دعا زبان راز و نیاز در قرآن تفسیر دعاهای قرآنی

مشخصات کتاب

سرشناسه : موحدی‌نژاد، محمد، ۱۳۳۷ -

عنوان و نام پدیدآور : دعا: زبان راز و نیاز در قرآن (تفسیر دعاهای قرآنی) / محمد موحدی‌نژاد.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۹۰.

مشخصات ظاهری : ۱۹۲ ص.

شابک : ۲۰۰۰۰ ریال: 9786005421286

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : تفاسیر شیعه قرن ۱۴

موضوع : دعا جنبه‌های قرآنی

رده بندی کنگره : BP۲۶۶/م۸۲د۷ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۷

شماره کتابشناسی ملی : ۲۴۲۵۴۵۵

اشاره

«دعا» زبان راز و نیاز در قرآن

(تفسیر دعاهای قرآنی)

محمد موحدی نژاد

فهرست کتاب

1- دعا یا فراخوان الهی............................................................................................ 14

2- تعریف دعا........................................................................................................... 18

3- آداب و چگونگی دعا............................................................................................ 19

4- آداب نیایش گرو دعا کننده................................................................................. 24

5- زمان دعا.............................................................................................................. 26

6- مکان دعا............................................................................................................. 28

7- استجابت دعا....................................................................................................... 30

8- عوامل استجابت دعا ........................................................................................... 35

الف) عوامل نظری و اعتقادی............................................................................................. 35

ب) عوامل عملی و رفتاری................................................................................................. 37

9- اهمیت، شأن و جایگاه صلوات............................................................................. 40

10- عوامل مستجاب نشدن دعا.............................................................................. 43

11- عوامل تأخیر استجابت دعا............................................................................... 45

12- سیمای دعا در قرآن.......................................................................................... 47

13- سیما و آثار دعا در روایات................................................................................ 50

14- دعاهای قرآنی................................................................................................... 54

(1) انتخاب راه (فاتحه آیه 6).................................................................................. 54

(2) قبولی اعمال (بقره آیه 127).............................................................................. 62

(3) تسلیم بودن و توجه به ذریه و نسل (بقره آیه 128)................................................ 63

(4) توجه به دنیا و آخرت (بقره، آیه 201).................................................................. 65

(5) صبر و استقامت (بقره، آیه 250)......................................................................... 67

(6) تکلیف و مجازات، استغفار و عفو (بقره، آیه 286)................................................... 68

(7) هدایت و استمداد از خداوند (آل‌عمران آیه 8)........................................................ 70

(8) قیامت وعده‌ی الهی (آل‌عمران آیه 9).................................................................. 71

(9) طلب بخشش (آل‌عمران آیه 16)........................................................................ 73

(10) درخواست نسلی پاک (آل‌عمران آیه 38)............................................................ 74

(11) ثبات ایمان و تبعیّت (آل‌عمران آیه 53).............................................................. 75

(12) ثبات قدم و نصرت الهی (آل‌عمران آیه 147)...................................................... 76

(13) اول اندیشه و تعقّل بعد دعا و مناجات (آل‌عمران آیه 191)..................................... 78

(14) بیم از رسوایی و دوزخ (آل‌عمران آیه 192)......................................................... 80

(15) با خوبان (آل‌عمران آیه 193)........................................................................... 81

(16) هم دنیا و هم آخرت (آل‌عمران آیه 194)........................................................... 83

(17) رهایی از جامعه فاسد (نساء آیه 75)................................................................... 85

(18) اعتراف به خطا (اعراف آیه 23)......................................................................... 86

(19) پرهیز از همراهی ظالمان (اعراف آیه 47)........................................................... 88

(20) داوری خداوند (اعراف آیه 89).......................................................................... 90

(21) عاقبت به خیری (اعراف آیه 126)..................................................................... 91

(22) نوع‌دوستی (اعراف آیه 151)............................................................................ 93

(23) رحمت فراگیر (اعراف آیه 156)........................................................................ 94

(24) توکل بعد دعا (یونس آیه 85, 86).................................................................... 96

(25) مقابله با ظلم و بی‌عدالتی (یونس آیه 88)........................................................... 97

(26) آرزوی پاکان (یوسف آیه 101)......................................................................... 98

(27) علم خداوند (ابراهیم آیه 38).......................................................................... 102

(28) محوریت نماز (ابراهیم آیه 40, 41)................................................................. 103

(29) مهلت خواستن (ابراهیم آیه 44)...................................................................... 105

(30) والدین (اسراء آیه 24)................................................................................... 107

(31) امداد و نصرت الهی (اِسراء آیه 80).................................................................. 109

(32) گشایش در کارها (کهف آیه 10).................................................................... 111

(33) رمز توکل و چهار خواسته‌ی مهم (طه آیه 25-28)............................................. 112

(34) علم و دانش و ظرفیت آن (طه آیه 114).......................................................... 116

(35) فرزنددار شدن (انبیاء آیه 89)......................................................................... 118

(36) منزلگاه مبارک (مؤمنون آیه 29)..................................................................... 120

(37) تنها پناهگاه مطمئن (مؤمنون آیه 97،98)......................................................... 122

(38) ایمان، مغفرت و رحمت (مؤمنون آیه 109)....................................................... 123

(39) سرچشمه رحمت (مؤمنون آیه 118)................................................................ 124

(40) آتش دوزخ (فرقان آیه 65, 66)...................................................................... 125

(41) دید وسیع و همت بلند (فرقان آیه74).............................................................. 127

(42) همراهی با صالحان (شعراء آیه83).................................................................. 129

(43) نام نیک و وراثت بهشت (شُعراء آیه 84, 85)..................................................... 135

(44) روح و قلب پاک (شُعراء آیه 87-89)............................................................... 138

(45) نجات از شرور (شعراء آیه 169)...................................................................... 141

(46) لغزش‌های غیرعمدی (قصص آیه 16)............................................................. 142

(47) استمداد از خداوند در همه حالات (قصص آیه 21،20)......................................... 144

(48) درخواست همه چیز از خداوند (قصص آیه 24،23).............................................. 145

(49) سایه‌ی رحمت (نمل آیه 19).......................................................................... 146

(50) فرزندصالح (صافات آیه 100)......................................................................... 149

(51) دعای فرشتگان (غافر آیه 7،6)....................................................................... 151

(52) دعا برای دیگران (غافر آیه8 و9).................................................................... 153

(53) شکر نعمت‌ها (والدین) (احقاف آیه 15)............................................................ 156

(54) طرح کمال و رشد (حشر آیه 10).................................................................... 159

(55) توکل و توبه (ممتحنة آیه 4).......................................................................... 163

(56) رمز عزت (ممتحنة آیه 5).............................................................................. 164

(57) نور کامل (تحریم آیه 8)............................................................................... 166

(58) نجات از ظلم و ظالم (تحریم آیه 11).............................................................. 168

(59) نقش وراثت در تربیت (نوح آیه 27،26)............................................................ 172

(60) چشم انداز گسترده (نوح آیه 28) 174

مقدمه:

یارب چو بخ-وانی‌ام «سَمِعْنا» گویم فرمان تو را به جان «اَطَعْنا» گویم.

بر من تو به فضل اگر «غَفَرنا» گویی م-ن آیم و «ربَّن-ا ظَلَ-مْنا» گ-ویم.

گفتم: احساس تنهایی می‌کنم.

فرمود: «فَإِنِّی قَریب»، من نزدیکم.⁽¹⁾

گفتم: چگونه ارتباط برقرار کنم؟

فرمود: «ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکُم» مرا بخوانید تا اجابت کنم شما را⁽²⁾

گفتم: سیاهی‌های گناه مانع است.

فرمود: «أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُم» دوست ندارید خدا شما را ببخشد؟⁽³⁾

گفتم: راهش چیست؟

فرمود: «وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْه» استغفار و طلب بخشش و توبه کنید.⁽⁴⁾

گفتم: روی توبه ندارم.

فرمود: «أَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحیم» خداست که توبه‌پذیر و مهربان است؟⁽⁵⁾

گفتم: گناهم زیاد و سنگین است.

فرمود: «إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعا» بدرستی که خداوند همه‌ی گناهان را می‌بخشد.⁽⁶⁾

گفتم: شرط توبه چیست؟

فرمود: «تُوبُوا إِلَی اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحا» به درگاه خدا توبه کنید توبه‌ای از روی اخلاص.⁽⁷⁾

گفتم: از دست نفس امّاره و شیطان وسواس خنّاس چه کنم؟

فرمود: «وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقین» و از خدا بپرهیزید (و زیاده روی ننمایید)! و بدانید خدا با پرهیزکاران است!⁽⁸⁾

«مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجا» و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌کند.⁽⁹⁾

گفتم: گاهی یأس و ناامیدی بر من حاکم می‌شود.

فرمود: «لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّه» از رحمت خداوند نومید نشوید.⁽¹⁰⁾

«وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّون» «جز گمراهان، چه کسی از رحمت پروردگارش مأیوس می‌شود؟!»⁽¹¹⁾

گفتم: با مهربانی‌های تو چه کنم؟

فرمود: «اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثیراً وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصیلاً» خدا را بسیار یاد کنید، و صبح و شام او را تسبیح گویید.⁽¹⁾

یک مرتبه با قلبی آکنده از عشق و محبتش گفتم:

«إلهی و ربی من لی غیرک»

او هم با همه‌ی عزت و کرم و لطف و محبتش فرمود:

«أَ لَیْسَ اللَّهُ بِکافٍ عَبْدَهُ» آیا خداوند برای (نجات و دفاع از) بنده‌اش کافی نیست؟⁽²⁾

به نام خدای یکتای بی‌همتا، به نام الله یاری‌دهنده‌ی قلب‌ها، و جان پناه دل‌ها، خدایی که ما را آفرید و جان داد، دل و فکر عطا نمود و ما را از چشمه سار معنویت و ارتباط با خود سیراب و بهره‌مند ساخت، خدایی که ما را آفرید، پناه داد، روزی داد، می‌میراند و زنده می‌کند. شکر و سپاس، خداوند متعال را که ما را مورد لطف و رحمت‌بی‌پایان خودش قرار داد.

دعا زبان عشق و نیاز بنده نیازمند به درگاه خدای بی‌نیاز است. دعا از جمله مفاهیم اسلامی و قرآنی است، دعا هم‌چون سایر اعمال عبادی مقدمات

و مؤخرات و راه ورود و خروج دارد و در فضائلش بسیار سخن به میان آمده است. مخفی نیست که دعا جایگزین تفکّر، جهاد و کوشش، تلاش و تحمل سختی‌ها در مسئولیت‌های زندگی نیست. در اندیشه‌ی شناسایی دعا بدان

مفهومی که حضرت حق و اولیاء گرامیش، ائمه معصومیندر نظر داشته‌اند، عبادت و وسیله‌ی ارتباط با خداوند و زبان استغفار و درخواست از اوست.

در حقیقت دعا «خواندن همراه با خواستن» است که فرد مسئولیت پذیر با تمام وجود و تمام توان خود در راه تحقق خواسته‌هایش گام برمی‌دارد، مصائب و مشکلات را متحمل می‌شود، و دعا را به عنوان بیان این خواسته و عرضه داشتن آن‌ها به «بارگاه قدس الهی» به کار می‌گیرد.

پیامبران الهی، امامان معصوم، اولیای خدا و بندگان وارسته هم همواره با قبول مسئولیت‌ها و مواجه شدن با سختی‌ها و مشکلات فراوان و تلاش و کوشش طاقت فرسا برای رسیدن به هدف و انجام وظیفه الهی به عنوان یک وسیله‌ی نیروبخش و قوی و تمسک به عروة الوثقی از لطف و محبت الهی دست به دعا می‌گشودند و چشم امیدی هم به فضل و رحمت پروردگار عالم داشتند.

از زبور داوود تا مناجات های پیامبر گرفته⁽¹⁾و مناجات علی در مسجد کوفه و دعای کمیل و صباح و نیایش امام حسین در صحرای عرفات و دعاهای امام زین‌العابدین سیدالساجدین در صحیفه‌ی سجادیه و مناجات خمسه عشر و مناجات ابوحمزه ثمالی و دعای ندبه و توسل و دیگر دعاهای رسیده از اولیاء الهی جلوه ی روشنی بر این حقیقت است.

دعا ابراز نیازها و خواسته‌ها از عمق وجود و صمیم دل، از پیشگاه مهربان جهان خداوند قادر متعال است که همه‌ی مقدرات عالم هستی و همه‌ی امور به اراده و خواست او رقم می‌خورد.

مسئله‌ی مهم در دعا این است که از خداوند قادر متعال با معرفت و شناخت، «چه بخواهیم»، «چه زمانی بخواهیم»، و «در چه مکانی دعا کنیم» و «چگونه خدا را بخوانیم» و «عوامل و موانع استجابت دعا» را هم خوب بشناسیم.

خواستن از خداوند به اندازه‌ی عقل، شعور و معرفت انسان است و شناخت اینکه نیازخواهی به اموری حقیر و مادی و دنیایی و خوراک و پوشاک و مسکن خلاصه نمی‌شود. همه چیز، دنیا و آخرت از آنِ خداوند است، زندگی دنیا محدود و گذرا و و پایان پذیر و آخرت ابدی و همیشگی است. در دعاهای معصومین متعالی‌ترین خواسته‌ها و لازم و مفیدترین حاجت‌ها بیان شده است. که به گفته امام خمینی در وصیتنامه: «ما مفتخریم که ادعیه‌ی حیاتبخش که او را قرآن ساعد می‌خوانند، از ائمه معصومین ماست.» در این میان برخی از دعاها از زبان پیامبران و صالحان در «قرآن کریم» آمده است. اینکه خداوند این خواسته‌ها را در بین کلام و آیاتش قرار داده دلیل بر اهمیت آن خواسته‌ها است. ما در این مجموعه بر آن شدیم که با استفاده از مباحث و تفسیر نور حجت الاسلام والمسلمین قرائتی شما خواننده عزیز را با تفسیر، لطائف و نکات ارزنده و سازنده، مضامین و معارف «دعاهای قرآنی» آشنا کنیم.

«و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت»

20 جمادی الثانی 1431 مطابق با تولد صدیقه‌ی طاهره، حضرت زهرا، مطابق با 13/03/89

محمد موحدی نژاد

1- دعا یا فراخوان الهی

«ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکُم» «مرا بخوانید تا (دعای) شما را بپذیرم!»⁽¹⁾

گفتم که روی خوبت، از ما چرا نهان است

گفتا تو خود حجابی ورنه رخم عیان است

گفتم فراغ تا کی، گفتا تا که تو هستی

گفتم نفس همین است، گفتا سخن همان است

«دعا» راه و رسم گفتگو با خالق هستی «الله» جامع تمام صفات کمال و کلید رشدو تربیت انسان و در حقیقت محبوب و خواست خود او و فراخوان الهی است.

خدایی که مارا از نیست به هست آورده («هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً» «آیا زمانی طولانی بر انسان گذشت که چیز قابل ذکری نبود؟!»⁽²⁾) و از نطفه، انسانی کامل و گل سرسبد موجودات و تاج وجود و بندگی خود را بر سر مازده است . و اینچنین در جهت تربیت ما را ه در خواست کردن را نموده است اوست که نیاز‌های مارا می‌داند و بین «دعا»و «استجابت» هیچ فاصله‌ای قرار نداد («ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکُم» نمی‌فرماید «فاستجاب» یا «ثم استجب») «چرا که استجابت» وعدۀ الهی است «استجب» و خداوند خلاف وعدۀ خود نمی‌فرماید. («اِنَّ اللَّهَ لا یُخْلِفُ الْمیعاد» «زیرا خداوند، از وعده خود، تخلّف نمی‌کند.»⁽³⁾) ولی شرطش آن است که جز او

نخوانیم و از دیگری نخواهیم. «ادعونی» تنها چیزی که شیطان را از بلندی عزت به حضیض ذلت و دوزخ کشید تکبر بود. («وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلیسَ أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرین»، «و (یاد کن) هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده و خضوع کنید!» همگی سجده کردند جز ابلیس که سر باز زد، و تکبر ورزید، (و به خاطر نافرمانی و تکبرش) از کافران شد»⁽¹⁾) و «دعا» درمان تکبر و خود نوعی عبادت است. («یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرین» «کسانی که از عبادت من تکبّر می‌ورزند به زودی با ذلّت وارد دوزخ می‌شوند!»⁽²⁾) و آن هم عبادتی مخصوص خداوند است. (عِبادَتی) و به حق نزد خداوند مقامی است که جز با دعا و تقاضا نمی‌توان به آن رسید. فرموده امام صادق⁽³⁾«دعا» و سیله ارتباطی است بین عاشق و معشوق که از یک سو انسان را به شناخت پروردگار «معرفه الله» که برترین سرمایۀ هر انسان است دعوت می‌فرماید و از سوی دیگر سبب می‌شود که خود را نیازمند او دیده و دربرابرش خضوع کند . واز سویی نعمت‌های بیشمار او را («وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ کَفَّار» «و اگر نعمتهای خدا را بشمارید، هرگز آنها را شماره نتوانید کرد! انسان، ستمگر و ناسپاس است!»⁽⁴⁾) دیده به او عشق ورزد و رابطه اش قوی و محکم گردد . و از سوی دیگر چون نیازمند و مرهون نعمت‌های اوست موظف به اطاعت از

فرمانش می‌شود واز سویی چون استجابت دعا بی قید شرط نیست و از نیاز بهآداب و مقدمات و شرایطی (آداب دعا و شرایط استجابت و موانع آن را در صفحات بعد یادآور می‌شویم) چون خلوص نیت و صفای دل و توبه از گناهان دارد و در راه خود سازی و تربیت خود گام بر می‌دارد به او اعتماد به نفس داده و از یأس و نا امیدی باز می‌دارد .

در «دعا» ست که خالق و مخاوق احسان نزدیک شدن به یکدیگر را دارند، آنجا که می‌فرمایند :

«وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادی عَنِّی فَإِنِّی قَریبٌ أُجیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجیبُوا لی وَ لْیُؤْمِنُوا بی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُون»⁽¹⁾«و هنگامی که بندگان من، از تو در باره من سؤال کنند، (بگو:) من نزدیکم! دعای دعا کننده را، به هنگامی که مرا می‌خواند، پاسخ می‌گویم! پس باید دعوت مرا بپذیرند، و به من ایمان بیاورند، تا راه یابند (و به مقصد برسند)!»

رسا ترین تعبیر در این آیه برای نزدیکی مخلوق به خالق آن است که خداوند هفت مرتبه ضمیر متکلم «من» را آورده است.(«عبادی»، «عنی»، «فانی»، «اجیب»، «دعان- نی»، «لی»، «بی»)

«دعا» نه تنها انسان را با خالق نزدیک و مرتبط می‌کند، از طرفی همراه و همرنگ شدن با هستی است چون تمام هستی در تسبیح و قنوتند. «کُلٌّ لَهُ قانِتُون» و تمام موجودات به درگاه او اظهار نیاز دارند «یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْض»⁽²⁾

پس ما نیز دعوت و فراخوان الهی را اجابت کنیم تا وصله‌ی ناهمگون هستی نباشیم.

آری با مهربانی و لطف او ما را به سوی خویش فرا می‌خواند. «اُدعونی» و اعلام می‌فرماید که از همه چیز به تو نزدیک‌ترم «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرید»⁽¹⁾دعا و درخواست شما را می‌شنوم. «إِنَّ رَبِّی لَسَمیعُ الدُّعاء»⁽²⁾بر شما مهربانم. «رَبُّکُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ»⁽³⁾و از همه مهربان‌تر «وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمین»⁽⁴⁾پس ایمان بیاورید «وَ لْیُؤْمِنُوا بی» و دعا و درخواست کنید که این خود مایه‌ی رشد شماست. «لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُون»⁽⁵⁾

و لذا امام صادق می‌فرماید: «زیاد دعا کنید، زیرا دعا کلید بخشش خداوند و وسیله‌ی رسیدن به حاجت است. نعمت‌ها و رحمت‌هایی نزد پروردگار است که جز با دعا نمی‌توان به آن رسید و بدان هر در را که بکوبی عاقبت گشوده خواهد شد.»⁽⁶⁾

آری او به ما نزدیک است، چگونه ممکن است از ما دور باشد، در حالی که میان ما و قلب ما جای اوست. می‌فرماید: «وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ»⁽⁷⁾«خداوند میان انسان و قلب او حایل می‌شود»

و خداوند مهربان اجابت کننده‌ی هر مضطری است.

«أَمَّنْ یُجیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ»⁽¹⁾«یا کسی که دعای مضطرّ را اجابت می‌کند و گرفتاری را برطرف می‌سازد»

پس از مجموعه‌ی آیات و مفاهیم فوق در این فراخوان عمومی الهی می‌آموزیم که:

1- دعا در هر جا و هر وقت که باشد، مفید است.

2- خداوند به ما نزدیک است، ولی ما چطور؟ اگر گاهی قهر او دامن ما را می‌گیرد، به خاطر دوری ما از خداوند است، که در اثر گناهان می‌باشد.

3- استجابت خداوند دائمی است، نه موسمی!

4- با آنکه خداوند همه چیز را می‌داند، ولی دعا و درخواست وظیفه‌ی ماست.

5- دعا آنگاه به اجابت می‌رسد که همراه با اخلاص، ایمان و عمل صالح باشد.

6- دعا وسیله‌ی رشد هدایت است.

7- گرچه دعا مستجاب نشود، ولی انس با خدا و نزدیک شدن به او مطلوب است.

2- تعریف دعا

در لغت، به معنای نداو صدا زدن است «دعوتُ فلاناً»؛ یعنی او را صدا زدم. و در اصطلاح، فردی پست وپائین از فردی بالاتر از خود با حالت خضوع و سرافکندگی چیزی طلب کند .

3- آداب و چگونگی دعا

اشاره

دعا همراه ستایش خداوند باشد.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «قَالَ إِنَّ کُلَّ دُعَاءٍ لَا یَکُونُ قَبْلَهُ تَمْجِیدٌ فَهُوَ أَبْتَر»⁽¹⁾

پیامبر گرامی اسلام: دعائی که با تمجید خدا آغاز نشود نافرجام است.

دعا همراه اعتراف به گناهان باشد.

قَالَ الصَّادِقُ: «إِنَّمَا هِیَ الْمِدْحَةُ ثُمَّ الثَّنَاءُ ثُمَّ الاقْرَارُ بِالذَّنْبِ ثُمَّ الْمَسْأَلَةُ انّه وَ اللَّه مَا خَرَجَ عَبد مِنَ الذَّنْب اِلّا بِالاِقرار»⁽²⁾

امام صادق: اوّل مدح و ثنا، سپس اعتراف به گناه، آنگاه طرح سؤال و درخواست، که به خدا قسم! بنده‌ای از گناه، نجات نیافت مگر به واسطه اقرار

در دعا اصرار ورزیده شود

قَالَ الصَّادِقُ: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ کَرِهَ إِلْحَاحَ النَّاسِ بَعْضِهِمْ عَلَی بَعْضٍ فِی الْمَسْأَلَةِ وَ أَحَبَّ ذَلِکَ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُحِبُّ أَنْ یُسْأَلَ وَ یُطْلَبَ مَا عِنْدَهُ»⁽³⁾

امام صادق: خداوند متعال دوست ندارد که مردم هنگام درخواست از یکدیگر، اصرار ورزند اما این کار را برای خودش دوست دارد، خدا دوست دارد که مردم آنچه را نزد اوست بخواهند و طلب کنند.

تمام نیازهای خود را از خداوند بخواهیم.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ:

«لِیَسْأَلْ أَحَدُکُمْ رَبَّهُ حَاجَتَهُ کُلَّهَا حَتَّی یَسْأَلَهُ شِسْعَ نَعْلِهِ إِذَا انْقَطَعَ»⁽¹⁾

پیامبر گرامی اسلام: هریک از شما باید تمام نیازمندی‌هایش را از خدا طلب کند حتی اگر بند کفشش پاره شد آن‌را نیز از خدا بخواهد.

دعا به وسیله اسماء الهی باشد.

«فَلَهُ الاسْماءُ الْحُسْنی»⁽²⁾

(اسراء/110)

مثلاً بگوید: یا الله، یا رحمن، یا رحیم، یا غفور، یا حلیم، یا قوی، یا قیوم، یا غنی، یا رازق، یا کریم، یا قدیم، یا فاطر و... اول خداوند را به اسماء و صفاتش تمجید و تجلیل کرده و بعد دعا کند.

* اسماء حسنی چیست؟

در کتب حدیث و تفسیر اعم از منابع شیعه و اهل تسنن بحثهای مشروحی پیرامون «اسماء حسنی» دیده می‌شود که فشرده‌ای از آن را به اضافه عقیده خود در اینجا می‌آوریم:

شک نیست که «اسمای حسنی» به معنی «نام‌های نیک» است و می‌دانیم که تمام نام‌های پروردگار مفاهیم نیکی را در بر دارد و بنا بر این همه اسماء او اسماء حسنی است، اعم از آنها که صفات ثبوتیه ذات پاک او است، مانند عالم و قادر، و یا آنها که صفات سلبیه ذات مقدس او است مانند «قدوس»، و آنها

که صفات فعل است و حکایت از یکی از افعال او می‌کند مانند خالق، غفور، رحمان و رحیم.

از سوی دیگر شک نیست که صفات خدا قابل احصاء و شماره نیست زیرا کمالات او نامتناهی است و برای هر کمالی از کمالات او اسم و صفتی می‌توان انتخاب کرد.

ولی چنان که از احادیث استفاده می‌شود، از میان صفات او بعضی دارای اهمیت بیشتری می‌باشد، و شاید «اسماء حسنی» که در آیه بالا آمده است، اشاره به همین گروه ممتازتر است، زیرا در روایاتی که از پیامبر ص و ائمه اهل بیت ع به ما رسیده کرارا این مطلب دیده می‌شود که خداوند دارای 99 اسم است که هر کس او را به این نامها بخواند، دعایش مستجاب و هر که آنها را شماره کند اهل بهشت است. مانند روایتی که در کتاب توحید صدوق از امام صادق از پدرانش از علی نقل شده که پیغمبر فرمود: «إِنَّ لِلَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی تِسْعَةً وَ تِسْعِینَ اسْماً مِائَةً إِلَّا وَاحِداً مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّة»⁽¹⁾

و نیز در کتاب توحید از امام علی بن موسی الرضا از پدرانش از علی نقل شده که فرمود:

«إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ تِسْعَةً وَ تِسْعِینَ اسْماً مَنْ دَعَا اللَّهَ بِهَا اسْتَجَابَ لَهُ وَ مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ»⁽²⁾برای خداوند 99 اسم است، که هر کس خدا را به آن اسامی بخواند (بعد دعا کند) دعایش مستجاب می‌شود.

