تجسم عمل یا تبدل نیرو به ماده

مشخصات کتاب

‌سرشناسه : رضوی سلدوزی، محمدامین، ۱۳۰۳ - ۱۳۸۰.

عنوان و نام پدیدآور : تجسم عمل، یا، تبدل نیرو به ماده/ محمدامین رضوی.

مشخصات نشر : تهران : عارف کامل، ۱۳۹۵.

مشخصات ظاهری : ۳۱۵ ص.: مصور، عکس.

شابک : ۲۰۰۰۰۰ ریال‌978-600-8653-12-7 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتاب حاضر به مناسبت برگزاری همایش استانی بزرگداشت شخصیت علمی و عملی آیت‌الله محمدامین رضوی‌سولدوزی که در تاریخ ۲۸ بهمن ۱۳۹۵ در دانشگاه آزاد اسلامی واحد نقده برگزار شد؛ منتشر شده است.

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : اسلام -- مطالب گونه‌گون

موضوع : Islam -- Miscellanea

شناسه افزوده : همایش استانی آئین بزرگداشت شخصیت علمی و عملی آیت‌الله محمدامین رضوی سولدوزی (۱۳۹۵ : نقده)

شناسه افزوده : دانشگاه آزاد اسلامی. واحد نقده

رده بندی کنگره : BP۱۱/ر۶۵۵ت۳ ۱۳۹۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۰۲

شماره کتابشناسی ملی : ۴۵۵۶۲۵۰

ص:۱

اشاره

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله الذی جعل الأعمالَ باقیةً انّ ربّنا علی کلّ شیئٍ قدیرٌ، الّذی جعل لکلٍّ درجاتٍ ممّا عَمِلوا لِتُجزی کلُّ نفسٍ ما کَسَبَت و هم لایُظلَمُون و هو علی کلِّ شیئٍ حفیظٌ؛ و الصّلوةُ و السّلامُ عَلی سیّد رُسُلِهِ و اَفضَلِ خلقِهِ الّذی قالَ: الظّلم ظُلُماتٌ یَوم القیمةِ و اعمَل ما شِئتَ فَاِنّکَ لاقیهِ؛ و علیَ خلفائِهِ الطّاهرین الّذین دَعوا اِلی العَمَلِ الصّالِحِ وَ نَهوا عَن کلّ فاسدٍ لِیُخرِجوا النّاسِ مِن الظّلماتِ اِلیَ النّورِ؛ و سیعلمُ الّذین ظَلَموا ایَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبون.

اللّهم رّبنا اَسئَلُک بِمحمّدٍ و آلِ محمّدٍ اَن تُصلّیَ علی محمّدٍ و آل محمّدٍ و اَن تَجعَلَ عَمَلی هذا باقیاً صالحاً و اَن تَغفِرلی اِنّک علی کلّ شیئٍ قدیرٌ و بِالاِجابةِ جَدیرٌ.

سالها بود که در پی حقیقتی از حقایق قرآنی، و مساله‌ای از مسائل کتاب الهی، که همچون دری ناسفته، تازگی داشته و جالب توجه باشد، و شرحی بر آن نوشته نشده و کتابی درباره‌اش تألیف نیافته باشد، می‌گشتم؛ به هر دری سری زده و به هر گوشه‌ای نظری می‌انداختم، تا در شعبان سنة 1378 به دو موضوع مهم ملهم گردیدم:

یکی تجسم عمل و دیگری امکان تحول انرژی⁽¹⁾به ماده، یکی از اصطلاحات اهل دین و دیگری متخذ از عناوین علوم تجربی، نخستین از افکار قدمای شرق و دوم مبتنی بر ابتکارات متجددین غرب؛ پس از آن که به وحدت تقریبی و تناسب این دو موضوع پی بردم، تصمیم گرفتم کتابی را که در آرزویش بودم به حول الله و قوته در همین عنوان به نگارش آورم.

اینک من آن چه از کلمات دانشمندان، از بزرگان دین و نام آوران علم، پیدا کرده‌ام گرد می‌آورم و تا حدود توانایی از تحقیق دربارة آنها فرو گذاری نمی‌کنم و بدین وسیله باب تحقیق را در این مساله، بیشتر از پیشینیان، به روی آیندگان باز می‌کنم و مساله‌ای از قرآن کریم را به طرزی عجیب و نظری بدیع به مردم جهان می‌شناسانم؛ و امیدوارم که پس از من روشن ضمیران دانش پژوه، در تحقیق مطلب به مراتب جلوتر رفته و در توضیح حق و اثبات حقیقت، درهای دیگری پیدا کرده و قدم‌های استوارتری بردارند.

موضوع این کتاب بسیار دقیق و عمیق است از خیلی جاها سر به در می‌آورد، جهانیان را به جهان و هر دو را به جهانبان نزدیک‌تر می‌نمایاند؛ نگارنده می‌خواهد که این کتاب از او یادگار بماند و این کتاب اثبات می‌کند که هر کاری از هر کسی چه بخواهد چه نخواهد یادگار و پایدار است؛ و هر کرداری از هر انسانی پیوسته و الی الابد، نه فقط در این دنیا، بلکه در هر دو جهان، موجودی استوار و جاویدان است؛ پس نظر این کتاب از نظر نویسنده‌اش خیلی بالاتر و همتش از همت او بسیار والاتر است.

این کتاب از غیب خبر می‌دهد و از زندگی آینده با ما گفتگو می‌کند؛ اعمال این جهان را به منزله‌ی تخم‌هایی؛ برای یاران و بساتین و عمارات و ارزاق و البسة آن جهان، می‌انگارد؛ و معتقد است که ظلم‌های دنیوی، ظلمت‌های اخروی است؛ و بدون تأویل و تجویز می‌گوید: الدّنیا مزرعة الآخرة!⁽²⁾عجیب است!! و گام برتر نهاده و می‌گوید که جهان آینده و زندگی نیامده در همین دنیای کنونی موجود است؛ و گاهی لحن سخن را عوض می‌کند و می‌گوید: این دنیا فانی می‌شود و منقضی می‌گردد ولی خمیرة آن جاودانی است و موجودات اخروی همه از همین خمیر سرشته می‌شود.

این کتاب، یوم موعود و روز رستخیز را به منزلة بهاری می‌داند، بهار روئیدن اعمال، آیا زمستانی که سپری می‌شود و نوروز می‌آید، جهان ما منقضی می‌گردد؟ نه، بلکه جهان مردة زمستانی، حیات تازة بهاری می‌گیرد!.

این کتاب، گفتگوهای شیرین و بحث‌های دلپذیر، در ذیل این عنوان که: اعمال آدمی، امواجی ابدی در جهان وجود پخش می‌کند، به رشتة تحریر در آورده و چنین توضیح می‌دهد که: اعمال نیک، در واقع امواجی از نور، و اعمال بد هم امواجی از ظلمت می‌باشند.

این کتاب نخستین کتابی است که تجسم کردار و پندار، و امکان تحول هر کدام از نیرو و ماده را به یکدیگر، با کتاب و سنت اثبات می‌کند، و به معونت تأییداتی که از دانشمندان علوم تجربی نقل می‌کند، مساله را از بدیهیات علمیه قرار

می‌دهد؛ علم و فلسفه را با ادبیات به هم می‌آمیزد؛ و تاریخ مساله را نیز از عهد باستان تا به این روزگار به نیکوترین وجهی شامل است.

دائرة بحث، در اثنای اثبات بقا و تجسم عمل، چنان وسعت یافته، که نگارنده قبلاً تصور آن را نمی‌کرد و چنین دیده شده است که: اعمال آدمیان در پیرامون آنان، مانند برگ‌ها و شاخه‌ها نسبت به درختان هستند و آنی از او جدا نمی‌شوند، و به منزلة دستها و پاها و سایر جوارح می‌باشند و لوازم لاینفک ذات آدمی به شمار می‌آیند؛ با این فرق که: اعمال در پیرامون عامل، ساکت و ثابت نمی‌مانند، بلکه علی الدوام در جنبش هستند یا به سوی قلب او حمله می‌کنند و یا از آن می‌گریزند و دور می‌شوند.

و بالاخره ذات خود انسان و ساختمان آیندة او به میدان بحث کشیده شده و تا آن جا که یارای تفهیم و تفهم و قدرت اثبات و بیان هست توضیح داده‌ایم که: انسان خودش را با اعمال خود از مواد جهان می‌سازد و سپس همین ساختمان را با اعمال نیک و بد مبدل می‌کند و همین اعمال، تجمع یافته و مرکب گردیده و بار دیگر او را تشکیل می‌دهند؛ یعنی: ساختمان آیندة انسان از اعمال کنونی او ساخته می‌شود و پرداخته می‌گردد؛ با تفصیلی که در کتاب: ساختمان آیندة انسان، داده شده است.

در این کتاب با بزرگان علمای دین و با فلاسفه و مفسرین و نیز با بعضی از دانشمندان نامی علوم تجربی در مطاوی فصول کتاب، بحث‌هایی دلپذیر، البته با رعایت جانب ادب و ادای احترام نسبت به مقام شامخ علما، به عمل آورده‌ایم.

ناگفته پیداست که مثل این کتاب، نمی‌تواند شیرین عبارت باشد و با این که در سادگی بیان و روانی الفاظ آن خیلی کوشش کرده‌ایم باز احتمال می‌رود که بیشتر مردم عادی از استفادة کامل از آن محروم بمانند؛ فلذا روی سخن ما در این کتاب به سوی فضلا و محققین است.

این کتاب متعهد می‌شود که مطالب و ادلة آنها را با بیانی روشن توضیح بدهد به شرط اینکه: اولاً هر صفحة بعدی بعد از فهم کامل صفحة قبلی، مطالعه شود و ثانیاً در مطالعه و همچنین قضاوت، خصوصاً در مسائلی که در جای دیگری مطالعه نشده است، عجله نشود و ثانیاً در اخذ و فهم مطالب، شخص مطالعه کننده دارای ذوق سلیم باشد؛ و برای اینکه سخن از سلامت نیفتد در موارد ترجمه، راه آزاد را انتخاب کردیم.

و باید توجه داشت که شکل استدلال‌های ما در این کتاب، خیلی شبیه به طرز استدلال‌های قرآن کریم است و در صورت استدلال‌های مصطلح علمی منطقی نیست؛ و نیز باید گفت که: ما هر خبری را که دلالت به منظور ما دارد و یا آن را و یا گوشه‌ای از آن را تأیید می‌کند نقل کرده و جای آن را هم در کتب اخبار، بدون تحقیق در سند، با صراحت در پاورقی نوشته‌ایم.

از درگاه حضرت پروردگاری خواستاریم که بر لغزش‌های ما ننگرد و ما را با خطاهای ما نگیرد.

روش ما در کتاب‌هایمان تدبر در متون احادیث ائمة معصومین علیهم السّلام است و در پیرامون اسناد بحثی نکرده‌ایم؛ و این امر نه از مسامحه و سهل انگاری است و نه از اینکه ما همة روایات را صحیح بشماریم و بر همة آنها بی‌چون و چرا اعتماد نمائیم، بلکه حقیقت این است که چنین نیازی برای ما پیش نیامده است! و سبب چند امر است:

1 موضوعات بحث ما از فروع فقهی نیست که اخبار مورد نظر ما جای تقیه باشد و احتمال صدور از روی تقیه در آنها رود، و احادیث کتاب‌های ما همه علمی می‌باشند، نه به سود ظالمان هستند ونه به زیان پاکان؛ و لذا احتمال جعل هم در آنها نمی‌رود.

2 خبرهایی که ما آورده‌ایم تنها از پیامبر گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم و ائمة اهل‌بیت علیهم السّلام روایت شده‌اند، و از هیچ کس دیگری جز آنان علیهم السّلام صدقاً و کذباً نقل نشده‌اند؛ و دیگران در این گونه مسائل اصلاً وارد نشده‌اند تا سخنی صحیح و یا نا صحیح در کتاب‌ها از آنها آمده باشد، و خداوند متعال ذهن ظالمان را از ورود در خانة علم و حقیقت عالم مشغول و محروم فرموده است؛ آنان از بحث در آسمان‌ها و زمین و آغاز و انجام جهان و پیدایش انسان و بقا و تجسم اخروی اعمال و آفریده شدن ساختمان آیندة آدمی با عملها و ظهور زشت و زیبای کردار در اعضا و امثال آنها بهره‌ای نداشته و ندارند.

3 احادیث کتاب‌های ما همه با هم کنار می‌آیند و با هم سازش می‌کنند، درست مانند قطعات خورد و ریز یک ظرف چینی که بعد از جمع گشتن در کنار هم، اطمینان حاصل می‌شود که همه از یک ظرف بوده‌اند؛ اخبار ائمة اهل‌بیت علیهم السّلام دسته دسته با هم جمع می‌شوند و زوایا و خفایای جهان را در ذهن متدبران و متتبعان می‌سازند و حقیقت عالم را نشان می‌دهند.

و این دلیلی است اعجاز آمیز و اعجاب انگیز، و برهانی است محکم و روشن بر حقانیت خود آنها. و بدین طریق اطمینان حاصل می‌شود که همة احادیث ما از یک منبع دانش صحیح و منزه از جهل و اشتباه صادر گردیده‌اند و گوشه و کنار‌های یک واقع را می‌سازند.

و کریمة: «لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیرا؛ً⁽¹⁾اگر قرآن از جای دیگر غیر از خدا بود حتماً اختلاف‌های زیادی در آن پیدا می‌کردند و آیه‌ها با هم نمی‌ساختند و کنار نمی‌آمدند». در همین حقیقت بسیار عالی و عمیق نظر دارد. یک مساله در این باب برای ما مهم است و آن اطمینان از صحت نسخ کتاب‌های خبر است؛ و ظاهراً سه یا چهار مورد مشکوک برای ما پیش آمده است.

ارومیه جمعه 5 ذیحجه 1378 برابر 21 خرداد 1338

محمد امین رضوی، عفی عنه

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ الصَّلوةُ وَ السلامُ علی سیّدِنا نَبِّیِ الأَئِمَةِ وَ آلِهِ الأَئِمَّةِ وَ لَعنَةُ اللهِ علی اعدائِهم اعداءِ المِلَّةِ

1- حقیقت عمل و تعریف آن

عمل در هر عرفی اصطلاحی دارد:

عمل کردن عبارت است از مصرف کردن خود و تغییر دادن خویشتن؛ برای اینکه این تعریف اجمالی را خوب بیان کنیم لازم است مباحثی را در این فصل ایراد نمائیم.

بایستی متوجه بود که مصطلح قرآن کریم دربارة لفظ عمل، همان متفاهم عرفی از این لفظ است؛ یعنی معنای عمل در کتاب الهی همان معنایی است که مردم از آن لفظ می­فهمند؛ و همچنین مرادفات تقریبی لفظ عمل، مانند کلمات: فعل، سعی، کسب، اکتساب، ارتکاب، اجتراح؛ این کلمه‌ها و امثال آنها در قرآن کریم، در مفاهیم عرفیة آنها استعمال شده است؛ ولی قرآن دائرة صدق عمل را قدری دامنه‌دارتر گرفته است: اندیشه‌ها و اراده‌ها و اعتقادات در اصطلاح قرآن، عمل هستند؛ ولی مردم آنها را عمل نمی‌دانند.

عمل در هر عرفی، اصطلاح مخصوصی دارد و نباید اصطلاحات فنون مختلف را به یکدیگر خلط کرد: منطق و علوم بلاغت و نحو و صرف و فیزیک و غیر آنها هر کدام فعل مخصوصی دارند، که اگر از جهتی با کار عرفی و عمل قرآنی متوافق باشند از جهت دیگری تخالف داشته و تمایز پیدا می‌کنند؛ ما هیچ کدام از این مصطلحات خصوصی را نمی‌توانیم در بحث‌ها و تحقیقات عمومی خود دربارة عمل انسان و در مورد استفاده از حدیث و قرآن، دستاویز قرار بدهیم اگر چه از آنها هم استفاده‌های شایان می‌کنیم.

اسباب و ابزار عمل

آدمی دو گونه اسباب کار دارد: اول اسبابی که با آنها از دنیای خارج از خود اطلاع می‌یابد دوم ابزاری که با آنها در دنیای خارج از خود مداخله کرده و تصرف می‌نماید.

قسم نخست به حکم استقراء پنج است⁽¹⁾و بیشتر پیدا نشده یعنی اگر کسی بخواهد از دنیا اطلاع پیدا کند و خبری از آن به دست آورد جز حواس خمسه، وسیلة‌دیگری ندارد و علوم انسان از همین پنج درب به اندرون ذات وی راه می‌یابند، گفته‌اند: مَن فقَد حسّاً فقد فقدَ علماً: هر کسی حسی را فاقد شود علمی را فاقد شده است.

کتاب مَبانی فلسفه⁽²⁾پنج بودن حواس را نمی‌پسندد و پنج حس دیگر را (با اینکه هیچ کدام از آنها وسیلة اطلاع یافتن نیستند) بر حواس خمسه می‌افزاید؛ حقیقت این است که حواس خیلی زیادتر از پنج هستند ولی وسیلة کسب اطلاع،بیشتر از پنج حسی که حکمای ملل مختلف، از ایام باستان شمرده‌اند، نیست و سایر احساسات و خواص انسان که برای سلامت و قوام وی لزوم دارد شاید از ده بلکه از ده‌ها هم زیادتر باشد.

قسمت دوم اسباب و ابزاری است که استعمال آنها بعد از استعمال اسباب قسمت نخست، میسر می‌شود؛ یعنی انسان قبلاً به وسیلة حواس پنجگانه از موجودات پیرامون خود و از وضع و کمّ و کیف آنها خبردار می‌شود و سپس با آلات قسمت دوم در آنها مداخله می‌کند و تصرف می‌نماید و تأثیر می‌کند و تغییر می‌دهد.

دربارة این آلات، شمارشی نه از حکمای باستان و نه از فلاسفة متأخرین جز سخنانی که در زیر می‌آوریم نرسیده است:

از سقراط نقل کرده‌اند⁽¹⁾که می‌گفته: اِقتَن الاِثنا عَشَر، نگهدار دوازده را؛ در دائرة المعارف، این دوازده را به دوازده عضو که خیر و شر با آنها می‌توان انجام داد تفسیر کرده و گفته: آنها دو چشم، دو گوش، دو سوراخ بینی، زبان، دو دست و دو پا و فرج است؛ ابوریحان بیرونی هم از «باسدیو» هندی نقل کرده⁽²⁾که به «ارجن» هندی می‌گفته: اگر خواهان خیر محض هستی درهای نه گانة بدن خود را مواظب باش و آنچه را که در آن داخل یا خارج می‌شود بدان و قلبت را از پراکندگی افکارش حفظ کن؛ و نظامی گنجوی می‌سراید:⁽³⁾

تن بشکن نه درئی گو مباش زر بفکن شش سرئی گو مباش

واقع این است که اعضای تصرف انسانی خیلی بیشتر از نه و دوازده است برای اینکه او خوب می‌تواند با نقاط مختلف بدن خود و با گوشه‌های چشم و اشارت‌های ابرو و با لب‌ها و دندان‌ها کارهای زیادی به جا آورد و در جهان، خیر و شر انجام بدهد؛ و مراد کسانی که این قسمت اعضا را نه و یا دوازده شمرده‌اند حصر تام نبوده و خواسته‌اند جوارح مهم کار را که در نظر عموم مردم، آلات کار محسوب می‌شوند گوشزد نمایند.

ما در عوض شمردن یکایک اعضای کار به طور کلی می‌گوییم: اعضای عمل، اجزایی از بدن هستند که با ارادة قلب در موجودات جهان، تأثیر می‌کنند و به آنها تغییر می‌دهند؛ و چون هیچ عضوی بدون خواست دل نمی‌تواند عملی اختیاری انجام دهد پس با نام بردن از آن، از اعضای عامله بطور مجمل نام برده‌ایم؛ ما این رویة سهل و جامع را از قول خداوند متعال: یُؤاخِذُکُمْ بِما کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ، ⁽⁴⁾شما را با آن چه دلتان کسب کرده مؤاخذه می‌کند، یاد گرفته‌ایم.

دل هم کار می‌کند

مردم برای قلب، کاری نمی‌شناسند و عموماً اعمال قلب را احوال او می‌دانند: کسی نمی‌گوید شادی کار خوبی است و همه می‌گویند: غم حالی بد و تکبر صفتی ناپسند است؛ ولی قرآن کریم علاوه بر اینکه قلب را عضوی کارگر می‌داند او را فرمانده سراسر اعضای عامله هم می‌شمارد؛ و تصریح می‌کند که، هر چه در دل آدمی نهان است از اعتقادهای نیک و یا بد و اراده‌های پسندیده و یا ناپسند، مانند اعمال دیگر او حساب و بازخواست دارد، ثواب و یا عقاب دارد؛ رجوع شود به آیه‌ای که در فوق نقل شد و به آیات دیگری که ذیلاً نقل می‌شود:

إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ⁽¹⁾و فرموده: وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ ما تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ ما یُعْلِنُونَ⁽²⁾و فرموده: إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ⁽³⁾و فرموده: وَ حُصِّلَ ما فِی الصُّدُورِ؛⁽⁴⁾و به اخبار ذیل نیز توجه شود:

از حضرت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده: اِنَّ هذهِ القلوبَ لَتُصدی کما یُصدَی الحَدیدُ وَ اِنَّ جَلائَها قِرائَةُ القرآنِ؛⁽⁵⁾و ایضاً: لاتَرضَ بقبیح تَکنْ کفاعِلِهِ؛⁽⁶⁾و ایضاً: ما من عملٍ احبَّ الی اللهِ تعالی و الی رسولِهِ من الایمانِ باللهِ و اَلَرّفق بِعبادِهِ و ما من عَمَلٍ أبغضَ الی اللهِ تعالی من الاِشراک بالله تعالی وَ اْلَعنفِ عَلی عِبادِهِ؛⁽⁷⁾و ایضاً: حُبُّ علیِّ بنِ اَبیطالبٍ یأکُلُ السّیئاتِ کما تأکُلُ النّارُ الحَطَبَ؛⁽⁸⁾و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام هم روایت شده: ایّها الناسُ انّما یَجمَعُ النّاسَ الرّضا وَ السُّخطُ وَ اِنّما عَقَرَ ناقَةَ ثَمودَ رجلٌ واحدٌ نَعَمَّهُمُ اللهُ بالعذابِ لَمّا عَمّوهُ بِالرِّضا؛⁽⁹⁾و از حضرت زین العابدین علیه السّلام هم روایت شده که در دعا بیان داشته: اِنّی وَ اِنْ لَمْ اُقَدِّم ما قَدَّموهُ مِنَ الصّالحاتِ فَقَدْ قَدَّمتُ توحیدَکَ.⁽¹⁰⁾

از آیات و اخبار فوق چنین نتیجه می‌گیریم که: دل هم کار می‌کند؛ و از اعمال قلب است: خشنودی به عمل نیک، پسند کردن عمل بد، ایمان آوردن به رسول خدا، شریک گرفتن به خدا، دوست داشتن امام، ملایمت با بندگان خدا، سخت‌گیری با آنان؛ ولی مردم این اعمال را حالات قلب می‌شمارند؛ و این همان است که در بحث اول گفتیم: قرآن و حدیث در عین اینکه مفهوم عمل را همان متفاهم عرفی گرفته‌اند دربارة صدق آن، دائره را وسیع‌تر دانسته و مصادیق عمل را زیادتر شمرده‌اند.

این انتظام عالی که در میان اعضای انسان در هنگام عمل برقرار است و این یاری و همکاری که در میان اعضای عامله مشهود است (می‌بینیم که مغز دربارة نیک و بد چیزی می‌اندیشد، چشم بر آن نگاه می‌کند، پا به سوی آن می‌رود دست هم آن را بر می‌دارد، و هر عضو دیگر هم یاری مخصوص به خود را انجام می‌دهد) ما را به این حقیقت می‌رساند که: همة اعضای بدن، تابع یک مرکز هستند به طوری که قدرت بر تخلف از آن ندارند و این فرمانده چنان که بحث خواهیم نمود دل است، قلب انسان است؛ پس، از این تجربه هم این نتیجه را می‌گیریم که: دل کار می‌کند و کار او اراده کردن و فرمان به اعضای بدن دادن و آنها را به کار واداشتن است.

کار شما آن است که دل شما به آن فرمان دهد

عمل انسان آن است که دل او آن را اراده نماید و اعضای او را در راه انجام دادن آن به حرکت درآورد؛ توضیح این است که: اگر با دست شما بدون میل و ارادة شما کسی را زدند در این صورت شما کاری نکرده‌اید اگر چه با دست شما کاری انجام یافته است، و اگر با اراده و فرمان شما افتاده‌ای را بلند کردند کاری از شما صدور یافت، اگر چه دست شما حرکتی نکرد.

در صورتی که شما غافل باشید و یا مجبور شوید هر تغییر و تصرفی با هر عضوی از اعضای شما در جهان وقوع بیابد البته به حکم وجدان و شرع، کار شما محسوب نخواهد شد برای این که مراد دل شما نبوده؛ بنابراین گوش دادن، لمس کردن، چشیدن، نفس کشیدن، حتی باز کردن چشم و بستن آن و امثال و نظایر اینها اگر چه در نظر ظاهری حقیر و ناچیز دیده شوند کارهای شما محسوب می‌شوند؛ ولی دیدن از راه تصادف و تماس یافتن چیزی با بدن و امثال آنها به طوری که مقدمات آنها در اختیار شما نباشد، کارهای شما نیستند.

در خبر است که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم می‌فرمود: انَّ اللهَ لایَنظُرُ الی صُوَرِکم ولکن یَنظُرُ اِلی قلوبِکم؛⁽¹⁾و ایضاً: انّما الاعمالُ بالنیّاتِ و اِنَّما لِکُلِّ امرِءٍ مانَوی⁽²⁾و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام هم روایت شده که می‌فرموده: وَ بِما فی الصّدورِ تُجازَی العِبادُ؛⁽³⁾و از حضرت صادق علیه السّلام هم روایت شده: اَلا وَ اِنَّ النیَةَ هِیَ العملُ.⁽⁴⁾

عجیب است که فیلسوف کبیر محقق طوسی خواجه نصیر الدین رحمه الله تعالی، نیت را نه علم می‌دانسته و نه عمل بلکه آن را در میان آن دو، واسطه محسوب می‌داشته است؛⁽⁵⁾با اینکه علم، چیزی جز عمل قلب نیست و بنابراین اگر نیت، علم هم باشد باز عمل است، عمل قلب است؛ و حق این است که: نیت هم علم است و هم عمل است زیرا که هر علم عمل است، عمل قلب است.

فرمانده کشور تن، دل گوشتی است

دلی که کار می‌کند و اعضای بدن را به کار وامی‌دارد و فرماندهی کشور تن به عهدة او است همان دل است که از گوشت است همان دل است که در صندوق سینه جای دارد.

همان طور که مغز و چشم و زبان و دست، وسائلی مادی برای کار کردن هستند؛ کار مغز اندیشیدن و کار زبان چشیدن و سخن گفتن و کار دست برداشتن و گذاشتن است و هر یکی از این آلات مادی، عملی مادی انجام می‌دهد، دل هم ماده است و کار آن فهمیدن و اراده کردن و به سایر اعضاء امر دادن است.

مدعای ما از کریمة مبارکة: وَ حُصِّلَ ما فِی الصُّدُورِ،⁽¹⁾و خبر شریف: وَ بِما فیِ الصُّدور تُجازیَ العِبادُ،⁽²⁾آشکارا فهمیده می‌شود؛ و ایضاً از کریمة: تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ.⁽³⁾

با وجود آیات و اخبار زیادی از همین نمونه که نقل شد، دیگر جایی برای چون و چرا و مجالی برای احتمال دل معنوی و قلب روحانی باقی نمی‌ماند؛ زیرا که مسلم است: دلی که در سینه هست مادی است و از گوشت و خون و رگ و امثال آنها آفریده شده است!

از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده: لَقَد عُلِّقَ بِنیِاطِ هذا الانسانِ بَضعَةٌُ هِیَ اَعُجبُ ما فیه و ذلک القلبُ و له مَوادٌ من الحکمةِ و اضدادٌ من خِلافها، تا آخر؛⁽⁴⁾نیاط بر وزن کتاب رگی است که دل انسان از آن آویزان است؛⁽⁵⁾و بَضعة بر وزن فلسة به معنی گوشت پاره است؛⁽⁶⁾این کلام شریف صریح در این است که: منبع و مخزن حکمت و همچنین جایگاه اضداد حکمت، همان دل است که یک پارچه گوشت است، همان دل است که از رگی مادی آویزان است؛ این کلام شریف علاوه بر اینکه مادی بودن دل را می‌فهماند، مادی بودن حکمت و ضد آن را نیز به ما درس می‌دهد.

و در دعای شب عرفه آمده: وَ انزل یقینَکَ فی صَدری وَ رَجائَک فی قلبی حتّی لاارجُو غیرک.(مفاتیح،

256/17) و در صحیفة سجادیه علیه السّلام آمده: و وَسِّع بمواقع حُکمِکَ صدری (180) وَ انزَعِ الغِلَّ من صدری للمؤمنین (273) اسألک اَن تشرَح بکتابک صَدری (339) و اجعل لنا فی صُدورِ المؤمنینَ وُدّاً (207).

مادّیّون چه می‌گویند؟

قرآن کریم، یگانه کتاب سالم و دست نخوردة آفرینندة جهان، تصریحاً می‌فرماید که عضو عاقلة انسان، قلب اوست چنان که در این آیه: أَفَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها⁽⁷⁾و در این آیه: لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها؛⁽⁸⁾بلی عضو فهمنده، دل است.

ولی از بعضی از فلاسفة مادی چنین نقل شده که عضو تعقل و فهم، مغز است. مبانی فلسفه می‌نویسد: حکمای مادی مذهب، مغز و سلسلة اعصاب را علت نفسانیات ذکر کرده‌اند؛⁽⁹⁾آقای ایرانشهر پس از آن که اقوال مادیین را در این مساله مفصلاً نقل می‌کند می‌گوید: علمای مادی امروزی غرب، مرکز حالات و صفات و قوی را فقط مغز می‌دانند و هرگز رابطه‌ای در میان اینها و قلب نمی‌شناسند.⁽¹⁰⁾

مبانی فلسفه در نقد این مذهب نوشته: مغز بسیاری از بیماران روحی را به دقت ملاحظه کرده و هیچ گونه جراحتی در آن ندیده‌اند؛ و نیز معلوم گردیده که جراحت بعضی از قسمت‌های مغز که سبب پاره‌ای اختلالات روانی مانند فراموشی و لالی و جز آن فرض شده، علت آنها نبوده است.⁽¹⁾

و آقای ایرانشهر هم در رد این مسلک چنین نوشته:

بطلان این فکر که مغز ما یگانه مرکز شعور و ادراک و تفکر و احساس می‌باشد از طرف طبیب معروف آلمانی «کارل لودویک شلایخ» و طبیب‌های دیگر به کلی در زمان جنگ عمومی اثبات شده؛ زیرا پس از اینکه قسمتی از مغز را مجبور به بریدن و دور انداختن شدند، دیدند که نه عقل و شعور و نه حسیات ناخوش‌ها دچار سکته نگردید.⁽²⁾

و از کتاب «چلیپائیان گل سرخ جدید» تألیف «سوریا» نقل کرده: که در یکی از فامیل‌های آشنا، یکی از مردها سالیان دراز دچار اختلال مغز بوده و در مریض‌خانه‌ی دولتی که مخصوص این گونه ناخوشی‌ها است می‌خوابد. چند روز پیش از مردنش به ناگهان حالت طبیعی خود را پیدا کرده، شروع به حرف زدن و فکر نمودن کرد: اقربای خود را پیش خود خواند و با کمال تعقل و آرامی با ایشان حرف زد، پس از اینکه اقربای او با تعجب و امید زیاد از پیش مریض بیرون می‌رفتند طبیب مریض‌خانه به ایشان گفت که مریض تا چند روز دیگر می‌میرد و همین طور هم شد. لکن برادر مریض خواهش کرد مغز مرده را تشریح کنند و به طور استثنا مغز را باز کرده دیدند که از مغز اصلاً چیزی باقی نمانده و بلکه کاملاً فاسد و ضایع شده بوده.⁽³⁾

این است مجملی از آرای مادیون، و مختصری از نقض و ابرام دربارة سخنان ایشان.

ولی ظاهراً این عقیدة مادیون را نمی‌توان باطل محض گرفت و مغز را که یکی از اعضای بدن است بیکار پنداشت؛ چنان که نمی‌توان قلب را هم فقط تلمبة خون تصور کرد.

چنین حدس زده می‌شود که اندیشه کردن و فکر نمودن، کار مغز است و این قلب است که مغز را امر به تفکر می‌کند؛ چنان که دیدن کار چشم است ولی قلب او را امر به دیدن می‌کند، و چنان که برداشتن و گذاشتن کار دست است و قلب آن را امر به برداشتن و گذاشتن می‌کند. مثلاً در صورتی که انسانی بخواهد برای خوردن چیزی آماده شود و آن را بخورد، قبلاً قلب او به چشم دستور می‌دهد که آن را خوب تماشا کند و در همان حال به مغز هم فرمان می‌دهد تا دربارة خوردن آن خوب بیاندیشد، و دست را هم مأمور می‌کند تا آن را بردارد و در مقابل چشم‌ها نگاه دارد و پایین و بالا و چپ و راست آن چیز را خوب به چشم نشان دهد؛ و غیر از اینها از کارهای بسیار زیادی که در اقدام به خوردن یک چیز، ضروری است. و بعد از این همه مقدمات باز تشخیص دهنده و نیروی عاقله‌ای که خوردن و یا عدم آن را صلاح خواهد دانست در عاقبت امر، قلب است.

و البته کار مغز، زیادتر از هر عضو دیگر می‌باشد؛ به جهت اینکه این مغز است که در دیدنی‌ها و شنیدنی‌ها و در سایر محسوسات می‌اندیشد و در روی آنها کار می‌کند تا دیدن و شنیدن و هر احساس دیگر، با نظم کامل انجام می‌یابد؛ و در هر آن نتیجة کار خود را به قلب می‌رساند تا تصمیم بگیرد و اراده کند.

دلیل ما بر صحت این فرضیه این است که:

اولاً: انتظام کاملی که در میان اعضای مختلف بدن انسان برقرار است مانع از این است که بتوانیم یک عضو، مثلاً مغز را بیکار تصور نمائیم؛ بلکه مسلماً و بدون شک هر کدام از اعضای بدن، کار مخصوصی دارد؛ و به طوری که بیان شد جمیع آنها در تحت امر یک فرمانده می‌باشند.

ثانیاً: در قرآن کریم، عقل و فهم را از کفار سلب، و تفکر را برای‌شان اثبات فرموده است: در یک مورد دربارة کافران فرموده: هُمْ لایَعقلونَ،⁽¹⁾و در مورد دیگری هم دربارة کافری فرموده: اِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ؛⁽²⁾از این دو کریمه به دست می‌آید که تعقل و فهمیدن در نظر قرآن کریم، غیر از اندیشیدن و فکر کردن است؛ پس حتماً عضو فهمنده هم بایستی غیر از عضو اندیشنده باشد.

ثالثاً، ما خودمان بالوجدان این حقیقت را خوب درک می‌کنیم که: دانستن، نتیجه فکر کردن است چنان که می‌دانیم که: شناختن نتیجه نگاه کردن است؛ بنابراین می‌گوییم: همانطور که دیدن کار چشم است و شناختن کار عضو دیگری غیر از چشم است، فکر کردن هم کار مغز است و فهمیدن کار عضو دیگری غیر از مغز است؛ و عضو شناسنده و فهمنده قلب است.

رابعاً، همه می‌دانیم که: در جهان عقل بد وجود ندارد، عقل و فهم همیشه خوب هستند؛ ولی فکر خوب و پسندیده و اندیشه بد و ناپسند، هر دو در جهان هستند؛ از اینجا نیز می‌توان پی برد بر اینکه: عضو تعقل بایستی غیر از عضو اندیشنده باشد.

چرا مغز همیشه نمی‌اندیشد؟ و چرا گاهی دستور اندیشه کردن را دریافت می‌کند ولی قدرت بر آن پیدا نمی‌کند؟ اگر در یافتن پاسخ به این دو پرسش، اندکی دقت شود به دست می‌آید که: مغز در اندیشه کردن نظیر دست است در برداشتن و گذاشتن: دست هم همیشه کار نمی‌کند، و گاهی دستور کار کردن را دریافت می‌کند ولی از انجام دادن آن نا توان می‌ماند؛ به دست می‌آید که مغز و دست و سراسر اعضای کار، تابع یک فرمانده هستند، تابع قلب می‌باشند، و این قلب خواهش بی پایان دارد و خستگی ندارد.

کار کردن مغز در تحت فرمان قلب، اندیشیدن و تدبر است؛ و کار کردن آن، خود سرانه رؤیا و یا خیال است، و لذا نامنظم است، چنان که کار کردن دست با اراده قلب، منظم و عقلایی و سودمند است، و کار کردن آن بدون دستور قلب، نامنظم و غیر نافع و گاهی جنون‌آمیز و بلکه زیان آور است، مانند کسی که بی­خبرانه، در خواب یا در بیداری، دستش را حرکت می‌دهد و ظرف را می‌اندازد و می‌شکند.

اعضا، در کار کردن، نیرو مصرف می‌کنند

به کار بردن هر عضو از اعضای بدن، مستلزم صرف نیروی بدن است، بدن اعم از اینکه از اعضای کسب خبر باشد (از حواس پنج گانه بنا به اصطلاح مشهور) و یا از اعضای دخل و تصرف (مانند هر جزئی از بدن که با آن، تغییری در جهان و در موجودات آن توان داد، مانند دستها و پاها و دهان و غیر اینها).

دلیل ما بر ادعای فوق این است که: افراط در کار کردن و عضوی را بیشتر از اندازه استعمال نمودن، خستگی می‌آورد و بدیهی است که خستگی و فرسودگی تن و یا عضوی از آن، نشانه تمام شدن قُوی و نیروهای آن است.

آری حقیقت خسته شدن همین است و به جز این معنای دیگری ندارد؛ پس چنین به دست می‌آید که: چون افراط در کار؛ سبب می‌شود که تمام نیروی بدن مصرف شود، پس کار به اندازه کردن هم سبب می‌شود که نیروی بدن به اندازه خرج شود؛ یعنی:کار کم و کوچک سبب می‌شود که نیروی کم و کوچک خرج شود، چنان که کار زیاد و بزرگ هم سبب می‌شود که نیروی زیاد و بزرگ خرج شود، برای اینکه کار زیاد مجموعه‌ای از کارهای کوچک است، و اگر کار کمتر نیروی کمتری را مصرف نکند مسلماً کار بیشتر هم نیروی بیشتری را مصرف نمی‌کند.

اگر کار کردن، موجب مصرف شدن نیروی بدن نبود، ؀قیناً کسی در جهان یافت نمی‌شد که از درد و رنج خستگی بنالد؛ ولی واقع کاملاً بر عکس است: نویسندگان از خستگی چشم و کارگران از خستگی بازوان و پاها و کمر، و کار فرمایان از خستگی گلو و حلقوم و دانشمندان از فرسودگی مغز، پیوسته پریشان بوده‌اند و خواهند بود؛ و هر کدام از آنان و غیر آنان خواه نا خواه مقداری از کار خود را می‌کاهند تا به درد خستگی گرفتار نیایند.

نتیجه این است که: کار کردن، توأم با مصرف کردن نیرو است؛ و اینکه: کار زیاد، نیروی زیاد و کار کم هم نیروی کم لازم دارد؛ و خلاصه صدور هر عمل از هر عامل، مستلزم خروج نیرویی از بدن او است که باید کماً و بلکه کیفاً هم با عمل صادر شده متناسب باشد.

به هم زدن چشم و مژگان و کوچکترین اندیشه و مختصرترین سخن و کوتاه‌ترین نگاه هم، نیرو مصرف می‌کند.

انسان نمی‌تواند بیکار بماند

آدمی پیوسته و لاینقطع از بدن خود نیرو بیرون می‌ریزد؛ و حتی یک آن هم نمی‌تواند از خرج کردن قوای خویش آسوده باشد؛ و جهت این است که: انسان مادام که زنده است نفس می‌کشد و این خود کاری نسبتاً مهم است؛ مغز او هیچ گاه آرام نمی‌گیرد: یا در تحت فرمان قلب در فکر فرو می‌رود و گاه هم دستخوش خیالات و رؤیاهای شیرین و یا تلخ می‌گردد؛ و واضح است که هیچ کدام از این کارها بدون مصرف شدن نیرویی میسر نمی‌گردد؛ نشستن و برخاستن و سخن گفتن و دست‌ها و پاها و انگشتان را حرکت دادن و نگاه کردن و گوش دادن و هزاران مانند اینها همه کار هستند و توأم با مصرف نیرو می‌باشند و کلیتاً خسته کننده‌اند و بر روی هم جمع گشته و بالاخره انسان را خسته و فرسوده می‌کنند.

و حتی ولگردان و کسانی هم که در نظر ما بی‌کارند، مغلوب خواب قرار می‌گیرند و به استراحت نیاز پیدا می‌کنند.

نتیجه این است که: انسان هیچ وقت بیکار نیست و ریزش نیرو از بدن وی دائمی بوده و وقفه ناپذیر است.

اعمال بیرونی و اندرونی انسان از یک طرف و اعمال اندرونی و غیر ارادی او از طرف دیگر، دست به دست هم داده و صدور کار را از وی دائمی‌تر و ریزش نیرو را از وی شدیدتر می‌گردانند؛ جهاز هاضمه و جهاز تنفس و جهاز پخش و جمع خون، کارگرانی هستند که ایست ندارند و اعمالی دارند که تعطیل بردار نیستند.

اجزائی از بدن بر گشته و نیروی کار می‌شوند!

نیروهایی که با کار کردن از بدن عامل بیرون می‌آیند مسلماً پیش از شروع به کار، در بدن وی موجود می‌باشند وگرنه لازم می‌آید که در حین اراده کار، به طرز خلق الساعه در بیرون بدن آفریده شده و به داخل آن تزریق شوند؛ و اثبات این دعوی به غایت متعسر بلکه متعذر است؛ و حق این است که: بدن انسان پیش از شروع به کار، آماده به کار است؛ یعنی: نیروی انجام دادن کار را در خود و با خود دارد و عامل در حین عمل، قوه‌ای از خارج کسب نمی‌کند؛ و این نیروی ذخیره را از جهان خارج، در شکل خوراک و آب و هوا و نور و غیر اینها، جذب و جمع می‌کند و جزء خویش می‌گرداند.

توضیح این است که: انسان از موجودات جهان به طریق خوردن، نوشیدن، تنفس، نورگیری و غیر اینها از طرق جذب، مواد اخذ می‌کند، و آنها را جزء بدن خود کرده و با حیات خود زنده می‌گرداند؛ و به عبارت دیگر: خود و ذات خود را از مواد اخذ شده از جهان، می‌سازد؛ و بدین طریق انسانی از ماده ساخته و پرداخته می‌گردد.

ولی باید توجه داشت که اگر آنچه از مواد بر بدن اضافه می‌شود در آن باقی بماند در اندک مدتی بدن، به بزرگی چناری بلکه تپه‌ای می‌شود (حساب کنید وزن و حجم خوراک و آبی را که روزانه پس از دفع فضلات در بدن می‌ماند و جزء آن می‌گردد) معلوم است همانطور که بر بدن افزوده می‌شود، همان طور هم از آن کاسته می‌شود؛ و همانگونه که اجزای جهان در بدن انسان داخل شده و زندگی نوینی می‌یابند همان گونه از آن خارج شده و خود را به دست مرگ می‌سپارند؛ و برای همین است که آدمی اعتدال مشهود خود را از دست نمی‌دهد: با میزان معینی افزایش می‌یابد و با اندازه معینی هم کاهش می‌پذیرد: قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدْراً.⁽¹⁾

لازم است توجه شود که مواد جهان پس از جزء شدن در بدن، در چه صورتی از آن خارج می‌شوند، و منظور از این دخول و خروج چیست؟

واضح است که مواد از بدن در شکل ماده، خارج نمی‌شود وگرنه محسوس می‌شد، و مردم خروج آنها را مشاهده می‌نمودند؛ و چون در جهان آفرینش، موجودات، بیشتر از دو صورت ندارند یا باید ماده باشند یا نیرو، پس آنچه که از بدن خارج می‌شود حتماً در صورت نیرو بیرون می‌شود و لذا به چشم دیده نمی‌شود؛ و از تحقیق گذشت که خروج این نیروها در حین عمل و با انجام دادن عمل، تحقق می‌پذیرد؛ پس، بدن انسان کارخانه‌ای است که کار آن تبدیل مواد جهان به نیروهای اعمال است؛ و یگانه شغل تن این است که اجزائی از جهان را اخذ کرده و در ذات خود به آنها زندگی دهد و سپس آنها را از بدن خود براند و به دست جلاد مرگ سپارد! آدمی طوری آفریده شده که علی الدوام در ساعات روز و شب خود را و ساختمان بدن خود را از مواد جهان می‌سازد و بعداً همین اجزا را از خود، از ساختمان تن خود در شکل نیرو، خرج و مصرف می‌کند و از ذات خود بیرون می‌ریزد؛ انسان در این زندگی به جز این، کار دیگری ندارد.

از آنچه بیان گردید خوب معلوم می‌شود که منظور از داخل شدن مواد بر بدن انسان و زندگی یافتن آنها با زندگی انسانی و خارج شدن آنها از بدن و مردن‌شان از این زندگی چیست: وقتی که آدمی به این زندگی قدم می‌گذارد فقیر و

بی‌چیز است ولی هنگامی که رخت سفر از این زندگی بر می‌بندد، دارایی فروان از جنس اعمال با خود دارد؛ پس مقصود از دخول مواد بر بدن و خروج آنها از آن و منظور از زنده شدن مواد ذکر شده، با زندگی انسانی و موت آنها از زندگی، همانا این است که افراد انسان اعمالی داشته باشند، اعمالی نیک و زیبا و یا زشت و ننگین.

در قرآن کریم هست: خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً؛⁽¹⁾مراد از پیدایش موت و حیات در این زندگی، فقط این بوده که شما بتوانید اعمال بجا بیاورید و نیکو کار از بد کار جدا شود؛ و شاید که قطع موت و حیات از اضافه، و تقدیم موت بر حیات در این کریمه، برای اشعار به خروج اجزای بدن و مرگ آنها در شکل نیروهای اعمال، و اشاره به دخول اجزای نوین بر بدن، و زنده شدن آنها با زندگی تن بوده است؛ وگرنه الظاهر مناسب و یا لازم می‌نمود که بفرماید خلق حیاتکم و موتکم و یا بفرماید خلق الحیوة و الموت؛ و اللّه العالم.

با بیان فوق و به یاری اندیشه یاد شده چنین روشن می‌گردد:

اولاً: نیروی کار، پیش از شروع به کار، در بدن عامل موجود است، نه اینکه عامل از نیروی خارجی مدد بگیرد و در حین عمل از بیرون، نیرو اخذ کند؛ ثانیاً: نیروی کار از مواد بدن خود عامل فراهم می‌شود؛ ثالثاً: تبدیل مواد بدن به نیروی کار از روی اندازه و میزان معین است، و پیوسته در میان عمل انجام یافته و نیروی تهیه شده برای آن، تناسب کمی و کیفی بر قرار است.

سخنی که باقی است و بایستی ذکر شود این است که نیروی عمل پیش از اراده عمل، در داخل بدن در شکل نیرو نبوده و در صورت ماده می‌باشد، و در هنگام اراده عمل، تبدیل به نیرو می‌شود و کار وقوع می‌یابد، دلیل ما بر این حقیقت این است که: نیرو چیزی نیست که بتواند ساکت باشد و کار نکند؛ نیرو آن است که قدرت بر آرامش نداشته باشد تا کار خود را انجام بدهد و تمام شود و یا با نیرویی قوی‌تر از خود، محبوس شده و زندانی گردد.

اگر نیروی کار پیش از اراده کار، در انسان در شکل نیرو تحقق بیابد قهراً بایستی که آدمی نتواند ساکت بایستد و از کار کردن و مشی نمودن بر طبق نیروی مهیا، خودداری نماید؛ و لازم می‌آید که خواه ناخواه خود را تسلیم نیروی آماده بگذارد تا کارش را به آخر برساند و تمام شود؛ با اینکه می‌بینیم که هیچ انسان این گونه نیست؛ انسان چنان ساکت و آرام می‌نشیند که گویی اصلاً در او قدرت بر عمل نیست؛ و آن گاه که اراده کار می‌کند نیروی کار فوراً در اعضای کار وی پدیدار می‌گردد.

از این دقت خوب فهمیده می‌شود که: تولید نیروی کار وابسته است وجوداً و عدماً به ارادة کار؛ و ارادة عامل در واقع کلید تولید نیرو، برای تحقق بخشیدن به مراد است؛ با مثالی مساله را توضیح می‌دهیم: نیروی حرکت اتومبیل از بنزین موجود در آن متولد می‌شود، ولی تا راننده (که لازم است در این مثال جزء اتومبیل و قلب آن شناخته شود) ارادة حرکت نکند بنزین در شکل ماده باقی می‌ماند و آن گاه که اراده کرد بنزین را مبدل به گاز می‌کند.

نتیجه این است: نیروهای اعمال، پیش از اراده اعمال، در شکل موادی در داخل بدن می‌باشند و از اجزای تن به شمار می‌آیند؛ و در موقع اراده عمل، همان اجزای مادی بدن، مبدل به نیروی عمل گردیده و به مصرف می‌رسند.

سراسر اجزای بدن در تبدل به نیروی کار، با هم برابرند

در بحث فوق تحقیق کردیم که اجزائی از بدن عامل، بر می‌گردند و نیروی کار می‌شوند؛ اکنون لازم است در این باره بررسی نماییم که: کدام جزء از بدن انسان، صلاحیت تبدل به نیروی کار دارد؟ و کدام قسمت از تن آدمی به محض اراده عمل بر می‌گردد و نیروی عمل می‌شود؟.

آنچه که پیش از هر چیز بر ذهن تبادر می‌کند خصوصاً پس از ملاحظه مثال اتومبیل (در بحث فوق) که فقط بنزین‌اش گاز نیرودار می‌گردد و آن را به حرکت در می‌آورد و سایر اجزای آن کماکان محفوظ می‌مانند این است که جزء متبدل به نیرو در بدن انسان، همان خون باشد؛ این تبادر، پس از آنکه ملاحظه می‌شود که خون به تمامی اعضای آدمی راه دارد و همه جای بدن را می‌گردد، تقویت می‌یابد؛ و این احتمال تأیید می‌شود که شاید عضو کارگر، مقداری از خون را که به آن می‌رسد می‌گیرد و به نیروی کار مبدل می‌کند.

در این پیش آمد، لازم است که اهل فن و متخصص در مساله حکم کند و مشکل را حل نماید، ولی ما به ظواهر بدن انسان نگاه می‌کنیم و شاید از این ظواهر، برای حل مساله راهی پیدا کنیم.

می‌گویند، بدن انسان و اجزای آن هیچ گاه پایدار نمی‌مانند و پیوسته در تغییر و تبدل بوده و در عوض شدن هستند؛ می‌گویند اجزائی از بدن جدا شده و می‌روند و اجزای تازه و نوینی به نام بدل ما یتحلل، جای آنها را می‌گیرند و در هفت سال یک بار سراسر بدن عوض می‌شود!.⁽¹⁾

اگر این سخن با این کلیت صحیح باشد و مطابق با واقع درآید، دلالت بر این می‌کند که: سراسر بدن و جمیع ذرات و اجزای آن در تبدل به نیروی اعمال یکسان بوده و با هم برابرند (به استثنای اجزایی که در شکل مو و ناخن و عرق و چرک و پوسیدگی و غیر اینها مبدل به عمل نشده از بدن جدا می‌شوند) به جهت اینکه تبدل مواد بدن به نیروی اعمال، یگانه بیانی است که درباره توجیه و توضیح گفتار نقل شده می‌توان یافت، و اگر از این بیان صرف نظر کنیم راه حلی برای آن مسلماً نمی‌توانیم پیدا کنیم.

بدن کارگری را که خوب و کافی کار می‌کند و خوراک خوب و کافی نمی‌خورد، مورد دقت قرار می‌دهیم: می‌بینیم که این انسان نه فقط رفته رفته کم خون شده و زرد رنگ گشته، بلکه گوشت و چربی بدنش نیز روی به کاهش گذاشته است، وزن و حجم عمومی بدن او به طور قطع نقصان پذیرفته و به احتمال قوی بلکه ظن قریب به علم استخوانها و رگها و اعصاب بدن او و جمیع اعضا و اجزای او در این تحلیل رفتن و هضم شدن، سهیم و شریک‌اند؛ از این دقت هم این نتیجه را می‌گیریم که: سراسر بدن کارگر یاد شده، و همه ذرات و اعضای تن او، به تدریج مبدل به نیروی کار می‌شوند.

لاغری چه معنایی دارد؟ و سبب آن چیست؟ در اینجا هم کمی توقف کرده و به تدبّر می‌پردازیم: لاغری عبارت از این است که بدن انسان، در زمینة اینکه خوراک کافی نخورد و یا خوراکی را که می‌خورد نتواند هضم کند، مبدل به نیروی کار شود؛ و مسلماً متوجه هستیم که نخوردن خوراک و هضم نکردن آن لاغری نمی‌آورد، برای اینکه اگر بدن مرده‌ای را (که خوراک نمی‌خورد و کاری هم نمی‌کند) صد سال در سرمای کافی نگاه دارند چیزی از آن کاسته نخواهد شد؛ پس یگانه سبب لاغری همانا تبدل اجزای بدن به نیروی کارهای کوچک و یا بزرگ است که خواه ناخواه از انسان صادر می‌شوند.

از این تدبر هم این نتیجه را به دست می‌آوریم که: سراسر اجزای بدن در تبدل به نیروی کار با هم برابر، و مساوی یکدیگرند.

ادله سه گانه فوق، این نتیجه را می‌دهند که: تبدل به نیروی کار، امری مختص به خون و یا عضو دیگر نیست، و هر جزئی و عضوی به استثنای فضولاتی که فوقاً ذکر شد، پیوسته و لاینقطع در تبدل به عمل می‌باشند، و هیچ جهت دیگری برای خرج و مصرف شدن آنها نیست؛ بلی این احتمال باقی است که: شاید جزئی از بدن انسان در تبدل به نیروی کار، سهم وافری داشته باشد، و مثلاً خون در امر عمل کردن، یاری بیشتری به آدمی برساند، و اعضای بدن در این باره درجات مختلف داشته باشند.

عده‌ای از دانشمندان نامی⁽¹⁾(در پاسخی که برای شبهه آکل و ماکول بیان داشته‌اند) گفته‌اند: بعضی از اجزای بدن انسان تغییر بردار نیست و تبدل و تحول را در آنها راهی نیست، این قسمت از اجزای بدن، پایدار می‌مانند و از آغاز زندگی تا پایان آن، آنی از بدن جدا نمی‌شوند؛ نگارنده گوید: ما برای این ادعا دلیلی نیافته‌ایم.⁽²⁾

از بعضی از آیات کریمه و احادیث شریفه نیز می‌توانیم این حقیقت را استفاده کنیم که: بدن انسان به طور اطلاق و بدون اختصاص به عضوی و جزئی معین، در راه انجام دادن اعمال مصرف می‌شود: کلمه اسراف و مشتقات آن در بعضی از آیات کریمه، جز «زیاده روی در خرج کردن بدن» معنای دیگری نمی‌رساند و «زیاده روی در خرج کردن مال» در این آیات، کاملاً بیگانه دیده می‌شود و با معانی آنها هیچ نمی‌سازد؛ مثلاً می‌فرماید: یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ؛⁽³⁾و می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ؛⁽⁴⁾در این دو آیه و نظایر آنها که به هر بدکاری، اسراف و به هر گونه بدکار، مسرف اطلاق شده، چه معنایی برای اسراف می‌توان یافت؟ آیا می‌توانیم بگوییم تنها کسانی که در خرج کردن مال از حد گذشته‌اند، در این آیات مراد می‌باشند و سایر گناهکاران کنار هستند؟ یگانه معنای صحیح این است که بگوییم: چون خرج کردن تن در کسب نیکی‌ها در نزد خدا پسندیده است، پس اسراف نیست. ولی در کسب بدی‌ها، ناپسند و زشت است پس اسراف و زیاده‌روی است.

و از حضرت رسول اللّه صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده: وَ الّذی نفسی بیدِهِ ما اَنفَقَ الناسُ مِن نَفَقَةٍ اَحَبَّ مِن قولِ الخیرِ؛⁽⁵⁾این خبر شریف دلالت می‌کند که آدمی علاوه بر اموال دنیوی، دارایی دیگری را نیز داراست، و آن تن اوست تنی که در راه اعمال خرج می‌شود؛ و بهتر از هر خرجی این است که انسان تن خود را در گفتار نیک خرج کند.

و نقل کرده‌اند: سُئِلَ محمدُ بنُ الحَنَفّیَةِ رَحَمِهُ اللهُ تعالی عن اعظمِ الناسِ خَطَراً فقالَ الّذی لایَریَ الدُّنیا کُلَّها عِوَضاً مِن بَدَنِهِ ثُمَّ قال اِنَّ ابدانَکُم هذِهِ لَیسَت لَها ثَمَنٌ اِلاَّ الجّنَةُ فَلا تَبیعوها اِلاّ بِها.⁽⁶⁾و از حضرت امام موسی بن جعفر علیهم السّلام روایت

شده: اَما اِنَّ اَبدانَکُم لَیسَ لَها ثَمَنٌ اِلاَّ الجَنَّةُ فَلا تَبیعوها بِغَیرِها⁽¹⁾بهای بدن‌های شما همانا بهشت است، مبادا آن را به غیر بهشت بفروشید. متن این دو خبر در نظر نگارنده به جای سند بسیار صحیحی می‌باشد و دلالت می‌کند بر اینکه: اجزای بدن خرج می‌شود و در شکل اعمال، مصرف می‌گردد و انسان بزرگ کسی است که بدن خود را در انجام دادن اعمال نیک که بهشت و نعمت‌های آن از آنها ساخته می‌شود، خرج کند؛ و مردمان پست کسانی هستند که تن خویش را در به جا آوردن اعمال ننگین و چرکین خرج می‌کنند؛ به جهت اینکه خود را خرج کرده و دوزخ را خریده‌اند، چون که دوزخ و شکنجه‌های آن از اعمال بد و ناشایست آفریده می‌شود.

و از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت شده: یا مؤمنُ اِنّ هذَا العلمَ و الادبَ ثمنُ نفسِک فَاجتَهد فی تعلّمِها فما یزیدُ مِن علمِک و ادبِک یزیدُ فی ثمنِک و قدرِک فاِنّ بالعلم تَهتدی الی ربّک و بالادب تُحسِنُ خدمةَ رَبّک و بادب الخدمةِ یَستوجِبُ العبدُ وِلایتَه و قربَه فَاقبل النّصیحة کَی تنُجَو مِنَ العذاب.⁽²⁾ای مؤمن همانا علم و ادب بهای جان تو می‌باشد در کسب علم بکوش که هر چه بر علم و ادب فزوده شود در بها و قدرت افزوده می‌شود با علم به سوی پروردگار راه می‌یابی و با ادب پروردگارت را نیکو اطاعت می‌نمایی و بنده، با اطاعت نیک دوستی و نزدیکی خدا را مستوجب می‌شود پند بپذیر که از رنج برهی؛ آری دانشمندان خود را خرج می‌کنند و از تن می‌کاهند تا علم و ادب می‌آموزند و مستوجب قرب خدا می‌شوند.

اعمال انسان کلیتاً مادی است

یکی از نتایجی که از بحث‌های گذشته بر می‌داریم این است که: اعمال انسان به طور کلی و بدون هیچ استثناء مادی می‌باشند؛ و در میان آنها حتی برای نمونه یک عمل غیر مادی هم نمی‌توان یافت؛ به این معنی که: انسان، هیچ عملی روحانی و نفسانی که از بدن او صادر نشده بلکه تنها از روح و یا از نفس او صدور یافته باشد، ندارد.

دلیل ما همان حقیقت است که در بحث‌های پیش روشن گردید: اعمال انسان از بدن مادی وی صدور می‌یابند و بدن هم از مواد جهان ساخته و پرداخته می‌شود و چیزی که فرزند ماده و نوه ماده باشد قهراً و طبعاً بایستی مادی بوده باشد؛ و بسیار عجیب به نظر می‌رسد که اعمال انسان در عین اینکه از ماده زاییده می‌شوند غیر مادی محسوب گردند، و عملی روحانی و یا نفسانی شمرده شوند.

خداوند متعال می‌فرماید: کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً⁽³⁾ظاهر این کریمه چنین می‌رساند که: اعمال آدمی از خوراک‌های مادی وی که از جهان اخذ می‌کند ساخته می‌شود؛ و اینکه: اگر آدمی از خوردنی‌های پلید و ناپاک بخورد نمی‌تواند اعمال نیک به جا آورد بلکه به سوی اعمال پلید و ناپاک می‌گراید.

روشن‌ترین دلیل ما که قابل فهم عموم مردم می‌باشد بر اینکه اعمال انسان از بدن مادی وی متولد می‌شوند نه از روح و یا نفس وی، این است که می‌بینیم: اعمال، بدن را خسته و فرسوده می‌کنند و نیروی بدن را تمام می‌کنند و

می‌بینیم که هر عمل این طور است، خسته کننده است؛ و خسته شدن بدن چنان که گفته‌ایم نشانة خرج شدن آن است. و اما روح و نفس در نزد کسانی که بعضی از اعمال را به آنها نسبت می‌دهند، مجرد و بسیط می‌باشند، جزء ندارند و معنی ندارد که خسته شوند و بایستی که بتوانند اعمال خود را دائماً انجام بدهند به جهت اینکه خرج شدن و کاهش یافتن در ذات چیزی که مجرد است غیر معقول است:

مجردی که بسیط و بی جزء است اگر خسته شود یا چیزی از آن کاسته می‌شود یا نه، در صورت اول لازم می‌آید که منعدم شود و فدای عمل خویش گردد برای اینکه چیزی از آن کاسته شد و چیز دیگری هم در آن نبود که باقی بماند و در صورت دوم، چون خسته شدن، فرقی در خسته شده پدید نیاورده پس در واقع خسته شدنی وقوع نیافته است؛ و برای همین ما می‌گوییم که: مجرد، خسته نمی‌شود و اعمال انسان که کلیت خسته کننده هستند از روح و یا نفس مجرد صادر نمی‌شوند.

و بنابراین اصلاً صدور فعل از مجرد (با قطع نظر از اینکه خسته شود یا نشود) غیر معقول است؛ برای اینکه اگر عملی از مجردی صدور یابد حتماً بایستی چیزی از آن جدا گردد، و قهراً لازم می‌آید که خود آن مجرد فوراً با یک عمل کردن منعدم شود؛ به جهت اینکه یک چیز از آن صادر می‌شود و چیز دیگری هم ندارد تا ذات خود را با آن باقی بدارد.

در خبر است که امیر المؤمنین علیه السّلام به عنوان دعای شروع به غذا می‌فرموده: اَللّهُمَّ انّی اَسئلکَ فی اَکلی و شُربی السّلامةَ مِن وَعَکِهِ وَ القوّةَ به علی طاعتِکَ وَ ذکرکَ وَ شُکرِکَ فیما بقّینه فی بَدَنی و اَن تُشَجِّعَنی بِقوتِهِ علیِ عِبادتِکَ وَ اَن تُلهِمَنی حُسنَ التَحرزِ مِن معصیتِکَ؛⁽¹⁾و از امام صادق علیه السّلام هم روایت شده: انّما بُنیَ الجَسَدُ عَلَی الخُبُزِ؛⁽²⁾از این دو حدیث شریف استفاده می‌شود که: ساختمان بدن بر خوراک بنا گذاری شده است، و این مأکولات و مشروبات هستند که نیروی اطاعت به خدا و ذکر او و شکر به او را در بدن مهیا می‌نمایند، و خوراک همیشه در بدن نمی‌ماند بلکه بعد از مدتی در شکل عمل از آن بیرون می‌رود، و آدمی با نیروی خوراک بر انجام دادن عبادت، قوت پیدا می‌کند و با آن از معاصی پرهیز می‌کند.

خسته کردن هر عملی واقعاً نشانه بسیار خوبی است بر اینکه آن عمل مادی است و از ذات عامل مایه گرفته و قدری از آن کاسته است؛ چه معنایی برای خسته شدن جز تمام شدن نیروی بدن، می‌توان پیدا کرد؟ یقین داریم که قدرت موجود در عامل کمتر باقی می‌ماند تا به جایی می‌رسد که دیگر هیچ توانایی در وی نمی‌ماند؛ آن وقت می‌گویند: عمل، عامل را خسته کرد.

گفتیم که خسته کردن عمل، علامت مادی بودن آن است؛ اینک اگر بر ما ایراد شود که: در اندرون بدن انسان، اعمالی مستدام و غیر اختیاری هست مانند اعمال جهاز هاضمه و جهاز پخش و جمع خون که انسان در ظاهر از آنها ابداً احساس خستگی نمی‌کند، ولی به طور یقین همه آن‌ها اعمالی مادی می‌باشند. در پاسخ گوئیم: این گونه اعمال هم خسته

کننده هستند و مسلماً نیروی بدن را مصرف می‌کنند، اگر چه آدمی از آنها احساس خستگی نمی‌کند؛ به دلیل اینکه اگر انسانی ساعات متمادی چنان از کار کردن امتناع ورزد که حتی چشم خود را هم باز نکند، باز مغلوب خواب قرار می‌گیرد؛ و همین غلبه خواب، دلیل بر خستگی خوابنده است.

تفکر هم عمل مادی است

اینکه از روزگار باستان شهرت یافته و در افواه عامه مردم افتاده که اندیشه کردن و علم پیدا نمودن و به یقین رسیدن، اعمالی روحانی هستند و از شئون روح هستند نه بدن، هیچ دلیل منطقی ندارد و به هیچ پایه دینی متکی نیست:

در بحث فوق یادآور شدیم که اعمال انسان کلیتاً مادی است باز متذکر می‌شویم که فکر کردن و فهمیدن هم مادی است و از ماده زاییده می‌شود؛ برای اینکه در سابق اثبات کردیم که عضو تفکر، مغز است.و عضو فهمیدن و عالم شدن و به یقین رسیدن هم قلب است، و مغز و قلب هر دو از ماده ساخته شده‌اند؛ پس چگونه می‌توان گفت که تفکر و تعقل عمل روح بوده باشند؟ چنان که بر داشتن و گذاشتن کاری مادی است و عضو آن، دست است، تفکر و تعقل هم کار مادی است و عضو آن مغز و قلب است؛ و چنان که دست گاهی شل و رعشه‌دار می‌شود و از بر داشتن و گذاشتن می‌ماند، قلب و مغز نیز بیمار می‌شوند و از تفکر و تعقل باز می‌مانند؛ و چنان که انسان گرسنه و تشنه از کارهای مادی عاجز می‌گردد و پس از آنکه خورد و نوشید می‌تواند بر دارد و بگذارد، بیاید و برود، عیناً همان گرسنه، از تفکر و تعقل هم ناتوان می‌گردد و از حل مشکل‌هایی که به آسانی آنها را حل می‌کرد، اظهار ناتوانی می‌کند و پس از آنکه خورد و نوشید و به مقدار کافی مواد اخذ کرد، باز قدرت به اندیشه کردن و مطلب فهمیدن، در او پیدا می‌شود.

پس اندیشه کردن و فهمیدن، هر دو کار مادی هستند چنان که عضو عامل آن دو (مغز و قلب) هم دو عضو مادی هستند؛ و کوچک‌ترین فرقی در میان تفکر و تعقل و در میان برداشتن و گذاشتن با دست، در این بحث ما نیست.

چه فرقی در میان بر داشتن و گذاشتن اشیاء و اندیشه و تعقل در آنها هست که موجب شود یکی عمل بدن و دیگری عمل روح شمرده شود جز اینکه عضو برداشتن و گذاشتن، دست است که با چشم دیده می‌شود و عضو اندیشه و تعقل، مغز و قلب هستند که طرز کار آنها دیده نمی‌شود؟ و اینکه برداشتن و گذاشتن، کاری غلیظ و خشن هستند، ولی اندیشه کردن و فهمیدن، لطیف و زیبا هستند؛ آیا دیده نشدن و لطیف شدن کاری، سبب می‌شود که عمل روح بوده باشد نه بدن؟!

در خبر است که امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: اَوضَعُ العِلمِ ما وُقِفَ عَلیَ الِلّسانَ و اَرفَعُهُ ما ظَهَرَ فی الجَوارِحِ وَ الأَرکانِ؛⁽¹⁾از این کلام مبارک خوب فهمیده می‌شود که عمل، مظهر علم است؛ علم، در اعمال مادی (که با اعضای مادی انجام می‌یابند) ظهور پیدا می‌کند؛ علم، در شکل عمل مادی جلوه‌گر می‌شود! و می‌دانیم که غیر مادی نمی‌تواند به شکل مادی بیفتد.

کار در نظر فیزیک

مهمترین مورد تفارق، در میان فهم فیزیکی و حقیقت امر درباره عمل این است که: فیزیک، کار دل را نشناخته است، و نیز کار را جز تحریک، دیگری ندانسته است.

فیزیک رنر نوشته: وقتی شما درس یاد می‌گیرید و یا مسائل ریاضی حل می‌کنید می‌گویید کار می‌کنیم، ولی در اصطلاح فیزیک اینها کار نیست، و کار وقتی انجام می‌گیرد که یک جسم در اثر نیرویی که به آن وارد می‌شود حرکت کند مثلاً وقتی شما یک وزنه را بلند می‌کنید کار انجام می‌دهید؛⁽¹⁾و نیز نوشته: هر وقت نیرویی جسم را به حرکت در آورد هیچ کاری نکرده است؛⁽²⁾و نیز نوشته: نیرو وقتی کار انجام می‌دهد که نقطه اثر خود را تغییر مکان دهد؛⁽³⁾فیزیک نوین هم کار را چنین تعریف کرده: هر گاه نیرویی بر جسمی وارد شود و آن را جا به جا کند بر حسب تعریف گوییم که نیرو کاری انجام داده است؛ بنابراین اگر نیرویی بر جسمی وارد شود و نتواند آن را به حرکت درآورد کاری انجام نداده است.⁽⁴⁾

از تعریفات فوق فهمیده می‌شود که: صورت و شکل کار در علم فیزیک، فقط حرکت است؛ با اینکه در حقیقت مطلق تبدل را بایستی کار محسوب داشت اگر چه در آن حرکتی به وجود نیاید؛ مانند: تبدل نیروی الکتریسیته به حرارت؛ و در این صورت تعریف کار، جامع افراد شده و شامل اعمال قلب هم می‌شود؛ و ثانیاً، حقیقت کار حرکت نیست بلکه حرکت، اثر کار است که مشهود ما است: حرکت، اثر و حالت دیگر و بر گشته نیرویی است که به شیئ متحرک وارد گردیده و آن را به حرکت درآورده است؛ حرکت، خود، نیرویی است که کار انجام می‌دهد، و حقیقت کار تبدل است، تبدل ماده به نیرو و نیرو به نیرو؛ و حقیقت کار کردن هم تبدیل است نه تحریک اگر چه بیشتر و غالب اعمال، در شکل حرکت نمودار می‌گردد.

انواع کار

گفتیم موادی در بدن انسان به محض اراده عمل، بر گشته، تبدل یافته و در شکل نیرو مصرف می‌شوند؛ اینک برای اینکه حقیقت عمل انسان را حتی الامکان جامع الاطراف بفهمیم لازم است که در اقسام مختلف نیرو، و تبدل مواد به آنها نظری کنیم تا فهرستی از انواع کار انسان اگر چه بسیار مجمل هم باشد به دست آوریم.

در آینده، انشاء الله تعالی بحث خواهیم کرد که تاکنون در جهان نیروهایی یافت شده، و شاید بعد از این نیروهای دیگری نیز کشف شود: حرکت، سکون، گرما، سرما، الکتریسیتة مثبت، الکتریسیتة منفی، نور، ظلمت، مغناطیس، صوت، رنگ، نیروی اتمی، و بالاخره تبدلات بسیار زیاد شیمیایی، اشکال مختلف و صورت‌های گوناگون نیرو هستند.

چنین به نظر می‌رسد که: راه تأثیر ماده‌ای در ماده دیگر منحصر به این باشد که مقداری از اجزای ماده، در شرایط معین و مخصوصی انقلاب یافته و مبدل به نیروی معین و مخصوصی شده و در ماده دیگر اثر کند، وگرنه دو ماده‌ای که به کلی از هم جدا و غیر مرتبط باشند چگونه می‌توانند در یکدیگر تأثیر کنند؟ بنابراین هر گونه تأثیری که یک جسم در

جسم دیگری بکند، در هر شکلی از اشکال نیرو باشد بایستی کار نامیده شود: چنان که حرکت دادن به جسمی کار است، گرم و یا سرد کردن آن و نظایر اینها هم مسلماً تأثیر هستند و بایستی کار نامیده شوند؛ موجب چیست که تنها تحریک را کار بنامیم و تأثیرات زیاد دیگر را از دایره صدق کار، اخراج نماییم؟.

نتیجه این است که: مصرف شدن هر نوع نیرو از بدن انسان، یک نوع از انواع عمل اوست: نیروی متولد از بدن، گاهی در شکل حرکت و گاهی در صورت حرارت و یا برودت و یا غیر اینها از وی ظهور می‌یابد و از بدن او خرج می‌شود، و همیشه در صورت حرکت نمی‌باشد؛ پس نباید عمل انسان را منحصر به حرکت دانست، بلکه: انواع اعمال آدمی، به عدد نیروهایی است که از تن او متولد می‌شوند.

بنابر آن که: انسان، مجموعه کوچکی از جهان بزرگ است؛ نیروهایی که در جهان بزرگ کشف شده و یا خواهد شد بایست در ذات انسان هم نمونه‌ای داشته باشد؛ از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام روایت شده:

دَوائُکَ فیکَ و ما تُبصِرُ وَ دائُکَ مِنکَ وَ لا تَشعُرُ

وَ تَزَعَمُ اَنَّکَ جِرمٌ صَغیرٌ وَ فیکَ انطَویَ العالَمُ الاَکبرُ

و شاعری هم در این معنی سروده:

جهان انسان بود انسان جهانی و زین پاکیزه‌تر نبود بیانی

پس فهرست کوچک بسیار مجملی که از انواع اعمال انسان، عجالة بر می‌داریم این می‌شود که: عدد اشکال اعمال انسان به عدد انواع نیروهای جهان است؛ و ما در آینده توضیح خواهیم داد که: عدد نیروهای جهان، بنابر آنکه: مواد، تراکم یافته قوی هستند، شاید از مجموع عدد نیروها و عدد عناصر عالم، کمتر نباشد.

ما چه اطلاعی درباره انسان داریم که بتوانیم دربارة انواع اعمال وی، به طور قطع حکمی بکنیم؛ ولی پس از دقت در آیات کریمه و احادیث شریفه می‌توانیم بگوییم که بعضی از پندارها و اندیشه‌های وی در صورت نوری از دل وی ساطع می‌گردد و مقداری از کینه‌ورزی‌ها و خصومت‌های درونی او در قیافه ظلمت و تیرگی عجیب در قلب او پنهان می‌شود؛ گاهی دو نفر با اینکه یکدیگر را نمی‌شناسند به همدیگر مایل و راغب می‌شوند و گاهی هم دو نفر، بیهوده و بی‌جهت از هم رم می‌کنند و همدیگر را می‌رانند!؛ اسرار و رموزی که در نهاد آدمی گذاشته شده، عبارت اخرای نیروهایی است که خداوند متعال در ذات او ودیعه گذاشته است.

حقیقت عمل

پس از این همه بحث که تاکنون کردیم، اکنون می‌توانیم بحول الله تعالی و قوته در بحث و فحص از حقیقت «عمل کردن» و «کار انجام دادن» وارد شویم:

با نظرهایی که از لحاظ ضعف و شدت تعمق، متفاوت هستند، تعریف­هایی گوناگون، که همه آنها صحیح و برگشت همه آنها به یک معنی می‌باشد، می‌توان در مقام بیان حقیقت عمل، ایراد کرد، تعریف‌هایی که ذیلاً می‌نگاریم مانند تعاریف فیزیکی، از بیان حاق ذات عمل، عاری هستند و فقط مظاهر و نتایج و عواقب اعمال را تا اندازه‌ای مشروح‌تر می‌نمایانند.

آیا تا کنون برای بشر میسر شده است که به حقیقت چیزی واقعاً پی ببرد، و حدّ تام آن را حقیقتاً پیدا کند؟ به عقیده نگارنده، معرفت حقیقی هیچ چیزی در جهان ممکن نیست: حدّ هر چیز، مرکب از جنس و فصل آن است، پس بسائط چون جنس و فصل ندارند قابل تحدید نیستند؛ و اما مرکبات، اگر جنس و فصل آنها بسیط باشد و یا بالاخره به جزء بسیط برسند، باز فاقد حد خواهند بود و اگر متسلسلا هر جنس و فصل دارای جنس‌ها و فصل‌های دیگری باشند، پس یافتن آنها برای بشر، که عمر محدودی دارد غیر ممکن است؛ پس تحدید به طور مطلق محال است.

و ایضاً، وسیلة دانستن و شناختن، در این زندگی، فقط حواس پنج گانه است و راه دیگری برای پی بردن به اشیاء برای بشر نیست، و واضح است که با آنها تنها ظواهر و مظاهر را می‌توانیم درک کنیم؛ پس راهی برای درک حقائق نداریم و ذوات اشیاء (ماده باشند و یا نیرو) مطلقاً از ما مستور می‌باشند.

عمل کردن انسان، این است که: با حواس خمسه خود از جهان اطلاع بیابد، و با سایر اعضای خود در موجودات آن دخل و تصرف نماید؛ عمل انسان این است که قلب وی اعضای او را وادار به اطاعت کند و آنها هم از آن اطاعت کنند؛ عمل کردن، مصرف نمودن نیروی بدن است؛ عمل کردن، تلطیف مواد بدن است؛ عمل صادر شده، عصاره تن است؛ عمل کردن، خرج و مصرف نمودن خویشتن است؛ عمل کردن، تغییر و تعویض خویشتن است؛ عمل کردن، ذخیره ساختن خویشتن است؛ عمل کردن، ساختن ساختمان کنونی بدن است؛ عمل کردن، ساختن ساختمان آینده خویشتن است؛ عمل کردن، تبدیل خود به لذت و یا درد آخرت است؛ عمل کردن، تبدیل مواد جهانی، به نعمت‌های بهشتی و یا به نقمت‌های دوزخی است؛ بعضی از جملات فوق، در بحثهای ذیل توضیح داده می‌شود.

عصاره‌گیری از ماده

مصادیق ماده، در لطافت وغلظت متفاوت هستند، جامد غلیظ­تر از مایع، و مایع هم غلیظ‌تر از بخار است که لطیف‌ترین قسم ماده است، و همین بخار هم افراد گوناگونی دارد که در لطافت باز با هم فرق فاحش دارند، اینک می‌گوییم:

لطیف‌ترین قسم بخار، هر قدر رقیق‌تر هم باشد، باز به لطافت و رقت نیرو نمی‌رسد: نیرو موجودی است که در شدت لطافت، به نهایت درجه ممکن رسیده است؛ و اگر ماده بخواهد که دارای لطافت نیرو گردد چاره‌ای جز این نیست که آمادة تصعید شود و عصارة آن گرفته شود و نیرو گردد؛ بنابراین، نیرو عصاره و چکیده ماده می‌باشد، پس عمل کردن که عبارت از تبدیل بدن به نیرو است، در واقع عبارت است از: تلطیف بدن و تصعید آن و عصاره‌گیری از آن.

خرج کردن و عوض نمودن و ذخیره ساختن خود

بنابر اینکه انسان، موجودی مادی است، و بنابر آنچه که تاکنون شرح گردید که: هر کس با عمل کردن، اجزائی از ذات خود را مصرف می‌کند، فهمیده می‌شود که: عمل کردن، خرج کردن خویشتن است؛ از حضرت رسول اللّه صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده: مَثَلُ الذی لایُتِمُّ صلوتَه کَمَثَلَ حُبلی حَمَلَت حَتّی اِذا دَنا نِفاسُها أسقَطَت فَلا هِیَ ذاتُ حملٍ

وَلا ذاتُ وَلَدٍ؛⁽¹⁾از این حدیث عجیب فهمیده می‌شود که: نماز گزار، چه نماز خود را کامل بخواند و یا نا تمام، مقداری از ذات خود را از خود بیرون می‌کند؛ و به عبارت دیگر چیزی از خود می‌زاید و قدری از بدن خویش را خرج می‌کند، پس اگر به طور کامل بخواند، مانند آبستنی است که وقت طبیعی وضع حملش رسیده و بچه‌ای زاییده که در کوچکی او را شاد می‌کند و در بزرگی از او دستگیری می‌نماید و اگر نا مقبول و ناتمام به جا آورد، مانند حامله‌ای است که حمل خود را سقط کرده، نه دارای بچه‌ای شده و نه امید بچه زاییدن درباره او باقی مانده؛ یعنی: نمازگزار (و البته هر عمل نیک در این باره مانند نماز است) مقداری از ذات خود را خرج می‌کند و مانند حامله‌ای است که یا بچه می‌زاید و یا جنین می‌اندازد.

و بنابر آنچه که در بحث‌های سابق از تحقیق گذرانیدیم، اجزائی از انسان که با عمل کردن، از بدن او بیرون می‌شود و از او جدا می‌گردد، پیش از اراده عمل، در شکل مواد بدن، از خون و گوشت و پوست و غیر اینها بود، و پس از آنکه عمل صدور یافت تغییر شکل داده و یک سره عوض می‌شود، ماده بود نیرو می‌گردد؛ پس انسان با هر عملی که به جا می‌آورد قدری از خود را عوض می‌کند و نیرو می‌گرداند؛ و هر انسانی در تمام ساعات شب و روز بلا انقطاع در عوض کردن خویشتن است.

اجزایی که از انسان، در صورت نیروهای گوناگون اعمال، خارج شده و به مصرف می‌رسند: در خارج از ساختمان کنونی او و یا در داخل آن، بدون اینکه عدمی به آنها راه بیابد (البته با آن شکل که در آینده انشاء اللّه تعالی بیان خواهد شد) الی الابد محفوظ و مصون می‌مانند؛ این است معنای اینکه: انسان با انجام دادن هر عملی، مقداری از خودش را ذخیره می‌سازد.

چیزی که لازم است به عنوان مقدمه، در فهم و قبول مطالب فوق، داشته باشیم این است که: انسان، موجودی مادی است؛ ذیلاً بحثی به همین عنوان، عقد می‌کنیم:

انسان، موجودی مادی است

انسان چیست و چگونه موجودی است؟ مادی است و یا بی بعد و مجرد؟ عده نسبتاً زیادی از دانشمندان، و شاید بتوان گفت: همه فلاسفه و عرفا، انسان را موجودی نامرئی و غیر محسوس و غیر ملموس و فاقد بعد و غیر جسم شناخته‌اند، و این بدن را خارج از حقیقت او گرفته و به منزله مرکب و یا کشتی و یا شهری که درآمدش اختصاص به حاکم آن دارد! شناسانیده‌اند (رجوع شود به کتاب‌های⁽²⁾: اخلاق ناصری، اسفار، جامع السعادات، معراج السعاده).

ولی قرآن در هشت مورد⁽³⁾تصریح فرموده که: انسان موجودی است که از گل آفریده شده است؛ چنان که می‌فرماید: خَلَقَکُم مِن طینٍ؛⁽⁴⁾و بنابراین، انسان در نظر قرآن موجودی مادی و محسوس و ملموس و دارای ابعاد و جسم است؛ و الحق مفاد آیات کریمه، با فطرت بشری مطابق می‌باشد و قابل فهم وجدان است؛ ولی بر عکس، نظریه فلاسفه و

عرفای یاد شده کاملا بر خلاف بداهت می‌باشد و قبول آن بسیار مشکل و اگر با دقت نظر کنیم غیر ممکن است؛ وقتی کسی انسانی را می‌بیند، اصلا بخاطرش خطور نمی‌کند اینکه می‌بیند انسان نیست و مرکبی و یا نوعی کشتی برای اوست! هیچ کس نمی‌تواند قبول کند که در موقعی که انسانی را می‌بیند، او را نمی‌بیند و مرکب او را می‌بیند، با خود او نمی‌تواند تماس بگیرد و با کشتی او مصافحه می‌کند!! بلی انسان از گل آفریده شده است.

