سنت امتحان در زندگی انسان

مشخصات کتاب

سرشناسه : غفاری، ابوالحسن

عنوان و نام پدیدآور : سنت امتحان در زندگی انسان/ابوالحسن غفاری؛ تهیه‌کننده مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما.

مشخصات نشر : قم: مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : [۴] ، ۱۱۹ص.

فروست : مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما؛ ۷۹۶.

شابک : ۷۰۰۰ ریال‌964-7808-29-3:

یادداشت : کتابنامه: ص. [۱۱۷] - ۱۱۹؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : امتحان الهی.

موضوع : امتحان الهی -- جنبه‌های قرآنی.

شناسه افزوده : صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهش‌های اسلامی استان قم.

رده بندی کنگره : BP۲۲۵/غ۷س۹ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۶۴

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۳۶۲۸۷

اشاره

فهرست مطالب

دیباچه ...................................................................................................................... ٧

پیش گفتار ................................................................................................................... ۱۰

بخش اول: کلّیات

فصل اول: ضرورت پرداختن به موضوع امتحان الهی...................................... ١٦

جایگاه سنّت امتحان در معارف اسلامی ................................................... ١٨

امتحان؛ سنت الهی ................................................................................. ١٩

جایگاه امتحان الهی در ادیان .................................................................. ٢٠

فصل دوم: معنای سنّت الهی ......................................................................... ٢٤

۱. سنّت به معنای قوانین کلی و تغییرناپذیر ............................................... ٢٤

۲. سنّت به معنای آداب و رسوم گذشتگان .............................................. ٢٥

۳. سنّت در اصطلاح علم اصول و حقوق اسلامی ..................................... ٢٩

انواع سنّت های الهی ......................................................................... ٣٠

سنّت های الهی و سنّت های بشری ...................................................... ٣٣

رابطه سنّت های الهی با اعمال انسان ................................................... ٣٦

برخی از سنت ها و قوانین الهی ........................................................... ٣٨

بخش دوم: امتحان، وسیله آزمایش و پاداش

فصل اول: چیستی امتحان الهی ..................................................................... ٤٢

۱. تمحیص ............................................................................................ ٤٢

۲. ابتلا و بلا ........................................................................................... ٤٣

۳. فتنه ................................................................................................... ٤٤

ارکان اساسی امتحان و آزمایش ........................................................ ٤٥

امتحان کننده .................................................................................... ٤٥

آزمایش شونده ................................................................................. ٤٦

ابزار امتحان ...................................................................................... ٤٨

انگیزه های امتحان ............................................................................. ٤٨

فرق امتحان خدا با آزمون های بشری ................................................. ٤٩

گریزناپذیری از امتحان الهی ............................................................. ٥١

ره آورد امتحان خدا .......................................................................... ٥١

فصل دوم: فلسفه آزمایش و امتحان ............................................................... ٥٤

۱. زمینه سازی برای شکوفایی استعداد انسان ............................................ ٥٤

۳. پالایش جان و دل از گناهان ............................................................... ٥٦

۴. امتحان؛ مقیاس و معیار پاداش و کیفر .................................................. ٥٨

۵. امتحان و شناخت واقعیت ها ................................................................ ٥٩

۶. یادآوری و قدرشناسی نعمت .............................................................. ٦٠

۷. تشخیص میزان تحمل و شکیبایی انسان ................................................ ٦٢

۸. عبرت از گذشتگان ............................................................................ ٦٣

۹. اتمام حجت پروردگار ....................................................................... ٦٣

فصل سوم: ابزارهای امتحان و انواع آزمایش ................................................. ٦٥

۱. انسان ................................................................................................. ٦٥

۲. امتحان با دنیا ...................................................................................... ٦٦

۳. امتحان و آزمایش با اموال، فقر و ثروت ............................................... ٧٠

آرزوی ثروت و امتحان خدا ................................................................... ٧٤

۴. غریزه جنسی ...................................................................................... ٧٥

۵. فرزند ................................................................................................ ٧٧

۶. مرگ و زندگی، تندرستی و بیماری .................................................... ٧٩

۷. امتحان با حوادث طبیعی و اجتماعی .................................................... ٨١

۸. آزمایش مردم با حاکمان و حاکمان با مردم ......................................... ٨٤

۹. امتحان با جنگ و صلح ...................................................................... ٨٧

۱۰ . آزمایش با انزال نعمت و انزال نقمت ................................................. ٨٩

فصل چهارم: نمونه هایی از امتحان های الهی ................................................... ٩٤

امتحان حضرت ابراهیم علیه السلام ........................................................... ٩٤

باغداران و آزمایش الهی ........................................................................ ٩٦

طالوت و یارانش .................................................................................... ٩٨

امتحان امت در غیاب رهبر.................................................................... ١٠٠

قافله عشق در کربلا و امتحانات الهی ..................................................... ١٠٣

فصل پنجم: رمز موفقیت در آزمایش های الهی ............................................ ١١٩

۱. صبر در امتحان ................................................................................. ١١٩

۲. امید به آینده و پرهیز از یأس ............................................................. ١٢٠

۳. سپاس در آزمایش و ابتلا .................................................................. ١٢١

۴. استمداد از نیروی ایمان و الطاف خدا ................................................ ١٢١

۵. عبرت از آزمایش شدگان................................................................. ١٢٢

بخش سوم: چگونگی پرداختن به مقوله امتحان در رسانه

جایگاه بحث امتحان الهی در برنامه ریزی رسانه ..................................... ١٢٦

پیشنهادهای عملی برای برنامه سازان و برنامه ریزان ................................ ١٢٩

پرسش های مصاحبه با مردم .................................................................. ١٣٢

پرسش های کارشناسی ......................................................................... ١٣٣

پیام های مجری (زیرنویس) ................................................................... ١٣٤

کتاب نامه .............................................................................................................. ١٣٩

دیباچه

امتحان از سنت‌های ثابت الهی است که در همه زمان‌ها و مکان‌ها و برای همه افراد بشر جاری است.

این سنت از پنهان پروردگار است که ثمره‌ها و برکت‌های فراوانی دارد.

امتحان، سره را از ناسره جدا می‌کند و نیکوکاران را به کارهای خیر ترغیب و بدکاران را از پلیدی‌ها برحذر می‌دارد.

امتحان، استعدادهای‌نهفته آدمی‌را بارور و او را درکشف اسرارطبیعت یاری‌می‌کند.

امتحان، روح شکست، خواری ناامیدی را از انسان می‌زداید و استقامت و بردباری در برابر مشکلات را تقویت می‌کند.

بی‌شک آنچه که گذار از این آزمون‌ها را برای انسان سهل می‌کند، امید به خداوند، عمل به مفاهیم والای دینی و بهره‌گیری از سرگذشت پیشینیان خواهد بود.

ازاین‌رو، معرفی این قانون الهی و تبیین زاویه‌های آن به‌ویژه از راه رسانه ملی که پر بیننده‌ترین مخاطب را داراست می‌تواند نقشی مهم در سازمان دهی دینی زندگی فردی و اجتماعی افراد جامعه داشته باشد.

بی‌تردید برای دست‌یابی به این هدف، باید تحقیقی، شایسته و متین صورت گیرد که در راستای تحقق این مهم، پژوهشی به همت

پژوهش‌گر گرامی جناب حجت الاسلام ابوالحسن غفاری به نگارش درآمد تا توشه راه گردد. با تشکر از تلاش ایشان امید است برنامه سازان ما را از نظریه‌ها و پیشنهادهای خود بی‌بهره نگذارند.

انّه ولی التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

الَّذی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً (ملک: 2)

و او خدایی است که مرگ و زندگی را آفرید تا بیازماید که عمل کدام یک از شما نیک است.

اسلام، مکتبی انسان‌ساز است که همه فضایل اخلاقی، زیبایی‌ها، شرافت‌ها و کمالات در آن جلوه‌گر است. آموزه‌های این مکتب به گونه‌ای است که آدمی را در نظام هستی و در مسیر حرکت به سوی کمال و تعالی قرار می‌دهد و به سر منزل مقصود، یعنی مقام «قرب الهی» رهنمون می‌کند. قانون و سنّت خداوند بر این است که نه تنها انسان، بلکه تمامی آفریدگان، با توجه به سعه وجودی خود به سمت کمال خاص خویش حرکت کند، ولی در هر حرکت و سیر و سلوک به مقصد و مقصود، رهزنان و سارقانی یافت می‌شوند که به قافله بشریت هجوم می‌آورند. از این‌رو، اسلام راه مستقیم و درست را از بیراهه و کژراهه مشخص کرده است. آنان که گام در مسیر ولایت شیطان گذاشته و دل به هوا و هوس سپرده‌اند، به جایی می‌رسند که همه هستی، حتی «دل» خویش را که حرم الهی است، چراگاه شیطان می‌کنند و هستی آن را به تاراج می‌دهند، ولی دلدادگان حضرت حق و جویندگان کوی دوست، در مسیر حق و حقیقت پایداری کرده و ظواهر فریبنده دنیا آنان را منحرف نمی‌کند و در مسیر پرپیچ و خم سیر و سلوک، کتل‌ها را یکی پس از

دیگری طی می‌کنند و پس از پشت سر گذاشتن موانع، پیروزی را در آغوش می‌گیرند.

این گروه، کسانی هستند که از هنگام بلوغ تا مرگ، مورد آزمایش‌های زیادی قرار گرفته و سرانجام، سربلند و سرافراز بیرون آمده‌اند و چنان دل به ولایت و محبت خدا سپرده‌اند که همه چیز جهان، از نعمت و خوشی و ناخوشی، رفاه و رنج، ثروت و تنگ‌دستی، جوانی و پیری و... را وسیله امتحان پروردگار خویش می‌دانند. در یک کلام، دنیا را مدرسه‌ای می‌دانند که آغاز و انجام آن همه تعلیم، تعلّم، تلاش، کوشش و آزمایش است و همواره این سخن گهربار امیر مؤمنان را آویزه گوش دارند که فرمود:

بدان که دنیا، سرای آزمایش است.⁽¹⁾

از سوی دیگر، گروه رقیب نیز همواره در معرض امتحان و آزمایش‌اند، زیرا آنان که دل به ولایت شیطان سپرده‌اند و همه امکانات و نعمت‌های مادی و غیر مادی را برای برآورده کردن هوا و هوس و خواسته‌های نفسانی خویش به کار می‌گیرند، با ابزار خاصی که در این نوشتار به آن خواهیم پرداخت، امتحان می‌شوند تا حجت خداوند بر همگان تمام شود و عذری برای هیچ کس باقی نماند.

آن‌چه در بحث امتحان الهی اهمیت زیادی دارد، ترسیم آن برای همه، به ویژه جوانِ با صفا و پاک ضمیری است که دل آنان با نیکی انس بیشتری دارد و به تازگی در سیر و سلوک الهی گام گذاشته‌اند؛ به همین دلیل، بیشتر از دیگران نیازمند آشنایی با آفات، موانع و مشکلات راه هستند. دلیل، بیشتر از دیگران نیازمند آشنایی با آفات، موانع و مشکلات راه هستند. دلیل، بیشتر از دیگران نیازمند آشنایی با آفات، موانع و مشکلات راه هستند.

در این نوشتار سعی شده است تا افق‌های جدیدی از مباحث آزمایش و امتحان خدا به روی آنان گشوده شود؛ باشد که به فضل پروردگار، نسل نو در راه مبارزه با تهاجم فرهنگی و سلطه فکری بیگانگان که یکی از برجسته‌ترین عرصه‌های آزمایش الهی است، به ابزار لازم مجهز شوند و تبلیغات آنان در انحراف فکری و اخلاقی جوانان بی نتیجه ماند؛ زیرا هرگز نمی‌توان این حقیقت را انکار کرد که موفقیّت در آزمون‌ها و امتحانات در گرو شناخت زمینه‌های امتحان و ابتلا، آگاهی از راز و رمز پیروزی در آزمایش‌های الهی، آگاهی از عوامل گمراه کننده و چگونگی برخورد و رویارویی با عوامل ایجاد انحراف و... است. نتیجه این تلاش و تکاپو، موفقیت در میدان‌های جهاد اکبر و جهاد اصغر و یا شکست در عرصه جهاد اکبر و مبارزه با خواسته‌های حیوانی و نفسانی و جهاد اصغر است. بنابراین، حرکت در مسیر امتحانات و آزمایش‌ها، همانند تلاش ورزشکاری است که باید در مسابقه‌ای نفس‌گیر و سخت، افزون بر آگاهی از عوامل موفقیت، موانع را نیز به خوبی بشناسد و آن‌ها را یکی پس از دیگری پشت سرگذارد تا سرانجام موفق شود.

هرچند میدان تحقیق درباره امتحان الهی وسیع و گسترده است، در این نوشتار به برجسته‌ترین مسایل آن پرداخته‌ایم و خوانندگان عزیز را برای مطالعه و تحقیق بیشتر به منابعی که در پایان آمده است، ارجاع می‌دهیم.

بخش اول: کلیّات

اشاره

فصل اول: ضرورت پرداختن به موضوع امتحان الهی

اشاره

بر امتحان الهی در قرآن کریم و روایات اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام بسیار تأکید شده است؛ به‌گونه‌ای‌که از بررسی مجموعه آیات و احادیث چنین بر می‌آید که دنیا، عرصه آزمایش و امتحان است؛ زیرا نظام حیات، نظام تکامل و پرورش و شکوفایی استعدادهای نهفته است و در این نظام، که ذات و جوهره آن تکاپو و تکامل است، انسان استعداد حرکت از حضیض خاک به اوج افلاک را دارد. این موجود می‌تواند از مرحله استعداد، مراحل گوناگون را یکی پس از دیگری سپری کرده و در هر مرحله‌ای از حیات خود فضیلت و کمالی کسب کند و سرانجام به عالی‌ترین مراحل و مراتب فضیلت برسد. او در این سیر ذاتی و جوهری، افزون بر شکوفایی استعدادهای خویش، حقیقت و هویت خود را می‌سازد و در جهان آخرت با همان حقیقت واقعی و سیرت باطنی خویش که مجموعه‌ای از باورها، افکار، اندیشه‌ها، اخلاق و اعمال است، محشور خواهد شد.

در نظام تکاملی جهان هستی، سنّت الهی بر این است که همه مردم، حتی پیامبران خدا نیز آزمایش و امتحان شوند؛ زیرا در این صورت، استعدادهای انسان شکوفا می‌شود و درخت وجود آدمی، میوه‌ها و ثمرات اعمال خود را بر شاخسار خویش می‌بیند؛ چون قوای درونی

انسان به تنهایی معیار و ملاک مناسبی برای بهره‌مندی از پاداش و یا مجازات الهی نیست، بلکه خداوند بندگان خویش را می‌آزماید، تا آن‌چه در اندرون و نهان خانه دل دارند، آشکار گردد و مستحق پاداش و کیفر شوند و حجت الهی بر آنان تمام شود. به بیان دیگر، یکی از مسایلی که شخصیت ساز بوده و هویّت انسان را می‌سازد، صدور افکار و کسب اعمالی است که بر اساس نظام اختیار و اراده انسان به وجود می‌آید. برای ارزیابی و ارزش گذاری عمل و اندیشه موجودی که اراده و اختیار دارد باید او را آزمود، تا ایمان واقعی، از ایمان ادعایی مشخص شود؛ زیرا غایت و هدف از آفرینش انسان، بر خلاف بسیاری از موجودات دیگر، تنها در سایه گزینش آگاهانه دست یافتنی است. به همین دلیل، کمال آدمی کمالی اختیاری و اکتسابی است که می‌تواند آن را در زندگی خویش به دست آورد. سیر کمال آدمی چنان نیست که خارج از وجود او باشد، بلکه در سیر و تکامل معنوی، سالک و راه یکی هستند و مجموعه افکار و اعمال او و هم‌چنین محیطی که بر او اثر می‌گذارد، در شکل‌گیری ذات و شخصیت و هویت انسانی او مؤثرند و در رفعت و علوّ و یا هبوط انسان نقش اصلی را بازی می‌کنند. آدمی در این مسیر هم با ابزارهایی که در درون اوست، مانند امیال، قوا و خواهش‌های نفس و هم با ابزارهایی که بیرون از اوست، مانند ظالمان و ستمگران، گروه‌های مرجع فاسد، محصولات فرهنگی مروج فساد، یاری مظلوم و... امتحان می‌شود.

به این ترتیب، امتحان سبب بروز شایستگی‌ها، مایه تکامل و پیشرفت انسان‌ها و در نهایت «رحمت الهی» است که شامل انسان شده است. همانند معدنی که برای استخراج منابع آن به ابزار و وسایل ویژه‌ای نیاز است، نیروهای درونی و استعدادهای نهفته آدمی انسان نیز با «امتحان» آشکار می‌شود که ثمرات مثبت و منفی آن بر فرد و اجتماع مؤثر است. وقتی آدمی دریافت که او را رها نکرده‌اند و پیوسته در معرض آزمون الهی است، همواره مراقب اندیشه‌ها و اعمال و رفتار خود است و از ارتکاب هر آن‌چه خوشایند خدا نیست، خودداری خواهد کرد و همین مسئله در اخلاق، تربیت و حتی روح و روان او تأثیر خواهد گذاشت. دانش آموزی که می‌داند همواره در معرض امتحان است،افزون بر آمادگی خود برای امتحان، انگیزه زیادی برای مطالعه و آمادگی برای روز امتحان در خود به وجود خواهد آورد.

جایگاه سنّت امتحان در معارف اسلامی

بحث سنّت امتحان و ابتلا در معارف اسلامی جایگاه بلندی دارد. آیات قرآن کریم و روایات معصومین علیهم‌السلام با تعبیرهای گوناگون به مسئله آزمایش و امتحان انسان پرداخته‌اند. در قرآن اصل آزمایش با کلمه «بلا» و «ابتلا» در حدود 27 مورد آمده است. همین اصل، یعنی آزمایش و امتحان با واژه «فتنه» نیز 24 بار در قرآن آمده است. هم‌چنین آزمایش با واژه‌های دیگری، هم‌چون «تمحیص» و «تمییز» نیز در قرآن کریم و بیانات معصومین علیهم‌السلام وارد شده است. بدین ترتیب، هم قرآن و هم سنّت معصومین علیهم‌السلام و هم‌چنین حکم عقل، دلالت قطعی دارند که بشر

در معرض آزمایش و امتحان است و آزمایش خدا قانونی ذاتی، طبیعی و همگانی است و هرگز به گروه یا فرد خاصی اختصاص ندارد؛ گرچه ممکن است صور امتحان و ابزار آن برای افراد و جوامع گوناگون متفاوت باشد.

نمونه‌هایی از این آیات و روایات در مباحث آینده خواهد آمد.

امتحان؛ سنت الهی

امتحان و آزمایش انسان‌ها، یک قانون الهی فراگیر است؛ به گونه‌ای که علامه طباطبایی در این باره می‌فرماید:

فتنه و محنت، یکی از سنّت‌های الهی است که به هیچ وجه درباره هیچ‌کس از آن گذشت نمی‌شود، همان طور که در امت‌های گذشته از قبیل قوم نوح، عاد، ثمود، قوم ابراهیم، لوط، شعیب و موسی جریان یافت، جمعی استقامت ورزیده و جمعی دیگر هلاک شدند و در امت‌های حاضر و آینده نیز جریان خواهد داشت.⁽¹⁾

از بررسی آیات قرآن و سخنان معصومین علیهم‌السلاممی‌توان دریافت که دین اسلام به مسئله امتحان الهی به دو صورت توجه کرده است:

الف) گاهی به صورت بیان «کلی» است و دلالت دارد که همه افراد انسان در محک امتحان قرار می‌گیرند. از آیات ناظر به این بیان آیه زیر است:

أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ (عنکبوت:2)

آیا مردم گمان کردند همین که بگویند ایمان آوردیم، به حال خود رها

می‌شوند و آزمایش نخواهند شد؟!

ب) گاهی هم امتحان الهی به صورت جزیی و با ذکر وقایع محسوس، ملموس و عینی بیان شده است. در این مورد به تشریح و تبیین سرگذشت امت‌هایی پرداخته است که آزمایش شده‌اند. در واقع، این نوع بیان، شرح نمونه‌هایی از امتحان الهی است که عده‌ای در آن موفق و گروهی دیگر مردود شده‌اند. آیات قرآن و احادیث معصومین علیهم‌السلام در لابه‌لای شرح و تبیین این رویدادها به بیان اشکال گوناگون امتحان، راه‌های موفقیت و یا علل شکست در امتحان و... نیز پرداخته‌اند.

نمونه‌هایی از این آزمایش‌ها در مباحث آینده به تفصیل بیان خواهد شد.

جایگاه امتحان الهی در ادیان

امتحان جزو سنت‌ها و قوانین الهی است که به فرد، گروه، جامعه و یا پیروان دین و نحله خاصی اختصاص ندارد، بلکه در همه افراد بشر از هر کیش و آیینی که باشند، جریان دارد.

علامه طباطبایی می‌فرماید:

فتنه سنّتی است الهی که درباره هیچ قومی چشم‌پوشی نمی‌شود، در همه امت‌های گذشته اجرا کرده و در این امت نیز اجرا می‌کند.⁽¹⁾

سنّت و قانون خداوند، نه تبدیل و تغییر را می‌پذیرد و نه دگرگونی را؛ زیرا قانون الهی راهی مستقیم است و حکم خداوند، تبعیض و استثنا

ندارد.⁽¹⁾

قرآن کریم تصریح می‌کند که امت‌های پیش از امت اسلامی و ادیان قبل از اسلام، آزمایش شده‌اند:

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ (عنکبوت: 3)

ما کسانی را که پیش از آنان (مسلمانان) بودند آزمودیم.

مراد از جمله «و لقد فتنّا الذین من قبلهم» این است که فتنه و امتحان، سنّت جاری است که در امت‌های قبل از ایشان نیز جاری کردیم و تو هرگز تبدیل و دگرگونی در سنّت، نخواهی یافت.⁽²⁾

بنابراین، امتحان ویژه مسلمانان نیست، بلکه امت‌های پیشین نیز مانند مسلمانان در فشار دشمنان بی‌رحم قرار گرفته و با گرفتاری‌ها و خوشی‌ها امتحان شده‌اند. قرآن کریم نمونه‌های فراوانی از امتحان و بلاهای امت‌های قبل از اسلام مانند امت یهود و مسیح را بیان فرموده است که می‌توان به سرگذشت حضرت نوح، ابراهیم، لوط، موسی و... اشاره کرد. در بررسی کتاب‌های مقدس تورات و انجیل، مواردی را می‌یابیم که در آن‌ها به مسئله امتحان و آزمایش تأکید شده است. در انجیل می‌خوانیم:

بیدار باشید و نماز گزارید تا داخل نشوید در آزمایش‌ها.⁽³⁾

ای پدر ما که در آسمانی، پاک است نام تو، بیاید پادشاهی تو... بیامرز گناهان ما را، چنان که می‌آمرزیم ما برای کسانی که بد می‌کنند به ما، و

داخل مکن ما را در آزمایش‌ها، لیکن نجات ده ما را از بدکار، آمین.⁽¹⁾

هم‌چنین در تورات می‌خوانیم:

خداوند به موسی فرمود: حال از آسمان برای ایشان نان می‌فرستم. هر کس بخواهد می‌تواند بیرون برود و هر روز نان خود را برای همان روز جمع کند. به این وسیله آن‌ها را آزمایش می‌کنم تا ببینم آیا از دستوراتم پیروی می‌کنند یا نه. به قوم اسرائیل بگو که روزهای جمعه نان به اندازه دو روز جمع کرده، آن را آماده نمایند.⁽²⁾

اگر در میان شما پیشگو یا تعبیرکننده خواب وجود دارد که آینده را پیش‌گویی می‌کند و پیشگویی‌هایش نیز درست از آب در می‌آیند، ولی می‌گوید: بیایید تا خدایان قوم‌های دیگر را بپرستیم، به حرف او گوش نکنید؛ چون خداوند بدین ترتیب شما را امتحان می‌کند تا معلوم شود آیا حقیقتا او را با تمامی دل و جانتان دوست دارید یا نه؟⁽³⁾

در تورات افزون بر این موارد، نمونه‌هایی از امتحانات الهی نیز ذکر شده است از جمله آن‌ها امتحان حضرت ابراهیم علیه‌السلام برای ذبح فرزند خویش است که شرح سر گذشت آن به تفصیل بیان شده است.⁽⁴⁾

تبیین قرآن کریم از «امتحان» بسیار گسترده و شیواست، ولی نمونه‌های یاد شده و هم‌چنین موارد دیگری که در عهد عتیق و جدید وجود دارد، نشان دهنده آن است که امت‌ها امتحان شده‌اند و در واقع، این مسئله جزو مسلّمات هر دین و امت است. بدین ترتیب، روشن می‌شود که بشر از آدم تا خاتم و انسان‌های معاصر و آنانی که بعدها

خواهند آمد، همگی در معرض امتحان بوده و خواهند بود. و تا زمانی که پهنه حیات بشری در این عالم که جهان تکلیف است، بر چیده نشده باشد، آزمایش نیز خواهد بود و تنها در قیامت و صحنه آخرت است که آدمی امتحان نخواهد شد؛ زیرا در آن روز، تکلیف برداشته می‌شود.

