گزیده هیات مذهبی نمونه

مشخصات کتاب

سرشناسه : زبری، محمدحسن، - ۱۳۳۹

عنوان و نام پدیدآور : گزیده هیات مذهبی نمونه/ محمدحسن زبری قاینی

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۱.

مشخصات ظاهری : ۵۹ ص؛ ۱۱ x۵/۲۱س‌م

شابک : 964-444-466-3۲۰۰۰ریال ؛ 964-444-466-3۲۰۰۰ریال ؛ 964-444-466-3۲۰۰۰ریال ؛ 964-444-466-3۲۰۰۰ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : چاپ دوم: ۲۵۰۰۱۳۸۲ ریال :ISBN 964-444-599-6

یادداشت : کتابنامه: ص. ۵۹ - ۵۷

عنوان دیگر : هیات مذهبی نمونه

موضوع : سوگواریها

شناسه افزوده : بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : BP۲۶۰/۳/ز۲گ‌۴

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۴

شماره کتابشناسی ملی : م‌۸۰-۲۹۹۸۳

فهرست

پیشگفتار··· 4

احیای امر ائمّه علیهم‌السلام··· 7

سفارش ائمّه علیهم‌السلام به عزاداری سالار شهیدان··· 10

توصیه به عزاداری··· 15

پیشینه عزاداری برای امام حسین علیه‌السلام··· 18

دیدگاه‌ها و فتواهای مراجع گذشته و حال··· 20

سخنی با نوحه‌خوانان··· 27

نماز اوّل وقت··· 29

نماز ملکوتی در روز عاشورا··· 31

عزاداری سنّتی··· 34

عزاداران آمران به معروف و ناهیان از منکر··· 36

مسجد و حسینیّه، نقطه آغاز حرکت··· 39

توجّه به جوانان و نوجوانان··· 41

تداوم فعالیتهای دینی··· 44

نظم و انضباط در عزاداری··· 45

پاکیزگی، نشانه ایمان··· 47

دستورالعملها··· 50

خاتمه··· 54

منابع و مآخذ··· 55

پیشگفتار

باز این چه شورش است که در خلق عالم است باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

بیش از هزار سال از حماسه جاودانه عاشورا می‌گذرد امّا هر چه زمان پیش می‌رود صدای عاشورا پرطنین‌تر به گوش می‌رسد، که در آن نهیب بیداری جهان ستم‌زده و شفای همه رنجهای انسانی در همه زمانهاست.

شعار حیات‌بخش هَیْهاتَ مِنَّا الذّلَّةُ⁽¹⁾نیز به بهترین شکل، موضع تشیّع را در طول تاریخ در مقابل ستمگران مشخص کرده و نشان می‌دهد که تپش نبض عاشورا در رگهای تاریخ همیشگی است. حماسه عاشورا تبلور همه مبارزات و سلحشوریها با صبغه الهی می‌باشد که از ازل تا ابد به صحنه حیات بشر نور می‌بخشد.

این عرضه عظیم تبلیغی اگر با آگاهی و شناخت کامل مورد استفاده قرار گیرد بهترین فرصت برای ارتقاء فرهنگ اسلامی جامعه خواهد بود در غیر این صورت مبدّل به صحنه‌های خرافی و بی‌ثمر و مهیّا برای تحریف

ارزشهای دینی خواهد شد، به همین جهت تمام مصلحان و اسلام‌شناسان دردمند همچون علماء و دانشمندان سلف به‌ویژه امام امت رضی‌الله‌عنه و استاد شهید مرتضی مطهری رضی‌الله‌عنه و همچنین مقام معظم رهبری دام ظله العالی که دلسوز دین هستند برای پاک‌سازی مجالس عزاداری و هیأت‌های عزاداری از خرافات و بدعتها قدم جلو گذاشته‌اند و به روشنگری می‌پردازند و بارها خواستار برگزاری هرچه باشکوه‌تر و در عین حال سالم و کارآمد آن شده‌اند.

بنابراین هیأت‌های مذهبی باید به گونه‌ای عمل کنند که به دور از مطالب وهن و خرافی باشد تا آرمان‌های سیدالشهدا حسین بن علی علیهماالسلام و شهیدان کربلا و جوانان آن سرزمین را به یاد آورند و ارزشهای دینی و اسلامی را حفظ کرده و امر به معروف و نهی از منکر و نماز عاشورایی و تبعیت از امامت و ولایت را سرلوحه اعمال خود قرار دهند. اکنون به پاس عرض ارادت به ساحت مقدس سرور شهیدان حضرت اباعبداللّه الحسین علیه‌السلامبرخی از ویژگیهای هیأت نمونه مذهبی را بیان می‌کنیم تا شاید پرتوی از انوار بیکران کرامات آن حضرت روشنی‌بخش قلوبمان گردد و روح ما را در فضای عالم قدسی اوج بخشد و ما را بیش از پیش شیفته میوه دل

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سازد و حرارت نور شهادت

امام حسین علیه‌السلام را در دلهای ما بیفروزد. امیدواریم شامل این حدیث شریف گردیم که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهفرمود : اِنَّ لِقَتْلِ الْحُسَینِ حَرارَةً فی قُلُوبِ المُؤْمِنینَ لا تَبْرُدُ اَبَداً⁽¹⁾شهادت امام حسین علیه‌السلام حرارتی در دلهای مؤمنان افروخته که تا ابد خاموشی ناپذیر است.

احیای امر ائمّه علیهم‌السلام

با شکل‌گیری و قدرت یافتن آئین نبوی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دشمنان دین و پیامبر به شکلهای مختلف درصدد برآمدند تا نهضت را خاموش و این حرکت را نابود کنند. اذیت و آزار عترت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و مقابله صریح و رویارویی با خاندان

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و به انزوا کشاندن اهل بیت پیامبر یکی از این برنامه‌ها بود.

این حرکت تا آنجا پیش رفت که امامان شیعه که بایست پس از پیامبر خدا عهده‌دار تداوم خط رسالت به‌صورت امامت و حاکمیت سیاسی ولایت باشند با دشمنی‌های دشمنان، کشته و یا مسموم شدند.

مظلومیت شهید خاندان عصمت به‌رغم این مخالفت‌ها بر محبوبیّت قلبی مردم نسبت به آنان می‌افزود و پیوسته بر مدار جاذبه الهی آنان دلهای مشتاق می‌تپید و می‌چرخید.

دشمنان اهل بیت سعی داشتند با ممانعت از برگزاری مراسم عزاداری یاد این خاندان را به فراموشی سپارند و میان مردم و خاندان پیامبر و خط روشن مکتب آنها فاصله

ایجاد کرده، آل رسول‌اللّه را منزوی نمایند و برای پیروان وفادار پیوسته محدودیت بسیار و سختگیری‌های بی‌شماری اعمال می‌داشتند.

ارتباط رفت و آمد به خانه امامان و حتی زیارت قبور آنان در بُرهه‌هایی از تاریخ به‌ویژه در عصر متوکّل عباسی ممنوع و یک جرم سیاسی تلقی می‌شد.

در چنین شرایطی، نوشتن و گفتن و سرودن و نشر تفکر و راه آنان و ترویج خط فکری و فعالیت‌های‌شان از اسلوبهای مؤثر شیعه در دفاع از حق و مبارزه با باطل به‌شمار می‌آمد.

امام صادق علیه‌السلام از فُضیل پرسیدند :

آیا دور هم می‌نشینید و حدیث و سخن ما را می‌گویید ؟ گفت : آری، حضرت فرمودند : اِنَّ تِلْکَ الْمَجالِسَ اُحِبُّها فَاَحْیُوا اَمْرَنا فَرَحِمَ اللّه‌ُ مَنْ اَحْیا اَمْرَنا⁽¹⁾.

این گونه مجالس را دوست دارم، پس امر [امامت] ما را زنده بدارید. خدا رحمت کند کسی را که امر و راه و آیین ما را احیا می‌کند.

همچنین حضرت رضا علیه‌السلام فرمودند : مَنْ جَلَسَ مَجْلِساً

یُحیی فیهِ اَمْرُنا لَمْ یَمُتْ قَلْبُهُ یَوْمَ تَمُوتُ الْقُلُوبُ⁽²⁾.

