بخش برگزار گردیدو در این جلسات و نیازها و اطلاعات الکترونیکی کتابخانه بررسی و مشخص گردید و و نسبت به نیازها سخت افزارها و نرمافزارها برآورد گردیدند.

نرم افزارهای محتوایی مورد نیاز با همکاری مؤسسه تحقیقاتی علوم اسلامی نور و موسسه فرهنگی قدس تهیه گردید. فعالیت های این بخش با راه اندازی بانک های اطلاعاتی در دو بخش برادران و خواهران با شصت دستگاه رایانه آغاز گردید.

تالار جلسات کتابخانه

کتابخانه فاقد اتاق جلسات مناسب بود ، فضاهای کتابخانه توسط مهندسین معماری و تاسیسات بررسی و گفته شد امکان جابجایی هوا سازها از طبقه دوم به پشت بام است. هواسازها در محلی به مساحت 120 متر قرار داشتند. نتیجه جمع بندی نظرات مهندسین به محضر تولیت محترم عرض شد و ایشان موافقت خود را اعلام فرمودند.

در حاشیه بازدید شهردار محترم قم جناب آقای دلبری از کتابخانه

مدیر کتابخانه موضوع را با ایشان مطرح کرد و آقای شهردار قول مساعد دادند برای جابجایی تاسیسات و هواسازها همکاری لازم را انجام دهند. چند روز بعد کار جابجایی انجام و سیستم در پشت بام نصب و فعال شد.

با حمایت تولیت محترم کار تجهیز سالن جلسات شروع و بعد از چند ماه تکمیل شد. ظرفیت این سالن جلسات 50 نفر است و به صورت میز کنفرانس طراحی شده است. اطراف سالن ویترین‌هایی است که کتابخانه شخصی مرحوم آیت الله العظمی بروجردی در آنها چیدمان شده است. بخشی از کتاب ها اهدایی مولفین بزرگ به موسس محترم هستند که در ویترین های نمایشگاهی به نمایش در آمده است.

راه اندازی پایگاه اطلاع رسانی کتابخانه

همچنین برای توسعه خدمات کتابخانه، پایگاه اطلاع رسانی کتابخانه با همکاری بخش فناوری اطلاعات کتابخانه و حمایت دفتر تولیت مسجد اعظم طراحی و آماده بهره‌برداری شد. این پایگاه در سی ام آذر ماه 1390 با حضور آیت‌الله مقتدائی مدیر حوزه‌های علمیه افتتاح و مورد استقبال کاربران کتابخانه قرار گرفت.

در این پایگاه اخبار و رویدادها مربوط به کتابخانه، معرفی کتابخانه و آثار نفیس آن، لیست منابع کتابخانه با امکان جستجو، ثبت سفارش خرید کتاب، کتابخانه دیجیتال و نگارخانه ارائه میشود.

حمایت های معنوی و مالی

در کنار تامین هزینه های کتابخانه از طریق مرکز مدیریت حوزه های علمیه بخشی از از هزینه های جانبی آن نیز از طریق اعتبارات حمایتی که از طرف آیت الله علوی بروجردی در اختیار کتابخانه کذاشته می شود تامین می گردد.

بخشی از این هزینه ها عبارتند از:

به ساختمان و تأسیسات؛

رؤسای کتابخانه

دوره ریاست آیت الله استادی

آیت الله دانش آشتیانی از طرف مؤسس فقید به عنوان اولین رئیس کتابخانه انتخاب شدند. پس از واگذاری کتابخانه به حوزه علمیه طبق مصوبه شورای عالی حوزه، مسئولیت اداره کتابخانه برعهده مدیر حوزه بود. در آن زمان آیت الله استادی مدیر حوزه علمیه بودند و با وجود اشتغالات علمی و کاری که داشتند می توانستند شخص دیگری را به مسئولیت کتابخانه منصوب کنند ولی به دلیل علاقه‌ای که به کتاب و کتابخانه داشتند، شخص ایشان مستقیما اداره امور کتابخانه را پذیرفتند.

آیت الله استادی به صورت منظم در کتابخانه حضور پیدا میکرد و از نزدیک بر روند انجام کارها نظارت داشت. ایشان در سال اول مسئولیت خود، توانست تحولات بزرگی را در کتابخانه ایجاد کند. ایشان در همه زمینه های کتابداری زمینه رشدکتابخانه را فراهم نمود و ضمن بازسازی مخزن، کار سازماندهی منابع و ارتقای سطح خدمات عمومی کتابخانه را در اولویت قرار داد.

ایشان در سال 1377 حجت الاسلام والمسلمین آقای صادق حسن‌زاده را که از محققین و همکاران سازماندهی و فهرست‌نویسی کتابخانه بود به مدیریت اجرایی کتابخانه منصوب کرده و خود بر حسن انجام کارها نظارت مستقیم داشتند.

آیت الله استادی در تاریخ 7/8/1377 از مدیریت حوزه قم کنارهگیری کرد و آیت الله حسینی بوشهری مدیر حوزه شدند. نظر به اینکه ریاست کتابخانه باید به مدیر جدید حوزه منتقل می‌شد در تاریخ

1/9/1377 نامهای از طرف شورای عالی حوزه خطاب به آیت الله استادی ارسال و از ایشان خواسته شد سرپرستی کتابخانه را به مدیر جدید حوزه واگذار کند.

هنگامی که آیت الله دانش آشتیانی از این موضوع مطلع شدند، نامه‌ای به این شرح مرقوم داشتند:

«بسمه تعالی»

شورای عالی محترم مدیریت حوزه مقدسه علمیه قم - صانها الله تعالی عن التهاجم -

سلام علیکم

بعد از ابلاغ سلام و ادای احترام به عرض می رساند:

اولا - از قبول سرپرستی و اداره امور کتابخانه مبارکه مسجد اعظم که مورد نیاز محسوس حوزه علمیه می باشد، متشکر و امید است در سایه عنایات خاصه حضرت حق تعالی جل و علا پیوسته موفق و مؤید باشید.

ثانیا - یک قطعه چک بانک ملی قم به مبلغ یک صد هزار تومان بابت کمک ماهانه مستمری که از طرف دفتر حضرت آیت‌الله‌العظمی آقای سیستانی مدظله العالی به عمل می آید برای دو ماه رجب و شعبان 1419 کتابخانه به ضمیمه ارسال گردید، لطفا وصول آن را دستور اعلام فرمایید.

ثالثا - گرچه حضرت آیت‌الله استادی دامت برکاته نظر به کثرت مشاغل از همکاری و مدیریت حوزه کناره گرفته اند ولی نظر به مهارت و تخصص فنی بیشتری که در امر کتاب و کتابخانه دارند، انتظار می رود به قبول مسئولیت امر کتابخانه ادامه داده و مدیریت این مرکز علمی و فرهنگی را عهده دار باشند، مزید تشکر و امید است مورد توجه حضرت بقیة الاعظم - ارواحنا فداه - بوده باشند.

والسلام علیکم و علی اخواننا الصالحین

5 شهر شعبان 1419، ابوالقاسم دانش آشتیانی»

دبیرمحترم شورای عالی حوزه پس از

دریافت نامه آیت الله دانش آشتیانی در تاریخ 23/9/1377 نامه‌ای خطاب به مدیر حوزه علمیه قم، به شرح زیر، می‌نویسد:

بسمه تعالی

جناب حجت الاسلام والمسلمین حاج آقای بوشهری«زیدعزه الشریف»

سرپرست محترم مدیریت حوزه علمیه قم

سلام علیکم

با توجه به اینکه شورای عالی حوزه علمیه قم سرپرستی مدیریت کتابخانه مسجد اعظم را به مدیریت حوزه علمیه قم سپرده است به پیوست تصویر نامه حجت الاسلام والمسلمین حاج آقای آشتیانی مورخ پنجم شعبان 1319 جهت اقدام مقتضی ارسال می گردد.

با تقدیم احترام

حسین راستی کاشانی

دبیر شورای عالی حوزه علمیه قم 23/9/1377

مدیر محترم حوزه پس از دریافت نامه دبیر شورای عالی حوزه، با آیت الله استادی صحبت کرده و از ایشان درخواست می کند سرپرستی کتابخانه را برعهده داشته باشد. آیت الله حسینی بوشهری پس از مدتی حکمی برای تمدید ریاست آیت الله استادی مرقوم می کند.

بسمه تعالی

حضرت آیت الله استادی دامت برکاته

سلام علیکم

با توجه به نامه مورخ پنجم شعبان 1419 حضرت حجه الاسلام والمسلمین آقای دانش آشتیانی و نامه مورخ 1377/9/23 شورای عالی حوزه, مسوولیت اداره کتابخانه را به حضرتعالی که از چهره های علمی و برجسته حوزه مقدسه محسوب می شوید و علاوه بر این در زمینه کتاب شناسی از دانش و تخصص لازم برخوردار می باشید واگذار می نمایم... بدیهی است که مدیریت حوزه نیز در جهت پیشبرد اقدامات جنابعالی از هر نوع همکاری دریغ نخواهد داشت.

سید هاشم حسینی بوشهری

مدیر حوزه علمیه قم

«به این ترتیب بنده با اعتمادی که به تقوا و دیانت مرحوم آیة الله دانش آشتیانی داشتم که این واگذاری را

با رعایت همه جوانب شرعی آن انجام داده اند و نیز به خواسته شورای عالی حوزه و مدیر محترم حوزه, مدت حدود پنج سال اداره و نظارت به امور کتابخانه را به عهده داشتم و در این مدت برخی از اساتید و نیز آیة الله علوی بروجردی (نواده مرحوم آیة الله العظمی بروجردی) که همواره خواهان آنند که نام آیة الله العظمی بروجردی زنده بماند, از این که این کار را پذیرفته ام اظهار خرسندی می کردند; ولی از آن جا که بحمدالله به مرور کارهای کتابخانه به صورت منظم درآمد و نواقص آن در حد توان برطرف شد, چند ماه قبل در جلسه شورای عالی حوزه, در حضور مدیر محترم حوزه, از ادامه این خدمت عذر خواستم و مورد قبول قرار گرفت.»