فصل دوم: معنای سنّت الهی

اشاره

سنّت که جمع آن «سنن» است، در لغت به معنای راه، روش، طریقه، قانون، سرشت، آیین، رسم، شریعت و نهاد آمده است.⁽¹⁾این کلمه، از ریشه «سَنَّ» به معنای تیز کردن،صیقل دادن، راندن و راه بردن یک چیز در مسیر مشخص است.⁽²⁾

واژه سنّت، معانی و کاربردهای اصطلاحی گوناگون دارد که در همه موارد با معنای لغوی آن مرتبط است. مهم‌ترین معانی اصطلاحی آن عبارتند از:

1. سنّت به معنای قوانین کلی و تغییرناپذیر

سنت به این معنا، شامل قوانین کلی و تخلف‌ناپذیر است که تبیین روابط پدیده‌ها در نظام آفرینش و شرح و تبیین قانون‌مندی هستی و هم‌چنین چگونگی عملکرد آن قوانین در جهان هستی را به عهده دارد. بنابراین، سنت در این معنا، شامل قوانین علّی و معلولی حاکم بر نظام عالم و آدم و پدیده‌ها، مانند قوانین حاکم بر جامعه، تاریخ و تحولات آن‌هاست. برهمین اساس، از دیدگاه قرآن، سنّت خدا در راستای محو و نابودی

شرک و استکبار و وراثت مؤمنان بر جهان در حرکت است. و یا سنّت «امداد» که «کلی‌ترین سنّتی است که خدای متعال در پی اعمال انسان‌ها اعمال می‌کند؛ بدین معنی که خدای متعال هم کسانی را که طالب دنیا و کمالات مادّی و این جهانی باشند و در راه باطل و شرّ گام گذارند، یاری و کمک می‌کند و هم کسانی را که جویا و خواستار آخرت و کمالات معنوی و آخرتی باشند و در طریق حقّ و خیر نهند؛ یعنی وسایل پیشرفت و نیل به هدف را برای هر دو دسته فراهم می‌سازد.»⁽¹⁾

تفاوت سنّت امداد با سنّت امتحان در این است که سنّت امداد، مسبوق به رفتار آدمیان است؛ یعنی انسان درپی اعمال خود سنّت امداد را در می‌یابد، درحالی‌که سنّت امتحان مسبوق به افعال انسان نیست و انسان‌ها چه بخواهند و یا نخواهند آزمایش خواهند شد. سنّت امداد که بر اساس آن، خداوند نعمت‌های خود را در اختیار همگان قرار می‌دهد، در واقع بیانگر مقام رحمانیت خداست؛ زیرا خداوند بر اساس مقام رحمانیّت خویش، نیکان و بدان را از فیض عمومی خود بی بهره نمی‌گذارد. قرآن کریم می‌فرماید:

کُلاًّ نُمِدُّ هؤلاءِ وَ هَؤلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُورًا (اسراء: 20)

و ما هر دو گروه را به لطف پروردگارت کمک خواهیم کرد و بخشش پروردگار تو منع شده نیست.

2. سنّت به معنای آداب و رسوم گذشتگان

سنّت و آداب و رسوم گذشتگان را می‌توان به سنّت حسنه و سنّت سیئه و یا سنّت مقبول و سنّت مردود تقسیم‌بندی کرد. سنّت حسنه و مقبول، مجموعه آداب و رسومی است که انسان‌ها در جوامع مختلف پدید آورده‌اند و دین اسلام آن‌ها را پذیرفته است. آداب و رسومی که به داد و ستد، ازدواج، روابط خویشاوندان و... مربوط می‌شوند، از این گونه‌اند که بیشتر آن‌ها را شریعت اسلامی تأیید کرده است. در مقابل، آداب و رسوم بد و مردود که مخالف شریعت اسلامی، قرآن و سخنان معصومان هستند و گذشتگان آن‌ها را وضع کرده‌اند و ممکن است در آینده نیز وضع گردند، مورد تأیید اسلام نیستند. اسلام انسان را به ایجاد سنّت نیک و آداب و رسوم صحیح مانند پل سازی، ساخت بیمارستان، ایجاد مراکز تعلیم و تربیت، دادن وام‌های قرض‌الحسنه، سرکشی به بیماران و عیادت از آن‌ها، شرکت در تشییع جنازه، تشویق کودکان و نوجوانان به فعالیت‌های سازنده و... ترغیب کرده و ثواب زیادی برای وضع کنندگان و عمل کنندگان به آن‌ها در نظر گرفته است. از سوی دیگر، آداب و شیوه‌های نادرستی که در طول سال‌ها، موجب انحراف و گمراهی مردم شده، مانند ایجاد مراکز عیش و نوش، قماربازی، شراب خواری، اختلاط محرم و نامحرم، مراسم مختلف، کاستن از زشتی گناه و معصیت و... را ناپسند شمرده و به ایجادکنندگان و پیروان آن سنّت‌ها وعده عذاب داده است.

سنّت به معنای آداب و رسوم گذشتگان، امروزه بیشتر در مقابل «مدرنیته» به کار می‌رود و به همه عناصر تفکر و عمل اقوام و ملّت‌های

گذشته گفته می‌شود. به عبارت دیگر، سنّت به این معنا مجموعه آداب و هنجارهایی است که پیشینیان به آن عمل کرده‌اند، ولی با گذشت سال‌ها و قرن‌ها کهنه شده‌اند. ممکن است بعضی از این آداب و رسوم ارزشمند نباشند و به اصطلاح سنّت سیّئه و مردود به شمار آیند، ولی برخی بدون وارد دانستن کوچک‌ترین نقد و ایرادی، به آن‌ها پای بند هستند.

قرآن کریم این نوع سنّت را به بدی یاد کرده است و خاطر نشان می‌کند که هرگاه مشرکان از پاسخ به پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ناکام می‌ماندند، به رسم اجداد خود تمسک می‌جستند و می‌گفتند: ما گذشتگان و اجدادمان را چنین یافتیم، بنابراین ما هم همان گونه عمل می‌کنیم.⁽¹⁾

در این نوع سنّت، زمینه ظهور ناسیونالیسم‌های قومی، تباری، ملی و حتی زبانی فراهم می‌شود. اسلام با شکستن حد و مرزهای کاذب، هر نوع آداب و رسوم گذشتگان را، خوب یا بد تلقی نمی‌کند، بلکه با دعوت انسان به اندیشه و تعقّل، بین سنّت مقبول و مردود تفکیک قائل شده و سنّت مقبول و حسنه را برای همیشه دارای ارزش و اعتبار می‌داند. اسلام آداب و رسوم گذشتگان را که با سرشت و فطرت پاک انسانی و با احکام الهی منطبق باشد، محترم و ارزشمند و در غیر این صورت، آن را فاقد ارزش الهی و معنوی می‌داند. در حدیثی از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آمده است:

مَنْ سَنَّ سُنّةً حَسَنةً کان له أجرُها وَ أجْرُ مَنْ عَمِل بها مِنْ غَیر أنْ یَنْقُصَ

مِنْ اجره شی ءٌ، و مَنْ سنَّ سنةً سیئةً کان له وِزْرُها و وزرُ مَنْ عَمِلَ بها.⁽¹⁾

هر کسی که رسم نیکی را در جامعه مرسوم سازد، خداوند دو پاداش به او می‌دهد: یکی پاداش کار نیک خود و دیگری به اندازه پاداش هر اشخاصی که به آن رسم نیک عمل کنند. و هر کسی که رسم بدی را رواج دهد، افزون بر گناه خودش، گناه تمام کسانی را که به آن رسم عمل کنند، بر عهده خواهد داشت.

چنان‌که بیان شد، امروزه سنّت به این معنا را به‌طور معمول، در مقابل مدرنیته قرار می‌دهند. واژه «مدرن» از ریشه لاتینی «Modo» به معنای «به روز بودن»، «جدید» و «نو» گرفته شده است. این مفهوم بیانگر تمایز پدیده‌های نو و جدید نسبت به پدیده‌های کهنه و قدیمی است. گاهی این واژه به عنوان نماد اندیشه‌ها و شیوه‌های نوینی به کار می‌رود که جای‌گزین اندیشه‌ها و شیوه‌های قدیمی و سنّتی در زندگی فردی و اجتماعی شده‌اند و هم‌چنین در حوزه پژوهش‌های انسانی و زیبایی‌شناسی و قرائت‌های دینی کاربرد دارد. عمده‌ترین ویژگی مدرنیته، نقد و حتّی نفی گذشتگان است و در این نقد و نفی، سنّت‌های حسنه و مقبول نیز مورد تاخت و تاز قرار می‌گیرند و در عرصه‌های نظری و عملی، اندیشه‌ها و رفتارهای گذشتگان مردود اعلام می‌شود. روشن است که این نگرش، نگرشی افراطی است؛ زیرا مفهوم مدرن و مدرنیته، نفی همه آداب و رسوم و آموزه‌های گذشتگان و پشت پا زدن به همه آن‌ها نیست.

3. سنّت در اصطلاح علم اصول و حقوق اسلامی

اشاره

سنّت در این معنا، شامل سخنان و نحوه زندگی و سلوک فردی و اجتماعی و سکوت معصومین است که با بررسی و تحلیل آن‌ها، احکام دین کشف می‌شود.

آن‌چه در بحث از سنّت الهی امتحان مقصود ماست، معنای اول از سنّت است؛ یعنی یک سلسله قوانین و نوامیسی که خداوند متعال بر جهان هستی حاکم کرده است که سه ویژگی اساسی دارند:

الف) کلی، عمومی و جهان شمول‌اند؛

ب) ناظر به نظام تکوین و تشریع‌اند؛

ج) تغییر ناپذیرند.

وجود این اصول و قوانین در اداره عالم و آدم که هر کدام در موارد معینی نقش خاص خود را ایفا می‌کنند، بیانگر اراده تکوینی و تشریعی خداست. بنابراین، در تعریف «سنّت الهی» می‌توان گفت:

ضوابطی که در افعال الهی وجود دارد، یا روش‌هایی که خدای متعال امور عالم و آدم را بر پایه آن‌ها تدبیر و اداره می‌کند.⁽¹⁾

یکی از این ضوابط و قوانین کلی، سنّت «ابتلا» و «امتحان» است؛ زیرا اراده خداوند بر این تعلق گرفته است که انسان به هدف آفرینش خود، یعنی تقرب به خدا و بندگی او نایل شود. برای رسیدن به این هدف، او را مختار و آزاد آفریده تا با افعال و اعمال اختیاری خود، به کمال رسد. بنابراین، برای رسیدن انسان به این هدف بزرگ، وسایل و ابزار آن را نیز

فراهم کرده است. یکی از اصلی‌ترین وسایل، آزمایش انسان با سختی‌ها و ناملایمات، راحتی‌ها و خوشی‌ها و... است. آدمی برای رسیدن به کمال خود، باید از مسیرهای گوناگون عبور کند و آزمایش‌های زیادی را پشت سرگذارد تا ایمان واقعی و ادعایی او، هم برخود و هم بر دیگران آشکار شود. فردی از امام رضا علیه‌السلامدرباره امتحان الهی پرسید و تفسیر آیه «احسب الناس ان یترکوا ان یقولوا آمنّا باللّه و هم لایفتنون» را خواست. امام در پاسخ فرمود:

یُفْتَنُونَ کما یُفْتَنُ الذَّهَبُ، یُخْلَصُونَ کَما یُخْلَصُ الذَّهَبُ.⁽¹⁾

انسان‌ها همانند طلا آزموده می‌شوند و چنان‌چه طلا را از دیگر فلزات مخلوط جدا می‌سازند، انسان‌ها نیز به وسیله امتحان و آزمایش پاک و پیراسته می‌شوند.

انواع سنّت های الهی

سنّت‌های الهی، به اقسام مختلفی تقسیم بندی می‌شوند؛ در یک تقسیم بندی می‌توان آن را به «سنّت‌های آخرتی» و «سنّت‌های این جهانی» تقسیم کرد.

سنّت‌های آخرتی درباره زندگی آن جهانی و ابدی انسان‌ها و پاداش و کیفر آخرتی اعمالشان است و سنّت‌های این جهانی به زندگی این جهانی آدمیان مربوط است. سنّت‌های این جهانی به نوبه خود به دو قسم تقسیم پذیرند. یکی سنّت‌های این جهانی که به رفتارهای فردی اختصاص دارند و دیگر، سنّت‌های این جهانی که به رفتارهای فردی

اختصاص ندارد، یعنی یا اختصاص به رفتارهای اجتماعی دارند و یا رفتارهای فردی و اجتماعی، هر دو، را در بر می‌گیرند.⁽¹⁾

در یک تقسیم بندی دیگر، سنّت‌های الهی به «سنّت تکوینی» و «سنّت تشریعی» تقسیم می‌شوند؛ منظور از سنّت تکوینی خدا، قوانین ثابت و کلی است که در دل کائنات و ذرات هستی جریان دارد. یکی از بارزترین نمونه‌های سنّت تکوینی، سنّت هدایت عمومی موجودات است که آیه زیر به آن تصریح دارد:

رَبُّنَا الَّذی أَعْطی کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی (طه: 50)

پروردگار ما کسی است که به هر چیزی آفرینش آن را داد و سپس آن را هدایت کرد.

البته این سنّت، معنای گسترده‌تری نیز دارد و افزون بر سنّت هدایت تکوینی، شامل هدایت مردم توسط انبیا نیز می‌شود.

در این نوع سنّت تکوینی، یعنی سنّت هدایت و راهیابی که در دل هر موجودی هست، خداوند هر موجودی را به کمال شایسته خویش می‌رساند و از درون، آن را شکوفا می‌کند. دانه گندمی که در دل خاک قرار می‌گیرد، به برکت هدایت تکوینی، مسیر رشد و شکوفایی را طی می‌کند و به خوشه و سنبل تبدیل می‌شود. این نوع از هدایت، لازمه رحمت گسترده پروردگار است که شامل همه موجودات اوست. هم‌چنین قوانین علّی و معلّولی حاکم بر جهان که هم در حیطه

جان موجودات و هم در بیرون از جان آن‌ها یعنی در شئون ظاهری آن‌ها جریان دارد، نمونه دیگری از سنّت تکوینی است. «طغیان به هنگام رفاه و آسایش» از سنت‌هایی است که در شئون ظاهری بشر جریان دارد، یعنی احساس بی‌نیازی در اثر داشتن مال و ثروت فراوان، موجب سرپیچی از حدود الهی می‌شود. خداوند در قرآن می‌فرماید:

کَلاّ إِنَّ اْلإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی (علق: 6 و 7)

انسان طغیان می‌کند، وقتی که خود را بی‌نیاز ببیند.

قوانین دیگری نیز وضع شده است که آن‌ها را هدایت تشریعی می‌نامند. این نوع هدایت، ناظر به زندگی ظاهری، فردی و اجتماعی است که انتظام امور انسان بدون آن‌ها ممکن نیست. قوانین حاکم بر روند اجتماعی ـ سیاسی اقوام و ملت‌ها از این‌گونه‌اند. برای نمونه، سنّت تشریعی خداوند بر این جاری است که سرنوشت هیچ ملتی تغییر نمی‌کند، مگر این‌که خودشان براساس میل و اراده و اختیار خود، آن را تغییر دهند. خداوند در قرآن می‌فرماید:

إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ (رعد: 11)

خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر آن‌که خودشان دست به تغییر زنند.

هم‌چنین سنّت الهی بر این جاری است که رفاه اجتماعی در پرتو تقوا و خدا ترسی به دست می‌آید:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ اْلأَرْضِ وَ لکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ (اعراف: 96)

و اگر اهل شهرها و آبادی‌ها، ایمان می‌آوردند و تقوا پیشه می‌کردند،

برکات آسمان و زمین را بر آن‌ها می‌گشودیم، ولی آن‌ها حق را تکذیب کردند،ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم.

مجموعه قوانین و قواعد تکوینی و تشریعی، به نام «دین» بر بشر عرضه شده است. سعادت انسان در گرو مطابقت اندیشه‌ها، اخلاق و اعمال او با دین است و چون بین اندیشه، اخلاق و اعمال انسان با بدبختی و یا خوشبختی او رابطه حقیقی و علّی و معلولی وجود دارد و نه رابطه اعتباری، بنابراین از یک سو سنّت تکوینی خدا بر این است که همه انسان‌ها با امتحان به کمال و مقام قرب الهی برسند و از سوی دیگر، در عالم تشریع و قانون‌گذاری، وسایل و چگونگی امتحان و عملکرد آن نیز مشخص شده است.

از میان همه انواع موجودات، بشر موجودی است که به کمال نمی‌رسد، مگر با یک سلسله افعال اختیاری و ارادی که آن نیز سر نمی‌زند، مگر از باورهایی نظری و عملی. درنتیجه، این نوع باید تحت قوانین زندگی کند، حال چه قوانین حق و چه باطل، چه خوب و چه بد. پس خدایی هم که عالم تکوین را راه انداخته، باید برای او از طرفی یک سلسله اوامر و نواهی که جامع آن را شریعت می‌نامیم، تشریع کند و از سوی دیگر، حوادث اجتماعی و فردی پدید بیاورد تا انسان در برخورد با این دو، آن‌چه را در قوه و استعداد دارد فعلیت دهد و در آخر یا سعادتمند شود و یا شقی و بدبخت گردد و آن چه در باطن و کمون وجودش هست، به ظهور برسد. این‌جاست که نام محنت و بلا و امتحان و امثال آن هم بر این حوادث منطبق می‌شود و هم بر این تشریع.⁽¹⁾

سنّت های الهی و سنّت های بشری

انسان‌ها در زندگی اجتماعی و فردی خود، قوانین و مقرراتی را وضع می‌کنند که سنن اجتماعی، قومی و یا ملی نامیده می‌شود آداب و رسوم خاص هر قوم و ملّت، سنّت ویژه آن‌هاست. هم‌چنین قوانین بین المللی که در سطح گسترده‌ای، به‌وسیله کشورها و سازمان‌های جهانی وضع می‌شود، نوعی سنن و آداب اجتماعی هستند، مانند احترام به حسن هم‌جواری، دخالت نکردن در امور داخلی کشورها و... ولی این سنن با سنّت‌های الهی از دو نظر فرق دارند:

الف) در کلیّت، ثبات و راه کارها و فرایند حاکم بر چگونگی وضع آن‌ها؛

ب) در غایت و هدف.

سنّت‌های الهی قابل تغییر و تبدیل نیستند و ثبات و دوام دارند، به گونه‌ای که آیه شریفه «و لن تجد لسنةِ اللّه تبدیلاً؛ و سنّت خدای متعال را دگرگون نخواهی یافت» به آن تصریح دارد ولی در مقررات و سنت‌هایی که به دست انسان ایجاد می‌شوند، ثبات و دوام کمتری به چشم می‌خورد و همواره در حال دگرگونی و تغییرند. علل عمده تغییر، دگرگونی و بی‌ثباتی در قوانین بشری را می‌توان چنین برشمرد:

الف) جهالت: ناآگاهی و جهل انسان‌ها و مکاتب بشری به همه نیازهای مادی و معنوی انسان و زوایای حیات آدمی، باعث شده است که انسان‌ها توانایی ایجاد قوانین دقیق، بی‌عیب و جامع را نداشته باشند؛ زیرا مکتب‌های بشری از تبیین همه ابعاد انسان عاجزند و تنها برخی از زوایای وجود او را مورد توجه قرار داده‌اند. به همین دلیل، از فهرست

کردن همه نیازهای مادی و معنوی ناتوانند. از این‌رو، به وظایف و تکالیف انسان نسبت به خود، هم‌نوعان و اجتماع، محیط و جهانی که در آن زندگی می‌کند و مهم‌تر از همه، وظایفی که نسبت به خالق خود بر عهده دارد، به صورت همه جانبه توجه نشده است و اگر در برخی از مکاتب، به بعضی از بخش‌های یاد شده توجه شده است، اما حتی از ایجاد ارتباط سنجیده و متناسب بین آن‌ها ناتوان است. به همین دلیل، با گذشت زمان، نقص قوانین انسانی آشکار خواهد شد که قوانین و سننی که از این طریق و توسط مکاتب بشری سرنوشت انسان را در عرصه تاریخ رقم می‌زنند، در ابعاد مختلف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، خانوادگی و... پاسخگوی همه جنبه‌های مادی و معنوی، آخرتی و این جهانی نیستند و سرانجام، همواره دست به تغییر آن مقررات و قوانین می‌زنند. نمونه آشکار این قوانین را می‌توان در مکتب «اومانیسم» یا «انسان محوری» جست‌وجو کرد. در این مکتب، انسان از زوایای تنگ و تاریک محاسبات این جهانی و نظام حاکم بر روابط مادی و رفاه دنیوی بررسی شده و از ضروری‌ترین نیازهای روحی و معنوی آدمی غفلت شده است.

ب) در نظر گرفتن منافع شخصی یا گروهی: در بسیاری از موارد، هدف انسان از وضع مقررات و سنن، حفظ منافع فردی و یا گروهی است. آدمی برای رسیدن به منافع شخصی و گروهی خود با ایجاد مقررات ویژه‌ای، حتّی زمینه تجاوز به حقوق و منافع دیگران را فراهم می‌کند تا به هدف و مقصود این جهانی و مادی خود برسد، ولی در قوانینی که

به‌وسیله خداوند وضع می‌شود، هدف، تأمین سعادت انسان و رساندن او به ارزش‌های برتر انسانی و الهی است. ازاین‌رو، چون خداوند بر مصالح و مفاسد امور و بندگان خویش آگاهی دارد و همه نیازهای واقعی و مادی و معنوی آفریدگانش را می‌داند و از سوی دیگر، بی‌نیاز مطلقی است که از اعمال بندگان خویش سودی به او نمی‌رسد، قوانین و سننی را وضع کرده است که در عین جامع بودن، قافله بشریت را به کمال واقعی و سعادت ابدی رهنمون می‌کند. علامه طباطبایی می‌فرماید:

فرق جوهری و اساسی بین سنّت‌های اسلامی و دیگر سنّت‌ها در غایت و غرض از آن سنّت‌هاست؛ زیرا هدف اسلام از ایجاد و تأسیس سنّت این است که جهان هستی و دنیا به صلاح و خیر خود نایل شود؛ در حالی که غرض و هدف سنّت‌های دیگر، برآورده کردن امیال و خواسته‌های خودشان است.⁽¹⁾

رابطه سنّت های الهی با اعمال انسان

برخلاف تصور برخی از فیلسوفان مغرب زمین، مانند دیوید هیوم ما بر این باوریم که میان قوانین تکوینی و تشریعی و اعمال انسان ارتباط وجودی و رابطه علّی و معلولی برقرار است؛ زیرا نظام عالم، نظام کنش و واکنش یا عمل و عکس العمل است و جریان علّیت در همه شئون هستی برقرار است. ازاین‌رو، این حقیقت و قانون که «انسان در گرو اندیشه‌ها و اعمال خویش است»⁽²⁾، سنّت و قانون تخلف‌ناپذیر خداست. بر اساس این قانون، هر عمل فردی یا اجتماعی، نتایج خود را بر فرد و جامعه به جا

خواهد گذاشت. شخص و یا جامعه‌ای که غرق در عیش و عشرت و دنیاطلبی و در پی فسق و فجور و گناه باشد، گرفتار سنّت «استدراج» خواهد بود؛ یعنی هر لحظه به گمراهی نزدیک‌تر می‌شود و در مقابل، افراد و جوامعی که در راستای استقرار آرمان‌های الهی و توحیدی در حرکتند، به سمت جلب توفیق الهی و پیروزی گام برمی‌دارند. خداوند متعال می‌فرماید:

کَتَبَ اللّهُ َلأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلی. (مجادله: 21)

خداوند مقرّر کرده است که به یقین، من و فرستادگانم چیره می‌شویم.