هرکس در مجلسی بنشیند که در آن امر و خط و مکتب

ما احیا شود، در روزی که دلها می‌میرند، دلش نمی‌میرد.

پیروان ائمه با زبان و قلم و شعر و مرثیه و اشک و عزاداری دراحیای امر ایشان و زنده نگهداشتن حماسه‌ها و مظلومیت‌ها و بیان فضایل آنان تلاش می‌کردند، در آن عصر خفقان، طرح خط ائمه علیهم‌السلام خطرهایی را هم در پی داشت ولی با توجه به این مشکلات پیروان باوفا با تأکید بر شیوه عزاداری سُنتی و نوحه خوانی که در میان مردم رواج داشت آن را با سوز و گداز بیشتری انجام می‌دادند. در آن غوغا سالاری‌ها، عزاداری رساندن صدای مظلومیت آل علی علیه‌السلام به گوش مسلمانان به حساب می‌آمد و رسالتی عظیم شمرده می‌شد.

سفارش ائمّه علیهم‌السلام به عزاداری سالار شهیدان

سوگواری در فقدان یک عزیز، امری طبیعی و عاطفی و نشانه فعال بودن احساس و عواطف بشری در یک انسان و جامعه است. و در مورد اهل‌بیت پیامبر یک دستور دینی است هرچند برخی از کج فهمان در اذهان مردم شبهه ایجاد می‌کنند و این اصل را زیر سؤال می‌برند، امّا عمل پیامبران خدا علیهم‌السلام و پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امامان شیعه علیهم‌السلام و توصیه‌های مکرر آنان نسبت به گریستن بر سیّد الشهدا و یاد کردن مصائب خاندان عصمت پیامبر و عزاداری برای آنان و مرثیه‌سرودن بر ایشان برطرف کننده هر شبهه‌ای است.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که دارای عواطفی سرشار بود، وقتی

پسر کوچکش ابراهیم از دنیا رفت سخت اندوهناک شد و گریست، آن‌گاه فرمود : چشم اشکبار می‌شود ودل اندوهگین می‌گردد ولی سخنی نمی‌گویم مگر آنچه موجب رضای خدا باشد و ما به خاطر تو ای ابراهیم

محزونیم⁽¹⁾.

به فرموده امام جعفر صادق علیه‌السلام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پس از شنیدن شهادت جعفر بن ابی‌طالب و زید بن حارثه در جنگ موته، هرگاه وارد خانه می‌شد بر آن دو شهید گریسته، می‌فرمود : این دو با من هم‌سخن و همدم بودند و هر دو رفتند⁽²⁾.

بنابراین گریه بر شهید و اندوهگین شدن برای فقدان یک عزیز، کاری انسانی و مقدّس و ارزشمند است. که در سیره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز وجود داشته است.

امّا گریه بر سالار شهیدان، حضرت اباعبداللّه الحسین علیه‌السلام در این میان نقش ویژه‌ای داشته و ائمّه معصومین علیهم‌السلامبر آن تأکید بسیار نموده‌اند.

امام باقر علیه‌السلام در حدیثی می‌فرماید : امیرمؤمنان علی علیه‌السلام با دو تن از یارانش از سرزمین کربلا گذر می‌کرد، هنگام عبور از این سرزمین، چشمانش اشک‌آلود و گریان شد سپس فرمود : این‌جا مرکب‌هایشان بر زمین می‌خوابد، اینجا محلّ بار افکندن آنان است، و اینجا خونهایشان ریخته می‌شود، خوشا به‌حال تو ای خاک که خونِ دوستان بر روی تو ریخته می‌شود⁽³⁾. و این در حالی

بود که بیش از بیست سال به واقعه کربلا مانده بود و امام

از شهدای سرزمین نینوا یاد کرد و برای آنان اشک ریخت. ابن عباس می‌گوید : هنگام رفتن به صفین همراه علی علیه‌السلام

بودم، وقتی از نینوا عبور می‌کردیم آن حضرت گریه بسیاری کرد به‌طوری که اشک از روی محاسنش جاری شد ما نیز همصدا با علی علیه‌السلام گریه کردیم، بعد ادامه داد! وای، وای، من با آل ابوسفیان چه کرده‌ام؟ سپس اضافه کرد: در این سرزمین حسین و هفده نفر از فرزندان فاطمه علیهاالسلام به شهادت می‌رسند و به آغوش خاک

می‌روند⁽¹⁾.

طبق روایت امام صادق علیه‌السلام روزی حضرت فاطمه

زهرا علیهاالسلام به محضر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهوارد شد و آن حضرت را گریان یافت، علّت گریه را جویا شد، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهفرمود : جبرئیل علیه‌السلام به من خبر داد که حسین را گروهی از اُمّت من به‌قتل می‌رسانند ؛ فاطمه علیهاالسلام نیز با شنیدن این خبر سخت ناراحت شد و گریه کرد و نالان شد اما وقتی از مقام بلند فرزند خویش، به خاطر شهادت آگاه شد، آرامش و تسکین یافت⁽²⁾. در روایت دیگری

می‌فرماید : فاطمه زهرا علیهاالسلام هر روز به محل قتل فرزندش

حسین علیه‌السلام نظر می‌افکند و سپس فریادی می‌کشد، که

تمامِ ارکانِ عالم وجود، از آسمانها و زمین و دریاها و

فرشتگان مضطرب می‌شوند، تا این که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

ایشان را ساکت می‌نماید، آنگاه فاطمه زهرا علیهاالسلام دست به دعا برداشته و در حق زائران فرزندش حسین علیه‌السلام دعا می‌فرماید⁽¹⁾.

لا یَوْمَ کَیَومِکَ یا أبا عبدِاللّه‌ِ

هنگامی که امام مجتبی علیه‌السلام بیمار و در بستر افتاده بود، حضرت سیّد الشهدا علیه‌السلام نزد ایشان رفت و برادرش را دربر گرفت و گریست. امام مجتبی علیه‌السلام فرمود : ای أباعبداللّه چرا گریه می‌کنی ؟ آن حضرت فرمود : برای حال شما گریه می‌کنم، امام مجتبی علیه‌السلام فرمود : لا یَومَ کَیَومِکَ یا اباعبداللّه (هیچ روزی مانند روز تو نخواهد بود). سی‌هزار نفر بر تو هجوم می‌آورند در حالی که همه به‌ظاهر مسلمانند و خود را از امّت جدّ ما رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌پندارند. آنان بر کشتن تو و ریختن خونت و هتک حرمت و اسیری خانواده و فرزندانت متحد شده‌اند، در آن هنگام تمام عالم بر تو گریه می‌کنند⁽¹⁾.

توصیه به عزاداری

امام صادق علیه‌السلام سفارش به نوحه‌خوانی و شعر و مرثیه‌سرایی کرده، در برپایی و برگزاری مجالس سوگواری به یاد اباعبداللّه الحسین علیه‌السلام و فرموده است : مَا مِنْ اَحَدٍ قالَ فِی الْحُسَینِ علیه‌السلام شِعْراً فَبَکی و اَبْکی بِه اِلاّ اَوْجَبَ اللّه‌ُ لَهُ الجَنَّةَ وَ غَفَرَ لَهُ⁽¹⁾(هیچ‌کس نیست که درباره‌ی امام حسین علیه‌السلام شعری بسراید و بگرید و یا بگریاند، مگر آن که خداوند بهشت را بر او واجب می‌کند و او را می‌آمرزد.)

حضرت علی بن موسی الرضا علیه‌السلام نیز سفارش به عزاداری جدّ بزرگوارشان می‌نمایند و از دعبل که شاعری برجسته، متعهد و شیعی بود، خواستند برایشان در حُزن و سوگواری جدّ بزرگوارشان مرثیه بخواند.

دِعبل می‌گوید امام رضا علیه‌السلام فرمود : یا دِعْبِلْ ارْثِ الْحُسَیْنَ.. (ای دعبل برای حسین مرثیه بخوان). و حضرت گریه کرد و اشک از چشمانش جاری شد و من شروع به

خواندن این اشعار کردم :

أفاطِمُ لَوْ خِلْتِ الْحُسَیْنَ مُجَدَّلاً

وَ قَدْ ماتَ عَطْشاناً بِشَطِّ فُراتٍ

اِذاً لَلَطِمْتِ الْخَدَّ فَاطِمُ عِنْدَهُ

وَ اَجْرَیْتِ دَمْعَ الْعَیْنِ فِی الوَجَناتِ⁽¹⁾

(ای فاطمه اگر حسین علیه‌السلام را بدان وضع افتاده بر زمین می‌دیدی، در حالی که کنار شط فرات تشنه به شهادت رسیده بود سیلی به‌صورت می‌زدی و اشکی خونبار بر گونه‌ات سرازیر می‌کردی.)

