حلقه تدبیر ویژه نامه شوراهای اسلامی

مشخصات کتاب

حلقه تدبیر (ویژه نامه شوراهای اسلامی)

کد: 837

نویسنده: حسین بافکار

ناشر و تهیه کننده: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

لیتوگرافی: سروش مهر

چاپ و صحافی: نگارش

نوبت چاپ: اول / 1383

شمارگان: 1500

بها: 750 تومان

حق چاپ برای ناشر محفوظ است

نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پست الکترونیکی: Email: IRC@IRIB.COM

تلفن: 2935803 و 2910602 نمابر: 2933892

شابک: 9-60-8606-964ISBN: 964-8606-60-9

اشاره

فهرست مطالب

دیباچه................................................................................................................. 9

پیش‌گفتار.......................................................................................................... 11

فصل اول: سیمای شورا در اسلام......................................................................... 13

شورا و مشورت در لغت و اصطلاح................................................................ 13

شورا در ادبیات سیاسی.................................................................................. 14

شورا در مفهوم اسلامی.................................................................................. 15

اهداف کلی مشورت...................................................................................... 16

2.پیش‌گیری از خطرهای احتمالی.............................................................. 17

پیشینه تاریخی مشورت................................................................................... 18

اهمیت و ضرورت مشورت............................................................................ 25

الف) تبیین ویژگی‌های مؤمنان.............................................................. 27

ب) تأیید روش پیامبر اکرم................................................................... 28

ج) مشورت زن و شوهر در امور خانوادگی........................................... 30

د) گفتار و رفتار پیشوایان معصوم.......................................................... 31

فصل دوم: ویژگی‌های مشورت در اسلام............................................................. 33

الف) مرحله شور...................................................................................... 36

ب) مرحله عَزم......................................................................................... 36

ج) مرحله توکل........................................................................................ 37

الف) افراد مناسب برای مشورت................................................................ 39

یک ـ خردمند...................................................................................... 40

دو ـ پرهیزکار و درست‌کردار.............................................................. 41

سه ـ افراد خیرخواه.............................................................................. 42

چهار ـ دانا و کاردان........................................................................... 43

پنج ـ راز نگهدار.................................................................................. 44

شش ـ دور اندیش................................................................................ 44

هفت ـ با تجربه.................................................................................... 45

ب) افراد نامناسب برای مشورت................................................................ 46

یک ـ بخیل.......................................................................................... 47

دو ـ ترسو............................................................................................ 48

سه ـ حریص........................................................................................ 49

چهار ـ احمق....................................................................................... 50

پنج ـ دروغ‌گو...................................................................................... 51

فصل سوم: آثار مشورت در پرتو وحی و سیره معصومین علیهم‌السلام..................... 53

فصل چهارم: شوراها در قانون اساسی.................................................................. 70

جایگاه شورا................................................................................................. 70

انواع شورا و ساختار آن................................................................................. 71

چگونگی اجرای اصل شورا........................................................................... 74

اهداف شورا در قانون اساسی......................................................................... 77

ضوابط حاکم بر فعالیت شوراهای اسلامی....................................................... 81

فصل پنجم: آفات شورا....................................................................................... 86

فصل ششم: راهکارهای پیشنهادی....................................................................... 98

الف) اطلاع‌رسانی..................................................................................... 99

ب) اعتمادسازی..................................................................................... 101

ج) آموزش فرهنگ مشارکت.................................................................. 102

د) نظارت نهادهای مردمی و غیردولتی..................................................... 103

فصل هفتم: مشورت در ادب فارسی.................................................................. 112

تأثیر عقلِ ایمانی در مشورت............................................................... 112

مشورت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله................................................... 113

هدف مشورت................................................................................... 113

پوشاندن رأی از اغیار در مشورت....................................................... 114

مشورت؛ چگونه و با که؟................................................................... 115

پرهیز از پشیمانی................................................................................ 116

دو بیتی‌ها.......................................................................................... 116

دخالت ندادن افراد بخیل، ترسو و حریص در مشورت.......................... 118

ویژگی‌های افراد شایسته مشورت........................................................ 120

متون ادبی.................................................................................................... 121

فرصت طلایی مشورت............................................................................. 121

ما انسان‌ها، هر کدام یک برکه‌ایم............................................................ 121

شورا، هنگامه آزمون دیگر...................................................................... 122

مشورت، فرهنگ اسلام........................................................................... 123

شورا در گفتار بزرگان............................................................................ 124

امام خمینی رحمه‌الله.......................................................................... 124

مقام معظم رهبری (زید عزه).............................................................. 126

آیت‌الله سیدمحمود طالقانی رحمه‌الله................................................... 127

سیدمحمد خاتمی............................................................................... 128

علامه محمدتقی جعفری رحمه‌الله....................................................... 129

آیت الله ناصر مکارم شیرازی............................................................. 130

آیت‌الله جعفر سبحانی........................................................................ 130

فصل هشتم: همراه با برنامه‌سازان....................................................................... 131

پیشنهادهای کلی......................................................................................... 131

موضوع‌های برنامه‌سازی............................................................................... 133

پرسش‌های مسابقه‌ای................................................................................... 135

پرسش‌های مردمی....................................................................................... 137

پرسش‌های کارشناسی................................................................................. 138

زیرنویس یا پیام‌های مجری.......................................................................... 139

سخنان رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله.............................................................. 139

سخنان امام علی علیه‌السلام........................................................................... 140

پیام‌های کوتاه شورا..................................................................................... 141

معرفی کتاب برای مطالعه بیش‌تر................................................................... 142

کتاب‌نامه......................................................................................................... 144

برگ نظرخواهی................................................................................ 146

مرکز پژوهش‌های اسلامی............................................................. 146

دیباچه

نظام جمهوری اسلامی ایران، حکومتی مردمی است که از نخستین روزهای مبارزه با رژیم ستم شاهی تا طلوع فجر انقلاب اسلامی و شکل‌گیری نظام جمهوری اسلامی، با حضور چشم‌گیر و بی‌نظیر مردم مؤمن و فداکار همراه بوده و هست.

امت مسلمان و بیدار ایران اسلامی پیوسته با شرکت گسترده در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی، نظامی و فرهنگی، پرچم استقلال، عزت و سربلندی این سرزمین را برافراشته نگاه داشته و دشمنان قسم خورده اسلام را در توطئه‌هاشان ناکام گذارده‌اند. می‌دانیم که انتخابات یکی از عرصه‌های مهم سیاسی حضور مردم و مهم‌ترین نقاط عطف حوادث پس از انقلاب به شمار می‌رود. انتخابات شوراهای اسلامی شهرها و روستاها که با هدف برقراری قسط و عدالت اسلامی، همکاری بیشتر و نزدیک‌تر همگان و سرعت بخشیدن به کارها شکل گرفته، یکی از مصادیق برجسته حضور سبز و پیروزمند مردم مسلمان ما است.

شورا، حلقه تدبیری است که با برخورداری از نعمت مشورت و تبادل اندیشه‌ها و انعکاس رأی مردم در سلامت و سعادت جامعه اسلامی نقش مهم و تأثیرگذاری دارد و کارگزاران مردمی آن می‌توانند به پشتوانه رأی

ملت و با عزمی راسخ و همتی بلند، گام‌های بلندتری در آبادانی کشور بردارد.

 نوشتار حاضر، تلاش کوچکی است در تبیین جایگاه و ویژگی‌های شورا و مشورت در اسلام، بررسی آسیب‌ها و ارائه راهکارهای اصلاح و تقویت شوراها که به منظور کاربست در برنامه‌های صدا و سیما فراهم گردیده است. با سپاس از نویسنده ارجمند جناب آقای حسین بافکار که این مجموعه را فراهم آورده است، آن را به مدیران و برنامه‌سازان گران‌قدر تقدیم می‌کنیم.

انّه ولیّ التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما

پیش‌گفتار

در سالنامه حیات بالنده انقلاب اسلامی ایران، نهم اردیبهشت سال 1378، روزی بزرگ، پرافتخار و غرورآفرین است. در این روز خجسته، یکی از رؤیاهای شیرین و آرزوهای دیرین اُمت مسلمان ایران تحقق یافت و شوراها به عنوان یکی از پایه‌های بنیادینِ بروز حاکمیت مردم و سنگ زیرین بنای مردم‌سالاری دینی، با تأخیری بیست ساله، از متن فراموشی خارج شد و افتخاری دیگر بر لوح زرّین صحیفه انقلاب نقش بست. اُمت خداجوی ما توانست در آزمونی سرنوشت‌ساز، با گزینش بیش از دویست هزار نماینده در شوراهای اسلامی شهر و روستا، در تعیین سرنوشت خویش نقش‌آفرین باشد؛ به گونه‌ای که جهانیان را به تحسین واداشت و سازمان ملل متحد(unop) در اجلاس ژوهانسبورگ، آن را به عنوان بهترین اقدام⁽¹⁾جمهوری اسلامی ایران در راه توسعه پایدار، معرفی کرد.

امروز این نهاد نوپا، به عنوان مجموعه‌ای مقدّس و تبلور اراده مردمی در دخالت مستقیم در مسائل اجرایی، در دومین مرحله تجربه و آزمون خدمتگزاری قرار دارد. با وجود انتقادهای درست یا نادرستی که در مورد فلسفه وجود و عملکرد شوراها می‌شود، خوش‌بختانه کم‌تر انسان فرهیخته

و آگاهی در ضرورت و اهمیت اصل وجود شورا تردید روا داشته است؛ حتی گروه‌های مختلف سیاسی، چه مذهبی و غیر مذهبی و با بینش‌های متضاد، همه خود را طرفدار آن می‌دانند.

در هر حال، تولد شوراهای اسلامی در کشور، رخدادی مبارک و دستاوردی سترگ است که چونان متغیری تأثیرگذار، آثار گسترده‌ای در مسائل گوناگون سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی خواهد داشت.البته برای بهره‌مندی بهینه از برکات این شجره طیبه، باید هرچه بهتر فلسفه وجودی شورا را ـ که در دو گنجینه ارزشمند الهی «قرآن» و «سنت» ریشه دارد ـ شناخت و از ساختار و قواعد آن ـ که کم‌تر به آن پرداخته شده ـ آگاه شد. نیز به شکرانه این نعمت خدادادی، با رفع کاستی‌ها و عزمی راسخ، بستری مناسب و توانمند فراهم آورد تا بیش از پیش، شاهد رشد و بالندگی این نهال نوپا باشیم.

هدف این نوشتار نیز با تمام کاستی‌هایش، برداشتن گامی هرچند کوچک در این راه است.

فصل اول: سیمای شورا در اسلام

شورا و مشورت در لغت و اصطلاح

در کتاب‌های لغت، شور، مشورت، شورا، مشاوره و تشاور، به معنای بیرون کشیدن، برداشتن و استخراج کردن است.⁽¹⁾هم‌چنین در اصطلاح، به معنای تعاطی افکار، تضارب آرا، به دست آوردن رأی و نظر دیگران با مراجعه به آنان و نیز کشف و استنباط آرای اهل درک و دقت است.⁽²⁾

اگرچه از نظر لغت و اصطلاح، شورا و مشورت به یک معنا به کار رفته‌اند، باید در مفهوم آن دو تفکیک قائل شد. توفیق الشاوی در این باره می‌گوید:

واژه شورا نشان دهنده دو مفهوم است: یکی عام و دیگری خاص. مفهوم عام شورا، هرگونه هم‌فکری و تبادل نظر را در برمی‌گیرد، هر چند فاقد جنبه الزامی باشد؛ [ولی] مفهوم محدود شورا، نشانه پیمان الزامی است که از سوی مجموعه‌ای از افراد [جمع منتخب ]صادر می‌شود.⁽³⁾

در واقع، در مفهوم عام که مشورت نامیده می‌شود، دو طرف وجود دارد: یکی مشورت کننده و دیگری مشاور که مشورت‌خواه از مشاور، درباره موضوع‌هایی که از نظر شرع مقدّس اسلام مانعی برای مشاوره نیست، نظرخواهی می‌کند و در پذیرش نظر مشاور خود، اختیار دارد و هیچ الزامی در آن نیست. شورا در مفهوم محدود و خاص، افرادی را در بر می‌گیرد که وظیفه بررسی، استخراج و تدوین احکام و قوانینِ برابر با موازین شرعی و عقلی را به عهده دارند و بر اجرای آن هم نظارت می‌کنند. به طور معمول، تصمیم‌گیری در این نوع شورا، با اکثریت است و در غیر این صورت، شورا قادر به تصمیم‌گیری نبوده و در نتیجه، تشکیل آن نیز لغو و بیهوده می‌گردد. البته باید توجه داشت که در اسلام، مشروعیت این گونه تصمیم جمعی، به تأیید امام معصوم علیه‌السلام یا ولی فقیه بستگی دارد.

بنابراین، مردم ملتزم به رعایت، پذیرش و اطاعتِ تصمیم‌هایی که مشروعیت ندارد، نخواهند بود. در این نوشتار، نوع اول شورا را با عنوان «مشورت» و نوع دوم را با نام «نهاد شورا» بحث خواهیم کرد.

شورا در ادبیات سیاسی

در ادبیات سیاسی امروز و فرهنگ عامه، شورا، مجموعه‌ای از نمایندگان منتخب مردم را تداعی می‌کند که با انتخاب مستقیم مردم، از صلاحیت‌های مشورتی و اجرایی برای اداره عمومی حوزه انتخابی خود برخوردارند و به صورت نهادینه به اداره بخشی از امور می‌پردازند. شورا در این مفهوم، می‌تواند شامل نمایندگان مجلس شورای اسلامی، مجلس خبرگان و

شوراهای محل، روستا، بخش و شهر باشد.

شورا در مفهوم اسلامی

در مفهوم اسلامی، شورا، جمعی را نشان می‌دهد که با دوری از تک‌روی، از هر نظر، صلاحیت مشورت را دارند. آن‌ها درباره موضوع‌هایی که شرع مقدس مقرّر فرموده (امور اجرایی)، به شور و مشاوره می‌نشینند و در پی یافتن بهترین راه و موفق‌ترین تصمیم برای رسیدن به اهداف هستند که در واقع، ثمره آن، «انتخاب اصلح» است.⁽¹⁾

 علامه محمدتقی جعفری رحمه‌الله در این باره می‌نویسد:

شورا، عبارت از اجتماع عده‌ای از مردم آگاه و مورد وثوق و مطّلع از موضوع، برای به دست آوردن حقایقی مطلوب درباره موضوعی [است ]که برای مشورت مطرح گشته است.⁽²⁾

براساس این تعریف، اعضای شوراهای اسلامی می‌خواهند واقعیت موضوع مورد مشورت را ـ که پوشیده است ـ روشن سازند و بهترین راه حل را برای دفع زیان یا جلب منفعت به مردم ارائه کنند. در واقع، در مفهوم اسلامی شورا، پیروی از حق در فکر و عمل اهمیت دارد و به هیچ وجه، دسترسی به اکثریت آرا، هدف نیست؛ اگرچه رأی اکثریت نیز در بسیاری از موارد، به عنوان یکی از «مرجحات»، راه حل و روش مطلوب است.

اهداف کلی مشورت

اشاره

اهداف سنت زیبا و پسندیده مشورت گوناگون است. در همین زمینه، در وصیت امام علی علیه‌السلام به فرزند بزرگوارش محمد حنفیه، نکته‌هایی نهفته است که می‌تواند از اهداف اساسی مشورت به شمار آید. امام می‌فرماید:

فرزندم! آرای صاحبان رأی را کنار هم قرار بده و سپس هرکدام از آن‌ها را که به فضیلت، نزدیک‌تر و از شک و تردید، دورتر است، انتخاب کن. هرکس تنها به رأی خود بسنده کند و خود را از آرای دیگران بی‌نیاز بداند، خویشتن را به خطر می‌اندازد و هرکس از آرای گوناگون، استقبال [و آن‌ها را بررسی کند]، موارد خطا و اشتباه را می‌شناسد.⁽¹⁾

 از این کلام گران‌سنگ چنین برداشت می‌شود که اهداف اصلی مشورت، دو نکته اساسی است: انتخاب اصلح و پیش‌گیری از خطرهای احتمالی. ما نیز به شرح همین دو مورد بسنده می‌کنیم.

1. انتخاب اَصلح

بدون شک، هدف اصلی مشورت، کنار زدن پرده ابهام از مسئله، روشن شدن زوایای پنهان آن و در نهایت، انتخاب صحیح‌ترین راه برای حل آن مسئله است. این امر هم در صورتی محقق می‌شود که مشورت‌خواه در موضوع مورد مشورت، با افراد صاحب‌نظر و داناتر از خود مشاوره کند که امام در کلام خود به آن اشاره داشت. به همین جهت، می‌بینیم که روزانه چه بسیار معضل‌های خانوادگی و اجتماعی در روابط انسانی و بین‌المللی، با مذاکره، مشاوره و گفت‌وگو با صاحبان نظر حل و فصل می‌شود؛ چه

گره‌های کوری که با سرانگشت تدبیر و هم‌فکری و مشورت انسان‌های اهل فکر و اندیشه گشوده شده و چه بسیار تشتت آرایی که در سایه شور و مشورت، به هم‌آوایی و وحدت عمل انجامیده است.

عقل با عقل دگر دو تا شود

نور افزون گشت، ره پیدا شود⁽¹⁾

البته باید توجه داشت که دانشمندان اسلامی، چنین حکمی را برای مشورت‌های پیشوایان معصوم علیهم‌السلام انکار کرده‌اند. یکی از مفسران در این باره می‌گوید:

مشورت، به حکم عقل نیکوست؛ چون موجب اجتماع آرا و تقویت عقول مدبّره و سیاسات خواهد بود [و ]عقول متعدده هم بهتر از عقل واحد است. این مطلب، در عقولی است که عقل واحد، اعلی از همه نباشد، ولی درباره پیامبر که اعلی از همه است، مشورت جز به رفق و اعتنا و تألیف قلوب وجهی ندارد.⁽²⁾

2.پیش گیری از خطرهای احتمالی

دومین دلیل اساسی مشورت، پیش‌گیری از خطرهای احتمالی است که امکان دارد در نتیجه تک‌روی، کم‌تجربگی، نارسایی فکری و علّت‌های گوناگون عارض انسان شود؛ زیرا شخص هر قدر هم دانا و هوشمند باشد، از خطا و اشتباه مصون نیست. تدبیر در امور به شیوه مشورت با خردمندان و صاحبان اندیشه، سبب برگرفته شدن حجاب ابهام و نمایان شدن سیمای حقیقت می‌شود. هم‌چنین انسان را قادر می‌سازد تا با کنار هم گذاشتن آرای

مختلف، از نارسایی فکری خود آگاه شود و با بررسی همه جانبه مسائل، به تعبیر امام علی علیه‌السلام، موارد خطا و اشتباه را شناخته و با تصمیم‌گیری مطلوب، به چاه خطا و لغزش فرو نیافتد.

ورچه عقلت هست با عقل دگر***یار باش و مشورت کن ای پدر

با دو عقل از بس بلاها وا رهی***پای خود بر اوج گردون‌ها نهی⁽¹⁾

بر این اساس، اهداف اصلی مشورت، پرهیز از پی‌آمدهای خودمحوری، پیش‌گیری از خطا و لغزش و بهره‌گیری از افکار دیگران برای انتخاب بهترین گزینه (رسیدن به حق) است.

پیشینه تاریخی مشورت

1. مشورت پیش از اسلام

در طول تاریخ، رویکرد بشر به مشورت و تبادل نظر با صاحبان فکر و تجربه، پیشینه‌ای به اندازه زندگی اجتماعی او دارد. انسان‌ها در حل مشکلات و راه‌یابی به نظرهای صائب در حیطه زندگی فردی و اجتماعی، همواره به سنت مشورت متوسل شده‌اند. حاکمان و پادشاهان، با به خدمت گرفتن افراد خردمند و فرزانه، از رأی و اندیشه آنان برای رهایی از بن‌بست‌های سیاسی ـ اجتماعی و اداره امور بهره‌مند می‌شدند. در قرآن، به دو نمونه از این مشورت‌ها اشاره شده است. مورد اول، مشورت ملکه سبا با

سران کشور به هنگام دریافت نامه حضرت سلیمان است که او را به اطاعت خوانده بود:

قالَتْ یا أَیُّهَا الْمَلَؤُ أَفْتُونی فی أَمْری ما کُنْتُ قاطِعَةً أَمْرًا حَتّی تَشْهَدُونِ * قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدیدٍ وَ اْلأَمْرُ إِلَیْکِ فَانْظُری ما ذا تَأْمُرینَ. (نمل: 32 و 33)

گفت: ای سران [کشور]! در کارم به من نظر دهید که بی‌حضور شما [تا به حال] کاری را فیصله نداده‌ام. گفتند: ما سخت نیرومندیم و دلاوریم، ولی اختیار کار با توست؛ بنگر چه دستور می‌دهی؟

مورد دوم، مشورت فرعون با اطرافیان درباره قتل موسی، به دلیل کشتن یک قبطی است:

و جآءَ رَجُلٌ مِن اَقْصَا المَدینَةِ یَسعی قالَ یموسی اِنَّ المَلَاَ یَأتَمِرونَ بِکَ لِیقتُلوکَ (قصص: 20).