بدین‌ترتیب، کوچک‌ترین اندیشه و عمل در نظام هستی، بی‌پاسخ نیست و تلاش‌های انسان هر چه باشد، زیر پوشش یکی از سنت‌های الهی قرار می‌گیرد. در حکمت متعالیه، به خوبی اثبات شده است که فصل اخیر انسان، حقیقت او را تشکیل می‌دهد و عقل او به دو قسم نظری و عملی تقسیم می‌شود. ایمان انسان ناظر به اعتقادات نظری و عقل نظری او و عملکردهای او ناظر به عقل عملی است. ازاین‌رو، آدمی نه تنها با اندیشه‌ها و افکار خود، بلکه با اعمال و حتی نیّات خویش نیز متحد است و حقیقت او را مجموعه‌های یاد شده تشکیل می‌دهند. به همین دلیل، هر اندیشه، عمل و نیّتی که دارد، بیرون از جان و هویت او نیست و انسان مانند بنّایی است که ساختمان و بنای وجودی خویش را با مصالح اندیشه و عمل می‌سازد و سنّت خداوند هم بر این است که اندیشه‌ها و اعمال زشت، آثار و پی‌آمدهای منفی و ناگواری برای فرد و اجتماع داشته باشد و اندیشه‌ها و عملکردهای شایسته نیز پی‌آمدهای مثبت و گوارایی را در جامعه و فرد پدید آورد. ازاین‌رو، امتحان انسان با

ثروت و فقر، جوانی و پیری، بهره‌مندی از مقام دنیایی و یا بی بهره‌بودن از آن، سلامتی و بیماری و... سازنده هویت اوست و ارتباط وجودی با حقیقت و هویت او خواهد داشت؛ هویتی که در قیامت نیز با آن محشور می‌شود و اعمال خود را مجسم خواهد دید.

برخی از سنت ها و قوانین الهی

سنّت امداد

کُلاًّ نُمِدُّ هؤلاءِ وَ هَؤلاءِ (اسراء: 20)

هر یک از دو گروه (آخرت طلب و دنیا طلب) را یاری می‌کنیم.

سنّت استدراج

وَ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ(اعراف: 182)

و آن‌ها که آیات ما را تکذیب کردند، به تدریج از جایی که نمی‌دانند، گرفتار مجازاتشان خواهیم کرد.

سنّت هدایت

رَبُّنَا الَّذی أَعْطی کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی. (طه: 50)

پروردگار ما همان کسی است که به هر موجودی، آن‌چه را لازمه آفرینش او بوده داده، سپس هدایت کرده است.

سنّت پیروزی رهبران الهی

کَتَبَ اللّهُ َلأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلی (مجادله: 21)

خداوند چنین مقرر داشته که من و رسولانم پیروز شویم.

سنّت تغییر سرنوشت به خاطر تغییر روش

إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ (رعد: 11)

خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملتی) را تغییر نمی‌دهد، مگر آن‌که آنان آن‌چه را در خودشان است تغییر دهند.

سنّت نابودی باطل

بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْباطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ (انبیاء: 18)

بلکه ما حق را بر سر باطل می‌کوبیم تا آن را هلاک سازد و این گونه، باطل نابود می‌شود.

سنّت رحمت

کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ (انعام: 54)

پروردگارتان، رحمت را بر خود فرض کرده است.

سنّت نزول برکات بر جامعه در نتیجه تقوا

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ اْلأَرْضِ (اعراف: 96)

و اگر اهل شهرها و آبادی‌ها، ایمان آوردند و تقوا پیشه می‌کردند، برکاتی از آسمان و زمین را بر آن‌ها می‌گشودیم.

سنّت سختی در زندگی در صورت فراموشی خداوند

وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْری فَإِنَّ لَهُ مَعیشَةً ضَنْکًا (طه: 124)

هر کس از یاد من روی‌گردان شود، زندگی (سخت و) تنگی خواهد داشت.

سنّت وراثت اهل حق بر زمین

وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ اْلأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحُونَ (انبیاء: 105)

در زبور بعد از ذکر (تورات) نوشتیم: بندگان شایسته‌ام وارث (حکومت) زمین خواهند بود.

بخش دوم: امتحان، وسیله آزمایش و پاداش

اشاره

فصل اول: چیستی امتحان الهی

اشاره

واژه امتحان از باب افتعال به معنای «ابتلا» و «اختبار» است. ریشه این واژه «مَحَنَ» به معنای آزمایش است. این واژه در مواردی به کار می‌رود که چیزی را بیازمایند. وقتی گفته می‌شود «طلا و نقره را آزمایش می‌کنند»، یعنی به وسیله آتش آن را صاف و خالص می‌کنند. امتحان دانش‌آموز و دانشجو نیز از همین قبیل است.⁽¹⁾

افزون بر واژه امتحان که به معنای آزمایش است، واژه‌های دیگری نیز به همین معنا آمده است:

1. تمحیص

گاهی امتحان و آزمایش را «تمحیص» می‌نامند:

لِیُمَحِّصَ اللّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرینَ(آل عمران: 141)

تا خداوند، افراد با ایمان را خالص گرداند و کافران را به تدریج نابود سازد.

راغب در مفردات می‌گوید: «محص، در اصل به معنای خالص کردن و برطرف نمودن عیب و ایراد از یک چیز است و همانند تزکیه و تطهیر می‌باشد.⁽²⁾

تمحیص نیز از «مَحَص» به معنای خالص کردن چیزی از آمیختگی و

ناخالصی‌هایی است که از خارج، داخل آن چیز آن شده است. خاصیت خالص سازی در انسان، معلوم کردن ایمان مؤمنان با جداسازی مؤمن از غیر مؤمن، خالص کردن ایمان از ناخالصی‌های کفر و نفاق و فسق است. خدا اجزای کفر و نفاق و فسق را کم‌کم از مؤمن می‌زداید تا جز ایمانش چیزی باقی نماند و ایمانش خالص برای خدا باشد.⁽¹⁾در نتیجه، امتحان و تمحیص یکی هستند و آن عبارت است از شکوفایی استعدادهای انسانی.

وقتی امتحان برای مؤمن پیش می‌آید و باعث می‌شود فضایل درونی و نهفته‌اش از رذایل جدا و متمایز گردد و یا وقتی این امتحان برای قومی و جماعتی پیش آید و مؤمنان آنان از منافقان و بیمار دلان جدا شوند، عنوان «تمحیص» یعنی «متمایز کردن» صدق می‌کند.⁽²⁾

2. ابتلا و بلا

این واژه نیز به معنای امتحان و آزمایش است. «بلا، بلوة، بلیّة، بلوی، همه به یک معنی بوده و جمع آن‌ها بلایاست».⁽³⁾

عنوان «بلا» عنوانی عام است؛ یعنی هم در نعمت به کار می‌رود و هم نقمت.

از آیه:

فَأَمَّا اْلإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبّی أَکْرَمَنِ وَ أَمّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبّی أَهانَنِ(فجر: 15 و 16)

نیز برمی‌آید چنان که انسان بیمار، مبتلا به بیماری است، انسان سالم

نیز مبتلا به سلامت است و در عالم چیزی نیست که «بلا» و «بلوی» نباشد. گاهی خدای سبحان، انسان را با سلامت امتحان می‌کند تا ببیند وی شاکر است و از این نعمت بهره‌ای می‌گیرد یا نه و گاهی او را به مرض می‌آزماید، تا ببیند وی صابر است یا نه؟⁽¹⁾

3. فتنه

اشاره

جمع آن «فِتَن» است. فتنه در اصل به معنای داخل کردن طلا و نقره در آتش، برای مشخص کردن عیار و خوبی و بدی آن است.⁽²⁾سیدرضی برای فتنه چند معنای متفاوت نقل کرده است:

الف) گرفتاری؛

ب) ضلالت و گمراهی؛ هم‌چنان‌که مرد فاتن، به معنی مرد گمراه است.

ج) آزمون و سنجش؛ همانند آزمودن طلا و نقره.

وی اضافه می‌کند همین معنا، معنای اصلی فتنه بوده و معانی دیگر فرعی است.⁽³⁾

در آیاتی از قرآن، واژه «فتنه» به معنای آزمایش و امتحان آمده است. از جمله:

أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ(عنکبوت: 2)

علامه طباطبایی در ذیل این آیه شریفه می‌فرماید:

کلمه فتنه به معنای آزمایش است.⁽¹⁾

تعبیرهای دیگری مانند «تمییز» نیز در معنای امتحان به کار می‌رود. جامع همه تعبیرها این است که صحنه دنیا با همه مظاهر آن، وسیله امتحان بندگان خداست تا صدق و کذب و ایمان و نفاق از هم متمایز و حجت پروردگار بر همگان تمام شود.

ارکان اساسی امتحان و آزمایش

در هر آزمون و امتحان، حتی در امتحانی که از دانش‌آموزان گرفته می‌شود، چهار عنصر  محوری و اساسی وجود دارد که ماهیت و حقیقت امتحان وابسته به آن‌هاست:

امتحان کننده

شکی نیست در آزمون‌های زیادی که افراد در آن شرکت می‌کنند، امتحان کننده انسان و یا گروه‌های اجتماعی، سازمان‌ها و مؤسسه‌های علمی و فرهنگی و... هستند. نمونه روشن این امتحانات، آزمون‌هایی است که

اولیای تعلیم و تربیت در مؤسسه‌های علمی و دانشگاه‌ها از دانش‌آموزان و دانشجویان می‌گیرند. ولی در آزمون‌های الهی، امتحان‌کننده خداست:

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ اْلأَمْوالِ وَ اْلأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرینَ (بقره: 155)

به یقین همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی و کاهش در مال‌ها و جان‌ها و میوه‌ها آزمایش می‌کنیم و بشارت ده به استقامت‌کنندگان.

در آیه بالا، کلمه «لنبلونکم» با هیئت و ماده خود تصریح دارد که امتحان‌گیرنده خداست. هم‌چنین در آیه دیگری می‌فرماید:

وَ لِیَبْتَلِیَ اللّهُ ما فی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ ما فی قُلُوبِکُمْ وَ اللّهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ(آل عمران: 154)

و آن چه را شما در سینه دارید، می‌آزماید تا دل‌های شما کاملاً خالص گردد و او به همه اسرار درون شما آگاه است.

آیات بسیاری بر امتحان کننده بودن خداوند دلالت دارند، به گونه‌ای که متجاوز از بیست مورد امتحان به خدا نسبت داده شده است.⁽¹⁾روشن است که امتحان پیامبران و معصومین علیهم‌السلامنیز به خدا برمی‌گردد. لازم است امتحان کننده آگاهی کافی از موضوع آزمایش و هم‌چنین مهارت کافی در برگزاری آزمون داشته باشد و غایت امتحان را با ابزار آن در نیامیزد.

آزمایش شونده

انسان در آغاز حیات خویش تکلیفی ندارد، ولی به تدریج با رسیدن به سن بلوغ مکلف می‌شود و در نتیجه، ترک محرمات و انجام واجبات بر او واجب و لازم می‌شود و تا آخر عمر باید به تکالیف دینی خویش

عمل کند. بنابراین، آزمایش‌شدگان، انسان‌هایی هستند که از بلوغ تا مرگ مورد آزمونند و هیچ فردی از این قانون مستثنا نیست. قرآن کریم می‌فرماید:

أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ(عنکبوت: 2)

آیا مردم گمان کردند همین که بگویند: «ایمان آوردیم»، به حال خود رها می‌شوند و آزمایش نخواهند شد؟!

بدین ترتیب، انسان‌ها از پیامبران تا مردمان عادی، مؤمن و کافر، پیر و جوان و... در آزمونند؛ هر چند مراتب و درجات امتحان آدمیان متفاوت است؛ هم‌چنان که گذشت، این سنّت هرگز تعطیل نخواهد شد. در این امتحان و سنّت الهی، گاهی تک‌تک افراد انسانی آزمایش می‌شوند و گاهی اجتماع. در آیات قرآن کریم امتحان‌هایی ذکر شده که بعضی از آن‌ها برای افراد و اشخاص است و برخی برای اجتماع. البته نباید این نکته را از یاد برد که امتحان اجتماع و جوامع، شامل اعضای آن نیز می‌شود.

ابزار امتحان

هر آن‌چه قابلیت دارد تا کسی و یا جامعه‌ای را با آن بیازمایند، می‌تواند ابزار و وسیله امتحان باشد. انتخاب وسیله و ابزار آزمایش و در نظر گرفتن اشکال متفاوت آن، با ظرفیت و قابلیت‌های افراد و جوامع و هم‌چنین نسبت به زمان و مکان و عصرها متفاوت است. شمارش مقدار و تعداد ابزار و اشکال امتحان به صورت ریاضی ممکن نیست. گاهی ممکن است ابزار انتخاب شده برای امتحان یک فرد، سنگین‌تر و سخت‌تر از ابزار انتخاب شده برای فرد دیگر باشد؛ هم‌چنان که امتحان پیامبران و اولیای الهی در مقایسه با افراد عادی، سخت و بسیار مشکل است.

بحث مشروح ابزار امتحان در ادامه خواهد آمد.

انگیزه های امتحان

امتحان یک وسیله است و هدف نهایی نیست. دانش‌آموزی که امتحان می‌دهد، آگاه است که امتحان مقدمه پیشرفت او به درجات برتر علم و معرفت است. کسی که امتحان را هدف اصلی به شمار می‌آورد، ممکن است ناکامی در آن، او را به ناکامی در اصل زندگی و در نتیجه به سرخوردگی روحی و روانی سوق دهد. ازاین‌رو، به این نکته باید توجه کرد که امتحان، یک راه است و نه مقصد نهایی. وقتی خداوند انسان را می‌آزماید، شایستگی‌ها و استعداد و کمالات نهفته در درون آدمیان، هم‌چون گنج پنهان آشکار می‌شود؛ زیرا یکی از سنت‌های خداوند، سنّت هدایت و رحمت است؛ هدایتی که هم در جهان تکوین و هم تشریع جریان دارد. او برای هدایت بندگان خود به سمت کمال نهایی، اسبابی را

فراهم کرده که یکی از آن‌ها امتحان و آزمایش است که در صورت نبودن آن، استعداد انسان‌ها در مرحله ضعف خود باقی می‌ماند و شایستگی‌های آن بروز نمی‌کرد. امیرالمؤمنین علیه‌السلامدرباره انگیزه‌ها و اهداف امتحان خدا می‌فرمایند:

آگاه باشید که خداوند از درون بندگان پرده برمی‌گیرد، نه آن‌که بر اسرار پوشیده آنان آگاه نیست و بر آن چه در سینه‌ها نهفته دارند بی‌خبر است؛ بلکه خواست آنان را آزمایش کند تا کدام یک اعمال نیکو انجام می‌دهند و پاداش برابر نیکوکاری و کیفر مکافات در خور بدی‌ها باشد.⁽¹⁾

فرق امتحان خدا با آزمون های بشری

پیش‌تر گفته شد که امتحان کننده انسان و جامعه انسانی، خداست؛ اکنون می‌توان گفت کسی آزمایش می‌کند که از واقعیت امور آگاهی ندارد و به دنبال این است که مجهولی را معلوم کند. آیا این سخن درباره خداوند رواست؟

در پاسخ باید گفت، آزمایشی که به انسان نسبت داده می‌شود، با آزمایشی که به خداوند نسبت داده می‌شود، متفاوت است؛ زیرا هدف انسان از آزمایش، رفع نادانی درباره موضوعی است که در محک امتحان قرار می‌گیرد؛ در حالی که در مورد خداوند این‌گونه نیست؛ زیرا او عالم مطلق است و بر همه چیز احاطه دارد. خدا از خود انسان به او نزدیک‌تر است. هیچ اندیشه، عمل و تصوری وجود ندارد، مگر این که در علم پروردگار باشد.

علی علیه‌السلام می‌فرماید:

عالِما بها قَبْلَ اِبْتدائها، مُحیطَا بِحدُودِها وَ انْتِهائِها، عارِفا بِقَرائِنها وَ احنائِها.⁽¹⁾

خداوند پیش از این که انسان را بیافریند، به آن آگاه بود و بر آغاز و انجام آن احاطه داشت و پیچ و خم هر کاری را می‌دانست.

ازاین‌رو، امتحان الهی به انگیزه کشف مجهول نیست، بلکه در واقع غایت فعل خداوند که آزمایش است، به مخلوقات او باز می‌گردد و سرانجام سود و ثمرهای آن به انسان می‌رسد و در واقع انسان است که از امتحان الهی پی به ماهیت خود می‌برد.

این پی‌آمدها را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:

الف) پرورش استعدادها و به فعلیت رساندن آن‌ها؛

ب) آگاهی انسان از نقاط ضعف و قوت خود در مسیر حرکت به سوی کمالات؛

ج) اتمام حجت پروردگار بر انسان و سلب عذر و بهانه‌های آدمی در جهان آخرت؛

د) تمییز و جداسازی افراد خوب و بد در دنیا.

علی علیه‌السلام می‌فرماید:

خداوند مخلوقات خود را با اموری که آگاهی ندارند، آزمایش می‌کند تا بد و خوب تمییز داده شود و تکبر و خودپسندی را از آن‌ها بزداید و خود بزرگ‌بینی را از آنان دور کند.⁽²⁾

گریزناپذیری از امتحان الهی

آزمایش، سنّت قطعی و دایمی پروردگار است و تا روزی که انسان اراده و اختیار دارد،ادامه خواهد داشت. این سنّت از هیچ کس چشم‌پوشی نمی‌کند. ازاین‌رو، علی علیه‌السلام برای رفع شبهه کسانی که گمان کنند هرگز امتحان و آزمایش نمی‌شوند، یادآوری می‌کند که هرگز نباید از خداوند خواست که انسان را امتحان نکند؛ زیرا جهان آفرینش، نظام آزمون و امتحان است و این در خواست بر خلاف سنت‌های الهی است که هرگز تعطیل نمی‌شوند؛ بلکه باید از خداوند خواست که انسان را به آزمون‌های سخت گرفتار نکند:

کسی از شما نگوید: خداوندا،پناه می‌برم به تو از آزمایش؛ زیرا هیچ کس نیست مگر آن‌که به نحوی به آزمایش گرفتار است،ولی اگر کسی خواهد که به خدا پناه جوید، از او بخواهد که او را از آزمایش‌های گمراه‌کننده پناه دهد.⁽¹⁾

«علامه طباطبایی» در ذیل آیه سوم سوره عنکبوت می‌نویسد:

غرض سوره اعلام این معنی است که مردم خیال نکنند به صرف این‌که بگویند: «ایمان آوردیم»، دست از سرشان بر می‌دارند و در بوته آزمایش قرار نمی‌گیرند؛ نه بلکه حتما امتحان می‌شوند.⁽²⁾

ره آورد امتحان خدا

امتحان و آزمایش مانند کار باغبانی است که دانه مستعدی را در کوران حوادث به مقصد خود، یعنی مرحله شکوفایی و بروز استعدادهای آن

می‌رساند. ازاین‌رو،توجه به این حقیقت که بازگشت همه به سوی خداست و دنیا سرای جاوید نیست،بلکه محل امتحان و ابتلای بندگان است،اثرات و ثمرات تربیتی و اخلاقی زیادی را به همراه خواهد داشت. از سوی دیگر، فهمیدن این اصل مسلّم قرآنی که هر کار خوب و یا بد به خود انسان، به‌عنوان مبدأ فاعلی، بر می‌گردد⁽¹⁾و انسان در گرو عملکردهای خویش است و در نظام علّی و معلولی، هیچ کردار و عملکردی بی‌پاسخ نخواهد ماند، انگیزه‌های فراوانی برای آدمی ایجاد می‌کند تا مراقب اعمال، اندیشه‌ها و حتی نیّات خویش باشد. دانش آموزی که همواره امتحان می‌شود، در می‌یابد که همه دانستنی‌هایی که یاد گرفته و یا از آن‌ها غفلت کرده است، به نفع و یا ضرر او به کار گرفته خواهد شد؛ به همین دلیل، برای به‌دست آوردن پیروزی و موفقّیت در امتحان،از همه فرصت‌ها و امکانات مادی و معنوی برای سرفرازی استفاده خواهد کرد. در امتحان الهی نیز اگر آدمی بداند که همواره در معرض آزمون است،برای اصلاح رابطه خود با خالق و هم‌چنین هم‌نوعان و محیط خویش تلاش خواهد کرد. توجه به این نکته و یا بی اعتنایی به آن، ره آوردهای گوارا و ناگواری به دنبال خواهد داشت.

قرآن کریم با آهنگ هشدار دهنده‌ای،انسان را متوجه این حقیقت می‌کند تا از خواب غفلت بیدار شود و به حق توجه کند:

وَ نَبْلُوکُمْ بِالْخَیْرِو الشَّرِّ؛⁽¹⁾ما شما را با خوبی و بدی می‌آزماییم.

بنابراین، انسانی که می‌داند هر لحظه به سبب بهره برداری خاص از قدرت، اختیار و نعمت و امکانات الهی،سرنوشت خود را بر تابلوی ابدیت به تصویر می‌کشد و نعمت‌های خداوند وسیله‌ای برای رسیدن به اهداف برترند،به این اصل کلی ایمان می‌آورد که:

هیچ‌یک از حرکات و سکنات تو از زنجیر هستی که به ابدیت وصل شده است، گسیخته نمی‌باشد. ابدیت در باره ناچیزترین کاری که امروز صورت می‌دهی،محاسبه ای خواهد داشت. با توجه به این اصل، امکان ندارد که دست به تعدی دیگران بیالاید، خلاف واقع بگوید، برای یک دستمال، قیصریه را آتش بزند و لحظه‌ای از خدا غفلت بورزد.⁽²⁾

فصل دوم: فلسفه آزمایش و امتحان

اشاره

در مبحث انگیزه امتحان الهی بیان شد که امتحان خداوند،برای سودبردن و یا معلوم کردن مجهولی نیست،بلکه فلسفه والاتری دارد که آزمایش‌های بشری در مقایسه با آن ناچیزند.

برخی از مهم‌ترین فلسفه‌های آزمایش خدا عبارتند از:

1. زمینه سازی برای شکوفایی استعداد انسان

اگر آزمایش و امتحان در حیات بشری نباشد،استعدادهای ذاتی و بالقوه انسان در حد خود باقی می‌ماند و فرصت بروز نمی‌یابد؛ زیرا در امتحان و آزمایش که مسابقه‌ای مهم است، انگیزه ظهور شایستگی‌ها خود را نشان می‌دهد. هدف معلمی که هر هفته پیاپی از دانش‌آموزان خود امتحان می‌گیرد، تنها شناخت کافی از دانش‌آموزان نیست، بلکه با وجود این‌که از آن‌ها شناخت کافی دارد، برای وادار کردن دانش‌آموزان به تلاش و کوشش بیشتر و فرصت بروز استعدادهایشان، آن‌ها را می‌آزماید. ازاین‌رو، پیش آمدن سختی‌ها و نعمت‌ها در دنیا برای انسان، از آن روست که در رویارویی با آن‌ها لیاقت‌های خود را بروز دهد. آری جنگ و صحنه نبرد سنگین با دشمن، گرسنگی، مرگ عزیزان، غرق شدن در رفاه و نعمت‌های مادی، همگی میدانی است که انسان در رویارویی با آن

ماهیّت خود را نشان می‌دهد و به شایستگی خویش آگاه می‌شود و قوای درونی خود را شکوفا می‌کند. امام علی علیه‌السلام در نامه‌ای به معاویه نوشت:

همانا خداوند دنیا را برای آخرت قرار داده و مردم را در دنیا به آزمایش گذاشت تا روشن شود کدام یک نیکوکارتر است. ما را برای دنیا نیافریده‌اند و تنها برای دنیا به تلاش فرمان داده نشدیم؛ به دنیا آمدیم تا در آن آزمایش گردیم و همانا خداوند مرا به تو و تو را به من آزمود و یکی از ما را بر دیگری حجت قرار داد.⁽¹⁾

2. آگاهی بندگان به چگونگی اعمال و ایمانشان

خداوند، ذات پاکی است که اول وآخر و ظاهر و باطن همه چیز را می‌داند. هیچ جنبش و حرکتی حتی در دل ریزترین موجودات عالم پدید نمی‌آید که خداوند به آن آگاه نباشد. با وجود این، برای ارزیابی کردارهای بندگان و آگاهی ایشان از ایمان واقعی و ادعایی خویش آنان را می‌آزماید. این ارزیابی به این دلیل است که صالح و طالح متمایز شوند. خداوند متعال امت‌های پیشین را نیز برای ارزیابی کردارهایشان می‌آزمود:

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبینَ (عنکبوت: 3)

ما کسانی را که پیش از آنان بودند آزمودیم. تا خدا آنان را که راست گفته‌اند معلوم دارد و دروغگویان را [نیز] معلوم دارد.