همین که قصیده را خواندم صدای گریه و شیون از اهل مجلس بلند شد.

از این گونه احادیث در منابع حدیثی بسیار است که همه آنها تشویق به عزاداری و گریه و مرثیه‌گویی و احیای یاد شهیدان و رفتن به زیارت آنان و غمگین شدن در راه مصیبتهای سرور مظلومان امام حسین علیه‌السلام است. و بیان ثوابهای بی‌شمار این سنت دینی است که نقش مهمّی در زنده نگهداشتنِ فکر و فرهنگ خاندانِ اهل بیت علیهم‌السلام

دارد. تشکیل و برگزاری مجالس سوگواری می‌تواند عامل استواری در پیوند نسل امروز، به‌ویژه جوانان و نوجوانان با آن الگوهای پاکی و پارسایی و جهاد و

شهادت و فداکاری در راه حق باشد.

پیشینه عزاداری برای امام حسین علیه‌السلام

پیدایش تعزیه : تعزیه از نظر لغت به معنی اظهار هم‌دردی، سوگواری و تسلیت است ولی به‌عنوان شکلی از نمایش، ریشه در اجتماعات و مراسمِ یادکرد شهادت امام حسین علیه‌السلام و ایّام محرّم دارد. و در سیر تکاملی خود، بازنمایی از محاصره و کشتار صحرای کربلا، محور اصلی آن بوده و هیچ‌گاه ماهیّت مذهبی‌اش را از دست نداده است.

مردم مسلمان به‌ویژه شیعیان در تمام نقاط جهان برای برگزاری هرچه باشکوه‌تر مراسمِ سوگواری در اشکال روضه‌خوانی، نوحه‌خوانی، مرثیه‌سرایی، سینه‌زنی، زنجیرزنی و شبیه‌خوانی تلاش نموده و می‌نمایند و حتی سیّاحان در سفرنامه‌های خود به این‌گونه مراسم عزاداری اشاره کرده‌اند.

ناگفته نباید گذاشت که برخی از مراسم تعزیه از اهمیت عزاداری در مراسم محرّم کاسته است!! امّا به‌تدریج از رونق افتاده و متروک شد و جای آنها را دسته‌هایی با عَلَم و تعزیه خوانی که تاکنون هم ادامه دارد، گرفت.

در زمان میرزا تقی‌خان امیرکبیر به دلیل مطالب سُست و خرافاتی که به تعزیه‌خوانی راه یافته بود وی تصمیم گرفت وضع تعزیه داری را به صورت آبرومند و دنیاپسندی درآورد، به همین دلیل شاعری به‌نام «شهاب» را مأمور کرد اشعاری با سوز و گداز و با مضامین عالی و آموزنده و قابل قبول برای دسته‌جات سینه‌زنی بسراید و در اختیار آن‌ها بگذارد، تا اشعار نارسا و سبک را از مراثی سیدالشهداء علیه‌السلام حذف کنند⁽¹⁾.

دیدگاه‌ها و فتواهای مراجع گذشته و حال

در سال 1345 ه . ق. اهالی بصره و اطراف آن به صورت تلگراف و به وسیله نامه از آیات عظام و مراجع بزرگوار نجف اشرف از جمله حضرت آیت‌اللّه العظمی میرزا محمّد حسین نائینی استفتاءاتی کرده بودند که چنین است.

سؤال : آیا دسته (هیأت) راه‌انداختن برای عزاداری ایّام عاشورای حسینی علیه‌السلامو سینه‌زنی و زنجیرزنی و قمه‌زدن شرعاً جایز است یا نه ؟ ایشان در پاسخ چنین مرقوم فرمودند :

بسم‌اللّه الرحمن الرحیم، به اهالی بصره و اطراف آن، پس از تقدیم سلام به برادران بزرگوار اهل بصره و نواحی آن از نجف جواب می‌نویسم.

اول، آن که بیرون آمدن هیأت‌ها در کوچه و خیابان به منظور تظاهرات و عزاداری در دهه عاشورا و ایام دیگر بدون هیچ‌گونه شبهه‌ای جایز است و رجحان دارد و روشن‌ترین مصداق‌های عزاداری بر امام مظلوم، و آسان‌ترین وسیله است برای تبلیغ دعوت حسینی ولی

لازم است این شعائر بزرگ را از هر کار ناپسندی که شایسته و سزاوار نیست پاک نمایند و از به‌کار بردن آلات لهو موسیقی و آواز خوانی حرام و اختلاف دستجات با همدیگر اجتناب نمایند.

دوّم، ظاهراً کارهایی در تعزیه‌ها معمول است نظیر شبیه‌شدن و مُمَثَّل گردانیدن جهت برپا داشتن عزا و گریستن و گریانیدن مردم و پوشیدن لباس زن و یا برعکس؛ - لازم است که در هنگام شبیه‌شدن مواظب باشند که به محرّمات آلوده نشوند - ولی اگر به‌جای آن روضه‌خوانی شود بهتر است.

سوم، استفاه از شیپور، طبل، سنج، دُهُل که در سوگواری‌های حسینی انجام می‌شود حقیقتش برای ما تابه‌حال کشف نشده ولی اگر مورد استعمالش اقامه عزای حسین و طلب اجتماع و آگاه کردن سوگواری باشد جایز و الاّ جایز نیست ولی آلات لهو و لعب دیگر که برای شادی است حرام است.

آیات عظام بزرگوار مانند آیت‌اللّه العظمی حکیم، سیّد محمود شاهرودی، سیّد عبدالهادی شیرازی، شیخ محمد حسین مظفر، کاشف الغطاء و دیگر علماء موافقت خود را اعلام داشته و فرموده‌اند آنچه را آیت‌اللّه العظمی نائینی

فرموده‌اند صحیح است⁽¹⁾.

آیت‌اللّه العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی رضی‌الله‌عنه و علامه امینی رضوان‌اللّه تعالی علیه در بخشی از نظرات خویش درباره شبیه‌خوانی گفته‌اند : گمان ندارم کسی منکر خوبی آن باشد، مادامی که محرمات شرعی را دربر نداشته باشد و قمه‌زنی و اعمال دیگر از این قبیل در عزاداری حرام است⁽²⁾.

حضرت آیت‌اللّه العظمی امام خمینی رضی‌الله‌عنه در یکی از سخنرانی‌های خود فرمودند : از آن شبیه‌خوانی‌های سابق که انجام می‌شد خیلی می‌پرسند، ما همه می‌گوییم : بهتر است روضه بخوانید.

سؤال : نظر امام راجع به قمه‌زنی و شبیه‌خوانی و روضه‌خوانی و عزاداری چیست ؟

پاسخ : در وضع موجود قمه نزنند و شبیه‌خوانی اگر مشتمل بر محرّمات و موجب وهن مذهب نباشد مانعی ندارد اگر چه روضه‌خوانی بهتر است و عزاداری برای سیّد مظلومان از افضل قُربات است.

همچنین ایشان در بخشی از سخنان‌شان اشاره کرده‌اند که : چه بسا علمای بزرگ و دانشمندان بسیاری این قبیل

کارها را ناروا دانسته و به نوبه خود از آن جلوگیری می‌کردند و در بیست و چند سال پیش عالم بزرگوار

مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری رضی‌الله‌عنه در قم شبیه‌خوانی را منع کرد و یکی از مجالس بزرگ را مبدّل به روضه‌خوانی کرد.

آیت‌اللّه خامنه‌ای دام ظلّه العالی در یکی از سخنرانی‌های خود خطاب به روحانیون فرمودند:

من متأسفم که در این سه، چهار سال اخیر کارهایی که به نظر من دستهایی آنها را در جامعه ما ترویج می‌کنند، باب شده است، که هر کس ببیند برای او سؤال به‌وجود می‌آید.