در خبر است: اِنّ رجلاً سَئلَ عیسی بنَ مریمَ اَیُّ الناسِ اَفضَلُ؟ فَأَخَذَ قَبضَتینِ مِن ترابٍ فقالَ اَیُّ هاتَینِ افضلُ؟ النّاسُ خُلِقوا مِن ترابٍ، فَاَکرمُهم اَتقاهم؛⁽¹⁾بلی مردم همه از خاک آفریده شده‌اند؛ و در قرآن کریم فرموده: مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری⁽²⁾(ضمیرهای مفرده به زمین بر می‌گردند) و در شش آیه دیگر⁽³⁾هم تصریح شده که: انسان از خاک آفریده شده است چنان که فرموده: خَلَقَکُم مِن ترابٍ؛⁽⁴⁾حق است که: انسان از خاک ساخته شده است.

چه داعی داریم که ما انسان را غیر از انسان محسوس بشماریم، و بعدا در بحث معاد، در فهم معاد انسان محسوس، ناراحت شویم؛ مهم‌ترین علت که موجب شده که انسان را موجودی روحانی که در قفس مادی تن اسیر شده باشد، خیال کنند، این بوده است که دیده‌اند: آدمی تعقل می‌کند، اندیشه دارد، از معلومات به مجهولات می‌رسد؛ و چون در پیش خود مسلم گرفته‌اند که تعقل و تفکر از ماده صادر نمی‌شود؛ پس روحی را فرض کرده‌اند که از غیر ماده بوده و از عالم بالا آمده باشد و تعقل و تفکر هم کار او بوده باشد.

قرآن کریم بطلان این تصور را مدت‌هاست که بیان فرموده، ولی مردم چون سرمست باده یونان و سایر باستانیان بوده‌اند، چنین تصور کرده‌اند که: هر کس انسان را موجودی مادی بداند، و تعقل را مولود ماده انگارد، سخنی بر خلاف دین گفته، و قانون الهی را منکر شده است.!!!

این شما و این قرآن کریم: در قرآن کریم، چنان که تعقل را بخود انسان نسبت داده و بسیار فرموده: لِقومٍ یَعقِلونَ، ⁽⁵⁾به قلب گوشتی هم نسبت داده است چنان که فرموده: فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها، ⁽⁶⁾و تعقل با قلب و شنیدن با گوش، را ردیف هم شمرده: أَوْ آذانٌ یَسْمَعُونَ بِها، ⁽⁷⁾و در ذیل همین کریمه تصریح فرموده که: مراد قلبی است که در سینه جای دارد: القُلوبُ التّی فیِ الصُّدورِ.

راستی برای بیان مادی بودن انسان، چه بیانی و اضح‌تر و روشن‌تر از این کریمه می‌توان یافت: أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً⁽⁸⁾چه جای استبعاد است؟ ما بالوجدان می‌بینم که انسان متعقل از زمین می‌روید، و تعقل از موجود مادی صدور می‌یابد، و جمیع شئون زندگی و حیات، از ماده زاییده می‌شوند؛ ما با فلاسفه مادی خصومت جاهلانه نداریم تا در هر مساله‌ای به

طور حتم مخالفت آنها را اختیار نماییم؛ ما نباید در عوض اینکه در کشف حق کوشاتر شویم، از فهم حق باز بمانیم؛ اگر مادیین، به جز بدن محسوس، چیز دیگری درک نمی‌کنند، ما باید بدن، و روح آنرا، هر دو را درک کنیم؛ و این موجب نمی‌شود که انسان را به جز اینکه می‌بینیم بگیریم و یا روح را به جز حیاتی که از خود تن متولد می‌شود بیانگاریم! سخن را با کلام دو دانشمند، تمام می‌کنیم:

روح، فرزند جسم است

روحانی‌های ملا صدرا جسمانی‌های لطیف گردیده است!؛ ایشان، روح و روحانی را به جز آنچه که از ماده متولد می‌شود نمی‌داند؛ روح در نظر وی همان جسم است که برگشته و روح گردیده است؛ چنین می‌گوید:⁽¹⁾نفس آدمی، آخرین صورت‌های جسمانی و افضل آنهاست، و اول معنای روحانی و ادون آنهاست؛ زیرا که حدوث نفس، جسمانی و بقایش روحانی است و همانا نفس، با استعداد بدن حادث می‌گردد و با ملکه‌های رسوخ یافته و صورت ذاتی شده، باقی می‌ماند؛⁽²⁾و نیز گوید: انسان، تدریجاً انسان می‌گردد، در آغاز قوه‌ای هیولائی بود، بعد تراب و طین و پس از آن نطفه و علقه و سپس حیوان شد، و بالاخره حیوانی متفکر و متصرف در امور می‌شود و اگر توفیق یارش شود جوهری قدسی و روحی الهی می‌گردد؛⁽³⁾همو گفته: آخرت خانه‌ای است که فرزندان ارواح، از شکم‌های مادران اشباح، در آنجا زاییده می‌شوند.⁽⁴⁾انتهی و البته ما سخنن ایشان را تا آنجا که ما را یاری می‌دهد می‌آوریم نه این که آنها را مطلقاً تصویب نماییم.

و آقای سید محمد حسین طباطبائی می‌گوید: نسبت نفس به جسم، جسمی که نفس بالاخره از آن حادث و مخلوق می‌گردد (این جسم، همان بدن است که نفس از آن انشاء می‌شود) با وجه بعیدی به منزلة میوه از درخت و روشنایی از روغن است.

نتیجه دو بحث فوق این است که: او، تو، من، یعنی: افراد انسان، هنگامی جسم بودیم و اینک باز جسم هستیم و لکن جسمی که ارتقاء یافته و دارای زندگی عالی انسانی شده است و این زندگی و روح او، از جسم او بیرون آمده است؛ روح و جسم، دو پدیده از یک حقیقت هستند، چنان که ماده و نیرو دو صورت از یک ذات می‌باشند.

ساختمان کنونی و آینده انسان

ساختمان کنونی انسان و بدن دنیوی وی، مایه‌اش از جهان و سرمایه‌اش خوراک و هوا و نور و غیر اینها از امثال اینهاست؛ واضح است که اخذ کردن این مذکورات از جهان با انجام دادن اعمالی، مانند عمل تغذی و عمل تنفس، تحقق می‌پذیرد و پس از آنکه اخذ گردیدند بایستی که جهازات متعددی، اعمال گوناگون دیگری انجام بدهند تا مواد اخذ شده از جهان، به اشکال تازه‌ای در آیند و در اعضای بدن انسان به جزئیت مقبول شوند؛ پس ساختمان کنونی انسان با دو گونه عمل، ساخته و پرداخته می‌گردد که قسمت نخست، ارادی و از روی دلخواه و قسمت دوم خود کار و بی‌نیاز از اراده است؛ این است معنای جمله‌ای که سابقاً گفتیم: عمل کردن، ساختن ساختمان کنونی بدن است.

ولی البته ناگفته پیداست که: بدن انسان، در عین اینکه ساخته اعمال اوست، خود آن اعمال و عین آنها نیست؛ مثلاً در خوردن، چیزی که بدن انسان از آن ساخته می‌شود خوراک است و نیروهایی که در: برداشتن و به دهان گذاشتن و جویدن و به معده فرو بردن و هضم کردن و سپس پخش کردن آن به اعضاء و اجزای بدن و غیر اینها، مصرف می‌شود و از بدن انسان بیرون می‌ریزد، عبارت اخری اعمال او هستند که از او صدور می‌یابند.

هر چه بر بدن انسان، از مواد جهان افزوده می‌شود، در راه انجام دادن دو گونه اعمال، دوباره از وی در شکل نیروهای مختلف مصرف می‌شوند: اعمالی که برای ساختن ساختمان کنونی او لازم است (به طوری که شرح گردید) و اعمال دیگری که در زندگی روزمره از وی صادر می‌شود، مانند اینکه: سخن می‌گوید، می‌نویسد، می‌خندد، گریه می‌کند، راه می‌رود، گوش می‌دهد، برمی‌دارد، می‌گذارد، نگاه می‌کند، تولید مثل دارد و بسیاری دیگر از اعمالی که در زندگی وی از او سر می‌زند و شمردن یکایک آنها دشوار است.

این اجزا که از بدن انسان با انواع کار کردن، نیرو گردیده و مصرف می‌شوند، چنان که متذکر شده‌ایم، از خود انسان هستند ولی البته لطافت یافته و از غلظت اولیه رها می‌شوند، اول نیرویی غلیظ بودند بعدا ماده‌ای رقیق می‌گردند؛ و چون این نیروها جمعاً بدون کوچکترین نقصان، باقی و محفوظ می‌مانند پس سراسر اعمالی که از یک نفر انسان از آغاز شروع به عمل تا موقع مرگ سر می‌زند همه آنها در واقع خود همان انسان هستند که تلطیف گردیده و نگاه داشته می‌شوند و مجموعه آنها ساختمان بسیار لطیفی برای انسان تشکیل می‌دهند؛ این است معنای آنچه که گفتیم: عمل کردن: ساختن ساختمان اخروی انسان است.

این ساختمان نیرویی، که از عمل فراهم می‌شود، در هر شکلی که تصور شود در این بحث ما فرقی ندارد، ولی تصوری را که از آن داریم، برای خواننده محقق، با کمال اختصار، تصویر می‌نماییم:

چنین به نظر می‌رسد که: ساختمان نیرویی انسان، در بعضی از صفات، نظیر ساختمان مادی او می‌باشد: اگر اعمال چشم را روی یکدیگر چیده و در جای چشم بگذارند و اعمال مغز را در جای مغز و همچنین اعمال هر کدام از اعضا و جوارح را در موضع خود آنها قرار بدهند انسانی بسیار عجیب پیدا می‌شود: انسانی که ساختمان تنش از نیرو خلق گردیده (و ما او را بدین جهت نمی‌توانیم ببینیم که دیگر ماده نیست) انسانی که از خود انسان، و به دست خود او و به دلخواه او ساخته شده و پرداخته گردیده است.

انسانی که از لذت و یا از رنج ساخته می‌شود

بنابر آنچه بیان شد که: ساختمان آینده هر کس از اعمال کنونی او تحقق می‌پذیرد، گفته می‌شود: اگر اعمال او نیک و صالح باشد، وجود اخروی او هم نیک و صالح و لذت بخش خواهد بود؛ و اگر ناشایست و زشت و فاسد باشد مسلما ساختمان آینده او هم، شرم‌آور و ننگین و پر از درد و رنج خواهد بود؛ مثلاً اگر با چشم خود نگاه‌های ناپسند می‌کند، این نگاه‌های فاسد جمع شده و محفوظ مانده و برای او چشم فاسد اخروی می‌گردد که الی الابد از شکنجه‌اش می‌نالد؛ و یا اگر با زبان خود در زندگی دنیوی این و آن را مانند ماری می‌گزد و گفتار ناپسند می‌گوید، این نیش زدن‌ها و این گزیدن‌ها و این زشت گویی‌ها جمع گردیده و محفوظ مانده و در آخرت زبان او می‌گردند، و این زبان پیوسته او را

عذاب داده و ناراحتش می‌کند؛ زبان و چشم و هر عضو دیگری که ذاتش از فساد آفریده شده و ساختمانش از گزیدن و نیش زدن پرداخته گردیده، چه کاری از آن، جز شکنجه دادن بر می‌آید؟ پناه بر خدا از عمل‌های بد و شر آنها.

پس کسانی که اعمال صالح بجا می‌آورند، ساختمان اخروی خود را صالح و فرح بخش می‌سازند که هر دم خوشند و خرمند؛ آنان، خودشان از خودشان لذت می‌برند؛ و اما کسانی که اعمال فاسد به جا می‌آورند ساختمان آینده خود را از درد و رنج می‌سازند و هر دم در عذابی دردناک می‌باشند، خودشان از خودشان در رنجند.

نعمت و نقمت اخروی از مواد دنیوی آفریده می‌شود

بنابر آنچه که تاکنون شرح گردید و از تحقیق گذشت انسان از مواد جهان اخذ می‌کند و بدن خویش را از آنها می‌سازد؛ و بعداً، همین مواد را که جزء بدن او شده‌اند در شکل نیروهای گوناگون کار، ازخود مصرف کرده و بیرون می‌ریزد، و سپس همین اعمال، چنان که مفصلاً بحث خواهیم کرد انشاء اللّه، باقی و محفوظ می‌مانند و در جهان آینده، برای او لذت و یا شکنجه می‌گردند، نعمت‌های بهشتی و یا نقمت‌های جهنمی می‌شوند؛ یعنی: عمل کردن، تبدیل مواد جهان، به نعمت‌های بهشت و به نقمت‌های دوزخ است.!

و اما اینکه: بهشت و دوزخ، هر دو اکنون مخلوق و موجود هستند، حق است، و منافاتی با این بحث ما ندارد؛ تفصیل ان شاء اللّه تعالی در آینده.

و کریمه مبارکه: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَنا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِینَ؛⁽¹⁾بهشتیان به هنگام دخول به بهشت می‌گویند: سپاس خدا را که وعده‌ای را که به ما داده بود راست گردانید و زمین را به ما ارث رسانید که از هر جای بهشت که بخواهیم جای می‌گیریم چه نیکوست پاداش عاملان (زمر / آیه 39) به وضوح دلالت می‌کند که: بهشت از زمین آفرینش می‌پذیرد؛ و البته زمین در اثر اتساع، بی‌پایان خواهد شد آنگونه که بهشت توصیف شده است و اکنون هم اجزای پایان ناپذیری را شامل است و در تقسیم آن هرگز به اجزای بی بعد نمی‌رسیم.

2- مکان و زمان عمل محدود به دنیا و زندگی دنیاست

با مرگ، عمل ختم می‌شود

انسان موادی را از جهان می‌گیرد و جزء بدن خود می‌کند یعنی: غذا می‌خورد و آب می‌آشامد و از هوا تنفس می‌کند و نور می‌گیرد، و همین خوراک و آب و هوا و نور را تغییر شکل داده و از آنها بدن خود را می‌سازد، و سپس این اجزا را از بدن خویش در شکل نیرو، بیرون می‌ریزد؛ طریق ساختمان بدن، و طرز کار کردن کارخانه تن همین است؛ پس قدرت و توانایی آدمی، از مواد جهان، کسب می‌شود، به این معنی که؛ نخوردن و نیاشامیدن و نفس نکشیدن و نور نگرفتن و امثال اینها، معادل و مساوق با ناتوانی محض است، و قدرت بر عمل هم، حاصل اکل و شرب و تنفس و اخذ نور است؛ و چون با مرگ، روزیِ انسان از دنیا تمام می‌شود و رزق وی از مواد جهان به آخر می‌رسد، مدت صدور عمل از انسان هم به انجام می‌رسد، و اجل مسمی پایان می‌یابد، و دیگر نمی‌تواند از جهان در شکل ماده بگیرد، و از بدن در شکل نیرو پس بدهد.

پس مکان و زمان عمل، فقط دنیا و زندگی دنیوی است و آن گاه که مدت عمر به سر رسید نه کسی ستمگری تواند کرد و نه دادگری، نه نانی به بیچاره‌ای تواند بخشید و نه نانی از مظلومی تواند ستاند، نه عبادتی می‌تواند به جای آورد و نه موافقتی با شیطان تواند نمود، نه دانشی تواند اندوخت و نه جهلی را دور تواند نمود؛ خلاصه: دست آدمیزاد با رسیدن مرگ، هم از حسنات و هم از سیئات یکباره کوتاه می‌شود؛ و سلسله عمل که حلقه‌های آن از هنگام تولد، در هر آن به یکدیگر تداخل کرده و بدون انقطاع در هر زمان از انسان صدور می‌یافت و بر روی هم انباشته می‌گردید، رشته‌اش با وصول موت به آخر می‌رسد و انقطاع می‌پذیرد.

پس بازار منحصر بفرد تحصیل دانایی و تنها دبستان کسب توانایی، همین جهان و همین زندگی موجود است و هر کس باید هم اکنون در فکر خود باشد و فرصت را غنیمت شمرد؛

یاصاحِ اِنَّکَ راحِلٌ فَتَزَوَّدِ

فَعَساکَ فی ذَاالیَومِ تَرحَلُ اَوغَدِ

لاتَغفَلَن فَالموتُ لَیسَ بغافلٍ

هَیهاتَ بَل هو للانامِ بِمَرصَدٍ

فَلَیَأتِیَن مِنهُ عَلیکَ بساعةٍ

فَتَوَدَّ اَنَّکَ قَبلَها لَم تُولَدِ

وَ لَتَخرُجَنَّ اِلَی القبورِ مُجَرَّداً

مِمّا شَقیتَ بِجَمِعِهِ صُفرَ الیَدِ

اِعمَل عَلی مَهَلٍ فَاِنَّکَ مَیّتٌ

وَ اختَر لِنفسِکَ اَیُّها الاِنسانُ

فَکانَّ ماقد کانَ لَمَ یکُ اِذمَضی

وَ کانَّ ما هو کائنٌ قد کانُ

آیاتی از قرآن کریم

آیات بسیاری نیز در قرآن کریم یافت می‌شوند که بحث فوق را می‌رسانند و صریحاً دلالت می‌کنند بر اینکه: مکان و زمان عمل، محدود به دنیا و زندگی دنیاست و در جهان‌های بعد از مرگ، به طور مطلق، هیچ عملی از هیچ کسی

میسور نخواهد بود؛ مثلاً فرموده: إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ⁽¹⁾و ایضاً: فَلَوْ أَنَّ لَنا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ⁽²⁾و ایضاً: رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ؛⁽³⁾و ایضاً: وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنَّا نَعْمَلُ أَوَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ؛⁽⁴⁾و ایضاً: وَ أَنْفِقُوا مِنْ ما رَزَقْناکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لا أَخَّرْتَنِی إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصَّالِحِینَ؛⁽⁵⁾و ایضاً: یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ ساقٍ وَ یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلا یَسْتَطِیعُونَ خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ کانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ⁽⁶⁾

از این آیات و غیر اینها فهمیده می‌شود که در زندگی‌های پس از مرگ، اعم از اینکه برزخ باشد یا قیامت، کسی قدرت به عمل کردن ندارد؛ نه اینکه خداوند متعال، اعمال آن ایام را به حساب نمی‌آورد بلکه اصلاً کسی نمی‌تواند عملی بکند و حتی اگر برای سجده کردن خوانده شوند باز هم نمی‌توانند سجده کنند؛ خود مردم نیز پس از آنکه مردند این حقیقت را خوب در می‌یابند و برای همین است که هیچ گاه از خداوند متعال اجازه به اعمال نیک نمی‌خواهند چون اگر به فرض محال اجازه هم بدهند باز قادر به عمل نخواهند بود، بلکه پیوسته تقاضای برگشت به زندگی دنیوی را، به خیال اینکه ممکن است، در خواست می‌نمایند.

سخنانی در این باره از امیر المؤمنین علیه السّلام

روایت می‌کنند که امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السّلام فرموده: اِنَّ الیومَ عملٌ ولا حسابٌ وَ غَداً حسابٌ ولا عمل؛ٌ⁽⁷⁾و ایضاً: و اَشرَفَت باطّلاعٍ اَلا و اِنَّ الیومَ المِضمارُ و غَداً السِّباقُ وَ السَبقةٌ الجنةٌ و الغایةٌ النارُ اَفَلا تائبٌ مِن خطیئَتِهِ قبلَ مَنیتِهِ اَلا عاملٌ لِنفسِه قبلَ یومِ بُؤسِهِ اِلاَ وَ اِنّکُم فی اَیّامِ اَمَلٍ مِن وَرائِهِ اَجَلٌ، فَمَن عَمِلَ فی ایامِ اَملِهِ قبلَ حضورِ اَجَلِهِ فِقد نَفَعَه عَمَلُه و لَم یَضرُرهُ اَجَلُهُ وَ مَن قَصَّرَ فی اَیّامِ املهِ قبلَ حضورِ اَجَلهِ فقد خَسِرَ عَمَلُه وَ ضَرَّه اَجَلُه؛⁽⁸⁾و ایضاً: فَاعمَلوا وَ انتم فی نَفَسِ البَقاءِ و الصُّحُفُ منشورةٌ و التوبةُ مبسوطةٌ و المُدبِرُ یُدعی وَ المُسیئُ یُرجی، قبلَ اَن یخمَدَ العملُ وَ یَنقضِیَ الاجلُ و یُسَدَّ بابُ التوبةِ و تَصعَدَ

الملائکةُ؛⁽¹⁾و ایضاً: اِعمَلو ارَحِمَکم اللهُ علی اَعلامٍ بَیّنةٍ فاطریقُ هجٌ یدعو الی دارِ السَّلامِ وَ اَنتم فی دارِ مُستعتَبٍ عَلی مَهَلٍ و فَراغٍ و الصُّحُفُ مَنشورةٌ و الاقلامُ جاریةٌ و الابدانُ صحیحةٌ و الالسُنُ مُطلَقةٌ و التوبةُ مسموعةٌ و الاعمالً مقبولةٌ.⁽²⁾

مرده‌ای که مانند زنده‌ها، عمل دارد

گفتیم که انسان، نمی‌تواند عملی بکند؛ مفهوم این اصل کلی این است که رشته عمل هر کسی با مرگ وی انقطاع می‌یابد؛ اینک می‌خواهیم از مرده‌ای سخن گوییم که مانند زنده‌ها عمل دارد و با اینکه مرده است ولی هنوز سلسله عملش به پایان نرسیده است؛ و این قضیه مناقض با بحث‌های پیش ما نبوده و استثنائی هم نیست، و با ورود به اصل بحث، مطلب روشن می‌شود:

از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام روایت شده: ستةٌ تلحَقُ المؤمنَ بعدَ موتِه: وَلَدٌ یَستغفُر له و مصحفٌ یَخلفُهُ و غرسٌ یغرِسُه و قلیبٌ یحفَرُه و صدقةٌ یُجریها و سنةٌ یُؤخَذُ بها مِن بعدهِ؛⁽³⁾و ایضاً: یتبع الرجلَ بعدَ موتِه ثلثُ خِصالٍ: صدقةٌ اجراها للهِ فی حیوتِه فهی تجری له بعد وفاتِه و سنةُ هدیً سَنَّها فهِیَ یُعملُ بها بعدَ موتِه و ولدٌ صالحٌ یدعو له؛⁽⁴⁾این نمونه روایات زیاد هستند ولکن نباید تصور شود که بحث‌های سابق را نقض می‌کنند.

آنچه که در سابق اثبات شد این است که انسان پس از مرگ نمی‌تواند عملی بکند؛ و این دسته روایات هم دلالتی ندارد که انسانی یافت شده باشد که پس از مرگ نیز عمل کند، بلکه فقط این قدر می‌رسانند که برخی از اعمال با مرگ عامل، از ثمره دادن نمی‌افتد، بلکه تا انقراض جهان کنونی، برای عامل خویش، سود می‌رسانند مثل اینکه عامل آنها نمرده و پیوسته عمل نیک بکند.

روایات فوق درباره مردمانی است که زندگانی آنان تمام شده و اعمال نیک‌شان تمام نشده است؛ و ممکن است که مردمانی هم باشند که زندگی‌شان تمام شده، و اعمال شرشان، باز در روییدن باشد.

نماند ستمکار بد روزگار

بماند بر او لعنت کردگار

در قرآن کریم هست: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ أُولئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ.⁽⁵⁾

معلوم است که لفظ «الناس» شمول بر همگان، از گذشتگان و آیندگان دارد؛ پس مرد کافری که مرده است پیوسته لعنت بدو می‌رسد و عذابش می‌دهد یعنی: اعمالی که در موقع زندگی بجا آورده، از گفتار و کردار ناپسند و اضلال مردم و ستمگری، چنان در جهان، ریشه دوانیده و پا بر جا شده‌اند که تا انقراض دنیا، تبعات و ثمرات تلخ، ببار آورده و بر

عامل بدبخت خود، لاحق می‌گردند؛ نه اینکه انسان، پس از مردن هم می‌تواند عمل بجا آورد؛ از حضرت امام باقر علیه السّلام روایت شده: مَن عَلَّمَ بابَ ضَلالٍ کانَ علیه مِثلُ اوزارِ مَن عَمِلَ به ولا یَنقُصُ اولائکَ مِن اوزارِهم شیئاً؛⁽¹⁾بنابراین، بدعت گذارانی که، به طریقه ناپسندشان رفتار می‌شود، روز به روز، بر وزر و گناهانشان افزوده می‌شود، اگر چه سالیان دراز است که مرده و از عمل ناتوان شده‌اند.

انسان، پس از مرگ

از آنچه تحقیق گردید، نتیجه می‌شود که این اکل و شرب و این تنفس و این اخذ نور و این نگاه کردن و استماع نمودن و لمس کردن و چشیدن و بوییدن و اندیشیدن، و اینگونه تحصیل علم کردن و این معاشرتها و توالد و تناسل، که خداوند جهان آفرین در این زندگی به ما عطا فرموده، و خلاصه هر کاری که انجام دادن آن، مستلزم صرف نیروهای بدن بوده و خسته کننده و کاهش دهنده باشد، در زندگی‌های پس از مرگ، نامیسور و غیر ممکن خواهد بود؛ در خبر است که: حضرت رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: اَکثِروا مِن قولِ لا الهَ الاّ اللهُ قَبلَ اَن یُحالَ بینَکُم وَ بینَها؛⁽²⁾چنان که در زندگی‌های پیشین نیز چنین بوده است.

خصوصیاتی که انسان پس از مرگ دارا خواهد بود و حالاتی که بر وی طاری خواهد شد، این حقیقت را که ما در صدد تحقیق و اثبات آن هستیم، تأیید و تقویت می‌کنند و اختلافات بسیار زیادی که در میان دو نشأه زندگی هست ما را به طور قهری به مطالب عمیق‌تری سوق داده و هدایت می‌کنند که از جمله آنها سر مقاله ما است: مکان و زمان عمل، محدود به دنیا و زندگی دنیا است.

اینک چند اختلاف و تفاوت را که در میان دو نشأه هست، ذیلاً متعرض می‌شویم و استقصای باقی را به عهده محققین متتبع می‌گذاریم.

نعمتهای اخروی کاهش نمی‌پذیرند

یکی از فرقهای دنیا و آخرت این است که: نعمت‌های آخرت، کلیتاً ثابت و بر قرار هستند و کاهش‌پذیر و تمام شدنی نیستند و خداوند متعال در آنها اصلاً انقضاء و پذیرش کاهش را نگذاشته است؛ به خلاف نعمت‌های دنیوی، که عموماً نقصان‌پذیر می‌باشند و به تدریج، روی به کاهش گذاشته و کم‌کم کمتر شده و بالاخره تمام می‌شوند؛ و برای همین است که دنیا دار تزاحم و مضایقه است، و زندگی اخروی، چنان سعه و گشایش دارد که تا ما در این زندگی هستیم، تصور آن را هم، به طور حقیقی نمی‌توانیم بکنیم؛ خداوند متعال، فرموده: إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ؛⁽³⁾و ایضاً: إِنَّ هذا لَرِزْقُنا ما لَهُ مِنْ نَفادٍ.⁽⁴⁾

نعمت‌های بهشت را در اینکه در آنها مضایقه‌ای نیست، و هیچگونه تنگی در آنها وجود ندارد، تشبیه به علم کرده‌اند که هزاران فرد انسان، علم واحدی را کسب می‌کنند هیچ کدام از آنان کوچک‌ترین مزاحمتی، برای دیگری ندارد و این به جهت این است که: علم، سعه و گشایش دارد، به خلاف سایر نعمت‌های دنیا که دو نفر هم در آنها نزاع می‌کنند تا چه رسد به هزاران؛ و نیز نعمت‌های بهشت را در اینکه کاهش‌پذیر نیستند، به چراغ تشبیه فرموده‌اند؛ در مباحثه‌ای که حضرت امام باقر علیه السّلام ، در شام با یک نفر از علمای مسیحی کرده است، ضمناً هست: نصرانی گفت: مرا خبر ده از آنچه دعوی می‌کنید که میوه‌های بهشت، بر طرف نمی‌شود، هر چند از آن تناول می‌کنند باز به حال خود هست، آیا در دنیا نظیری دارد؟ حضرت فرمود که: بلی نظیر آن، در دنیا، چراغ است که اگر صد هزار چراغ، از آن بیفروزند، کم نمی‌شود.⁽¹⁾

انسان نیک، در آخرت رنج ندارد

گفتیم که صدور هر نوع کار، از هر فرد انسان، نوعی خستگی در وی بار می‌آورد و انجام دادن کار، بدون مصرف کردن قدری از قوای بدن، غیر ممکن است؛ و بنابراین، زندگی دنیوی حتی در لذیذترین اعمال، و خوشایندترین کارها، پیوسته با نوعی رنج توأم است؛ و کار و رنج در دنیا، دو متلازم غیر منفک می‌باشند؛ و چون زندگی دنیوی نمی‌تواند جدا از کار کردن باشد، فلذا محال است که رنج از زندگی دنیوی جدا شود؛ ولی در زندگی اخروی، برای نیکوکاران، هیچ رنجی نیست؛ چنان که خداوند متعال، از اهل بهشت، حکایت فرموده: لا یَمَسُّنا فِیها نَصَبٌ وَ لا یَمَسُّنا فِیها لُغُوبٌ؛⁽²⁾پس نتیجه می‌گیریم که نوع کار دنیا، در آخرت نیست.

و باید دانست که در آخرت نه فقط نیکوکاران، از کارهای خسته کننده دنیا و زندگی آمیخته به رنج این زندگی، فارغ هستند؛ بلکه بدکاران هم، با اینکه طالب اعمال خسته کننده دنیوی می‌باشند و از پیشگاه حضرت پرودگاری، با اصرار هر چه تمام‌تر، امکان انجام دادن آنها را خواستار می‌شوند، ولی پاسخ منفی می‌شنوند؛ چنان که می‌فرماید: فَإِنْ یَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوی لَهُمْ وَ إِنْ یَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِینَ؛⁽³⁾نتیجه این است که: در آخرت، اخذ ماده و تبدیل آن به قوه و مصرف کردن آن در شکل کار، امکان ندارد؛ و از این قضیه، بهشتیان شادمان، و دوزخیان، اندوهناکند.

زندگی در نشأة آینده فردی است

فرق فاحشی که در میان دو نشأه هست، این است که: زندگی در این نشأه، اجتماعی است؛ خداوند متعال فرموده: تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ؛⁽⁴⁾ولی زندگی در جهان آینده، به طور حتم، فردی خواهد بود؛ چنان که فرموده: وَ کُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَرْداً؛⁽⁵⁾و ایضاً: وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادی کَما خَلَقْناکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ.⁽⁶⁾

آقای طباطبائی می‌گوید: «سلطنت، در زندگی اخروی، در جمیع احکام حیات، فقط برای خود وجود انسانی است، و وجود دیگری، اثری در او به عنوان مشارکت و معاونت در امر زندگی، ندارد؛ و اگر این نظام طبیعی که در جهان مادی، مشاهده می‌کنیم، در عالم آخرت هم بوده باشد، لازم می‌آید که در آنجا نیز، زندگی تعاونی و اشتراکی، حکمفرما گردد، ولی انسان، این طرز زندگی را پشت سر گذاشته و روی به سوی پروردگار خویش آورده، و کلیه علوم عملیه‌اش، از وی باطل گردیده است؛ و دیگر برای استخدام و تصرف و مدنیّت و اجتماع تعاونی، و نیز برای هیچ کدام از احکام آن، که در دنیا به لزوم آنها حکم می‌کرد، لزومی نمی‌بیند، و برای او جز مصاحبت عمل خویشتن و نتیجه حسنات و سیئات، چیز دیگری نیست؛ و آنچه برای او آشکار است فقط حقیقت امر است.»⁽¹⁾

بدیهی است که در زندگی فردی، اعمالی که به اجتماع، نیاز دارد کلیتاً غیر قابل تحقق می‌باشند و انسان اخروی تنها خود را دارد و به جز خویشتن، چیز دیگری ندارد.

و لازم است توجه شود که زندگی فردی که زیست هر کسی با خود او بوده باشد، هیچ منافاتی با تجمع ندارد، تجمعی که در ذات زندگی دخیل نیست؛ پس آیه مبارکه: عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ؛⁽²⁾و امثال آن که تجمع و رو به رو نشستن بندگان خدا را می‌رسانند، با آیاتی که در این بحث، نقل کردیم، مناقضتی ندارند؛ و پس از آنکه مسلم گردید که هر انسانی در آخرت، با عمل خویش بوده و زیست وی، با عمل مختص به خود او خواهد بود، چه مانعی دارد که افراد انسان، با تشابه اعمال، در درجه‌ها و درکه‌های متشابه از بهشت و دوزخ قرار گرفته، و مجاور یکدیگر باشند چنان که فرماید: هُمْ وَ أَزْواجُهُمْ فِی ظِلالٍ عَلَی الْأَرائِکِ مُتَّکِؤُنَ.⁽³⁾

زمان، در آخرت توقف می کند

یکی از اختصاصات جهان آینده، این است که: ساعت، یعنی جزء زمان، در آن، جریان نخواهد داشت؛ به خلاف جهان کنونی که هر جزئی از زمان جریان دارد تا جزء بعدی فرا می‌رسد؛ دلیل ما فرمایش خداوند متعال است: یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی؛⁽⁴⁾چنان که در مجمع البیان⁽⁵⁾هم فرموده: کاف در «یسئلونک» مفعول اول است، و «عن الساعة» در جای مفعول دوم است، «ایّان مرسیها» متعلق به مدلول سؤال است. تقدیر این است «قائلین ایان مرسیها» و اِرساء به معنی اثبات است و مُرسی⁽⁶⁾هم، چون اسم زمان است از اِرساء بقرینة «اَیّان» که به معنی سئوال از زمان است، پس به معنی زمان ارساء و اثبات است پس خلاصه معنی چنین می‌شود: از زمان اثبات و نگه داشتن ساعت، از تو سؤال می‌کنند؛ و از تتبع استعمالات مادة «رسو» در قرآن کریم، به دست می‌آید که «راسی» چیزی است که بعد از حرکت، ثابت گردد، و ارساء هم، به معنی اثبات و نگه داشتن بعد از اجراء است؛ پس با این قرینه هم، می‌فهمیم که مقصود پرسش کنندگان، این بوده است که: زمان، که در این زندگی، مانند جریان کشتی‌ها در اقیانوس‌ها پیوسته در

حرکت و شنا کردن است، کی، ثابت خواهد شد؟ و خداوند متعال، که زمان را اکنون جاری گردانیده، کی آن را ثابت و متوقف خواهد کرد؟

کلمة ساعت،⁽¹⁾به طوری که از خود همین کریمه و امثال آن، از قرآن کریم استفاده می‌شود، و همچنین از سایر اطلاقات و استعمالات آن، در زبان عرب اصیل، به دست می‌آید، به معنی جزء وقت است؛ و با الف و لام عهد حضوری به معنی اکنون می‌آید، و بعدها هم در آلتی که با آن، حساب زمان را می‌فهمند حقیقت یافته است؛ پس لفظ «الساعة» در این کریمه ابتدائاً به معنی قیامت است، منطبق با آن می‌شود؛ با این مقدمات، به طور واضح فهمیده می‌شود که معنی کریمه این است: می‌پرسند از تو زمان را که کی نگه داشته خواهد شد و از جریان خواهد افتاد؟.

از لحن آیه پیداست که سؤال کنندگان، پیش از این سؤال، یاد گرفته بودند، و می‌دانستند که وقتی می‌رسد که ساعت یعنی جزء زمان، از جریان افتاده و ثابت و متوقف می‌ماند، ولی آن وقت را نمی‌دانستند که کی و پس از چند مدت فرا می‌رسد و برای تعیین آن به مقام پرسش آمده‌اند؛ و خداوند متعال هم در مقام پاسخ دادن، به اصل پرسش آنان متعرض نشده و نفرموده که این، چه سؤال است؟ و ساعت چگونه توقف می‌کند؟ بلکه سؤال آنان را سؤال صحیحی و پرسش درستی تلقی فرموده و غلطی در آن ندیده تا اصلاح فرماید، جواب داده که دانستن این وقت که شما خواهان دانستن آن هستید، مخصوص ذات اقدس باری تعالی است، این علم نزد خداست و باید نزد خدا بماند.

از اینکه زمان، در این جهان، در گردش است و در جهان آینده از گردش می‌افتد فهمیده می‌شود که: چون این جهان، جهان جریان و تغییر است و هیچ چیز باقی و پایدار نیست، و ذوات و جواهر اشیاء پیوسته در حرکت و دائماً در انقلاب می‌باشند، پس بالطبع ناظرین این تغییرات، در میان دو حال یک چیز، فاصله‌ای را تصور می‌کنند، و نام این فاصله را زمان می‌گذارند؛ و منشأی برای انتزاع ذهنی زمان، جز تفاوت یافتن موجودات، چیز دیگری نیست؛ برای این که: زمان، از امور تحقق‌دار نیست، و مانند وجود و سایر انتزاعیات است که بدون انتزاع و تصور آنها، زندگی دنیوی انسانی بدین طرز که هست غیر میسور است؛ و آدمی تا در این دنیا هست، آیینه ذهن خود را از تصور و انتزاع اینگونه معانی، نمی‌تواند فارغ بدارد؛ ولی جهان آینده، چون دار بقا و جاویدان است، و هر کس هر چه دارد دائماً دارای آن است و هر چیز پیوسته و الی الابد پایدار خواهد بود و اصلاً موت و فنا به معنی عدم، در آن سرای، راه ندارد؛ و خلاصه: چون آن جهان از تبدل صور و تغییرات موجودات، یک سره پاک است فلذا تصور فاصله میان تغییرات و حالات هم، به عنوان سالبه به انتفای موضوع، به نظر نخواهد رسید؛ پس در زندگی اخروی، زمان انتزاع نخواهد شد؛ برای اینکه منشأی برای انتزاع زمان در آنجا نخواهد بود.

به جز اینکه گفتیم با چه طریق دیگری معمای وقفه زمان را می‌توانیم حل نماییم؟ و بنابر آن گفته می‌شود که بناچار هیچ کدام از این اعمال که در این زندگی از افراد بشر سر می‌زند، در آنجا از هیچ فرد انسان، صادر نخواهد شد برای اینکه اعمال کنونی عبارت اخرای تغییر دادن می‌باشند؛ و معلوم است که در هر جا تغییری رخ دهد، حتماً دو حال پیدا

می‌شود و دو حال، میانه‌ای و فاصله‌ای باید در ذهن داشته باشد، تا دو بودن آن دو حال، به تصور برسد؛ پس زمان، انتزاع خواهد شد، و اجزای وقت و ساعت به گردش خواهند افتاد.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام کلام بسیار عمیقی نقل شده که در عین اینکه مختصر و کوتاه است، معنایی مفصل و شرحی مطول، در ضمن خود گرفته است؛ در نظر ما این خبر شریف، با آیه مبارکه فوق، نظیر یکدیگر بوده، و یک مدلول را تقریباً می‌رسانند؛ فرموده: الدَّهرُ، مَا الّدهرُ؟ قائمٌ بِاعمالِکُم؛⁽¹⁾یعنی: موجودی در جهان بنام روزگار نیست و این روزگار که همه مردم، آن را تصور می‌کنند، در خارج از ذهن تحققی و تذوتی ندارد، قوام حقیقت روزگار با اعمال خود شماهاست؛ تا هنگامی که این اعمال از شما صادر می‌گردند، طبعاً و قهراً شما هم ذهن خود را از فهمیدن معنای روزگار و دهر، خالی و فارغ نخواهید یافت؛ برای اینکه دو عمل در ذهن انسان، فاصله‌ای از همدیگر خواهند گرفت و نیز ذهن وی از هر عملی که انجام می‌یابد، تغییری و تبدیلی خواهد فهمید، و دو تغییر هم، میانه‌ای با یکدیگر خواهند داشت، و همین میانه و فاصله است، که به نام روزگار و دهر و زمان و غیر اینها خوانده می‌شود؛ ولی هنگامی که اجل و مدت معین شدة عمل، به سر رسید، و آدمی از نفس کشیدن و نگاه کردن و سخن گفتن و فهمیدن فروماند، آن وقت است که دیگر برای روزگار در نظر وی، مفهومی باقی نخواهد ماند!.

بنابراین، این خبر شریف می‌فهماند که: اعمال این زندگی، در آخرت و در زندگی‌های پس از مرگ، وجود نخواهد داشت، یعنی تغییر و تبدیلی از بشر، صادر نخواهد شد؛ پس مفهومی هم، برای واژه روزگار و دهر، در نظر وی باقی نخواهد ماند؛ و معنایی برای وقفه زمان، جز اینکه مفهوم روزگار، از نظر وی گم شود و از تصور وی دور گردد، نیست.

میرزا احمد نقیب الممالک سروده:⁽²⁾

دانی آن خسرو خوبان چه زمانم بسر آید

آن زمانم بسر آید که زمانم بسر آید

از دو کریمه سوره مبارکه الرّحمن هم، می‌توانیم مساله توقف زمان را بفهمیم و یا لااقل، نسبت به آن نزدیک‌تر شویم و انس بیشتری با آن بیابیم؛ می‌فرماید: کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ؛⁽³⁾و ایضاً: سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ؛⁽⁴⁾ضمیر هو به رب تبارک و تعالی بر می‌گردد، و کل یوم ظرف است و به تقدیر فی مفعول فیه است، و تقدیر کلام این است: الرَّبُّ فی کُلِّ یَومٍ فی شَأنٍ؛ یعنی پرودگار در هر روزی در کاری است، در هر روزی، کار دیگری دارد، کار امروزی او غیر از کار دیروز و غیر از کار فردای اوست؛ یعنی: آن ذات مقدس چون که رب و پرورنده است، فلذا به طور دائم با کارهای متغائر، به جهان و موجودات آن، تغییر داده و آن را می‌پروراند، و از حالی به حال دیگر می‌گرداند؛ و پس از آنکه خداوند متعال، این کلام مبارک را می‌فرماید، باز می‌فرماید: روزی فقط برای شما، ای افراد انس و جن، مشغول خواهیم شد، یعنی کار دیگری نخواهیم داشت، ما خواهیم بود و شما، دیگر هر روز در شأنی و در کاری نخواهیم بود، از تغییر دادن به جهان فارغ خواهیم شد، زیرا که امر تربیت و پروریدن به آخر می‌رسد؛ بیشتر از یک کار نخواهیم داشت؛ ما خواهیم بود و شما.

معلوم است که لازمه قضایای ذکر شده این است که دیگر در آن روز برای تصور کردن زمان، منشأی نباشد، و زمان از عالم تصور هم، برای انتزاع و تصور زمان، همانا تغیّر جهان و موجودات آن در اثر تغییر دادن پروردگار متعال

است؛ و در صورتی که فرض شود که حضرت پروردگاری، تمامی کارهای امروزی دنیوی را که غیر از هم می‌باشند، به آخر برساند، و بیشتر از یک شغل پیش نگیرد، چه تغییری در جهان پدید خواهد آمد، که دو حال و فاصله میان آن دو، که زمان است به تصور برسد؟.

اگر وقفة زمان در عالم آخرت، به تمام معنی کلمه، صحیح درآید، بنابر آن بایستی گفت که: عالم آخرت، ارتقاء و ارتفاع ندارد، بلکه جهان ثبوت و استقرار است، و قانون حرکت جواهر، مانند جریان زمان، با وقوع قیامت انقراض خواهد یافت؛ و این مساله، اگر چه با لایتناهی بودن نعمت‌های بهشتی، قابل جبران است، برای اینکه فرضی از ارتقاء و ارتفاع درجات، با غیر متناهی بودن لذایذ هم حاصل است؛ ولی باز این مساله، مشکلی است که لازم است حل شود، و دشواری است که بایستی بدان پرداخته شود.

جائی که طلب هست و نیاز نیست

زندگی دنیوی به طوری است که تا آدمی به نعمتی نیازمند نگردد، از وصول به آن هم، لذتی نمی‌برد، و همچنین هر چیز که مورد احتیاج نشود، مطلوب هم واقع نمی‌گردد، پس کلیت طلب هر چیز بر فقدان آن و نیاز بر آن، دلالت می‌کند؛ و جمیع اعمال انسان در این جهان، در مدار فقر می‌چرخد؛ و محرک وی به کوشش، همانا رفع فقر و نیاز است: تا آدمی گرسنه نشود، میل خوردن در وی پدیدار نمی‌گردد، و تا تشنه نشود، از آشامیدن، لذتی نمی‌برد؛ ولی در زندگی پیشین و همچنین در زندگی آینده و پسین، این چنین نبوده و نخواهد بود، بلکه در آنجا جوع نبوده و اکل هم بوده است و تشنگی نبوده و نوشیدن هم بوده است، و عریانی وجود نداشته و لباس هم وجود داشته است؛ خداوند متعال خطاب به آدم کرده و فرمود: إِنَّ لَکَ أَلاَّ تَجُوعَ فِیها وَ لا تَعْری وَ أَنَّکَ لا تَظْمَؤُا فِیها وَ لا تَضْحی؛⁽¹⁾و ایضاً: یا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلا مِنْها رَغَداً حَیْثُ شِئْتُما؛⁽²⁾و اما دربارة زندگی پسین، مساله واضح است و در بحث‌های سابق، اثبات کردیم که در بهشت آینده نفاد و کاهش نیست و می‌دانیم که گرسنگی و تشنگی، نوعی از کاهش است و خداوند متعال دربارة بهشت آینده فرموده: لَهُمْ ما یَشاؤُنَ فِیها وَ لَدَیْنا مَزِیدٌ.⁽³⁾

اکنون می‌گوییم به طور کلی، اعمال انسان در این جهان، برای وصول به چیزی است که او آن را فاقد و به آن نیازمند است؛ پس در صورتی که در بهشت فقدان نیست و نیاز وجود ندارد، چگونه می‌توانیم برای وجود اعمال دنیوی در آنجا وجهی بیابیم و به جز اینکه گفته شود: بودن اعمال دنیوی در بهشت، دلالت بر وجود فقر در آنجا می‌کند، چه می‌توان گفت؟ و چه فایدة دیگری از وجود آنها در آنجا می‌توان گرفت؟.

امتیازات ازواج بهشتی

شیخ ابوالفتوح رازی⁽¹⁾رضوان الله تعالی علیه در تفسیر کریمة لَهُمْ فِیها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ⁽²⁾، نوشته است: ایشان را جفتانی باشد پاکیزه، زوج، مرد و زن را گویند؛ مجمع البیان⁽³⁾و بیضاوی⁽⁴⁾نیز تصریح بر آن کرده‌اند.

بنابراین، هر چه که در مرد و یا زن، در این زندگی موجب استکراه و تنفر است و به ضد پاکی و پاکیزگی است از معایب خلقیه، مثلاً: بول، غایط، منی، حیض، نفاس، استحاضه، زاییدن، آب دهن، اخلاط سینه، آب بینی، چرک بدن، و یا خلقیه مانند: مکر، حیله، دروغ، فریب و جز اینها، چنان که مفسرین از عامه و خاصه تصریح کرده‌اند، از ازواج بهشتی، به حکم خداوندی، مسلوب و مرتفع خواهد بود.

ازواج بهشتی نیرویی دارند که پایان ندارد و تمام نمی‌شود؛ در خبر است که رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرموده: مَن بَنی مسجداً فی الدنیا بَنَی اللهُ لَهُ بِکُلِّ شِبرٍ (اَو بِکلِّ ذِراعٍ) مَسیرَةَ اربعینَ الفَ عامٍ مدینةً مِن ذهبٍ و فضّةٍ و دُرٍّ وَ یاقوتٍ وَ زُمُرّدٍ و زبرجدٍ؛ فی کلِّ مدینةٍ اربعونَ الفَ الفِ قَصرٍ، فی کل قصرٍ اربعونَ الفَ الفِ دارٍ، فی کلِّ سَریرٍ زوجةٌ من الحورِ العینِ، و لکلِّ زَوَجةٍ الفُ الفِ وصیفٍ و اَربعونَ الفَ الفِ وَصیفةٍ، فی کلِّ بیتٍ اَلفُ الفِ لونٍ مِنَ الطعامِ، وَ یُعطِی اللهُ وَلِیَّهُ مِنَ القوّةِ ما یَأتی عَلی تِلکَ الازواجِ وَ عَلی ذلک الشرابِ فی یومِ واحدٍ.⁽⁵⁾

ازواج بهشتی، هرگز از لذت بردن از یکدیگر خسته و ملول نمی‌شوند، و بدن‌های لطیف‌شان از روی هفتاد پارچه لباس، پدیدار است در ضمن حدیث طویلی از حضرت امام صادق علیه السّلام روایت شده: یَقولُ وَلیُّ اللهِ اِئذنوا لَها فَتَنزِلُ فَیَبتدِرُ اِلیها الفُ وَصیفٍ و الفُ وَصیفةٍ، یُبَشِّرونَها بِذلکَ فَتَنزِلُ الیه مِن خَیمتِها وَ عَلَیها سَبعونَ حُلّةً مَنسوجةً بالذَهَبِ و الفِضّةِ مُکللّةً بالدُّرِّ و الیاقوتِ وَ الزّبرجَدِ، صِبغُهنَّ المِسکُ و العنبرُ بالوانٍ مختلفةٍ، یُری مُخُّ ساقِها مِن وراءِ سَبعینَ حُلّةً... فَاِذا دَنَت مِن وَلِیِّ اللهِ اَقبَلَ الخُدّامُ بِصِحافِهِ الذَّهَبَ و الفضّةِ، فیها الدُّرُ و الیاقوتُ وَ الزَّبرجَدُ فَینَشِرونَها علیها ثُمَّ یعُانِقُها وَ تعانِقُهُ فَلا تَمِلُّ وَلا یَمِلُّ.⁽⁶⁾

ازواج بهشتی پیوسته باکره و الی الابد عذرا می‌باشند؛ روایت شده: زندیقی به حضرت امام صادق علیه السّلام گفت: کیفَ تکونُ الحوراءُ فی کلِّ ما اَتاها زوجُها عذراءَ؟ قال: اِنَّها خُلِقَت مِن الطّیبِ، لاتَعتَریها عاهةٌ وَلا تُخالِطُ جِسمَها آفَةٌُ.⁽⁷⁾

ازواج بهشتی که همان حوریان باشند، در کنار نهرهای فردوسی از زمین بهشت می‌رویند؛ در حدیث وارد است که:⁽¹⁾حضرت صادق علیه السّلام فرمود: اِنَّ خیراً نهرٌ فی الجنةِ، علی حافَتَی ذلکَ النّهرِ حوارٍ نابِتاتٌ، کُلَّما قُلِعَت واحدةٌ نبتَتَ اُخری! و با سند صحیح روایت شده که: آن حضرت علیه السّلام فرمود: اِنَّ فی الجنةِ نهراً حافَتاهُ حورٌ نابِتاتٌ، فاِذا مَرَّ المؤمنُ بِأِحدیهُنَّ فَأَعجَبَتهُ اِقتَلَعَها فَأنبَتَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ مکانَها!.⁽²⁾

و از حضرت رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده: مَن قال لا الهَ الا اللهُ غُرِسَت لَهُ شجرةٌ فی الجنةِ من یاقوتةٍ حمراءَ مَنبِتُها فی مسکٍ ابیضَ احلی من العسلِ و اشدُّ بیاضاً مِنَ الثَّلجِ و اطیَبُ ریحاً من المسکِ فیها امثالُ ثدیِ الابکارِ تعلو عَن سبعینَ حُلَّةً؛⁽³⁾این خبر شریف علاوه بر این که دلالت می‌کند که: درخت کاشته شده در بهشت، حوری می‌گردد و مانند دختران باکره، پستان بار می‌آورد، چنان پستانی که برآمدگیش از زیر هفتاد پیراهن هشتی که در بر می‌کند، نمایان می‌شود؛ دلالت می‌کند ایضاً بر اینکه: حوری بهشتی، شربتی بسیار گوارا هم هست، چنان شربتی که نظیرش در دنیا نیست!.

بلی از برخی از اخبار و حتی از بعضی از آیات، محتملاً چنین بر می‌آید که: ازواج بهشتی از سایر نعمت‌های بهشتی، جدایی ندارند و با آنها متحدند. موجود واحدی درعین اینکه درخت است حوری هم هست، مرکب هم هست، رضوان خدا هم هست و غیر اینها.

از حضرت رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده: لَمّا اُدخِلتُ الجّنَةَ رأیتُ الشجرةَ تَحمِلُ الحُلِیَّ وَ الحُلَلَ، اسفَلُها خیلٌ بُلقٌ و اوسَطُها الحورُ العینُ و فی اعلاها الرِضوانُ؛⁽⁴⁾الحدیث؛ و در قرآن هست: أَصْحابُ الَْیمِینِ ما أَصْحابُ الَْیمِینِ فِی سِدْرٍ مَخْضُودٍ وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ وَ ماءٍ مَسْکُوبٍ وَ فاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ وَ فُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً فَجَعَلْناهُنَّ أَبْکاراً عُرُباً أَتْراباً لِأَصْحابِ الَْیمِینِ؛⁽⁵⁾باید بدانیم که: صفت جمع را اگر مؤنث سماعی و غیر حقیقی باشد، به صیغة مفرد مؤنث می‌آورند؛ مانند: آبار معطلة، به اعتبار این که: جمع مؤنث جماعت است؛ و اگر مؤنث حقیقی باشد صفت آن را با الف و تا جمع می‌بندند؛ مانند: قاصرات الطرف و مقصورات فی الخیام که در توصیف حوریان بهشت گفته شده است.

و ایضاً: به جمع مؤنث سماعی و غیر حقیقی، ضمیر مفرد مؤنث «هِیَ» بر می‌گردانند، و به جمع مؤنث حقیقی هم، ضمیر جمع مؤنث «هُنَّ» بر می‌گردانند؛ اینک در آیات مورد بحث، می‌بینیم که مرجعی برای ضمیر «هن» جز فرش (و یا به اضافة فاکهة و ماء و ظل و طلح و سدر، به احتمال بسیار ضعیف) چیز دیگری نیست؛ پس فرش با دلالت هن، حوریان باکره و شوهر دوست می‌باشد؛ و چون در توصیف آن، مرفوعه گفته شده، نه مرفوعات، پس معنای فرش، فرش‌هاست؛ نتیجه این می‌شود که: در بهشت، فرش‌ها، حوری هم هستند؛ و به احتمال ضعیف دیگر، درختان و سایه‌ها و آب‌ها و میوه‌های بهشت، همه حوری و پری هستند.

روایات دیگری هم در اتحاد نعمت‌های بهشت هست، از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت شده: اِنَّ فی الجَنَّةِ شَجَرَةً تَخرُجُ مِن اعلاهاَ الحُلَلُ و مِن اسفَلِها خیلٌُ بُلقٌ مُسرَجَةٌ ذَواتُ اجنِحَةٍ لاَتروثُ وَلا تَبولُ؛⁽¹⁾و از امامین همامین باقرین علیهم السّلام روایت شده: قالَ رسولُ الله صلّی الله علیه و آله و سلّم والّذی نفسُ محمدٍ بِیَدِهِ اِنَّ فی الجَنّةِ لَشَجراً یَتَصَفَّقُ بالتسبیحِ بِصوتٍ لَم یَسمَع الاَوَّلونَ و الآخِرونَ بِمِثلِهِ یُثمِرُ ثَمَراً کَالرُمّانِ تُلقیِ الثَّمَرَةَ اِلیَ الرجلِ فَیَشُقّهُا عَن سبعینَ حُلَّةً.⁽²⁾

برای اتحاد مذکور، در زندگی دنیوی هم می‌توان نمونه پیدا کرد: شتر حیوانی است زنده که حرکت می‌کند، صدا می‌زند، برای بچه‌اش مهربان است، صاحب خود را می‌شناسد، شعور دارد، خوراک می‌خورد، و در عین حال چشمه‌ای است که از آن، شیر، کره، ماست، پنیر و دوغ بیرون می‌آید؛ و مخزن اقسام پوشاک و منبع انواع اغذیه هم هست، و مایة گرمی تنور و پخته شدن نان نیز می‌شود؛ و با همة این احوال، حمال خوبی است، باربر بردباری است و مرکب بیابان نوردی است، و پس از این همه صفات، برای زوج خویشتن، از حوری زیباتر و از پری محبوب‌تر است.

از این امتیازات و غیر اینها که ازواج اخروی بر خلاف ازواج دنیوی دارا هستند، به طور واضح فهمیده می‌شود که اصل نکاح هم، در دو نشأه تفاوت فاحش دارد، در نکاح اخروی در نیروی ناکح، کاهشی و نقصانی رخ نمی‌دهد؛ ولی ظاهراً صورت وقوع آن، وَ اللهُ العالِمُ، در هر دو نشأه به یک شکل است. چنان که از خبر ذیل مستفاد می‌شود. زندیقی به حضرت امام صادق علیه السّلام گفت: کَیفَ تَکونُ الحوراءُ فی کُلِّ ما اَتاها زَوجُها عذراءَ، قالَ: اِنَّها خُلِقَت مِنَ الطّیبِ لاتعتَریها عاهَةٌ ولا تُخالِطُ جسمها آفَةٌ ولا یجری فی ثُقبِها شَیئٌ وَلا یُدَنِّسُها حیضٌ، فَالرَّحِمُ مُلتَزِقَةٌ، اِذ لیسَ فیهِ لِسِویَ الأِحلیلِ مَجریً؛⁽³⁾و در تفسیر ابوالفتوح رازی رحمه الله هست: و در آن که در بهشت، تمتع وطی باشد خلاف نیست، در فرزند خلاف کردند، در خبر آوردند که: فی الجنة جماع ماشئت ولا ولد؛ گفت: در بهشت جماع باشد چندان که خواهی و فرزند نباشد.⁽⁴⁾

بیضاوی گوید: مطاعم و مناکح و سایر احوال بهشت، با نظایر دنیوی خود، فقط در برخی از صفات و اعتبارات مشارکت دارند و با نام اینها به طریق عاریه و تمثیل نامیده شده‌اند، و در تمام حقیقت شرکت ندارند تا همة لوازم اینها را مستلزم بوده و عین فائدة اینها را برسانند.⁽¹⁾

مؤید کلام بیضاوی، کلام ابن عباس است که: لَیسَ فیِ الجَنَّةِ من اطعِمَةِ الدّنیا اِلاّ الاَسماءُ.⁽²⁾

مولانا امیر المؤمنین علیه الصلوة و السلام فرموده: کُلُّ شیئٍ مِنَ الدّنیا، سِماعُهُ اعظَمُ مِن عَیانِهِ وَ کُلُّ شیئٍ مِن الآخِرَةِ عَیانُهُ اعظَمُ مِن سِماعِهِ.⁽³⁾

در آخرت، تعلم نخواهد بود

از آنچه که تاکنون بیان و تحقیق گردیده، فهمیده می­شود که: در آخرت، تعلم نخواهد بود؛ یعنی: این طرز تعلم که در دنیا برای افراد بشر ممکن است، در آخرت غیر ممکن خواهد بود؛ برای اینکه: تحصیل علم در این جهان، تنها به طریق مصرف کردن نیروی بدن میسر می شود؛ احساس و اندیشه­ای که ما در این زندگی داریم بدون خرج کردن قوایی از بدن، تحقق نمی­یابد، و بایستی که احساس کننده و اندیشه کننده، موادی را از جهان اخذ کند و آنها را در بدن خویشتن هضم، و سپس آنها را به احساس و یا به اندیشه تبدیل نماید و چون پس از مردن، دیگر اخذ ماده ممکن نخواهد بود، و روزی مقدر آدمی با وصول مرگ پایان می­یابد و در خوردنی­ها و نوشیدنی­ها و پوشیدنی­ها و هواها و نورهای دنیا و غیر اینها، برای او بهره­ای باقی نمی­ماند، فلذا احساس دنیوی و اندیشه کنونی وی نیز اختتام می­پذیرد و به یکبار تمام می­شود؛ و بالنتیجه تحصیل علم و کسب دانش, برایش غیر ممکن می­گردد به جهت اینکه: راهی برای وصول به دانش، جز احساس و اندیشه، نیست.

در جهان آینده، انسان خواهد بود و اعمال دنیوی او، و هیچ کس جز سعی و کوشش خود، چیز دیگری نخواهد داشت، و فقط آن را خواهد داشت که از دنیا با خود برده باشد؛ چنان که خداوند متعال می­فرماید: لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعی؛⁽⁴⁾و فقط کسانی در زندگی آینده، دارای علم و صاحب دانش خواهند بود که در اینجا آن را تحصیل کرده باشند؛ علمای آنجا کسانی هستند که علمای اینجا نیز می­باشند؛ خلاصه: هر کسی در آینده، فقط دارای اندوخته گذشته خود خواهد بود، کم باشد یا زیاد، کثیر باشد یا قلیل؛ و علوم خود را نیز در ضمن اندوخته­های خود، باز خواهد یافت، زیرا که علم هم از اعمال است، عمل قلب است؛ و هر کس که در این جهان، علم به دست آورده و ایمان پیدا کرده است در آخرت هم با همین علم و ایمان، راه بهشت را پیدا می­کند؛ خداوند متعال می­فرماید: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ.⁽⁵⁾

ناگفته نماند که: با انقلابات زندگی­ها و تطوّر عوالم، علومی خود به خود برای انسان، حاصل می­شود، که در حصول آنها کمترین نیازی به احساس دنیوی و اندیشه کنونی نخواهد بود؛ چنان که در قرآن کریم فرموده: لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَکَشَفْنا عَنْکَ غِطاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ؛⁽¹⁾بدیهی است که این تیز بینی خود به خود، و بدون استنتاج از ترتیب معلومات و بدون خرج نیرو، و فقط با عوض شدن طرز نشأه و نحوه­ی زندگی، به وقوع خواهد پیوست.

دقت بیشتر، در عمل اخروی

مسلماً در جهان­های پس از مرگ، چیزی هست که بهترین نام برای آن در میان الفاظ و اسامی دنیوی، همان کلمه­ی عمل است و آیات کریمه قرآن و احادیث مرویه از ائمه معصوم علیهم السلام، به طور غیر قابل انکار به این قضیه دلالت دارند که: در آخرت، و پس از مرگ، عمل هست؛ و همان آیاتی که در بحث دوم این فصل، نقل کردیم در عین دلالت به انقطاع عمل دنیوی در آخرت و خاتمه یافتن آن با وصول مرگ ایضاً دلالت دارند بر اینکه: انسان در آخرت سخن می­گوید، خواهش و تمنا می‌کند، آرزو دارد، با فریاد کشیدن رنج خود را آشکار می‌کند.

از حضرت امام صادق علیه السلام روایت شده: عَلَیکُم بِتِلاوَةِ القرآنِ فَأِنَّ دَرَجاتِ الجِنانِ عَلی عَدَدِ آیاتِ القرآنِ، فَاِذا کانَ یومُ القیمةِ یقالُ لِقارِءِ القرآنِ اِقرَء وَ ارقَ، فَکُلَّما قَرَءَ آیةً رَقی دَرَجَةً؛⁽²⁾چنین معلوم می‌شود که در آخرت، قرآن خواندن، ممکن خواهد بود.

آیات قرآن کریم، از ازدواج با حوری، و از اکل و شرب و غیر اینها از اعمالی که در بهشت و یا در دوزخ، وقوع خواهند یافت، خبر داده‌اند؛ و این حقیقت بدون هیچ شک، به ثبوت رسیده که: هر عملی که موجب سرور است، در بهشت هست؛ و هر کاری که سبب درد و رنج باشد، در دوزخ هست. پس بنابراین، چنان که در این زندگی عمل هست، در آن زندگی هم عمل هست، و هیچ کس فارغ از عمل نخواهد بود.

پاسخ این است که، بلی سخنان مذکور کلیتاً درست است، ولی بایستی دقت کرد که آیا آیات قرآن مجید و احادیث شریفه، این را هم می‌رسانند که عمل در جهان‌های آینده، از لحاظ ذات و حقیقت عمل مانند همین عمل است که در این جهان هست؟

پاسخ صحیح این پرسش این است که: اگر چه در بدو نظر، آنچه از ظواهر قرآن و حدیث، به دست می‌آید، همان است که عامة مردم اعتقاد دارند، که اعمال دنیوی و اخروی، یک نمونه از حقیقت هستند ولی پس از تتبع در آیات، و بررسی احادیث، و بعد از تدبری که در این فصل در آنها به عمل آوردیم، خلاف این نظر ابتدایی، واضح و آشکار می‌شود؛ و به دست می‌آید که: کار در این جهان و کار در آن جهان، نوع واحدی نیستند و ذاتاً مختلف هستند. به طوری که عمل اینجا در آنجا و عمل آنجا در اینجا، میسور نیست و نخواهد بود.

می‌دانیم که: کارهای دنیوی، کلفت و مشقتی، و همچین میل و رغبتی لازم گرفته‌اند و کلیتاً خسته کننده‌اند، بدن را به تحلیل می‌برند، با دلخواه و اختیار انجام می‌یابند؛ به خلاف کارهای اخروی انسان نیکوکار، که هیچ گونه ناراحتی و رنج درآنها نیست، و خسته کننده نیستند، و بدن را هم هضم نمی‌کنند؛ و به خلاف کارهای اخروی انسان بدکار، که اصلاً طرف

میل و رغبت او قرار نمی‌گیرند، و کلیتاً خسته کننده هم هستند، و هیچ گاه به دلخواه انجام نمی‌یابند، و بدن را هم از بین نمی‌برند؛ چنان که خداوند متعال فرموده: لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیی،⁽¹⁾و ایضاً: لا یُقْضی عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا.⁽²⁾

نتیجه این است که: انسان، هنگامی که به جهان آخرت می‌رود، زندگیش عوض می‌شود و یکسره بر می‌گردد، و به راستی از این حیات می‌میرد و با حیات دیگری زنده می‌شود و زندگی نوینی را با اعمال دنیوی خود پیش می‌گیرد؛ جناب ملا صدرا فرموده: انسان در بدو پیدایش نوعی، و پس از مرگ نوع دیگری است.⁽³⁾

چگونه می‌توان با وحدت لفظی افعال منتسبه به انسان دنیوی و اخروی در قرآن کریم و احادیث شریفه، مثلاً لفظ «قالَ» که نسبت آن به انسان کنونی و انسان آینده داده شده، استدلال به اتحاد نوعی و ذاتی فعل دنیوی و اخروی او نمود؟ با اینکه همین «قالَ» را، قرآن مجید به یکسان به خداوند و انسان و فرشته و هدهد و مورچه و شیطان و جنّ، نسبت داده است، ⁽⁴⁾و به طور یقین می‌دانیم که: قول و سخن گفتن نامبرده‌ها امکان ندارد که حقیقت واحده بوده باشد.

در قرآن کریم، سجده را با لفظ واحد و صیغة واحده و حتی در اطلاق واحد، به انسان و خورشید و ماه و ستاره و هر جنبنده، نسبت داده است، ⁽⁵⁾با اینکه یقین داریم که سجده‌های این موجودات متنوعه و مختلف در ذات، امکان ندارد که نوع واحد بوده، و صورت واحده داشته باشد و مسلماً سجده‌های آنها مانند خودشان متبائن الحقائق است.

و لازم است متوجه باشیم که: اگر بخواهند از عالم دیگری با ما سخن بگویند و از زندگی غریب و عجیبی به ما خبر دهند، چاره‌ای جز این نیست که موجود آن‌جا را هر چه باشد، به یکی از موجودات عالم ما و زندگی کنونی، تنظیر و تشبیه کرده و نام این را به آن بگذارند، و بدین وسیله ما را تا اندازه‌ای نسبت به آن، آشنا سازند؛ شما اگر بخواهید کسی را به آوردن کارخانة برق ترغیب نمایید، که او اصلاً نه از برق اطلاعی دارد، و نه اسباب و آلاتی را که با نیروی برق به کار می‌افتد، دیده است؛ و در عین حال آدمی لجوج هم می‌باشد، و تا مانند استادان فن به جمیع خصوصیات آن واقف نشود، نه سخن کسی را باور می‌کند، و نه به نصیحتی عمل می‌نماید؛ شما با اینگونه انسان، چطور مکالمه می‌کنید؟ البته این مثلی است که در مقام تنظیر آخرت نسبت به دنیا، خیلی کوچک و ناچیز و بسیار حقیر است.

حقیقت عمل اخروی

چنان که سابقاً گفته‌ایم، هنوز ما از معرفت حقیقت عمل دنیوی، و شناختن آن، بسیار دوریم، با اینکه در این جهان می‌باشیم، و این اعمال هم کار خود ماهاست و ما مولد آنها هستیم و مادر آنها ابدان ما است، پس با این حساب باید خوب بدانیم که ما از فهم حقیقت عمل اخروی، در چه مرحله و مرتبه‌ای قرار داریم.

عجالتاً آنچه که دربارة عمل آن جهانی می‌توان گفت این است که عمل در آخرت هر چه باشد لازم است که تغییر دادن و تغییر یافتن و مصرف کردن نیرو و هضم کردن بدن و به تحلیل بردن تن و امثال و ملازمات اینها نباشد؛ در

خبری که از حضرت امام صادق علیه السلام نقل شده، چنین هست: جَنّاتُ الفِردوسِ لاتَیبسُ ثِمارُها و لا تَتَغَیَّرُ عَن حالِها؛⁽¹⁾و بایستی که منشاء انتزاع زمان هم نگردد، و نیز نمی‌تواند که برای رفع نیاز و جبران فقر هم بوده باشد.

حقیقت این است که: انسانی می‌تواند عمل بکند که از چیزی غیر عمل، ساخته شده باشد، مانند انسان کنونی. و اما انسانی که سازمان وجودی و اصل زندگی او، چیزی جز عمل نیست، و قوام ذات وی با نیروی عمل تحقق می‌پذیرد (به این معنی که اگر از عمل موجود در وی، صرف نظر شود در واقع از خود وی صرف نظر شده است) هیچ معنایی ندارد که دوباره عمل بکند؛ و با لحاظ دیگری چگونه می‌توانیم ذات عمل را که ساختمان انسانی گردیده، از عمل فارغ بدانیم؟ در صورتی که عمل خود به خود و بدون احتیاج به چیز دیگری عمل است و کار است، برای این که عمل نیرو است، و نیرو آن است که کار بکند و بیکار نماند.

این است معنای اینکه انسان در آخرت نمی‌تواند فارغ از عمل باشد، و ذات انسان اخروی از تلاش و کوشش ساخته شده و با فعالیت و جنبش پرداخته گردیده است!⁽²⁾تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل!؛ دو حدیث شریف ذیل را، برای تأیید مطالب مذکوره، از میان اخبار کثیره، انتخاب و نقل می‌کنیم: این دو حدیث شریف دلالت می‌کند که اعمال اهل بهشت، انقطاع پذیر نیست، و آغاز و انجام ندارد، و هر انسان واحد در هر حال در هر عملی و در هر لذتی است!.

از حضرت امام باقر علیه السلام روایت شده: اِنَّ اهلَ الجنةِ جُردٌ مُردٌ، مُکَحَّلینَ، مُکلَّلینَ، مُطَوَّقینَ، مُسَوَّرینَ، ناعِمینَ، مَحبورینَ، مُکرَمینَ؛ یُعطی احدُهم قوةَ مأةِ رجلٍ فی الطعامِ و الشرابِ؛ و یَجِدُ لذةَ غَذائِهِ مِقدارَ أربَعینَ سَنَةً؛ قَدَ الَبَسَ اللهُ وُجُوهَهُم النورَ و اجسادَهُم الحریرَ، بیضُ الألوانِ، صُفرُ الحُلِّی، خُضرُ الثِیابِ.⁽³⁾

و ایضاً از آن حضرت علیه السلام⁽⁴⁾: اِنَّ اهلَ الجنةِ یحیونَ فلا یَموتونَ ابداً، و یستیقِظونَ فلا یَنامونَ ابداً، و یستغنونَ فلا یفتقِرونَ ابداً، و یفرَحونَ فلا یحزَنونَ ابداً؛ و یَضحَکونَ فلا یَبکونَ ابداً، و یُکرَمونَ فلا یُهانونَ ابداً، و یُفَکَّهونَ وَلا یَقطَبونَ ابداً، و یُحبَرونَ و یَسرُّونَ ابداً، و یأکلونَ فَلا یَجوعونَ ابداً، و یروونَ فلا یظمئونَ ابداً، و یُکسونَ فَلا یعرونَ ابداً و یَرکَبونَ و یَتَزاوَرونَ ابداً، یُسَلِّمُ عَلَیهِم الوِلدانُ المُخلَّدَونَ ابداً، بِأَیدیهم اَباریقُ الفِضَّةِ وَ آنیةُ الذَّهَبِ ابداً، مُتَّکِئینَ عَلی سُرُرٍ ابداً، عَلَی الأَرائِکِ یَنظُرونَ ابداً، تأتیهِمُ التَّحِیَّةُ و التسلیمُ مِنَ اللهِ ابداً نسئَلُ اللهَ الجَنَةَ بِرَحمتِهِ اِنَّهُ عَلی کُلِّ شَیئٍ قَدیرٌ.

3 -اعمال نیک و اعمال بد هر دو، در جهان وقوع دارند

ایده‌آلیسم و سفسطه

بسیار عجیب است این که: مردمی بوده و هستند که پیرو مسلک ایده‌آلیسم گردیده و توانسته‌اند حتی در این هم شک کنند که: آیا کاری می‌کنند، یا نه؟! آیا سخن می‌گویند؟ می‌خورند؟ می‌خوابند؟ یا نه؟! بعضی از آنان، از مرتبة شک هم پایین‌تر رفته، و یقین یا ادعای یقین کرده‌اند که عملی از آنان صادر نمی‌شود، و کاری از آنان در جهان وقوع نمی‌یابد؛ آنان اصلاً، جهانی را موجود نمی‌دانند! چه می‌توان کرد و چه چاره‌ای می‌توان یافت؟ همیشه در میان جمعیت‌های انبوه شهرهای بزرگ مردمانی عجیب و غریب یافت می‌شده و می‌شود؟ مگر اینکه خورشید پنهان دانش از مشرق غیب، سر به در آورد، و ظلمت‌های نادانی و سرگردانی را از صفحة گیتی، یکسره بزداید.

شوپنهاور چه می‌گوید؟

یکی از قهرمانان نامی مکتب یاد شده، یعنی: یکی از سرگردانان شهیر جهان، گفته است که دنیا، آیینة ذهن من است و این حقیقتی است که مانند قضایای اقلیدس، هر کسی درست آن را درک کرد، در حق بودن آن نباید شک کند، ⁽¹⁾و نیز گفته:⁽²⁾

دو هزار سال تحقیقات فلسفی و تلاش فلاسفه، از طریق تجربه، بالاخره منجر بدان گردید که انسان، از میان این همه مسائل بغرنج و پیچیدة دنیا، این حقیقت روشن را تشخیص دهد که: هر قدر دنیا و سیع و معظم و محسوس باشد، با این همه وجودش بسته به مویی است، و آن مو وجدان هر یک از افراد زندة دنیاست. این شرط که با وجود تمام حقایق تجربی، وجود دنیا بدان بسته است، در این حقیقت جای هیچ گونه شک و تردیدی باقی نمی‌گذارد که عالم محسوس مجاز است، یعنی همان کیفیتی که هنگام خواب، یک دنیای کاملاً محسوس و مشخص، در مقابل دیدگان ما مجسم می‌کند، بدون شبهه در تجسم دنیای محسوس زمان بیداری هم تأثیر دارد؛ و اگر هم دنیای خواب با دنیای بیداری فرق داشته باشد، با این همه در این نکته شک نیست که در یک قالب ریخته شده‌اند، و این قالب نیز همان ذهن آدمی است؛ این است سخن شوپنهاور که در شرق و غرب جهان مشهور است.

بدیهی است کسی که جهان را آیینة ذهن خود بداند، و کتاب خویش را با جملة: «جهان، تصور من است» آغاز نماید،⁽³⁾

باید در مقام عمل و طرز زیست هم، مانند دیگران، که جهان و موجودات آن را واقعیت‌دار می‌دانند، نباشد؛ و لازم است که محبوب او، آیینة ذهن او و مبغوض او هم، تصورات خود او باشد؛ و از هیچ چیز دیگری و از هیچ کسی، شکایت و گلایه‌ای نداشته باشد، ولی در ترجمة حال شوپنهاور نوشته‌اند که:⁽⁴⁾

خواست معلمی کند حوزة درسش رونقی نیافت و او آن را بر مخالفت باطنی «هگل»⁽⁵⁾

حمل کرد و در سی سالگی کتاب اصلی خود را منتشر نمود که نامش این است «جهان، نمایش و اراده است» اما کتاب هم طرف توجه واقع نگردید و شوپنهاور از فضلای معاصر خود، سخت

رنجید که اقبال لازم نسبت به او نکردند، و ترویجی که می‌بایست بکنند به عمل نیاوردند. طبیعتی بی‌آرام و متزلزل و پر سوء ظن داشت و عصبانی بود و متأهل نشد و زندگانی را تنها به سر برد.

نگارنده گوید: زندگی خود شوپنهاور، و طرز زیست وی، دلیل بسیار محکمی است (که به توسط خود او آزمایش عملی یافته است) بر این که او پندارهای سست بنیاد خود را، که به هیچ یک از آنها در مقام عمل نمی‌توانست پایبند شود، دانسته و یا ندانسته با یقینیات خلط کرده است و همة کسانی که در مقام کسب دانش، به انکار بدیهیات پرداخته‌اند به همین درد گرفتار شده‌اند، و عملاً خود و علم خود را تکذیب کرده‌اند.

پاسخ این پرسش که: آیا در جهان عملی وقوع می‌یابد؟ در نزد همة افراد انسان که تاکنون دیده و یا شنیده‌ایم، چه دانایان و چه نادانان، از بدیهیات اولیه است که اثبات شده است؛ و اگر در کتاب‌ها متواتراً مذهب نامبرده را نقل نمی‌کردند، امکان نداشت که کسی به وجود چنین مکتبی باور نماید، زیرا که در نزد عموم مردم از بدیهیات است که: از هر زنده‌ای اعمال خیر و یا شر، صادر شده و وقوع یافته است؛ و پس از این هم تا انقراض جهان، قضیه به همین منوال خواهد بود.

آقای طباطبایی، دربارة سوفسطائیان می‌گوید:⁽¹⁾

اگر بشنویم که در جهان مردمانی هستند که واقعیت جهان هستی خارج از ما را، یا اصل واقعیت را باور ندارند، برای اولین بار دچار شگفتی خواهیم شد؛ خاصه آن که اگر به ما بگویند که اینان مردمانی دانشمند و کنجکاو بوده و روزگاری از زندگی خود را در راه گره‌گشایی از رازهای هستی گذرانیده‌اند، و امثال «برکلای» و «شوپنهاور» در میان آنان دیده می‌شود، و نیز می‌گوید:⁽²⁾

ایده‌آلیسم و سفسطه را پذیرفته و می‌گویند واقعیتی نیست؛ و برخی از آنان چون می‌بینند که در همین یک جمله، واقعیت‌های بسیاری را تصدیق نموده‌اند، شکل جمله را تغییر داده و می‌گویند: علم به واقعیت نداریم. و برخی از آنان بیشتر دقیق شده و می‌بینند باز در همین سخن، خودشان و علم خودشان «فکر» را تصدیق نموده‌اند، لذا می‌گویند: واقعیتی، خارج از خودمان و فکر خودمان نداریم؛ و جمعی گام فراتر نهاده و به جز خود و فکر خود، همه چیز را منکر شده‌اند: جز من و فکر من چیزی نمی‌دانم؛ البته خطرناک‌تر از همة اینها کسانی هستند که مطلق واقعیت، حتی واقعیت خود را منکر بوده و به جز شک و تردید چیزی اظهار نمی‌دارند.

نیمه سفسطه یا انکار سیّئه!

در میان دانشمندان عهد اسلامی تا آنجا که ما اطلاع داریم برای مکتب ایده‌آلیسم، مرید حقیقی و پیرو قطعی نیافته‌ایم؛ ولی متأسفانه نیمه سفسطه در میان آنان نایاب نیست، و آن این است که: کار بدی در این جهان نیست، و هیچ کسی هیچ کار بدی نکرده و نمی‌کند و نخواهد کرد، و اعمال صادر شده از بشر، کلیتاً نیک و خیرند؛ می‌گویند: نه فقط اعمال انسان، بد ندارد و همه نیک است، بلکه در سراسر جهان وجود حتی به عنوان نمونه، یک موجود بد هم نمی‌توان یافت؛ و دلیل آنان بر این ادعا این است که: وجود، خیر محض است!! و آنچه بد و شرّ است همانا عدم است.

اینان که بر خلاف بداهت رفته و بر خلاف همة افراد عادی انسان، چنین می‌پندارند که در میان جهانی از خیرات غوطه‌ورند و هیچگونه بدی و شر در دنیای آنان وجود ندارد و وقوع هم نخواهد یافت، بایستی که پیوسته خندان بوده و گریه نداشته باشند، و دائماً خشنود بوده و شکوه نداشته باشند، بایستی به هر کسی نزدیک شوند و از هیچ موجودی نپرهیزند، زیرا که گرگ و میش بایستی در نزد آنان برابر باشند، و هر دو نیکوکار و خیّر به حساب آیند؛ اکنون بیائید شکایت نامه‌ای را مطالعه بفرمایید که از بزرگترین فیلسوف عهد اسلامی در قرون اخیر به یادگار مانده است:

وی شکایت‌نامه‌ای نسبتاً طولانی، از روزگار و از مردم روزگار در مقدمة اسفار درج کرده و در ضمن آن علناً گفته است: معادات دوران و معاندت ابنای زمان، ناچارم کرد که از مردم کناره کشیدم، و در گوشه‌ای از دیار تنها زیستم. با این که ایشان با صراحت کامل وجود هر گونه شر را از جهان محذوف دانسته‌اند آیا واقعاً ممکن است که شرّی در جهان نبوده باشد و باز آدمی از ابنای زمان آزار ببیند و رنج بکشد؟! مسلماً این طرز تصور فقط تا موقعی پا بر جا می‌ماند و دوام پیدا می‌کند که مرد دانشمند در میدان مباحث فلسفی مشغول زد و بند باشد، و پای در راه‌های پر پیچ و خم زندگی عمومی نگذاشته باشد؛ چطور ممکن است که آدمی قدم به دائرة معاشرت همگانی بگذارد و از مردمان شرور و بدکار و از ستمگران جبّار، اثری در جهان نبیند؟! آیا در مقابل این بداهت، چه ارزشی دارد که گفته شود: عدم، ذاتی ندارد. و ماهیّت اصالت ندارد. پس خیری که مطلوب همگان است وجود است و شرّ چیزی جز عدم نیست؛⁽¹⁾چرا نمی‌توان در پاسخ گفت: همان طور که خیر مطلوب همه است، شرّ هم مورد نفرت هر کس است و چنان که طلب عدم محال است. نفرت کردن از عدم هم محال است؛ پس به ناچار بایستی هم خیر و هم شرّ موجود باشند؛ و آنچه که مقبول مردم است همین است، و حق هم این است.

نظری به فسلفه

فلسفه در میان مسلمین چنان چه شاید و باید پرورش نیافته و تقریباً در همان وضع پیشین و باستانی خود باقی مانده است. مثلاً در همین مساله شرّ، کاملاً هویدا است که هر کدام از اشارات و شرح آن⁽²⁾و قبسات و اسفار و شرح منظومة سبزواری و کتب فلسفی عصر حاضر، عین سخنان زمان سابق را تکرار کرده‌اند، و الحق چیزی بر آن داستان باستانی نیفزوده‌اند.

از این که می‌گویند: مسالة خیر بودن وجود، در نزد همة حکما بدیهی بوده است، ⁽³⁾چنین به دست می‌آید که: فلاسفة یونان در عهد باستان جز سخنانی که از متأخرین می‌شنویم، مطلب دیگری نداشته‌اند؛ و بنابراین، حتماً شیخ رئیس، ابن سینا هم در این باره از پیشینیان اخذ و استفاده کرده و از خود چیزی نداشته است. نتیجه این است که: از روزگار فلاسفة یونان تا این زمان، در مساله وجود شرّ هیچ پیشرفتی نشده، و در حقیقت، تقلید در شکل تحقیق، نشان داده شده است.