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می‌نویسد:

مراد از این‌که می‌فرماید: تا خدا بداند که چه کسانی راست می‌گویند و چه کسانی دروغ می‌گویند، این است که آثار صدق وکذب آنان به وسیله امتحان در مقام عمل ظاهر شود؛ چون امتحان است که باطن انسان‌ها را ظاهر می‌کند و لازمه این ظهور این است که آن‌هایی که ایمان واقعی دارند،ایمانشان پا برجاتر شود و آن‌ها که ایمانشان صرف ادعاست، همان صرف ادعا هم باطل گردد.⁽¹⁾

هم‌چنین امیرالمؤمنین علیه‌السلام در نهج البلاغه در تفسیر آیه شریفه «مَنْ ذَا الَّذی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضاعِفَهُ لَهُ و له اجرّ کریم؛ کیست که به خدا قرض نیکو دهد تا خداوند چند برابر عطا فرماید و برای او پاداش بی‌عیب و نقصی قرار دهد؟» (حدید: 11) فرمود:

درخواست یاری از شما، به جهت ناتوانی نیست و قرض گرفتن از شما برای کمبود نمی‌باشد... در حالی طلب وام از شما دارد که گنج‌های آسمان و زمین از آن اوست. بلکه خواسته است شما را بیازماید که کدام یک از شما نیکوکارترید.⁽²⁾

3. پالایش جان و دل از گناهان

بی‌گمان، هر گناهی سقوطی را در پی دارد و اگر انبوه گناهان و تمام صحنه دل را اشغال و فرشته صفا و عشق الهی را از آن خارج کند و نامحرمی به نام شیطان را جانشین آن کند، امیدی به آن دل نیست و

قرآن، انسان شیطان صفت را مانند حیوان و حتی پایین‌تر و پست‌تر از آن می‌داند، زیرا تمام قوای احساس و تحریکی و ادراکی او صرف باطل و برآوردن هوس‌های خویش است و همّت او از شکمش فراتر نمی‌رود، مگر این‌که نور ملکوت از افق توبه بر دل او بتابد و بیدار شود.

گناهانی که تنها موجب انحراف فرد هستند، مانند ترک عبادت‌ها و گناهانی که افزون بر ایجاد انحراف شخصی سبب بازداشتن فرد از رسیدن به مقصد، و موجب تجاوز به حقوق دیگران و مانعی برای سلوک معنوی انسان‌های دیگری نیز می‌شوند، همگی زمینه‌های سقوط انسان را فراهم می‌کنند. به همین دلیل در منابع اسلامی بر ترک گناه و توبه و بازگشت تأکید بسیار شده است.

یکی از وسایل و اسباب بیداری و توبه، تذکر و یادآوری امتحان الهی است. بنده‌ای که بداند همواره در حال آزمایش است، نه در فقر و تنگ‌دستی پرده‌دری می‌کند و نه به هنگام رفاه خدا فراموشی؛ نه به هنگام قدرت طغیان می‌کند و نه در هنگام ضعف زیر بار ظلم و ستم می‌رود. او همیشه عالم را محضر خدا می‌داند و خویشتن را در محضر پروردگار حاضر می‌یابد و سراسر زندگی و حالات خود را امتحان و آزمایش او می‌داند. امیر مؤمنان حضرت علی علیه‌السلام می‌فرماید:

خداوند بندگان خود را که گناهکارند، با کمبود میوه‌ها و جلوگیری از نزول برکات و بستن در گنج‌های خیر آزمایش می‌کند؛ برای آن که توبه کننده‌ای باز گردد و گناهکار، دل از معصیت بکند و پند گیرنده،

پند گیرد و بازدارنده، راه نافرمانی را بر بندگان خدا ببندد.⁽¹⁾

4. امتحان؛ مقیاس و معیار پاداش و کیفر

درست است که حالات درونی انسان می‌تواند ملاک و مقیاسی برای ثواب و عقاب باشد، ولی به شرطی که این صفات، خود را در اعمال و رفتار انسان نشان دهد. بنابراین، صفات درونی به تنهایی معیار پاداش و کیفر نیستند، بلکه معیار دیگری نیاز هست تا همه اعمال و رفتار و اندیشه‌های انسان با آن معیار سنجیده شود و پاداش و کیفر به دقت محاسبه شود. علی علیه‌السلاممی‌فرماید:

آگاه باشید که خداوند از درون بندگان پرده برمی‌گیرد، نه آن که بر اسرار پوشیده آنان آگاه نیست و بر آن چه در سینه‌ها نهفته دارند، بی‌خبر است، بلکه خواست آنان را آزمایش کند تا کدام یک، اعمال نیکو انجام می‌دهد و پاداش برابر نیکوکاری و کیفر مکافات در خور بدی‌ها باشد.⁽²⁾

هم‌چنین حضرت در تفسیر آیه «وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ(انفال: 28)» فرمود:

معنی آیه این است که خدا انسان‌ها را با اموال و فرزندانشان می‌آزماید... تا کرداری که استحقاق پاداش یا کیفر دارد آشکار نماید.⁽³⁾

5. امتحان و شناخت واقعیت ها

در طول تاریخ حیات بشری حق همواره وجود داشته و در کنار آن، باطل نیز خود را نمایان کرده است؛ مظلومیت و ظلم و عدل و حق‌کشی همواره در نبرد بوده‌اند. انسان‌های نیک و بد، هم‌چون نور و ظلمت در ستیز بوده و در این میان، عده‌ای نیز لباس تزویر و نفاق را به تن کرده‌اند تا از هر دو طرف سود جویند و بار مادی خود را ببندند. آنان که صاحبان عقل ناب بوده و از تأییدات الهی برخوردارند و چشم بینا و دل بصیرت بین داشته‌اند، واقعیات را از جعلیات و سره را از ناسره تمییز می‌دهند، ولی همواره مردمانی هستند که در وادی سرگردانی و حیرت، از تشخیص حق و باطل ناتوانند. این‌جاست که امتحان پا به میدان می‌گذارد و بساط آزمایش پهن می‌شود تا مرد از نامرد و مؤمن از منافق و مخلص از ریاکار جداگردد.

در جامعه ما نیز هم در دوران انقلاب شکوهمند اسلامی و هم در دوران دفاع مقدس و پس از آن، مدعیان دروغینی بودند که وقتی دشمن چشم طمع به میهن اسلامی و انقلاب شکوهمند ملت ایران دوخته بود، از صحنه مبارزه و رویارویی با دشمنان قسم خورده اسلام و انقلاب خارج شدند؛ در حالی که سال‌ها خود را مدعی مبارزه با کفر و شرک و استکبار قلمداد می‌کردند. بنابراین، امتحان و آزمایش، نقاب از چهره دروغ پردازان و ریاکاران کنار می‌زند و نیک و بد و حق و باطل را جدا می‌کند تا واقعیات بر همگان آشکار شود.

قرآن کریم، بهترین وسیله شناختن واقعیات و تمییز و جدا سازی حق از باطل را امتحان می‌داند:

ما کانَ اللّهُ لِیَذَرَ الْمُؤمِنینَ عَلی ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّی یَمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ (آل‌عمران: 179)

هرگز خداوند مؤمنان را بر آن چه که هستند، وا نمی‌گذارد تا ناپاک را از پاک جدا کند.

6. یادآوری و قدرشناسی نعمت

از آثار تربیتی و اخلاقی امتحان، قدرشناسی نعمت‌های خداست. این اثر به نوبه خود جزو حکمت‌ها و فلسفه‌های امتحان است. چشم و دل انسان غرق در نعمت و رفاه و آسایش، همواره در پی به دست آوردن و حفظ نعمت‌های این جهانی است؛ در نتیجه صاحب نعمت و دهنده آن را فراموش می‌کند و آن‌گاه که آن نعمت از او گرفته شود، متوجه ناسپاسی خود می‌شود و روزهایی را که غرق در نعمات الهی بود و سپاس آن را به جای نمی‌آورد، به یاد می‌آورد. امتحان الهی مانند تلنگری است که بر انسان غافل و خفته‌ای می‌خورد تا او را که مست ثروت و اندوخته‌های این جهانی است و از نعمت‌های دیگر الهی نیز بهره‌مند است، متوجه منعم خویش کند.

امتحان و آزمایش پروردگار، گاهی به این دلیل است که انسان، از کفران نعمت به شکران نعمت روی آورد و همواره خداوند را سپاس گوید.

انسان غافل می‌پندارد اگر ما او را از نعمت برخوردار کردیم، وی را گرامی داشته و اگر در تنگی قرار دادیم، به او توهین روا داشته‌ایم. هرگز

این‌چنین نیست؛ نه رفاه نشانه کرامت شخص مرفه است و نه رنج زمینه تحقیر انسان رنجور.

فَأَمَّا اْلإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبّی أَکْرَمَنِ وَ أَمّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبّی أَهانَنِ کلاّ. (فجر: 15 و 16)

امّا انسان هنگامی که پروردگارش او را برای آزمایش، اکرام می‌کند و نعمت می‌بخشد (مغرور می‌شود و) می‌گوید: پروردگارم مرا گرامی داشته است! و امّا هنگامی که برای امتحان، روزی اش را را بر او تنگ می‌گیرد (مأیوس می‌شود و) می‌گوید: پروردگارم مرا خوار کرده است! چنان نیست که شما می‌پندارید.

درس دیگری که انسان از آزمایش زوال نعمت می‌گیرد، توجه به این واقعیت است که همه نعمت‌ها از خداست؛ ازاین‌رو، نباید از زوال نعمت ناراحت شود، بلکه تلاش کند تا همواره به هنگام بودن نعمت، شاکر و به هنگام نبودن آن، صابر باشد. در آموزه‌های دینی اسلام و در توصیه‌های پیشوایان دین آمده است که انسان به هنگام برخوداری از نعمت‌ها، حتی یک لباس و یا کفش تازه، با نام خداوند آن را بپوشد و یا هنگام خوردن و آشامیدن، نام خدا را بر زبان جاری کند. این توصیه‌ها این حقیقت را به انسان می‌آموزد که همیشه به یاد منعم باشد و سپاس او را به جای آورد.

7. تشخیص میزان تحمل و شکیبایی انسان

انسان‌ها در رویارویی با سختی‌ها و گرفتاری‌های زندگی، واکنش‌های گوناگون دارند؛ برخی که دل به دریای معرفت الهی سپرده و از زلال معرفت الهی می‌نوشند، به هنگام سخت‌ترین مصیبت‌ها و آزمون‌ها، خود را نمی‌بازند و به خواست الهی، هر چه باشد و به هر قیمتی که تمام شود، عمل می‌کنند. قهرمان توحید، حضرت ابراهیم  علیه‌السلام، چنان تحمل و اراده‌ای از خود نشان داد که میوه زندگی خود را به قربان‌گاه برد و حضرت اباعبداللّه الحسین علیه‌السلامکه سلطان عشق و ارادت به ساحت قدس ربوبی بود، چندین عزیز دل خویش را به قربان‌گاه کربلا برد و به پیشگاه خداوند تقدیم کرد. اینان در امتحان الهی، تاریخ بشری را رو سفید کردند. ولی عده‌ای چنان دل به دنیا می‌دهند که از تحمل کوچک‌ترین رنج در راه خداوند و حق و حقیقت عاجزند. حافظ می‌گوید:

مکن ز غصه شکایت که در طریق طلب*** به راحتی نرسید آن که زحمتی نکشید

فقیر و محتاج آزموده می‌شود که آیا در هنگام محرومیت، به اموال دیگران چشم می‌دوزد و ثروتمند نیز آزموده می‌شود که آیا ثروت خود را به درستی و در راه حلال مصرف می‌کند؟

موارد بالا و نمونه‌های دیگر، همه و همه امتحان خداست. امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرماید:

خداوند روزی گسترده را با فقر و بیچارگی در آمیخت و تن‌درستی را با حوادث دردناک پیوند داد؛ دوران شادی و سرور را با غصه و اندوه نزدیک ساخت؛ اجل و سرآمد زندگی را مشخص کرد، آن را گاهی

طولانی و زمانی کوتاه قرار داد... تا آزمایش گردند.⁽¹⁾

8. عبرت از گذشتگان

تاریخ زندگی انسان‌ها پر از حوادث تلخ و شیرین عبرت آور است. خداوند امت‌های زیادی را امتحان کرده است تا برای دیگران مایه عبرت شود و زمینه‌های هوشیاری و توجه امت‌های بعدی را فراهم آورد:

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبینَ(عنکبوت: 3)

ما پیشینیان آنان را امتحان کردیم تا خدا راستگویان و دروغگویان آنان را معلوم دارد.

عوامل موفقیت و یا شکست گذشتگان، می‌تواند برای نسل‌های بعدی، درس عبرت باشد. امام علی علیه‌السلام به فرزند خود امام حسن علیه‌السلامسفارش می‌فرمود که همواره در تاریخ گذشتگان اندیشه کن که چه نامی از آنان باقی مانده است و به کجا رفته‌اند؟⁽²⁾امیرمؤمنان علیه‌السلامآزمایش شیطان را مایه عبرت همه انسان‌ها می‌داند؛ زیرا او در اثر غرور خود، اعمال فراوانش را نابود کرد:

از آن چه خداوند نسبت به ابلیس انجام داد عبرت گیرید؛ زیرا اعمال فراوان و کوشش‌های مداوم او را با تکبّر از بین برد.⁽³⁾

9. اتمام حجت پروردگار

یکی دیگر از فلسفه‌های آزمایش، اتمام حجت خداوند بر بندگان خویش است، تا در روز قیامت هیچ عذر و بهانه‌ای باقی نماند. علی  علیه‌السلامدر نامه‌ای که به معاویه نوشت، یادآوری کرد:

خداوند مرا به تو، و تو را به من آزموده و یکی از ما را بر دیگری حجت قرار داده است.⁽¹⁾

هم‌چنین برخی از آیات قرآن کریم بیان می‌کنند که خداوند برای اتمام حجت خود بر مردم، پیامبران و راهنمایانی را فرستاد تا از این طریق امتحان کند که آیا هدایت می‌شوند یا نه؟ تا فردای قیامت کسی ادعا نکند که اگر ما هم پیامبرانی داشتیم، هدایت یافته تراز اقوام دیگر بودیم و هرگز گمراه نمی‌شدیم. خداوند در سوره نساء می‌فرماید:

رُسُلاً مُبَشِّرینَ وَ مُنْذِرینَ لِئَلاّ یَکُونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ کانَ اللّهُ عَزیزًا حَکیمًا(نساء: 165)

پیامبرانی که بشارت دهنده و بیم دهنده بودند، تا بعد از این پیامبران، حجتی برای مردم بر خدا باقی نماند و خداوند، توانا و حکیم است.

فصل سوم: ابزارهای امتحان و انواع آزمایش

اشاره

هر چیزی که بتوان با آن کسی و یا امتی را آزمود، وسیله امتحان است. انتخاب وسیله و ابزار امتحان و در نظر گرفتن اشکال مختلف آن، با توجه به ظرفیت، قابلیت‌های افراد، زمان، مکان و روزگاران متفاوت است. شمارش تعداد و مقدار ابزار آزمایش و اقسام آن به صورت ریاضی ممکن نیست. از سوی دیگر، ابزار انتخاب شده برای امتحان یک فرد، با فرد دیگر فرق خواهد کرد؛ چنان‌که امتحان انبیا و اولیای الهی با امتحان افراد عادی یکسان نبوده است. اینک به بحث و بررسی ابزار آزمایش و اقسام آن می‌پردازیم:

1. انسان

وجود انسان می‌تواند ابزار و وسیله امتحان باشد:

لَتُبْلَوُنَّ فی أَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ (آل‌عمران: 186)

ما شما را به وسیله اموال و جان‌هایتان می‌آزماییم.

مقصود از «انفسکم» اصل وجود انسان است. افزون بر این‌که خود انسان وسیله امتحان است، اجزای وجود انسان مانند گوش، چشم و همه جوارح او نیز ابزار امتحانند. حتی موارد دیگری که جزو ذات انسان و از اجزای وجودی او نیست و خارج از هستی انسان است، ولی به گونه‌ای با او بیگانه نیست، مانند فرزندان و دوستان، می‌تواند جزو انسان و

امتحان از او قرار گیرد. خداوند متعال این حقیقت را در چند آیه قرآن بیان کرده است:

إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ (تغابن: 15)

همانا اموال و فرزندان شما مایه امتحان شما هستند.

وَ لکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ (محمد:5)

ولی برای این است که مردم را به یکدیگر امتحان کنیم.

وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً (انبیاء: 35)

و ما شما را به بد و خوب مبتلا می‌سازیم تا امتحان کنیم.

آیات شریفه، امتحان و بلا را به تمامی اموری که یک نحو ارتباطی با انسان دارند عمومیت داده است، گاهی آن امور از اجزای وجودی خود انسان بوده و خداوند انسان را با آن‌ها می‌آزماید، مانند گوش، چشم و حتی اصل حیات و گاهی از امور خارجی‌ای است که با انسان مرتبط می‌باشند، مانند فرزند و زن و عشیره و دوست و مال و مقام. و بالاخره هر چه که به یک نحوی مورد استفاده انسان قرار می‌گیرد... . خلاصه آن‌که، آیات شریفه هر جزئی از اجزای عالم و هر حالتی از حالات آن را که با انسان مرتبط می‌باشد، از وسایل و عواملی

که خداوند، بشر را به آن امتحان می‌کند، معرفی کرده است.⁽¹⁾

2. امتحان با دنیا

واژه دنیا یا از «دنی» به معنای پستی و حقارت و یا از ریشه «دُنُّو» به معنای قرب و نزدیکی است. در صورت نخست، به معنای ناچیز بودن زندگی

این جهان در برابر حیات ابدی و آخرتی است و بنابه معنای دوم، زندگی این جهان نسبت به انسان نزدیک‌تر است. در هر دو صورت، دو تلقی و برداشت از دنیا می‌توان کرد:

الف) دنیا به عنوان عالمی در مقابل آخرت؛

ب) دنیا به معنای زندگی ناچیز و پست طبیعت در مقایسه با حیات آخرتی.

دنیا به معنای عالمی در مقابل آخرت، احکام و ویژگی‌ها و عوارض خود را دارد؛ یعنی همان گونه که نظام آخرت قانون مندی و ویژگی‌های مخصوص به خود را دارد، مانند محل حساب و کتاب بودن، جایگاه دریافت ثواب و عقاب و... عالم طبیعت و دنیا نیز که شامل مجموعه عالم ماده از کهکشان‌ها تا زمین و دریا و...است، احکام و صفات خود را دارد. این مجموعه به خودی خود، مظهری از مظاهر حق تعالی و موجودی از موجودات خالق هستی است و چون خداوند زیبایی مطلق است و از او جز زیبایی و خیر، صادر نمی‌شود، پس این نظام هم‌چون تابلویی زیباست که چشم و دل انسان را می‌نوازد. با توجه به این برداشت و معنی، اگر زشتی و شرّی در طبیعت یافت شود، نسبی و اعتباری و ناشی از روابط پدیده‌ها و یا تزاحم آن‌ها با همدیگر و یا با انسان است. در این برداشت، جهان طبیعت نشانه و آیتی از آیات حق تعالی است که داغ مربوبیت بر پیشانی دارد. به گفته سعدی:

برگ درختان سبز در نظر هوشیار*** هر ورقش دفتری است معرفت کردگار

با ملاحظه این معنا از دنیا، تقسیم دنیا به زشت و زیبا و خوب و بد وجهی ندارد؛ زیرا همه چیز آن خیر و هستی و خوب است و همین

دنیاست که انبیا را در دامان خود پرورانده و به معراج برده است. وقتی شخصی نزد علی علیه‌السلامزبان به شکوه از دنیا گشود، حضرت سخت بر آشفت و فرمود:

آیا دنیا به تو ظلم کرده است؟ کی دنیا تو را سرگردان کرد؟... همانا دنیا سرای راستی برای راست گویان و خانه تندرستی برای دنیا شناسان و خانه پند، برای پندآموزان است. دنیا سجده‌گاه دوستان خدا، نمازگاه فرشتگان الهی، فرودگاه وحی خدا و محل تجارت دوستان خداست که در آن، رحمت خدا را به دست آوردند و بهشت را سود بردند.⁽¹⁾

ولی دنیا در معنا و برداشت دوم، عالمی در مقابل آخرت در نظر گرفته نمی‌شود، بلکه همواره با متعلق و موصوف به کار می‌رود، همانند: حب دنیا، مال دنیا، مقام دنیایی، دنیاگرایی و... این تعبیرها در حقیقت ناشی از نسبتی است که بین انسان و دنیا برقرار شده و متعلقات زاییده این نسبت و رابطه‌اند. در این نسبت، تقسیم دنیا به دنیای زشت و زیبا، خوب و بد، فریبا و عبرت‌آموز و غیره معنا می‌یابد و در این معنا، دنیا ابزار امتحان است. اگر انسان در سه محور اساسی، یعنی در نسبت خود با خدا و خالق خویش؛ همنوعان و محیط خود، وظایفش را به درستی درک و عمل نکند، در هر سه محور رابطه‌ای ناسالم و در صورت عمل کردن به آن‌ها، ارتباط سالم خواهد داشت. بنابراین، دنیای خوب و بد، ارتباطات و قراردادهای واقعی و اعتباری است که در زندگی این جهانی انسان اعمال می‌شود.

اگر از نسبت‌ها، روابط، اشیا و امکانات این عالم، به گونه‌ای

بهره‌برداری شود که در مسیر تکامل به سوی حق تعالی مانع انسان شود، این دنیا، بی ارزش، ناچیز و حتی بنا به فرمایش علی علیه‌السلام از آب‌بینی⁽¹⁾بز هم کم ارزش‌تر است؛ دل بستگی بدان، سفاهت و کالای آن غرور خواهد بود؛ سرایی است ناپایدار و محل کوچ و گذر و جایگاه عبرت و آموزش و هر آن چه در زمین این دنیاست، زینتی است که انسان و عمل او را با آن می‌آزمایند:

إِنّا جَعَلْنا ما عَلَی اْلأَرْضِ زینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً (کهف: 7)

پس هر چیز که در قلمرو دنیا اتفاق می‌افتد، بدون آزمایش الهی نیست، نعمت و گرفتاری آن، همه و همه امتحان خداوند است؛ چون دنیا محل تکلیف اختیاری است و تا تکلیف اختیاری بر دوش انسان است، آزمون خواهد شد. به همین دلیل، علی علیه‌السلام دنیا را «دارالبلیّة»⁽²⁾یعنی خانه آزمایش یاد می‌کند.

از نظر قرآن، مردم دنیا سه دسته‌اند:

یک گروه دنیا طلب و هواپرست هستند،یعنی آنان که «اشتروالحیوة الدنیا بالاخرة» (بقره: 86). کافران ناسپاس از این دسته به حساب می‌آیند.

گروه دوم گاهی اهل دنیا و زمانی اهل آخرتند:

«و آخرون اعترفوا بذنوبهم خلطوا عملاً صالحا و اخر سیّئا» (توبه: 109)

این گروه به گناه خود اعتراف می‌کنند که زمانی عمل صالح و گاهی فعل قبیح به جا آورده‌اند. امید باشد که خداوند لطف خود را شامل آنان کند. فعل قبیح به جا آورده اند. امید باشد که خداوند لطف خود را شامل آنان کند.

گروه سوم خود و دنیای خود را فروخته و در راه رضای خدا فقط آخرت را خریده‌اند:

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْری نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ (بقره: 207)

این گروه پیکارگر و مجاهد در راه خدا شمرده شده‌اند. خداوند هم گروه اول و هم گروه سوم را در این راهی که خود برگزیده‌اند، برای آزمون از مزایای طبیعی و مواهب آن بهره‌مند خواهد ساخت و گروه دوم که تلفیقی از صالح و طالح دارند، در حدّ خود امتحان می‌شوند.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علیه‌السلام در همه حالات عمر،دنیا را سه طلاقه کرده بود؛ چه در زمان کشاورزی و باغداری، چه در زمان حکومت؛چه در زمان جنگ و چه صلح و چه دیگر اوقاتی که در ظاهر به امور دنیا اشتغال داشت. او به طور کلی، فرزند دنیا نبود. از این‌رو، می‌فرمود: «شما هم فرزند آخرت باشید؛ نه فرزند دنیا؛ فَکُونوا مِنْ ابناءالاخرة ولا تکونوا من ابناء الدنیا». «فانَّ کلّ ولدٍ سیلحق بابیه؛ همانا هرفرزندی به زودی در روز قیامت به پدرش می‌پیوندد».⁽²⁾

3. امتحان و آزمایش با اموال، فقر و ثروت

یکی از اسباب و راه‌های امتحان خداوند،بهره مندی یا محرومیّت از مال دنیاست. در مکتب اسلام خوشبخت کسی نیست که از مال دنیا بهره فراوانی دارد، بلکه ملاک، اخلاص و ایمان انسان به خداست. احترام و عظمتی که مسلمانان فقیر و ژنده‌پوشی مانند ابوذر، سلمان و اصحاب صفّه پیش رسول خدا داشتند، بالاتر از صاحبان ثروت و مکنت بود. چه

بسا ثروت فراوان موجب طغیان شود.⁽¹⁾قرآن کریم یکی از آزمایش‌ها را آزمایش با ثروت و فقر می‌داند:

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ اْلأَمْوالِ وَ اْلأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرینَ (بقره: 155)

قطعا، همه شما را با چیزی از ترس،گرسنگی و کاهش در مال‌ها و جان‌ها و محصولات آزمایش می‌کنیم و بشارت ده به استقامت‌کنندگان.