و از دور افتاده‌ترین [نقطه ]شهر، مردی دوان دوان آمد و گفت: ای موسی! سران قوم درباره تو مشورت می‌کنند تا تو را بکشند.

هر دو مورد یاد شده، به زیبایی بیانگر ارزش و اهمیت مشورت در دوران کهن است.

2. مشورت در زمان پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

اگر چه ریشه مشورت به دوران پیش از اسلام می‌رسد، باید چهره پر فروغ و تابان این امر را در صدر اسلام جست‌وجو کرد، آن‌جا که پیامبر به امر خداوند،⁽¹⁾به بسط مشورت همّت می‌گمارد و خودرأیی را وحشتناک‌ترین

تنهایی می‌داند.⁽¹⁾اگر پادشاهان، همای مشورت را بر تعدادی انگشت‌شمار از وزیران و نزدیکان خود می‌نشاندند، پیامبر سخاوتمندانه، سفره پربرکت مشورت را در کوچه و بازار و در سطح جامعه گسترانید و فرد فرد جامعه را در فرآیند شکل‌گیری حکومت و دخالت در سرنوشت اجتماعی و سیاسی خویش سهیم کرد با آن‌که به فرموده حضرتش، بی‌نیاز از مشورت و مشاوره بود:

آگاه باشید که خدا و رسول او از مشورت بی‌نیازند، ولی خداوند، [مشورت] را رحمتی برای امت قرار داده است.⁽²⁾

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرهنگ مشورت را در جامعه گسترش داد تا این سنت پسندیده، به زمان و مکان خاصی محدود نباشد و اُمت و حاکمان بدانند که مشورت، ویژگی مثبت حکومت است.«مشورت در حکومت پیامبر، ابعاد نگاه حاکم را تعریف نمی‌کرد؛ گرچه در موارد بسیاری، رفتار حکومت را تعیین می‌کرد. شخص پیامبر نیاز به مشورت نداشت، حکومت نبوی به آن نیازمند بود».⁽³⁾رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، در گفتار و عمل می‌کوشید تا روح مشورت را در کالبد مردم جامعه‌ای که به غیر از شعر و شراب و

شمشیر، هیچ نمی‌دانستند، بدمد و آن را نهادینه سازد. به گواه تاریخ، آن حضرت، هم در امور شخصی⁽¹⁾و هم در امور حکومتی،⁽²⁾در موارد متعدد با یاران خویش به مشورت پرداخته است.

3. مشورت در دوره شیخین

متأسفانه با غروب حُزن‌انگیز زندگی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و حاکم شدن تعصب‌ها و روحیه‌های قبایلی، حرکت پرشتاب و پویایی که در امر شور و مشورت در جامعه اسلامی آغاز شده بود، به سردی گرایید. در آن دوران، تنها رگه‌هایی باریک از اندیشه پیامبر، هم‌چنان راه خود را در پی گرفت که نمونه آن، مشورت‌های همیشگی خلیفه دوم با حضرت علی علیه‌السلام در امور حکومتی است. به عنوان مثال، هنگامی که خلیفه برای نبرد با ایرانیان در قادسیه تصمیم حرکت به سمت جبهه نبرد را در مسجد اعلام کرد و آن را به مشورت گذاشت، افرادی مانند طلحه و عثمان، خلیفه را تشویق کردند، ولی امام علی علیه‌السلام با صداقت کامل برخلاف آن دو فرمود: «اگر مدینه را ترک کنی، اعراب اطراف از این فرصت استفاده کرده، فتنه‌ای برپا می‌کنند که ضرر آن بیش‌تر از فتنه‌ای است که به استقبال آن می‌روی. حاکم مانند رشته مهره‌هاست که آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد ؛ اگر رشته از هم بگسلد، مهره‌ها از هم می‌پاشند». خلیفه هم نظر امام را پذیرفت و از رفتن منصرف

شد. به اعتراف دانشمندان اهل سنت، خلیفه دوم در دوران حکومت خود، بارها اعتراف کرد که: «لَوْلا عَلیٌّ لَهَلَکَ عُمَر».⁽¹⁾

4. مشورت در دوره زمامداری امام علی علیه السلام

امام علی علیه‌السلام در دوره زمامداری کوتاه، ولی پربرکت خود کوشید تا خاطره مشورت نبوی را در اذهان زنده کند و فرهنگ مشورت را گسترش دهد. امام علی علیه‌السلام در یکی از سخنرانی‌های خود، زوایا و ابعاد حساس رابطه مردم با حاکم را ترسیم می‌کند و از واژگانی بهره می‌گیرد که در ادبیات سیاسی امروز، «مشارکت» نام دارد و دلایلی را برمی‌شمارد که فلسفه سیاسی مشارکت را تشکیل می‌دهد. امام در بخشی از سخنرانی خود، خطاب به مردم چنین می‌فرماید:

از گفتن حق یا مشورت در عدالت خودداری نکنید؛ زیرا خود را برتر از آن‌که اشتباه کنم و از آن ایمن باشم، نمی‌دانم؛ مگر آن که خداوند مرا حفظ کند.⁽²⁾

در واقع، امام در این بخش از گفتار خویش، با فروتنی تمام، نیاز حکومت را به مشورت یادآور می‌شود و می‌کوشد با مشارکت دادن افراد صاحب رأی و اندیشه در قلمرو سرزمین اسلامی، روح مردم‌گرایی را در کالبد حکومت بدمد. از شیوه‌های آن حضرت برای رسیدن به این هدف والا، نوشتن نامه به کارگزاران و استانداران حکومت اسلامی بود که در این

زمینه، نامه معروف و بلندبالای آن حضرت به مالک اشتر، حاکم مردم مصر، گویای مطلب است. ایشان در آن نامه، توجه به افکار عمومی در گزینش وزیران، مشورت با خردمندان، رایزنی با دانشمندان، بازگذاشتن فضای اظهار نظر بر همگان و...را یادآور شده است. متأسفانه این سیره مبارک امام علی علیه‌السلام با شهادت آن حضرت به فراموشی سپرده شد.

5. مشورت پس از شهادت امام علی علیه السلام

پس از شهادت حضرت علی علیه‌السلام، فرهنگ مشورت که در پرتو مجاهدت‌های رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و جانشین شایسته‌اش، امام علی علیه‌السلام در سطح جامعه گسترش یافته و به ابزاری برای آشکار ساختن حق و بسط عدل تبدیل شده بود، راهی کاخ‌ها شد و به شغل رسمی درباریانی هم‌چون عمروعاص بَدَل گشت و وسیله‌ای برای حفظ تاج و تخت اقتدارگرایان، سرپوش گذاشتن بر کاستی‌های حکومت و گسترش ستم‌کاری گردید. با انتقال قدرت از بنی‌امیه به بنی عباس، هرچند فرصتی برای رُشد اندیشه و دانش با محوریت اهل بیت علیهم‌السلامپیش آمد، ولی به جهت دوری امامان معصوم علیهم‌السلام از حکومت در حوزه سیاست، چراغ مشورت و اظهار نظر خاموش و بی‌فروغ بود ؛ زیرا «مشورت و اظهار نظر، همیشه آن سوی خط قرمزهای حکومت عباسی بود. ازاین‌رو، مخالفان، بازتاب مخالفت را یا در انعکاس برق شمشیرها می‌یافتند یا در لایه‌های خرد کننده تقیه.»⁽¹⁾متأسفانه ادامه این روند، باعث شد که مسلمانان نتوانند از سفره پربرکت مشورت، در حوزه سیاست و

برای اجرای احکام و کشف مصالح مسلمانان بهره گیرند.

6. مشورت در دوره انقلاب اسلامی

در دوره انقلاب اسلامی و پیش از آن، در اوج مبارزات اُمت مسلمان ایران، مردم انقلابی با احساس نیاز به تشکیل نهادی که بتواند مبارزات را هدایت کند، به طور خودجوش به هم پیوستند. آنان با تشکیل جلسه‌های مشورتی و هسته‌هایی با عنوان شورا، کمیته، تعاونی و انجمن، با هماهنگی و انسجام، به حل و فصل امور، بر آوردن نیازها، هماهنگ کردن اعتصاب‌های مردمی، استحکام پیوندهای مراکز مختلف از قبیل: محله‌ها، شهرها، استان‌ها، اداره‌های دولتی، کارخانه‌ها، بازار، دانشگاه‌ها و ایجاد ارتباط دایمی با رهبر انقلاب امام خمینی رحمه‌اللهپرداختند و توانستند نقش شایسته‌ای در پیروزی انقلاب ایفا کنند. با استقرار نظام جمهوری اسلامی در ایران، امام خمینی رحمه‌الله با فرمان تاریخی خود به شورای انقلاب در تاریخ نهم اردیبهشت سال 1358، بر نهادینه کردن مشورت و شورا در جامعه تأکید کرد.

در جهت استقرار حکومت مردمی در ایران و حاکمیت مردم در سرنوشت خویش ـ که از ضرورت‌های نظام جمهوری اسلامی است ـ لازم می‌دانم بی‌درنگ به تهیه آیین‌نامه اجرایی شوراها برای اداره محل، شهر روستا در سراسر ایران، اقدام و پس از تصویب، به دولت ابلاغ نمایید تا دولت بلافاصله به مرحله اجرا درآورد.⁽¹⁾

در نهایت، با تصویب قانون شوراها و اجرای آن از سوی مسئولان محترم، انتظار می‌رود که بیش از گذشته، در حل مشکلات اساسی مردم تلاش شود.

اهمیت و ضرورت مشورت

اشاره

امروزه به دلایلی، بهره‌گیری از مشورت برای همگان، چه در حوزه انتخاب شدگان و تصمیم‌گیران مصالح مردم و چه در حوزه مسائل فردی و اجتماعی ضروری است که اکنون به آن‌ها می‌پردازیم.

1. دلیل عقلی

اولین و مهم‌ترین دلیل برای مشورت، نارسایی فکری و عقلی بشر است. انسان‌ها همواره نیازمندی‌ها و امور مشکل و پیچیده خود را که خارج از توان عقلشان بوده، با کمک عقل جمعی و هماهنگی و وحدت به نتیجه می‌رساندند. بدیهی است که پیشرفت‌های عملی بشر نیز جملگی در پرتو هم‌اندیشی انسان‌ها به دست آمده است.

الکسیس کارل، دانشمند مشهور فرانسه در این باره می‌گوید:

 ...اگر عقیده ما را تحقیر یا اهانت حساب نکنید، تمام پزشکان که در کار خود زحمت می‌کشند، عقیده دارند آن‌چه را تاکنون به دست آورده‌اند، در مقابل مسائلی که باید بعدا بدانیم، بسیار بی‌اهمیت و ناچیز است.⁽¹⁾

به یقین، آن‌چه نیز به دست آمده، در پرتو هم‌فکری و عقل جمعی بوده است. افزون بر آن، امروزه در جوامع بشری شاهد هستیم که انسان‌ها با گزینش افراد شایسته برای مشورت و هم‌اندیشی به دنبال بهترین راهکارها

هستند تا آن‌چه را مصلحت جوامع است، انجام دهند. از سوی دیگر، در دنیای معاصر، هیچ حکومتی هر چند سازمان یافته و قدرتمند، نمی‌تواند تمامی امور را خود بر دوش گیرد و اصولاً مصلحت ملی و بین‌المللی چنین اقتضایی را برنمی‌تابد.

 آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی در این‌باره می‌گوید:

این مطلب که تشخیص مصلحت در بسیاری موارد فقط از طریق مشورت امکان‌پذیر می‌باشد، از امور واضحی است که نیاز به استدلال ندارد. به خصوص در زمان حاضر که حکومت گستره وسیعی پیدا کرده و اداره آن، نیاز به برخورداری یا استفاده از دانش‌ها و مهارت‌های گوناگون دارد. بدون شک، چون شخص مدیر معمولاً به طور کامل از تمام این دانش‌ها برخوردار نیست، به ناچار باید در آن موارد با صاحب‌نظران به مشورت بپردازد.⁽¹⁾

مسئله مشورت تا آن‌جا اهمیت می‌یابد که از حصار یک کارخانه، مدرسه، دانشگاه، روستا، شهر، اُستان و کشور فراتر رفته و تمامی جهان را زیر سیطره نفوذ خویش قرار می‌دهد، به گونه‌ای که ابرقدرت‌های بزرگ با ایدئولوژی‌ها و جهان‌بینی متضاد هم، خود را بی‌نیاز از یکدیگر ندانسته و برای بهره‌گیری از مواهب بیش‌تر و نیل به اهداف بزرگ‌تر، دست یکدیگر را فشرده و با هم رایزنی می‌کنند.

مهم‌تر این‌که امروزه شورا، فرآیندی برای تقویتِ هم‌بستگی اجتماعی است که در قیاس با هم‌بستگی‌های قومی، خونی و عشیره‌ای قوی‌تر است و در این برهه که هم‌بستگی‌های سنتی، جایگاه خود را یکی بعد از دیگری از

کف می‌دهند، شورا به جهت ریشه داشتن در مکتب ارزشمند اسلام، می‌تواند ریشه‌های هم‌بستگی اجتماعی را تقویت و با مستحکم‌تر کردن رابطه ملت و دولت از بروز بحران پیش‌گیری کند.

2. دلیل نقلی

اشاره

دومین دلیل لزوم مشورت، دلیل نقلی است. اسلام برای نخستین بار در عصری که حاکمان با خودرأیی و استبداد به تدبیر جامعه می‌پرداختند، با طرح مسئله شورا در آیه‌های قرآن، به آرا، اندیشه‌ها و استعدادهای یکایک افراد جامعه ارج نهاد. خداوند برای نشان دادن اهمیت این مطلب، یک سوره را با عنوان «شورا» بر رسول خدا نازل کرد و در چند مورد، از جمله در تبیین ویژگی‌های مؤمنان، تأیید روش پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و مشورت زن و شوهر در امور خانوادگی به آن پرداخته است. افزون بر موارد یاد شده، گفتار و رفتار ارزشمندی از پیشوایان معصوم علیهم‌السلام به یادگار مانده که به آن‌ها خواهیم پرداخت.

الف) تبیین ویژگی های مؤمنان

«والَّذین استَجابوا لِرَبِّهِم وَاَقامُوا الصَّلوةَ واَمرُهُمْ شوری بَینَهُم؛ و کسانی که [ندای ]پروردگارشان را پاسخ [مثبت] داده و نماز بر پا کرده‌اند و کارشان در میانشان مشورت است». (شورا: 37)

خداوند در این آیه، شورایی بودن امور زندگی مسلمانان را می‌ستاید و آن را از ویژگی‌های آنان برمی‌شمارد.هم‌چنین از آن‌جا که مشورت را در ردیف اطاعت خدا و به جا آوردن نماز آورده، می‌توان به اهمیتی که اسلام برای آن قائل است، پی برد.

آیت‌الله جعفر سبحانی در تفسیر این آیه می‌نویسد:

جامعه اسلامی باید مشکلات خود را از راه شور و تبادل افکار حل کند. البته شور و تبادل نظر، مربوط به شکل اجرایی یک اصلی است که برای نحوه پیاده کردن آن، دستور خاصی وارد نشده است مانند برنامه‌های مربوط به بالا بردن سطح دانش و فرهنگ و گسترش عمران و آبادانی، پی‌ریزی یک اقتصاد سالم و توزیع کالا میان مردم و تشکیل ارتش و سپاه... و اموری که جامعه اسلامی بدان نیاز دارد.⁽¹⁾

 در هر حال، مراد از «امر» در این آیه نمی‌تواند امور شخصی باشد؛ زیرا این‌گونه مشورت‌ها همواره در تاریخ زندگی اجتماعی بشر برای تأمین منافع شخصی وجود داشته است. آن‌چه در این دستور قرآنی جدید و تازه به نظر می‌رسد، مشورت در مسائل عمومی جامعه، دولت و حکومت است؛ زیرا در حکومت‌های گذشته، برای نظر افراد جامعه، ارزشی قائل نبوده‌اند.

ب) تأیید روش پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

قرآن کریم، بار دیگر مسئله مشورت را به صورت یک فرمان الهی بیان کرده و التزام به آن را بر پیامبر مقرر می‌دارد. البته بر احترام به دیدگاه‌های هم‌رزمان و همراهان مکتب نیز تأکید می‌ورزد و آن را از ویژگی‌های رهبری می‌داند: «و شاوِرهُم فِی الاَمر؛ و در کار[ها] با آنان مشورت کن». (آل عمران: 159)

«این دستور، یک روش صحیح و عقلایی را به پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گوشزد می‌کند. دستور همگانی است و مراد فقط پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیست، گرچه ظاهر آیه خطاب به خود آن حضرت است؛ زیرا دستورهای خداوند، حکم کلی و فرمان عمومی است که پیامبر اسلام و پیروان او را در هر عصر

و زمان و هر منطقه و مکانی شامل است».⁽¹⁾جالب این‌که این آیه، در زمانی نازل می‌شود که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پیش از جنگ اُحد، درباره چگونگی رویارویی با دشمن، با یاران خود مشورت⁽²⁾کرده بود و نظر آنان، نتیجه رضایت‌بخشی هم در پی نداشت؛ در جنگ اُحد، یک نظر آن بود که سپاهیان اسلام در مدینه بمانند و از شهر حفاظت کنند و نظر دیگر آن بود که شهر را برای استقبال از دشمن ترک گویند و در خارج از شهر با دشمن رویارو شوند. رأی پیامبر بر نظر اول بود و رأی اکثریت بر نظر دوم، ولی حضرت بر اساس اعتقادی که به مشورت داشت، نظر دوم را بر نظر خود ترجیح داد؛ گرچه سرنوشت جنگ، نظر پیامبر را تأیید کرد.

علامه طباطبایی در این باره می‌گوید:

خداوند با نزول این آیات، روش پیغمبر خود را امضا کرده است... که اصولاً پیغمبر جز بر طبق اَمر الهی قدم برنمی‌دارد و روش متین او، [مشورت] مورد تصویب و رضای الهی است.⁽³⁾

در واقع، باید گفت که قرآن با این فرمان، اصل مشورت را تحکیم و به عنوان یک سنت پسندیده آن را تأیید می‌کند. ممکن است مشورت در پاره‌ای از موارد نتایج سودمندی به بار نیاورد، ولی در مجموع، منافع و آثار فردی و اجتماعی آن، به مراتب بیش‌تر از زیان‌های آن است. ازاین‌رو، نباید

مشورت را به عنوان یک امر زودگذر و موقّت تلقی کرد، بلکه باید به عنوان یک برنامه مستمر در جامعه اسلامی حاکم شود تا مردم و حکومت اسلامی، از پی‌آمدهای شیرین آن بهره‌مند گردند.

ج) مشورت زن و شوهر در امور خانوادگی

«فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَ تَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَیْهِما؛ پس اگر [پدر و مادر ]بخواهند کودک را [زودتر ]از شیر باز گیرند، با مشورتِ هم این کار را انجام دهند». (بقره: 233)

خداوند در این آیه «به پدر و مادر، با همه علاقه و عاطفه‌ای که به فرزندانشان دارند، اجازه نمی‌دهد در امر تربیت و پرورش فرزندشان استبداد به خرج دهند [و] می‌فرماید با هم یا با دیگران (متخصص) مشورت کنند.⁽¹⁾در واقع، نگرش مکتبی اسلام در مسئله شورا، از چنان ظرافت و ژرفایی برخوردار است که حتی در مسائل بسیار کوچکی همانند «از شیر گرفتن فرزند» هم که در نظر همگان، امری عادی به شمار می‌رود، دستور می‌دهد که پدر و مادر با هم مشورت کنند و صَلاح فرزند خود را در نظر بگیرند. این در حالی است که مادر، در شیردادن یا شیر ندادن به فرزندش اختیار تام دارد. به راستی، وقتی اسلام در پرورش فرزند اجازه نمی‌دهد پدر و مادر مستبدانه رفتار کنند، چگونه «اجازه خواهد داد که در اداره امور کشور و اُمت ـ که با پرورش یک کودک قابل قیاس نیست ـ یک یا چند نفر، مستبدانه و بدون شور و مشورت بر آن‌ها حکومت کنند؟! در حالی که عاطفه حاکم نسبت به مردم، هیچ گاه به اندازه عاطفه پدر و مادر نسبت به

فرزندشان نیست».⁽¹⁾بر این اساس، می‌توان گفت که اسلام با طرح موضوع مشورت در اولین و کوچک‌ترین نهاد اجتماع (خانواده) بر آن است که روح تفاهم، همدلی و همراهی را در آن حاکم کند و استبداد رأی را عقیم سازد و با تعمیم و گسترش آن تا بالاترین سطح در جامعه و حکومت (ارائه نظر مشورتی در صورت نیاز)، زمینه را برای رشد و ترقی افراد جامعه فراهم آورد بدیهی است وقتی افراد خانواده فَرا نگیرند که در امور شخصی و خانوادگی خود مشورت کنند، نمی‌توانند پیشنهادهای مشورتی خود را در زمینه امور اجرایی و حکومتی در جامعه ارائه دهند.