اقدامات آیت الله استادی

برای آشنایی بیشتر با فعالیت های صورت گرفته در دوره پنج ساله ریاست آیت الله استادی بر کتابخانه به مصاحبه ایشان با نشریه پیام حوزه نگاهی می کنیم. ایشان در پاسخ به سوال "در این مدت حدود پنج سال چه کارهایی انجام شد؟" می فرماید:

«ضمن تشکر از شورای عالی حوزه و نیز سپاس از حجه الاسلام والمسلمین جناب آقای حسینی بوشهری که در طول این پنج سال و مدت مدیریت ایشان از حیث تامین هزینه ها همکاری بسیار بسیار خوبی داشتند, عرض می کنم: کارهایی که انجام شده به این قرار است:

همکاری چند نفر از فضلا و با صرف وقت فراوان و هزینه دو میلیون تومان موضوع‌بندی شد و کتاب های هر موضوع در قسمتی خاص قرار گرفت.

مرحوم رمضانی بود، که این کتابها هم بررسی مقدماتی اجمالی شده است.

در ادامه این مصاحبه آیت الله استادی توصیه هایی می فرماید: « کتابخانه با ظرفیت مکانی فعلی به هیچ نحو نمی تواند پذیرای کتاب های جدید باشد پس باید به طور کلی از خرید کتاب خودداری شود، البته این کتابخانه به خاطر نسخه های نادری که دارد، همواره مورد مراجعه محققان خواهد بود و نبود کتاب های جدید در آن در این جهت موثر نیست. کتاب های اهدایی در صورتی پذیرفته شود که تکراری نباشد. هر قدر میسر باشد، برنامه رایانه ای کتابخانه تکمیل

و کامل تر گردد.

مدیر فعلی کتابخانه حضرت آقای حسن زاده مراغه ای که امتیاز کتاب دوستی و اهل کتاب بودن را دارند، با همکاران گرامی شان با برنامه ریزی، زمینه استفاده از کتابخانه در طول سال حتی تابستان و ایام تعطیل حوزه را هر چه بهتر و بیش تر فراهم سازند و بدانند که خدمت به این کتابخانه، خدمت به حوزه و خدمت به حوزه از موجبات رضایت خدا و اولیای اوست.

اگر بتوانند هر سال مجموعه ای شامل برخی از رساله های کوچک سودمند که در کتابخانه موجود است و نیز گزارشی از کار کتابخانه و همچنین معرفی برخی از کتاب های خطی یا چاپی نفیس و نیز ذکر خیری از مرحوم آیة الله العظمی بروجردی و آیة الله دانش آشتیانی, منتشر سازند, کاری درخور تقدیر است.

امیدوارم این عزیزان با ارشادات مدیر محترم حوزه و عنایت ویژه ای که به کتابخانه مسجد اعظم دارند, بتوانند توفیق خدمتگزاری بیش تر و بهتر را داشته باشند.

در پایان عرض می کنم: کتابخانه به صورت فعلی درآمده و خوشبختانه فعال است و آیة الله دانش آشتیانی هم به رحمت خدا واصل شده اندو کتابخانه به هیچ وجه زیر نظر مدیران آستانه مقدسه حضرت معصومه(س) نیست و مدیریت حوزه هزینه های ماهانه (حدود یک میلیون تومان) آن را می پردازد. بسیار مناسب است جناب حجه الاسلام والمسلمین آقا سید محمدصادق طباطبائی (متولی مسجد اعظم) موضوع مسجد را از کتابخانه جدا کرده و با کتابخانه آشتی نموده و نظارت و اشراف به امور کتابخانه را به عهده بگیرند و با صرف فقط روزی یک ساعت در کتابخانه,

موجب رشد بیش تر آن شوند. فکر می کنم اگر این بزرگواری را انجام دهند، خرسندی جدشان مرحوم آیةالله العظمی بروجردی و والد ماجدشان مرحوم حجت الاسلام والمسلمین سید محمد حسن طباطبائی بروجردی را در پی داشته باشد و آن طور که بنده اطلاع دارم در صورت قبول و لطف ایشان, مدیر محترم حوزه از این موضوع کاملا استقبال می نماید.

در این جا لازم می دانم عرض کنم در طول این حدود پنج سال, حقیر به نظر خود خدمتی به این کتابخانه انجام داده ام, اما در عین حال اگر غفلتی شده و یا کار خلافی از این جانب نسبت به کتاب ها و کتابخانه سر زده باشد - با طلب رحمت برای مرحوم آیة الله العظمی بروجردی- از خدای منان می‌خواهم که از لغزش هایم بگذرد.

بمنه و کرمه و بحق محمد و آله الطاهرین»

ویژه‌نامه پیام حوزه

با اقدام آیت‌الله استادی ویژه نامهای برای کتابخانه مسجد اعظم در شماره 31 نشریه پیام حوزه ( پاییز 1380) منتشر شد.

در این شماره مقالاتی درباره کتابخانه و مؤسس معظم آن چاپ شده است: نگاهی گذرا بر زندگانی آیت الله العظمی بروجردی رحمةالله به قلم مرتضی اخوان، کتابخانه‌های پیش از کتابخانه مسجد اعظم در قم به قلم عسگر سپهوندی، کتابخانه مسجد اعظم قم اثری ماندگار به قلم صادق حسن‌زاده، شرح حال دو تن از بانیان و اهداکنندگان اولیه کتابخانه مسجد اعظم و کارنامه درخشان حاجی خاور به قلم کوروش نوروز مرادی، شرح حال آیت‌الله دانش آشتیانی به قلم مهدی سلیمانی، شرح حال اجمالی برخی از کتابداران و فهرست‌نگاران کتابخانه مسجد اعظم، حوزه علمیه قم و کتاب‌های خطی، نظری

بر فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مسجد اعظم به قلم علی صدرائی خویی، صد نسخه نفیس به قلم علی خلیلی، گذری بر نشریه کتابخانه عمومی مسجد اعظم به قلم مرتضی قاسم زاده، تفسیر سوره حمد تألیف آیت‌الله حاج شیخ مرتضی حائری رحمةالله وکتابخانه مسجد اعظم گذشته و حال در مصاحبه آیت‌الله استادی.

دوره ریاست آیت الله حسینی بوشهری

آیت الله استادی پس از پنج سال خدمت خالصانه و سامان دادن امور کتابخانه، در تابستان سال 1380 از ریاست کتابخانه کناره‌گیری کرده و ریاست آنرا را به مدیر حوزه علمیه قم واگذار می کند.

آیت الله سید هاشم حسینی بوشهری به مدت هفت سال ریاست کتابخانه را برعهده داشتند. در دوران ریاست ایشان اداره امور کتابخانه به عهده مدیر اجرایی کتابخانه بود و وی به طور مستقیم در کارها دخالت نمی‌کرد؛ اما با نگاه کلان به فعالیت‌های کتابخانه نظارت داشت.

بیشتر امور اجرایی کتابخانه با معاون اداری و مالی حوزه هماهنگ می شد و حاج آقای گلزار در جریان کارهای کتابخانه بودند.

در این دوره با استقبال خوب طلاب و فضلای حوزه برای استفاده از کتابخانه موجب شد کتابخانه به یکی از فعال ترین کتابخانه‌های شهر مقدس قم تبدیل شود. خدمات کتابخانه ارتقاء یافت و با حمایت آیت الله حسینی بوشهری اطلاعات کتاب‌شناختی کتاب‌ها در سیستم رایانه ثبت و با کمک نرم افزار، خدمات کتابداری دیجیتال شد.

دوره ریاست آیت الله مقتدائی

با تصویب شورای عالی حوزه آیت الله مرتضی مقتدائی در سال 1387 به مدیریت حوزه علمیه قم منصوب شدند. ایشان در اداره کتابخانه دخالت نکردند بلکه با پیشنهاد تغییرات در ساختار مرکز مدیریت و تصویب شورای عالی، اداره کتابخانه را به

معاونت پژوهش حوزه واگذار کردند. در این مدت اداره کتابخانه بر عهده مدیر اجرائی کتابخانه بود.

آیت الله مقتدائی به عنوان مدیر حوزه‌های علمیه، نقش مؤثر و قابل توجهی در رشد و ارتقاء کتابخانه داشتند. ایشان ضمن افتتاح ساختمان جدید کتابخانه با حمایت‌های بی دریغ خود زمینه تهیه بخشی از نواقص تجهیزات کتابخانه را فراهم کردند. ایشان علاقه خاصی به حضرت آیت الله بروجردی داشتند و نقل می فرمودند در سال 1340 در مراسم افتتاح کتابخانه حضور داشتند. ایشان در دوره مدیریت خود، چندین بار به کتابخانه آمدند و از نزدیک در جریان فعالیت‌های کتابخانه قرار گرفتند.

با حمایت و موافقت آیت الله مقتدائی بخش خواهران، پایگاه اطلاع‌رسانی و کتابخانه دیجیتال در کتابخانه راه اندازی شدند.

واگذاری اداره کتابخانه به معاونت پژوهش حوزه

در زمان تغییر ساختار حوزه علمیه، مدیر کتابخانه در نامهای به مدیر حوزه‌های علمیه از ایشان درخواست میکند جایگاه سازمانی کتابخانه در ساختار جدید مرکز مدیریت مشخص و بودجه و پرسنل مورد نیاز برای راه اندازی ساختمان جدید کتابخانه تأمین گردد. آیتالله مقتدائی نامه‌ای خطاب به دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه نوشته و درخواست‌های کتابخانه را به آن مقام، اعلام نمودند.

در سال 1388، اداره کتابخانه‌های تحت پوشش مدیریت حوزه از جمله کتابخانه مسجد اعظم به معاونت پژوهش حوزه‌های علمیه واگذار شد و در پی این ابلاغیه حجت الاسلام و المسلمین سید علی عماد، معاون پژوهش حوزه‌های علمیه، به ریاست کتابخانه منصوب شدند.

دوره ریاست حجت الاسلام والمسلمین عماد

در دوره ریاست حجت الاسلام والمسلمین سید علی عماد؛ در کتابخانه مسجد اعظم تحولات و اقدامات چشم گیری صورت گرفت. ایشان با نگاه جامع و روشنفکرانه و با شناخت و

آشنائی کامل به کار کتابخانه توانستند کتابخانه مسجد اعظم را که یک کتابخانه سنتی بشمار می رفت به یک کتابخانه مدرن و روزآمد تبدیل کنند. وی نیاز مخاطب را می‌شناخت و با دانش کتابداری و اطلاع رسانی آشنا بود و با مدیریت قوی خود توانست در همه زمینه ها کتابخانه را ارتقاء دهد. اهم اقدامات ایشان از سال 1388 تا به امروز به این شرح است:

مدیران اجرایی کتابخانه

تاریخچه:

آقایان میرزا حسن دانش آشتیانی و حجت الاسلام والمسلمین شیخ احمد آل اسحاق از زمان تاسیس تا سال 1376 مدیران اجرایی کتابخانه بودند.