در قدیم‌الأیّام در بین طبقه عوام الناس معمول بود که در روزهای عزاداری به بدن خود قفل می‌زدند، بزرگان و علما علیه این کار ناپسند و خلاف، سخن گفتند و برافتاد. حالا باز هم مجدّداً شروع کرده‌اند و شنیده‌ام که در گوشه و کنار بعضی‌ها قفل می‌زنند. این چه کاری است که بعضی‌ها انجام می‌دهند ؟ قمه‌زدن هم همین‌جور و آن از کارهای خلاف است. اگر زمان امام رضی‌الله‌عنه بود آنها هم همین را می‌گفتند ؟ شما کجا دیده‌اید که کسی یکی از عزیزانش بمیرد، به سر خود شمشیر بزند و از سر خود خون بریزد ؟ کجای این کار عزاداری است ؟ این جعلی است. این‌ها چیزهایی است که از دین نیست و بدون شک خدا از این

قبیل کارها، راضی نیست.

امروز، روز حاکمیت و جلوه اسلام است. ما نباید کاری

بکنیم که جامعه اسلامی برتر، یعنی جامعه‌ای که مُحبّ اهل بیت علیهم‌السلام که مفتخر به نام ولی‌عصر ارواحنا له الفداء است به نام حسین بن علی علیهماالسلام و به نام امیرالمؤمنین

علیه‌السلام در نظر مسلمانان عالم و غیر مسلمانان به‌عنوان یک گروه آدمهای خرافی و بی‌منطق معرفی شود⁽¹⁾.

بعد از سخنرانی مقام معظّم رهبری حضرت آیه‌اللّه خامنه‌ای دام ظلّه العالی علما و بزرگان حوزه و مراجع تقلید همچون آیت‌اللّه العظمی اراکی، آیت‌اللّه فاضل لکنرانی، آیت‌اللّه نوری همدانی و دیگر مراجع تقلید فرمودند : پیروی از سخنان رهبر انقلاب در مورد این گونه اعمال خرافی که موجب وهن دین و مذهب و بهره‌برداری سوء دشمنان اسلام می‌گردد بنا به اعلام ولیّ امر مسلمین که آگاه به مصلحت اسلام و کشور هستند لازم و ضروری است.

آیت‌اللّه مکارم شیرازی راجع به مراسم عزاداری می‌فرماید :

بدون شک عزاداری سالار شهیدان از افضل قربات و احیای خون آنان مایه نجات در دنیا و آخرت است. افراد

ناآگاه و بی‌خرد، حادثه خونین کربلا را مربوط به گذشته می‌پندارند و از تکرار سوگواری ما در هر سال دچار تعجب

می‌شوند، در حالی که آگاهان و دانشمندان آن را مربوط به یک جریان مهم و مستمر در سراسر زندگی بشر می‌دانند، که در کربلا به اوج خود رسید، و بعنوان یک الگوی جاودانه در تاریخ ماند و آن جریان مبارزه با کفر و ظلم و بیدادگری و ترجیح مرگ سرخ توأم با آزادگی بر زندگی ذلّت‌بار و ننگین است. درست است که این مراسم ذاتاً مستحب است، ولی زنده نگهداشتن آن در مواردی از اوجب واجبات است.

در اینجا لازم می‌دانم همه برادران و خواهران ایمانی را به چند نکته توجه دهم :

1 - باید همه بکوشند و با خالص‌ترین نیات در این مراسم شرکت جسته و قلب و روح خود را در اختیار سالار شهیدان قرار دهند، و به اهداف والای این قیام بزرگ تاریخ اسلام و بشریّت بیندیشند، و گویندگان عزیز و نویسندگان محترم اهداف مهم این قیام پربار را تشریح کرده و سوگواران را روز به روز با آن آشناتر سازند تا مصداق کامل عارفاً به حقّه حاصل گردد.

2 - برادران و خواهران ایمانی باید خلوص این مراسم را از اموری که مخالف شرع اسلام و دستورهای پیشوایان بزرگ دین است حفظ کنند و از هر کاری که بهانه به دست

دشمنان می‌دهد بپرهیزند و نیز از اعمالی مانند قمه‌زدن و قفل در تن کردن و امثال آن اجتناب جویند.

3 - باید توجه داشت که هدف اصلی قیام امام حسین علیه‌السلام همان گونه که در وصیت تاریخی معروف آن حضرت آمده احیای امر به معروف و نهی از منکر بوده و بر همه عاشقان مکتبش لازم است این دو فریضه الهی و قرآنی را زنده کنند و به امام و پیشوای بزرگشان اقتدا نمایند، و از طریق صحیح و حساب‌شده با منکرات به‌مبارزه برخیزند و با گفتار و اعمال خود معروف را زنده کنند.

سخنی با نوحه‌خوانان

نوحه خوان در هیأت‌های مذهبی نقش مهمی دارد. او باید از صلاحیت اخلاقی، تقوای لازم و وقار برخوردار و مدافع ارزشهای اسلامی و ولایت باشد و نوحه‌هایی را انتخاب کند که پربار و محکم و از کتاب‌های معتبر دینی و اسلامی باشد و با تعمیق معرفت و بصیرت خود اشعار و نوحه‌های مناسب و به دور از جهل و خرافات برای مجالس عزاداری در نظر بگیرد و بسراید.

گاهی در شیوه‌های عزاداری نوعی بدعتها و تحریفها پیش می‌آید یا بعضی از آلات و ادوات موسیقی یا برخی آهنگ‌های مبتذل و سبک در سینه زنی‌ها به‌کار گرفته می‌شود که پیش‌شرط‌های برخی مداحان و خودنمایی بعضی از هیأت‌ها می‌باشد. مرثیه خوانان اگر خود بسوزند می‌توانند در حاضران و عزاداران سوز ایجاد کنند. اگر خود با اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام همدل و همراه باشند می‌توانند شنوندگان را اهل این راه سازند شایسته است مدّاحان و مرثیه‌سرایان به غنای فکری و شعری و نوحه‌های خود توجه نمایند و در خواندن نوحه‌ها از آهنگ

مصیبت، استفاده نمایند نه از شیوه‌هایی که در جشن‌ها مرسوم است زیرا اقامه عزا برای مصیبت‌های اهل بیت علیهم‌السلام کاری مستحب، اما به‌کار گیری آهنگهایی که مخصوص مجالس لهو و لعب است شبه حرمت آن قوی است، مردم و رؤسای هیأتها نیز مسؤول هستند و نباید نوحه‌خوانانی را دعوت کنند که حرمت سوگواری را رعایت نمی‌کنند و نوحه‌گری را به عنوان حرفه اتّخاذ کرده و از هر لحنی و آهنگی و گاهی آمیخته با فلوت، نی و یا آلات لهو و لعب برای بازارگرمی خود استفاده می‌کنند.

پس در ایام عزاداری فراموش نکنیم که ما عزدار امامی هستیم که همه موجودات عالم هستی برای او سوگوارند و آل رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله غمناک و محزون می‌باشند لذا نوحه‌خوانان و عزاداران حالت حزن و عزادار بودن را به خوبی رعایت نمایند.

امید است صاحبان حال، صدا، حافظه، شهرت، موقعیت و بیان که در امر مقدس نوحه‌خوانی و مرثیه‌سرایی پیش‌کسوت و تلاشگر و حاضر در صحنه‌اند بتوانند بیش از گذشته و هر چه بهتر ادای شکر نعمت کنند و از خداوند بخواهند تا از آفات مصون بمانند و در نوکری اباعبداللّه الحسین علیه‌السلام و اهل بیت علیهم‌السلام مایه آبروی آنان و عزّت و سربلندی شیعه باشند.

نماز اوّل وقت

از مسائل مهمّی که عزاداران حسینی باید رعایت کنند خواندن نماز در اوّل وقت است. اگر در حسینیه، مسجد، خیابان و هرکجا هستند باید با فرا رسیدن وقت اذان، عزاداری را کنار گذاشته، به طرف نماز بشتابند.