در آیه شریفه، گرسنگی که نتیجه فقر و محرومیت از دارایی است و کاهش مال و ثروت و میوه‌ها، چیزهایی است که خداوند انسان را با آنان می‌آزماید. خداوند، انسان را دچار تنگ‌دستی و یا ثروت می‌کند تا صبر و استقامت و یا شکر او را در مسیر حق وحقیقت بیازماید. اگر ثروت باعث غرور و تکبّر و بی اعتنایی به خلق خدا شود، انسان از حقی که مظلومان در اموال او دارند، چشم‌پوشی کرده و در ناز و نعمت زندگی می‌کند و از این‌رو، ثروت وسیله انحطاط و بدبختی او را فراهم می‌کند. قرآن کریم از خوردن مال یتیم،همانند فرو بردن آتش در شکم یاد می‌کند. آری، حقیقت حرام‌خواری آتشی است که هستی انسان و هویت واقعی او را خاکستر می‌کند. بنابراین، هر نوع تخلف مالی، مانند ربا، رشوه، نپرداختن زکات و خمس،انفاق نکردن و... موجب خواهد شد که انسان از آزمایش الهی سرفراز بیرون نیاید. در مقابل، فقیری که بر تنگ‌دستی صبر نکند و دست تطاول به اموال دیگران دراز کرده و از راه حرام ارتزاق کند، از عهده امتحان الهی برنمی‌آید. جامعه سعادتمند

جامعه‌ای است که فقیران آن صبر و قناعت پیشه کنند وثروتمندان امکانات مالی خویش را در راه خدا مصرف کنند. اهمیت توجه به مسایل مالی و این‌که ثروت به‌خودی خود امتیازی برای فرد نیست،در داستان معروفی آمده است:

شخصی از ثروتمندان، در محضر حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهنشسته بود. فقیر ژنده‌پوشی وارد مجلس شد و به دنبال جای خالی گشت. اتفاقا یک جای خالی کنار مرد اشرافی بود و آن شخص پهلوی او نشست. او (ثروتمند) طبق عادتی که داشت، ناخودآگاه خودش را جمع کرد و کنار کشید. حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهتوجه کرد و فرمود: «ترسیدی که چیزی از فقر او به تو بچسبد؟ گفت: نه، یا رسول اللّه. حضرت فرمودند: ترسیدی که چیزی از ثروت تو به او سرایت کند؟» گفت: نه، یا رسول اللّه. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهفرمودند: «ترسیدی که جامه‌هایت کثیف و آلوده شود؟» او پاسخ داد: نه، یا رسول اللّه. حضرت فرمود: «پس چرا این کار را کردی؟» آن مرد که جوابی نداشت، گفت: عادت غلطی بود، یا رسول اللّه! من حاضرم نیمی از ثروتم را به این برادر مسلمانم بدهم. آن مرد فقیر گفت: من نمی‌پذیرم. گفتند: چرا نمی‌پذیری؟ گفت: می‌ترسم اگر بپذیرم، من هم یک روز مثل او بشوم، فقیری کنارم بیاید و من خودم را کنار بکشم.⁽¹⁾

امتحان با ثروت و فقر و به طور کلی با مال دنیا، عمومی‌ترین نوع امتحان است. گاهی ممکن است امتحان به مال دنیا باشد، نه صرف فقر و ثروت برای نمونه، گاهی کسی که زندگی متوسطی دارد؛ یعنی نه فقیر

است و نه ثروتمند، اگر در اموال خویش امتحان شود، گاهی از گذشت و انفاق کم‌ترین مال از امکانات خود به نیازمندان دریغ می‌ورزد. پس امتحان و آزمایش با مال دنیا و ثروت و فقر عرض عریض و مراتب گوناگونی دارد و نمی‌توان تعریف دقیق ثروت و فقر را بیان و حد و مرز آن را مشخص کرد، بلکه مسئله ثروت و فقر، و کمبود و یا نداشتن امکانات مالی، به تناسب اجتماعی که انسان در آن زندگی می‌کند، در نوسان است. البته عرف هر اجتماعی به خوبی مشخص می‌کند که چه کسی فقیر است و چه کسی از زندگی متوسطی برخوردار و کدام شخص ثروتمند است، ولی آن چه در سنّت الهی تعطیل بردار نیست، امتحان انسان از طریق مال دنیا و ثروت و فقر است. افزون بر این‌که قرآن بر این مسئله تأکید فراوان دارد. در روایات اسلامی نیز سخنان زیادی از معصومان علیهم‌السلامرسیده است. در حدیث زیبایی از امیر کلام، حضرت امیر مؤمنان علی علیه‌السلام آمده است که:

پیامبر فرمود: ای علی! همانا این مردم به زودی با اموالشان دچار فتنه و آزمایش می‌شوند و در دین‌داری بر خدا منّت می‌گذارند، با این حال انتظار رحمت او را دارند و از قدرت و خشم خدا، خود را ایمن می‌پندارند. حرام خدا را با شبهات دروغین و هوس‌های غفلت زا، حلال می‌کنند. «شراب» را به بهانه این‌که «آب انگور» است و «رشوه» را که «هدیه» است و «ربا» را که «نوعی معامله» است، حلال می‌شمارند!

گفتم: ای رسول خدا! در آن زمان مردم را در چه پایه‌ای بدانم؟ آیا در پایه ارتداد؟ یا فتنه و آزمایش؟ پاسخ فرمود: در پایه‌ای از فتنه و

آزمایش.⁽¹⁾

آرزوی ثروت و امتحان خدا

شخصی به نام «ثعلبه» که بسیار زاهد و متّقی و اهل تهجد و نماز شب بود و در همه نمازهای پیغمبر شرکت می‌کرد و یک رکعت نماز جماعت یا نافله را تعطیل نمی‌کرد، بارها پیش پیغمبر می‌آمد و می‌گفت: یا رسول اللّه! از خدا بخواه مرا ثروتمند کند. پیغمبر می‌فرمود: «تو کار را به روند طبیعی واگذار کن، شاید مصلحت این است».

گفت: نه یا رسول اللّه! من می‌خواهم به اغنیا یاد بدهم که پول خرج کردن و در راه خدا خرج کردن چگونه است.

پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هم برای او دعا کرد. خدا دعا را برای «امتحان» او و همه مردم مستجاب کرد. گوسفندهایی پیدا کرد و به سرعت ثروتمند شد. به ویژه گوسفندانش خیلی زیاد شد. کم‌کم دید گوسفندها زیاد شده‌اند و دیگر در شهر نمی‌شود آن‌ها را اداره کرد. با خود گفت باید: بیرون شهر جایی تهیّه کنیم تا بتوانیم گوسفندها را به چرا ببریم. کم‌کم ظهرها، به نماز جماعت نمی‌رسید. با خود می‌گفت: حالا یک وعده را نخواندیم، مهم نیست. به یک وعده نماز جماعت بسنده کنیم. به سرعت خودش را به صف‌های آخر می‌رساند، نمازی می‌خواند و می‌رفت. کم‌کم کارش توسعه پیدا کرد. گفت: باید برویم فلان منطقه یک جایی انتخاب کنیم. به آن جا رفت. تا قضیه رسید به جایی که آیه زکات نازل شد و پیغمبر برای گرفتن زکات مأمور فرستاد.

مأمور ابتدا سراغ او رفت. گفت: دستور خداست که این مقدار باید بدهی تا در راه خدا صرف بشود.

گفت: آیا به من اختصاص دارد؟

گفت: نه شامل دیگران هم می‌شود.

گفت: «اول سراغ دیگران برو، بعد به سراغ من بیا». مأمور او سراغ دیگران رفت و کارهایش را انجام داد و برگشت.

ثعلبه مدتی نگاه کرد، زیر و رو کرد، گفت: این با باج گرفتن چه فرقی می‌کند؟ چشم فقرا کور بشود، می‌خواستند کار بکنند.

این همان آدمی بود که می‌گفت: «لئن اتینا من فَضْلِهِ، لنصدقنَّ و لنکوننَّ من الصالحین» و می‌گفت: «ما که کریم هستیم، پول نداریم، آن‌هایی که پول دارند، کرم ندارند».⁽¹⁾

4. غریزه جنسی

یکی از امیال نیرومندی که به صورت غریزی در انسان وجود دارد، میل جنسی است. این میل از سوی خداوند در وجود انسان نهاده شده تا به وسیله آن، بنیان خانواده شکل گیرد و نسل انسان دوام یابد، ولی با مشاهده زندگی انسان‌ها، معلوم می‌شود که انسان در هیچ زمینه‌ای تا این اندازه آسیب‌پذیر نیست.

غریزه جنسی هرچند نعمتی از نعمت‌های الهی است، اگر به صورت درست مهار نشود، به حالت سرکش در می‌آید و آسیب‌های فردی و اجتماعی را در پی خواهد داشت.

این غریزه، وسیله امتحان خداست. انسانی که در اثر گرفتاری‌های مادی و غیرمادی نمی‌تواند ازدواج کند، باید آتش شهوت را در وجود خویش مهار کند و تا زمان فراهم شدن ازدواج و راه طبیعی و سالم برای ارضای میل جنسی، با عفاف و خویشتن داری، در امتحان الهی موفق شود. بر همین اساس، عفت و خویشتن داری برای کسانی که امکان ازدواج ندارند، توصیه اکید قرآن است.

وَلْیَسْتَعْفِفِ الَّذینَ لا یَجِدُونَ نِکاحًا حَتّی یُغْنِیَهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ (نور: 33)

آنان که امکان ازدواج ندارند، راه عفت پیش گیرند تا خداوند از فضل خود آنان را بی‌نیاز کند.

برای ایجاد عفت نفس لازم است که دختر و پسر زمینه‌های آن را در خود فراهم کنند تا پس از رفع گرفتاری و فراهم شدن امکانات، ازدواج کنند. در این جا به مهم‌ترین عوامل ایجاد عفت اشاره می‌کنیم:

الف) کنترل نگاه؛ خداوند انسان را با چشم امتحان می‌کند. بسیاری از انحرافات اخلاقی و سقوط شخصیت انسانی از نگاه ناشی می‌شود. کسی که مراقب چشمان خود نباشد، موفق به مهار نفس نخواهد بود. اسلام سفارش زیادی درباره نگاه نکردن به نامحرم کرده است در حدیثی از رسول خدا آمده است:

نگاه به نامحرم، تیری زهرآلود از ناحیه شیطان است. هر که از ترس خدا آن را ترک گوید، خدا به او ایمانی می‌دهد که شیرینی آن را در دل

احساس کند.⁽¹⁾

ب) رعایت پوشش از طرف زن و مرد؛

ج) جلوگیری از اختلاط زن و مرد و رعایت حریم محرم و نامحرم.

از سوی دیگر، آنان هم که ازدواج کرده‌اند، در معرض امتحان الهی هستند؛ زیرا همان گونه که محرومیت‌های غریزی سبب طغیان فرد می‌شود، افراط در شهوات و تسلیم بی‌قید و شرط در برابر غرایز نیز ایمان فرد را تباه می‌کند. به همین دلیل، اسلام بر حفظ اعتدال در مسایل غریزی تأکید کرده است.

بنابراین، کسی که همسر دارد، عذری برای آلودگی به گناه ندارد و آن‌که همسری اختیار نکرده است، به بهانه نداشتن همسر نمی‌تواند دامان خود را بیالاید.

5. فرزند

اشاره

نمودهای دیگر امتحان الهی در این زمینه، بهره‌مندی از نعمت اولاد و فرزندان است. بی تردید، فرزند ثمره زندگی آدمی است و هر انسانی برای بقا و دوام نسل خویش، خواهان فرزند است، ولی گاهی ممکن است فردی به دلیل موانع و مشکلاتی صاحب فرزند نشود؛ در این‌جاست که باید ایمان خود را حفظ کند و زبان به ناسپاسی نگشاید. هم‌چنین آنان که خداوند فرزندی به آن‌ها عطا کرده است، اگر در اثر حادثه‌ای فرزند خود را از دست بدهند، نباید ناسپاسی کنند؛ زیرا برخورداری از نعمت داشتن فرزند و محرومیت از آن، آزمایش خدای

متعال است. قرآن در آیه 156 سوره بقره، «ثمرات» را از وسایل و اسباب امتحان می‌داند و چنان که بعضی از مفسران⁽¹⁾نیز گفته‌اند، ثمره شامل فرزند نیز می‌شود؛ زیرا فرزند میوه زندگی والدین است.

علی علیه‌السلام فرمود:

مال و فرزند را دلیل خشنودی یا خشم خدا ندانید؛ که نشانه ناآگاهی به موارد آزمایش و امتحان در بی‌نیازی و قدرت است.⁽²⁾

علی علیه‌السلام در جای دیگر فرمود:

خیر آن نیست که مال و فرزندت افزون شود، بلکه خیر آن است که دانشت افزون و بردباریت گران‌قدر شود.⁽³⁾

دختر یا پسر؟

برخی گمان می‌کنند ارزش فرزند پسر، بیشتر از دختر است و به همین دلیل، تبعیض‌های ناروایی را میان فرزندان خویش قائل می‌شوند و از این راه، آفت‌های روحی و روانی بر فرزندان خویش و سرانجام به اجتماع وارد می‌کنند؛ در حالی که در آموزه‌های دینی، هرگز فرزند دختر در مقابل پسر تحقیر نشده، بلکه توصیه‌های بسیاری درباره ابزار محبت بیشتر به دختران و رعایت حال آنان شده است. والدینی که میان دختر و پسر خود تبعیض می‌گذارند و دختران خود را به دیده حقارت و بدبینی می‌نگرند، در آزمایش خداوند متعال مردود می‌شوند و در روز واپسین، مسئول خواهند بود. رسم تحقیر دختر، رسمی جاهلی است که دختران را

زنده به گور می‌کردند که قرآن کریم با این فرهنگ به شدت مبارزه کرد. پس از آن در رفتار و سخنان پیامبر اسلام و معصومین علیهم‌السلام دختر چنان مکرم و محترم شد که در تاریخ ملّت‌ها بی‌سابقه است. امیر المؤمنین علیه‌السلامدوست نداشتن فرزند دختر را مایه امتحان خداوند می‌داند و هشدار می‌دهد که برای موفقیت در این امتحان، نباید شخصیت دختر را پایمال کرد. آن حضرت در تفسیر آیه شریفه «انّما اموالکم و اولادکم فتنه؛ بدانید که اموال و فرزندان شما فتنه شمایند» می‌فرماید:

معنی این آیه این است که خدا انسان‌ها را با اموال و فرزندانشان می‌آزماید، تا آن کس که از روزی خود ناخشنود و آن که خرسند است، شناخته شوند؛ گرچه خداوند به احوالاتشان از خودشان آگاه‌تر است، تا کرداری که استحقاق پاداش و کیفر دارد آشکار کند؛ زیرا برخی فرزند پسر را دوست دارند و فرزند دختر را نمی‌پسندند.⁽¹⁾

6. مرگ و زندگی، تندرستی و بیماری

تندرستی و بیماری و مرگ و زندگی، ابزارهایی هستند که می‌توان انسان را با آن آزمود. در شرایطی که باید در راه خدا از جان و تن گذشت و به پیشواز مرگ رفت، آدمی در امتحان سختی قرار می‌گیرد. در صدر اسلام عده‌ای به هنگام جنگ با کافران و مشرکان با عذر و بهانه‌های گوناگون از صف مسلمانان جدا می‌شدند و برای حفظ زندگی چند روزه خود جهاد در راه خدا را ترک می‌کردند. در مقابل این گروه، کسانی که عشق به شهادت در راه خدا در دلشان شعله‌ور بود و مرگ را پلی برای رسیدن

به حیات همیشگی می‌دانستند و زندگی چند روز دنیا را همانند آب گل آلود می‌دیدند، در رویارویی با دشمنان قسم خورده اسلام از هیچ چیز دریغ نمی‌کردند و در نهایت از عزیزترین کالای خود، یعنی جان نیز می‌گذشتند و در آزمایش پروردگار سرافراز می‌شدند. ازاین‌رو، این گروه نه تنها هراسی از مرگ به دل راه نمی‌دادند، بلکه از آن استقبال می‌کردند.

علی علیه‌السلاممی‌فرمود:

به خدا قسم علاقه فرزند ابوطالب به مرگ، بیشتر از علاقه کودک به پستان مادر است.⁽¹⁾

استاد بزرگوار آیت‌اللّه جوادی آملی می‌فرماید:

گواراترین چیز برای کودک، به کام کشیدن پستان مادر است، ولی این شوق، حکیمانه و عاقلانه نیست، بلکه کودکانه است. ازاین‌رو، به مرور انس به پستان از او کاسته می‌گردد، ولی شوق علی علیه‌السلام و شاگردانش به شهادت و مرگ، حکیمانه و عاقلانه است و هر چه عمر آن حضرت بیشتر می‌شود، شوق آنان شعله‌ورتر می‌گردد.⁽²⁾

امام حسین علیه‌السلام در روز عاشورا خطاب به یاران خویش فرمود:

صبر و شکیبایی داشته باشید، فرزندان مردان بزرگ. مرگ تنها پلی است که شما را از غم‌ها و غصه‌ها به باغ‌های گسترده بهشت و نعمت‌های همیشگی آن منتقل می‌کند. کدام یک از شما از انتقال از زندان به قصر ناراحت هستید؟ مردن و مرگ نسبت به دشمنان شما مانند این است که فردی را از قصر به زندان منتقل کنند. پدرم از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهنقل کرد: دنیا زندان مؤمن و بهشت کافر است و مرگ،

پل آنان به باغ‌های بهشت و پل اینان به دوزخ خواهد بود؛ نه برایم دروغ گفته‌اند و نه من دروغ می‌گویم.⁽¹⁾

در آیه 156 سوره بقره نیز خداوند به روشنی می‌فرماید:

ما شما را با جان‌هایتان می‌آزماییم.

گذشت از جان امتحان بزرگی است، زیرا عزیزترین کالا و دارایی هر کس جان شیرین اوست. هم‌چنین، سلامتی و بیماری، نقص عضو، ناراحتی‌های جسمی و روحی، همه و همه امتحان الهی‌اند. در احادیث اسلامی وارد شده است که بیماری مؤمن باعث بخشش گناهان اوست. بنابراین هر مصیبت جسمی آزمایش الهی است.

اولیای الهی همواره زمزمه می‌کنند که: در بلا هم می‌کشم لذّات او

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

در بهشت منزلی است که کسی به آن دست نمی‌یابد، مگر این‌که گرفتاری بدنی و ابتلای جسمی داشته باشد.⁽²⁾

هم‌چنین فرمود:

بنده به جایگاهی نزد خدا نمی‌رسد، مگر به دو صفت: یا با از دست دادن مال خود و یا گرفتاری و بلا در بدنش.⁽³⁾

7. امتحان با حوادث طبیعی و اجتماعی

اشاره

حوادث فراوان طبیعی که در طول زندگی انسان رخ می‌دهد، امتحان الهی است؛ حوادثی هم‌چون سیل، زلزله، طوفان، قحطی و خشکسالی، هم‌چنین حوادث اجتماعی همانند: آشوب و فتنه داخلی و گرفتاری‌های روزمره زندگی، همگی راه‌هایی از امتحان خدا هستند. از مسایل اجتماعی که در آیات قرآن آزمایش نامیده شده، موارد زیر را می‌توان برشمرد:

الف) شکست و پیروزی

جامعه ایمانی نباید از شکست ناامید و از پیروزی مغرور شود:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّی إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِی اْلأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراکُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُریدُ الدُّنْیا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُریدُ اْلآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ. (آل‌عمران: 151)

خداوند وعده خود را به شما، تحقّق بخشید، در آن هنگام دشمنان را به فرمان او، به قتل می‌رساندید، تا این‌که سست شدید و در کار خود به نزاع پرداختید... ، و بعد از آن که آنچه را دوست می‌داشتید (از غلبه بر دشمن) به شما نشان داد، نافرمانی کردید، بعضی از شما، خواهان دنیا بودید، و بعضی خواهان آخرت. پس خداوند شما را از آنان منصرف ساخت (و پیروزی شما به شکست انجامید) تا شما را آزمایش کند.

ب) ضرر و زیان

خداوند در آیه 49 سوره زمر می‌فرماید:

هنگامی که انسان را زیانی رسد، ما را برای حل مشکلش می‌خواند، سپس هنگامی که از جانب خود به او نعمتی دهیم، می‌گوید: این نعمت را به خاطر کاردانی خودم به من داده‌اند. این وسیله آزمایش آن‌هاست، ولی بیشترشان نمی‌دانند.

از آیه فوق می‌توان استفاده کرد که ضرر و زیانی که متوجه انسان می‌گردد می‌تواند ضرر مالی، جانی و یا هر دو باشد.

ج) هجوم بیگانگان به سرزمین اسلامی

هُنالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدیدًا. (احزاب: 11)

این آیه به جنگ احزاب و حمله گسترده دشمنان بیرونی به سرزمین اسلامی اشاره می‌کند که مؤمنان آزمایش شدند و تکان سختی خوردند.

د) رویاروئی با ستمگران

به یاد آورید آن زمان که شما را از چنگال فرعونیان رهایی بخشیدیم، که همواره شما را به بدترین صورت آزار می‌دادند: پسران شما را سر می‌بریدند و زنان شما را به کنیزی زنده نگه می‌داشتند و در این‌ها، آزمایش بزرگی از طرف پروردگارتان برای شما بود. (بقره: 49)

افزون بر موارد بالا، نعمت‌های الهی، زینت‌های زمین و احکام خداوند در قرآن که جنبه‌های اجتماعی نیز دارند، نمونه‌های امتحان الهی ذکر شده است. ولی از مهم‌ترین نوع آزمایش با حوادث اجتماعی، آشوب‌هایی است که ممکن است در درون یک جامعه ایجاد و یا از بیرون بر آن تحمیل شود. در این نوع از آزمایش، باید با آشوب که موجودیت مادی و معنوی فرد و اجتماع را به خطر می‌اندازد، مبارزه کرد و کم‌ترین سستی در این زمینه مساوی با نابودی اجتماع است. بنابراین، قرآن می‌فرماید:

وَ قاتِلُوهُمْ حَتّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ (بقره: 193)

و با آنان (ستمگران و بت پرستان) به کشتار برخیزید تا فتنه و آشوب به وجود نیاید.

امروز یکی از شایع‌ترین شگردهای مستکبران، ایجاد آشوب و اختلافات ملی، قوی، نژادی، مذهبی و دامن زدن به اختلافات مردم است تا با ایجاد شکاف و تزلزل میان مردم به اهداف شوم خویش برسند، به ویژه در دنیای امروز که مستکبران به تجهیزات تبلیغاتی و پیشرفته‌ترین امکانات سمعی و بصری مجهزند، رسیدن به این هدف به راحتی ممکن است.

8. آزمایش مردم با حاکمان و حاکمان با مردم

در دیدگاه اسلام، مردم در برابر حاکمیت و حاکمان جامعه خویش مسئولند. تجربه انقلاب اسلامی این حقیقت را روشن کرد که اگر مردم احساس مسئولیت کنند و نسبت به سرنوشت خویش و حاکمانی که بر آنان حکومت می‌کنند، بی‌تفاوت نباشند، رهبران فاسق و بیگانگان توطئه‌گر و سلطه جو نمی‌توانند بر آنان حاکم شوند.

در جامعه اسلامی مردم مسئولند و باید مسئولیت خویش را انجام دهند:

کلکم راعٍ و کلکم مسئول عن رعیته.⁽¹⁾

همه شما نگهبان هستید و به آن‌چه نگهبان هستید، مسئولیت دارید.