پس از واگذاری کتابخانه به مرکز مدیریت حوزه آیت الله دانش آشتیانی نامهای را خطاب به مدیر حوزه علمیه قم نوشت و از ایشان درخواست کرد تا شخصی را برای اداره امور داخلی کتابخانه منصوب کند. متن نامه به این شرح است:

بسمه تعالی

ریاست محترم شورای مدیریت حوزه علمیه قم، حضرت آیت‌الله استادی دامت‌تأئیداته

سلام علیکم

بعد از ابلاغ سلام، پیرو نامه مورخ 14/6/76 مربوط به کتابخانه مسجداعظم، اینک که شورای عالی مدیریت حوزه

اداره امور کتابخانه را بوسیله آن مدیریت محترم تصویب نمودهاند، با تشکر از این بذل عنایت و لطف، مجددا از حضرتعالی استمداد نموده و نظر بناتوانی وضعیت خود از رسیدگی کامل بوضع کتابخانه خواهشمندم با همه مشاغل و گرفتاری‌هائی که دارید، حقیر را یار نموده و شخصی شایسته را برای اداره امور داخلی آن منصوب و با رسیدگی بوضع آشفته کنونی، دستورات لازمه را برای سازماندهی آن مقرر فرمائید تا با خواست خداوند متعال، در آینده با وضع بهتر و شایستهتری مورد استفاده آقایان فضلا و طلاب محترم حوزه مقدسه قرار گیرد. قبلا از بذل مساعدت و توجه عالی تشکر میکنم.

والسلام علیکم و الرحمه- سرپرست کتابخانه- ابوالقاسم دانش آشتیانی 20/6/76

گیرنده: تولیت محترم آستانه مقدسه- جهت اطلاع و همکاری

مدیران اجرائی

برای اداره امور اجرایی کتابخانه در اوایل سال 1377 پیشنهاد شد حجت الاسلام والمسلمین آقای صادق حسن‌زاده مدیر کتابخانه باشند آیت الله استادی با این پیشنهاد موافقت فرمودند و ایشان بیش از هفت سال مدیریت کتابخانه را بر عهده داشتند.

آقای حسن زاده از محققان و پژوهشگران حوزوی آشنا با دانش کتابشناسی هستند و با اشتیاق و علاقه خاصی کتابخانه را اداره می کردند. وی در مدت کوتاهی بر عناوین و موضوعات کتاب‌ها مسلط شده و راهنمای خوبی برای پژوهشگران و محققین بودند.

سازماندهی و فهرست کردن کتاب های چاپی و بیش از 2500نسخه از نسخ خطی کتابخانه از دیگر فعالیت های ایشان در کتابخانه بوده است.

حجت الاسلام والمسلمین حسن زاده در تابستان سال 1384، به دلیل قبول مدیریت حوزه علمیه شهرستان مراغه به شهرستان مراغه عازم شدند. خبر رفتن ایشان موجب

ناراحتی کارکنان کتابخانه شد.

پس از مهاجرت ایشان؛ چند وقتی امور کتابخانه توسط آقای اسماعیل راه‌نوردثانی اداره شد. ایشان در این مدت امور کتابخانه را با آقای حسن‌زاده( به صورت تلفنی) و معاون اداری و مالی مرکز مدیریت هماهنگ می کرد. بعد از قطعی شدن رفتن آقای حسن‌زاده به شهرستان مراغه، با پیشنهاد مسئول دفتر آیت الله علوی بروجردی و پیگیری آقای غلام‌عباس گلزار (معاون اداری مالی مرکز مدیریت) با موافقت آیت الله حسینی بوشهری مدیر حوزه علمیه قم، آقای اسماعیل راه‌نورد ثانی به عنوان مدیر کتابخانه انتخاب شد.

گزارش اقدامات مرکز مدیریت حوزه علمیه در کتابخانه

پس از واگذاری کتابخانه به معاونت پژوهش حوزههای علمیه، حجت الاسلام والمسلمین آقای سید علی عماد (معاون پژوهش حوزه) از کتابخانه بازدید کردند. ایشان در این بازدید ضمن آشنایی با ظرفیت ها و بخش‌های مختلف کتابخانه، تدوین چشم انداز و برنامه توسعه کتابخانه را ضروری دانستند و تأکید کردند نگاه جامع و پژوهش‌محور به کتابخانه، استفاده از نظرات کارشناسی کتابداران و تنظیم ساختار سازمانی باید در اولویت برنامههای کتابخانه قرار گیرد.

در سال 1390، برنامه توسعه پنج ساله کتابخانه با همکاری اداره امور کتابخانههای حوزه تدوین شد. ارتقا جایگاه کتابخانه و الگو بودن آن برای سایر کتابخانههای حوزوی در صدر برنامههای کتابخانه قرار گرفت.

گزارش پنج ساله چشم انداز

مجموع فعالیت های پنج ساله کتابخانه تا پایان سال 1394 به این شرح است:

7300عنوان نسخه خطی- 8000 عنوان چاپ سنگی - 135000 جلد کتاب چاپی و نشریه

امنیتی برای 100.000 جلد کتاب (پنج سال)

گنجینه پژوهش

کتابخانه نمونه سال حوزه

در اواخر بهمن ماه سال 1390 از طرف شورای علمی سیزدهمین همایش کتاب سال حوزه کتابخانه آیت‌الله‌العظمی بروجردی به پاس ارائه خدمات شایسته به پژوهشگران به عنوان کتابخانه نمونه برگزیده شد و لوح سپاس ویژه این همایش به کتابخانه اهدا گردید. در سال 1391 کتابخانه آیت‌الله‌العظمی بروجردی از طرف نهاد

کتابخانه های عمومی به عنوان کتابخانه برگزیده استان قم انتخاب و در سال 1394 از طرف اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی به پاس ارایه خدمات برتر مورد تقدیر قرار گرفت.

واقفین و اهداکنندگان

واقفان و اهداءکنندگان کتاب

موسس معظم حضرت آیت الله العظمی بروجردی برای راه اندازی کتابخانه سه هزار جلد کتاب به کتابخانه اهداء فرمودند. اهدا این کتاب‌ها در دو مرحله انجام گرفت در مرحله اول پانصد جلد و در مرحله دوم دو هزارو پانصد جلد بوده است.

پس از رحلت آیت الله العظمی بروجردی، به مرور علماء، فضلاء، تجار، ناشران، نویسندگان و افراد خیر با اهدای کتاب‌های ارزنده به تجهیز این کتابخانه پرداختند.

آیت الله حاج آقا محمد مقدس اصفهانی (ره)

عالم فاضل، فقیه جلیل القدر، حاج آقا محمد مشهور به مقدس از علمای روحانی و بزرگوار اصفهان بود که عمر خود را به کسب علم و دانش و فضیلت در کمال نیک نامی و پاکدامنی گذرانید. در اواخر عمر شریفشان مدتی قریب به ده سال، در حوزه علمیه قم به سر می برد و از خواص مرحوم آیة الله العظمی حاج آقا حسین بروجردی شمرده می شد و مورد علاقه شدید ایشان بود.

مرحوم مقدس در حوزه های علمیه اصفهان، نجف و قم نزد علمای بزرگ و مراجع نامی تحصیل کرده بود و از جمعی اجازه داشت و تقریرات درس اساتید خود را مفصل و مبسوط نگاشته اند.

از آثار مرحوم مقدس اصفهانی، کتاب ارزنده الاوائل می باشد که چاپ شده است.

حاج آقا محمد مقدس هرگاه به اصفهان می آمدند تنها با کتابخانه شخصی خود سر و کار داشته و چون از جوانی علاقه‌مند به آثار علمی بودند، تدریجا کتابخانه ای مهم مشتمل بر انواع

کتب و مجلات علمی جمع‌آوری کردند که تعداد آن ها به بیش از دو هزار جلد (خطی و چاپی، فارسی و عربی) می‌رسید.

ایشان در حوزه علمیه قم مشغول تدریس علوم دینی بود. و از طلاب و فضلای اصفهانی تفقد و دستگیری می نمود و در حل مشکلات آنان سعی وافی مبذول می داشت. .

آیت الله مقدس اصفهانی دارای شرافت حسب و نسب و جامع فضایل و کمالات علمی و عملی بود و پس از سپری نمودن هفتاد و سه سال از عمر پرافتخار خود، عاقبت در روز پنج شنبه یازدهم ربیع الاول 1378 قمری برابر با مهرماه 1337 شمسی در بیمارستان رحیم زاده اصفهان وفات یافت و در تکیه ای که به نام آن مرحوم (جنب تکیه گلزار) در تخت پولاد بنا شده مدفون گردید. تشییع عظیم و مجالس ترحیم متعددی که در فوت آن مرحوم منعقد شد، حاکی از تاثر عمیق اهالی اصفهان بود.

حسب وصیت آیت الله حاج آقا محمد مقدس اصفهانی کتابخانه شخصی‌ایشان که حدود دو هزار جلد کتاب نفیس اعم از چاپی و خطی بود تحت نظر مرحوم آیة الله العظمی بروجردی به قم منتقل و به کتابخانه مسجد اعظم اهدا شد تا مورد استفاده اهل علم و محصلین علوم اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام قرار گیرد.

پیکره اصلی کتابخانه مسجد اعظم قم پس از اهدای کتب ایشان تشکیل شد زیرا اولین دسته کتبی که قابل توجه بوده و به این کتابخانه تحویل گردید و پی ریزی آن را بعمل آورده همان کتابخانه مرحوم مقدس اصفهانی بود.

آیت الله حاج آقا حسن فرید اراکی(ره)

آیت الله حاج آقا حسن فرید در سال 1319 ق

در اراک متولد و تحصیلات مقدماتی خود را در همان شهر به اتمام رساند؛ سپس برای استفاده از حوزه درس مرحوم آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی به قم عزیمت و از محضر این استاد بزرگ کمال استفاده را برد .

ایشان در سال 1350ق به وطن بازگشتند و حدود سی سال در آنجا اقامت نموده وبه مباحث علمی پرداختند. سپس در سال 1380 ق مجددا به حوزه علمیه قم مراجعت و کرسی درس تشکیل دادند و تا آخر عمر شریفشان در حوزه مقدسه علمیه قم به تدریس بحث های علمی (فقه، اصول، تفسیر) اشتغال داشتند.