در کتاب صحیح بخاری و مسلم و ترمذی و کتب دیگر از منابع حدیث اهل تسنن نیز همین مضمون پیرامون اسماء نود و نه‌گانه خدا و اینکه هر کس خدا

را با آن بخواند، دعای او مستجاب است یا هر کس آنها را احصا کند، اهل بهشت خواهد بود، نقل شده است.⁽¹⁾

از پاره‌ای از این احادیث استفاده می‌شود که این اسامی نود و نه‌گانه در قرآن است، مانند روایتی که از ابن عباس نقل شده که می‌گوید: پیامبرفرمود:

«أَنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَ تِسْعِینَ اسْماً مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ و هِیَ فِی الْقُرْآن»⁽²⁾

و به همین جهت جمعی از دانشمندان کوشش کرده‌اند که این اسامی و صفات را از قرآن مجید استخراج کنند، ولی نامهایی که در قرآن مجید برای خدا آمده است بیش از 99 نام است، بنا بر این ممکن است اسماء حسنی در لابلای آنها باشد، نه اینکه در قرآن جز این 99 نام، نام دیگری برای خدا وجود نداشته باشد.

در بعضی از روایات این نامهای نود و نه‌گانه آمده است، که ما ذیلا یکی از این احادیث را می‌آوریم (ولی باید توجه داشت، بعضی از این نامها به شکلی که در این روایت آمده در متن قرآن نیست، اما مضمون و مفهوم آن در قرآن وجود دارد). و آن روایتی است که در توحید صدوق از امام صادق از پدر و اجدادش از علی از پیامبر نقل شده که پس از اشاره به وجود نود و نه نام برای خدا می‌فرماید:

و هی اللَّه، الاله، الواحد، الاحد، الصمد، الاول، الآخر، السمیع، البصیر القدیر، القادر، العلی، الاعلی، الباقی، البدیع، البارئ، الاکرم، الباطن، الحی، الحکیم، العلیم،

الحلیم، الحفیظ، الحق، الحسیب، الحمید، الحفی، الرب، الرحمن، الرحیم، الذارء، الرزاق، الرقیب، الرؤف، الرائی، السلام، المؤمن، المهیمن، العزیز، الجبار، المتکبر، السید، السبوح، الشهید، الصادق، الصانع، الظاهر، العدل، العفو، الغفور، الغنی، الغیاث، الفاطر، الفرد، الفتاح الفالق، القدیم، الملک، القدوس، القوی، القریب، القیوم، القابض، الباسط، قاضی الحاجات، المجید، المولی، المنان، المحیط، المبین، المغیث، المصور، الکریم، الکبیر، الکافی، کاشف الضر، الوتر، النور، الوهاب، الناصر، الواسع، الودود، الهادی، الوفی، الوکیل، الوارث، البر، الباعث، التواب، الجلیل، الجواد، الخبیر، الخالق، خیر الناصرین، الدیان، الشکور، العظیم، اللطیف، الشافی‌⁽¹⁾

ولی آنچه در اینجا بیشتر اهمیت دارد و باید مخصوصا به آن توجه داشته باشیم این است که منظور از خواندن خدا به این نام‌ها و یا احصاء و شمارش اسماء حسنای پروردگار، این نیست که هر کس این 99 اسم را بر زبان جاری کند و بدون توجه به محتوا و مفاهیم آنها تنها الفاظی بگوید سعادتمند خواهد بود، و یا دعایش به اجابت می‌رسد، بلکه هدف این است که به این اسماء و صفات ایمان داشته باشد، و پس از آن بکوشد در وجود خود پرتوی از مفاهیم آنها یعنی از مفهوم عالم و قادر و رحمان و رحیم و حلیم و غفور و قوی و قیوم و

غنی و رازق و امثال آن را در وجود خود منعکس سازد، مسلما چنین کسی هم بهشتی خواهد بود و هم دعایش مستجاب و به هر خیر و نیکی نائل می‌گردد.

ضمنا از آنچه گفتیم روشن می‌شود که اگر در پاره‌ای از روایات و دعاها اسامی دیگری برای خدا غیر از این اسماء ذکر شده و حتی شماره نامهای خدا در

بعضی از دعاها به یکهزار رسیده هیچگونه منافاتی با آنچه گفتیم ندارد، زیرا اسماء خدا حد و حصر و انتهایی ندارد، و مانند کمالات ذات و بی انتهایش نامحدود است. هر چند پاره‌ای از این صفات و اسماء امتیازی دارد.

4- آداب نیایش گر ودعا کننده

اهمیت دعا را بداند و آن را کم نشمارد.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِین:

« قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی ... وَ أَخْفَی إِجَابَتَهُ فِی دَعْوَتِهِ فَلا تَسْتَصْغِرَنَّ شَیْئاً مِنْ دُعَائِهِ فَرُبَّمَا وَافَقَ إِجَابَتَهُ وَ أَنْتَ لا تَعْلَمُ وَ أَخْفَی وَلِیَّهُ فِی عِبَادِه»⁽¹⁾

حضرت امیرالمؤمنین: وخداوند اجابت کردن خود را در دعای بنده‌اش قرار داده است، بنا براین چیزی از دعاوخواندن او را کوچک نشمار بسا که مورد اجابت او قرار گیرد و تو نمی‌دانی.

به اجابت دعا خوش گمان باشد.

قَالَ الصَّادِقُ: «إِذَا دَعَوْتَ فَظُنَّ أَنَّ حَاجَتَکَ بِالْبَابِ»⁽²⁾

هر گاه دعا کردی، گمانت این باشد که حاجتت نزد در آماده و حاضر است.

در دعا تضرع و ابتهال داشته باشد.

قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ کَانَ یَرْفَعُ یَدَیْهِ إِذَا ابْتَهَلَ وَ دَعَا

کَمَنْ یَسْتَطْعِمُ»⁽¹⁾

رسول گرامی اسلام هنگام دعا مانند کسی که غذا طلب می‌کند، دست‌های خود را بلند می‌فرمود.

با خوف و طمع دعا کنند.

«وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً»⁽²⁾

«و او را با بیم و امید بخوانید!»

یقین به اجابت دعا داشته باشد.

قَالَ رَسُولُ اللَّه : «ادْعُوا اللَّهَ وَ أَنْتُمْ مُوقِنُونَ بِالاجَابَةِ»⁽³⁾

در حالی که یقین به اجابت خدا دارید، او را بخوانید.

هنگام دعا امید به غیر خدا نداشته باشد.

«وَ یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ»⁽⁴⁾

و درخواست کسانی را که ایمان آورده و کارهای نیک انجام داده‌اند می‌پذیرد.

با اخلاص دعا نماید وحضور قلب داشته باشد.

«وَ ادْعُوهُ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُون»⁽⁵⁾

در دعا بلند نظر باشد.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «اللَّهُمَّ أَغْنِ کُلَّ فَقِیرٍ اللَّهُمَّ أَشْبِعْ کُلَّ جَائِعٍ»⁽⁶⁾

خدایا! همه فقیران را بی‌نیاز کن. خدایا! همه گرسنه‌ها را سیر کن.

یعنی نه فقط به فکر حاجت‌ها و مشکلات و گرفتاری‌های خود باشد، بلکه به یاد دیگران هم باشد و برای آن‌ها هم دعا کند، بلکه اگر می‌خواهد به اجابت نزدیک‌تر شود، اول به دیگران و بعد برای خود دعا کند. حضرت زهرا به امام حسن فرمود: «الْجَارُ ثُمَّ الدَّارُ»⁽¹⁾اول به همسایه (دعا کنید) و بعد به خود.

5- زمان دعا

روز عرفه

این روز، روز دعا به درگاه الهی است. به همین خاطر هرچند روزه‌اش مستحب است، ولی اگرموجب ضعف شود روزه نگرفتن و دعا خواندن بهتر است.⁽²⁾

شب قدر و شب‌های احیا

شب‌های قدر در ماه رمضان، دهه‌ی آخر رمضان و چهار شب دیگر:

الف)شب اول ماه رجب ب) شب نیمه شعبان ج) شب عید فطر د) شب عید قربان

روز جمعه

امام صادق(ع): «مَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ بِیَوْمٍ أَفْضَلَ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ...»⁽³⁾

خورشید بر روزی برتر از روز جمعه طلوع نکرده است.

شب جمعه

«إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَیُنَادِی کُلَّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ مِنْ فَوْقِ عَرْشِهِ مِنْ أَوَّلِ اللَّیْلِ إِلَی آخِرِهِ أَ لَا عَبْدٌ مُؤْمِنٌ یَدْعُونِی لِدِینِهِ أَوْ دُنْیَاهُ [لِآخِرَتِهِ وَ دُنْیَاهُ] قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَأُجِیبَه»⁽¹⁾

ذات اقدس الهی هر شب جمعه از اول تا آخر شب این گونه ندا می‌دهد: آیا بنده مؤمنی نیست که تا قبل از صبح مرا برای دین یا دنیایش بخواند تا من اجابتش کنم؟

هنگام وزش باد، بارش باران، اذان ظهر و ریختن اولین قطره خون شهید.

امام صادق : «اطْلُبُوا الدُّعَاءَ فِی أَرْبَعِ سَاعَاتٍ عِنْدَ هُبُوبِ الرِّیَاحِ وَ زَوَالِ الْأَفْیَاءِ وَ نُزُولِ الْمَطَرِ وَ أَوَّلِ قَطْرَةٍ مِنْ دَمِ الْقَتِیلِ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّ أَبْوَابَ السَّمَاءِ تُفَتَّحُ عِنْدَ هَذِهِ الْأَشْیَاءِ»⁽²⁾

امام صادق : در چهار زمان به دنبال دعا باشید: وزش باد، زوال سایه‌ها (که همان ظهر شرعی است) نزول باران و اولین قطره از خون مؤمن، چون در این اوقات درهای آسمان گشوده خواهد شد.

بین الطلوعین

امام باقر: «قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُحِبُّ مِنْ عِبَادِهِ [الْمُؤْمِنِینَ] کُلَّ [عَبْدٍ] دَعَّاءٍ فَعَلَیْکُمْ بِالدُّعَاءِ فِی السَّحَرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ فَإِنَّهُ سَاعَةٌ تُفَتَّحُ فِیهَا أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ تُقْسَمُ فِیهَا الْأَرْزَاقُ وَ تُقْضَی فِیهَا الْحَوَائِجُ الْعِظَامُ»⁽³⁾

خداوند متعال از بین بندگانش بنده‌ی بسیار دعاکننده را دوست دارد پس دعا کنید در سحرها تا طلوع آفتاب، چون درهای بهشت در این هنگام باز می‌شوند، روزی‌ها در این زمان تقسیم می‌گردند و حاجت‌های بزرگ در این وقت برآورده می‌شوند.

وقت نماز عشاء

پیامبر اکرم: «مَنْ کَانَ لَهُ حَاجَةٌ فَلْیَطْلُبْهَا فِی الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَإِنَّهَا لَمْ یُعْطَهَا أَحَدٌ مِنَ الْأُمَمِ قَبْلَکُمْ یَعْنِی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ»⁽¹⁾

هر یک از شما حاجتی دارد آن را به هنگام نماز عشا طلب کند، چرا که این به امت‌های پیش از شما داده نشده است. (مخصوص شماست)

یک سوم آخر شب

پیامبر اکرم: «إِذَا کَانَ آخِرُ اللَّیْلِ یَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی هَلْ مِنْ دَاعٍ فَأُجِیبَهُ هَلْ مِنْ سَائِلٍ فَأُعْطِیَهُ سُؤْلَهُ هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ فَأَغْفِرَ لَهُ هَلْ مِنْ تَائِبٍ فَأَتُوبَ عَلَیْهِ»

ذات اقدس الهی، آخر هر شب این چنین می‌گوید: آیا دعاکننده‌ای هست تا من او را اجابت کنم؟ آیا درخواست‌کننده‌ای هست تا خواسته‌اش را عطا کنم؟ آیا آمرزش خواهی هست تا او را بیامرزم؟ آیا بنده توبه کاری هست تا توبه‌اش را بپذیریم؟

6- مکان دعا

سرزمین عرفات

«و روی أن من الذنوب ما لا یعفو [یغفر] إلا بعرفة و المشعر الحرام قال الله

تعالی- فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ و لیلة من لیالی الاَحیاء»⁽¹⁾

برخی از گناهان فقط در سه موقعیت بخشیده می‌شوند: عرفات، مشعر الحرام، که خداوند متعال فرمود: وقتی از عرفات کوچ کردید خدای را در مشعر الحرام به یاد بیاورید. و شبی از شبهای احیا!

مسجد الحرام و کعبه

«عَنِ الرِّضَا قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ مَا وَقَفَ أَحَدٌ فِی تِلْکَ الْجِبَالِ إِلَّا اسْتُجِیبَ لَهُ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَیُسْتَجَابُ لَهُمْ فِی آخِرَتِهِمْ وَ أَمَّا الْکُفَّارُ فَیُسْتَجَابُ لَهُمْ فِی دُنیاهم»⁽²⁾

کسی در این کوه‌ها توقف نکرد (حتی کافر) مگر آنکه (دعایش) اجابت شد، اگر مؤمن باشد، اجابت اخروی و اگر کافر باشد اجابت دنیایی دارد.

مساجد

الف) در حدیث قدسی آمده است که:

«فِی الْحَدِیثِ الْقُدْسِیِّ أَلَا إِنَّ بُیُوتِی فِی الْأَرْضِ الْمَسَاجِدُ فَطُوبَی لِعَبْدٍ تَطَهَّرَ فِی بَیْتِهِ ثُمَّ زَارَنِی فِی بَیْتِی»⁽³⁾

آگاه باشید که مساجد، خانه‌های من بر روی زمین‌اند، پس خوشا به حال بنده‌ای که در خانه خود تطهیر کند (وضو بگیرد) سپس مرا در خانه‌ام زیارت کند.

ب) «أَقیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّین»⁽⁴⁾

و توجّه خویش را در هر مسجد (و به هنگام عبادت) به سوی او کنید! و او را بخوانید، در حالی که دین (خود) را برای او خالص گردانید!

زیر گنبد سید الشهداء

«أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی عَوَّضَ الْحُسَیْنَ مِنْ قَتْلِهِ بِأَرْبَعِ خِصَالٍ جَعَلَ الشِّفَاءَ فِی تُرْبَتِهِ وَ إِجَابَةَ الدُّعَاءِ تَحْتَ قُبَّتِهِ وَ الْأَئِمَّةَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ وَ أَنْ لَا یُعَدَّ أَیَّامُ زَائِرِیهِ مِنْ أَعْمَارِهِمْ»⁽¹⁾

«خداوند سبحان، در عوض قتل امام حسین چهار خصلت عطا کرده است: شفا را در تربتش نهاد. اجابت دعا را زیر گنبدش قرار داد. ائمه بعدی از نسل اویند. مدت زمانی را که زائرین آن حضرت برای زیارت می‌گذرانند، جزء عمرشان به حساب نمی‌آورد.

رو به قبله دعا کردن

رو به قبله دعا کنید و دست‌های خود را به طرف آسمان بلند کنید.

7- استجابت دعا

اشاره

همه ما در زندگی با خواسته‌های ریز و درشتی رو به رو هستیم

و با توجّه به تربیت دینیمان آنچه را که دستمان میرسد تلاش میکنیم تا با یاری خداوند متعال به آنها برسیم اما گاهی میبینیم هر چه تلاش میکنیم هر چه دعا میکنیم نمی‌شود که نمی‌شود اینجاست که با خود میگوییم مگر دعا چاره مشکلات نیست پس چرا نمی‌شود دچار شک و بد دلی نسبت به خداوند و دین و زمین

و آسمان میشویم غافل از اینکه هیچ گاه خداوند یگانه آن مهربان ترین مهربانان از احوال بندگانش بیخبر نیست که اگر چنین بود حتی برای یک لحظه، فیض حیات از عالم امکان رخت میبست، حال این سؤال پیش می‌آید

که پس چرا دعاهایمان مستجاب نمی‌شود؟ در اینجا برای پاسخ از روایات اصول کافی استفاده میکنیم:

مردی نزد جعفر بن محمد الصادق عرضه داشت:⁽¹⁾گفت آیه‌ای در قرآن هست من آن را می‌جویم ولی نمی‌یابم. فرمود کدام آیه است که تخلف شده است و تو، به نتیجه نرسیده‌ای؟ گفت اول اینکه خداوند در قرآن فرموده است. «وَ قَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ»⁽²⁾مرا بخوانید تا استجابت کنم شمار را و من مکرر دعا کرده‌ام و نشده. امام فرمود: آیا گمان می‌کنی خدا خلف وعده بکند؟ (خلف وعده قبیح است عقلاً و شرعاً مذموم است. خدا می‌فرماید: «اوفوا بالعهد»؛ هر عهدی که کردید وفا بکنید آن وقت خودش به وعده‌اش وفا نمی‌کند که دعا بکنند اجابت نشود؟) اظهار حیرت کرد گفت آقا البته هیچ وقت خدا خلف وعده نمی‌کند پس علت چیست؟ می‌فرماید: اینکه فرمود دعا کنید تا من اجابت کنم، نه هر کس می‌خواهد باشد اگر تو حرف خدا را شنیدی، خدا هم حرف تو را می‌شنود.

روزی به خدمت عالم بزرگوار آقای حاج ملا علی همدانی رسیدم و از

ایشان داستان عجیب و جالبی شنیدم. وی فرمود: روزی وارد صحن مطهر امام حسین شدم، دیدم گوشه‌ای شلوغ است، جلو رفتم و سؤال کردم: چه خبر است؟ بچه‌ای را نشان دادند که از مناره‌ی صحن بالا رفته و از آنجا به پایین

پرت شده. پدر این طفل که حمّال است – خطاب به بچه کرده (وسط زمین و آسمان) که بایست و طفل همان جا مانده. نردبان آورده و او را سالم پایین آوردند، از پیرمرد با تعجّب سؤال کردم: چه چیز باعث شده که شما به این مقام برسی؟ گفت: این کار مهمی نیست! ما اصرار کردیم، گفت: رمز این کار این است که من از اول بلوغ و تکلیف، سعی کرده‌ام هر چه خدا فرموده عمل کنم و تابع خواسته‌های نفس و شیطان نباشم. امروز هم یک چیزی من خواستم، خداوند عزیز و قادر قبول کرد.⁽¹⁾

* اجابت به تدریج و به وسیله اسباب

اجابت دعا شرایط دارد و بعد از آن هم که شرایطش درست شد اجابت دعا دو قسم است گاهی صلاح در این است که فوراً بشود گاهی صلاح در تدریج است، اینکه فرمود استجب لکم نه اینکه بدون سبب اجابت شود؟

خدا فرمود دعا کن بگو خدایا این مریض را شفا بده آن وقت اگر اجابت شد اجابتش نه فوری و بدون اسباب است که مثلاً بدون دواء و جراحی خوب شود فرمود استجب لکم تو می‌خواهی که این مریض خوب شود خوبش می‌کنیم هر چند مثلاً ماه دیگر با دواء و جراحی نه این که آناً خرق اسباب شود مگر معجزه می‌خواهی؟ آن هم مخصوص پیغمبر و امام است برای مصالح

دیگری وگرنه اجابت لازمه‌اش خرق اسباب نیست.

دعا بالاخره مستجاب است ولی به اسباب و به تدریج، نه این که خرق عادت و بدون اسباب، خدا مستجاب می‌کند با اسباب گاهی مثلاً یک سال طول می‌کشد.

در اصول کافی از عجله داشتن در استجابت دعا نهی شده است. چون خداوند هم قدرت دارد، و هم حکیم و هم بنده‌ی خود را دوست می‌دارد و در هر صورت برای بنده‌ی خود خیر را می‌خواهد و مقدر می‌فرماید، و از طرفی علم انسان محدودچه بسیار که چیزی را خیر خود می‌داند و حال اینکه شرّ اوست و از طرفی دنیا چه ارزش دارد تا خواسته‌های جزئی آن چه باشد در هر حال می‌گذرد مثلاً از خداوند خانه و پارک و فرش خواسته آیا مدت استفاده از اینها با آن همه دردسرهایش چند سال است.

* گاهی مصلحت در تاخیر استجابت است

جوان عزیز تو دعا بکن بگو: خدایا برای حفظ دینم همسر صالحه‌ای نصیب فرما، مستجاب می‌شود. اما به مرور و گاهی هم می‌شود که خود تاخیر مصالحی دارد یعنی ممکن است زود مستجاب شود. لکن مصلحت هایی مخفی است که کمی باید طول بکشد، گاه می‌شود مومنی حاجتی دارد با سوز دل به درگاه خدا ندبه می‌کند، ندا می‌رسد حاجتش رواست اما به این زودی به او ندهید زیرا که اگر زود به او دادید دیگر ما را از سوز دل نمی‌خواند، ما صدای ناله بنده مان را دوست داریم این بنده تا گرفتار است با روی سوز دل ما را می‌خواند و با سوز دل یا الله گفتن هم دوای تمام دردهای باطنی اوست ولی همین که حاجحتش را دادند، دیگر در مسجد حضور پیدا نمی‌کند.

نزدیک‌ترین حالات بنده به پروردگارش وقتی است که سرش به سجده باشد.⁽¹⁾دلش شکسته باشد، چشمش گریان باشد، این نزدیکترین حالات بنده به

خداست، آن وقت چنین سعادت عظیمی به تو داده اگر مثلاً خدا دنیا و مظاهر آن را داد و این سعادت کنار برود آیا می‌ارزد؟ اگر پرده عقب برود می‌گویی نه، کامیابی و رسیدن به مراد، نفس را گردن کلفت‌تر می‌کند، انسان را از خدا دور می‌کند، کام‌های مادی غالب می‌شود، کام الهی، روحانی اخروی رها می‌شود، اما در حاجات مادی صورتش ناکامی است باطنش رحمت، لطف، فضل کرم، ظاهرش گریه و انابه است اما باطنش خنده و شادمانی است.

خلاصه مطلب این که خداوند متعال خود، ما را آفریده و بهتر از خود ما و هر کس دیگر نیازهای واقعیمان را می‌داند که چه چیز برای ما بهتر است و چه چیز نیست! قرار نیست هرچه که ما فکر می‌کنیم به صلاحمان است همان باشد ما به واسطه جهل نسبی‌مان از عواقب آنچه که بدنبالش هستیم آگاهی نداریم چه بسا که آن خواسته برای ما چون زهر کشنده‌ای باشد که با اصرار می‌خواهیمش در بدست آوردن آن ناله‌ها می‌کنم و وقتی عواقب سوءاش دامنمان را گرفت باز ناله می‌کنیم که خدایا چرا چنین و چنان کردی؟ و فراموش می‌کنیم این همان چیزی بود که در راه رسیدنش داشتیم هلاک می‌شدیم .

پس هر گاه شما را حاجتی پیش آمد بخوانید خداوند بلند مرتبه را اما با حسن ظن با آگاهی به اینکه او قادر مطلق است اعتماد کنید صبر داشته باشید تا نتیجه

خواسته تان را به بهترین نحو بیابید خداوند هرگز خلاف وعده نمی‌کند.⁽¹⁾

8- عوامل استجابت دعا

الف) عوامل نظری و اعتقادی

ارزش دعای خود را کم نداند وکوچک نشمارد.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ : «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی... وَ أَخْفَی إِجَابَتَهُ فِی دَعْوَتِهِ فَلَا تَسْتَصْغِرَنَّ شَیْئاً مِنْ دُعَائِهِ فَرُبَّمَا وَافَقَ إِجَابَتَهُ وَ أَنْتَ لَا تَعْلَم»⁽²⁾

وخداوند اجابت کردن خود را در دعای بنده‌اش قرار داده است، بنا براین چیزی از دعاوخواندن او را کوچک نشمار بسا که مورد اجابت او قرار گیرد و تو نمی‌دانی.

حسن ظن به اجابت خدا داشته باشد.

قَالَ الصَّادِقُ :«إِذَا دَعَوْتَ فَظُنَّ أَنَّ حَاجَتَکَ بِالْبَابِ»⁽³⁾

هر گاه دعا کردی، گمانت این باشد که حاجتت نزد در آماده و حاضر است.

«فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ»⁽⁴⁾

من نزدیکم! دعای دعا کننده را، به هنگامی که مرا می‌خواند، پاسخ می‌گویم!

حضور قلب در دعا داشته باشد.

قَالَ الصَّادِقُ :«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لا یَسْتَجِیبُ دُعَاءً بِظَهْرِ قَلْبٍ سَاهٍ فَإِذَا دَعَوْتَ فَأَقْبِلْ بِقَلْبِکَ ثُمَّ اسْتَیْقِنْ بِالاجَابَةِ»⁽¹⁾

خداوند متعال دعائی که از دلی غافل سرزند مستجاب نخواهد کرد، پس هر گاه خواستی دعا کنی، با (حضور) قلبت به او روی بیاور، آنگاه یقین به اجابتش داشته باش.

ایمان داشته باشد.

«وَ یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ»⁽²⁾

و درخواست کسانی را که ایمان آورده و کارهای نیک انجام داده‌اند می‌پذیرد.

از روی ترس و طمع دعا کند.

«وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً»⁽³⁾

و او را با بیم و امید بخوانید!

فقط خداوند را بخواند.

برای اجابت دعا فقط خداوند را بخوانید: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ»⁽⁴⁾

ب) عوامل عملی و رفتاری

با نام خدا شروع کند.

قَالَ رَسُولُ اللَّه: «لا یُرَدُّ دُعَاءٌ أَوَّلُهُ بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ»⁽⁵⁾

دعائی که با «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» آغاز گردد رد نمی‌شود.

پس از نماز

قَالَ الصَّادِقُ : «...جَاءَ رَجُلٌ آخَرُ إِلَی الْمَسْجِدِ فَصَلَّی رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ أَثْنَی عَلَی اللَّهِ

عَزَّ وَ جَلَّ وَ صَلَّی عَلَی النَّبِیِّ وَ آلِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّه سَلْ تُعْطَ»⁽¹⁾

... مرد دیگری آمد و دو رکعت نماز خواند و سپس خدای عزوجل را ثنا گفت و بر پیامبر و خاندانش درود فرستاد. دراین هنگام رسول خدا به او فرمود: بخواه که به تو داده خواهد شد.

بعد از عمل واجب دعا کنید.

«قَالَ رَسُولُ اللَّه : «مَنْ أَدَّی فَرِیضَةً فَلَهُ عِنْدَ اللَّهِ دَعْوَةٌ مُسْتَجَابَةٌ»⁽²⁾

هر کس نماز واجبی بجای آورد یک دعای مستجاب نزد خدا خواهد داشت.

وفای به عهد الهی نماید.

«وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ»⁽³⁾

و به پیمانی که با من بسته‌اید وفا کنید، تا من نیز به پیمان شما وفا کنم.