بنابراین، ملت‌ها با حاکمان خود و نوع حکومتی که بر می‌گزینند، آزمایش می‌شوند. اگر ستمگری بر جامعه‌ای حاکم باشد و مردم آن

جامعه در برابر ظلم او سکوت کنند، آیا توانسته‌اند از امتحان پروردگار موفق و سربلند بیرون آیند؟

قرآن کریم می‌فرماید:

چرا در راه خدا و در راه مردان و زنان و کودکانی که به دست ستمگران تضعیف شده‌اند، پیکار نمی‌کنید؟! همان افراد ستمدیده‌ای که می‌گویند: پرودگارا! ما را از این شهر که اهلش ستمگرند، بیرون ببر و از طرف خود، برای ما سرپرستی قرار ده و از جانب خود، یار و یاوری برای ما تعیین فرما. (نساء: 75)

امروزه اگر مردمان مسلمان در کشورهای اسلامی در برابر ظلم و ستمی که در دنیا و حتی در خود کشورهای مسلمان می‌شود، به صحنه آمده و حاکمان خود را مواخذه و خطاب کنند، بسیاری از ظلم‌های دشمنان برطرف می‌شود. علی علیه‌السلام با اشاره به این حقیقت که مردم با انتخاب نوع حاکم در آزمایشند، پس از بیعت مردم با او فرمود:

به خدا، سخت آزمایش می‌شوید، چون دانه‌ای که در غربال می‌ریزند، یا غذایی که در دیگ گذارند! به هم خواهید ریخت، زیر رو خواهید شد.⁽¹⁾

از سوی دیگر، حاکمان، با قدرت و حکومتی که دارند و بر مردم حکومت می‌کنند، مورد آزمایش پروردگار هستند. در حکومت اسلامی، هیچ امتیازی برای اداره کنندگان جامعه وجود ندارد و همه در برابر احکام الهی مساوی‌اند. به همین دلیل، حاکمیت وسیله و ابزاری در دست حاکمان است تا قسط و عدل را در جامعه برپا کنند و احکام الهی را عملی سازند. بر همین اساس، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با این که از قدرت سیاسی و حکومتی برخوردار بود، در میان مردم و مانند مردم می‌زیست. علی علیه‌السلام نیز هم‌چون رسول خدا بود و در دوره حاکمیت خویش از نام‌جویی، طمع، مال پرستی، امتیازگیری و غیره به شدت دوری کرد. در نامه‌ای به «محمد بن ابی‌بکر» حاکم مصر، می‌نویسد:

با مردم فروتن و مهربان باش و با گشاده رویی با آنان برخورد کن، میان آن‌ها در نگاه کردن تفاوت نگذار تا این‌که بزرگان و ثروتمندان در اثر ظلم و ستم تو، نسبت به آن‌ها گستاخ نشوند و ناتوانان از عدل تو نسبت به خودشان نومید نگردند.

هم‌چنین در نامه‌ای به مالک اشتر هنگامی که او را به حکومت مصر برگزیده بود، خاطرنشان کرد که حاکمیت بر مردم، امتحان الهی است:

همانا تو از آنان برتر و امام تو از تو برتر و خدا بر آن کس که تو را فرمانداری مصر داد، والاتر است که انجام امور مردم مصر را به تو واگذارده و آنان را وسیله آزمودن تو قرار داده است.⁽¹⁾

سیاست‌مداری علی علیه‌السلام عالی‌ترین نمونه سوء استفاده نکردن از قدرت است. زندگی او سرشار از عالی‌ترین تصمیم‌گیری‌ها و

حرکت‌هایی است که در همه آن‌ها خود را بنده خدا می‌داند و حکومت را امانت الهی و مسؤلیت دینی می‌نامد. ماجرای برخورد او با عثمان بن حنیف، فرماندار بصره و اشعث بن قیس، فرماندار آذربایجان و عقیل برادر خود و برخورد او با مردم شهر انبار و ده‌ها و صدها نمونه دیگر، نشان دهنده این است که او قدرت را پس از آگاهی کامل و به منظور هدف عالی زندگی انسان‌ها مورد بهره‌برداری قرار داده و هرگز آن را عاملی برای ایجاد دگرگونی‌های بی‌هدف و بی‌منطق و برای از میان بردن سرمایه‌های بشری به کار نبرده است. در خطبه پنجم نهج البلاغه، درباره حاکمیت و قدرت فرمود:

این زمامداری و حکومت، مانند آبی کثیف است که به سختی بیاشامند و چونان لقمه ناگواری است که با خوردن آن به غصه و اندوه گرفتار شوند.

9. امتحان با جنگ و صلح

اشاره

خداوند، انسان و یا جامعه‌ای را گاهی با جنگ و گاهی با صلح می‌آزماید. رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله زمانی با مشرکان به نبرد پرداخت و در فرصتی دیگر، مصلحت را در انعقاد معاهده صلح دید. هم‌چنین حضرت امام حسن علیه‌السلامدر رویارویی با معاویه و با ملاحظه شرایط حاکم بر جامعه اسلامی تن به صلح داد؛ هر چند میل باطنی ایشان، از میان بردن بنی‌امیه بود. چند سال بعد مردم و جامعه اسلامی در معرض امتحانی دیگر قرار گرفتند و حضرت امام حسین علیه‌السلام بر ضد ظلم و ستم یزیدبن معاویه قیام کرد و واقعه خونین عاشورا به وجود آمد. در هر زمان و عصر، مهم این است که فرد در شرایط جنگ و یا صلح به وظایف خود

عمل کند تا در آزمون الهی موفق باشد. اکنون به نمونه‌هایی از اوضاع حاکم در زمان جنگ که امتحان در این شرایط سخت‌تر از شرایط دیگر است، می‌پردازیم:

جهاد در راه خدا و ایثار مجروحان

بنا به فرمایش علی علیه‌السلام، جنگ و جهاد در راه خدا دری است از درهای بهشت که خداوند آن را بر روی بندگان خاص خود گشوده است. جهاد در راه خدا، معامله ارزنده‌ترین کالای هر فرد، یعنی جان او در راه خداست. ازاین‌رو، خداوند در گرماگرم نبرد، بندگان خود را می‌آزماید تا معلوم شود آدمی تا چه اندازه آماده بذل جان خود در راه خداست. در زمان رسول خدا عده‌ای به بهانه‌های گوناگون از حضور در میدان نبرد و از همراهی با ایشان طفره می‌رفتند، ولی مجاهدان راستین، با همه وجود و هستی خود، آماده ایثار جان و مال خود در راه خدا بودند و در آرزوی شهادت لحظه شماری می‌کردند و از میدان آزمایش پیروز و سرافراز بیرون می‌آمدند.

در جنگ موته عده‌ای مجروح بودند. مجروح چون از بدنش خون می‌رود و احتیاج به خون دارد، تشنگی بر او غلبه می‌کند و احتیاج به آب دارد، مجروح بودن و رفتن خون از بدن، تشنگی آور است. مردی ظرف آبی برداشت و در میان مجروحان مسلمان تقسیم می‌کرد. به یکی از مجروحین رسید و دید تشنه است، به سمت او آمد تا آب دهد، او اشاره کرد: به مجروح دیگری که از من تشنه‌تر است، آب ده. به سراغ او رفت، آن مجروح نیز شخص دیگری را نشان داد و گفت: او از من تشنه‌تر

است. آن مرد سراغ آن مجروح رفت و دید شهید شده است، برگشت به سراغ مجروح دوم و دید او هم شهید شده است؛ آن‌گاه به سراغ مجروح اول رفت و دید او هم شهید شده است.⁽¹⁾

صحنه نبرد و آب

از دیگر آزمون‌هایی که در زمان جنگ و در صدر اسلام اتفاق افتاد، بستن آب به روی دشمن بود. این شیوه غیر انسانی توسط معاویه و پس از او بنی‌امیه رایج شد. در جنگ صفین، وقتی سپاهیان معاویه نهر آب را به تصرف خود درآوردند، آن را بر روی سپاهیان علی علیه‌السلام بستند. وقتی سپاهیان حضرت علی علیه‌السلام در تنگنای سختی قرار گرفتند، برای دست‌یابی به آب به سمت نهر حمله برده و پس از نبردی سنگین، آن را به تصرف خود درآوردند.

هنگامی که شریعه در اختیار سپاه حضرت علی علیه‌السلام قرار گرفت، اصحاب علی علیه‌السلام به آن حضرت عرض کردند: آب را بر سپاه شام ممنوع کن، همان‌گونه که آن‌ها چنان کردند. امام علی علیه‌السلام در پاسخ فرمود: نه، هرگز، من کار جاهلان را انجام نمی‌دهم. آن‌ها را به هدایت قرآن فرا می‌خوانم، اگر پاسخ مثبت دادند که چه بهتر وگرنه، برندگی شمشیر به خواست خدا، ما را کفایت می‌کند.⁽²⁾

10. آزمایش با انزال نعمت و انزال نقمت

اشاره

امتحان و آزمایش همیشه همراه با حوادث سخت و ناگوار نیست، بلکه گاهی خداوند نعمت‌هایی را بر فرد و اجتماع نازل می‌کند تا شکران و یا کفران آنان را بیازماید. از کام‌یابی و بهره‌مندی از نعمت‌های الهی در آیه 35 سوره انبیاء به صراحت «آزمایش» نامیده شده است:

ما با بدی و خوبی و خیر، شما را می‌آزماییم.

هرچند اسلام با آسایش و رفاه مخالف نیست و هرگز در فرهنگ اسلامی احتیاج و فقر و تنگ‌دستی سفارش نشده است، ولی باید دانست که نعمت رفاه و آسایش، زمانی پسندیده است که انسان از یاد حق تعالی غافل نشود و همواره بداند که هر نعمتی به او می‌رسد از خدا و برای امتحان اوست. وقتی نعمت الهی شامل حال حضرت سلیمان علیه‌السلام شد، گفت:

هذا مِنْ فَضْلِ رَبّی لِیَبْلُوَنی ءَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ

این از فضل پروردگار من است، تا مرا آزمایش کند. شکر او را به جا می‌آورم یا کفران می‌کنم؟! (نمل: 40)

در فرهنگ قرآن، انسان باید به گونه‌ای خوب و شایسته تربیت یابد. ادب حضرت سلیمان، درس قرآنی است تا همه چیز را مستند به حق تعالی بدانیم. به همین دلیل، یکی از اسباب موفقیت در امتحان نعمت‌های الهی «شکر» است. «شکر، از جمله مقامات دینی است و هر مقامی از مقامات دینی و مکارم اخلاقی مثل ایمان و عدالت و رضا و غیره از سه پایه اساسی تشکیل شده است. علم، حال و عمل، شکر در مقام علم به این معناست که انسان نعمت را بشناسد و بداند که نعمت از طرف منعم است. شکر در مقام حال، به این معناست که وقتی نعمت الهی شامل

حال او شد، خوشحالی داشته باشد و شکر در مقام عمل نیز به این معنا است که اعمالی را انجام دهد که مورد رضای منعم است و این عمل به قلب و اعضا و جوارح و زبان شخصی مربوط است».⁽¹⁾

آزمایش الهی و سنت انزال نقمت

ناسپاسی از نعمت‌ها و توفیق‌های الهی و ناکامی در آزمون، سنتی دیگر را در پی خواهد داشت و آن سنّت نزول نقمت و بدی است. در فرهنگ اسلام، عامل اصلی نزول نقمت، گناه، و ناسپاسی است:

شکر نعمت، نعمتت افزون کند***کفر، نعمت از کف بیرون کند

علی علیه‌السلام در دعای بلند و عرفانی کمیل می‌فرماید:

اللهم اغفرلی الذنوب التّی تنزل النقم، اللهم اغفرلی الذنوب التی تغیّر النعم.

خدایا، بر من ببخش گناهانی را که نقمت و بدی نازل می‌کند. الهی، گناهانی را که نعمت را دگرگون می‌کند بر من ببخش.

در بعضی از روایات، گناهانی که باعث نزول بدبختی می‌شوند، بیان شده است؛ گرچه این موارد، بیان مصادیقی از نقمت است؛ زیرا هر گناهی نزول نقمت را به دنبال دارد. این گناهان عبارتند از:

تفاوت درجات آزمایش

سنّت امتحان و ابتلا همه‌گیر و عمومی است، ولی به این معنی نیست که همه به یک صورت آزمایش شوند، بلکه امتحانات افراد به تناسب وضع و حال و اجتماعشان متفاوت است. بعضی امتحان مشکلی را پیش رو دارند و بعضی آسان. بی‌گمان، نتایج آن‌ها نیز با هم متفاوت خواهد

بود. ممکن است فردی با اسباب و ابزارهایی امتحان شده و مردود شود و فرد دیگر با همان وسایل امتحان شود و موفق باشد. یکی را با مال امتحان می‌کند و دیگری را با فرزند و شخص سومی را با مقام و پست و... . به همین دلیل، تعابیر متفاوت قرآن در امتحانات، همانند «امتحان با خیر و شر»، «اولاد»،«اموال»، «میوه‌ها»، «مرگ» و... نشان دهنده مراتب امتحان است. این مراتب، به تناسب روحیه و وضع افراد و اجتماعات متفاوت است. برای نمونه، کسی که ایمان بالایی دارد، امتحان سخت‌تری هم دارد تا افرادی که در آن درجه از ایمان نیستند. در احادیث اسلامی وارد شده است که هر چه ایمان یک فرد به خدا بیشتر باشد، امتحان و ابتلای او در دنیا نیز بیشتر خواهد بود. به همین دلیل، انبیا که در عالی‌ترین مراحل ایمان هستند، سخت‌ترین امتحانات را پشت سر گذاشته‌اند، به گونه‌ای که افراد عادی از عهده آنان بر نمی‌آیند؛ زیرا عالی‌ترین مرتبه محبت به خداوند متعال در وجود آنان متجلی است. در حدیثی می‌خوانیم:

اِنْ اللّه َ إذا اَحَبَّ عَبْدا غَتَّه بِالْبَلاءِ غَتْا.⁽¹⁾

خداوند آن‌گاه که بنده‌ای را دوست بدارد، او را در گرداب بلا فرو می‌برد، فرو بردنی شدید.

هر که در این بزم مقرب‌تر است*** جام بلا بیشترش می‌دهند

اینک به بیان چند حدیث شریف می‌پردازیم که بیانگر تفاوت درجات امتحان به تناسب وضع و مراتب ایمان است:

الف) عن ابی عبداللّه علیه السلام قال: انّما الْمؤمنُ بِمَنزِلَةِ کَفةِ الْمیزانِ کُلَمّا زید فی إیمانهِ زیدفی بَلائِه.⁽¹⁾

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

مؤمن همانند کفه ترازوست، هر چه قدر ایمان او افزوده شود، بلا و گرفتاری و آزمایش او نیز بیشتر می‌شود.

ب) عن ابی عبداللّه علیه السلام: قال إن أشدَّ النّاسِ بَلاءً اَلْأنبیاءُ ثُمّ الذّینَ یَلونَهم، ثُمّ الاَْمْثَلُ فَالْأمْثَل.⁽²⁾

گرفتارترین مردم پیامبرانند، در درجه بعدی کسانی که از نظر فضیلت بعد از ایشان قرار دارند و سپس هر کس که با فضیلت‌تر است، به ترتیب از بالا به پایین.

ج) از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پرسش شد گرفتارترین مردم در دنیا چه کسی است؟ حضرت فرمود: پیامبران، سپس کسانی که همانند آنانند. مؤمن به اندازه ایمان و اعمال نیکش گرفتار می‌شود، پس کسی که ایمان او درست و عملش نیک باشد، گرفتاری او شدید می‌باشد و کسی که ایمان سبک و عمل ضعیف و اندک داشته باشد، گرفتاری او نیز اندک خواهد بود.⁽³⁾

فصل چهارم: نمونه هایی از امتحان های الهی

امتحان حضرت ابراهیم علیه السلام

پیامبران الهی، در معرض امتحان‌ها و آزمایش‌های فراوانی قرار گرفته‌اند و پس از موفقیت در آن‌ها، شایسته مقام نبوت و یا امامت و دریافت مقامات دیگر شده‌اند. در قرآن کریم، از ابتلا و آزمایش حضرت ابراهیم علیه‌السلامسخن به میان آمده است. این پیامبر بزرگ چندین امتحان را پشت سر گذاشت و پس از موفقیت در هر یک از آن‌ها، به مقامات بلند معنوی دست یافت. معروف‌ترین امتحان حضرت ابراهیم علیه‌السلام، قربانی کردن فرزند خویش، اسماعیل بود. این امتحان تنها برای حضرت ابراهیم نبود، بلکه افزون بر ایشان، زن او هاجر و فرزندش اسماعیل نیز امتحان شدند. پسری را که در سن پیری به او عطا شده است، باید در راه خدا و به دستور او قربانی کند. فرزند نیز چون می‌بیند امر خداست، آن را به جان و دل می‌پذیرد و مادر نیز همین طور. پس همگی تسلیم امر خدا بودند. قرآن کریم داستان ذبح اسماعیل را بلا و امتحان آشکار می‌داند.

مُسلِم، یعنی تسلیم در برابر دستور الهی و عشق به کمال مطلق. و ابراهیم علیه‌السلام چنین بود؛ او سراپا گوش به فرمان خدا بود و نه تنها این آزمایش، بلکه امتحان‌های دیگری مانند مبارزه یک تنه با بت پرستان، گذاشتن زن و فرزند در بیابانی بی‌آب و علف، انفاق همه اموال و

دارایی‌های خود و... را پشت سر گذاشت. ولی این امتحان، بسیار سخت‌تر بود؛ زیرا گذشتن از فرزندی که میوه دل آدمی است، آسان نیست. ابراهیم تصمیم گرفت که امر خدا را اطاعت و فرزندش را در راه خدا فدا کند و علاقه به فرزند و اهل و عیال را بر خدا و محبت او مقدم ندارد. به همین دلیل، با جدیت تمام اسماعیل را آماده کرد. هنگامی که اسماعیل سخن پدر را شنید که آیا راضی هستی در راه خدا کشته شوی، بی‌درنگ پاسخ داد: پدر جان، هر آن‌چه دستور الهی است انجام بده. (صافات: 37)

و این پاسخ، موفقیت اسماعیل در امتحان الهی بود. ولی پدر هم‌چنان باید تا پایان کار استقامت کند. به همین دلیل، هنگامی که چاقو، گلوی اسماعیل را نبرید، خشمگین شد. و آن گاه بود که وعده قبولی او در آزمایش الهی توسط فرشته وحی ابلاغ شد.

شامگاهی خواب او را در ربود*** نغمه‌های غیب رو بر او نمود

عالم رویای صادق آشکار*** دید خوابی همچو وحی کردگار

ذبح کرده آن نهال پاک و تر*** تیغ تیزش را نهاد زیر سر

نور چشمش را به قربان‌گاه برد***تیغ بنهاد و گل عمرش فسرد

گشت بیدار و ز رویا بیقرار*** گفت صادق باشد این امر آشکار

در دلش طوفان و چشمش اشکبار*** در مرور روزگار و پر مرار

کاین یکی هم امتحانی از خداست*** از وساوس‌های شیطانی جداست

زاد ره آماده کرد و شد به راه*** دشت‌ها بر صدق ایمانش گواه

گفت دلبندم بگو رأی تو چیست؟*** امر حق است و خدا را آگهی است

گفت اسماعیل اینک ای پدر*** امر حق بنما، ز مهر من گذر

هر چه فرموده به انجامش رسان*** امتحان خود به پایانش رسان

او توسل بر خدای خود نمود*** پس خدا باید گره‌ها می‌گشود

امتحان حق را شد سرفراز*** شد برون از آن درست و پاک‌باز

حدّ اخلاص‌ات به جا آورده‌ای*** تو یقین را در دلت پرورده‌ای

فدیده‌ای از سوی حق با او رسید*** ذبح آن بنمود و شد رسمی پدید

بعد از آن مرسوم شد در شرع دین*** ذبح قربانی میان مسلمین⁽¹⁾

باغداران و آزمایش الهی

⁽²⁾ قرآن از سه برادری نام می‌برد که پس از فوت پدر، دچار امتحان الهی شدند. داستان به شرح زیر است:

مردی بود باغدار و بسیار خیّر. او کار می‌کرد و همیشه فقیران و مستمندان را در محصولی که به دست می‌آورد، شریک کرده و حقوق آن‌ها را می‌پرداخت. قرآن می‌فرماید:

وَ فی أَمْوالِهِمْ حَقُّ لِلسّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ (ذاریات: 19)

در اموال و دارایی ثروتمندان، محرومین و فقرا حق دارند.

آن مرد، هر سال سهم فقرا را می‌داد. وقتی مُرد، فرزندان او گفتند: چرا ما زحمت بکشیم و هنگام برداشت محصول، مقداری از آن را به دیگران بدهیم؟ آنان با هم قرار گذاشتند و گفتند: به هیچ کس اطلاع

ندهیم که چه روزی می‌خواهیم محصول را برداشت کنیم. تا صبح و قبل از این‌که فقرا با خبر شوند، تمام میوه‌ها را می‌چینیم و برمی‌گردیم.

چیکی از آن‌ها، فردی خداترس بود. وقتی این سخن را شنید، برادرانش را از این کار نهی کرد و گفت: این کار را نکنید، از خدا بترسید و او را فراموش نکنید، ولی برادران دیگر به حرف او گوش نکردند. او هم به اجبار، دنبال آنان به راه افتاد، در حالی که به شدت از عمل آن‌ها ناراضی بود.

همان شبی که آنان این تصمیم را گرفتند، خداوند بلای آسمانی را بر باغ فرود آورد و همه میوه‌های آن از میان رفت.

وقتی نزدیک صبح شد، به همدیگر گفتند: زود باشید برویم. هنگام گذر از کوچه‌ها و محله‌ها آرام حرف می‌زدند و آهسته حرکت می‌کردند که مبادا مردم خبردار شوند. وقتی به نزدیک باغ رسیدند و چشمشان به آن افتاد، گفتند: این باغ دیروزی ما نیست! همه چیز عوض شده است. خیال کردند راه را گم کرده‌اند و این باغ آن‌ها نیست! ولی پس از کمی دقت، گفتند: نه، همان است، حادثه‌ای پیش آمده است.

برادری که خداترس بود گفت: نگفتم که نیتتان را این قدر کج نکنید؟! این، اثر سوء نیت است. همه برادران توبه کردند و گفتند: خدایا اشتباه کردیم.

آری، اگر انسان به جای شکر منعم، حق بیچارگان را ندهد، خدا نعمت را از او می‌گیرد. این موردی از آزمایش خدا با مال است.⁽¹⁾

طالوت و یارانش

طالوت مردی بلند قامت، تنومند، خوش اندام، زیرک، دانشمند و با تدبیر بود، ولی با این همه، شهرتی نداشت و با پدرش در یکی از دهکده‌ها در ساحل رودخانه‌ای زندگی می‌کرد و چهارپایان پدر را به چرا می‌برد و کشاورزی می‌کرد.

روزی شماری از چهارپایان او گم شدند، او با یکی از دوستان خود به جست‌وجو پرداخت تا به سرزمین صوف شهر اشموئیل پیامبر رسید. دوست وی گفت: بیا او را ملاقات کنیم تا در پرتو وحی، گم شده خود را بیابیم. وقتی نزد پیامبر رسیدند، اشموئیل از همان لحظه اول، طالوت را شناخت پیامبر خدا دانست که این جوان، همان است که از سوی خدا برای فرماندهی تعیین شده است. اشموئیل گفت: چهار پایان تو اکنون در راه دهکده رو به باغ پدرت روانه‌اند، ولی من تو را برای کاری بزرگ دعوت می‌کنم و آن، فرماندهی لشکر است. بنی‌اسرائیل برای فرمانده لشکر، امتیازاتی مانند نسب و ثروت می‌خواستند، ولی هیچ‌کدام در طالوت نبود. بنابراین از این انتصاب تعجب کردند. پیامبر خدا گفت: خداوند شخصی را امیر شما کرده که به خاطر نیروی جسمی و روحی خود شایسته فرماندهی و رهبری است.

طالوت برای جنگ با دشمن آماده شد و لشکر به راه افتاد. او می‌دانست که پیروزی هر جمعیتی، به انضباط و ایمان سربازان و اطاعت از فرمانده بستگی دارد. او می‌خواست بداند که سربازان وی تا چه اندازه

از فرمان او اطاعت می‌کنند، به ویژه سربازانی که با تردید و دودلی فرماندهی و رهبری او را پذیرفته بودند.