نماز در تمام ادیان الهی بوده و به تمام پیامبران علیهم‌السلام سفارش شده است قرآن می‌فرماید : «وَ اَوْحَیْنا اِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ اِقامَ الصَّلوةِ»⁽¹⁾ما به پیامبران وحی کردیم که کارهای خیر انجام دهند و نماز را به‌پا دارند. در روایات نیز می‌خوانیم : مَنْ تَرَکَ الصَّلاةَ مُتَعَمِّداً فَقَدْ کَفَرَ⁽²⁾هر کسی عمداً نماز را ترک کند کفر ورزیده است و به فرمایش امام امت رضی‌الله‌عنه : در اسلام هیچ فریضه‌ای بالاتر از نماز نیست⁽³⁾و طبق فرمایش مقام معظم رهبری : سزاوار است هیچ مسلمانی با شنیدن اذان بی‌تفاوت نباشد بلکه هر کاری دارد هر چند که مهم باشد کنار گذاشته و برای ادای نماز

حاضر شود⁽¹⁾. بنابراین برای مسؤولان محترم هیأت‌ها و نوحه‌خوانان شایسته است عزاداری را تعطیل و به نماز بایستند که نماز توجه به نعمت‌های بیکران الهی و قدرت بی‌پایان او و عالی‌ترین ذکر خدا و موجب آرامش و اطمینان قلبها و صفای باطن و روشنی روح و روان است.

همچنین امام رضا علیه‌السلام می‌فرماید : عَلَیکَ اَبَداً بِأوَّلِ

الْوَقْتِ⁽²⁾. بر تو باد که همیشه نماز را اول وقت به‌جای آوری. و یا وقتی از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سؤال می‌شود بهترینِ کارها چیست ؟ فرمود : الصَّلاةُ لأوَّلِ وَقْتِها⁽³⁾نماز اول وقت افضل اعمال است یا امام صادق علیه‌السلام نیز می‌فرماید : اِمْتَحِنُوا شیعَتَنا عِنْدَ مَواقیتِ الصَّلاةِ کَیْفَ مُحافِظَتُهُمْ عَلَیْها⁽⁴⁾شیعیان را در اوقات نماز بیازمایید؛

ببینید چگونه نمازشان را حفظ می‌نمایند.

نماز ملکوتی در روز عاشورا

امام حسین علیه‌السلام از چهره‌هایی است که در برپا داشتن

نماز سهم بزرگی دارد. حضرتش با قیام خود موجب استحکام پایه‌های دین گردید و با شهادت و کردارش به ما راه و رسم بنده بودن را آموخت. از کارهای مهم آن بزرگوار برپا داشتن نماز در میدان جنگ بود. در زیارت‌نامه آن حضرت می‌خوانیم : اَشْهَدُ اَنَّکَ قَدْ اَقَمْتَ الصَّلاةَ⁽¹⁾شهادت می‌دهم که تو نماز را به‌پا داشتی.

روز عاشورا و در هنگام ظهر ابوثمامه صیداوی به امام حسین علیه‌السلام عرض می‌کند : ای مولای من ! وقت نماز ظهر فرا رسیده، نماز را بخوانیم و گمان می‌کنم این آخرین نماز ما باشد. امید است خدای را ملاقات کنیم با ادای فریضه‌ای از فرائض او در چنین موقف بزرگی. امام حسین علیه‌السلام سر به آسمان بلند کرد و فرمود : یاد نماز کردی خداوند تو را از نمازگزاران قرار دهد، بلی اینک وقت نماز است، اذان بگو، خدا تو را رحمت کند. او اذان

گفت امام علیه‌السلام رو به دشمن نمود و فرمود : ای عمر سعد، آیا شرایع اسلام را فراموش کردی ؟ آیا دست از جنگ برنمی‌داری تا نماز گزاریم و آن‌گاه مشغول جنگ شویم ؟! پس از آن حضرت با اصحاب نماز ظهر را در روز عاشورا به‌جا آوردند در حالی که زهیر بن قین و سعید بن عبداللّه حنفی در مقابل آن حضرت ایستاده بودند و از هر طرف تیر یا نیزه به آن حضرت می‌رسید خود را سپر قرار داده تا این که سیزده زخم به بدن سعید رسید و به زمین افتاد و به شهادت رسید⁽¹⁾.

امام زین العابدین علیه‌السلام می‌فرماید : عَجَبْتُ لِطالِبِ

فَضیلَةٍ تارِکُ فَریضَةٍ⁽²⁾. از کسی که در جستجوی فضیلت است و واجبی را ترک می‌کند، درشگفتم.

از این‌رو می‌بینیم گروهی از مردم در عزاداری و سوگواری حضرت سیّدالشهدا علیه‌السلام سینه‌زنی و زنجیرزنی می‌نمایند و اشک می‌ریزند و تا پاسی از شب را به چنین مستحبات که فوق‌العاده اهمیت دارد مشغول می‌شوند ولی نماز، این فریضه صبحگاهی را از دست می‌دهند و یا موقع ظهر در مسجد و حسینیه عزاداری می‌کنند، اذان را که می‌شنوند از مسجد بیرون می‌روند. و یا با ساختن مساجد و تکایا و حسینیه‌ها، عالی‌ترین خدمت و بالاترین

رقم کمک نقدی و غیر نقدی می‌نمایند اما از پرداخت وجوه شرعی و خمس و زکات اموال خویش کوتاهی می‌کنند. که جدّاً موجب تأسف است. پس اگر عزادار واقعی حسینی هستیم مانند امام حسین علیه‌السلامعمل کنیم که او در میدان جنگ نمازش را خواند. و از خداوند بخواهیم از پرتو ایمان و علوم آل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و انوار مقدّس همه انبیا و اولیا، ما را به راهی که وظیفه ماست و خود برای ما می‌پسندد هدایتمان فرماید.

عزاداری سنّتی

اگر عاشورا و اربعین را به شکل سنّتی، نه آمیخته با خرافات و لهو و لعب برگزار کنیم موجب تقویت دین و ظهور آن در جامعه می‌شود و زمینه را برای جذب مردم به اسلام ناب محمّدی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فراهم می‌کند. و به این دلیل است که ائمه دین علیهم‌السلام و بزرگان اسلام به‌ویژه حضرت امام خمینی رضی‌الله‌عنه و مقام معظّم رهبری حضرت آیت‌اللّه

خامنه‌ای دام ظله العالی بر حفظ شیوه‌ها و قالب‌ها اصرار ورزیده‌اند و از روش‌هایی به نام عزاداری سنّتی یاد کرده‌اند. این شیوه‌ها در میان مردم نفوذ دارد و تأثیر گذاری عاطفی آن هم بیشتر است. مجلس عزا گرفتن، روضه و مرثیه‌خواندن، اشک ریختن، بر سینه زدن، عَلَم و پرچم سیاه برافراشتن، تشکیل هیأت‌های سوگواری و مجالس خانگی و سخنرانی‌های مذهبی و نوحه‌خوانی‌های مرسوم، همه از نمودهای عزاداری سنّتی است.

امام صادق علیه‌السلام به ابوهارون مکفوف می‌فرمایند : در سوگ سید الشهدا علیه‌السلام همان گونه که برای خودتان شعر

می‌خوانید، بخوان⁽¹⁾.

عزاداران، آمران به معروف و ناهیان از منکر

فرمان‌های خداوند بزرگ، عظمت و اهمیّت بسیاری دارد و سعادت انسان در گرو فرمانبری و رعایت دقیق همه آنهاست. همچنین با توجه به تأثیرات و عواقب و آثار فردی و اجتماعی، دنیوی و اُخروی و نیز جنبه کلیدی داشتن برخی از این قوانین، در آیات و روایات و سخنان معصومین علیهم‌السلام نسبت به رعایت آنها تأکید بیشتری شده است و دارای اهمیّت ویژه‌ای می‌باشد ؛ در میان دستورهای اسلامی و واجبات الهی، امر به معروف و نهی از منکر جایگاه مخصوص دارد.

امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید : اِنَّ الْأمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ سَبیلُ الْأنْبِیاءِ...⁽¹⁾.

امر به معروف و نهی از منکر راه پیامبران و شیوه صالحان است. فریضه بزرگی است که به واسطه آن واجبات دیگر به‌پا داشته می‌شود و به وسیله آن پیشه‌ها روا و حلال، ستمها برطرف و زمین آباد می‌گردد. دشمنان

به واسطه این فریضه مجبور به انصاف شده و امر دنیا و دین استواری می‌یابد. در قرآن مجید هم خداوند می‌فرماید : «التّائِبُونَ الْعابِدُونَ... الاْمِرُونَ بالْمَعْرُوفِ وَ النّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ»⁽¹⁾مؤمنان کسانی هستند که به وظایف فردی‌شان عمل می‌کنند اهل عبادت و رکوع و سجودند و توبه و بازگشت به خدا دارند گناهان و لغزش‌های خود را با توبه تطهیر می‌کنند و امر به معروف و نهی از منکر می‌نمایند.