د) گفتار و رفتار پیشوایان معصوم علیهم‌السلام

افزون بر آیات قرآن، رفتار و گفتار پیشوایان معصوم علیهم‌السلام به ویژه رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهو امام علی علیه‌السلامهم‌چون آیینه تمام‌نمایی، بیانگر ارج نهادن آن بزرگواران به اصل الهی شوراست، به گونه‌ای که تنها در یک مورد پژوهش، یکی از پژوهشگران⁽²⁾اسلامی، موفق به جمع آوری حدود دویست حدیث و روایت از منابع گوناگون از معصومین علیهم‌السلام در موضوع مشورت شده است. البته به یقین با تلاش بیش‌تر، به روایات دیگری در مورد مشورت می‌توان دست یافت.

به هر حال، همه موارد یاد شده، نشان دهنده جایگاه والای مشورت و شورا در آیین اسلام است و به لطف و عنایت الهی، روزبه روز بیش از گذشته، جایگاه خود را در جامعه اسلامی ما مستحکم‌تر می‌کند.

فصل دوم: ویژگی‌های مشورت در اسلام

اشاره

در فصل گذشته، با مفهوم، اهداف، پیشینه و اهمیت شورا و مشورت، آشنا شدیم. در این فصل برآنیم که در چه زمینه‌هایی باید به مشورت پرداخت. آیا مسلمانان می‌توانند در همه امور اعتقادی، زندگی اجتماعی و مانند اینها به مشاوره بپردازند یا امر مشاوره، محدود بوده و حدود آن را شرع مقدس روشن ساخته است. دوم این‌که با چه افرادی باید مشورت کرد؟ این افراد چه ویژگی‌هایی باید داشته باشند؟ آیا می‌توان با هر کس، با هر بینش و اعتقادی که دارد، مشورت کرد؟

در ابتدا باید گفت که اسلام، حدود و شرایطی برای مشورت مقرر فرموده است. از حضرت امام صادق علیه‌السلام روایت است که فرمود:

مشورت جز با مراعات حدودش صحیح نیست و اگر آن حدود مراعات نگردد، زیان آن مشورت از سودش بیش‌تر خواهد بود.⁽¹⁾

1. ویژگی موضوع مورد مشورت

در اسلام، موضوع مورد مشورت محدود است؛ یعنی در همه امور نمی‌توان مشورت کرد. فلسفه محدودیت هم بسیار روشن است؛ زیرا مشورت هنگامی موضوعیت پیدا می‌کند که حکم و قانون صریحی وجود نداشته باشد. آن‌جا که نص صریح خدا و رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در بیان حکمی از

احکام وجود داشته و قانون و مقرراتی روشن در دست باشد، وظیفه فرد، اجرا و عمل به آن است. در واقع، مشورت در اصول و احکام و حدود شرعی که حکمش در کتاب و سنت آمده و مطابق با فطرت و طبیعت مادی و روحی انسان‌هاست، کاری لغو و بیهوده به شمار می‌آید.

علامه طباطبایی رحمه‌الله در توضیح آیه 159 آل عمران می‌نویسد:

«و شاوِرهُمْ فِی الاَمر» مربوط به امور عامه اجتماعی است و [این‌که] بعد از جمله «فاستغفر» ذکر شده، به ما می‌فهماند که مورد هر دو (استغفار و مشاوره) امری واحد است و همان امور اجتماعی است که شأنیت و صلاحیت را برای مشاوره دارند.⁽¹⁾

حتی در زمان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله این مسئله برای یاران آن حضرت روشن بود، به گونه‌ای که وقتی می‌خواستند اظهار نظر کنند، از آن حضرت می‌پرسیدند: آیا در این مورد وحی نازل شده است؟ و تنها اگر وحی نازل نشده بود، به اظهار نظر می‌پرداختند که نمونه آن در جنگ خندق است. وقتی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره صلح با احزاب با سعدبن مَعاذ و سعدبن عباده، سران دو گروه بزرگ انصار؛ یعنی «اوس» و «خزرج» مشورت کرد، آنان گفتند: «اگر خداوند در این باره چیزی به شما وحی نکرده است، از ایشان اطاعت نمی‌کنیم و با شمشیر با ایشان مقابله می‌کنیم تا این‌که خداوند میان ما و ایشان حکم فرماید. پس رسول خدا صلح را رها کرد».⁽²⁾

بنابراین، مشورت در هر موضوعی درست نیست، بلکه در موارد خاصی به آن نیاز داریم و آن، مواردی است که در قرآن و سنت نیامده باشد. به تعبیری بهتر، مشورت در امور اجرایی مصداق می‌یابد، نه در احکام و فرمان‌های الهی. حتّی در این عرصه، شخص پیامبر تنها پیام‌رسان است و حق دخل و تصرف در احکام الهی را ندارد تا چه رسد به مردم. مردم تنها می‌توانند در چگونگی اجرای برنامه‌های اسلام، در زمینه‌های تربیتی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و مانند این‌ها مشاوره کنند و البته این مشورت و تصمیم‌گیری نیز باید در محدوده قوانین اسلامی بوده و با آن منافاتی نداشته باشد؛ چنان‌که امام علی علیه‌السلام می‌فرماید: «هیچ اطاعتی از مخلوق، در نافرمانی پروردگار روا نیست.»⁽¹⁾با این حساب، تصمیمی قابل احترام و اجراست که با احکام الهی و حاکمیت اللّه و نظام اسلامی منطبق باشد.

2. مرحله ای بودن مشورت

اشاره

خداوند در قرآن به رسول خود، حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

وَ شاوِرْهُمْ فِی اْلأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ.

و در کار[ها] با آنان مشورت کن و چون تصمیم گرفتی، بر خدا توکل کن. (آل‌عمران: 159)

از این آیه، چنین برداشت می‌شود که هر امر مشورتی، به ترتیب دارای سه مرحله شور، عزم و توکل است که در این مبحث، جداگانه به آن‌ها می‌پردازیم.

الف) مرحله شور

«وَ شاوِرْهُمْ فِی اْلأَمْرِ؛ در امر با آنان مشورت کن». (آل عمران: 159)

در دستور بالا که به صورت جمع مطرح شده و مختص پیامبر هم نیست، خداوند به حاکم اسلامی امر می‌فرماید که بر مردم منّت نهاده و در اموری که حکم قاطعی در میان نیست، زمینه‌ای فراهم آورد و از آنان در امور اجرایی نظرخواهی کند. به یقین، در این مرحله، افراد می‌توانند آزادانه به بحث و تبادل نظر پرداخته، نبوغ، استعداد، تجربه‌ها و طرح‌های پیشنهادی خود را ارائه دهند، ولی هرگز نمی‌توانند آن را به حاکم اسلامی تحمیل کنند، اگرچه در اکثریت باشند؛ چون حاکم اسلامی، مسئول پاسخ‌گویی به تصمیم‌های خویش در پیشگاه خداوند و امت است و مشاوران چنین وظیفه‌ای ندارند. اگر قرار باشد حاکم اسلامی مطابق با رأی اکثریت یا اقلیت رفتار کند و مصلحت را در نظر نگیرد، به هیچ وجه نمی‌توان او را در پیشگاه خدا و مردم پاسخ‌گو شمرد.

ب) مرحله عَزم

«فَاِذا عَزمْتَ؛ هنگامی که تصمیم گرفتی». (آل عمران: 159)

پس از مرحله شور، مرحله «عزم» است که به صورت مفرد ذکر شده و نشان از آن دارد که در تصمیم نهایی و اجرای آن، باید اراده واحدی به کار اُفتد؛ زیرا در غیر این صورت، هرج و مرج پدید خواهد آمد. مرحله عزم، مرحله سرنوشت‌سازی است؛ زیرا در این مرحله، شک، دودلی و ترس از شکست به سراغ انسان می‌آید و باید حق را از ناحق، صلاح را از فساد و زیبا را از نازیبا تشخیص داد. بر حاکم اسلامی است که در این مرحله، با مطالعه‌ای همه جانبه بر روی نظریات موافقان و مخالفان و پرهیز از هرگونه

انعطاف و نرمش، آن‌چه به مصلحت است تشخیص دهد و با قاطعیت، تصمیم نهایی را بگیرد و همگان نیز باید آن را بپذیرند و با جان و دل اجرایش کنند.

در سیره رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌خوانیم که ایشان در موارد گوناگون، بر خلاف رأی مشاوران عمل کرده‌اند. به عنوان مثال، «در ماجرای صلح حدیبیه، مشرکان از ورود پیامبر و مسلمانان به مکه برای انجام مراسم عمره ممانعت به عمل آوردند. حضرت با اصحاب به مشورت پرداخت. عده‌ای مانند ابوبکر، مقداد و اسیدبن خضیر، بر جنگ و مقاتله با مشرکان نظر دادند و مسلمانان نیز با حضرت بیعت کردند تا در برابر مشرکان بایستند.⁽¹⁾پس از مدتی، پیامبر مصلحت را در صلح دید و برخلاف نظر اکثریت مسلمانان، با مشرکان مکه صلح کرد. اگرچه برای عده‌ای گران آمد، ولی پس از مدتی، اعتراف کردند که در اسلام، پیروزی و فتحی بزرگ‌تر از صلح حدیبیه رخ نداده است».⁽²⁾

بر این اساس، اگرچه در مرحله شور، افراد آزادانه می‌توانند به اظهار نظر پرداخته و درباره موضوع مطرح شده نظر مخالف یا موافق بدهند، تصمیم‌گیری نهایی با حاکم اسلامی است.

ج) مرحله توکل

«فَتَوَکَّل عَلَی اللّهِ؛ و بر خدا توکل کن». (آل عمران: 159)

آخرین مرحله مشورت پس از شور و عزم، توکل بر قادر یکتاست؛ «چون پس از مشورت و عزم، امر و انجام آن به هر صورت از اختیار و اراده انسان بیرون می‌رود و در مجرای مشیت الهی قرار می‌گیرد.»⁽¹⁾توکل، نشانه اعتقاد عمیق به خداوند متعال است که از ایمانِ قوی سرچشمه می‌گیرد. در واقع، انسان بهترین تکیه‌گاه و بزرگ‌ترین پشتیبان را برای خود می‌گزیند؛ زیرا از قدرت و توانایی انسان مأیوس است چنان‌که جبرئیل در پاسخ پرسش رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که پرسید: توکل بر خداوند چیست؟ فرمود:

حقیقت توکل این است که یقین داشته باشی مخلوق نه می‌تواند زیانی به تو برساند و نه می‌تواند چیزی به تو ببخشد و نه آن را از تو باز دارد و در عمل، مأیوس از خلق بودن است.⁽²⁾

 البته باید توجه داشت که در توکل باید ابتدا وسایل و اسباب پیروزی را فراهم آورد و سپس به خدا توکل کرد.

گفت آری گر توکل رهبر است***این سبب هم سنت پیغمبر است

گفت پیغمبر به آواز بلند***با توکل زانوی اشتر ببند

رمز الکاسب حبیب اللّه شنو***از توکل در سبب کاهل مشو⁽¹⁾

3. ویژگی های مشاور

اشاره

از دیدگاه اسلام، با هر کس نمی‌توان مشورت کرد؛ زیرا ماهیت مشورت عبارت است از: «اجتماع اشخاصی برای بیان عقاید و نظریه‌های خود درباره موضوعی که بدیهی نبوده و امری است نظری. در حقیقت، اعضای مورد مشورت می‌خواهند واقعیت موضوع مورد مشورت را ـ که از نظر ابتدایی پوشیده است ـ روشن سازند و بهترین راه حل آن موضوع را برای دفع ضرر یا جلب منفعت برای مردم ارائه دهند. مسلّم است که مشورت به این معنا و با هدفی که از آن منظور شده است، بدون توجه به شعور و درک و معلومات و تقوای اعضای مشورت، به طور قطع نامعقول است».⁽²⁾

کسی که شرایط مشورت را نداشته باشد، چیزی هم برای بیان و اظهار نظر به نفع انسان‌ها نخواهد داشت و این با هدف و غایت مشورت که به دست آوردن بهترین عقیده و نظر برای مصالح مردم بوده، مغایر است. در این زمینه، آیات قرآن و گفتار پیشوایان معصوم علیهم‌السلام بسیار راه‌گشاست که در ادامه بحث از آن بهره گرفته، ابتدا به ویژگی‌های افراد مُناسب مشورت و سپس به ویژگی‌های افراد نامناسب مشورت خواهیم پرداخت.

الف) افراد مناسب برای مشورت

اشاره

امام صادق علیه‌السلام در حدیثی ارزشمند، ویژگی‌های افراد شایسته مشورت را چنین بیان می‌کند:

مشورت جز با مراعات حدودش صحیح نباشد و اگر آن حدود مراعات نگردد، زیان آن از سودش بیش‌تر خواهد بود. شرط اول [این‌که مشورت شونده] فردی عاقل و خردمند باشد. شرط دوم آن است که انسانی آزاد و فردی پای‌بند به مذهب باشد. شرط سوم، اهل صداقت و دلسوز باشد. شرط چهارم، از اسرار و رمز و حدود کار مورد مشورت آگاهی داشته، اهل راز و سِرنگهدار باشد. در چنین شرایطی، امور شورا تمام و خیرخواهی کامل می‌شود.⁽¹⁾

البته این‌که چرا چنین افرادی شایسته مشورتند، دلایلی دارد که با کمک گرفتن از گفتار دیگر پیشوایان معصوم علیهم‌السلام به آن می‌پردازیم.

یک ـ خردمند

امام علی علیه‌السلام فرموده است:

با صاحبان خرد مشورت کن تا از لغزش و پشیمانی ایمن گردی.⁽²⁾

خردمندان، از آن جهت شایسته مشورتند که افرادی مثبت و حقیقت‌جو هستند و به دور از هر گونه احساس، اوهام و آرزوها، با چشم دل به موضوع‌ها و مسائل می‌نگرند و تا هنگامی که تمام جوانب آن را به صورت شایسته بررسی نکرده و به خوبی و بدی و همین طور سود و زیان آن

نیاندیشیده‌اند، درباره آن سخنی به میان نمی‌آورند و تصمیمی نمی‌گیرند. در واقع، آنان کسانی هستند که هر چیز را به جای خود می‌نهند. مرزهای دوستی و دشمنی، نرمش و خشونت، محبّت و نفرت و... را از هم شناخته و هر یک را در جای خود به دقت انجام می‌دهند. ازاین‌رو، مشاوره با آنان می‌تواند راه گشا بوده و اسباب پیروزی را برای مشورت کننده فراهم آورد.

خردمند اگر بود دین درست*** مر او را بود کیش و آیین درست

بُوَد بهترین یار، شُو همدَمش*** غنیمت شمار، ای برادر دَمش⁽¹⁾

دو ـ پرهیزکار و درست کردار

رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است:

با پرهیزکاران مشورت کنید. آن‌ها کسانی هستند که آخرت را بر دنیا ترجیح می‌دهند و کارهای شما را بر امور خویش مقدّم می‌دارند.⁽²⁾

پرهیزکاران، افراد با ایمانی هستند که صفات نیک را به زیبایی در وجود خود نهادینه کرده‌اند. آن‌ها خود را از هر گونه آلودگی و زشتی دور نگه می‌دارند و با شناخت زیبایی‌های واقعی، در مسیر سعادت و رستگاری گام برداشته، از هیچ کوششی در این مسیر فروگذار نیستند. از آن‌جا که پرهیزکاران خود از گمراهی نجات یافته‌اند، همواره علاقه‌مندند دیگران را در این زمینه یاری کنند. آن‌ها حتی حاضرند برای جلب رضایت خدا، حلّ

مشکلات دیگران را بر امور خود ترجیح دهند. خداوند در قرآن، به زیبایی چهره افراد مؤمن و پرهیزکار را از دیگران متمایز ساخته و مشورت آنان را با یکدیگر می‌ستاید:

 وَ الَّذینَ یَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ اْلإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ وَ إِذا ما غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ * وَ الَّذینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلوةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ وَ مِمّا رَزَقْنهُمْ یُنْفِقُونَ * وَ الَّذینَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنْتَصِرُونَ. (شورا: 37 ـ 39)

و کسانی که خود را از گناهان بزرگ و زشت‌کاری‌ها به دور می‌دارند و چون به خشم درمی‌آیند، درمی‌گذرند و کسانی که [ندای] پروردگارشان را پاسخ [مثبت] داده و نماز برپا کرده‌اند و میانشان مشورت است و از آن‌چه روزی‌شان داده‌ایم، انفاق می‌کنند و کسانی که چون ستم بر ایشان رسد، یاری می‌جویند [و به انتقام برمی‌خیزند].⁽¹⁾

بنابراین، می‌بینیم که افراد با ایمان، بهترین صفات اخلاقی را دارند و امور خود را با مشورت و هم‌اندیشی پیش می‌برند.

سه ـ افراد خیرخواه

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حدیثی دل‌نشین، درباره مشورت با افراد خیرخواه فرموده است:

مشورت با انسان عاقلِ خیرخواه، مایه رشد و برکت و توفیقی است از سوی خدا. پس هرگاه شخص خیرخواهِ عاقل، نظر مشورتی داد، از مخالفت با آن بپرهیز که سختی به دنبال خواهد داشت.⁽²⁾

خیرخواهان، افراد صادق و صالحی هستند که خداوند توفیق خدمت و لیاقت گره‌گشاییِ بی‌منّتِ امور و مشکلات مردم را به آنان بخشیده است. آنان پاک کردن غبار اندوه از چهره انسان‌های دیگر را برترین شادی خود و موجب خشنودی خدا می‌دانند. در واقع، عبادت خدا را در خدمت به هم‌نوعان می‌شمارند. ازاین‌رو، آن‌چه برای خود نمی‌خواهند، برای دیگران هم نمی‌پسندند و آن‌چه در توان دارند، در سفره اخلاص قرار داده و از هرگونه راهنمایی برادرانه و دل‌سوزانه دریغی ندارند.

 بنابراین، نه تنها باید مشورت و هم‌نشینی با افراد خیرخواه را سرلوحه زندگی قرار داد، بلکه به فرموده رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، نظر مشورتیِ خیرخواهانه آنان را پذیرفت و از مخالفت با آن پرهیز کرد.

چهار ـ دانا و کاردان

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است:

با عالمان صالح مشورت کنید.⁽¹⁾

منظور از عالمان صالح، افراد اهل فن، دانش و معرفتند که نسبت به رُموز امور آگاهی کامل داشته و به آن‌چه می‌گویند، عمل می‌کنند. آنان، ستارگان نورافشانی هستند که نه تنها در پرتو دانشی که در وجودشان شعله‌ور است، خود روشن هستند، بلکه به دیگران نیز از دانش خود روشنایی و آگاهی می‌بخشند. آرا و اندرزهای این بزرگواران، همیشه

گره‌گشا و حیات‌بخش است و به زیبایی، راه را از بی‌راهه و شاهراه را از پرتگاه می‌نمایانند و به همین جهت، شایسته مشورتند.

چو خواهی به کاری تو شورا کنی*** نکوتر که با مرد دانا کنی

گرت خصم باشد، چو عاقل بُوَد*** بسی بهتر از یار جاهل بود⁽¹⁾

پنج ـ راز نگهدار

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است:

المستشار مؤتمن؛ مشاور، مورد اطمینان است.⁽²⁾

این جمله زیبا، بیانگر این موضوع است که یکی از ملاک‌های لازم برای شخص مشاور، مورد اطمینان بودنِ اوست تا بتوان اسرار و رازها را با او در میان گذاشت؛ زیرا افرادی که اقدام به مشورت با دیگران می‌کنند، برآنند تا با در میان گذاشتن امر یا مشکل خود با افراد مورد اعتماد و امین، بهترین راه حل را چاره‌جویی کنند. اگر مشاور امین و رازنگهدار نباشد و نتواند رازی را که با او در میان گذاشته شده حفظ کند، ممکن است به جای تسهیل امر، مشکل را پیچیده و حلّ آن را دشوار سازد.

شش ـ دور اندیش

امام علی علیه‌السلام فرموده است:

مشورت با شخص دوراندیش و دل‌سوز، [موجب ]پیروزی است.⁽³⁾

مشورت با افراد دوراندیش، بدان جهت سفارش شده است که این‌گونه افراد، با پرهیز از هرگونه شتاب‌زدگی در تصمیم‌گیری، با هوشیاری و دقتی که در بررسی امور دارند، می‌توانند با تجزیه و تحلیل دقیق مسائل، تا حدّ ممکن احتمال‌های آینده را پیش‌بینی و مشورت کننده را به عواقب آن آگاه سازند. در نتیجه، او را به تصمیم‌گیری صحیح راهنمایی کنند و پیروزی را برایش ارمغان بیاورند.