آری اگر بخواهیم خداوند به حاجات، دعاها و خواسته‌های ما توجه فرماید، ما هم باید به دستورات او توجه و عمل کنیم. در جای دیگر می‌فرماید: «فَاذْکُرُونی أَذْکُرْکُمْ»⁽⁴⁾«پس به یاد من باشید، تا به یاد شما باشم!» حال چگونه توقع داریم ما خدا را نافرمانی و معصیت کرده ولی خداوند خواسته‌های ما را

اجابت نماید؟ و ظرف دلی که از گناه آلوده و کثیف گردیده، در آن شیر معرفت و تقرّب و اجابت ریخته شود؟

حلال بودن غذا و طهارت باطن

قَالَ رَسُولُ اللَّه : «لِمَنْ قَالَ لَهُ أُحِبُّ أَنْ یُسْتَجَابَ دُعَائِی قَالَ لَهُ: طَهِّرْ مَأْکَلَکَ وَ لَا تُدْخِلْ بَطْنَکَ الْحَرَامَ»⁽¹⁾

رسول خدا در پاسخ کسی که گفت: دوست دارم دعایم مستجاب شود، فرمود: مرکز تهیه‌ی غذایت را پاک کن و در شکمت، حرام داخل ننما.

«أَیُّها أَزْکی طَعاماً»⁽²⁾

کدام یک از آنها غذای پاکیزه‌تری دارند.

انجام عمل صالح ونیک

قَالَ رَسُولُ اللَّه :«یَا أَبَا ذَرٍّ یَکْفِی مِنَ الدُّعَاءِ مَعَ الْبِرِّ مَا یَکْفِی الطَّعَامَ مِنَ الْمِلْحِ»⁽³⁾

آن مقدار که نمک برای غذا کافی است، همان مقدار دعا در کنار کار نیکو کفایت می‌کند.

«وَ یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ»⁽⁴⁾

و درخواست کسانی را که ایمان آورده و کارهای نیک انجام داده‌اند می‌پذیرد.

دعا برای دیگران

برای دیگران نیز دعا کنید:

قَالَ الصَّادِقُ: «مَنْ قَدَّمَ فِی دُعَائِهِ أَرْبَعِینَ مِنَ الْمُومِنِینَ ثُمَّ دَعَا لِنَفْسِهِ اسْتُجِیبَ لَهُ»⁽¹⁾

یعنی هرکس پیش از دعاکردن برای خودش چهل مؤمن را دعاکند دعایش مستجاب می‌شود.

توبه

«وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطایاکُمْ وَ سَنَزیدُ الْمُحْسِنین»⁽²⁾

و بگویید: «خداوندا! گناهان ما را بریز!» تا خطاهای شما را ببخشیم و به نیکوکاران پاداش بیشتری خواهیم داد.

باصلوات بر پیامبر و اهل بیت شروع شود

قَالَ الصَّادِق : «قَالَ لَا یَزَالُ الدُّعَاءُ مَحْجُوباً حَتَّی یُصَلَّی عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد»⁽³⁾

دعا همواره در پرده وحجاب است تا زمانی‌که بر محمد و آل او سه درود فرستاده شود.

آری به یقین یکی از دعاهای مستجاب در درگاه خداوند است و کسی که حوائج و خواسته‌هایش را بین دو صلوات و دعای مستجاب قرار دهد، خداوند به آن‌ها توجه فرموده و به استجابت نزدیک‌تر می‌شود.

حضرت رسول فرمود: «اجْعَلُونِی فِی أَوَّلِ الدُّعَاءِ وَ فِی آخِرِهِ وَ فِی وَسَطِهِ»⁽⁴⁾مرا در اول دعا و در وسط و آخر دعا قرار دهید.

«إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلیماً»⁽¹⁾خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستد‌ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر او درود فرستید و سلام گویید و کاملًا تسلیم (فرمان او) باشید.

9- اهمیت، شأن و جایگاه صلوات

اشاره

مفهوم این آیه مبارکه این است که: مقام پیامبر اسلامبقدری والا و ارجمند است که آفریدگار عالم هستی و تمام فرشتگانی که تدبیر این جهان به فرمان حق بر عهده آنها گذارده شده است بر او درود می فرستند اکنون که چنین است شما مؤمنان نیز با این پیام جهان هستی، هماهنگ شوید و بر او درود بفرستید.

از آیه فوق استفاده میشود که:

الف: صلوات خدا و فرشتگان بر پیامبردائمی است «یصّلون»

ب: صلوات بر پیامبر، لازمه ایمان و از وظائف مؤمنان است.

«صلّوا علیه وسلّموا»

آثار صلوات:

آثار صلوات :

1- صلوات کلید استجابت دعا است.

2- سبب سنگین شدن میزان اعمال مؤمن در قیامت است.

3- خداوند بر صلوات فرستنده درود فرستاده و لغزش اورا می پوشاند

4- باعث رضایت وخوشنودی خداوند می‌شود.

5- باعث نورانی شدن انسان در قیامت است.

6- باعث زدودن نفاق از دلها است.

7- باعث ایمنی از تلخی مرگ وجان دادن است.

8- آرامش بخش و اطمینان آور است.

9- وسیله‌ی عافیت است.

10- باعث قرب و نزدیک شدن به خدا و پیامبر و اهلبیت است.

علامه طباطبائیدر تفسیر المیزان می‌فرمایند: صلوات به معنای این است که از گلستان اهلبیت گلی چیده و به خودشان هدیه دهیم.

11- باعث دور شدن شیطان است.

12- کفاره و ویران کننده گناهان است.

13- نوری بر پل صراط در قیامت است.

14- وسیله‌ی ایمن شدن از آتش دوزخ است.

15- جبران کننده اعمال است.

16- وسیله‌ی سنگین و زیاد شدن ثواب کار های نیک است.

17- وسیله‌ی تأمین امور در دنیا و آخرت است.

18- وسیله‌ی درک ظهور صاحب الزمان

19- شفای دردها است.

20- وسیله‌ی طلب آمرزش فرشتگان برای انسان است.

21- اکسیر احمر است.

22- بهای شفاعت است.

23- وسیله‌ی نورانی و مصفّا و استحکام روح است.

24- وسیله‌ی اظهار دوستی و ارتباط است.

25- اطاعت از امر الهی است. «صلّوا »

26- وسیله‌ی همراهی با ملائکه است. «یصّلون»

27- اجر و ثواب فراوان دارد.

28- باعث نزول رحمت الهی است.

29- باعث قبولی اعمال است.

30- بوی خوش مجالس است.

31- خلاصی از غیبت است.

32- توانگر و غنی کننده است.

33- وسیله‌ی یاد آمدن فراموش شده است.

34- وسیله‌ی ثابت قدم شدن بر پل صراط است.

35- نور در قبر است.

36- وسیله‌ی دفع عطش در قیامت است.

37- وسیله‌ی نجات از ترس و نگرانی در قیامت است.

38- وسیله‌ی ایمنی از تلخی ازمرگ است.

39- وسیله‌ی دوری از خواری و ذلّت است.

40- وسیله‌ی زنده شدن دل است.

41- نشانه دوام محبّت با اهل بیت است.

42- وسیله‌ی معطّر شدن در دنیا و آخرت است.⁽¹⁾

10- عوامل مستجاب نشدن دعا

گناه و معصیت

قَالَ الْبَاقِرُ : «إِنَّ الْعَبْدَ یَسْأَلُ اللَّهَ الْحَاجَةَ فَیَکُونُ مِنْ شَأْنِهِ قَضَاوهَا إِلَی َاجَلٍ قَرِیبٍ أَوْ إِلَی وَقْتٍ بَطِیءٍ فَیُذْنِبُ الْعَبْدُ ذَنْباً فَیَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لِلْمَلَکِ لا تَقْضِ حَاجَتَهُ وَ احْرِمْهُ إِیَّاهَا فَإِنَّهُ تَعَرَّضَ لِسَخَطِی وَ سْتَوْجَبَ الْحِرْمَانَ مِنِّی»⁽²⁾

بنده‌ی خدا از خدا حاجتی می‌خواهد و به گونه‌ای است که باید در زمانی نزدیک یا کمی دورتر برآورده شود اما این بنده گناهی مرتکب می‌شود در نتیجه، خداوند متعال به فرشته می‌فرماید: حاجتش را برآورده نکن و او را از آن محروم ساز زیرا او خودش را در معرض غضب من قرار داد واز جانب من مستوجب محرومیت گردید.

نبودن معرفت و شناخت به خداوند

نبودن معرفت وشناخت به خداوند

قَالَ الْکَاظِمُ : «قَالَ قَوْمٌ لِلصَّادِقِ نَدْعُو فَلا یُسْتَجَابُ لَنَا قَالَ ِأَنَّکُمْ تَدْعُونَ مَنْ لا تَعْرِفُونَهُ»⁽¹⁾

گروهی به امام صادق گفتند: ما دعا می‌کنیم ولی دعای ما مستجاب نمی‌شود؟ فرمود: بخاطر آنکه شما کسی را می‌خوانید که او را نمی‌شناسید.

مطابقت نداشتن دعا با خیر و شر انسان

«عَسی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ»⁽²⁾

در حالی که برایتان ناخوشایند است. چه بسا چیزی را خوش نداشته باشید، حال آن که خیرِ شما در آن است. و یا چیزی را دوست داشته باشید، حال آنکه شرِّ شما در آن است.

استجابت دعا خلاف حکمت الهی باشد

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ : «إِنَّ کَرَمَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَا یَنْقُضُ حِکْمَتَهُ فَلِذَلِکَ لَا یَقَعُ [لَا تَقَعُ] الْإِجَابَةُ فِی کُلِّ دَعْوَةٍ»⁽³⁾

همانا کرم خدای سبحان حکمت او را برهم نمی‌زند، بر همین اساس است که هر دعائی به اجابت نمی‌رسد.

کفر به خدا و رسول خدا

«اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ»⁽⁴⁾

چه برای آنها استغفار کنی، و چه نکنی، (حتّی) اگر هفتاد بار برای آنها استغفار کنی، هرگز خدا آنها را نمی‌آمرزد! چرا که خدا و پیامبرش را انکار کردند و خداوند جمعیّت فاسقان را هدایت نمی‌کند!

11- عوامل تأخیر استجابت دعا

عدم سلامت نیّت

گاهی نیت انسان سالم نیست و باید نیت را اصلاح کرد:

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِین : «لَا یُقَنِّطَنَّکَ تَأْخِیرَ إِجَابَةِ الدُّعَاءِ فَإِنَّ الْعَطِیَّةَ عَلَی قَدْرِ النِّیَّة»⁽¹⁾

دیر مستجاب شدن دعا تورا از رحمت خدا نومید نسازد زیرا بخشش و عطای الهی به اندازه‌ی عزم ونیت است.

خداوند دوست دارد صدای دعای بنده خویش را بشنود.

قَالَ الصَّادِقُ : «إِنَّ الْعَبْدَ لَیَدْعُو فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْمَلَکَیْنِ قَدِ اسْتَجَبْتُ لَهُ وَ لَکِنِ احْبِسُوهُ بِحَاجَتِهِ فَإِنِّی أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَ صَوْتَهُ وَ إِنَّ الْعَبْدَ لَیَدْعُو فَیَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَجِّلُوا لَهُ حَاجَتَهُ فَإِنِّی أُبْغِضُ صَوْتَهُ»⁽²⁾

یعنی هرآینه بنده دعا می‌کند وخداوند عزوجل به دو فرشته می‌فرماید: من دعای اورا مستجاب کردم اما حاجتش را نگه‌دارید زیرا دوست دارم صدای اورا بشنوم. وبنده‌ای دعا می‌کند وخدای تعالی می‌فرماید: زود خواسته‌اش را بدهید . من دوست ندارم صدای اورا بشنوم.

ای یا مخلص که نالد در دعا تا رود دود خلوصش تا سما

تا رود بالای این سقف برین بوی مجم-ر از انینُ المُذنِبین

پس ملائک با خدا نالند زار کای مجیب هر دعا، وی مستجار

بنده‌ی مؤمن تضرع می‌کند او نمی‌داند به جز تو مستَند

تو عطا بیگانگان را می‌دهی از تو دارد آرزو هر مشتهی

حق بفرماید که نز خواریّ اوست عینِ تأخیر عطا، یاریّ اوست

حاجت آوردش ز غفلت سوی من آن کشیدش موکشان در کوی من

گر برآرم حاجتش او وا رود هم در آن بازیچه مست غرق شود

گرچه می‌نالد به جان یا مستجار دل شکسته، سینه خسته، گو بزار

خوش همی آید مرا آواز او وآن خدایا گفتن و آن راز او

گرچه حق آن است که بگوییم هیچ دعایی نیست مگر اینکه مستجاب می‌شود چون خداوند بدون قید و شرط می‌فرماید: «ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکُمْ»⁽¹⁾مرا بخوانید تا (دعای) شما را بپذیرم. باید توجه داشته باشید که خداوند؛

الف) بخشنده است. ب) همه چیز از آن اوست. ج) بر همه چیز قدرت دارد. د) انسان را دوست می‌دارد.

ولی اساس کارهای خداوند بر حکمت و مصلحت است. پس بهتر است با توجه به روایات در باب استجابت دعا چنین جمع‌بندی کنیم که:

الف) خداوند بر اساس حکت آنچه را می‌خواهی می‌دهد.

ب) گاهی صلاح نیست، مشابه آن را می‌دهد.

ج) گاهی صلاح نیست، معادل آن بلا و گرفتاری را از انسان دور می‌کند.

د) گاهی صلاح نیست به خود انسان آنچه خواسته بدهد، برای نسل و ذریه‌ی او مقدر می‌کند.

ه-) و گاهی هم صلاح نمی‌داند که در دنیا برآورده کند، در قیامت آنقدر به او

عطا می‌کند تا او را راضی کند به شکلی که بنده می‌گوید: «ای کاش خداوند در دنیا هیچ کدام از دعاهای مرا مستجاب نمی‌کرد.»

12- سیمای دعا در قرآن

13-سیماوآثار دعا و روایات

1- خداوند دعوت کننده است و اجابت می‌کند. «وَ قالَ رَبُّکُمُ ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکُم»⁽¹⁾

2- اوبه بندگان نزدیک است. «إِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنیّ‌ِ فَإِنیّ‌ِ قَرِیب»⁽²⁾

3- او شنوای دعای بندگان است. «إِنَّ رَبیّ‌ِ لَسَمِیعُ الدُّعَاء»⁽³⁾

4- وعده اجابت دعا فرموده خلاف وعده نمی‌فرماید. «إِنَّکَ لَا تخُْلِفُ المِْیعَاد»⁽⁴⁾

5- نباید از لطف و رحمتش مأیوس شویم.«لَا تَقْنَطُواْ مِن رَّحْمَةِ الله» ⁽⁵⁾

6- همه انسان‌ها فقیر درگاه غنای او هستند. «یَأَیهَُّا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلیَ الله»⁽⁶⁾

7- سرنخ هستی به دعا است.«قُلْ مَا یَعْبَؤُاْ بِکمُ‌ْ رَبیّ‌ِ لَوْ لَا دُعَاؤُکُم»⁽⁷⁾

8- دعا امر فطری است.«دَعَوُاْ اللَّهَ مخُْلِصِینَ لَهُ الدِّین»⁽¹⁾

9- همه موجودات هم از او می‌خواهند. «یَسَْلُهُ مَن فیِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْض»⁽²⁾

10- لطف خداوند را در همه حال فراموش نکنیم.

«فَلَمَّا کَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَن لَّمْ یَدْعُنَا إِلیَ ضُرٍّ مَّسَّهُ»⁽³⁾

11- حال خردمندان در دعا است.«لاََیَاتٍ لّأُِوْلیِ الْأَلْبَاب»⁽⁴⁾

12- همه چیز را از او بخواهیم.

«الَّذِی خَلَقَنیِ فَهُوَ یهَْدِین ... وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَن یَغْفِرَ لیِ خَطِیَتیِ یَوْمَ الدِّین»⁽⁵⁾

13- از او بخواهیم که عزت و قدرت از آن اوست.«وَ تُعِزُّ مَن تَشَاءُ وَ تُذِلُّ مَن تَشَاء»⁽⁶⁾

14- اراده و خواست او حاکم است.«یُصِیبُ بِهِ مَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ» ⁽⁷⁾

15- رو به سوی او آوریم. «فَفِرُّواْ إِلیَ اللَّهِ »⁽⁸⁾

16- چه پناهگاهی مطمئن تر از او است؟

«أَمَّن یجُِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوء»⁽⁹⁾

17- فقط به او تکیه کنیم. «عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ» ⁽¹⁰⁾

18- دعا نجات بخش از غم و اندوه است. «وَ نجََّیْنَاهُ مِنَ الْغَم»⁽¹⁾

19- دعاء دوست خدا ابراهیم «رَبّ‌ِ هَبْ لیِ حُکْمًا...» ⁽²⁾

20- انسان در دنیا و آخرت بی‌نیاز از دعا نیست. «دَعْوَئهُمْ فِیهَا سُبْحَانَکَ اللَّهُم»⁽³⁾

21- دعا و آخرین کلام «سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُون * وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلین * وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ»⁽⁴⁾

22- دعا با تضرع در خلوت «ادْعُواْ رَبَّکُمْ تَضَرُّعًا وَ خُفْیَة»⁽⁵⁾

23- دعا همراه با بیم امید «وَ ادْعُوهُ خَوْفًا وَ طَمَعًا»⁽⁶⁾

24- دعا همراه با ایمان و عمل«وَ یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَات»⁽⁷⁾

25- دعا بعد از استغفار و توبه«فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ» ⁽⁸⁾

26- دعای آگاهانه «وَ یَدْعُ الْانسَانُ بِالشرَِّّ دُعَاءَهُ بِالخَْیرِْ وَ کاَنَ الْانسَانُ عجَُولا»⁽⁹⁾

27- دعا به همراه اخلاص «فَادْعُوهُ مخُْلِصِینَ لَهُ الدِّین»⁽¹⁰⁾

28- دعا و دل بستن به خدا«وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلا»⁽¹¹⁾

29- دعا و اقرار به گناه «قَالَ رَبّ‌ِ إِنیّ‌ِ ظَلَمْتُ نَفْسیِ فَاغْفِرْ لیِ فَغَفَرَ لَهُ»⁽¹⁾

30-دعا و طلب استغفار«فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَ قِنَا عَذَابَ النَّار»⁽²⁾

31- دعا به همراه اصرار، تکرار، استمرار«وَ أَدْعُواْ رَبیّ‌ِ عَسیَ أَلَّا أَکُونَ بِدُعَاءِ رَبیّ‌ِ شَقِیًّا»⁽³⁾

32- زمان دعا «تَتَجَافیَ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ یَدْعُونَ رَبهَُّم»⁽⁴⁾

33- دعا به همراه اسماء الهی «وَ لِلَّهِ الْأَسمَْاءُ الحُْسْنیَ فَادْعُوهُ بهَِا» ⁽⁵⁾

34- وسیله دعا «وَ ابْتَغُواْ إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ» ⁽⁶⁾

35- نزول باران با دعا «اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ إِنَّهُ کاَنَ غَفَّارًا * یُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَیْکمُ مِّدْرَارًا»⁽⁷⁾

36- جلب اموال و فرزندان و باغ‌های سرسبز با دعا

«وَ یجَْعَل لَّکمُ‌ْ جَنَّاتٍ وَ یجَْعَل لَّکمُ‌ْ أَنهَْارًا» ⁽⁸⁾

13- سیما و آثار دعا در روایات

13- سیما و آثار دعا در روایات

1- کسی که به دعا موفق شود، از اجابت محروم نمی‌گردد.

2- کسی که خدا را اطاعت کند، خدا هم دعای او را اجابت فرماید.

3- کسی که قطع رحم نکند، خداوند دعای او را اجابت فرماید.

4- از دعا کردن ملول و خسته نشوید، خداوند او را در جایی به حساب می‌آورد.

5- کسی که درب خانه‌ی خدا را بکوبد، خداوند درب را بر روی او می‌گشاید.

6- هیچ کس با دعا به هلاکت نرسید.

7- خداوند بنده‌اش را در حال دعاکردن دوست می‌دارد.

8- زمانی که دعاها کم شود، بلاء نازل می‌شود.

9- دعاء سلاح اولیاء خداوند است.

10- دعاء کلید خوشبختی است.

11- دعاء کلید رحمت و چراغ زاهدان است.

12- دعاء از تیرهای آهنین نافذتر است.

13- دعاء مخ عبادت است.

14- دعاء سپر مؤمن است.

15- دعاء شفاء درد است.

16- دعاء در سختی و راحتی سزاوار و شایسته است.

17- دعاء قضاء را تغییر می‌دهد.

18- با دعاء بلاها رفع می‌شود.

19- دعاء و شکایت را به نزد کسی ببر که قدرت بر اجابتش دارد.

20- دعاء نور زمین و آسمان است.

21- برای تعجیل فرج زیاد دعاء کنید.

22- عاجزترین مردم کسی است که در دعاء عاجز باشد.

23- دعاء صدقه است.

24- هر کس غیر خدا را بخواند، مستحق محروم شدن است.

25- در دعاء کردن و خواستن اصرارکنید که خداوند دوست می‌دارد.

26- کسی که بر کوبیدن درب اصرار کند، موفق می‌شود.

27- به هنگام قرائت قرآن و اذان و باران و شهادت دادن برای مظلوم، دعاء مستجاب است.

28- بین نمازها و بعد از نمازها دعاء مستجاب می‌شود.

29- بعد از ده مرتبه «یا الله» و «یا رب» دعاء مستجاب می‌شود.

30- بعد از «یا رب» در سجده دعاء مستجاب می‌شود.

31- بعد از دو رکعت نماز در مسجد دعاء مستجاب می‌شود.

32- بعد از صلوات بر محمد آلش، دعاء مستجاب می‌شود.

33- بعد از اسماء حسنای الهی ، دعاء مستجاب است. (اسماء الهی در صفحه‌ی ... ذکر شده است.)

34- بعد از اسماء ائمه، دعاء مستجاب است.

35- در مسجد الحرام و به خصوص در رکن یمانی، دعاء مستجاب است.

36- در اماکن متبرکه و زیارات ائمه علیهم السلام، دعاء مستجاب است.

37- در زمان‌های مبارک و عزیز مثل ظهر روز جمعه و آخر شب قبل از طلوع فجر، روز عرفه، شب جمعه، به هنگام افطار، هنگام جهاد در راه خدا، هنگام عیادت مریض و گرفتار دعاء مستجاب است.

38- دعاء بهترین عبادت است.

39- دعاء سلاح مؤمن است.

40- بهترین اعمال نزد خداوند در زمین دعاء است.

41- بهترین دعاء استغفار است.

42- دعای پنج گروه از درگاه خداوند رد نمی‌شود. (پیشوای عادل، مظلوم، پدر برای فرزند، مؤمن برای برادر دینی‌اش)

43- نیمی از همه‌ی نیکی‌ها دعاست.

44- دعا بیش‌تر علامت خداشناس‌تر است.

45- امیرالمؤمنین علی مردی بود که بسیار دعا می‌کرد.

46- دعا کلید رستگاری است.

1- کسی که عاق والدین است.

2- گناهکار

3- حرام خور

4- کسی که قساوت دارد.

5- خانه‌ای که غنا خوانده شود.

6- شرابخوار

7- دعاء کننده‌ی بدون عمل

8- ستمگر

9- بدعت‌گزار

10- در جامعه‌ای که زنا ظاهر شود.

11- در جامعه‌ای که ستمگران حاکم شوند.

12- در جامعه‌ای که در امر به معروف و نهی از منکر سهل‌انگاری شود.

13- مردی که در خانه بنشیند و طلب روزی کند.

15- دعاء طلب روزی بعد از بخشش و انفاق به غیر از مسیر خودش.

16- دعایی که قبل از آن تمجید خداوند نباشد.⁽¹⁾

13- دعاهای قرآنی

اشاره

دعاهای آسمانی دعاهایی است که در متن کلام الهی، آیات قرآن مطرح شده و توجه به مفاهیم و معانی آن‌ها ارزشمند بوده و در حقیقت به ما یاد می‌دهد که چه چیزهایی را از خدا بخواهیم.

«انتخاب راه»

(ربّنا) «اهْدِنَا الصِّرَ طَ الْمُستَقِیمَ» }فاتحه/6{

(پروردگارا!) ما را به راه راست هدایت فرما.

نکته‌ها:

در قرآن مجید دو نوع هدایت مطرح شده است:

الف: هدایت تکوینی، نظیر هدایت زنبور عسل که چگونه از شهد گلها بمکد و چگونه کندو بسازد. و یا هدایت و راهنمایی پرندگان در مهاجرت‌های زمستانی و تابستانی. آنجا که قرآن می‌فرماید: «ربّنا الّذی اعطی کلّ شی‌ء خلقه ثم هدی» (طه، 50) بیانگر این نوع از هدایت است.

ب: هدایت تشریعی که همان فرستادن انبیای الهی و کتب آسمانی برای هدایت بشر است.

کلمه‌ی «صراط» («صراط» در قیامت نام پلی است بر روی دوزخ که همه‌ی مردم باید از روی آن عبور کنند.) بیش از چهل مرتبه در قرآن آمده است. انتخاب راه و خط فکری صحیح، نشانه‌ی شخصیت انسان است.

راه‌های غیرالهی متعدّدی در برابر انسان قرار دارد که او باید یکی را انتخاب کند:

انسان مؤمن، راه خداوند واولیای او را انتخاب می‌کند که بر دیگر راه‌ها امتیازاتی دارد:

الف: راه الهی ثابت است، بر خلاف راه‌های طاغوت‌ها و هوس‌های مردم و هوس‌های شخصی که هر روز تغییر می‌کنند.

ب: یک راه بیشتر نیست، در حالی که راه‌های دیگر متعدّد و پراکنده‌اند.

ج: در پیمودن آن، انسان به مسیر و مقصد مطمئن است.

د: در پیمودن آن، شکست و باخت وجود ندارد.

راه مستقیم، راه خداست. «انّ ربّی علی صراطٍ مستقیم»⁽¹⁾

انسان، هم در انتخاب راه مستقیم و هم در تداوم آن باید از خدا کمک بگیرد. مانند لامپی که روشنی خود را هر لحظه از نیروگاه می‌گیرد. «اهدنا الصّراط المستقیم»

راه مستقیم بودن، تنها خواسته‌ای است که هر مسلمان، روزی حداقل ده بار در نمازها از خداوند طلب می‌کند، حتّی رسول اللَّه و ائمّه اطهار از خداوند ثابت ماندن در راه مستقیم را می‌خواهند.

انسان باید همواره، در هر نوع از کارهای خویش، اعم از انتخاب شغل، دوست، رشته‌ی تحصیلی وهمسر، راه مستقیم را از خداوند بخواهد. زیرا چه بسا در عقاید، صحیح فکر کند، ولی در عمل دچار لغزش شود و یا بالعکس. پس هر لحظه، خواستن راه مستقیم از خدا، ضروری است.