گویا جهت این که فلاسفه، با اصرار هر چه تمام‌تر، وجود شرور را از جهان وجود، محذوف می‌دارند، ملاحظة این معنی است که مشکل صدور شرّ از خیر مطلق، لاینحلّ نماند؛⁽⁴⁾ولی آیا از حکمت است که وجود شرّ را (که مانند وجود

خیر، کاملاً بدیهی است) فقط برای حلّ خیالی (نه واقعی) مشکل نامبرده، انکار نمود؟! و آیا این گونه حلّ را هم، در حقیقت می‌توان حلّ واقعی دانست؟!.

این مشکل، که مصدر شروری که در جهان وجود پیدا می‌کنند چیست؟ و کیست؟ دیر وقتی است که ذهن بشر را به خود مشغول داشته است، و حتی زرتشتیان⁽¹⁾را هم، همین مشکل وادار کرده که برای جهان، دو آفریدگار و دو پروردگار قائل شوند: یزدان و اهریمن و برخی از بی‌خبران مستشرقین هم، چنین خیال کرده‌اند⁽²⁾که دین مبین اسلام هم برای رهایی از مشکل یاد شده، در عوض یزدان و اهرمن، خدا و شیطان را، العیاذ بالله، دو مبدء برای موجودات گرفته است. ما در فصل آینده انشاء الله تعالی، اثبات خواهیم کرد که شیطان بدون اذن خداوند متعال ناتوان محض و عاجز حقیقی است و واقع این است که: لا حول ولا قوة الا بالله العلی العظیم.

بدین ترتیب دیده می‌شود که چگونه یک مشکل توانسته است که فکر بشر را از راه روشن حقیقت بیرون برد، و در دو راه که یکی از دیگری تاریک‌تر و ظلمانی‌تر است گرفتار کرده و سرگردان سازد. آری چنان که قول به ثنویّت مبدء جهان، راه‌حل صحیحی برای مساله شرّ نیست، همچنین انکار وجود شرّ هم نمی‌تواند نفعی به آن برساند. زیرا به طوری که چاره‌ای جز این نیست که مبدء آفرینش مسلماً واحد است، ایضاً بدیهی محض است که شرّ هم در جهان موجود است؛ بلی بایستی کوشید و راه‌حل درستی پیدا کرد، وگرنه با انکار وحدانیت مبدء تعالی و تقدّس، چنان که به زرتشتیان منسوب است، و یا با انکار وجود شرّ، به طوری که فلاسفه پسندیده‌اند مشکل مذکور، حلّ نشده و حلّ هم نخواهد شد.

نمونه‌ای از قبسات

فلاسفه در تصویر عدمی بودن شرور زحمت‌ها کشیده و رنج‌ها دیده‌اند، ولی هیچ کاری از پیش نبرده‌اند و الحق برای حلّ این مشکل کوچک‌ترین قدمی هم برنداشته‌اند. برای این که طرز تفکّر آنان در این مساله به خوبی روشن گردد به عنوان نمونه عباراتی را از قبسات،⁽³⁾که مقتبس از پیشینیان و مورد اخذ و استفادة آیندگان از فلاسفه می‌باشد، ترجمه می‌نماییم:

«دردها، نه از این جهت که ادراک اموری هستند شر می‌باشند، و نه از جهت وجود خود این امور، و نه از جهت صدور آنها از علل خود بلکه همانا شر بودن آنها بالعرض به حسب حال صاحب درد است که اتصال عضوی را که شأنش اتصال است، فاقد گردیده؛ پس ماهیت شر، عدم وجودی، یا عدم کمالی برای موجودی است از این حیث که این عدم در واقع لایق به شأن آن نیست و یا در نزد آن بی‌اثر است.»

ایشان به همین طرز بیان هر شری را که به نظر مبارکش رسیده به عدم برگردانیده است، و یکی از محققین عصر حاضر هم چنین فرموده: نکاح، برای این خیر است که واجد موافقت امر مولی است، وسیئه بودن زنا عبارت است از فقدان این موافقت، پس سیئه، عدمی است برای این که فقدان عدمی است.

نگارنده گوید: پیداست که مساله شر، مردان روزگار را خیلی ناراحت کرده و آنان را سخت به تکاپو انداخته است؛ کار به جایی کشیده و راستی کارد به استخوان رسیده که مرد فیلسوف، مانند یک ادیب، متوسل به طرز جمله‌بندی شده

و می‌خواهد که با عوض کردن طرز بیان و نحوة گفتار، حقیقت را مطابق دلخواه خود اثبات، و آن را بدین وسیله مبرهن نماید!!.

آیا لجوجی نمی‌تواند در پاسخ بگوید که: سلامت، خیر است. و چون عبارت است از عدم مرض، پس عدمی است. و نکاح، چون فاقد مخالفت مولی است حسنه است. پس حسنه عدمی است. واقع این است که: بحث لفظی را بایستی کنار گذاشت و در فکر خودِ حقیقت بود؛ مثلاً می‌توان گفت ظلمت، عدم نور است و می‌توان گفت ظلمت وجودی ضد نور است، ولی هیچ کدام از این دو طرز بیان، برهان نفس الامر محسوب نمی‌شود، و برای یافتن واقع، بایستی از این قیل و قال فارغ گردید و در حاقّ حقیقت، دقت و تأمل به عمل آورد.

نظری به قرآن کریم

قرآن کریم، آیات بسیاری دارد که به صراحت به وجود و وقوع شرّ و سوء و سیئه دلالت می‌کند. مثلاً می‌فرماید: قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ مِنْ شَرِّ ما خَلَقَ؛⁽¹⁾و ایضاً: وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ؛⁽²⁾و ایضاً: زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ؛⁽³⁾و ایضاً: وَ بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا؛⁽⁴⁾آیا این آیات به عدمی بودن شر و سوء و سیئه دلالت دارند؟! و آیا می‌توان گفت که به وجودی بودن آنها دلالتی ندارند؟! اگر بنا باشد که شر، وجودی باشد و ما بخواهیم که مضمون این آیه‌ها را با بیان خودمان بیان نماییم، آیا واقعاً عبارت دیگری بهتر و واضح‌تر از عبارت این آیه‌ها می‌توانیم پیدا کنیم؟ آیا روا و سزاست که این آیات و امثال آنها را طوری تأویل نماییم که به قول به عدمی بودن شرور، سازگار آیند؟! واضح است که کسی از عدمی نمی‌ترسد و عدم را نمی‌شود به جا آورد، و نمی‌شود عدم را دید، و عدمی مزین نمی‌شود و هویدا هم نمی‌گردد؛ البته این مطلب، ناگفته پیدا و روشن می‌باشد.

یکی از بزرگان فلسفه تصریح کرده که: سیئه، عدمی است! و سیئات اعمال به طور کلی ذاتاً حسنات هستند! و از قرآن کریم به گفتة خود دلیل آورده: اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽⁵⁾، و فعل هم با وجود و ثبوت خود شیئ است و فرموده: الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ؛⁽⁶⁾ایشان از این استدلال، چنین نتیجه گرفته‌اند که اعمال بشر، کلیتاً زیبا و حسن الذات هستند.

معلوم است که صحت این نتیجه موقوف است به این که اعمال بشر، مخلوق خدا باشند، به جهت این که اگر مخلوق خدا نباشند و از مضمون آیة نخست، خارج باشند، قهراً مضمون آیة دوم هم بر آنها صدق نخواهد کرد. و برای همین است که ایشان فعل را هم شیئ گرفته‌اند تا آیة نخست بر اعمال بشر صادق آید. ما انشاء الله تعالی در آینده اثبات خواهیم کرد که اعمال بشر مخلوق خود بشر است و خداوند متعال بشر را طوری آفریده است که بایستی خود وی خالق اعمال خود باشد.

و ایضاً احسن و زیبا بودن موجودی، نسبت به موجودی با شر بودن آن نسبت به موجود دیگر، نه فقط عقلاً منافاتی ندارد، بلکه کمال سازش را هم دارد؛ قرآن کریم همین طور است برای مؤمنین شفا و رحمت و برای ستمگران زیان افزاست.⁽¹⁾پس احسن بودن و خیر بودن متلازم نیستند. و مخلوقات خداوند متعال اگر چه کلاً زیبا باشند باز ممکن است نسبت به چیزی شر باشند و زیان برسانند. نتیجه این است که: خیریت و شرّیت، داخل در ذوات اشیاء نیستند و دو امر نسبی می‌باشند. بنابراین اگر فرض شود که اعمال بشر هم مانند سایر اشیاء مخلوق خداوند متعال است، باز نمی‌توان گفت که همة آنها برای انسان نافع و سود رسان است، بلکه ممکن است که شر بوده و زیان‌آور باشند.

مصدر شرور در نظر قرآن

جای شک نیست که دنیا، دنیای خیر و شر است ولی پاسخ این پرسش که مصدر شرور چیست؟ و کیست؟ برای بشر از وقتی که دارای قوة معرفت شده، مشکل بسیار دشواری گردیده است. دانشمندان ملل و فلاسفة قرون، هزاران سال است که در این باره می‌اندیشند و دقت و تأمل می‌نمایند، ولی هنوز هم به راه‌حل روشنی نرسیده‌اند. بلی هر فرقه‌ای برای خود راهی انتخاب کرده و در اعتقاد بر طبق آن، مشی نموده است. و غالباً یکی از دو جانب افراط و تفریط را پیموده و یکی از دو پرتگاه، مورد رضایت اندیشه‌های نارسای بشری گردیده است. و چنان که یاد شد عده‌ای بسیار زیاد در طی قرون متمادی، مصدری خصوصی برای شرور تعیین کرده و برای جهان دو مبدأ: یزدان و اهرمن گرفته‌اند. و دیگران هم وجود شر را از جهان به یکبار محذوف دانسته‌اند؛ و الحق چنان که راه اول مبنی بر جهل است، راه دوم هم مبتنی بر انکار بداهت است.

اینک ببینیم که قرآن کریم پس از آن که وحدانیت مبدأ را رکن رکین خود شناسانیده، و وجود شرور را هم در جهان اعلان فرموده، دربارة مبدأ شر، چه رأی می‌دهد و مسالة مصدر شر را چگونه حل و تصویر می‌فرماید؟ اگر فرض کنیم همان طور که خیرات از جانب خداوند جهان آفرین است، شرور نیز از آن حضرت بوده باشد چه مانعی پیش خواهد آمد؟

در قرآن کریم چنین می‌یابیم که خداوند متعال عز شأنه و جل جلاله، خودش را عزیز کننده، ذلیل گرداننده، دهندة ملک و گیرندة آن، شناسانیده است؛⁽²⁾و عذاب دهنده،⁽³⁾نعمت دهنده،⁽⁴⁾گمراه کننده و نشان دهنده راه خوانده است.⁽⁵⁾و با صراحت فرموده: نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً؛⁽⁶⁾و با کمال وضوح، عمل واحدی را هم به خودش نسبت داده و هم به شیطان. چنان که فرموده: زَیَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ،⁽⁷⁾و فرموده: زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ؛⁽⁸⁾و بدون پرده پوشی فرموده: وَ بَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَ السَّیِّئاتِ⁽⁹⁾و در دعا وارد است: ایقَنتُ اَنَّکَ اَرحَمُ الرّاحِمینَ فی موضِعِ العفوِ و الرحمةِ، و اشدُّ المُعاقِبینَ فی موضعِ الّنَکالِ و النَّقِمَةِ؛⁽¹⁰⁾و

ایضاً: لا الهَ اِلاّ انتَ خالقُ الخیرِ و الشرِّ؛⁽¹⁾آیا این آیات و این دعاها، صریح در این نیستند که: خیر و شر، هر دو در جهان هستند، و هر دو از جانب پروردگار متعال می‌باشد؟

حقیقت خیر و شر

آیا می‌شود که موجود واحدی را تنها ملاحظه کرد و آن را خیر و یا شر نامید؟ پاسخ این پرسش این است که: مسلماً تصور خیر و یا شر بودن یک موجود، بدون تصور موجود دیگری که نسبت به آن، خیر و نافع و یا شر و زیان‌آور باشد، امکان ندارد؛ و به عبارت دیگر: آیا می‌توانیم ذوات اشیاء جهان را به دو قسمت تقسیم نماییم و بگوییم که بعضی از موجودات ذاتاً خیر هستند و بعضی دیگر هم ذاتاً شرند؟ چنان که مثلاً می‌توانیم بگوییم ذوات اشیاء بر دو قسم است یا شجر است یا غیر آن؟ بدون شک پاسخ این پرسش منفی است و تقسیم یاد شده نادرست است؛ برای این که: هر چیزی، نسبت به چیزی در زمانی سود رسان، و نسبت به چیز دیگر و یا به همان چیز در زمان دیگر، زیان آور است.

و به تعبیر ثالث: آیا می‌توانیم موجوداتی بیابیم که هیچ شری هیچ گاه از آنها صادر نشود؟ و موجوداتی را هم پیدا کنیم که هیچ خیری هیچ وقت از آنها صدور نیابد؟ نمی‌توانیم خداوند متعال و کتب آسمانی و سلسلة جلیلة انبیاء و اوصیاء علیهم السّلام را، از قسم نخست بشماریم، چون که آنان برای کافران و بدکاران هم در دنیا و هم در آخرت، زیبان‌رسان هستند؛ و شیطان و تابعین او را هم نمی‌توانیم از قسم دوم بدانیم برای این که آنان می‌توانند عبادت و اطاعت کنند، و بدین طریق به خود، خیر برسانند. چنان که شیطان مدتی عبادت می‌کرد و به خیر می‌رسید برای این که در درگاه ربوبیت تقرب می‌یافت و بالا می‌رفت.

حقیقت این است که:

1 خیر و شر، در عالم خارج از ذهن، ذاتی و جوهری ندارد، و در ذهن انسان هم با ذوات اشیاء قائم می‌گردند برای این که نه تمام ذات چیزی هستند و نه جزء ذات چیزی.

2 تصور هر کدام از خیر و شر، موقوف به تصور آن دیگری است برای این که اگر کسی معنای خیر را فرضاً نداند، ممکن نیست معنای شر را بداند و بر عکس.

3 هیچ کدام از خیر و شر، در چیزی ثبوت و دوام ندارد؛ برای این که ممکن است که مثلاً خوراکی که به شما نافع بود و خیر داشت، مضر شود و شر گردد و بر عکس.

4 ممکن است یک چیزی نسبت به چیزی خیر باشد، و نسبت به چیز دیگر، فقط شر رساند؛ مثلاً: مار نسبت به بچة خود خیر است ولی نسبت به شما شر.

5 ممکن است چیزی نسبت به چیزی با ملاحظه‌ای خیر باشد و با ملاحظة دیگری شر. مثلاً باربری نسبت به یک نفر انسان با این ملاحظه که از گدایی بهتر است خیر است و با این ملاحظه که از تجارت سخت‌تر است شر است.

6 ممکن است چیزی نسبت به چیزی در نظر کسی خیر باشد و در نظر کسی دیگر شر. مانند دوایی نسبت به بیماری در نظر دو نفر طبیب مختلف الرأی.

از مجموع آنچه ذکر شد، چنین به دست می‌آید که: با قطع نظر از تصور انسان، جهان و موجودات آن نه خیر هستند نه شر، و تأثیرات آنها در یکدیگر همان است که هست، نه خیر است نه شر و هیچ چیزی جز خودش چیز دیگری نیست نه خیر است نه شر و متن واقع همان است که در نفس الامر هست، نه خیری در آنجا هست نه شر و این ذهن انسان است که هرچه را که برای خودش و یا برای کمالی که برای اشیاء در اندیشة خود درست کرده می‌پسندد خیر می‌داند و نافع می‌فهمد و هر چه را که برای خودش، و یا برای کمال تصور شدة موجودات نمی‌پسندد، شر می‌دانند و ضارّ تشخیص می‌دهد و این هم ناشی از این است که انسان طوری آفریده شده است که لذت و شکنجه را می‌فهمد و گزند صدمه را درک می‌کند. به این معنی که اگر انسان مانند سنگی که نه لذت می‌فهمد و نه درک شکنجه می‌کند آفریده می‌شد و از درد و رنج و لذت و سرور عاری و فارغ می‌بود، مسلماً از دو واژة خیر و شر و مرادفات آنها در سایر زبان‌ها در قاموس‌های جهان و لغت نامه‌های انسان، خبری و اثری پیدا نمی‌شد.

بنابراین، خیر و شری در جهان تحقق ندارد تا ما در پی مصدر آنها بگردیم و جمیع آن چه که در ذهن ما به شر با خیر و شر اتصاف می‌یابد، در واقع و در عالم حقیقت از آن دو صفت عاری و فارغ می‌باشند و خیر و شر دو وصف ذهنی هستند، که در ظرف تصور، به موجودات حمل و بر آنها اثبات می‌شوند ولی در جهان خارج هر کدام از موجودات راه خود را گرفته و می‌رود و در تأثیر و تأثر همیشگی دائمی روزگار می‌گذراند و از خیر و شری که بشر در مخیلة خود می‌پروراند و از برای هر کدام از موجودات بهره‌ای از آن دو تعیین می‌نماید، در عالم حقیقت هیچ خبری نیست.

تا هنگامی که آدمی از موجودات پیرامون خود، در لذت بردن و شکنجه کشیدن است محال است که بتواند خود را از ادراک و تصور خیر و شر، فارغ بدارد، و خواهی نخواهی آن چه را که از آن سرور می‌یابد خیر و آن چه را که از آن در رنج است شر خواهد دانست. بنابراین در جهان واقع و عالم حقیقت، هیچ خبری از خیر و شر به غیر از تأثیر و تأثر عمومی نیست.

ولی لازم است که به انسان حق داده شود که درباره لذت و شکنجة خویشتن خاصه دربارة حیات آینده خوب بیاندیشد و منبع و مصدر هر دو را بیابد، تا خیر خود را افزون‌تر نموده و بر لذت خود در هر دو جهان بیفزاید، و شکنجه و شر خود را هم اگر بخواهد یک سره از میان بردارد. خداوند متعال، مصدر شروری را که انسان را آزار می‌دهد، به طور واضح، بیان فرموده است:

از آیات قرآن کریم چنین استفاده می‌شود که هر چیز از جانب خداوند است هر چه را که به شما لذت می‌دهد و آن را خیر می‌دانید و هر چه را که به شما آزار می‌رساند و آن را شر می‌دانید جمیع آنها را خداوند متعال آفریده و هر چیز از جانب او است؛ وَلا حَولَ ولا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ العَلِیِّ العَظیم. و اما جهت این که به برخی از مردم شر می‌رسد و آزار نصیبش می‌گردد همانا خود وی سبب می‌شود و اعمال ناپسند و کردار زشت خود او باعث می‌شود وگرنه خداوند مهربان آزار کسی را نمی‌خواهد و کسی را به عسر و کفر نمی‌اندازد: یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ، ⁽¹⁾وَ لا یَرْضی لِعِبادِهِ الْکُفْرَ، ⁽²⁾خداوند متعال همه را سبک بار می‌خواهد: یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ.⁽³⁾

این حقیقت، اگر چه از آیات بسیاری فهمیده می‌شود ولی ظاهراً واضح‌تر از همة آنها، این دو آیه است: إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِکَ قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا یَکادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً ما أَصابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَکَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ؛⁽¹⁾در آیة نخست در هر سه مورد، کلمة «عند» را مکرر فرموده، و در آیة دوم، در «من الله» و نیز در «من نفسک»، «عند» را نفرموده تا سیاق کلام تغییر یابد و معنی عوض شود. اول، بحث در این است که موجد بلیه و شرّ کیست؟ و بعد، بحث در این باشد که: باعث رسیدن بلیه به مردم کیست؟ و چیست؟

از آیة پیش فهمیده می‌شود که می‌گفتند نعمتی را که به آنان می‌رسد خداوند متعال می‌آفریند و اما بلیّه و شرّی که به آنان می‌رسد خدا آن را نمی‌آفریند بلکه در نزد پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم موجود بوده و او آن را به وجود می‌آورد خداوند متعال در پاسخ آنان می‌فرماید: چرا اینان سخن نمی‌فهمند، هر چیز را خدا ایجاد می‌کند و می‌آفریند و خالق هر چیز هر نعمت و خیر و هر بلیه و شر همانا خود خداوند است و جز او کسی دیگر نیست و اوست که به هر کس و به هر قوم بخواهد نعمت می‌دهد و اگر بخواهد بلیه می‌فرستد.

پس از آن که این مطلب، با آیة پیش روشن گردید، از آیة دوم هم چنین فهمیده می‌شود که: بیایید در این قسمت هم بیاندیشید که چه چیزی و چه کسی باعث می‌شود که خدا بر شما نعمت و خیر و یا بلیّه و شرّ بدهد؟ در بیان این مطلب هم خداوند متعال چنین درس می‌دهد: باعث این که خداوند به شما نعمت می‌دهد و خیر می‌رساند خود اوست. برای این که: اگر خداوند متعال به نیکوکاران نه نعمت و خیر و نه نقمت و شرّ نمی‌داد چه ایراد و اشکالی به عدالت آن حضرت تعالی و تقدس وارد می‌آمد؟ پس از لطف اوست که به نیکوکاران خیر و نعمت می‌دهد. و اما باعث این که خداوند متعال به شما بلیّه می‌دهد و شرّ می‌فرستد فقط خودتان می‌باشید زیرا که این اعمال زشت و گناهان شماست که خداوند جهان آفرین آنها را در شکل بلاها نمایان می‌دارد و در صورت شرّهایی وحشتناک بر سر شما فرود می‌آورد.

تاریخچة اَلواحِدُ لایَصدُرُ عنه اِلاّ اَلواحدُ

چنین به نظر می‌رسد که: از روزگاران بسیار پیشین پیوسته مردمانی زیاد و یا کم بوده‌اند که برای ایجاد این جهان وسیع و موجودات بسیار کثیر و متنوّع آن، خدای واحد و یکتا را کافی نمی‌دانسته‌اند! و این تصور تا به امروز هم باقی است.

می‌گفتند: دنیا، مشرق دارد، مغرب دارد، شب و روز دارد، نور و ظلمت دارد، خشکی و دریا، زشت و زیبا، تابستان و زمستان، اجرام سفلی، ستارگان و هزاران امثال اینها دارد؛ و خیال می‌کردند که محال است این همه موجود را یک خدا به وجود آورده و به اداره کردن آنها پرداخته باشد.

امر در نظر آنان در میان دو چیز دائر بود: یا باید خدا زیاد باشد! و یا باید کثرتی در جهان نبوده باشد. و همین تصور سبب شده بود که آنان به دو فرقة معظم متفرق شوند. غالب مردم که از علم و دانش بهره‌ای نداشتند چون کثرت را در جهان به طور آشکار و غیر قابل انکار درک کرده بودند به تعدد خدایان گرویده و علم را فدای بدیهی کردند. برای

هر دستگاهی از جهان، ربّی و پروردگاری به نام ربّ النوع تصور و در صورت بتهایی تصویر می‌کردند. و خیال می‌نمودند که چون اجزای جهان به یکدیگر پیوسته است، لابد این ارباب هم در اداره کردن حوزه‌های حکومتی خود خالی از تشاجر و تنازع نخواهند بود و افسانه‌های دامنه‌داری در باب جنگ خدایان، ساخته بودند. اینان از این که خدای واحدی این همه دستگاه‌های با این وسعت و عظمت را بیافریند و آنها را به تنهایی اداره نماید بسیار تعجب می‌کردند چنان که بت‌پرستان زمان طلوع اسلام، وقتی شنیدند که پیغمبری مبعوث شده و می‌گوید: قولوا لا اله الا الله تفلحوا، ⁽¹⁾بسیار تعجب کردند از این که این پیغمبر نوظهور، چطور و چگونه در جای این همه خدایان، فقط و فقط یک خدا را قائل شده است؟ می‌گفتند: أجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً؟ إِنَّ هذا لَشَیْ‌ءٌ عُجابٌ.⁽²⁾

و عدة دیگری که فلاسفة دوران و دانشمندان آن زمان بودند، در وحدانیّت خداوند متعال کوچک‌ترین شک و تردیدی نداشتند به ناچار کثرت را در جهان و در موجودات آن خیالی پنداشتند. بدیهی را فدای علم کردند، می‌گفتند و می‌گویند: جهان و موجودات آن با این همه تکثر ظاهری در واقع غیر از یک وجود وسیع بسیط، چیز دیگری نیست. و این کثرت ظاهری محسوس، پنداری بیش نیست. این دانشمندان که چشم و چراغ آن زمان بودند اصلاً تصور هم نکردند و احتمال هم ندادند که یک خدا می‌تواند موجودات کثیره را که واقعاً کثیر باشند، خلق بفرماید. و لذا به هر طوری که بوده کثرت در جهان را خیالی می‌نمایانیدند، و تمام کوشش خود را در اثبات این معنی مصرف می‌کردند که این چشمان مردمان احول و دو بین است که در دنیا کثرت می‌بیند و اما صاحبدلان و عارفان، جز وجود واحد چیز دیگری نمی‌بینند.

آن چه که بت‌پرستان را وادار به اعتقاد به خدایان زیاد کرد، و آن چه که عده‌ای از فلاسفه و دانشمندان باستان را ناچار و وادار به حذف کثرت از موجودات جهان نمود، فقط این ملاحظه بوده است که خدای واحد، مخلوق واحد می‌تواند داشته باشد و بیشتر از آن را نمی‌تواند و امکان ندارد بیافریند، و به اصطلاح فلسفی «الواحِدُ لایصدُر عَنهُ اِلاّ الواحِدُ»⁽³⁾بلی هر دو دسته را یک دشمن، از میهن حقیقی‌شان بیرون راند و آنان را به جلای وطن گرفتار کرد.

حق این است که خداوند واحد است. لا اله الا الله، و موجودات جهان هم واقعاً کثیر و حقیقتاً بسیار هستند، و اعتقاد به این که: «از یک چیز، بیشتر از یک چیز، صادر نمی‌شود» اگر چه بت پرستان را بدبخت محض کرد، و آنان را به یکبار بیچاره گردانید، زیرا که وادارشان کرد که بر خلاف اصیل‌ترین و صحیح‌ترین علم، که وحدت خداست اعتقاد ورزند. ولی فلاسفه را هم به درد انکار بدیهی مبتلا ساخت و فلسفة آنان را هم بر اصالت وجود مبتنی کرد و بدین طریق آن را سخت بیمار و زمین گیر گردانید.

این مساله که جهان و آن چه در آن است در حقیقت بیشتر از یک وجود نیست که عبارت اخرای قول به «اصالت وجود» و یگانه پناهگاه، برای فلاسفه، در مقابل حملة «الواحِدُ لایصدُر عَنهُ اِلاّ الواحِدُ» است، شاید در نزد بی‌خبران، چندان مهم نباشد ولی دانشمندان و محققین خوب می‌دانند که چون این مساله به منزلة خشت نخست فلسفه می‌باشد، و در

سرتاسر مسائل و قضایای حکمت ماوراء الطبیعه، پای آن به میان می‌آید فلذا رخسار زیبای علم و دانش را به کلی دگرگون کرده و آن را از مسیر واقعی و مجرای طبیعی و حقیقی خود، بیرون آورده است.

این است تاریخچة «الواحِدُ لایصدُر عَنهُ اِلاّ الواحِدُ» و مدت سلطنت آن، و مختصری از عملیات و کارهایی که در مدت حکمفرمایی خود انجام داده است. چه بتخانه‌هایی در روی زمین برپا نموده و به انکار چه ضروریاتی مردم را واداشته است؟ و یکی از فرزندان نالایق آن «کیفیت صدور عقول عشرة» است؛ و در این مسالة ما هم که بحث خیر و شرّ است، دخالت کرده و چنین می‌گوید: اگر خیر و شرّ، هر دو، موجود باشند بایستی دو مصدر جداگانه دو خدای مستقل داشته باشند.

این قانون فلسفی، تاکنون هم در نزد فلاسفه، در استحکام خود باقی است، ⁽¹⁾ولی البته دانشمندان (و بنا به فرمایش خواجه نصیر الدین طوسی رحمه الله تعالی)، مردم⁽²⁾از قبول آن امتناع می‌کنند و بزرگترین مانع عقلی در نزد فلاسفه از موجود بودن خیر و شرّ و از صدور آن دو از باری تبارک و تعالی همین قانون است که «از یک چیز، بیشتر از یک چیز صادر نمی‌شود» و همین قانون ناچارشان کرده است که شرّ را عدمی بگیرند.

نامة ابن سینا به بهمنیار

برای استحضار از جریان برهان قانون «الواحِدُ لایصدُر عَنهُ اِلاّ الواحِدُ» حکایت زیر را از اسفار، نقل می‌کنیم:

بهمنیار، به ابن سینا نامه نوشت، و از او برای قانون فلسفی فوق، برهان خواست. شیخ در پاسخ نوشت: اگر واحد حقیقی، مصدر باشد برای دو چیز مانند الف و با، پس مصدر شده است برای الف و آن چه که الف نیست، زیرا که با، الف نیست، پس لازم می‌آید اجتماع نقیضین.⁽³⁾

فخر رازی در مباحث مشرقیه، به برهان ابن سینا، چنین ایراد می‌گیرد که نقیض صدور الف، لاصدور الف است، نه صدور لاالف، یعنی صدور با؛ چنان که جسم، آن گاه که حرکت و سیاهی را قبول کرد و سیاهی غیر حرکت است، پس جسم حرکت و غیر حرکت را قبول کرده و تناقضی لازم نمی‌آید.⁽⁴⁾

ملاصدرا از شیخ الفلاسفه طرفداری می‌کند و می‌گوید: فخر رازی معنای مبدأ بودن واحد حقیقی را تصور نکرده است مصدریت به این معنی عین ماهیت علت بسیطه است بنابراین اگر بسیط حقیقی مصدر شود برای الف و آن چه الف نیست حتماً مصدریت آن برای غیر الف غیر از مصدریت آن برای الف که عین ذات آن است، خواهد بود. پس ذاتش غیر ذاتش شده است و تناقض همین است.⁽⁵⁾

ازکلام صاحب اسفار، فهمیده می‌شود که می‌خواهد بگوید: اگر در برهان شیخ، به جای واحد حقیقی، چیز دیگری گذاشته شود، مثلاً گفته شود: اگر زید مصدر شود برای خواندن و نوشتن پس مصدر شده برای خواندن و آنچه خواندن نیست زیرا که نوشتن خواندن نیست پس لازم می‌آید اجتماع نقیضین بلی در این صورت اشکال رازی بر ابن سینا وارد

می‌شد به جهت این که زید با قطع نظر از مصدریتش برای خواندن و یا نوشتن ذاتی دارد، پس ذات زید غیر از مصدر بودن و علت بودن اوست و امکان دارد که از چنین ذاتی دو چیز صادر شود، به خلاف واحد حقیقی که علیت و مصدریت آن، عین ذات آن است، و بسیطی که مصدر امری است ذاتی به جز مبدأ بودنش ندارد و برای همین بسیطی که ذاتش عبارت از علیت بالف است محال است که علت با هم شود، و گرنه باید که ذاتش غیر ذاتش شود.

نگارنده گوید: این سخن، درست نیست. زیرا که بسیط هم مانند مرکب در صورتی که مصدر چیزی می‌شود ذاتی دارد به جز مصدر بودن که موصوف می‌شود با مصدر بودن؛ زیرا که بدیهی است موصوف شدن بسیط با مصدر بودن امری ذهنی است و اصلاً خارجیت ندارد و لذا به بساطت بسیط، ضرری نمی‌رساند؛ و این که فرموده «بسیطی که مصدر است عین مصدر بودن است» برهانی ندارد و برهان نقل شده از ابن سینا هم برهان این ادعا نیست و اگر فرضاً هم باشد اول دعوی است پس جناب ملا صدرا کمکی به ابن سینا نکرده است و اشکال رازی بر وی وارد است.

از مطالعة کتب فلسفی بر می‌آید که فلاسفه چنین عقیده دارند: چیزی که مثلاً الف از آن صادر می‌شود حتماً دارای حیثیتی است که یا عین و یا جزء ذات آن چیز است؛ پس اگر عین ذات آن باشد محال است که غیر الف هم از آن صادر شود و اگر جزء آن باشد پس آن چیز مرکب است نه بسیط و صور غیر الف هم از آن ممکن است. چنین به نظر می‌رسد که مرادشان از این حیثیت همان سنخیت باشد که می‌گویند علت باید با معلول سنخیت داشته باشد؛ اگر واقعاً معنای این حیثیت همان سنخیت باشد، پس باید دانست که قانون حیثیت فقط در علل و معلولات این جهان جریان دارد (در جهان مخلوق) و حضرت باری تعالی با هیچ کدام از مخلوقات خود سنخیت ندارد و علیت آن حضرت عز شأنه از روی حیثیت نیست. و اگر مراد از حیثیت نامبرده، سنخیت علت با معلول نباشد، پس نباید این حیثیت را ذاتی علت شمرد، بلکه مانند وصف علیت از عوارض ذهنی علت باید شمرد و در این صورت حیثیت مذکوره، خارجیتی ندارد و چنان که در بالا گفته شد به بساطت بسیط ضرری نخواهد داشت.

و علاوه بر آن چه ذکرگردیده، باید متوجه بود که: قانون «الواحِدُ لایصدُر عَنهُ اِلاّ الواحِدُ» به فرض این که صحیح و کاملاً درست هم باشد، باز در این جهان مخلوق، مورد جریانی برای آن پیدا نخواهد شد. به جهت این که در این زندگی، بسیطی را نمی‌شناسیم که واقعاً تحقق داشته باشد، و واقع این است که چیز بی‌بعدی در این عالم نیست و در عالم ربوبیّت نیز جریان پیدا نمی‌کند به جهت این که علیت خداوند متعال به معنای صدور معلول از آن حضرت نیست پس هیچ مورد جریانی برای قانون مذکور نیست، نه در جهان آفرینش و نه در عالم بالا.

آیا خدا، همسنخ مخلوق است؟

فلاسفه می‌گویند لازم است که در علت خصوصیت و حیثیتی باشد تا به سبب آن با معلول خود سنخیّت پیدا کند و لازم است که در میان علت و معلول، سنخیّتی باشد و گرنه بایستی صدور هر چیز از هر چیز ممکن باشد؛ و مثلاً آتش بتواند درخت برویاند و چون می‌دانیم «عدم» تأثیری ندارد و نفعی نمی‌رساند، پس این سنخیت و حیثیت در علت بایستی وجودی باشد. پس اگر از حضرت باری تعالی شأنه، هم خیر و هم شرّ به وجود آید، لازم می‌آید که در آن حضرت دو سنخیّت بوده باشد؛ پس برای رهایی از این دو ایراد باید گفت که شرّ عدمی محض است و گرنه لازم می‌آید

اولاً خداوند با شرّ هم سنخیّت داشته باشد، و ثانیاً دو سنخیّت، (سنخیّت با خیر و سنخیّت با شرّ) در ذات او جمع شود، بااین که خدا بسیط است و مرکب نیست.

پاسخ این است که ذات پاک باری عز و جل: با خیر هم نمی‌تواند سنخیّت داشته باشد و با موجودات جهان (که بنا به زعم آنان، خیر محض می‌باشند) از یک سنخ بوده باشد وگرنه لازم می‌آید که: خداوند متعال علت حقیقی نباشد و علت مجازی بوده و از علل مادیه شمرده شود، برای این که علت مجازی آن است که از ذات خود مایه می‌گذارد و چیزی هم سنخ خود به وجود می‌آورد، و علت حقیقی آن است که از ذات خود، چیزی خرج نمی‌کند و در عین حال کار خود را هم می‌کند و معلولش را می‌آفریند. فلذا امکان ندارد که از سنخ معلول خود باشد، چنان که علت مجازی هم امکان ندارد که با معلول خود همسنخ نباشد؛ واقع این است که علت مجازی، علتی حقیقی نیست؛ زیرا که ذات خود را خرج می‌کند و در شکل دیگری (در شکل معلول) پدیدار می‌گردد، و علتی که حقیقتاً علت است آن است که ذات خویش را محفوظ بدارد و چیزی هم به وجود بیاورد. علل این جهان مادی، کلیتاً علت‌هایی مجازی هستند و برای همین است که در این جهان نه چیزی از کتم عدم، قدم به دائرة وجود می‌گذارد و نه موجودی رهسپار دیار عدم می‌شود و همان موجودات سابق هستند که هر دم در شکلی بروز کرده و رموز نهان خود را بیرون داده و هر زمان در اندامی خود نمایی می‌کنند. و علت حقیقی منحصر به ذات حضرت لایزالی است که هیچ‌گاه دستی به ذات خود نبرده و چیزی از آن خرج نکرده و این همه موجودات را هم پدید آورده است. نتیجه این است که ذات مقدس کبریایی نه با خیر سنخیّت دارد و نه با شرّ.

تبدّلات و تأثیر و تأثّرات جهان و موجودات آن، با حکم حضرت خداوندی در تحت قوانین منظمی انتظام یافته‌اند، و لذا هر چیزی به هر چیزی در هر زمان و هر مکان بدون قید و شرط اثر نمی‌کند و متبدل نمی‌گردد؛ خصوصیت‌ها و حیثیت‌هایی لازم است که در چیزی مجتمع باشند تا آن را به تبادل به هم سنخ آن آماده سازند، و چیزی از چیزی متولد گردد.

اگر طرز کار علت حقیقی و ذات خداوند متعال هم، با حیثیّت و سنخیّت باشد بایستی که سنخیت‌های بسیار و حیثیت‌های بی‌شمار، در ذات آن حضرت گرد آیند؛ برای این که آن حضرت آفریدگار همة این اشیا است که حقیقتاً کثیر و زیاد هستند و کسانی که کثرت موجودات را منکر هستند بدیهی‌ترین بدیهیّات را انکار می‌کنند و اگر بنا باشد که جهان و موجودات آن، یک وجود بیش نباشند در آن صورت هم لازم می‌آید که خداوند متعال کاری نکرده و چیزی نیافریده باشد، زیرا که یگانه موجود در این فرض، وجود است که همیشه بوده است.

علیت در این جهان مادی، عبارت اخرای تولید است و معلولات این جهان کلیتاً به نحو تولد از علل خود زائیده شده و می‌شوند و برای همین است که علیت هیچ علت دوام پیدا نمی‌کند و علت به تدریج از بین می‌رود و فرزند آن به نام معلول شناخته می‌شود و برای همین است که معلول هم سنخ با علت، زائیده می‌شود، ولی چون ذات خداوند جهان آفرین سرمدی و ابدی است و علیت آن حضرت هم جاودانی است فلذا علیت او نمی‌تواند به نحو تولید باشد، و قهراً معلولات و مخلوقات آن حضرت، نمی‌توانند هم سنخ او باشند، وگرنه لازم می‌آید که از خدایی، خدایانی جدا شود!!!

احکامی را که فکر محدود انسان از موجودات پیرامون خود، در این زندگی گذرا و ناپایدار به دست می‌آورد، از کوته نظری است که آنها را در ذات نامحدود و جاویدان آفرینندة جهان هم مجری بدارد، و وجود و علیت آن حضرت و

احکام آن دو را از وجود و علیت جهان و احکام آنها قیاس بگیرد. لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ؛⁽¹⁾وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ السَّماواتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ.⁽²⁾

اینجاست که عظمت سورة مبارکة توحید در نظر انسان دانشمند، ثابت می‌شود و واضح می‌گردد آن جا که فرموده: لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ؛ در خبر است که امام زین العابدین علیه السّلام فرمود: اِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلِمَ اَنَّهُ یَکونُ فی آخرِ الزَّمانِ اقوامٌ مُتَعَمِّقونَ فَأَنزَلَ قُل هُوَ اللهُ اَحَدٌ.⁽³⁾و چنان که در خبر دیگری⁽⁴⁾هست: این سوره در حقیقت، شناسنامه و هویت و نسب نامة حضرت پروردگاری جلّت عظمته می‌باشد؛ یهودیان به حضرت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم گفتند: نسب پروردگار خود را بیان کن: فرزند کیست و والد کیست؟ حضرت سه شب درنگ کرده و پاسخی به آنان نداد. سپس نازل شد: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ.⁽⁵⁾

4 -آیا کارهای بندگان را خدا می‌کند؟!

مقدمه

آن چه که در این فصل، مورد تعقیب ما می‌باشد، در اعجوبه بودن، کمتر از فصل سابق نیست. عدة نسبتاً کثیری از مسلمین، در اینجا هم بر خلاف بداهت رفته و با کمال تعجب معتقد شده‌اند که: تمامی کارهای انسان را اعم از افعال حسنه و یا سیئه، خود خداوند متعال به جا می‌آورد. اینان نمی‌توانند باور کنند که خودشان انجام دهندة اعمال خودشان می‌باشند، و واقعاً چنین نیست که نفهمند که خودشان کارهایشان را به جا می‌آورند، ولی افکاری پریشان، ذهن آنان را پریشان کرده است، با این که قرآن کریم در این باب هم، با فهم بدیهی انسانی موافقت کامل دارد، می‌فرماید: وَ لا تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.⁽¹⁾

فلاسفة مادی هم در این گفتار با جبریون مسلمان هم آواز هستند و حالت اختیار را به یک بار انکار کرده و هر فاعل را در صدور فعل از وی مجبور پنداشته‌اند چنان که «لایب نیتس» می‌گفته: اگر سوزن مغناطیسی، شعور می‌داشت، با کمال خوشحالی حرکت خود را به طرف قطب شمال، اختیاری فرض می‌نمود منظورش این است که انسان در حرکات خود اختیاری از خود ندارد ولی چون شعور دارد، در عالم تصور، خویشتن را آزاد و مختار می‌انگارد.

این فصل، یکی از اصول اساسی راجع به عمل را بنیاد می‌گذارد، و در عین حال یکی از مسائل دامنه‌داری است که از روزگاران پیشین، در میان ملل مختلف و دانشمندان جهان، پیوسته محل بحث و گفتگو بوده و اکنون نیز هست. فلذا بایستی منتهای دقت و تعمق را در اختیار حق به کار بست و به نظر سطحی قانع و خشنود نگردید.

قانون علیت عامه

قوی‌ترین برهانی که بسیاری از متفکرین جهان را به سوی اعتقاد به جبر سوق داده و می‌دهد، همانا قانون علیت عامه است. و آن این است: بدیهی است که هر حادثه و هر موجودی علتی دارد، به طوری که اگر آن علت وجود نداشت این حادثه و یا این موجود هم وجود پیدا نمی‌کرد و چون اعمال انسان حوادثی هستند، به ناچار بایستی عللی داشته باشند؛ و این علل هم، چون موجوداتی هستند، حتماً علت‌هایی دارند و همچنین تا برسد به علة العلل، باری تعالی که منتهای سلسلة علل است. و اما شخص جبری مادی، چون علل را غیر متناهی می‌انگارد فلذا در این سلسله به انتهایی اعتقاد ندارد.

نتیجة استدلال فوق این است که آدمی در انجام دادن افعال خود اختیاری از خود ندارد به این معنی که بتواند بکند و بتواند نکند، آنچه او کرد ناچار بود که آن را بکند و آنچه را که نکرد نمی‌توانست بکند و همین دلیل موجب شده که جبریون از مسلمین آیات بسیاری از قرآن کریم را که به اختیار دلالت دارند، به خلاف ظاهر و یا به خلاف نص صریح تأویل کرده‌اند.

امتیازات علیت انسان

شک نیست که قانون علیت عامه در سراسر جهان موجود با کمال انتظام جاری و ساری است، و این قضیه قابل انکار نیست. ولی این هم جای تردید نیست که: برخی از علل جهان، من جمله انسان دارای خصوصیات و امتیازاتی است که به طور واضح او را از سایر علل ممتاز می‌دارد.

این امتیازات، ما را مجبور می‌کند که علت و علیت را به دو قسم متبائن، تقسیم نماییم. اینک عددی چند از این امتیازات را که عجالتاً به نظر ما رسیده می‌نگاریم و باقی را به عهدة فضلای محقق می‌گذاریم:

1-هیچ علتی از علل جهانی در علیت و در انجام دادن کار خود، یعنی در ایجاد معلول نیازی به فکر ندارد. مگر حیوان (نام حیوان را فقط برای رعایت کلیت قانون می‌آوریم وگرنه منظور ما تنها انسان است) که نمی‌تواند کارهای خود را بدون فکر به جا آورد، و بایستی پس از اندیشه‌ای طویل و یا برق آسا، درست و یا نادرست، شروع به کار کند؛ مثلاً انسانی را که تفنگ به دست گرفته و می‌خواهد گلوله‌ای را به هدف برساند در نظر می‌گیریم او با انگشت فشاری می‌دهد حرارتی پیدا می‌شود که باروت را مشتعل می‌سازد، حجم باروت افزایش گرفته گلوله را از لوله پرتاب می‌کند. گلوله راهی را طی کرده و به هدف اصابت نموده و آن را سوراخ می‌کند. در این واقعه مسلماً نه فشار در تولید حرارت و نه حرارت در سوزانیدن باروت و افزودن حجم آن، و نه افزایش حجم باروت در پرتاب کردن گلوله، و نه گلوله در راهپیمایی و سوراخ کردن هدف، فکری نکردند. آن که فکر کرد فقط انسان تیرانداز بود که فشار را بلا واسطه و سایر اعمال مذکوره را با واسطه، پس از تفکری انجام داد. آیا بعد از این آزمایش، نمی‌توانیم علل جهان را به دو قسم: علت بی‌فکر و علت با فکر تقسیم نمائیم؟!.

2-علل جهان در علیت خود و در ایجاد معلول، غرضی و مقصودی ندارد و نمی‌تواند داشته باشد. جز حیوان که در هر کاری نظری دارد، و غایتی را مقصود خویش قرار می‌دهد در مثال بالا نام چند علت به میان آمد، و در میان آنها آن که صاحب غرض است همان است که دارای فکر و اندیشه است، و آن مرد تیرانداز است و باقی کلیتاً بی‌غرض و فاقد مقصود می‌باشند. فلذا عقلای جهان بالبدیهه نفع و ضرر همة این علت‌ها و معلول‌ها را به حساب مرد تیرانداز می‌گذارند نه به حساب خود آنها. آیا با ملاحظة این امتیاز، جا دارد که علل جهان را به دو قسم: علت بی‌غرض و علت با غرض تقسیم نماییم؟.

3-هیچ علتی از علل جهانی نمی‌تواند در علیت خود یعنی در ایجاد معلول تردید داشته باشد، جز حیوان. در مثال بالا فشار، حرارت، افزایش حجم باروت، گلولة پرتاب شده، هیچ کدام در علیت خود و در انجام دادن معلول، قدرت به اندک تردیدی ندارند، و فقط مرد تیر انداز است که می‌تواند در فشار دادن مردد باشد. پس علل جهان بر دو قسم‌اند: علت غیر قادر بر تردید، و علت قادر بر آن.

4-علل جهان، قدرت بر طرفین واقعه ندارند، جز حیوان. مثلاً آتش می‌سوزاند و نمی‌تواند که نسوزاند. ولی انسان می‌تواند بسوزاند و می‌تواند نسوزاند. و بدین لحاظ هم علل جهان را به دو قسم: علت قادر بر متناقضین و غیر آن تقسیم می‌نماییم.

5-هر علتی از علل جهانی علیتش انحصاری است، یعنی فقط کار معینی از آن ساخته است، به خلاف حیوان که در علیت آن ضیقی و حصری نیست، و کارهای بی‌شماری از آن ساخته است: مثلاً آتش می‌سوزاند و نمی‌رویاند، به خلاف

انسان که می‌سوزاند و می‌رویاند و می‌خندد و می‌گرید و آباد می‌کند و خراب می‌کند، وقتی افتاده‌ای را بلند می‌کند، و دیگر بار او را بر زمین می‌زند. و با این ملاحظه هم علل جهان را به دو قسم تقسیم می‌کنیم: یکی آن که معلول آن محدود و معین است و دیگری آن که کار و معلول آن بسیار است.

6-علل جهانی کلیتاً با وجود مانع از علیت می‌افتند و برای رفع مانع قدرتی ندارند. به خلاف افراد حیوان، که آن گاه که انجام دادن کاری را اراده می‌کنند، موانع آن را هم از میان بر می‌دارند. یعنی نواقص علیت خود را تکمیل می‌کنند و خود را پس از آن که علیت ندارند علت می‌گردانند. پس علت‌های جهان به دو قسم هستند: قسمی را باید علت بگردانند تا علت شود و علیت بیابد و علیتش با خودش نیست. و قسمی دیگر آن است که خودش خودش را می‌تواند علت بگرداند.

7-هیچ علتی از علل جهانی بچه و بزرگ ندارد. یعنی کلیتاً در مقام علیت به کار خود آشنا و در آن استادند مگر حیوان که در مقام علیت بچه و بزرگ دارد. مثلاً آتش اعم از این که عمرش یک دقیقه باشد و یا یک سال، می‌تواند بسوزاند و لازم نیست که صبر کند تا آتش بزرگ شود تا بتواند بسوزاند. ولی بچة انسان نمی‌تواند کارهای یک انسان بزرگ را انجام بدهد و بایستی صبر کرد تا بزرگ شود و معلولات انسان عادی از او صادر شود. و به این لحاظ می‌توان گفت که علل جهان بر دو قسمند: قسمی در علیت نیازمند به آشنا شدن و یاد گرفتن است و قسم دیگر آن است که با محض پیدایش تأثیر خود را می‌کند و در کار خود مانند عالم غیر معلم است.

8 -هیچ کدام از علل جهانی در مقام علیت نه تنبلی دارد نه نادانی. به خلاف حیوان. مثلاً آتش در سوزانیدن و آب در روان شدن امکان ندارد که تنبل یا نادان باشد ولی انسان در علیت و در انجام دادن کارهای خود تنبلی و یا نادانی به طور فراوان دارد. پس علل جهان بر دو قسم است: قسمی که در علیت خود تنبلی و نادانی شاید داشته باشد و قسم دیگر پیوسته زیرک است و استاد.

9 -هیچ کدام از علل جهان، خواهش بردار و یا تهدید بردار نیستند به خلاف افراد حیوان. از آتش پاره‌ای هر قدر خواهش کنند که نسوزاند، هر قدر به آب روان ایست بگویند و آنها را با تازیانه بزنند، اطاعت نمی‌کنند. به خلاف یکنفر انسان که کاری را که نمی‌خواست بکند با خواهش و یا با تهدید آن را می‌کند و کاری را که نمی‌خواست ترک کند با یکی از آن دو طریق ترک می‌کند. پس علل جهان دو قسم دارد: قسمی خواهش بردار و تهدید بردار است و قسم دیگر قابل هیچ کدام نیست.

10 -هیچ کدام از علل جهان از علیت خود و از ایجاد معلول صرف نظر نمی‌کند مگر حیوان چه بسا از مراد خود یا به جهت این که از محبوبیت و مراد بودن افتاده و یا برای این که در راه وصول به آن مشکلاتی پیدا شده، صرف نظر می‌کند. اگر در نزدیک آتش چوبی خشک و یا سنگی سخت قرار بیابد هر دو را گرم می‌کند اگر چوب می‌سوزد و سنگ نمی‌سوزد برای آتش و علیت آن فرقی نمی‌کند. اتومبیل نه از راه پر گردنه دلتنگی دارد و نه از راه هموار خوشحال می‌شود و این آقای راننده است که گاهی این را به صلاح و گاهی آن را به صرفة خود، تشخیص می‌دهد. پس برخی از علل جهان، از علیت صرف نظر می‌کنند و معلول را ایجاد نمی‌کنند برای این که آن را به صلاح خود نمی‌دانند، و برخی دیگر صرف نظر کردن را اصلاً نمی‌دانند.

11 -هیچ کدام از علل جهان، با مرور زمان از هنگامی که اطلاع در دست هست، بر قدرت و علیت خویش چیزی نیفزوده‌اند مگر انسان که در این خاصه از سایر انواع حیوان هم ممتاز است؛ هم کماً و هم کیفاً بر علیت و قدرت خود افزوده است. مثلاً انسان امروزی می‌خواند و می‌نویسد. و از انسان پیشین این کارها مقدور نبود. انسان سابق اگر در یک دقیقه یک نفر را می‌توانست بکشد، اکنون انسان غربی در یک ثانیه هزاران نفوس را می‌تواند به خاک هلاک اندازد و هزاران خانة آباد را ویران سازد. اما سایر علل، هیچ فرقی در کارکرد آنها حاصل نشده و یا چندان تفاوتی پیدا نشده است. پس با این نظر هم علل جهان بر دو قسم هستند: قسم اول آنهاست که در علیت آنها افزایش حاصل شده و قسم دوم غیر آنهاست.

12 -هیچ کدام از علل جهان، کاری با کار علل دیگر ندارند، آتش سوزان و آب روان، کاری با یکدیگر و با کار علل دیگر ندارند. ولی حیوان در عمل علل دیگر دخالت می‌کند و مخصوصاً انسان در کلیة عوامل جهانی دخالت کرده و حتی الامکان آنها را تصرف نموده و مطابق دلخواه خویش به جریان می‌اندازد و به عمل وا می‌دارد. و طوری آفریده شده است که تمامی افراد حیوان را مسخر کرده و استعداد تملک خیلی بیشتر از این را هم دارد. خداوند متعال فرموده: خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً⁽¹⁾و ایضاً: وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلاً.⁽²⁾

از این امتیازات که ذکر شد و غیر اینها به طور واضح فهمیده می‌شود که انسان، در میان موجودات جهان مادی در عین این که یکی از آنها و مؤثر در آنها و متأثر از آنهاست، دارای خصوصیات عجیب و غریبی هم هست. موجودی است فوق موجودات. برای این که هر چیز یا در تصرف و یا در امکان تصرف اوست، علتی است نه مانند سایر علل، برای این که علیت او فوق همة علیت‌های جهانی است، علیت او پس از تفکرات و اندیشه‌ها با در نظر گرفتن مقصود و علة غائیه، وقوع می‌پذیرد؛ علیت او اختصاصی به مورد معینی ندارد و عمومی است. و بالاتر از همة اینها این است که علیت او بسته به دلخواه خود اوست و خود او می‌تواند خود را نسبت به معلولی و یا به ترک آن، علت قرار بدهد. پس آفریدگار انسان او را نسبت به اعمال او علت قرار داده چنان علتی که معلول چیز دیگری نباشد و خلاصه آدمی اختیاردار روی زمین و جانشین خدای بزرگ، پروریده شده است.

یکی از نویسندگان مادی در ضمن بحث خود، در باب جبر و اختیار، به این نکتة بدیعه و عجیبة غریبه کشانیده شده ولی چون او به این امتیازات که انسان در علیت خود دارا می‌باشد توجهی نداشته، در نتیجه «علت و غیر معلول» بودن او را دربارة اعمال او محال شمرده، و جبر را اختیار کرده است. وی چنین نوشته: «در عالم، همه چیز، مبتنی بر علت است جز ارادة انسانی که استثناء غریب و عجیبی بر این قاعدة کلی بوده و ما فوق طبیعت و عالم است، علم در همه جا صحیح است جز دربارة انسان که چون موجودی خارق العاده و فوق الطبیعی است از کلیة قواعد و قوانین عالم، مستثنی و برای خود یک قسم خداوندی است؛ صرف نظر از این که این عقیده مبتنی بر هیچ دلیل و مدرکی نیست، ما را مجبور به اعتقاد به یک نوع اعجازی می‌نماید که منطقاً غیر قابل تصور است.»

نگارنده گوید: کدام دلیل برای مطلب، بهتر و روشن‌تر از وقوع آن است؟ آیا علم، این نیست که: آدمی از واقع جهان و حقیقت موجودات آن به هر طوری که هستند مطلع گردد؟ امتیازات ذکر شده که با بداهت از انسان، مشهود هستند، دلالت می‌کنند که پروردگار انسان خود انسان را علت اعمال او قرار داده و این علیت را معلول چیزی نگردانیده است. عالی‌ترین و مترقی‌ترین نوع علّیّت در روی زمین، همین علّیّت انسان است. آیا منطق فقط همان است که از پیشینیان رسیده؟ و هر چه در آن نباشد اگر چه با آن مخالف هم نباشد باید نادرست باشد؟ آری در وجود ما بزرگترین آیات خداوندی جل جلاله در حالی که آشکارا در مقابل دیدگان ما نمایان است، پنهان است. قرآن کریم می‌فرماید: وَ فِی الْأَرْضِ آیاتٌ لِلْمُوقِنِینَ وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ.⁽¹⁾پس از آن که واقع انسان، امری را با آزمایش‌های گوناگون از خود بروز دهد کدام منطق می‌تواند با آن مخالفت نماید؟ آیا منطق می‌تواند مخالف واقع باشد؟

منطق صحیح و علم درست آن است که از حقیقت جهان خارج، استنباط شود نه این که با آن بنای ناسازگاری گذارد.

انسان، جانشین خداوند است

قرآن کریم، افراد انسان را جانشینان زمینی خداوند متعال، تعریف، و آنان را با این مزیت در میان موجودات جهان ممتاز و سرافراز فرموده است؛ این مطلب در آیات بسیاری بیان شده:

فرموده: هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلائِفَ فِی الْأَرْضِ،⁽²⁾و در آیة دیگر⁽³⁾«فی» ندارد؛ و برای این که این خلافت شامل زنان هم باشد خلائف را اختیار فرموده نه خلفا⁽⁴⁾را؛ و در جای دیگری هم افراد انسان را پادشاهان روی زمین شناسانیده چنان که خودش را هم پادشاه خوانده است، فرموده: جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکا، ⁽⁵⁾و فرموده: الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ،⁽⁶⁾البته از این دو آیه هم، خلافت انسان از خدا خوب فهمیده می‌شود.

در آیات ذیل، قضیة استخلاف و جانشین گیری، روشن‌تر و تا اندازه‌ای مفصل‌تر مورد بحث قرار گرفته است: وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلاَّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ قالَ یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ.⁽⁷⁾

به احتمال بسیار قوی، آدم در آیات فوق، در هر دو مورد به معنی انسان است با این فرق که آدم، عَلَم نوع و انسان اسم آن است مانند اسامه و اسد. و ایضاً به احتمال بسیار قوی مراد از اسماء در اینجا اسماء حسنای الهی است؛ و الف و لام در «الاسماء» در معنی، عوض از مضاف الیه است و تقدیر این است: عَلَّم اللَّهُ اسمائَه کُلَّها الانسانَ؛ و بنابراین، ضمیر «هم» در «عَرَضَهُم» و «هؤلاءِ» به آدم بر می‌گردند و ارجاع دو گونه ضمیر (مفرد و جمع) البته با ملاحظة لفظ و معنای آدم است.

با ملاحظة دو جمله «عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها» و قول فرشتگان «لا عِلْمَ لَنا إِلاَّ ما عَلَّمْتَنا» معلوم می‌شود که آدمیان دارای همة اسماء حسنی بودند ولی فرشتگان بعضی از آنها را داشتند، مانند سُبّوح و قُدّوس، و با ملاحظة «عَلَّمَ» و «عَلَّمتَنا» از یک طرف و اضافة اسماء به «هؤلاء» و «هُم» از طرف دیگر چنین به دست می‌آید که: یاد گرفتن نام‌های خداوند متعال، عبارت اخرای دارا بودن آنهاست، مثلاً یاد گرفتن نام «مرید» دارای اراده شدن، و «قدیر» با قدرت گردیدن، و «سُبّوح» تسبیح گفتن است.

و معنای این که: آدمیان همة اسمائی را که در فرشتگان بود، خبر دادند ولی فرشتگان نتوانستند همة اسماء آدمیان را خبر بدهند، ظاهراً و الله العالم این است که: آدمیان توانستند سبوح و قدوس گردیده و خداوند را تسبیح و تقدیس نمایند ولی فرشتگان نتوانستند مانند آدمیان، قادر، جبار، منتقم، ضار، نافع، صانع، خالق و غیر اینها شوند.

معنای خلیفه، جانشین است، که باید همه کارهای منوب عنه را دربارة آن چه که جانشین شده به جا آورد و اعمال او را عملاً حکایت نماید و لفظ خلیفه اگر چه در کریمة «إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» مفرد است، و از تنوین تنکیرش هم وحدتی فهمیده می‌شود، ولی به دلیل این که این جانشینان خون‌ها می‌ریزند، حتماً زیاد هستند و چون قدرت به خونریزی دارند و دارای خون هستند، و به نام آدم می‌باشند پس هر فرد انسان مصداقی از این خلیفة کلی که واحد نوعی است، می‌باشد؛ و به صریح کریمه، مورد جانشینی و ما فیه الاستخلاف، حکایت عملی اسماء الهی است و چون فرشتگان همة اسماء را نتوانستند عملاً حکایت نمایند، از مزیت و مرتبت جانشینی الهی محروم ماندند، به جهت این که بیشتر از چند اسم را، مثلاً سبوح و قدوس، دارا نبودند و صلاحیت نداشتند که همة اسماء الهی در نهادشان گذاشته شود؛ و اما آدمیان چون همة آنها را یاد گرفته و دارا شدند توانستند مثل ملک شده و کار ملک را بکنند و کارهای زیادی هم بکنند که ملک نتوانست بکند. و از همة کارهای الهی از هر کدام نمونه‌ای را انجام دادند، و لذا برای مقام منیع جانشینی پروردگار جهان، جلت عظمته و عظمت آلائه تعین یافتند.

و پس از تنبّه به این که: جانشین گذارنده خود خداوند متعال است اولاً: و در ظاهر آیه، منوب عنهی جز خود گوینده به نظر نمی‌رسد. ثانیاً: و مسلماً مورد استخلاف، حکایت اسمای الهی است. ثالثاً؛ و فرشتگان با آن قرب و منزلت که دارند بسیار راغب بودند که این مقام شامخ را نیز احراز نمایند. رابعاً؛ و اصلاً صلاح نمی‌دانستند که مفسدان و خونریزان، تکیه بر مسند این خلافت عظمی بزنند. خامساً؛ و پس از آن حکایت اسماء را از آنان مشاهده کردند راضی شده و آنان را رسماً به خلافت شناختند. سادساً؛ علم حاصل می‌شود به این که: مستخلف عنه، خود حضرت ذوالجلال تعالی و تقدس می‌باشد.

نتیجة بحث این است که: خداوند متعال، فرد فرد انسان را جانشین زمینی خود گردانیده و به عدد نام‌های خود (99) به آنان نیروها کرامت فرموده، تا آنان همة اسماء الهی را بتوانند عملاً حکایت نمایند، و کدخدای روی زمین و جانشین خداوند جهان گردند. پروردگار مهربان و عطوف استعداد همة اوصاف حسنه را در نهاد آدمی گذاشت و ذات او را منبع صفات کمال قرار داد به طوری که اگر انسان این استعداد را به مرحلة فعلیت درآورد و این سرچشمه را استخراج نماید، پای به مدارجی می‌گذارد و مراتبی را طی می‌کند که از تصور و تصویر ما بسیار بالاتر است، و آدمی را دچار حیرت می‌سازد، آدمی گنجینة سر حق است.

بنابر آن چه که در این بحث، با کمال اختصار و اجمال بیان شد، بایستی که علیت انسان، که مورد بحث است از سایر علیت‌های جهانی ممتاز بوده و فوق همة آنها باشد و به عبارت مختصر بایستی که علیت انسان نزدیک‌ترین علیت به علیت خداوند متعال باشد، تا صلاحیت خلافت الهی را در میان این همه موجودات دارا باشد.

علّیّیت خداوند متعال

بنابر آن چه که در دو بحث فوق بیان شد، برای فهم کیفیت علیت انسان، نمی‌توان به هیچ کدام از علیت‌های این جهان، مراجعه نمود، بلکه بایستی به علیت خود خداوند متعال که انسان جانشین زمینی او است، توجه داشت.

ناگفته معلوم است که: علیت حضرت ذوالجلال را نمی‌توان با علیت‌های دیگر، در تحت جامع واحد حقیقی قرارداد، بلی فقط در مفهوم علیت می‌توانند شرکت داشته باشند، خداوند متعال می‌فرماید: تَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ؛⁽¹⁾پس به طور یقین، امکان ندارد علیت حضرت آفریدگاری با علیت مخلوقات، دو جزئی از یک نوع باشند، و با هم متبائن هستند.

برای بیان برهان به ادعای فوق، خود شما را که این کتاب را مطالعه می‌فرمایید مثال آورده و می‌گوییم: شما معلول هستید و علت شما در نزد ما موحدین یا باید ذات خدا باشد و یا خواست خدا؛ اینک باید توجه شود که اگر علیت ذات و یا خواست آن حضرت، مانند علیت علل جهان، در نظر گرفته شود هر دو شق مذکور، مستلزم محال خواهند بود. اما احتمال نخست به جهت این که چون ذات خدا قدیم است و تخلف معلول از علت محال است. پس لازم می‌آید که شما قدیم بوده باشید و نیستید؛ و اما احتمال دوم، به جهت این که چون خواست خدا از ذات خدا جدا نیست.⁽²⁾پس لازم می‌آید که با حدوث خواست خدا، تغییری در ذات او پدید آید و این محال است، و یا خواست خدا مانند ذات او قدیم باشد و در این صورت هم لازم می‌آید که شما نیز که اکنون این کتاب را می‌خوانید قدیم بوده باشید، چون تخلف معلول از علت محال است.

حق این است که ذات اقدس الهی جل جلاله، در عین این که تغییر نمی‌یابد، می‌تواند خودش را علت بگرداند، و علت نگرداند. یعنی: علیت خداوند متعال بر خلاف علیت‌های جهانی وابسته به اختیار خود اوست. و البته علیت خداوند متعال از این هم که نوشتیم بسیار بالاتر و از هر چه که ما بفهمیم بسیار والاتر است. ولی نزدیک‌ترین سخن به حقیقت در صورتی که آن را تنزل داده و با فهم کوتاه بشری بیان نمائیم همین است که نوشتیم.

اینک باید متوجه باشیم که: اگر علیت خداوند متعال بسته به اراده و اختیار خود او می‌باشد، پس علیت جانشینی او بایستی چگونه بوده باشد، مسلم است که علیت آن حضرت به جز علیت انسانی باید باشد، ولی لازم است که نزدیک‌ترین علیت‌ها به علیت باری تعالی، علیت جانشین او باشد پس چنان که پروردگار جهان آفرین علت سراسر کائنات است و معلول چیزی نیست، جانشین خود، انسان را هم نسبت به افعال صادره از وی علت گردانیده چنان علتی که معلول چیز دیگری نبوده باشد، و چنان که علیت آن حضرت، موقوف به مشیت خود اوست، علیت انسان را هم وابسته به خواست خود انسان گردانیده و به هیچ چیز دیگری وابسته نگردانیده است.

انسان یا زبدة عالم

نظر خوانندة فاضل را به امتیاز انسان در میان موجودات جهان، جلب می‌کنیم. بزرگان دانشمندان با تعبیراتی بس دلنشین و مفاهیمی بسیار نمکین، از انسان و امتیازات او، چه در نظم و چه در نثر سخن گفته‌اند. شیخ بزرگوار و فیلسوف حقیقت بین، جناب شیخ بهاء الدین رحمه الله تعالی فرموده:⁽¹⁾

ای مرکز دائرة امکان

وی زبدة عالم کون و مکان

تو شاه جواهر ناسوتی

خورشید مظاهر لاهوتی

تا کی ز علائق جسمانی

در چاه طبیعت خود، مانی

تا چند به تربیت بدنی

قانع به خزف ز دُر عدنی

شیخ در چهار مصراع اول، انسان را با چهار نام بسیار بزرگ و بهت‌آور، مخاطب قرار داده و بر خلاف مادیون فرموده: ای انسان، تو خود را مانند یکی از این اجسام طبیعی تصور مکن. تو اگر چه ممکن الوجودی ولی مرکز دائرة ممکن الوجودات هستی، و اگر چه در جهان کون و فساد قرار یافته‌ای ولی متوجه خویشتن باش که زبده‌ترین موجودات این جهان می‌باشی، در عین این که جوهری و یکی از جواهر جهانی، شاه جواهر سراسر عالم پایین هستی، اگر چه قرارگاهت زمین است و در زیر آسمان می‌باشی، ولی چون مظهر اسمای حضرت پروردگاری شده‌ای، پس برای آسمان جهان مادی، خورشیدی هستی که از خورشید جهان افروز فروزان‌تر و درخشان‌تری.

ملاحظة انسان و فکر و تدبیر او، و تصرف او در جهان و تغییری که در موجودات می‌دهد و این همه حرکت‌ها و تلاش‌های او که عالم ماده را روز به روز بیشتر در تحت سلطنت خویش در می‌آورد و جمادات و گیاهان و حیوانات را همه در قبضة قدرت خود می‌گیرد از زهر دوا می‌سازد و بیماران را با آن درمان می‌کند در فضا پرواز می‌کند و اقیانوس‌ها را استخر شنا قرار می‌دهد. نه از شکم زمین می‌ترسد و نه از اعماق دریاها هراسی دارد. در قبال این همه خمود خضوع‌آمیز حیوانات و خشوع مطیعانة درختان و گیاهان و جمود و خاموشی جمادات که سر به زیر انداخته و راه طبیعی مخصوص خود را پیش گرفته و می‌روند و هیچ یک از کار معین خود تجاوز ننموده و از گلیم خویش پای بیرون نمی‌کنند ما را به این حقیقت رهبری می‌کند که انسان در عین این که ذات و موجودیتش از موجودات دنیا متأثر وپروریدة آفریدگار جهان است و با این لحاظ معلولی بیش نیست ولی اختیاردار روی زمین و خودمختار اعمال خویشتن

آفریده شده است او شاه زمینیان و جانشین ارضی خداوند اکبر است، فعال ما یشاء است می‌کند آن چه را که بخواهد و نمی‌کند آن چه را که نمی‌خواهد.

بحث و تحقیق در امتیازات علیت انسان نه تنها او را در نظر ما از محکومیت به احکام سایر علل آزاد می‌سازد بلکه او را علتی نشان می‌دهد که گوئیا تازه در جهان پیدا شده و هنوز دانشمندی در پیرامون طرز علیت او فکری نکرده و تحقیقی به عمل نیاورده است. و به راستی علیت انسان مانند اصل و ذات او هنوز حتی برای خود او به طور واضح مکشوف و معروف نشده است! و کیفیت علیت انسان، پس از گذشتن هزاران سال از عمر فلسفه‌های بشری تقریباً بکر مانده است.

تحقیق و تدبّر در امتیازات علیت انسان ما را به این حقیقت می‌رساند که: علیت انسان به افعال صادره از او، وابسته به خواست خود اوست و خواست او معلول هیچ چیزی نیست آفریدگار انسان او را این گونه آفریده است و با مجرد اشتراک در جامع علت بودن با ضمّ ادعای بداهت نمی‌توان گفت که چون هیچ موجودی بی‌علت نیست پس علت شدن انسان هم نسبت به اعمال خود، باید معلول چیزی بوده باشد.

طبیعیّون چه فکر می‌کنند؟

طبیعیون تصور می‌کنند که طرز تفکر، یعنی شناختن و تمیز دادن این که چه چیزی و چه عملی سودمند و چه چیزی و چه عملی زیان‌آور است، تابع و معلول علل الطبیعیه است، و چون اعمال صادر شده هم تابع طرز تفکر هستند پس نتیجه این می‌شود که اعمال صادر شده و وقوع یافته تابع علل مادی جهانی می‌باشند.

اما حقیقت این است که هیچ فکر و اندیشه‌ای نمی‌تواند انسان را مجبور و مسلوب الاختیارنماید؛ و انسان هم در حین تفکر و هم بعد از آن، در انجام دادن عمل بر طبق آن، کاملاً آزاد و خود مختار است، و بایستی توجه داشت که تفکر و آزاد بودن، دو پدیده از شئون حیات آدمی می‌باشند که هیچ کدام نه موجِد و نه مُعدِم آن دیگری نتواند بود، بلکه فکر انسان نشان آزادی و خود مختاری اوست.

توضیح این است که: انسان هیچ مجبوریتی ندارد که بر طبق افکار خود عمل نماید چه بسا افکاری که در مقبرة ذهن مدفون می‌مانند و در خارج از ذهن، اعم از این که درست باشند و یا نادرست، هیچ اثری از آنها مشهود نمی‌شود و یکسره متروک می‌مانند و چه بسا که بر خلاف اندیشه‌های صحیح رفتار می‌شود. می‌دانیم که نشان بالاترین درجة فکر، وصول به علم است و این کیست که همیشه به علم خود عمل نماید؟ و کدام علم است که عالم را مسلوب الاختیار سازد؟ و او را در عمل بر طبق آن مجبور گرداند؟ حتی کسی که به وجود درنده‌ای پی می‌برد و پای به فرار می‌گذارد، واقع این است که از روی صلاحدید فرار می‌کند، و می‌گوید مجبور به فرار شدم نه این که در تحت تأثیر علل مادی فرار کردن او تحقق بیابد. یعنی: فرار کننده طریق عقلا پسند را در نظر خود، منحصر در فرار می‌داند و فرار می‌کند نه این که نمی‌توانست فرار نکند پس فرار کرد، زیرا که یقیناً می‌توانست فرار نکند اگر چه توقف او منجر به دریده شدن بدنش شود.

نسبت تفکر به انسان، مانند نسبت پند واعظی است به شنونده چنان که شنونده در تطبیق رفتار خود با پند واعظ، آزاد و خود مختار است، همین طور یک فرد انسان هم، در عمل کردن به فکر خود، آزاد و خود مختار است، و چنان که

شنوندة پند، آن گاه که پند را پسندید و به وفق آن عمل کرد نمی‌گوییم که او مجبور و مسلوب الاختیار گردید همچنین انسان آن گاه که فکر خویش را پسندید و بر طبق آن عمل کرد نباید بگوییم که مجبور و مسلوب الاختیار گردید.

این که کلیتاً هیچ عمل، بدون فکری، اعم از این که درست باشد یا نادرست وقوع نمی‌یابد، نباید ما را به اشتباه اندازد و خیال کنیم که هر فکری هم لازم گرفته است که بر طبق آن عمل شود، و شخص فکر کننده جبراً بر طبق فکر خود بایستی راه عمل را پیش گرفته و جلو برود؛ واقع این است که هیچ فکری لازم نگرفته است که بر وفق آن، رفتار شود. اگر چه هیچ عمل بدون فکری خوب و یا بد صدور نمی‌تواند بیابد.

جبری تصور می‌کند مردی که در زیر اشعة سوزان در تابستان فعالیت می‌کند هنگامی که از تأثیرگرما متأذی می‌شود مانند ارابه‌ای که آن را محکم تکان داده و به سویی می‌رانند و ارابه هم چند متری راه رفته سپس می‌ایستد مسلوب الاختیار گردیده و مجبوراً خود را به کناری به جای خنکی، می‌کشد، ولی این تصور واقعیت ندارد زیرا همان کارگر در صورتی که موافق میلش باشد، باز ساعات متمادی در همان هوای یاد شده تلاش می‌کند و با رنج گرما در عین این که می‌سوزد می‌سازد. پس چنین نتیجه می‌گیریم که احساس رنج گرما فقط می‌تواند زمینه‌ای برای ترک کار و رفتن به آسایشگاه باشد، نه علت و موجد آن. و خلاصه احساس رنج از کار، مانند پند واعظ است که بیان شد.

افکار زمینة اعمال هستند: چنان که وجود زمین وجود کشت را لازم نگرفته اگر چه هیچ کشتی هم بدون زمین وجود پیدا نمی‌کند همین طور پدید آمدن اندیشه‌ای هم در ذهن انسان وقوع عمل را بر طبق آن لازم نگرفته اگر چه هیچ عملی هم بدون اندیشه‌ای وقوع نمی‌یابد پس همان طور که هر گاه زمینی را ببینیم که کشت دارد نمی‌گوییم که علت وجود کشت وجود زمین بوده، همچنین هر وقت انسانی را دیدیم که اندیشه‌ای کرد، و بر طبق آن عمل کرد، نباید بگوییم که علت این رفتار او همان اندیشة او بود، بلکه اندیشة نامبرده زمینه‌ای برای این رفتار او بود، یعنی پس از آن اندیشه، صدور این رفتار امکان پذیر گردید. و پیش از آن صدور این غیر ممکن بود. و اما علت موجدة این رفتار همانا خواست او بود که خواست بر وفق اندیشة خود عمل کند و کرد، و خواست او معلول هیچ چیزی نبود، چنان که مفصلاً بیان گردید.

وانگهی مگر انسان پیوسته اسیر افکار و اندیشه‌هاست؟ کدام اندیشه است که آدمی بایستی جبراً بر طبق آن عمل نماید و قدرت نداشته باشد که از آن صرف نظر کند؟ بلی خطور خاطرات به ذهن انسان امری جبری و قهری است و از اختیار وی خارج است. و کلیتاً خطور هر خاطره تابع عوامل محیط زندگی و معلول آنهاست، ولی باید توجه شود که: اولاً تعقیب کردن خاطرات و فکر کردن دربارة آنها بسته به اختیار خود انسان است، و هر کسی می‌تواند که اصلاً دربارة خاطره‌ای که به ذهنش خطور کرده هیچ فکری نکند و خود را با خاطرة دیگری مشغول بدارد. پس انسان اسیر و در قید تعقیب خاطرات نیست و در دنبال کردن و ترک کردن آنها آزاد و خود مختار است؛ و ثانیاً بدیهی است که عوض کردن محیط زندگی هم برای انسان کاملاً ممکن است و کیست که بستة زنجیرهای یک نمونه از عوامل زندگی بماند و نتواند خود را از اسارت آنها برهاند؟ پس انسان می‌تواند با عوض کردن محیط زندگی خاطرات زندگی و نحوة آنها را نیز، عوض کند نظیر این که آدمی می‌تواند دست خود را از آتش دور کند و آن را از سوختن محفوظ بدارد، اگر چه در صورت نزدیک نگاهداشتن جبراً و قهراً دست او خواهد سوخت.

توضیح این است که: خاطرات ذهنی انسان، با اعمال انجام یافتة او، و با صحت و سقم بدن او و با خوراک و پوشاک و مسکن و رفقای انس او و با مردم مجاور و کتبی که مطالعه می‌کند و مطالبی که دربارة آنها می‌اندیشد و حوادثی که در منظر و مسمع او واقع می‌شود ارتباط و پیوستگی دارد و با کوچک‌ترین تغییری که در یکی از این مذکورات رخ بدهد، طرز خاطرات و کیفیت آنها نیز مسلماً متغیر گردیده و عوض می‌شود؛ درست است که انسان مادام که در این زندگی است بدون خطور خاطرات نخواهد زیست و ذهن او پیوسته محل آمد و رفت خاطره‌های مفید و شیرین و مورد تاخت و تاز خاطره‌های تلخ و زیان‌آور می‌باشد ولی چون طرز این خاطرات و طور و چگونگی آنها بسته و مرتبط به تطور عوامل محیط و طرز زندگی است، و گفتیم که عوض کردن اینها هم در دست خود انسان، و در اختیار خود اوست و هر کسی می‌تواند که در عوض محیط ناسالم، یعنی: خوراک ناسالم، مردم ناسالم، رفقای ناسالم، کتب ناسالم، مطالب ناسالم، و تا اندازه‌ای بدن ناسالم، و غیر اینها، با سالم هر کدام از آنها زیست نماید، و یا بر عکس با ناسالم، انس بگیرد، و با آن خوشوقت و به آن خشنود باشد، پس تطور خاطرات و نیک و بد بودن آنها، و نافع و زیان‌آور شدن آنها در اختیار خود انسان است؛ نتیجه این است که: هیچ کسی اسیر هیچ اندیشه‌ای نیست.

ناگفته نماند که: چون خاطره‌ها معلول عوامل زندگی هستند، و هم زمینة افکار و اندیشه‌ها می‌گردند (به جهت این که هر اندیشه بایستی در پیرامون خاطره‌ای وقوع بیابد، اگر چه هر خاطره هم ممکن است که متروک بماند و در اطراف آن هیچ فکری به عمل نیاید) فلذا افکار آدمی غالباً همرنگ با عوامل زندگی صدور می‌یابد و این همرنگی موجب اشتباه می‌شود و مردم خیال می‌کنند که عوامل زندگی در تولید افکار گوناگون علیت دارند؛ و همچنین افکار هم چون زمینة اعمال می‌گردند، چنان که بیان شد اشتباه دیگری رخ می‌دهد و چنین تصور می‌کنند که افکار برای صدور اعمال، علیت دارند؛ ولی حق و حقیقت در مساله همان است که تحقیق شد: نه خاطره‌ها برای افکار و نه افکار برای اعمال علت نیستند.

قرآن، با جبریین مخالف است

چنان که در آغاز این فصل یادآور شدیم، قرآن کریم در آیات زیادی با کمال صراحت، بر خلاف جبریین، سخن رانده و مختار بودن بندگان را در افعال صادره از آنان، به طور آشکار رسانیده، و در این باب که هر کسی اعمال خود را واقعاً و حقیقتاً خودش به جا می‌آورد، سخنان غیر قابل انکاری بیان فرموده است:

ما برای اختصار به نقل یک کریمه اکتفا می‌کنیم: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها؛⁽¹⁾در این کریمه در سه مورد لفظاً و در یک مورد هم تقدیراً نسبت فعل را به خود بنده داده است. آیا در صورتی که فرض شود، بندگان مسلوب الاختیار باشند چه معنی دارد که به آنان گفته شود: اگر نیکی کردید چنین و اگر بدی کردید چنان خواهد شد؟ آیا صحیح است که به آتش گفته شود: اگر بسوزانی چنین خواهی شد، و به آب گفته شود: اگر جریان نیابی چنان خواهی شد؟ و چه معنی دارد که به بندگان مجبور و بی‌اختیار، درس داده شود که نیک و بد آیندة خود را از حالا تأمین کنید؟

آیا به آب و آتش صحیح است که این گونه درس داده شود؟ قرآن کریم بدین اسلوب با مکتب جبر، به مخالفت برخاسته و جای هیچ گونه سازش را با آن، باقی نگذاشته است.

چه سازشی در میان قرآن کریم و مکتب جبر می‌توان یافت، با این که بنا به مذهب جبر، نازل شدن خود قرآن و سایر کتب الهیه، و همچنین ارسال پیغمبران علیهم السّلام بایستی از اصل لغو و بی‌معنی بوده باشد؛ و نیز لازم می‌آیدکه خداوند دادگر ستمگر باشد، سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً؛⁽¹⁾و ایضاً لازم می‌آید که تکیلف باطل باشد و قوانین و حدود و قصاص و همچنین مواعظ و نصایح بی‌فایده و بیهوده باشند.

با این همه وضوح که در این باب، در قرآن کریم هست، باز جبریون دستاویزهایی از آیات قرآن برای خود ساخته‌اند. ما به دو نمونه از آنها متعرض می‌شویم.

1 آیاتی هستند که صریحاً اضلال و هدایت را به خود خداوند متعال نسبت می‌دهند. چنان که فرموده: یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ، ⁽²⁾پاسخ این است که: درست است که گمراه کننده خداست و هدایت کننده هموست، ولی باید پیدا کرد که سبب اضلال و راهنمایی آن حضرت عزوجل چیست و کیست؟ در قرآن کریم چنین می‌یابیم که سبب گمراه کردن خدا، خود بندة گمراه است؛ می‌فرماید: فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ، ⁽³⁾و ایضا: یُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِینَ.⁽⁴⁾

2 آیاتی هستند که افعال انسان، و ایمان و کفر او را درتحت مشیت و خواست خداوند متعال قرار داده‌اند، چنان که فرموده: وَ ما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ یَشاءَ اللَّهُ، ⁽⁵⁾تَشاؤنَ متعدی است و مفعول آن ذکر نشده، و حتماً اطلاق و شمول مفعول، مجوز حذف آن بوده به این معنی که مفعول نام برده به طوری مطلق و شامل است، که اگر چه به زبان نیامده باز مثل این است که گفته شده است و تقدیر این است: وَ ما تَشاؤُنَ شیئاً إِلاَّ أَنْ یَشاءَ اللَّهُ؛ و شاید که این مفعول محذوف خاص باشد: «اتّخاذ سبیل به سوی پروردگار» و یا «استقامت» که در آیة پیش⁽⁶⁾ذکر شده‌اند؛ و تقدیر این باشد که: ما تَشاؤنَ اَن تَتَّخِذوا سَبیلاً الی رَبِّکُم، و ما تَشاؤنَ اَن تَستقیموا اِلاّ اَن یَشاءَ اللهُ؛ و در هر صورت ظاهر آیه جبر را می‌رساند.