نباشد از آن دوراندیش‌تر***نه در راه عقل و خِرَد پیش‌تر

کز امروز کارش به فردا نماند***وفا را به پیمان به آخر رساند⁽¹⁾

هفت ـ با تجربه

امام علی علیه‌السلام فرموده است:

برترینِ افراد برای مشورت، شخص دارای تجربه فراوان است.⁽²⁾

بهره‌گیری از توان فکری افراد با تجربه، سبب می‌شود که کوته‌فکری‌ها، ندانم‌کاری‌ها و حسرت و پشیمانی به سراغ انسان نیاید؛ زیرا افراد باتجربه،

پستی و بلندی‌های دنیا و تلخی و شیرینی زندگی را بسیار دیده و چشیده‌اند. ازاین‌رو، از آرایی پخته و اندیشه‌ای ژرف و قوام‌یافته برخوردارند. آنان می‌توانند انسان را از خطاها مصون بدارند و به راستی‌ها و درستی‌ها رهنمون شوند.

به طور مسلّم، کسانی که با چنین افرادی به مشورت می‌نشینند، از تجربه‌های ارزشمند آنان بهره‌مند شده و راه را بر روی هر گونه اشتباه خواهند بست.

چو از تجربت پند گیرد کسی*** چشد سرد و گرم جهان را بسی

به تحقیق، او را خرد رهبر است*** خِرَد بر سر آدمی افسر است⁽¹⁾

ب) افراد نامناسب برای مشورت

اشاره

همان‌گونه که مشورت با افراد مثبت و ارزنده در پیشرفت امور و برنامه‌ها کارساز است، به همان اندازه و شاید هم بیش‌تر، مشورت با افراد منفی و ناشایست که نقاط ضعف آشکاری دارند، زیان‌بخش است. بر این اساس، باید از مشورت با افرادی که صفات ناپسند روحی و اخلاقی دارند، به طور جدّی پرهیز کرد. شاعر چه زیبا گفته است:

دلا نزد کسی بنشین که او از جان خبر دارد*** به زیر آن درختی رو که او گل‌های تر دارد

در این بازار عطّاران، مرو هر سو چو بی‌کاران***

به دکّان کسی بنشین که در دکان شکر دارد

نه هر کلکی شکر دارد، نه هر زیری زِبَر دارد***نه هر چشمی نظر دارد، نه هر بحری گهر دارد⁽¹⁾

پیشوایان معصوم علیهم‌السلام در گفتارهای ارزشمند خود، چهره افراد نامناسب مشورت را ترسیم کرده‌اند که به آن می‌پردازیم.

یک ـ بخیل

امام علی علیه‌السلام فرموده است:

بخیل را در مشورت کردن دخالت نده، که تو را از نیکوکاری باز می‌دارد و از تنگ‌دستی می‌ترساند.⁽²⁾

شخص بخیل یا تنگ‌نظر، به هیچ وجه شایسته مشورت نیست؛ زیرا او به جهت دل‌بستگی زیاد به مال دنیا، خودش را گُم کرده است؛ «یعنی خودش شده پول و ثروت. آدمی که پول و ثروت برای او اصالت پیدا می‌کند و هدف می‌شود، به تعبیر روان‌شناسی امروز، در پول تثبیت و تحکیم می‌شود. از جان، حیات، سلامت و عمر خویش برای پول سرمایه می‌گذارد، ولی از پول حاضر نیست برای سلامت و سعادت و حتّی عمر خودش» مایه بگذارد.⁽³⁾

به همین جهت، کسی که خودش را گم کرده و در حصار مادّیات گرفتار آمده و از آن هم بهره‌مند نمی‌شود، نمی‌تواند به دنبال نیکوکاری و رهایی دیگران از مشکلات و گرفتاری‌ها باشد. حتّی این فرد می‌کوشد دیگران را نیز از کارهای نیک باز دارد. او از عجیب‌ترین انسانهای روی زمین است؛ زیرا در حالی که می‌تواند آسوده باشد، به دست خود، خویشتن را می‌آزارد و از آن‌چه باید سود ببیند، زیان می‌برد. حضرت علی علیه‌السلام در بخشی دیگر، درباره فرد بخیل می‌فرماید:

از بخیل درشگفتم! به فقری می‌شتابد که از آن گریزان است. سرمایه‌ای را از دست می‌دهد که برای آن تلاش می‌کند. پس در این جهان چون درویشان زندگی می‌کند و در آن جهان چون توانگران حساب پس می‌دهد.⁽¹⁾

 تو را باید از بُخل بودن به دور*** کز آن دشمنی زاید و شر و شور

کند آشکارا عیوب تو را*** بیالاید اخلاق خوب تو را⁽²⁾

دو ـ ترسو

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید:

ترسو را در مشورت کردن دخالت نده، که در انجام کارها روحیه تو را

سست می‌کند.⁽¹⁾

افراد ترسو نیز به هیچ وجه شایسته مشورت نیستند؛ زیرا مشاور ترسو، به جهت ترس، قدرت و شجاعت بیان حقایق را ندارد. ازاین‌رو، با بزرگ‌نمایی جنبه‌های مختلف خطر، راه خروج را بر مشورت‌کننده تنگ می‌کند، انسان را از شفّاف‌بینی محروم ساخته و او را به بیراهه می‌کشاند.

سه ـ حریص

امام علی علیه‌السلام فرموده است:

حریص را در مشورت کردن دخالت نده، که حرص را با ستم‌کاری در نظرت زینت دهد.⁽²⁾

حریص، از افرادی است که شایسته مشورت نیست. او همواره با حرص و ولع، مشورت کننده را به اموری که دارای زیان اُخروی است، تشویق و ترغیب می‌کند و با پیش‌کشیدن آرزوهای دور و دراز دنیایی، فکر انسان را تباه می‌کند، او را به بردگی و وابستگی دنیا و گرداب هلاکت و نیستی می‌کشاند.

حریص ار بگیرد تمام جهان***شود مالکْ او بر زمین و زمان

فقیر است بیچاره از فرط آن***

همیشه بُود دست حرصش دراز⁽¹⁾

چهار ـ احمق

امام علی علیه‌السلام فرموده است:

با احمق مشورت مکن... ؛ که او خود را برایت به رنج اندازد و به مقصودت نرساند.⁽²⁾

دوستی با افراد کم‌عقل و مشورت با آنانی که ضعف فکری دارند، می‌تواند مانع از رشد فکری انسان شود؛ زیرا فرد احمق، بدون فکر و دقّتْ، زبان به سخن می‌گشاید و از آن‌جا که دوراندیشی و آگاهی لازم را ندارد، با تمام زحمت و رنجی که به خود می‌دهد، در نهایت آسیب می‌رساند. او گرچه هدف خیرخواهانه‌ای دارد و مثلاً می‌خواهد خدمتی کند، ولی آبروریزی به بار می‌آورد. می‌خواهد صلح و صفا ایجاد کند، ولی به آتش اختلاف دامن می‌زند. می‌خواهد نیکی کند، ولی به بدی کشیده می‌شود. بنابراین، به هیچ وجه چنین فردی را نباید به عنوان مشاور و دوست خود انتخاب کرد.

بود صُحبت احمق آزار جان*** مبادا تو را نیزه سازد، روان

مکن رنجه خود را در این رهگذر***

برو تا توانی از او کن حذر⁽¹⁾

پنج ـ دروغ گو

امام علی علیه‌السلام فرموده است:

با بسیار دروغ‌گو مشورت مکن؛ زیرا او مانند سراب است؛ دور را به تو نزدیک و نزدیک را از تو دور می‌سازد.⁽²⁾

فطرت انسان، با راستی و درستی سرشته شده و از دروغ بیگانه است. البته برخی انسان‌ها به دلایل گوناگون، از جمله ترس، حقارت، خود کم‌بینی و... ، دست از راستی کشیده و به دامن دروغ پناه می‌آورند. آنان سراب‌گونه با دور نمایاندن واقعیت‌ها، از سویی، سبب نا امیدی انسان در امور دست‌یافتنی گشته و با بزرگ‌نمایی باطل، سبب طمع‌ورزی در امور دست نایافتنی می‌گردند. هم‌چنین بذر کینه، نفاق و دشمنی را در سینه مردم می‌افشانند.

شخص دروغ‌گو همیشه با دروغ‌های خود، در فکر فریب دادن مردم است؛ کارهای خوب را به صورت کارهای بد و کارهای بد را به صورت کارهای خوب وانمود می‌کند. بنابراین، مشورت و معاشرت با افراد دروغ‌گو، نتیجه‌ای به جز فریب خوردن و رویگردان شدن از کارهای خوب نخواهد داشت.

مبادا شود کاذبت یار و دوست***که با خوی بد برکَند از تو پوست

کند بر تو نزدیک، او راه دور***کند دور، نزدیک آن بی‌شعور⁽¹⁾

فصل سوم: آثار مشورت در پرتو وحی و سیره معصومین علیهم‌السلام

اشاره

به طور مسلّم، اگر شور و مشورت با رعایت حدود و ویژگی‌های آن انجام پذیرد، آثار مثبت و نتایج ارزشمندی از نظر فردی و اجتماعی به همراه خواهد داشت. آثار و برکت مشورت به حدّی است که پیامبر با آن دانش لدنّی و درجه عصمت، به مشورت مکلّف شده است (آل عمران: 159). البته این سخن، بدان معنا نیست که شاید آن بزرگوار و دیگر پیشوایان معصوم علیهم‌السلام نیازی به مشورت داشته‌اند. روایت است وقتی آیه شریفه «وَشاوِرهُم فِی الاَْمر»⁽¹⁾نازل شد، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهفرمود: «خدا و رسولش از مشاوره بی‌نیاز هستند، ولی آن را در این اُمت قرار داد تا رحمتی برای آن‌ها باشد. بنابراین، کسی که مشورت کند، رُشدی را از دست نداده و کسی که آن را ترک کند، از گمراهی مصون نخواهد ماند.»⁽²⁾در واقع، مشورت معصومین علیهم‌السلام، نشانه لطف آن بزرگواران به اُمت و کرامت آن‌هاست که شاعر گران‌مایه، مولوی، به زیبایی آن را به نظم کشیده است:

اَمرِ شاورهم پیمبر را رسید***گرچه رأیی نیست رأیش را ندید (مزید)

در ترازو جو رفیقِ زر شده است***نی زآنک جُو چو زر گوهر شده است

روح قالب را کنون همره شده است***مدتی سگ حارس درگه شده است⁽¹⁾

به یقین، با مطالعه عمیق در منبع وحی و اندیشه دقیق در گفتار و کردار پیشوایان معصوم علیهم‌السلام، بهتر می‌توان به اهداف مقدّس و آثار مشورت آن بزرگواران پی برد.

1. الگو واقع شدن مشورت معصومین علیهم السلام

خداوند در آیه «لَقد کانَ لَکُم فی رَسولِ اللّهِ اُسوَةٌ حَسَنَةٌ» رسول خدا و در همان راستا، پیشوایان معصوم علیهم‌السلام را به عنوان الگویی کامل، جامع و معقول برای جامعه اسلامی مطرح می‌کند؛ زیرا آنان همه استعدادهای وجودی خویش را به فعلیت رسانیده و شخصیت الهی خویش را در پرتو وحی شکوفا کرده‌اند. به همین جهت، نه تنها در زمان حیات، در دل‌ها و جان‌ها نفوذ می‌کند، بلکه پس از حیات نیز رفتار و گفتارشان سرمشق و الگوی دیگران می‌شود.

بنابراین، ممکن است یکی از اهداف مقدّس پیشوایان معصوم علیهم‌السلام از مشورت، این باشد تا مردم با هر مقام و منزلتی، مشورت را برای خود نقص و ننگ ندانند و با دوری از تکبّر و خودبینی، آن را به عنوان یک سنت پسندیده بپذیرند و به کار بندند.

2. از بین بردن استبداد رأی

در هر جامعه‌ای، خودرأیی و خودسری، از بزرگ‌ترین آفت‌هاست که در صورت حاکم شدن بر جامعه، می‌تواند با نادیده گرفتن شخصیت مردم، بهترین سرمایه و پشتوانه حکومت را از دست زمام‌دار خارج کند و سیر انحطاط جامعه را تسریع بخشد، به گونه‌ای که بهترین افراد و محکم‌ترین نظام‌ها در صورت فرو افتادن در دام استبداد، به هلاکت می‌رسند. این حقیقتی است که چنین بر زبان امام علی علیه‌السلام جاری شده است:

هر کس تنها به رأی خویش تکیه کند، هلاک می‌گردد و هر کس با صاحب‌نظران مشاوره کند، در عقل‌هایشان شریک شود.⁽¹⁾

به واقع، خودمحوری و بی‌توجهی به آرای دیگران، مانند چوب خشک و بدون انعطاف است که به محض خم شدن می‌شکند، ولی احترام به نظر دیگران، همانند فنری است که انسان، هر آن می‌تواند آن را به هر سویی که بیش‌تر مفید است، خم کند و از آن بهره‌مند شود. در سیره حضرت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آمده است که فرمان حضرت مُطاع بود و بی‌درنگ اجرا می‌شد و یاران آن حضرت بارها می‌گفتند که به حضرت ایمان قاطع دارند و اگر فرمان دهد، حاضرند خود را در دریا یا در آتش بیافکنند. با تمام این اوصاف، آن بزرگوار به شیوه مستبدان و خودکامگان رفتار نمی‌کرد. ایشان در اموری که از خداوند دستوری نرسیده بود، با یاران خویش در جنگ و

صُلح مشورت می‌کرد و آرای آنان را محترم می‌شمرد. حتّی گاه نظر آن‌ها را بر رأی خود ترجیح می‌داد. نمونه آن در جنگ اُحد است⁽¹⁾که خداوند این روش پیامبر و مهربانی او را با یاران در آیه زیر تأیید می‌کند و باز هم می‌خواهد که با آنان مشورت و سپس به خدا توکل کند:

 فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِی اْلأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ. (آل عمران: 159)

پس به [برکت ]رحمت الهی، با آنان نرم‌خو [و پرمهر ]شدی و اگر تندخو و سخت دل بودی، همانا از پیرامون تو پراکنده می‌شدند. پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کار[ها] با آنان مشورت کن و چون تصمیم گرفتی، بر خدا توکل کن.

روش امام علی علیه‌السلام نیز همین گونه بود؛ چنان‌که می‌بینیم در خطابه‌ای جالب و تاریخی، در مقابل هزاران نفر می‌فرماید:

با من چنان که با پادشاهان سرکش سخن می گویند، حرف نزنید و چنان که از آدم های خشمگین کناره می گیرند، دوری نجویید و با ظاهرسازی با من رفتار نکنید و گمان مبرید اگر حقّی به من پیشنهاد دهید، بر من گران آید یا در پی بزرگ نشان دادن خویشم؛ زیرا کسی که شنیدن حق یا عرضه شدن عدالت بر او مشکل باشد، عمل کردن به آن، برای او دشوارتر خواهد بود. پس، از گفتن حق یا مشورت در عدالت خودداری نکنید؛ زیرا خود را برتر از آن که اشتباه کنم و از آن ایمن باشم، نمی دانم؛ مگر آن که خداوند مرا حفظ کند.⁽²⁾

بنابراین، ملاحظه می‌شود پیشوایان معصوم علیهم‌السلام بر آن بودند تا در قالب گفتار ارزشمند یا رفتار پسندیده، زمینه‌های استبداد را از میان برداشته و استبدادی نبودن حکومت خود را به مردم و جهانیان اعلام کنند.

3. کرامت بخشیدن به اُمت

وجود مشورت در هر جامعه‌ای، سبب می‌شود که افراد آن جامعه، در خود احساس استقلال رأی و بزرگی کنند و در عوض، نبود آن می‌تواند شخصیت افراد را از بین ببرد و رشد افکار را متوقف سازد، به گونه‌ای که شایستگی زندگی واقعی را از دست بدهند و به مردگانی متحرک بَدَل شوند.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید: هنگامی که زمام‌داران شما نیکانتان و توانگران شما، سخاوت‌مندانتان باشند و کارهایتان به مشورت انجام شود، روی زمین از زیرزمین برای شما بهتر است.[؛ یعنی شایسته زندگی و بقا هستید]، ولی اگر زمام‌دارانتان بَدان و توانگرانتان بخیل باشند و کارها به مشورت برگزار نشود، در این صورت، زیرزمین از روی آن برای شما بهتر است.⁽¹⁾

همان‌گونه که از کلام گُهربار رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برداشت می‌شود، آن حضرت سخت به مشورت زمام‌داران در امور با مردم تأکید دارد و آن را مایه حیات می‌داند. به همین جهت، آن حضرت می‌کوشید با شخصیت دادن به اُمت مسلمان، آنان را برای پیشبرد اهداف مقدّس اسلام تربیت کند. اُمت هم وقتی احترام رهبر را به خود احساس می‌کردند، حاضر می‌شدند که والاترین جان‌فشانی را در راه اهداف مقدّس انجام دهند، به گونه‌ای که

وقتی در جنگ بدر به مشورت با ایشان پرداخت، گفتند: «اگر بگویی از میان دریا عبور کنید، همانا همراه تو این کار را می‌کنیم و به شما نمی‌گوییم آن گفتاری را که قوم موسی علیه‌السلام گفتند: «تو و خدایت بروید جنگ کنید، ما این‌جا نشسته‌ایم»،⁽¹⁾بلکه می‌گوییم: برو، پس ما با تو و در پیش تو هستیم و از سمت راست و چپ با دشمن می‌جنگیم».⁽²⁾

در ادامه روش رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، دیگر پیشوایان معصوم علیهم‌السلام هم به پیروی از آن بزرگوار کوشیدند زیردستان خود را متوجه این امر سازند که به آنان بی‌اعتنا نیستند و برای رأی و نظرشان ارزش و احترام قائلند؛ چنان‌که امام موسی کاظم علیه‌السلام حتّی با غلام سیاه خود به مشورت می‌پرداخت. حسن بن جَهم گوید: «نزد امام رضا علیه‌السلام بودیم، پس، از پدرش صحبت به میان آمد. آن حضرت فرمود: با این‌که عقلش خیلی زیاد بود، با غلام سیاهی از غلامانش مشورت می‌کرد. به او گفته شد: آیا با مثل چنین شخصی مشورت می‌کنی؟ فرمود: چه بسا خداوند تبارک و تعالی حل مشکلی را بر زبان او قرار داده باشد».⁽³⁾

در حالت‌های امام صادق علیه‌السلام هم می‌نویسند که آن بزرگوار، با فضیل بن یسار ـ که یکی از یاران ایشان بود ـ مشورت کرده است. فضیل بن یسار

گفت: «امام صادق علیه‌السلام یک‌بار از من در امری مشورت خواست. گفتم: آیا شخصی همانند شما، با شخصی همانند من مشورت می‌کند؟ فرمود: آری، زمانی که از تو تقاضای مشورت کنم، چنین چیزی محقق می‌شود».⁽¹⁾

بنابراین، رفتار پیشوایان معصوم علیهم‌السلام بیانگر این مهم است که یکی از اهداف آن بزرگواران از مشورت، شخصیت دادن و کرامت بخشیدن به افراد جامعه اسلامی بوده است تا جایگاهشان را در امور اجتماعی بیابند.

4. آماده ساختن جامعه برای تصمیم گیری در شرایط دشوار

شاید یکی دیگر از اهداف مشورتِ معصومین علیهم‌السلام، آماده کردن افراد جامعه اسلامی برای تصمیم‌گیری از راه مشورت برای روزهای سخت و مواقع حساس باشد؛ یعنی مردم به گونه‌ای تربیت یابند که بتوانند در هر زمان و هر مکان، در برابر مشکلات پیش‌آمده تصمیم‌گیری کنند و موانع را از میان بردارند.