آیت الله حاج آقا حسن فرید علاوه بر تدریس فقه ، اصول و تفسیر اهتمام ویژه ای به مباحث اخلاقی داشتند و بسیاری از طلاب و فضلا از جلسات اخلاقی ایشان مستفیض می شدند. آن مرحوم علاقه و محبت زیادی به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام داشتند. از ایشان دست‌نوشته هایی باقی مانده که بخشی از آنها تحت عنوان تفسیر سوره حمد به چاپ رسیده است.

آیت الله فرید اراکی کتابخانه مجهزی داشتند که طبق وصیت ایشان کتاب های چاپی (حدود دو هزار جلد) به کتابخانه مسجد اعظم قم اهداء و کتاب های خطی آن در اختیار کتابخانه آستان قدس رضوی قرار گرفت.

آیت الله فرید در ربیع الثانی سال 1391 قمری و در 72 سالگی دار فانی را وداع گفتند. به محض انتشار خبر رحلت ایشان در شهر قم، حوزه علمیه به احترام خدمات ارزنده و شخصیت بزرگ ایشان ، تعطیل و مجالس مهمی به نام ایشان برپا گردید. پس از تشییع با

شکوه، پیکر مطهر ایشان به نجف اشرف منتقل و در قبرستان وادی السلام ، در مقبره پدربزرگوارشان به خاک سپرده شد.

مرحوم حاج محمد رمضانی (ره)

حاج محمد رمضانی ملقب به حاجی خاور و مشهور به پدر کتاب ایران، به سال 1283 ش. متولد شد. وی عشق و علاقه شدیدی به کتاب داشت .

تحصیلات خود را در مدرسه سلطانی و مدرسه سیاسی گذرانده و اولین فعالیت او تاًسیس قرائت‌خانه اتفاق برای استفاده عموم بود. اوج خدمات مرحوم رمضانی تاسیس کتابفروشی و موسسه انتشاراتی کلاله‌خاور بود که حاصل نه سال آن نشر بیش از هفتصد عنوان کتاب را موجب گردید.

مرحوم محمد رمضانی طی سی‌و دو سال تلاش با هدف راه اندازی کتابخانه ای، اقدام به جمع‌آوری مجموعه‌ای از اسناد، نشریات ادواری، کتب چاپی و خطی می نماید ایشان در خصوص مرارت‌های این هدف خود چنین بیان می‌دارند که :

« سی‌و‌دو سال است که شب و روز در کار جمع آوری کتاب‌ها هستم. چقدر در این راه به خودم رنج دادم! چقدر در این مدت زحمت کشیدم! یادم می‌آید که یک دست لباس خوب نپوشیدم، یک وعده غذای کامل نخوردم، پیاده به کارهایم می‌رسیدم تا از پولی که پس انداز می‌کنم یک جلد کتاب هم که شده بتوانم بخرم، بسا روزها شده بود که با جیب پر به بازار می‌رفتم تا برای بچه هایم لباس یا چیزهای دیگر بخرم، وقتی که به خانه بر‌می‌گشتم، فکر می‌کنید چی تو دستم بود؟ کتاب بود آقا جان! کتاب بود! همیشه به فکرشم، تو خواب تو بیداری، گاهی وقت ها فکر می‌کنم که این یک دوستی کوچک و سرسری نبوده که بشود

به این آسانی ها ازش گذشت، این عشق بوده، دیوانگی بوده.

سی و سه سال پیش بود که من تصمیم گرفتم برای آگاهی مردم کتاب‌خوان فهرستی از کتاب‌هایی که تا کنون چاپ شده تهیه و در چند جلد به چاپ برسانم و در اختیار مردم بگذارم. وقتی شروع به این کار کردم، دچار سرگردانی و گرفتاری شدم چون فهرستی که تهیه می‌کردم ناقص بود. برای اینکه همه آن کتاب‌ها را در اختیار نداشتم و به حدس و گمان و یا شنیدنی ها هم نمی‌شد اکتفا کرد. این بود که مصمم شدم و شروع به جمع‌آوری کتاب، مجله و روزنامه کردم. آرزویم این بود که بی سر و صدا یک کتابخانه تاسیس بکنم و برای استفاده مردم درش رو به رویشان باز کنم.»

مرحوم رمضانی تا اواخر عمر خود با تلاشی وافر و از خودگذشتگی ستودنی درصدد راه‌اندازی این کتابخانه بود و از هیچ کاری در این راه فروگذار نبوده، وی قصد داشت تا این کتابخانه را که به قول خودش «نظیرش در دنیای فارسی زبان... پیدا نمی شود و همتایی ندارد» را در شهر قم افتتاح نماید و در همین راستا دو سال پیش از درگذشتش دست یاری به سمت اهل علم و فرهنگ دراز می‌کند.

« برای جلد کردن کتابها و تهیه فیش برای آنها و فهرستی که منتشر خواهد شد و همچنین محل آبرومندی که برای آن بایستی ساخته شود احتیاج به حداقل دویست هزار تومان پول داریم. برای تهیه این پول من حاضرم سه باب مغازه کلاله خاور را با هفتاد هزار تومان کتاب موجودی آن به هر کس که مایل

باشد بفروشم. همچنین خانه ام نیز می تواند به کرایه رود و از راه کمکی برای تاسیس کتابخانه باشد. زمینی هم در شهر ری دارم که آماده فروش است، تنها استمداد من از مردم خیرخواه این است که قدمی پیش بگذارند تا از فروش این ها بتوانیم وجوه مورد استفاده را تهیه کنیم. قصد دارم کتابخانه در شهر قم تاسیس گردد. چون محل و مرکز علم و دانش است. طلاب علوم دینی هم میتوانند در اوایل کار کمک بزرگی برای راه انداختن کتابخانه باشند. »

آقای رمضانی در اواخر عمر خود این کتاب‌ها را به قم انتقال داده بود و در خانه‌ای اجاره‌ای به طور موقت نگه‌داری می‌کرد تا کتابخانه‌ای به عنوان صاحب‌الامر - عجل الله تعالی فرجه الشریف - تاسیس نموده و آن‌ها را در اختیار عموم قرار دهد. این امر چنان قطعی بود که همه کتاب‌های چاپی و خطی را به مهر مربوط، ممهور کرده بود، اما اجل مهلت نداد تا این نیت پاک جامه عمل بپوشد. پس از رحلت ایشان با تلاش مسئولان وقت کتابخانه و مرحوم حاج آقا مهدی آیت‌الله‌زاده گلپایگانی، بازماندگان محترم ایشان، این ذخیره را در اختیار کتابخانه مسجد اعظم قرار دادند.

اهداء کنندگان کتاب در سالهای اخیر

در سال های اخیر افراد خیر کتاب‌های زیادی به کتابخانه مسجداعظم اهداء نموده اند:

آیت ا... علوی بروجردی، علاوه بر اهداء 2500 جلد کتاب چاپ سربی و سنگی، تعداد 625 نسخه خطی متعلق به کتابخانه شخص حضرت آیت الله العظمی بروجردی را از ورثه خریداری و به کتابخانه اهداء نمودند. همچنین ایشان کتابهای پدر بزرگوارشان مرحوم حضرت آیت ا... محمدحسین

علوی طباطبائی بروجردی را نیز به تعداد قریب 1400 جلد به کتابخانه اهداء نمودند.

نهادها و افرادی که در سال‌های اخیر از اهداء کنندگان بودند:

آقایان محمد فرقانی، سید حبیب موسوی، سید هادی موسوی، سید علی خضری، محمدعلی شوندی، سعید امانی، علیمحمدی، علی اکبر عزیزی‌نیا، محرم‌علی دعائی، گلزاری، دیباج و ... .

معاونت فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه، مرکز خدمات حوزه، اداره امور کتابخانه‌های حوزه علمیه، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قم، نهاد کتابخانه های عمومی ، دفتر آیت الله العظمی مکارم شیرازی، دفتر آیت الله جوادی آملی، دفتر آیت الله مدنی تبریزی، دفتر آیت الله علوی گرگانی، کتابخانه مرکز اسناد و موزه مجلس شورای اسلامی.

اهداءکنندگان و وافقین کتاب که اسامی آنها در نشریه کتابخانه مسجد اعظم ثبت شده است:

عکس 1

نشریه شماره 2

یاد بود دومین سالگرد زعیم بزرگ مسلمانان، مرجع عظیم الشأن شیعیان جهان

مرحوم آیه الله العظمی آقای حاج آقا

حسین طباطبائی بروجردی قدس سره الشریف 12 شوال 1382

صفحه نورانی، مردان ملکوتی- بجای اینکه بعضی نویسندگان آن صفحه ای را که نام نیکوکاران و رادمردان در آن ثبت میشود صفحه طلائی نام گذاری میکنند، ما ارزش آنانرا از طلا و هر گوهر مادی و ارضی برتر و بالاتر دانسته و این صفحه را بنام صفحه نورانی، و آن مردم فضیلت دوست و ارجمندیرا که با اهداء کتاب در تأسیس و تکمیل این کتابخانه مبارکه کمک نموده اند بنام مردان ملکوتی مینامیم؛ و بمنظور سپاسگذاری از این عمل خداپسند و تقدیر از این اقدام خردمندانه آنان نام کسانی که از آغاز تأسیس تاکنون ده مجلد ببالا کتاب باین کتابخانه اهداء نموده اند بترتیب شماره کتابی که اهداء کرده اند در این صفحه ثبت مینماییم، علاوه بر اینکه نام ایشان و هر کس که یک مجلد یا بیشتر کتاب باین کتابخانه فرستاده در دفاتر کتابخانه ثبت شده و چون ستاره آسمان برای همیشه میدرخشد.