در اصلاح جامعه و بازداری آن از فساد و زشتی تنها به گفتن و نوشتن و سایر شیوه‌های امر به معروف و نهی از منکر اکتفا نمی‌شود بلکه به منظور تحقّق معروف در خارج و همچنین پاک نگهداشتن محیط زندگی و روح خود و افراد از آلودگی گناه، تلاش می‌شود که پلیدی به جامعه نیابد. همچنین می‌فرماید : «وَ الْحافِظُونَ لِحُدودِ اللّه‌ِ»⁽²⁾

آنها حافظان مرزهای دین و حدود الهی‌اند.

امیرمؤمنان علیه‌السلام به فرزندش امام مجتبی علیه‌السلام

می‌فرماید : فرزندم همواره به معروف و خوبی‌ها سفارش کن تا خود نیز اهل آن باشی و با دست و زبان زشتیها را انکار نما و از کسی که عمل زشت انجام می‌دهد به سختی دوری گزین⁽³⁾.

قَالَ الحُسَیْنُ علیه‌السلام : اللّهُمَّ اِنّی اُحِبُّ الْمَعْرُوفَ وَ اُنْکِرُ الْمُنْکَرَ⁽¹⁾. خداوندا [می‌دانی که] معروف را دوست و منکر را دشمن می‌دارم. این جمله زیبا را سالار شهیدان حضرت اباعبداللّه الحسین علیه‌السلام در کنار تربت جدّ بزرگوارش، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ایراد فرمود. باید پذیرفت قیام امام حسین علیه‌السلامپیامی روشن داشت که از زبان خود سید الشهدا علیه‌السلام بیان شد: اِنَّما خَرَجْتُ لِطَلَبِ الاْءصْلاحِ فی اُمَّةِ جَدّی اُریدُ اَنْ آمُرَ بالْمَعْرُوفِ وَ أنْهی عَنِ الْمُنْکَرِ⁽²⁾.

من برای اصلاح اُمّت جدّم قیام کردم تا امر به معروف و نهی از منکر نمایم.

پس حسینیان واقعی راد مردانی هستند که بعد از اصلاح خود در برابر خطری که حیات معنوی و انسانی دیگران و جامعه را تهدید می‌کند احساس مسؤولیت کرده و با امر به معروف و نهی از منکر به اصلاح دیگران می‌پردازند.

مسجد و حسینیه، نقطه آغاز حرکت

از طلوع خورشید اسلام، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مرکز و پایگاه اسلام و مسلمانان، مسجد بوده است. هرگونه تبلیغات و تجمّعات و کارهای عمومی و اعلان جهاد از مسجد برمی‌خاست. برنامه‌های علمی و اسلامی از قبیل فقه و اصول و علوم دیگر اسلامی و برنامه‌های اخلاقی و تربیتی اقتصادی، اجتماعی نیز در مساجد برای مسلمانان گفته می‌شد.

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به ابوذر می‌فرماید : ای اباذر! هر نشستی در مسجد بیهوده است مگر برای سه چیز : نماز خواندن، به یاد خدا مشغول بودن، پرسش و پاسخ علمی و شنیدن مواعظ و نصایح⁽¹⁾.

در مورد حسینیه هم باید گفت بعد از مساجد، حسینیه‌ها هستند که پایگاه عزاداران حسینی و خانه امام حسین علیه‌السلام محسوب می‌شود. و در حال حاضر پایگاهی بزرگتر و مهمتر از مساجد و حسینیه‌ها وجود ندارد، چون این دو

مرکز عالی‌ترین پایگاه مبارزه با دشمنان اسلام است و در این دو مرکز اَهمّ احکام و اعتقادات به مردم درس داده می‌شود در حقیقت پایگاه قیامهای عاشورایی این مراکزند.

این دو مرکز مبدأ حرکت‌های مردم علیه طاغوت و دعوت به بسیج مردمی و نیروهای انسانی و کمک به محرومان و مستضعفان و پایگاه فرهنگی و تربیتی اسلام و پایگاه فقه و درس زندگی و اخلاق و تدریس قرآن و معارف اسلامی و بسیج است.

در مورد قداست مسجد و حسینیه مباحث فراوانی وجود دارد که در این مقال گنجایش آن نیست، فقط به عزیزان مسؤول هیأت‌های مذهبی یادآوری می‌شود که بسیار پسندیده است حرکت هیأت‌ها از این دو مرکز باشد، و سفارش شود که افراد، باوضو وارد این مراکز شوند.

در مورد مساجد امام جعفر صادق علیه‌السلام می‌فرماید : بر شما باد به رفتن مساجد، زیرا مساجد خانه‌های خدا زمین‌اند، هر که پاکیزه وارد آنها شود خداوند او را از گناهانش پاک گرداند و در زمره زائران خود قلمدادش کند⁽¹⁾.

توجه به جوانان و نوجوانان

از مهم‌ترین سرمایه‌های هر کشور نیروی انسانی آن است و مهمترین نیروی انسانی هر کشوری را می‌توان نسل جوان آن جامعه دانست چون قدرت و نیروی جوانی است که می‌تواند بر مشکلات زندگی پیروز شود و راههای سخت و ناهموار را به آسانی بپیماید. اگر مزارع سرسبز و منابع زیرزمینی از اعماق زمین بیرون می‌آید و اگر ساختمان‌های زیبا آسمانها را می‌شکافد و ارتفاع می‌یابد و اگر شهرها آباد می‌شود و مرزهای کشورها از هجوم بیگانگان حفظ می‌شود ؛ همه و همه از آثار و فعالیت‌های گران‌قدر نسل جوان است.

دنیای امروز جوانان را مورد توجه خاص قرار داده، دین مقدّس اسلام نیز در چهارده قرن پیش ضمن برنامه‌های جامع، روح‌بخش و سعادت آفرین خود به نسل جوان توجه خاصی داشته است. رهبران دین، جوانی را یکی از نعمت‌های گران‌قدر خداوند و سرمایه بزرگ سعادت در زندگی بشر دانسته‌اند که با عبارت‌های گوناگون به مسلمانان یادآور شده‌اند، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به

ابوذر می‌فرماید : پنج چیز را پیش از آن که از دست بدهی قدر بدان. یکی از آن موارد جوانی است که پیش از رسیدن پیری باید آن را قدر بدانی⁽¹⁾. علی علیه‌السلام نیز می‌فرماید : دو چیز است که اندازه و قیمت آن را نمی‌شناسند مگر کسی که آن دو را از دست داده باشد، یکی جوانی و دیگری تندرستی⁽²⁾.

مسؤولان هیأت‌های مذهبی به مسائل جوانان و نوجوانان باید توجه نمایند و آنچه را می‌توانند برای آنها انجام داده و در بقیه موارد هم آنها را راهنمایی کنند.

از جمله، آموزش برنامه‌های دینی و پرورشی، صفات ایمانی و اخلاقی در بین آنها، توجّه به عواطف مذهبی آنان، استفاده از عزیزان جوان در کارهای مهم. و برخورد صحیح با لغزشهای آنها. این موارد از کارهای مهمّی است که مسؤولان هیأت‌های مذهبی می‌توانند انجام دهند توجه خاص به ازدواج جوانان و فراهم‌آوردن زمینه مناسب برای ازدواج آنها، که سفارش زیادی از ائمه معصومین علیهم‌السلام بدان شده است. چنان که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : هر کس در امر ازدواج دو مسلمان وساطت نماید تا ازدواج نمایند، خداوند در آخرت پاداش بزرگی به او

خواهد داد⁽¹⁾. و یا امام صادق علیه‌السلام فرمود : خداوند نظر

لطف می‌کند، به کسی که امکانات ازدواج مرد بی‌زن یا زن بی‌شوهری را فراهم آورد⁽²⁾.