راه مستقیم مراتب و مراحلی دارد. حتّی کسانی که در راه حقّ هستند، مانند اولیای خداوند، لازم است برای ماندن در راه و زیادشدن نورِ هدایت، دعا کنند. «والّذین اهتدوا زادَهم هُدی» (کسی که می‌گوید «الحمدللَّه ربّ العالمین الرّحمن

الرّحیم...» مراحلی از هدایت را پشت سر گذارده است، بنابراین درخواست او، هدایت به مرحله بالاتری است.)

راه مستقیم، همان راه میانه و وسط است که حضرت علی می‌فرماید: «الیمین و الشمال مضلّة و الطریق الوسطی هی‌الجادّة»⁽¹⁾انحراف به چپ و راست گمراهی و راه وسط، جاده‌ی هدایت است.

راه مستقیم یعنی میانه‌روی واعتدال واحتراز از هر نوع افراط وتفریط، چه در عقیده و چه در عمل. یکی در عقاید از راه خارج می‌شود ودیگری در عمل و اخلاق. یکی همه کارها را به خدا نسبت می‌دهد، گویا انسان هیچ نقشی در سرنوشت خویش ندارد. و دیگری خود را همه کاره و فعّال‌مایشاء دانسته و دست خدا را بسته می‌داند. یکی رهبران آسمانی را همچون مردمان عادی و گاهی ساحر و مجنون معرّفی می‌کند و دیگری آن بزرگواران را در حدّ خدا می‌پندارد. یکی زیارت امامان معصوم و شهدا را بدعت می‌داند و دیگری حتّی به درخت و دیوار، متوسل شده و ریسمان می‌بندد. یکی اقتصاد را زیر بنا می‌داند و دیگری، دنیا و امورات آن را نادیده می‌انگارد.

در عمل نیز یکی غیرت نابجا دارد و دیگری همسرش را بی حجاب به کوچه و بازار می‌فرستد. یکی بخل می‌ورزد و دیگری بی‌حساب سخاوت به خرج می‌دهد. یکی از خلق جدا می‌شود و دیگری حقّ را فدای خلق می‌کند.

اینگونه رفتار وکردارها، انحراف از مسیر مستقیم هدایت است. خداوند دین پا برجا واستوار خود را، راه مستقیم معرّفی می‌کند. «قل انّنی هَدانی ربّی الی

صراط مستقیم»⁽¹⁾در روایات آمده است که امامان معصوم می‌فرمودند: راه مستقیم، ما هستیم.⁽²⁾یعنی نمونه‌ی عینی و عملی راه مستقیم و اسوه و الگو برای قدم برداشتن در راه، رهبران آسمانی هستند. آنها در دستورات خود درباره‌ی تمام مسائل زندگی از قبیل کار، تفریح، تحصیل، تغذیه، انفاق، انتقاد، قهر، صلح و علاقه به فرزند و ... ، نظر داده و ما را به اعتدال و میانه‌روی سفارش کرده‌اند.(در این باره می‌توان به کتاب اصول کافی، باب الاقتصاد فی العبادات مراجعه نمود.) جالب آنکه ابلیس در همین صراطِ مستقیم به کمین می‌نشیند. شیطان به خدا گفت: «لاقعدنّ لهم صراطک المستقیم»⁽³⁾

در قرآن و روایات، نمونه‌های زیادی آمده که در آنها به جنبه‌ی اعتدال، تأکید و از افراط و تفریط نهی شده است. به موارد ذیل توجّه کنید:

آری، اسلام دین یک بعدی نیست که تنها به جنبه‌ای توجّه کند و جوانب دیگر را فراموش کند، بلکه در هر کاری اعتدال ومیانه‌روی و راه مستقیم را سفارش می‌کند.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- همه‌ی هستی، در مسیری که خداوند اراده کرده در حرکتند. خدایا! ما را نیز در راهی که خود دوست داری قرار بده. «اهدنا الصراط المستقیم»

2- درخواست هدایت به راه مستقیم، مهم‌ترین خواسته‌ی یکتاپرستان است. «ایّاک نعبد ... اهدنا الصراط المستقیم»

3- برای دست‌یابی به راه مستقیم، باید دعا نمود. «اهدنا الصراط المستقیم»

4- ابتدا ستایش، آنگاه استمداد و دعا. «الحمدللَّه... اهدنا»

5- بهترین نمونه استعانت از خدا، درخواست راه مستقیم است. «ایّاک نستعین، اهدنا اهدنا الصّراط المستقیم»

الهی کیست که موفق بزیارت جمال دل آرایت شد و شیدایت نشد.

«قبولی اعمال»

«...رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّآ إِنّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ العَلِیمُ» }بقره آیه 127{

... پروردگارا از ما بپذیر، همانا تو شنوا و دانایی.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- بانیان کارهای نیک را فراموش نکنیم. «اذیرفع» «اذ» یعنی گذشته را یاد کن.

2- در مسیر اهداف الهی، کار بنّایی و کارگری نیز عبادت است. لذا از خداوند قبولی آنرا می‌خواهند. «یرفع ابراهیم القواعد... ربنّا تقبّل منّا»

3- کار مهم نیست، قبول شدن آن اهمیّت دارد. حتّی اگر کعبه بسازیم، ولی مورد قبول خدا قرار نگیرد، ارزش ندارد. «ربّنا تقبّل»

4- کارهای خود را در برابر عظمت خداوند، قابل ذکر ندانیم. حضرت ابراهیم نامی از کار و بنایی خود نبرد و فقط گفت: «ربّنا تقبّل منّا»

5- در روایات آمده است: از شرایط استجابت و آداب دعا، ستایش خداوند است. ابراهیم دعای خود را با ستایش پروردگار همراه ساخته است. «انّک انت السمیع العلیم»

«الهی در صورت انبیایم داشتی، در سیرت آنانم هم بدار»

«تسلیم بودن و توجه به ذریه و نسل»

«رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ وَ أَرِنا مَناسِکَنا وَ تُبْ عَلَیْنا إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحیمُ» }بقره/128{

پروردگارا! ما را تسلیم (فرمان) خود قرارده واز نسل ما (نیز) امّتی که تسلیم تو باشند قرارده و راه وروش پرستش را به ما نشان‌ده و توبه‌ی ما را بپذیر، که همانا تو، توبه‌پذیر مهربانی.

نکته:

با آنکه حضرت ابراهیم واسماعیل هر دو در اجرای فرمان ذبح (قربانی کردن ابراهیم اسماعیل را)، عالی‌ترین درجه تسلیم در برابر خدا را به نمایش گذاردند، امّا با این همه در این آیه از خداوند می‌خواهند که مارا تسلیم فرمان خودت قرارده. گویا از خداوند تسلیم بیشتر و یا تداوم روحیّه تسلیم را می‌خواهند.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- به کمالات امروز خود قانع نشوید، تکامل و تداوم آنرا از خدا بخواهید. «ربنا و اجعلنا مسلمَین لک»

2- توجّه به نسل و فرزندان، یک دورنگری عاقلانه و خداپسندانه است که حاکی از وسعت نظر و سوز وعشق درونی است وبارها در دعاهای حضرت ابراهیم آمده است. «ومن ذریّتنا»

3- راه و روش بندگی را باید از خدا آموخت وگرنه انسان گرفتار انواع خرافات و انحرافات می‌شود. «أرنا مناسکنا»

4- تا روح تسلیم نباشد، بیان احکام سودی نخواهد داشت. در اینجا ابراهیم علیه السلام ابتدا از خداوند روح تسلیم تقاضا می‌کند، سپس راه و روش عبادت و بندگی را می‌خواهد. «واجعلنا مسلمَین لک... ارنا مناسکنا»

5- نیاز به توبه وبازگشت الطاف الهی، در هر حال وبرای هر مقامی، ارزش است. «تب علینا» در حدیث می‌خوانیم: رسول اکرم هر روز، هفتاد مرتبه استغفار می‌نمود، با اینکه او معصوم بود و هیچ گناهی نداشت.

6- یکی از آداب دعا، ستایش پروردگار است که در این آیه نیز به چشم می‌خورد. «التواب الرحیم»

«الهی آنکس تاج عزت بر سر دارد که حلقه‌ی اردتت را در گوش و طوق عبودیتت را در گردن»

«توجه به دنیا و آخرت»

«رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّار» }بقره/ 201{

پروردگارا! در دنیا به ما نیکی عطا کن و در آخرت نیز نیکی مرحمت فرما و مارا از عذاب آتش نگهدار.

نکته‌ها

یکی از راههای شناخت مردم، آشنایی با آرزوها و دعاهای آنان است. در آیه قبل، درخواست گروه اوّل از خداوند مربوط به دنیا است و کاری به خیر و شرّ آن ندارند، ولی در این آیه درخواست گروه دوّم از خداوند، «حسنة» است در دنیا و آخرت. در دیدگاه گروه اوّل؛ دنیا به خودی خود مطلوب است، ولی در دید گروه دوّم؛ دنیایی ارزشمند است که حسنه باشد و به آخرت منتهی گردد.

در روایات نمونه‌ها و مصادیقی برای نیکی‌های دنیا و آخرت نقل شده است⁽¹⁾، ولی «حسنه» در انحصار چند نمونه نیست.

در قرآن مجید 115 مرتبه کلمه‌ی «دنیا» بکار رفته و 115 مرتبه کلمه «آخرت» استعمال شده است و این یک تصادف نیست. البتّه این به معنای آن نیست که اهمیّت دنیا و آخرت هر دو یکسان است.

در دعاها، هدف‌های کلّی مطرح شود و تعیین مصداق به عهده خداوند گذاشته شود. ما از خداوند حسنه و سعادت می‌خواهیم، ولی در اینکه رشد و صلاح ما

در چیست؟ آنرا به عهده‌ی خداوند می‌گذاریم. چون ما به خاطر محدودیّت‌های علمی و عدم آگاهی از آینده و ابعاد روحی خودمان، نمی‌توانیم مصادیق جزئی را تعیین بنمائیم. به همین جهت توصیه شده است از خداوند وسیله کار را نخواهید، خودِ کار را بخواهید. زیرا ممکن است خداوند از وسیله‌ی دیگری که به فکر و ذهن ما نمی‌آید، کاری را برای ما محقّق سازد. مثلاً از خداوند توفیق زیارت حج را بخواهید، امّا نگویید: خدایا مالی به من بده تا به مکّه بروم. چون خداوند گاهی سبب را به گونه‌ای قرار می‌دهد که ما فکر آن را نمی‌کردیم.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- دنیا و آخرت با هم منافاتی ندارند، به شرط آنکه انسان به دنبال حسنه و نیکی باشد. «فی الدنیا حسنة و فی الاخرة حسنة»

2- هر رفاهی مذموم نیست، بلکه زندگانی نیکو، مطلوب نیز هست. «ربّنا اتنا فی الدنیا حسنة»

3- دوزخ، حساب جدایی دارد. با اینکه از خداوند نیکی آخرت را می‌خواهند، ولی برای نجات از آتش، جداگانه دعا می‌کنند. [در دعاها برای نجات از آتش، اصرار و تکرار عجیبی است. مثلا در دعای مجیر حدود هفتاد بار می‌خوانیم: «اجِرنا مِن النار یا ربّ» پروردگارا! ما را از آتش جهنّم نجات بده. ویا در دعای جوشن کبیر که صد بند دارد در پایان هر بند آن می‌گوییم: «خَلّصنا من النّار یا ربّ»] «قِنا عذاب النار»

الهی عاقبت چه خواهد شد و با ابد چه باید کرد؟

«صبر و استقامت»

«رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرین» }بقره/ 250{

پروردگارا صبر و شکیبایی بر ما فرو ریز و قدم‌های ما را ثابت و استوار بدار و مارا بر گروه کافران پیروز فرما.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- همیشه و به خصوص در جبهه‌ها، دعا همراه با حرکت لازم است، نه دعا به جای حرکت. «برزوا لجالوت... ربّنا افرغ...»

2- صبر و پیروزی، ملازم یکدیگرند. در اثر صبر، ظفر آید. «صبراً... وانصرنا»

3- دعاهای خود را با «ربّنا» آغاز کنیم. «ربّنا افرغ...»

4- در شداید، انسان به صبرِ بسیار محتاج است. «افرغ» به معنای نزول فراوان است. از نظر ادبی کلمه «صبراً» که در قالب «نکره» آمده است نشانه‌ی درخواست صبر بزرگ است.

5- پشت سر گذاشتن امتحانات و موفقیّت در آنها شما را مغرور نکند، باز هم از خداوند استمداد نمائید. «ثبت اقدامنا»

6- وظیفه انسان، حرکت و تلاش است، امّا پیروزی بدست خداست. «وانصرنا»

7- پیروزی در جنگ، زمانی با ارزش است که هدف رزمندگان برتری حقّ بر باطل باشد، نه برتری یکی بر دیگری. «وانصرنا علی القوم الکافرین»

الهی عاشق را ترک ما سوای معشوق عین فرض است که یک دل و دو معشوق کذب محض است.

«تکلیف و مجازات، استغفار و عفو»

«رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسینا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَیْنا إِصْراً کَما حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرین» }بقره/286{

پروردگارا! اگر (در انجام تکالیف چیزی را) فراموش یا خطا نمودیم، ما را مؤاخذه مکن. پرودگارا! تکلیف سنگین بر ما قرار مده، آن چنان که (به خاطر گناه و طغیان) بر کسانی که پیش از ما بودند قرار دادی. پروردگارا! آنچه را (از مجازات) که طاقت تحمل آنرا نداریم، بر ما مقرّر نکن و از ما درگذر و ما را بیامرز و در رحمت خود قرارده، تو مولی و سرپرست مایی، پس ما را بر گروه کافران پیروز گردان.

نکته‌ها

گاهی منشا فراموشی، سهل انگاری خود انسان است که قابل مؤاخذه می‌باشد. چنانکه خداوند می‌فرماید: «کذلک أتَتک ایاتنا فنَسیتَها و کذلک الیوم تنسی»⁽¹⁾آن چنانکه آیات ما بر تو آمد و تو آنها را فراموش کردی، همانگونه امروز نیز تو به فراموشی سپرده می‌شوی. لذا در این آیه از فراموش‌کاری در کنار خطاکاری، طلب آمرزش می‌شود. در ضمن از مجازات‌های سنگین که در اثر طغیان و فساد امّت‌های پیشین بر آنها تحمیل شد، درخواست عفو می‌شود.

در این آیه انسان تمام مراحل لطف را از خداوند می‌خواهد: مرحله اوّل عفو است که محو آثار گناه و عقاب است. مرحله دوّم مغفرت و محو آثار گناه از روح است و مرحله سوّم بهره‌گیری از رحمت پروردگار و پیروزی بر کافران می‌باشد.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- تکالیف الهی، بیش از توان انسان نیست. «لا یکلّف اللّه نفساً الا وسعها»

اسلام، دینِ آسانی است، نه سخت‌گیری.

2- اعمال ما آثاری دارد که بازتابش به خود ما برمی‌گردد.

«لها ما کسبت وعلیها ما...»

3- انسان، آزاد و صاحب اختیار است. «لها ما کسبت»

4- انجام یا ترک دستورات الهی، سود وضررش برای خود ماست. «لها... علیها»

5- کسانی که می‌گویند: «سَمِعنا واطعَنا» وسراپا عادل ومتّقی هستند، بازهم از خطا ونسیان‌های خود نگرانند ودعا می‌کنند. «ان نسینا او أخطأنا»

6- به تاریخ گذشتگان و حوادث تلخ آنان بنگریم تا درس عبرت گرفته وبه خدا پناه ببریم. «کما حَمَلتْه علی الّذین من قبلنا»

7- آداب دعا آن است که ابتدا به ضعف خود اقرار کنیم؛ «لا طاقة لنا» سپس به عظمت خداوند گواهی دهیم؛ «انت مولینا» آنگاه خواست خود را مطرح کنیم. «واعف عنّا واغفرلنا وارحمنا»

8- پیروزی اسلام بر کفر، خواسته دائمی مؤمنان است.«فَانْصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَفِرِین»

الهی شکرت که پیرنا شده استغفار کردم که استغفار پیر استهزاء را ماند.

«هدایت و استمداد از خداوند»

«رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّاب» }آل‌عمران/8{

پروردگارا! پس از آن که ما را هدایت کردی، دلهای مارا به باطل مایل مگردان و از سوی خود مارا رحمتی ببخش. به راستی که تو خود بسیار بخشنده‌ای.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- به علم و دانش خود مغرور نشویم، از خداوند هدایت بخواهیم.

«ربّنا لاتزغ قلوبنا...»

2- نشانه‌ی علم واقعی و رسوخ در علم، توجّه به خدا و استمداد از اوست. «الاّ الراسخون فی العلم... ربّنا لاتزغ قلوبنا»

3- محور هدایت و گمراهی، قلب و افکار انسانی است. «لاتزغ قلوبنا»

4- در خط قرار گرفتن خیلی مهم نیست، از خط خارج نشدن بسیار اهمیّت دارد. «بعد اذ هدیتنا...»

5- هدیه و هبه‌ی دائمی و بی‌منّت، مخصوص خداوند است.

«انّک انت الوهّاب»

الهی حشر با عالم خیال که اینقدر لذیذ است حشر با عالم عقل چه خواهد بود.

«قیامت وعده‌ی الهی»

«رَبَّنا إِنَّکَ جامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ لا رَیْبَ فیهِ إِنَّ اللَّهَ لا یُخْلِفُ الْمیعاد» }آل‌عمران/9{

پروردگارا! همانا تو مردم را برای روزی که در آن شکی نیست گرد آوری. همانا خداوند وعده‌ی خود را تخلّف نمی‌کند.

نکته‌ها

کسی که به قیامت ایمان دارد؛ «لیوم لاریب فیه» نگران بد عاقبت شدن خود می‌شود و از خداوند استمداد می‌کند.

منشأ خُلف وعده، غفلت، عجز، ترس، جهل و یا پشیمانی است که هیچ کدام از اینها در ذات مقدّس الهی راه ندارد. «لایخلف المیعاد»

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- راسخان در علم، به آینده و قیامت چشم دوخته‌اند. «انک جامع الناس لیوم...»

2- توجّه به حالات روحی در دنیا؛ «لاتزغ قلوبنا»⁽¹⁾وپاسخگویی به اعمال در آخرت، نشانه‌ی دانشمندان واقعی است. «لیوم لاریب فیه»

3- روز قیامت، هم روز جمع است که مردم یکجا برای حسابرسی جمع می‌شوند؛ «جامع الناس» و هم روز فصل است که بعد از محاکمه، هر یک جداگانه به جایگاه خود می‌روند. «انّ یوم الفصل کان میقاتاً»⁽¹⁾

4- راسخان در علم به قیامت یقین دارند، «لاریب فیه» چون به وفای خداوند یقین دارند. «لایخلف المیعاد»

الهی راز دل را نهفتن دشوار است و گفتن دشوارتر.

«طلب بخشش»

«رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ قِنا عَذابَ النَّار» }آل‌عمران/ 16{

پروردگارا! براستی که ما ایمان آورده‌ایم، پس گناهان ما را ببخش و ما را از عذاب آتش حفظ فرما.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- متّقین، همواره در انابه و دعا هستند. «یقولون»

2- ایمان، زمینه‌ی عفو الهی است. «آمنّا فاغفرلنا»

3- عفو، از شئون ربوبیّت و لازمه‌ی تربیت است. «ربّنا... فاغفرلنا»

4- ترس از قهر و عذاب خداوند، از نشانه‌های تقواست. «قنا عذاب النار»

5- به کارهای خوبتان اعتماد نکنید. با آنکه اهل تقوا هستید، باز هم از قهر الهی باید ترسید. «قنا عذاب النار»

الهی کی الله گفت و لبیک نشنید.

«درخواست نسلی پاک»

«رَبِّ هَبْ لی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمیعُ الدُّعاءِ» }آل‌عمران/ 38 {

پروردگارا! از جانب خود نسلی پاک و پسندیده به من عطا کن که همانا تو شنونده دعائی.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- حالات انسان وساعات دعا، در استجابت آن مؤثّر است. «هنالک دعا زکریّا»

2- غبطه خوردن کمال، ولی حسد ورزیدن نقص است. (زکریّا با دیدن مقام مریم شیفته شد و غبطه‌خورد و دست به دعابرداشت. «هنالک دعا»)

3- زن می‌تواند پیامبر خدا را تحت تأثیر قرار دهد. «هنالک دعا زکریّا»

4- مشاهده‌ی کمالات دیگران، زمینه‌ی درخواست کمالات و توجّه انسان به خداوند است. «هنالک دعا زکریّا»

5- درخواست فرزند ونسل پاک، سنّت و روش انبیاست. «هب لی... ذرّیة طیّبة»

6- ارزش ذریّه و فرزندان، به پاکی آنهاست. «ذُرّیّةً طیّبةً»

7- در دعا باید از خداوند تجلیل کرد. «انّک سمیع الدعاء»

آن که کشتزارش را وجین نکند، از گیاه هرزه آزار بیند.

«ثبات ایمان و تبعیّت»

«رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدین» }آل‌عمران/53 {

پروردگارا! به آنچه نازل کرده‌ای ایمان آورده‌ایم و از پیامبر پیروی نمودیم، پس ما را در زمره گواهان بنویس.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- لازمه‌ی ایمان، اطاعت از پیامبر است. «آمنّا... واتّبعنا الرسول»

2- ایمان به تمام دستورات الهی لازم است. «بما انزلت»

3- از خداوند بخواهیم که ایمان ما را تثبیت کرده و مارا از حامیان انبیا قرار دهد. «فاکتبنا مع الشاهدین»

الهی سر در راه سردار دادن آسان است و دل بدست دلدار دادن دشوار، که آن جهاد اصغر است و این اکبر.

«ثبات قدم و نصرت الهی»

«رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ إِسْرافَنا فی أَمْرِنا وَ ثَبِّتْ أَقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرین» }آل‌عمران/147{

پروردگارا گناهانمان و زیاده‌روی‌هایمان را در کارمان ببخش و گام‌های ما را استوار بدار و ما را بر گروه کافران یاری ده.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- یکی از عوامل شکست در جنگ، گناه و اسراف است. رزمندگان مخلص، با استغفار این موانع پیروزی را از بین می‌برند. «اغفر لنا ذنوبنا و اسرافنا»

2- شکستِ خود را به قضا و قدر و یا دیگران نسبت ندهید، به قصورها و تقصیرهای خود نیز توجّه داشته باشید. «ذنوبنا و اسرافنا»

3- اوّل استغفار، بعد استنصار. ابتدا طلب آمرزش کنید، سپس از خداوند پیروزی بخواهید. «اغفر لنا... وانصرنا»

4- بجای تسلیم در برابر دشمن، در پیشگاه خداوند اظهار ذلّت نمایید. «و ما استکانوا...ربنّا اغفرلنا...»

5- صحنه‌های جهاد و جنگ، انسان را به سوی دعا و استغفار می‌کشاند. «و ما کان قولهم الا ان قالوا ربّنا اغفر لنا»

6- مردان خدا، نصرت و یاری خدا را برای نابودی کفر می‌خواهند، نه برای کسب افتخار خود. «وانصرنا علی القوم الکافرین»

7- بر لطف خداوند تکیه کنید، نه بر نفرات خود. «ربّیون کثیر... ربّنا... انصرنا»

الهی هر که را می بینم با خودند مرا با خودت دار.

«اول اندیشه و تعقّل بعد دعا و مناجات»

«رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ» }آل‌عمران/191{

پروردگارا! این هستی را باطل و بی هدف نیافریده‌ای، تو (از کار عبث) پاک و منزّهی، پس ما را از عذاب آتش نگهدار.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- نشانه‌ی خردمندی، یاد خدا در هر حال است. «اولوا الالباب الّذین یذکرون اللّه قیاماً و قعوداً و علی جنوبهم»

2- اهل فکر، باید اهل ذکرباشند. «اولوا الالباب الّذین یذکرون ... و یتفکّرون»

3- ایمان بر اساس فکر و اندیشه ارزشمند است. «یتفکّرون فی خلق السموات و الارض ربّنا ما خلقت هذا باطلاً»

4- ایمان و اعتراف با تمام وجود ارزش دارد. نباید به اعتراف زبانی اکتفا کرد. «یتفکّرون... ربّنا ما خلقت...»

5- ذکر وفکر، همراه یکدیگر ارزش است. متأسفانه کسانی ذکر می‌گویند، ولی اهل فکر نیستند وکسانی اهل فکر هستند، ولی اهل ذکر نیستند. «یذکرون... یتفکّرون»

6- آنچه سبب رشد و قرب است، ذکر و فکر دائمی است نه موسمی. «یذکرون» و «یتفکّرون» (فعل مضارع‌اند که نشان استمرار است.)

7- شناختِ حسّی طبیعت کافی نیست، تعقّل و تفکّر لازم است. «یتفکّرون فی خلق السموات والارض»

8- کسی که در آفرینش آسمان‌ها و زمین فکر کند، پی می‌برد که خالق هستی، پروردگار ما نیز هست. «یتفکّرون... ربّنا»

9- آفرینش بیهوده نیست، گرچه همه اسرار آن را درک نکنیم.

«ما خلقت هذا باطلاً»

10- اوّل تعقّل و اندیشه، سپس ایمان و عرفان، آنگاه دعا و مناجات.

«یتفکّرون... ربّنا... فقنا»

11- اگر هستی بیهوده و باطل نیست، ما هم نباید بیهوده و باطل باشیم.

«ماخلقت هذا باطلاً... فقنا عذاب النار»

12- هستی هدفدار است، پس هر چه از هدف الهی دور شویم به دوزخ نزدیک می‌شویم. «فقنا عذاب النّار»

13- قبل از دعا، خدا را ستایش کنیم. «سبحانک فقنا...»

14- ثمره‌ی عقل و خرد، ترس از قیامت است.

«اولوا الالباب... فقنا عذاب النار»

الهی آنکه در نماز جواب سلام نمیشنود هنوز نماز گذار نشد ما را با نمازگذاران بدار.

«بیم از رسوایی و دوزخ»

«رَبَّنا إِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَ ما لِلظَّالِمینَ مِنْ أَنْصار» }آل‌عمران/192{

پروردگارا! هر که را تو (بخاطر اعمال بدش) به دوزخ افکنی، پس بی شک او را خوار و رسوا ساخته‌ای و برای ستمگران هیچ یاورانی نیست.

نکته:

از امام باقر درباره‌ی «و ما للظالمین من انصار» سؤال کردند، حضرت فرمودند: یعنی آنها امامانی ندارند تا آنان را به نام بخوانند، (و از آنان شفاعت کنند).⁽¹⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- آتش قیامت سخت است، امّا نزد صاحبان اندیشه که خواهان کرامت انسان هستند خواری ورسوایی قیامت، دردناک‌تر از آن است. «من تدخل النّار فقد اخزیته»

2- ستمگران، از شفاعتِ دیگران محروم هستند. «ما للظالمین من انصار»

بگشای دری که در گشاینده تویی بنمای رهی که ره نماینده تویی

الهی وای بر من اگر دانشم رهزنم شود و کتابم حجابم.