 در این زمینه، مرور یک حادثه تاریخی بر روشنی موضوع می‌افزاید. به گواه تاریخ، در سال هشتم هجرت، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای سرکوبی مزاحمانِ تبلیغ اسلام، سپاهی سه هزار نفری را به سرزمین موته، در نزدیکی مرزهای روم فرستاد، ولی پیش از اعزام، پس از سفارش‌های لازم، سه فرمانده را به شرح زیر برای آنان انتخاب کرد:

ای مجاهدان! پسر عمّم، جعفربن ابی طالب، فرمانده شماست. اگر او

کشته شد، پرچم را زیدبن حارثه برمی‌دارد و سپاه را هدایت می‌کند و اگر او نیز کشته شد، فرماندهی سپاه از آن عبداللّه بن رواحه است و اگر او نیز کشته شد، شما یک نفر را از میان خود [با مشورت] به عنوان فرمانده برگزینید و به نبرد مشغول شوید.⁽¹⁾

سپاه اسلام راه شام را در پیش گرفت. در راه آگاه شدند که هرقل، پادشاه روم با یکصدهزار سرباز در آن حدود اردو زده است. این خبر در مرحله نخست، سپاه اسلام را از پیشرفت بازداشت، ولی در نهایت، فرماندهان سلحشور اسلام تصمیم گرفتند به راه خود ادامه دهند و با دشمن روبه‌رو شوند. جنگ سختی در گرفت و هر سه فرمانده رشید اسلام با جان‌فشانی‌های فراوان، یکی پس از دیگری به شهادت رسیدند. «در این هنگام، سپاه اسلام بدون فرمانده ماند و باید بر اساس راهنمایی پیامبر رفتار [و مشورت] می‌کردند. مردی به نام ثابت بن ارقم، پرچم را برداشت و رو به سربازان کرد و گفت: برای خود فرماندهی برگزینید. نیروهای اسلام خواستند مقام فرماندهی را به خود او بسپارند، ولی وی نپذیرفت. آن گاه خالد بن ولید را که تازه اسلام آورده بود، برای فرماندهی برگزیدند. لحظه‌ای که خالد به فرماندهی برگزیده شد، لحظه بسیار حساسی بود. او برای نجات سپاه اسلام، به یک تاکتیک نظامی دست زد و نیمه شب که سیاهی همه جا را فرا گرفته بود، به نقل و انتقال نیروها پرداخت. این انتقال تا سپیده صبح ادامه داشت. خالد دستور داد نیمه شب به نقطه‌ای دور بروند و با دادن شعار لااِله اِلاّ اللّه به اردوگاه بازگردند تا از این راه، دشمن تصور کند که نیروهای

امدادی به مسلمانان رسیده و آنان تقویت شده‌اند. سرانجام پس از سه روز مقاومت، سپاه اسلام با چنین تدبیر خاصی عقب‌نشینی کرد و به مدینه بازگشت».⁽¹⁾

در واقع آن‌چه در این واقعه تاریخی مهم می‌نماید، بینش و آینده‌نگری ژرف رسول خداست که با آموزش و تربیت خود، مسلمانان را بر آن داشت تا با انتخاب خالد در آن زمان، بهترین راه حل را برای رهایی از مهلکه بیابند و نشان داد که معصومین علیهم‌السلام از مشورت خود اهدافی والا دارند.

5. فراهم آوردن زمینه برای بروز استعدادها و تبلور تجربه های سازنده

بیش‌تر مردم ترجیح می‌دهند دیگران به جای آن‌ها فکر کنند و به خود زحمت اندیشیدن نمی‌دهند. ازاین‌رو، در جوامع دیکتاتوری، به نسبت جوامع آزاد، نادانی بیش‌تر نمود می‌یابد. بر پیشوایان مصلح و اداره کنندگان امور امت اسلامی است که زمینه را برای تفکر افراد جامعه و برانگیختن حس کنجکاوی آنان فراهم آورند تا در پرتو بحث و گفت‌وگو، به شناخت حقایق ترغیب شده و در نهایت، رشد فکری در جامعه ایجاد شود؛ زیرا بنا به فرموده رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: «هیچ قومی مشورت نکرد، جز آن‌که به بهترین امور هدایت یافت».⁽²⁾

همین‌طور در پرتو مشورت، جامعه از خمودی و جمودی رهایی و به پویایی و بالندگی می‌رسد و استعدادهای توان‌مند و خلاّق و افکار جدید متولد می‌شود. بنا به فرمایش علی علیه‌السلام: «برخی از آرا را به برخی دیگر بزنید، تا بهترین آرا متولد شود».⁽¹⁾نمونه بروز استعدادها و تبلور تجربه‌های مفید را در جنگ‌های پیامبر و از سوی یاران آن حضرت به روشنی می‌توان دید؛ از جمله طرح سلمان فارسی در جنگ خندق یا طرح‌های نظامی حُباب بن منذر⁽²⁾در جنگ بدر، بنی‌قریظه و بنی‌نضیر.

به عنوان مثال، وقتی به دستور پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در جنگ خندق شورای دفاعی تشکیل شد، «برخی پیشنهاد کردند که به شیوه «قلعه‌داری» از مدینه دفاع کنند و از فراز برج‌ها و نقاط مرتفع، با دشمن نبرد کنند. ناگفته پیداست این نقشه در شرایطی مفید است که سپاه دشمن زیاد نباشد وگرنه در مقابل یک سپاه سیل‌آسا که همه چیز را در برابر خود نابود می‌سازد، برج و بارو چندان کارساز نیست. سلمان فارسی که با فنون رزمی ایرانیان آشنایی کامل داشت، نقشه ارزنده‌ای طرح کرد. او گفت: مصلحت این است که در اطراف شهر خندق ژرفی کنده شود تا از پیشرفت دشمن به داخل مدینه جلوگیری به عمل آید و سپس با ساختن برج‌ها و لنگرها در

اطراف خندق و با پرتاب تیر و سنگ، از عبور دشمن از خندق جلوگیری به عمل آید».⁽¹⁾

پیشنهاد سلمان به اتفاق آرا تصویب گردید و این طرحِ دفاعی، توانست نقش مؤثری در حفظ مدینه ایفا کند و کارشناسان امور نظامی قریش را به شگفتی وا دارد. بنابراین، به خوبی می‌بینیم که معصومین علیهم‌السلام چگونه با گستردن سفره مشورت، زمینه‌ای را فراهم می‌آوردند تا افراد خلاّق و با تجربه، نبوغ و تجربه‌های خود را ارائه کنند تا جامعه از آن بهره‌مند گردد.

6. شناخته شدن افراد صادق از مدعیان دروغین

گرچه آزمایش افراد نمی‌تواند از اهداف مشورت واقعی باشد، ولی می‌تواند معیاری برای شناخته شدن افراد خیرخواه و صادق از مدعیان دروغین به شمار آید. حضرت علی علیه‌السلام در این‌باره می‌فرماید:

با دشمنان خود مشورت کن تا از رأی آن‌ها مقدار دشمنی‌شان و جایگاه‌هایی را که مقصدهای ایشان است، بدانی.⁽²⁾

در این گفتارِ دل‌نشین، مولا علی علیه‌السلام مشورت با دشمنان را اگر برای آگاه شدن از مقدار دشمنی باشد، جایز می‌داند. معصومین علیهم‌السلام هم در صورت ضرورت، از مشورت به عنوان ابزاری برای معرفی دوستان و دشمنان خود بهره می‌گرفتند. در این مورد، بیان نمونه‌هایی می‌تواند گویای

مطلب باشد.

نمونه اول، جنگ اُحد است. وقتی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شیوه مقابله با دشمن را به شورا گذاشت، رأی عبداللّه بن اُبی، سردسته منافقان مدینه بر این بود که زنان را در نقاط مرتفع جای دهند تا آنان از آن‌جا دشمن را سنگ‌باران کرده و خود در کوچه‌های مدینه از شهر دفاع کنند، ولی وقتی که رأی خویش را در اقلیت دید، به بهانه این‌که پیامبر نظر جوانان را بر نظر سالمندان ترجیح داده، با گروهی از منافقان از همراهی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خودداری ورزید و بدین وسیله، بر منافق بودن خود تأکید کرد».⁽¹⁾

 نمونه دوم، جنگ بدر است. در جلسه مشورتی که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهتشکیل داده بود، حضرت بر آن بود که میزان دوستی و وفاداری یاران خویش، به ویژه انصار را که با آن حضرت پیمان دفاعی بسته بودند، بیازماید. ازاین‌رو، وقتی نظر مشورتی انصار را خواست، سعد بن معاذ، رئیس قبیله اوس چنین گفت: «ای رسول خدا! ما به تو ایمان آورده و تو را تصدیق کرده‌ایم و گواهی می‌دهیم که هر چه آورده‌ای، حق است و بر همین اساس با تو عهد و پیمان داریم که بشنویم و فرمان‌برداری کنیم. ای رسول خدا! حرکت کن و سوگند به کسی که تو را به حق فرستاده است، اگر پهنای این دریا را بپیمایی و در آن فرو روی، ما نیز پشت سر تو خواهیم آمد و حتّی یک نفر از ما تخلف نخواهد کرد. برای ما هیچ دشوار نیست که فردا با دشمن روبه‌رو شویم که ما در جنگ، سخت شکیبا و

هنگام برخورد با دشمن، پا برجا و ثابت قدم هستیم. امیدواریم خداوند رفتاری از ما به تو نشان دهد که چشمت را روشن کند».⁽¹⁾

این‌گونه بود که رسول خدا و دیگر پیشوایان معصوم علیهم‌السلام با معیار مشورت، میزان دوستی و وفاداری دوستان و دشمنی و بی‌وفایی دشمنان را می‌آزمودند و آنان را از یکدیگر تفکیک می‌کردند تا افراد در تشخیص شایستگان تردید نکنند. آن بزرگواران با دادن اختیارات به افراد شایسته، در راه پیشبرد اهداف و آرمان‌های والای اسلام گام برمی‌داشتند و امکان سوء استفاده را از افراد فرصت‌طلب و منافق می‌گرفتند.

7. تربیت و تقویت رشد سیاسی مردم

یکی دیگر از اهداف مشورت معصومین علیهم‌السلام تقویت و رشد سیاسی مردم در برابر رهبران سیاسی بود تا بتوانند در سرنوشت اجتماعی خویش سهیم باشند و کسی نتواند خود را سرپرست آنان سازد و بر ایشان ستم روا دارد.

 طه حسین در مورد مشورت امام علی علیه‌السلام می‌نویسد:

علی علیه‌السلام امور مردم را علنا اداره می‌کرد و در هر امر بزرگ و مهمی، با آنان مشورت می‌کرد و اگر در امری مخالفت می‌کردند، رأی آن‌ها را می‌پذیرفت و بدان عمل می‌کرد و همین امر سبب می‌شد که آنان گستاخ‌تر شوند.⁽²⁾

نمونه این گستاخی را در قضیه درخواست طلحه و زبیر برای مشورت

می‌توان دید. آنان پس از بیعت با امام علی علیه‌السلام، به او اعتراض کردند که چرا در اداره امور با آنان مشورت نمی‌کند. امام در پاسخ فرمود:

 ... هیچ نیازی به فکر و رأی شما و دیگران ندارم. هنوز چیزی پیش نیامده که حکم آن را ندانم و نیاز به مشورت شما و دیگر برادران مسلمان داشته باشم. اگر چنین بود، از شما و دیگران روی‌گردان نبودم.⁽¹⁾

همین‌طور در قضیه قیس بن عباده، رگه‌هایی از گستاخی می‌توان دید. «قیس کارگزار امام علی علیه‌السلام در مصر بود. شایعات و مدارک، بر گرویدن او به معاویه دلالت داشت. امام علی علیه‌السلام در مورد قیس با یاران خویش مشورت کرد. همگی بر این عقیده بودند که قیس به معاویه گرویده است و باید هر چه زودتر عزل شود. نظر امام بر این بود که قیس چنین خیانتی مرتکب نشده و بهتر است باقی بماند. در نهایت، علی علیه‌السلام به رأی یاران خود عمل کرد و قیس را عزل کرد. او که از استانداران با کفایت بود، به مرکز آمد و گله و شکایت کرد و در نهایت معلوم شد که نظر علی علیه‌السلامدرست بوده و نباید او عزل می‌شد».⁽²⁾

 گرچه گستاخی مردم در نمونه‌هایی مانند قضیه قیس بن عباده برای معصومین علیهم‌السلام گران تمام می‌شد، آن بزرگواران که خود آموزگارانی دل‌سوز و راهنمایانی مشفق برای جامعه بودند، با بصیرت و ژرف‌اندیشی

خاص خود، به مبتدی بودن شاگردان خویش در دخالت در امور آگاهی کامل داشتند. آن بزرگواران می‌کوشیدند با فراهم آوردن زمینه و امکان تمرین مشورت، اصل شورا را تحکیم بخشند تا آنان بتوانند شجاعت بیش‌تری به دست آوردند و در آینده، در برابر انحراف‌های حاکمان سیاسی بایستند و از انحطاط جامعه پیش‌گیری کنند.

8. پیش گیری از انتقادهای بی جا

پیشوایان معصوم علیهم‌السلام با آن‌که نظرشان در هر موردی درست بود، با این حال برای جلب همکاری بیش‌تر و به تأیید رسانیدن صَلاح و مصلحت خود، با افراد به مشاوره می‌پرداختند تا ضریب موفقیت طرح‌های خویش را فزونی بخشند و از انتقادهای بی‌جا در صورت شکست احتمالی پیش‌گیری کنند؛ زیرا آنان در تمام مراحل تصویب و اجرای طرح‌ها نقش داشتند و در نتایج آن نیز دخیل بودند. به همین جهت، حضرت علی علیه‌السلام وقتی آهنگ عزیمت به شام کرد، مهاجران و انصار را فرا خواند و فرمود:

بی‌گمان شما کسانی هستید که نظرتان محترم، خردتان ارجمند، سخنانتان حق و کردار و رفتارتان نیکوست. اکنون آهنگ آن کرده‌ایم که سوی دشمن خود و شما رهسپار شویم، پس نظر مشورتی خود را اعلام دارید.⁽¹⁾

در واقع، هدف امام علی علیه‌السلام از این درخواست، به تأیید رسانیدن مصلحت خویش است. در هر حال، مُهر تأیید انجام امور از سوی مردم، سبب می‌شد آنان همواره در شادی‌ها و غم‌ها، و پیروزی و شکست‌ها، در

کنار معصومین علیهم‌السلامباشند و از هرگونه جان‌فشانی دریغ نورزند. برای نمونه، وقتی علی بن یقطین با نامه‌ای مخفیانه، امام موسی کاظم علیه‌السلامرا از تهدید موسی بن مهدی عباسی آگاه کرد، آن حضرت، صبح هنگام، «اهل بیت و شیعیان خود را حاضر ساخت و ایشان را از جریان با خبر ساخت و به ایشان گفت: نظرتان در این‌باره چیست؟ آن‌ها گفتند: نظرمان این است که خودت را از این جبار و ستمگر دور نگهداری، ولی ما در هر حال با شما هستیم».⁽¹⁾

این گونه بود که پیشوایان معصوم علیهم‌السلام با مشورت، افزون بر پیش‌گیری از انتقادهای بی‌جا، مردم را با خود در پیشبرد اهداف مقدس اسلام همراه می‌ساختند و روشن است که اگر مردم کاری را مورد تأیید خود بدانند، خیلی بیش‌تر و بهتر در انجام آن می‌کوشند تا کاری که به آن‌ها دستور داده شود.

فصل چهارم: شوراها در قانون اساسی

جایگاه شورا

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، با الهام از اندیشه و باورهای دینی، افزون بر پذیرش حاکمیت مطلق خداوند بر انسان و جهان، جامعه اسلامی را مظهر حاکمیت الهی تلقی می‌کند و مردم را حاکم بر سرنوشت اجتماعی و سیاسی خویش می‌داند؛ چنان‌که در اصل هفتم به صراحت به این موضوع اشاره شده است:

حاکمیت مطلق بر جهان و انسان از آن خداست و هر انسانی را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم ساخته است. هیچ کس نمی‌تواند این حق الهی را از انسان سلب کند یا در خدمت منافع فرد و گروهی خاص قرار دهد.⁽¹⁾

به طور دقیق، در راستای تحقق حاکمیت ملّت بر سرنوشت خویش، دولت ملزم می‌شود زمینه آن را فراهم سازد و از تمامی امکانات در راه رسیدن به آن بهره گیرد. یکی از راه‌های تحقق این مهم، اجرای قانون شوراهاست که یک فصل کامل از قانون اساسی به آن پرداخته و از آن به عنوان یکی از ارکان مهم تصمیم‌گیری یاد شده است:

طبق دستور قرآن کریم «و اَمرهُم شوری بینهم و شاورهم فی الامر»، شوراها، مجلس شورای اسلامی، شورای استان، شهرستان، شهر، محل، بخش، روستا و نظایر این‌ها از ارکان مهم تصمیم‌گیری و اداره امور کشورند.⁽²⁾

در قانون اساسی، شوراها افزون بر شرکت در فرآیند تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری، از اختیارات و صلاحیت‌های اجرایی چندی، از جمله عزل و نصب شهردار در شهر و دهدار در روستا برخوردارند. مردم نیز با انتخاب افراد با صلاحیت و با حق انتخابی که دارند، می‌توانند در تعیین سرنوشت خویش سهیم باشند.

انواع شورا و ساختار آن

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، به جز شوراهایی که مانند مجلس شورای اسلامی، شورای نگهبان، شورای امنیت ملّی و... به عنوان ارگان‌های عالی قدرت و نهادهای اصلی نظام معرفی شده‌اند، در اصل یکصدم، از شوراهای ده، بخش [شهرک]، شهر، شهرستان، استان و در اصل یکصدودوم، از شورای عالی استان‌ها و هم‌چنین در اصل یکصدوچهارم، از شوراهای اصناف و واحدها نام برده شده است. براساس «ماده یکم قانون تشکیلات شوراهای اسلامی مصوب نهم آذرماه یکهزار و سیصد و شصت و یک»،⁽¹⁾پس از شورای اسلامی بخش، شورای اسلامی محل [محله ـ منطقه] نیز اضافه شده است که بدین ترتیب، تعداد شوراهای پیش بینی شده در قانون، به نُه شورا می‌رسد که به غیر از شوراهای اصناف و واحدهاست که ویژگی خاص خود را دارند و در واحدهای تولیدی، کشاورزی، آموزشی،

اداری و خدماتی تشکیل می‌شوند. بقیه شوراها، ساختاری مخروطی شکل دارند که در رأس آن‌ها شورای عالی استان‌ها قرار می‌گیرد و براساس ماده واحده اشاره شده، مجلس شورای اسلامی در حکم مافوق شورای عالی استانها به شمار می‌آید.

«سیستم مخروطی شوراها، در برگیرنده همه اقشار مردم و منطقی‌ترین سلسله مراتب تصمیم‌گیری و انجام وظایف و مسئولیت‌های قانونی است و مردم می‌توانند با پیمودن سلسله مراتب، عادلانه در قدرت عروج کنند و زمینه برای بالا آمدن افراد با استعداد و فعال در مدارج قدرت فراهم آید».⁽¹⁾

جدول زیر نوع شورا، تعداد اعضای اصلی و عَلی البدل را با توجه به میزان جمعیت نشان می‌دهد.⁽²⁾

نوع شورا

میزان جمعیت

اعضای اصلی

اعضای عَلَی البَدل

شورای اسلامی روستا (دِه)

با جمعیت 1500 نفر

3 نفر

2 نفر

شورای اسلامی روستا (دِه)

با جمعیت بیش از 1500 نفر

5 نفر

3 نفر

شورای اسلامی شهرک (بخش)

دویست تا هزار خانواری

3 نفر

2 نفر

شورای اسلامی شهرک (بخش)

دویست تا هزار خانواری

3 نفر

2 نفر

شورای اسلامی شهرک (بخش)

بیش از هزار خانواری

5 نفر

3 نفر

شورای اسلامی شهر

با جمعیت تا 50 هزار نفر

5 نفر

3 نفر

شورای اسلامی شهر

با جمعیت 50 هزار نفر تا 200 هزار نفر

7 نفر

4 نفر

با جمعیت 200 هزار نفر تا یک میلیون نفر

9 نفر

5 نفر

با جمعیت بیش از یک میلیون نفر

11 نفر

9 نفر

شهر تهران

15 نفر

6 نفر

در جدول بالا، به تعداد نمایندگان شورای عالی استان‌ها، شورای اسلامی شهرستان، منطقه و محله اشاره نشده که بدین شرح است:

 1. شورای عالی استان‌ها، از نمایندگان منتخب شوراهای اسلامی استان تشکیل می‌گردد و هر استان، یک نماینده در آن خواهد داشت.

محدوده شهر است، متشکل از هفت نفر با انتخابات مستقیم رسمی و رأی مستقیم مردم تشکیل می‌گردد.⁽¹⁾

این شوراها، دارای دو نوع شرح وظایف هستند: شرح وظایف کلی که شامل 21 مورد است و شرح وظایف اختصاصی که برای شورای دِه، نُه فقره؛ شورای بخش، هشت فقره؛ شورای شهر، شش فقره؛ شورای شهرستان، دو فقره؛ شورای استان، پنج فقره و شورای عالی استان، نه فقره است که قانون‌گذار برای آن‌ها معیّن کرده است.⁽²⁾

چگونگی اجرای اصل شورا

اشاره

در مورد چگونگی یا کیفیت اجرای اصل شورا در قانون اساسی، دو روش را می‌توان تصور کرد:

1. شورا به عنوان بازوی مدیریت

شورا در این نقش، کارکردی مشورتی و در مواردی نقش نظارتی دارد و از مسئولیت مبرّاست. تصمیم‌گیری نهایی، با مدیریت است و شورا نمی‌تواند مانع جریان عملی مدیریت باشد. از مصادیق برجسته شورا با کارکرد مشورتی، شورای مجمع تشخیص مصلحت نظام است که از اعضای صاحب نظر تشکیل شده و شخص رهبر آن‌ها را تعیین می‌کند. این شورا، به جهت گستردگی، پیچیدگی و اهمیت امور در «تعیین سیاست‌های کلی

نظام» که بر اساس اصل 110 قانون اساسی بر عهده رهبر گذاشته شده، به رایزنی و مشاوره با رهبری می‌پردازد. رهبر در بیش‌تر موارد، با اعتمادی که به تصمیم مجمع دارد، از تصمیم آن بهره جسته و آن را به اجرا می‌گذارد. با این حال، «اگر در مواردی خاص، رهبری تصمیم مجمع تشخیص مصلحت نظام را برخلاف مصلحت تشخیص دهد یا در میان اقلیت و اکثریت مجمع، دلایل اقلیت را ترجیح دهد، در چنین مواردی به تشخیص خود عمل خواهد کرد».⁽¹⁾

شاید گفته شود براساس بند 8 اصل یکصدودهم باید «حل معضلات نظام که از طریق عادی قابل حل نیست، از طریق مجمع مصلحت نظام» انجام پذیرد. در پاسخ باید گفت: رهبری حق دارد و بلکه موظف است بر اساس تشخیص خود عمل کند؛ زیرا:

الف) از نظر شرع و قانون، او حاکمی است که به طور مستقیم، مسئولیت اداره جامعه را بر عهده داشته و در پیشگاه خداوند و مردم، در مورد رفتار و تصمیم‌های خویش پاسخ‌گو است.