پاسخ این است که: اگر خدا نمی‌خواست که ما دارای خواست باشیم، مسلماً ما نیز مانند آتش و آب، بی‌خواست و فاقد نیروی مشیت می‌بودیم و نمی‌توانستیم چیزی را بخواهیم، و نه ایمان و یا کفر را با خواست خود قبول کنیم؛ توضیح این است که : مفعول یشاء الله هم محذوف است و ظاهراً تقدیر این است: و ما تشاؤن الاّ ان یشاء الله ان تشاؤا، یعنی: اگر ایمان را خواستار شدید بدانید که خدا خواسته است که شما خواستار ایمان شوید و اگر کفر را خواستار شدید، بدانید که خدا خواسته است که شما خواستار کفر گردید.

و اما سبب این که: چرا خداوند متعال، برای بعضی ایمان، و برای بعضی هم کفر و ضلالت را می‌خواهد؟ همان است که در بالا (در پاسخ شبهة نمونة اول) بیان کردیم که خداوند برای نیکوکاران ایمان را، و برای بدکاران هم کفر و ضلالت را می‌خواهد، پس سبب ایمان مؤمن و یا کفر کافر، خود اوست نه خدا؛ وَ لا یَرْضی لِعِبادِهِ الْکُفْرَ؛⁽⁷⁾پس این کریمه، نه فقط

دلالتی به جبر ندارد بلکه وجود خواست و مشیت را هم در بنده که با خواست خدا به او داده شده است، اثبات می‌کند و با این وجه در واقع بطلان جبر را می‌رساند.

تفویض

قرآن کریم همان طور که با جبر تنافر دارد، با تفویض هم متبائن است. و آن این است که خداوند همة امور هر فرد را به خود فرد واگذاشته و هر عملی از هر انسانی با نیرو و قدرت خود او صادر می‌شود، و هیچ نیازی به خدا نیست؛ و حتی شاید بعضی از مفوضه بگویند که خداوند پس از آن که امر هر انسان را به خود او واگذار کرد، دیگر بعد از آن، قادر به جلوگیری از او و از اعمال او نخواهد بود! قرآن کریم، همان طور که مخالف سرسخت جبر است با تفویض هم دشمن آشتی ناپذیر است و در میان قرآن و این دو مذهب، امکان سازش باقی نیست.

علاوه بر آیة مشیت⁽¹⁾که صراحتاً می‌فرماید که خواست بندگان با خواست خداوند است، و آیة دیگر که می‌فرماید: گمراه کننده و هدایت کننده، خداوند است⁽²⁾باز در قرآن کریم هست: وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ، ⁽³⁾و روایت شده که حضرت رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم به صحابی محبوب خود «ابوذر» یاد می‌داد که بسیار بگوید لا حَولَ وَلا قُوَّةَ اِلاّ بِاللهِ؛⁽⁴⁾و امیر المؤمنین علیه السّلام در هر رکعت از نماز از قدریین تبری می‌کرد و می‌فرمود: بِحولِ اللهِ اَقومُ وَ اقعُدُ؛⁽⁵⁾پس ایمان بندگان و کفر آنان با ارادة خداوند متعال و خواست او تحقق می‌پذیرد و بدون اذن آن حضرت تعالی و تقدس، احدی نفسی نمی‌کشد؛ چشمی باز و بسته نمی‌شود؛ لبی تکانی نمی‌خورد.

اَزِمَّةُ الأُمورِ طُرّاً بِیَدِهِ وَ

الکُلُّ مُستَمِدَّةٌ مِن مَدَدِهِ

علاوه بر کتاب و سنت عقلاً هم مکتب متروک تفویض مردود و غیر قابل قبول است؛ و این مطلب با دقت و تأمل در حقیقت عمل کردن واضح می‌شود: عمل کردن عبارت است از تبدیل مواد جهان به اجزای بدن و تبدیل اجزای بدن به نیروی کار و بدیهی است که مواد جهان و ساختن آنها و تبدیل آنها به اجزای بدن و تبدیل اجزای بدن هم به نیروی عمل، هیچ کدام مقدور انسان نیست؛ اگر جهان و یا مواد آن نبودند، و یا در اندرون انسان، مبدل به نیروی کار نمی‌گردیدند، آدمی چطور می‌توانست عملی بکند؟ بشر در هر لحظه و هر آن در هر گفتاری که می‌گوید و نگاهی که می‌کند و نفسی که می‌کشد و در هر عمل بزرگ و یا کوچکی که می‌کند و حتی در اندیشه‌هایی که می‌نماید، چیزی از خویشتن ندارد و نیازمند است که مادة کار از جهان به بدن او برسد، و از بدن او هم در شکل نیرو بیرون ریخته شود.

پس در صورتی که حال، بدین منوال است و آدمی حتی مختصر خنده و گریه‌اش را هم، در خود و از خود ندارد، پس چطور می‌توان گفت که او در امر عمل استقلال دارد و کار و بار او به خود او تفویض گردیده؟! به طوری که حتی خود خدا هم العیاذ بالله، نتواند از او جلوگیری کند!! سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً.

امرٌ بَینَ الاَمرَینِ

عجیب است که فکر بشر، غالباً در دو طرف افراط و تفریط دور می‌زند، و از حد وسط بیشتر اوقات غافل می‌ماند؛ و در همین مساله یا به جانب افراط پریده و گفته است انسان چنان قدرت دارد که خدا هم جلو ارادة او را نمی‌تواند بگیرد! و یا به سوی تفریط سقوط کرده و گفته است انسان هیچ کاری نمی‌تواند بکند و همة کارهای او را خدا می‌کند! با این که حد وسط در میان جبر و تفویض، از میان آسمان و زمین هم وسیع‌تر است؛ ولی در نظر غالب افراد بشر از مو باریکتر و از شب تاریکتر گردیده و در مقابل چشم تفکر آنان پنهان مانده است. حقیقت واضح است ولی پی بردن بر آن مشکل است؛ شاگردان مکتب ائمة هدی، اهلبیت رسول مصطفی صلّی الله علیه و آله و سلّم حقیقت را یافته و آن را خوب درک کرده‌اند:

خداوند متعال، خواسته است که طفل، بزرگ شود، چه بخواهد و چه نخواهد؛ یعنی خواست طفل، کوچک‌ترین دخالت و تأثیری در بزرگ شدن او، نفیاً و اثباتاً ندارد؛ و همین طور خدا خواسته است که معده، خوراک را هضم کند، بدون این که خواستی داشته باشد؛ و هم چنین خدا خواسته است که انسان، دارای خواست باشد، چه او این خواست را بخواهد یا نخواهد؛ نتیجه این است که هم چنان که طفل، قدرت ندارد که بزرگ نشود، و معده قدرت ندارد که هضم نکند، انسان هم نمی‌تواند بی‌خواست شود و فاقد مشیت گردد.

خداوند متعال، خواست بندگان را در خود بندگان و در نهاد آنان نهاده و معلول چیزی قرار نداده است، و لذا انسان بایستی جبراً با خواست باشد چون آفریدگارش او را چنین خواسته است؛ چنان که خداوند متعال، هضم کردن را در خود معده گذارده و معلول چیز دیگری قرار نداده، و معده بایستی جبراً هضم کند چون آفریدگارش چنین خواسته است، و بزرگ شدن طفل را هم در ذات خود طفل گذاشته است، و طفل بایستی جبراً بزرگ شود، چون آفریدگارش چنین خواسته است.

با اجازة خواننده محترم، اندکی بیشتر در روی مطلب فوق توقف می‌کنیم، و بیشتر به تدبر و تعمق می‌پردازیم و بعداً باز به تشریح «امر بین الامرین» بر می‌گردیم.

هضم کردن معده و بزرگ شدن طفل، و آلو شدن درختی و شفتالو شدن درخت دیگری، و غیر اینها، یا ناشی از ذات خود آنهاست و معلول چیز دیگری نیست، یعنی آفریدگار کل جهان تبارک تعالی هر موجودی را به طوری که هست، خواسته است فلذا این طور که هست، شده است، پس مراد ما همین است؛ و اگر معلول چیز دیگری باشد یا این چیز دیگر، علیت را از خود و با خود دارد، و یا آن هم معلول چیز سومی است، پس یا باید به علتی برسیم که علیت آن، معلول نباشد، و از ذات خود آن، ناشی شده باشد، تا سلسله علیت توقف کند، و متسلسلا برود و در جایی نایستد؛ و الحق هیچ کدام از این دو احتمال، از گفتار ما امتن و اقرب نیستند؛ نهایت این است که:

فلاسفه عظام:

اولاً، باری تعالی را وقفه‌گاه و ایستگاه قطار علل جهانی می‌گیرند، و ما آن حضرت را علت گرداننده، و جاعل العلل می‌دانیم نه علة العلل؛ و بدین قرار آن حضرت را جل جلاله از کل موجودات، برتر و بالاتر دانسته، و احکام علل جهانی را بر وی حمل نمی‌کنیم و او را به یک بار از موجودات و احکام آنها منزه و مبرا می‌نماییم و می‌گوییم سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً؛ و ثانیاً، آنان، سلسله‌های بسیار طولانی، از علل تصور می‌کنند که قطاروار به دنبال هم افتاده، و به هم

پیوند شده‌اند، و به تدریج عدد حلقات عرضی روی به کاهش می‌گذارد تا به ده علت برسد که به نام «عقول عشره» نامیده شده‌اند، تا در آخر، جمیع موجودات جهان، از یک حلقه آویزان می‌شود، و این آخرین حلقه هم، که «عقل اول» باشد، معلول ذات کردگاری فرض می‌شود.

ولی ما:

علت منوّعة هر نوع را در ذات خود آن نوع می‌بینیم، بلکه دقیق‌تر: علت فعاله هر کوچک‌ترین ذره از ذرات جهان را، که کاری انجام می‌دهد، در اندرون همان ذره، نهان می‌یابیم، و این علت و علیت این علت را هم، بدون این که معلول علت‌های بی‌شماری قرار بدهیم، به یک بار مجعول حضرت آفریدگاری، تصور و تصویر می‌نمائیم؛ باید توجه شود که چرا طفل، بزرگ می‌شود، ولی چهل ساله بزرگ نمی‌شود؟ آیا آخرین پاسخ، پس از جواب‌های زیادی به پرسش‌های بسیاری، این نیست که: ذات طفل، از خودش و با خودش، به بزرگ شدن خود، علت دارد، و اما از انسان چهل ساله، این علیت گرفته شده، و در پیرمرد، علیت دیگری برای هضم گردیدن و کوچک شدن بدن، نهاده شده است؟ و گذارنده و بر دارنده این علل، همان گرداننده کل جهان و سراسر موجودات، حضرت کردگار توانا و آفریدگار داناست.

چرا هر کدام از معده و جگر با این که هر دو، نیروی کار را از خارج از خود اخذ می‌کنند، کاری مخصوص به خود انجام می‌دهند؟! آیا حقیقت پس از سؤال و جواب‌های بسیار، بالاخره به این پاسخ ساده و بسیار دقیق، نمی‌رسیم که پروردگار متعال، هر کدام از آن دو را برای کار معینی علت قرار داده، و معلول چیز دیگری نگردانیده است؟.

نمی‌گوییم که هر کدام از معده و جگر، و غیر آن دو، نیروی کار را از خود دارد، و نمی‌گوییم که اجزای ذات خود را از خارج نمی‌گیرد، می‌گوییم که کار مخصوص به خود را که به آن اشتغال دارد، و غیر از آن، کار دیگری نمی‌کند از کجا دریافت می‌دارد؟ و چه چیز آن را وادار می‌کند که آن کار معین و مخصوص را انجام بدهد؟ تا آن را علت بشماریم، و برای این علت هم، علت دیگری پیدا کنیم، و هم چنین بگیریم و برویم بالا، تا به علت العللی برسیم؟ می‌گوئیم که هر موجودی، علت مشغول بودن به کار مخصوص به خود را از خود دارد، و علتی جز ذات خود ندارد، و در این باب معلول هیچ چیز دیگری نیست، و خدایش آن را چنین قرار داده است، و هر وقت بخواهد این علیت را از آن می‌گیرد، و علیت دیگری به آن می‌دهد؛ پس چنان که ذوات موجودات در تبدل و تحول هستند، علیت‌های موجودات هم ناپایدار بوده، و هر دم در تحول و تبدل به سر می‌برند.

اکنون باز به سر مطلب بر می‌گردیم، و به تفسیر«امر بین الامرین» می‌پردازیم: بنابر آنچه که قبلاً از تحقیق گذشت، امکان ندارد که انسان، موجودی فاقد مشیت و بی‌خواست باشد، و پروردگار متعال، خواست او را در ذات او قرار داده و معلول چیز دیگری نگردانیده است.

ولی خواستن انسان، و هر کار دیگری که می‌کند، بدون مصرف کردن نیرو تحقق نمی‌پذیرد، و می‌دانیم که او از خود نیرویی ندارد، تا آن را خرج کند و در شکل کار بیرونش دهد، برای اینکه بایستی از جهان خارج از خود، مواد بگیرد و آنها را جزء بدن خود گرداند، چنان جزئی که آماده تحول به نیرو است؛ پس انسان، با نظر به ذات او، هیچ کاری از وی ساخته نیست، حتی نمی‌تواند خواستی هم بکند، با این که خواست وی در خود وی نهاده شده است، و اصل آن از خارج گرفته نمی‌شود ، و انسان خواهنده و کار کننده، بایستی آن به آن و لحظه به لحظه، نیرو و یا حامل و سازنده آن را از خارج اخذ نماید، و سپس آن را در شکل خواستن و سایر کارهای خواسته شده، از خود بیرون دهد.

و از طرف دیگر، اگر مواد جهان هم، قابلیت تحول به نیروی کار را نداشته باشند، نمی‌توانند نیرو زا و نیرو ده شوند؛ پس این خداوند بزرگ است که مواد جهان را قابل تحول به نیرو گردانیده، و به انسان هم خواست داده، تا با خواست خود از مواد اخذ کند، و نیز هموست که همان مواد اخذ شده را در هنگام خواست بنده، مبدل به نیروی خواست و نیروی کار می‌فرماید، تا انسان کاری می‌کند.

نتیجه چنین به دست می‌آید که: هر کاری را که بنده انجام می‌دهد، با خواست خود که از خود دارد آن را به جا می‌آورد، و نیروی خواستن آن کار، و نیروی به جا آوردن آن را، از خارج از خود، به اذن خداوند متعال، دریافت، می‌دارد؛ یعنی: جمیع نیروهایی را که در انجام دادن یک عمل، از قلب و از سایر اجزای او مصرف می‌شود، به اذن خدا از جهان دریافت می‌دارد؛ این است معنای: لاجبر و ولاتفویض بل امر بین الامرین که متواتراً از پیشوایان بزرگ ما، خلفای اطهار حضرت رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم ، به ما رسیده است.

می‌دانیم که اخذ کردن ماده از جهان، خود عملی است که با خواست و اراده تحقق می‌یابد؛ پس در اینجا سؤالی پیش می‌آید و آن این است: آیا انسان، هنگامی که هنوز ماده‌ای از جهان نگرفته بود، و نیروی ذخیره‌ای هم در خود، تهیه نکرده بود چگونه و با کدام نیرو توانست اراده نماید؟ و ماده‌ای را از جهان به سوی خویش بکشد؟

این مساله، راه حلی جز این ندارد که: یا خداوند متعال، خودش ماده‌ای را به اندرون انسان رسانید، و برای او از آن، نیرویی فراهم فرموده: پس در واقع، وی مرده‌ای بود که خدایش نیروی زندگانی داد، و یا موادی را پرورش داد و آنها را مهیای تحول به نیرو گردانید، و انسان را از همان اجزا بیافرید؛ این مساله: نظیر این است که: آیا قبلاً مرغ آفریده شد که تخم زائید؟ و یا تخم آفریده شد که مرغ از آن بیرون آمد؟

آیا اعمال بندگان را خداوند می‌آفریند؟

یکی از بزرگان نام آوران، افعال بندگان را مخلوق خدا می‌داند! در عین این که جبر را هم باطل و مردود می‌داند؛ دلیل ایشان این است که خداوند متعال فرموده: اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْءٍ،⁽¹⁾و فعل هم با ثبوت و وجود خود، شیئی از اشیاء است.

معلوم است که مراد ایشان از فعل، معنای مصدری نیست، و لذا تصریح کرده که فعل، با وجود و ثبوت خود، یعنی نه با مفهوم آن، شیئ است، و گرنه می‌دانیم که: معانی و مفاهیم مصدریه، موجوداتی انتزاعیه هستند، که در خارج از ذهن، تحققی ندارد، تا لفظ شیئ بر آنها اطلاق شود؛ و برای همین است که در جمله «ایقاع نصر» نمی‌توان گفت «شیئ نصر» به

جهت این که مفهوم «ایقاع» امر تحقق داری نیست که لفظ شیئ بتواند بر آن اطلاق شود؛ پس مراد ایشان از فعل، حتماً بایستی موجود خارجی باشد، تا شیئ بر آن گفته شود ولی توضیح نداده‌اند که این موجود خارجی که فعل انسان است، و شیئ بر آن اطلاق می‌شود چیست؟.

واقع این است که نباید فعل را یکی از موجودات به شمار آورد، بلکه بایستی فعل را از باب ایجاد گرفت، و مفعول آن را هم، موجودی از موجودات دانست؛ چنان که ایجاد را هم، نمی‌توان موجودی حساب کرد،⁽²⁾بلکه مفعول ایجاد را که

موجود باشد، باید از موجودات حساب کرد؛ پس همچنان که ایجاد، شیئ نیست و مفعول آن که موجود است، شیئ است، فعل هم شیئ نیست و مفعول فعل، شیئ است؛⁽¹⁾پس کریمه مذکوره، با افعال عباد و اعمال بندگان، نه اثباتاً و نه نفیاً کاری ندارد.

و ایضاً: ثبوت و وجود خارجی فعل، نمی‌تواند علاوه بر ثبوت و وجود مفعول خود باشد، چنان که در ایجاد کردن هم، وجود یافتن ایجاد، همان تحقق یافتن موجود است، که مفعول ایجاد است، و چیزی علاوه بر آن نیست، وگرنه لازم می‌آید که ایجاد کردن یک موجود، پدید آوردن دو پدیده و دو موجود بوده باشد، یکی موجود و دیگری ایجاد؛ و بنابراین، فعل اصلاً ثبوت خارجی ندارد تا لفظ شیئ بر آن اطلاق شود؛ باز می‌گوییم که کریمه یاد شده متوجه افعال بندگان نیست، و کاری با آنها ندارد.

و اما تحقیق مساله بنا بر اساسی که ما پی‌ریزی کرده‌ایم این است که: فعل و کار کردن انسان، عبارت است از این که وی موادی را که مخلوق خدا هستند با نیرویی که خدا به او داده، به اذن خدا به بدن خود بکشد؛ و از این که وی موادی را که خداوند متعال، جزء بدن وی گردانیده است، با اذن خدا تبدیل به نیرو کرده، و از خود اخراج نماید؛ و می‌دانیم موادی که از جهان بر بدن او افزوده می‌شود و نیروهایی که از آن کاسته می‌شود مانند خود بدن، همه از جانب خدا بوده و آفریده خدا هستند و هیچ کدام از آنها مخلوق انسان نیستند.

ولی پس از آن که این نام برده‌ها، همه آفریده خدا می‌باشند، چیز دیگری هم هست، که به طور واضح آن را می‌فهمیم و یقین داریم که آن، از خدا نیست و از بنده است، اگر چه این باز با اذن خداست، و آن تحویل و تبدیلی است که بنده با خواست ذاتی و اراده خود، آن را انجام می‌دهد، و از شیئی شیئ دیگری می‌سازد؛ و با بیان دیگر: هر چه که شیئ هست، اعم از این که ماده باشد یا نیرو، مخلوق و آفریده خداوند متعال است، ولی تحویل و تبدیلی که با نیرویی که خدا به انسان داده، در ماده‌ای که خدا آن را آفریده، صورت وقوع می‌یابد، در عین این که شیئ نیست، و وجودی علاوه بر وجود شیئ متحول ندارد، مخلوق انسان است نه خدا؛ اگر چه این هم باز با اذن خداست و محال است که بی اذن او صدور بیابد.

حقیقت مساله این است که انسان، با افعال و اعمال خود، نه چیزی را موجود می‌کند، و نه چیزی را معدوم؛ و به یک کلمه: ایجاد و اعدام، از قدرت و توان وی خارج است، و انسان با فعل خود، فقط همین قدر می‌تواند که صورت‌های محسوس و ظاهری اشیاء را تغییر دهد، و تحویل و تبدیلی در آنها بگذارد، یعنی فقط این قدر قدرت دارد که عوارض اشیاء را عوض نماید و چنان که انشاء اللّه تعالی در آینده، بحث خواهیم کرد، اعراض، وجود ندارند.

پس انسان، با این همه تلاش و کوششی که دارد نه به چیزی وجود می‌دهد، و نه از چیزی وجود می‌گیرد، نه ذره‌ای به جهان می‌افزاید، و نه ذره‌ای از جهان می‌کاهد؛ بلی کار او تحویل‌ها و تعویض عوارض است؛ و بدیهی است فعلی که بدین نمط است، شیئ نیست تا با دلالت کریمه: ان الله خالق کل شیئ، مخلوق خدا محسوب گردد؛ و هستی تحویل و تبدیل، با هستی متحول و متبدل است، و چیزی علاوه بر آن نیست؛ یعنی در متن واقع، تحویل و تبدیلی وجود ندارد و آن چه که هست، همان شیئ متحول و متبدل است، و این ذهن بشر است که به وجود آن حکم می‌کند، و آن را موجود خارجی می‌پندارد.

بلی کار انسان، بدین نحو است که شرح شد، که هیچ بهره‌ای از واقعیت ندارد، و بازیچه‌ای بیش نیست، و در حقیقت روا و سزا نیست که نام آن را ایجاد گذاشت وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَدار الآخرةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ.⁽¹⁾

حقیقتی که در اعمال مجازی انسان، نهفته شده، و باطن و واقعی که در افعال ظاهری و صوری آدمی نهان گردیده، این است که با همین افعال ظاهری که تحویلی بیش نیستند، ذات آدمی از جهان و موجودات آن، ساخته می‌شود، هم ساختمان کنونی او، و هم سازمان وجودی آینده او، با مرور ساعات زندگی دنیوی، انجام می‌یابد و پرداخته می‌گردد؛ هر کسی به همین اعمال صوری خود، با خواست خود، برای خویشتن، زندگی خالص ابدی، و یا هلاکت ابدی که جز از مرگ و غیر از زندگی است، به تدریج در مدت عمر خود، تهیه می‌بیند و فراهم می‌آورد.

خداوند متعال، حال و آینده انسان را با دست خود او بدین طریق، می‌آفریند، و او خود متوجه نیست؛ مثل انسان در این خود سازی مثل ازدواج جوانی است که به جز لذت، منظوری دیگری از آن ندارد، با این که منظور واقعی از ازدواج، تولید انسان دیگری است، نه لذت و شهوت؛ انسان ظاهربین خیال می‌کند که فقط برای این رفتن‌ها و آمدن‌ها و زدن‌ها و کشتن‌ها و شکستن‌ها آفریده شده است؛ ولی مرد باطن بین و عمیق می‌داند که در ماورای این اعمال مجازی، حقیقتی هم هست، حقی نهفته است، و هر چه هست از همان است؛ امیر المؤمنین علیه السّلام فرموده: اِنَّما اَلدّنیا منتَهی بَصَرِ الأَعمی لایُبصِرُ مِمّا وَرائَها شَیئاً وَ البَصیرُ یَنفذُها بَصَرُهُ وَ یَعلَمُ اَنَّ الدّارَ وَرائَها.⁽²⁾

از آن چه که مشروحاً بیان گردید، این نتیجه را می‌گیریم که: فعل انسان چیزی نیست که شیئ بر آن صدق بکند، و در حقیقت ناچیز و لاشیئ است؛ و علاوه بر آن چه نگارش یافت:

قرآن کریم، در چند مورد، انسان را با صراحت خالق خوانده، ⁽³⁾و در چند مورد هم، خالق را متعدد دانسته⁽⁴⁾و در جایی هم، امر خلقت و آفرینش را منحصر به خود شناسانیده است؛⁽⁵⁾ساده‌ترین وجه جمع، در میان این دو دسته آیات،همان است که مشروح گردید که: آفریدن اشیاء و موجودات، و تحقق دادن به آنها، کار خداوند متعال است؛ و بندگان خدا هم، با اذن خدا، با خواست و اراده‌ای که خدا در نهادشان نهاده، و با حول و نیرویی که در اختیارشان گذاشته است، می‌تواند صور ظاهری و محسوس بعضی از اشیاء را تغییر دهند، و از چیزی چیز دیگری بسازند، مثلاً از گل، شکل پرنده بریزند، و یا از نیروی خدادادی، دروغ بزرگی جعل کنند.

بنابراین تحقیق که ذکر شد، خالق بودن انسان، مورد تصریح قرآن کریم است؛ و بایستی که انسان هم، مخلوقی در این جهان داشته باشد؛ و اگر بنا باشد که افعال خود او هم، مخلوق و آفریده خدا باشد، چه مخلوق دیگری برای او باقی می‌ماند؟ و قهراً خالقیت انسان، در این صورت، بی معنی شده و بدون مصداق می‌ماند.

این دانشمند که افعال انسان را مخلوق خدا دانسته: در پاسخ جبریین هم، چنین گفته است: افعال، چون به علل تامه خود، به ضرورت و وجوب، نسبت دارند، به جزء علت خود نیز که انسان باشد، نسبت امکانی دارند؛ ایشان با این گفتار که به اختصارنقل گردید، می‌خواهند جبریین را که انسان را در کارهای خود، مجبور و فاقد اختیار می‌دانند، ردّ کنند ولی به طوری که واضح است، انسان را از اصل، بیکار و فاقد فعل، می‌شناسانند، به جهت این که او را جزء علت افعال او محسوب داشته‌اند، نه تمام علت؛ یعنی: انسان، هیچ کاری را به تنهایی نمی‌کند، و هیچ عملی را نمی‌تواند خودش انجام بدهد؛ و در تمام کارهای نیک و یا بدی که انسان را فاعل و کننده آنها باید شناخت، ایشان حق شرکتی فقط، برای او قائل هستند!.

توارد سه عامل بر یک عمل

با دقت در مثال ذیل و اشتباه و نظایر آن بسیاری از مواضع تاریک مساله خیر و شرّ و حدود تسلط شیطان بر انسان و حقیقت مساله جبر و اختیار روشن می‌گردد، و معنای این جملة کریمه از آیات قرآنیه: قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا یَکادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً.⁽¹⁾توضیح می‌یابد:

کسی در زمستان سرد کنار بخاری گرم می­نشیند تا عرق می‌کند و بدنش نرم می‌شود سپس می‌رود روی برف‌ها و یخ‌ها می‌ایستد تا به ذات الجنب گرفتار می‌گردد و چند روز بیمار می‌شود و درد می‌کشد و سرانجام می‌میرد.

اکنون ما دربارة هلاکت این شخص چند عامل ذیل را نام می‌بریم:

1-خدا او را کشت که اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها؛⁽²⁾خداوند است که زمستان را سرد و بخاری را گرم و تن را پذیرای بیماری و درد قرار داده است.

2-زمستان و یخبندان او را کشت.

3-بخاری گرم که تنش را گرم و نرم کرد او را کشت.

4-خودش خودش را کشت.

5-او را شیطان کشت که فریبش داد و از اطاق گرم به هوای سرد کشانید.

می‌دانیم که یک یک این حکم‌ها صحیح است و صحیح‌تر از همه و اقدم و ادوم آنها این است که خدا او را کشت زیرا که هر واقعه از ارادة خدا وقوع می‌یابد!

و البته این هم که خودش خودش را کشت صحیح است و نیز این که شیطان او را بفریفت و هلاک ساخت.

اکنون با کمال تعجب به وضوح توارد سه عامل بر یک عمل را مشاهده می‌کنیم و چون در عرض هم و در یک درجه نیستند منافات با هم ندارند. و می‌توانیم نظیری بر آن بیاوریم:

کسی خانه‌ای می‌سازد و آن را اجاره می‌دهد، سه مالک بر یک ملک جمع می‌شود: اول خداوند متعال که لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، دوم شخص بناگذار که کار کرده و از تنش مایه گذاشته و در صورت خانه نمایان داشته، سوم مستأجر که تنها او حق سکونت در آن خانه را دارد. می‌بینیم که سه گونه مالکیت در یک مملوک اجتماع یافته‌اند.

گاهی چهار مالک هم می‌شود: مردی کتابی برای پسرش می‌آورد که او هم آن را به خواهرش عاریه می‌دهد؛ و البته مالکیت خداوند متعال در همه حال اصحّ و اعلی و اقوی و ادوم است.

با دقت در مثال اول و اشباه و نظایر آن به دست می‌آوریم:

1-ممیت خداوند است چنان که محیی هم او است، هادی اوست مضلّ هم اوست. هدایت می‌کند آن که را که خواستار هدایت باشد و اضلال می‌کند کسی را که طالب گمراهی باشد و خود انسان را در انتخاب حق یا باطل آزاد آفریده است و این اختیار را در نهاد او نهاده است و او نمی‌تواند بی‌اختیار و مجبور باشد. (در متن مثال دقت شود).

2 شیطان در هر کسی نفوذ نمی‌کند و تنها کسی را اغوا می‌کند که عقلش را اطاعت نکند و سفاهت را در جای عقل گذارد.

3 این خداوند است که شیطان را بر بدکار مسلط می‌گرداند و خداوند کار بد را راهی برای تسلط بیشتر شیطان می‌سازد، و اگر کسی بدی نکند شیطان راهی به سوی او نمی‌یابد. وَ یُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِینَ. ⁽¹⁾

4 می‌بینیم در عین اینکه همه مایه‌ها از خداوند است، و شیطان لاینقطع بدکار را می‌فریبد و او را به کار بدتر وا می‌دارد خود عامل هم هیچگاه مسلوب الاختیار نمی‌شود و هر کاری را که انجام می‌دهد به میل و رغبت خویشتن انجام می‌دهد.

5 هر چه آدمی بدکارتر شود راه شیطان به سوی او به اذن خدا بازتر و آسان‌تر می‌شود؛ و در واقع اندیشة بدکار شیطانی می‌شود و خودش خواهان نفوذ بیشتر شیطان می‌شود زیرا که خداوند فکر بدکار را با کار بدش تباه می‌سازد و او دوستدار شیطان می‌شود.

6 اگر چه مایه در کارهای نیک و بد و قدرت بر آنها و حتی نیروی گزینش این یا آن، آن به آن از خداوند متعال می‌رسد زیرا که هر چه هست از اوست و جویبار فکر و اختیار و اراده در آدمی از جانب او در جریان است ولی بدیهی است که کنندة کار و گزینندة آن خود آدمی است.

7 -تا خود آدمی خواهان کار بد نباشد و تصمیم بر آن نگیرد شیطان نمی‌تواند او را به کار بد وا دارد؛ بلی چنان که بیان شد تکرار بدکاری فکر بدکار را به بار می‌آورد و آن را شیطان پسندتر می‌نماید و گمراه کردن او بر شیطان آسان می‌شود، زیرا که اندیشه‌اش شیطانی می‌شود.

8 -با اندک مطالعه درمثال اول و نظایر آن روشن می‌شود که هر چه خیر و شرّ بر انسان می‌رسد از خدا می‌رسد قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ولی باعث گرفتاری به شرّ خود آدمی است.

شاید در اینجا این تصور پیش آید که خوب بود که خدای متعال که ارحم الرّاحمین است شرّ به انسان نمی‌رسانید اگر چه خود او خواهان شرّ می‌شد، مثلاً در مثال اول خداوند جلو بیماری و دردمندی را از انسان می‌گرفت اگر چه او با بدن عرق کرده و گرم شده روی یخ‌ها می‌نشست، جواب این است که سنگ‌ها همین طور می‌باشند که سرما نمی‌خورند و بیمار نمی‌شوند و در آن صورت آدمی مثل سنگ می‌شد؛ ولی خدا خواست که انسان با خواست باشد و نام مرید را در نهاد او گذاشت که با خواست و ارادة خود یا اطاعت کند و بالا رود و یا عصیان ورزد و از سنگ هم پایین‌تر افتد.

5 -نظریات دانشمندان اسلامی در بقا و تجسم عمل

مقدمه

تا آنجا که ما اطلاع داریم، قدمای علمای اسلام (البته به طور غالب، نه همة آنان) در مسالة بقای اعمال از فکر عادی و ظاهری تجاوز نکرده، و قدمی در این راه فراتر بر نداشته‌اند؛ فعل در نظر آنان شبیه‌ترین چیز به زمان بوده است که هر جزئی از آن، موجود می‌شود و فوراً منعدم می‌گردد و آن دوم هنگامی به وجود می‌آید که آن اول، از بین رفته باشد (در این مثال، تفاوت نمی‌کند که زمان موجود حقیقی باشد. و یا ذهنی و البته می‌دانیم که زمان موجود نیست) عمل هم در نزد آنان جز حرکتی که از جوارح مشاهده می‌شود و فوراً منعدم می‌گردد، مفهوم دیگری نداشته است.

و باید اعتراف کرد که: در نظر ابتدایی و عرفی، تصور بقای عمل تا چه رسد به تجسم آن بسیار مشکل است. و چگونه اعتقاد به چیزی توان داشت که تصورش نامیسور باشد! و برای همین بوده که صاحب تفسیر روح البیان⁽¹⁾با کمال سادگی و بدون اندک تأمل، فتوی داده که اعمال باقی نمی‌مانند! بلی نتیجة نظر بدوی و نگاه سطحی، بیشتر و بهتر از این نمی‌شود نه شرع به آن اهمیتی داده و نه عقل حجیتی؛ قرآن کریم کسانی را که به نظر ظاهری قانع می‌شوند ملامت فرموده: یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ؛⁽²⁾بلی تا وقتی که به ظاهر عمل نظر شود، و در فهم حقیقت آن پیشرفتی نشود، تصور بقای عمل، متعذر شناخته خواهد شد. و بحث همان خواهد بود و فتوی همین.

آیا عمل عرض است؟

نخستین تعریفی که برای عمل، از متقدمین به ما رسیده این است که عمل عرض است! قدما غالباً ذات عمل را عرض دانسته‌اند. صاحب مجمع البیان⁽³⁾و فخر رازی⁽⁴⁾تصریح کرده‌اند بر این که: عمل عرض است و بقایی ندارد و شیخ مفید⁽⁵⁾نیز صریحاً همین تعریف را گفته، و شیخ طوسی و کشاف و بیضاوی و صافی و شبرّ و طنطاوی هم ظاهراً پیرو همین مسلک بوده‌اند.

بلی قدما به طور اغلب و اکثر، عمل را عرض گرفته‌اند، ولی از جوهری که معروض عمل باشد، هیچ نامی نبرده‌اند؛ گوئیا که این عرض به طور مستثنی نیازی به موضوع نداشته و یا همة مردم از آن مطلع بوده‌اند؛عجیب است که آنان پس از آن که عرض بودن عمل را مسلم دانسته‌اند بقای عرضی را هم که در بعضی از اعراض ممکن دانسته‌اند از آن سلب کرده‌اند.

چنین به نظر می‌رسد که قدما در بحث‌های خود دربارة عمل، فقط به صدور آن از عامل توجه کرده‌اند و اصلاً به ذات خود عمل نپرداخته‌اند؛ و چون صدور عمل را از عامل، مرادف با فعل به اصطلاح فلسفه، که قرار و بقایی در آن نیست، یافته‌اند، فلذا حکم کرده‌اند که عمل عرض است یعنی به ذات عامل عارض می‌شود و پس از عروض فوراً فانی

می‌گردد؛ اگر مقصودشان چنان که ظاهر کلام‌شان می‌رساند چنین بوده باشد پس آنان از بحث کردن در ذات عمل، یکسره به دور افتاده‌اند و نه فقط پاسخی به قائلین به تجسم عمل، که در آن هنگام موجود بوده‌اند چنان که می‌آید، نگفته‌اند. و نه فقط آیاتی را که در ذات عمل گفتگو می‌کند، بی تفسیر گذاشته و گذشته‌اند. بلکه برای حقیقت عمل اصلاً تعریفی درست و یا نادرست نگفته‌اند و در عوض توجه به ذات عمل و تدبر در حقیقت آن فقط به جنبة صدور آن که غیر از خود آن است پرداخته‌اند و به جای تفکر در جوهری که عمل است کیفیت پیدایش آن را که عرض است مورد گفتگو قرار داده‌اند.

آری عمل، علاوه بر ظاهر آن که عرضی بیش نیست، حقیقتی در ماورای این ظاهر دارد، و آن نیرویی است که از ذات عامل خود اشتقاق می‌یابد و از بدن او جدا می‌گردد و جوهری است مانند خود عامل و عرض نیست اگر چه با اعراض مشاهده می‌شود. و بدون آنها احساس نمی‌گردد چنان که خود عامل هم همین طور است.

سخنی از فخر رازی

فخر رازی، در جایی که در تفسیر خود، ⁽¹⁾عمل صالح را تفسیر می‌کند، به ذات عمل، توجه کرده و برای آن معروضی فوق العاده بزرگ پیدا کرده و عمل را با آن باقی دانسته است می‌گوید: عمل صالح، به خودی خود باقی نمی‌ماند چون عرض است، و با عامل خود نیز نمی‌ماند چون او هم هالک است چنان که خدا فرموده: کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلاَّ وَجْهَهُ، ⁽²⁾پس سزاوار است که عمل برای وجه خدا باشد تا با آن باقی بماند.

از اشکالاتی که در تحقیق فوق هست اکتفا به بیان این حقیقت می‌کنیم که: ذات پاک حضرت باری تعالی معروض واقع نمی‌شود، زیرا که لازم می‌آید ذات پاکش معرض حوادث گردد. و معنای کریمه هم آن طور نیست که او گفته وگرنه لازم می‌آید که بقای انسان را هم منکر گردد مانند اعمال انسان و بالنتیجه بایستی که وجود بهشت و دوزخ را هم انکار نماید، به جهت این که همة اینها در «کل شیئ» داخل هستند.

با مطالعة آثار قدما، به این نکته می‌رسیم که بیشتر آنان، در مقام کشف تجسم عمل از وصول به نخستین مرحله از مراحل آن هم محروم مانده‌اند؛ و فکر فخر رازی که پس از زحمت‌های فراوان این قدر توانسته است که حسنه را به جهت عروض خیالی آن به ذات باری تعالی، باقی بداند به طوری که نقل گردید، برای ما نمونة بارزی از طرز تفکر قدما در مسالة بقا و تجسم عمل است.

واصلین به حقیقت در میان قدما

از لحن گفتار مفسرین و متکلمین چنین بر می‌آید که مسالة بقا و تجسم عمل از صدر اول اسلام مطرح و مورد گفتگو بوده و به طور مسلم عده‌ای ظاهراً قلیل، این حقیقت را کشف و حق را به دست آورده بوده‌اند، و حتی معلوم شده که از عامه نیز کسانی بوده‌اند که به بقا و تجسم اعمال، رأی می‌داده‌اند.

ولی ما از نام ونشان این دانشمندان و از طرز استدلال‌شان اطلاعی به دست نیاورده‌ایم؛ و همین قدر حدس زده می‌شود که کسانی که متعبد به ظواهر کتاب و سنت بوده‌اند به بقا و تجسم اعمال گرویده‌اند و کسانی هم که اصطلاح جوهر و عرض و مانند آنها کم یا بیش به سمع‌شان رسیده بوده به عدم امکان بقای اعمال، معتقد شده‌اند.

و به احتمال بسیار قوی، این مساله در میان اصحاب و تابعین و حتی تابعین تابعین، مورد اختلاف نبوده و آنان بنا را به ظواهر آیات و احادیث گذارده و قهراً در تجسم عمل اتفاق داشته‌اند و این مطلب از تضاعیف کتب تفسیر روشن می‌گردد.

شاید که شیخ ابوالفتوح رازی، از جملة قائلین به تجسم اعمال بوده، چون در تفسیر کریمة مبارکة: وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ، ⁽¹⁾مرتکب هیچ تأویل نشده و تقدیری هم فرض نکرده و چنین فرموده است: هر آنچه تقدیم کنید و در پیش افکنید از نیکی برای خود باز یابید آن را به نزدیک خدای عزوجل.⁽²⁾

و شاید که صاحب ارشاد القلوب. جناب حسن بن محمد دیلمی، نیز از جملة آنان بوده؛ زیرا که در کتاب خود چنین فرموده: اَلبِدارَ اَلبِدارَ قَبلَ نَفادِ الاَعمارِ فَاِنَّ الدّنیا مَزرَعَةُ الآخِرَةِ وَعَلی قَدرِ ما تَزرَعُهُ فیِ الدّنیا تَحصُدُهُ فیِ الآخِرَةِ؛⁽³⁾و نیز فرموده: مَحفوظٌ عَلَیکَ ما عَمِلتَ.⁽⁴⁾

و شاید که تعبیر ذیل کشاف را هم از همین نمونه به حساب آورد، در تفسیر: أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ، ⁽⁵⁾چنین دارد: معنای (الف و لام) تعریف، در «المفلحون» دلالت می‌کند که پرهیزکاران، کسانی هستند که اگر صفت رستگاری، تحصل بیابد، و آنان، همان طور که هستند متحقق گردند و با صورت‌های حقیقی خویش متصور شوند پس آنان همین حقیقت و صورت خواهند بود و چیز دیگری جز آن نخواهند بود.⁽⁶⁾

طلسم انقلاب عرض، به جوهر

تصور این که: عمل عرض است. به انضمام این مقدمه که تبدل عرض به جوهر محال است، عدة کثیری از محققین قرون گذشته را از راه معرفت حقیقت عمل، به یک باره بیرون کرده، و توقف عده‌ای دیگر را هم سبب شده است.

سید علی خان مدنی، پس از آن که در ریاض السالکین، ⁽⁷⁾آراء و عقائد را آورده. خود سکوت کرده و چیزی از نفی و اثبات در این باب بیان نداشته است؛ آیا ایشان با این سکوت توقف خود را اعلام داشته‌اند؟ چنین به نظر می‌رسد که: عمل را عرض می‌دانند، زیرا که تحقیق در مساله را به کتاب المیزان الاخرة که به یکی از متأخرین اصحاب خود نسبت داده، حواله کرده است؛ و محتمل قوی این است که کتاب نامبرده: از تألیفات ملا محسن فیض باشد، و همان است که

در تفسیر صافی⁽¹⁾، به نام میزان القیامة، یاد شده است؛ اگر این حدس، صحیح باشد ایشان با فیض، همراه بوده و عرض بودن عمل را اختیار کرده‌اند.

ملا نظرعلی طالقانی در کشف الاسرار، چنین نوشته: علما قدس سرهم هنوز تحقیق یقینی نفرموده‌اند که اعمال با آن که اعراض هستند، چگونه اجسام و جواهر می‌شوند؛⁽²⁾ایشان، در بقای اعمال بحثی نکرده و گوئیا آن را ممکن دانسته‌اند، ولی در طلسم استحالة انقلاب عرض به جوهر بند شده‌اند.

علامة مجلسی رحمه الله تعالی ، اگر چه به شکستن این طلسم، تمایلی نموده، ولی عجیب است که با این همه عظمت و بزرگواری و اطلاع در آیات و احادیث باز احتیاط کرده است؛ در جایی فرموده:⁽³⁾همة احوال و افعال دنیوی، در نشأة آینده متجسم و متمثل می‌شوند، یا با آفریده شدن مثال‌هایی که شباهت به آنها دارند و یا با برگشتن اعراض دنیوی در آنجا به جواهر؛ احتمال نخست با حکم عقل موافق‌تر است و صریح نقل هم با آن منافات ندارد.

بدین ترتیب می‌بینیم که جناب مجلسی نتوانسته‌اند دربارة استحالة انقلاب عرض به جوهر و عدم آن، رأی قطعی بدهند، و هم نتوانسته‌اند که در این باره با فلاسفه، مخالفت و یا موافقت صریح نمایند، و بالاخره هم مطابقت و موافقت آنان را ترجیح داده‌اند.

ایشان، در عبارت فوق، برگشت اعراض دنیوی را در آخرت به جواهر، محتمل دانسته‌اند؛ ولی در عبارتی که در زیر از ایشان نقل می‌کنیم، این احتمال را نقض کرده‌اند: قائل شدن به این که: در این نشأه، انقلاب عرض به جوهر، و جوهر به عرض محال است، و در نشأة آینده ممکن خواهد بود، به سفسطه نزدیک‌تر است؛ به جهت این که نشأة آخرت، مثل همین نشأه است؛ و این که مردن و دوباره زنده شدن در میان این دو نشأه، فاصله می‌شود، نمی‌تواند برای امثال این احکام، صلاحیت داشته باشد.⁽⁴⁾

از تعبیر نخست ایشان، پیداست که آیات و روایات را صریح در بقا و تجسم اعمال نمی‌دانند؛ نگارنده گوید: اگر پای تأویل به میان آید (از آن نمونه تأویلات که در کتب تفسیر، فراوان است) هیچ کلام صریحی در عالم نمی‌توان یافت. زیرا که با در تقدیر گرفتن یک کلمة «کَأَنَّ» مثلاً، معنای هر جمله، یک سره عوض می‌شود؛ ولی اگر تأویل ترک شود، الحق هم آیات و هم احادیث با عبارات گوناگون و با صراحت غیر قابل انکار، بقا و تجسم اعمال را می‌رسانند (از آیات و احادیث یاد شده، در آینده انشاء الله تعالی، فصل مشبعی خواهیم آورد).

تعجب اینجاست که این دانشمندان، پس از آن که عرض بودن عمل را مسلم گرفته‌اند، توضیح نداده‌اند که چگونه و در روی کدام موضوع، آن را باقی دانسته‌اند؟! و چطور از بقای عمل فارغ شده و در تبدل آن به جسم، سخن رانده‌اند؟! زیرا که اگر عمل عرض باشد بایستی که معروضی داشته باشد تا با آن باقی بماند؛ و معین نکرده‌اند که این معروض چیست؟ و بر محقق لازم است که اولاً معروض عمل را اگر آن را عرضی بیش نمی‌داند پیدا کند و عمل را با آن باقی بداند و سپس در این باره بحث بکند که در آخرت چگونه اعراض دنیویه جواهر اخرویه خواهند شد؟ و یا از اول مانند دانشمندان سابق الذکر اصل بقای عمل را نپذیرد.

ما تحقیق کامل و بررسی دقیق کرده و عمل را از عرض بودن، رها ساخته‌ایم؛ عمل در نظر ما نیرویی است که از تن عامل جدا می‌گردد و عمل و عامل هر دو جوهر هستند؛ فلذا از گفتگوهای فوق و امثال آنها فارغ می‌باشیم.

همان طور که بخار هم مانند آب جوهر است و عرض نیست اگر چه به دست نمی‌آید و در ترازو سنجیده نمی‌شود و طول و عرض برایش تعیین نمی‌شود، عمل هم که باز شدة تن است جوهر است و عرض نیست نهایت آن که بخار در هوای سرد دیده می‌شود و عمل هیچ گاه در این زندگی دیده نمی‌شود؛ این محقق است و جای شک نیست که آدمی هر عملی که می‌کند قدری از مواد تن خود را می‌کاهد یعنی لاغر می‌شود و در ترازو سبک می‌آید یعنی مادّه بدن بر می‌گردد و نیروی عمل می‌گردد.

و علاوه بر آن، اصل تقسیم اشیای خارجیه، به دو قسم جوهر و عرض نادرست است؛ به جهت این که عرضی در خارج از ذهن موجود نیست؛ و به جز جوهر موجود دیگری در جهان نیست جهان پر از ماده و نیرو است و هر دو جوهرند؛ (تحقیق در بحث ذیل):

اعراض وجود ندارند

لازم است که در اصل تقسیم ماهیات موجوده در خارج به جوهر و عرض که از زمان باستان و از دانشمندان یونان یادگار مانده است. بحث کامل به عمل آید؛ و اگر واقعاً همان طور که ما فهمیده‌ایم عرضی در عالم نباشد و هر موجود جوهر باشد دیگر جای بحث برای امکان انقلاب عرض به جوهر باقی نمی‌ماند و در این صورت راه تجسم عمل بسیار صاف و هموار می‌شود و جای این را که «آیا ممکن است عرض جوهر گردد؟» این می‌گیرد که «آیا ممکن است جوهری به جوهری یعنی نیرو به ماده، مبدل شود؟» اکنون به حول الله تعالی وقوته می‌گوییم: آن چه که در خارج متحقق است، ماهیات جواهر است. و بنا به قول به اصالت وجود آن چه در جهان متحقق است وجودات جواهر است و در خارج از ذهن نه اعراض در قبال ماهیات جواهر، ماهیتی دارند، و نه در قبال وجودات جواهر، وجودی؛ و این ذهن انسان است که از همین ماهیات متحققه که جواهرند، او صافی انتزاع کرده و بر آنها اثبات می‌کند؛ و برای این اوصاف انتزاع شده، احکام و حدودی هم، تعیین می‌کند؛ پس نباید ما موجودات ذهنی را در حساب موجودات خارج بگذاریم و بنابراین تقسیم ماهیات خارجیه و یا وجودات خارجیه، به جوهر و عرض، هیچ معنایی ندارد؛ و تقسیم موجودات ذهنیه به آن دو، اگر چه صحیح است، ولی این نتیجه را نمی‌تواند بدهد که عرض موجود است.

اگر بگویند: در صورتی که ذهن انسان، آئینه جهان خارج است، پس هر چه دارد از جهان خارج دارد، و معنای آئینه بودن همین است؛ و بنابراین، اعراض که در ذهن، موجود هستند، حتماً در خارج هم بایستی موجود باشند.

می‌گوئیم اگر چه ذهن ما آئینه جهان خارج است، و کارش این است که موجودات بیرون از خود را بنمایاند، ولی چون همین آئینه جهان نما، یگانه وسیله فهم ما نیز می‌باشد، و به منزله چاقوی اهل تشریح می‌باشد، فلذا موجود واحدی را به جهات عدیده و جوانب متشتته منشعب می‌گرداند، و یک موجود را با تصویرات گوناگون نشان می‌دهد، و در این مرحله از فهم و درک، اعراض در ذهن آدمی پدیدار می‌شوند، و از یکدیگر در عالم فهم متمایز می‌گردند، و معنایی برای فکر کردن و اندیشه نمودن، جز همین پدید آمدن اعراض، و تمایز آنها از یکدیگر نیست.

اگر گفته شود: فرض می‌کنیم که دو جسم، در دو شکل مختلف، در خارج موجود است، اگر این دو شکل را دو عرض و دو موجود بدانیم، وجود عرض واضح می‌شود؛ و اگر این دو شکل را عدمی بگیریم، بایستی آن دو جسم را هم بر خلاف بداهت، غیر متفاوت بدانیم، و بگوئیم که به دو جسم متماثل نظر می‌کنیم.

می‌گوئیم: آن گاه که ما به دو جسم متماثل نظر می‌کنیم، و حکم به تماثل خارجی آن دو می‌کنیم و یا به دو جسم مختلف الشکل نظر کرده و به اختلاف آن دو، حکم می‌کنیم، ظرف وجود دو وصف تماثل و اختلاف، فقط ذهن حاکم است، چنان که ظرف وجود این دو حکم هم همان جاست و در خارج به جز آن دو ذات، موجود دیگری نیست؛ و گرنه لازم می‌آید که آن دو موجود مفروض، چهار موجود باشند.

اگر گفته شود: آن دو شکل، در خارج، موجود مستقل نیستند که لازم آید دو جسم، چهار موجود شوند، بلکه وجود آن دو شکل، وجودی غیر مستقل است، و معنای وجود عرض، همین است.

در پاسخ گوئیم: آن دو شکل خالی از دو حال نیستند: یا در خارج هستند و یا نیستند، اگر نیستند پس عرض، در خارج موجود نیست و اگر هستند و واقعاً موجودند، پس همان است که گفتیم، لازم می‌آید دو جسم، چهار موجود شوند؛ و علاوه بر این، چه معنایی برای وجود غیر مستقل، می‌توان تصور کرد؟ آیا اندکی از عدم، با وجود مستقل، مخلوط می‌شود و آن دو آن را از استقلال می‌اندازد؟! و یا وجود کم رنگ، غیر مستقل است و وجود پر رنگ هم وجود مستقل است؟! مانند نور پر رنگ و کم رنگ؟! هیچ کدام از این تصویرات و امثال آنها نمی‌توانند نیمه وجود بسازند!.

اگر گفته شود: دو انسان، اگر امتیازی از هم ندارند، پس چطور دو انسان شده‌اند و یک انسان نیستند؟ و اگر دارند، ولی عدمی است، پس در واقع باز هم امتیازی از هم ندارند، و اگر ما به الامتیاز آن دو، وجودی است، پس حتماً، این ما به الامتیاز، عارض بر آن دو می‌باشد؛ به جهت این که هر دو در تمام حقیقت نوعیه، متحد می‌باشند، و تمام ذات‌شان، ما به الاشتراک آنهاست؛ پس عرض بایستی موجود باشد.

در پاسخ گوئیم: دو انسان، اگر چه در تمام ذات و همه اوصاف، متماثل باشند، و فرض می‌کنیم که هیچ ما به الامتیاز نداشته باشند، باز به طور یقین، دو تا خواهند بود، و واحد نخواهند شد، و ما به الامتیازشان خودشان و سراسر وجودشان و عین ما به التماثل‌شان خواهند بود؛ و لازم است به این حقیقت متوجه باشیم که دو انسان، در هیچ جزئی شریک نیستند و امکان ندارد که جدا از هم باشند و شرکت هم داشته باشند؛ بلی دو موجود، نمی‌توانند اشتراک ذاتی داشته باشند، نه در جزء محسوس و نه در غیر محسوس، و فقط می‌توانند متماثل باشند، متماثل در ذات، در اوصاف؛ و بدیهی است که اشتراک غیر از تماثل است، و آن چه ممکن است دومی است.

و اما این که تقریباً همه اهل علم، افراد نوع را دارای حقیقت واحده، و انواع یک جنس را شریک در جزء ذات می‌نامند و می‌دانند، از باستانیان یونانیان یادگار مانده، و اصل صحیحی ندارد؛ و از فروع مساله ارباب انواع و مثل افلاطونی است.

و در صورتی هم که فرض شود که دو انسان، ما به الامتیاز دارند، مثلاً قد یکی بلند و دیگری کوتاه است، نمی‌توان گفت که این ما به الامتیاز، از عوارض آن دو نفر بوده، و در خارج وجود دارد، زیرا که لازم می‌آید که دو موجود، چهار موجود شود؛ حقیقت این است که، تماثل دو موجود، و هم چنین اختلاف آن دو در شکل، هیچ یک نمی‌تواند در خارج

موجود باشند، و موطن تماثل و اختلاف و حکم به آن دو، همانا ذهن حاکم است، نه جهان خارج، و آن چه که در خارج هست، دو انسان متماثل، و یا مختلف الشکل است.

اگر گفته شود: مسلما در جهان، ماهیت‌های گوناگون هست، و باید که هر کدام از آنها، معروض گونه و طوری باشد، غیر از گونه و طور آن دیگر، تا بتواند گوناگون باشند؛ پاسخ این است که دو طور موجود و دو گونه ماهیت و موجودات مختلفه، در خارج هستند، و در عالم خارج گوناگون هستند، و متماثل نیستند (و اگر دو موجود، متماثل باشند، همین گفتار را درباره تماثل آن دو خواهیم گفت) ولی طورها و گونه‌های آنها، و اختلاف و تماثل آنها، در خارج نیست.

و به طور خلاصه خود شیئ، در خارج هست، چه بزرگ باشد چه کوچک، چه سفید باشد چه سیاه، و غیر آنها؛ ولی بزرگی یا کوچکی آن و نیز سفیدی و یا سیاهیش، در خارج نیست؛ و خیلی فرق هست در میان این که گفته شود: شیئ بزرگ سفید، در جهان هست و این که سفیدی و بزرگی شیئ در جهان هست؛ و آن چه که ما نفی می‌کنیم وجود سفیدی و بزرگی و غیر اینها موجود باشند، لازم می‌آید که یک چیز، چند چیز باشد.

اگر بگویند: در جهان، دو چیز در جائی و سه چیز در جای دیگری، می‌تواند باشد؛ پس هر کدام از این دو دسته، در خارج، معروض شماره‌ای و مکانی، غیر از شماره و مکان آن دیگری است؛ در پاسخ می‌گوئیم: فقط خود دو چیز و سه چیز در خارج هستند، و به جز خود آنها، موجود دیگری به نام عدد و مکان، در عالم نیست؛ و گرنه بایستی که از پنج، زیادتر باشند؛ شماره و مکان، در جایی هستند که حکم به آن دو در آنجا موجود می‌شود، و آن جا ذهن است.

ملا صدرا می‌گوید: حرکت، امری عقلی است، و وجودی برای آن در خارج نیست؛ و ایضاً: حرکت، همان مفهوم تغیر است، و معنایش اضافی است، و وجودی برای آن جز در ذهن نیست؛ از این دو کلام خوب فهمیده می‌شود که نظریه ایشان چیست؟.

نتیجة بحث این است که: هیچ عرضی به هیچ عنوانی در خارج وجود ندارد، و هر چه که در جهان هست، فقط جوهر است؛ و بنابراین، تقسیم اشیای خارجیه به جوهر و عرض، از اصل، نادرست است.

با مطالعه بحث‌های این فصل، خوب به دست می‌آید که یک جمله، بلی فقط یک جمله: «عرض موجود است» قرنها دانشمندان را از اعتقاد به معاد اعمال، باز داشته و آنان را از وصول به حقیقت رستخیز، مانع شده است؛ با این بحث‌ها تمامی موانعی که متقدمین از دانشمندان مسلمین در راه فهم بقا و تجسم اعمال در جلو عقول و اندیشه‌ها قرار داده بودند، کلیتاً برداشته می‌شوند و راه به سوی این حقیقت هموار می‌گردد و باز می‌شود.

تجسم عمل در نزد شیخ بهاء الدین

نخستین دانشمندی (از مؤلفین اسلامی) که تجسم عمل را کشف، و به آن استدلال و نقض منکرین را دفع کرده است تا آن جا که ما اطلاع یافته‌ایم، دانشمند بزرگوار جناب شیخ بهاء الدین محمد عاملی، رضوان الله علیه است. غالباً کسانی که بعد از ایشان قائل به تجسم عمل شده‌اند از فکر بکر وی استفاده کرده و چیزی به فرمایشات ایشان نیفزوده‌اند؛ و بسا عین گفتار ایشان را تکرار کرده و حتی گاهی مقداری از کلمات ایشان را شاید به جهت این که به عمق آن نرسیده‌اند، حذف کرده‌اند؛ اینک ما سخنان متین و استوار ایشان را بی‌کم و کاست می‌آوریم و در پیرامون آنها به بحث می‌پردازیم:

فرموده: تجسم اعمال، در نشأة اخرویه، در احادیث زیادی که عامه و خاصه روایت کرده‌اند، وارد شده است.⁽¹⁾

و ایضاً: بعضی از صاحب دلان فرموده: مارها و عقرب‌ها و بلکه آتش‌هایی که در قیامت ظاهر می‌شوند عین همان اعمال زشت و اخلاق پست و عقائد باطل هستند که در این صورت‌ها ظاهر می‌شوند، و این چادرها را به سر می‌کشند؛ چنان که روح و ریحان و حوری و میوه‌ها، همان خلق‌های پاکیزه و اعمال صالحه و اعتقادات حقه می‌باشند که در این جهان، در این طرز آشکار گردیده و با این اسم‌ها نامیده شده‌اند: زیرا که حقیقت واحده، با اختلاف مواطن صورت‌های مختلف در می‌یابد و در هر جایی با زیوری آراسته شده، و در نشأه‌ای با طرزی پیراسته می‌گردد.⁽²⁾

سپس فرموده:⁽³⁾گفته‌اند که اسم فاعل، در فرمایش خداوند متعال: یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لمُحِیطَةٌ بِالْکافِرِینَ، ⁽⁴⁾به معنی استقبال نیست، تا به طوری که اهل ظاهر از مفسرین گفته‌اند، معنی این باشد که دوزخ، بعدها در نشأة آخرت آنان را احاطه خواهد کرد، بلکه به معنای حقیقی خود که زمان حال است، می‌باشد. زیرا که اخلاق و اعمال و اعتقادات زشت ایشان در همین نشأه پیرامون آنان را فرا گرفته است و اینها عین همان دوزخ هستند که بعدها در نشأة آخرت در شکل آتش و عقرب‌ها و مارها به آنان آشکار خواهد شد.

و قیاس باین کن فرمایش خداوند عزوجل را: إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً، ⁽⁵⁾و همچنین فرمایش خداوند پاک: یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً، ⁽⁶⁾مقصود این نیست که پاداش آن را می‌یابد بلکه این است که خود آن را می‌یابد، ولی در حالی که با چادری دیگر آشکار شده است، و فرمایش خداوند متعال: فَالْیَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، ⁽⁷⁾تقریباً صریح در این است و مانند اینها در قرآن عزیز بسیار است.

و در احادیث نبویه، آن قدر وارد شده است که شمرده نمی‌شود. مانند اینکه فرموده: الّذی یَشرَبُ فی آنِیةِ الذَّهَبِ و الفضّةِ اِنَّما یُجرجِرُ فی جوفِهِ نارَ جَهَنَّمَ؛⁽⁸⁾و فرموده: الظُّلمُ ظُلُماتُ یومِ القِیامَةِ؛⁽⁹⁾و فرموده: الجَنَّةُ قیعانٌ وَ اِنَّ غِراسَها سُبحانَ اللهِ وَ بِحمدِهِ؛⁽¹⁰⁾و غیر از اینها از احادیث فراوان.

و نیز شیخ بزرگوار فرموده:⁽¹¹⁾آن چه گفته می‌شود که جسم شدن عرض بر خلاف عقل است سخنی است که فقط ظاهر دارد و عوام پسند است. و آن چه که خواص اهل تحقیق بر آنند این است که اصل شیئ و حقیقت آن غیر از صورت آن است صورت فقط وسیلة تجلی اشیاء به حواس ظاهری است و در نزد صاحب ادراکات باطنی لباسی است که به قامت حقائق اشیاء پوشانیده شده و ظهور شیئ در صورت‌های خود به حسب اختلاف مواطن و نشأه‌ها گوناگون می‌شود در هر موطنی لباسی می‌پوشد و در هر نشأه‌ای چادر دیگری به خود می‌پیچد؛ چنان که گفته‌اند: رنگ آب، رنگ

ظرف آب است؛ و اما اصلی که این صورت‌ها یکی پس از دیگری به آن وارد می‌شوند و از آن گاهی به «سِنخ»⁽¹⁾تعبیر می‌آورند، و گاهی به «وَجه»⁽²⁾و دیگر بار به «روح» آن را فقط علام الغیوب می‌داند.

پس بعدی ندارد که چیزی در جایی عرض باشد، و در جای دیگری جوهر؛ آیا نمی‌بینی که شیئ دیده شده، در صورتی به حس بینایی ظهور می‌یابد که چادرهای جسمانی به خود پیچیده باشد، و وضع خاصی به خود بگیرد نه نزدیک نزدیک آید. و نه دور دور رود و مانند اینها از شرایط با این که در حس مشترک از این امور عریان و از این شرایط جدا و لخت است.

و آیا نمی‌بینی که صورت علم که در بیداری به تو آشکار است، در این نشأه امری عرضی است و سپس همان علم، در رؤیا، در صورت شیر، ⁽³⁾ظاهر می‌شود؛ پس آن چه که در این صورت‌ها ظهور می‌کند یک چیز است. و یک حقیقت است که در هر موطنی به صورتی جلوه‌گری می‌کند و در هر نشئه‌ای با زیوری خود را می‌آراید و در هر جهانی زی آن جهان را به خود می‌گیرد و در هر مقامی اسمی پیدا می‌کند جسم می‌گردد در جایی آن چه عرض بود دگر جای.

عمل، صورت ماده⁽⁴⁾ای است که نعمت یا نقمت خواهد شد

پس از تأمل، در سرتاسر فرمایشات شیخ بزرگوار که در فوق نقل شد، به طور واضح و صریح فهمیده می‌شود که عمل در نزد ایشان عرض مقابل جوهر نیست بلکه عرض به معنای صورت است صورت است برای ماده‌ای برای هیولائی، که در جهان آخرت این صورت را از بر، برافکنده و صورت نعمت‌های بهشت و یا نقمت‌های دوزخ را به خود می‌گیرد. بنابراین شیخ بزرگوار شیخ بهاء الدین عاملی رحمه الله تعالی، عمل را عرض نمی‌داند و جوهر می‌داند و عمل را صورت کنونی نعمت‌های آینده بهشت و نقمت‌های آیندة دوزخ می‌داند، به جهت این که: «صورت» از اقسام جوهر است.

فشرده و چکیدة سخنان شیخ بهایی قدس سره همین است و عین حق است. ولی در مطاوی فرمایشات ایشان، که در بحث فوق نقل کردیم سه جمله به چشم می‌خورد که با مضمون سایر کلمات ایشان نمی‌سازد، و با خلاصة مقصود ایشان سازگاری ندارد و شاید که ایشان «به صورت» به مناسبت این که آنرا حال در ماده (هیولی) می‌داند عرض نام می‌دهد و عرض به این معنی قسمی از جوهر است و قسیم آن نیست؛ ولی با این همه تکلف، نمی‌توان سراسر سخنان ایشان را مطابق مصطلحات اهل فلسفه، تفسیر و تصریح کرد، چون با صراحت اظهار داشته‌اند: بعدی ندارد که چیزی در جایی عرض و در جای دیگر جوهر باشد. در این تعبیر عرض قسیم و مقابل جوهر است و شاید که وی در جوهر و صورت و عرض اصطلاح مخصوصی دارد.

رنگ آب، رنگ ظرف آب است

بهترین مثل برای شناساندن هیولی (ماده) و حلول صورت در آن، همین مثل است که شیخ آورده است. رنگ آب، رنگ ظرف آب است. یعنی چنان که آب از خود رنگی ندارد، و بی‌رنگ هم دیده نمی‌شود. بلکه به رنگ ظرف خود در می‌آید، و چون هیچ گاه بدون ظرف نمی‌باشد، فلذا هیچ وقت هم بی‌رنگ دیده نمی‌شود؛ همچنین حقیقت موجودات جهان هم از ذات خود رنگی یعنی صورتی ندارد، و بی‌صورت هم متحقق نمی‌شوند، بلکه به صورت‌هایی که ظرف وجود آنها یعنی جهان و طرز نشأه اقتضاء می‌کند در می‌آیند. و چون هیچ گاه نمی‌توانند از جهان مطلق بیرون بروند، و از هر نشأه فارغ گردند فلذا هیچ موجودی هم هیچ گاه بی‌صورت نخواهد بود. پس حقائق جهان، بنا بر آن چه شرح شد، غیر از صورت‌های خود می‌باشند، و اعمال بشر هم که در ظرف این طرز نشأه و این طور زندگی به صورت‌های کنونی تحقق می‌یابند، پس از عوض شدن طرز نشأه و نحوة زندگی، مسلماً در صورت‌های دیگری بارز خواهند شد: در صورت نعمت‌ها و نقمت‌های اخروی.

رؤیا و تعبیر آن

راستی آیا آن چه که در رؤیا دیده می‌شود، با آن چه که در جهان خارج به عنوان تأویل و به نام تعبیر واقع می‌گردد متحد الحقیقه هستند؟! نخستین دانشمندی که به این پرسش بسیار عجیب (تا آن جا که ما اطلاع داریم) پاسخ مثبت داده شیخ بزرگ شیخ بهاء الدین محمد عاملی است و غیر از ایشان کسی را نیافته و نشنیده‌ایم که این پرسش را مطرح نماید و به آن متعرض شود.

در گفتاری که از ایشان نقل کردیم، دیده می‌شود که فرموده: هیولای علم، که در بیداری به صورت عرضی ذهنی جلوه‌گر است، در عالم خواب و رؤیا، به صورت شیر در می‌آید.⁽¹⁾این سخن در بدو نظر، بسیار عجیب به نظر می‌رسد و واقعاً بعید شمرده می‌شود ولی پس از بررسی برخی از آیات کریمة قرآنیه، اصل این مساله کاملاً روشن گردیده، و جای ابهامی از حیث دلالت آیات، باقی نمی‌ماند؛ اگر چه هنوز پای عقل بشری به آن نرسیده، ولا، یا نعمی، در این باب نگفته، و راهی برای تحقیق و بررسی قضیه نیافته است.

اینک ما، چند نمونه از آیات کریمه، در بحث‌های ذیل، نقل می‌کنیم و به حول الله وقوته اثبات می‌کنیم که فرمایش جناب شیخ عین حق، و شرح حقیقت است.

رؤیای یوسف علیه السّلام

خداوند متعال، رؤیای یوسف علیه السّلام را بدین طرز حکایت می‌فرماید: یا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی ساجِدِینَ، ⁽²⁾در این کریمه، خداوند علیم، و یا خود حضرت یوسف، به یازده ستاره و خورشید و ماه، ضمیر «هم» را که به جمع مذکر عاقل، بر می‌گردد، برگردانیده است؛ پس خداوند متعال و یا خود آن حضرت در

ضمن این حکایت، چنین می‌فهمانند که: یازده ستاره و خورشید و ماه صورت رؤیایی برادران و پدر و مادر یوسف علیه السّلام هستند؛ و یک حقیقت در دو نشأه در صورت پیدا کرده: در رؤیا به صورت ستارگان و خورشید و ماه، و در بیداری به صورت برادران و پدر و مادر یوسف درآمده است.

سالها گذشت و آن چه که در رؤیا وقوع یافته بود در بیداری هم وقوع یافت و حقیقت کرنش ستارگان، تبدیل صورت داد و در صورت کرنش برادران ظاهر شد؛ چنان که خداوند متعال، نقل فرموده: وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قالَ یا أَبَتِ هذا تَأْوِیلُ رُءْیایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّی حَقًّا، ⁽¹⁾در این آیه دو نکتة جالب توجه هست: نخست قول حضرت یوسف علیه السّلام «هذا تأویلُ رؤیایَ»، «هذا» اشاره به کرنش برادران است که وقوع می‌یافت، و تأویل به معنی برگشت است پس کرنش ستارگان برگشت یافته و کرنش برادران گردیده بود؛ دوم: باز قول آن حضرت است «قد جعلها ربی حقاً» ضمیر مؤنث، در «جَعَلَها» به رؤیا بر می‌گردد و «حقّ» هم به معنی ثابت است، پس معنی این می‌شود که: خداوند متعال، رؤیای یوسف علیه السّلام یعنی کرنش ستارگان را، در صورت کرنش برادران ثابت و واقع گردانید.

خواب دو زندانی

قرآن مجید، خواب دو نفر زندانی را که با حضرت یوسف علیه السّلام با هم در زندان روزگار می‌گذرانیدند، چنین نقل می‌فرماید: وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَیانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّی أَرانِی أَعْصِرُ خَمْراً وَ قالَ الْآخَرُ إِنِّی أَرانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِیلِهِ إِنَّا نَراکَ مِنَ الُْمحْسِنِینَ، ⁽²⁾چنین به نظر می‌رسد که دو نفر با هم «نَبِّئْنا بِتَأْوِیلِهِ» نگفتند، بلکه هر یک جدای از دیگری «إِنّی نَراکَ» گفت؛ ولی چون، دو «اِنّی اَراکَ» مساوی است با یک «انا نریک» فلذا با این صیغه، نقل شده است؛ پس با شهادت متن کلام، به دست می‌آوریم که این حکایت، نقل به معنی است، نه نقل به لفظ.

بنابر حقیقت فوق، کلمة تأویل را خود خداوند متعال، انتخاب فرموده است اعم از این که آن دو نفر زندانی مرادف این کلمه را گفته باشند، و یا اصلاً هیچ کدام نه متوجه معنای تأویل بوده و نه مرادف آن را به زبان آورده باشند؛ پس ما می‌توانیم با کلمة تأویل، استدلال کنیم و پی به این حقیقت ببریم که آن چه در رؤیا واقع می‌شود برگشت می‌یابد و در عالم خارج در صورت دیگری وقوع می‌یابد.

و نیز در پاسخ حضرت یوسف علیه السّلام هم کلمة تأویل هست: لا یَأْتِیکُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُکُما بِتَأْوِیلِهِ، ⁽³⁾در این جملة کریمه هم یا خود آن حضرت مرادف کلمة تأویل را انتخاب کرده بوده، و یا خداوند متعال، گفتار او را با این لفظ نقل فرموده، و ظاهر این است که هر دو طرف احتمال، درست است، و به هر حال ما از این نامگذاری با نام تأویل می‌توانیم این استفاده را بکنیم که: آن چه در عالم رؤیا وقوع می‌یابد، برگشت یافته، و در عالم خارج در صورت دیگری واقع می‌شود.

رؤیای ابراهیم علیه السّلام

خداوند متعال چنین نقل می‌فرماید که حضرت ابراهیم علیه السّلام به پسرش اسمعیل علیه السّلام فرمود: یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری، ⁽¹⁾اسمعیل علیه السّلام در پاسخ گفت: قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ، ⁽²⁾از این پاسخ معلوم می‌شود که: ذبح کردن ابراهیم علیه السّلام ، پسر خود اسمعیل علیه السّلام را در رؤیا در نظر حضرت اسمعیل، صورتی از فرمان خداوند بوده است، از فرمان واقعی او که در عالم خارج می‌رسد، پس چنین استفاده می‌کنیم که: آن چه در رؤیا وقوع می‌یابد، صورتی از آن است که در عالم خارج، وقوع خواهد یافت؛ و حضرت ابراهیم هم به طوری که از باقی آیات معلوم است، این نظریة پسر خود را صحیح می‌دانسته و عملاً آن را تصدیق کرده است؛ یعنی: صورت رؤیای خویش را صورتی از واقعة خارجیه که بایستی وقوع بیابد، می‌دانسته است.

خداوند متعال باقی حکایت را چنین نقل فرموده: فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهِیمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا، ⁽³⁾جواب لما محذوف است، و «نادیناهُ» نمی‌تواند جواب آن باشد، به جهت این که واو عطف دارد و تقدیر ظاهراً این است فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهِیمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا و چون تتمة کلام، قرینه و قائم مقام آن می‌شد فلذا حذف گردید (از تمام آن چه که مفسرین احتمال داده‌اند، گفتة ما بهتر و دلچسب‌تر است.)

و به هر حال، آیات کریمه، دلالت بر این می‌کنند که عین آن چه که حضرت ابراهیم علیه السّلام در خواب دیده بود، در عالم خارج وقوع یافت، به طوری که این واقعة خارجیه، مصداق رؤیای یاد شده گردید؛ یعنی آن چه که در رؤیا دیده شده بود به طور «هو هو» و «این، آن است» به این واقعه صادق آمد: رؤیایت را ای ابراهیم با مصداق گردانیدی و پیش از آن که این عمل را بکنی، رؤیای تو در جهان حقیقت، مصداقی نداشت، ولی وقتی که هر دو سلم شدید، و پسر را بر زمین افکندی، رؤیایت را صادق و با مصداق گردانیدی.

دنیا رؤیا و آخرت تأویل آن است

اعمالی که افراد انسان، در این زندگی انجام می‌دهند رؤیاهایی می‌باشند که تأویل و برگشت آنها نعمت‌های بهشت و نقمت‌های دوزخ است؛ در حکایت فوق. در بیان رؤیای حضرت ابراهیم علیه السّلام و تأویل آن، پس از آن که خداوند متعال «قد صدقت الرؤیا» فرموده، بعداً هم، چنین فرموده است: انا کذلک نجزی المحسنین، یعنی همان گونه که ابراهیم رؤیای خود را راست گردانید، ما نیز مسلماً همین طور نیکوکار را پاداش می‌دهیم. همان طور که رؤیای آن حضرت وجودی ذهنی بود، و پنداری بیش نبود و او آن را در خارج موجود گردانید و به آن مصداق درست کرد، خداوند جهان آفرین هم به اعمال پارسایان که موجودات دنیوی هستند و در مقابل آخرت و حقایق آن، شبیه‌ترین چیز به رؤیا می‌باشند، در جهان آینده، وجود اخروی و تحقق فردوسی می‌دهد بدانگونه که هر ناظری می‌گوید: این، همان است که در دنیا به جا آوردم، و آن را در آنجا انجام دادم؛ این، همان است که در دنیا روزی من شده بود.

خداوند متعال فرموده: کُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِی رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ، ⁽¹⁾ظاهراً معنای این کریمه همان است که ما گفتیم: اعمال گذشتة دنیوی خودشان را می‌بینند که با حقیقت خود ظهور کرده و در صورت لذتی ابدی و سروری همیشگی نمایان گردیده است، و در عین حال، شباهت خود را هم به عمل دنیوی گذشته محفوظ داشته چنان که فرموده: وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً، ⁽²⁾آیا تأویل و برگشتی بهتر از این، به تصور می‌رسد که اعمال گذشته‌ای که مانند رؤیاها سپری شده و خیلی وقت است که از دیده‌ها نهان شده‌اند؟ ناگهان در عالم حقیقت، با وجودی جاودانی، جلوه‌گر شوند و دیده را روشنایی و دل را شادی بخشند!!

و نیز در قرآن کریم فرماید: إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِی نَعِیمٍ وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِی جَحِیمٍ، ⁽³⁾این بهشت ناشناخته و این دوزخ نکره که هم اکنون مردمان در آنها به سر می‌برند چه چیز هستند؟ و در کجا قرار دارند؟ ظاهراً هیچ پاسخی به این پرسش، بهتر از این نمی‌توان یافت که: این بهشت و این دوزخ در هر جایی که مردمان هستند، می‌روند و می‌آیند و عمل می‌کنند و نیکی و بدی به جا می‌آورند، می‌باشند؛ و همین اعمال نیک و بد، نعمت‌ها و نقمت‌های این بهشت و دوزخند؛ بلی همین اعمال زیبا و زشت ما که نسبت به عالم آخرت که عین حقیقت است، خوابی و رؤیایی بیش نیستند. وقتی تأویل می‌یابند و برگشت می‌کنند و (مانند خوابی که تعبیرش وقوع یافته باشد) در شکل نعمت‌های بهشتی و یا در صورت نقمت و نکبت‌های جهنمی پدیدار می‌گردند؛ و بهشت ناشناخته و دوزخ نکره، تغییری یافته وبهشت اخروی و دوزخ حقیقی (که به گوش همه رسیده و معروف همگان است) می‌گردند.

بنابر آن چه بیان شد، بهترین نمونه در این دنیا، برای تجسم عمل. همین تأول یافتن و برگشت کردن رؤیاها است. برگشت اعمال دنیوی به مواد اخروی مانند برگشت موجودات رؤیایی به موجودات زمان بیداری است. (البته فقط رؤیاهای صادقه می‌توانند برای ما مثل شوند، نه هر خواب و خیال) و مؤید این تنظیر، روایات زیاد و آیات بسیاری است که می‌فرمایند: حقیقت زندگی و زندگی حقیقی، زندگی اخروی است، و زندگی دنیوی در مقابل آن بازیچه‌ای و رؤیایی بیش نیست. در قرآن کریم هست: وَ ما هذِهِ الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ؛⁽⁴⁾و از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت شده: النّاسُ نِیامٌ فَاِذا ماتوا انتَبَهوا؛⁽⁵⁾و از حضرت زین العابدین علیه السّلام : الدّنیا سِناتٌ وَ الآخِرَةُ یَقظَةٌ وَ نَحنُ بَینَهُما اَضَغاثُ اَحلامٍ.⁽⁶⁾

واضح‌ترین دلیل بر این که زندگی دنیا مانند خواب، و اعمال آن، شبیه رؤیا است، گذشتة خود دنیا و ایام ماضیة همین زندگی است. زیرا که گذشتة هر چیز، بهترین نمونة آن است آیا از گذشتة زندگی دنیوی جز خاطراتی شیرین و یا تلخ چیز دیگری باقی است؟ گذشتة جهان چون که گذشته و نمانده است، گویا که از اول نبوده و وجودی نداشته است. فلذا حقایق تاریخی دوران باستان، با افسانه‌های کهن روزگاران پیشین یکسان دیده می‌شوند. به جهت این که از هیچ

کدام از آنها چه واقع و چه غیر واقع، چه راست و چه دروغ، جز پنداری باقی نیست! آیندة زندگی دنیا هم مانند گذشتة آن که چیزی از آن در دست نیست، مانند رؤیاهایی است که انسان در مواقع خوابیدن آرزوی دیدن آنها را می‌کند.

حال دنیا را بپرسیدم من از فرزانه‌ای

گفت یا خوابی است یا وهمی است یا افسانه‌ای

گفتمش احوال عمر، ای دل بگو تا عمر چیست؟

گفت یا برفی است یا شمعی است یا پروانه‌ای

گفتمش اینان که می‌بینند چون دل بسته‌اند

گفت یا کورند یا مستند یا دیوانه‌ای

نظریه ملا صدرا در بقا و تجسّم عمل

چنین گفته است که: افراد انسان، پس از آن که به حسب طبیعت بشری، نوع واحد می‌باشند از جهت ملکه‌های گوناگونی که از تکرار اعمال برای ایشان حاصل می‌شود، در باطن و به حسب روح، انواع مختلفه می‌گردند!⁽¹⁾و در جایی هم گفته: به طور قطع، تکرار اعمال صادره از انسان، سبب می‌شود که در نفس وی، ملکه و خلق‌هایی حادث گردند، و هر ملکه و صفتی که به جوهر نفس غالب می‌آید، صورت نفس در قیامت، مناسب با آن خواهد بود.⁽²⁾

حقیقت انسان، در زندگی‌های آینده

ملا صدرا، به ذات عمل صادر شده، و از عامل جدا گردیده، چندان توجهی نکرده، و از اندرون سازمان انسان، فارغ نشده و به کشور آدمی و صادرات آن، نظری نیانداخته است، و مزایای اخروی را، مطلقاً و بدون هیچ استثنا، در میان زوایای ذات وی جستجو کرده است؛ و نتیجه این شده که ارزش را مختص نیات انسان، و منحصر به علم و معرفت او، قلمداد کرده است، و ذات عمل را که از او صادر می‌گردد، با صراحت هر چه شدیدتر فاقد اثر شناخته است.