«با خوبان»

«رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِیاً یُنادی لِلْإیمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ کَفِّرْ عَنَّا سَیِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرار» }آل‌عمران/193{

پروردگارا! همانا ما دعوت منادی ایمان را شنیدیم که (می‌گفت:) به پروردگارتان ایمان بیاورید، پس ایمان آوردیم. پروردگارا! پس گناهان ما را بیامرز و زشتی‌های ما را بپوشان و ما را با نیکان بمیران.

نکته‌ها

شاید مراد از «ذنوب» گناهان کبیره باشد و مراد از «سیّئات» گناهان صغیره، چنانکه در آیه‌ی شریفه «ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه نکفّر عنکم سیّئاتکم...»⁽¹⁾«سیّئات» در برابر «کبائر» آمده است. و ممکن است مراد از «سیّئات» آثار گناه باشد.

در برابر خردمندانی که دعوت ایمان را اجابت کرده و می‌گویند: «سَمِعنا»، افرادی هستند که نسبت به این دعوت بی‌اعتنایی می‌کنند و در قیامت با حسرت تمام می‌گویند: «لوکنّا نسمع او نعقل ما کنّا فی اصحاب السعیر»⁽²⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- خردمندان، آماده‌ی پذیرش حقّ هستند و در کنار پاسخگویی به ندای فطرت، به ندای انبیا، علما و شهدا پاسخ می‌دهند.

«انّنا سمعنا منادیاً ینادی للایمان...»

2- استغفار و اعتراف، نشانه‌ی عقل است. «اولواالالباب... ربّنا فاغفر لنا»

3- از آداب دعا که زمینه‌ی عفو الهی را فراهم می‌کند، توجّه به ربوبیّت الهی است. «ربّنا فاغفر لنا»

4- ایمان، زمینه‌ی دریافت مغفرت است. «امنّا، فاغفر لنا»

5- دیگران را در دعای خود شریک کنیم. «فاغفر لنا»

6- پرده‌پوشی وعفو، از شئون ربوبیّت واز شیوه‌های تربیت است.

«ربّنا... کفّرعنّا»

7- مرگِ انسان با اراده الهی است. «توفّنا»

8- خردمندانِ دوراندیش، مرگ با نیکان را آرزو می‌کنند و به فکر حسن عاقبت هستند. «توفّنا مع الابرار»

9- ابرار مقامی دارند که خردمندان آرزوی آن را می‌کند.

«اولواالالباب...توفّنا مع الابرار»

الهی آنکه ترا دوست دارد چگونه با خلقت مهربان نیست.

«هم دنیا و هم آخرت»

«رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلی رُسُلِکَ وَ لا تُخْزِنا یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّکَ لا تُخْلِفُ الْمیعاد» }آل‌عمران/194{

پروردگارا! آنچه را به واسطه‌ی پیامبرانت به ما وعده داده‌ای، به ما مرحمت فرما و ما را در روز قیامت خوار مساز، که البتّه تو خلاف وعده انجام نمی‌دهی.

نکته‌ها

در چند آیه قبل از این، خداوند متعال مسیر رشد خردمندان و صاحبان اندیشه را این گونه ترسیم می‌کند: یاد خدا، فکر، رسیدن به حکمت، تسلیم انبیا شدن، استغفار، خوب مردن، در انتظار الطاف الهی و نجات از رسوایی و خواری.

در آیات قبل ایمان خردمندان به خداوند و قیامت مطرح بود و در این آیه ایمان به نبوّت نیز مطرح شده است. «ما وعدتنا علی رسلک»

و تکرار «ربّنا» در سخنان آنها، نشان شیفتگی آنان به ربوبیّت الهی است.

خردمندان، هم عزّت دنیا را می‌خواهند و هم عزّت آخرت را.

جمله‌ی «آتنا ما وعدتنا علی رسلک» مربوط به دنیاست که خداوند وعده نصرت به اهل حقّ داده است: «انّا لننصر رسلنا»⁽¹⁾وجمله‌ی «و لاتخزنا» مربوط به عزّت در آخرت است.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- وفای به وعده، از شئون ربوبیّت الهی است. «ربّنا اتنا ما وعدتنا»

2- گرچه خداوند به وعده‌های خود وفا می‌کند، لکن ما نیز باید دعا کنیم.

«اتنا ما وعدتنا»

3- خردمندان به همه‌ی انبیا وهمه وعده‌های الهی ایمان دارند.

«ماوعدتنا علی رسلک»

4- نهایت آرزوی خردمندان، رسیدن به الطاف الهی و نجات از دوزخ و رسوایی در قیامت است. «اتنا ما وعدتنا، ولاتخزنا یوم القیمة»

5- بیم و امید (خوف و رجاء) باید در کنار هم باشد.

«اتنا ما وعدتنا... ولاتخزنا»

الهی دندان دادی نان دادی، جان دادی جانان بده.

«رهایی از جامعه فاسد»

«رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ نَصیراً» }نساء/75{

پروردگارا! ما را از این شهری که مردمش ستمگرند بیرون بر و از جانب خود رهبر و سرپرستی برای ما قرار ده و از سوی خودت، یاوری برای ما تعیین فرما.

نکته:

آیه درباره‌ی مسلمانانی است که تحت فشار و شکنجه‌ی مردم مکّه قرار داشتند. و از کسانی که جهاد در راه آزادی آنان را رها کرده‌اند، نکوهش می‌کند.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- سرپرستی و ولایت بر مسلمانان باید از طرف خدا باشد. «من لدنک ولیّاً»

2- در جامعه‌ی فاسد نباید همرنگ جماعت شد. (پس این شعار غلط است که خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو)

3- بهترین سرپرست یاور خداوند است، از او بخواهیم.

الهی از شیاطین جن بریدن دشوار نیست با شیاطین انس چه باید کرد.

«اعتراف به خطا»

«رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرین» }اعراف/23{

پروردگارا! ما بر خویشتن ستم کردیم و اگر ما را نبخشایی و رحم نکنی، قطعاً از زیانکاران خواهیم بود.

نکته‌ها

شیطان و آدم هر دو نافرمانی کردند، امّا شیطان نسبت به نافرمانی خود (ترک سجده)، به عدل و حکمت الهی اعتراض کرده و استکبار نمود و برتری نژاد خود را مطرح ساخت و پشیمان هم نشد، امّا حضرت آدم و حوّا، به کار خلاف خود اعتراف کردند و از خداوند تقاضای بخشش نمودند.⁽¹⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- در برابر ستم‌هایی که به خود روا می‌داریم باید از خداوند استمداد کنیم و آنها را جبران کنیم. «قالا ربّنا ظلمنا...»

2- هرگونه خلافی، ظلم به خویش است، چون مخالفت با فرمان خدا مخالفت با تکامل و سعادت واقعی خود است. «ظلمنا أنفسنا»

3- از آداب دعا و استغفار، ابتدا اعتراف به گناه است. «قالا ربّنا ظلمنا أنفسنا»

4- نخستین خواسته‌ی بشر از خدا، تقاضای عفو ورحمت بود. «وان لم‌تغفرلنا»

5- مهم‌ترین مسأله برای گناهکار، مغفرت الهی است، سپس درخواست‌های دیگر. «ان لم تغفر لنا و ترحمنا»

6- عنایت و لطف و مهربانی خدا، جلوی خسارت ابدی را می‌گیرد.

«ان لم‌تغفر لنا... لنکوننّ من الخاسرین»

الهی در بسته نیست ما دست و پا بسته ایم.

«پرهیز از همراهی ظالمان»

«رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمین» }اعراف/47{

پروردگارا! ما را همراه ظالمان قرار مده.

نکته

نمی‌گویند ما را اهل آتش قرار مده، بلکه می‌گویند: ما را همنشین ظالمان مگردان. گویا مجالست با ستمگر، بدتر از آتش دوزخ است.⁽¹⁾

آری در این میدان مردم سه گروه هستند؛

الف: «مؤمنان» راستین که در پرتو ایمان به آرامش کامل رسیده‌اند و از هیچ گونه مجاهدتی دریغ ندارند.

ب: «معاندان» و دشمنان لجوج حق که به هیچ وسیله به راه نمی‌آیند.

ج: «اعراف» که در گذرگاه صعب العبوری میان این دو گروه قرار گرفته‌اند و بیش‌تر توجه رهبران آسمانی و پیشوایان حق نیز به آن‌هاست که در کنارشان

در دنیا بمانند، دستشان را بگیرند و از این مرحله نجاتشان دهند تا در صف مؤمنان حقیقی قرار گیرند.⁽¹⁾

الهی اگر خدا خدا نکنیم چه کنیم و اگر ترک ما سوا نکنیم چه کنیم؟

«داوری خداوند»

«رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحین» }اعراف/89{

پروردگارا! میان ما و قوم ما به حقّ داوری و راهگشایی کن که تو بهترین داوران و راهگشایانی.

نکته:

«فتح» در این گونه موارد، به معنای قضاوت و داوری برای راهگشایی است، یعنی سخن آخر را خداوند می‌گوید تا از بن‌بست خلاص شده و راه باز شود.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- در دعا، تناسب بین خواسته و اسمای الهی را باید در نظر گرفت. آنجا که نیاز به فتح داریم، خدا را با خیرالفاتحین صدا می‌زنیم. «افتح... خیر الفاتحین»

2- لازمه‌ی داوری صحیح، علم وآگاهی همه‌جانبه است. داوری، حقّ کسی است که همه چیز را می‌داند. «وسع ربّنا کلّ شی‌ء علما... ربّنا افتح...»

3- داوری، از شئون ربوبیّت خداوند است. «ربّنا افتح»

4- هدف انبیا تثبیت و بر کرسی نشاندن حرف حقّ است، نه سخن خویشتن. «افتح بیننا و بین قومنا بالحقّ»

الهی پیشانی بر خاک نهادن آسان است دل از خاک برداشتن دشوار است.

«عاقبت به خیری»

«رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً وَ تَوَفَّنا مُسْلِمین» }اعراف/126{

پرودگارا! بر ما صبر و شکیبایی فرو ریز و ما را مسلمان و فرمان‌بردار بمیران.

نکته:

امام صادق فرمود: کسی که خود را برتر از دیگران بداند مستکبر است. به حضرت گفتند: گاهی انسان به دلیل آنکه دیگران مشغول گناهند و او گناه نمی‌کند خود را برتر می‌داند! حضرت فرمودند: شاید او توبه کرده و بخشیده شده است، ولی تو خبر نداری و هنوز او را چنان می‌بینی. مگر داستان ساحران را نشنیده‌ای که با انگیزه‌ی شکست موسی آمدند، ولی توبه کرده و هدایت شدند و پایان خوبی داشتند.⁽¹⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- نشانه‌ی مؤمنان راستین، آرامش، مقاومت، صراحت، شجاعت، تضرّع و دعا بخصوص در هنگام سختی‌هاست. «آمنّا... ربّنا افرغ علینا صبراً»

2- در دعا به ربوبیّت خداوند متوسّل شویم. «ربّنا»

3- بهترین شیوه در برابر تهدید طاغوت‌ها، دعا و توکّل بر خدا و حفظ ایمان و پایداری است. «ربّنا أفرغ علینا صبراً و توفّنا مسلمین»

4- وقتی تهدیدها سنگین باشد، صبر و مقاومت بیشتری هم می‌طلبد. ساحران گفتند: «أفرغ علینا صبراً» یعنی دل ما را پر از صبر کن ونگفتند: «أنزل علینا»

5- حسن عاقبت، نیاز به دعا، استمداد وتوفیق الهی دارد.

«ربّنا... توفّنا مسلمین»

الهی تو را دارم چه کم دارم پس چه غم دارم.

«نوع‌دوستی»

«رَبِّ اغْفِرْ لی وَ لِأَخی وَ أَدْخِلْنا فی رَحْمَتِکَ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمین» }اعراف/151{

پروردگارا! من و برادرم را بیامرز و ما را در رحمت خویش وارد کن و تو مهربان‌ترین مهربانانی.

نکته:

آمرزش‌خواهی حضرت موسی ممکن است برای درس دادن به دیگران باشد.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- به برادران وهمکاران خود نیز دعا کنیم. «ربّ اغفر لی و لاخی»

2- در طوفان انحراف‌های جامعه، رهبران به دعا و لطف الهی بیش از دیگران نیازمندند. «وأدخلنا فی رحمتک»

3- بخشودگی، مقدّمه‌ی ورود در رحمت الهی است. «اغفر... أدخلنا»

4- در دعا، از الطاف و صفات خدا یاد کنیم. «أرحم الرّاحمین»

الهی تو پاک آفریده ای ما آلوده کرده ایم.

«رحمت فراگیر»

(ربّنا) «وَ اکْتُبْ لَنا فی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَیْکَ ...» }اعراف/156{

(پروردگارا!) برای ما در این دنیا و در آخرت، خیر و نیکی مقرّر کن که ما به سوی تو رهنمون و بازگشت کرده‌ایم.

نکته‌ها:

آری، سفره‌ی رحمت الهی گسترده است و به همه کس می‌رسد، امّا شمول رحمت برای غیر مؤمنان، به تفضّل الهی و به برکت مؤمنان و به طفیل آنان است.⁽¹⁾

در روایت آمده است که شخصی در نماز می‌گفت: «اللهمّ ارحمنی و محمّداً و لاترحم معنا احداً»، خدایا! تنها من و محمّد را مشمول رحمت خود قرار بده، نه هیچ کس دیگری را. پیامبر پس از نماز در انتقاد به او فرمود: رحمت نامنتهای الهی و موضع وسیع و نامحدود را محدود ساختی!⁽²⁾از امامان معصوم و سفیران الهی یاد بگیریم گستردگی و دید بالای در دعا کردن را: «اللهم اشف کل مریض، اللهم فرج عن کل مکروب و ...»

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- بهترین گام‌ها و کارها، با ثبات‌ترین آنهاست. «واکتب لنا»

2- انبیا در فکر تأمین سعادت دنیا و آخرت مردمند.

«واکتب لنا فی هذه الدنیا حسنة و فی الآخرة»

3- از بهترین دعاها، جامع‌ترین آنهاست. «فی هذه الدّنیا حسنة و فی الآخرة»

4- بازگشت خالصانه به سوی خدا، راه دریافت الطاف الهی است. «هُدنا»

5- رحمت الهی نامحدود است، اگر کسی به آن نرسید، تقصیر از خود اوست. «رحمتی وسعت کلّ شی‌ء» نقصی در فاعلیّت رحمت الهی نیست، بلکه نقص در قابلیّت و استقبال ماست.

6- دعای انبیا نیز در چهارچوب حکمت و قانون الهی مستجاب می‌شود.

«اکتب لنا... سأکتبها للّذین...»

7- آنچه سبب دریافت الطاف الهی است، ایمان به تمام آیات است، نه بعض آنها. «بآیاتنا یؤمنون»

الهی این آفریده که بدین پایه مهربان است آفریننده وی در چه پایه است.

«توکل، بعد دعا»

«رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمینَ * وَ نَجِّنا بِرَحْمَتِکَ مِنَ الْقَوْمِ الْکافِرین» }یونس/85, 86{

پروردگارا: ما را گرفتار سختی‌ها و آزمایش ستمگران قرار مده. و ما را به رحمت خویش، از شرّ قوم کافر رهایی بخش.

نکته:

کسی که به خدا توکّل کند، هم خدا او را دوست می‌دارد، «انّ اللَّه یحبّ المتوکلین»⁽¹⁾و هم او را تأمین می‌کند. «ومن یتوکّل علی اللَّه فهو حسبه» ⁽²⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- اوّل توکّل، بعد دعا. «توکّلنا، ربّنا»

2- با ایمان، توکّل ودعا، خود را از شرّ ظالمان نجات دهیم. «توکّلنا، ربّنا، نجّنا»

3- ابتدا باید برای حفظ هویّت مکتبی دعا کرد، «لاتجعلنا فتنة» وسپس برای سلامتی شخصی. «نجّنا» چون اگر ستمگران پیروز شوند، خطّ ظلم و کفر حاکم شده، مؤمنان تحقیر و مبتلا می‌شوند.

الهی اگر چه درویشم ولی داراتر از من کیست که تو دارایی منی.

«مقابله با ظلم و بی‌عدالتی»

«رَبَّنَا اطْمِسْ عَلی أَمْوالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلی قُلُوبِهِمْ» }یونس/88{

پروردگارا! اموالشان را نابود کن و دلهایشان را سخت،

نکته:

قطع شیرهای نفت، بستن راههای تجارتی ونظامی و آتش‌زدن انبار مهمات دشمن، از مصادیقِ «ربّنا اطمس علی اموالهم» می‌باشد.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- کلمه‌ی «ربّنا» در دعا نقش مهمی دارد.

2- در دعاها، دعای سیاسی و نفرین بر دشمنان را فراموش نکنیم.

«ربّنا اطمس علی اموالهم واشدد...»

3- آنجا که استدلال و معجزه کارساز نباشد، نوبت نفرین است.

«ربّنا اطمس...»

4- سنگدلان تا اجبار وقهر الهی را نبینند، حقّ را باور نمی‌کنند.

«فلایؤمنوا حتّی یروا العذاب»

الهی گرگ و پلنگ را رام توان کرد با نفس سرکش چه باید کرد.

«آرزوی پاکان»

«رَبِّ ... فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحین» }یوسف/101{

پروردگارا؛ (ای) پدیدآورنده‌ی آسمان‌ها و زمین، تنها تو در دنیا وآخرت مولای منی، مرا تسلیم خود بمیران ومرا به شایستگان ملحق فرما.

نکته‌ها

اولیای خدا وقتی به عزّت و قدرت خود نگاه می‌کنند، فوراً به یاد خداوند می‌افتند و می‌گویند: خدایا هر چه هست از توست. یوسف نیز اینچنین کرد، متوجّه خدا شد. خداوند حکومت مصر را به دو نفر داد، یکی فرعون که آن را به خود نسبت داد و گفت: «ألیس لی ملک مصر» و دیگر به یوسف داد که آنرا به خدا نسبت داد و گفت: «آتیتنی من الملک»

تفکّر ابراهیم، در ذریّه و فرزندان او جلوه‌گری می‌کند؛ ابراهیم گفت: «اَسلمت لربّ العالمین» من تسلیم پروردگار عالمیان هستم، سپس نوه او یعقوب به فرزندانش سفارش می‌کند که با ایمان از دنیا بروید. «لاتموتنّ الاّ و انتم مسلمون»⁽¹⁾در اینجا فرزند یعقوب نیز مرگ در حال تسلیم را از خدا می‌خواهد؛ «توفّنی مسلماً»

به هر حال ابراهیم از صالحین است؛ «انّه فی الآخرة لمن الصّالحین»⁽¹⁾و یوسف می‌خواهد به او ملحق شود. «الحقنی بالصّالحین»

یوسف که خداوند همواره او را حفظ کرد، به او علم داد، به او حکومت داد و خطر را از او دور کرد، باز نگران عاقبت خود است. وای به حال کسانی که قدرت، مال و علم خود را با حیله به دست آورده‌اند، آنان چه عاقبتی خواهند داشت!.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- در هر موقعیّت وحالی، خود را به خداوند بسپارید. «انت ولیّ فی الدنیا والاخرة»

2- قدرت و حکومت و سیاست، زمینه خروج از دین است، مگر اینکه خداوند لطف کند. «توفّنی مسلماً» (یوسف در چاه دعایی داشت و در زندان دعای دیگر داشت، ولی همین که به حکومت رسید دعای او این بود: خدایا من مسلمان بمیرم.)

3- بندگان خدا در اوج عزّت و قدرت به یاد مرگ وقیامت و سرانجام کار خود هستند. «توفّنی مسلماً و الحقنی بالصالحین» همان گونه که همسر فرعون در کاخ فرعون به فکر قیامت بود و می‌گفت: «ربّ ابن لی عندک بیتاً فی الجنّة»⁽²⁾پروردگارا! در بهشت برای من جایی نزد خود قرار بده.

4- عظمت خداوند تنها به خاطر نعمت‌هایی که به ما ارزانی داشته نیست، بلکه او بوجود آورنده کل هستی است. «فاطر السموات والارض»

5- افتخار یوسف آن نیست که حاکم بر مردم است، افتخارش آن است که خداوند حاکم بر اوست. «انت ولیّ فی الدنیا و الاخرة»

6- حسن عاقبت وپایداری در کار خیر، مهمتر از شروع آن است. انبیا برای حسن عاقبت دعا می‌کردند؛ «توفّنی مسلماً» یعنی مرا در تسلیم خود تا مرگ پایدار بدار.⁽¹⁾

7- در دعا، اوّل از نعمت‌های الهی یاد کنید؛ «ربّ قد آتیتنی» بعد درخواست خود را مطرح کنید. «توفّنی مسلماً»

8- چون به قدرت رسیدید، مناجات با خدا را از یاد نبرید. «ربّ قد آتیتنی...»

9- حضرت یوسف در شور انگیزترین لحظات متوجّه خدا شده و با او مناجات می‌کند. «ربّ قد آتیتنی...»

10- در دعاها ومناجات‌ها تنها به فکر دنیا ومسائل مادی نباشید.

«فی‌الدنیا والاخرة»

11- به ایمان فعلی خود مغرور نشویم، حفظ ایمان تا آخر مهم است.

«توفّنی مسلماً»

12- نهایت ایمان، تسلیم در برابر خداوند است. «توفّنی مسلماً»

13- عاقبت خیر، بهترین نعمتی است که خداوند به بندگانش عطا می‌کند. «توفّنی مسلماً»

16- با ایمان مردن و در زمره صالحان قرار گرفتن، آرزوی پاکان است.

«توفّنی مسلماً و الحقنی بالصالحین»

17- انسان‌های وارسته حکومت را برای خدمت و صلاح می‌خواهند.

«الحقنی بالصالحین»

الهی بحق خودت حضورم ده و از جمال آفتاب آفرینت نورم ده.

«علم خداوند»

«رَبَّنا إِنَّکَ تَعْلَمُ ما نُخْفی وَ ما نُعْلِنُ وَ ما یَخْفی عَلَی اللَّهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ» }ابراهیم/38{

پروردگارا! همانا تو آنچه را پنهان و یا آشکار کنیم، می‌دانی و چیزی در زمین و در آسمان بر خداوند پوشیده نمی‌ماند.

نکته:

اکنون که همه چیز برای خداوند روشن است و علم او به همه چیز و همه کار ما احاطه دارد باید در محضر او گناه نکنیم و در مخلوقات او جز طبق رضا و دستورات او تصرف نکنیم و در دعا هم باید توجه داشته باشیم که خداوند به همه جیز از ظاهر و باطن ما اگاه است.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- در نزد خدا پنهان و آشکار معنا ندارد. «تعلم ما نخفی و ما نعلن»

2- زمین و آسمان نزد علم خداوند یکسان است.

«ما یخفی... فی الارض ولا فی السماء»

3- در دعاها توجه به علم الهی هم داشته باشیم و لذا روایت داریم که در پیشگاه خداوند که به همه چیز آگاه است، اقرار به گناهان و خطاهایت کن، چون همین اقرار خود موجب غفران و بخشش الهی می‌شود.

الهی چون تو حاضری چه جویم و چون تو ناظری چه گویم.

«محوریت نماز»

« رَبِّ اجْعَلْنی مُقیمَ الصَّلاةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتی رَبَّنا وَ تَقَبَّلْ دُعاء* رَبَّنَا اغْفِرْ لی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسابُ» }ابراهیم /40, 41{

پروردگارا! مرا برپا دارنده نماز قرار ده و از نسل و ذریّه‌ام نیز. پروردگارا! دعای مرا (نماز و عبادتم را) بپذیر. پروردگارا مرا وپدر ومادرم را ومؤمنان را، روزی که حساب بر پا می‌شود ببخشای.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- تکرار «ربّ» در آغاز دعاها نشانه تأثیر آن دراستجابت دعا و یا یکی از آداب آن است. «ربّ اجعلنی»

2- برای اقامه‌ی نماز خود و فرزندانتان، از خداوند استمداد کنید. «ربّ اجعلنی»

3- نماز، محور دعاهای حضرت ابراهیم است. «ربّنا لیقیموا الصّلاة»، «ربّ اجعلنی مقیم الصّلاة»

4- با آنکه رسالت انبیا اقامه‌ی دین است اما دعا برای اقامه‌ی نماز به جای آن، نشانه آن است که نماز چهره و سیمای تمام‌نمای دین است. «مقیم الصّلاة»

5- اقامه‌ی نماز، عِدل و همتای رهبری است. حضرت ابراهیم در دو مورد عبارت «و من ذریّتی» را بکار برد: یکی درباره‌ی نماز نسل خود «مقیم الصّلاة

و من ذریّتی» و یکی در مورد رهبری نسل خود هنگامی که خداوند به ابراهیم

فرمود: «انی جاعلک للنّاس اماما قال و من ذریّتی»⁽¹⁾من تو را امام مردم قرار دادم ابراهیم گفت: پروردگارا ذریّه مرا نیز به این مقام برسان.

6- در دعا هم به خود توجّه کنید، «واجنبنی- واجعلنی- واغفرلی» و هم به دیگران. «وبنّی- ومن ذریّتی- و لوالدیّ وللمؤمنین»

7- انسان، هم باید به فکر نسل قبل باشد، «ولوالدیّ وللمؤمنین » و هم به فکر نسل بعد. «و من ذریّتی»

8- در دعا، به فکر قیامت خود، فرزندان و جامعه باشید. «یوم یقوم الحساب»

الهی ناتوانم و در راهم و گردنه های سخت در پیش است و رهزنهای بسیار در کمین و بار گران بر دوش یا هادی اهدنا الصراط المستقیم صراط الذین انعمت علیهم غیر المغضوب علیهم و لا الضالین.

«مهلت خواستن»

«رَبَّنا أَخِّرْنا إِلی أَجَلٍ قَریبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُل» }ابراهیم/44{

پروردگارا! ما را تا مدّت کوتاهی مهلت ده، تا دعوت تو را اجابت نماییم و از پیامبران پیروی کنیم.

نکته‌ها

با توجّه به آیه‌ی قبل، ابتدا به نظر می‌رسد که این آیه نیز درباره‌ی قیامت است، ولی جمله‌ی «اخّرنا الی اجل قریب نُجب دعوتک ...» بیشتر، این معنا را به ذهن می‌آورد که آیه درباره‌ی عذاب الهی در دنیاست، زیرا تأخیر عذاب و اجابت دعوت خداوند و پیروی از پیامبران، مربوط به دنیاست نه قیامت.