ب) مشاوره با مجمع، محدود به اموری است که رهبری به آن ارجاع می‌دهد.

ج) «این امر، به معنای لزوم تبعیت رهبری از رأی اکثریت مجمع نیست، بلکه به معنای لزوم مشورت با این مجمع است و میان «لزوم مشورت» و

«تبعیت» ملازمه‌ای وجود ندارد».⁽¹⁾

 نمونه دیگر این نوع شوراها، شوراهایی است که بر اساس اصل 104 قانون اساسی، در واحدهای تولیدی، صنعتی، کشاورزی، آموزشی، اداری و خدماتی تشکیل می‌گردد که از نمایندگان واحدهای بالا ترکیب یافته است. این شوراها، در راه تأمین قسط اسلامی، همکاری در تهیه برنامه‌ها و ایجاد هماهنگی در پیشرفت امور فعالیت دارند و تصمیم‌گیرنده نهایی در آن‌ها، رئیس یا مدیر واحد مربوطه است. این شوراها، افزون بر کارکرد مشورتی، نقش نظارتی هم دارند و می‌توانند در صورت دیدن موارد خلاف، اخطار داده یا از راه مراجع قانونی، مدیریت را مورد بازخواست قرار دهند.

2. شورا به عنوان مقام تصمیم گیرنده

شورا در این نقش، تصمیم‌گیرنده و جایگزین مدیریت فردی و عهده‌دار مسئولیت‌ها و وظایف است. مصداق این گونه شوراها، شوراهایی مانند مجلس شورای اسلامی، شورای نگهبان، شورای امنیت ملّی، شورای عالی دفاع، شورای وزیران و شوراهای اسلامی شهر و روستاست که به اتفاق و اکثریت آرا تصمیم‌گیری می‌کنند و برخی از آنان، از جمله شوراهای شهر و روستا، قدرت اجرایی نیز دارند؛ مانند عزل و نصب شهردار در شهر و دهدار در روستا.

این گونه شوراها، اگرچه به ظاهر در بسیاری از امور سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری مستقل عمل می‌کنند، براساس اصل پنجاه‌وهفتم قانون اساسی، رهبر بر عملکرد آن‌ها اعمال نظر می‌کند:

قوای حاکم بر جمهوری اسلامی ایران، عبارنند از: قوه مقننه، قوه مجریه و قوه قضاییه که زیر نظر ولایت مطلقه امر و امامت امت، بر طبق اصول... عمل می‌کنند.⁽¹⁾

اهداف شورا در قانون اساسی

اشاره

همان گونه که گذشت، اهداف کلی مشورت، پرهیز از پی‌آمدهای خودمحوری، تک‌روی، خودکامگی و تنگ‌نظری، رسیدن به غنای فکری و تولد فکر جدید از هم‌اندیشی و دست‌یابی به توافق جمعی است، ولی این اهداف کلی را می‌توان به صورت مشروح‌تر و به تناسب موارد کاربرد اصل شورا، به تفصیل تبیین کرد. ازاین‌رو، با تلفیق «اصول یکصدم، یکصدویکم و یکصدوچهارم»⁽²⁾قانون اساسی و با تجزیه و تحلیل آن‌ها، می‌توان به اهداف زیر دست یافت:

1. جلوگیری از تبعیض و برقراری قسط اسلامی

در اسلام، حاکمیت منحصر به خداست و یکی از صفات خداوند عدل

است و او خود مکرر در قرآن⁽¹⁾به عدل و نیکی امر فرموده است. ازاین‌رو، حکومتی که از حاکمیت اللّه ناشی می‌شود، باید در راه گسترش عدالت در جامعه گام بردارد، به‌گونه‌ای که در بهره‌مندی از امکانات، میان دورترین نقاط و نزدیک‌ترین نقاط به مرکز حکومت، تفاوتی نباشد. به ویژه این موضوع در کشور ما، به جهت گستردگی جغرافیایی و وجود فرهنگ‌های بومی و محلی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در گذشته شاهد بودیم مناطق دور از مرکز، از امکانات مرکز محروم بودند و درآمدهای سرشاری که از مناطق آنان به دست می‌آمد، بیش‌تر صرف آباد کردن مناطق مرکزی می‌شد و مناطق دوردست، دچار محرومیت‌های بی‌شماری بودند. بر این اساس، دولت اسلامی می‌تواند با بهره‌گیری از دل‌سوزان محلی در شوراهای هر ده، بخش، شهر، شهرستان و استان، در ایجاد تعادل و توازن میان مناطق از نظر توزیع عادلانه ثروت و امکانات عمومی، خدمات و دیگر امور رفاهی گام‌های اساسی بردارد.

2. سرعت بخشیدن به کارها

از اهداف دیگر شوراها، سرعت بخشیدن به امور و افزایش کارآیی اداری است. به یقین، با اجرای سیستم غیر متمرکز و انتقال بخشی از مسئولیت‌ها به شوراها، به ویژه شوراهای محلی و شهر و روستا، از بار مسئولیت سنگین دولت کاسته شده و یک نظام اداری کارآ و منظم در راه حمایت از نیازهای محلی ایجاد می‌گردد که می‌تواند از تحمیل هزینه‌های اضافی بر دولت و

دوباره‌کاری‌ها پیش‌گیری کند. از سوی دیگر، برطرف کردن موانع و هموار ساختن راه اجرای هر برنامه برای پیشرفت منطقه با توجه به مقتضیات، تابع شرایطی است. «شوراها می‌توانند در رفع این موانع و هموار کردن راه اجرای این برنامه‌ها، به جریان امور کشور سرعت بخشیده و همگونی و هماهنگی لازم را میان مناطق و استان‌های مختلف برای اجرای صحیح برنامه‌های دولت به وجود آورند و دولت را در رسیدن به هدف نهایی‌اش، که همان یکسان اجرا شدن برنامه‌های مختلف در سطح کشور است، یاری دهند».⁽¹⁾

3. نظارت اجتماعی

بر دولت اسلامی است که با تدبیر و سازمان‌دهی گسترده، بر همه امور حکومتی نظارت و اشراف داشته باشد. به ویژه در مورد کارگزاران حکومت، باید تلاش و جدیّت بیش‌تری به کار بَرَد تا آنان، از مدار قانون و حکم خداوند خارج نشوند و آن گونه که اسلام طراحی کرده است، به اداره حکومت بپردازند. شوراها، به عنوان وجدان بیدار و چشم تیزبین امّت و همین‌طور بازوان پرتوان دولت، می‌توانند در دور افتاده‌ترین مناطق کشور، بر جریان اداره امور و اجرای برنامه‌ها و دستورهای دولتی نظارت کامل داشته باشند. بدین ترتیب می‌توان از به وجود آمدن جریان‌های انحرافی در داخل دستگاه‌های دولتی و تبعیض و گرایش‌های نادرست در مدیریت، از قبیل تنگ‌نظری، اختلاس، رشوه، اسراف، تبذیر، بوروکراسی، ناراضی‌تراشی،

دیوان‌سالاری و جریان‌های نفوذی ضد انقلاب پیش‌گیری کرده و زمینه را برای سالم‌سازی محیط اداری و فعالیت نیروی انسانی فراهم آورد. در صورت تحقق این امر، نتایج خجسته‌ای هم‌چون اعتماد هر چه بیش‌تر مردم به زمام‌داران و تقویت بنیان‌های حکومت و امنیت عمومی به همراه می‌آید.

4. هدایت و رهبری برنامه های محلی

یکی دیگر از اهداف شوراها، هدایت و رهبری برنامه‌های محلی است. در حقیقت، همان گونه که نمایندگان سراسر کشور در مجلس شورای اسلامی، مصالح کشور را در چارچوب قانون اساسی در نظر گرفته و به شور و تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی می‌نشینند، شوراها نیز در شهرها، بخش‌ها و روستاهای کشور، مجلس محلی تشکیل می‌دهند و با توجه به مصالح، شرایط و مقتضیات محلی، به تصمیم‌گیری، اجرا و نظارت بر امور می‌پردازند. اهمیت این موضوع وقتی آشکار می‌شود که یادآور شویم پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با دگرگونی ارزش‌ها در این مناطق به ویژه مناطق روستایی و عشایر، از جمله کاهش قدرت خان‌ها، خلأ مدیریتی شدیدی به وجود آمده بود. در این میان، نیاز به وجود مدیریت و رهبری محلی و آشنا به مقتضیات و شرایط جمعی بیش‌تر احساس می‌شد.

5. بهره گیری از همکاری مردم

هر قدر دولت مترقی، با کفایت بوده و از برنامه‌های جامع و حرکت‌آفرین برخوردار باشد، بدون همکاری مردم، توان انجام همه اموری را که بر دوش گرفته، ندارد. ماهیت برخی از مسئولیت‌ها چنان است که همواره ظرفیت دولت برای انجام آن‌ها محدود است. حوزه‌های آموزش و پرورش، بهداشت و درمان، تأمین اجتماعی و آموزش عالی از آن جمله‌اند. شوراها

این امکان را فراهم می‌سازند که محدودیت‌های مالی، زمانی و فنّی دولت، از راه همکاری مردم و امکانات موجود در منطقه، رفع و بسیاری از مسئولیت‌ها به خود مردم سپرده شود و بر حجم توان دولت در خدمت‌رسانی افزوده گردد.

6. ایجاد هماهنگی برای پیشرفت امور

از اهداف دیگر شوراها، هماهنگی و همکاری با مؤسسه‌ها، دستگاه‌های دولتی و سازمان‌های تابعه برای پیشرفت امور است. شوراها در نقش هماهنگ کننده، نه تنها به عنوان رقیب یا مزاحم بر دستگاه‌های دولتی مطرح نیستند، بلکه ماهیت کار آنان به گونه‌ای است که به عنوان مکمّل، به تکمیل کار دستگاه‌های دولتی می‌پردازند. در واقع، شوراها به عنوان نهادی مردمی، با حضوری سبز در عرصه‌های مختلف، کمبودها را جبران کرده و دولت را در انجام وظایفشان یاری می‌رسانند.

ضوابط حاکم بر فعالیت شوراهای اسلامی

اشاره

قانون‌گذار، فعالیت شوراهای اسلامی را در چارچوب قانون مجاز دانسته و چند اصل کلی را بر آن حاکم ساخته است، به گونه‌ای که با تلفیق اصول سه‌گانه (اصل یکصدم، یکصدوپنجم و یکصدوششم)⁽¹⁾یک اصل کلی به این شرح به دست می‌آید:

شوراها، نهادی مستقل و مردمی می‌باشند که باید از حکومت مرکزی تبعیت کرده و فعالیت آنان نه تنها نباید مغایر با اصول وحدت ملّی، تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی باشد، بلکه در حفظ و تقویت آن بوده و مصوّبات آن باید کامل با شرع و موازین مقدس اسلام مطابقت داشته باشد.⁽¹⁾

با تجزیه و تحلیل این اصل کلّی، درمی‌یابیم که ضوابط زیر بر شوراهای اسلامی حاکم است:

1. رعایت اصول نظام جمهوری اسلامی

رعایت اصول نظام جمهوری اسلامی، به مفهوم پذیرفتن نظام و وفاداری به آن است. شوراها براساس این ضابطه کلی که خود در برگیرنده ضوابط دیگری است، باید در چارچوب قانون اساسی کشور فعالیت کنند و از نقض قانون اساسی یا ضدّیت با نظام جمهوری اسلامی بپرهیزند.

2. پیروی از حکومت مرکزی

شوراها از آن جهت که داخل یک کشور و یک دولت شکل می‌گیرند، خواه ناخواه باید همه عوامل چهارگانه تشکیل دهنده (سرزمین، مردم، دولت و حاکمیت) را پذیرفته و از آن پیروی کنند. به همین جهت، براساس قانون تشکیلات شوراهای اسلامی، «وابستگان تشکیلات به احزاب، سازمان‌ها و گروهک‌هایی که غیرقانونی بودن آن‌ها از طرف مراجع ذی‌صلاح اعلام شده و کسانی که به جرم اقدام بر ضد جمهوری اسلامی ایران محکوم شده‌اند»،⁽²⁾

جهت نمایندگی برای شوراها صلاحیت ندارند؛ زیرا وجود چنین گرایش‌هایی، نقض تابعیت حکومت مرکزی و ردّ حاکمیت دولت جمهوری اسلامی ایران است.

3. حفظ وحدت ملّی

در هر کشوری، وحدت ملّی از عوامل معنوی تشکیل دهنده قدرت ملی به شمار می‌آید و بر همه افراد جامعه است که بیش از هر چیز، خود را عضوی از ملت دانسته و با دیگران احساس وحدت کنند. شوراها نیز به عنوان نهادی مردمی، از دیگران جدا نیستند.

بنابراین، نه تنها فعالیت شوراها و مصوباتشان نباید با اصل وحدت ملی منافاتی داشته باشد و خدشه‌ای بر آن وارد سازد، بلکه باید در راه تقویت و تحکیم این وحدت و ایجاد برادری و برابری میان قومیت‌ها و ملیت‌های تشکیل دهنده باشد. در اصل نهم قانون اساسی بر این مسئله، تأکید و از وظایف اساسی دولت و آحاد ملّت معرفی شده است:

در جمهوری اسلامی ایران، آزادی و استقلال و وحدت و تمامیت ارضی کشور، از یکدیگر تفکیک ناپذیرند و حفظ آن‌ها، وظیفه دولت و آحاد ملت است.⁽¹⁾

4. حفظ یکپارچگی سرزمین

حفظ سرزمین و یکپارچگی آن و همین طور پرهیز از تجزیه‌طلبی، از عوامل مهمی است که در اصل نهم قانون اساسی بر آن تأکید شده و به عنوان یک اصل خدشه‌ناپذیر، باید بر برنامه‌ها و فعالیت‌های شوراها حاکم باشد. هیچ

شورایی در هیچ نقطه‌ای از کشور، نباید به بهانه حفظ و تقدم مصالح منطقه، استان و نظایر آن، یکپارچگی سرزمین و قلمرو حاکمیت دولت جمهوری اسلامی ایران را خدشه‌دار سازد و زمینه‌های تجزیه کشور را فراهم آورد.

5. هماهنگی مصوّبه ها با موازین اسلامی

شوراها از آن جهت که با عنوان شوراهای اسلامی در کشور به فعالیت می‌پردازند، باید در تمام مراحل تصمیم‌گیری و عمل، موازین شرع مقدس اسلام را رعایت کنند و آن را به عنوان یک ضابطه مکتبی، بر فعالیت‌های خود حاکم سازند. در اصل یکصدوپنجم قانون اساسی، به صراحت بر این موضوع تأکید شده است:

تصمیمات شوراها، نباید مخالف موازین اسلام و قوانین کشور باشد.⁽¹⁾

در پایان این فصل، لازم است با توجه به مباحثی که درباره شورا مطرح گردید، یادآور شویم با تمام توجه و اهمیتی که اسلام به شورا قائل است، ولی نظام حکومت اسلامی، با دموکراسی‌های رایج در دنیا تفاوت اساسی دارد؛ زیرا در اسلام، حکومت مردم، جدا از حکومت خدا مطرح نیست. خداوند در قرآن مجید، خطاب به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید: «إِنّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّاسِ بِما أَریکَ اللّهُ؛ ما این کتاب را به حق بر تو نازل کردیم، تا میان مردم به [موجب ]آن‌چه خدا به تو آموخته، داوری کنی». (نساء: 105)

بنابراین، وقتی بر اساس این آیه مبارک، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله موظف می‌گردد تا بر اساس آن‌چه خداوند به او آموخته است، حکومت کند، تکلیف شورا و اعضای آن نیز مشخص است. در واقع، شورا در نظام

حکومتی اسلام زیر مجموعه نظام امامت و ولایت اُمت قرار می‌گیرد و در غیر این صورت، شورای اسلامی در کار نخواهد بود.

فصل پنجم: آفات شورا

اشاره

نهال نوپای شورا، به جهت کوتاهی حیات و اندکی تجربه و هم‌چنین وجود دلایل متغیر و پیچیده روابط اجتماعی، با آفات متعددی روبه‌روست که توجه نکردن به آن‌ها، می‌تواند به ریشه‌های اصلی شورا آسیب جدّی و جبران‌ناپذیری وارد سازد و آن‌ها را از رشد و بالندگی باز دارد. اینک مهم‌ترین این آفات را برمی‌شماریم:

1. کم رنگ شدن روحیه اسلامی

شوراهای اسلامی باید فضای سالمی داشته باشند، به گونه‌ای که روح حاکم بر جمع اعضای آن، نشان دهنده صمیمیت، برادری، یکرنگی، ملاطفت، رحمت، اخلاص و ایمان باشد. در این صورت، آن‌ها می‌توانند بدون تحقیر یکدیگر، به همه نظرها، به‌ویژه نظر مردم و کسانی که از طرف آنان نمایندگی دارند، توجه کنند، انتقادهای سازنده را بپذیرند و با جامع‌نگری، آن‌چه را رعایت کامل مصالح انتخاب‌کنندگان خود است، در نظر بگیرند و اعمال کنند. بدیهی است در صورتی‌که این روح جمعی بر شورا حاکم نباشد، شوراهای اسلامی از نیرنگ‌های پنهان و آشکار و دسیسه‌بازی‌های سیاسی در امان نمی‌مانند و متحمل آسیب‌های جدّی خواهند شد.

2. خودمحوری و حزب محوری (سیاست زدگی)

از اهداف مهم شکل‌گیری شوراها در نظام جمهوری اسلامی ایران، توزیع قدرت، افزایش سطح تصمیم‌گیری، آماده‌سازی زمینه مشارکت مردم در عرصه‌های مختلف برای پیشرفت سریع امور، برقراری قسط و عدالت و در نهایت، ترجیح منافع عمومی بر منافع فردی است. البته گاه ممکن است

برخی از اعضای شوراها، به دلیل تمایل‌های فردمدارانه و دخالت دادن مسائل گروهی و جناحی، درصدد تقویت قدرت خود برآیند، به گونه‌ای که به تمام فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با دیدی سیاسی بنگرند.

«شورا در این حالت، به جای تبیین تفکر «چه چیزی»، تفکر «چه کسی» را اولویت می‌دهد. این جوّ سیاسی یا نوعی سیاست‌زدگی، در صورت غلبه بر رفتارهای مردم، همانند بوی کارخانجات شیمیایی یا بیمارستان، حالت عادی پیدا می‌کند که افراد تا پس از مدتی متوجه آن نمی‌شوند».⁽¹⁾

اگر شورا دچار سیاست‌زدگی شود، همانند ماشین پر سر و صدایی است که شعار فراوانی می‌دهد، ولی عمل و حرکتی از آن دیده نمی‌شود. تداوم این روند، باعث اتلاف انرژی و منابع عمومی شده، مردم را نسبت به عملکرد شورا، دل‌سرد و بی‌تفاوت می‌کند. اعضای شورا باید به این باور برسند که شورا، جایگاه درگیری‌های سیاسی نیست، بلکه مکان مقدّس تبلور مسئولیت اجتماعی مردم است که باید از سوی معتمدان و انتخاب شدگان آنان اعمال شود.