او مأمور شد که به فرمان خدا، آن‌ها را امتحان کند. طالوت به سربازان خبر داد که به زودی به نهر آبی می‌رسند و با وجود تشنگی باید مقاومت کنند و از آن، جز اندکی ننوشند. تا روشن شود آیا این سربازان که می‌خواهند در برابر شمشیر دشمن بایستند، می‌توانند چند لحظه تشنگی را تحمل کنند یا نه.

به دلیل راه‌پیمایی در زیر آفتاب، لشکر طالوت تشنه شده بودند. همین که چشم آن‌ها به نهر آب افتاد، با خوشحالی و به سرعت خود را به آن رساندند و سیراب شدند. تنها عده‌ای اندک بر سر پیمان خود باقی ماندند. طالوت متوجه شد که لشکر او از اکثریتی بی‌اراده و سست و از اقلیتی با ایمان تشکیل شده است. ازاین‌رو، اکثریت بی‌انضباط و نافرمان را رها کرد و با یاران اندک، ولی با ایمان خود به سوی میدان نبرد تاخت. هنگامی که کثرت دشمنان را دیدند، فکر نمی‌کردند در مقابل انبوه دشمنان پیروز شوند. گفتند: ما توانایی رویارویی با این همه سرباز را نداریم. ولی چون ایمانشان راسخ بود و به قیامت یقین داشتند و دل‌هایشان سرشار از محبت خدا بود، به خدا توکل کردند و از زیادی دشمن و از کمی تعداد خود نهراسیدند. آنان با کمال شجاعت به طالوت گفتند: تو هر چه صلاح می‌دانی انجام ده و فرمان بده. ما با همین عده اندک، با آنان خواهیم جنگید. وقتی فرمان جهاد صادر شد، جالوت که فرمانده دشمن بود، مبارز طلبید. نوجوان کم سن و سالی به نام داوود، با

فلاخنی که داشت، سنگی را با مهارت کامل به سوی جالوت پرتاب کرد که بر پیشانی او برخورد کرد. جالوت، در میان وحشت یاران خود، به زمین افتاد و کشته شد.

با کشته شدن جالوت، ترس و هراس عجیبی در دل سپاهیان او افتاد و سرانجام، از برابر صفوف لشکر طالوت فرار کردند.⁽¹⁾

امتحان امت در غیاب رهبر

در برابر هر حرکت و جنبش و انقلاب الهی، جنبش‌های ضد الهی نیز پیدا می‌شود تا دست‌آوردهای آن انقلاب الهی را نابود کند. از سوی دیگر، حفظ یک دستاورد. همواره از به دست آوردن آن مشکل‌تر است و امت‌ها هم‌چنان که در اصل ایجاد نظام الهی پیرو رهبر الهی‌اند، در حفظ و تداوم آن نیز نباید از رهبری الهی جدا شوند، در غیر این صورت، انسان‌های گرگ صفت دستاوردهای آنان را خواهند درید.

موسی علیه‌السلام در حالی که برادر خود هارون را در میان قوم خود گذاشت، برای گرفتن احکام تورات به کوه طور می‌رفت و گروهی از یاران خود را نیز می‌برد. آن روز، شوق مناجات با پروردگار چنان در دل موسی شعله‌ور بود که سر از پا نمی‌شناخت. حتی خوردن و آشامیدن و استراحت را در این راه فراموش کرد و به سرعت به راه افتاد و پیش از دیگران به میعادگاه رسید.

خطاب رسید: ای موسی چه چیز سبب شد که پیش از قومت آمدی و عجله کردی؟ او پاسخ داد: عشق به مناجات و شنیدن وحی، مرا وادار کرد که زودتر بیایم.

جذبه عشق و عاشقی به حدی موسی را گرفت که مناجات او با خدای خود از سی شب به چهل شب کشیده شد.

موسی به دور از قوم خود، مشغول مناجات بود، ولی در قوم بنی‌اسرائیل چه گذشت؟

شخصی به نام سامری، از زیور آلات و طلاهایی که معبود دنیا پرستان و مورد توجه عوام بود، گوساله‌ای ساخت و به گونه‌ای آن را در مسیر حرکت باد قرار داد تا صداهایی از آن برخیزد. او با سوء استفاده از نبود رهبر در میان امت و غیبت موسی علیه‌السلام و با انگشت گذاشتن بر ضعف‌های قوم بنی‌اسرائیل، برنامه ضد توحیدی خود را ماهرانه تنظیم کرد.

هارون وقتی این صحنه را دید، گفت: شما مردم در آزمایش و امتحان سخت از طرف خداوند قرار دارید. فریب نخورید و از راه توحید منحرف نشوید. خدای شما، همان خداوند بخشنده است که این همه نعمت به شما بخشیده است. برده بودید، شما را آزاد کرد؛ اسیر بودید، رهایی‌تان بخشید؛ گمراه بودید، هدایت‌تان کرد؛ پراکنده بودید، در سایه رهبری مردی آسمانی شما را جمع و متحد کرد؛ جاهل و گمراه بودید، نور علم بر شما افکند و... . مگر فراموش کردید که برادرم مرا جانشین خود کرده است؟ پس اطاعتم کنید، چرا پیمان‌شکنی می‌کنید؟ ...

بنی‌اسرائیل به لجاجت خود ادامه دادند و دلایل و منطق نیرومند هارون را گوش نکردند و گفتند: ما تا آمدن موسی، گوساله را پرستش خواهیم کرد. به این ترتیب، آنان نه حرف پیامبر خود را گوش کردند و نه سخنان جانشین او را.

هارون با اقلیتی در حدود دوازده نفر از مؤمنان که ثابت قدم ماندند، از مردمی که گوساله‌پرست شده بودند، جدا شد.

موسی علیه‌السلام در میعادگاه بود که وحی نازل شد. خداوند فرمود: ما قوم تو را بعد از تو آزمایش کردیم، ولی از عهده امتحان برنیامدند و سامری آنان را گمراه کرد.

موسی با شنیدن این سخن برآشفت. شاید به خود می‌گفت: سالیان دراز خون‌دل خوردم، با هرگونه خطر روبه‌رو شدم تا این مردم به توحید روی آورند، ولی افسوس که با چند روز غیبت من، زحماتم بر باد رفت! او بی‌درنگ، خشمگین و اندوهناک به سوی قوم خود برگشت. هنگامی که چشم او به صحنه گوساله‌پرستی افتاد، فریاد برآورد: ای قوم من! مگر پرودگار شما، وعده نیکویی به شما نداد؟ این وعده، وعده نزول تورات و نجات از فرعون بود. آیا غیبت من به طول انجامید؟ گرچه زمان بازگشت من از سی روز تا چهل روز به تأخیر افتاد، این زمانی نیست که طولانی باشد، آیا شما نتوانستید در این مدت کوتاه خود را حفظ کنید؟

بنی اسرائیل که خود را در برابر اعتراض شدید موسی علیه‌السلام دیدند و متوجه شدند به راستی کار بسیار بدی انجام داده‌اند، در مقام عذرخواهی و عذرتراشی برآمدند و گفتند: ما از وعده تو به میل و اراده خود تخلف

نکردیم، ولی زینت آلات فرعونیان به همراه ما بود که سامری با آن ما را فریفت و سفارش‌های تو را فراموش کردیم.

قافله عشق در کربلا و امتحانات الهی

اشاره

کربلا، عالی‌ترین صحنه‌های آزمایش و بلاست؛ آزمایشی که بالاتر از امتحان و ابتلای ابراهیم علیه‌السلام بود، زیرا اگر او می‌خواست از یک فرزند خویش بگذرد، سیدالشهدا علیه‌السلام از همه فرزندان، برادران و یاران خود گذشت و در برابر دیدگان خویش، تقدیم خدا کرد و راضی به رضای حق شد.

قافله‌ای که از مدینه به مکه و از آنجا به کربلا رهسپار شد، آماج سخت‌ترین امتحان‌ها قرار گرفت، ولی هیچ کدام از سختی‌ها و ابتلائات مانع آن نشد که عشق به لقای پروردگار و انجام تکلیف الهی فراموش شود. امام چنان امتحان شد که حتی تصور آن، نه تنها برای افراد عادی، بلکه برای انسان‌های بزرگ آن جامعه نیز سخت و ترسناک بود. در این امتحان، نه تنها مکه و مدینه و کوفه و بصره و شام، بلکه همه تاریخ بشریت به وسعت خود، به بوته آزمایش سپرده شد.

فرزند فاطمه علیهاالسلام به سوی انجام تکلیف الهی قدم برمی‌داشت و جز به خواست خدا و وظیفه شرعی خویش به چیزی نمی‌اندیشید. او در حالی قدم به وادی عشق و شهادت گذاشت که مدعیان زیادی ادعای نجات اسلام از دست بنی‌امیه را کردند و با وجود وجهه خاصی که نزد مسلمانان داشتند، هر کدام به کنج خلوتی رفتند و سر در لاک زندگی فرومایه این جهانی فرو بردند و یا به تماشای صحنه‌ای نشستند که در

آن، سر حق و حقیقت و شرافت و انسانیت از تن جدا شد. ولی امام حسین علیه‌السلام هرگز از سخت‌ترین آزمایش‌ها ترسی به دل راه نداد. او شهادت همه فرزندان و اسارت زنان و دختران اهل بیت عصمت و طهارت را می‌دید و فریاد می‌کشید که مرگ نزد من، هم‌چون زینت و گردن‌بندی است بر سینه دختران. و تا آخرین لحظات عمر خویش، هرگز ظلم و ستم و بی‌عدالتی را تأیید و امضا نکرد.

اینک به نمونه‌هایی از امتحانات گوناگون که در مسیر حرکت قافله عشق و حقیقت رخ داده و نتایج مختلفی به همراه داشته است، می‌پردازیم:

الف) حرّ و تشنگی

قافله امام علیه‌السلام از منزل شراف عبور کرد و هنگام ظهر زیر گرمای طاقت‌فرسای آفتاب به راه خود ادامه داد. ناگاه یکی از یاران امام تکبیر گفت. امام علت را جویا شد. او گفت: نخلستانی به چشمم رسید... ولی آن چه او دیده بود، نخلستان نبود، بلکه سپاهیان حرّ بن یزید ریاحی بود. امام وقتی آثار تشنگی را در آنان دید، به جوانان بنی‌هاشم دستور داد، سیرابشان کنند.

حرّ و یاران او و هم‌چنین اسبانشان سیراب شدند. آری، سیدالشهدا که شهید تشنه لب تاریخ است و به دست همین افراد کشته خواهد شد، دشمنان خویش را سیراب می‌کند و در رویارویی با دشمنان قسم خورده خویش اصول انسانی را رعایت می‌کند و یا بهتر بگوییم، اصل انسانی پایه‌گذاری می‌کند تا سرمشق تاریخ بشریت شود و انسان‌های هر عصر

بدانند که هدف، وسیله را توجیه نمی‌کند. او به چشم خود دید که چگونه پدرش آب بر روی دشمن در صفین نبست و چگونه با دشمن و اسیر خود مدارا کرد. کسی از سپاهیان حرّ تشنه نماند، حتی علی بن معان که آخرین نفر از لشکر حرّ بود و عقب افتاده بود، از راه رسید و آب خواست. تشنگی و عطش چنان بر او غلبه کرده بود که وقتی مشک آب را به او دادند، از شدت عطش نتوانست آب بنوشد. امام برخاست و با دست خویش لب مشک را گرفت و او را سیراب کرد. و این چنین بود امتحان قافله‌ای که خود، چند روز بعد گرفتار همین افراد شدند و آنان آب را، حتی بر کودکان و زنان نیز بستند.

ب) آزمایش حرّ و توبه و بازگشت

آنان که در امتحان الهی موفق نمی‌شوند، گرفتار چنگال وهم و خیالات واهی‌اند، دنیا و زرق وبرق آن و مظاهر زودگذرش پرده بر روی عقل می‌کشد و آدمی را گرفتار وهم و برآوردن آرزوهای آن می‌کند:

در جنگ عقل و وهم، اگر عقل به اسارت وهم درآمد، اندیشه‌های باطل، عرصه نفس را پر می‌کند و انسان در طغیان این اندیشه‌های واهی با کوردلی حرکت می‌کند.⁽¹⁾

حّر وقتی با فرزند زهرا علیهاالسلام روبه‌رو شد، اضطرابی سخت در جان او رخنه کرد؛ «آیا با او بجنگم و هم‌چنان سردار سپاه باشم و آخرت را برباد دهم؟.... یا به یاری او بشتابم و سعادت ابدی را به چنگ آورم؟»

او در کشاکش عقل و نفس،خواهش نفس و وهم را کنار گذاشت و تصمیم به بازگشت و توبه گرفت و در امتحان الهی موفق شد. حّر رو به عمربن سعد کرد وگفت: آیا به‌راستی می‌خواهید با حسین بن علی بجنگید؟

عمربن سعد گفت: آری، به خدا سوگند، جنگی با ایشان خواهیم کرد که کم‌ترین رویداد آن، جداشدن سرها و قطع شدن دست‌ها باشد. حّر برگشت واز لشکر کنار کشید و به اندیشه فرو رفت. سرانجام تصمیم خود را گرفت واز قدرت و ریاست و امکاناتی که در اختیارش بود، چشم پوشید... وقتی به سمت سپاه امام می‌رفت، مهاجربن اوس او را بسیار نگران دید. افراد دیگری هم کنار حّر بودند، متوجه شدند که او اندیشه‌ای درسر دارد. او را به ماندن تشویق کردند، ولی، ندای الرحیل دردل حّر طنین انداز شده بود.

حر گفت: به خدا سوگند من امروز خود را در میان بهشت و جهنم می‌بینم و به خدا قسم هیچ چیز را بر بهشت ترجیح نخواهم داد، اگرچه در این راه قطعه قطعه شده، یا در آتش سوخته باشم.

حّر فرزند خود را نیز همراه برد. ابتدا فرزندش را برای جانبازی به میدان فرستاد. وقتی فرزندش به شهادت رسید، حمد و سپاس خدا را به جای آورد که عزیز دلش را در رکاب فرزند پیامبر فرستاد و از امتحان تقدیم فرزند خویش در راه خدا سربلند بیرون آمد. پس خود، بار سفر بست و به میدان نبرد رفت و پس از فداکاری زیاد به شهادت رسید. امام بر بالین حّر شتافت و برای او اشک ریخت.

ج) واماندگان از قافله و حرمان ابدی

قافله عشق به سمت کربلا و محل عروج عاشقان خدا در حرکت بود، ولی هنوز باید حجت بر همگان تمام شود و یکی پس از دیگری امتحان شوند. اگر عده‌ای هم‌چون حّر توفیق یافتند و در لحظات آخر به صف حق پیوستند، عده‌ای هم بودند که در امتحان حق‌تعالی مردود شدند و عبیداللّه بن حُرّ و عمرو بن قیس از این جمله‌اند.

امام علیه‌السلام اطلاع یافت که عبیداللّه بن حّرجعفی در منزل بنی مقاتل اقامت دارد. حجاج بن مسروق را نزد وی فرستاد.

حجاج گفت: ای فرزند حر! هدیه‌ای گران‌بها و ارمغانی پر ارج برای تو آورده‌ام. امام تو را به یاری می‌طلبد. به او بپیوند تا رستگار و سعادتمند شوی.

عبیداللّه بن حرّ گفت: به خدا سوگند، بیشتر مردم کوفه را دیدم که برای سرکوبی او آماده‌اند. او در این جنگ کشته خواهد شد و من نمی‌توانم او را کمک کنم، بهتر است همدیگر را نبینیم.

حجاج بازگشت و پاسخ او را رساند. امام خود با چند تن به نزد او آمد و او از امام استقبال نمود.

خود می‌گوید: چون چشمم به حضرت افتاد، چنان زیبا بود که در دوران عمرم کسی به زیبایی او ندیده بودم. هرگز فراموش نمی‌کنم که وقتی حرکت می‌کرد، چند کودک دور او را گرفته بودند.

امام فرمود: تو در عمر خود گناهان زیادی مرتکب شده‌ای، آیا می‌خواهی توبه کنی و پاک شوی؟

عبیداللّه: چگونه توبه کنم؟

امام: فرزند دختر پیامبرت را یاری کن و در التزام رکاب وی با دشمنان او بجنگ.

عبیداللّه: به خدا می‌دانم هر کسی از تو فرمان برد، خوش‌بخت خواهد شد، ولی مرا معاف دار؛ زیرا من از مرگ سخت گریزانم، ولی بهترین اسبم را تقدیم شما می‌کنم.

امام: حال که در راه ما از نثار جان خودداری می‌کنی، ما نیز نه به تو نیاز داریم نه به اسب تو؛ زیرا من از افراد گمراه نیرو و کمک نمی‌خواهم. ولی نصیحتی به تو دارم و آن این‌که، تا می‌توانی به جایی دوردست برو، تا صدای استغاثه ما را نشنوی و جنگ را نبینی. به خدا سوگند، اگر صدای ما به گوش کسی برسد و به یاری ما نشتابد، در آتش جهنم خواهد سوخت.

عبیداللّه از سخنان امام پند نگرفت و سرانجام در آزمون ماندن با ذلت و یا رفتن با عزت، ماندن را برگزید. پس از واقعه کربلا او متوجه شد که چه فیض بزرگی را از دست داده است، ولی جز افسوس چاره‌ای نداشت. او تا آخر عمر در ندامت و حسرت بود و گاهی می‌گفت: آه از حسرت و تأسف سنگین که تا زنده‌ام در میان سینه و گلویم در حرکت است و بی‌قرارم کرده است. آن‌گاه که حسین بر اهل نفاق و ستم پیشگان، از مثل من یاری می‌طلبید؛ آن‌گاه که حسین می‌خواست برای برانداختن اهل گمراهی و نفاق به یاری‌اش بشتابم؛ آری، اگر آن روز از راه جان، یاری می‌نمودم، در روز قیامت به شرافتی بس بزرگ نایل

می‌شدم.⁽¹⁾

عمر بن قیس مشرقی، فرد دیگری بود که از سعادت شهادت محروم ماند. او در همان منزلی که امام با عبیداللّه ملاقات کرد، به همراه پسر عموی خویش به دیدار امام شتافت.

امام: آیا برای یاری من آمده‌اید؟

گفتند: نه، زیرا ما زن و فرزندان و دارایی زیادی داریم و نمی‌دانیم سرنوشت شما چه خواهد شد.

امام: از این منطقه دور شوید تا صدای استغاثه من به گوش شما نرسد؛ زیرا اگر برسد ولی به استغاثه ما جواب مثبت ندهید و به فریاد ما نرسید، خداوند شما را با ذلت تمام در جهنم سرنگون خواهد کرد.

عمرو از عذاب الهی سخت بیمناک شد و پس از آن که تحت تأثیر سخنان امام قرار گرفت، از پسر عموی خود «مالک» جدا شد و به یاران امام پیوست، ولی هنوز دل از دنیا و تعلقات آن نکنده بود و رسوبات دنیا در کنج دلش لانه کرده بود. بنابراین، شرط کرد، من تا آنجا از تو دفاع خواهم کرد که دفاع من به حال شما مفید و در سرنوشت پیروزی شما مؤثر باشد و در غیر این صورت در جدایی از شما آزاد خواهم بود، اما هم این بیعت مشروط را از وی پذیرفت. عمرو در آخرین ساعات زندگی امام و هنگامی که استغاثه امام را می‌شنید و یاران او یکی پس از

دیگری به خاک و خون می‌غلتیدند، بر اسب تندرو خود سوار شد و از معرکه جهاد و شهادت گریخت.

آری، تن او با اصحاب عاشورا همراه بود، ولی جان و روحش هنوز در تعلقات دنیا پرسه می‌زد. او با امام شرط کرده بود که در شرایط سخت عقب بکشد. ازاین‌رو، عبادت مشروط او را از رستگاری و فوز عظما محروم کرد:⁽¹⁾

تو بندگی چو گدایان به شرط مزد مکن***که خواجه خود روش بنده پروری داند

د) مناظره عقل و عشق

زهیر بن قین به همراه کاروان دیگری که از حج برمی‌گشتند، به سمت کوفه در حرکت بود. او و همراهانش مایل نبودند همراه قافله امام در یک منزل فرود آیند. آن‌گاه که قافله امام حرکت می‌کرد، آنان توقف می‌کردند و زمانی که امام می‌ایستاد، آنان به راه می‌افتادند. در یکی از منازل به ناچار دو قافله با هم فرود آمدند و خیمه زدند. زهیر با دوستان خود مشغول خوردن غذا بود که پیک امام از راه رسید و گفت که امام زهیر را می‌خواند. زهیر با شنیدن این سخن مبهوت و متحیر ماند. دست از غذا کشید. سکوت عجیبی خیمه را فرا گرفت.

همسر زهیر فریاد زد: سبحان اللّه! فرزند رسول خدا دعوتت می‌کند و تو کوتاهی می‌کنی؟!

غلغله عجیبی در جان و دل زهیر موج زد. او در معرض امتحان بزرگی قرار گرفته بود؛ دنیا یا آخرت؛ یاری حق یا نظاره نابودی حق؛ فرزند رسول خدا یا یزید؟! ... کدام را باید انتخاب کرد؟

عقل معاش می‌گوید: بمان و همراه کاروان به شهر و دیارت برگرد و زندگی راحتی در پیش گیر. ولی عشق می‌گوید: حسین، باطن کعبه است، رهایش نکن تا حجت مقبول افتد. بدون حبّ او کعبه جز مشتی سنگ و گل چیزی نیست. عقل معاش می‌گوید: حفظ جان کن که شیرین است. عشق می‌گوید: جان باختن در رکاب فرزند فاطمه گواراتر و...

او در کشاکش نبرد درون خویش، از کمک همسر فداکار و دانای خویش نیز بهره برد. از خیمه خارج شد. شمیم دلنواز سخنان ولی خدا چنان بر جان و دل او نشست که همه تعلقات دنیا، زن و همسر و ثروت را در همان منزل از دل کند و دل به دلدار خویش داد و رهسپار شد.

در شب عاشورا که شب سخت و سرنوشت‌سازی بود، امام در جمع اصحاب فرمود:

من یارانی با وفاتر از شما سراغ ندارم، ولی این قوم از ما دست‌بردار نیست و کار ما به جنگ خواهد کشید. من شما را در رفتن آزاد گذاشتم.

در این هنگام، زهیر برخاست و گفت: سوگند به خدا، دوست دارم کشته شوم، سپس زنده شوم و دوباره کشته شوم تا هزار بار. و خدای عزوجل به وسیله من مرگ را از تو و از جوانان هاشمی دفع کند.

آری، او با سخنان خود در امتحان بزرگی پیروز شد و در فردای آن شب، در نبرد عاشوراییان، شجاعانه به دشمن حمله کرد. بعد از مدتی جنگ، از میدان کارزار برگشت تا برای آخرین بار چهره تابناک امام را ببیند. وقتی نزد امام آمد، گفت: جانم به فدای تو باد که هدایت یافت و رستگار شد. امروز جدت پیامبر، حسن، علی مرتضی، جعفر طیار و حمزه را ملاقات می‌کنم.

آن‌گاه به دشمن حمله برد تا به شهادت رسید. امام بر بالین او حاضر شد و فرمود: خدا تو را رحمت و قاتلت را لعنت کند.

ه) شب عاشورا و آخرین آزمایش عاشوراییان

امام در زمان‌های مختلف، شهادت یاران خود را اعلام کرده و به یاران خود اجازه برگشت داده و بیعت از آنان برداشته بود. در شب عاشورا و برای آخرین بار نیز این موضوع را مطرح کرد و فرمود:

«قد قَرُبَ الموعد»؛

هنگام شهادت فرا رسیده است و من بیعت خود را از شما برداشتم، از تاریکی شب استفاده کنید و راه شهر و دیار خویش را پیش گیرید.

این پیشنهاد، در واقع آخرین آزمایش از سوی حسین بن علی علیه‌السلامبود و نتیجه این آزمایش، واکنش یاران او بود. هر یک با بیان خاص خویش، وفاداری و استقامت خود را اعلام کردند و بدین گونه از این آزمایش رو سفید و سرافراز بیرون آمدند.

نخستین کسی که پس از امام علیه‌السلام لب به سخن گشود، برادرش عباس بن علی علیه‌السلام بود. او فرمود: خدا چنین روزی را نیاورد که ما تو را بگذاریم و به سوی شهر خود برگردیم.

سپس دیگر افراد بنی‌هاشم به دنبال گفتار ابوالفضل علیه‌السلام سخن گفتند. آن گاه امام نگاهی به فرزندان عقیل کرد و فرمود: کشته شدن مسلم برای شما بس است. من به شما اجازه دادم بروید.