در قیامت نیز تقاضای بازگشت به دنیا وجود دارد که آیات آن، مکرّر در قرآن آمده از جمله:

الف: «فهل الی خروج من سبیل»⁽¹⁾آیا برای خارج شدن از هلاکت راهی هست؟

ب: «فارجعنا نعمل صالحا»⁽²⁾ما را به دنیا برگردان تا عمل صالحی انجام دهیم.

ج: «ربّنا اخرجنا نعمل صالحا»⁽³⁾پروردگارا! ما را از دوزخ خارج کن تا کار خوب انجام دهیم.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- مجرمان روزی پشیمان می‌شوند، امّا فرصت‌های از دست رفته باز نمی‌گردد. «اخرّنا...»

2- راه نجات در تبعیّت از رهبران آسمانی است.

الهی دل بسوی کعبه داشتن چه سودی دهد آنکه را دل بسوی خداوند کعبه ندارد.

«والدین»

«رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانی صَغیراً» }اسراء/24{

پروردگارا! بر آن دو (پدر و مادر) رحمت آور، همان گونه که مرا در کودکی تربیت کردند.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که: (با توجه به تمام آیه)

1- فرزند در هر موقعیّتی که هست، باید متواضع باشد و کمالات خود را به رُخ والدین نکشد. «واخفِض لهما جناح الذّل»

2- تواضع در برابر والدین، باید از روی مهر و محبت باشد، نه ظاهری و ساختگی، یا برای گرفتن اموال آنان. «واخفض لهما... من الرّحمة»

3- فرزند باید نسبت به پدر مادر، هم متواضع باشد، هم برایشان از خداوند رحمت بخواهد. «واخفض... و قل ربّ ارحمهما»

4- دعای فرزند در حقّ پدر و مادر مستجاب است، وگرنه خداوند دستور به دعا نمی‌داد. «وقل ربّ ارحمهما...»

5- دعا به پدر و مادر، فرمان خدا و نشانه‌ی شکرگزاری از آنان است. «قل ربّ ارحمهما...»

6- در دعا از کلمه «ربّ» غفلت نکنیم. «قل ربّ ارحمهما»

7- رحمت الهی، جبران زحمات تربیتی والدین است. «ربّ ارحمهما کما ربّیانی» (گویا خداوند به فرزند می‌گوید: تو رحمت خود را دریغ مدار، واز خدا نیز استمداد کن که ادای حقّ آنان از عهده‌ی تو خارج است.)

8- گذشته‌ی خود، تلخی‌ها و مشکلات دوران کودکی وخردسالی را که بر والدین تحمیل شده است از یاد نبرید. «کما ربّیانی صغیراً»

9- پدر و مادر باید بر اساس محبّت فرزندان را تربیت کنند. «ارحمهما کما ربّیانی»

10- انسان باید از مربّیان خود تشکّر وقدردانی کند. «ارحمهما کما ربّیانی»

الهی از خواندن نماز شرم دارم و از نخواندن آن شرم بیشتر.

«امداد و نصرت الهی»

«رَبِّ أَدْخِلْنی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصیرا» }اِسراء/80{

و بگو: پروردگارا! مرا با ورودی نیکو و صادقانه وارد (کارها) کن و با خروجی نیکو بیرون آر و برای من از پیش خودت سلطه و برهانی نیرومند قرار ده.

نکته‌ها :

صدق، بهترین وصف و حالت یک کار و یک شخص در آغاز و انجام آن است. چه بسا کارهایی که آغاز غیر صادقانه دارد و با قصد ریا، سمعه، فریب، برتری‌جویی و مانند آن شروع می‌شود، یا آغازی صادقانه دارد، ولی پایانی آمیخته به غرور، عُجب، منّت، حبط و سوءعاقب پیدا می‌کند و برکات آن محو می‌شود. رمز شکست بسیاری از حرکت‌ها، نبود صداقت در آنها و قطع امداد الهی از آن است.

امام صادق می‌فرماید: هرگاه برای ورود به کاری، ترس و وحشت داشتی این آیه را بخوان و اقدام کن.⁽¹⁾

انسان به جایی می‌رسد که از «صدّیّقین» می‌شود، هرچه می‌گوید عمل می‌کند و هرچه را عمل می‌کند، می‌گوید.⁽²⁾قلب و زبان و عملش یکی می‌شود.

از مصادیق «سلطان نصیر»، داشتن جانشینی لایق، یاری باوفا و وزیری دلسوز و کاردان است.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- خواسته‌های خود را در برابر خداوند به زبان بیاوریم. «وقل ربّ»

2- دعایی که همراه با نماز و بعد از آن باشد، اثر بیشتری دارد.

«اقم الصلوة... فتهجّد... و قل ربّ...» (با توجه به آیات قبل)

3- دعا کردن را هم باید از خدا آموخت که چگونه بخوانیم وچه بخواهیم.

«و قل ربّ أدخلنی...»

4- یکی از اصول مدیریّت، آینده‌نگری و دوراندیشی است.

«أخرجنی مُخرج صدق»

5- مهم‌تر از آغاز نیک، پایان و فرجام خوب است. نباید به آغاز شیرین دلخوش بود، بلکه باید از خطر بدعاقبتی به خدا پناه برد. «أخرجنی مُخرج صدق»

6- رهبری یک نهضت جهانی که شروع و پایانش صادقانه و بی‌انحراف باشد، بدون دعا و استمداد از خدا و دریافت امداد الهی ممکن نیست. «ربّ أخرجنی»

7- همه‌ی امور به دست خداست و باید از او مدد خواست

«أدخلنی، أخرجنی، اِجعل»

8- کسب قدرت برای اهداف مقدّس ارزش دارد. «واجعل لی من لدنک سلطاناً»

9- مؤمن، نصرت و امداد را تنها از خدا می‌طلبد. «من لدنک سلطاناً نصیرا»

الهی ما همه بیچاره ایم و تنها تو چاره ای و ما همه هیچکاره ایم و تنها تو کاره ای.

«گشایش در کارها»

«...رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً وَ هَیِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَدا» }کهف/10{

پروردگارا! از سوی خود رحمتی به ما عطا کن و برای ما رشدی در کارمان فراهم‌ساز.

نکته

«رَشَد» به معنای رُشد، نجات و رضای الهی آمده است.⁽¹⁾در داستان اصحاب کهف، داستان موسی و خضر (آیه 66) و پیامبر اسلام (آیه 23).

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- برای حفظ دین، جوانمردی، گذشت از رفاه و آسایش و هجرت لازم است. «اَوَی الفِتیَة الی الکهف» (با توجه به آیه‌ی اول)

2- دعا همراه با تلاش و حرکت مؤثّر است. «اَوَی... ربّنا»

3- هجرت از محیط فاسد برای حفظ ایمان و ارزشها، کاری جوانمردانه است. «اَوَی الفِتیَة الی الکهف»

4- هجرت و قیام برای خدا، زمینه‌ی دریافت امدادهای الهی است.

«اَوَی الفِتیة الی الکهف فضربنا»

آن که طبیعتش را بر عقلش حاکم گردانیده است، در محکمة هر بخردی محکوم است.

«چهار خواسته‌ی مهم»

«...رَبِّ اشْرَحْ لی صَدْری * وَ یَسِّرْ لی أَمْری* وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانی* یَفْقَهُوا قَوْلی» }طه/25-28{

پروردگارا! سینه‌ام را برایم گشاده گردان (و بر صبر و حوصله‌ام بیفزا). * و کارم را برایم آسان فرما. * و گره از زبانم باز نما. * تا (آنها) سخنان مرا (خوب) بفهمند.

نکته‌ها

همین که حضرت موسی به رسالت الهی مأمور گردید، چهار خواسته را از خداوند طلب نمود:

1- سعه‌ی صدر. «ربّ اشرح لی صدری»

2- شرایط آماده. «و یَسّرلی أمری»

3- بیان روان. «واحلُل عُقدةً من لسانی»

4- داشتن وزیر. «واجعل لی وزیراً»

چون حضرت موسی به مسائل متعدّد عبادی، سیاسی، انقلابی، اجتماعی، اخلاقی، فردی و جمعی مأمور شده بود و طبعاً پرداختن و توجّه لازم به هر کدام، انسان را از سایر امور غافل می‌سازد، لذا سعه‌صدر در رسیدن به همه‌ی این موارد کاملاً ضرورت دارد.⁽¹⁾

سعه‌ی صدر، هم برای خود انسان لازم است، هم برای انجام مسئولیّت وکلمه «لی» رمز آن است که دریافت وحی، نیاز به ظرفیت بزرگ دارد. چنانکه در سوره انشراح در مورد پیامبرصلی الله علیه وآله آمده است: «ألم نَشرَح لک صدرک... اِنّ مع العُسر یُسرا»

«ویژگی‌های قلب مؤمن و کافر»

قلب مؤمن:

1- حیات. «أو مَن کان میتاً فاحییناه»⁽¹⁾

2- شفا. «و یَشفِ صدور قوم مؤمنین»⁽²⁾

3- طهارت. «اِمتَحن اللّه قلوبهم»⁽³⁾

4- سعه صدر. «ربّ اشرح لی صدری»⁽⁴⁾

5- هدایت. «مَن‌یؤمن باللّه یَهدقلبه»⁽⁵⁾

6- ایمان. «کتب فی قلوبهم الایمان»⁽⁶⁾

7- سکینه. «السکینة فی قلوب المؤمنین»⁽⁷⁾

8- الفت. «و ألّف بین قلوبهم»⁽⁸⁾

9- اطمینان قلبی. «الا بذکر اللّه تطمئنّ القلوب»⁽⁹⁾

قلب کافر:

1- مرض. «فی قلوبهم مَرَض»⁽¹⁾

2- قساوت. «جعلنا قلوبهم قاسیة»⁽²⁾

3- عدم پذیرش. «اَزاغ اللّه قلوبهم»⁽³⁾

4- مُهرخوردن.«طبع‌اللَّه‌علی‌قلوبهم»⁽⁴⁾

5- احاطه ظلمت.«ران‌علی‌قلوبهم»⁽⁵⁾

6- حجاب. «جعلنا علی قلوبهم أکنّة»⁽⁶⁾

7- قفل شدن. «أم علی قلوب اقفالها»⁽⁷⁾

8- سختی. «ختم اللّه علی قلوبهم»⁽⁸⁾

9- برگشت و نفهمی. «صرف‌اللّه قلوبهم»⁽⁹⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- سعه‌ی صدر اوّلین شرط موفقیّت در هر کاری است. «ربّ اشرح لی صدری»

2- به جای ترس و فرار از مسئولیّت، امکانات و مقدّمات و ابزار آن را از خداوند بخواهیم. «ربّ اشرح لی صدری»

3- دعا قبل از هر کاری، رمز توکّل ومایه‌ی دفع خطرات و آفات راه است، هر چند دعا خود نیز عبادت واعلام نیاز به شمار می‌رود. «ربّ اشرح لی صدری»

4- ارشاد و تربیت مردم و مبارزه با طاغوت‌ها، بستگی تام به صبر و حوصله‌ی مربی و مجاهد دارد. «ربّ اشرح لی صدری»

5- رسالت، با تندی و خشونت سازگار نیست. کار بزرگ، روح بزرگ می‌خواهد. «ربّ اشرح لی صدری»

6- دعای انبیا در قرآن، با اسم «ربّ» است. «ربّ»

7- دریافت الطاف الهی، روح وسینه‌ای گشاده لازم دارد. «ربّ اشرح لی صدری»

8- با سعه‌ی صدر کارها آسان می‌شود. «ربّ اشرح لی صدری و یسّر لی أمری»

9- ساده‌گویی و بیان روان، کمال است. «واحلُل عُقدةً من لسانی»

10- در هدایت و بسیج کردن مردم وروحیه دادن به نیروها و ارعاب و تضعیف روحیه‌ی طاغوت، زبان گویا بسیار مهم است. «واحلُل عُقدة من لسانی»

11- اصل، فهمیدن مردم است، نه اصطلاحات زیبا. «یَفقَهوا قولی» شرط موفقیت در تبلیغ آن است که مردم حرف مبلغ را خوب بفهمند.

13- در تبلیغ باید از هر وسیله‌ای که شناخت مردم را عمیق‌تر می‌کند استفاده کرد. «یَفقَهوا قولی»

الهی بسوی تو آمدم بحق خودت مرا بمن بر مگردان.

«علم و دانش و ظرفیت آن»

«...رَبِّ زِدْنی عِلْماً» }طه/114{

پروردگارا! علم مرا زیاد کن.

نکته‌ها

اوّلین معلّم، خداوند علاّم و علیم است، «علّم آدم الاسماء»⁽¹⁾، «الرّحمن، علّم القرآن، علّمه البیان»⁽²⁾پس علم را از او بخواهیم. «ربّ زدنی علماً»

در حدیث آمده است که رسول اکرم فرمودند: اگر روزی بر من بگذرد و در آن بر علم من افزوده نشود، آن روز برای من مبارک نیست.⁽³⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- علم را از عالم حقیقی طلب کنیم. «ربّ زدنی علما»

2- برای علم و دانش نهایتی نیست و فارغ التحصیل معنا ندارد. «زدنی علما»

3- علم حقیقی، قرآن مجید است. «لا تعجل بالقرآن- و قل ربّ زدنی علما»

4- اگر کسی را از چیزی نهی می‌کنیم، در مقابل، راه صحیح و حقّ را هم به او نشان دهیم. «لا تعجل- قل ربّ زدنی علما»

5- افزون طلبی در کمالات ارزش است. «ربّ زدنی علما»

6- علم، وسیله‌ی رشد انسان‌هاست. «ربّ زدنی علما»

7- علمی دارای ارزش و اعتبار است که همراه با فراگیری آن، ظرفیّت انسان نیز زیاد شود و رشد کند. «زدنی علما»، نه، «زد علمی»

8- اگر چه خداوند می‌تواند بدون دعا هم لطف کند، ولی از پیامبرش می‌خواهد که دعا نماید. «قل ربّ زدنی علما»

9- در دعا از کلمه ربّ و ربوبیّت خدا استمداد کنیم. «ربّ زدنی علما»

10- جز خداوند، علم همه حتّی علم پیامبر محدود است. «ربّ زدنی علما»

الهی! آن که از صحیفة نفس خود آگاهی ندارد، از کدام کتاب و رساله طرفی می بندد؟!

«فرزنددار شدن»

«رَبِّ لا تَذَرْنی فَرْداً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْوارِثین» }انبیاء/89{

پروردگارا! مرا تنها مگذار و (فرزندی به عنوان وارث به من عطا فرما و البتّه که) تو خود، بهترین وارثان هستی.

نکته‌ها

انبیا با پیش آمدن هر مشکلی، به درگاه خداوند شتافته و گشایش آن را از پروردگار خویش خواستار می‌شدند. در آیات قبل به نمونه‌هایی از این درخواست‌ها برخورد داشتیم. (دعاهای حضرت نوح، ایوب، یونس را در آیات گذشته خواندیم.)

رسول خدا هنگام جنگ خندق به درگاه خداوند چنین عرضه داشت: خدایا! تو عبیدة بن الحارث را روز بدر از من گرفتی و حمزه را روز اُحد، و این علیّ است. آنگاه این آیه را تلاوت فرمودند: «ربّ لا تذرنی فرداً و انت خیر الوارثین»⁽¹⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- هرگز از رحمت الهی مأیوس نشویم. (خداوند حتّی به انسانی کهنسال همچون زکریااز همسری نازا فرزند عنایت می‌کند.)

2- ذکر کلمه‌ی «ربّ» و تکرار آن در دعا، درخواست‌ها را با اجابت مقرون می‌سازد. «نادی ربّه ربّ لا تذرنی»

3- در هنگام دعا، خداوند را با آن صفتی که با خواسته ما تناسب بیشتری دارد یاد کنیم. «لا تذرنی فرداً و انت خیرالوارثین»

4- ایمان به «خیرالوارثین» بودن خداوند، با آرزوهای طبیعی مثل علاقه به فرزند و طلب آن از پروردگار، منافاتی ندارد. «لا تذرنی فرداً و انت خیرالوارثین»

5- دعای انبیا مستجاب است. «فاستجبنا»

6- فرزند، عطیه الهی است. «و وهبنا له یحیی»

7- انسان می‌تواند از طریق دعا نازائی را اصلاح کند. «فاستجبناله ووهبنا له»

16- سرعت در کار خیر و دعا همراه با بیم و امید، در استجابت دعا مؤثر است. «فاستجبنا له ... کانوا یسارعون فی الخیرات و یدعوننا ...»

الهی آنکه عالم است عامل است این خفته صنعتگر است نه دانشور.

«منزلگاه مبارک»

«رَبِّ أَنْزِلْنی مُنْزَلاً مُبارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلین» }مؤمنون/29{

پروردگارا! مرا با نزولی پر برکت فرودآور که تو بهترین فرود آورندگانی.

نکته‌ها

در حدیث می‌خوانیم: رسول خدا به علی فرمود: هرگاه وارد منزلی شدی این آیه (29 سوره مؤمنون) را تلاوت کن تا خداوند از خیر آن جا کامیابت کند و شرّش را از تو دور سازد.⁽¹⁾

یاد خدا در هر حال؛

در دعوت به توحید. «اعبدواللّه»⁽²⁾

در ساختن کشتی با الهام خداوند. «اِصنع الفلک باعیننا و وحینا»⁽³⁾

در سوار شدن، با حمد الهی. «فاذا استویت... فقل الحمدللّه»⁽⁴⁾

در حرکت با نام خدا. «بسم اللّه مَجراها و مُرساها»⁽⁵⁾

در توقّف، با دعا به درگاه او. «ربّ اَنزلنی»⁽⁶⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- ابتدا خداوند را بر نعمت‌های گذشته شکر کنیم، سپس از او نعمت جدیدی بخواهیم. «الحمدللّه الّذی- ربّ اَنزلنی»

2- در دعا و مناجات، خداوند را با آن نامی بخوانیم که با نیازمان تناسب داشته باشد. «اَنزلنی- خیرالمنزلین»

الهی آنکه سرمایه دارد و از آن بهره نمی برد از گدا گرفتارتر و بیچاره تر است.

«تنها پناهگاه مطمئن»

«... رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّیاطین* وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُون» }مؤمنون/97, 98{

پروردگارا! من از وسوسه‌های شیطان‌ها به تو پناه می‌برم. * و پناه می‌برم به تو ای پروردگار! از این که آنان نزد من حاضر شوند.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- پناه دادن از شئون ربوبیّت است. «ربّ اَعوذبک»

2- پیامبران نیز باید به خدا پناه ببرند. «قل ربّ اَعوذبک»

3- پناه بردن به خداوند باید مکرر و جدی باشد. (تکرار «اعوذ»)

4- تنها پناهگاه مطمئن خداست. «بک»

5- یکی از راه‌های نفوذ شیطان، اشاره‌ها و وسوسه‌های او نسبت به برخوردهای بد ما با دیگران است. «هَمزات»

6- شیاطین، متعدّد و وسوسه‌های آنان نیز گوناگون است. «هَمَزات الشیاطین»

7- شیطان‌ها در انبیا نیز طمع دارند. «هَمَزات الشیاطین»

8- بالاتر از وسوسه، حضور شیطان‌هاست. «اَن یَحضُرون»

9- حضور افراد فاسد ومفسد در جامعه، مقدّمه فساد دیگران است. «یَحضُرون»

یا لا اله الا انت جز آه در بساط ندارم از من آهی و از تو نگاهی.

«ایمان، مغفرت و رحمت»

«...رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمین» }مؤمنون/109{

پروردگارا! ایمان آوردیم، پس ما را ببخش و بر ما رحم کن و تو بهترین رحم‌کنندگانی.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- خداوند، زخم زبان منحرفین به مؤمنین را بی‌پاسخ نمی‌گذارد. «انّه‌کان...»

2- دعا به درگاه خداوند در دنیا مفید است، «ربّنا...» ولی دعا و التماس در قیامت مفید نیست. «ربّنا اخرجنا... قال اخسئوا»

3- بندگان خداوند همواره از کاستی‌های خود بیمناک بوده و استغفار می‌کنند. «کان... یقولون ربّنا...»

4- ایمان مقدّمه‌ی مغفرت و مغفرت، مقدّمه‌ی دریافت رحمت الهی است. «آمنّا فاغفرلنا وارحمنا»

5- سرچشمه‌ی مهربانی‌ها خداست. «و انت خیرالرّاحمین»

6- از آداب دعا، تجلیل از خداوند است. «و انت خیرالرّاحمین»

الهی از من آهی و از تو نگاهی.

«سرچشمه رحمت»

«...رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ أَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمین» }مؤمنون/118{

پروردگارا! بیامرز و رحم کن که تو بهترین رحم کنندگانی.

نکته‌ها

با توجّه به جمله‌ی «لا یفلح» در آیه اول گروهی از زیانکاران را نیز یادآور می‌شویم:

الف) ستمگران. «لا یفلح الظالمون»⁽¹⁾ب) گنهکاران. «لا یفلح المجرمون»⁽²⁾

ج) جادوگران. «لا یفلح الساحرون»⁽³⁾د) کافران. «لا یفلح الکافرون»⁽⁴⁾

آنها که به خداوند دروغ می‌بندند. «انّ الّذین یفترون علی اللّه الکذب لا یفلحون»⁽⁵⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- پیامبر معصوم نیز به رحمت و مغفرت خداوند نیاز دارد.

«قل ربّ اغفر وارحم»

2- در دعا، ستایش از خدا را فراموش نکنیم.

«ربّ اغفر وارحم و انت خیرالرّاحمین»

الهی در شگفتم از کسی که غصه خودش را نمیخورد و غصه روزیش را میخورد.

«آتش دوزخ»

«... رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها کانَ غَراما* إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقاما» }فرقان/65, 66{

پروردگارا! عذاب جهنّم را از ما بازگردان که عذاب آن دامنگیر است. * به درستی که دوزخ، جایگاه و منزلگاه بدی است.

نکته‌ها

کلمه‌ی «غَرام» در اصل به معنای مصیبتی است که انسان در برابر آن راه فرار ندارد و نوعی التزام وتعهّد بر دوش او قرار می‌دهد که در زبان فارسی به آن تاوان می‌گویند.⁽¹⁾

فکر نجات از آتش هم باید از طریق عبادت باشد و هم از طریق دیگر اعمال نیک. حضرت علی آن گاه که اموالی را در راه خدا وقف می‌کردند، در وقفنامه‌ی خود می‌نوشتند: این اموال را وقف کردم، تا بدین وسیله از آتش دوزخ درامان باشم وآتش دوزخ نیز از من دور باشد.⁽²⁾

دعا و درخواست فوق از طرف کسانی است که خداوند به سیزده مورد و صفتی از صفات ویژه‌ی بندگان خاص خود «عباد الرحمن» را در آیات 63 تا 67 سوره‌ی فرقان توصیف می‌فرماید که به آن‌ها اشاره می‌کنیم:

1- تواضع 2- حلم و بردباری 3- شب زنده‌داری 4- خوف و ترس از مجازات و کیفر الهی 5- اعتدال و دوری از افراط و تفریط 6- توحید خالص 7- پاکی از آلودگی به خون بی‌گناهان 8- عفیف 9- حفظ و احترام حقوق دیگران 10- پرهیز از لغو و بیهودگی 11- چشم بینا و گوش شنوای حق 12-تربیت صحیح فرزندو خانواده 13- الگو قرارگرفتن برای متقین

پس آنان که از آتش دوزخ به خداوند پناه می‌برند و از او نجات و خلاصی از آن را خواستار هستند، باید توجه به صفات فوق داشته و سرمشق عملی زندگی خود قرار دهند.⁽¹⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- اگر شب زنده‌دار هم هستید، مغرور نشوید. «والّذین یقولون ...»

2- یاد معاد از ویژگی‌های بندگان خاصّ خداست.

«ربّنا اصرف عنا عذاب جهنّم»

3- بندگان خاصّ خداوند، بیش از آنکه طمع بهشت داشته باشند، از آتش دوزخ خوف دارند. «یبیّتون... یقولون ربّنا اصرف عنا عذاب جهنّم»

الهی اگر بخواهم شرمسارم و اگر نخواهم گرفتار.

«دید وسیع و همت بلند»

«...رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّیَّاتِنا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقینَ إِماما» }فرقان/74{

پروردگارا! به ما از ناحیه‌ی همسران و فرزندانمان مایه‌ی روشنی چشم عطا کن و مارا پیشوای پرهیزگاران قرار ده.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- انسان در برابر همسر و فرزند و نسل خود متعهّد است و باید برای عاقبت نیکوی آنها تلاش و دعا کند. «ربّنا هب لنا من ازواجنا...»

2- در تربیت علاوه بر علم وتلاش باید از خدا نیز کمک خواست.

«ربّنا هب‌لنا...»

3- فرزند صالح، نور چشم است. «قرّة اعین»

4- تشکیل خانواده وداشتن همسر و فرزند و دعا برای بدست آوردن آنها، مورد توجّه اسلام است. «ربّنا هب لنا...»

5- در دست گرفتن مدیریّت جامعه، آرزوی عبادالرحمن است، زیرا عهده‌دار شدن امامت و رهبری متّقین، ارزش است. «واجعلنا للمتّقین اماما»

6- در دعا به حداقل اکتفا نکنید، بلند همّت باشید. «واجعلنا للمتّقین اماما» (خدایا ما را در رسیدن به کمال، رهبر متّقین قرار ده، نه آنکه تنها از متّقین باشیم)

7- بندگان خدا، وحدت هدف و وحدت کلمه دارند. «اماماً» و نفرمود: «ائمّةً». (ممکن است کلمه «امام» به جای «ائمّة»، رمز آن باشد که در جامعه اسلامی رهبر باید یک نفر باشد)

الهی تو خود بزرگی و بر همه دست داری.مرا بزرگ آفریدی و بر همه دست دادی،

باری از بزرگ آنچنان بزرگ اینچنین پدید آید.

«همراهی با صالحان»

«رَبِّ هَبْ لی حُکْماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ ... وَ لَا تخُْزِنیِ یَوْمَ یُبْعَثُون» }شعراء/83...87{

پروردگارا! به من حکمت و دانش مرحمت فرما و مرا به صالحان ملحق کن! ... و روزی که همه مبعوث می‌شوند مرا خوار مگردان.

نکته‌ها

تذکر: نکته‌ها و درسها مربوط به آیات 83 تا 85 و 86 تا 89 سوره‌ی شعراء می‌باشد.