3. فراموشی وظایف اصلی و توجه به مسائل جانبی (عمل زدگی)

براساس قانون، شوراها چه در سطح شهرها و چه در سطح روستاها، وظایف متعددی را بر عهده دارند. در کنار این وظایف، آن‌ها مسئولیت برخی اهداف را نیز به عنوان وعده انتخاباتی در برابر مردم بر عهده گرفته‌اند. تمام این وظایف و مسئولیت‌ها، مجموعه گسترده‌ای از

فعالیت‌های مختلف را ایجاب می‌کند. در این شرایط، توجه بیش از اندازه به مسائل اجرایی و جزئیات برنامه‌ها و طرح‌ها سبب دور شدن از وظایف اصلی و درگیر شدن با مسائل جانبی می‌گردد که می‌توان آن را از جمله آسیب‌های جدّی شورا دانست که به طور کلی، «عمل‌زدگی»، نام می‌گیرد. این امر هر ازگاهی موجب می‌شود که برخی مسائل پیش پا افتاده و ساده، به مسائلی پیچیده و مهم تبدیل شوند و هم انرژی و تلاش اعضا و هم منابع مردم، در حد همان مسائل ساده و غیرضروری صرف شود. تداوم این روند، به کاهش کارآیی و پویایی شورا خواهد انجامید.⁽¹⁾

4. مشخص نبودن جایگاه قانونی

اختصاص جایگاهی ویژه در هر نهاد حکومتی به تصمیم‌گیری‌ها و تصمیم‌سازی‌ها، باعث می‌شود که آن نهاد، به طور شایسته به خدمت‌رسانی پردازد و از سردرگمی در انجام وظیفه رهایی یابد. شوراها با وجود این‌که بخشی از ساختار حکومتی را تشکیل می‌دهند، شکل‌گیری‌شان به گونه‌ای است که جایگاه چندان مشخصی ندارند؛ زیرا نهاد شورا، زمانی در ایران پا به عرصه وجود نهاد که بستر لازم ذهنی، عملکردی، قانونی و تخصصی برای فعالیت آن آماده نبود. بدین ترتیب، همه دستگاه‌های اجرایی، جای خود را باز کرده بودند و دولت وظایف تعیین شده و قانونی شوراها را در غیاب آن‌ها انجام می‌داد. تشکیلات خاصی در این زمینه ایجاد نشده و در

فعالیت‌ها و برنامه‌های محلی، منطقه‌ای و ملّی میان دستگاه‌های اجرایی و شوراها تفکیکی به‌وجود نیامده بود. همین امر، مشکلات فراوانی را برای شوراها به وجود آورده است که از آن جمله می‌توان به تداخل وظایف، تضاد قانونی و تعدد مراکز تصمیم‌گیری در اموری که ظاهرا مربوط به شورا می‌شود، اشاره کرد. به عنوان مثال، از وظایف شوراهای اسلامی شهر، فعالیت در امور شهری است، ولی در شرایط کنونی، گستره فعالیت آن فقط در عرصه شهرداری‌هاست و قوانین کنونی، حتّی در حیطه شهرداری هم اختیار تصمیم‌گیری کامل را به شوراها تفویض نکرده‌اند. نمونه این مسئله، در طرح‌های شهری است. «نظام تصمیم‌گیری در تهیه طرح‌های شهری ایران در مرکز و تمام طرح‌ها به تصویب شورای عالی شهرسازی می‌رسد. سپس از طریق وزارت کشور، برای اجرا به شهرداری‌ها ابلاغ می‌شود. شوراها و شهرداری‌ها، در فرآیند تصویب و تهیه طرح‌ها مشارکت ندارند. از این جهت، طرح‌ها در اجرا با مشکل روبه‌رو می‌شوند، در صورتی که در بسیاری از کشورهای پیشرفته، شهرداری‌ها خود اقدام به تهیه و تصویب طرح‌ها می‌کنند و تنها به منظور هماهنگی عمومی، طرح‌ها را به تصویب حکومت مرکزی می‌رسانند».⁽¹⁾

به یقین، این گونه تداخل وظایف، باعث می‌شود که شورا نتواند به صورت شایسته، به ایفای نقش پرداخته و به وظایف قانونی خود عمل کند و در نتیجه، توان پاسخ‌گویی کافی به انتظارات مردم را نخواهد داشت.

5. مشخص نبودن ساختار و تشکیلات

قانون‌گذار در مورد ساختار و تشکیلات شوراهای اسلامی، قانون و مقررات خاصی وضع نکرده و چگونگی آن را بر عهده شوراها نهاده است. در هر حال، ساختار سازمانی شوراها باید به گونه‌ای باشد که به سادگی در ارتباط با مردم باشد و به اداره اُمور مراجعه کنندگان بپردازد.

اگر شوراها، به ویژه در شهرهای بزرگ، به برپاساختن دستگاه‌های عریض و طویل و پیچ در پیچ اداری بپردازند، به تدریج فلسفه وجودی‌شان که براساس قانون اساسی، سرعت بخشیدن به توسعه اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و... است، به جای خدمتگزاری به مردم، در دام بوروکراسی و تشکیلات گرفتار خواهد آمد که در نهایت، سردرگمی و دل‌سردی مردم را از شوراها به همراه خواهد داشت.

6. نقش تخریبی رسانه ها

رسانه‌ها و مطبوعات می‌توانند با برنامه‌های تبیینی خود، در شفّاف‌سازی و پی‌گیری امور شوراها و هم‌چنین آموزش و مشارکت مردم نقشی محوری داشته باشند. البته گاه دیده می‌شود که برخی رسانه‌ها و مطبوعات، با وارد شدن به مباحث حاشیه‌ای و کشاندن برخی چالش‌های سیاسی به عرصه عمل شوراها، خواسته یا ناخواسته، به تخریب شوراها می‌پردازند و مردم را از عملکرد شوراها نا امید می‌کنند. حتی گاه در برخی موارد، بعضی از نمایندگان شوراها، با تحت تأثیر قرار گرفتن از مسائلی که مطبوعات و رسانه‌ها مطرح می‌کنند، وارد مباحث حاشیه‌ای شده یا با توسل به رسانه‌ها،

درصدد برمی‌آیند که خواسته‌های فردی و جناحی خود را بر تصمیم‌های جمعی تحمیل کنند یا مسائل خارج از موضوع شورا را مطرح سازند.

 بنابراین، بر اعضای محترم شوراهاست که از وارد شدن به مباحث حاشیه‌ای که رسانه‌ها به عرصه عمل شوراها می‌کشانند، خودداری ورزند و با رفتار و گفتار خود، برای این‌گونه رسانه‌ها خوراک تهیه نکنند که در این صورت، آن‌ها را از انجام وظایف اصلی باز خواهد داشت.

7. انتظار زیاد مردم و فشار شورا بر دولت

شوراها در برابر دولت و مردم، رابطه متقابل و پیچیده‌ای دارند. شوراها افزون بر آن‌که در ارتباط مستقیم با مردم هستند، با دولت نیز ارتباط گسترده‌ای دارند؛ چنان‌که بدون آن‌ها، جایگاه مشخصی نخواهند داشت.

 دولت شوراها مردم

در مورد رابطه متقابل مردم و شوراها باید گفت اگر انتظارهای مردم و وعده‌های اعضای شورا، به شکل واقعی و عقلایی مطرح نشود، می‌تواند آسیب‌های مؤثری به عملکرد شوراها وارد کند. برای مثال، اگر اعضای شورا در نشست‌ها، گفت‌وگوها و شعارهای انتخاباتی، وعده‌هایی به مردم بدهند که سطح توقع و انتظار مردم را بیش از حدّ وظایف تعریف شده، بالا ببرد و آن‌ها در کوران کار و فعالیت، نتوانند به خواسته‌ها و وعده‌های داده شده جامه عمل بپوشانند، فشار نامتعارفی به شوراها وارد خواهد شد و آنان مجبور می‌شوند آن را از دو راه «فشار» و «نفوذ» به دستگاه‌های اجرایی انتقال داده و اعمال قدرت کنند.

گفتنی است این شیوه‌ها، افزون بر این‌که غیرقانونی بوده و شوراها را به سمت گسترش شیوه‌های غیرقانونی و جناح‌بندی‌های سیاسی ترغیب می‌کند، می‌تواند به تشنّج آفرینی بیانجامد و دسته‌بندی‌های سیاسی را به سطوح پایین جامعه نیز بکشد.

 افزون بر آن، ماهیت رابطه دولت و شوراها، با ماهیت رابطه مردم و شورا به کلی متفاوت است؛ زیرا «هم دولت و هم شوراها، ذاتا در مقابل مردم پاسخ‌گویند و این امر، موجب می‌شود انتظارات متقابل دولت و شوراها، یک حالت مکمّل داشته باشد. این انتظارات از طرف دولت، مسئولیت‌پذیری، کمک به تحقق اهداف، توسعه منطقه‌ای، رعایت قوانین ملی [و اسلامی] و هماهنگ با سیاست‌های کلان توسط شوراهاست. در مقابل، شوراها نیز انتظار دارند دولت در مورد کمک‌های مالی، اختیارات بیش‌تر و فراهم کردن تسهیلات قانونی نسبت به شوراها توجه نشان دهد».⁽¹⁾

بنابراین، وقتی دولت احساس کند شورا به جای تسهیل و تسریع امور، با اعمال قدرت، قصد اشکال‌تراشی دارد، فشار و نفوذ شورا را تحمل نخواهد کرد. تحمل‌ناپذیری دولت، ممکن است حکومت را به سوی پذیرش شکلی از شورا بکشاند که در قالب ساخت قدرت دولت معنا یابد. در این صورت، شوراها دیگر کارکردهای پیش‌بینی شده را از دست خواهند داد.

8. شناخت ناکافی مردم از حوزه شورا

موفقیت شوراها، به مشارکت همه جانبه مردم در عرصه‌های گوناگون امور بستگی دارد؛ چنان‌که امام خمینی رحمه‌الله می‌فرمود:

بدون مردم نمی‌شود کار کرد و موفقیت حاصل نمی‌شود.⁽¹⁾

این مشارکت باید به گونه‌ای باشد که مردم در تمام فرآیند برنامه‌ریزی، انتخاب اهداف، اجرای برنامه‌ها و ارزیابی چرخه، فعّالانه حضور داشته باشند؛ زیرا در غیر این صورت، دچار آسیب‌های جدّی خواهند شد.

 کالبد شکافی موضوع، حکایت از این دارد که مردم ایران، به علت نداشتن اُنس و الفت تاریخی با اداره امور از راه شورا، با این مسئله بیگانه هستند و در قرون متمادی و دوران پیش از انقلاب، تنها تماشاچیانی منفعل در برابر تصمیم‌گیری‌های آمرانه حکومت‌ها بوده‌اند. مهم‌تر آن‌که آن‌ها، به‌طور مستقیم و غیرمستقیم، نقشی در حکومت نداشته‌اند و اداره امور و مجریان آن را دولتی دیده‌اند و درنهایت، فرهنگ مشارکت به بار نشسته است. مقطع جاری، به جز دوره اول شورا، اولین تجربه جدّی مردم است. چنین بستر تاریخی نامأنوس، یک شبه دگرگون نمی‌شود و از دست دادن این عادت، به آگاهی و شناخت از وضعیت جدید، به ویژه در نقاط دورافتاده نیاز دارد.

اگر مردم حوزه شورا را همزاد دولتی بودن تلقی کنند، با این‌که کوچک‌ترین خطا و سوء مدیریت و اهمال در این حوزه‌ها به حساب دولت گذاشته خواهد شد، موجب می‌شود که شوراها نتوانند بار سنگین مسئولیت

را به تنهایی به سر منزل مقصود برسانند. در نتیجه، مشکلات فراوانی را پدید خواهند آورد.

9. ناهمگونی شورا و احتمال ناکارآیی آن

از ویژگی‌های شوراهای اسلامی، رعایت حدود به ویژه موضوع اعضا و معتمدان به شوراست. در اسلام، شورا، اعتماد به رأی خواص است، نه عوام؛ یعنی ترکیب شورا باید از کارشناسان و اهل فن باشد. از سوی دیگر، شورا یک امر مدیریتی و به طور کامل کارشناسانه است. اعمال روش‌های مدیریتی سنتی، خدا منشانه و ریش سفیدانه، امور را با چالش‌های جدّی روبه‌رو خواهد ساخت. ازاین‌رو، برای دست‌یابی به یک شورای محلی و منطقه‌ای پویا و عملی، باید اعضای شورا، افراد صاحب نظر، کارشناس و دارای تحصیلات عالی باشند. گرچه صرف داشتن مدرک تحصیلی، بر شناخت مسائل دلالت نمی‌کند، برخورداری از دید کارشناسی و اعتقاد به آن می‌تواند در بررسی امور مربوطه مفید باشد و سطح کارآمدی شورا را در رسیدن به اهداف و جایگاه واقعی آن افزایش دهد. البته اگر ترکیب شورا به‌گونه‌ای باشد که افراد، سابقه حضور در مجامع و امور اجرایی و مدیریتی را نداشته باشند و سطح آگاهی‌ها و تحصیلات آنان به نسبت کم باشد، نتیجه چنین ترکیبی برای شورا، فاجعه‌انگیز خواهد بود.

در حال حاضر، بررسی شرایط انتخاب شوندگان، بیانگر آن است که اکثریت قریب به اتفاق شهروندان با کم‌ترین میزان آگاهی، می‌توانند عضو شورا شوند و بیش‌تر کسانی هم که انتخاب می‌شوند، به دلیل دانش، توانایی و تخصصشان نیست؛ بلکه بیش‌تر به جهت وجهه اجتماعی آنان است.

انتخاب این‌گونه افراد افزون بر این‌که سبب ناهمگونی و کاستی در عملکرد شوراها می‌شود ـ چون نمی‌توانند به مطالبات مردم پاسخ دهند ـ باعث از بین رفتن اعتماد مردم به نهاد شورا و خود می‌گردد و این به معنای از دست رفتن فرصت طلایی خدمت‌رسانی به مردم به‌وسیله شورا است.

10. کمبود نرم افزار

برای هدایت هر پدیده جدید به جایگاه مناسب و واقعی آن، نیازمند آموزش، پژوهش و قانون هستیم که در فرهنگ امروزی، از آن به «نرم‌افزار» تعبیر می‌شود. شورا نیز به عنوان پدیده‌ای جدید در ساختار حکومت اسلامی ایران، از این قاعده بیرون نیست.

شوراها در حیطه آموزش، در سه بُعد: انتخاب شدگان، مردم و مسئولان دولتی، نیازمند آموزش هستند. هر اندازه در مراحل اوّلیه به این آموزش‌ها اهمیت بیش‌تری داده شود، حرکت شوراها روان‌تر خواهد شد. در حیطه پژوهش نیز شوراها، با متغیرهای اجتماعی و سیاسی بسیاری روبه‌رو هستند و آثار متقابلی را در این زمینه خواهند داشت. شورا برای بررسی آثار عملکرد، درک صحیح نیازها و گره‌گشایی از امور مردم و دولت و همین‌طور ارائه خدمات بهتر و توسعه آن‌ها، نیازمند توجه به پژوهش است. افزون بر این دو، ضروری‌ترین عامل تحرک شوراها، قانون است.

«شوراها به‌وسیله قانون ایجاد شده و در یک چارچوب قانونی فعالیت می‌کنند. باید و نبایدهای حکومت، از طریق قانون و مقررات برای شوراها تعریف می‌شود. این قانون، همواره در برخورد با مسائل، موضوع‌ها و شرایطِ جدید، نیازمند رفع نواقص و اشکال‌های موردی است و بدون آن،

شوراها جایگاه تضعیف شده‌ای خواهند داشت».⁽¹⁾

بنابراین، ابزار نرم‌افزاری، عامل توسعه و رونق‌بخشی حرکت شوراها در جامعه است و فقدان یا نقصان آن، می‌تواند از اثربخشی شوراها بکاهد.

11. تعصّب و گرایش های محلی و منطقه ای

تعصب و گرایش‌های محلی و منطقه‌ای، از آسیب‌های دیگری است که می‌تواند آسیب‌های جدّی بر پیکر نهاد شورا وارد سازد؛ زیرا در این حالت، منافع و اهداف محلی و منطقه‌ای، بر اهداف ملّی و ارزشی اسلام پیشی گرفته و شوراها به صورت دولت‌های محلی و منطقه‌ای، به رقابت با دولت می‌پردازند. این مسئله، نه تنها با اصل یکصدم قانون اساسی که شوراها را به پیروی از حکومت مرکزی ملزم کرده، مغایر است بلکه دولت را از انجام برنامه‌ها و وظایفش بازخواهد داشت. این مسئله در کشورهایی که دارای فرهنگ‌های گوناگون و شرایط جغرافیایی مختلف هستند، به شکل حادتری امکان ظهور دارد.

12. امکان تشدید تضادهای سیاسی

اگر میان شوراها و نمایندگان دولت، در مورد موضوع‌های خاص حوزه عمل شوراها، اختلاف فکری پیش آید، در صورت بی‌توجهی و همکاری نکردن دو طرف، ممکن است دامنه اختلاف‌ها، به عرصه مسائل سیاسی نیز کشیده شود و به تشدید تضادهای سیاسی بیانجامد. این نوسان‌های سیاسی

و اجتماعی می‌تواند هزینه‌های پیش‌بینی شده برای توسعه مناطق را افزایش دهد و به همبستگی اجتماعی آسیب وارد سازد که این موضوع، با ضوابط حاکم بر شوراها مغایر است. افزون بر آن، سبب می‌شود که وقت و انرژی اعضای شورا و مسئولان، در مسائل حاشیه‌ای و غیرواقعی صرف شود و در نهایت، اثربخشی شوراها و اعتماد مردم را از بین ببرد.

13. بی توجهی به محدودیت ها

شوراها از نظر قانونی، مالی، فنی، نیروی انسانی، کارآییِ اداری، نظارت بر طرح‌ها و...، توان، ظرفیت و محدودیت خاصی دارند. بی‌توجهی به این محدودیت‌ها و تراشیدن مخارج و سرمایه‌گذاری‌های بیش از توان درآمدی در قلمرو حوزه‌های شورا، می‌تواند روند رشد و توسعه را مختل ساخته و تصویری ناخوشایند از ناکارآمدی شوراها را نمایان سازد که نتیجه آن، کاهش اعتبار شوراها در دید مردم و نظام سیاسی است.

 بنابراین، از اصلی‌ترین وظایف اعضای شوراها، شناخت محدودیت در حوزه عملکردی و تلاش برای رفع محرومیت و محدودیت از آن است.

14. نداشتن تمایل سیاسی

از دیدگاه سیاسی، شوراها نوعی توزیع قدرت در سطوح پایین جامعه تلقی می‌شوند. این توزیع قدرت، به یقین در مسیر حرکت و رشد، نیازمند اختیار، انتقال امکان و فراهم شدن ابزارهای تصمیم‌گیری و اجرایی در سطح شهرها و روستاهاست. در این حالت، اگر تمایل سیاسی برای تأمین این نیازها وجود نداشته باشد، شوراها به شکل کلیشه‌ای و دستوری تبدیل می‌شوند و فرآیند مشارکت مردم را مختل می‌سازند. این تمایل، نه تنها باید در سطح

مسئولان حکومتی و قانون‌گذاری باشد، بلکه در سطوح سازمان‌های محلی [و منطقه‌ای] نیز باید فراهم باشد؛ زیرا کمبود آن، می‌تواند به کاهش کارآیی برنامه‌ها و فعالیت‌های شوراها بیانجامد.⁽¹⁾

به یقین، توجه به این مجموعه آسیب‌ها و آفات، می‌تواند از افتادن شوراها در مسیرهای انحرافی و مشکل‌آفرین پیش‌گیری کند و مایه‌های خیر و برکت واقعی را برای نظام اسلامی ایران فراهم آورد.

فصل ششم: راهکارهای پیشنهادی

اشاره

برای پیشرفت کارآیی و دستیابی شوراها به جایگاه واقعی خود، راهکارهایی به شرح ذیل ارائه می‌گردد:

1. نهادینه کردن مشارکت مردمی

اشاره

در اسلام، هیچ فرد بی‌مسئولیتی نمی‌تواند وجود داشته باشد، بلکه همه درباره سرنوشت خود و دیگران در برابر خداوند مسئولند. در واقع، مردم باید از هر فرصتی برای رشد و پیشرفت خود و دیگران در عرصه‌های

گوناگون زندگی بهره گیرند و شورا، نهادی است که می‌تواند این بستر رشد را آماده سازد.

برای رسیدن به این هدف ارزشمند، شایسته است زمینه مشارکت مردم فراهم آید؛ یعنی مشارکت نهادینه شود، به گونه‌ای که مردم از زمان انتخاب افراد مورد اعتماد خود در شورا، در تمام مراحل برنامه‌ریزی، اجرا، پی‌گیری و نظارت بر آن‌ها، خود را سهیم دانسته و از هیچ کوششی برای تحقق اهداف شورا و رسانیدن آن به جایگاه واقعی‌اش دریغ نورزند.

بدیهی است با نهادینه شدن مشارکت مردم در شوراها، بسیاری از موانع و مشکلات اجتماعی و اقتصادی که فراروی جامعه اسلامی و دولت‌مردان آن است، از میان برداشته خواهد شد. البته باید دانست که نهادینه کردن مشارکت به سادگی امکان‌پذیر نیست و به برنامه‌ریزی و آشنایی به رموز کار نیاز دارد که به مهم‌ترین آن‌ها می‌پردازیم.

الف) اطلاع رسانی

اطلاع‌رسانی به مردم، یکی از ضرورت‌های زمان و نیز نشانه احترام به نظر و خواست آن‌هاست. به ویژه این موضوع، به دلیل ماهیت مردمی بودن شورا، به طور جدّی‌تر مطرح است. موضوع اطلاع‌رسانی، جریانی دو سویه است. در یک سوی این جریان، اعضای شورا قرار دارند که دست کم باید از دیدگاه‌ها، چشم‌داشت‌ها و خواست‌های مردم آگاه باشند و در سوی دیگر، شهروندان هستند که حق دارند از عملکرد نمایندگان خودآگاهی یابند.