تداوم فعالیت‌های دینی

از دیگر مواردی که وظیفه مسؤولان هیأت‌های مذهبی می‌باشد این که فعالیت‌های دینی مخصوص به ایّام عاشورا و مانند آن محدود نباشد بلکه در ایّام فاطمیّه و شهادت معصومین دیگر نیز ادامه داشته باشد. بلکه نه تنها در ایّام عزاداری بلکه در ایّام اعیاد و جشن‌ها نیز شرکت فعّالانه داشته باشند و جوانان و نوجوانان را به این فعالیت‌ها جذب کنند. بردن جوانان به نماز عید فطر و قربان، شرکت در مراسم میلاد ائمه معصومین علیهم‌السلام کمک به مستضعفان هیأت‌ها، و اهل محل، شرکت در مراسم عید غدیر که از مهم‌ترین اعیاد اسلامی است و مانند آن نیز در برنامه‌های آنان جایی داشته باشد. و امید که به مناسبت، ایّامی چون عید غدیر، و عمل به سنّت «عقد اخوّت»، روابط صمیمانه‌تری میان شرکت‌کنندگان در مراسم فراهم آید.

نظم و انضباط در عزاداری

برای تمام افراد جامعه به‌ویژه عزاداران حسینی و جوانان عزیز هیأتی رعایت نظم و انضباط در تمام مراحل سوگواری امری، نیکو و پسندیده است. اهمّیت نظم را از کلام امام علی علیه‌السلامبفهمیم که وقتی ابن مُلجم به او ضربتی می‌زند در وصیّت خود به امام حسن و امام حسین

علیهماالسلامفرمود : اُوصیکُما وَ جَمیعَ وَلَدی وَ اَهْلی وَ مَنْ بَلَغَهُ کِتابی بِتَقْوَی اللّه‌ِ وَ نَظْمِ اَمْرِکُمْ⁽¹⁾. شما و همه فرزندان و اهل بیتم و هر که را نوشته‌ام به او رسد، به تقوای خدا و نظم داشتن در کارتان سفارش می‌کنم.

در روایت دیگری از علی علیه‌السلام می‌خوانیم که آن حضرت در وصف قرآن فرمود : بدانید که در آن علم آینده و سخن از گذشته و دوای درد شما و باعث نظم و ساماندهی میان شماست⁽²⁾.

یکی از اطرافیان امام خمینی رضی‌الله‌عنه می‌گوید : گاهی

اوقات که شاگردها نامرتّب یا دیر و زود به درس می‌آمدند

و در امور زندگی بی‌نظم بودند، امام رنج می‌بردند و کراراً به مناسبت‌هایی این نکته را به شاگردان گوشزد می‌کردند که در دنیا کسانی توانستند به‌جایی برسند که در زندگی دارای نظم و انضباط بوده‌اند⁽¹⁾.

پاکیزگی، نشانه ایمان

ضروری به نظر می‌رسد بهداشت و نظافت فردی و اجتماعی در هیأت‌ها مورد توجه قرار گیرد. امروز با پیشرفتهای علوم تجربی و دستگاه‌های گوناگون اهمّیت و مسأله نظافت بهداشت به‌خوبی روشن شده است. اسلام نیز سفارش زیادی دارد و شعار مهم آن النِّظافَةُ مِنَ الاْءیمانِ⁽¹⁾می‌باشد. همین دستورها موجب شده مسلمانان به دستورات اسلام پایبند باشند. اسلام توصیه می‌کند که مسلمانان هنگام ورود به مسجد که محل اجتماع مردم است آراسته‌ترین لباس‌های خود را بپوشند، عطر بزنند، از خوردن پیاز و سیر و سبزیهای بدبو خودداری کنند. پیش از بیرون آمدن از خانه و منزل خود را منظّم نموده، موها را شانه بزنند و برای اطمینان از وضع لباس و صورت خود از آینه استفاده کنند.

پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مسلمانان را به رعایت بهداشت و پاکیزگی فرمان می‌داد و آنان را به انجام آن تشویق

می‌کرد، در یکی از گفته‌های رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که به صورت شعار زنده و زیبایی درآمده است این جمله به چشم می‌خورد : النِّظافَةُ مِنَ الاْءیمانِ وَ الاْءیمانُ وَ صاحِبُهُ فِی الْجَنَّةِ⁽¹⁾پاکیزگی از ایمان است و ایمان و دارنده آن در

بهشت‌اند. امیرمؤمنان، علی علیه‌السلام می‌فرماید : الطُّهْرُ

نِصْفُ الاْءیمانِ⁽²⁾پاکیزگی و نظافت نیمی از ایمان است. بعضی از واجبات مستقیماً با پاکیزگی مردم مربوط می‌شود و مسلمانان آن را به‌عنوان یک عبادت بدون کمترین اهمال و غفلت انجام می‌دهند مانند وضو که هر مسلمانی در شبانه‌روز چندین مرتبه برای ادای نماز آن را انجام می‌دهد. و یا غسل‌های واجب و مستحب که در ردیف وظایف مسلمانان است. امّا بعضی از دستورات جنبه ارشاد و راهنمایی فردی دارد مانند نظافت لباس، خانه، ظروف، بدن، دهان، و دندان و... پس مناسب است عزیزان شرکت کننده در هیأت‌ها نظافت را در تمام سطوح رعایت نمایند، نه‌تنها نظافت ظاهری بلکه نظافت باطنی که مهمتر است باید بدان توجه شود، جوانان عزیز و کسانی که در روز عاشورا و چهل و هشتم و ایام عزاداری دیگر در طول سال آن‌چنان به عشق و علاقه ائمه علیهم‌السلام جانفشانی می‌نمایند باید توجه به توبه هم نمایند که عمر

کوتاه است و معلوم نیست چنین فرصتی پیش بیاید به‌خصوص که اگر کنار مضجع شریف علی بن موسی الرضا علیه‌السلام باشید پیمان ببندید که دیگر دنبال گناه نروید و توبه حقیقی نمایید که «اِنَّ اللّه‌َ یُحِبُّ التَّوّابینَ»⁽¹⁾خدا توبه کنندگان حقیقی را دوست دارد.

دستورالعملها

1 - آستان‌قدس رضوی

همه‌ساله در آستانه ماه محرّم اطلاعیه‌هایی خطاب به کاروان‌ها و هیأت‌های مذهبی سراسر کشور برای برگزاری بهتر مراسم عزاداری صادر می‌شود که نمونه‌ای از آن تقدیم می‌شود⁽¹⁾.

برگزاری عزاداری اهل بیت عصمت و طهارت، سنّت حسنه‌ای است که حافظ ارزش‌های الهی و نهضت خونین عاشورای حسینی در طول تاریخ است و باید به‌نحوی برگزار گردد که از هرگونه خرافه و تحریف مصون بماند. مشهدالرضا همه‌ساله میزبان هیأت‌های مذهبی و عزاداری است که از سراسر ایران برای زیارت و سوگواری به این بارگاه منوّر روی می‌آورند.

آستان‌قدس رضوی با الهام از رهنمودهای مقام معظم رهبری برای رفاه حال زائران و هیأت‌های مذهبی مقرّراتی را به شرح ذیل تنظیم نموده تا با همکاری عاشقان سرور

شهیدان حضرت اباعبداللّه الحسین علیه‌السلام به‌نحو شایسته برگزار گردد.

1 - عزاداری باید در نهایت خلوص و سادگی و دور از هر گونه تشریفات زاید انجام گیرد.

2 - از آوردن هر گونه بسته، ساک، وسایل فیلم‌برداری و عکّاسی به داخل اماکن متبرّکه اکیداً خودداری فرمایید.

3 - استفاده از دستگاههای صوتی، طبل، دهل، سنج، شیپور و لوازم مشابه که موجب سلب آسایش زائران می‌گردد ممنوع می‌باشد.

4 - از شبیه‌سازی غیر واقعی که احیاناً موجب هتک حرمت شعائر مذهبی خواهد بود در اطراف فلکه حرم مطهر و صحنها اجتناب فرمایید.

5 - با عنایت به فرمایش مقام معظّم رهبری که فرمودند : این جانب از کسی که تظاهر به قمه‌زنی کند قلباً راضی نیستم قمه‌زنی، زنجیرزنی با زنجیرهای تیغ‌دار که باعث خون‌آلود شدن خود و اماکن متبرکه می‌شود ممنوع خواهد بود.