اینک آمار آن بزرگان:

. جناب آقای دکتر مدرسی، از کتابخانه مرحوم حاج میرزا ابوطالب مدرسی برادر محترمشان 111 مجلد

جناب آقای اخوی زاده زرگر خراسانی 15 مجلد

جرائد و مجلات و نشریات و ماهانه و هفتگی

که باین کتابخانه بطور مسلسل فرستاده شده است نیز قابل توجه و تشکر بوده و از مدیران و ناشرین محترم آنها کاملا سپاسگزاریم برای اطلاع عامه فهرست آنها ذیلا یادآور میشود:

– تبریز

نام بزرگانی که را که در این یک سال ده جلد یا بیشتر کتاب بکتابخانه مبارکه اهداء نموده اند

، بترتیب شماره کتاب ثبت نموده و امیدواریم که پیوسته با نیکنامی و سرفرازی زیسته و نامشان در دفتر مردان فضیلت برای همیشه ثبت باشد:

کتابخانه مسجد اعظم- نشریه شماره 5

یادبود چهارمین سالگرد درگذشتزعیم بزرگ مسلمانان مرجع عظیم الشأن شیعیان جهان

مرحوم آیه الله العظمی آقای حاج آقای حسین طباطبائی بروجردی«قدس سره الشریف»12 شوال 1384

نامهای ارجمند آن مردان فضیلت و شرف را که در سال گذشته یا از اول تاسیس کتابخانه تاکنون(بطور تدریج) ده جلد یا بیشتر کتاب، باین مؤسسه اهداء نموده اند، زیب صفحات این نشریه نموده؛ و آمار اسامی آنانرا بترتیب شماره کتاب اهدائی باطلاع عموم میرسانیم:

و امیدواریم بعد از این موفق شده و این وظیفه خود را نسبت بعموم کسانیکه یک جلد یا بیشتر کتاب به کتابخانه اهداء مینمایند، نیز در نشریه مسلسل کتابخانه انجام دهیم:

. جناب آقای حاج سید اسماعیل کتابچی مدیر کتاب فروشی اسلامیه 68 مجلد

جراید و مجلات و نشریات مسلسل سالانه و ماهانه و هفتگی

نیز باین کتابخانه فرستاده شده است که در ضمن تشکر از آقایان مدیران و ناشرین محترمین آنها آمار آنها ذیلا درج می شود:

مکتب اسلام – قم

نشریه کتابخانه مسجداعظم- قم شماره غدیر دوره جدید- شماره اول

شماره مسلسل -6 ذی حجه 1384 اردیبهشت 1344

کتابهایی که در این دو ماه اهداء نموده اند و آماری از تعداد کتب اهدائی و نامهای ایشان درج می شود تا حق سپاسگزاری از آنان بعمل آمده و علاوه همگان بدانند که نیکی نیکوکاران در این جهان هم گم نمیشود تا چه رسد در پیشگاه پروردگار متعال که فرموده: «ان الله لایضیع اجر المحسنین»

باقر شکری 1 مجلد

در دو ماه اسفند 43 و فروردین 44،

جمعی از آقایان مولفین ارجمند و ناشرین محترم، مؤلفات و منشورات خود را برای استفاده صدها نفر در هر روز باین کتابخانه اهداء نموده اند که بمنظور تشکر از این عمل شایسته آنان، آمار ذیل، با الغاء عناوین و تشریفات گزارش داده می شود.

قم) اهدائی مترجم، 2 جلد

مرد انقلاب، داستان قرآنی، تالیف آقای شیخ مصطفی زمانی نجف آبادی(حوزه علمیه قم)، ناشر: جلسات علمی اسلام شناسی، اهدائی مؤلف 1 جلد

نشریه کتابخانه عمومی مسجداعظم – قم شماره مولود دوره جدید- شماره دوم، مسلسل- شماره هفتم ربیع الاول 1385 تیرماه 1344

کتابهائی است که در سه ماه اردیبهشت و خرداد و تیر 44 از طرف آقایان مؤلفین دانشمند و ناشرین ارجمند باین کتابخانه اهداء گردیده است:

فارسی تالیف آقای محمد یزدی(حوزه علمیه قم) اهدائی مؤلف 2 مجلد

کتابهائی که جمعی از دانشمندان و نیکوکاران

بمنظور تهیه بهترین صدقه جاریه و ذخیره با ارزشترین باقیات صالحات باین کتابخانه اهداء نموده و علاوه بر کمک در راه پیشرفت و تکامل کتابخانه، با جامعه دانشمندان و روحانیت در راه نشر علم و فضیلت نیز همکاری مؤثری نموده اند اینک از این محترمین و نیکوکاران نیز تشکر نموده و آمار کتب اهدائی ایشان بترتیب شماره کتاب از نظر خوانندگان میگذرد:

حاج سید محمدحسن آیه الله زاده بروجردی، قم 79 مجلد

نشریه کتابخانه عمومی مسجداعظم – قم شماره نور دوره جدید

کتابهایی که آقایان مؤلفین دانشمند و ناشرین ارجمند اهداء نموده اند که نام کتاب و مؤلف و اهداء کننده کتاب بترتیب شماره کتاب با الغاء عناوین و تشریفات ذکر میشود:

مظاهری نجفی در اصفهان، اهدائی مؤلف 5 مجلد

سقوط، فارسی، تالیف آقای شیخ مصطفی زمانی، منشور جلسات علمی اسلام شناسی(حوزه علمیه قم) اهدائی مؤلف 1 مجلد

نشریات و مجلات و جرائد:

مکتب اسلام؛ مکتب تشیع؛ معارف جعفری؛ استوار از قم؛ نامه آستان قدس از مشهد؛ نور دانش؛ ندای حق؛ سلامت فکر؛ دانشمند؛ دهقان روز؛ مرزهای نو از تهران؛ طلوع اسلام؛ سایبان از رشت؛ اجتماع ملی از شیراز؛ المبلغ از پاکستان؛ نیز مسلسل و مرتب بدفتر کتابخانه رسیده و مورد استفاده عموم میباشند.

کتابهایی که از طرف نیکوکاران و فضیلت دوستان بکتابخانه مبارکه مسجداعظم اهداء شده است:

جلد

نشریه کتابخانه عمومی مسجداعظم- قم

شماره مبعث دوره جدید- شماره چهارم مسلسل- شماره نهم رجب المرجب- 1385 آبانماه 1344

کتابهایی که در دو ماه اخیر به کتابخانه رسیده است، کتابهایی که از طرف آقایان مؤلفین و ناشرین اهداء شده:

در تهران، اهدائی مستعان پور،«علی اصغر موضوع طلب» بوسیله آقای شریف زاده، 1 جلد

العابدین(ع)، ناشر: کتابخانه و قرائتخانه ملکه اسلام(مسجد خیابان فردوسی- تهران)، اهدائی ناشر، 1 جلد

نشریه سال نهم کانون سردفتران تهران 7 شماره و نشریات و جرائد و مجلات هفتگی و ماهانه دیگری نیز همانند ماههای پیش از طرف ناشرین ارجمند آنها بکتابخانه مسجداعظم رسیده است.

کتابهایی که مردمان نیکوکار و فضیلت دوست اهداء نموده اند:

نشریه کتابخانه عمومی مسجداعظم- قم شماره رحمت دوره جدید

کتابهائی که مؤلفین و ناشرین محترم اهداء نموده اند و بطور اجمال، معرفی آنها بعمل میآید:

فارسی، وزیری، 388صفحه،(مشتمل بر مطالب متنوعه از علوم لفظیه و عقلیه و نقلیه) مؤلف و ناشر: آقای حاج سید مهدی غضنفری0 خمینی، اهدائی مؤلف، 3 جلد

زمانی نجف آبادی، قم، اهدائی مؤلف، 1 جلد

و پاسخ دینی و علمی) نوشته آقای حسین نوری، ناشر: کانون نشر حقایق اسلامی، قم، اهدائی مولف، 1 جلد

کتابهایی که نیکوکاران اهداء نموده اند:

نشریه کتابخانه عمومی مسجداعظم- قم شماره مخصوص سالگرد دوره جدید

مسلسل- شماره11 شوال 1385 بهمن ماه 1344

کتابهایی که آقایان مؤلفین دانشمند و ناشرین ارجمند اهداء نموده اند:

دوازده امام از آقای حاج شیخ عباس مصباح زاده) ناشر: شرکت نسبی اقبال، تهران، اهدائی ناشر، 1 جلد

کتابهایی که مردم نیکوکار و علاقه مند بمؤسسات علمی و دینی بکتابخانه مسجداعظم اهداء نموده اند:

آقا عبدالله آل آقا: از تهران 1 مجلد

نشریه کتابخانه عمومی مسجداعظم- قم

به همکاری و زیر نظر جمعی از دانشمندان حوزه علمیه سال دوم ، شماره اول مسلسل: شماره 12 ذیحجه الحرام 1385 فروردین ماه 1345قم – چاپ حکمت

کتابهایی که آقایان مؤلفان و ناشران اهداء کرده اند:

بفرانسه: آقای بن نبی از دانشمندان الجزایر، مترجم از عربی بفارسی: آقای مصطفی زمانی، اهدائی مترجم، 1 جلد

رقعی، 85صفحه، چاپ تبریز(معرفی سلسله ذهبیه) مولف: آقای شمس الدین پرویزی، اهدائی: مولف، 1 جلد

کتابهایی که مردم نیکوکار و علم دوست اهداء کرده اند:

جلد

نشریه کتابخانه عمومی مسجداعظم – قم بهمکاری و زیر نظر جمعی از دانشمندان حوزه علمیه سال دوم- شماره دوم مسلسل- شماره 13 ، اردیبهشت ماه- 1345 محرم الحرام- 1386

کتابهایی که آقایان مولفان و ناشران اهداء نموده اند:

تهران(مباحثی فلسفی پیرامون ارتباط علوم طبیعی و مذهب) مولف: آرتور استانلی_ ادینگتون، مترجم بفارسی: آقای مصطفی مفیدی، ناشر: کتابخانه ارشاد تهران، اهدائی: ناشر، 1 جلد

قم، اهدائی مولف، 1 جلد

کتابهایی که مردم نیکوکار و علم دوست اهداء کرده اند:

نشریه کتابخانه عمومی مسجداعظم – قم به همکاری و زیر نظر جمعی از دانشمندان حوزه علمیه سال دوم شماره ششم مسلسل: شماره 17

کتابهایی که از طرف مولفین و ناشرین بکتابخانه اهداء گردید:

نجات نسل جوان، 1 جلد

1 جلد

ابوجعفر طوسی با تعلیقات سیدحسین بحرالعلوم(بیان افضلیت امیرالمومنین از سایر صحابه و اثبات امامت ائمه اثناعشر علیهم السلام) اهدائی سید حسین بحرالعلوم«صاحب تعلیقات» 1 جلد

کتابهایی که از طرف نیکوکاران اهداء شده است:

علی شایانی، قم 13 جلد

کتابخانه عمومی مسجداعظم – قم بهمکاری و زیر نظر جمعی از دانشمندان حوزه علمیه سال دوم- شماره هشتم مسلسل- شماره 19، رجب المرجب-1386 آبان ماه- 1345

کتابهائی که مولفان و ناشران اهداء نموده اند:

بهمکاری موسسه انتشارات فرانکلین، اهدائی موسسه فرانکلین تبریز، 1 جلد

بخشش ها و عطایا) اهدائی مولف، 1 جلد

کتابهایی که مردم نیکوکار و فضیلت دوست اهداء نموده اند که بترتیب شماره کتابهای اهدائی نامبرداری میشوند:

آقای حاج آقا بابائی 3 مجلد

کتابخانه عمومی مسجداعظم – قم بهمکاری و زیر نظر جمعی از دانشمندان حوزه علمیه سال دوم –شماره دوازدهم مسلسل- شماره 23 ذیقعده الحرام- 1386، اسفند ماه- 1345

کتابهائی که از طرف مولفان و ناشران اهداء شده است:

کتابفروشی حقیقت تبریز بهمکاری موسسه انتشارات فرانکلین، اهدائی فرائکلین، 1 جلد

محمدتقی گلی(پیرامون وجود و حالات حضرت ولی عصر(ع) از کتب اهل سنت) اهدائی مولف، 1 جلد

حضرت آیه الله خوئی) اهدائی آیه الله خوئی، 3 جلد

ناهماهنگی رشد اقتصادی و اجتماعی در دنیای معاصر: فارسی، وزیری، 336صفحه، تهران، مولف: عبدالرحیم احمدی(رساله دکتری اقتصاد پیرامون مسائل مربوط به افزایش جمعیت و ناهماهنگی آن با پیشرفت تولید و سطح زندگی) اهدائی دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران، 1 جلد

650صفحه، تهران، مولف: مسعود انصاری(رساله دکتری پیرامون تاثیر آزادی و استعمار در زندگی و پیدایش آن در افریقای شرقی) اهدائی دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران، 1 جلد

مذهب) اهدائی دانشکده حقوق دانشگاه تهران، 1 جلد

ناظم: شیخ حسین لیچائی گیلانی(یکدوره اجمالی اصول فقه بنظم) ناشر: دارالنشر قم، اهدائی ناشر، 1 جلد

علاوه بر کتب نامبرده بالا نشریات مسلسل ماهنانه، هفتگی و روزانه: مکتب اسلام و استوار از قم، نامه آستان قدس از مشهد، ندای حق، دانشمند، سلامت فکر، کانون سردفتران، دهقان روز، اطلاعات و خاک و خون از تهران، طلوع اسلام و سایبان از رشت، اجتماع ملی از شیراز، پرچم خاور میانه از آبادان، نشریه کتابخانه ملی و نشریه دانشکده ادبیات از تبریز، مرتبا باین کتابخانه رسیده و مورد استفاده میباشد.

کتابهایی که از طرف نیکوکاران و دوستداران علم و فضیلت بکتابخانه اهداء گردیده است:

بهبهانی 1 مجلد

مقالات فارسی

آ

آثار علمی آیت الله بروجردی

نوع سرشناسه : ع

عنوان : آثار علمی آیت الله بروجردی

شناسه افزوده : ع

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۸پیاپی.۳، ۹۲-۹۳.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آثار علمی آیت الله بروجردی

نوع سرشناسه : ع

عنوان : آثار علمی آیت الله بروجردی

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۹پیاپی.۴، ۹۰-۹۳.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آثار علمی آیت الله بروجردی

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : نوری، حسن

شرح پدیدآور : حسن نوری

عنوان : آثار علمی آیت الله بروجردی

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۱۱پیاپی.۶، ۸۴-۸۸.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آثار علمی آیت الله بروجردی

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : نوری، حسن

شرح پدیدآور : حسن نوری

عنوان : آثار علمی آیت الله بروجردی

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۳پیاپی.۲، ۵۸-۶۰.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آثار علمی آیت الله بروجردی

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : نوری، حسن

شرح پدیدآور : حسن نوری

عنوان : آثار علمی آیت الله بروجردی

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۶پیاپی.۵، ۶۰-۶۳.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آثار علمی آیت الله بروجردی

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : نوری، حسن

شرح پدیدآور : حسن نوری

عنوان : آثار علمی آیت الله بروجردی

ناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه آیت الله بروجردی، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۸پیاپی.۷، ۶۲-۶۳.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آثار علمی آیت الله بروجردی: جامع احادیث الشیعه

نوع سرشناسه : ع

عنوان : آثار علمی آیت الله بروجردی: جامع احادیث الشیعه

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۲پیاپی.۱، ۵۶.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آداب غدیر از نگاه روایات

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : شریفی اقدم، محمود

شرح پدیدآور : محمود شریفی اقدم

عنوان : آداب غدیر از نگاه روایات

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : علوم حدیث، ۱۳۷۷، ۷پیاپی.۱، ۲۱۷-۲۳۱-.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آرامش روان

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : خندق آبادی، محمد

شرح پدیدآور : محمد خندق آبادی

عنوان : آرامش روان

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۸پیاپی.۳، ۶۶-۷۱.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آسایشهائی که با نهضت اسلامی تامین گردید!

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : شب زنده‌دار،حسین

شرح پدیدآور : حسین شب زنده‌دار

عنوان : آسایشهائی که با نهضت اسلامی تامین گردید!

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۹پیاپی.۴، ۱۷-۲۳.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آسمان و زمین سخن می گویند

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : نوری، حسین

شرح پدیدآور : حسین نوری

عنوان : آسمان و زمین سخن می گویند

شناسه افزوده : پ

ماخذ

(پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۱۰پیاپی.۵، ۸-۱۱.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آسمان و زمین سخن میگویند

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : نوری، حسین

شرح پدیدآور : حسین نوری

عنوان : آسمان و زمین سخن میگویند

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۹پیاپی.۴، ۱۱-۱۶.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آسمانی بودن قرآن و اهمیت آن در نقش زندگی فردی و اجتماعی بشر

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : عبقری، حمید

شرح پدیدآور : حمید عبقری

عنوان : آسمانی بودن قرآن و اهمیت آن در نقش زندگی فردی و اجتماعی بشر

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، سال دوم،۱۳۴۵، ۲۳پیاپی.۱۲، ۴۱-۴۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آماری جالب!؟

نوع سرشناسه : ع

عنوان : آماری جالب!؟

شناسه افزوده : ع

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۳پیاپی.۲، ۵۴-۵۵.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آیت نور است و نور قدس را مجلاستی

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حشمت، محمد صادق

شرح پدیدآور : محمد صادق حشمت

عنوان : آیت نور است و نور قدس را مجلاستی

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۸پیاپی.۷، ۱۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

آئینه دل

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : فروزان، محمد

شرح پدیدآور : محمد فروزان

عنوان : آئینه دل

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم،

۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۱۱پیاپی.۶، ۹۸.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ا

اتحاد و حلول در مسیحیت

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حمیدی، هاشم،۱۳۰۹

شرح پدیدآور : سید هاشم حمیدی

عنوان : اتحاد و حلول در مسیحیت

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۹پیاپی.۸، ۲۶-۲۹.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اتحاد و هم آهنگی یا منشا زیبائیها

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : سید علوی، ابراهیم،۱۳۱۸

شرح پدیدآور : سید ابراهیم علوی

عنوان : اتحاد و هم آهنگی یا منشا زیبائیها

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۱۱پیاپی.۶، ۶۱-۶۵.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اجراء احکام اسلام راه منحصر بفرد سلامت و سعادت است!

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : دانش آشتیانی، ابوالقاسم،۱۲۸۹

شرح پدیدآور : ابوالقاسم دانش آشتیانی

عنوان : اجراء احکام اسلام راه منحصر بفرد سلامت و سعادت است!

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۸پیاپی.۷، ۲-۸.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

احادیثی در فضیلت امام علی علیه السلام ؛ برگزیده از المقصد الاقصی

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حافظیان، ابوالفضل،۱۳۴۹

شرح پدیدآور : ابوالفضل حافظیان

عنوان : احادیثی در فضیلت امام علی علیه السلام ؛ برگزیده از المقصد الاقصی

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : علوم حدیث، ۱۳۷۷، ۷پیاپی.۱، ۲۰۳-۲۱۶.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اخلاق از نظر قرآن

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : رحیمی، غلامحسین

شرح پدیدآور : غلامحسین رحیمی

عنوان : اخلاق

از نظر قرآن

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۹پیاپی.۴، ۵۲-۵۷.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اخلاق از نظر قرآن(۲)

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : رحیمی، غلامحسین

شرح پدیدآور : غلامحسین رحیمی

عنوان : اخلاق از نظر قرآن(۲)

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۱۰پیاپی.۵، ۵۸-۶۰.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اخلاق از نظر قرآن(۳)

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : رحیمی، غلامحسین

شرح پدیدآور : غلامحسین رحیمی

عنوان : اخلاق از نظر قرآن(۳)

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۱۱پیاپی.۶، ۴۴-۴۶.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اخلاق بزرگان

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : رسول زاده، اسماعیل

شرح پدیدآور : گردآورنده سید اسماعیل رسول زاده

عنوان : اخلاق بزرگان

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۷پیاپی.۶، ۲۳-۲۴.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ادیب اریب پرکشیده به ملکوت استاد ادب و ادبیات

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : قدمیاری، کرمعلی،۱۳۴۱

شرح پدیدآور : کرمعلی قدمیاری

عنوان : ادیب اریب پرکشیده به ملکوت استاد ادب و ادبیات

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : زبانشناس، ۱۳۹۲،سال دوم، ۸، ۹۹-۱۱۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ارتباط خون و خوی!

نوع سرشناسه : ع

عنوان : ارتباط خون و خوی!