کلمه‌ی «حُکم» می‌تواند به معنای حکومت و سرپرستی و تدبیر امور باشد و یا به معنای دانش و معرفت. البتّه «حُکم» معنایی برتر از حکمت دارد، زیرا حکمت تنها قدرت تشخیص حقّ از باطل است و حُکم آگاهی همراه با آمادگی برای اجرای حقّ است.⁽¹⁾

سعادت انسان در چند جمله خلاصه می‌شود که در دعای حضرت ابراهیم آمده است:

الف: شناخت خداوند و معرفت درونی نسبت به او. «هَب لی حُکماً»

ب: حضور در جامعه‌ی صالح. «اَلحِقنی بالصالحین»

ج: نام نیک در تاریخ. «لسان صِدقٍ فی الاخرین»

د: رسیدن به بهشت ابدی. «ورثة جنّة النّعیم»

در آیه‌ی 108 سوره‌ی صافّات که ماجرای ذبح اسماعیل مطرح شده است می‌فرماید: «و تَرَکنا علیه فی الآخرین» یعنی قربانی در مراسم حج را یک سنّت واجب قرار دادیم و به خاطر تسلیم بودن ابراهیم، نام نیک برای او به جای گذاشتیم و این گونه دعایش را که می‌گفت: «واجعل لی لسان صدق فی الآخرین»، مستجاب کردیم.

در آیه‌ی 50 سوره‌ی مریم نیز به دنبال نام حضرت ابراهیم و اسحاق و یعقوب می‌فرماید: «و جَعلنا لهم لسان صِدق عَلیّاً» ما نام بلند و نیکو برای آنان قرار دادیم. حضرت علی فرمود: نام نیک، از دارایی و سرمایه بهتر است.⁽¹⁾

در روایات از لسانِ صدق و یادگار نیک، به وجود مبارک حضرت محمّد و علی تعبیر شده است.⁽²⁾بعضی سخن پیامبر اکرم را که فرمود: «أنَا دَعوة أبی ابراهیم» یعنی من اثر دعای پدرم ابراهیم هستم. دلیل این نکته دانسته‌اند. بنابراین مراد از لسانِ صدق در آیندگان، انبیایی از نسل او هستند که مکتب توحیدی را زنده نگاه داشته‌اند و این آرزو با مقام پیامبری همچون ابراهیم، تناسب بیشتری دارد.

در روایات می‌خوانیم: هر گاه انسان از دنیا رفت، پرونده‌ی اعمالش بسته می‌شود مگر کسی که صدقه‌ی جاریه‌ای به جای گذاشته باشد. مانند: وقف یا

کتاب مفیدی که از او به جای مانده باشد و یا فرزند صالحی که برای او دعا کند.⁽¹⁾

پیامبراکرم در نمازش این دعا را می‌خواند: «الّلهم لاتخزنی یوم القیامة» پروردگارا! مرا در قیامت خوار و رسوا مکن.⁽²⁾

سؤال: در روایات می‌خوانیم: انفاق مال و صدقه‌ی جاریه و اولاد صالحی که برای والدین دعا کنند، برای قیامت انسان مفید هستند، پس رابطه‌ی آیه‌ی «لایَنفع مال و لابَنون» با این روایات چیست؟

پاسخ: مراد این آیه، مال و فرزندی است که در خط الهی قرار نگیرند.

بنابراین دنیا مانند کلیدی است که با حرکتی درب را قفل و با حرکت دیگری درب را باز می‌کند. مال حلال در دست افراد صالح، سبب قرب ودر دست ناهلان سبب گناه می‌شود.

مال را کز بهر دین باشی حَمول نع-م مالٌ صالحٌ گفت آن رسول

چیست دنیا از خدا غافل ش-دن نی قُماش و نق-ره وفرزند و زن

آب در کشتی هلاک کشتی است آب در بیرون کشتی، پشتی است⁽³⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- انسان برای رسیدن به کمالات بایداز خداوند استمداد کند. «ربّ‌هَب لی...»

2- استمداد از نام «ربّ»، در استجابت‌دعا مؤثّر است. «ربّ»

3- حکمت و بینش همراه با عمل، هدیه‌ی الهی است. «هَب لی حُکما»

4- قبل از درخواست جدید از خداوند، از نعمت‌های قبلی نامی ببرید و از او تشکّر کنید. «خَلَقنی- یَهدین- یَشفین- یَسقین- و... ربّ هَب لی»

5- اگر حکمت باشد، ولی دوستان انسان نااهل باشند، حکمت کارایی ندارد. «هَب لی حُکما و ألحقنی»

6- اگر دید و بینش و تفکّر صحیح بود، رفتار و گفتار و نیّت هم صحیح می‌شود. (حکمت به معنای دید و فهم و نظر صحیح است). «حُکماً»

7- حکمت نظری، به تنهایی مفید و نجات‌بخش نیست. حکمت باید با عمل همراه باشد. «هَب لی حُکما و ألحقنی بالصّالحین»

8- برخورداری از حکمت و معرفت در درون و زندگی در جامعه‌ی صالحان و صالح بودن، بالاترین درجه‌ی سعادت است. «حُکماً و ألحقنی بالصّالحین»

9- حکمت وشناخت وبینش، بر عمل مقدّم است. «هب لی حُکما و ألحقنی»

10- بهترین دعا را از بهترین افراد بیاموزیم. (بهترین افراد، انبیا هستند و یکی از بزرگ‌ترین انبیا حضرت ابراهیم است که در دعا از خداوند مغفرت، حکمت، نام نیک و حسن عاقبت می‌خواهد و در آیات دیگر از خداوند، فرزندان خوب و پیروان مسلمان درخواست می‌کند).

11- حکومت‌خواهی برای انجام احکام الهی، مطلوب است. «هَب لی حُکما»⁽¹⁾

12- هم انزوا ممنوع است و هم جذب نااهلان شدن. «ألحقنی بالصّالحین»

13- پیش کسوتان صالح را ارج نهیم. «ألحِقنی بالصّالحین» (نفرمود: از صالحین باشم، بلکه فرمود: به آنان ملحق شوم. زیرا مقام سابقین برتر است).

14- جامعه‌ای ارزش دارد که افرادش صالح باشند. «ألحِقنی بالصّالحین»

15- انسان به رفیق خوب محتاج است. «و ألحِقنی بالصّالحین»

16- بقای نام در دعاها و یادگار نیک را از خداوند بخواهیم. «واجعَل لی»

17- ستایشی ارزش دارد که صادقانه باشد، نه از روی تملّق. «لسان صدق»

18- انسان، بعد از مرگ نیز از دعای خیر دیگران و سنّت‌های حسنه‌ای که بنا نهاده بهره‌مند می‌شود. «لسان صِدق فی الآخرین»

19- محبّت و دعا درباره‌ی بستگان، همراه با نهی از منکر و انتقاد از اشتباهات آنان باشد. «قال لابیه و قومه ما تعبدون ... واغفر لابی»

20- بیم و امید باید در کنار هم باشند.

«اَطمع أن یَغفر لی- لاتُخزِنی یوم یبعثون»

21- انسان در هر مرحله‌ای که باشد نباید از قیامت غافل باشد. «لاتُخزِنی...»

22- در قیامت، دیگران نیز از عیوب ما آگاه می‌شوند. «لا تُخزِنی» زیرا رسوایی در جایی است که دیگران از خصوصیّات رفتار و افکار ما آگاه شوند.

23- خواری ورسوایی، از سخت‌ترین حالات در قیامت است. «لا تُخزِنی» حضرت ابراهیم از میان همه‌ی مشکلات روز قیامت، رسوا نشدن را مطرح می‌کند.

24- در قیامت، تحقیر و خواری و خزیان، بدتر از عذاب دوزخ است. «لا تُخزِنی» در جای دیگر می‌خوانیم: «انّک مَن تُدخل النّار فقد اَخزیتَه»⁽¹⁾

25- آنچه در دنیا ارزش است، در آخرت بی‌ارزش می‌شود. «لاینفع مال ولابنون» «مال» جلوه‌ی مسائل مادّی و «بَنُون» (فرزندان) جلوه‌ی مسائل عاطفی است، یعنی در قیامت مال و فرزند و مقام و شهرت و مدرک و... نجاتبخش نیست.

الهی هشیار را با بستر و بالین چه کار و مست را با دین و آیین چه کار.

«نام نیک و وراثت بهشت»

(رب) «وَ اجْعَلْ لی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرین * وَ اجْعَلْنی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعیم» }شُعراء/84, 85{

پروردگارا! و در میان آیندگان نام نیکی برای من قرار بده. و مرا از وارثان بهشت پر نعمت قرار ده.

نکته‌ها

در آیه‌ی 108 سوره‌ی صافّات که ماجرای ذبح اسماعیل مطرح شده است می‌فرماید: نام نیک برای او به جای گذاشتیم و این گونه دعایش را که می‌گفت: «واجعل لی لسان صدق فی الآخرین»، مستجاب کردیم.

در آیه‌ی 50 سوره‌ی مریم نیز به دنبال نام حضرت ابراهیم و اسحاق و یعقوب می‌فرماید: «و جَعلنا لهم لسان صِدق عَلیّاً» ما نام بلند و نیکو برای آنان قرار دادیم.

حضرت علی فرمود: نام نیک، از دارایی و سرمایه بهتر است.⁽¹⁾

در روایات از لسانِ صدق و یادگار نیک، به وجود مبارک حضرت محمّد و علی تعبیر شده است.⁽²⁾بعضی سخن پیامبر اکرم را

که فرمود: «أنَا دَعوة أبی ابراهیم» یعنی من اثر دعای پدرم ابراهیم هستم. دلیل

این نکته دانسته‌اند. بنابراین مراد از لسانِ صدق در آیندگان، انبیایی از نسل او هستند که مکتب توحیدی را زنده نگاه داشته‌اند و این آرزو با مقام پیامبری همچون ابراهیم، تناسب بیشتری دارد.

در روایات می‌خوانیم: هر گاه انسان از دنیا رفت، پرونده‌ی اعمالش بسته می‌شود مگر کسی که صدقه‌ی جاریه‌ای به جای گذاشته باشد. مانند: وقف یا کتاب مفیدی که از او به جای مانده باشد و یا فرزند صالحی که برای او دعا کند.⁽¹⁾

در روایات آمده است: هر انسانی در بهشت و دوزخ جایگاهی دارد و هنگامی که وارد دوزخ شود، خانه‌ی بهشتی او را به دیگران می‌دهند و آنان وارث می‌شوند.⁽²⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- بقای نام در دعاها و یادگار نیک را از خداوند بخواهیم. «واجعَل لی»

2- ستایشی ارزش دارد که صادقانه باشد، نه از روی تملّق. «لسان صدق»

3- آیندگان را به حساب آوردید و قضاوت آیندگان را در نظر بگیرید. «لسان صِدقٍ فی الآخرین»

4- اتفاق نظر یهود و نصارا و مسلمانان بر عظمت ابراهیم، نمونه‌ی استجابت دعای اوست. «لسان صِدقٍ فی الآخرین»

5- انسان‌های بزرگ، هم محبوبیّت دنیوی می‌خواهند و هم سعادت اُخروی. «لسان صِدق فی الآخرین»

6- انسان، بعد از مرگ نیز از دعای خیر دیگران و سنّت‌های حسنه‌ای که بنا نهاده بهره‌مند می‌شود. «لسان صِدق فی الآخرین»

7- به طرح‌های کوتاه مدّت قناعت نکنیم. «لسان صدق فی الآخرین»

8- نعمت‌های بهشتی، در برابر اعمال ما موهبتی بی‌رنج است. «ورثة جنّة النّعیم» زیرا ارث، به مالی گویند که بدون رنج و تلاش به دست آید.

الهی خوشا آنکه بر عهدش استوار است و همواره محو دیدار است.

«روح و قلب پاک»

(رب) «وَ لا تُخْزِنی یَوْمَ یُبْعَثُون * یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُون* إِلاَّ مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلیم» }شُعراء/87-89{

(پروردگارا) و روزی که همه مبعوث می‌شوند، مرا خوار مگردان. روزی که مال و فرزندان برای انسان نفعی ندارند. مگر کسی که با روح و قلب پاک به سوی خدا آید.

نکته‌ها

روحِ پاک، روحی است که از وابستگی به دنیا وآلودگی به شرک، کفر، نفاق، تکبّر و همه‌ی امراض قلبی پاک باشد وچون خداوند درباره‌ی منافقان می‌فرماید: «فی قلوبهم مَرض» پس قلبِ سلیم، قلب مؤمن است.

در حدیث می‌خوانیم: قلب سلیم، قلبی است که در آن شرک نباشد.⁽¹⁾

پیامبراکرم در نمازش این دعا را می‌خواند: «الّلهم لاتخزنی یوم القیامة» پروردگارا! مرا در قیامت خوار و رسوا مکن.⁽²⁾

سؤال: در روایات می‌خوانیم: انفاق مال و صدقه‌ی جاریه و اولاد صالحی که برای والدین دعا کنند، برای قیامت انسان مفید هستند، پس رابطه‌ی آیه‌ی «لایَنفع مال و لابَنون» با این روایات چیست؟

پاسخ: مراد این آیه، مال و فرزندی است که در خط الهی قرار نگیرند.

بنابراین دنیا مانند کلیدی است که با حرکتی درب را قفل و با حرکت دیگری درب را باز می‌کند. مال حلال در دست افراد صالح، سبب قرب ودر دست ناهلان سبب گناه می‌شود.

مال را کز بهر دین باشی حَمول نع-م مالٌ صالحٌ گفت آن رسول

چیست دنیا از خدا غافل ش-دن نی قُماش و نق-ره وفرزند و زن

آب در کشتی هلاک کشتی است آب در بیرون کشتی، پشتی است⁽¹⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- بند و بست‌های دنیوی در قیامت بی اثر است و جز قلب پاک، هیچ چیز کارایی ندارد. «خَطیئتی یوم الدّین ... قلب سلیم»

2- بیم و امید باید در کنار هم باشند. «اَطمع أن یَغفر لی- لاتُخزِنی یوم یبعثون»

3- انسان در هر مرحله‌ای که باشد نباید از قیامت غافل باشد. «لاتُخزِنی...»

4- در قیامت، دیگران نیز از عیوب ما آگاه می‌شوند. «لا تُخزِنی» زیرا رسوایی در جایی است که دیگران از خصوصیّات رفتار و افکار ما آگاه شوند.

5- خواری ورسوایی، از سخت‌ترین حالات در قیامت است. «لا تُخزِنی» حضرت ابراهیم از میان همه‌ی مشکلات روز قیامت، رسوا نشدن را مطرح می‌کند.

6- در قیامت، تحقیر و خواری و خزیان، بدتر از عذاب دوزخ است. «لا تُخزِنی» در جای دیگر می‌خوانیم: «انّک مَن تُدخل النّار فقد اَخزیتَه»⁽¹⁾

7- بعضی چیزهایی که در دنیا ارزش است، در آخرت بی‌ارزش می‌شود. «لاینفع مال ولابنون» «مال» جلوه‌ی مسائل مادّی و «بَنُون» (فرزندان) جلوه‌ی مسائل عاطفی است، یعنی در قیامت مال و فرزند و مقام و شهرت و مدرک و... نجاتبخش نیست.

الهی نور برهانم داده ای نار وجدانم هم بده.

«نجات از شرور»

«رَبِّ نَجِّنی وَ أَهْلی مِمَّا یَعْمَلُون» }شعراء/169{

پروردگارا! من و کسان مرا از (شرّ) آنچه انجام می‌دهند رهایی بخش.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- محیط آلوده برای مردان خدا قابل تحمّل نیست؛ اگر از اصلاح محیط مأیوس شدند، حداقل خود را از آنجا نجات می‌دهند. «نجّنی»

2- بزرگان جامعه باید به فکر خاندان و یاران خود باشند. «نجّنی و اهلی»

3- دعای انبیا مستجاب است. «ربّ نجّنی- فنجّیناه»

4- زن، در انتخاب راه وابسته به شوهر نیست. «الاّ عجوزاً» (زن لوط راه انحرافی را برگزیده بود)

الهی تا حال تو را پنهان می پنداشتم و حال جز تو را پنهان میدانم.

«لغزش‌های غیرعمدی»

«...رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسی فَاغْفِرْ لی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ» }قصص/16{

پروردگارا! همانا من به خویشتن ستم کرده‌ام، پس مراببخش، پس (خداوند) او را آمرزید به درستی که او آمرزنده‌ی مهربان است.

نکته‌ها

سؤال: جمله‌ی «ظَلمتُ نَفسی» به خودم ظلم کردم، از زبان کسی که به پیامبری می‌رسد چه معنایی دارد؟

پاسخ: مراد از ظلم به خود در اینجا، گرفتار شدن به آثار اجتماعی قتل غیر عمد است، نه گناه، تا با مقام عصمت منافات داشته باشد. زیرا خداوند، موسی را مخلَص می‌داند؛ «اِنّه کانَ مُخلَصاً»⁽¹⁾و کسی که به این درجه نائل گردید دیگر گناه نمی‌کند، زیرا شیطان اقرار کرده که قدرت نفوذ در مخلصین را ندارد. «فَبِعزّتِک لاُغویّنّهم اَجمَعین . اِلاّ عبادکَ منهُم المخلَصین»⁽²⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- در دعا، خداوند را با کلمه مبارکه‌ی «ربّ» بخوانیم. «قال ربّ»

2- هر چند کار خلاف، عمدی نباشد ولی نباید از آثار طبیعی و وضعی آن غافل بود. «ظَلمتُ نفسی» (حضرت موسی به قصد نجات یک مؤمن وارد صحنه شد و ناخواسته مرتکب قتل گردید و در واقع گناهکار به حساب نمی‌آمد؛ امّا این عمل، کار او را دشوار کرد و این یک آفت بود.)

3- افراد صالح حتّی در برابر کجی‌های غیر عمدی نیز بلافاصله استغفار می‌کنند و از تبعات آن دوری می‌گزینند. «فاغفرلی»

(حضرت موسی با استغفار خود چند چیز را از خداوند درخواست کرد، هم محو آثار اجتماعی کار خود را، هم برطرف شدن نگرانی از آینده را و هم دفع توطئه‌های انتقام جویانه‌ی فرعونیان را.)

4- دعای انبیا مستجاب است. «فَغَفرلَه»

الهی از سجده کردن شرمسارم و سر از سجده برداشتن شرمسارتر.

«استمداد از خداوند در همه حالات»

«رَبِّ نَجِّنی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمین» }قصص/21{

پروردگارا! مرا از (دست) این گروه ستمگر نجات ده.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- زندگی انبیا غالباً با آوارگی و سختی همراه بوده است. «فخَرَج» (با توجه به آیه اول)

2- سعی و همّت خود را بکار بریم؛ ولی نتیجه را از خداوند بخواهیم. «فخَرَج- قال رَبّ نَجّنی»

3- دعا باید با تلاش و حرکت همراه باشد. «فخَرَج منها- قال رَبّ نَجّنی»

4- رهبران الهی، در همه حالات از خداوند استمداد می‌کنند.

«ربّ نَجّنی من القوم الظالمین»

«ربّ اِنّی ظَلمتُ نفسی فاغفرلی»⁽¹⁾

«ربّ بما أنعمتَ علّی فلن أکونَ ظهیراً للمجرمین»⁽²⁾

و «ربّ انّی لما أنزلتَ الیّ من خیر فَقیر»⁽³⁾

الهی نعمت ارشادم عطا فرموده ای توفیق شکر آن را هم مرحمت بفرما.

«درخواست همه چیز از خداوند»

«رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقیر» }قصص/23،24{

پروردگارا! همانا من به هر خیری که تو برایم بفرستی نیازمندم.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- خدمت به مردم را خالصانه انجام دهیم و حل مشکلات خود را از خداوند بخواهیم. «فسقی لهما- ربّ انّی»

(موسی گوسفندان آن دو دختر را سیراب کرد، ولی برای رفع گرسنگی خود به جای استمداد از آنان، از خدا کمک طلبید.)

2- همه چیز را از خداوند درخواست نماییم.

«ربّ انّی لما انزلت الیّ من خیر فقیر»

3- در دعا، برای خداوند تکلیف و مصداق معیّن نکنیم. «ربّ انّی لما انزلت الیّ من خیر فقیر» (حضرت موسی با این که گرسنه بود؛ ولی از خدا، مصداقی از نان و غذا طلب نکرد.)

الهی هر چه پیش آمد خوش آمد که مهمان سفره توایم.

«سایه‌ی رحمت»

«...رَبِّ أَوْزِعْنی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلی والِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَدْخِلْنی بِرَحْمَتِکَ فی عِبادِکَ الصَّالِحین» }نمل/19{

پروردگارا! به من الهام کن (و توفیق ده) که نعمتی که به من و به والدینم بخشیده‌ای شکر کنم و عمل صالحی که آن را می‌پسندی انجام دهم و در سایه‌ی رحمت خود، مرا در زمره‌ی بندگان شایسته‌ات وارد کن.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «ایزاع» بالاتر از توفیق و چیزی شبیه الهام است، نظیر آیه‌ی «و اوحینا الیهم فعل الخیرات»⁽¹⁾یعنی ما انجام کارهای خیر را به انبیا الهام کردیم.⁽²⁾

کار صالح به تنهایی کافی نیست، ورود در گروه صالحان مهم است، زیرا:

گاهی کار، صالح است، ولی فرد از نظر نفسانی صالح نیست و گرفتار ریا، سُمعه، غرور، عُجب و حَبط می‌شود.

گاهی کار صالح است، ولی عاقبت انحرافی پیش می‌آید و شخص عاقبت به خیر نمی‌شود.

گاهی کار صالح است، ولی یک نوع تک‌روی در آن است و شخص حاضر نیست با بندگان خدا همراه باشد. «اعمل صالحا ... فی عبادک الصالحین»

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- دعا، مخصوص هنگام اضطرار نیست؛ انبیا در اوج عظمت و قدرت دعا می‌کردند. «ربّ»

2- توفیق شکرگزاری را از خدا بخواهیم. «ربّ اوزعنی أن اشکر»

3- انسان در برابر نعمت‌هایی که تاکنون به او رسیده باید شکر کند و در برابر مسئولیّت آینده باید به فکر عمل صالح و جلب رضای خدا و ملحق شدن به نیکان باشد. «اشکر- اعمل صالحا ...»

4- فرزندان، هم باید در مقابل نعمت‌هایی که خداوند به آنان داده شکر کنند و هم در مقابل نعمت‌هایی که به والدین آنان داده است. «علیّ و علی والدیّ»

5- شکر خدا تنها با زبان نیست، عمل صالح و استفاده‌ی صحیح از نعمت‌ها نیز شکر الهی است. «اشکر... اعمل صالحا»

6- کار، به شرطی نیک است که خداپسند باشد. «صالحاً ترضاه»

7- کار نیکی ارزش دارد که رضای خدا را جلب کند، نه فقط رضای مردم را. «صالحاً ترضاه»

8- عالی‌ترین مقصد در حکومت صالحان، رضای خداست. «ترضاه»

9- انبیا نیز به امداد الهی نیاز دارند. «اوزعنی... ادخلنی»

10- زندگی در جامعه صالح ارزش است، نه زندگی در میان مردم ناصالح، آن هم به خاطر رفاه یا درآمد و لذّت. «ادخلنی... فی عبادک الصالحین»

11- برخورداری از امکانات، و قدرت امروز خود را نشانه‌ی رسیدن به رحمت الهی ندانید و برای رشد و تعالی خود دعا کنید. «و ادخلنی»

12- امکانات انسان، نتیجه‌ی کار او نیست بلکه از رحمت الهی سرچشمه می‌گیرد. «برحمتک»

13- هر کس، در هر شرایطی باید به رحمت الهی متوسّل شود، حتّی پیامبران.«برحمتک»

14- تکروی، ممنوع. «و ادخلنی برحمتک فی عبادک الصالحین»

الهی نه خاموش میتوان بود و نه گویا در خاموشی چه کنیم در گفتن چه گوییم.

«فرزندصالح»

«رَبِّ هَبْ لی مِنَ الصَّالِحین» }صافات/100{

پروردگارا! (فرزندی) از گروه صالحان به من ببخش.

نکته‌ها:

انبیا و فرشتگان دعاهای خود را با «ربّنا» و «ربّ» آغاز می‌کردند:

دعای حضرت آدم: «ربّنا ظلمنا انفسنا»⁽¹⁾

دعای حضرت نوح: «ربّ اغفرلی ولوالدی»⁽²⁾

دعای حضرت ابراهیم: «ربّ اجعل هذا بلداً آمنا»⁽³⁾

دعای حضرت یوسف: «ربّ قد آتیتنی من الملک»⁽⁴⁾

دعای حضرت موسی: «ربّ بما أنعمت علیّ من خیر فقیر»⁽⁵⁾

دعای حضرت سلیمان: «ربّ أوزعنی ان اشکر نعمتک»⁽⁶⁾

دعای حضرت عیسی: «ربّنا أنزل علینا مائدة»⁽⁷⁾

دعای حضرت رسول : «ربّ أعوذ بک من همزات الشیاطین»⁽¹⁾

دعای مؤمنان: «ربّنا ما خلقت هذا باطلا فقنا عذاب النار»⁽²⁾

دعای فرشتگان در این آیه که می‌گویند: «ربّنا و ادخلهم جنّات»

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- اولاد صالح، هبه‌ی الهی و یکی از دعاهای انبیاست.

«هب لی من الصالحین»

2- آن چه باید در فرزند محور باشد، صالح بودن است نه امور دیکر.

«هب لی من الصالحین»

3- فرزند صالح، بهترین یاور در مسیر حرکت خانواده به سوی خداست.

«ذاهب الی ربّی... ربّ هب لی من الصالحین»

الهی قاسم که تویی کسی محروم و مغبون نیست.

«دعای فرشتگان»

«...رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبیلَکَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحیم» }غافر/7{

پروردگارا! رحمت و علم تو همه چیز را فراگرفته است، پس کسانی را که توبه کرده و راه تو را پیروی کرده‌اند بیامرز و آنان را از عذاب دوزخ حفظ کن.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که: (با توجه به تمام آیه فوق)

1- مؤمنان باید به خود بنازند که مقرّبان درگاه الهی همواره به آنان دعا می‌کنند. «یحملون العرش و یستغفرون»

2- اسلام، فکر انسان را از خوراک و پوشاک و مسکن، به عرش و فرشته و تسبیح و تحمید بالا می‌برد. «یحملون العرش- یسبّحون»

3- بی نهایت، تنها خداست، حتّی عرش الهی محدودیّت دارد. «حوله»

4- حمد و تسبیح، بارها در قرآن در کنار هم ذکر شده است و در ذکر رکوع و سجود قرین یکدیگرند. «یسبّحون بحمد ربّهم»

5- از آداب دعا این است: ابتدا تسبیح و تحمید، «یسبحون بحمد ربّهم» سپس تجلیل و توصیف، «وسعت کل شی‌ء رحمة و علما» آن گاه دعا. «فاغفر»

(با توجه به آیه اول)

6- سنگینی مسئولیّت، شما را از تسبیح و تحمید خدا و یاد نیازمندان باز ندارد. فرشتگان حامل عرش، هم به یاد خدا هستند، «یسبّحون بحمد ربّهم» و هم محتاجان را دعا می‌کنند. «یستغفرون للذّین آمنوا»

7- ایمان، رشته اتصال و ارتباط میان عالم ملک با عالم ملکوت است. «یؤمنون به و یستغفرون للذّین آمنوا»

8- استغفار کسانی در حقّ دیگران مؤثّر است که خود اهل ایمان باشند. «یؤمنون به و یستغفرون للذّین آمنوا»

9- میان فرشتگان و انسان رابطه است. (امام سجّاد در صحیفه‌ی سجّادیه به گروه‌هایی از فرشتگان دعا و درود می‌فرستد و) فرشتگان حامل عرش در این آیه به انسان‌ها درود می‌فرستند. «یستغفرون للذّین آمنوا»

10- دعا به دیگران، یک ارزش پسندیده و شناخته شده‌ی قرآنی است.