6 - از هر گونه اعمال که مورد تأیید شریعت اسلام نباشد و یا موجب بدبینی به مقدّسات گردد مانند صورت به زمین کشیدن، سینه‌خیز و چهاردست و پا رفتن ممانعت به عمل خواهد آمد.

7 - شایسته است با فرارسیدن اوقات نماز واجب،

هیأت‌های مذهبی اقامه نماز را که یادآور شکوه نماز حسینی در ظهر عاشورا است بر هر کار، حتی عزاداری مقدّم بدارند.

2 - وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز طیّ اطلاعیه‌ای از نیروی انتظامی خواسته است تا مقررات ذیل را اجرا و متخلّفان را به مقامات قضایی معرفی نماید⁽¹⁾.

با عنایت به فرارسیدن ماه محرّم که ماه سوگواری و بزرگداشت حماسه حسینی است و مردم مسلمان و شیفتگان خاندان عصمت و طهارت در اقصی نقاط کشور به انجام مراسم عزاداری می‌پردازند ذکر این نکته را لازم می‌داند که اخیراً استفاده از آلات موسیقی در دسته‌های عزاداری حضرت اباعبداللّه الحسین علیه‌السلام باب شده است و عده‌ای ناآگاه با سوء استفاده از احساسات مذهبی مردم، نسبت به استفاده از آلات موسیقی از قبیل «ملودیکا» و «اُرگ» و «سینتی سایزر» و نواختن آهنگهایی که هیچ‌گونه تناسبی با شؤون مجالس عزاداری ندارد اقدام کرده‌اند که بر حسب مورد تذکراتی داده شده است ولی از آنجا که هرگونه اقدام به اجرای موسیقی صحنه‌ای،

نیازمند کسب مجوّز از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌باشد بدین وسیله اعلام می‌نماید:

استفاده از وسایل موسیقی از قبیل «ملودیکا» و «اُرگ» و «سینتی سایزر» در مجالس عزاداری و نواختن آهنگ‌هایی که هیچ‌گونه تناسبی با این گونه مجالس ندارد بر اساس آیین‌نامه نظارت بر اجرای برنامه‌های موسیقی و نحوه صدور مجوّز اجرا ممنوع می‌باشد.

خاتمه

یادآور می‌شود از آن‌جائی که قیام و نهضت عاشورای حسینی فقط یک خاطره نیست بلکه بیان حادثه‌ای است که در ابعاد بی‌شمار است و جهان اسلام از هر یک از آثار و قیام عاشورا درسی را فراگرفته و برای سعادت خویش استفاده نموده، با این که قرنها از انقلاب کربلا می‌گذرد هنوز نام مقدس امام حسین علیه‌السلام بر سر زبانهاست و عظمت و پندآموزی این نهضت الهی جایگاه خود را بازیافته، و می‌بینیم که با فرارسیدن ایام محرم و صفر تمامی کشورهای اسلامی غرق در عزا می‌شوند و هیأت‌های عزادار در کوچه و خیابان عزاداری می‌نمایند. بنابراین بر تمام مسلمین جهان و عزاداران به‌ویژه مسؤولین هیأت‌ها لازم است همانطور که به مسایل سیاسی و اجتماعی و مذهبی هیأت‌ها توجه دارند، در برگزاری مراسم عزاداری حفظ شؤونات را بنمایند و از بدعتها و خرافات جلوگیری به‌عمل آورند و گرایش عزاداری را بیشتر متوجه اصول و ارزشهای اسلامی قرار دهند تا الگو برای هیأت‌های مذهبی دیگر باشند.

منابع و مآخذ

1 - قرآن کریم

2 - الاحتجاج : طبرسی، أحمد بن علی بن أبی طالب، از علمای قرن ششم، چاپخانه سعید، مشهد مقدّس، 1403 ه .

3 - اقبال الأعمال : سیّد بن طاووس، علی بن موسی بن جعفر، متوفّای 664 ه ، انتشارات اسلامیّه، تهران، 1390 ه .

4 - امالی الصدوق : صدوق، محمّد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، م 381 ه ، معروف به شیخ صدوق، چاپخانه حیدری، تهران.

5 - امالی الطوسی : طوسی، محمد بن حسن، م 460 ه ، معروف به شیخ طوسی، چاپخانه نعمان، نجف اشرف، 1384 ه .

6 - امیرکبیر «یا قهرمان مبارزه با استعمار» : رفسنجانی، علی اکبر، دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1363 ش.

7 - بحارالأنوار : مجلسی، محمّد باقر، م 1111 ه ، مؤسّسه الوفاء، بیروت، لبنان، چاپ سوم، 1403 ، دوره 110 جلدی.

8 - پرتو خورشید : ترشیزی، غلامرضا، ناشر : تبلیغات و انتشارات بسیج منطقه مقاومت خراسان، چاپ دوم 1378 ش.

9 - ثواب الأعمال : شیخ صدوق، چاپخانه حیدری، تهران.

10 - الخرائج و الجرائح : راوندی، قطب الدین سعید بن هبه‌اللّه، م 573 ه ، تحقیق : مؤسّسه امام مهدی علیه‌السلام قم 1409 .

11 - دعائم الاسلام : مغربی، نعمان بن محمّد بن منصور، م 363 ه ، دارالمعارف، قاهره، مصر 1383 ه .

12 - دعوات الراوندی : راوندی، قطب‌الدین، تحقیق : مدرسه امام مهدی علیه‌السلام ، قم 1407 ه .

13 - ره‌توشه راهیان نور : تدوین : معاونت آموزش دفتر تبلیغات اسلامی، قم، ویژه محرم 1419 و 1421 .

14 - سفینه‌البحار و مدینة الحکم و الآثار : قمی، شیخ عبّاس، م 1359 ه ، تحقیق : علی‌اکبر الهی خراسانی، مشهد مقدّس، بنیاد پژوهشهای اسلامی 1416 ه .

15 - صحیفه نور : مجموعه رهنمودهای امام خمینی رضی‌الله‌عنه مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1361 ش.

16 - عاشورا «کتاب عاشورا» : بیانات رهبر معظّم انقلاب اسلامی حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای و استفتاءات آیات عظام پیرامون عزاداری عاشورا، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، محرّم 1415 ه .

17 - فصلنامه هنر : فتاوای علمای سلف درباره عزاداری و شبیه‌خوانی، پائیز 1362 ش، شماره 4 .

18 - قرب الإسناد : حمیری، عبداللّه بن جعفر، از اعلام قرن 3 ه ، تحقیق : مؤسّسه آل البیت علیهم‌السلام، قم، چاپ اوّل، 1413 ه .

19 - کامل الزیارات : جعفر بن محمّد بن قولویه، م 367 ه ،

چاپخانه مرتضویه، نجف اشرف، 1356 ه .

20 - المحجّة البیضاء : کاشانی، مولی محسن، محمّد بن مرتضی، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، 1383 ه .

21 - مستدرک الوسائل : نوری، میرزا حسین، م 1320، مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، قم، 1407 ه .

22 - مصباح الشریعة : منسوب به امام صادق علیه‌السلام ضمیمه کتاب جامع‌الأخبار، چاپ سنگی.

23 - مفاتیح الجنان : قمی، شیخ عبّاس.

24 - مقتل الحسین علیه‌السلام : خوارزمی، موفّق بن احمد، م 568 ه ، تحقیق : محمّد سماوی، چاپخانه مصر، 1418 ه .

25 - مکارم‌الأخلاق : طبرسی، حسن بن فضل، از اعلام قرن 6 هجری، انتشارات مؤسسه اعلمی، بیروت، 1392 ه .

26 - مناقب آل ابی طالب : ابن شهر آشوب، م 588 ، دارالأضواء، بیروت لبنان، چاپ دوم، 1412 ه ، دوره 5 جلدی.

27 - من لا یحضره الفقیه : شیخ صدوق، انتشارات جامعه مدرّسین حوزه علمیه قم، 1414 ه ، چاپ سوم.

28 - نهج‌البلاغة : مجموعه کلمات امیرالمؤمنین علیه‌السلام تألیف و جمع‌آوری : شریف رضی، م 406 ه . تحقیق صبحی صالح، دارالکتاب اللبنانی، بیروت 1387 ه .

29 - وسائل الشیعة : عاملی، محمد بن الحسن الحرّ، م 1104 ه ، دار احیاءالتراث العربی، بیروت 1391 ه ، دوره 20 جلدی.