می‌گوید: بنای نشأة اخروی و آبادانی آن، تنها با صورت‌های اعتقادهایی است که در نفس او، تقرّر می‌یابند؛⁽³⁾و ایضاً:⁽⁴⁾اگر فرض شود که این معرفت‌ها به خودی خود، در قلب کسی، بدون این که عملی خوب و یا زشت به جای آورد، حاصل شود، البته او مؤمن به حق بوده، و به سعادت حقیقی فائز می‌گردد، در حالی که نه قصوری در ایمانش پیدا شده، نه خللی در آن راه یافته است؛ و این اگر چه مجرد فرض است، ولی مقصود ما آگاه ساختن به این است که: عرفان، اصل و عمده، و عمل، فرع است؛ و ایضاً: تا آن گاه که جوهر انسان، جوهری ادراکی و عملی نگردیده است، از جنس جواهر زنده (که به خداوند و دار کرامتش نزدیک هستند) نخواهد شد؛⁽⁵⁾و ایضاً: تا آن گاه که نفس آدمی، از جنس این اکوان دنیوی است، هیزم دوزخ است، و جایگاهش آتش است.⁽⁶⁾

و نیز: اهل کشف و شهود، گفته‌اند: هر کس در دنیا پرده از روی بصیرت خود بردارد و با دیده دل به باطن خویش بنگرد، هر آینه اندرون خود را، از انواع موذی‌ها و اصناف درند‌گان، پر می‌یابد، که در صورت شهوت و غضب و کینه و حسد و کبر و خود پسندی و ریا و مثل اینها هستند؛ زیرا که هر کدام از این معانی چنان که صورتی در دنیا دارند،

صورتی هم در باطن دارند، ولی صورت دنیوی آنها مغشوش با غیر و غرق در ماده است، جلو تأثیرشان، با عوائق خارجی گرفته شده است؛ از درنده دنیوی ممکن است، که با مانعی و حجابی، یا به این که قصد ترا نکند، و غیر اینها، احتراز جست، به خلاف درنده باطنی، زیرا که سراسر حقیقتش درنده است، و در عین حال در محض قلب کسی که در او رسوخ یافته، مکان و نشیمن گرفته است و چنین مارها و عقرب‌هایی که در برزخ و یا در آخرت هستند، (وی بدین نمط، به سخنان خود ادامه می‌دهد، تا می‌گوید:) و قطعاً این مارها و موذی‌ها، صوری خارج از ذات مرده ندارند، و علاوه بر ذات او، یعنی محض قلب او و دیده باطن او و نفس او که در قیامت با صورت خلق‌ها و عمل‌های او متصور می‌شود، صورتی ندارند.⁽¹⁾

بقای اعمال و تَجَوهُر آنها

نظریه ملا صدرا درباره خود عمل، علاوه بر آن چه نقل گردید که: عمل را در زندگی‌های پس از مرگ، به کلی بی‌اثر و فاقد ارزش دانسته است؛ این است که (خودش می‌گوید):

بدان که گفتار و کردار تا آن گاه که وجودشان در وجود حرکت و صوت است، بهره‌ای از بقا و ثبات ندارند ولی هر کسی که کاری انجام داد، یا سخنی گفت، اثری و حالتی از آن در نفس وی حاصل می‌شود، که مدتی می‌ماند و آن گاه که کردارها و گفتارها مکرر گردیدند، آن آثار هم، در نفس او مستحکم شده و آن حال‌ها برگشته و ملکه می‌شوند؛ چنان که حرارت ضعیف در زغال هنگامی که شدت یافت، صورت ناریه سوزاننده‌ای می‌گردد، همچنین کیفیت نفسانیه، هنگامی که شدت یافت ملکه‌ای راسخ می‌گردد؛ یعنی صورتی نفسانی می‌شود که مبدأ آثار مخصوصی می‌گردد، و در نتیجه، کار مناسب با آن به آسانی و بدون تردید و مشقت، بدون نیاز به کسب خارجی صادر می‌شود؛ (تا می‌گوید) پس آثاری که از اعمال و اقوال، در قلوب، حاصل می‌شود، مانند نقش‌های کتاب است که در الواح و صحائف است.⁽²⁾

تحقیق در تنوع انسان

ایشان، مصیر و بر گشت افراد انسان را به انواع مختلفة الحقائق دانسته است؛ این مطلب، در نظر ما هم کاملاً صحیح است؛ به جهت این که:

عمل کردن، ذات خود را مصرف کردن، و تبدیل خویشتن است؛ و انسان در هر باری که عملی انجام می‌دهد، مقداری از ذات خود را خرج می‌کند؛ یعنی قدری از ذات خود را تبدیل به عملی که آن را انجام می‌دهد، می‌کند؛ بنابراین اگر مجموع اعمال فردی را که از روز تولد تا هنگام مرگ به جا آورده است، در یک جا جمع و اعمال هر عضو را به طرزی که خود اعضای بدن، هم اکنون تجمع یافته‌اند، در جای خود آن عضو بگذارند، پس ساختمانی که سراسر اعضای آن، از نیروهای گوناگون اعمال، پرداخته شده و از خود انسان صاحب عمل به دلخواه خود او به تدریج بیرون گردیده است، حاضر خواهد شد.

و چون اعمال صادره از افراد، مختلف و گوناگون است به جهت این که هر کس اعمال مخصوص به خود را انجام می‌دهد، پس ساختمان‌های نیرویی افراد، مسلماً با یکدیگر مختلف خواهند بود؛ و آن گاه که رستاخیز عمومی به پا گردید

و کوچک و بزرگ اعمال به حکم حضرت پروردگاری جلت عظمته و عظمت قدرته، جمع آوری شد، تفاوت‌های بزرگ ساختمان‌های یاد شده و فرق‌های فاحش این سازمان‌ها، واضح و هویدا خواهند شد.

و چون این ساختمان نیرویی، قسمتی از ذات انسان و مقداری از خود او است که از او بیرون گردیده، و در روز بعث هم، همین ساختمان با ساختمان در قبر نهاده شده و پوسیده خود او (به طرزی که در آینده انشاء اللّه تعالی یادآوری خواهیم کرد)⁽¹⁾پیوند یافته و ازدواج خواهند کرد، در نتیجه ذوات افراد انسان، حقائق گوناگون و انواع متشتته‌ای خواهند بود.

بلی این مساله که افراد انسان، در آخر امر، مختلفة الحقائق خواهند بود، در نظر ما هم صحیح می‌باشد؛ و راه وصول ما هم به این حقیقت، همان راه است که ایشان پیموده‌اند: راه انجام دادن اعمال مختلفه؛ ولی حقیقت‌های مختلفه‌ای که ما از انسان‌های اخروی فهمیده‌ایم، غیر از حقیقت‌ها و ذوات مختلفه ایست که ایشان، برای افراد انسان در نظر گرفته‌اند: ذاتی که ما برای انسان آینده به دست آورده‌ایم، عبارت است از مجموعه بدن مادی که در قبر دفن شده و نیروهای اعمالی که به جا آورده است؛ و اما ذاتی که ایشان تهیه دیده‌اند، عبارت است از ملکه‌های گوناگونی که از تکرار اعمال برای فرد انسان در این زندگی حاصل می‌شود:

ملکه چیست؟

نوزادی که از مادر متولد می‌شود، و به این زندگی قدم می‌گذارد از لحاظ جامعیت به اعضای کار، چیزی کمتر از یک انسان بیست ساله ندارد، هر عضو و حسی که در او هست، قلب و مغز و اعصاب و غیر اینها کلیتاً و بدون استثنا در بدن نوزاد هم موجود است، ولی با همه اینها می‌بینیم که نمی‌تواند کارهای انسان بیست ساله را انجام بدهد.

اینک بایستی رسیدگی نمائیم که جهت این فرق فاحش و تفاوت آشکار چیست؟ در نظر ما این پرسش فقط یک پاسخ دارد، و آن این است که: نوزاد استعمال و به کار بستن اعضا را نمی‌داند، و از موجودات جهان و منافع و مضار آنها هم آگاهی ندارد، و بیست ساله آگاه است، نوزاد آشنا نیست و بیست ساله آشناست.

اکنون به این پرسش می‌رسیم که حقیقت آشنایی چیست؟ پاسخ این پرسش هم این است که: خداوند متعال، آدمی را طوری آفریده است که خود به خود و نامنظم، یعنی کودکانه، از بدو تولد، اعضای خویش را به کار می‌اندازد، بدون این که بتواند غرض عقلایی از آنها داشته باشد، چشم‌ها را باز می‌کند و باز آنها را می‌بندد، دستها و پاها را حرکت می‌دهد، سامعه‌اش طبعاً از اصوات گوناگون و دیدگانش از الوان مختلف، متأثر می‌گردد، و همچنین سایر اعضا و سایر حواس، و سپس این تأثیرات مطبوع و یا نامطبوع، به وسیله اعصاب به مغز و لبّ او منتقل می‌شود، و در آنجا هم در گوشه‌ای که به نام حافظه خوانده می‌شود، به طرزی مبهم، محفوظ می‌ماند، هر وقت که این انتقاشات به حد کافی، در حافظه او به روی هم انباشته شدند گفته می‌شود که او آشنا گردید.

چقدر طول می‌کشد که آدمی بتواند در یاد خود نگه دارد که آتش، سوزاننده است، و راه پرهیز از آن هم این است که باید دست را از آتش، کنار کشد و طرز کنار بردن دست هم چطور است، آن گاه که این قضایا در ذهن وی ثبت شد

می‌گویند که او با آتش، آشنا شده است؛ پس معنای آشنایی همین خوب حفظ کردن و نگاه داشتن مغز است، و آشنایی به زندگی به حد کافی، هنگامی برای انسان حاصل می‌شود که شرع انور هم در آن وقت او را بالغ می‌شناسد.

اینک که معنای آشنایی را تا اندازه‌ای به دست آوردیم، می‌بینیم که: ملکه چیزی جز آشنایی نیست؛ انسان که در آغاز طفولیت، برخی از لغات ابتدایی را به زبان می‌آورد، به زحمت زیاد آنها را ادا می‌کند، و نمی‌تواند به آسانی زبان خود را به همه مخارج حروف برساند، و پس از آن که توانست باز هم در اوایل سخن گفتن، نمی‌تواند الفاظ را با نظر مرآتی ببیند و آنها را آئینه معانی قرار بدهد و مجبور است که به الفاظ هم، مانند خود معانی، مستقلاً نظر نماید، ولی به تدریج چنان در سخن گفتن، استاد می‌شود که از نظر استقلالی به الفاظ، به کلی بی‌نیاز می‌گردد، و تمام نظر وی متعلق معانی می‌شود به طوری که گوئیا هیچ توجهی به ادای الفاظ ندارد، در همین موقع است که ملکه سخن گفتن برایش حاصل آمده است؛ پس چنین به دست می‌آید که، هر ملکه مخصوص، همان آشنایی مخصوص است؛ و ملکه به طور مطلق، آشنایی به طور مطلق است.

بررسی فوق، چنین می‌رساند که: ملکه عبارت اخری و اسم فلسفی محفوظات حافظه است؛ و هر کسی هر کار مخصوصی را مکرراً انجام بدهد، و در آن، تمرین و ممارست نماید، راه به جا آوردن آن عمل، به تمام معنی در ذهن وی روشن می‌گردد، و جای ابهامی در آن، باقی نمی‌ماند، در تغییرات عرفی می‌گویند که او، استاد و ماهر و عارف و دانا و آشنا شده و در اصطلاح فلسفه هم می‌گویند که ملکه آن عمل برای او حاصل آمده است.

تقوی به معنی خود نگهداری است؛ و در اصطلاح قرآن کریم و حدیث شریف، عبارت است از: نگاه داشتن خود از مخالفت خداوند متعال؛ ثبوت تقوی نیز، مانند هر صفت دیگر، محتاج به تکرار و ممارست است، آنقدر بایستی که انسان، حرام را ترک و واجب را ادا نماید، تا تقوی در او، از ناپایداری ارتقاء یافته، و بر قرار و ثابت بماند؛ البته این تقوی که ما می‌گوییم، عبارت است از ایجاد آشنایی با فعل واجبات، و ترک محرمات.

در این تعریف که برای ملکه ذکر کردیم، با هیچ کس مخالفت نکرده‌ایم حتی با خود ملا صدرا هم، موافقت داریم؛ به جهت این که ایشان هم در تعریف ملکه، الفاظ معرفت، علم، ادراک، صورت اعتقاد، و امثال اینها را انتخاب کرده‌اند چنان که نقل شد؛ بنا بر این، ملکه‌های حاصله، عبارتند از استاد گردیدن در شناختن و خوب فرا گرفتن راه و روش انجام دادن اعمال؛ ملکه، عبارت است از: آشنا شدن.

آیا ملکة انسان، انسان می‌شود؟

پس از آن که در بحث فوق، بررسی کردیم که: ملکه جز آشنایی کامل با عمل کردن، معنای دیگری نمی‌تواند داشته باشد، این مساله برای ما، سهل می‌شود که: هیچ گاه، هیچ ملکه‌ای، انسان نمی‌شود!؛ و اصلاً معنایی برای این نیست که مثلاً ملکه دزدی کردن، و یا ملکه امانت داشتن، انسان گردد!! آیا محفوظات حافظه که جزیی از انسان است، یک انسان کامل می‌شود؟! عجیب است.

اگر ملکه، چنان که خود ایشان گفته‌اند و ما نیز تصدیق می‌کنیم، همان حالت راسخة نفسانیه است، که با وجود آن، اعمال مناسب با آن، به سهولت و بدون تردید و مشقت، و بدون نیاز به کسب خارجی جدید، و عبارت دیگر علم به عمل کردن است؛ و بدون شک، علوم عملیه، قسمتی از اعمال هستند، از اعمال قلب می‌باشند (تحقیق، در فصل نخست

گذشت) و به هیچ وجه نمی‌توانند یک انسان تمام شوند؛ بلی این علوم هم، که در واقع بعضی از اعمال هستند، در ضمن سایر اعمال، باقی می‌باشند، و نعمت‌ها و نقمت‌های اخروی را، مانند سایر اعمال تشکیل خواهند داد.

در قرآن کریم، نامی و نشانی از ملکه و یا کلمه دیگری که مرادف و یا مساوق و مساوی با آن باشد، دیده نمی‌شود، و جمله‌های (ما تُخْفِی الصُّدُورُ) و (ما فِی قُلُوبِکُمْ) و مانند اینها، و کلمه‌های قلب و لُبّ و فؤاد و امثال آنها بدون شک به معنای ملکه نیستند.

بنا به نظریه ایشان که فقط ملکه حاصله از اعمال را معیار دانسته و مناط حکم قرار داده‌اند، لازم می‌آید که اعمالی که از انسان، در مدت زندگی دنیوی، فقط دو سه بار صدور می‌یابند، و موجب حصول ملکه‌ای در انسان نمی‌شوند، در آخرت وجود پیدا نکنند، و پاداش و کیفری بر آنها مترتب نشود، سرور و یا شکنجه‌ای از جانب آنها عاید انسان نگردد؛ ولی قرآن کریم به عکس این، تصریح فرموده است: مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَه؛ُ⁽¹⁾بلی کوچک‌ترین عمل، مانند بزرگ‌ترین عمل، و عملی که یک بار صدور یافته مانند عملی که صد بار تکرار شده، همه و همه، در جهان آینده حاضر و مرئی خواهند بود، و آن چه که در آخرت و زندگی‌های پس از مرگ، دارای اهمیت است، همانا عمل است نه ملکه.

اگر بنا باشد که انسان، و حقیقت آینده او را، عبارت اخروی ملکه‌های نفسانی وی بدانیم، بایستی که از اجزاء بدن وی صرف نظر نمائیم، و معاد آنها را از واقعه رستخیز، یک سره محذوف انگاریم؛ و در این باره، اولاً لازم می‌آید که بر خلاف بداهت رفته، و انسان را موجودی نامرئی و غیر ملموس و بسیط و مجرد بدانیم؛ و باید این انسان را که می­بینیم و صدایش را می­شنویم و دستش را در دست می‌گیریم، غیر از انسان دانسته و مرکوب او، خیال نمائیم؛ و ثانیاً لازم می‌آید که بر خلاف صریح قرآن کریم، که فرموده: أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ؛⁽²⁾(و معاد انسان را با همین اجزای مادی بدن، و با همین استخوان‌ها که تن را قایم و پا بر جا می‌دارند، اعلان فرموده) معاد دیگری را از پیش خود، و با خیال خودمان، پی‌ریزی نمائیم!.

ایشان، با کمال صراحت، به اعمال صادره از انسان، در قبال ملکه و عرفان، کوچک‌ترین ارزشی قائل نمی‌شود، و چنین می‌گوید که: عرفان، اصل و عمده و عمل فرع است، به طوری که اگر به فرض محال، معرفت، بدون عمل برای آدمی میسر می‌شد، برای انجام دادن اعمال، موجبی باقی نمی‌ماند؛ چنان که نقل گردید. و مراد ایشان از عرفان، همان ملکه است؛ و جهت این که ایشان در بی‌ارزشی عمل و ارزنده بودن عرفان و ملکه، این قدر اصرار می‌ورزند، این است که: اعمال، همیشه، توأم با حرکت و صوت هستند فلذا صلاحیت بقا را ندارند، به خلاف عرفان و ملکه که چون عاری از حرکت و خالی از تغییر است، برای بقا صالح است؛ برای تحقیق بیشتر در این باره، به بحث زیر رجوع شود:

عمل، غیر از حرکت و صوت است

ملا صدرا می‌گوید: گفتار و کردار تا آن گاه که وجودشان در وجود حرکت و صوت است بهره‌ای از بقا و ثبات ندارند؛ چنان که نقل نمودیم، ولی حقیقت این است که ذات و حقیقت گفتار و کردار، غیر از حرکت و صوت است، اگر چه با حرکت و صوت، تحقق می‌یابد.

اتومبیلی که از شهری به شهری می‌رود، در ظاهر کاری می‌کند و در باطن هم کاری دیگر؛ با چشم و گوش سر، طوری احساس می‌شود، و با دیده و گوش و عقل، طوری دیگر؛ کاری که در ظاهر از آن، محسوس است، راه رفتن و تند دویدن و دوران چرخ‌ها و صدای رعد آسا و بوق گوش خراش است؛ و کاری که در واقع انجام می‌دهد، تبدیل خویشتن، و قدری از خود را از دست دادن و خرج کردن است؛ کار ظاهری اتومبیل، در نظر حقیقت بینان و روشنفکران جهان، کار نیست، به جهت این که نه حرکت خود آن، و نه حرکت چرخ‌های آن، هیچ کدام تحققی در جهان ندارند، و برای همین است که پس از حرکت کردن و به مقصد رسیدن، اگر بپرسند که: آیا موجود تازه و نوینی، غیر از خود اتومبیل، پدیدار گردید؟ پاسخ، منفی خواهد بود؛ در آغاز، اتومبیل موجود بود، و اکنون هم که سفر به سر آمده و از حرکت فراغت یافته است، باز خود اتومبیل تنها موجود است؛ بلی فقط مقداری از آن که با کار کردن از آن جدا شده است، موجود و باقی است.

ملا صدرا می‌گوید: واقع این است که حرکت، امری عقلی است، و وجودی برای آن، در خارج نیست؛⁽¹⁾و ایضاً: حقیقت این است که حرکت، عین مفهوم تغیر است، و معنایش اضافی است که وجودی برای آن، جز در ذهن نیست؛⁽²⁾بدین ترتیب خود ایشان نیز تا اینجا با ما همراه هستند.

و اما صدای رعد آسا و بوق گوش خراش اتومبیل هم، تموجاتی بیش نیست که از آن، در ذرات هوا افتاده‌اند، و تموج هم، همان حرکت است و گفتیم که حرکت، حقیقتی ندارد و طبلی میان خالی است.

هزار نکتة باریک‌تر از مو اینجاست که کار واقعی و عمل حقیقی اتومبیل، نمی‌تواند و امکان ندارد جز در شکل مجازی و ظاهری حرکت، یعنی حرکت خود اتومبیل و چرخ‌های بیرونی و اندرونی آن، و صدای خود آن و بوقش، نمایان گردد؛ و جهت اشتباه حقیقت به مجاز و واقع به ظاهر هم، همین است و غیر از این نیست.

اینک پس از این تمثیل، برای ما آسان است که انسان را به جای اتومبیل و خوراک و مشروبش را هم به جای بنزین و روغن آن بگذاریم، و داستان کردار آدمی را از آغاز تا انجام بسرائیم؛ و در خاتمه گوشزد می‌کنیم که: گفتار و کردار آدمی را دو نفر ممکن است تماشا کنند که یکی هر چه دقیق می‌شود، غیر از حرکت و صوت، چیز دیگری دستگیرش نمی‌شود؛ و دیگری که صاحب دل است می‌بیند که انسان عامل، مشغول به مصرف کردن ذات خویش و تبدیل آن به عمل و ساختن ساختمان آینده خویشتن است، و به همراه خود می‌گوید:

تو مو بینیّ و مجنون پیچش مو

تو ابرو او اشارت‌های ابرو

کیف، جوهر نمی‌شود

ملا صدرا، در ضمن سخنانی که از ایشان نقل کردیم تصریحاً می‌گوید: کیف نفسانی، آن گاه که استحکام می‌یابد و شدت می‌گیرد، بر می‌گردد و صورت یعنی جوهر می‌شود؛ و برای توضیح چنین مثال می‌آورد: حرارت ضعیف در زغال، وقتی که شدت می‌یابد، صورت ناریه می‌گردد.

نگارنده گوید: حقیقت این است که عرض، در خارج، وجود ندارد، و خود ایشان هم در بعضی از اعراض، چنان که در بحث فوق هم نقل کردیم، با ما موافق است و سابقاً هم در این باره، مفصلاً بحث کرده‌ایم؛ بنابراین، تبدل عرض به جوهر در نزد ما از اصل، غیر ممکن، و سالبه به انتفاء موضوع است.

و در صورتی که اعراض را موجود فرض نمائیم، باز می‌توانیم از ایشان بپرسیم که: آیا آن گاه که جوهر واحد و بسیط نفس، در نتیجه تکرار اعمال، دارای چندین نوع ملکه، مانند: ملکة دزدی کردن، و ملکة دروغ گفتن، و ملکة بخالت می‌شود. چگونه می‌توان وحدت نفس را تصویر کرد؟ اگر بنا باشد که حقیقت انسان همان ملکه حاصله در نفس او باشد، و فرض این است که او دارای چندین ملکه شده است، آیا لازم نمی‌آید که یک فرد انسان، چندین انسان گردد؟! و یا چندین ملکه، برگشت یافته و یک ملکه را بسازند؟ ولی در این صورت نباید این ملکه واحده، بیشتر از یک نمونه کار بکند، یعنی اعمال چندین ملکه را نمی‌تواند انجام بدهد، به جهت این که معتقدند: (الواحِدُ لایَصدُرُ عَنهُ اِلاّ الواحِدُ) و یا نفس انسان باید از بساطت نومید شود، و این قدر اصرار در تجرّد نورزد، و تن به ترکیب دهد؟؛ بلی لازم می‌آید که یکی از محذورات مذکور را قبول نمایند.

اگر در نفس یک فرد انسان، یک ملکه، وجود باید می‌گویند که: حقیقت او و ذات جاویدان او همین ملکه حاصل شده است، و همین ملکه صورت نفس او گردیده است؛ اکنون بنابراین، می‌پرسیم که آیا در صورتی که یک فرد انسان چندین ملکه یافته باشد، هیولای واحده نفس وی، چطور خواهد توانست که دارای چندین صورت شود؟ یک هیولی و چندین صورت؟.!

وجود ضعیف یا نیمه موجود

ملا صدرا در ضمن بحث خود، کیف به علاوة شدت را جوهر، و جوهر منهای شدت را کیف دانسته است؛ چنان که فرموده، حرارت ضعیف در زغال هنگامی که شدت یافت، صورت ناریه سوزاننده‌ای می‌گردد (صورت در اصطلاح فلاسفه، قسمتی از جوهر است).

معنای این سخن ایشان، این است که: کیف، وجودی ضعیف است، و نیمه موجودی بیش نیست، ولی وقتی که شدت می‌یابد، وجودی قوی و جوهر می‌گردد و تمام موجود می‌شود، و همین شدت است که وجود ضعیف را قوی و نیمه موجود را موجود کامل می‌گرداند.

در نظر ما، وجود ضعیف و نیمه موجود، معنای معقولی ندارد و نمی‌تواند داشته باشد؛ برای این که ضعف وجود یا ناشی از این است که عدم با آن آمیخته شده؟! با این که یقین است که عدم، نه با وجود می‌تواند بیامیزد و نه با عدم و یا به جهت این است که شدت را فاقد می‌باشد و لذا مبتلا به ضعف شده است، با این که به طور قطع، اگر این شدت، عدمی فرض شود، معنایی برای وجدان آن، و اگر وجودی فرض شود، معنایی برای نبود و فقدان آن نخواهد بود.

و همچنین نیمه موجود، اگر واقعاً وجود است و معنایی برای نیمه موجود بودن آن نیست، و اگر وجود نیست پس عدم است، یعنی معدوم است باز معنایی برای نیمه موجود بودن آن نیست، زیرا که محال است جهان و جهانیان از وجود و عدم برکنار باشند.

چیزی که عده کثیری از فلاسفه را مجبور به اعتقاد به وجود قوی و وجود ضعیف کرده، همانا قول به «اشتراک وجود»⁽¹⁾است؛ آنان، پس از آن که در این مساله اذعان کرده‌اند که وجود، بین آفریدگار متعال و آفریده شده‌ها مشترک است، خواسته‌اند که حتی القدره، خالق را از مخلوق (البته در عین این که بایستی در نظر آنان هم سنخ هم بوده باشند) تا اندازه‌ای متمایز گردانند، و به فکرشان چنین رسیده، یعنی چاره‌ای جز این نیافته‌اند که با شدت و ضعف وجود، در میان آن دو، تشکیک اندازند، و بدین طریق، خالق و مخلوق را از یکدیگر جدا سازند.

ولی آنان، هیچ دلیلی بر وجود «وجود نا کامل» یعنی وجود ضعیف نیافته‌اند این شما و این کتب فلسفه، و از روی لاعلاجی، تمثیلی را در جای برهان به کار گذاشته‌اند: وجود را به نور تشبیه کرده و گفته‌اند: همان طور که نور، قوی و ضعیف دارد، وجود هم قوی و ضعیف باید داشته باشد.

الفهلویون الوجودُ عندَهُم

حقیقةٌ ذاتُ تشکّکٍ تَعُم

مَراتباً غِنیً و فقراً تَختَلف

کالنّورِ حیثُما تَقَوّی وَ ضَعُف

پاسخ این است که: اولاً تنظیر نمی‌تواند جای برهان را بگیرد، و کار دلیل را انجام بدهد، و ثانیاً تشبیه وجود به نور که یکی از ماهیات است، و اثبات احکام و مراتب نور بر وجود، کاملاً بی‌وجه است؛ به جهت این که، حساب وجود و ماهیت یک سره از هم جداست، و هیچ ماهیتی را نمی‌شود مقیاس وجود قرار داد؛ و ثالثاً ادله و براهین اشتراک وجود، کلیتاً از شمول به حضرت آفریدگاری عزوجل، ناتوانند، این کمربند از این کمر، خیلی تنگ‌تر است؛ بلی همه اجناس مختلفه خلق را شامل و جامع می‌باشند.

آیا می‌شود که موجودی یا وجودی، بیشتر از قدر لازم، وجود داشته باشد و از این وجود زاید هم، به این و آن تحفه بفرستد؟! به وجودات ناقصه که از حیث وجود کمبود دارند، وجود ببخشد! اگر چنین چیزی ممکن باشد، جا برای این پرسش پیدا می‌شود که: آیا وجود غنی و ثروتمند، از وجود ذات خود به دیگران می‌دهد؟ پس حتماً به تدریج خود را نابود می‌کند؛ و اگر از وجودهای زائده، بخشش می‌کند، پس انبار این وجودها در کجا می‌تواند باشد؟! در عدمستان و یا در وجودستان!؟ نتیجه این است که وجود غنی و وجود فقیر، معنایی ندارد.

ای کاش دانش بشر آن قدر زیاد می‌شد که می‌توانست بداند و یا اقلاً احتمال بدهد که بالاتر از جهانی که او آشنایی بسیار مختصری با آن دارد، عالم دیگری هم هست، که او اصلاً خبری از آن ندارد؛ اگر روزی همین یک قدم علمی بر داشته شود، مسلماً مکاتیب فلسفی، رنگ دیگری به خود می‌گیرند، و به یک باره عوض می‌شوند و مسائل تازه‌ای پیش می‌آید، که یکی از آنها این است:

اگر در جهان ما وجود و عدم، مساوی با وجود و لاوجود و نیز مساوی با لا عدم و عدم است، چه لزومی دارد، و به چه دلیل می‌توان گفت که در جهان برتر و بالاتر از جهان ما هم، این گونه بوده باشد؟ و چه مانعی دارد که در آنجا،

وجود و عدم متناقضین نبوده و مانند ضدین باشند؟! بنابراین اگر گفته شود که: حضرت باری تبارک و تعالی، برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم است، و واقعاً از هر چیز که در تصور آید، بالاتر است، چه اشکالی پیش می‌آید؟! چه ایرادی دارد که گفته شود: خالق موجودات، بالاتر است، در عین این که محال است که عدم بوده باشد؟ خالق جهان شیئی است که من و شما آن را نمی‌فهمیم، و هرگز هم نخواهیم فهمید؛ حقیقت مطلب این است که: این وجود و عدم، نسبت به فهم بشری، به منزله دو شاخک مورچه شده است! آیا وقتی خواهد رسید که انسان، بتواند چیزی را درک کند که هیچ کدام از این دو شاخک را نداشته، و از هر دوتای آنها فارغ باشد؟!

هم فکران ملاّ صدرا

این مکتب فلسفی که از ملا صدرا شیرازی، نقل و در پیرامون آن، بحث به عمل آمد، یکی از مکاتیب کهن سال، درباره عمل انسان و نحوه تأثیر آن است ؛ و حتی به احتمال قوی، این مکتب از زمان باستان از برخی از حکمای یونان، یادگار مانده است؛ خود ایشان، فیثاغورث را یکی از بنیان گزاران این مکتب شناسانیده، و از وی، چنین حکایت می‌کند:

«مسلماً با تو در کردار و گفتار و پندارت، مقابله و معارضه به عمل خواهد آمد، و البته از هر حرکت فکری یا قولی یا عملی، صورتی روحانی و جسمانی برای تو ظهور خواهد کرد؛ پس اگر آن حرکت، غضبی یا شهوی باشد، ماده شیطانی می‌شود که در زندگی آزارت می‌دهد، و بعد از وفات، از ملاقات نور، منعت می‌کند؛ و اگر عقلی باشد، فرشته‌ای می‌گردد که در دنیا، از همنشینی او لذت می‌بری، و در آخرت، با او به جوار خدا و کرامتش، هدایت می‌شوی.»⁽¹⁾

نگارنده گوید: ظاهر عبارت فوق، با مذهب ایشان، مطابقت ندارد، برای این که صورت نامبرده بنا به دلالت ظاهر آن، غیر از خود انسان است، و خصوصاً در نسخه اسرار الآیات، چنان که نقل کردیم، این صورت را، هم روحانی و هم جسمانی شناسانیده است، با این که بنا به مبانی ایشان، ملکه حاصله از اعمال که با نفس انسانی اتحاد می‌یابد، نمی‌تواند جسمانی باشد.

و بنابر آن چه که در ذیل، از تفسیر المنار نقل می‌کنیم، نه فقط غزالی و محیی الدین بن عربی بلکه عده‌ای از دانشمندان عهد اسلامی و طایفه متصوفه صدها سال پیش از ملا صدرا، پیرو این مذهب بوده‌اند، بیضاوی مفسر شهیر، صاحب انوار التنزیل، تقریباً سیصد و شصت و پنج سال، جلوتر از ایشان، با این مسلک آشنا و به آن ایمان داشته است؛ در ذیل کریمه: وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ کِتاباً یَلْقاهُ مَنْشُوراً؛⁽²⁾چنین گفته است: این کتاب، صحیفه عمل و یا نفس او است، که با آثار اعمال او انتقاش پذیرفته است؛ زیرا که اعمال اختیاری، در نفس انسانی، احوالی احداث می‌کنند، و لذا تکریر اعمال هم، ملکاتی را برای نفوس، افاده می‌کنند.

این مذهب هنوز هم در میان عامّه طرفدار دارد، و در استحکام سابق خود باقی است: محمد رشید رضا و استاد وی شیخ محمد عبده از جانب داران این مکتب بوده و چنین گفته‌اند:

«مساله‌ای که ما بر خود لازم دانسته‌ایم که آن را ایضاح کرده، و اثباتش نمائیم و مکرراً درباره‌اش با عبارات و اسالیب زیاد، سخن رانده‌ایم، این است که: جزا اثر طبیعی عمل است؛ یعنی: اعمال، در نفس عامل تأثیر کرده و آن را

تزکیه می‌نمایند و در نتیجه، در آخرت منعم می‌شود، و یا آن را فاسد و پست می‌گردانند. و در نتیجه، در آخرت معذب می‌شود. و این، به حسب سنت و دأب خداوند متعال است؛ و مطلب چنان است که گوئیا خود اعمال، برگشته‌اند، و این جزا مانند قوانین جزایی حکومت‌ها، امری قرار دادی نیست.

و برخی از اهل دقت، از دانشمندان، و خصوصاً صوفیان، مانند غزالی و محیی الدین بن عربی به این حقیقت اشاره کرده‌اند؛ و وقتی که مردم این نکته را فهمیدند، دیگر فریب نخورده و درباره امید به نعیم و ترس از عذاب، به هیچ چیزی جز آن چه که قرآن به آن اشاره فرموده است، اعتماد نمی‌کنند؛ و آن، عبارت است از عمل صالح».⁽¹⁾

و ایضاً در المنار هست: مسلماً حرکت اعضا برای عمل کردن، فانی شد، ولی صورت آن در نفس، باقی ماند و منشأ جزا گردید؛ در المنار، این سخن را به استاد خود، شیخ محمد عبده نیز نسبت داده است. ⁽²⁾

شیخ جوهری طنطاوی که از دانشمندان نامی مصر، در عصر نزدیک بود نیز پیرو همین فکر شده است؛ می‌گوید: در نفس هر کسی ثابت است که گوئیا هر چه که از خیر و شر انجام داده است در آن نوشته شده است، بدان گونه که گوئیا عمل در آن به طوری طبع گردیده است که هرگز از آن جدا نخواهد شد؛ سپس پرده از او گرفته می‌شود و او عمل خود را (در خود) می‌خواند و آن را در نفس خود حاضر می‌یابد، و شادمان و یا غمگین می‌شود.⁽³⁾

آخرین دانشمندی از امامیه که در این مسلک باشد، تا آنجا که ما اطلاع یافته‌ایم، عالم شهیر جناب آخوند ملا مهدی نراقی است؛ ولی باید گفته شود که او اولاً سخنان اسرار الایات را نه به نام ملا صدرا و نه به عنوان نقل، بلکه از جانب خودش، آورده⁽⁴⁾و چنین فهمانیده است که از پیروان حقیقی این مکتب است، و پس از آن که مساله را بیان داشته و بر آن دلیل آورده و بحث را تمام کرده، در آخر تصریح کرده است که قائل شدن به این مکتب، بدون اعتقاد به جزای جسمانی، مخالفت با ضرورت دین است.

کسی که ایمانش به این مطلب، کمتر از ایمان خود ملا صدرا نیست، شاگرد او ملا محسن فیض کاشانی است؛ او در تفسیر خود، بدون کمترین تردید، اظهار می‌دارد که: نامه عمل انسان، عیناً نفس او است، که آثار اعمالش در آن، به طوری رسوخ کرده، که نفس وی با آنها انتقاش پذیرفته است؛⁽⁵⁾شاید که توان گفت: در عهد امامیه رحمهم اللّه تعالی ، رونق این مکتب، با ملا صدرا شروع شده، و با ملا محسن، خاتمه یافته است؛ اگر چه پیش از ایشان استاد ملا صدرا، جناب سید محمد باقر داماد، چنان که از قبسات⁽⁶⁾پیداست این مکتب را اداره می‌کرده و مسلماً ایشان هم، آن را یداً بید از سلف خود، اخذ کرده بوده.

نظریات علمای عصر نزدیک و حاضر

هر قدر به عصر حاضر، نزدیک‌تر می‌شویم، آیات کریمه قرآن را از دست بد کار، و زبان بی‌هنجار تأویلات بیهوده محفوظ‌تر می‌یابیم؛ کسانی که تقریباً در نیمه دوم قرن سوم، و از آن به بعد، در رشته تفسیر، کار می‌کرده‌اند، غالباً چون جزای عمل را غیر از خود عمل می‌پنداشته‌اند، در امثال کریمه: وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً؛⁽¹⁾تقدیر لفظ جزا را لازم شمرده، و ظاهر خود آیه کریمه را بر خلاف بداهت می‌انگاشته‌اند.

روزگار می‌گذشت و کار بدین منوال همی بود، و سلطنت در این مساله، فقط برای تأویل نام برده، شناخته می‌شد، تا پس از آن که تقریباً هفتصد سال، و یا به اضافه پنجاه سال دیگر، عمر کرد، و هزاره هجرت نبوی صلّی الله علیه و آله و سلّم ، فرا رسید، اجلش سر رسیده و از میان رفت؛ ولی جای آن را تأویلی دیگر که به تدریج، رشد خفی داشت، گرفت بدتر رفت و بد در جایش نشست.

این تأویل تازه، اگر چه باز تأویل بود، ولی هر چه بود از تأویل نخستین، نسبت به ظاهر کریمه، نزدیک‌تر می‌نمود، فلذا غالباً در نزد دانشمندان، مقبول افتاده و به رسمیت شناخته شد؛ می‌گفتند: جزای عمل جز خود عمل نیست و عین آن است، و فقط یک یعنی لازم داشت، یعنی اثر عمل که در نفس عامل، صورت بسته، جزای عامل خواهد بود؛ این تأویل نیز در اواخر عمر، به بلایی گرفتار شد که هر باطلی بدان گرفتار می‌گردد: در نتیجه عدم مساعدت افکار، در همین عصر نزدیک، دیگر نتوانست پا بر جا بماند و تقریباً پس از سیصد سال حکمرانی پیر شد و از جهان رفت؛ می‌توان گفت که نسبت به پدر نام برده خود، جوان مرگ شد.

این بار، معنایی نوین ظهور کرد، چنان معنایی که در عین طراوت جوانی، عمرش با پیدایش اسلام و تاریخ نزول قرآن، برابر است؛ بلکه به طوری که انشاء اللّه تعالی بیان خواهد شد، از صحف ابراهیم و تورات موسی علیهما السّلام نیز قدیم‌تر است؛ حق، پیوسته نو و جوان است؛ این معنی که در واقع از همه معانی دیگر بهتر و عالی‌تر است، تأویل نیست، و حتی تفسیر هم نیست و بلکه همان ظاهر خود کریمه قرآنیه است: هر کس در قیامت، عین عمل خود را حاضر می‌یابد.

این معنی اگر چه در صدر اسلام و تا وقتی از روزگار ائمه دین علیهم الصلوة و السلام ، ظاهر بود، و دانایان یاران حضرت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم چنان که می‌آید، همه آن را می‌دانستند، ولی بعدها در اثر شدت یافتن خصومت، از طرف جهل، خصوصاً از جانب جهل علم نما! که غالب قلوب را به تصرف خود درآورده بود، دل‌ها تیره و تاریک گردید و حق هم قلوب ظلمانی را نپسندید و در پس پرده غیبی در انتظار ماند؛ فقط گاه گاهی در بعضی از قلوب، که به حد کافی روشنایی داشت، ظهور می‌نمود، تا به یک بار و الی الابد فراموش نشود؛ تا نوبت مکتب‌داری قرآن کریم، به مردانی رسید که هر یک در جای خود، شیخ بهاء الدین عصر بودند؛ رحمهم اللّه اجمعین.

سیر تاریخی این مساله، به طوری که بیان گردید، ما را ضمناً به دو حقیقت مهم واقف می‌سازد:

اول، این که نخستین قدم به سوی حق، اگر چه بسیار مشکل می‌نماید، ولی وقتی که این قدم اول، برداشته شد، قدم دوم آسان‌تر می‌گردد، و قدم‌های بعدی با حساب تصاعد، رو به سهولت می‌گذارد.

دوم این که هر قدر عمر قرآن مجید زیادتر می‌شود، مطالب آن در ذهن بشر بیشتر تجلی می‌کند؛ یعنی: قرآن کریم به تدریج (اگر چه بسیار بطیی هم باشد) دل‌ها را به سوی خود کشیده و می‌کشد، و راه را به روی ارباب تأویل: رفوگران و رخنه بندان کلام الهی، سخت می‌بندد.

حقیقتاً کسانی که قرآن کریم را کلام الهی، و خداوند را عالم و قادر علی الاطلاق دانسته‌اند، جای بسی تعجب است که چطور جرأت کرده و به مقام رخنه بندی آیات قرآن، و رفوگری در آنها برخاسته‌اند؟! اینان که بلاغت و فصاحت قرآن را فوق تصور می‌دانند، چرا آیات آن را برای استبعادهای بی‌جا و بی‌جهت، از ظاهر و از صریح آنها بر می‌گردانند؟! خیال می‌کنند که به خدا کمک می‌کنند، و معنایی را که او می‌خواسته بفهماند، و العیاذ باللّه نتوانسته است خوب بفهماند، اینان داد سخن داده و آن را خوب می‌فهمانند؟!.

نظریه شیخ جعفر شوشتری

بنابر تتبع ناقص ما، نخستین دانشمندی که پس از مولانا شیخ بهاء الدین محمد عاملی رضوان اللّه علیه، عین ظاهر آیات را درباره عمل و آینده آن، معتقد قرار داده، فقیه معظم و واعظ بسیار محترم، جامع معقول و منقول، مولانا شیخ جعفر شوشتری⁽¹⁾است نوّر اللّه مرقده؛ اینک عین الفاظ ایشان را پس از تلخیص، از نظر می‌گذرانیم؛ فرموده:⁽²⁾

«نَحنُ قَدَّرنا بَینَکُمُ الموتَ و ما نَحنُ بِمَسبوقینَ عَلی اَن نُبَدِّلَ امثالَکُم وَ نُنشِئَکُم فیما لاتَعلمَونَ؛⁽³⁾تدبیرها بعد از این در شما می‌شود، و شما آنها را نمی‌دانید: تمام حالات شما مبدل می‌شود، جلوست الآن متبدل می‌شود، اعضایت و جوارحت تمام متبدل می‌شود، نُبَدِّلَ امثالَکُم وَ نُنشِئَکُم فیما لاتَعلمَونَ؛ مثلاً الآن مال مردم را به باطل می‌خوری این متبدل می‌شود، اگر پول است سیخ سرخ کرده آتشی می‌شود، زمین است غصب کرده، طوق آتشی می‌شود به گردنت، خانه است طوق آتشی می‌کنند به گردنت، هر کس بنا کند مسجدی را برای ریا و سمعه و شهرت، طوق آتشی می‌شود، حضرت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود؛ و همین طور سایر اوصاف رذیله‌ات تماماً متبدل می‌شود؛ مال یتیم می‌خوری، یا پول است به نظر تو یا گندم یا نحو آنها، ولی متبدل می‌شود به آتش؛ اگر چشم آخرتی داشته باشی می‌بینی، اما چون نداری حالا نمی‌بینی؛ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً؛⁽⁴⁾دانستی که خداوند قادر علیم، دوباره تو را برای ثواب و عقاب زنده می‌کند و اوصافت متبدل می‌شود؛ علاج مرض‌هایت بکن، آتش‌ها برایت ظاهر نشده خاموش کن».

ایشان رحمه اللّه تعالی، این سخنان را در منبر وعظ، برای عامه مردم بیان فرموده‌اند، و برای همین، در عین این که علوّ مطلب از مطاوی جملات هویدا است، عامیانه بودن بیان هم خوب پیداست.

ایشان رحمه اللّه تعالی، در سخنان فوق، نه فقط تبدل گناهان را به آتش و سایر شکنجه‌های اخروی، بیان داشته‌اند، بلکه از تبدل جوارح و اعضا و صفات نیز، نامی به میان آورده‌اند؛ ما در این باره بحث‌های مفصلی داریم، انشاء اللّه تعالی

در کتاب: «ساختمان آیندة انسان» ایراد خواهیم کرد؛ و در میان دانشمندان، کسی را ندیده و نشنیده‌ایم که در باب عمل و آینده آن، به مقام شامخ ایشان برسد، و با صراحت از تبدل اعضا با اعمال، سخن براند؛ بلی سخنانی از بعضی از بزرگان عالم بشریت که به این حقیقت، اشعاری کرده‌اند، در دسترس داریم؛ انشاء اللّه تعالی، آنها را هم در فصل مناسبی در همان کتاب خواهیم آورد.

نظریه جناب کاشف الغطاء

از دانشمندانی که حقیقت عمل و تطورات گوناگون آن را از آیات کریمه قرآن و سخنان پیشوایان دین علیهم الصلوة و السلام ، بدون کمترین دستبرد و کوچک‌ترین تأویل، اخذ کرده و در این باره بسیار استوار سخن رانده، و با اصرار و ابرام هر چه تمام، در بیان حق و توضیح حقیقت کوشیده‌اند، علامه شهیر و بحاثه کبیر، فقیه فیلسوف، جناب شیخ محمد حسین آل کاشف الغطا رحمه اللّه تعالی می‌باشد؛ چنین فرموده:⁽¹⁾

«نه فقط این صورت‌های محسوس عودت می‌کنند، بلکه حتی حقیقت و جوهر اعمال و صفات و هر عمل خیر و شر، بر تو عود نموده، در پیش تو می‌ایستند؛ سخن چینی، عقربی است که نیشت می‌زند؛ و بدگویی ماری است خبیث، که می‌گزدت؛ و غیب کردن گوشت مرده است که آن را می‌خوری؛ و هر جنایت که اعضا و دست یا زبانت انجام می‌دهد چنین است؛ و مانند این است هر عمل نیک و احسان، که آن را صورت زیبایی می‌یابی که انیست می‌شود».

«وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً؛⁽²⁾وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ؛⁽³⁾إِنَّما تُجْزَوْنَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛⁽⁴⁾به طوری که بعضی از مفسرین خیال کرده‌اند نه حذفی در این جا هست، نه تقدیری؛ و در حدیث است که: خداوند جل شأنه در قیامت به بندگان فرماید: اَعمالُکُم رُدَّت اِلَیکُم، اعمال‌تان به شما برگردانیده شده است ولی جوهر و حقیقت آنها؛ و هر چه در این دنیا هست، مجاز است و حقیقت آنجاست؛ این است معنای آن چه شنیده‌ای و یا می‌شنوی که اعمال متجسم می‌شوند».

تا می‌فرماید: این هم از ناحیه تجسم اعمال است که: قرآن، در روز قیامت می‌آید، شفاعت می‌کند، مقبول الشفاعه می‌شود، یا از کسی که ترکش کرده و یا حفظش نکرده، به پروردگار خود شکایت می‌کند؛ و هر کس سوره «لااُقسِمُ» را بخواند و به آن عمل نماید، خداوند آن را در زیباترین صورت، از قبر او در می‌آورد، مژده‌اش می‌دهد، پیوسته به روی او می‌خندد، تا که از صراط بگذرد؛ و برخی از سوره‌ها صورت زیبایی گردیده و در قبر انیس او می‌شود؛ و از این باب است آن چه که وارد شده: اِنَّ اَهلَ الجَنَّةِ جُردٌ مُردٌ؛⁽⁵⁾وَ المُتَکَبِّرونَ یُحشَرونَ کَالذَرِّ یَطَأهُمُ النّاسُ بِاَقدامِهِمِ؛⁽⁶⁾وَ اِنَّ ضِرسَ اَحَدِهِم کَجَبَلِ اُحُدٍ.⁽⁷⁾

و می‌فرماید: در کافی در حدیث طویلی هست که امام صادق علیه السّلام فرمود: یُدعَی المؤمنُ للحسابِ فَیَتَقَدَّمُ القرآنٌ اَمامَه فی اَحسنِ صورةٍ فَیَقولُ یا ربِّ اَنَا القرآنُ و هذا عبدُکَ المؤمنُ قد کانَ یُتعِبُ نفسَهُ بِتِلاوَتی و یُطیلُ لَیلَهُ بِتَرتیلی و تُفیضُ عَیناهُ اِذا تَهَجَّدَ فَاَرضِهِ کَما اَرضانی فَیقَولُ العَزیزُ الجَبّارُ اُبسطُ یَمینَکَ فَیَملَأُها مِن رِضوانِ اللهِ وَ یَملَأُ شِمالَهُ مِن رحمةِ اللهِ ثمَّ یُقالُ هذه الجَنةُ مباحَةٌ لَکَ فَاقرَء وَ اصعَد فَکُلَّما قَرَءَ آیةً صَعَدَ دَرَجَةً.⁽¹⁾

و در خبری طویل که مقداری از آن را در بحار الانوار از عقد الدّرر فی الامام المنتظر علیه السّلام آورده است، می‌فرماید: اِنّهُ تَعالی یُسَلِّطُ عَلَی الکافرِ فی قبرِه تسعةً و تسعینَ تِنّیناً ینهَشنَ لَحمَهُ وَ یَکسِرنَ عَظمَه، یَتَرَدّدنَ عَلَیهِ کذلِکَ الی یومِ یُبعَثُ.⁽²⁾

سپس از اربعین شیخ بهاء الدین قدّس سرّه نقل کرده است که برخی از صاحب دلان گفته که شاید عدد این مارها به عدد صفات مذمومه: ریا و حسد و کینه و سایر خلق‌ها و ملکه‌های پست باشد.⁽³⁾

و در آخر گفتار خود فرموده: در نزد عارفین از ارباب یقین، شکی نیست که هر چه در این دنیا هست، پوست و صورت است و لُبّ و جوهر همانا در آخرت است؛ و آن چه گفتیم که آیات و احادیث، مستفیض و صریح‌اند در این که احوال و ملکات و غیر این‌ها متجسم خواهند شد معنایش راجع به همین است؛ و همه این‌ها حق است و ریبی در آن‌ها نیست، و همانا کسانی به آن‌ها ایمان می‌آورند که واصل به حق باشند و حقایق را عیناً مشاهده کنند و از درجه ایمان به غیب بالاتر رفته باشند.⁽⁴⁾

تحقیقی از کاشف الغطا

مولانا شیخ بهاء الدین رحمه اللّه تعالی، در اربعین خود از بعضی از صاحب دلان نقل فرموده که: صفات مذمومه در آن نشأه، انقلاب یافته و مارهایی می‌شوند؛⁽⁵⁾جناب کاشف الغطا این انقلاب را قبول نمی‌کنند و عینیت را صحیح می‌دانند، و چنین می‌فرمایند:⁽⁶⁾

تعبیر صحیح‌تر همان است که ما گفتیم: صفات ناپسند به عینه در این نشأه و آن نشأه مار هستند، نه این که انقلاب یافته و مار خواهند شد؛ ولی دنیا غلاف آخرت و پوست آن است، و آخرت مغز و حقیقت است. و آخرت هم اکنون در باطن دنیا موجود است. چنان که فرمودة خداوند متعال اشاره می‌کند: یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ

غافِلُونَ؛⁽¹⁾یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَُمحِیطَةٌ بِالْکافِرِینَ؛⁽²⁾و اسم فاعل در چیزی حقیقت است که هم اکنون دارای مبدأ است، نه در چیزی که در زمان آینده دارای مبدأ خواهد شد.

بلی آخرت، داخل در دنیا است مانند دخول رقیقه در حقیقه، ⁽³⁾و معنی در لفظ، و روح در جسم و هیولی در صورت. و از اینجاست که با بعضی اعتبارات، ادعای اتحاد دنیا با آخرت به اتحاد حقیقی متجه می‌گردد.

نگارنده گوید فرمایش جناب کاشف الغطاء حق است. خداوند متعال می‌فرماید: إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِی نَعِیمٍ وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِی جَحِیمٍ یَصْلَوْنَها یَوْمَ الدِّینِ وَ ما هُمْ عَنْها بِغائِبِینَ؛⁽⁴⁾و اما این که چطور کافران در دوزخی هستند ولی هنوز داخل آن نشده‌اند و شکنجه‌اش را در نیافته‌اند؟! نظیر این است که جنین، هم اکنون در دنیا قرار دارد و از دنیا بر کنار و غائب نیست، ولی هنوز در آن نشده و مزة آن را نچشیده است. و پس از آن که تولد یافت داخل دنیا می‌شود و لذت یا شکنجة آن را در می‌یابد.

ولی جناب شیخ بهاء الدین رضوان الله علیه، مخالف این حقیقت نیست، و بلکه ایشان در نخستین بار آن را (از کریمة 54 سورة 29 عنکبوت، چنان که نقل کرده‌ایم) به دست آورده و در دسترس آیندگان گذاشته‌اند؛ نهایت این است که: ایشان، فرموده‌اند صفات مذمومه دنیوی انقلاب می‌یابند و مار می‌شوند ولی با بیان کاشف الغطاء بایستی گفت: اگر از صفات مذمومه دنیوی، غلاف و پرده برگرفته شود، مارهای اخروی نمایان می‌شود؛ بنابراین، هیچ اختلافی در بین نیست و یک حقیقت با دو بیان به زبان آمده است.

در این عصر جدید

در این عصر کسی را از نویسندگان و مؤلفین اسلامی سراغ نداریم که به عدم بقای اعمال و یا به عدم تجسم آنها رأی بدهد؛ گوییا دیگر عمر این فرضیه به سر رسیده، و قائلین به آن هم منقرض شده‌اند.

از مؤلفین این عصر که به مساله بقاء و تجسم اعمال متعرض شده، و در پیرامون آن بحث کرده‌اند بایستی آقای سید محمد حسین طباطبایی تبریزی را نام برد که در تفسیر کبیر خود در مواضع عدیده در این باره قلم فرسایی کرده‌اند؛ و چون در سخنان ایشان، مطلبی غیر از آن چه که در ضمن سخنان کاشف الغطاء رحمه اللّه تعالی نقل کردیم، نیافتیم، فلذا عین کلمات ایشان را نقل نکردیم.⁽⁵⁾

تا به این عصر نزدیک، مدار علما و دانشمندان اسلامی، در مباحث دینی و علمی، فقط آیات قرآن کریم و احادیث شریفه، و فلسفه نظری بود؛ و در آراء و نظریه‌های خود، از آنها کمک گرفته و با آنها استدلال می‌کردند؛ و از علوم تجربی هیچ خبری در میان آنان نبود؛ ولی پس از آن که حکمت طبیعی بال و پری گشوده و بسیاری از مسایل طبیعت که لاینحل مانده بود قابل فهم و تفسیر گردیده، واقعاً وسیله و کلید بسیار خوبی برای گشودن ابواب علوم به دست دانشمندان افتاده است، یکی از آنها: بقای نیرو و ماده و امکان تبدل هر کدام به دیگری است.

سال‌ها گذشت که بقای عمل و تجسم آن، مصداقی از تبدل عرض به جوهر دیده می‌شد، و بنا به نظریه‌ای که اهل فلسفه نظری قدیم، از قدیم الایام داشتند که جوهر گردیدن عرض محال است، این مساله یک عویصة بسیار دشوار شده بود، و راه حلی برای آن پیدا نبود؛ چنان که ملانظرعلی طالقانی رحمه اللّه تعالی نوشته: علماء قدس سرهم هنوز تحقیق یقینی نفرموده‌اند که اعمال با آن که اعراض هستند، چگونه اجسام و جواهر می‌شوند؛⁽¹⁾ولی امروزه در اثر این که بقای ماده و نیرو و امکان تبدل آنها به یکدیگر، از مسائل واضحه و از قضایای مسلمه علوم تجربی و حکمت طبیعی گردیده، طبعاً تجسم عمل هم باید بلا مانع شناخته شود.

اکنون خوب می‌دانیم که: مواد جهان، به طریق تغذیه و تنفس و اخذ نور و غیر این‌ها مبدل به اجزای بدن انسان می‌شوند، به طوری که هر آن آماده انقلاب به نیرو بوده و در موقع لزوم فورا نیرو می‌گردند؛ و در نتیجه، اکنون برای ما آسان شده است که بگوییم: عملی که از ماده متولد شده است، خوب می‌تواند برگردد و دوباره ماده شود.

سابقاً در میان قرآن و حدیث از یک سو و فلسفه باستانی یونانی از سوی دیگر در مساله بقا و تجسم عمل (و در بسیاری از مسایل) خصومت شدید و تناقض صریح برقرار بود؛ متدینین، یعنی آنان که به طور یقین اعتقاد کرده بودند که قرآن کریم از جانب خداوند متعال است، و رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم هم هر چه فرموده، مطابق با وحی بوده و با اذن پروردگار جهان به زبان آورده است، طبعاً ظاهر آیات را گرفته و در جواب فلاسفه که تجسم عمل را تجوهر عرض دیده و محالش می‌پنداشتند، جز این که بگویند اجتهاد در مقابل نص الهی باطل و شبهه‌ای در برابر بدیهت است، سخن دیگری نداشتند و نمی‌دانستند؛ و طرفداران فلسفه کهنه هم که وجبی از نظریه‌های فلسفی خود (که آنها را مبتنی بر احکام صریحه و واضحه عقلیه می‌دانسته‌اند) دست بردار نبودند، و چون مسلمان هم بودند، بناچار در آیات کریمه قرآنیه تأویلاتی را تجویز می‌کرده و تقدیرهایی را در نظر می‌گرفته‌اند که قرآن با فلسفه آنان مخالف درنیاید.

در این قیل و قال و در این کشمکش که هر دو طرف ناراحت بود. ندایی رسا در دنیا در افتاد و به جنگ و ستیز چندین صد ساله، خاتمه داد؛ و به گوش هوش بشر رسانید که: مواد جهان، کلاًّ و بدون هیچ استثنا: نیروهای متراکمی هستند، و ماده و نیرو، دو صورت از یک حقیقت می‌باشند.

از کتاب عشق و پرستش

ذیلاً قسمتی از کتاب «عشق و پرستش» از نظر خوانندة فاضل می‌گذرد.⁽²⁾

«انبیاء در زمانی و در جاهایی که علم و عمل، بسیار عقب افتاده بود ادعای عجیبی کردند، و خبر عظیمی با وجود مخالفت و انکار و تعجب شدید مردم دادند، خبر قیامت! با همة عظمت و هیبت آن!».

«معماری می‌آید، دانش نامه و سابقه نامه‌ای در دست ندارد ولی ادعا می‌کند که بنای بسیار بزرگ بلندی، وسیع‌تر و عظیم‌تر از آن چه ما دیده و شنیده‌ایم خواهد ساخت، ما او را به مسخره می‌گیریم ولی او دست به کار می‌شود، مصالحی

جمع آوری می‌نماید و پی می‌ریزد، می‌بینیم نوع مصالح غیر از مصالح معمولی و خیلی اساسی‌تر است. پی ریزی نیز فوق العاده عمیق و محکم می‌باشد.»

«پیغمبران، (و مخصوصاً قرآن که روشن‌ترین و با تفصیل‌ترین کتاب انبیاء و تنها سند دست نخورده می‌باشد) کاخ عظیم پاداش و کیفر قیامت را با چه مصالحی و روی چه پایه‌ای گذاشته است؟: مکتسبات انسان و محصولات عمل! آیا شما در دنیا مصالحی از عمل و انرژی برقرارتر و اساسی‌تر سراغ دارید؟ و در موجودات زنده، پایه‌ای محکم‌تر و پایدارتر از مکتسبات می‌شناسید؟»

«موجودات⁽¹⁾زنده، انرژی لازم که برای رسیدن به منظور به کار می‌اندازند از خود مایه می‌گذارند از سرمایه و انرژی‌های آمادة درونی است که به خارج می‌ریزند، و همین مایه گذاشتن از خود است که او را ضعیف (یعنی گرسنه) و محتاج نموده مجدداً وادار می‌نماید تا از خارج به صورت مواد تازة رمق‌دار (انرژی ده) بدل ما یتحلل به دست آورد و انرژی ذخیره نماید.»

به طوری که دیدیم نویسندة کتاب نامبرده، در باب شناسایی حقیقت عمل، به طرز بدیع و بی‌سابقه سخن رانده، حتی این واقعیت را هم با صراحت به قلم آورده است که: موجود زنده در هر عملی که به جا می‌آورد مقداری از ذات خود را مایه می‌گذارد، و از انرژی‌های آمادة درونی به خارج می‌ریزد.

ولی متأسفانه ایشان، خود اعمال را بر خلاف صریح سخنان فوق خود از کار می‌اندازند، و از بقا و تجسم آنها چشم پوشی کرده و سکوت می‌کنند و جای اعمال را به «ثمرات اعمال» که گاهی هم از آنها به «مکتسبات انسان» و «محصولات عمل» نام برده‌اند می‌دهند.

ایشان در این باره چنین توضیح می­دهند که: زندگی دنیوی در موجود زنده، میل و عشق پدید می‌آورد، این اولاً، و او احساس احتیاج می‌کند و دارای هدف می‌شود، پس ثانیاً تولیداتی در خارج انجام می‌دهد و انرژی‌های آماده‌ای از درون خود به بیرون می‌ریزد، یعنی کار انجام می‌دهد و مقداری از ذات خویش را در راه به جا آوردن عمل خرج می‌کند. و ثالثاً در نتیجة احتیاج و انجام دادن کار، به قول ایشان مکتسباتی را هم در داخل ذات خود جمع می‌نماید، یعنی محصولات عمل، عاید شخصیت او گردیده و وجود او را از مرتبه‌ای به مرتبه‌ای بالاتر و یا پایین‌تر می‌برد، و این همان «ثمرة عمل» است که در نزد ایشان همه چیز و همه کارة زندگی اخروی خواهد بود به خلاف اولی و دومی، یعنی هدف و عمل که فاقد اثر و بی‌فایده خواهند بود.⁽²⁾

این «ثمره» در حقیقت نظیر «ملکه»ای است که از جناب ملاصدرا نقل کردیم؛ منتهی چیزی که ایشان یافته‌اند «ملکه‌ای مادی» است و آن چه که صدرا آورده «ثمره‌ای بسیط و مجرد و روحانی» است؛ و جهت فرق این است که:

مؤلف کتاب عشق و پرستش مانند ما انسان را موجودی مادی و عملیات حیاتی را هم یک سلسله فعل و انفعال‌های شیمیایی می‌گیرد.⁽³⁾

جزای عمل خود عمل است

همان طور که در جواب صدرا گفتیم که جزای اعمال، خود اعمال است نه ملکة حاصل شده از اعمال در پاسخ «عشق و پرستش» هم می‌گوییم: جزای اعمال، خود اعمال است نه ثمرة حاصل شده از اعمال. به جهت این که هیچ دلیلی ندارد بلی اگر یک لفظ در آیات قرآن. در آیاتی که راجع به عمل هستند، در تقدیر بگیریم، مطلب درست می‌شود مثلاً در کریمة: إِنَّما تُجْزَوْنَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، ⁽¹⁾بگوییم: إِنَّما تُجْزَوْنَ ثَمَرةَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، خداوند متعال فرموده: همانا جزا می‌یابید همان را که می‌کردید، ولی برای این که دلیلی برای ملکه و ثمره به دست آید، بایستی گفته شود: خود عمل را پاداش و کیفر نمی‌یابید بلکه ثمره و ملکه حاصل شده از آن را!.

و ایضاً، وقتی که انسان، (که یک سازمان مادی شیمیایی است) برای رسیدن به مقصود، کار می‌کند، از ذات خویش مایه گذاشته و مقداری از مواد بدن خود را در شکل نیرو بیرون می‌ریزد، بدون شک این نیروها، این اجزای ذات، این سرمایه‌های درونی و انرژی‌های آماده، پس از آن که بیرون ریخته شدند از بین نمی‌روند و باقی می‌مانند؛ این نیروهای خرج شده، عین اعمالی هستند که از انسان صدور می‌یابند و عین کسب و مکتسب او می‌باشند؛ ولی بنا به نظریه کتاب یاد شده، با هیچ یک از این اجزای خرج شده دیگر کاری نیست، و همان طور که از او جدا شدند الی الابد هم از او دور خواهند ماند، نه سودی به او داده و نه زیانی به او می‌رسانند، و آن چه که نافع و یا زیان آور است همانا اثر خروج و نتیجه صدور این نیروهاست!.

مثل انسان و عمل او در این بحث، مثل چشمه‌ای است که از اعماق زمین، آب می‌گیرد و بعدا آن چه را که اخذ می‌کند، از خود بیرون می‌فرستد؛ بنابر آن چه که در «عشق و پرستش» هست، آبی که از چشمه بیرون رفت دیگر با چشمه، سرو کاری و هیچ ارتباطی نخواهد داشت؛ و پاداشی که چشمه، از زندگی جهانی خود می‌گیرد، فقط همین است که در هنگام دریافت کردن آب از زمین مثلا دهانه‌اش بازتر و حوضش وسیع‌تر و حوزه‌اش بزرگتر می‌گردید، و مجرای آب آن نیز البته تغییر می‌یابد؛ جزای چشمه همین آثار است که از دریافت‌ها و پرداخت‌های متتابع، در آن پدیدار می‌گردید؛ همین.

ولی در نظر ما اگر بخواهیم به چشمه مانند یک نفر انسان جزا بدهیم، بهترین پاداش و عادلانه‌ترین کیفر برای او این است که عین آب‌هایی را که از زمین گرفته و در روی زمین به جریان انداخته بود، به او پس بدهیم، همان آب‌های شیرین و زلال و یا تلخ و آلوده را، همان آب‌هایی را که چمن‌ها آراسته و مزارع سیراب کرده بود، و یا سیل‌ها راه انداخته و کلبه‌های درویشان ویران ساخته بود، همه این آب‌ها را با اظهار حقیقت و ابراز باطن آن‌ها در داخل ذات او متجمع و متمرکز گردانیم!.

خوراک و مشروب و هوا و نور و کلاًّ جمیع موادی که انسان از جهان برای ادامه زندگی خود می‌گیرد، به منزله آب‌هایی است که چشمه از اعماق زمین می‌گیرد و اعمالی هم که در این زندگی از او صدور می‌یابد و نیروهایی را از خود بیرون می‌فرستد به مثابة آب‌هایی است که چشمه از خود بیرون می‌ریزد و در روی زمین جاری می‌گرداند.

6 -نظریات دانشمندان علوم تجربی درباره ماده و نیرو

ماده و نیرو در نظر پیشینیان

پس از توجه به این که: عمل انسان، مصداقی از مفهوم کلی «کار، در نظر علوم تجربی» است، این پرسش پیش می‌آید که: از نظریات دانشمندان علوم تجربی، که درباره ماده و نیرو و بقا و تبدل آن‌ها، پیشرفت‌های قابل تحسین کرده‌اند، چه استفاده‌ای راجع به اعمال انسان و بقا و تجسم آن‌ها می‌توانیم بکنیم؟ و آیا آنان هم با ما در این راه که با ظواهر قرآن کریم و حدیث شریف، پیش می‌رویم، همراهی می‌کنند؟ و تا کجا می‌توانند بیایند؟ این فصل را برای پاسخ گفتن به این پرسش، عقد کرده‌ایم.

از وقتی که بشر چشم باز کرده و به تماشای جهان و موجودات آن پرداخته، پیوسته و علی الدوام دو چیز متبائن را درک کرده است، به درک یقینی، به طوری که هیچ‌گاه در وجود هیچ کدام از آن دو شک نکرده: وقتی که سنگی به بالا پرتاب می‌شود، همان طور که در وجود آن پاره سنگ متحرک، تردیدی نمی‌شود، همچنین در وجود نیرویی که آن را بالا می‌برد نیز کوچک‌ترین شکی از عقلای جهان، شنیده نشده است؛ نام سنگ در این مثال، در اصطلاح دانشمندان علوم تجربی «ماده» و نام بالا برنده آن هم «نیرو» است.

قرن‌ها از عمر بشر گذشت که ماده و نیرو را دو وجود متبائن، مستقل، مجزا از هم تصور می‌کرد که جدا از یکدیگر و غیر قابل تبدل به همدیگر می‌باشند؛ هر یکی از آن دو را بدون آن دیگری تعقل می‌کرد؛ و چنین عقیده داشت که قوه بدون تکیه به ماده، نمی‌تواند قوام و قیامی داشته باشد؛ آنان علی الظاهر در اصطلاح خود، نیرو را عارض بر ماده شمرده، و ماده را هم جوهر می‌دانستند؛ و برگشت نیرو به ماده و ماده به نیرو، یا به خاطره آنان خطور نمی‌کرده، و یا بنا به برهان باستانی: (انقلاب ذات، محال است؛ و نیز: تجوهر عرض و بر عکس، محال است) ارزشی برای آن قائل نمی‌شدند.

ثنویت به معنای یاد شده، در کتب فلسفه و در نزد حکمای روزگاران پیشین، شایع و رایج بوده است؛ و جای ملامت نیست، به جهت این که: بشر مانند بچه ایست که بایستی به تدریج بزرگ شود و به جهان و موجودات آن آشنایی پیدا کند.

بدیهی است که آن چه در مساله «عمل» با این طرز تصور، مناسبت طبیعی دارد این است که: تجسم عمل محال است، چنان که عمل گردیدن، یعنی نیرو شدن جسم هم محال است.!

ماده در نظر دموکریت و ملا صدرا

قدیمی‌ترین نظریه دربارة حقیقت ماده (که تقریباً بیان مجمل نظریه عصر حاضر می‌باشد، و از این حیث حائز اهمیت است) همان است که از ذیمقراطیس نقل شده است: آن دانشمند، جهان و همه اجسام را مرکب از ذرات کوچک بی‌شمار دارای ابعاد ولیکن تجزیه ناپذیر می‌داند و معتقد است که ذرات، همه یک جنس‌اند و تفاوت آن‌ها و تنوع اجسام، همانا از اختلاف شکل و اندازه و وضع ذرات آنها نسبت به یکدیگر است؛ وجود ذرات ابدی است، و به یک حرکت مستدیر دائمی که جزء ذات آنهاست متحرک هستند؛ این ذرات در جهان، ملاء را تشکیل می‌دهند و جنبش

آن‌ها در خلاء است و بنابراین، جهان از خلاء و ملاء صورت گرفته است؛ ارواح و ارباب انواع نیز از ذرات مرکب‌اند ولیکن ذرات آن‌ها کوچکتر و پر حرکت‌تر از ذرات اجسام می‌باشند.⁽¹⁾

از عبارت فوق معلوم نمی‌شود که، آیا دموکریت که جهان را مرکب از ماده و نیروی حرکت می‌دانسته؟ چنین می‌گفته که هیچ کدام از آن دو از دیگری متولد نشده و هر دو قدیم هستند؟ پس تبدل ماده به نیرو و بر عکس، در نزد او حتماً محال می‌بوده، و بنابراین تجسم عمل نیز غیر ممکن شناخته می‌شده است؛ و یا ذرات نام برده را همان طور که سازنده مواد دانسته، زاینده و سازندة قُوی و نیروها نیز می‌دانسته؟ و در این صورت چون ماده و نیرو را از اصل واحدی می‌گرفته، پس قهراً برگشت هر کدام از آن دو را هم به دیگری، و در ضمن، تجسم عمل را نیز، ممکن می‌شمرده است.

ملاصدرا هم، ذوات مواد را در حرکت می‌داند، از مبدأ به سوی مبدأ، چنان که می‌گوید:

دوست من، آیا مشاهده نکرده‌ای که اجزای جهان و طبیعت‌های آن، هر لحظه متبدل می‌شوند؟ و با حرکت جوهری ذاتی و توجه جبلّی پیوسته، به سوی مبدء و اصل خویش زوال یافته و یکی به دیگری عوض می‌شوند؟⁽²⁾ایشان، حالت سابقه و همچنین حالت لاحقة جسم را روح می‌داند، و چنین می‌گوید: اجسام، در حرکت‌های ذاتی و استحاله‌های جوهری خود، بر می‌گردند و در صورتی عقلی، منطوی و پیچیده می‌شوند، و روح محض می‌گردند چنان که در آغاز هم، ارواح بوده‌اند.⁽³⁾

اگر مراد ملاصدرا در سخنان فوق، از روح، نیرو باشد و یا لااقل مرحله‌ای از مراحل پست روح را نیرو بداند، به طور مسلم نظریه ایشان با آخرین نظریه عصر حاضر، نتیجه واحدی در این بحث ما خواهد داشت، برای این که: بنا به گفته ملاصدرا: جسم فرزند روح، و روح هم فرزند جسم است، و بنا به نظریه جدید هم: ماده، متشکل از نیرو و نیرو هم فرزند ماده است؛ فعلیهذا برگشت هر کدام از ماده و نیرو به دیگری، و در نتیجه تجسم عمل، ممکن شناخته می‌شود.

آخرین نظریه درباره ماده

در این روزگار، قول به تثنی حقیقت موجودات، یکسره متروک شده است؛ دانشمندان علوم تجربی، ذوات جمیع مواد و سراسر نیروهای جهان را از یک چیز دانسته‌اند، از یک چیز مجهول که گاهی در صورت ماده و گاهی دیگر هم در شکل نیرو خودنمایی می‌کند؛ دانشمندان عصر حاضر تا آن جا که ما خبر داریم، در این نظریه اتفاق کامل دارند؛ در این زمان ذهن انسان با موجودات جهان، انس یافته و آشنایی قابل ملاحظه‌ای با آن‌ها پیدا کرده است و دیگر او را نسبت به جهان نمی‌توان بیگانه و جاهل محض شمرد.

اگر تاکنون کوه‌ها و ابرها و دریاها و درختان و زمین و آسمان و انواع گوناگون حیوان و بالاتر از همه آن‌ها انسان، موادی متبائنة الذوات و به کلی از هم جدا شده و غیر ممکن تلقی می‌گردید، ولی اکنون خوب دانسته شده است که همه این موجودات اگر چه در عدد هزاران هزارانند ولی در مقام ذات و خمیره نخستین، بیشتر از یک چیز نیستند: همه قوه‌اند، همه از نیرو آفریده شده‌اند؛ همه از یک نمونه بوده و مخلوق خداوند واحدند.

بنابراین نظریه، خداوند متعال، انسان را از مقداری قوه فشرده شده و تراکم یافته آفرید؛ و به تعبیر دیگر خداوند متعال مقداری قوه آفرید که ما نام آن را انسان خوانده‌ایم، سنگ نیز چنین است، درخت هم قوه است، و همچنین هر ماده و هر جسم؛ و چون همه موجودات جهان از یک خمیره ساخته و پرداخته شده‌اند، پس نتیجه این می‌شود که: برگشت هر چیز به هر چیز با اذن خدا آسان است، آری با اذن آفریدگار جهان، عصا اژدها و آدمی بوزینه می‌شود؛ مگر نه این است که هر کدام از مواد جهان، از یک نمونه نیرو آفریده شده‌اند؟.

بنابراین نظریه، برگشت ماده به عمل و تبدل عمل به ماده که مصداقی از تبدل ماده به نیرو و نیرو به ماده است کاملاً ممکن است.

آخرین نظریه درباره ماده این است که:⁽¹⁾ماده، فشرده و تراکم یافتة انرژی است؛ سابقاً می‌گفتند که جسم را هر قدر تقسیم و تقطیع کنند، باز مثل جانداران نمی‌شوند و نمی‌میرند و خواص خود را از دست نمی‌دهند، ولی بعداً کشف شد که در تقسیم جسم به اجزایی می‌رسند که خاصیت اولیه را فاقد می‌باشند؛ و این آخرین جزء را «اتم» می‌نامند؛ و آخرین جزء که واجد خواص جسم می‌باشد به نام ذره یا «مولکول» خوانده شده است.

تا قریب به هفتاد سال پیش، اتم را آخرین عنصر سازنده مواد که قابل تقسیم نیست، می‌دانستند؛ ولی علمای شیمی در محلول‌های رقیق و نیز وقتی که در درون یک گاز رقیق، تخلیه الکتریک به عمل می‌آید، وجه خاصی از فعل و انفعال‌ها و طرز برخورد مواد را دیدند؛ فیزیک‌دانان هم، در عبور دادن جریان الکتریک از داخل محلول‌های شیمیایی و گازهایی رقیق، آثاری دیدند که پای تقسیمات بعد از اتم را به میان آوردند.

بعد از تجربیات و محاسباتی که دانشمندان علوم تجربی به عمل آوردند، به این نتیجه رسیدند که: اتم با این که به قدر یک ده هزارم میلیمتر قطر ندارد، خود عالمی پهناور است: خورشیدی در وسط دارد و یک عده کرات به نام الکترون به طور سرسام‌آور به دور آن می‌چرخند؛ و عجیب آن که این هسته مرکزی و آن گردنده‌ها اجرام مادی نیستند، و هسته بار الکتریک مثبت و الکترون‌ها بار منفی هستند.

پس ماده یک ذخیره بسیار متراکم و متکاثف از انرژی است، مثلا یک گرم خاک عبارت است از ذخیره آن قدر انرژی، که از محصول یک سال نیروگاه برق تهران تجاوز می‌نماید.

اختلاف عناصر مادی، مانند آهن و زغال و اکسیژن، بر سر تعداد الکترون‌ها و طرز قرار گرفتن آن‌ها می‌باشد؛ حتی ممکن است در نتیجه دادن این نظام، جسمی را از صورت اولیه خارج، و به صورت جسم دیگر در آورد (در نخستین بار، دو دانشمند انگلیسی «کاسرافت» و «والتون» لینیوم را به هلیوم مبدل کردند) و ضمنا در نتیجه تغییر یافتن نظام الکترون‌ها، طیف نورانی و اشعه ایکس و غیره صادر نمود.

فعل و انفعال‌های شیمیایی مواد، آثار کوچکی هستند که در الکترون‌های خارجی رخ می‌دهند، و هسته‌ای که در وسط است به کلی بر کنار و مصون از عملیات عمیق ما می‌باشد.

اخیراً معلوم شده است که: هسته نیز به نوبه خود از ذرات مثبت، به نام پروتون و ذرات منفی شبیه به الکترون تشکیل شده است، و تمام این‌ها بار الکتریک یعنی انرژی می‌باشند.

بقای ماده

«به سال 1775 میلادی، لاوازیه شیمیست نابغة فرانسوی، حقیقتی را اعلام کرد که کاملاً تازگی داشت: در این دنیا هیچ چیز معدوم و هیچ چیز موجود نمی‌شود؛ قبلاً تصور می‌کردند هیزمی که در اطاق می‌سوزانند، تبدیل به یک جرم لطیف بی‌وزن که آتش است شده و اندکی دخان از آن بر خاسته، متفرق و معدوم گشته است و تنها باقی مانده مختصر، خاکستر ته اجاق می‌باشد؛ لاوازیه ثابت کرد که چنین نیست، اجرام از بین رفتنی نیستند؛ حاصل جمع اوزان اجسامی که در یک فعل و انفعال شیمیایی یا حیاتی وارد و خارج می‌شود، از دو طرف مساوی است؛ فعل و انفعال‌های شیمیایی و پدیده‌های فیزیک و آثار حیاتی، نه چیزی را معدوم و فانی می­کنند، نه بر وزن عالم مثقالی می­افزاید؛ عالم از لحاظ جرم، یا به عرف ما از لحاظ وزن ثابت است ولی البته صورت­ها در حال تکون و فنا می­باشند؛ این قانون یا اصل را که در حقیقت اولین ندای انکار فنا و اعلام ابدیت به زبان بشر است، اصل بقای ماده می­گویند.»⁽¹⁾

شیمی نوین دارد: لاوازیه دانشمند معروف فرانسوی در نتیجه آزمایش مشهور خود دریافت که در طبیعت، هیچ چیز به خودی خود⁽²⁾

به وجود نمی­آید و هیچ چیز نابود نمی­گردد و نیز ثابت کرد که در ضمن اعمال شیمیایی، جرم اجسام ثابت می­ماند؛ امروزه قانون لاوازیه را به نام: اصل بقای جرم و عنصر، بیان می­کنند. در ضمن ترکیب شیمیایی، مولکولهای اجسام شکسته می­شوند اما چون جنس و شماره اتم­ها تغییر نمی­کند جرمشان هم ثابت می­ماند.⁽³⁾

رابطه جرم و نیرو

رادیوی صدای آمریکا در 28 فروردین 1334 (در ترجمه­ای که به مناسبت وفات بزرگ­ترین ریاضی دان عصر، انیشتین به قلم محمد زرنگار بیان می­داشته) ضمناً چنین گفته است:

«تا اواخر قرن نوزدهم، تکلیف فیزیک دانان و دانشمندان علوم روشن بود، دو چیز مجزا داشتند که سنگ و گل خلقت به شمار می­آمد یکی جرم و دیگری نیرو (ماده و انرژی) جرم به نظر آنان قابل استحاله بود ولی فناپذیر نبود، نیرو در نظر آنان نیز زوالی نمی­یافت ولی ممکن بود از شکلی به شکل دیگر درآید؛ مثلاً حرارت به شکل نور در می­آید ولی فانی نمی­شود؛ ولی هیچ دانشمندی رابطه­ای میان جرم و نیرو قائل نبود.»

«آنگاه انیشتین تحت فرمول ریاضی که نشانی از الهام داشت جرم و نیرو را یکی دانست و حتی مقدار انرژی حاصله از مقدار معینی جرم را نیز تعیین کرد. دیگر فاصله میان سنگ و گل بنای خلقت از میان رفت؛ مدلل شد که: جرم انرژی متراکم است و انرژی جرمی است که با مجذور سرعت سیر نور، در حال جهش است؛ آن گاه هنوز نیمه اول قرن بیستم سپری نشده بود که انفجار اتمی، صحت فرضیه انیشتین را مدلل ساخت و از مقدار بسیار اندکی جرم چنان نیرویی تولید گشت که وحشت و امید بشر را به هم آمیخت.»

و ایضاً: «انیشتین عملاً ثابت کرد که جرم و نیرو در حقیقت یکی هستند؛ فرمول ظاهراً خیلی ساده است: انرژی مساوی است با جرم بگرام، ضرب در مجذور سرعت سیر نور به سانتیمتر در ثانیه؛ نتیجه عملی این فرمول این است که از یک گرام ماده هر چه باشد ریگ بیابان آب دریا یا فلز اورانیوم، از یک گرام ماده، مقداری انرژی به دست می آید که

معادل است با قدرت انفجار متجاوز از سی هزار تن دینامیت؛ این قدرت خورشیدی است که در قلب ذرات وجود نهفته است.»

و ایضاً: «به نظر انیشتین، سرعت نور تقریباً سرعت سیر مطلق است و از آن سریع­تر سرعتی نیست و هرگاه جسمی سرعت سیرش به مجذور آن برسد دیگر جرم نیست.»

و ایضاً به قلم یحیی مرتضوی: «در نظر انیشتین همه هستی به صورت وحدت جلوه­گر بود؛ از نظر وحدت بینی به این نتیجه رسید که:ماده و نیرو جدا از هم نیستند بلکه دو مظهر یک چیز واحد می­باشند.»

و محمد فرید وجدی گفته: «خلاصه این مذهب این است که ماده و قوه یک چیزند؛ هر کدام از آن دو در تحت تأثیر نوامیس جهانی به دیگری بر می­گردد: ماده متحول به قوه می­شود و قوه هم برگشته و ماده می­گردد؛ و در واقع ماده وجود ندارد و آن چه در هستی وجود دارد قوه­ای است که بسیار متکاثف است، چنان که آب بخاری است متکاثف؛ و بنابراین موجودی به جز قوه نیست؛ و قوه با مظاهر گوناگون ظهور می­کند: صورت و نور و حرارت، و یکی از مظاهر قوه این است که به نام ماده است؛ و مجموع قوه ثابت است و زیاد و کم نمی­شود؛ این نظریه با اکتشافات تازه، تأیید شده و رأی علمی عصر حاضر قرار گرفته است.»⁽¹⁾

راه طی شده دارد: ماده هم آن طوری که ما خیال می­کنیم ماده نیست یک ذخیره بسیار متراکم و متکاثف انرژی است؛ مثلاً یک گرم خاک عبارت است از ذخیره آن قدر انرژی که از محصول یک سال کارخانه برق تهران تجاوز می­نماید.⁽²⁾

تجزیة ماده

چنین به نظر می­رسد که اگر ماده از قوه تشکیل یافته باشد لازم می­آید در صورتی که ماده را تجزیه کنند و در تجزیه آن استقصاء نمایند، عاقبت الامور به قوه برسند؛ و همین طور هم هست.

ما چکیده سخنان دانشمندان را که درباره تجزیه ماده و آخرین جزء آن افاده کرده­اند علاوه بر آن چه که در بحث‌های گذشته نقل کردیم، با کمال اختصار دوباره ایراد می­کنیم:

«آخرین جزء هر جسم را که خاصیت آن را واجد باشد، ذره یا مولکول نامند و جزء مولکول هم اتم است؛ و هر اتم علاوه بر قسمت­های غیر مهم، شامل سه قسمت مهم می­باشد که به نام (الکترون) و (پروتون) شهرت یافته­اند.»⁽³⁾

و در نزد علمای فن مسلم است که هر کدام از این سه قسمت یاد شده انرژی است. در «راه طی شده»⁽⁴⁾

از دو قسمت اخیر به نام هسته تعبیر آورده، و با صراحت هسته و الکترون را به ترتیب دو بار الکتریک مثبت و منفی شناسانیده و آنها را انرژی شمرده و از این حقیقت به تشکل ماده از انرژی، پی برده است.

و ایضاً دارد: هسته نیز به نوبه خود از ذرات مثبت به نام پروتون و ذرات منفی شبیه به الکترون تشکیل شده است، و تمام اینها بار الکتریک یعنی انرژی می­باشند.⁽¹⁾

و در بحث گذشته هم، از دائرة المعارف آوردیم که ماده بر می­گردد و قوه می­شود و در واقع ماده وجود ندارد و آنچه که در هستی وجود دارد قوه­ای است که بسیار متکائف است.

تبدل ماده به ماده

چنین به نظر می­رسد که: اگر مواد از قوه تراکم یافته و فشرده شده، تشکیل یافته باشند، لازم می­آید که بتوانند در تحت شرایط معین، به یکدیگر مبدل شوند، و ماده­ای برگردد و ماده دیگری شود، مانند یخ و آب و بخار، که چون هر سه از یک حقیقت هستند، در صورت سازگاری محیط و شرایط، به یکدیگر متحول می­شوند و مطلب همین طور هم از تحقیق درآمده است: عناصر، قابل تبدیل به یکدیگر هستند.