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه

مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۱۰پیاپی.۵، ۹۶-۹۷.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ارتباط عقل و دین

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حمیدی، هاشم،۱۳۰۹

شرح پدیدآور : سید هاشم حمیدی

عنوان : ارتباط عقل و دین

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۷پیاپی.۲، ۶۷-۶۹.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ارتباط عقل و دین(۲)

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حمیدی، هاشم،۱۳۰۹

شرح پدیدآور : هاشم حمیدی

عنوان : ارتباط عقل و دین(۲)

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۸پیاپی.۳، ۳۴-۳۸.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ارتباط عقل و دین(۳)

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حمیدی، هاشم،۱۳۰۹

شرح پدیدآور : هاشم حمیدی

عنوان : ارتباط عقل و دین(۳)

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۹پیاپی.۴، ۲۴-۳۱.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ارتباط عقل و دین(۴)

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حمیدی، هاشم،۱۳۰۹

شرح پدیدآور : سید هاشم حمیدی

عنوان : ارتباط عقل و دین(۴)

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۱۰پیاپی.۵، ۲۹-۳۵.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ارتباط عقل و دین(۵): بررسی عقاید حقیقی و خرافی

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حمیدی، هاشم،۱۳۰۹

شرح پدیدآور : سید هاشم حمیدی

عنوان : ارتباط عقل و دین(۵): بررسی عقاید حقیقی و خرافی

شناسه افزوده : پ

ماخذ

(پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۲پیاپی.۱، ۲۴-۲۸.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ارتباط عقل و دین(۷): توافق یا تضاد دلیل عقلی با نقلی

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حمیدی، هاشم،۱۳۰۹

شرح پدیدآور : سید هاشم حمیدی

عنوان : ارتباط عقل و دین(۷): توافق یا تضاد دلیل عقلی با نقلی

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۴پیاپی.۳، ۱۹-۲۵.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ارتباط عقل و دین(۸): تضاد عقل و نقل

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حمیدی، هاشم

شرح پدیدآور : سید هاشم حمیدی

عنوان : ارتباط عقل و دین(۸): تضاد عقل و نقل

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۵پیاپی.۴، ۲۴-۲۹.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ارتباط عقل و دین(۹):تضاد عقل و نقل در کتب عهدین

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حمیدی، هاشم

شرح پدیدآور : سید هاشم حمیدی

عنوان : ارتباط عقل و دین(۹):تضاد عقل و نقل در کتب عهدین

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۶پیاپی.۵، ۱۶-۲۱.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ارمغانهای تمدن! چهار صد هزار الکلی در جهان!

نوع سرشناسه : ع

عنوان : ارمغانهای تمدن! چهار صد هزار الکلی در جهان!

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۸پیاپی.۳، ۷۹-۸۵.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

از اینجا و از آنجا!

نوع سرشناسه : ع

عنوان : از اینجا و از آنجا!

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم،

۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۱۱پیاپی.۶، ۵۸-۶۰.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

استاندار توبیخ میشود

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : م - ت - د

شرح پدیدآور : ت - ت - د

عنوان : استاندار توبیخ میشود

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۹پیاپی.۴، ۶۶-۷۰.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

استفاده از حوادث

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : دانش آشتیانی، ابوالقاسم،۱۲۸۹

شرح پدیدآور : ابوالقاسم دانش آشتیانی

عنوان : استفاده از حوادث

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۲پیاپی.۱، ۲-۸.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اسلام حقیقی پیروی از قرآن و عترت است

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : گلپایگانی، جلال الدین

شرح پدیدآور : جلال الدین گلپایگانی

عنوان : اسلام حقیقی پیروی از قرآن و عترت است

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۴پیاپی.۳، ۳۷-۴۰.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اسلام در آمریکا رسالت جهانی اسلام

نوع سرشناسه : ع

عنوان : اسلام در آمریکا رسالت جهانی اسلام

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۲۰پیاپی.۹، ۴۵-۴۷.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اسلام در فرمز

نوع سرشناسه : ع

عنوان : اسلام در فرمز

شناسه افزوده : ع

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۷پیاپی.۲، ۹۳-۹۴.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

ux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اسلام و پیشرفت علم!

نوع سرشناسه : ع

عنوان : اسلام و پیشرفت علم!

شناسه افزوده : ع

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۷پیاپی.۲، ۷۷-۸۱.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اسلام و جوانان ما

نوع سرشناسه : ع

عنوان : اسلام و جوانان ما

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، سال دوم،۱۳۴۵، ۲۳پیاپی.۱۲، ۲۴-۳۰.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اصحاب اجماع(۲)

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : باقر بیدهندی، ناصر،۱۳۳۷

شرح پدیدآور : ناصر باقری بیدهندی

عنوان : اصحاب اجماع(۲)

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : علوم حدیث، ۱۳۷۷، ۹پیاپی.۳، ۸۲-۱۱۹.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اعتراف

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : رشیدپور، عبدالمجید

شرح پدیدآور : عبدالمجید رشیدپور

عنوان : اعتراف

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۹پیاپی.۴، ۴۸-۵۰.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اعترافات دوست و دشمن!

نوع سرشناسه : ع

عنوان : اعترافات دوست و دشمن!

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه عمومی مسجد اعظم قم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۷پیاپی.۲، ۹-۱۵.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اعلام جرم

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : طارمی، مهدی

شرح پدیدآور : از مهدی طارمی

عنوان : اعلام جرم

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره

جدید،سال اول، ۸پیاپی.۳، ۵۱-۵۹.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

الدر النظیم فی مناقب الائمه اللهامیم

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : صدرایی خویی، علی،۱۳۴۲

شرح پدیدآور : علی صدرایی خویی

عنوان : الدر النظیم فی مناقب الائمه اللهامیم

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : علوم حدیث، ۱۳۷۷، ۸پیاپی.۲، ۲۱۲-۲۲۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

الرحله الکربلائیه

نوع سرشناسه : پ

زبان : فارسی

پدیدآور : مرعشی، شهاب الدین،۱۲۷۶-۱۳۶۹

شرح پدیدآور : آیت الله مرعشی نجفی؛ تحقیق علی رفیعی علامرودشتی

عنوان : الرحله الکربلائیه

شناسه افزوده : "پ، رفیعی، علی،۱۳۳۰، محقق

ع"

ماخذ (پیایند) : میراث شهاب، 10294783، ۱۳۸۷، سال سیزدهم، ۵۱.پیاپی.۱، ۱۹-۳۶.ص

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

الغای مجازات اعدام

نوع سرشناسه : ع

عنوان : الغای مجازات اعدام

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۱۰پیاپی.۵، ۲۲-۲۳.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

الم‌آب فی شرح ال‌آداب

نوع سرشناسه : ع

عنوان : الم‌آب فی شرح ال‌آداب

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۲پیاپی.۱، ۵۳-۵۵.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

الوهیت مسیح علیه السلام

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حمیدی، هاشم،۱۳۰۹

شرح پدیدآور : سید هاشم حمیدی

عنوان : الوهیت مسیح علیه السلام

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، سال دوم،۱۳۴۵، ۲۱پیاپی.۱۰، ۲۴-۲۷.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search

: AU

جستجوی کمکی : پ

الوهیت مسیح علیه السلام

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حمیدی، هاشم،۱۳۰۹

شرح پدیدآور : سید هاشم حمیدی

عنوان : الوهیت مسیح علیه السلام

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، سال دوم،۱۳۴۵، ۲۲پیاپی.۱۱، ۲۳-۲۷.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

امید و آرزو!

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : خندق آبادی، محمد

شرح پدیدآور : محمد خندق آبادی

عنوان : امید و آرزو!

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۳پیاپی.۲، ۴۷-۵۰.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

انتخاب اصلح!!؟

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : دانش آشتیانی، ابوالقاسم،۱۲۸۹

شرح پدیدآور : ابوالقاسم دانش آشتیانی

عنوان : انتخاب اصلح!!؟

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۳پیاپی.۲، ۲-۶.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

انحراف از هنجار در شعر صائب و مخالف خوانی های او

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : خسروان، محمد حسین

شرح پدیدآور : محمد حسین خسروان

عنوان : انحراف از هنجار در شعر صائب و مخالف خوانی های او

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : زبانشناس، ۱۳۹۲،سال دوم، ۸، ۱۷-۲۶.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اندرز بزرگان دین

نوع سرشناسه : ع

عنوان : اندرز بزرگان دین

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۹پیاپی.۸، ۵۰-۵۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اندیشه اصلاح نژاد

نوع سرشناسه : پ

دیدآور : انصاری، محمد باقر

شرح پدیدآور : محمد باقر انصاری

عنوان : اندیشه اصلاح نژاد

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، سال دوم،۱۳۴۵، ۲۲پیاپی.۱۱، ۳۴-۳۹.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

انشاء قانون در صلاحیت کیست؟

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : پورگل، محمد مهدی

شرح پدیدآور : محمد مهدی پورگل

عنوان : انشاء قانون در صلاحیت کیست؟

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۹پیاپی.۸، ۳۸-۴۱.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اوضاع روانی از نظر اسلام

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : یزدی، محمد

شرح پدیدآور : محمد یزدی

عنوان : اوضاع روانی از نظر اسلام

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۹پیاپی.۸، ۱۸-۲۳.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اوضاع روانی از نظر اسلام

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : یزدی، محمد

شرح پدیدآور : محمد یزدی

عنوان : اوضاع روانی از نظر اسلام

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۲۱پیاپی.۱۰، ۱۶،۳۴-۳۹.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اوضاع روانی از نظر اسلام(۱۱)

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : یزدی، محمد

شرح پدیدآور : محمد یزدی

عنوان : اوضاع روانی از نظر اسلام(۱۱)

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، سال دوم،۱۳۴۵، ۲۲پیاپی.۱۱، ۱۶-۲۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

اوضاع روانی از نظر اسلام(۹)

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : یزدی،

محمد

شرح پدیدآور : محمد یزدی

عنوان : اوضاع روانی از نظر اسلام(۹)

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۲۰پیاپی.۹، ۱۵-۲۱.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

این صفحه زیبای آسمان!

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : نوری، حسین

شرح پدیدآور : حسین نوری

عنوان : این صفحه زیبای آسمان!

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، سال دوم،۱۳۴۵، ۲۳پیاپی.۱۲، ۹-۱۱.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

این مصیبت ز آسمان سنگین تر است

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حشمت، محمد صادق

شرح پدیدآور : محمد صادق حشمت

عنوان : این مصیبت ز آسمان سنگین تر است

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۱۱پیاپی.۶، ۴۵.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

این مکتب از آن مکتب جدا است!

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : دانش آشتیانی، ابوالقاسم

شرح پدیدآور : ابوالقاسم دانش آشتیانی

عنوان : این مکتب از آن مکتب جدا است!

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۶پیاپی.۵، ۲-۸.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ب

با ارزشترین میراث؟!

نوع سرشناسه : ع

عنوان : با ارزشترین میراث؟!

شناسه افزوده : ع

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۸پیاپی.۳، ۱۴-۲۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بال های دانش! در جهان مطبوعات؟

نوع سرشناسه : ع

عنوان : بال های دانش! در جهان مطبوعات؟

شناسه افزوده

: پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۱۱پیاپی.۶، ۳۹-۴۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بت پرستی در عصر فضا!