«و یستغفرون للذّین آمنوا»

11- کسانی مشمول دعای فرشتگانند که اهل ایمان و عمل باشند.

«آمنوا... اتبعوا»

12- توبه به تنهایی کافی نیست، پیروی عملی لازم است. «تابوا و اتبعوا»

13- راه نجات، در پیروی از راه خداست.

«و اتبعوا سبیلک و قهم عذاب الجحیم»

آن که معاش مادی را وسیلة مقامات معنوی نگیرد، سخت در خطاست.

«دعا برای دیگران»

«رَبَّنا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّیَّاتِهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزیزُ الْحَکیم* وَ قِهِمُ السَّیِّئاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّیِّئاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ» }غافر/8 و9{

پروردگارا! و آنان را با هر کس از پدران و همسران و فرزندانشان که صلاحیّت دارند به باغ‌های اقامتی که به ایشان وعده داده‌ای وارد کن؛ همانا تو همان خدای عزیز و حکیمی. (پروردگارا!) آنان را از بدی‌ها (و کیفر اعمالشان) حفظ کن و هر کس را در آن روز از بدی‌ها حفظ کنی، پس مشمول رحمتت ساخته‌ای؛ و این همان رستگاری بزرگ است.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- مشمول دعای اولیای خدا شدن، صلاحیّت لازم دارد. «ادخلهم... و من صلح»

2- نجات از دوزخ کافی نیست؛ ورود به بهشت ارزش دارد. «قهم عذاب الجحیم- ادخلهم جنات»

3- اول پاکی از بدی‌ها، سپس دریافت کمالات. «قهم- ادخلهم»

4- ورود به بهشت، صلاحیّت می‌خواهد. «ادخلهم جنات... و من صلح»

5- رابطه بدون لیاقت و صلاحیّت ارزش ندارد ولی در کنار ضابطه ارزش افزوده دارد. (صلاحیّت داشتن ضابطه و قانون است و ملحق شدن به بستگان رابطه است.) «من صلح من اباءهم»

6- خداوند، قدرت بر اعطا دارد ولی عطای او حکیمانه است. «العزیز الحکیم»

7- همجواری و همزیستی بستگان یک نعمت الهی است. «ادخلهم و من صلح...»

8- عزّت مخصوص خداست. «انّک انت العزیز»

9- پاک بودن، هم به همت و اراده‌ی انسان نیاز دارد، «نهی النفس عن الهوی»⁽¹⁾و هم به دور بودن از افراد و مشاغل و مکان‌ها و افراد بد، «اعرض عنهم»⁽²⁾، «فلا تقعدوا معهم»⁽³⁾و هم به لطف و امداد الهی. «و قهم السئیات»

10- رحمت الهی، تنها کامیابی مادی نیست، بیمه شدن از گناهان، یکی از آنهاست. «و مَن تق السّیئات یومئذ فقد رحمته»

11- رستگاری بزرگ، در صورتی است که انسان از آفات معنوی و مادی، هر دو دور باشد. «السّیئات». هم آفات معنوی سیّئه است. «مَن کسب سیّئة»⁽⁴⁾و هم

آفات مادی. «و اِن یصبکم سیئة یفرحوا بها»⁽¹⁾چنانکه حسنه، هم مصداق دنیوی دارد و هم اُخروی. «ربّنا آتنا فی الدنیا حسنة و فی الآخرة حسنة»⁽²⁾

12- توفیق مصونیّت از گناه را باید از خدا خواست. «و قهم السیئات»

13- رستگاری را هنر خود ندانیم بلکه لطف و رحمت او بدانیم. «فقد رحمتَه و ذلک هو الفوز العظیم»

14- رستگاری، در رفاه دنیوی نیست بلکه در تقواست. «مَن تق السیئات... ذلک هو الفوز العظیم»

الهی خفتگانرا نعمت بیداری ده و بیدارانرا توفیق شب زنده داری و گریه و زاری.

«شکر نعمت‌ها (والدین)»

«رَبِّ أَوْزِعْنی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلی والِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَصْلِحْ لی فی ذُرِّیَّتی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمین» }احقاف/15{

پروردگارا! مرا توفیق ده تا نعمتی را که بر من و بر پدر و مادر من لطف کردی، شکرگزاری کنم و عمل شایسته‌ای انجام دهم که تو آن را بپسندی و فرزندانم را برای من صالح و شایسته گردان، همانا من به سوی تو بازگشته و از تسلیم شدگانم.

نکته

احسان به والدین، از جایگاه ویژه‌ای نزد خداوند برخوردار است. در قرآن، پنج بار کلمه «وصّینا» بکار رفته که سه بار آن مربوط به والدین است.⁽¹⁾

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که: (با توجه کل آیه)

1- سفارش احسان به والدین، در طول تاریخ و تمام ادیان بوده است. («وصّینا» در قالب ماضی آمده است)

2- احسان به والدین، از حقوق انسانی است که هر پدر و مادری بر گردن فرزندشان دارند. «وصّینا الانسان» (نفرمود: «وصینا الّذین آمنوا»)

3- در احسان به والدین، مسلمان بودن آنان شرط نیست.

«وصّینا الانسان بوالدیه»

4- استحکام بنیاد خانواده و حفظ جایگاه والدین، مورد توجّه خاص خداوند است. «وصّینا الانسان بوالدیه احساناً»

5- نه تنها انفاق و امداد و احترام، بلکه هر نوع نیکی نسبت به والدین لازم است. («احساناً» به صورت نکره آمده که شامل هر نوع احسانی شود.)

6- احسان به والدین باید پیوسته و برجسته باشد، نه به مقدار ضرورت و مقطعی. (تنوین در «احساناً» نشانه‌ی عظمت و برجستگی است.)

7- توجّه به سفارش اکید خداوند به زحمات گذشته والدین، احسان و خدمت کردن به آنان را عاشقانه و جدی‌تر می‌کند. «وصّینا الانسان... حملته امّه»

8- کمال احسان به والدین، در آن است که بی‌واسطه انجام گیرد. «بالوالدین احسانا» (حرف «ب» در «بالوالدین» نشانه آن است که احسان به والدین با دست خود باشد.)

9- یاد رنج و زحمت‌های مادران، در برانگیختن عاطفه فرزندان مؤثّر است. «حملته امّه کُرهاً... کرها...»

10- حق مادر بیش از پدر است. پس از کلمه «والدین»، سخن از رنجهای مادر است. «حملته امّه کُرهاً...»

11- تمام دستورات و اوامر و نواهی دینی، دلیل و فلسفه دارند. (گرچه دلیل بعضی از آنها مانند احسان به والدین، بیان شده است). «وصّینا... حملته امّه کُرهاً...»

12- چهل سالگی قلّه توانمندی و رشد انسان است. «بلغ اشدّه و بلغ اربعین سنة»

13- شکر الهی، به استمداد و توفیق خداوند نیاز دارد. «أوزعنی أن اشکر نعمتک»

14- بخشی از نعمت‌های انسان، به واسطه والدین و نیاکان است. «انعمت علیّ و علی والدیّ»

15- بلوغ جسمی و کمال عقلی، بستر بلوغ معنوی است. «بلغه اشده و بلغ أربعین سنة قال ربّ...»

16- تشکّر فرزند از نعمت‌هایی که خداوند به والدین او داده، وظیفه و نوعی احسان به والدین است. «اشکر نعمتک... علی والدیّ»

17- بهترین راه تشکر از نعمت‌های خداوند، انجام کار نیک است.

«أشکر نعمتک... أعمل صالحاً»

18- ارزش عمل صالح به آن است که پیوسته و دائمی باشد. «ان اعمل صالحاً» (فعل مضارع «اعمل»، نشانه دوام و استمرار است)

19- عمل صالحی ارزشمند است که خالصانه بوده و مورد قبول و رضای خدا قرار گیرد. «اعمل صالحاً ترضاه»

20- فرزند و نسل صالح، افتخاری برای والدین است. «اصلح لی فی ذرّیتی»

21- بهترین دعا آن است که انسان، هم به والدین و هم به فرزندان توجّه داشته باشد. «علی والدیّ... اصلح لی فی ذریّتی»

22- در برابر ناسپاسی‌هایی که نسبت به خدا و والدین داشته‌ایم، توبه و جبران کنیم. «و علی والدیّ... انّی تُبتُ الیک»

23- تسلیم فرمان خدا زیستن و مسلمان مردن، دعای پاکان و صالحان است. «انّی تُبتُ الیک و انّی من المسلمین»

الهی خوابهای ما را تبدیل به بیداری بفرما. الهی آنکه سحر ندارد از خود خبر ندارد.

«طرح کمال و رشد»

«رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذینَ سَبَقُونا بِالْإیمانِ وَ لا تَجْعَلْ فی قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذینَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحیم» }حشر/10{

پروردگارا! ما و برادرانمان را که در ایمان بر ما سبقت گرفته‌اند، بیامرز و در دل‌های ما کینه مؤمنان را قرار نده. پرورگارا! همانا تو رئوف و مهربانی.

نکته‌ها

در آیات 8 تا 10 سوره‌ی حشر به عوامل وحدت اشاره شده است که یادآوری آن مفید است:

بیش از دویست بار موضوع مغفرت و واژه‌های آن در قرآن مطرح شده است. هم خودمان باید استغفار کنیم و هم از اولیای خدا بخواهیم که برای ما استغفار

کنند. «یا ابانا استغفر لنا»⁽¹⁾حتی فرشتگان برای مؤمنان استغفار می‌کنند. «و یستغفرون للذین آمنوا»⁽²⁾

البتّه استغفار برای مشرکان و منافقان اثری ندارد. «سواء علیهم استغفرت لهم ام لم تستغفر لهم لن یغفر اللّه لهم»⁽³⁾، «ما کان للنبیّ و الّذین آمنوا ان یستغفروا للمشرکین»⁽⁴⁾

امّا عوامل مغفرت و بخشش الهی عبارتند از:

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- مکتب کامل مکتبی است که برای پیروان آینده خود نیز طرح کمال و رشد داشته باشد. «و الّذین جاءوا من بعدهم»

2- برای جلوگیری از سوء تفاهم، ابتدا از لغزش‌های خود استغفار کنیم و سپس لغزشهای دیگران. «اغفر لنا و لاخواننا»

3- مؤمن، مصونیت از گناه ندارد، ولی هرگاه گناهی مرتکب شد، بلافاصله استغفار می‌کند. «اغفر لنا و لاخواننا»

4- دعای خیر برای گذشتگان، وظیفه آیندگان است. «و الّذین جاؤوا من بعدهم یقولون ربّنا اغفر... الّذین سبقونا بالایمان»

5- تمام مسلمانان با هم برادرند و برای یکدیگر دعا می‌کنند. «اغفر لنا و لاخواننا الّذین سبقونا بالایمان»

6- سابقه در ایمان، یک ارزش است. «سبقونا بالایمان»

7- برادری واقعی، در پرتو ایمان است. «اخواننا الّذین سبقونا بالایمان»

8- در اخوت و برادری دینی، زمان و مکان و نژاد مطرح نیست. «اخواننا الّذین سبقونا بالایمان»

9- با دعای خیر، کینه‌ها را از دل دور کنیم. «ربّنا اغفر... لاخواننا... لاتجعل غلاً للذین آمنوا»

10- مؤمن، بدخواه دیگران نیست. «لاتجعل فی قلوبنا غلاً للذین آمنوا»

11- خودسازی بدون استمداد از خداوند نمی‌شود. «ربّنا... لاتجعل فی قلوبنا غلاً»

12- در اصلاحات باید به سراغ ریشه‌ها رفت. ریشه بسیاری از گناهان، کینه و حسادت ودشمنی است که باید ریشه‌کن شود. «لاتجعل فی قلوبنا غلاً»

13- توجه به ربوبیت و رأفت و رحمت خداوند، از آداب و پشتوانه اجابت دعاهاست. «ربّنا اغفر... انّک رؤف رحیم»

الهی اگر از من پرسند کیستی چه گویم.

«توکل و توبه»

«... رَبَّنا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنا وَ إِلَیْکَ الْمَصیر»}ممتحنة/4{

پروردگارا بر تو توکّل کردیم و به سوی تو انابه نمودیم و بازگشت ما به سوی تو است.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- توکّل داروی رفع نگرانی‌هاست. چون اعلام برائت آن هم با قاطعیّت و صراحت ممکن است آثار سویی را در پی داشته باشد، توکّل لازم است. «انّا برءآؤا منکم... علیک توکّلنا»

2- هر کجا سخنی می‌گویید و تصمیمی از خود نشان می‌دهید، نفس خود را با یاد خدا مهار کنید. «انّا برءآؤا... کفرنا بکم، بدا بیننا و بینکم... ربّنا علیک توکّلنا، و الیک انبنا، و الیک المصیر»

3- توکّل و انابه باید تنها به درگاه خدا باشد. «علیک توکّلنا و الیک انبنا» (کلمه «علیک» و «الیک» مقدّم بر «توکّلنا» و «انبنا» نشانه انحصار است).

4- اولیای خدا، خود را مالک چیزی نمی‌دانند و به خود اجازه نمی‌دهند قانون الهی را عوض کنند. «لا ستغفرّن لک و ما أملک لک من اللّه من شی‌ء»

5- مسیر تمام هستی و مسیر ما به سوی اوست. «الیک انبنا و الیک المصیر»

الهی در شگفتم از آنکه کوه را می شکافد تا بمعدن جواهر دست یابد و خویش را نمیکاود تا بمخزن حقائق برسد.

«رمز عزت»

«...رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذینَ کَفَرُوا وَ اغْفِرْ لَنا رَبَّنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزیزُ الْحَکیم» }ممتحنة/5{

پروردگارا! ما را محنت کش کافران قرار مده و ما را بیامرز، پروردگارا! تو خود عزیز و حکیمی.

نکته‌ها

«فتنة» در لغت به معنای آشوب، امتحان، عذاب، بلا و آزار آمده است.

آزار مسلمانان، آزمایشی برای کفّار است تا خباثت و عناد خود را اظهار کنند، به سلطه خود مغرور شوند و قدرت خود را نشانه حقانیّت خود بدانند.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- مسلمانان در تمام موارد حتی در قراردادهای اقتصادی، نظامی و فرهنگی نباید به شیوه‌ای عمل کنند که مورد سوء استفاده کفّار قرار گیرند و راه فشار و سلطه کفّار را به روی خود بُگشایند. «لاتجعلنا فتنة للذین کفروا»

2- دین و سیاست در کنار هم هستند، برائت از کفّار، در کنار طلب مغفرت از خدا. یک دعا رنگ سیاسی دارد و دعای دیگر رنگ معنوی.

«ربّنا لاتجعلنا... و اغفرلنا»

3- به درگاه کسی رو کنیم که هم توانمند است و هم حکیم.

«ربّنا... انّک أنت العزیز الحکیم»

4- ابزار دست کفّار قرار نگرفتن، رمز عزّت است. «لاتجعلنا فتنةً... أنت العزیز»

5- رفتار بسیاری از قدرتمندان حکیمانه نیست، ولی خداوند هم قدرتمند شکست‌ناپذیر است و هم حکیم. «أنت العزیز الحکیم»

الهی آنکه را عشق نیست ارزش چیست.

«نور کامل»

«رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا وَ اغْفِرْ لَنا إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیر» }تحریم/8{

پروردگارا! نور ما را کامل کن و ما را بیامرز، همانا تو بر هر چیز توانایی.

نکته‌ها

دعا و درخواست از خداوند، همیشه نقش دارد: چه در دنیا: «اهدنا الصراط المستقیم» و چه در قیامت: «اتمم لنا نورنا»

طلب مغفرت، هم در دنیاست: «ربّنا فاغفرلنا ذنوبنا»⁽¹⁾هم در آخرت: «ربّنا... واغفرلنا»

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- در آیات قبل فرمان داد که خود را از آتش دوزخ حفظ کنید، «قوا انفسکم...» در این آیه، یک از راههای آن را توبه واقعی می‌داند. «توبوا الی اللّه»

2- گاهی از مؤمن، گناه سر می‌زند که باید توبه کند. «یا ایّها الّذین آمنوا توبوا...»

3- توبه باید به درگاه خدا باشد، نه افشای گناه نزد بندگان. «توبوا الی اللّه»

4- یکی از تکالیف مؤمن، توبه از گناه است. «یا ایّها الّذین آمنوا توبوا...»

5- توبه باید خالصانه و صادقانه باشد نه لقلقه زبان. «توبةً نصوحا»

6- توبه، زمان و مکان خاصّی ندارد. «توبوا الی اللّه توبةً نصوحا»

7- برای تشویق به توبه، باید مردم را به رحمت الهی امیدوار کرد. «عسی ربّکم»

8- پذیرش توبه، از شئون ربوبیّت است. «عسی ربّکم ان یکفّر عنکم سیئاتکم»

9- ناپاکی و پلیدی در بهشت جای ندارد؛ اول پاک شدن، سپس وارد بهشت شدن. «یکفّر... یدخلکم»

10- نتیجه توبه دو چیز است: محو گذشته «یکفّر عنکم سیئاتکم» و تأمین آینده. «یدخلکم جنّات»

11- ایمان به پیامبر کافی نیست، همراهی و تبعیّت از آن حضرت لازم است. «و الّذین آمنوا معه»

12- عمل صالحِ دنیا، در قیامت به صورت نور ظاهر می‌شود. «نورهم یسعی بین ایدیهم»

13- کسانی‌که در دنیا دنبال نورند، «و اتبعوا النّور الّذی انزل معه»⁽¹⁾در آخرت غرق نورند. «نورهم یسعی بین ایدیهم و من ایمانهم»

14- در قیامت نیز تکامل هست. مؤمنان در آن روز به فکر تکمیل نور خود هستند. «ربّنا اتمم لنا نورنا»

15- مؤمنان واقعی در فکر ریزش و کاهش بدی‌ها، «و اغفر لنا» و رویش و جهش خوبی‌ها هستند. «اتمم لنا نورنا»

16- امید به استجابت دعا، «اتمم لنا نورنا و اغفر لنا» برخاسته از قدرت مطلقه اوست. «انک علی کلّ شی‌ء قدیر»

الهی خدا خدا گفتن مجازی ما که اینهمه برکت دارد اگر بحقیقت گوییم چون خواهد بود.

«نجات از ظلم و ظالم»

«...رَبِّ ابْنِ لی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمین» }تحریم/11{

پروردگارا! برای من نزد خویش در بهشت خانه‌ای بساز و مرا از فرعون و کردار او نجات بده و مرا از گروه ستمگر رهایی بخش.

نکته‌ها

هنگامی که آسیه، (همسر فرعون) معجزه حضرت موسی را دید، به او ایمان آورد و فرعون، به کیفر این کار، دست و پایش را به زمین میخکوب کرد و او را زیر آفتاب سوزان قرار داد. هنگامی که آسیه آخرین لحظه‌های عمر خود را می‌گذرانید، دعایش این بود، «ربّ ابن لی عندک بیتاً فی الجنّة»⁽¹⁾

همسر فرعون ثابت کرد بسیاری از شعارهایی که در طول زمان، جزو فرهنگ مردم شده، غلط است و باید آن را عوض کرد.

می‌گویند: خواهی نشوی رسوا، هم رنگ جماعت شو، امّا او گفت: من هم رنگ جماعت نمی‌شوم و رسوا هم نمی‌شوم.

می‌گویند: یک دست صدا ندارد، امّا او ثابت کرد که یک نفر نیز می‌تواند موج ایجاد کند.

می‌گویند: زن شخصیّت مستقل ندارد، امّا او ثابت کرد زن در انتخاب راه مستقل است.

می‌گویند: با مشت نمی‌شود به جنگ درفش رفت، امّا او ثابت کرد حق ماندنی است و اگر مشت روی آهن اثر ندارد، روی افکار عمومی در تاریخ اثر دارد.

می‌گویند: با یک گل بهار نمی‌شود، امّا او ثابت کرد اگر خدا بخواهد با یک گل بهار می‌شود.

می‌گویند: فلانی نمک خورد و نمک‌گیر شد، همسر فرعون نان و نمک فرعون را خورد، ولی از عقیده او متنفّر بود و می‌گفت: «نجّنی من فرعون» خدایا! مرا از فرعون نجات بده.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- زن می‌تواند الگوی مردان تاریخ شود. «ضرب اللّه مثلاً للّذین آمنوا امرأة فرعون»

2- مقایسه الگوها، از روشهای تربیت است. «مثلاً للّذین کفروا... مثلاً للّذین آمنوا»

3- فشار محیط و جامعه، وابستگی اقتصادی، زن بودن، تقاضای همسر و ترس از آوارگی، هیچ کدام دلیل بی دینی نمی‌شود. «ضرب اللّه مثلاً للّذین آمنوا امرائة فرعون...»

4- برای اتمام حجت، یک نمونه هم کافی است. «ضرب اللّه مثلاً... امرائة فرعون»

5- حرف اول را اراده انسان می‌زند، نه چیز دیگر. «ضرب اللّه مثلاً... امرائة فرعون»

6- مبارزه با طاغوت، با دعا منافاتی ندارد. «ربّ... نجّنی من فرعون»

7- نجات از طاغوت، پشتوانه معنوی لازم دارد. «ربّ.. نجّنی من فرعون»

8- مهم‌تر از بهشت، قرب معنوی به خداست. «ربّ ابن لی عندک...»

9- ایمان سبب تنفّر از ستمگران است. (زن فرعون به خاطر ایمانی که داشت از تمام رفتارهای فرعونی متنفر بود.) «نجّنی من فرعون و عمله»

10- اطاعت زن از مردم در عقیده لازم نیست، بلکه گاهی باید موضع بگیرد. «نجّنی من فرعون»

11- روابط خانوادگی مرز دارد و همین که به انحراف و کفر رسید باید تغییر کند. «نجّنی من فرعون»

12- تبرّی از کفر، شرط ایمان است. «نجّنی من فرعون و عمله»

13- ابراز تنفّر و انزجار از دیگران، باید ملاک و معیار عقلی و شرعی داشته باشد. «من فرعون... من القوم الظالمین»

الهی آن که خود را فراموش کرده است، از یاد چه چیز خرسند است؟!

«نقش وراثت در تربیت»

«...رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرینَ دَیَّاراً* إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوا إِلاَّ فاجِراً کَفَّاراً» (نوح/27و26{

پروردگارا از این کافران هیچ کس بر زمین باقی نگذار. زیرا اگر آنان را باقی گذاری بندگانت را گمراه می‌کنند و جز گناهکار و کفرپیشه نمی‌زایند.

نکته‌ها

به حضرت نوح وحی شد که از قوم تو جز افرادی که ایمان آورده‌اند دیگری ایمان نخواهد آورد: «اوحی الی نوح انه لن یؤمن من قومک الاّ من قد امن»⁽¹⁾به علاوه تجربه 950 سال تبلیغ برای شناسایی مردم کافی است که بداند این نسل و حتّی نسل بعدی قابل هدایت نیستند و لذا دست به نفرین برداشت.

«دَیّار» از «دار» به معنای کسی است که در خانه ساکن است.

مردان خدا به خود فکر نمی‌کنند، بلکه به فکر هدایت نسل های امروز و فردا هستند. با اینکه حضرت نوح توهین‌ها شنید و شکنجه‌ها دید، ولی دلیل نفرین خود را انحراف داشتن و منحرف کردن بیان کرد.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- استفاده از نفرین در آخرین مرحله جایز است. «ربّ لا تذر...دیّاراً»

2- سلامت فکری جامعه بر سلامت جسمی فرد مقدّم است. کسانی که مردم را منحرف می‌کنند، اگر هلاک شوند بهتر است. «لاتذر علی الارض... یضلّوا عبادک»

3- وراثت در تربیت نقش مهمی دارد. «و لا یلدوا الاّ فاجراً کفّارا»

4- انسان به جایی می‌رسد که در عقیده و عمل راهی برای اصلاح خود باقی نمی‌گذارد. «فاجراً» در عمل، «کفّاراً» در عقیده.

آن که گوهر ذات خود را تباه کرده است، چه بهره ای از زندگی برده است؟!

«چشم انداز گسترده»

«رَبِّ اغْفِرْ لی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ لا تَزِدِ الظَّالِمینَ إِلاَّ تَبارا» }نوح/28{

پروردگارا، مرا و پدر و مادرم را و هرکس که با ایمان به خانه‌ام وارد شودو همه مردان و زنان با ایمان را بیامرز و ظالمان را جز هلاکت نیفزا.

نکته‌ها

چشم انداز دعا باید گسترده باشد. هم گذشته و حال را شامل شود، هم خود و بستگان و هم تمام مؤمنان تاریخ را.

امام رضا فرمودند: مسجد کوفه، خانه نوح بوده است و مراد از «دخل بیتی مؤمنا» کسانی هستند که وارد مسجد کوفه شوند.

در کربلا، امام حسین، برخی از مخالفان را نمی‌کشت و می‌فرمود: «انّ الذی لا اقتله اری فی صلبه من اهل الایمان»⁽¹⁾من هر مخالفی را که در نسل او مؤمنی ببینم نمی‌کشم.

از این آیه می‌آموزیم و درس می‌گیریم که:

1- در دعا و نفرین، از کلمه مبارکه «ربّ» کمک بگیریم. «ربّ لا تذر... ربّ اغفرلی»

2- انبیا با آن همه تلاش مغرور نمی‌شدند. پیامبری که می‌گفت: «انّی دعوت قومی لیلاً و نهارا» می‌گوید:«ربّ اغفرلی...»

3- در آمرزش خواهی از خداوند، مقدم داشتن خود بر دیگران کاری پسندیده است. «اغفرلی و لوالدیّ...»

4- بستگان سببی و نسبی، زمانی مشمول عنایت هستند که وابسته فکری نیز باشند. «و لمن دخل بیتی مؤمنا»

5- در دعا، برای مؤمنان رحمت و مغفرت و برای ظالمان، نابودی و هلاکت، طلب کنید. «ربّ اغفر... للمؤمنین... و لا تزد الظالمین الاّ تباراً»

الهی دل به جمال مطلق داده ایم هر چه باداباد.