پس از تلاش­های بسیار در ازمنه سالفه و بعد از رنج و کوشش کیمیاگران در قرون ماضیه، بالاخره بشر موفق شد که آرزوی دیرین خویش را تا اندازه­ای برآورد و برخی از فلزات را به بعضی دیگر برگرداند؛ در «راه طی شده» می­نویسد: اختلاف عناصر مادی مختلف، مانند آهن و زغال و اکسیژن با یکدیگر، بر سر تعداد الکترون­ها و طرز قرار گرفتن آنها می­باشد، به طوری که ممکن است در نتیجه تغییر دادن این نظام، جسمی را از صورت اولیه خارج نموده و به صورت جسم دیگر درآورد و آرزوی کیمیاگران را عملی ساخت؛ این کار را برای اولین دفعه، دو دانشمند انگلیسی: کاسرافت و والتون در مورد لینیوم عملاً انجام داده و آن را تبدیل به هلیوم نمودند.⁽²⁾

فرید وجدی مصری می­گوید: طرفداران این مذهب می­گویند: اجسام در کنه خود اختلافی ندارند و فقط در چگونگی قرار گرفتن ذرات مختلف هستند؛ آهن و آب و زیتون از یک نوع می­باشند و اختلاف خاصیت و شکل و حجم و وزن آنها از ناحیه اختلاف قرار یافتن ذرات آنهاست و بعضی از دانشمندان توانسته­اند رادیوم و هلیوم و پوتاسیوم و سدیم و قلع را بعضی را به بعضی برگردانند.⁽³⁾

دکتر عطاء الله شهاب پور نوشته است:⁽⁴⁾

در هر اتم طلا 79 الکترون هست و در هر اتم جیوه 80 الکترون وجود دارد. نتیجه امر این است که اگر ما بتوانیم یک اتم⁽⁵⁾

از جیوه بگیریم، اتم مزبور فوراً مبدل به یک اتم طلا خواهد شد؛ این امر را سالهاست دانشمندان موفق شده­اند، یعنی می­توانند یک اتم⁽⁶⁾از جیوه بگیرند و آن را مبدل به طلا سازند؛ ولی امر مزبور موقتی است و فوراً اتم جیوه عمل کرده آن چه از دست داده بود می­گیرد و به حال اولیه بر می­گردد! مساله اینجاست که بتوانند امر موقتی مزبور را تبدیل به دائمی کنند.

در بیست سال قبل، پروفسور میته آلمانی یک جریان الکتریکی از حبابی در معدنی پر از بخار گذراند و ملاحظه کرد که پس از مدتی داخل حباب از یک طبقه سیاه پوشیده شده است، تجزیه ماده سیاه مزبور وجود طلا را در آن ثابت

نمود. تجربیات در این باره دوباره شروع شد و با روش صحیح و دقت کامل به کمک جیوه خالص و در بی­غل و غش مشغول عمل شدند و ملاحظه کردند که طلا به طریق مزبور مرتباً به دست می­آید؛ بنابراین می­توان با کمال درستی ادعا کرد که به وسیله عبور دادن جریان الکتریک قوی، از بخارات جیوه، طلا به دست می­آید.

تبدل ماده به نیرو

اگر بنا باشد که مواد، انرژی­های فشرده باشند، بایستی که تبدل ماده به نیرو ممکن باشد. در این بحث از وقوع این حقیقت و کشف شدن آن سخن می­گوییم:

«راه طی شده» می­گوید:⁽¹⁾

«در اواخر قرون اخیر، یکی از افراد خانواده مواد، در مقابل کنجکاوی پیر کوری بالاخره راز فامیل را بروز داد: پیر کوری که تحقیقاتش را بعداً زن او مادام کوری تعقیب نمود،⁽²⁾

متوجه شد فلز رادیوم اشعه­ای از خود صادر می­کند و دارای فعالیت تشعشعی است، به اصطلاح رادیو آکتیو می­باشد؛ فوراً این سؤال پیش آمد که این جسم اشعه را از کجا می­آورد و چه گنجی در درون آن نهفته است؟ اگر از خود مایه می­گذارد حال که درجه حرارت و بار انرژی آن تغییر نمی­کند، قاعدتاً باید از وزنش کاسته شود. همین طور هم بود، از ماده رادیوم کاسته می­شد و انرژی تشعشعی بیرون می­داد.»

«به این ترتیب سر نهانی، آشکار شد و یک گوشه از پرده­ای که میلیون­ها سال بود دو دسته از موجودات عالم در خفای چشم بشر، پشت آن روابط خود را انجام می­دادند بالاخره بالا زده شد. تحقیقات و تجربیات بعدی معلوم کرد که این مطالب کلی است و تبدل ماده به انرژی مسلم می­باشد؛ مثلاً خورشید که تقریباً مصدر کلیه انرژی­های روی زمین می­باشد، در هر دقیقه­ای 250 میلیون تن از جان خود را برای اولادها از دست می­دهد. اگر ماده به انرژی تبدیل می­شود برای این است که انرژی و ماده دو صورت مختلف از شیئ واحدی هستند.»

و مشهورترین علمای فنون تجربی، انیشتین می­گوید:⁽³⁾

تمام موادی که این عالم را تشکیل می­دهد از ذرات صغار و اجزای ابتدایی ساخته می­شوند که از چند نوع تجاوز نمی­کند. همان طور که در یک شهر بزرگ از ساختمان انبارهای محقر گرفته تا آسمان خراش­های عظیم، سنگ­ها و آجرهای ساختمانی از چند نوع تجاوز نمی­کند، همین طور در ساختمان تمام عالم محیط مادی ما، از ئیدروژن سبک گرفته تا اورانیوم سنگین نیز بیش از چند نوع مصالح یا اجزای ابتدایی دخالت ندارند.

عناصر سنگین که در واقع همان ساختمان­های مفصل­تر می­باشند دارای این خاصیت هستند که خود به خود متلاشی و شکسته می­شوند، و همین خاصیت است که سبب می­شود آنها را به نام رادیو آکتیو بخوانیم. بعضی از مصالح ساختمانی یا اجزای ابتدایی این عناصر که اتم­های اجسام رادیو آکتیو را می­سازند از آنها کنده شده به خارج پرتاب می­گردند و سرعت پرتاب نزدیک سرعت نور می­باشد. اتم عنصری چون رادیوم، بنا به نظری که ما داریم و تجربه هم مؤید آن

است، ساختمان معقّد و پیچیده‌ای دارد و تلاشی و خرد شدن تشعشعی رادیو اکتیو یکی از نمودهایی است که ساختمان اتم‌ها را از اجزای ساده‌تر که همان اجزای ابتدایی باشند آشکار می‌سازد.

نگارنده گوید: در اینجا لازم است توجه شود که مقصود این دانشمند از اجزای ساده‌تر که اتم‌های اجسام از آنها ساخته شده است، نیرو و انرژی است، و ایشان حقیقت انرژی را دانه دانه می‌دانند و نظریة موجی را نمی‌پسندند.

انواع انرژی

فحص در انواع انرژی پایان نیافته و دانشمندان تاکنون همة اشکال آن را به طور حصر، کشف نکرده و چنین قولی هم به ما نداده‌اند و فقط آن چه را که یافته‌اند یادداشت کرده‌اند؛ بنابراین صور انرژی منحصر در پنج شکل که ذیلاً نقل می‌کنیم نیست، و خیلی زیادتر از آن است.

کتاب فیزیک نوین دارد:⁽¹⁾

انرژی اقسامی دارد: اول مکانیکی و آن دو قسم است: پتانسیل، که در جسم ذخیره می‌شود مانند انرژی فنری که کشیده شده و مقدار آن برابر کاری است که می‌تواند انجام بدهد؛ و جنبشی که اجسام در حال حرکت، دارا می‌باشند؛ دوم حرارتی، سوم الکتریکی، چهارم شیمیایی، وقتی که جسم می‌سوزد گرما تولید می‌شود و این حرارت، قابل تبدیل به کار است و همچنین انفجار؛ پنجم نورانی، ششم انرژی اتمی یا انرژی هسته‌ای، در اجسام رادیو اکتیو، این انرژی وجود داشته و در اثر شکستن هستة مرکزی اتم‌ها به وجود می‌آید. این انرژی در اثر تغییراتی است که در هستة مرکزی اتم، صورت گرفته و در نتیجه، مقداری انرژی آزاد می‌شود. تأثیرات این انرژی به مراتب بیشتر از اقسام دیگر انرژی است که تا به امروز شناخته شده‌اند.

و دربارة رنگ‌های اجسام چنین نوشته‌اند: «هیچ جسمی به خودی خود رنگ ندارد و رنگ اجسام تابع نوری است که آنها پس می‌دهند.»⁽²⁾و بنابراین، رنگ‌های اجسام هم اشکال مختلفه‌ای از انرژی نور هستند؛ زیرا که این نور است که بر می‌گردد و الوان گوناگون را می‌نمایاند؛ پس هر رنگی صورتی از انرژی است.

مسلماً صوت نیز باید از صور انرژی شمرده شود، زیرا که صوت هم به طوری که نوشته‌اند نوعی از انرژی مکانیکی است؛ به جهت این که می‌گویند: صوت عبارت است از یک ارتعاش مخصوص که در جسم رخ می‌دهد؛⁽³⁾

و ظاهراً اگرچه صوت، متولد از ارتعاش و همچنین مولد ارتعاش است ولی خودش ارتعاش نیست؛ و در هر حال بدون شک، شکلی از اشکال انرژی است.

و ارباب فنّ صریحاً گفته‌اند که نیروی مغناطیسی در شرایط معینی، کار انرژی الکتریکی را می‌کند⁽⁴⁾

و بر عکس، الکتریسیته هم کار مغناطیس را می‌تواند انجام بدهد.⁽⁵⁾و ایضاً: نیروی مغناطیسی کار انرژی مکانیکی را انجام می‌دهد، چنان که آهن و غیر همنام خود را به سوی خود به حرکت در می‌آورد و از همنام خود هم می‌گریزد و آن را هم از خود می‌راند.⁽⁶⁾

بنابراین لازم است که نیروی مغناطیسی را هم در عداد انرژی‌ها به شمار آوریم؛ و علاوه بر این انرژی‌ها، به طوری که بحث خواهیم نمود، احتمال هست که سرما و ظلمت و سکون هم در قبال گرما و نور و حرکت، انرژی بوده باشند، و با این شمارش عدد انرژی‌ها به دوازده می‌رسد.

بنا به این نظریه که: مواد جهان، انرژی‌های تراکم یافته و فشرده شده هستند بایستی که نیروی سازندة هر کدام از عناصر را یک قسم از انرژی بشماریم؛ به جهت این که عناصر، تباین کامل با هم دارند، و آثار و خواص جداگانه‌ای را دارا هستند پس حتماً انرژی‌های سازندة آنها هم تباین داشته و جدا از هم می‌باشند؛ پس عدد انرژی‌ها مساوی است با عدد عناصر به علاوة دوازده و بدین ترتیب شمارة انرژی‌ها شاید از صد و شانزده هم بگذرد.

و با این ملاحظه که اختلاف عناصر در نتیجه تعداد الکترون‌ها در اتم‌ها و طرز قرار گرفتن آنهاست، و با نظر به امکان تبدل هر یک ازانرژی‌ها به انرژی دیگر چنان که بیان خواهیم کرد، این حقیقت هویدا می‌گردد که سراسر مواد و قوای جهان، ازیک حقیقت ساخته شده و پرداخته گردیده‌اند، و مخلوق خدای واحد بی‌همتا می‌باشند.

سرما

تاکنون علمای فیزیک سرما را عبارت از عدم گرما گرفته‌اند و کسی احتمال موجود بودن سرما را هم به ذهن خود راه نداده است. و چون عدمی بودن سرما هیچ خللی در مباحث و محاسبات راجع به گرما به بار نیاورده، فلذا کسی لازم ندیده است که دربارة سرما هم اندیشه‌ای بنماید؛ این اولاً و ثانیاً چون بزرگ شدن حجم جیوه، دلیل وجود گرما، و کوچک شدن آن هم دلیل بر کمتر بودن و یا نبودن گرما بوده است پس لزومی پیدا نشده که از سرما هم سخنی به میان آید؛ در نتیجه وجود سرما مغفول مانده است.⁽¹⁾

با این که سرما هم مانند گرما برای هر فردی محسوس می‌باشد: اگر بپرسند که بشر با چه وسیله‌ای به وجود گرما پی برده؟ مسلماً پاسخ این خواهد بود که، با حس لامسه، این درک برای او حاصل شده و این پاسخ عیناً بدون هیچ تغییر دربارة سرما هم صحیح است؛ و تاکنون کسی احتمال هم نداده است که احساس سرما ناشی از اشتباه و احساسی دروغین باشد.

سرما هم مانند گرما، اثر مشهود در مواد دارد: سرما حجم غالب موارد را می‌فشارد و کوچک‌تر می‌گرداند و حجم آب و بعضی از اقسام روغن را می‌افزاید. و بنابر آنچه که در فیزیک نوین هست، حجم چدن و بیسموت و غیر اینها را نیز می‌افزاید.⁽²⁾

آیا می‌توان گفت که عدم گرما، علت بزرگ شدن حجم چدن و آب می‌شود؟! اگر این طور باشد لازم می‌آید که عدم تأثیر کند! واقع این است که امری وجودی، در زمینة نبودن گرما، در آب و چدن تأثیر کرده و حجم آنها را می‌افزاید، و جز سرما چیز دیگری نمی‌توان یافت که صلاحیت این کار را داشته باشد؛ و همان طور که افزایش حجم علت می‌خواهد و بی‌جهت نمی‌شود، کوچک گردیدن حجم هم بی‌علت نمی‌شود؛ آیا واقعاً امکان دارد که عدم حرارت، در

آهن تأثیر کرده و حجم آن را کوچک نماید؟! مسلماً در صورت کم شدن حرارت، چیزی غیر از عدم، در آهن اثر می‌کند و حجم آن را کوچک‌تر و فشرده‌تر می‌سازد و غیر از سرما چیز دیگری برای این امر، صالح نیست. به جهت این که این سرما است که پیوسته در تعقیب گرما است، و از هر جایی که گرما رخت سفر می‌بندد و می‌رود، فوراً و بلافاصله سرما جایش را می‌گیرد.

سرما مقداری از حرارت را در جسمی که در حال مایع شدن است در تمام مدت ذوب، فاقد اثر نشان می‌دهد و این حرارت در فیزیک به نام گرمای نهان ذوب نامیده شده است؟⁽¹⁾

چه علتی برای گرم نشدن جسم و پنهان ماندن حرارت در آن می‌توان یافت؟ مثلاً مخلوطی است از آب و یخ که حرارت کافی به آن داده می‌شود تا وقتی که همة یخها آب نشده است حرارت آب ثابت می‌ماند و زیادتر نمی‌شود.

چه پاسخی به پرسش فوق توان داد غیر از اینکه می‌گوییم: در مخلوط آب و یخ، و در هر جسمی که در حال مایع شدن باشد، نوعی از انرژی وجود دارد که با حرارتی که به آن داده می‌شود متضاد است و اثر آن را تا وقتی که خود مغلوب آن نشده و از کار نیفتاده است خنثی می‌کند؛ و این انرژی غیر از سرما نیروی دیگری نمی‌تواند باشد.

سرما هم مانند گرما، گاهی از انرژی مکانیکی متولد می‌شود چنان که حرکت بادزن، صورت شما را خنک می‌کند، و هوای متحرک، وقتی که با آب تماس می‌یابد آن را سرد و خنک می‌گرداند و گرما سنجی که در داخل آب قرار دارد، کمتر شدن حرارت آب را نشان می‌دهد.

آزمایشی که از «لرد کلون» نقل شده است، ⁽²⁾

قضیة فوق ما را اثبات می‌کند، این آزمایش چنین نتیجه می‌دهد که هر چقدر فشار بر مخلوط آب و یخ زیادتر گردد برودت آن نیز زیادتر می‌گردد! از این آزمایش چنین استفاده می‌شود که در بعضی از موارد فشار سرما تولید می‌کند چنان که در موارد زیادی هم فشار، گرما تولید می‌کند.

شاید به ما ایراد بگیرند که از آزمایش «لرد کلون» این نتیجه گرفته می‌شود که هر قدر فشار به مخلوط آب و یخ زیادتر وارد شود، درجة حرارت آن پایین‌تر می‌آید نه این که درجة برودت آن زیادتر شود، در پاسخ می‌گوییم یقین است که فشار وارد کردن امری وجودی است، و حتماً بایستی که نتیجة آن هم امر موجودی باشد و خوب می‌دانیم که کم شدن حرارت امری عدمی و هیچ است، و نمی‌تواند نتیجة فشار باشد ولی زیاد شدن برودت که در زمینة کم شدن حرارت، تحقق می‌پذیرد می‌تواند نتیجة آن باشد، به جهت این که امری وجودی است و اگر از برودت هم صرف نظر کنیم لازم می‌آید که فشار مذکور را خالی از نتیجه بدانیم.

آیا مخلوط‌های سرمازا را نمی‌توانیم نظیر پیل‌های الکتریک‌زا بدانیم؟ به طوری که هر پیل مقداری الکتریسیته تولید می‌کند، «مخلوط یخ و نمک» هم 22 درجه و «مخلوط یخ و کلرور کلسیم» هم 40 درجه سرما تولید می‌کند.⁽³⁾

از تحقیقات فوق که هر کدام برهانی تام است، این واقعیت را استفاده می‌کنیم که: سرما نوعی از انرژی و مقابل گرما و امری وجودی است؛ چنان که گرما هم موجود و انرژی مخصوصی است.

ظلمت

اگر چه دانشمندان علوم تجربی تاکنون دربارة ظلمت، به طوری که راجع به نور پیشرفت کرده‌اند، به اکتشافی نرسیده‌اند و یا به دست ما نرسیده، ولی در این که ظلمت هم مانند نور، امر وجودی است، جای شک نیست⁽¹⁾

زیرا که:

ظلمت هم مانند نور مرئی است و دیده می‌شود و هیچ برهان برای اثبات وجود شیئ بهتر از دیده شدن آن نیست، و چون انسان در تاریکی هیچ جا را نمی‌بیند غالباً چنین تصور می‌شود که ظلمت غیر مرئی است، ولی باید توجه داشت که دیده شدن ظلمت هم مانند سایر اشیاء به توسط نور میسر می‌شود، ظلمتی که با نور مجاور است مانند سایه‌ها و داخل خانه‌ها، قابل رؤیت است.

اگر ظلمت رؤیت نمی‌شد ما از وجود ظلمت غافل می‌بودیم و تصور آن را هم نمی‌توانستیم بکنیم ولی چنان که معلوم است نه از ظلمت غافلیم و نه از تصور آن ناتوان هستیم.

اگر ظلمت دیده نمی‌شد دیدن هیچ چیز، کوه‌ها، درختان، حیوانات، انسان‌ها هیچ کدام ممکن نمی‌شد و چیزی از چیزی تمیز داده نمی‌شد به جهت این که با سایه‌ها و نیم سایه‌هاست که اشیاء جهان اشکال گوناگون می‌یابند و از هم شناخته می‌شوند و باید بدانیم که سایه از مصادیق ظلمت ضعیف است، یعنی سایه‌ها مخلوط‌هایی از ظلمت و نور هستند.

این رنگ‌های مشکی و سیاه و هر رنگ تیره، مصداق‌هایی از ظلمت هستند به جهت این که همه آنها داخل و در شکل واحد تاریکی می‌باشند، و همة آنها الوانی هستند که در فضا و هوا و اشیاء جهان رؤیت می‌شوند و حقیقت این است که ما از نور هم به جز رنگ، چیزی نمی‌بینیم و همان طور که ذات نور از نظر ما پنهان است و فقط با رنگ روشن خود نمایان می‌شود، ظلمت هم از لحاظ ذات از نظر ما نهان است و فقط با رنگ سیاه خود مشهود می‌شود.

اگر ظلمت و اشیاء مظلمه، در جهان نبودند مسلماً نور هم برای ما مشهود نمی‌بود، به جهت این که نور تا به جسم تیره و کدری برنخورد، این رنگ روشن و زیبا را پیدا نمی‌کند، و به هیچ طریق از وجود آن اطلاعی حاصل نمی‌شود و برای همین است که نور خورشید، در فضای خارج از جوّ هوادار زمین (به طوری که از فضاپیمایان نقل می‌شود) مشهود نیست و همه جا را تاریکی فرا گرفته و هر ساعت شب است.

اگر ظلمت در جهان نمی‌بود و از پخش گردیدن انوار جلوگیری نمی‌نمود، هر نوری همه جای عالم را سیر می‌کرد و هر جا را پر می‌ساخت به جهت این که اگر مانعی از حرکت متحرک جلوگیری نکند هر متحرک الی الابد به حرکت خود ادامه می‌دهد.⁽²⁾و نور پیوسته و لاینقطع، چه نظریة موجی صحیح باشد و یا دانه‌ای، ⁽³⁾در حرکت است ولی می‌بینیم که هر منیر، مقدار محدودی از پیرامون خود را روشن می‌نماید و هر قدر از آن دور و دورتر می‌رویم روشنایی آن را کم و کمتر می‌یابیم تا جایی که دیگر نمی‌توانیم از نور آن استفاده نماییم؛ پس به دست می‌آوریم که یک نحوه انرژی در جهان هست که با نور مضاد است و از حرکت آن جلوگیری می‌کند، و آن غیر از ظلمت چیز دیگری نمی‌تواند باشد.

اگر ظلمت در جهان نمی‌بود، نور ضعیف هم در عالم پیدا نمی‌شد؛ به جهت این که این ظلمت است که با نور مخلوط می‌شود و آن را از خالص بودن درآورده و ضعیف می‌گرداند و اگر ظلمت با نور اختلاط نمی‌کرد انوار جهان، نور خالص می‌شده و یکنواخت می‌گردیدند و وضع جهان طوری دیگر غیر از وضعی که اکنون مشهود است، می‌شد.

با این همه برهان و دلیل که برای وجود ظلمت ذکر کردیم، به هیچ وجه نمی‌توانیم آن را امری عدمی یعنی عدم نور به حساب بیاوریم و تصور این که چون ظلمت عدم نور است پس بایستی عدمی باشد، پاسخش این است که نور هم چون عدم ظلمت است پس بایستی عدمی باشد، با این که عدمی نیست.

اگر در آیینه، در جای قسمت‌های تاریک بدن شما که در مقابل آن ایستاده‌اید، چیزی دیده نمی‌شد، باز برای انکار وجود ظلمت و تاریکی، شاید وجهی باقی بود ولی همان طور که قسمت‌های روشن از بدن شما در آیینه نمایان است، قسمت‌های تاریک و نیمه تاریک هم آشکارا دیده می‌شود و برای همین است که شما می‌توانید خودتان را همان گونه که هستید در آیینه ببینید و این بهترین دلیل برای وجود تاریکی است.

در پیرامون لکة نورانی که از سوراخی به دیوار می‌تابد قسمت نیم روشنی نیز پدید می‌آید، و در اطراف سایه‌ای که از جسم کدری (که در میان منیر و دیوار نگاه داشته شده) به دیوار می‌افتد، نیم سایه‌ای نیز پدیدار می‌گردد دو نام «نیم روشن» و «نیم سایه» در این دو مثال، یک واقعیت را می‌فهمانند، و جهتی ندارد که نام دوم را خالی از معنای واقعی بدانیم، چرا و با کدام دلیل، می‌توان گفت که کلمة نیم روشن مدلول خارجی دارد، ولی نیم سایه ندارد؟! حقیقت این است که نور و ظلمت با هم مخلوط می‌شوند نه نور، خالص می‌ماند و نه ظلمت. و با ملاحظة یک خلیط، آن را نیم روشن و با ملاحظة خلیط دیگر هم آن را نیم سایه می‌نامیم.

آیا می‌توانیم بعضی از اجسام را ظلمت‌زا بدانیم؟ همان طور که بعضی از اجسام را منیر دانسته‌ایم؟ آیا می‌توان اجسام را به لحاظ تولید نور و ظلمت، به سه قسمت تقسیم کرد؟ قسم سوم شیشه و آیینه که نه مولد نور هستند و نه مولد ظلمت و قسم دوم، تمام اجسام کدر که ظلمت‌زا هستند، و قسم اول، مانند خورشید؟ لازم است دقت شود، و شاید که آزمایش زیر، صحت این تقسیم و ظلمت‌زا بودن اجسام کدر را اثبات کند:

با در نظر گرفتن این که نور به حرارت مبدل می‌شود و این حقیقت در نظر همة ارباب فن مسلم است (چنان که نقل خواهیم کرد) چنین به نظر می‌رسد که تفکر در حرارت و برودت، بهترین طریق برای ورود در بحث نور و ظلمت است.

چنین تصور می‌کنیم که چون نور، مولد حرارت است پس ظلمت هم بایستی اگر موجود بوده باشد، مولد برودت باشد؛ به جهت این که مقتضای تضاد نور و ظلمت همین است این تصوری است که ما در عالم اندیشه آن را می‌پرورانیم، ولی تا جهان خارج آن را تصدیق نکند، هیچ ارزشی برای آن نمی‌توان قائل شد.

اکنون به جهان و شب‌ها و روزهای آن نظری می‌اندازیم و خوشبختانه حدس خود را مطابق با واقع می‌یابیم: می‌بینیم که هر روز از شب خود اگر عوارض دیگری به میان نیاید، گرم‌تر و هر شب از روز خود در عرض سال در تمامی فصول اربعه، سردتر و یا خنک‌تر است، روزها که آفتاب نورانی هست گرما هست و شب‌ها که ظلمت همه جا را فرا می‌گیرد سرما و یا خنکی همه جا را فرا می‌گیرد.

از مقایسه و ارتباط فوق، این نتیجه به دست می‌آید که چنان که در میان نور آفتاب و گرمای روز، پیوند و ارتباط هست در میان ظلمت سیاه و سرمای شب هم به هم بستگی و پیوستگی موجود است؛ و همچنان که آفتاب نور می‌زاید و نور هم گرما می‌زاید، اجسام کدر هم ظلمت می‌زایند و ظلمت هم سرما می‌زاید.

همان طور که گرما انتشار یابنده و سرایت کننده است و این سرایت، در حقیقت همان حرکت است، سرما هم انتشار یابنده و سرایت کننده است: برف به کوهستان می‌بارد و برودت از آنجا سرایت کرده و هوای شهر را سرد می‌کند در صورتی که هیچ سببی برای سرد شدن هوا در شهر وجود ندارد؛ پس سرما هم حرکت می‌کند؛ و لابد بعضی از اجسام نسبت به آن، هادی و بعضی دیگر هم عائق می‌باشند.

دو جسم را زیر نور خورشید می‌گذاریم که از هر جهت مانند یکدیگر هستند جز این که یکی سیاه رنگ است و دیگری سفید رنگ، می‌بینیم آن که رنگش سیاه و ظلمانی است گرم‌تر از آن دیگری می‌شود. و این بهترین برهان برای موجود بودن ظلمت و ظلمت‌زا بودن جسم سیاه رنگ است که کدارتش از سایر رنگ‌ها بیشتر است. اگر جسم سیاه رنگ در مقابل نور خورشید همان تأثیر و تأثر را داشته باشد که جسم سفید رنگ دارد، پس سببی برای گرم‌تر شدن جسم سیاه رنگ نمی‌ماند؛ مسلماً مقاومت و مقابلت این دو گونه جسم، در قبال اشعة نور یکسان نیست و اثری که در مقابل آفتاب از خود ابراز می‌دارند برابر نمی‌تواند باشد؛ نتیجه این است که جسم سیاه رنگ در مقابل نور، اثر موجودی را دارد که مقاومت و مقابلتش در برابر لشکر نور بیشتر است و آن ظلمت است که پیوسته با نور در جنگ است.

نور خورشید در تابش به ذرات هوا که جسمی رقیق است، حرارت کمتری تولید می‌کند و در صورت تابش به زمین که جسمی غلیظ و کدر است، حرارت بیشتری تولید می‌کند؛ از این واقعیت هم چنین می‌فهمیم که کدارت یعنی ظلمت، موجود است و از زمین، ظلمت بیشتر و از هوا خیلی کمتر متولد می‌شود و علت تبدل نور به حرارت همانا پیکار نور با ظلمت است. زیرا که نور خورشید در هر کجا که با ظلمت کمتری روبرو می‌شود، حرارت کمتری تولید می‌کند، و در هر جا که با ظلمت بیشتر و کدارت غلیظ‌تری روبرو می‌شود، حرارت بیشتری تولید می‌کند.

حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام در ضمن ستایش خداوند متعال، چنین بیان فرموده است: لا اِلهَ اِلاّ هو، اَضاءَ بِنورِهِ کُلَّ ظَلامٍ وَ اَظلَمَ بِظُلمَتِهِ کلَّ نورٍ.⁽¹⁾

در کتاب «اندیشمند و انسان» از ابوریحان بیرونی از افلاطون آورده: باید سایه در زمستان غلیظ‌تر و در تابستان رقیق‌تر باشد!⁽²⁾

اگر چه ابوریحان این سخن را بعد از آن که نقل کرده سخیف شمرده. ولی با نظر ما سازگار است؛ به این دلیل که سرما در زمستان از هیچ کرة دیگری به سوی زمین هجوم نمی‌کند، و دانشمندان تاکنون هیچ منبع سرمازایی در میان کرات نشناخته‌اند، و هیچ مادری برای تولید سرمای زمستان جز همین پوستة کدر و سفت زمین نمی‌توان فرض نمود، و راه حلّ منحصر در این است که قشر زمین بر عکس خورشید کار کند و متوالیاً و متواتراً ظلمت از خود بیرون دهد، و ظلمت هم در برخورد با ذرّات هوا و اجسام کدر مبدل به برودت شود!.

و بنابراین که در میان ظلمت و برودت و سکون ارتباط هست، باید در زمستان‌ها از سرعت الکترون‌ها کاسته شود و گرمای آفتاب در تابستان آن را بیفزاید.

و در پایان این بحث متذکر می‌شود که:

از کلام مبارک امیر المؤمنین علیه السلام : لاشبحٌ فیتقضّی که دربارة خداوند متعال بیان فرمود (ط / 16) معلوم می‌شود که همة اجرام و عناصر چه سبک باشندو چه سنگین، منیر باشند و یا کدر همه و همه متصلاً به تدریج غبارهایی و یا امواجی از خود می‌پراکند و بدین طریق کاهش می‌پذیرند، و در این باب در کتاب «آغاز و انجام جهان» به تفصیل قلم فرسایی کرده‌ایم.

اکنون بنابراین واقعیت می‌توان گفت: آن چه از خورشید در جهان، پخش می شود به شکل نور و بعد حرارت نمایان می‌شود، آنچه از زمین و اجسام زمین پراکنده می‌شود در صورت ظلمت و بعد سرما احساس می‌گردد.!

سکون

احتمال می‌رود که سکون هم مانند سرما و ظلمت، انرژی بوده باشد به جهت این که: اگر حرکت، مشهود است سکون هم مشهود است و چنان که حرکت با این که عبارت اخرای عدم سکون است عدمی نیست، سکون هم اگر چه به عدم حرکت تفسیر می‌شود ولی عدمی نیست اگر سکون به این لحاظ که سکون است انرژی نیست حرکت هم با این ملاحظه که حرکت است انرژی نیست بلکه حرکت مشهود، اثر انرژی است و سکون مشهود هم اثر انرژی است و خود انرژی نیست.

همانطور که حرکت جسم، بدون علت نمی‌شود و حتماً برای هر متحرکی محرکی هست، همین طور سکون جسم هم امکان ندارد که بی‌علت باشد و یقیناً برای هر سکون، علتی و سببی در کار است ولی مردم از قدیم الایام دربارة سکون این فکر را نکرده‌اند، گوئیا که اصل در اجسام را سکون دانسته و لازم ندیده‌اند که برای آن هم مثل حرکت، علتی پیدا کنند.

با ملاحظة واقع جهان، هیچ موجود ساکنی در جهان نمی‌توان یافت به جهت این که هر ذره و هر کره به دور ذره و کره‌ای گردش می‌کند، ولی با لحاظ دیگری می‌بینیم که مثلاً انسانی نشسته و ساکن دیده می‌شود، فرش، میز، صندلی، استکان و غیر اینها هر کدام در جای خود، ساکن و بی‌حرکت قرار یافته‌اند.

سکون جسم در اثر اجتماع یک نیروی محرک با یک مانع در جهت مخالف، تحقق می‌پذیرد! مثلاً جسمی را جاذبی جذب می‌نماید و مانعی هم از آن جلوگیری می‌کند و یا دافعی جسم را می‌راند و مانعی هم از آن جلوگیری می‌کند، در این دو صورت سکون پدیدار می‌گردد.

نیروی محرک به هر جسمی بدون استثناء وارد است، زیرا که هیچ جسمی از کشیده شدن (و به تعبیر درست از رانده شدن به قلب زمین فارغ نیست)⁽¹⁾و اگر به مرکز زمین هم برسد این وضع را نسبت به خورشید پیدا می‌کند، و اگر به آنجا هم برسد نسبت به خورشید بزرگ‌تری که این خورشید به دور آن می‌چرخد، رانده خواهد شد. بنابراین، هر جسم که با مانعی برخورد دارد ساکن، و گرنه متحرک است.

انرژی سکون، همان است که در اصطلاح علمای فیزیک به نام «انرژی مکانیکی پتانسیل» خوانده شده است، و بنا به تحقیقی که ما کرده‌ایم، بر خلاف آنچه که بعضی از کتب فیزیک⁽¹⁾

دارد، جسم با بالا برده شدن نه فقط انرژی ذخیره‌ای در آن پدید نمی‌آید، بلکه انرژی پتانسیل موجود در آن هم هر قدر بالاتر برده شود به آن نسبت نقصان می‌پذیرد، زیرا که جسم هر قدر از مرکز زمین دورتر شود وزن و ثقل آن کمتر می‌شود.⁽²⁾

اگر سکون، انرژی باشد، این پرسش ساده و در عین حال عجیب پیش می‌آید که آیا می‌شود با سکون کار انجام داد؟ و واقع هم این است که امکان ندارد چیزی انرژی باشد و کار کردن با آن ممکن نباشد، زیرا که انرژی آن است که با آن کار انجام بیابد؛ از حسن پیش آمد، همین طور هم هست، یعنی می‌توانیم با سکون، کار به جا بیاوریم، کار نیک و کار بد:

مثلاً اگر بر روی بدن کسی تخته‌ای گذاشته و روی آن هم کسی دیگر را بنشانند و یا سنگی سنگین بگذارند، مسلماً آن شخص در هر آن آزاری جدید که غیر از آزار سابق و لاحق می‌باشد خواهد دید، و فرض این است که این سنگ و یا آن شخص روی تخته هر قدر ممکن باشد به پایین رفته و به جایی رسیده است که دیگر هیچ نمی‌تواند پایین‌تر برود، پس در هر آن، نیروی جدیدی از جسم روی تخته و از خود تخته در بدن او تأثیر خواهد کرد، نه این که فقط یک بار نیرویی از آن جسم بر بدن او وارد آید و او هم فقط در آن لحظه آزار ببیند و بعداً راحت و آسوده شود.

نتیجه این است که جسم ساکن در سکون خود با همان سکون در هر آن کار انجام می‌دهد.

حقیقت این است که هر جسم انسان باشد یا غیر آن، در هر آن به محل اتکاء خود فشار وارد می‌کند تا به قلب زمین نزدیک‌تر گردد و این فشار دادن کار است و مستلزم مصرف کردن نیرو است؛ نهایت این است که این نوع کار بر خلاف سایر انواع کار، خستگی نمی‌آورد. بلی فقط ادامة ارادة سکون در جایی و در زمانی خسته کننده است نه خود آن و انسان هیچ وقت از وارد کردن فشار بر محل اتکاء خود فارغ نخواهد بود.

و جهت این که خسته نمی‌شود این است که به دست آوردن این نیرو، نیازی به تبدیل ماده به نیرو ندارد، بلکه در شکل نیرو اخذ و در همان شکل هم خرج می‌کند، و انسان در اخذ آن هم کاری انجام نمی‌دهد به جهت این که به طور خودکار و بدون اختیار به او می‌رسد و در خرج آن هم لازم نیست که اراده‌ای بکند زیرا که خواه ناخواه خرج خواهد شد و محتاج به اراده نیست؛ بلی آدمی در موارد مصرف آن مختار است و می‌تواند آن را در تحت ارادة خویش گرفته و با آن، کار نیک و یا کار بد انجام بدهد.

سخنی که لازم است در آخر بحث به آن اشاره شود این است که همان گونه که در میان حرکت و گرما ارتباط هست، حدس زده می‌شود که نظیر این ارتباط در میان سکون و سرما هم بوده باشد، یعنی شاید سکون جسم، سرما تولید نماید!! و این حدس منافاتی با انتشار و حرکت کردن سرما ندارد.

بقا و تحولات انرژی

مشهورترین دانشمند علوم تجربی انیشتن بود؛ وی از کسانی است که با بال و پر دانش به مقام شامخ یکتا شناسی ارتقاء یافت و خداوند جهان آفرین را از راه تفکر و تدبّر در نظم عجیب و محیر العقول جهان، شناخت و به مردم جهان هم این حقیقت را اعلام داشت.

نقل می‌کنند که: او معتقد بود که دستگاه خلقت در تحت قوانینی لایتغیر اداره می‌شود، و خداوند متعال آن قوة دراکه را به بشر کرامت فرموده تا به درک اسرار نایل گردد، به جایی برسد که به جز خدا نبیند.⁽¹⁾

هدف آلبرت انیشتن این بود که با ارقام ریاضی نشان دهد که دست تصادف در کارگاه خلقت، دخل و تصرفی ندارد و هر چه اتفاق می‌افتد بر طبق قوانین ساده‌ای است که خداوند عالم مقرر فرمود.⁽²⁾

او چنین گفته است:⁽³⁾

«کمتر از یک قرن پیش (مایر) حدس زد که حرارت نوعی انرژی است؛ (ژول) با تجربه این حدس را به مرحلة اثبات رسانید و از راه تجربه به حدس این که گرما نوعی از انرژی است لباس حقیقت پوشانید و نرخ تبدیل انرژی را به گرما معین کرد.»

«انرژی مکانیکی و حرارت، دو نوع از انواع مختلف انرژی هستند و هر چیز که به یکی از این دو شکل، قابل تبدیل باشد نیز انرژی است؛ مثلاً تشعشع آفتاب نوعی از انرژی است، زیرا قسمتی از آن در سطح زمین مبدل به گرما می‌شود؛ جریان الکتریک نیز انرژی است چون اگر از مفتولی بگذرد آن را داغ و سرخ می‌کند و اگر در موتوری وارد شود آن را به حرکت در می‌آورد؛ زغال منبع انرژی شیمیایی است. زیرا هنگام سوختن حرارت تولید می‌کند در هر حادثه‌ای که در طبیعت انجام می‌شود نوعی از انرژی با ملاحظة نسبت ثابت تبدیل به نوع دیگر انرژی تغییر شکل می‌دهد، در هر دستگاه بسته یعنی دستگاهی که از تحت تأثیر مؤثرات خارجی برکنار باشد، انرژی مقدار ثابت دارد و باید آن را چون جوهر جاودانی دانست؛ در چنین دستگاهی مجموع اقسام مختلف انرژی، اندازة تغییر ناپذیری دارد، و لو این که ممکن است مقدار هر یک یک آنها تفاوت پذیرد، و اگر تمام جهان را چون یک دستگاه بسته‌ای در نظر بگیریم، با کمال اطمینان خاطر، می‌توانیم همان طور که علمای فیزیک قرن نوزدهم می‌گفتند بگوییم که مجموع انرژی جهان، تغییر ناپذیر است.»

و در کتاب راه طی شده، ⁽⁴⁾

چنین نوشته است: «اصل اول ترمودینامیک یا اصل بقای انرژی».

«تقریباً صد سال بعد از لاوازیه یک شیمیست دیگر فرانسوی موسوم به (برتلو) به قانون تجربی دیگری برخورد که به نام قانون حالت ابتدایی و حالت انتهایی معروف شد؛ به موجب این قانون، برای انجام یک فعل و انفعال شیمایی مفروضی، مثلاً برای تهیة یک واحد شیئ (ش) که باید از ترکیب دو جسم (الف) و (ب) درست شود، باید یک مقدار حرارت معین ثابتی صرف کرد؛ اعم از آن که این عمل را در حالت محلول یا در حالت خشک، در سرما یا در گرما سریع یا بطیی و به هر طریق و واسطه‌ای که بخواهیم انجام دهیم؛ و بالعکس وقتی شیئ (ش) مجدداً به اجسام ترکیب کننده، یعنی (الف) و

(ب) برگشت داده شود، عیناً همان مقدار حرارت پس خواهد داد به طوری که در آخر عمل و بازگشت به حالت اولیه، نه حرارتی تولید و نه حرارتی ضایع گردیده است.» «از اینجا نتیجه گرفتند که حرارت نیز ثابت و باقی است و مانند ماده نه از بین می‌رود و نه خلق⁽¹⁾

می‌شود، و نظیر این حرف را (لاپلاس) دربارة کار یا انرژی مکانیک زد و قانون ثبات کار را اعلام نمود.»

«به موجب قانون ثبات کار که قانون تجربی است، هیچ دستگاه مکانیک و ماشین نمی‌تواند ایجاد کار نماید اگر ما به وسیلة یک اهرم موفق می‌شویم با بازوی ضعیف خود یک سنگ صد منی را از جای خود تکان دهیم درست است که بر آن طرف اهرم با دست خود زور کمتر از صد من وارد آورده‌ایم، ولی در عوض دست ما مسافت بیشتری را پیموده است، به طوری که حاصلضرب قوه در مسافت طی شده، در هر دو طرف اهرم یکسان می‌باشد و عیناً آن چه بازوی ما کار کرده است سنگ گرفته است و عین این کار را در صورت برگشت و سقوط به زمین می‌تواند پس بدهد.»

«این دو قانون ثبات حرارت و ثبات کار، هر یک در جای خود، یعنی در مواردی که فقط یکی از دو عامل حرارت یا کار در میان می‌آمد، صحیح بود ولی در حالت کلی یعنی در اسباب‌هایی که مانند موتور اتومبیل و ماشین یخ‌سازی هم حرارت مصرف می‌شود و هم کار تولید می‌گردد حرارت و کار هیچ یک به تنهایی ثابت و باقی نمی‌مانند و قوانین فوق صدق نمی‌کند، بلکه ممکن است مثلاً حرارت معدوم و کار پدیدار شود یا کار به مصرف رسیده حرارت ایجاد گردد، ولی تجربه نشان داده است به جای چیزی که ناپدید می‌شود معادل آن از نوع دیگر تولید می‌گردد، به طوری که مجموعة کار و حرارت که هر دو منبع قدرت یا انرژی می‌باشند، در طبیعت، ثابت است.»

«این اصل که بعداً به کلیة انواع انرژی حرارتی و کار و انرژی الکتریک و نور و صوت و غیره تعمیم داده شد و یکی از پایه‌های علم ترمودینامیک می‌باشد، اصل ثبات انرژی نامیده می‌شود، مفهوم اصل چنین است: انرژی‌ها ممکن است به یکدیگر تبدیل شوند ولی مقدار کل انرژی موجود در دنیا، ثابت و لایتغیر است.»

و نیز در همان کتاب هست: «موقعی که اصل ثبات انرژی در دنیا اعلام شد، بیشتر از یک قرن از اعلام اصل ثبات ماده گذشته بود و دانشمندان متعددی از ملل مختلف: فرانسه، انگلستان و آلمان در این زمینه کار می‌کردند که بعضی از آنها مسیحی خدا پرست و برخی بی‌عقیده بودند، ولی هیچ یک با این قصد و احتمال که جادة قیامت را صاف می‌کنند نبودند.»⁽²⁾

و در کتاب فیزیک نوین چنین هست: «اصل بقای انرژی، اقسام مختلف انرژی می‌تواند به یکدیگر تبدیل شوند؛ از طرف دیگر آزمایش‌های مختلف نشان داد که در تبدیلات انرژی‌های مختلف به یکدیگر، هیچ گاه انرژی از بین نرفته و فقط از صورتی به صورت دیگر تبدیل می‌شوند، بدین معنی که اگر در یک دستگاه منفرد، یک یا چند نوع انرژی از بین برود به همان اندازه از انواع دیگر انرژی ظاهر می‌شود، به طوری که می‌توان اصل کلی زیر را که به اصل بقاء انرژی موسوم است بیان نمود: مقدار کل انرژی دستگاه منفرد، ثابت است.»⁽³⁾

و ایضاً در کتاب راه طی شده هست: بخار آبی که در نتیجة تشعشع خورشید از سطع دریا به بالای جوّ رفته ابرها را تشکیل داده است، به صورت باران به زمین می‌ریزد و رودخانه‌ای راه می‌افتد، انسان از سقوط آب استفادة انرژی نموده آسیابی را می‌گرداند یا تولید برق می‌کند، این برق را به شهر می‌فرستد و در آنجا برق را به مصرف‌های متعددی می‌رساند، در چراغ تبدیل به روشنایی، یا در بخاری تبدیل به حرارت می‌کند و یا آن که به وسیلة موتور واگن‌ها و ماشین‌های سنگین را به حرکت در می‌آورد؛ همة اینها انرژی تشعشعی خورشید است که در تسخیر انسان درآمده است و پس از مصرف، باز معدوم نمی‌شود. مثلاً روشنایی چراغ، وقتی به اشیاء می‌رسد به صورت حرارت جذب می‌شود، کار ماشین‌ها نیز یا در نتیجة بالا بردن شیئ سنگینی در آنجا ذخیره می‌شود و یا اغلب اوقات در اثر اصطکاک و غیره به صورت حرارت در می‌آید، کلیة این حرارت‌ها نیز یا در یک محیطی محفوظ می‌مانند و یا متفرق و منتشر می‌گردند، به طوری که دیگر برای ما محسوس نخواهند بود، ولی در هر حال معدوم نمی‌گردند.»⁽¹⁾

حقیقتی که لازم است تذکر داد این است که: مقدار کل انرژی جهان، ثابت و لایتغیّر نیست، زیرا که پوسته بر آن افزوده می‌شود و بلا انقطاع از مواد جهان، انرژی آفریده می‌شود. بلی: مقدار کل ماده و انرژی جهان، ثابت و لایتغیر است.

در اتومبیل، بنزین که ماده است متبدل به انرژی مکانیکی می‌شود و آن را به حرکت در می‌آورد؛ ما خوراک و آب می‌خوریم که ماده هستند و در بدن ما به حکم خداوند متعال، در هر آن که بخواهیم و اراده نماییم متبدل به نیروی کار می‌شوند.

ساختمان انرژی

رئیس دانشکدة «هاروارد» می‌گوید: «ما اکنون پس از سال 1950 هستیم و هنوز دربارة این که نور حرکتی موجی است و یا از ذرات خردی ساخته شده است، که در پهلوی یکدیگر قرار می‌گیرند، تجربة قاطعی صورت نگرفته است.»⁽²⁾

ولی انیشتن تصریح می‌کند که حقیقت هر گونه انرژی و حتی ماده، دانه دانه است؛ چنین می‌گوید:

«تئوری کوانتوم⁽³⁾

منظرة تازه و اساسی برای حقیقت رسم می‌کند، اتصال و پیوستگی از بین می‌رود و انفصال و گسستگی جای آن را می‌گیرد.»⁽⁴⁾

«آیا ساختمان این سیالة منفی، ⁽⁵⁾

ساختمان دانه‌ای است؟ و آیا این سیاله از کوانتوم‌های الکتریکی ترکیب شده یا نه؟ در اینجا نیز باید گفت که تجربه‌های بسیار، این قضیه را ثابت کرده‌اند که بدون شک، کوانتوم‌های جزئی این سیالة منفی وجود دارند. و همان گونه که سنگ‌های کنار دریا از شن تشکیل شده، و خانه از آجرها به دست آمده، سیالة منفی نیز از دانه‌های الکتریکی ترکیب پذیرفته است.»⁽⁶⁾

«ماده، ساختمان دانه دانه دارد و از ذرات خردی ساخته شده است که کوانتای ماده نامیده می‌شوند؛ همین طور بار الکتریکی نیز ساختمان دانه‌ای دارد، و از همه مهمتر این که انرژی⁽¹⁾

نیز مجموعه‌ای از دانه‌ها و ذرات است؛ فوتون‌ها⁽²⁾کوانتای انرژی می‌باشند و نور از آنها ترکیب می‌شود.»⁽³⁾

نظریة موجی هم چون متقابل با نظریة کوانتوم است پس به قرینة تقابل، از آن چه که دربارة کوانتوم نقل شد، فهمیده می‌شود نظریة دانه‌ای ظاهراً عین همان مذهب است که در اوائل این فصل از دموکریت نقل کردیم، ولی آن چه که از وی نقل می‌شود ظاهراً فقط دربارة ماده است و تعرضی به انرژی ندارد ولی این نظریه چنان که نقل کردیم جمیع اقسام انرژی را هم دانه دانه می‌داند.

دانشمندان کوشیدند و بالاخره ثابت کردند که اصل نخستین مواد، نیرو و انرژی است. و اکنون می‌بینیم که اگر نظریة کوانتوم صحیح درآید و در نزد دانشمندان علوم تجربی مقبول افتد، مطلب بر عکس می‌شود و اصل همة مواد و نیروها، دانه‌های ریزی که عبارت اخرای ماده می‌باشند، و منفصل از هم و جدا از یکدیگر هستند، شناسانیده می‌شود. سابقاً ماده و نیرو، دو سازندة جهان شناخته می‌شدند که هیچ کدام از دیگری تولد نمی‌یابد بعداً به دست آوردند که ماده‌ها در صورت تقسیم به انرژی می‌رسند و آخرین جزء ماده، انرژی است و اکنون می‌خواهد ثابت شود که همین انرژی هم دانه دانه است. آیا این دانه‌ها را نمی‌توان مادة اولیه نامید؟.

تبدل نیرو به ماده

منظور ما از نگارش این فصل، همانا توضیح و تشریح امکان تبدل نیرو به ماده است، و این که برگشت یافتن نیروها و ماده گردیدن آنها کاملاً ممکن است.

آنچه که اولاً مهم به نظر می‌رسید اثبات بقای نیرو و انرژی بود، ما سخنان دانشمندان علوم تجربی را در این باره نقل کردیم و خوب توضیح دادیم که: هیچ کدام از نیرو و ماده قابل انعدام نیستند و موجودهایی ابدی می‌باشند، قابل تحول هستند و از وضعی به وضع دیگر متبدل می‌شوند ولی نابود نمی‌شوند.

و در مرتبة دوم هم، فهم این حقیقت دشوار بود که چگونه نیروهایی نامرئی بر می‌گردند و مواد مرئی می‌شوند؟! در این مقام هم، خوب روشن شد که اصلاً همة مواد جهان، فشرده شده و تراکم یافتة نیروها هستند؛ و پس ازآن که می‌بینیم که نیروهایی فشرده، موجودات مرئی را تشکیل داده‌اند، دیگر با هیچ دلیل نمی‌توانیم امکان تبدل نیروها را به مواد انکار نماییم.

بدین طریق به دست می‌آید که اصل مسالة تجسم عمل با صرف نظر از جمیع خصوصیات آن، حقیقتی است که باید مورد تصدیق علوم تجربی بوده باشد، و دانشمندان بزرگ جهان طبعاً باید آن را تأیید و اثبات کنند.

و اگر چه تاکنون نشده است که نیروهایی به دست بشری تبدل یافته و ماده‌ای را بسازند، ولی امکان این که نیروهای انسانی به قدرت آفریدگاری جمع گردیده و مواد اخروی را تشکیل بدهند، با بحث‌هایی که در این فصل انجام دادیم

کاملاً روشن می‌شود؛ چنان که انرژی خورشیدی به خواست خداوندی در داخلة میوه‌ها و بدن حیوانات زنده جای می‌گیرد و ذخیره می‌گردد.

و مجلة دانشمند (تیر 49، ص14) مقاله‌ای مفصل در امکان و وقوع تبدّل انرژی به ماده از اسحق آثموف به ترجمة فرخ برزگر نشر کرده است.

این فصل، نتایج زیاد و مفیدی به ما می‌دهد، ما را با سازمان جهان و ساختمان موجودات آن، تا اندازه‌ای که حقاً سزاوار تحسین و آفرین است آشنا می‌سازد؛ این فصل دست ما را گرفته قدم به قدم پیش می‌برد و تا نزدیکی‌های ساختمان خلقت به جلو هدایت می‌نماید؛ دربارة خمیرة اولیة آفرینش با ما گفتگو می‌کند، و اگرچه جای ابهام خیلی باقی می‌ماند، و هر چه بر معلومات افزوده می‌شود مجهولات هم شمرده‌تر و نمایان‌تر می‌گردد. ولی هر چه باشد باز از آیندة سازمان جهان، خبرهای یقینی برای ما می­دهد، خوب ثابت می‌کند که هر چه اکنون هست الی الابد هم باقی خواهد ماند، و عدم و انعدام کوچک‌ترین روزنه‌ای به سوی موجودات ندارند؛ درست است که دنیا دنیای تبدل و تحول است و هر چیزی خواه ماده و خواه نیرو انقلاب می‌یابد ولی هر چه باشد باز دنیا دنیای وجود است و دنیای عدم نیست.

این فصل، تبدل ماده و نیرو را به حرارت و برودت و به نور و ظلمت و اصوات دلکش و صحنه‌های دلپذیر و موجودهای شور انگیز و به شکنجه‌های هولناک و غیر اینها، از مطالبی که به طریق قرآن کریم و احادیث شریفه وارد شده، الحق خوب توضیح می‌دهد (البته به طوری که گفتیم اصل این مطالب را با قطع نظر از خصوصیات آنها) و امکان آن را در ذهن انسان سهل القبول می‌گرداند و انصافاً جایی برای چون و چرا باقی نمی‌گذارد.

این فصل، خوب می‌رساند که عمل انسان، اعم از این که در شکل حرکت وقوع یابد و یا در صورت سایر انرژی‌ها، کلیتاً و بدون استثناء در جهان باقی می‌مانند و امکان انقلاب به هر گونه ماده و نیرو را هم دارند.

این فصل، چنان استحکام برای ساختمان عمل می‌دهد که اگر سراسر قوای مخربة جهان جمع شوند و بر سر یک عمل بسیار کوچک و ناچیز بتازند، باز هم نمی‌توانند استحکام آن را در هم بشکنند و یا ناچیزترین ذرة آن را نابود سازند.

در آخر سخن بایستی تذکر داد که، یک خداست و دو گونه کتاب به رشتة تألیف کشیده: کتاب تشریعی و کتاب تکوینی. قرآن و جهان، حقیقت این است که فهم این دو کتاب به یکدیگر بستگی دارد و هر کدام کلید رموز آن دیگری است؛ خود قرآن کریم چنین دستور می‌دهد: برای به دست آوردن رمز آفرینش و آغاز و انجام خلقت و پیدایش زندگی نوین یعنی نشأة آینده، در زمین سیر کنید و در آیات کتاب تکوینی غور نمائید و بدین طریق می‌توانید آیات کتاب تشریعی را خوب بفهمید و آنها را تفسیر نمایید. فرموده: أَوَ لَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ؛⁽¹⁾

و همچنان که در قرآن کریم آیات هست، حقیقت این است که در آسمان‌ها و زمین هم آیات بسیاری برای مؤمنین هست: إِنَّ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَآیاتٍ لِلْمُؤْمِنِینَ.⁽²⁾

7 -آیات و احادیث در بقا و تجسم و تطوّرات اعمال

قرآن و حدیث

دلیل ما در بیان و اثبات مسایل این کتاب، آیات محکمة قرآن و کلمات متقنة پیشوایان دین علیهم السلام است، و هر چه که غیر از آیه و حدیث صحیح می‌آوریم به عنوان تأیید و توضیح علمی و یا استدلال برای رعایت دیگران است.

قرآن کریم یگانه کتاب صحیح و دست نخوردة خداوند متعال در روی زمین است؛ و بر خلاف برخی از تصورات دور از حقیقت، پیوسته گفتار خود را متکی به برهان بیان داشته است [بدون این که آمرانه (به خاطر این که گوینده خود خداوند متعال است) دستور به قبول تعبدی داده باشد] ولی چون که اسلوب بیان قرآن کریم به طرز بیانات متعارفی علمی نیست (برای این که کتابی همگانی و هر زمانی است، و برای همة افراد بشر از دانشمند و بی‌سواد و غربی و شرقی در تمامی اعصار مختلف تا قیام رستخیز فرستاده شده است، و به خاطر یک عدة اهل مطالعه فقط نازل نشده است) فلذا یافتن دلیل از میان جملات آیات، و بیان کردن آنها به طور علمی، کار دشواری شده، و هر کسی از عهدة آن نمی‌تواند برآید.

از زمانی که قرآن نازل شده، کتاب‌ها و علم‌ها پرداخته شده و فرضیه‌ها و مکاتیب فلسفی ظهور کرده و پا به میدان خودنمایی گذاشته و اسالیب نگارش رنگ به رنگ گردیده، و هر کدام در یک دوره علاقه‌مندانی پیدا کرده ولی دیر زمانی نگذشته که نادرستی قضیه هویدا گردیده و به دست فراموشی سپرده شده است؛ در مقابل آنها این قرآن کریم است که با وجود دشمنانی سرسخت، که کتاب‌ها در ردّ آن ساخته و مقاله‌ها بر علیه آن پرداخته‌اند، و با پیدایش این همه ترقی در علوم تجربی و با پدید آمدن این همه نو ظهورها و عوض شدن افکار، باز هم می‌بینیم که قرن به قرن و حتی در این اواخر سال به سال، بر رونق آن افزوده می‌شود و در جهان رایج‌تر و در میان طبقات دانشمندان شناخته‌تر می‌گردد، هر قدر افکار روشن‌تر و اندیشه‌ها عمیق‌تر می‌شود، و مسایل علوم روی به دقت می‌نهد و باریک‌تر می‌شود، حقاً قرآن کریم هم در انظار شیرین‌تر و در قلوب محبوب‌تر گردیده و ارزش باطنی و حقیقی آن ظاهرتر و آشکارتر می‌شود.

عجیب است که از آغاز قرآن تا پایان آن، سخن به نحو واحدی ادا شده، یعنی مطالب بدون کوچک‌ترین دو رنگی و اختلاف ساخته شده و بیان گردیده است؛ آن چه که اکنون در نظر نگارنده اعجاب‌آور و اعجاز آمیز است، همین مسالة حاضر و عمل انسان است؛ نویسندگان بهتر می‌دانند که متعسر و یا متعذر است که کتابی تمام نوشته شود و سخنی به ضد سخن دیگر در آن نوشته نشود؛ احتراز از این تضادّهای به ظاهر کوچک، برای افراد بشر اگر چه نابغه هم باشند، اگر ممکن باشد باز دشوار است؛ ولی می‌بینیم که قرآن کریم دربارة عمل مثلاً بسیار سخن رانده و راجع به اعمال صالحه و سیئات، گفتگوهای زیاد فرموده و از حبط شدن حسنات و از توبه و عفو سیئات هم، زیاد بحث کرده اما در هر حال توجه تام به تمام گوشه‌ها و زوایای مساله داشته است.

سخن در قرآن کریم با کمال سادگی و استقامت پیش رفته و خالی از هر گونه تضادّ به قالب بیان ریخته شده است، در جایی که از پایداری و جاودانی بودن عمل سخن می‌گوید، راه توبه را به روی بدکاران پشیمان، نمی‌بندد و آنان را

ناامید نمی‌گرداند؛ و در جایی هم که از تباه شدن حسنات و یا از بخشیده شدن سیئات بحث می‌فرماید، ناچیزترین اشاره‌ای به انعدام عمل نمی‌نماید.

آن چه که درباره قرآن کریم معروض گردید، بدون تغییر درباره احادیث شریفه (که از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و دوازده جانشین آن حضرت علیهم السّلام روایت شده است) نیز صادق است، و جای استبعاد نیست، به جهت این که آموزنده این پیشوایان، همان پردازنده قرآن است، خداوند متعال جل جلاله و عم نواله.

پاداش آدمی، خود کردار آدمی است

قرآن کریم و احادیث شریفه تصریح فرموده‌اند که جزا در روز جزا، برای هر انسانی، عین اعمال دنیوی خود او خواهد بود؛ از این دسته آیات و احادیث چنان که ذیلاً خواهیم دید، چنین استفاده می‌شود که:

اعمالی که در این زندگی از انسان صادر می‌شود، فانی نمی‌شود و باقی می‌ماند و در روز رستخیز که روز پاداش و کیفر است، در اشکال مختلف: در شکل نور و یا حرارت، در صورت مواد فردوسی و یا جهنمی، بدون هیچ کاهش، به خود عامل پرداخت می‌شود؛ و بدین طریق، برای هیچ کسی جای گله و شکوه‌ای باقی نمی‌ماند، و حقاً هیچ جزایی برای اعمال، و هیچ چیزی اوفق با آنها، بهتر از خود آنها نیست؛ چه چیز بهتر از این می‌تواند باشد که در محکمه عدل الهی، به هر کسی همان داده شود که خود پسندیده و انجام داده است.

در قرآن کریم هست:

هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کانُوا یَعْمَلُونَ؛⁽¹⁾و ایضاً: سَیُجْزَوْنَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ؛⁽²⁾و ایضاً: وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً؛⁽³⁾و ایضاً: هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛⁽⁴⁾و ایضاً: فَلا یُجْزَی الَّذِینَ عَمِلُوا السَّیِّئاتِ إِلاَّ ما کانُوا یَعْمَلُونَ؛⁽⁵⁾و ایضاً: ذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛⁽⁶⁾و ایضاً: فَالْیَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛⁽⁷⁾و ایضاً: وَ ما تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛⁽⁸⁾و ایضاً: وَ قِیلَ لِلظَّالِمِینَ ذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ؛⁽⁹⁾و ایضاً: الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛⁽¹⁰⁾و ایضاً: إِنَّما تُجْزَوْنَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛ ⁽¹¹⁾و ایضاً؛ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعی؛⁽¹²⁾و ایضاً: ثُمَّ یُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفی؛⁽¹³⁾و ایضاً: یا أَیُّهَا الَّذِینَ کَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛⁽¹⁴⁾و ایضاً: هَلْ ثُوِّبَ الْکُفَّارُ ما کانُوا یَفْعَلُونَ؛⁽¹⁵⁾و ایضاً: لِیَجْزِیَ اللَّهُ کُلَّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ؛⁽¹⁶⁾و ایضاً: وَ تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ ما

عَمِلَتْ؛⁽¹⁾و ایضاً: وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کانُوا یَعْمَلُونَ؛⁽²⁾و ایضاً: لِیَجْزِیَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ؛⁽³⁾و ایضاً: لِیَجْزِیَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا؛⁽⁴⁾و ایضاً: لَنَجْزِیَنَّهُمْ

أَسْوَأَ الَّذِی کانُوا یَعْمَلُونَ.⁽⁵⁾

و در خبر است که: جبرئیل علیه السّلام به حضرت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نازل شد و گفت: یا مُحَمَّدُ عِش ما شِئتَ فَاِنَّکَ مَیِّتٌ وَ اَحبِب مَن شِئتَ فَاِنَّک مُفارِقُهُ و اَعمَل ما شِئتَ فَاِنَّک ملاقیهِ.⁽⁶⁾

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام روایت شده است که فرموده: ما مِن اَحَدٍ اَودَعَ قلباً سُروراً اِلاّ وَ خَلَقَ اللهُ لَهُ مِن ذلکَ السّرورِ لُطفاً فَاِذا نَزَلَت بِهِ نائِبَةٌ جَری اِلیها کالماءِ فی انحِدارِهِ حَتّی یطرُدَها عَنهُ کما تُطرَدُ غَریبَةُ الأِبِلِ؛⁽⁷⁾و در مباحث آینده هم اخباری که بر این بحث دلالت دارند نقل خواهد شد انشاء اللّه تعالی.

پاداش آدمی، خود کردار آدمی است

اگر گفته شود: لفظ «جزاء» و مشتقات آن در آیات کریمه قرآنیه، مانند: جَزاءً وِفاقاً⁽⁸⁾، و: جَزاءً مِن رَّبِکَ⁽⁹⁾و امثال آن‌ها که زیادند، دلالت بر این می‌کنند که جزای عمل، غیر از عمل است؛ و کریمه: هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ⁽¹⁰⁾و امثال آن که باء مقابله دارند می‌رسانند که جزای عمل غیر از آن و در مقابل آنست؛ و نیز آیات بسیاری هستند که آشکارا جنت و نعمتهای آن را برای مؤمنین و دوزخ و شکنجه‌های آن را برای کافرین و فاجرین وعده داده است؛ و ظاهر آن‌ها نیز این است که جزا غیر از عمل است؛ می‌فرماید: وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها وَ ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَتَعَدَّ حُدُودَهُ یُدْخِلْهُ ناراً خالِداً فِیها وَ لَهُ عَذابٌ مُهِینٌ؛⁽¹¹⁾لابد طریق توفیق این می‌شود که در آیاتی که دلالت می‌کنند که جزای عمل، خود آن است یک لفظ «کأنّ» به عنوان تأویل و تفسیر، در تقدیر گرفته شود.

در پاسخ می‌گوییم: اگر جائز باشد که لفظ کأنّ در تقدیر فرض شود، لازم می‌آید که در دنیا کلام صریحی پیدا نشود و اقاریر، همه باطل شوند؛ برای این که با در تقدیر گرفتن یک لفظ کأنّ هر کلام واضحی از معنای اصلی خود در می‌آید و تغییر می‌یابد و به کلی عوض می‌شود؛ پس قول به جواز تقدیر کأنّ، شبیه‌ترین سخن به گفتار کودکان است.

حقیقت مطلب و ساده‌ترین وجه جمع این است که، چون عین عمل دنیوی، بدون تغییر شکل به عامل نمی‌رسد بلکه پس از آن که باطن خود را بروز می‌دهد و کاملاً عوض می‌شود و زیادت می‌یابد به او می‌رسد فلذا صحیح می‌شود که گفته شود: عین عمل او به او رسید؛ و هم این که: جزای عمل خویش را باز یافت؛ و هم این که: عمل خویش را به عنوان جزا باز یافت.

تفصیل این است که:

اعمال دنیوی انسان با شکل عمل و با آن صورتی که در حین صدور دارا می‌باشد به عامل خود داده نمی‌شود، بلکه پس از آن که به وقوع می‌پیوندد و شکل کنونی و ظواهر دنیوی و صورت این جهانی خود را ترک می‌کند و به کلی عوض می‌شود به عامل خود می‌رسد؛ پس از آن که با عین ذات و حقیقت خود ظهور می‌کند و شکل نعمت‌های بهشتی، و یا شکنجه‌های جهنمی به خود می‌گیرد و قابلیت لذت دادن، و آزار رسانیدن پیدا می‌کند، به عامل خود داده می‌شود.

بنابراین، در این دریافت و این پرداخت، دو ملاحظه صحیح در می‌آید: یکی این که: مجازاتی به معنای حقیقی کلمه اصلاً در آخرت نخواهد بود، به جهت این که عین عمل عامل، به او داده خواهد شد؛ دیگری این که: روز قیامت روز مجازات است و هر کسی پاداش و کیفر اعمال خود را در آن روز دریافت می‌دارد: پاداش نیکوکاران، بهشت و نعمت‌های بی‌کران آن و کیفر بدکاران، دوزخ و شکنجه‌های جان فرسای آن است.

آیاتی که پایة اشکال مذکور شده‌اند، مبتنی بر لحاظ دوم هستند؛ و آیاتی هم که در بحث‌های گوناگون این فصل، انشاء اللّه تعالی ایراد می‌شوند مبتنی به لحاظ اول بوده و دال بر عینیت می‌باشند؛ و آیاتی که در این بحث نقل شدند و عنوان: «پاداش آدمی، خود کردار آدمی است» از آن‌ها استفاده می‌شود، لحاظ جامعی دارند و جامع هر دو لحاظ یاد شده هستند؛ و می‌فهمانند که: مجازات در آخرت حق است ولی جزای هر عمل خود همان عمل است.

مثل عامل، مثل زارع است: زارع گندم و جو و سایر حبوبات خویش را در زمین‌ها به هر طرف می‌پاشد، و بعد از مدتی هنگام خرمن، حاصل بر می‌دارد، این حاصل به لحاظی پاداش زارع و پاداش بذر و بذر افشانی اوست، و با لحاظ دیگری، پاداشی در میان نیست بلکه این حاصل در واقع همان بذرهای سابق اوست که صورت خود را عوض کرده و افزایش یافته و به دست او رسیده است، و به لحاظ جامعی، زارع پاداش می‌یابد و پاداش او همان بذرهای پراکنده شده اوست که روئیده و بزرگ شده و به او رسیده است.

حسنات دنیوی نعمت‌های بهشتی می‌گردند

اگر ما بتوانیم در مکتب قرآن، با برد باری و صبر، شاگردی نماییم، و زمانی زبان به ایراد دراز نکرده و سرا پا گوش و هوش شویم (نه زبان پر طغیان و اندیشه نافرمان) ما را به مرموزترین اسرار جهان هدایت می‌کند؛ و سبب این که ما از قرآن کمتر استفاده می‌کنیم!! و معلوم است کسی که به استاد خود، معلمی کند و دانشی نیاندوخته و علمی نیاموخته به هوس آموزگاری بر آموزگار افتد، عاقبت نادان می‌ماند.

مثل ما و قرآن، مثل موسی و خضر⁽¹⁾است، ترقی یافتن و دانا شدن موسی، نیازمند تعلیم خضر بود، و این هم محتاج به صبر و تحمل موسی بود، ولی او مثل مردم زمان ما، می‌خواست فلسفه هر چیز را فوراً بداند، فلذا در هر مساله‌ای زبان به اشکال می‌گشود؛ و بالاخره چون موسی عجول بود، لیاقت مکتب خضر را پیدا نکرد و رانده شد و «هذا فراق بینی و بینک» به او خوانده شد.

قرآن کریم و حدیث شریف ما را به این حقیقت رهبری می‌کنند که: اعمال نیک این زندگی، تغییر شکل داده و در آخرت نعمت‌های بهشتی خواهند شد و در صورت باغ و راغ و چمن و سوسن، و در اندام حوریان پری پیکر، و در شکل کاخ‌های مجلل پدیدار خواهند شد؛ وَ إِذا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً.⁽²⁾

فرموده: لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعی؛⁽³⁾و ایضاً: وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ؛⁽⁴⁾و ایضاً: وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ؛⁽⁵⁾و ایضاً: وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ؛⁽⁶⁾و ایضاً: مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً کَثِیرَةً وَ اللَّهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ؛⁽⁷⁾و ایضاً: مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ؛⁽⁸⁾و ایضاً: مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ تَثْبِیتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ کَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُکُلَها ضِعْفَیْنِ فَإِنْ لَمْ یُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ؛⁽⁹⁾و ایضاً: وَ ما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْءٍ؛⁽¹⁰⁾و ایضاً: وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَلِأَنْفُسِکُمْ وَ ما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ ؛⁽¹¹⁾و ایضاً: إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَ إِنْ تَکُ حَسَنَةً یُضاعِفْها؛⁽¹²⁾و ایضاً: یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً؛⁽¹³⁾و ایضاً: وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ؛⁽¹⁴⁾و ایضاً: یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ؛⁽¹⁵⁾و ایضاً: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ؛⁽¹⁶⁾و ایضاً:

وَ إِنَّ کُلاًّ لَمَّا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ رَبُّکَ أَعْمالَهُمْ؛⁽¹⁾و ایضاً: أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ؛⁽²⁾و ایضاً: وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً؛⁽³⁾و ایضاً: وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً؛⁽⁴⁾و ایضاً: یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ؛⁽⁵⁾و ایضاً: وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا؛⁽⁶⁾و ایضاً: وَ لِکُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَ لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ؛⁽⁷⁾و ایضاً: یَوْمَ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَراءَکُمْ فَالَْتمِسُوا نُوراً؛⁽⁸⁾و ایضاً: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ؛⁽⁹⁾و ایضاً: یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ یَداهُ؛⁽¹⁰⁾و ایضاً: وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ؛⁽¹¹⁾و ایضاً: یَقُولُ یا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیاتِی؛⁽¹²⁾و ایضاً: مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ.⁽¹³⁾

و در حدیث وارد شده که حضرت رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: قالَ اللّه جَلَّ جَلالهُ یا عِبادِی الصِّدّیقینَ تَنَعَّموا بِعِبادَتی فی الدُّنیا فَاِنَّکُم بِها تَتَنَعَّمونَ فی الجَّنَةِ؛⁽¹⁴⁾وَ ایضاً: لَمّا اُسرِی بی مَرَّبی اِبراهیمَ علیه السّلام فقالَ مُر اُمَّتَکَ اَن یُکثِروا مِن غَرسِ الجنةِ فَانّ اَرضَها واسعةٌ وَ تربتَها طیبةٌ قلتُ و ما غرسُ الجَنةِ قالَ لاحولَ وَلا قوةَ اِلاباللّهِ؛⁽¹⁵⁾وَ ایضاً: مَن قالَ لا الهَ الّا اللّهُ غُرِسَت له شجرٌ فی الجنةِ؛⁽¹⁶⁾وَ ایضاً: اِنَّما هِی اَعمالَکُم رُدَّت اِلیکُم (تُرَدُّ الَیکمُ)⁽¹⁷⁾وَ ایضاً: بادِروا اِلی رِیاضِ الجَنةِ قالوا یا رسولَ اللّهِ و ما ریاضُ الجَنَةِ قالَ حِلَقُ الذِکرِ؛⁽¹⁸⁾و ایضاً: اِنّ القَبرَ: روضةٌ مِن ریاضِ الجَّنَةِ او حُفرَةٌ مِن حُفَرِ النَّیرانِ فَمِهِّدوهُ بِالعملِ الصالحِ فَمَثَلُ اَحَدِکُم کَمَثَلِ الرجلِ یُنفِذُ کَلامَهُ یُمَهَّدلَهُ؛⁽¹⁹⁾قالَ اللهُ تَعالی: فَلِأَنْفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ⁽²⁰⁾و ایضاً: لَمّا اُسرِیَ بی اِلیَ السّماءِ دَخَلتُ الجّنَّةَ فَرأَیتُ

فیها قیعاناً بُقَعاً مِن مِسکٍ و رأیتُ فیها ملائکةً یبنونَ لِبنَةً مِن ذهبٍ و لِبنةً مِن فضةٍ وَ رُبَما اَمسَکوا، فقلتُ لَهُم ما بالکُم رُبَما امسَکتُم؟ فَقالوا حَتّی تَجیئناَ الَنفقةُ، قلتُ: وَ ما نَفَقَتُکُم؟ قالوا قَوَلُ المؤمنِ سُبحانَ اللهِ و الحمدُ للهِ ولا الهَ الا اللهُ و اللهُ اَکبرُ فَاِذا قالَهُنَّ بَنَینا وَ اِذا سَکَتَ وَ اَمسَکَ اَمسَکنا.⁽¹⁾

و ایضاً: الجّنةُ قیعانٌ و اِنَّ غِراسَها سبحانَ الله وَ بِحَمدهِ؛⁽²⁾و ایضاً: مَن قالَ سُبحانَ اللّهِ غَرَسَ اللّهُ بِها شَجَرَةً فی الجَّنَةِ، وَ مَن قالَ لا اِلهَ الا اللهُ غَرَسَ اللّهُ بِها شَجَرَةً فی الجَّنَةِ؛ وَ من قالَ اللهُ اکبرُ غَرَسَ اللهُ بِها شَجَرةً فی الجَنَّةِ!. فَقالَ رجلٌ مِن قریشٍ یا رَسولَ اللّهِ اِنَّ شجرَنا فی الجنةِ لَکَثیرٌ. قالَ نَعَم وَلکِن اِیّاکُم اَن تُرسِلوا عَلَیها نیراناً فَتُحرِقوها وَ ذلِکَ اِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ یقوَلُ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَکُمْ.⁽³⁾

و ایضاً: مَن قالَ لا الهَ اِلاّ اللّهُ غُرِسَت لَه شَجَرَةٌ فی الجَنَّةِ من یاقوتَةٍ حَمراءَ مَنبِتُها فی مِسکٍ اَبیَضَ مِنَ العَسَلِ وَ اَشَدُّ بَیاضاً مِنَ الثَّلج وَ اَطیَبُ ریحاً مِنَ المِسکِ فیها اَمثالُ ثدیِ الاَبکارِ تَعلو عَن سَبعینَ حُلَّةً؛⁽⁴⁾و ایضاً: به سلمان، سفارش می‌فرمود که بسیار بگوید لاحول ولا قوة الّا باللّه به جهت این که این کلمه، از خزینه‌های بهشت است.⁽⁵⁾

و روایت شده که: سوید بن غفله به خانه امیر المؤمنین علیه السّلام وارد شد، و در خانه آن حضرت چیزی ندید؛ گفت یا امیر المؤمنین اثاث البیت شما کجاست؟ فرمود: نَحنُ اَهلُ بیتٍ لاَنَتَأثَّثُ فی الدّنیا، نَقَلنا جُلَّ مَتاعِنا اِلیَ الآخِرَةِ؛⁽⁶⁾و در آخر خطبه‌ای که مردم را برای جهاد، ترغیب می‌فرمود، چنین فرمود: اَلجَهادَ اَلجَهادَ عِبادَ اللهِ، اَلاَواِنّی مُعَسکِرٌ فی یومی هذا فَمَن اَرادَ الرَّواحَ اِلیَ اللهِ فلیَخرُج.⁽⁷⁾

و از حضرت امام حسین علیه السّلام روایت شده که زیاد، این شعر را انشاء می‌فرموده:

لَاِن کانَتِ الاَفعالُ یَوماً لِأهلِها کَمالاً فَحُسنُ الخُلقِ اَبهی وَ اکَمَلُ⁽⁸⁾

و از حضرت امام باقر علیه السّلام روایت شده⁽⁹⁾که فرموده: حضرت رسول اللّه صلّی الله علیه و آله و سلّم به مردی گذشت که در حیاط خود، کشتی برای خویش می‌کاشت، فرمود: اَلا اَدُلُّکَ عَلی غَرسٍ انبت اَصلاً و اَسرَعُ ایناعاً و

اَطیَبُ ثَمَراً وَ ابقی؟ سپس فرمود: اِذا اصبَحتَ وَ اَمسَیتَ فَقُل سُبحانَ اللهِ وَ الحَمدُ للهِ وَلا الهَ اِلاّ اللهُ و اللهُ اکبر فاِنَّ لکَ بِذلِکَ اِن قُلتَهُ عشرُ شَجَراتٍ فی الجَنَّة من انواعِ الفاکِهةِ وَ هُنَّ مِنَ الباقیاتِ الصّالِحاتِ.

و از ابو بصیر روایت شده که گفته: سمعتُ ابا جَعفرِ علیه السّلام یقول: اِنَّ الموتورَ اَهلُهُ و مالُهُ مَن ضَیَّعَ صَلَوةَ العَصرِ، قالَ قُلتُ: اَیَّ اَهلٍ لَهُ؟ قالَ لایَکونُ لَهُ اهلٌ فی الجنةِ.⁽¹⁾

و حضرت امام صادق علیه السّلام به جمیل فرمود: مِن صالحِ الاعمالِ، البِرُّ بالأخوانِ و السَّعیُ فی حَوائجِهِم و ذلِکَ مُرغِمَةٌ للشیطانِ وَ تَزَحزُحٌ عَنِ النیرانِ و دخولٌ فی الجِنانِ، یا جمیلُ اَخبِر اَصحابِکَ؛⁽²⁾و نیز از آن حضرت روایت شده: اِنَّ الصائمَ مِنکُم لَترفَعُ فی رِیاضِ الجنّةِ یَدعو لَه المَلائِکَةُ حَتّی یُفطِرَ⁽³⁾و مردی⁽⁴⁾به آن حضرت علیه السّلام گفت: اِنَّ اَبی قد کَبُرَ جِدّاً فَنَحنُ نَحمِلُهُ اِذا اَرادَ الحاجَةَ، فرمود: اِن اِستَطَعتَ اَن تَلِیَ ذلکَ مِنهُ فَافَعل وَ لَقِّمهُ بِیَدِکَ فَاِنَّهُ جُنَّةٌ لَکَ غَداً.

و ایضاً روایت شده: اِنّ ابا بَصیرٍ سَئَلَ ابا عبدِ اللهِ علیه السّلام عَنِ الحورِ العینِ فقالَ له جُعِلتُ فِداکَ خَلقٌ مِن خَلقِ الدّنیا امّ خلقٌ مِن خَلقِ الجَنةِ؟ فقالَ له ما اَنتَ و ذاکَ علیکَ بالصّلوةِ فَاِنَّ آخِرَ ما اَوصی بِهِ رسولُ اللهِ وَ حَثَّ علیهِ، الصَّلوةُ.⁽⁵⁾

و از حضرت امام رضا علیه السّلام روایت شده: السَّخاءُ شجرةٌ فی الجَنَّةِ مَن تَعَلَّقَ بِغُصنٍ مِن اَغصانِها دَخَلَ الجَنَّةَ.⁽⁶⁾

و نیز در حدیث آمده: اِنّ موسی علیه السّلام اوحی اللهُ تعالی اِلیهِ اَن قُم فی ظُلمةِ اللّیلِ اَجعَل قَبرَکَ روضَةً مِن رِیاضِ الجَنَّةِ.⁽⁷⁾

بهشت و دورخ خلق شده‌اند

شاید در تعقیب بحث فوق به ما ایراد گرفته و چنین گویند اعتقاد امامیه (شیعه اثنا عشریه) رحمهم اللّه تعالی چنان که شیخ ابو جعفر صدوق و علامه کبیر مجلسی و سید اسمعیل طبرسی رضوان اللّه علیهم تصریح فرموده‌اند این

است که: بهشت و دوزخ، هر دو خلق شده و هم اکنون موجود می‌باشند؛ و بنابر آن چه که در بحارالانوار هست، جمهور مسلمین غیر از عده کمی از معتزله، در همین اعتقاد هستند؛ و در کفایت الموحدین اجماع مسلمین را ادعا کرده است.

و در خبر است که: ابوالصلت هروی می‌گوید به حضرت امام رضا علیه السّلام گفتیم:

یَابنَ رَسولِ الله اَخبِرنی عَنِ الجنّةِ و النّارِ، اَهُما الیومَ مَخلوقَتانِ؟ فقالَ: وَ اِنّ رسولَ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم قد دَخَلَ الجَنةَ وَ رَأی النارَ لَمّا عُرِجَ بِهِ اِلیَ السَّماءِ؛ قالَ فقلتُ له اِنّ قوماً یقولونَ اِنَّهما الیومَ مُقَدَّرتانِ غیرُ مخلوقَتانِ، فقالَ علیه السّلام : لاهُم مِنّا ولا نَحنُ مِنهُم؛ مَن اَنکَرَ خَلقَ الجنةِ و النارِ فقد کَذَّبَ رسولَ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم وَ کَذَبَّنا وَ لَیسَ مِن وِلایَتِنا عَلی شیئٍ وَ یَخلُدُ فی نارِ جَهَنَّمَ؛ قالَ اللهُ تَعالی: هذِهِ جهنّمُ الّتی یُکَذِّبُ بِهاَ المُجرِمونَ یَطوفونَ بینَها و بَینَ حَمیمٍ آنٍ.⁽¹⁾

بنابراین چگونه می‌توان گفت که: بهشت و دوزخ برای هر کسی از اعمال خود او ساخته می‌شود، با این که عده‌ای از بشر هنوز پا به زندگی دنیوی نگذاشته‌اند و عده‌ای هم که اکنون در دنیا هستند اعمال‌شان را خاتمه نداده‌اند؛ پس چگونه از اعمال تحقق نیافته بشر، بهشت و دوزخ آفریده شده است؟.

پاسخ این است که: بهشت و دوزخ موجودند و خلق شده‌اند، و کسانی که برای وجود آن دو فایده‌ای نمی‌دانند از فهم معاد حقیقی محروم مانده، و پی به اسرار و رموز آیات و احادیثی که در باب معاد بیان شده است، نبرده‌اند؛ قرآن کریم با صراحت وجود بهشت و دوزخ و حتی بودن مردمان را در آن‌ها بیان می‌فرماید: وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِی جَحِیمٍ یَصْلَوْنَها یَوْمَ الدِّینِ وَ ما هُمْ عَنْها بِغائِبِینَ؛⁽²⁾و ما در این کتاب اثبات کرده‌ایم که: آخرت هم اکنون در دنیا موجود است؛ انشاء اللّه می‌آید.⁽³⁾

ولی باید دانسته شود که موجود و مخلوق بودن جنت و نار، هیچ تضادی با بحث‌های سابق و لاحق ما ندارد، و با آن‌ها کاملاً سازگار است؛ به جهت این که: اولاً، خود بهشت و دوزخ غیر از نعمت‌ها و نقمت‌های آنهاست، و آیات و اخباری هم که در دو بحث سابق و لاحق ما دلالت می‌کنند که نعمت‌ها و شکنجه‌های آخرت، از اعمال خود بهشتیان و دوزخیان ساخته می‌شود، درباره اصل بهشت و دوزخ ساکت بوده و هیچ سخنی ندارند؛ بنابراین با سهولت به دست می‌آوریم که خود بهشت و دوزخ اکنون مخلوق و موجود است و اما آن چه که در بهشت و دوزخ از نعمت‌ها و شکنجه‌ها خواهد بود از اعمال آدمیان آفریده می‌شود.