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : انصاری، محمد باقر

شرح پدیدآور : محمد باقر انصاری

عنوان : بت پرستی در عصر فضا!

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۶پیاپی.۵، ۴۱-۴۴.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بحث انتقاد کتاب: نه گفتار در تاریخ ادیان

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : بارش

شرح پدیدآور : نوشته بارش

عنوان : بحث انتقاد کتاب: نه گفتار در تاریخ ادیان

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۵پیاپی.۴، ۶۲-۶۳.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بحث بانوان: اسلام و ما...

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : صالحی کرمانی

شرح پدیدآور : نوشته دوشیزه صالحی کرمانی

عنوان : بحث بانوان: اسلام و ما...

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۴پیاپی.۳، ۵۶-۵۸.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بدرگاه خدا...

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : بهجتی اردکانی، محمد حسین،۱۳۱۴-۱۳۸۶

شرح پدیدآور : محمد حسین بهجتی(شفق)

عنوان : بدرگاه خدا...

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۱۰پیاپی.۵، ۶۸-۷۰.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بر کرانه های کتاب الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : زینلی، غلام حسین

شرح پدیدآور : غلام حسین زینلی

عنوان : بر کرانه

های کتاب الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : علوم حدیث، ۱۳۷۷، ۷پیاپی.۱، ۲۷۵-۲۹۱-.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ، زینلی، غلامحسین

برای کودکان عزیز!

نوع سرشناسه : ع

عنوان : برای کودکان عزیز!

شناسه افزوده : ع

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۱۱پیاپی.۶، ۹۹-۱۰۰.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

برتری اسلام بر سایر دینها!

نوع سرشناسه : ع

عنوان : برتری اسلام بر سایر دینها!

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۸پیاپی.۳، ۸۹-۹۰.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بررسی تطبیقی مفعول فیه در نحو عربی با قید زمان و مکان در دستور زبان فارسی

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : مهری‌نژاد، رقیه،۱۳۵۶

شرح پدیدآور : رقیه مهری‌نژاد

عنوان : بررسی تطبیقی مفعول فیه در نحو عربی با قید زمان و مکان در دستور زبان فارسی

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : زبانشناس، ۱۳۹۲،سال دوم، ۸، ۱۷۳-۱۹۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بررسی ساختار موضوعی و شخصیتی افسانه پیراهن ماه

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : رادمنش، شهرزاد،۱۳۵۶

شرح پدیدآور : شهرزاد رادمنش

عنوان : بررسی ساختار موضوعی و شخصیتی افسانه پیراهن ماه

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : زبانشناس، ۱۳۹۲،سال دوم، ۸، ۷۲-۸۸.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بررسی مسائل نسل جوان

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : روحانی گرگانی، محمد علی

شرح پدیدآور : محمد علی روحانی گرگانی

عنوان : بررسی مسائل نسل جوان

شناسه

افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، سال دوم،۱۳۴۵، ۲۲پیاپی.۱۱، ۴۷-۵۰.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بررسی واژگان گویش کرته متداول در قلعه گنج

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : محمدی‌نیا، مهدی،۱۳۴۴

شرح پدیدآور : مهدی محمدی نیا

عنوان : بررسی واژگان گویش کرته متداول در قلعه گنج

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : زبانشناس، سال اول،۱۳۹۱، ۱، ۵۷-۷۰.ص

زبان : فارسی

توصیفگر : "گویش

کرته

واج

واژگان

ساخت های هجائی

وندهای واژه ساز"

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

برسی نقش و کارکرد تمیز اسنادی در زبان فارسی

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : رحیمی، مریم

شرح پدیدآور : مریم رحیمی

عنوان : برسی نقش و کارکرد تمیز اسنادی در زبان فارسی

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : زبانشناس، سال اول،۱۳۹۱، ۱، ۳۵-۵۶.ص

زبان : فارسی

توصیفگر : "تمیز اسنادی

همگانی های زبانی

زبان فارسی

زبان انگلیسی

زبان فرانسه

زبان عربی

زبان ترکی

متمم اجباری"

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

برف و شکر

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : نوری، حسین

شرح پدیدآور : حسین نوری

عنوان : برف و شکر

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، سال دوم،۱۳۴۵، ۱۲پیاپی.۱، ۱۳-۱۶.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

برگی از تاریخ خوی

نوع سرشناسه : پ

زبان : فارسی

پدیدآور : زنوزی خوئی، ابوالقاسم بن محمد حسن

شرح پدیدآور : ابوالقاسم بن علی بن محمد حسن حسینی زنوزی خوئی؛ تحقیق علی رفیعی علامرودشتی

عنوان : برگی از تاریخ خوی

شناسه افزوده : پ، رفیعی، علی،۱۳۳۰

اخذ (پیایند) : میراث شهاب، 10294783، ۱۳۸۷، سال سیزدهم، ۵۱.پیاپی.۱، ۱۲۳-۱۶۲.ص

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بسوی آزادی

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : م - ت - د

شرح پدیدآور : م - ت - د

عنوان : بسوی آزادی

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۷پیاپی.۲، ۷۰-۷۶.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بسوی حکومت جهانی

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : انصاری، محمد باقر

شرح پدیدآور : محمد باقر انصاری

عنوان : بسوی حکومت جهانی

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۲۰پیاپی.۹، ۴۸-۵۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بعثت او عید مسلمین ...

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : لرزاده، حسین

شرح پدیدآور : اثر حسین لرزاده

عنوان : بعثت او عید مسلمین ...

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۹پیاپی.۴، ۳۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بغیر نقش حقیقت که جاودان دیدم

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : ل ص

شرح پدیدآور : ل ص

عنوان : بغیر نقش حقیقت که جاودان دیدم

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۴پیاپی.۳، ۱۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بلال حبشی یکی از یاران و موذن پیامبر اسلام

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : فاتحی همدانی، جواد

شرح پدیدآور : جواد فاتحی همدانی

عنوان : بلال حبشی یکی از یاران و موذن

پیامبر اسلام

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۲۱پیاپی.۱۰، ۵۴-۵۵.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بله! پیشگوئی علم است

نوع سرشناسه : ع

عنوان : بله! پیشگوئی علم است

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۲۱پیاپی.۱۰، ۴۷-۴۸.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بمناسبت پنجمین سال رحلت حضرت آیت الله العظمی آقای بروجردی قدس سره

نوع سرشناسه : ع

عنوان : بمناسبت پنجمین سال رحلت حضرت آیت الله العظمی آقای بروجردی قدس سره

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۱۱پیاپی.۶، ۱۰۱.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بنهاد شه ملک رضا پای بر اورنگ

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : حشمت، محمد صادق

شرح پدیدآور : محمد صادق حشمت

عنوان : بنهاد شه ملک رضا پای بر اورنگ

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، سال دوم،۱۳۴۵، ۲۳پیاپی.۱۲، ۴۶.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بیاد هزار و سیصد و چهل و دومین سال درگذشت مولای متقیان علی بن ابیطالب علیه السلام

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : انصاری، محمد باقر

شرح پدیدآور : محمد باقر انصاری

عنوان : بیاد هزار و سیصد و چهل و دومین سال درگذشت مولای متقیان علی بن ابیطالب علیه السلام

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : ۱۳۴۵،سال دوم، ۲۱پیاپی.۱۰، ۴۹-۵۳.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بیداری جوانان

نوع سرشناسه : ع

عنوان : بیداری جوانان

شناسه افزوده : ع

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم،

۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۷پیاپی.۲، ۹۰-۹۲.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

بیماری تردید

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : خندق آبادی، محمد

شرح پدیدآور : محمد خندق آبادی

عنوان : بیماری تردید

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۹پیاپی.۴، ۸۰-۸۳.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

پ

پاسداران بشریت

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : یزدی، محمد

شرح پدیدآور : محمد یزدی

عنوان : پاسداران بشریت

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۱۰پیاپی.۵، ۲۴-۲۷.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

پرورش کودک

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : شیخ الاسلام، جعفر

شرح پدیدآور : سید جعفر شیخ الاسلام

عنوان : پرورش کودک

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۴پیاپی.۳، ۴۱-۴۴.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

پرورش کودک(۶)

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : شیخ الاسلام، جعفر

شرح پدیدآور : سید جعفر شیخ الاسلام

عنوان : پرورش کودک(۶)

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۵پیاپی.۴، ۳۶-۳۸.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

پرورش کودک(۷)

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : شیخ الاسلام، جعفر

شرح پدیدآور : سید جعفر شیخ الاسلام

عنوان : پرورش کودک(۷)

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۸پیاپی.۷، ۳۰-۳۴.ص

زبان :

فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

پیام امام علیه السلام

نوع سرشناسه : ع

عنوان : پیام امام علیه السلام

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۴پیاپی.۳، ۴۵.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

پیام غدیر؛ عصمت، حجیت و خلافت عترت علیهم السلام

نوع سرشناسه : ع

عنوان : پیام غدیر؛ عصمت، حجیت و خلافت عترت علیهم السلام

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : علوم حدیث، ۱۳۷۷، ۷پیاپی.۱، ۲-۴.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

پیرزنی در مجلس معاویه

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : م - ت- د

شرح پدیدآور : م - ت- د

عنوان : پیرزنی در مجلس معاویه

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۸پیاپی.۳، ۷۲-۷۵.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

پیروزی حق

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : م - د - ح

شرح پدیدآور : م - د - ح

عنوان : پیروزی حق

شناسه افزوده : پ

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۲پیاپی.۱، ۲۹-۳۳.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

پیشرفت ساختمان مسجد اعظم

نوع سرشناسه : ع

عنوان : پیشرفت ساختمان مسجد اعظم

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،سال اول،دوره جدید، ۸پیاپی.۳، ۸۷-۸۸.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

پیکارهای مقدس

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : طارمی، مهدی

رح پدیدآور : مهدی طارمی

عنوان : پیکارهای مقدس

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۴،دوره جدید،سال اول، ۷پیاپی.۲، ۶۲-۶۶.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU

جستجوی کمکی : پ

ت

تاثیر اراده در موفقیت

نوع سرشناسه : پ

پدیدآور : یزدی، محمد

شرح پدیدآور : محمد یزدی

عنوان : تاثیر اراده در موفقیت

شناسه افزوده : ه

ماخذ (پیایند) : کتابخانه مسجد اعظم، ۱۳۴۵،سال دوم، ۱۸پیاپی.۷، ۱۷-۲۱.ص

زبان : فارسی

مشخصات ورود اطلاعات : ۹۳/۳

Aux. Search : AU