آنان در پاسخ گفتند: اگر از ما سؤال شود که چرا دست از مولا و پیشوای خود برداشتید، چه بگوییم؟ نه، به خدا سوگند، هیچ گاه چنین کاری را نخواهیم کرد، بلکه ثروت و جان و فرزندانمان را فدای راه تو می‌کنیم و تا آخرین مرحله در رکاب تو خواهیم جنگید.

سپس مسلم بن عوسجه برخاست و گفت: ما چگونه دست از یاری تو برداریم؟ در این صورت در پیشگاه خدا چه عذری خواهیم داشت؟ به

خدا سوگند، من از تو جدا نمی‌شوم تا با نیزه خود سینه دشمنان تو را بشکافم و تا شمشیر در دست من است، با آنان بجنگم و اگر هیچ سلاحی نداشتم، با سنگ و کلوخ به جنگشان می‌روم تا جان به جان‌آفرین تسلیم کنم.

سعد بن عبداللّه گفت: به خدا سوگند، ما دست از یاری برنمی‌داریم تا در پیشگاه خداوند ثابت کنیم که حق پیامبر را درباره تو مراعات کردیم. به خدا سوگند، اگر بدانم که هفتاد مرتبه کشته می‌شوم و بدنم را آتش زده و خاکسترم را زنده می‌کنند، باز هم هرگز دست از یاری تو بر نمی‌دارم و...

زهیر بن قین گفت: یا بن رسول اللّه! به خدا سوگند، دوست داشتم که در راه حمایت تو هزار بار کشته و زنده شوم و دوباره کشته شوم و باز آرزو داشتم که با کشته شدن من، تو و یا یکی از این جوانان هاشمی از مرگ نجات می‌یافتند.

در همین لحظه، خبر اسارت فرزند محمد بن بشیر حضرمی به پدر رسید. امام فرمود: تو آزاد هستی، برو و برای آزادی فرزندت تلاش کن.

محمد بن بشیر گفت: به خدا سوگند، من هیچ گاه دست از تو بر نمی‌دارم! درندگان بیابان‌ها مرا قطعه قطعه کنند و طعمه خویش قرار دهند، اگر دست از تو بردارم.

آن‌گاه که امام واکنش یاران خود را دید، دعایشان کرد و فرمود: همه ما، حتی قاسم و بچه شیرخوارم نیز کشته خواهند شد.

همه یاران با شنیدن این جمله، سپاس خدا را به جای آوردند و امام

جایگاه آنان را در بهشت نشانشان داد.⁽¹⁾

نمونه های عینی امتحان الهی در هشت سال دفاع مقدس

دوران هشت سال دفاع مقدس ایران در برابر تهاجم همه جانبه دشمنان انقلاب و اسلام، حرکت در همان مسیری بود که ابا عبداللّه الحسین علیه‌السلامترسیم کرده است. به جرئت می‌توان گفت که کمتر دوران و جنگی مانند دوران دفاع مقدس به قیام و دفاع امام حسین علیه‌السلامشبیه است. صحنه‌های حماسه، شهادت‌طلبی و نثار جان و مال در این دوران قابل شمارش نیست. معنویت و درس‌های عالی از شرافت انسانی و قرب معنوی به اندازه‌ای است که با گفتن و شنیدن و نوشتن تمام نمی‌شود.

امام خمینی رحمه‌الله که سلسله جنبان این حرکت بود، جبهه‌های جنگ و دفاع را «دانشگاه» نامید؛ مفهوم این تعبیر این است که هر کدام از رزمندگان اسلام و شهدای گران‌قدر، مدرسه ایثار، تواضع و از خودگذشتگی دایر کردند و این چیزی است که در هیچ دانشگاهی تدریس نمی‌شود. هر چند دوران جبهه و جنگ تمام شده است، ولی برای نسل جدید، مطالعه و یادگیری آن حقایق ضروری است. اینک به چند مورد و نمونه از امتحان الهی در دوران دفاع مقدس بسنده می‌کنیم:

خروش اروند و امتحانی سخت

قرار بود معبری از اروند باز کنیم؛ دشمن داخل اروند را نیز مین کاشته بود. سر شب به آب زدیم، انواع مختلف مین‌های درشت و ریز در آب بودند. بعضی از آن‌ها بد قلق بودند و اشک آدم را در می‌آوردند.

شنیده بودم اروند، کوسه دارد. تمام مدت در آب به فکر کوسه بودم. ساعت دو بعد از نیم شب بود که توانستیم معبر بزرگی را پاک‌سازی کنیم. سرعت آب بیش از پنجاه کیلومتر در ساعت بود. اگر یک لحظه غفلت می‌کردیم معلوم نبود سر از کجا در می‌آوردیم. کارمان که تمام شد، رفتیم به طرف سدّ اروند. برای عبور نیروها از اروند باید طنابی از این طرف تا آن طرف می‌بستیم. دوباره به طرف معبر برگشتیم. بچه‌های غواص به سرعت دست به کار شدند تا طناب‌ها را ببندند. سه رشته طناب محکم به هم بافته بود. یک سر طناب را این طرف آب محکم کردیم. سر دیگرش را غواص‌ها به آن سوی اروند بردند. کار بستن طناب به قدری سریع انجام شد که خودمان هم باور نمی‌کردیم. زمان زیادی تا عملیات باقی نمانده بود. نیروهای رزمنده، خروشان‌تر از اروند در انتظار رمز عملیات بودند. چند نفر غواص رفتند تا کمین‌های دشمن را خفه کنند. سکوت و آرامش همه جا را فرا گرفته بود. دستمان به طناب بود، طناب تکان خورد، فهمیدیم موفق شده‌اند.

رمز عملیات از بی‌سیم شنیده شد؛ گویا نوید رها شدن و پرواز بود. امواج نیروها در کنار اروند در خروش بود، به آب زدیم. طناب، حبل المتین ما شده بود. من که با طناب چند بار از آب گذشته بودم، برایم مشکلی نبود، ولی برای خیلی‌ها سخت بود. به دلیل زیادی نیروها، طناب به زیر آب رفته بود.

نیمی از عرض اروند را رد کرده بودیم که عطسه یکی از نیروها، سیل رگبار دشمن را متوجه ما کرد. دشمن دقیقا نفهمیده بود چه خبر است، ولی کورکورانه سطح رودخانه را زیر رگبار گرفته بود، آشوب و

اضطراب تنم را لرزاند، برگشتم، دیدم پشت سری‌ام تیر خورده، ولی دستش هنوز به طناب بود. یک نفر دیگر هم گلوله خورد. ناخواسته فریادش بلند شد. آتش دشمن هم شدت گرفت، صفیر گلوله‌هایی که از بیخ گوشم می‌گذشت، در دهلیز گوشم خال می‌انداخت. نگرانی‌ام بیشتر می‌شد، ترسم از عاقبت عملیات بود. منوری در سیاهی شب همه جا را روشن کرد. سرم را بردم زیر آب. منور که فرو مرد، دلم کمی آرام گرفت. حالا آتش دشمن بیشتر شده بود. مستقیم به سطح آب می‌زد، هر از چند گاه یک نفر تیر می‌خورد. بچه‌ها برای این‌که صدایشان در نیاید وقتی تیر می‌خورند، می‌رفتند زیر آب. آن که جلوی من حرکت می‌کرد، تیر به شکمش خورد، صدای خفه‌ای ازش شنیدم، خودم را رساندم بهش. سرش را برد زیر آب، چند لحظه بعد آمد بیرون، رو به من کرد و گفت: تو را به چهارده معصوم قسمت می‌دهم، مرا هل بده زیر آب، نگذار صدایم در بیاید!

گفتم: نه، نمی‌توانم.

دوباره التماس کرد تا مبادا از شدت درد فریاد بکشد و عملیات لو برود. اشک در چشم‌هایم جمع شد. بغض تا بیخ گلویم بالا آمد. از آن همه ایثار، تنم لرزید. بغلش کردم و صورتش را بوسیدم. شکمش پاره شده بود و از شدت درد به خود می‌پیچید. برای این‌که صدایش در نیاید، زبانش را گاز می‌گرفت. طناب را رها کرد و سرش را برد زیر آب، ولی جریان تند آب او را همراه خود برد؛ خیره، نگاهم را دوخته بودم به جایی که تا چند لحظه پیش دست در طناب داشت. ولی او نبود، خودش

را به امواج خروشان اروند سپرده بود. سبک‌تر از نسیم و زیباتر از گل؛ او دیگر به دریا رسیده بود.

دشمن متوجه طناب شد و آن را قطع کرد،در حالی که پنج متری بیشتر تا آن سوی رودخانه فاصله نداشتیم. طناب که بریده شد، امید ما هم از رفتن به آن سوی اروند قطع شد. به هر سختی بود، طناب را رها نکردم، بقیه هم چنگشان به طناب بود. پسر خاله‌ام، قهرمان، هم مثل من در میان اروند گرفتار بود. دو متر بیشتر از من فاصله نداشت. به هر زحمتی بود خودم را به او رساندم، هم سنش بیشتر از من بود و هم جثه‌اش قوی‌تر. مرا دلداری می‌داد، ولی من خودم را برای شهادت آماده کرده بودم، همین طور که با من حرف می‌زد، آخ گفت و دیگر صدایی از او بلند نشد. فشار آب زیاد بود، نتوانستم خودم را به او برسانم، دیدم که دستش شل شد و طناب را رها کرد، حتی نتوانستم در آغوشش بکشم. او دیگر نبود و به همراه موج‌ها رفته بود. بغضم ترکید، سرم را زیر آب بردم وهای‌های گریه کردم. اشتیاق قهرمان را برای شهادت می‌دانستم. از شوق نیایش و ذکرش به صراحت دریافته بودم که آن سری است.⁽¹⁾

فصل پنجم: رمز موفقیت در آزمایش های الهی

1. صبر در امتحان

نخستین گام برای پیروزی در امتحان الهی، صبر و پایداری در راه حق و تحمل مشکلات است. قرآن در آیه 155 بقره به این حقیقت تصریح می‌کند و می‌فرماید:

و ما شما را با چیزی از ترس، گرسنگی و کاهش در مال‌ها و جان‌ها و میوه‌ها آزمایش می‌کنیم، و بشارت ده به صبرکنندگان.

هم‌چنین در آیه 186 سوره آل عمران می‌فرماید:

همه شما در اموال و جان‌های خود، آزمایش می‌شوید و از کسانی که پیش از شما به آن‌ها کتاب آسمانی داده شد و از مشرکان، سخنان آزاردهنده فراوان خواهید شنید و اگر استقامت کنید و تقوا پیشه سازید، شایسته‌تر است.

صبر در برابر همه نوع گرفتاری‌ها و امتحان‌ها از فضایل نفس آدمی است و در روایات نیز تأکید فراوان شده است؛ به گونه‌ای که یکی از مقامات مؤمنان، صبر در برابر مشکلات است؛ به ویژه باید توجه کرد، کسی که آزمایش شود و صبر کند، ثواب بیشتری خواهد داشت و بنا به فرموده امیرالمؤمنین علیه‌السلامهر مقدار آزمایش و مشکلات بزرگ‌تر باشد، ثواب و پاداش نیز بزرگ‌تر خواهد بود.⁽¹⁾

2. امید به آینده و پرهیز از یأس

در زندگی انسان تجربه‌های تلخ و شیرین وجود دارد؛ نه پیروزی باید انسان را مغرور کند و نه شکست او را ناامید سازد. شکست، مقدمه پیروزی و نردبان ترقی است. اگر انسان در رویارویی با ابتلائات، شکست خورد و از امتحان سرافراز بیرون نیامد، نباید امید به موفقیت را از دست بدهد؛ زیرا ناامیدی، نخستین پله شکست و سرخوردگی است. اگر ناامیدی خانه دل کسی را اشغال کرد، هم‌چون کشتی شکسته‌ای است که در تلاطم اقیانوس مانده و در دست امواج سهمگین دریا غرق می‌شود. امیرالمؤمنین علیه‌السلام از تزریق روحیه یأس و ناامیدی به شدت انتقاد می‌کند و می‌فرماید:

از کسانی مباش که در سلامتی مغرور و در گرفتاری ناامیدند.⁽¹⁾

هم‌چنین قرآن کریم ناامیدی را نشانه کفر و ناسپاسی می‌داند و می‌فرماید:

لا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکافِرُونَ (یوسف: 87)

از رحمت خدا مأیوس نشوید که از رحمت خدا جز قوم کافر مأیوس نمی‌شوند.

روح به معنای فرج و گشایش است⁽²⁾و خداوند وعده داده است که در هر سختی گشایش وجود دارد. بنابراین، اگر کسی در آزمونی ردّ شد، باید بیشتر تلاش کند و علت شکست را بشناسد تا بار دوم موفق شود و ناکامی‌ها را سیلی بیدار کننده بداند که او را از خواب غفلت بیدار می‌کند

و سرانجام این‌که آدمی به اندازه‌ای به رحمت پروردگار امیدوار باشد و از ناامیدی دوری کند که تصمیم گیرد که شکست را شکست دهد.

3. سپاس در آزمایش و ابتلا

بندگان مخلص خدا چنان تسلیم خواست الهی‌اند که نه تنها بر مصائب و گرفتاری‌ها صبر می‌کنند، بلکه در همه حال حمد و سپاس خدای را به جای می‌آورند. آنان همه چیز را از حق تعالی می‌دانند و زبان به کفر و شکوه نمی‌گشایند. ابا عبداللّه الحسین علیه‌السلام وقتی در کربلا با سیل عظیمی از مصیبت‌ها مواجه شد، فرمود:

هَوْنٌ عَلی ما نَزَلَ بی إنَّه بَعَینِ اللّه .⁽¹⁾

این مصیبت بر من آسان است؛ زیرا که خدا می‌بیند.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام به هنگام مواجهه با مصیبت و ابتلائات چنین می‌فرمود:

خدایا! سپاس تو راست بر آن چه می‌گیری و عطا می‌فرمایی و شفا می‌دهی یا مبتلا می‌سازی؛ سپاسی که تو را رضایت بخش‌ترین، محبوب‌ترین و ممتازترین باشد.⁽²⁾

4. استمداد از نیروی ایمان و الطاف خدا

آدمی در امتحانات و مواجهه با سختی‌ها همواره باید به ایمان تکیه کند و از خداوند بخواهد درون سرگردانی و حیرت، راه مطمئن و صحیح را به او بنمایاند و اگر تصمیم گرفت که در مسیر خدا گام نهد، مطمئن باشد

که یاری خدا و الطاف او شامل حالش خواهد شد. خداوند در قرآن می‌فرماید:

وَ الَّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا (عنکبوت: 69)

آنان که در راه ما تلاش می‌کنند، حتما آنان را به راه خود هدایت خواهیم کرد.

5. عبرت از آزمایش شدگان

یکی از چیزهایی که موفقیت در امتحان‌های الهی را در پی دارد، عبرت از سرگذشت کسانی است که امتحان و آزمایش شده‌اند و راه نادرست را برگزیده‌اند و اکنون آن روش و مسلک برای دیگران آیینه عبرت است تا به آن راه نروند وگرنه دچار همان گرفتاری و نتایج شوم خواهند شد. در قرآن، آیات متعددی است که در آن خداوند از امت‌ها و ملت‌های گذشته یاد می‌کند و آن‌ها را عبرت کسانی می‌داند که دارای عقل و شعور باشند.

علی علیه‌السلام فرمود:

مردم! در سختی‌هایی که با آن روبه‌رو هستید و مشکلاتی که پشت سر گذاردید، درس‌های عبرت فراوان وجود دارد.⁽¹⁾

امام در کلامی دیگر می‌فرماید:

ای بندگان خدا، از غم و اندوه و سرگرمی‌های دنیا چشم برگیرید، زیرا شما به جدایی و دگرگونی‌های امور دنیایی یقین دارید و چونان دوست مهربانی که نصیحت‌گر و کوشا برای نجات رفیقش تلاش کند، خویشتن را از دنیا دور نگهدارید. و از آن چه برگذشتگان شما رفت عبرت گیرید که چگونه بند بند اعضای بدنشان از هم گسست، چشم و گوششان نابود شد، شرف و شکوهشان از خاطره‌ها محو گردید و همه

ناز و نعمت‌ها و رفاه‌ها و خوشی‌ها پایان گرفت، که نزدیکی فرزندان به دوری و از دست دادنشان و همدمی همسران به جدایی تبدیل شد.⁽¹⁾

بخش سوم: چگونگی پرداختن به مقوله امتحان در رسانه

اشاره

جایگاه بحث امتحان الهی در برنامه ریزی رسانه

رسانه‌های گوناگون مانند صدا و سیما، سینما، تئاتر و... نقش به سزایی در فرهنگ سازی جامعه دارند. در کشور ما تأثیر و نفوذ تلویزیون از سینما، تئاتر و دیگر رسانه‌ها بیشتر است. تنوع شبکه‌های سیما در سال‌های اخیر، نفوذ این رسانه را در مقایسه با دوره‌های قبل بیشتر و کارسازتر کرده است. از سوی دیگر، شبیخون و تهاجم فرهنگی دشمنان در قالب فیلم‌های سینمایی، ویدئویی و... به منظور مسخ ارزش‌های اسلامی و ملی بر کسی پوشیده نیست. تلاش و کوشش دشمنان همراه با ابداع پیشرفته‌ترین ابزارها و فن‌آوری‌های جدید و بهره‌گیری از بهترین و مؤثرترین روش‌ها روز به روز افزایش می‌یابد.

در چنین فضایی، آن‌چه چاره ساز است، استفاده از روش‌های جدید به جای روش‌های قدیمی و سنّتی برای مقابله فرهنگی با هجوم فرهنگی است. امروزه جنگ‌های نظامی و سلاح‌های گرم و آتشین، جای خود را به جنگ رسانه‌ها داده است. در این نوع جنگ، مفاهیم فرهنگی، اخلاقی، روانی، دینی و غیره در چند ثانیه و در دورترین نقطه جهان به گوش و چشم مخاطبان می‌رسد. بنابراین، موفقیت و پیروزی در گرو بهره‌گیری از شایسته‌ترین و بهترین روش‌های انتقال مفاهیم به مخاطبان است، زیرا با این روش می‌توان در برابر هجوم فرهنگی و اخلاقی، سدّ فرهنگی ایجاد

و از رخنه افکار فاسد و انحرافی دشمنان جلوگیری کرد.

سد فرهنگی به این معنا نیست که چشم و گوش مخاطبان در برابر سیل اطلاعاتی که از طریق اینترنت، روزنامه، مجلات، کتاب‌ها و غیره به سمت او سرازیر است، بسته باشد، بلکه به این معناست که با بهره‌گیری درست و با مطالعه بهترین و جدیدترین راه‌های ساخت برنامه‌ها، ذهن و روح مخاطب را با باورها و اعتقاداتی آشنا کرد تا مایه‌های مقاومت در درون او شکل گیرد؛ مقاومتی که او را در برابر انحرافات و تهاجم فرهنگی تقویت و در تشخیص اندیشه‌ها و اعمال باطل از اندیشه‌ها و اعمال حق کمک کند.

نقش تلویزیون در ایجاد این قابلیت و شکل‌دهی مناسب به آن انکارناپذیر و بی‌مانند است. برای نمونه، می‌توان از تأثیر تلویزیون، بعد از انقلاب اسلامی در شناسایی هویت رژیم‌اشغال‌گرصهیونیستی و افشای زوایای مختلف‌توطئه ونقشه‌های شوم آن درباره جهان اسلام و روشن‌گری برنامه‌های آن در افکار عمومی نام برد.

موضوع امتحان الهی و یا سنّت امتحان در زندگی انسان، بحثی اعتقادی و نظری است و نیازمند دقت و ظرافت خاصی است. ازاین‌رو، پرداختن به این بحث و پروراندن جنبه‌های عملی و کارکردی آن که در واقع نتایج مبحث نظری است، آسان نیست؛ زیرا پرداختن به مباحث نظری که جنبه فلسفی دارند، باید به گونه‌ای باشد که نه تنها مخاطبان را خسته نکند، بلکه جذابیت و تنوعات ویژه خود را داشته باشد. تجربه نشان داده است که طرح مباحث نظری محض در رسانه‌های جمعی، تنها برای گروه خاصی از افراد جامعه سودمند است و بخش گسترده‌ای از

مخاطبان که در واقع مخاطبان اصلی رسانه‌ها هستند، از آن بی‌بهره می‌مانند و یا کم بهره می‌گیرند. به این دلیل، باید از شیوه‌هایی بهره برد که بحث‌ها از حالت نظری و فلسفی خارج شود. باید از کارشناسان مربوط درخواست شود که آن را در قالب عبارات ساده، روان و همه فهم مطرح کنند. شیوه‌ها و راه کارهای فنی و علمی این مسئله توسط هنرمندان، برنامه سازان و کارشناسان محترم، به فرهنگ سازی عمومی خواهد انجامید.

بر این اساس به بعضی از نکات کلی اشاره می‌کنیم:

طرح این بحث، باورهای دینی مردم را به مبدأ و معاد تقویت و آنان را با بخش وسیعی از معارفی که در زیر مجموعه امتحان‌ها و ابتلائات مطرح است، آشنا خواهد کرد.

باور به این حقیقت که انسان همواره در معرض آزمون خداست و خداوند افراد گوناگون را با روش‌های گوناگون می‌آزماید، حس مسئولیت دینی را تقویت می‌کند و انسان را به مرحله‌ای از ایمان می‌رساند که خود را در برابر خداوند و مردم مسئول بداند. به همین دلیل، او همواره در گفتن، نوشتن، خوردن و آشامیدن، کسب درآمد، ایجاد رابطه با دیگران، نحوه برخورد با خانواده، چگونگی موضع‌گیری در برابر دشمن و دوست و حتی در نیّات و تصورات خود، تجدید نظر می‌کند و در نتیجه ناهنجاری‌های فردی و اجتماعی کاهش خواهد یافت.

تجربه ثابت کرده است که تکیه بر فرهنگ خودی و تبلیغ آن در رسانه، با استقبال فراوان مردم روبه‌رو می‌شود. استقبال از سریال‌های تاریخی و مذهبی شاهد این مدعاست. ادامه این روند عامل مهمی در جلوگیری از نفوذ فرهنگ بیگانه است. یکی از مؤثرترین برنامه‌های سیما در سال‌های اخیر که در معرفی چهره غرب موفق بود و پرده از چهره آن کنار زد، برنامه «سراب» بود. ساخت این گونه برنامه‌ها که درباره امتحان یا تهاجم فرهنگی است، باعث تقویت فرهنگ و باورهای خودی می‌شود و جوانان عزیز به خوبی نسبت خود را با فرهنگ بیگانه درک می‌کنند و از تقلید فرهنگ بیگانه پرهیز خواهند کرد.

معرفی قهرمانانی که در طول تاریخ، به ویژه در تاریخ معاصر در رویارویی با امتحان‌ها و ابتلائات سرافراز و موفق شده‌اند، معیارهای مناسب و موفقی را در اختیار نسل جدید می‌گذارد و حرکت آنان را در مسیر فضایل و کمالات آسان خواهد کرد.

پیشنهادهای عملی برای برنامه سازان و برنامه ریزان

مهم‌ترین پیشنهادها درباره این بخش را می‌توان به شرح زیر بیان کرد:

برخورد با ارباب رجوع و در بخشی دیگر مسئول و رئیس با برخورداری از مقام و پست و در بخشی دیگر... امتحان می‌شوند.

امتحان و آزمایش در عاشورا تهیه و پخش کرد و یا در چند برنامه منظم و پیوسته، درباه جنبه‌های مختلف این موضوع بحث و آن را بررسی کرد و با بیان شیوا و همه فهم و با استفاده از بهترین شیوه‌ها آن را بر دل مخاطب نشاند.

پرسش های مصاحبه با مردم

پرسش های کارشناسی

پیام های مجری (زیرنویس)

بعضی با «پول»، برخی با «شهرت»، بعضی با «مقام»، برخی با «فقر»، بعضی با «بی مهری»، برخی هم با «محبوبیت» و... بالاخره کسانی هم با «عشق و محبت».⁽¹⁾

رحمان شروع می‌شود یا همراه با نیّات شیطانی است. مواظب باش شیطان و نفس کلاهت را برندارند.⁽¹⁾

امتحان می‌گیرند. ما اکنون سر کلاس نشسته‌ایم!⁽¹⁾

تو از کدامین گروهی؟⁽³⁾

معرفی منابع برای مطالعه بیشتر

کتاب نامه