و این معنی از بعضی از اخباری که در بحث فوق آوردیم خوب فهمیده می‌شود: زمین بهشت، وسیع و خاکش بسیار خوب است؛ به امت خود بگو که از کشت‌های بهشتی زیاد بکارند؛ و یا این که: فرشتگان با رسیدن مصالح بنا (ذکر خدا) شروع به ساختن قصرهای جنت می‌کنند، و اگر مصالح نرسید (خدا را یاد نکرد) دست از کار ساختمان می‌کشند؛ این

مضمون‌ها فقط با این حقیقت می‌توانند سازگار باشند که خود بهشت و دوزخ، موجود باشند، ولی لذائذ و شکنجه‌های آن‌ها به تدریج از اعمال اهل آن‌ها آفریده شود:

یکی از بزرگان عصر ما در کتاب خود چنین نوشته است: حضرت رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم به قطار شتران حجاج نگاه کرد و فرمود: پا بر نمی‌دارند مگر این که حسنه‌ای برای آن‌ها نوشته می‌شود، و پا بر نمی‌گذارند مگر این که سیئه‌ای از آن‌ها محو می‌شود و وقتی که اعمال‌شان را به جا آورند به آن‌ها گفته می‌شود که: بنایی احداث نمودید دیگر ویرانش نکنید و گذشته را کفایت کردند، در آینده نیز خوبی نمایید⁽¹⁾و از حضرت امام صادق علیه السّلام نقل شده: اِنّ العَمَلَ الصّالِحَ لَیذهَبُ اِلیَ الجَنَّةِ فَیُمَهِّدُ لَصاحِبهِ کَما یَبعَثُ الرَّجُلُ غُلاماً فیَفَرشُ لَهُ ثُمَّ قَرَءَ: اَمَّا الذَین آمنوا وَ عَمِلوا الصالِحاتِ فَلِأَنْفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ.⁽²⁾

و ثانیاً معاد حقیقی (بنابر آن‌چه که در کتاب: «ساختمان آینده انسان» از آیات و احادیث استفاده کرده‌ایم) این است که: انسان به تدریج در میان اعمالی که به جا می‌آورد محصور می‌ماند؛ اعمال صادره شده، اندرون و بیرون او را از هر سوی در میان می‌گیرند و پیوسته در اتصال عامل و در پیرامون او می‌مانند تا در روز قیامت، حقیقت و باطن زیبا و یا کثیف آن‌ها آشکار گردیده و صاحب خود را در نعمت ابدی داشته و یا در عذاب دائم می‌کشند.

با توجه به واقعیت یاد شده، که بسیار مختصر بیان گردید، فهمیده می‌شود که چه طور آدمی در همین دنیا در میان بهشت و یا دوزخ می‌باشد؟ چنان که در قرآن کریم هم فرموده: وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَُمحِیطَةٌ بِالْکافِرِینَ؛⁽³⁾و با توجه به همین حقیقت است که وجود بهشت و جهنم در همین زندگی، غیر قابل انکار به نظر می‌رسد، و جایی برای این پرسش نمی‌ماند که: فائده وجود بهشت و جهنم چیست؟

پاسخ ما از اشکال نام برده در این جا به پایان می‌رسد؛ ولی برای زیادت توضیح، تحقیق ذیل را نیز می‌نگاریم:

حضرت رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم چند دسته از متنعمین در بهشت و از معذبین در دوزخ را دیده است:

دسته اول: کسانی که پیش از آن حضرت در دنیا بوده‌اند مانند انبیای عظام علیهم السّلام و دشمنان آنان لعنهم اللّه، و مانند مردم اعصار سابق؛ چنان که در خبری که در بحث پیش نقل شد دیدیم که حضرت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم ابراهیم علیه السّلام را ملاقات نمود و با او مذاکره فرمود.

دسته دوم: معاصرین خود آن حضرت از مؤمنین و کفار، که حضرت و حتی بعضی از مؤمنین هم، آنان را در میان اعمال‌شان چنین می‌دیدند که در باغ‌های بهشت گردش می‌کنند و یا به شکنجه‌های دوزخ گرفتارند و دست و پا هم می‌زنند ولی اصلاً متوجه نیستند که اکنون در بهشت و یا در دوزخ هستند؛ در قرآن کریم هست: کَلاَّ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَیْنَ الْیَقِینِ؛⁽⁴⁾و در احادیث بحث پیش هم گذشت که: آن گاه که باغ بهشت را یافتید در آن‌ها بگردید و آن‌ها مجالس ذکر است.

و نیز در حدیث هست: اِستقبَلَ رَسولُ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم حارِثَةَ بنَ مالِکِ بنِ النُّعمانِ الأنَصارِیِّ، فقالَ له کیفَ انتَ یا حارثَةَ بنَ مالِکٍ فقالَ یا رسولَ اللهِ مؤمنٌ حَقاً فقالَ رسولُ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم لِکُلِّ شَیئٍ حَقیقةٌُ فَما حَقیقةُ قُولِکَ فَقالَ یا رسولَ اللهِ عَزَفتُ نَفسی عَن الدُنیا فَاَسهِرَتُ لیلی وَ اَظمأَتُ هُو اجِری وَ کَأَنّی اَنظُرُ اِلی عَرشِ رَبّی وَ قَد وُضِعَ لِلحسابِ وَ کَأَنّی اَنظُرُ اِلی اهلِ الجَنَّةِ یَتَزاوَرونَ فی الجَنةِ، و کأنّی اسمَعُ عَواءَ اهلِ النارِ فی النارِ! فقالَ رسولُ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم عَبدٌ نَوَّرَ اللهُ قَلبَهُ؛ اَبصَرتَ فَاَثّبَّت؛ فقال یا رسولَ اللهِ اُدعُ اللهَ لی اَن یَرزُقَنیِ الشَهادَةَ مَعَکَ، فَقالَ: اللّهم ارزُق حارَثَةَ الشَّهادَةَ؛ فَلَم یلبثَ اِلاّ اَیّاماً حَتّی بَعَثَ رسولُ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم بِسَرِیَّةٍ فَبَعَثَهُ فیها فَقاتَلَ فَقَتَلَ تِسعَةً اَو ثَمانَیِةً ثًمَّ قُتِلَ.⁽¹⁾

و از حضرت امام حسن علیه السّلام روایت شده که فرموده: لَقَد اَصبَحَت اَقوامٌ کانوا یَنظُرونَ اِلیَ الجَنّةِ وَ نَعیمِها وَ النّارِ وَ جَحیمِها یَحسَبُهُمُ الجاهِلُ مَرضی وَ ما بِهِم مِن مَرَضٍ؛ تا آخر.⁽²⁾

دسته سوم: مردمانی از امت آن حضرت هستند که بعد از ایشان تا روز قیامت متناوباً و متتابعاً به زندگی دنیوی آمده‌اند و یا خواهند آمد؛ و حضرت، اینان را به طریق تمثیل ظاهراً مشاهده فرموده است؛ در خبر است: اِنّ اللّهَ جَلَّ وَ عَلا لَمّا عَرَجَ بی اِلَیهِ، مَثَّلَ اُمَّتی فی الطّینِ مِن اَوَّلِها اِلی آخِرِها فَاَنَا اَعرَفُ بِهِم مِن اَحَدِکُم بِأَخیهِ.⁽³⁾

محدث قمی رحمه اللّه تعالی فرموده: اخبار در این که امت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم به آن حضرت، در گل، متمثل گردیدند و حضرت، آنان را با اسامی خود آنان و پدرانشان و اخلاف‌شان شناخت، زیاد است؛ نگارنده گوید: فهم این مساله، دشوار است و حقیقت آن را خدا می‌داند.

و بنابر حقیقتی که این کتاب متکفل بیان آن است که: نعمت‌های بهشتی و نقمت‌های دوزخی از اعمال کنونی ساخته می‌شوند و می‌دانیم که عمل هم از بدن و بدن هم از غذا و غذا هم از مواد ارضی و انوار شمسی آفریده می‌شود، بدیهی است که چاره‌ای جز این نیست که: حور و قصور بهشتی و میوه‌ها و باغ‌ها و چشمه سارهای آن جهانی و نیز انواع عذاب‌ها و شکنجه‌ها و آتش‌های اخروی، باید در میان خاک‌ها و آب‌ها و نورها و حرارت‌های این زمین و همین خورشید بوده باشد، خمیره و طینت بهشت و دوزخ، بایستی در اندرون ذرّات زمین و خورشید، پنهان باشد!.

و لازم است که برای رسیدگی و فهم کامل این حقیقت که: بهشت و دوزخ هم اکنون مخلوق بوده و موجود می‌باشند، به دو بحث اخیر ما در این کتاب، که به عنوان: «تجسم عمل و تبدل نیرو به ماده» و «آخرت، جنین و دنیا آبستن به آن است» نگارش داده‌ایم، رجوع شود.

سیئات دنیوی شکنجه‌های اخروی می‌گردند

همان طور که اگر کسی در این زندگی، تخم خاری بکارد و آن را بپروراند هزاران خار حاصل بر می‌دارد، و در صورت تکرار، از هر خاری میلیون‌ها خار به دست می‌آورد؛ عیناً به همین طور (البته در مرتبه‌ای بالاتر) سیئاتی هم که در این زندگی از بدکاران سر می‌زند، هر کدام تخمی گردیده و عذابی شدید از عذاب‌های آخرت را بار می‌آورد، و موجب درد و رنج عامل خود می‌شود.

واقع این است که: خداوند رحیم و رئوف، برای هیچ کسی هیچ شکنجه‌ای را نمی‌خواهد، می‌فرماید: وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ؛⁽¹⁾ولی جهان را طوری آفریده است که هیچ عملی در آن معدوم نمی‌شود، و با مرور زمان بار هم می‌دهد، هم عمل نیک و هم عمل بد؛ درست است که آفریننده شکنجه‌ها او است، چنان که می‌فرماید: کُلُّ مِن عِندَاللّهِ؛⁽²⁾ولی این خود کافران و فاجرانند که با انجام دادن اعمال ناپسند، سبب می‌شوند که خداوند متعال از اعمال بد آنان، عذاب برای آنان، خلق بکند؛ و بنابراین خودشان شکنجه‌های اخروی را برای خودشان ممهد و مهیا می‌سازند.⁽³⁾

به طور کلی، جمیع آیات کریمه و احادیث شریفه که در بحث «پاداش آدمی خود کردار آدمی است» و بعضی از آیات و روایات که در بحث اسبق ذکر شدند، در این بحث نیز دلالت دارند؛ و علاوه بر آن‌ها در آیات و احادیث زیر نیز نظر شود:

بَلی مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ؛⁽⁴⁾آنان به این جهت یاران آتش‌اند که گناهان‌شان پیرامون‌شان را سراسر فرا گرفته است؛ پس چنین فهمیده می‌شود که: گناهان، در حقیقت، آتش و شکنجه دوزخ می‌باشند.

یُرِیهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجِینَ مِنَ النَّارِ؛⁽⁵⁾جمله ذیل آیه، مانند جمله ما زید بقائم به معنی حال است نه استقبال، یعنی آنان اکنون در آتش هستند و بیرون از آن نیستند؛ و از این جا نتیجه می‌گیریم که: اعمال آنان، در حقیقت آتش است و شکنجه، اگر چه ظاهر خوش آیندی داشته باشد.

یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَُمحِیطَةٌ بِالْکافِرِینَ؛⁽⁶⁾این آیه هم مانند دو کریمه پیش، چنین می‌رساند که کفر و سایر اعمال ناپسند کافران، عذاب است و دوزخی است که آنان را احاطه کرده است.

تَری کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ؛⁽⁷⁾چنین استفاده می‌شود که: آنان، تولی کافرین را برای خودشان تقدیم داشتند و چون حقیقت این تولی، سخط خداوند است (به جهت این که «ان سخط» بدل از مای موصوله است) پس معلوم می‌شود که: دوست داشتن کافران، در واقع، عذاب جهنم است.

وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللَّهِ مَکْرُهُمْ؛⁽¹⁾یعنی: خداوند مکر آنان را که عمل قبیح آنان است نمی‌گذارد معدوم شود، بلکه آن را در نزد خود محفوظ نگاه می‌دارد و روزی باز به خود آنان پس می‌دهد.

فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ.⁽²⁾

لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلاساءَ ما یَزِرُونَ؛⁽³⁾مراد از اوزار، بارهای گناه است که در آخرت بسیار ثقیل و سنگین خواهد بود.

وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلی حِمْلِها لا یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْ‌ءٌ؛⁽⁴⁾و ایضاً: یَوْمَ یَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَ یَقُولُ ذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛⁽⁵⁾

و ایضاً: وَ

بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ؛⁽⁶⁾و ایضاً: وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کانُوا یَعْمَلُونَ؛⁽⁷⁾و ایضاً: تَرَی الظَّالِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا کَسَبُوا وَ هُوَ واقِعٌ بِهِمْ؛⁽⁸⁾و ایضاً: إِنَّ

الُْمجْرِمِینَ فِی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ؛⁽⁹⁾و ایضاً: کُلُّ امْرِئٍ بِما کَسَبَ رَهِینٌ؛⁽¹⁰⁾و ایضاً: کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ؛⁽¹¹⁾و ایضاً: وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ؛⁽¹²⁾و ایضاً: هَلْ ثُوِّبَ الْکُفَّارُ ما کانُوا یَفْعَلُونَ؛⁽¹³⁾و ایضاً: فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ وَ ما أَدْراکَ مَا الْعَقَبَةُ فَکُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ؛⁽¹⁴⁾و ایضاً: لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَیْنَ الْیَقِینِ؛⁽¹⁵⁾

آیاتی که در این بحث دلالت دارند زیادند و منحصر به آن چه نقل شد نیستند؛ و چون دلالت آیات نقل شده، و آیاتی که در بحث «پاداش آدمی خود کردار آدمی است» آورده‌ایم، به این بحث تا اندازه‌ای واضح است، برای احتراز از تطویل، از شرح آن‌ها صرف نظر کردیم.

و در خبر است که حضرت رسول اللّه صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: وَ هَل یُکِبُّ الناسَ عَلی مَناخِرِهِم فی النارِ اِلاّ حَصائِدُ السِنَتِهِم؛⁽¹⁶⁾و ایضاً: لَو اَنّ اَحَدَکُم یَعمَلُ فی صَخرَةٍ صَمّاءَ لَیسَ لَها بابٌ وَلا کُوَّةٌ لَاَخرَجَ اللهُ عَمَلَهُ لِلنّاسِ کائِناً ما کانَ؛⁽¹⁷⁾و

ایضاً: الّذی یَشرَبُ فی آنِیةِ الذَّهَبِ وَ الفِضَّةِ اِنَّما یُجَرجِرُ فی جوفِهِ نارَ جّهَنَّمِ؛⁽¹⁾السُّکرُ جَمرُ النّارُ؛⁽²⁾و ایضاً: مَن نَظَرَ اِلی کتابِ اَخیهِ بغیرِ‌اذنِهِ فکانّما یَنظُرُ فی النارِ؛⁽³⁾و ایضاً: ما مِن صلوةٍ یحضُرُ وقتُها اِلاّ نادی ملکٌ مِن بَینِ یَدَیِ الناسِ، قوموا اِلی نیرانِکم الّتی اَو قَدتُموها عَلی ظُهورِکُم فَاَطفِئوها بِصًَلوتِکم؛⁽⁴⁾و ایضاً: مَن عَلَّقَ سوطاً بَینَ یَدَیِ سُلطانٍ جائِرٍ جُعِلَ ذلکَ السّوطُ یومَ القِیامةِ ثُعبانٌ من نارٍ طولُهُ سبعونَ ذِراعاً یُسَلَِّطُهُ اللهُ عَلَیهِ یومَ القِیمةِ فی نارِ جَهَنَّمَ وَ بِئسَ المَصیرُ.⁽⁵⁾

و از حضرت امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت شده که فرموده: مِسکینٌ ابنُ آدمَ، مَکتومُ الاَجَلِ، مَکنونُ العِلَلِ، مَحفوظُ العَمَلِ؛⁽⁶⁾و ایضاً: اِجتَنِبِ الغیبَةَ فَاِنّها اِداُم کِلابِ اَهلِ النّار؛⁽⁷⁾و ایضاً: اَللهَ اَللهَ فی آجِلِ وَخامَةِ الّظُلمِ؛⁽⁸⁾و ایضاً: اُذکروا انقِطاعَ اللّذَاتِ وَ بَقاءَ التَّبَعاتِ.⁽⁹⁾

و از حضرت امام حسن علیه السّلام روایت شده که فرمود: اِنّ المُتَنَخِّمَ فی المَسجِدِ یَجِد بِها خِزیاً فی وَجهِهِ یومَ القِیامةِ؛⁽¹⁰⁾و ایضاً: لِیَعلَمِ الّذی یَتَنَخَّمُ فی القِبلَةِ اِنَّهُ یُبعَثُ وَ هِیَ فی وَجهِهِ.⁽¹¹⁾

و از حضرت امام صادق علیه السّلام روایت شده که فرمود: مَن سَأَلَ النّاسَ وَ عِندَه قوتُ ثَلثةِ ایّامٍ لَقِیَ اللهَ یَومَ یلقاهُ وَ لَیسَ فی وَجهِهِ لَحمٌ؛⁽¹²⁾و ایضاً: اِنّ ذَلَقَ اللِّسانِ فیما یَکرَهُ اللهُ وَ ما نَهی عَنهُ مِرادة لِلعَبدِ عِندَ اللهِ وَ مَقتٌ مِنَ اللهِ وَ صَمَمٌ وَ عِمّی وَ بُکمٌ یورِثهُ اللهُ اِیّاهُ یومَ القِیامةِ؛⁽¹³⁾و ایضاً: اِنّ الخَطیَئةَ مَوعِدُ اَهلِ النّارِ؛⁽¹⁴⁾و از حضرت امام رضا علیه السّلام روایت شده: البُخلُ شَجرةٌ فی النارِ مَن تَعَلَّقَ بِغُصنٍ مِن اغصانِها اَدَتّهُ اِلَی النّار.⁽¹⁵⁾

و از سنائی نقل شده:

گر از دوزخ همی ترسی به مال کس مشو غرّه

که این جا صورتش گنج است و آن جا شکلش اژدرها

و شاعری آذربایجانی به زبان ترکی چنین سروده:

واعظ منی آلاّتما جهنّمده اود اولماز

اونلار که یانالاّر اودی بوردان آپارالاّر

پس از آن که سال‌های متمادی گذشت که اصل بقای اعمال را از محالات دانستند اینک الحمدللّه با دلالت اخبار و آیات نقل شده، تجسم عمل یکی از بدیهیات می‌گردد.

دنیا کشت زار آخرت است

از آیات کریمه و احادیث شریفه به طور واضح چنین به دست می‌آید که: اعمال انسان، قسمتی از موجودات طبیعی می‌باشد؛ و به طوری که نبات و حیوان نمو دارد، می‌روید و بزرگ می‌شود؛ و هم چنان که تخم را می‌کارند و مدتی در زیر زمین پنهان می‌ماند و بعدا پس از آن که مدت نام برده شده اختفا، به پایان می‌رسد، سر از زمین به در می‌آورد و نمو می‌کند؛ اعمال آدمیان نیز مانند تخم‌ها مدتی در میان موجودات دنیا در حالت نهان باقی می‌مانند و آنگاه که روز موعود فرا رسید، بروز یافته و آشکار می‌شوند، و در شکل نعمت‌های بهشتی و یا شکنجه‌های جهنمی نمایان می‌گردند.

خداوند متعال می‌فرماید: مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ؛⁽¹⁾و ایضاً: نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنَّی شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاقُوهُ.⁽²⁾

از کریمه فوق، چنین استفاده می‌شود که زنان شما کشتی برای شما هستند، کشت آخرت می‌باشند، کشتی که در آن فرزند می‌کارید؛ پس ازدواج کنید و به کشت خود هر وقت خواستید بروید و برای فردای خود، فردای قیامت، با فرزند کاشتن، پیش داشتی بکنید؛ و بپرهیزید از این که نظر دیگری جز نظر کشت فرزند، در آنان داشته باشید؛ و بدانید که شما نمی‌توانید به قیامت نروید و قدرت ندارید که از ملاقات خداوند امتناع نمائید و از پیش‌گاه با عظمت خداوند عالم پنهان بمانید؛ پس از خدا بترسید و در زنان فقط نظر فرزند کِشتن داشته باشید.

و از رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده: الدّنیا مَزرَعَةُ الآخِرَة؛⁽³⁾و ایضاً: وقتی که به آسمان برده شدم، ابراهیم علیه السّلام به نزد من آمد و گفت: امت خود را امر کن که از کشت بهشت، زیاد بکارند چون که زمینش با وسعت و خاکش نیک است؛ گفتم: کشت بهشت چیست؟ فرمود: لاحَولَ وَلا قُوَّةَ اِلّا بِاللّهِ؛⁽⁴⁾و ایضاً: اَربیَ الرِّبَا الکِذبُ.⁽⁵⁾

و از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت شده که فرمود: اَلعَمَلُ الصّالِحُ حَرثُ الآخِرَةِ؛⁽⁶⁾و ایضاً: اِن دُعِیَ اِلی حرثِ الآخِرَةِ کَسِلَ؛⁽⁷⁾و ایضاً: کَماتُدینُ تُدانُ و کَما تَزرَعُ تَحصُدُ؛⁽⁸⁾و ایضاً: اِعلَم اَنّ لِکُلِّ عَمَلٍ نَباتاً وَ کُلُّ نَباتٍ لاغِنی بِهِ عَنِ الماءِ، وَ المِیاهُ مُختَلِفَةٌ

فَما طابَ سَقیُهُ طابَ غَرسُهُ وَ حَلَّت ثَمَرَتُهُ وَ ما خَبُثَ غَرسُهُ وَ اَمَرَّت ثَمَرَتُهُ؛⁽¹⁾و ایضاً به میثم تمار رحمه اللّه تعالی چنین فرموده:⁽²⁾

وَ فی الصَّدرِ، لُباناتٌ اِذا ضاقَ لَها صَدری

نَکَتُّ الاَرِضَ بِالکَفِّ وَ اَبَدیَتُ لَها سِرّی

فَمَهما تُنبِتُ الاَرضُ فَذاکَ النَّبتُ مِن بَذری

و ایضاً: که به فاطمه زهرا سلام اللّه علیها چنین فرموده:⁽³⁾

فاطِمَ یا بِنتَ النَّبِی اَحمَدِ

بِنتِ النَّبِی اَلسِیِّدِ المُؤَیَّدِ

مَن یُطعِمِ الیَومَ یَجدِهُ فی غدِ

عِندَ العَلِی اَلواحِدِ المُوَحَّدِ

ما یَزرَعُ الزّارِعُ سَوَفَ یَحصُدِ

فَأَطمِی مِن غَیرِ مَنٍّ اَنکَدِ

حَتّی تُجازی بِالَّذی لاَینفدِ

و ایضاً: از آن حضرت روایت شده که فرموده: اَلا اِنّ کُلَّ حارِثٍ مُبتَلیً فی حَرثِهِ وَ عاقِبَةِ عمله غَیرَ حَرَثَةِ القرآنِ، فَکونوا مِن حَرِثِتِهِ؛⁽⁴⁾و از حضرت امام صادق علیه السّلام روایت شده: لِکُلِّ زارِعٍ مَازَرَعَ.⁽⁵⁾

اگر دنیا و آخرت را جهان واحد ممتدی در نظر بگیریم و آن را به زندگی کنونی تشبیه نماییم، خواهیم دید که آن جهان بزرگ هم مانند این جهان کوچک، دارای چهار فصل است: نخست همین زندگی ناپایدار کنونی است که به جای فصل پائیز است، زیرا که وقت شخم کردن و بذر افشاندن و آبیاری کردن، با انجام دادن اعمال است؛ قسمت دوم که عالم برزخ است و انسان‌ها با کفن‌های سفید خود به خواب سنگین مرگ فرو می‌روند، به جای فصل زمستان جهان بزرگ و فصل برف آن است؛ قسمت سوم که موقع بعث و زنده شدن و سر از خاک به در آوردن است، بهار آن است که افراد انسان با اعمال خود، مانند گل‌های رنگارنگ و یا خارهای خوفناک، از قبرها بیرون می‌آیند؛ و قسمت آخر هم که مردم، اعمال خویش را دریافت می‌دارند و با آن‌ها زندگی نوینی را آغاز می‌کنند، یا در فردوس برین و یا در جهنم سوزان، به منزله تابستان می‌باشد.

در فصل زمستان که همه جا را برف فرا گرفته و هوا را سرما سر تا سر تصرف می‌کند، اگر کسانی باشند که از وضع این جهان بی‌خبر باشند، این بی‌خبران، در کنار آتش نشسته و به وضع برزگران متأسف می‌شوند، و بذر افشانی و آبیاری آنان که با زحمت‌ها و خستگی‌های فراوان در پائیز انجام داده بودند، اینان را به تعجب در می‌آورد، و به عقل آنان می‌خندند که چرا دارایی و خوراکی خود را در بیابان‌ها افشاندند؟! هنگامی که هنوز آنان دهان از ایراد نبسته‌اند نوروز

فرا رسیده مژده وصول بهار را می‌دهد، بذرهای افشانده شده سر از خاک به در می‌آورند و برانگیخته شده و زنده می‌گردند، سر سبز و خرم و شاداب؛ آن وقت است که بی‌خبران، متوجه حقیقت عالم شده و از این که برای خود، کاری نکرده و تخمی نیفشانده‌اند، انگشت حسرت به دندان می‌گزند.

کسانی که از وضع جهان، بی‌اطلاع، و از عاقبت زندگی و پایان امر عالم بی‌خبرند، بدون این که اندیشه‌ای در این باره بکنند، به مردم دانا و بینا و دانشمندان عاقبت­نگر و آخر بین، ایرادها می‌گیرند، و برای خود هیچ کاری نکرده و تخم نیکی نمی‌کارند و روزی به بیچارگی و ناتوانی خود، پی خواهند برد که بهار قیامت و موقع زنده شدن انسان‌ها و روئیدن اعمال نیک و بد فرا رسیده و کار از کار گذشته باشد.

بلی همان طور که تخم‌های پراکنده شده در زمین‌ها، با این که می‌پوسند باز می‌رویند همین طور اعمال صادر شده از انسان‌ها هم، با این که در اطراف و اکناف این جهان وسیع افشانده می‌شوند، از بین نمی‌روند و در فصل بهار اعمال، می‌رویند.

توشة آخرت عمل است

آیات کریمه و احادیث شریفه با لسان‌های متفاوت و بیان‌های گوناگون، بقا و تطوّر و تجسم اعمال را تعلیم می‌فرمایند؛ مثلاً چنین می‌فهمانند که: آدمی چنان که در این زندگی، ذخیره لازم دارد، برای زندگی آینده خود نیز، ناچار بایستی توشه‌ای تهیه ببیند، و این زاد حتماً باید از این زندگی برده شود؛ این توشه برای هر کسی، فقط از اعمال خود او فراهم می‌شود، و همین اعمال هستند که از انسان باقی می‌مانند و برای او لوازم زندگی اخروی می‌شوند.

چیزی که مهم است این است که: بعضی از آیات و احادیث، چنین دلالت می‌کنند که تمامی دارایی هر کسی در آخرت، همین است که از دنیا با خود می‌برد، و انسان در آخرت، جز مقداری از اجزای این جهان، چیز دیگری نخواهد داشت و آدمی پس از آن که در بهشت و یا در دوزخ مستقر می‌گردد، و ارث زمین شمرده می‌شود.

خداوند متعال فرموده:

تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوی؛⁽¹⁾و ایضاً: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکاةِ فاعِلُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلاَّ عَلی أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ فَمَنِ ابْتَغی وَراءَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ العادُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلَواتِهِمْ یُحافِظُونَ أُولئِکَ هُمُ الْوارِثُونَ الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیها خالِدُونَ؛⁽²⁾

یعنی مؤمنان، بهشت را از دنیا ارث می‌برند و آن گاه که مبعوث شدند دارای فردوسی می‌شوند که از جهان کنونی ارث می‌برند.

انسان، از اجزاء جهان بر بدن خویش، اخذ می‌کند و با خوردن و نوشیدن و نفس کشیدن و غیر این‌ها، اجزاء دنیا را جزء بدن خود می‌گرداند و سپس آن‌ها را مبدل به نیروهای گوناگون اعمال کرده و در اشکال مختلف، از بدن خود بیرون می‌ریزد؛ و این اعمال صادر شده باقی می‌مانند و در زندگی اخروی در شکل نعمت‌های فردوسی نمایان می‌شوند؛ بنابراین، نعمت‌های بهشت، همین اجزاء مادی جهان کنونی هستند، یعنی از آن‌ها ساخته می‌شوند.

انسان، اجزاء جهان را در شکل خوراک و مشروب و هوا و نور و غیر این‌ها اخذ می‌کند و آن‌ها را در صورت ایمان و نماز و خشوع و پرهیز از لغو و زکات دادن و تزکیة خویش و کف نفس از شهوترانی و حفظ و ادای امانت و وفای به عهد و محافظت به نمازها خرج می‌کند؛ این است معنای ارث بردن بهشت از دنیا؛ و واقع این است که: کسی که اعمال یاد شده را کسب می‌کند، در حقیقت نعمت‌های بهشت را کسب می‌کند و آن‌گاه که این جهان از تحت قدرت او با مرگ بیرون می‌رود، در عوض، نعمت‌هایی ابدی به او ارث می‌گذارد؛ جهان، نسبت به افراد انسان به منزله مادر است، و هم چنان که مادر، از دست فرزند خود، با مرگ می‌رود، در عوض، اموالی را برای او ارث می‌گذارد، جهان هم هر وقت از دست فرزند مؤمن خود می‌رود، نعمت بهشت را به او ارث می‌گذارد؛ و البته این مؤمن است که نعمت را از جهان ارث می‌برد: اولئک یرثون الفردوس.

با توجه به حقیقت فوق، آیات دیگری نیز روشن می‌گردد؛ می‌فرماید: أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ.⁽¹⁾

می‌دانیم که ارث بردن زمین و تملک آن در این زندگی که داریم، اختصاصی به مردان صالح ندارند، بلکه هر دسته از نیکوکاران و بدکاران، متناوباً و متعاقباً آن را از یک دیگر ارث می‌برند و نیز می‌دانیم که: عاقبة الامر هم این ملک ناپایدار برای کسی باقی نخواهد ماند، و خود خداوند متعال، وارث زمین و آن چه در آن است خواهد بود چنان که فرموده: إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَیْها وَ إِلَیْنا یُرْجَعُونَ.⁽²⁾

فعلیهذا چنین به دست می‌آید که: مراد از این ارث بردن زمین، ارث بردن آن در دنیا نیست، بلکه مقصود ارث بردن زمین، در آخرت است.

کسانی که از زمین و اجزاء آن بر خویشتن جلب و سپس آن‌ها را در راه انجام دادن اعمال باقیه صالحه خرج کرده‌اند، الی الابد دارای اجزاء زمین خواهند بود یعنی همیشه دارای اعمال نیک خود خواهند بود، اعمال نیک خود را در شکل نعمت‌های بهشتی پیوسته خواهند داشت؛ این نشأه مانند مادری که می‌میرد و اولاد خود را از آغوش گرمش محروم می‌سازد، می‌میرد و ویران می‌شود ولی اولاد صالح خود را دست خالی نمی‌گذارد، و مقداری از اجزاء زمینی را که برای خودشان از دنیا گرفته بودند در شکل نعمت‌های بهشتی به آنان ارث می‌دهد.

و اما این که قرآن کریم کافران و بدکاران را وارث نخوانده است با این که آنان هم شکنجه‌های دوزخ را از زمین و از زندگی دنیوی (با بیانی که گفته شد) به آخرت ارث می‌برند، به این جهت است که آنان این گونه ارث را نمی‌خواهند ببرند و نمی‌برند، و این خود ارث ناگوار است که دست از آنان بر نمی‌دارد، و پیداست ارثی که برندگان آن از آن بیزار و گریزان باشند، ارث خوانده نمی‌شود.

اگر ما در میان وارثان زمین، در میان کسانی که زمین و اجزاء ارضی را در شکل اعمال نیک، ارث می‌برند و زمین را در صورت بهشت و نعمت‌های آن دارا می‌شوند بگردیم و تمام مردم اعصار و قرون مختلف را از مدّ نظر بگذرانیم، مسلماً خواهیم دید که پر بهره‌ترین افراد بشری از زندگی دنیوی و از زمین و اجزاء آن، همانا مردم آخر الزمان و پیروان آخرین امام از جانشینان حضرت رسول اللّه صلی اللّه علیه و علیهم خواهند بود؛ برای این که در آن زمان بنا به روایات کثیره، همه و یا نزدیک به همه مردم روی زمین مؤمن خواهند بود، واحدی از کافرین و فاجرین در ظاهر نخواهد ماند؛ در آن زمان عدالت محضه و دادگری خالص، در جای ستمگری و بی‌دادگری خواهد نشست و قوانین حقه الهی (در عوض قوانین ناقصه‌ای که از افکار فراموش کار و خطا پیشه بشری تراوش می‌کند) حکمران و در جریان خواهد بود؛ در آن زمان همه افراد بشر، یک امت گردیده و در زیر پرچم یک شریعت مجتمع می‌شوند، و سراسر روی زمین، یک کشور وسیع پهناور می‌گردد.

مطالب مذکوره، در روایات متواتره (به طرق عامه و خاصه) ⁽¹⁾وارد شده است؛ یک حدیث که مسلم عندالکل است در این جا می‌آوریم، رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرموده: لَو لَم یَبقَ مِنَ الدّنیا اِلاّ یَومٌ لَطَوَّلَ اللهُ ذلِکَ الیَومَ حَتّی یَبعَثَ رَجُلاً صالِحاً مِن اَهلِ بَیتی یَملَأُ الاَرضَ عَدلاً وَ قِسطاً کَما قَد مُلِئَت ظُلماً وَ جَوراً. ⁽²⁾

بنابر آن چه بیان گردید، مصادیق واضحه «عِبادِیَ الصّالِحونَ»، مردم زمان حضرت مهدی صلوات اللّه و سلامه علیه می‌باشند چنان که از حضرت باقر علیه السّلام هم روایت شده که: درباره «عِبادِیَ الصّالِحونَ» فرموده: هُم اَصحابُ المَهدیِّ علیه السّلام فی آخِرِ الزَمَّانِ.⁽³⁾

یک آیة ذیل، دو آیه فوق را شرح می‌کند و مضمون هر دو را در ضمن خود می‌گیرد: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَنا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشاءُ؛⁽⁴⁾جملة «أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ» معنای «اِنَّ الارضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحونَ» را می‌فهماند؛ و جمله «نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ» معنای «یَرِثونَ الفِردُوسَ» را می‌رساند؛ و این دو کریمه را بدین طریق شرح و تفسیر می‌کند که: «نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ» را به دنبال «أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ» بیان داشته و می‌فهماند که مراد از زمینی که به ارث به آنان می‌رسد همان جنّت است که در آن جای می‌گیرند؛ و هم چنین بهشتی که در آن جای می‌گیرند، همان زمین است که آن را ارث می‌برند؛ و بهترین شاهد بر صحت این شرح، این است که جمله «نتبوء من الجنة» بدل است از جمله «اورثنا الارض» و برای توضیح آن است، زیرا که در صورت اکتفاء به هر کدام از دو جمله نام برده، مطلب تمام در می‌آید.

پس از این آیه هم این استفاده را می‌بریم که: خداوند متعال، استفاده‌های مشروع و تصرف‌های حلال انسان را از زمین و از اجزاء ارضی که در شکل اعمال صالحه وقوع می‌یابند، برای او توشه آخرت و بهشت و نعمت‌های بهشتی قرار می‌دهد و پس از ویرانی دنیا، آن‌ها را به او در شکل بهشت، ارث می‌دهد.

از بعضی از آیات فهمیده می‌شود که: استخراج و استنباط کننده چشمه‌ها در بهشت همانا خود نیکوکاران می‌باشند، که بایستی با اعمال نیک خود، برای خودشان چشمه استخراج نمایند! می‌فرماید: عَیْناً یَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَها تَفْجِیراً؛⁽¹⁾تفجیراً مفعول مطلق و برای بیان نوع تفجیر است، و با تنکیر خود چنین می‌فهماند که بر آوردن و استخراج چشمه نام برده، از نوع چشمه در آوردن و قنات کندن و امثال آن‌ها که در این زندگی معروف است، نیست؛ و برای افراد بشر عجالتاً پنهان و در نزد آنان عملی ناشناس و نکره است.

طریق این تفجیر و چشمه در آوردن در بهشت، همانا وفای به نذر و اطعام بر مساکین و یتیمان و اسیران است، انجام دادن اعمال نیک است؛⁽²⁾و بدیهی است که این نوع استنباط چشمه، در جهان کنونی شناخته نشده است و شناخته نخواهد شد، و تا روز بعث مجهول و نکره باقی خواهد ماند.

ناگفته نماند که صحت استدلال فوق، موقوف به این است که «یفجرون» به معنی حال باشد نه استقبال، و می‌دانیم که این امر هیچ مانعی ندارد؛ و اگر شکی باقی باشد با نظر در کریمه ذیل برطرف می‌شود:

در قرآن کریم می‌فرماید: یُطافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوابٍ کانَتْ قَوارِیرَا قَوارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدِیراً؛⁽³⁾این کریمة مبارکه تصریح می‌کند که : اندازه گیرندة جام‌ها و تنگهای بهشتی، خود نیکوکاران هستند، و این اندازه‌گیری مسلماً با قدر و اندازة اعمال صالح که به جا می‌آورند بستگی دارد: هر کس زیاد نیکی کند، جام و تنگ او بزرگ‌تر و گواراتر و دائمی‌تر خواهد بود. و «تقدیراً» هم عیناً فائدة «تفجیراً» را که در کریمة فوق هست، می‌رساند. و چون «قدّروا» به صیغة ماضی بیان شده فلذا دلالت این کریمه بر بحث حاضر (بر این که: نیکوکاران با اعمال صالحی که انجام می‌دهند، برای خودشان در بهشت، نعمت‌های جاودانی مهیّا می‌کنند، و توشه‌هایی ذخیره می‌نمایند) آشکارتر و بی‌شائبه‌تر می‌باشد و معنای «یفجرون» را هم که در آیة فوق هست واضح‌تر می‌گرداند، یعنی: نیکوکاران، هم اکنون و در همین زندگی، چشمه‌های بهشتی را تفجیر می‌کنند و در می‌آورند.

و در خبر است که: جبرئیل علیه السّلام به حضرت رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم گفت: اِعمَل ما شِئتَ فَاِنَّکَ مُلاقیه؛⁽⁴⁾و ایضاً که: حضرت پیغمبر فرمود: در عارض بهشت، دیدم که نوشته شده: ما قَدَّمنا وَجَدنا؛⁽⁵⁾و ایضاً که فرمود: قَد نَزَلَ جَبرَئیلُ علیه السّلام اِلَیَّ وَ قالَ لی یا مُحّمَدُ رَبُّکَ یَقرَئُکَ السَّلامَ وَ یَقولُ لَکَ کُلُّ ساعَةٍ تَذکُرُنی فیها فَهِیَ لَکَ عِندی مُدَّخَرَةٌ وَ کُلُّ ساعَةٍ لاَتذکُرُنی فیها فَهِیَ مِنکَ ضایِعَةٌ.⁽⁶⁾

و از امیر المؤمنین علیه السّلام مروی است که فرمود: اَلاوَ اِنَّکُم اُمِرتُم باِلظَّعنِ وَ دُلِلتُم عَلَی الزّادِ وَ اِنّ اَخوَفَ ما اَخافُ عَلَیکُمُ اِتّباعُ الهَوی وَ طولُ الأَمَلِ فَتَزَوَّدوا فی الدّنیا مِنَ الدّنیا ما تَحرُزونَ بِهِ اَنفُسَکُم غَداً؛⁽¹⁾و ایضاً: فَانقَلِبوا مِنها بِأَحسَنِ ما بِحَضرتِکُم مِنَ الزّادِ؛⁽²⁾و ایضاً: ما اَخَذوهُ مِنها لِغَیرِها قَدِموا عَلَیهِ و اَقاموا فیهِ؛⁽³⁾و ایضاً: ما قَدّمتَ الیَومَ تَقدِمُ عَلَیهِ غَداً فَامهَد لِقَدَمِکَ وَ قَدِّم لِیومِکَ؛⁽⁴⁾و ایضاً: تَزوَّدوا فی اَیّامِ الفَنِاءِ لِأیّامِ البَقاءِ قَد دُلِلتُم عَلیَ الزّادِ وَ اُمِرتُم بِالظَّعن؛⁽⁵⁾و ایضاً: خُذ ما یَبقی لَکَ مِمّا لاتَبقی لَهُ؛⁽⁶⁾و ایضاً: اِنّما المرءُ مَجزیٌّ بِما اَسلَفَ و قادِمٌ عَلی ما قَدَّمَ؛⁽⁷⁾و ایضاً: بِئسَ الزّادُ اِلیَ المَعادِ العُدوانُ عَلیَ العِبادِ. ⁽⁸⁾

و از امام صادق علیه السّلام روایت شده که: قالَ فی رَجُلٍ یُؤَخِّرُ الصَّلوةَ مُتِعَمِّداً قالَ یَأتی هذا یَومَ القِیمةِ موتوراً أهلُهُ وَ مالُه؛ اَلموتورُ هُوَ مَن لا أهلَ وَ لا مالَ لَهُ فیِ الجَنَّةِ. ⁽⁹⁾

درجات اخروی از اعمال دنیوی ساخته می‌شود

عالم آخرت دارای درجات بسیاری است، خداوند متعال فرموده: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ؛⁽¹⁰⁾و حتی کثرت درجات و اختلاف آنها در آخرت، خیلی خیلی بیشتر از درجات دنیا و اختلاف آنهاست. چنان که می‌فرماید: وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً.⁽¹¹⁾

مقصود ما از عقد این بحث، با کمال تعجب این است که قرآن کریم، با وضوح و صراحت بیان فرموده است که درجات عالم آخرت از اعمال صادر شده از بشر و از عین افعال و کردار افراد انسان، درست می‌شود. و با نیکی‌ها و بدی‌های خودشان ساخته و پرداخته می‌گردد. و این آیات در عین این که شیرین‌ترین بیان برای تصویر بقای اعمال و تجسم آنها هستند، محکم‌ترین برهان نیز برای آن می‌باشند.

می‌فرماید: وَ لِکُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَ ما رَبُّکَ بِغافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ؛⁽¹²⁾طبری مفسر شهیر، در شرح این کریمه فرموده: برای هر عاملی در اطاعت خدا، یا در نافرمانی با او، منزله‌ها و مرتبه‌هایی از کردار خود او هست. خداوند او را به آنها می‌رساند و با آنها ثوابش می‌دهد، اگر خیر باشد خیر و اگر شرّ باشد شرّ.⁽¹³⁾و شیخ طنطاوی هم گفته: برای هر کدام از

مکلفین، درجه‌ها و مرتبه‌هایی از آن چه که کرده‌اند، از عمل‌های آنان هست. و پروردگارت از آن چه که می‌کنند غافل نیست تا کرداری به او پوشیده ماند.⁽¹⁾و بیضاوی هم این مطلب را که مورد تصریح آیه می‌باشد، محتمل شمرده است.⁽²⁾

جای بسی تأسف است که غالب مفسرین، از کسانی که کتاب‌شان در دست‌رس ما هست، برای این که بقای اعمال و تجسم آن‌ها را (فقط برای تصور این که عمل عرض است و تجوهر عرض محال است) غیر ممکن می‌شمرده‌اند، فلذا به هر نحوی بوده، آیه را از معنایی که خود غیر ممکن می‌دانسته‌اند، منصرف کرده‌اند؛ گفته‌اند: که لفظ «جزاء» و یا «اجل» باید در تقدیر گرفته شود: من جزاء ما عملوا، و یا: گوئیا که می‌خواسته‌اند به پروردگار با عظمت جهان، کمک کنند!.

پاسخ این است که: عمل، عرض نیست و جوهر است چنان که مفصلاً بیان گردیده است؛ و بعد از آن که قرآن کریم مکرراً با بیان‌های گوناگون می‌فهماند که: پاداش آدمی خود کردار آدمی است، چه داعی بر این تقدیر می‌ماند؟ و چه نیازی آن را تقاضا می‌کند!؟.

کریمه‌ای که نقل شد، در سوره دیگری هم به این صورت هست: وَ لِکُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَ لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ؛⁽³⁾و کلمه «من» در هر دو مورد، از همان قبیل است که در: خاتم من فضة، هست؛ و چنین می‌فهماند که: درجات آخرت از جنس اعمال دنیا است.

مضمون این دو کریمه با بیان دیگری هم ادا شده است: فرموده: هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصِیرٌ بِما یَعْمَلُونَ؛⁽⁴⁾این کریمه در این که «درجات» را به خود «هُم» حمل کرده و بدین وسیله اتحاد یافتن عمل را با عامل فهمانیده، شبیه این آیه است که فرموده: وَ قودُهَا النّاسُ، ⁽⁵⁾و می‌فهماند که در آخرت سوزاننده و سوزنده یک چیز هستند، چنان که آیه مورد بحث هم می‌فهماند که: در آخرت، درجه و صاحب درجه یک چیز بیش نیستند؛ و در این دو کریمه، اشاره‌ای به «ساختمان آینده انسان» هست، و چنین می‌فهمانند که مصالح آن ساختمان، اعمال انسان است؛ و در این باره سخنان مفصلی داریم انشاء اللّه تعالی در کتاب مستقلی نشر می‌کنیم.

و در خبر است که رسول اللّه صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: هنگامی که به آسمان برده شدم داخل بهشت گردیدم، در آن جا بیابان‌های هموار، قطعه زمین‌هایی از مشگ دیدم و در آن جا فرشته‌گانی دیدم که با خشتی از طلا و خشتی از نقره بنا می‌گذاشتند، و بسا می‌شد که دست از کار می‌کشیدند؛ به آنان گفتم چرا گاهی بنا می‌گذارید و گاهی دست می‌کشید؟ گفتند صبر می‌کنیم تا مصالح کار برسد! گفتم مصالح شما چیست؟ گفتند این است که مؤمن بگوید سُبحانَ اللّهِ وَ الحَمدُ للّهِ وَلا اِلهَ اِلاّ اللّهُ وَ اللّهُ اَکبرُ هر وقت او این‌ها را گفت ما بنا می‌گذاریم و هر وقت ساکت شد ما هم امساک می‌کنیم.⁽⁶⁾

این خبر شریف و امثال آن که سابقاً نقل کرده‌ایم⁽¹⁾دلالت واضح می‌شود و پرداخته می‌گردد؛ و نیز حدیثی در این باره، از حضرت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده: اِنَّ العبدَ لَیُرفَعُ لهُ درجةٌ فی الجَنّةِ لایَعرِفُها مِن اَعمالِهِ فَیقولُ رَبِّ اَنّی لی هذِهِ فَیَقولُ باِستِغفارِ والِدَیکَ لَکَ مِن بَعدِکَ.⁽²⁾

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده: اِنَّماَ المَرءُ مَجزِیٌّ بِما اَسلَفَ وَ قادِمٌ عَلی ما قَدَّمَ؛⁽³⁾حرف باء برای مقابله نیست، بلکه به معنی استعانت است مانند باء در کتبت بالقلم؛ به دلیل این که بلافاصله فرموده: و قادم علی ما قدم؛ و به هر حال همین جمله اخیر صریح در این است که هر کس، در جهان آخرت، به همان جایگاه وارد می‌شود که خود قبلاً آن را تهیه کرده و به آخرت تقدیم داشته است! یعنی: هر کسی به اعمال خودش وارد می‌شود، و درجات و درکات، برای هر انسانی از اعمال خود او آفرینش می‌یابد.

و از حضرت امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرموده: لاتَقولَنَّ الجَنَّةُ واحِدةٌ اِنّ اللهَ یَقولُ وَ مِن دونِهِما جَنَّتانِ وَلاتَقولَنَّ دَرَجةٌ واحِدةٌ اِنَّ اللهَ یَقولُ دَرَجاتٌ بَعضُها فَوقَ بَعضٍ؛ وَ اِنَّما تَفاضُلُ القَومِ باِلاَعمالِ.⁽⁴⁾

حسنات، نور و سیئات، ظلماتند

یکی از غرائب مطالب و عجائب مباحث که واقعاً موجب حیرت است: تبدل عمل نیک به نور و روشنایی، و تحول عمل زشت به ظلمت و تاریکی است؛ قرآن کریم و آموزگاران دین علیهم السّلام ، قرن‌هاست که این حقیقت را به همه اهل عالم اعلام فرموده‌اند؛ و در این اواخر هم دانشمندان علوم تجربی، به طریق آزمایش، عملا ثابت کرده‌اند که نیروی حرکتی، قابل تبدل به نور است (و جرقه را که در اثر تصادم پیدا می‌شود، مثال آورده‌اند) و بدین طریق، تبدل هر عملی که با حرکتی تحقق می‌یابد اگر نیک باشد به نور، هم از لحاظ دین و هم از لحاظ علم، در عصر ما از بدیهیات گردیده است؛ ولی متأسفانه هنوز درباره تبدل عمل بد به ظلمت، که مورد تصدیق دین مبین اسلام است، از جانب دانشمندان علوم تجربی هیچ قدمی برداشته نشده است.⁽⁵⁾

اعمال انسان، علاوه بر ظواهر مشهود، بواطنی مستور هم دارند که با حواس کنونی هم به تقریب، حقایق پنهان خود را ظاهر گردانیده و آشکارا خواهند شد و اعمال نیک به تصریح قرآن کریم و اخبار شریفه، نور خواهند شد و اکنون هم حقیقت خفیه آن‌ها نور است، نور واقعی است، نوری پنهان است؛ و سیئات اعمال هم ظلمت‌ها و انواع تاریکی‌ها خواهند شد و اکنون هم اعمال زشت، سیاه و ظلمانی هستند، ظلمت واقعی و نهانی هستند.

خوب است که درباره موجود پنهان، کمی توضیح داده و بعداً بر سر بحث خود برگردیم.

موجود پنهان و نیروی نهان، در این جهان بسیار است [و نباید تصور شود که نور حسنات و ظلمت سیئات (و هم چنین به طوری که در بحث آینده انشاء اللّه تعالی می‌آید، حرارت سیئات) از سایر موجودات جهان، مستثنی هستند، و هر چیزی مرئی است و فقط این دو نامرئی هستند] اکنون چند نمونه از «موجود پنهان» را ذیلاً می‌آوریم:

1 نیرویی که این قلم را در دست نگارنده، به حرکت در می‌آورد، موجودی پنهان است؛ موجودی است که پیش از اراده نوشتن، در دست انسان، در صورتی نامرئی موجود بود و به محض اراده نوشتن بروز یافت و ظاهر گردید.

2 اسبی که نعل آهنین دارد و در کوچه‌ای که با سنگ مفروش است تند راه می‌رود، هر وقت نعل با سنگ تصادم می‌کند آتشی ریز و نوری ناپایدار بیرون می‌جهد این آتش و این نور، بدون شک، پیش از تصادم موجود بودند، ولی البته در حالت پنهانی.

3 به ظرفی که پر از آب و یخ است و در میان آن گرما سنجی گذاشته شده هر قدر حرارت می‌دهند، تا وقتی که کوچک‌ترین ذرّه یخ در میان آب باقی است، اثری از آن در میزان الحراره دیده نمی‌شود، و پس از آن که یخ‌ها تماماً آب شدند، گرما در آب محسوس می‌شود؛ در این آزمایش، مسلماً حرارت به آب می‌رسد و به داخل آن هم نفوذ می‌کند، زیرا که یخ‌ها را تدریجاً آب می‌کند، ولی همین حرارت در میان آب، پنهان می‌گردد و اثری از خود در گرماسنج نشان نمی‌دهد! این حرارت پنهان را اهل فیزیک «گرمای نهان ذوب» می‌نامند.⁽¹⁾

4 سیب و یا میوه دیگر، در اندرون خود، تخم‌ها و رگ‌های بسیار زیادی دارد این تخم‌ها و رگ‌ها موجوداتی هستند که قبلاً از بس که کوچک بودند دیده نمی‌شدند، و در حال اختفا به سر می‌بردند، بعدا به تدریج بزرگ شده و بارز گردیدند؛ خود سیب و هر میوه دیگر هم همین طور است؛ وقتی آن قدر ریز بود که درست است بگوییم نبود، بعداً کم‌کم بزرگ شد و وجود خود را نمایان گردانید؛ برگ‌های تو در توی کاهو را از بیرون به سوی اندرون ورق می‌زنیم، هر قدر به وسط کاهو نزدیک‌تر می‌شویم برگ‌ها کوچک‌تر و کوچک‌تر می‌شود، تا با برگ‌هایی روبرو می‌شویم که خوب دیده نمی‌شوند و تازه می‌خواهند ظهور کنند؛ و مسلّماً برگ‌های ریزتری نیز در میان آن‌ها هست که هیچ بروز نکرده‌اند؛ و اصلاً، نمو کردن، عبارت اخرای پدیدار شدن نهان‌ها و هویدا شدن پنهان‌ها است.

اکنون باز به سر بحث خود می‌رویم، و از آیات قرآن کریم، نور بودن حسنات و ظلمت بودن سیئات را استفاده می‌کنیم:

خداوند متعال می‌فرماید: اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ؛⁽²⁾از حضرت صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمود: اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ، یَعنی: مِن ظُلُماتِ الذّنُوبِ الی نورِ التّوبةِ و المَغفِرَةِ.⁽³⁾

و از تطبیق آیه فوق با کریمه: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ، ایضاً این نتیجه گرفته می‌شود که: عدالت و نیکی کردن و به خویشاوندان احسان نمودن، نور می‌باشند،

چون خدایی که مردمان را داخل نور می‌کند آنان را به سوی این اعمال می‌خواهد، پس بدون شک، بایستی که این اعمال، نور بوده باشند؛ و نیز چنین نتیجه گرفته می‌شود که: زشت کاری‌ها و کردار ناپسند و تجاوز به حقوق مردم، ظلمت‌ها هستند، به جهت این که خدایی که مردمان را از ظلمات بیرون می‌کشد، آنان را از همین اعمال شیطانی باز می‌دارد و نهی می‌فرماید؛ پس حتماً گناهان، در نزد خداوند، ظلمت‌ها هستند.

ما، در این جهان، پیوسته نور را با حرارت و ظلمت را هم با سرما توأم دیده‌ایم، زیرا که تا چشم باز کرده‌ایم هر روز را در عرض سال، از شب متصل به آن (اگر پیش آمد مخصوصی رخ نداده باشد) گرم‌تر و هر شب را از روز متصل به آن، سردتر یافته‌ایم؛ نور خورشید در روزها توأم با گرما، و ظلمت اجسام کدره در شبها، توأم با سرما و خنکی است؛⁽¹⁾بلی آن چه که ما یافته‌ایم همین است، ولی از دو جمله «یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ» که در کریمة فوق نقل گردید، چنین به دست می‌آید: ظلمت‌ها و نورهای آخرت، مانند آن چه که اکنون هست نیستند بلکه ظلمت‌های گناهان، آتش هم هستند و دارای حرارت می‌باشند! و به قرینه تقابل چنین فهمیده می‌شود که: نورهای حسنات، آتش نیستند و حرارت ندارند و خنک می‌باشند!.

ظواهر جملات آیه کریمة مورد بحث، چنین می‌فهماند که: گناهان، در همین زندگی ظلمات هستند، و توبه و سایر اعمال نیک در همین جهان نورند؛ به جهت این که جملات آیه از آغاز تا انجام با سیاق واحدی، اخبار از زمان حال هستند، چنان که «اللّه ولی الذین آمنوا» از زمان حال خبر می‌دهد و دلالت می‌کند که: خداوند در همین زمان، دوست مؤمنین است، و هم چنین جمله «الذین کفروا اولیائهم الطاغوت» می‌فهماند که: بت‌ها و طغیان، هم اکنون دوست داران کفار می‌باشند، دو جمله دیگر هم که نتیجه این دو جمله‌اند بایستی که به معنی حال باشند، یعنی جمله «یخرجهم من الظلمات الی النور» و «یخرجونهم من النور الی الظلمات» بایستی اخراج در زمان حال را بیان نمایند؛ و نیز جمله «اولئک اصحاب النار» که اسمیه و بدون شک خبر از حال است، تأیید می‌کند که جملات سابق بر آن هم، درباره زمان حال می‌باشند.

کریمة مبارکة: ارْجِعُوا وَراءَکُمْ فَالَْتمِسُوا نُوراً؛⁽²⁾مقصود ما را چنان می‌رساند که جایی برای چون و چرا باقی نمی‌گذارد، به جهت این که چنین دلالت می‌کند: ای نیازمندان نور، زندگی دنیوی پر از نور بود، یعنی پر از عمل نیک بود، چرا شما آن جا با انجام دادن اعمال نیک، نوری برای خود کسب نکردید، تا در این جا در تاریکی فرو نروید و در میان ظلمت آخرت فرو نمانید؟.

نتیجه این است که: گفتار نیک، کردار نیک، پندار نیک، در همین زندگی، روشنایی هستند، نورهایی نهان می‌باشند؛ و سیئات هم ظلماتند تاریکی‌های پنهانند؛ ولی در این دنیا حقائق اعمال (و هر چیز دیگر) در پس پرده مستور مانده است و روشنایی حسنات و تاریکی سیئات، محسوس نمی‌گردد.

آیات دیگری نیز در قرآن کریم هست که ما را در این بحث عالی راهنمایی می‌فرماید:

فرموده: یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ.⁽³⁾

و درباره زشت‌کاران فرموده: کَأَنَّما أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّیْلِ مُظْلِماً:⁽¹⁾بدکاران اگر چه ظاهر زیبا و اندام رفته و شسته داشته باشند، ولی اعمال زشت و کارهای ننگین و چرکین‌شان که پیرامون صورت‌شان را فرا می‌گیرد، رخسار به ظاهر زیبای‌شان را در واقع و در باطن امر، تاریک و سیاه می‌گرداند.

و فرموده: أَوْ کَظُلُماتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَراها وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ؛⁽²⁾تمام کلام با ملاحظة عطف، چنین می‌شود: اَلَذَّینَ کَفَرُوا اَعمالَهُم کَظُلُماتٍ الخ.

و از حضرت رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده: اَلبَیتُ الذّی یُقرَءُ فیه القرآنٌ وَ یُذکَرُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ فیهِ یُضیئُ لِأَهلِ السَّماءِ کَما یُضیئُ الکَوکَبُ الدُّرِیُّ لِاَهلِ الاَرضِ؛⁽³⁾و ایضاً: الدّعاء نور السّموات و الارض،⁽⁴⁾

نَوِّروا بُیوتَکُم بِتِلاوَةِ القرآنِ وَلا تَتَّخِذوها قُبوراً کَما فَعَلَتِ الیهودُ و النَّصاری:⁽⁵⁾

صَلّوا فی الکَنائِسِ وَ البِیَعِ وَ عَطّلوا بُیوتَهُم، فَاِنَّ البیتَ اِذا کَثُرَ فیهِ تِلاوَةُ القرآنِ کَثُرَ خَیرُهُ وَ اَتَّسَعَ اَهلُه و اَضاءَ لِاَهلِ السّماءِ کَما تُضیئُ نُجومُ السّماءِ لِاَهلِ الدُنیا؛ الظلّم ظلمات یوم القیامة،⁽⁶⁾و ایضاً: الصّلوةُ نورٌ؛⁽⁷⁾و ایضاً: قلبُ المؤمنِ اَجرَدُ فیهِ سراجٌ یَزهَرُ و قلبُ الکافِرِ اَسوَد مَنکوسٌ.⁽⁸⁾

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام روایت شده که فرموده: اِجعَلوا طاعَةَ اللهِ مَصابیحَ لِبُطونِ قُبورِکم؛⁽⁹⁾و ایضاً: اِنّ الایمانَ یَبدو لُمظَةً فی القلبِ، کُلّماَ ازدادَ الایمانُ ازدادتِ الّمُظَةُ؛⁽¹⁰⁾و از حضرت زین العابدین علیه السّلام روایت شده که فرموده: الحمدُ لِلّهِ حَمداً یضُیُئ لَنابِهِ ظُلُماتِ البَرزَخِ.⁽¹¹⁾

و از حضرت امام صادق علیه السّلام روایت شده:

اِنّ اللهَ خَلَقَ قلوبَ المؤمنینَ مُبهَمَةً عَلَی الایمانَ فَاِذا اَرادَ استِنارَةً ما فیها فَتَحَها بِالحِکمَةِ وَ زَرَعَها بِالعِلمِ وَ زارِعُها وَ القَیِّمُ عَلَیها رَبُّ العالَمینَ؛⁽¹²⁾و ایضاً: تَجِدُ الرَّجُلَ لایُخطِئُ بِلامٍ وَ لا واوٍ خَطیباً مُصقِعاً و لَقلبُهُ اَشَدُّ ظُلمَةً من اللّیل المُظلِمِ وَ تَجِدُ الرجلَ لایَستطیعُ یُعَبِّرُ

عمّا فی قلبِهِ بلسانِهِ، وَ قلبُهُ یَزهَرُ کَما یَزهَرُ المِصباحُ؛⁽¹⁾و ایضاً: مَن صَلَّی الصَّلَواتِ المفَروضاتِ فی اَوّلِ وَقتِها فاقام حدودها رفعها الملک بیضاء نقیةًَ فهی تهتف به حفظک الله کما حفظتنی وَ اَستَودِعُکَ اللهَ کَماَ استَودَعتَنی مَلَکاً کریماً وَ مَن صَلاّها بَعدَ وِقتِها مِن غَیرِ علّةٍ فَلَم یقُم حُدودَها رَفَعَها اَلمَلَکُ سَوداَ مُظلِمَةً فَهِیَ تَهتِفُ بِهِ ضَیَّعتَنی ضَیَّعَکَ اللهُ کَما ضَیَّعتَنی وَلا رَعاکَ اللهُ کَما لَم تَرعَنی.⁽²⁾

سابقاً در فصل اول، توضیح داده‌ایم که: انسان از جهان با تغذیه و تنفس و غیر این‌ها، ماده اخذ می‌کند، و آن را اولاً جزء خود می‌کند، و بعداً هم در شکل نیرو آن را مصرف می‌کند، و بدین طریق ساختمان آینده خود را می‌سازد؛ اکنون با در نظر گرفتن این حقیقت که: حسنات نور و سیئات ظلماتند، چنین می‌فهمیم که: نیکوکاران، ساختمان آینده خود را از نور و بدکاران از ظلمت می‌سازند کسانی که با راه‌های نیک از جهان اخذ کرده، و در موارد نیکو خرج می‌کنند ذات آینده خود را از روشنایی می‌سازند؛ و آنان که به طریق زشت اخذ و در موارد ناپسند و چرکین صرف می‌کنند مسلماً ذات خود را در آینده، زشت و چرکین خواهند یافت.

از تحقیق و بررسی فوق، مساله مهم‌تر دیگری نیز برای ما آسان می‌گردد: چنین به دست می‌آید که: سراسر جهان کنونی نور است، و در عین حال صحیح است که بگوییم: سراسر جهان کنونی ظلمت است! واقع مطلب این است که: جهان کنونی از مواد و قوایی ساخته شده است که قابلیت تبدل به نور و تبدل به ظلمت را دارد، می‌توان از آن نور گرفت و می‌توان از آن، ظلمت تحصیل نمود: اعمالی که در دین الهی اسلام، واجب و یا مستحب شناسانیده شده‌اند کلاً نورند، و اعمالی هم که در آن دین عالی، حرام و یا مکروه تعریف شده‌اند بدون استثناء سیاه و تاریک و مظلم می‌باشند؛ البته نور واجبات و ظلمت محرمات از نور مستحبات و ظلمت مکروهات، شدیدتر و قوی‌تر است.

پروردگار جهان و جهانیان، سلسله جلیله پیغمبران و پیشوایان راه راست خداوند متعال، همگان را از ظلمات به سوی نور می‌خوانند، و اما دیگران، بشر را از روشنایی و نور، بیرون آورده و به سوی تاریکی‌ها و ظلمات می‌رانند.

سیئات آتش هستند!

بر خلاف تصور غالب مردم که چنین می‌پندارند که خداوند متعال در مقابل گناهان، آتش‌هایی برای گناه‌کاران آماده می‌کند، قرآن کریم و احادیث شریفه اعلان می‌فرمایند که: خود گناهان، آتش هستند و به گناه‌کاران داده می‌شوند و هر کس از دوزخ و آتش آن می‌ترسد باید از گناه و حرارت آن بترسد، زیرا که شکنجه‌ای برای بدکاران در روز قیام همگانی، جز پندار ناپسند و کردار زشت خود آنان نخواهد بود.

در اثر عدم اطلاع بر حقیقت امر، درباره شکنجه‌های اخروی، برخی از مردم راه را کج رفته و دهان به شکایت باز کرده، و از خداوند متعال و از خشونتی که به آن حضرت منسوب می‌دارند (و در واقع از اعمال سیئه خود انسان می‌باشد) اظهار نارضایتی می‌کنند؛ بی‌خبران تصور می‌کنند که خداوند متعال، ملک الملوکی است که بر تخت بی‌قانونی استقرار یافته، نه آمرزش او نظامی دارد و نه عقوبتش ضابطی، با کوچک‌ترین بهانه‌ای بزرگ‌ترین ستمگران را بهشت

برین می‌بخشد و شاید که با ناچیزترین بهانه‌ای بزرگ‌ترین نیکوکاران را در جهنم بسوزاند. این است آن چه که غالب مردم از قیامت و مجازات در نظر خود تصویر می‌کنند.

ولی حقیقت این است که خداوند متعال، جهان را طوری آفریده است که هیچ عملی در آن معدوم نمی‌شود و هر کاری بزرگ شده و بار می‌دهد و هیچ کسی جز کردار خویشتن، جزایی و پاداش کیفری نخواهد داشت؛ و هر عملی علاوه بر ظاهر محسوس، باطن و حقیقتی هم دارد که در این زندگی از حواس ما پنهان است: سیئات آتش هستند؛ پس اگر کسی در زندگی دنیوی با انجام دادن اعمال زشت، پیوسته برای خودش آتش فراهم نماید، چه گله‌ای از حضرت ارحم الراحمین می‌تواند داشته باشد؟ که با ارسال پیغمبران و انزال کتاب‌ها، همه اعمال بد باطن را به ما بشرها بیان فرموده است: فَالْیَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.⁽¹⁾

بلی این سیئات که برای صاحبان خود آتش می‌شوند؛ خداوند متعال می‌فرماید: وَ لَوْ تَری إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ فَقالُوا یا لَیْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُکَذِّبَ بِآیاتِ رَبِّنا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ بَلْ بَدا لَهُمْ ما کانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ؛⁽²⁾آیه نخست چنین می‌فهماند که آتش در قبال تکذیب آنان به آیات پروردگار، به ایشان داده شده، ولی آیه دوم با کلمه «بَل» از مدلول نخست، به طرز «بَدَل بَدا» عدول کرده و می‌رساند که این آتش در مقابل تکذیب آنان نیست، زیرا چیزی است که خودشان آن را در زندگی دنیوی تحصیل کرده و به دست آورده و با خود داشتند، اما پنهان و مخفی بود و توجهی به آن نداشتند و اکنون هویدا گردیده است؛ پس این آتش اخروی همان تکذیب آنان است، یعنی تکذیب به آیات پروردگار، در واقع آتش است.

و می‌فرماید:

یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لمُحِیطَةٌ بِالْکافِرِینَ؛⁽³⁾جناب شیخ بهاء الدین نوّر اللّه مرقده فرموده: اسم فاعل در این آیه به معنی استقبال نیست، که مراد این باشد که جهنم، بعدها در نشأه آخرت به آنان احاطه خواهد یافت، به طوری که اهل ظاهر از مفسرین گفته‌اند، بلکه به حقیقت خود، که زمان حال است می‌باشد، به جهت این که قبائح خلقیه و عملیه و اعتقادیه آنان، در همین نشأه بر آنان محیط است، و عین این‌ها دوزخ هستند، همان دوزخ که در صورت آتش‌ها و عقرب‌ها و مارها به آنان نمودار خواهد شد.⁽⁴⁾

و از قول مؤمن آل فرعون حکایت فرموده: وَ یا قَوْمِ ما لِی أَدْعُوکُمْ إِلَی النَّجاةِ وَ تَدْعُونَنِی إِلَی النَّارِ؟ تَدْعُونَنِی لِأَکْفُرَ بِاللَّهِ وَ أُشْرِکَ... وَ أَنَا أَدْعُوکُمْ إِلَی الْعَزِیزِ الْغَفَّارِ!... وَ أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ فَسَتَذْکُرُونَ ما أَقُولُ لَکُمْ؛⁽⁵⁾از این آیات به طور واضح فهمیده می شود که: توحید، نجات و رستگاری است و کفر به خدا و شریک گرفتن به او آتش است و دعوت به شرک هم در حقیقت خواندن به آتش است؛ و نباید تصور شود که کفر و شرک، اکنون آتش نیستند و در آینده مبدل

به آتش خواهند شد، بلکه واقع این است که اسراف کاران (کسانی که در خرج کردن ذات خود، اندازه‌ای رعایت نمی‌کنند و قوای خود را در راه هر گونه عملی بدون نظر به نفع و ضرر آن، در جهان پراکنده می‌سازند) اکنون و در همین زندگی، یار و هم آغوش آتش هستند ولی بعداً متوجه می‌شوند.

و فرموده: اصْلَوْها فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَیْکُمْ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛⁽¹⁾دلالت این کلام مبارک به بحث ما در نهایت صراحت است؛ آتشی که آنان داخل شده و سوزش آن را در می‌یابند، جز اعمال ناشایست دنیوی خود آنان نیست و لذا جای گله‌ای باقی نیست؛ هر چه کنی به خود کنی، گر همه نیک و بد کنی.

و از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده: اِنّ الزُّناةَ یَأتُونَ یَومَ القِیمَةِ تَشعَلُ فُروجُهُم ناراً یُعرَفونَ بِنَتنِ فُروُجِهِم.⁽²⁾

و ایضاً: روایت شده: ما مِن صَلوةٍ یَحضُرُ وَقتُها اِلاّ نادی مَلَکٌ مِن بَینَ یَدَیِ النّاسِ قُوموا اِلی نیرانِکُمُ التّی اَوقَدتُموها عَلی ظُهُورِکُم فَاَطفِئوها بِصَلوتِکُم؛⁽³⁾و ایضاً: السُّکَرُ جَمُرُ النّارِ؛⁽⁴⁾و ایضاً: اَلغَضَبُ جَمَرَةُ الشَیطانِ؛⁽⁵⁾و ایضاً: الغُلولُ مِن جَمرِ جَهَنَّمَ.⁽⁶⁾

و ایضاً: الصَّدَقَةُ تُطفِیُ‌ء الخَطیَئةَ کَما یُطفِیُ‌ء الماءُ النّارَ؛⁽⁷⁾از این کلام مبارک چنین فهمیده می‌شود که: آتش و گناه، هر دو اشتعال دارند و هر دو را می‌شود خاموش کرد؛ و چون طریق خاموش کردن آن دو یکسان نیست، و خاموش کردن گناه، با آب میسور نیست و با صدقه خاموش می‌شود، پس این نتیجه به دست می‌آید که: حرارت آتش و حرارت گناه، دو نوع مختلف می‌باشند.

و ایضاً: عَجِبتُ لِمَن یَحتَمی مِنَ الطَعامِ مَخافَةَ الدّاءِ کَیفَ لایَحتَمی مِنَ الذُنوبِ مَخافَةَ النّارِ؛⁽⁸⁾این حدیث شریف می‌رساند که چنان که طعام در بعضی از اوقات در بدن کنونی و ساختمان فعلی، ایجاد درد می‌کند، گناهان هم در بدن وی، آتش به وجود می‌آورند، منتهی در بدن آینده و ساختمان اخروی ؛ و همان طور که مراعات صحت این بدن واجب است، رعایت سلامت آن بدن واجب‌تر است.

و ایضاً فرموده: مَسئَلَةُ الغَنِیِّ نارٌ؛ گدایی کردن شخصی بی‌نیاز آتش است.

سیئات عفونت دارند!

در احادیث شریفه و کلمات آموزگاران دین علیهم السّلام ، سیئات را منتن و بدبو شناسانیده‌اند، از این اخبار استفاده می‌شود که اعمال، غیر از ظواهر شیرین و لذیذ و یا تلخ و ناگوار، بواطنی گوارا و یا گندیده دارند؛ در این زندگی دنیوی ظواهر اعمال فقط محسوس می‌شود و از بواطن آن‌ها برای مردم عادی، اطلاعی نیست؛ ولی در زندگی اخروی

همه اعمال برای همه افراد بشر، بارز گردیده و هویدا خواهند شد؛ این بحث طوری از اطوار را بیان می‌نماید و ضمناً بقای اعمال و تجسم آن‌ها را نیز به طور واضح می‌فهماند.

از حضرت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده که فرمود: اِذا رَأَیتُمُ المَصاحِفَ حُلِّیَت وَ المَساجِدُ زُیِّنَت وَ المَنارَةُ طُوِّلَت وَ اتُّخِذَ القرآنُ مَزامیرَ وَ المَساجِدُ طُرُقاً، المؤمنُ فی ذلکَ الزَّمانِ اَعزُّ مِنَ الکبریتِ الأَحمَرِ، اَما اِنّ مَساجِدَهُم مُزَخرَفَةٌُ و اَبدانَهُم نَقِیَّةٌ وَ قُلوبُهُم اَنتَنُ مِنَ الجیفَِة.⁽¹⁾

و ایضاً: لاتُحَقِرَنَّ ذَنباً وَلا تُصَغِّرنَّه وَ اجتَنِبِ الکَبائِرَ فَاِنَّ العَبدَ اِذا نَظَرَ یَومَ القِیمَةِ اِلی ذُنوبِهِ دَمَعَت عَیناهُ قیحاً و دماً، ⁽²⁾و ایضاً: اِنّ الزُّناةَ یأتونَ یَومَ القِیمةِ تَشعَلُ فروجُهُم ناراً یُعرَفونَ بِنَتنِ فُروجِهِم.⁽³⁾

و ازقتاده و سّدی نقل شده (و ظاهراً آن دو نفر هم از حضرت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت کرده‌اند) اِنّ المؤمِنَ اِذا خَرَجَ مِن قبرِه استَقبَلَهُ اَحسنُ شیئٍ صورةً و اَطیَبُهُ ریحاً فیقولُ اَنَا عملُکَ الصالِح طالَما رَکِبتُکَ فی الدّنیا فَارکَبنی اَنتَ الیومَ فَذلِکَ قولُهُ: یومَ نَحشُرُ المُتَّقین اِلیَ الرَّحمنِ وَفداً اَی رُکباناً وَ اِنّ الکافَر اِذا خَرَجَ مِن قَبرِهِ استَقبَلَهُ اَقبحُ شیئٍ صورةً وَ اَخبَثُهُ ریحاً فیقولُ اَنَا عَمَلُکَ السّیِئُ طالَما رَکِبتَنی فی الدنیا فَاَنَا اَرکَبُکَ الیومَ و ذلک قولُهُ: وَ هُم یحمِلونَ اَوزارَهُم عَلی ظُهورِهِمِ.⁽⁴⁾

لفظ خبر را مطابق با مجمع البیان نقل کردیم، و ذیل حدیث را با تفصیل زیادتر در الدر المنثور، ج3، ص9، س21 از سدی آورده است.

و روایت شده: قالَ جابرٌ کُنّا نَسیرُ مَعَ رسولِ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم فَهاجَت ریحٌ مُنتِنَةٌ فقال: اِنّما هاجَت هذِهِ الرّیحُ اِنّ قوماً مِنَ المُنافِقینَ ذَکروا قوماً مِنَ المؤمنینَ فَاغتابوهُم.⁽⁵⁾

و از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت شده که درباره دنیا فرموده: طَعامُها الجِیفَةُ؛⁽⁶⁾و درباره دوست‌داران دنیا فرموده: اَقبَلوا عَلی جیفَةٍ اِفتَضَحوا بِأَکلِها وَ اَصطَلَحوا عَلی حُبِّها؛⁽⁷⁾و ایضاً: یَتَنافَسونَ فی دنیاً دَنِیَّةٍ وَ یَتکالَبونَ عَلی جیفَةٍ مُریحَةٍ؛⁽⁸⁾این فرمایشات، به طور واضح می‌فهماند که: تصرفات دنیاداران در امتعه و اغذیه جهان، به طریق غیر مشروع، به منزله تصرف کردن در مردار گندیده است.

و نیز از آن حضرت در ضمن حدیثی روایت است که: عمل در روز مرگ عامل، به او می‌گوید: اَنَا قَرینُکَ فی قبرِک و یومَ نَشرِکَ حتّی اُعرَضَ اَنَا وَ انتَ علی ربِّکَ قالَ فَاِن کانَ لِلّهِ وَلیِّاً اَتاهُ اطیبُ النّاسِ ریحاً وَ اَحبُّهُم مَنظَراً وَ احسَنُهُم رِیاشاً فَیَقولُ اَنَا عَمَلُکَ الصّالِحُ وَ اِذا کانَ لِرَبَّهِ عَدُوًّا فَاِنّهُ یَأتیهِ اَقبَحُ خَلقِ اللهِ زِیّاً وَ رُؤیاً وَ اَنتَنُهُ رُیحاً.⁽¹⁾

و از امام کاظم علیه السّلام یکی از فرزندان آن حضرت به نام عبداللّه، چنین روایت کرده که: سَئَلتُهُ عَنِ المَلَکَینِ هَل یَعلَمانِ بالذّنبِ اِذا اَراد العَبدُ اَن یفعَلَهُ اَوِ الحَسَنَةِ؟ فَقالَ ریحُ الکَنیفِ و الطّیبِ سَواءٌ؟ قلتُ لا، قالَ اِنّ العبدَ اذ اَهمَّ بِالحسنَةِ خَرَجَ نَفَسُهُ طَیِّبَ الرّیحِ فَقالَ صاحِبُ الیَمینِ لِصاحِبِ الشِّمالِ قُم فَاِنَّه قَدَهَّم بِالحَسَنَةِ فَاِذا فَعَلَها کانَ لِسانُهُ قَلَمَهُ وَ ریقُهُ مِدادَه فَاَثبَتَها لَهُ وَ اِذا هَمَّ بِالسّیئةِ خَرَجَ نَفَسُهُ مُنتِنَ الرّیحِ فَیقول صاحِبُ الشِمالِ لِصاحِبِ الیَمینِ قِف فَاِنَّه قدَهَّم بِالسّیئةِ فَاِذا هُوَ فَعَلَها کانَ لِسانُهُ قَلَمَهُ و ریقُهُ مِدادَه فَاَثبَتَها عَلَیهِ.⁽²⁾

و در حدیث هست که: خداوند متعال به عیسی علیه السّلام فرمود: یا عیسی قُل لِظَلَمَةِ بَنی اِسرائیلَ غَسَلتُم وُجوهَکُم وَ دَنَّستُم قلوبَکُم اَبی تَغتَّرونَ ام عَلیَ تجتَرِئونَ؟ تَطَیَّبونَ بِالطّیبِ لاَهلِ الدّنیا وَاَجوافکُم عِندی بِمَنزِلَةِ الجِیَفِ المُنتِنَةِ کَأَنَّکُم اقوامٌ مَیِّتونَ!⁽³⁾

از قرآن کریم هم، عفونت داشتن سیئات را با سهولت می‌توانیم استنباط نمائیم:

فرموده: لَیْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلاَّ مِنْ ضَرِیعٍ لا یُسْمِنُ وَ لا یُغْنِی مِنْ جُوعٍ؛⁽⁴⁾از حضرت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده که: چیزی در دوزخ هست مانند خار، که تلخ‌تر از صبر و گندیده‌تر از جیفه و گرم‌تر از آتش است و خدا نام آن را ضریع گذاشته است؛ و ایضاً از آن حضرت نقل شده است که: اگر قطره‌ای از ضریع در مشروبات مردمان دنیا چکانیده شود، همه آنان از بوی گند آن می‌میرند!

و راغب در مفردات دارد که: ضریع ، گیاه سرخ رنگ و بدبویی است که دریا آن را به ساحل می‌اندازد.

و فرموده: یُسقی مِن ماءٍ صَدیدٍ؛⁽⁵⁾«صدید» به معنی آب رقیق و یا چرکی است که با خون مختلط شده و از زخم بیرون آید؛⁽⁶⁾و فرموده: فَلْیَذُوقُوهُ حَمِیمٌ وَ غَسَّاقٌ؛⁽⁷⁾و ایضاً: لا یَذُوقُونَ فِیها بَرْداً وَ لا شَراباً إِلاَّ حَمِیماً وَ غَسَّاقاً؛⁽⁸⁾«غسّاق» به معنی

سرد گندیده است؛⁽¹⁾و ایضاً: فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هاهُنا حَمِیمٌ وَ لا طَعامٌ إِلاَّ مِنْ غِسْلِینٍ؛⁽²⁾«غسلین» چرکی است که از لباس و مانند آن شسته می‌شود و یا از زخم بیرون می‌آید؛⁽³⁾این آیات کریمه به ضمیمه آیاتی که دلالت می‌کنند که: پاداش آدمی، خود کردار آدمی است (چنان که مفصلاً شرح شد) این نتیجه را می‌دهند که: سیئات، بد بو و گندیده و متعفن هستند، و انسان طبعا از آن‌ها، از باطن آن‌ها متنفر است.

از این که حسنات، مقابل سیئات بوده و بر عکس آن‌ها می‌باشند، چنین به نظر می‌رسد که بایستی علاوه بر این که عفونت نداشته باشند، خوشبو و معطر هم باشند؛ در ضمن احادیث مسطوره، دو خبر بر این مطلب دلالت دارند: اول خبری که از قتاده و سدی و دوم آن که از جناب عبداللّه بن موسی الکاظم علیه السّلام آوردیم.

و خبر ذیل نیز به این حقیقت دلالت می‌کند:

از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرموده: لاتَدَعوا قِرائَةَ «الرَّحمنِ» وَ القِیامَ بِها فَاِنَّها لاتَقِرُّ فی قُلوبِ المُنافِقینَ وَ تَأتیَ رَبَّها یومَ القِیامَةِ فی صورَةِ آدَمیٍّ فی اَحسنِ صورةٍ وَ اَطیَبِ ریحٍ حَتّی تَقِفَ مِنَ اللهِ موقِفاً لایَکونُ اَحدٌ اَقرَبَ اِلَی اللهِ سُبحانَهُ مِنها فَیقَولُ لَها مَنِ الّذی کانَ یَقومُ بِکِ فی الحیوةِ الدّنیا وَ یُدمِنُ قِرائَتَکِ فَتَقولُ یا رَبِّ فُلانٌ وَ فُلانٌ و فُلانٌ فَتَبیَضُّ وُجوهُهُم فَیَقولُ لَهُم اشفَعوا فیمَن اَحبَبَتُم فَیَشفَعونَ حَتّی لاَیبقی لَهُم غایَةٌ وَلا اَحَدٌ یَشفَعونَ لَهُ فَیقولُ لَهُمُ ادخُلوا الجَنَّةَ وَ اَسکُنوا فیها حَیثُ شِئتُم.⁽⁴⁾و در خبر است از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم :

اِنّ ریحَ الجنّةِ توجَدُ مِن مَسیرَةِ الفِ عامٍ وَلا یَجِدُها عاقٌّ ولا قاطِعُ رَحِمٍ وَلا شیخٌ زان، الخبر؛⁽⁵⁾و از حضرت صادق علیه السّلام : اِذا کانَ یومُ القِیمةِ کُشِفَ غِطاءٌ مِن اَغِطَیةِ الجنةِ فَوَجَدَ ریحَها مَن کانَت لَهُ الرّوحُ مِن مَسیَرةِ خَمسِ مِأَةِ عامٍ اِلاّ صِنفٌ واحِدٌ، قُلتُ مَن هُم؟ قالَ، العاقُّ لِوالِدَیهِ؛⁽⁶⁾از این دو خبر هم با ضم بحث «پاداش آدمی، خود کردار آدمی است» که سابقاً از تحقیق گذشته، حقیقت مذکور را «حسنات، خوشبو هستند» با سهولت به دست می‌آوریم.

حقیقتی که در مطالعه این بحث، دست‌گیر می‌شود این است که: سراسر دنیا جیفه ایست گندیده و مرداری است متعفن، و زندگی دنیوی هم تصرف کردن در جیفه و اخذ نمودن از مردار گندیده است! و در عین حال، سراسر جهان،

معطر است و مملو از امتعه و اغذیه خوشبو است و زندگی در این جهان هم تصرف کردن در اشیاء معطر و اخذ از آن‌ها هم بهره گرفتن از لذائذ است!! یعنی: دنیا در عین این که شیرین و دل پسند است، تلخ بوده و مورد تنفر هم هست.

جامعیت عجیب فوق، در عبارت ذیل امیر المؤمنین علیه السّلام نیز مشهود است: «اِنّ الدنّیا دارُ صِدقٍ لِمَن صَدَقَها وَ دارُ عافیةٍ لِمن فَهِمَ عنَها وَ دارُ غِنیً لِمَن تَزَوَّدَ مِنها وَ دارُ موعِظَةٍ لمَن اتّعطَ بِها؛ مَسجِدُ اَحِبّاءِ اللهِ وَ مُصَلّی مَلائِکَةِ اللهِ وَ مَهبِطُ وَحیِ اللهِ وَ مَتجَرُ اَولیاءِ اللهِ اکتَسَبوا فیها الرَّحمَةَ وَ رَبِحوا فیهاَ الجنّةَ؛ فَمَن ذا یَذُمُّها وَ قَد آذَنَت بِبَینِها وَ نادَت بِفِراقِها وَ نَعَت نَفسَها وَ اَهلَها».⁽¹⁾

و خبر مشهور: الدّنیا مَزرَعَةُ الآخِرَةِ؛ که از حضرت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده است، ⁽²⁾ایضاً حقیقت نام برده، یعنی ذوجنبتین بودن دنیا را خوب می‌فهماند.

حقیقت این است که: جهان با قطع نظر از اعمال نیک و یا بد انسان، نه گندیده است نه خوشبو، نه جیفه است نه معطر، و از این اوصاف که بشر در ذهن خود با ملاحظه لذت‌ها و شکنجه‌های دنیا برای دنیا اثبات می‌کند، عاری و فارغ است! و این ما هستیم که تصرّفات انسان را در جهان و موجودات آن، و عواقب اخروی این عمل‌ها را نسبت به عاملین آن‌ها در زندگی آینده، در نظر می‌آوریم و چنین می‌یابیم که: بعضی از افراد انسان، از جهان عطر جمع می‌کند و بوهای خوش می‌اندوزد، و بعضی هم در میان مردارهای گندیده دست و پا می‌زند و از آن‌ها بدون این که توجه داشته باشد، برای خویشتن توشه تهیه می‌کند، و غالب افراد هم گاهی به سوی عطر می‌روند و گاهی هم سری به مردار گندیده می‌زنند.

نتیجه این است که: ذات جهان و موجودات آن، از ماده‌ای سرشته شده است که می‌تواند نسبت به آدمی هم معطر و خوشبو باشد و هم مردار گندیده، می‌تواند هم گلستان باشد و هم زباله دان؛ و این مساله نظیر همان مساله است که در سابق تحقیق کردیم که: سراسر دنیا نور و روشنایی است، و در عین حال سراسر دنیا ظلمت و تاریکی است؛ سراسر دنیا خیر است در عین این که سراسر دنیا شر است.

بنابر آن چه نگارش یافت، دنیا جای بد بینی است نه خوش بینی؛ ما نمی‌توانیم از «هرقلیطوس یا هراکلیت» پیروی کرده و فیلسوف بدبین و حکیم گریان لقب بگیریم، و نه می‌توانیم مانند «ذیمقراطیس یا دموکریت» شده و فیلسوف خوش بین و حکیم خندان شناخته شویم؛⁽³⁾ما از آموزگاران دین عالی اسلام علیهم السّلام ، چنین یاد می‌گیریم که، نیکوکاران بایستی به دنیا خوش‌بین بوده و خندان باشند، به جهت این که جز خوشی و خرمی، ذخیره‌ای از دنیا بر نمی‌دارند، و بدکاران و ستمگران هم لازم است نسبت به جهان و زندگی آن بدبین بوده و گریان شوند، برای این که جز بدبختی‌ها و مردارها توشه‌ای از آن نیاندوخته‌اند.

حسنات طیباتند، سیئات خبائثند

ما افراد انسان از اعمال خودمان چیزی جز ظواهر آن‌ها نمی‌توانیم درک بکنیم و از بواطن و حاق حقائق آن‌ها هم به تمام معنی بی‌خبر می‌باشیم؛ و اصلاً حواس ما طوری آفریده شده‌اند که فقط ظواهر ناپایدار موجودات را می‌توانند احساس نمایند، و از حقائق جاودانی آن‌ها بیگانه، و از مشاهده آن‌ها دور، و از نزدیک شدن به آن‌ها محرومند.

ما از اعمال خود، همین قدر اطلاع داریم که: عمل کردن، مقداری از نیروهای بدن را به اختیار خود، خرج کردن و مصرف نمودن است؛ ما اگر چه به حکم وجدان و ضمیر، یقین داریم که: مسلماً اعمال، خوب و بد دارند، نیکی کردن و احسان، خوب و پسندیده و ستم هم بد و ناپسند است، ولی در عین حال کوچک‌ترین و ناچیزترین فرق در میان ذوات اعمال، اعمال حسنه و سیئه نمی‌یابیم، می‌بینیم دو نفر غذا می‌خورند یکی خوراک حلال از نان خود و دیگری نان حرام، از دست رنج دیگران، ما اصلاً در میان این دو خوردن و در میان ذات و حقیقت این دو اکل، هیچ گونه اختلاف ذاتی و جوهری درک نمی‌کنیم؛ خداوند متعال، درباره همین ظاهربینی و کم‌فهمی ما فرموده: وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِیلاً؛⁽¹⁾و ایضاً: یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ.⁽²⁾

آیا به مجرد این که ما با مشاهده ظواهر اعمال، فرقی در میان ذوات آن‌ها، در میان حقیقت زشت و زیبای آن‌ها، در میان وجود نیک و بد آن‌ها، نمی‌توانیم پیدا کنیم، می‌توانیم حکم کنیم که اصلاً فرقی در ذوات آن‌ها نیست؟ و اعمال از لحاظ حقیقت با هم برابرند؟! یعنی مثلاً ضرب یتیم از روی تأدیب و ضرب او به عنوان ظلم، واقعاً و در نفس الامر، نوع واحدی از عمل محسوب می‌شوند؟!.

اکثریت قریب به اتفاق افراد بشر، عموم مردمانی که وجود قانون را در جامعه انسانی لازم می‌دانند، و به مجازات و کیفر و پاداش عقیده دارند، به وجود فرق ذاتی در میان حسنه و سیئه قائل می‌باشند: بعضی از عاملان را تحسین و بعضی دیگر را توبیخ می‌نمایند، عدل را زیبا و ظلم را زشت تشخیص می‌دهند.

قرآن کریم، این یگانه کتاب کاملاً صحیح و دست نخورده الهی، این حکم فطرت و فهم بدیهی ضمیر انسانی را تصدیق می‌فرماید و در میان حسنات و سیئات، هم از لحاظ ذات و هم به لحاظ آثار فرق می‌گذارد.

قرآن کریم، در آن جا که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم را می‌شناساند، چنین می‌فرماید: یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ؛⁽³⁾این کلمه چنان که دلالت می‌کند بر این که پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم پیوسته به معروف امر می‌کند و هیچ گاه به منکر امر نمی‌کند، و دائماً از منکر نهی می‌کند و هیچ گاه از معروف نهی نمی‌کند؛ همین طور دلالت واضح دارد بر این که آن حضرت، به طور کلی و مطلقاً طیب و پاکیزه‌ها را حلال می‌کند و هیچ گاه پلیدی را حلال نمی‌کند و پیوسته و دائماً خبیث‌ها را حرام می‌کند و هیچ گاه طیب و پاکیزه‌ای را حرام نمی‌کند؛ پس این نتیجه را از این آیه به دست می‌آوریم که کلیتاً و بدون استثنا، هر حلال، طیب و

پاکیزه است و هر حرام خبیث و پلید است؛ و چون هر حسنه حلال و هر سیئه حرام است، پس حسنات طیب و سیئات خبیث‌اند.

از تحقیق فوق، چنین استفاده می‌شود که: هر چه در واقع، طیب باشد شرعاً هم حلال شده، اگر چه مردم را خوش نیاید و آن را مستطاب نشمارند و طیب نشناسند (مانند: قوانین حدود و قصاص در اسلام، که غربیان را غالباً خوش نمی‌آید؛ و مانند خوردن گوشت حیوان، که میلیون‌ها از هندیان آن را مستطاب نمی‌شمارند) و هر چه در واقع پلید باشد، شرعاً هم آن را حرام شناسانیده‌اند، اگر چه مردم را خوش آید و آن را طیب بدانند، (مانند: ربا، زنا)؛ بنابراین، ملاک و مدار در طیب و پلید بودن اشیاء و اعمال، نسبت به انسان، در نظر خداوند متعال، همانا واقع و نفس الامر است، نه تشخیص مردم؛ پس خوش و یا ناخوش داشتن مردم (چیزی و عملی را) هیچ ارزشی در نزد خدا ندارد، نه چیزی و کاری را حرام می‌کند و نه حلال.

یکی از بزرگان، ملاک و مدار طیّب و خبیث را مذاق خود مردم و تشخیص اهل عرف دانسته، و امر تمییز طیّب از پلید را به خود مکلّفین وا گذاشته و چنین بیان داشته است: معنای طیّب آن است که طبع مردم از آن لذت برد و خبیث آن است که طبع مردم از آن متنفّر باشد؛⁽¹⁾پاسخ این است که در آن صورت لازم می‌آید که زنا و ربا و امثال آن‌ها حلال باشند، برای این که طبع غالب مردم از آن‌ها لذت می‌برد و هیچ نفرت نمی‌کند، با این که با تشدید تحریم شده‌اند؛ و لازم می‌آید که قورباغه برای اروپائیان حلال و ملخ جراده برای ایرانیان حرام باشد، به جهت استطابه آنان و استکراه اینان؛ و لازم می‌آید که تعیین حلال و حرام، از وظیفه شرع (در مواردی که استطابه و استکراه تحقیق می‌یابد) خارج شده و به عهده خود مردم واگذار شود؛ و هیچ کدام از این لوازم را هیچ کس نمی‌تواند قبول نماید.

سبب این که ایشان، طیّب و خبیث اعمال را که در قرآن کریم یاد شده، حمل به استطابه و تنفر مردم کرده و از طیّب و پلید واقعی صرف نظر کرده‌اند، این است که ایشان و هم داستانانشان در این باب پیرو باستانیان یونانیان شده ووجود شرّ و پلید و سیّئه را از حقیقت عالم، محذوف دانسته‌اند! (در این باره مفصلا بحث کرده‌ایم)⁽²⁾و بنا را بر این گذاشته و گفته‌اند که: نکاح و زنا از لحاظ ذات و حقیقت، فرقی از هم ندارند!.⁽³⁾

و ایضاً: در قرآن کریم هست: ما عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما تَکْتُمُونَ قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ.⁽⁴⁾

ظاهر این است که این هر سه جمله درباره اعمال است، اول: آن چه بر پیغمبر واجب است یاد دادن اعمال نیک و امر بر آن‌ها شناسانیدن اعمال بد و نهی از آن‌هاست؛ دوم: خداوند، جمیع اعمال نیک شما را، نیک و بد و نهان و آشکار آن‌ها را برای شما بدون کاهش، نگاه می‌دارد، چون که همه آن‌ها را خوب می‌داند؛ سوم: شما خودتان اگر همین قدر بدانید که پاک و پلید، امکان ندارد با هم برابر باشند، عمل زشت نمی‌تواند مانند عمل نیک باشد، این علم به تنهایی برای شما در ترک سیئات و به جا آوردن حسنات کافی خواهد بود.

جمله سوم ذکر شده در فوق، مانند این جمله شریفه از قرآن کریم است که فرموده: هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُماتُ وَ النُّورُ؛⁽¹⁾و این که فرموده: لایَستَویِ الحَسَنَةُ وَلاَ السَّیِئَةُ؛⁽²⁾مفاد این سه جمله این است که: بعضی از اعمال، حسن و زیبایی واقعی دارند و حقیقتاً نور هستند و طیب و پاکیزه‌اند و برخی دیگر از آن‌ها هم واقعاً زشت و بد هستند و حقیقتاً ظلمت هستند و خبیث و پلیدند.

و نیز در قرآن کریم هست: وَ نَجَّیْناهُ مِنَ الْقَرْیَةِ الَّتِی کانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِینَ؛⁽³⁾در این کریمه اعمال بدکاران فاسق را خبائث نامیده است یعنی که: هر عمل بد، خبیث است.

و نیز دارد: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ؛⁽⁴⁾از این آیه فهمیده می‌شود که حرام کردن طیب و آن چه که پاک و گوارا است، غلط است یعنی باید فقط خبائث را حرام بدانیم و طیبات را کلیتاً حلال بشماریم؛ پس چنین به دست می‌آید که: به طور کلی سیئاتی که حرام گردیده‌اند خباثت دارند و حسنات هم که کلیتاً حلال هستند، طیب می‌باشند؛ و اضافه طیبات برای تخصیص نیست بلکه از باب اضافه صفت به موصوف و برای اشاره به برهان مساله است؛ یعنی آیا روا و سزا است که طیب را هم مانند خبیث، حرام بکنید؟.

و ایضاً: یا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلالاً طَیِّباً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ إِنَّما یَأْمُرُکُمْ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشاءِ؛⁽⁵⁾از این کلام الهی چنین فهمیده می‌شود که: هر چیزی که به وجه حلال خورده شود مسلماً طیب خواهد بود، و اعمالی که با پیروی به شیطان از انسان سر می‌زند نه حلال است و نه طیب، بلکه واقعاً و حقیقتاً بد و زشت و پلیدند.

و از حضرت امام صادق علیه السّلام ، در ضمن حدیثی چنین آمده است:

... فَاِذا دَخَلَهُ (القبر) مؤمنٌ... یُفتَحُ لَهُ بابٌ... وَ یَخرُجُ مِن ذلِکَ رَجُلٌ لَم تَرَعیناهُ شَیئاً قَطُّ اَحسَنَ مِنهُ فَیقولُ یا عَبدَ اللهِ ما رَأَیتُ شَیئاً قَطُّ اَحسَنَ مِنکَ! فَیقولُ: اَنَا رَأیُکَ الحَسَنُ الَّذی کُنتَ عَلَیهِ وَ عَمَلُکَ الصّالِحُ الَّذی کُنتَ تَعمَلُهُ!... وَ اِذا دَخَلَ الکافِرُ... یُفتَحُ له بابٌ... یَخرُجُ مِنهُ رجلٌ اَقبَحُ مَن رَأی... فیقولُ یا عَبداللهِ مَن انتَ؟ ما رَأَیتُ شیئاً اقبحَ مِنکَ!... فَیقولُ اَنَا عَمَلُکَ السَّیِّئُ الّذی کُنتَ تَعمَلَهُ وَ رَأیُکَ الخَبیث!.⁽⁶⁾

اعمال در آخرت دیده می‌شوند

قرآن کریم و حدیث شریف، علاوه بر تصریح بر این که: هر کسی در زندگی اخروی، عین اعمال خود را هر چه باشد، کم یا زیاد، نیک یا بد، دریافت خواهد نمود، چنان که فرموده: یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ

سُوءٍ؛⁽¹⁾باز در موارد زیادی تصریح کرده است که: هر کس عین اعمال خویش را در جهان آینده رؤیت خواهد نمود، و حقیقت و ذات کردار خود را خواهد دید؛ بلا شک این گونه آیات و احادیث، بهترین و یکی از محکم‌ترین ادله برای بقای اعمال و تجسم آن‌ها بایستی شمرده شوند.

خداوند متعال فرموده:

یُرِیهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجِینَ مِنَ النَّارِ؛⁽²⁾و ایضاً: بَدا لَهُمْ ما کانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ؛⁽³⁾و ایضاً: وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَ جَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِی أَعْناقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کانُوا یَعْمَلُونَ؛⁽⁴⁾و ایضاً: وَ بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا؛⁽⁵⁾و ایضاً: وَ بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا؛⁽⁶⁾و ایضاً: أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُری؛⁽⁷⁾و ایضاً: یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ یَداهُ؛⁽⁸⁾و ایضاً: یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِیُرَوْا أَعْمالَهُمْ فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ؛⁽⁹⁾

ناگفته نماند که: «بُدُوّ» اگر چه به معنی مطلق ظهور می‌باشد، ولی چون غالباً ظاهر شدن به توسط رؤیت تحقق می‌پذیرد، و به قرینه آیات دیگر هم که نقل شد، یقین حاصل می‌شود که: مراد از «بُدُوّ» ظهور یافتن با رؤیت است؛ فلذا ما آیات بُدُوّ و ظهور اعمال را هم، در این بحث که راجع به رؤیت اعمال است در ضمن آیات فوق آوردیم.

دو کریمه ذیل نیز به احتمال قوی در این بحث ما خالی از دلالت نیستند، یکی: هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ؛⁽¹⁰⁾و دیگری: یَومَ تُبلیَ السَّرائِرُ؛⁽¹¹⁾در مجمع البیان و ریاض السالکین و جامع البیان و تفسیر نیشابوری و تفسیر شبّر و تفسیر صافی و مفاتیح الغیب،⁽¹²⁾معنای «تبلی» را به «تظهّر» برگردانیده‌اند؛ و در مفاتیح الغیب این معنی را از قفّال و مسلم هم نقل کرده است؛ و در مجمع البیان برای تفسیر آیه دوم، حدیثی از معاذ بن جبل نقل فرموده است:

«قال: سَئَلتُ رسولَ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم : و ما هذِهِ السّرائرُ التّی تُبلی بِهاَ العبادُ فی الآخرةِ؟ فقالَ: سَرائِرُکُم هِیَ اعمالُکُم مِنَ الصّلوةِ وَ الصّیامِ وَ الزَّکوةِ وَ الوُضوءِ وَ الغسلِ من الجِنابةِ و کُلُ مفروضٍ، لِاَنَّ الاعمالَ کُلَّها سَرائِرُ خَفیّةٌ: فَاِن شاءَ قالَ الرجلُ صَلَّیتُ وَ لَم یُصَلِّ وَ اِن شاءَ قالَ تَوَضَّأتُ وَ لَم یَتَوَضَّأ؛ فَذلکَ قولُهُ: یَومَ تُبلی السَّرائِرُ».⁽¹³⁾

آن چه به نظر نگارنده در دو کریمه فوق می‌رسد این است که: مردم اعم از این که مؤمن باشند یا کافر، در این زندگی درباره کردار و پندار خود، فقط سخنانی از بزرگان عالم انسانیت می‌شنوند، و راجع به عواقب نیک و یا بد آن‌ها در آخرت، هیچ گونه آزمایشی در این جهان نمی‌بینند، برای این که وقت معین آن، که روز رستخیز است نرسیده؛ مانند یک نفر استاد شیمی که درباره انقلاب مواد و نیروها، برای عده‌ای بی‌خبر سخنرانی می‌کند، و برای نبودن وسائل تجربه، هیچ آزمایشی به آنان نشان نمی‌دهد؛ بلی وقتی که زندگی عوض می‌شود و قیامت فرا می‌رسد، موقع آزمایش اعمال نهان که سرائر پنهانی می‌باشند فرا می‌رسد؛ و چون اعمال تا آشکار نشوند و کاملاً ظهور و بروز نیابند، امتحان نمی‌شوند فلذا معنای «تبلوا» و «تبلی» که «امتحان می‌کند» و «امتحان می‌شود» است، طبعاً و قهراً معنای «آشکار می‌کند» و «آشکار می‌شود» را نیز می‌رساند.

مرئی شدن اعمال در آخرت، از اخبار زیادی فهمیده می‌شود، نقل همه آن‌ها کار مشکلی است، به نقل چند فقره از آنها قناعت می‌کنیم:

از حضرت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده که فرموده: اِنّ احدَکم اِذا ماتَ فَقَد قامت قِیامتُهُ یَری مالَهُ مِن خیرٍ او شّرٍ؛⁽¹⁾این خبر شریف دلالت دارد بر این که پیش از قیامت هم در روزهای پس از مرگ، در عالم برزخ، اعمال دیده خواهند شد.

و نیز از آن حضرت درباره مؤمن، آن گاه که به قبر گذاشته می‌شود، در ضمن حدیث مفصلی چنین روایت شده: فَتَجییُء صورةٌ حسنةٌ، قالَ فیقولُ ما انتَ؟! فیقولُ اَنَا عملُکَ الصالِحُ اَنَا لَکَ الیَومَ حِصنٌ حَصینٌ وَ جُنَّةٌ وَ سِلاحٌ بِأمرِ اللهِ، قالَ فَیقولُ اَما وَ اللهِ لَو عَلِمتُ اَنَّکَ فی هذَا المکانِ لَنَصبتُ نَفسی لَکَ وَ ما غَرَنّی مالی وَ وَلَدی. قالَ فیقولُ یا ولیَّ اللهِ اِبشِر بِالخیرِ؛ الخبر.⁽²⁾

و از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت شده: اَعمالُ العِبادِ فی عاجِلِهِم نُصبُ اَعیُنِهِم فی آجِلِهِم؛⁽³⁾و از حضرت باقر علیه السّلام : لاتَستَصغِرَنَّ حَسَنةً تَعمَلُها، فَاِنَّکَ تَراه حَیثُ تَسُرُّکَ وَلا تَستَصغِرَنَّ سَیِّئَةً تَعمَلُها فَاِنَّکَ تَراها حَیثُ تَسوئُکَ وَ‌اَحسِن فَاِنّی لَم اَرَ شیئاً قَطُّ اَشَدَّ طَلَباً وَلا اَسرَعَ دَرکاً مِن حسنةٍ مُحدَثَةٍ لِذنبٍ قدیمٍ.⁽⁴⁾

و خبر عجیبی از حضرت امام صادق علیه السّلام روایت شده: یَأتی یَومَ القِیمةِ شیئٌ مَثلَ الکُبَّةِ فَیَدفَعُ فی ظَهرِ المؤمنِ، فَیُدخِلُهُ الجنّةَ، فَیُقالُ: هذاَ البِرُّ؛⁽⁵⁾کبّه به فتح کاف و مضموم هم می‌شود و به فتح باء مشدده بر وزن رفته و گفته، به معنی حمله در دو، و در جنگ و تکان دادن چیزی و راندن آن به سویی، آمده است؛ این خبر شریف اگر چه با دیده شدن عمل در آخرت، چندان ارتباطی ندارد، به جهت این که لزومی ندارد که دفع کننده تکان دهنده مؤمن، چیزی مرئی

باشد، زیرا که نیروی نامرئی هم می‌تواند این کار را انجام بدهد؛ ولی البته این خبر از غرائب اخبار است و چنین می‌فهماند که: عمل در آخرت، عامل خود را در می‌یابد.

اعمال افزایش می‌یابند و بزرگ می‌شوند

بعضی از آیات و روایات، دلالت بر این می‌کنند که: اعمال انسان افزایش می‌یابند و بزرگ می‌شوند؛ و حسنات و سیئات، هر دو در این باره شریکند اگر چه افزایش حسنات خیلی زیادتر از سیئات است.

خداوند متعال فرموده: إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَ إِنْ تَکُ حَسَنَةً یُضاعِفْها؛⁽¹⁾این کریمه قرآنیه با صراحت به افزایش یافتن حسنه به طور مطلق (نماز، روزه، زکات و هر گونه خیر بدون استثنا) دلالت دارد؛ و فرموده: وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً؛⁽²⁾این کریمه هم دلالت می‌کند که: حسن و زیبایی هر عمل نیک، زیادت می‌یابند.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام روایت شده: اِفعَلوا الخیرَ وَلا تُحَقِّروا مِنهُ شیئاً فَاِنّ صغیرَه کبیرٌ وَ قَلیلَه کثیرٌ.⁽³⁾

و نیز در قرآن کریم هست: مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً کَثِیرَةً؛⁽⁴⁾این کریمه قرآنیه، بر خلاف آن چه که بدوا به تصور می‌رسد، مخصوص به قرض مال است، بلکه به همه انواع نیکوکاری و هر گونه خرج کردن درراه خدا شامل است چنان که در مجمع البیان هم تصریح کرده است؛⁽⁵⁾و جهت تعمیم نام برده این است که اگر وقت شود: دارایی آدمی، منحصر به اموال بیرون از ذات وی نیست، بلکه نیرویی که انسان با ایمان، برای قضای حاجت مؤمنی، برای شاد کردن او، برای به جا آوردن هر گونه عمل خیر، از بدن خود بیرون می‌ریزد، از گرانبهاترین قسمت دارایی او می‌باشد که در راه خدا خرج می‌کند، و به خدا می‌دهد.

حقیقت یاد شده با کمال وضوح و روشنی از حدیث ذیل استفاده می‌شود:

«قالَ رسولُ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم : عَلی کلِّ مُسلمٍ فی کلِّ یوم صَدَقَةٌ. قیلَ مَن یُطیقُ ذلکَ؟ قالَ: اِماطَتُکَ الأَذی عَنِ الطریقِ صدقةٌ و اِرشادُکَ الرّجلَ اِلیَ الطّریقِ صدقةٌ و عِیادَتُکَ المَریضَ صدقةٌ وَ اَمرُکَ بِالمَعروفِ صدقةٌ وَ نَهیُکَ عَنِ المُنکَرِ صدقَةٌ وَ رَدُّکَ السَّلامَ صدقةٌ».⁽⁶⁾

از خبر فوق به دست می‌آید که: دارایی آدمی فقط اموال بیرون از بدن وی نیست، بلکه نیروی موجود در بدن او نیز دارایی او می‌باشد، و هر گونه عمل نیکی که به جا می‌آورد و نیرویی که از بدن خویش به جهت انجام دادن کردار نیک،

پندار نیک، خرج می‌کند صدقه است؛ و بنا به آیه فوق، همه آن‌ها قرض هستند پس هر گونه عمل نیک را خداوند متعال افزایش می‌دهد.

و علاوه بر آن چه گفته شد، قرض به معنی قطع کردن و بریدن است؛⁽¹⁾و ظاهر آیه بنابراین چنین می‌شود: کیست که مقداری قطع کند برای خدا: قدری از خویشتن را ببرد و در راه خدا جدا نماید. البته با این تعبیر قرض هم عمومیت می‌یابد و به هر نیکی که در راه خدا انجام می‌یابد شامل می‌شود و قدری از ذات او از او بریده شده و جدا می‌گردد.

و از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده: اَربَی الرِّبا الکِذبُ؛⁽²⁾این خبر شریف اگر چه فقط درباره دروغ سخن می‌گوید، ولی شاید بتوانیم بگوئیم که دروغ در میان سایر گفتارهای زشت و ناپسند، خصوصیتی ندارد، هر سخن بد زیاد شونده است، نهایت این است که: دروغ از همه آن‌ها بیشتر زیادت می‌یابد.

و افزایش یافتن سیئات و مطلق گناهان را، از مجموع دو کریمه زیر نیز می‌توانیم استفاده نمائیم، اول: کُلاًّ أَخَذْنا بِذَنْبِهِ؛⁽³⁾از این جمله قرآنیه با صراحت این حقیقت را در می‌یابیم که: هر گناه کار، با گناه خودش، گرفتار می‌گردد نه با چیزی دیگر؛ دوم: عَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِیَةً؛⁽⁴⁾از این آیه هم می‌فهمیم که: گرفتاری گناه‌کاران، در یک وضع، ثابت و برقرار نمی‌ماند بلکه پیوسته در زیاد شدن می‌باشد؛ از این دو آیه، این نتیجه گرفته می‌شود که گناهان، پیوسته در زیاد شدن هستند.

شاید تصور شود که افزایش سیئات با کریمة: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلا یُجْزی إِلاَّ مِثْلَها؛⁽⁵⁾منافات دارد؛ پاسخ این است که این آیة کریمه فقط این قدر می‌رساند که: هر حسنه، ده حسنه می‌شود و هیچ سیئه بیشتر از یک سیئه نمی‌شود و اما این که آیا حسنه و یا سیئه، افزایش یابنده و یا کاهش پذیرنده است؟ و یا در یک وضع، ثابت می‌مانند، این کریمه در این باره ساکت است، و با هر یک از این احتمالات هم سازگار است؛ مثل این که گفته شود هر تخم گل ده بوته گل می‌رویاند ولی یک تخم خار بیشتر از یک بوته خار نمی‌رویاند؛ و این منافاتی با این ندارد که بوته خار در عین این که یک بوته باشد و ده بوته نباشد باز افزایش‌های بسیاری داشته باشد.

برای اطلاع اجمالی از مقدار افزایش اعمال نیک، کافی است که در دو حدیث زیر تأمل کنیم:

از حضرت امام صادق علیه السّلام روایت شده که فرموده: اِنّ الجنةَ توجَدُ ریحُها مِن مَسیرةِ الفِ عامٍ وَ اِنّ اَدنی اهلِ الجنةِ مَنزِلاً (مَن) لَو نَزَلَ بِهِ الثَّقَلانِ: الجِنُّ وَ الاِنسُ لَوَسِعَهُم طَعاماً وَ شَراباً وَلا یُنقَصُ مِمّا عِندَه شیئٌ.⁽⁶⁾

از حضرت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم نقل شده که فرموده: المؤمنُ اِذا ماتَ وَ تَرَکَ وَرَقَةً واحِدةً عَلَیها عِلمٌ تَکونُ تِلکَ‌الوَرَقَةُ سِتراً فیما بَینَهُ و بینَ النارِ وَ اَعطاهُ اللهُ بِکُلِّ حرفٍ مکتوبٍ عَلَیها مَدینةً فی الجنّةِ اَوسَعُ مِنَ الدّنیا سَبعَ مَرّاتٍ.⁽⁷⁾

از دو حدیث فوق، در صورتی می‌توانیم اتّساع عمل نیک را به دست بیاوریم که به بحث «پاداش آدمی خود کردار آدمی است» که در سابق نگارش یافته است، توجه نمائیم.

اگر دقت و تتبع شود، مساله وسعت یافتن اعمال، می‌تواند گوشه‌ای کوچک از مساله بسیار بزرگ و قضیه پهناور اتساع سراسر عالم باشد؛ در صورتی که مجموع من حیث المجموع جهان با همة اجزاء خود و با همه آسمان‌ها و کهکشان‌ها و خورشیدها و ستارگان و سحابی‌ها و زمین‌ها و هواها و جوّها و اتم‌های خود، پیوسته و لاینقطع در اتساع و بزرگ شدن هستند، چرا اعمال انسان در این میان به طور دیگری باشد؟ و چرا حسنات آدمی بایستی کوچک بماند؟ و چه طور و چگونه سیئات بشر می‌تواند خود را از تحت این قانون عمومی و کلی «اتّساع عالم» خارج نگاه بدارد و بزرگ نگردد؟.⁽¹⁾

حسنات بالا برده می‌شوند

قرآن کریم و احادیث شریفه، تصریح دارند که اعمال صالح به سوی بالا برده می‌شوند، و خداوند متعال فرشتگانی را مأمور کرده است که حسنات آدمیان را بالا ببرند؛ و الحق جای بسی تعجب است که با وجود این همه آیات و روایات، با این بیانات گوناگون چگونه دانشمندان سلف رحمهم اللّه تعالی ، بقا و تطور اعمال را منکر شده و به گفته باستانیان یونان که: عرض جوهر نمی‌شود، دل بسته‌اند؟!؛ اگر اعمال باقی نباشد، مسلما به بالا هم برده نمی‌شوند، ⁽²⁾با این که قرآن کریم و حدیث شریف تصریح بر آن کرده‌اند:

در قرآن کریم فرموده: إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ؛⁽³⁾ضمیر «الیه» به خداوند متعال بر می‌گردد، و ظاهراً ضمیر مستتر در «یرفعه» به عمل صالح و بارز متصل بر آن به کلم طیب بر می‌گردد؛ و البته در جایی که (الکلم) با وصف مفرد مذکر (الطیّب) موصوف می‌شود، ضمیر مفرد مذکر هم می‌تواند به آن برگردد؛ و این که در افواه افتاده است که در صیغه فعیل، مذکر و مؤنث یک سان است، بی اصل است زیرا که در قرآن کریم، هم: بَلدَةٌ طَیِّبَةٌ؛⁽⁴⁾آمده و هم: صَعیداً طَیِّباً؛⁽⁵⁾پس معنای تقریبی «إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ» این می‌شود که خداوند متعال سخنان پاک را قبول می‌فرماید؛ و «الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ» هم تقریبا معنای «یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»⁽⁶⁾را می‌رساند.

یعنی: خداوند متعال سخنان پاک را از کسی قبول می‌کند و به سوی خود بالا می‌برد که او عامل صالح باشد، واجبات را به جا آورد و از محرمات پرهیز کند و سخن پاک از هر کسی به قدر تقوی و عمل صالح او قبول می‌شود؛ و از فاقد تقوی هیچ قبول نمی‌شود.

مؤید ما در بر گشت ضمیر بارز در «یَرفَعهُ» به «اَلکَلِم» این است که همین کلم بر وزن خشن در سه جای دیگر نیز در قرآن آمده و در همه آن‌ها مثل مورد نقل شده، ضمیر مفرد مذکر، بر آن ارجاع گردیده است.⁽¹⁾

و این حدیث شریف هم به صحت معنایی که ما می‌گوییم گواهی می‌دهد: از حضرت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده که فرمود: هُوَ قولُ الرّجلِ سبحانَ اللهِ و الحمدُ للهِ ولا اِلهَ الاّ اللهُ وَ اللهُ اکبرُ اِذا قالَهاَ العبدُ عَرَجَ بِهاَ المَلَکُ اِلیَ السَّماءِ فَحَیّا بِها وَجهَ الرَّحمنِ فَاِذا لَم یَکُن لَهُ عَمَلٌ لَم یُقبَل مِنهُ؛⁽²⁾این حدیث شریف علاوه بر این که گفتة ما را تصحیح می‌فرماید، ضمیر «هُوَ» را هم در صدر خود، به کلم طیب بر می‌گرداند.

و نیز شاهد ما مجمع البیان است که دارد: کَلِم، جمع کَلِمه است، گفته می‌شود هذا کلم و هذه کلم، هم مذکر می‌شود و هم مؤنث؛ و هر جمعی که در میان آن و مفردش جز «ها» فرقی نباشد، تذکیر و تأنیث آن جایز است.⁽³⁾

و از حضرت امام صادق علیه السّلام روایت شده که درباره همین کریمه فرمود: وِلایَتُنا اَهلَ البَیتِ، وَ اَهوی بِیَدِهِ اِلی صدَرِهِ فَمَن لَم یَتَوَلَّنا لم یَرفَعِ اللهُ لَهُ عَمَلاً؛⁽⁴⁾و جهت این، بنابر آن چه که از خبر شریف ذیل استفاده می‌شود این است که:

بدون اعتقاد به ائمه اطهار علیهم السّلام و بدون موالات آنان، نه زندگی آدمی از زندگی رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم می‌شود و نه مرگ او از مرگ آن حضرت، بلکه در زمره دشمنان آن حضرت خواهد بود: در حلیة الاولیاء روایت شده است که: رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: مَن سَرَّهُ اَن یَحیی حَیوتی وَ یَموتَ مَماتی وَ یَسکُنَ جَنَّةَ عَدنٍ التَّی غَرَسَها رَبّی فَلیُوالِ عَلیِّاً مِن بعدی وَ لیوالِ وَلِیّهُ وَ لیَقتَدِ باِلاَئِمَّةِ مِن بعدیِ فَاِنَّهُم عِترَتی، خُلِقوا مِن طینَتی، رُزِقوا فَهماً وَ عِلماً وَ وَیلٌ لِلمُکَذَِّبینَ بِفَضلِهِم مِن اُمَّتی، لِلقاطِعینَ فیهِم صِلَتی لا اَنالَهُمُ اللهُ شَفاعَتی.⁽⁵⁾

و از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم متواتراً رسیده: اِنّی تارِکٌ فیکُم الثَّقَلَینِ، کِتابَ اللهِ وَ عِترَتی اَهلَ بَیتی، لَن تَضِلّوا اَبَداً اِنِ اتَّبَعتُموهُما وَ اِنَّهُما لَن یَفتَرِقاً حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الحَوضَ، فَانظُروا کَیفَ تحفَظونی فیهِما؛⁽⁶⁾بر طبق این حدیث متواتر، مخالف عترت پیغمبر، مانند مخالف قرآن، گمراه است؛ و بنابر آن چه که از آیه مورد بحث استفاده کردیم عمل این گونه مردم بالا نمی‌رود و مقبول نمی‌افتد.

نتیجه این است که: عمل صالح، سخنان پاک را به سوی خدا بالا می‌برد و حتماً خود آن هم بایستی بالا برود، زیرا که در غیر این صورت نمی‌تواند سخنان پاک را هم بالا ببرد؛ بنابراین، سخن پاک و هر عمل صالح دیگر، بالا رونده است.

از حضرت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده: اِذا زالَتِ الشَّمسُ فُتِحَت اَبوابُ السَّماءِ وَ اَبوابُ الجِنانِ وَ استُجیبَ الدُّعاءُ فَطوبی لِمَن رُفِعَ لَهُ عِندَ ذلکَ عملٌ صالحٌ؛⁽¹⁾و ایضاً: اِتَّقوا دعَوَةَ المَظلومِ فَاِنَّها تُحمَلُ عَلَی الغَمامِ؛⁽²⁾و ایضاً: اِتَّقوا ادعَوَةَ المَظلومِ فَاِنَّها تَصعَدُ اِلَی السَّماءِ کَاَنَّها شَرارَةٌ؛⁽³⁾و ایضاً: اِتَّقوا دعَوَةَ المَظلومِ وَ ان کانَ کافِراً فَاِنَّها لَیسَ دونَها حِجابٌ؛⁽⁴⁾یعنی بدون برخورد به مانعی یکسره به پیشگاه با عظمت حضرت کردگاری بالا می‌رود، و ایضاً: اِثنانِ لاتُجاوِزُ صَلوتُهُما رُؤسَهُما: عَبدٌ اَبَقَ مِن مَوالیهِ حَتّی یَرجِعَ وَ امَرَئةٌ عَصَت زَوجَها حَتّی تَرجِعَ؛⁽⁵⁾و ایضاً: اَللّهُمَ اَعوذُ بِکَ مِن عِلمٍ لایَنفَعُ وَ عَمَلٍ لایُرفَعُ وَ دُعاءٍ لایُسمَعُ؛⁽⁶⁾و ایضاً: یُرفَعُ اِلَیهِ عملُ اللیلِ قبلَ عملِ النهارِ وَ عملُ النهارِ قبلَ عملِ اللیلِ؛⁽⁷⁾و ایضاً: ثلثةٌ لاتُجاوِزُ صلوتُهم آذانَهم: العبدُ الابقُ حَتّی یَرجِعَ و امرَئةٌ باتَت و زوجُها علیها ساخِطٌ و اِمامُ قومٍ وَ هُم لَها کارِهونَ؛⁽⁸⁾و در خبر دیگری هم «السَّکرانُ حَتّی یَصحوا»⁽⁹⁾نفر سوم شمرده شده است؛ و ایضاً: سَیَأتی عَلی اُمَّتی زَمانٌ یَکثُرُ فیهِ الفُقَراءُ وَ یَقِلُّ الفُقَهاءُ وَ یُقبَضُ العِلمُ وَ یَکثُرُ الهرجُ، ثُمَّ یَأتی مِن بعدِ ذلکَ زَمانٌ یَقرَءُ القرآنَ رِجالُ مِن اُمّتی لایُجاوِزُ تَراقیَهُم؛⁽¹⁰⁾و ایضاً: اِنّ المَلَکَ لَیَصعَدُ بِعملِ العبدِ مُبتَهِجاً بِهِ فَاِذا صَعَدَ بحسناتِهِ یقولُ اللهُ عَزّ و جلّ: اِجعَلوها فی سِجّینٍ اِنّه لَیسَ اِیّایَ اَرادَ بِهِ.⁽¹¹⁾

و از حضرت امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت شده: نَشهَدُ اَن لا اِلهَ الاّ اللهُ وَحدَه لاشریکَ لَهُ و اَنَّ محمداً صلّی الله علیه و آله و سلّم عَبدُه و رسولُهُ، شَهادَتینِ تُصعِدانِ القولَ وَ تَرفَعانِ العَمَلَ؛⁽¹²⁾و ایضاً: لَولا اِقرارُ هُنَّ لَهُ بِالرُّبوِبیَّةِ وَ اِذعانُهُنَّ لَهُ بِالطَّواعِیَةِ

لَما جَعَلَهُنَّ... مُصعَداً لِلکَلِمِ الطَّیِّبِ وَ العملِ الصّالِحِ مِن خَلقِهِ؛⁽¹⁾و ایضاً: اِعمَلوا وَ العملُ یُرفَعُ؛⁽²⁾و در دعای کمیل فرموده: اَللّهُمَ اغفِر لِیَ الذنوبَ التی تَحبِسُ الدّعاءَ.⁽³⁾

و در صحیفة سجادیه علیه السّلام هست: اَلحَمدُ لِلّهِ... حَمداً یَرتَفِعُ مِنّا اِلی اَعلی عِلّییّنَ؛⁽⁴⁾و از حضرت صادق علیه السّلام در ضمن حدیثی روایت شده: هذِهِ الاُمّةُ العاصیةُ المَفتونَةُ بَعدَ نَبِیِّها، بَعدَ تَرکِهِمِ الامامَ الذی نَصَبَهُ لَهُم، فَلَن یَقبَلَ اللهُ لَهُم عَمَلاً وَ لَن یَرفَعَ لَهُم حَسَنةً یأتوا اللهَ مِن حَیثُ اَمَرَهُم وَ یَتلوُا الامامَ الّذی اَمَرَهُمُ اللهُ بِوِلایَتِهِ؛⁽⁵⁾و ایضاً: مِن دَعا وَ لَم یَذکُرِ النبیَّ صلّی الله علیه و آله و سلّم ، رَفرَفَ الدعاءُ عَلی رأسِهِ فَاِذا ذَکَرَ النبیَ رُفِعَ الدّعاء؛⁽⁶⁾و ایضاً: اِنّ المُدِلَّ لایَصعَدُ مِن عَمَلِهِ شیئٌ؛⁽⁷⁾و ایضاً: اِنّه ما کانَ لِلّهِ فَهُوَ لِلّهِ و ماکانَ للنّاسِ فَلا یَصعَدُ اِلیَ اللهِ.⁽⁸⁾

بالا رفتن اعمال، در بعضی از اخبار، با لحن دیگری و لسان عجیبی بیان شده است؛ این نمونه از احادیث شریفه علاوه بر این که صریحاً دلالت می‌کنند بر این که: عمل، فاصله ما بین آسمان و زمین را می‌پیماید، سرعت این راه پیمایی را هم با بیانی بسیار شیرین و متین، گوشزد می‌نمایند؛ در خبر است: سَأَلَ ابنُ الکَوّاءِ عَن اَمیرالمؤمنینَ علیه السّلام : کَم بَینَ مَوضِعِ قَدَمِکَ اِلی عَرشِ رَبِّکَ؟ قالَ... مِن موضِعِ قَدَمی اِلی عَرشِ رَبّی اَن یَقولَ قائِلٌ مُخلِصاً: لا الهَ الاّ اللهُ؛⁽⁹⁾و از حضرت امام حسن مجتبی علیه السّلام پرسیدند: کَمُ بَینَ السَّماءِ وَ الاَرضِ؟ فرمود: بَینَ السَّماءِ وَ الاَرضِ دَعوةُ المظلومِ؛⁽¹⁰⁾حاضرین در مجلس چنین تصور می‌کنند که در پاسخ پرسش یاد شده، حتماً هزاران فرسخ و میلیون‌ها کیلومتر و نظائر آن‌ها به میان خواهد آمد، ولی وقتی که بر خلاف انتظار، گفتن لا اله الا اللّه و نفرین ستم دیده را می‌شنوند، به این حقیقت پی می‌برند که آن گفتار و آن نفرین، بسیار نیرومند هستند و از سرعت سیر نور هم که سیصد هزار کیلومتر در ثانیه است سریع‌تر و سرسام‌آورترند.

نکتة دقیق‌تر این است که: این نمونه از اخبار، فاصله ما بین زمین و آسمان را از جنس فاصله مکانی نگرفته و گفتن لا اله الّا اللّهُ و نفرین کردن ستم دیده، یعنی خود عمل بالا رونده را فاصله شناسانیده است! و بنابراین بایستی بتوانیم بگوییم که: برای رفتن به آسمان و عرش رحمن، وسائل پرواز و طی مکان، نه فقط لزومی ندارد، بلکه با این گونه وسائل، نمی‌شود این همه راه را پیمود، چیزی که ما را به قرب پروردگار جهان می‌رساند، همانا عمل است، عمل نیک است.

بنابر آن چه نگارش یافت: نیکوکاران پیوسته در عرش رحمن، در نزد شاه شاهان می‌باشند؛ چنان که فرموده: اِنَّ المتّقینَ فی جَنّاتٍ وَ نَهرٍ، فی مَقعَدِ صِدقٍ عِندَ مَلیکٍ مُقتَدِرٍ؛⁽¹⁾نمازخوان به درگاه خداوند عالم نزدیک می‌شود؛ و در خبر است: اَلصّلوةُ قُربانُ کُلِّ تَقِیٍّ.⁽²⁾

و بسیار شنیده شده: الصَّلوة مِعراجُ المُؤمِنِ؛⁽³⁾و شاید که کلام معصوم علیه السّلام بوده باشد؛ و آورده‌اند که امام حسن علیه السّلام هنگامی که از وضو فارغ می‌شد، رنگش تغییر می‌یافت، در این باره گفتگو شد، فرمودند: حَقٌّ عَلی مَن اَرادَ اَن یَدخُلَ عَلی ذیِ العَرشِ اَن یَتَغَیَّر لَونُهُ؛⁽⁴⁾و به طریق عامّه از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایات شده: اِذا کانَ الرّجلُ فی صَلوتِهِ فَاِنَّما یَقرَعُ بابَ المَلِکِ وَ مَن یَدُم عَلی قَرعِ بابِ المَلِکِ یوشَکُ اَن یُفتَحَ لَهُ.⁽⁵⁾

بنابر تحقیق فوق، نکته دقیق‌تر دیگری به دست می‌آید، و آن این است که: ارتفاع عمل به سوی آسمان و خداوند جهان، در حقیقت با ارتقاء خود عامل، تحقق می‌پذیرد و کسی که نماز می‌خواند و نمازش مقبول است، نماز او با خود او، بالا می‌رود و در نزد خداوند مهربان قرار می‌یابند، و این اشاره ایست به اتحاد یافتن عمل با عامل خود؛ و در کتاب: «ساختمان آینده انسان» مشروحاً و مفصلاً به بحث در این حقیقت پرداخته‌ایم.

چنان که ارتفاع عمل با ارتقاء عامل، وقوع می‌یابد، پست شدن آن هم، طبعا با پست گردیدن عامل، واقع می‌شود؛ در قرآن کریم، ظاهراً درباره شخصی به نام «بَلعَم بن باعور»⁽⁶⁾فرموده: وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطانُ فَکانَ مِنَ الْغاوِینَ وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ؛⁽⁷⁾معلوم است که بالا برده شدن او، با عمل او به آیات، امکان‌پذیر می‌شد، و با عمل به خلاف آن‌ها، پست گردید.

در مجمع البیان، ⁽⁸⁾در ذیل کریمه: یَعْلَمُ ما یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ ما یَخْرُجُ مِنْها وَ ما یَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما یَعْرُجُ فِیها؛⁽⁹⁾فرموده «وَ ما یَعْرُجُ فِیها» شامل اعمال بندگان نیز هست؛ و در تفسیر برهان هم از علی بن ابراهیم نقل کرده که آن، عبارت از اعمال بندگان است؛⁽¹⁰⁾واقع این است که از این کریمه، بالا رفتن اعمال را مستقلاً نمی‌توانیم بفهمیم، بلی بعد از آن که آن را از ادله نقل شده و غیر آن‌ها به دست آوردیم، و مساله صعود اعمال ثابت شد، لا محاله این کریمه بر آن هم

صادق می‌آید؛ دو جمله دوم و چهارم، چنان که مجمع البیان و برهان متذکر شده‌اند، به بالا رفتن اعمال به آسمان و خروج آن‌ها از جزئیت زمین، شامل می‌شوند؛ و دو جمله اول و سوم هم، چنان که از جمله کریمه «ولکنه اخلد الی الارض» استفاده کردیم، به پست گردیدن اعمال و عاملین آن‌ها می‌توانند شامل شوند.

مسائلی در این بحث باقی است که لازم است به آن‌ها اشاره شود:

شاید بهترین و ساده‌ترین حل مساله اول، این باشد که: بنا به ظواهر ادله نقل شده، عمل و عامل به آسمان بالا می‌روند و واقعاً به سوی بالا حرکت می‌کنند، و معنای این به طوری که در ضمن پاسخ «شبهه آکل و ماکول» بیان داشته‌ایم،⁽⁴⁾این است که: نیکوکاران با اعمال نیک خود، از جزئیت زمین خلاصی یافته و از مواد ارضی جدا می‌شوند، هم خودشان و هم اعمالشان ارتفاع و ارتقاء می‌یابند و از پستی رها می‌گردند؛ و بر عکس، بدکاران و کارهای بد آنان، جزء زمین، باقی می‌مانند.

و ظاهراً تقرب یافتن نیکو کار با کار نیک خود به عرش رحمن، مساله مستقلی است، و بالا رفتن کار نیک و نیکوکار و خروج آن‌ها از زمین هم، مساله دیگری است؛ و می‌دانیم که همه جا تخت‌گاه خداوند بی‌مکان است، وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ

وَ الْأَرْضَ؛⁽¹⁾و کاملاً سهل است که اعمالی با عمل نیک خود از جزئیت زمین خارج شود، و در هر جا که باشد به پیش گاه خداوند متعال هم تقرب بیابد؛ و بنابراین لزومی ندارد که آسمان فقط پایتخت خدا باشد؛ همه جا پایتخت خداست؛ پس پاسخ پرسش دوم هم داده شد.

و در حل مساله سوم هم می‌توانیم خورشید و نور آن را در نظر بگیریم: نور خورشید در نظر عمومی مردم (نه دانشمندان نور شناس) موجود واحد وسیعی است که همه جا را، زمین و آسمان را پر می‌کند و از خورشید جدا نشده به زمین و به نقاط دورتر از زمین هم می‌رسد؛ عیناً عمل هم به طوری که در کتاب: «ساختمان آینده انسان» تحقیق کرده‌ایم، امکان دارد که همه جا را پر کند و از عامل خود هم هیچ وقت جدا نشود.

حل کامل مساله چهارم هم با نظر در کتاب مذکور به دست می‌آید: در آن جا توضیح داده‌ایم که: اعمال پیوسته در تموج می‌باشند و در عین این که همه جا را پر می‌کنند از زمین به سوی آسمان و از آسمان به سوی زمین، مانند اقیانوسی بی‌کران موج می‌پراکنند، از دل عامل به هر طرف و از هر طرف به سوی دل عامل، حرکت می‌کنند؛ اعمال نیک در این تموج نور افشانی می‌کنند، نور باطنی، نور غیر مرئی؛ اعمال بد هم، البته ذهاب و ایاب دارند، ولی اولاً بر عکس اعمال نیک، ظلمت می‌پراکنند، ظلمت نهان، ظلمت غیر محسوس؛ و ثانیاً هیچ گاه نمی‌توانند از زمین و جزئیت آن خارج شوند؛ یعنی اعمال بد به آسمان بالا نمی‌روند.

عرض اعمال

در نزد شیعه امامیة اثنا عشریه رضی اللّه عنهم ، ثابت و واضح است که: اعمال افراد امت، به حضرت رسول خدا و ائمه هدی، دوازده جانشین پاک و معصوم آن حضرت علیه و علیهم السلام ، هم اعمال خوب و هم اعمال بد، هر روز و یا در هر بامداد و یا هر روز و شب و یا دوشنبه و پنجشنبه و یا در روزهای جمعه، در زندگی دنیوی، پیش از مرگ عامل و پیش از رسیدن قیامت، عرض، یعنی نشان داده می‌شود؛ و آنان علیهم السّلام از دیدن نیکی‌های امت شاد، و از رؤیت اعمال بدشان اندوهگین می‌شوند؛ و عجیب است که اعمال هر کسی را جداگانه تشخیص داده و صاحبان اعمال ر ا با نام‌شان می‌شناسند، و برای بدکاران امت از درگاه خداوند متعال آمرزش می‌طلبند.

و بنا به روایتی، اعمال در هر جمعه، به پدران و مادران عاملان هم، نشان داده می‌شود، و آنان از دیدن اعمال نیک فرزندان خود، شادمان و از مشاهده اعمال بد آنان هم اندوهگین می‌شوند (مقصود پدران و مادرانی است که مرده و از این زندگی رفته‌اند).

جای تعجب است: کسانی که روایات این بحث را از ائمه هدی علیهم السّلام برای ما و سایر آیندگان حفظ کرده و یادگار گذاشته‌اند، چگونه به انعدام اعمال انسان و عدم بقای آن‌ها و عرَض بودن آن‌ها رأی داده‌اند! با این که در صورت انعدام عمل به محض صدور، دیگر نشان دادن آن، غیر ممکن است.

درباره هر کدام از قسمت‌های مختلف این بحث، روایات زیادی وارد شده است و نقل همه آن‌ها لزومی ندارد، هر کس طالب باشد به کتب اخبار رجوع کند. ⁽²⁾اکتفا می‌کنیم به آن چه امین الاسلام طبرسی رحمه اللّه فرموده: اصحاب

ما روایت کرده‌اند که اعمال امت، در هر دوشنبه و پنج شنبه به عرض رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم می‌رسد، و آن حضرت آن‌ها را می‌شناسد؛ و هم چنین به ائمه هدی علیهم السّلام هم نشان داده می‌شود و آنان آنها را می‌شناسند، و در فرموده خداوند متعال: «وَالمُؤمِنوُنَ»⁽¹⁾، آنان مقصود هستند.⁽²⁾

و به طریق عامه از حضرت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده که فرموده: اَکثِروا الصَّلوةَ عَلَیَّ یومَ الجُمُعَةِ فَأِنَّها مَعروضَةٌ عَلَیَّ؛⁽³⁾و از ابن مسعود که گفته: اِذا صَلَّیتُمُ عَلَی النَّبیِّ فَأَحسِنوا الصَّلوةَ عَلَیهِ فَاِنَّکُم لاتدرونَ لَعَلَّ ذلِکَ یُعرَضُ عَلَیهِ.⁽⁴⁾

و در قرآن کریم، دو آیه فقط درباره عرض اعمال یافته‌ایم: نخست کریمة 105 توبه است، در روایات زیادی از ائمه اطهار علیهم السّلام وارد شده که آیه یاد شده در این باره است که: اعمال انسان در همین زندگی به خلفای خداوندی، نشان داده می‌شود و مراد از «المؤمنون» در آن، علی امیر المؤمنین و یازده جانشین او علیهم السّلام هستند.

ما آیة نام برده را با چند آیة سابقش نقل می‌کنیم و بحول اللّه تعالی، از متن خود آیات، استنباط می‌کنیم که مراد از آن‌ها، عرض اعمال مصطلح است:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلی عَذابٍ عَظِیمٍ وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً عَسَی اللَّهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ... خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلی عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.⁽⁵⁾

آیه نخست، (تا کلمة عظیم) درباره منافقین است، و مابقی آیات نقل شده، راجع به مؤمنین گناهکار است، کسانی که امید آمرزش برای آنان هست؛ و مؤمنون در آیه اخیر، کسانی هستند که ایمان دارند و گناه هیچ ندارند و سزاوارند که بعد از ذکر خدا و رسول، ذکر شوند و مانند رسول خدا در تحت فرمان خدا، ناظر اعمال مردم می‌باشند؛ با نظر در این اوصاف و قیود و با نظر در اخبار مشهور در میان عامّه و خاصه، به این مضمون که: قال رسول اللّه صلّی الله علیه و آله و سلّم : لایَزالُ اَمرُ اُمَّتی قائِماً حتّی یَمضِیَ اِثنا عَشَرَ خَلیفةً کُلُّهُم مِن قُرَیشٍ،⁽⁶⁾چنین به دست می‌آید که مراد از این مؤمنان،

ائمه اهل‌بیت علیهم السّلام می‌باشند؛ یعنی خدا و رسول او و دوازده جانشین آن حضرت، علیه و علیهم السلام می‌باشند، ناظران بر اعمال مردم می‌باشند.

و ظاهر «فسیری اللّه عملکم و رسوله و المؤمنون» این است که آنان، عمل انجام یافته و تحقق پذیرفته مخاطبین را می‌بینند، نه عمل تذوت نیافته و در حین وقوع را؛ و از «سَتُرَدُونَ اِلی عالِمِ الغَیبِ وَ الشَّهادَةِ» چنین به دست می‌آید که جمله سابق بر آن، راجع به زندگی دنیوی و پیش از رسیدن قیامت است؛ یعنی: خداوند و رسول او و جانشینان آن حضرت، در همین زندگی، اعمال مردم را می‌بینند؛ و اگر چه این آیات، درباره بعضی از مردمان زمان حضرت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و به مناسب بعضی از اعمال آنان نازل شده، ولی بدون شک، معانی آن‌ها عام و شامل است.

آیه دیگر: یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِکُمْ وَ سَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلی عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ؛⁽¹⁾این کریمه، منحصرا درباره عمل منافقین می‌باشد و دلالت به عرض اعمال آنان می‌کند، و تمام مصادیق ناظران را نشمرده و اکتفا به خدا و رسول کرده، و شاید جهت ذکر نشدن ائمه علیهم السّلام در این آیه، اختصاص معنی به بعضی از منافقان عصر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم باشد.

یکی از بهترین شاهدها برای عرض اعمال، و این که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و جانشینان دوازده‌گانه آن حضرت علیه و علیهم السلام ، اعمال مردم را می‌بینند، شاهد بودن حضرات به اعمال آنان است، زیرا می‌دانیم که شهادت بر شیئ بدون رؤیت آن، نادرست است.

خداوند متعال فرموده: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباکُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْراهِیمَ هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمِینَ مِنْ قَبْلُ وَ فِی هذا لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً عَلَیْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ.⁽²⁾

دو کریمة فوق درباره عده‌ای از مسلمانان است که از اتباع رسول خدا محمد مصطفی صلّی الله علیه و آله و سلّم می‌باشند؛ و همه آنان از اولاد حضرت ابراهیم علیه السّلام هستند؛ و چون از جانب خداوند متعال، مجتبی می‌باشند، فلذا کوچک‌ترین گناهی نداشته و معصوم هستند (زیرا که در قرآن کریم، غالبا فعل اجتباء به کسی جز پیغمبران علیهم السّلام تعلیق نشده است)⁽³⁾و بدیهی است که خداوند متعال، کسی را که به او نا فرمانی کند اجتباء و انتخاب نمی‌کند؛ و هیچ عده‌ای را در سراسر جهان، جامع این اوصاف و واجد این مشخصات، نمی‌توان یافت جز علی بن ابی طالب و یازده فرزند او علیهم السّلام .

نتیجه این است که رسول خدا و دوازده جانشین او علیهم السّلام شاهد بر اعمال خواهند بود؛ و حتماً بایستی که پیش از شهادت در آخرت، در زندگی دنیوی، اعمال مورد شهادت را دیده باشند؛ و اخباری هم درباره این که آیه اخیر و یا هر دو کریمه، راجع به ائمه هدی است، از آنان علیه السّلام ، نقل شده است.⁽¹⁾

از بعضی از روایات این مساله، استفاده می‌شود که: عرض اعمال و نشان داده شدن آن‌ها به حضرات معصومین علیهم السّلام با عرض عاملین آن‌ها وقوع می‌یابد (و این مساله در این حیث، مانند بالا رفتن اعمال می‌شود که با بالا رفتن عاملین آن‌ها، چنان که در فصل پیش بیان شد، تحقق می‌پذیرد) از رسول اللّه صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده: اِنّکُم تُعرَضونَ عَلَیَّ بِأسمائِکُم وَ مُسَمّاکُم فَاَحسِنوا الصَّلوةَ عَلَیَّ؛⁽²⁾و ایضاً: جَبریلُ خَرَجَ مِن عِندی السّاعَةَ فَبَشَّرَنی اَنَّ لِکُلِّ عَبدٍ صَلّی عَلَیَّ صَلاةً یُکتَبُ لَهُ بِها عَشرُ حَسَناتٍ وَ یُمحی عَنهُ عَشَرُ سَیِّئاتٍ وَ یُرفَعُ لَهُ بِها عَشرُ دَرَجاتٍ وَ یُعرَضُ عَلَیَّ کَما قالَها.⁽³⁾

در اخبار و آثار درباره وسیله‌ای که معصومین علیهم السّلام با آن به اعمال بندگان خدا نظر می‌کنند، چنین نقل شده است که: خداوند متعال، برای آنان علیهم السّلام عمودی از نور، یعنی ستونی روشن! می‌افراشد و آنان در آن ستون، مشرق و مغرب زمین و همه مردم و جمیع اعمال آنان و حتی گذشته و آینده را مشاهده می‌نمایند؛⁽⁴⁾در بحارالانوار، بابی در نقل اخباری که ستون نام برده را شرح می‌کنند، وضع شده است.⁽⁵⁾علی بن الحسین مسعودی درباره رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم در ضمن روایتی چنین آورده: فَلَمّا ظَهَرَ بِاَمرِ اللهِ رُفَعِ لَهُ فی کُلِّ بَلدَةٍ عَمودٌ مِن نورٍ یَنظُرُ بِه اِلی اعَمالِ العِبادِ.⁽⁶⁾

چنین به نظر می‌رسد که: این «تلویزیون» که در عصر ما یکی از وسائل متعارف و همه‌گانی شده است، می‌تواند مثال کوچکی بر آن «ستون نورانی» باشد!.

و مثل ذیل، بهترین بیان برای روشن ساختن عرض اعمال و عاملان، حتی آرزوهای نهان و اندیشه‌های پنهان، بر حضرات انبیای عظام و اوصیای کرام صلوات اللّه علیهم اجمعین می‌باشد:

اقیانوس بی‌کران و پهناوری است که بر سراسر سلسله‌های جبال، و رشته‌های کوه ساران و پشته و تپه‌ها، محیط بوده و آن‌ها را از هر سوی، در میان گرفته است؛ آب‌های این اقیانوس، در عین این که مانند همه آب‌های روی زمین، صفت آئینه را دارد، و تصویر سحابی‌ها و کهکشان‌ها و خورشیدها و ماه و ستارگان، همه در آن نمایان است و تصویر هر چیزی را در هر حال و در هر کار بر می‌دارد، این امتیاز را هم دارد که: این اقیانوس، عقل هم دارد، و حفظ هم دارد، هر تصویری را که بر می‌دارد، اولاً آن را می‌فهمد، زیبایی و یا زشتی آن را خوب تمیز می‌دهد، و بعداً هم آن را نگاه می‌دارد،

صور گوناگون یکایک کوه‌ها، و تپه‌ها، هر کدام که بلند است بلند، و هر کدام که پست است پست، با جمیع آن چه که در آن‌هاست، در این اقیانوس، نمایان، و نیک و بد آن‌ها معقول و هر چه باشد محفوظ است.

از گل‌ها و خارها، و از بلبل‌ها و زاغ‌ها و زغن‌ها، و از چمن زارهای سرسبز و خرم و بیابان‌های خالی از گیاه و مستور از شوره، و از رمه‌های گوسفندان و بره‌های پاک و زیبا، و دسته‌های خوکان پلید و کثافت اندود، و از درختان باردار و خارهای مغیلان، از همه و همه، در تمام ساعات روز و دقائق شب، با دیدگان تیز بین این اقیانوس، در همه جا تصویرگیری به عمل می‌آید، و کلیه این تصویرات، در میان آب‌های آن، پس از آن که نیک و بد آن‌ها از هم جدا گردیدند، محفوظ نگاه داشته می‌شود.

نه فقط از ظواهر این سلاسل جبال، و تپه‌های کوچک و بزرگ و موجودات هویدای آن‌ها، پیکره‌گیری به عمل می‌آید، بلکه چشمه‌های آب روان هم، که از هر کدام از آن‌ها سر در می‌آورد، جریان یافته و داخل اقیانوس شده و در میان آن غلطان، خواه نا خواه خود را به اندرون آن اقیانوس می‌رساند و در میان آن محفوظ می‌ماند.

دوربین‌های این آب‌ها به قدری قوی و نیرومند است که به بطون اودیه و داخله کوه‌ها و اندرون تپه‌ها نیز راه یافته و از آن جاها هم از هر پنهان، تمثال بر می‌دارد، و هر کدام از آن‌ها که اندرون خالی و یا انباشته با خاکستر است، و هر کدام که از سنگ سخت، دل دارد و یا در میان خود، کان زر و معدن سیم دارد، و هر کدام که حامله بزرنیخ و گوگرد است و یا از نمک ساختمان یافته، به طور کلی و بدون استثنا، در میان این آب‌ها، در نظر واقع بینان جهان، روشن و آشکار است.⁽¹⁾

«در خاموشی شب، در جاده‌های شما خرامیده‌ام و روانم به خانه‌های شما در آمده است؛ و طپش‌های دل شما در دل من بوده است و دمتان بر چهره‌ام، و همه شما را می‌شناخته‌ام؛ آری، من غم و شادی شما را می‌شناختم و خواب‌هایتان خواب‌های من بود، و چه بسیار که من در میان شما، دریاچه‌ای در میان کوه‌ها بودم و آینه وار فراز و نشیب‌های شما را نشان می‌دادم؛ حتی گله‌های گذران اندیشه‌ها و آرزوهایتان را».

در آخرت راهنمایی با عمل خواهد بود

وسائل راهنمایی در این زندگی، عمومی و همگانی است: انبیای عظام و ائمه کرام، همه را یک سان به سوی حق می‌خوانند؛ کتاب‌های الهی: تورات و انجیل و قرآن و غیر آن‌ها، برای همه افراد بشر نازل شده‌اند؛ جهان پهناور، این کتاب تکوین، به روی همه و برای همه باز است؛ علائمی که در حواشی راه‌ها نصب شده، همه را از وضع راه مطلع می‌کند؛ راهنمایی که در چهار راه ایستاده است راه را برای همه روندگان و رانندگان یکسان نشان می‌دهند؛ خورشید و ماه و ستارگان، روشنایی زیاد و یا کم خود را به هر جایی می‌افکنند؛ آسمان بر افراشته و زمین گسترش یافته، خانه زندگانی عمومی است.

ولی وسایل راهنمایی در زندگی اخروی، این شمول و ارسال را ندارد و کاملاً اختصاصی است؛ به جهت این که در آن جا هر کسی با عمل اختصاصی خود، راهنمایی خواهد شد: نیکوکاران با کارهای نیک‌شان به سوی فردوس برین هدایت می‌شوند و بدکاران هم با اعمال بدشان به جانب دوزخ رانده می‌شوند؛ خداوند متعال فرموده: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا

الصَّالِحاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ؛⁽¹⁾با شهادت ذیل آیه واضح است که مراد از این هدایت، راهنمایی اخروی است.

ایمان، بنا به معنای متعارفی آن که اعتقاد به حقانیت دین الهی است، عمل قلب است؛ و بنا به حقیقت مطلب که: ایمان، مبثوث و پراکنده بر جوارح است؛⁽²⁾یعنی هر عضوی، ایمانی مخصوص به خود دارد؛ باز عبارت از عمل است: اعمال نیکی است که از جوارح صدور می‌یابد؛ در خبر است که امام صادق علیه السّلام فرمود: مَن اَقَرَّ بِدینِ اللهِ فَهُوَ مُسلمٌ وَ مَن عَمِلَ بِما اَمَرَ اللهُ بِهِ فَهُوَ مُؤمنٌ؛⁽³⁾و از عالم علیه السّلام روایت شده: اَلایمانُ عَمَلٌ کُلُّهُ؛⁽⁴⁾نتیجه این است که: وسیلة راهنمایی به سوی سعادت جاودانی، همانا عمل نیک است.

در قرآن کریم فرموده: کَیْفَ یَهْدِی اللَّهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمانِهِمْ؛⁽⁵⁾با سؤال از روی انکار، چنین می‌فهماند که: راهنمایی شدن مردمان بی ایمان، در آخرت اصلاً غیر ممکن است؛ و عکس این قضیه، این که: امکان ندارد که عمل صالح از هدایت منفک باشد، و نیکو کار هدایت نشود؛ از این کریمه به خوبی فهمیده می‌شود: لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما یُوعَظُونَ بِهِ لَکانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً وَ لَهَدَیْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِیماً؛⁽⁶⁾همان طور که بود عمل صالح، موجب هدایت است، نبود آن هم زمینه گم شدن و ضلالت است؛ چنان که فرموده: وَ مَنْ یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإِیمانِ فَقَدْ ضَلَّ.⁽⁷⁾ایضاً در قرآن کریم هست: یَوْمَ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَراءَکُمْ فَالَْتمِسُوا نُوراً؛⁽⁸⁾می‌دانیم که نور بهترین وسیله هدایت است، پس چنین استفاده می‌کنیم: کسانی که ایمان دارند، نور خواهند داشت و چون منافقان ایمان ندارند فلذا فاقد نور خواهند بود؛ و از این جا حدس می‌زنیم که این نور، همان ایمان است که تغییر شکل می‌دهد و نور می‌شود؛ ذیل کریمه پرده را از روی واقع بر می‌دارد و می‌فهماند که این نور را در زندگی دنیوی با انجام دادن اعمال صالح می‌بایست تحصیل نمود؛ نتیجه این است که: عمل صالح دنیوی، نور اخروی می‌شود و امر هدایت در آخرت، اختصاصی است.

در روز بعث، هر کسی سر از قبر خویش به در آورده، حیران و سر گردان به وضع تازه خود و جهان نوین نگران می‌شود، هر کسی خود به خود به سویی روان می‌گردد؛ همان طور که بعضی از نباتات رو به بالا می‌روید و بعضی در روی زمین دست و پاهای خود را دراز می‌کند و برخی دیگر هم خویشتن را به درخت یا دیوار یا سنگ می‌پیچاند، نیکوکاران هم با هدایت عجیبی، راه بهشت را پیش می‌گیرند و بدکاران هم به جز راه دوزخ، راه دیگری را نمی‌توانند

بیابند و بپیمایند، و به جانب شکنجه‌هایی که خود تهیه دیده‌اند، شتابان می‌روند. چنان که خداوند متعال فرموده: یَوْمَ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً کَأَنَّهُمْ إِلی نُصُبٍ یُوفِضُونَ.⁽¹⁾

ظاهراً نیکوکاران به جانب راست حرکت می‌کنند و بدکاران هم به طرف چپ و یا عقب به سوی پشت سر، سوق داده می‌شوند، زیرا که در قرآن کریم، بهشتیان را اصحاب یَمین⁽²⁾و دوزخیان را اصحاب شمال⁽³⁾نامیده است؛ و نیز نامه‌های اعمال نیکوکاران به دست راست‌شان⁽⁴⁾داده می‌شود، و نامه‌های بدکاران به دست چپ⁽⁵⁾و یا از پشت سر.⁽⁶⁾

در روز رستخیز همه را می‌خوانند ولی هر کسی را به سویی؛ و گوئیا دوزخیان، دعوت به جانب بهشت را دریافت نمی‌کنند و یا از پیروی به آن، ناتوانند؛ و هم چنین بهشتیان، نسبت به دعوت به سوی دوزخ، چنان که فرموده: یَوْمَئِذٍ یَتَّبِعُونَ الدَّاعِیَ؛⁽⁷⁾و ایضاً: یَوْمَ یَدْعُ الدَّاعِ إِلی شَیْ‌ءٍ نُکُرٍ خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ کَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ مُهْطِعِینَ إِلَی الدَّاعِ؛⁽⁸⁾بلی هر کسی به دنبال خواننده خود پیش می‌رود، یا به بهشت می‌رسد و یا به دوزخ می‌افتد؛ در آن روز هر کسی از خویشتن و از اندرون ذات خود، راننده و کَشنده‌ای دارد، می‌برد او را به جایی که باید ببرد؛ چنان که فرموده: وَ جاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ.⁽⁹⁾در حدیث هست که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرموده: مَن ذُکِرتُ عِندَهُ فَنَسِیَ اَن یُصَلِّیَ عَلَیَّ اَخطَأهُ اللهُ بِهِ طریقَ الجنّةِ؛⁽¹⁰⁾و ایضاً: مَن نَسِیَ الصّلوةَ عَلَیَّ اَخطَأَ طریقَ الجَنَّةِ؛⁽¹¹⁾و ایضاً: مَن سَلَکَ طَریقاً یَطلُبُ فیه عِلماً سَلَکَ اللهُ بِهِ طَریقاً اِلَی الجَنَّةِ؛⁽¹²⁾و از امام صادق علیه السّلام : یَأتی یَومَ القِیمَةِ شَیئٌ مِثلُ الکُبَّةِ فَیَدفَعُ فی ظَهرِ المُؤمنِ فَتُدخِلُهُ الجَنَّةَ فَیُقالُ هذاَ البِرُّ.⁽¹³⁾

خانواده در بهشت

نظر ما از گفتگو در این مساله این است که با آیات کریمه و احادیث آموزگاران قرآن علیهم السّلام ، اثبات کنیم که خانواده‌های بهشتی و هم بندهای جهنمی از همین اعمال دنیوی، آفریده می‌شوند. تا بدین طریق ثابت گردد که: اعمال، باقی و پایدارند؛ و این که بعضی گفته‌اند که عمل عرض است! و به محض صدور، منعدم می‌شود، هیچ تکیه‌گاه

علمی ندارد و فاقد ارزش است؛ و ثابت شود که اعمال، تطوّراتی دارند بس عجیب و تجسماتی واقعاً غریب که چشم بشری آن‌ها را ندیده و گوش احدی نشنیده (آن طور که باید بشنود) و به خاطری هم خطور نکرده.

در عالم آخرت، نوعی ازدواج عمومی و همگانی خواهد بود، شامل نیکوکاران و بدکاران؛ چنان که می‌فرماید: وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ... عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ؛⁽¹⁾می‌دانیم که جمع محلّی به ال «النُّفوس» مفید عموم است.

این ازدواج کیانند و مردم با کدام زوج یا زوجه‌ها، ازدواج خواهند کرد؟ یکی از سه پاسخ⁽²⁾شاید داده شود: اول این که: هر کسی با موجودی متناسب و شبیه با خود، جفت می‌شود؛ منتهی جفت متناسب و شبیه با نیکان، نیک، و متناسب با بدان هم، بد خواهد بود؛ دوم این که نیکوکاران با پریان و حوریان، و بدکاران هم با شیاطین و دیوان قرین می‌شوند؛ سوم این که: روح هر کسی با بدن او، جفت شود! این پاسخ سوم، سازگار یا هم سنخ بودن روح با عمل است! (و ما در کتاب «ساختمان آینده انسان» با تفصیل در این باره سخن گفته‌ایم) و پاسخ‌های دیگری نیز در بعضی از تفاسیر نقل شده است.⁽³⁾

آن چه مسلّم است این است که به طور واضح از آیه فهمیده می‌شود که: هر کسی این زوج اخروی را، خود در دنیا آماده می‌کند و آن را با خودش به آخرت می‌برد و در آن جا او را احضار می‌نماید.

نزدیک‌ترین سخن این است که: هر کسی در آخرت، با عمل دنیوی خود (که روح او را می‌سازد) جفت و قرین می‌شود، ⁽⁴⁾عمل نیک در اندام حوراء عیناء که با عامل خود «تِرب مُوافق»⁽⁵⁾و کفو کامل است، ظهور می‌یابد و عمل بد هم در قیافه شیطانی پلید و دیوی منفور.

خداوند متعال، از ازدواج خصوصی نیکوکاران، عجیب خبر داده: زوجه‌های زیبای آن را به نام «حَوراء چشم درشت» خوانده است؛⁽⁶⁾ما یقین داریم که این نام گذاری خالی از مناسبت نیست، و حتماً این کلمه، در نزد آفریدگار متعال، بهترین و مناسب‌ترین الفاظ بوده است، پس لازم است که ما در ماده «حور» بررسی کنیم تا شاید وجه این تسمیه را به دست آوریم.

در قرآن کریم هست: إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ یَحُورَ؛⁽⁷⁾در این آیه به قرینه مقام می‌فهمیم که: معنای حور، برگشتن و دوباره زنده شدن و دوباره آمدن و بر انگیخته شدن و بیرون آمدن و امثال این‌ها و یا نزدیک به آن‌هاست؛ در معیار اللغة گوید: جایی را که آب در آن جمع شود و رفت و آمد کند حائر می‌گویند؛ و در اقرب الموارد هست: حار یحور حورا، رجع؛ از این گونه موارد استعمال و کلمات اهل لغت فهمیده می‌شود که: به زوجه بهشتی بدین جهت حوراء گفته می‌شود که او در روز معاد، از عدم، پا به وجود نمی‌گذارد بلکه پیش از قیامت هم، روزگاری وجود داشته، و پس از مدت‌ها خاموشی و پنهانی، در آن روز برگشت کرده و خودنمایی می‌کند.

و ظاهراً مقصود از تشبیه حوریان جنت به «لؤلؤ مکنون» بیان همین وجود نهان آنان در دنیا می‌باشد؛ می‌فرماید: وَ حُورٌ عِینٌ کَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَکْنُونِ؛⁽¹⁾معلوم است که «کَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَکْنُونِ» خبر است برای مبتدای محذوف «هُنّ» بنابراین، جمله، اسمیه است و ظرف تشبیه هم زمان تکلم است؛ یعنی: حوریان بهشت در همین دنیا مانند لؤلؤهایی هستند که در اندرون صدف پنهان‌اند؛ نه این که ظرف تشبیه، آخرت باشد و حوریان هم بعدها مانند لؤلؤ پوشیده شوند.

زمخشری تصور کرده است که: مکنون، اشاره به گرانبها بودن لؤلؤ می‌باشد که از اغیار محفوظش می‌دارند؛⁽²⁾ولی آیه دیگر فساد این توهم را آشکار می‌کند و خوب می‌فهماند که مطلب، خیلی از این تصویرات بالاتر است: می‌فرماید: وَ عِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ عِینٌ کَأَنَّهُنَّ بَیْضٌ مَکْنُونٌ؛⁽³⁾در این آیه کریمه، حوریان را در عوض لؤلؤ، به تخم مرغ تشبیه فرموده تا این تصور به میان نیاید که مقصود از مکنون، بیان گرانبها بودن حوریان است؛ و می‌خواهد بفهماند که حوریان بهشت، هم اکنون در همین دنیا موجود می‌باشند ولی نه به طور ظاهر و آشکار، بلکه به طرزی که لؤلؤ در میان صدف، موجود می‌باشد و همان گونه که لؤلؤ برای پروریده شدن، بایستی مدتی در داخل صدف محبوس بماند؛ حوریان بهشتی هم لازم است که برای پرورش یافتن، مدت‌هایی در این جهان، در حالت اختفا باقی بمانند.

معنای یاد شده، با تشبیه حوریان، به تخم مرغ پوشیده نیز کاملا حاصل می‌شود، چنان که تخم‌ها مدتی در زیر بال و پرهای مرغ، پنهان می‌مانند و هنگامی که وقت اختفاء پایان یافت، جوجه‌های زیبا و قشنگ و حیوان‌هایی با اراده و فعال و نافع از آن‌ها بیرون می‌آید، حوریان هم تا قیامت و بروز یافتن جنت و جهنم، بایستی در اختفاء به سر برند تا پرورش لازم را بیابند، در این دنیا در کمون جهان پنهان می‌شوند و در لا به لای موجودات عالم، پوشیده و مستور می‌مانند و در آینده، در زندگی نوین، در اندام انسان‌هایی بسیار زیبا و فوق العاده شیرین و نمکین، ظهور می‌کنند.

چنین به نظر می‌رسد که کریمة مبارکة: حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِی الْخِیامِ؛⁽⁴⁾نیز مانند آیه‌های ذکر شده است، به این معنی که آن حوری‌ها اکنون موجود هستند ولی در سرا پرده‌ها و چادرهایی در حالت اختفا به سر می‌برند و هنوز موقع ظهورشان نرسیده است و مانند طفلی که در نه ماهگی زائیده می‌شود، آنان هم در روزی که به نام روز فصل و جدا شدن هر چیز از هر چیز، شناسانیده شده، از بندها رها گردیده و از زندان خیمه‌ها بیرون می‌آیند.

کریمة وَ زَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِینٍ؛⁽⁵⁾در دو مورد از قرآن کریم با صیغه ماضی و جمله خبریه، از وقوع تزویج مؤمنین نیکو کار با حوریان، صریحاً خبر می‌دهد، و خوب می‌فهماند که حوریان بهشتی نه فقط اکنون در این دنیا هستند بلکه حتی با شوهران خود، ازدواج هم دارند و بدین طریق تمام آن چه را که در این بحث شرح گردید با کمال وضوح می‌رساند و الحق جایی برای چون و چرا باقی نمی‌گذارد، خصوصاً اگر دقت شود، صیغه (زوجنا هم) در سوره دخان در میان دو فعل مضارع «یلبسون» و «یدعون» عمدا و دانسته، ماضی آورده شده است.⁽⁶⁾

تا این جا چنین به دست آمد که: اولاً حوریان بهشت، هم اکنون به طور نهان در همین جهان، وجود دارند؛ و ثانیاً، در روز قیامت ظهور کرده و با شوهران خود عروسی می‌کنند؛ این دو خاصه، بدون اندک فرق، درباره عمل انسان هم صادق است: عمل هم در این جهان، موجود و پنهان است؛ عمل هم در روز قیامت ظاهر می‌گردد و دیده می‌شود؛ و گفتیم که عمل با عامل خود، ازدواج می‌کند؛ بنابراین، چنین حدس می‌زنیم که: حوریان بهشتی از اعمال دنیوی نیکوکاران، آفرینش می‌یابند؛ اخبار و آیاتی هم با کمال وضوح، این حدس ما را تصدیق می‌کنند:

در خبر وارد شده: سَئَلَ ابو بصیرٍ اَبا عبدِاللهِ علیه السّلام عَنِ الحورِ العینِ فَقالَ لَهُ جُعِلتُ فِداکَ: خَلقٌ مِن خَلقِ الدّنیا امَ خَلقٌ مِن خلقِ الجنةِ؟ فقالَ لهُ ما انتَ و ذاکَ علیکَ بِالصَّلوةِ فَاِنّ آخِرَ ما اَوصی بِهِ رَسولُ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم ، وَ حَثَّ علیه، الصَّلوةُ؛⁽¹⁾امام صادق علیه السّلام ، به طرز دقیق و خفی، پاسخ پرسش ابو بصیر را داده، و چنین فهمانیده است که: حورالعین از نماز آفریده می‌شود. و نفرموده که از مخلوقات دنیا نیست، زیرا که در اصل، موجودی از موجودات دنیاست؛ و نفرموده که از مخلوقات جنت نیست، زیرا که در زمان بروز جنت و با ظهور آن، حوریان هم بارز می‌شوند و ظهور پیدا می‌کنند.

و در قرآن کریم هست: قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِینِی فَاعْبُدُوا ما شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ الْخاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ؛⁽²⁾ظاهراً با آیه نخست فهمیده می‌شود که مراد از اهل در آیه دوم، خانواده اخروی است نه دنیوی، چون که ظاهراً مراد از این اهل، خانواده ایست که با شرک، از دست می‌رود و با اخلاص، تحصیل می‌گردد. و می‌دانیم که خانواده‌های دنیوی، همیشه این طور نیستند، زیرا خیلی یافت می‌شود که مشرک، دارای خانواده دنیوی بوده و مخلص هم تنها و در غربت زیست نماید.