شوراها اگر بخواهند از روزمرگی و سکون نجات یابند و به پویایی برسند و رسالت واقعی خود را انجام دهند، به برقراری ارتباط با لایه‌های

مختلف مردم نیاز دارند. با این ارتباط، اعضای شورا می‌توانند به وظایف خود عمل کنند. هر اندازه این ارتباط قوی‌تر باشد، اطلاع‌رسانی نیز بهتر انجام خواهد پذیرفت. اگر این روابط متقابل با شفافیتِ اطلاع‌رسانی همراه باشد، به بهبود عملکرد شوراها کمک خواهد کرد و از هر گونه سوء تعبیر، برداشت ناقص و ایجاد ذهنیت‌های منفی و بی‌اساس جلوگیری می‌کند. چشم‌داشت‌های مردم و شوراها را تعدیل خواهد بخشید و هماهنگی مستحکمی میان این دو ایجاد خواهد کرد.

آن‌چه در امر اطلاع‌رسانی باید به آن توجه شود، ماهیت کار اطلاع‌رسانی در این حوزه است؛ حوزه‌ای که «در سطح گسترده‌ای با مردم در ارتباط است. ابزارهای اطلاع‌رسانی قادرند شورا را به معنای واقعی به میان آحاد مردم بکشانند و از فاصله به‌وجود آمده میان شورا و مردم بکاهند و منتخبان را در تحقق خواسته‌های مردم یاری رسانند. به عنوان مثال، گاهی مصوّبه‌ها و تصمیم‌هایی در شورا گرفته می‌شود [که] در کوتاه‌مدت، شاید منفی ارزیابی و با واکنش مخالفان روبه‌رو شود، ولی در درازمدت، به نفع شهر و شهروندان خواهد بود. در این‌گونه موارد، اطلاع‌رسانی صحیح می‌تواند در تحقق اهداف و هموارسازی و آماده‌سازی مسیر شورا نقش به‌سزایی ایفا کند».⁽¹⁾

اطلاع رسانی در این نقش، می‌تواند از راه توسعه مطبوعات محلی، تقویت برنامه‌های صدا و سیما در مناطق گوناگون، ایجاد ایستگاه‌های

محلی، پخش بولتن‌های شهری در زمینه برنامه شورا، برپایی جلسه‌های همیشگی با مردم، طراحی ساختار پیشنهاد مردمی، ایجاد روابط عمومی فعّال، بهره‌گیری از اینترنت و... انجام پذیرد و بر مشارکت مردمی تأثیرگذار باشد.

ب) اعتمادسازی

امام علی علیه‌السلام در نامه‌ای به یکی از فرمانداران خود می‌نویسد:

بکوش تا خوش‌بینی من به شما استوار باشد و نظرم دگرگون نشود.⁽¹⁾

این کلام دل‌نشین، روشنگر این موضوع است که اعتماد، مایه خوش‌بینی است. به واقع، اعتماد، بنیان و پیش‌شرط اساسیِ هر گونه تعامل اجتماعی سالم، مانند همکاری، رقابت، هم‌زیستی، مشارکت و تلاش برای بهروزی اجتماع است. در فضایی که بی‌اعتمادی بر آن حاکم باشد، هم‌گرایی اجتماعی با بحران جدّی روبه‌رو خواهد شد. به تجربه ثابت شده است که وجود بی‌اعتمادی در خانواده‌ها، به از هم پاشیدگی بنیان خانواده؛ در شرکت‌ها به خروج سهام‌داران و در حکومت‌ها، به تضعیف سیاسی و درنهایت، فروپاشی آن‌ها می‌انجامد.

 بنابراین، با توجه به مطالبی که در مورد اعتماد گفته شد، شوراها هم برای جلب مشارکت مردم، ناگزیر از اعتمادسازی هستند. آن‌ها برای رسیدن به این مطلوب، باید از هر تصمیم یا عملی که موجب آسیب و تضعیف اعتماد مردم می‌شود، خودداری کنند و موانع اعتمادسازی را از میان برداشته

یا آن را به حداقل برسانند تا جوّ اعتماد و تفاهم بر روابط مردم و شورا حاکم شود.

ج) آموزش فرهنگ مشارکت

برای ایجاد مشارکت مردمی در شوراها، به آموزش فرهنگ مشارکت نیازمند هستیم. مشارکت نهادینه مردم در برخی کشورها، نتیجه تلاش همیشگی و بلندمدّت مردم و مسئولان آن‌جاست. در این کشورها، فرهنگ مشارکت، از دوران تحصیل به متون درسی و در میان خانواده‌ها راه یافته و مردم در قالب صدها برنامه مشارکتی، آموزش می‌بینند و اهمیّت دخالت در تمامی ابعاد سرنوشت خویش را با همه وجود حس کرده‌اند.

این رویداد خجسته، در کشور اسلامی ما با وجود پایگاه‌های قدرتمند مذهبی که ترویج دهنده تفکر مشارکتی اسلامی هستند، می‌تواند به شکل گسترده‌تر، ولی متفاوت‌تر از کشورهای دیگر رخ دهد و صدها سازمان و گروه اجتماعی کاری داوطلبانه را در میان زنان خانه‌دار، نوجوانان و جوانان متعهد و نیز توده‌های میلیونی مردم پدید آورد. این به شرطی رخ خواهد داد که بخواهیم مبانی مشارکت را برای مردم تبیین کرده و راه‌های مشارکت را توسعه دهیم. هم‌چنین باید از نهادهای ارتباطی جامعه، مانند: صدا و سیما، مطبوعات، آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت علوم تحقیقات و فنآوری بخواهیم که بیش از گذشته، به وظیفه و رسالت خود در این زمینه عمل کنند. جالب این‌که ما الگویی ارزشمند هم‌چون بسیج مستضعفان را از مشارکت داوطلبانه و میلیونی مردم در عرصه‌های مختلف اجتماعی، از جمله دفاع از ارزش‌ها و سازندگی در پیش رو داریم.

د) نظارت نهادهای مردمی و غیردولتی

امام علی علیه‌السلام در نامه معروف خود به مالک اشتر، اهمیت نظارت بر امور کارگزاران حکومتی را چنین یادآور می‌شود:

رفتار کارگزاران را بررسی کن. افرادی راست‌گو و باوفا بر آنان بگمار؛ که مراقبت و بازرسی پنهانی تو از کار آنان، سبب امانت‌داری و مهربانی مردم خواهد شد.⁽¹⁾

بر این اساس، نظارت، پادزهر فساد در شکل‌های گوناگون امور حکومتی است و شورا هم نمی‌تواند از این قاعده بیرون باشد. اگر این نظارت، نظارتی مردمی و خارج از حیطه نظارت‌های دولتی باشد، موجب خواهد شد تا اعضای شورا، افزون بر رعایت عدالت و برابری، بیش‌تر منافع مردم و خواسته‌های به حق آن‌ها را در حیطه وظایف خود مورد توجه قرار دهند.

در بخش نظارت بر عملکرد شوراها، نقش احزاب مردمی و سازمان‌های غیردولتی (NGO) به عنوان بدنه کارشناسی و متخصصان داوطلب، بدون وابستگی به دولت، می‌تواند بسیار مفید و ارزنده باشد؛ زیرا «در تمام دنیا، نقش NGO ها در بهبود مسائل شهری، شامل مسائل زیست محیطی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، بسیار شایان توجه است. کمک‌های لازم به این‌گونه تشکل‌ها، به منزله سرمایه‌گذاری عمرانی است که می‌توان با استفاده از توان تخصصی NGO ها همانند دیگر کشورها، محرومیت را

کاهش داد».⁽¹⁾به یقین، احزاب مردمی و تشکل‌های غیردولتی می‌توانند با نظارت همیشگیِ خود بر عملکرد شوراها و همین‌طور آموزش مردم در راستای پرسشگری نسبت به چگونگی ارائه خدمات، نقش مفید و مؤثری را ایفا کنند. البته این گفتار در صورتی صحیح است که از این تشکّل‌ها نیز سوء استفاده نشود؛ زیرا امکان آسیب‌پذیریِ آن‌ها نیز وجود دارد.

2. حاکم کردن روح اسلامی بر فعالیت های شورا

دمیدن روح اسلامی به کالبد فعالیت شوراها می‌تواند موفقیت شوراها را در خدمت‌رسانی به مردم تضمین کند. برای تحقق این امر، شورا باید شایسته‌ترین، مؤمن‌ترین و مخلص‌ترین افراد را در خود جای دهد تا با حفظِ حرمت جامعه اسلامی و بندگان خدا، بار دیگری بر دوش آن مردمی نباشند که با امید آزادی، استقلال و حکومت اسلامی، راه‌های پر پیچ و خم و توان‌فرسایی را پشت سر نهاده‌اند. منتخبان در شورا نباید از آن، نام و پُلی برای رسیدن به اهداف دنیایی خود بسازند و برای موفقیت احتمالی آن، به هر کار غیرصادقانه و غیرمردمی دست زنند، بلکه برعکس، باید در ارتباط با مردم بوده و با ارائه راهکارهای عملی و به کاربستن تصمیم‌های درست، در پی حل مشکلات اساسی مردم باشند. شاید در این زمینه، اُسوه قرار دادن ویژگی و روحیه اعضای شوراهای اسلامی اوائل انقلاب کارساز باشد که به طور خودجوش و طبیعی و نه به صورت یک مجموعه قالبیِ پیش‌ساخته، از میان توده مردم برخاستند. عضویت در آن شوراها، نه انتخابی بود و نه

انتصابی و هیچ کس به منظور تصدی یک مقام، اشغال یک پست، اعمال طرز تفکر خاص، تقویت یک جناح، تضعیف گروه‌های دیگر و... ، به عضویت این شوراها درنمی‌آمد، بلکه هدف، تنها کار برای اسلام، کمک به بندگان خدا و پیشبرد اهداف انقلاب بود و اعضای شورا، از آنچه در توان داشتند، دریغ نمی‌ورزیدند.

3. به کارگیری رهنمودهای رهبری

خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَ کَذلِکَ فَتَنّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ...؛ و بدین گونه، ما برخی از آنان را به برخی دیگر آزمودیم». (انعام: 53)

بر اساس این آیه، مسئولیت‌ها و برتری‌های دنیایی، ملاک برتری حقیقی نیست، بلکه ابزاری برای آزمایش است که باید سرافراز و سربلند از عهده آن بیرون آمد. شورا نیز می‌تواند یکی از این عرصه‌های آزمایش باشد که اعضای آن باید به این مسئله توجه داشته باشند و آن را عرصه‌ای برای خدمت‌رسانی قرار دهند. به همین منظور، جا دارد که شوراهای سراسر کشور، رهنمودهای معمار انقلاب، امام خمینی رحمه‌الله و مقام معظم رهبری مدّ ظله العالی را سرلوحه حرکت مردمی خود قرار دهند و به دور از دغدغه‌ها و چالش‌های سیاسی، راهی را بپیمایند که در آن، اساسی‌ترین نیازهای مردم را دریابند و با مشارکت پویا و مؤثر در نهضت خدمت‌رسانی، خدمت خالص و بی‌منّت خود را که مردم بزرگوار ما چشم به راه آن هستند، ارائه کنند. در این زمینه، مقام معظم رهبری چه زیبا فرمود که:

وعده و ادعا برای قانع کردن مردم، کافی و کارآمد نیست. مردم وفادارِ ما، تشنه عمل و صداقتند و هر جا از آن نشانی ببینند، همدلی و همکاری و

وفاداری خود را نثار می‌کنند.⁽¹⁾

 باری خدمت الهی به منصه ظهور نخواهد رسید، مگر با:

رعایت ویژه محرومان، آلوده نشدن به اسراف و هدر ندادن بیت‌المال با تجملات زاید و سفرها و مراسم غیرلازم و در یک کلمه، رعایت تقوا و تدبیر و پشتکار و بهره‌گیری از دانش و تجربه.⁽²⁾

4. آگاهی به وظایف و دانش روز

امام علی علیه‌السلام فرموده است:

هیچ حرکت و کاری نیست، مگر این‌که در انجام آن، به آگاهی و آشنایی و معرفت نیازمند باشی.⁽³⁾

براساس این فرمایش گهربار، آگاهی به وظایف و دستیازی به دانش روز و مهارت‌های فکری و عملی، می‌تواند در هر امری گره‌گشا باشد. شورا هم به عنوان یک مجموعه فراگیر و ملی که کارکرد آن مبتنی بر تصمیم جمعی و رأی اکثریت است، از این آگاهی و شناخت ناگزیر خواهد بود؛ زیرا باید با به کار گرفتن مهارت‌ها و راهکارهایی بتواند این فراگیری را حفظ و سکّان این کشتیِ را ـ که گسترده‌ترین و قوی‌ترین نهاد مردمی است ـ به

سوی ساحلی که ناخدایش از پیش در نظر گرفته، هدایت کند و پاسخ‌گوی خواسته‌های به حق مردم باشد.

به یقین، کم‌ترین حُسن مسلّح شدن این نهاد مدنی به ابزار علمی و عملی در حیطه وظایف، تضمین هر چه بیشترِ کارگشایی و برطرف ساختن مشکلات مردم خواهد بود و در این زمینه، برگزاری آموزش‌های کوتاه مدت پیش و پس از آغاز فعالیتِ داوطلبان نمایندگی شوراها، می‌تواند مفید و مؤثر باشد.

5. حمایت مادی و معنوی دولت

در هر نظام سیاسی، دولت نقش اساسی را در شکل‌گیری و توسعه نهادهای نوپا بر عهده دارد. امروزه، شوراها از نهادهای نوپا در جامعه ما به شمار می‌آید و برای گستردگی حوزه فعالیت خود، نیازمند حمایت‌های بی‌دریغ دولت است. به یقین، حمایت‌های دولت در ابعاد مادّی و معنوی می‌تواند عامل مؤثری در جلب اعتماد مردم به عملکرد و برنامه‌های شورا باشد. هم‌چنین می‌تواند امکان بهره‌برداری بهینه و بیش‌تر از امکانات و ابزارهای دولتی را ـ که در اختیار سازمان‌ها و نهادهای دولتی قرار دارد ـ فراهم آورد و با تأمین اعتبار کمبود منابع مالی شوراها را جبران کند و از وابستگی مالی شوراها به سازمان‌ها و نهادهای دولتی بکاهد و آن‌ها را به خودکفایی و استقلال رأی نزدیک‌تر کند. هم‌چنین آنان را در تهیه و اجرای طرح‌های محلی و منطقه‌ای یاری رساند و در نهایت، مردم را نسبت به عملکرد شوراها خوش‌بین سازد.

6. بهره گیری از نظریه های کارشناسان و پژوهشگران

گرچه از ویژگی‌های اعضای شوراهای اسلامی، کارشناسی و صاحب نظر بودن در امور است، به جهت گستردگی حوزه فعالیت، اعضای شورا نمی‌توانند در همه حیطه‌ها کارشناس باشند. از سوی دیگر، در حال حاضر، شوراها از نظر سطح تحصیلات و تخصص ناهمگون هستند و امکان ناکارآیی آن‌ها وجود دارد. به همین جهت، شایسته است شوراهای محترم، بستری را فراهم سازند که بتوانند از وجود کارشناسان، دانشگاهیان و صاحب نظران بهره‌مند شوند، هم‌چنان‌که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید: «در همه صنایع و حرفه‌ها، از اهلش یاری بجویید».⁽¹⁾آن‌ها حتّی می‌توانند با تأسیس سازمانی همانند مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، از پژوهش‌های پژوهشگران تغذیه فکری کنند.

بدیهی است مشارکت دانشگاهیان و نخبگان در تصمیم‌گیری‌های شورا، موجب نگاه واقع‌بینانه، افزایش نظارت و کاهش دخالت شورا در امور اجرایی گشته، موفقیت شورا را دو چندان می‌کند و فصل جدیدی از کارآمدی را برای شوراها رقم خواهد زد.

7. اصلاح و بازنگری قانون شوراها

با این‌که «قانون شوراها تا سال 1357 در هفت مرحله بازنگری شده است»⁽²⁾

هنوز به دلیل شفّاف نبودن قوانین، تداخل وظایف و محدود بودن اختیارات، توانایی پاسخ‌گویی به انتظارهای مردم را ندارد و آن‌ها را با تعارض‌های فراوانی روبه‌رو می‌سازد.

بنابراین، بهتر است مجلس شورای اسلامی و دولت، با اصلاح و بازنگری دوباره قانون شوراها و پرهیز از آزمون و خطاهای گذشته، ابزار و امکانات خدمت‌رسانیِ بهتر را برای افراد جامعه فراهم آورد. هم‌چنین با به اجرا در آوردن بخش‌های دیگر قانون شوراها، از جمله شوراهای شهرستان و عالی استان، به تکمیل حلقه‌های گم شده شوراها بپردازند. بدیهی است هر اندازه دولت برای شفّاف سازی قانون شوراها گام بردارد، به همان میزان، از برداشت‌های فردی از قانون می‌کاهد و گامی اساسی در راه نهادینه شدن مردم‌سالاری دینی و افزایش میزان مسئولیت‌پذیری مردم برداشته، مشکلات و گرفتاری مسئولان و دولت را کاهش می‌دهد.

8. پیش گیری از سیاست زدگی

شایسته است برای پیش‌گیری از سیاست‌زدگی یا به تعبیری، جلوگیری از خودمحوری و حزب‌محوری، «اعضای محترم شوراها به تدوین یک آرمان مشترک میان خود و مردم دست زنند تا با جهت‌گیری فکری هماهنگ و بلندمدت، زمینه هم‌بستگی عمومی میان مردم و نسل‌های آینده را فراهم سازند و از تبدیل شدن اختلاف نظرها به تضادهای سیاسی میان احزاب و جناح‌ها، بکاهند و از آسیب‌های احتمالی پیش‌گیری کنند».⁽¹⁾

9. پرهیز از عمل زدگی

به یقین، برای پرهیز از عمل‌زدگی شوراها، اعضای آن‌ها نیازمند داشتن نگرش ساختاری به مسائل از راه ایجاد یک نظام جامع ارزیابی، کنترل همیشگی برنامه‌ها، ارتباط با مردم و نظرسنجی افراد هستند. تحقق این نگرش، مستلزم توجه گسترده به امر برنامه‌ریزی و طراحی برنامه‌ها و پروژه‌های مختلف خدماتی و اجرایی است. ممکن است بدون این امر و صرفا با تکیه بر دیدگاه حسی و نظری، شوراها در یک مسیر توسعه غیر واقعی هدایت شود که در نهایت، موجب صرف منابع، اعتبارها و بودجه‌های متعدد، بدون کسب اهداف واقعی و مؤثر خواهد گردید.⁽¹⁾

10. به کارگیری نوآوری برای رفع محدودیت ها

برای این‌که شوراها از دام محدودیت‌ها رهایی یابند، موفقیتشان تا حدود زیادی با به‌کارگیری روش‌های ابتکاری پیوند دارد. به‌ویژه این امر در محیط‌های متغیر و ناشناخته، از ضریب موفقیت بیش‌تری برخوردار است. برای مثال، در زمینه اعتبارهای مالی، وقتی دولت نمی‌تواند به تمام درخواست‌های اعتباری شوراها جامه عمل بپوشاند، می‌توان با به‌کارگیری راهکارهایی هم‌چون کنترل هزینه‌ها، افزایش دقت در توجیه اقتصادی پروژه‌ها، ایجاد درآمدهای جدید، افزایش بهره‌وری از امکانات و سرمایه‌های

عمومی، ایجاد یک برنامه مالی تدوین یافته یا تهیه بودجه‌بندی برنامه‌ای و مشخص ساختن اولویت‌ها، بر بسیاری از مشکلات مالی پیروز شد.

فصل هفتم: مشورت در ادب فارسی

تأثیر عقلِ ایمانی در مشورت

⁽¹⁾ مشورت می‌کرد شخصی با کسی*** کز تردد وا رَهد وز مَحبسی

گفت ای خوش‌نام، غیر من بجو*** ماجرای مشورت با او بگو

من عدویم مر تو را، با من مپیچ*** نبود رأی عدو پیروز هیچ

رو کسی جُو که تو را هست دوست*** دوست بَهر دوست، لاشک خیرجُوست

من عدُویم چاره نبود کز منی*** کژ روم با تو نمایم دشمنی

من تو را بی‌هیچ شکّی دشمنم*** من تو را کی ره‌نمایم، رهزنم

هر که باشد هم‌نشین دوستان*** هست در گلخن میان بوستان

 هر که با دشمن نشیند در زمن*** هست او در بوستان، در گولخن

چون‌که کردی دشمنی، پرهیز کن***

مشورت با یار مهرانگیز کن

گفت می‌دانم تو را ای بوالحسن*** که تویی دیرینه دشمن دار من

لیک مرد عاقلی و معنوی*** عقل تو نگذاردت که کژ روی

طبع خواهد تا کَشَد از خصم کین*** عقل بر نفس است بند آهنین

آید و منعش کند، وا داردش*** عقل چون شحنه است در نیک و بدش

عقل ایمانی چو شحنه عادل است*** پاسبان و حاکم شهرِ دل است

مشورت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

اَمرِ «شاورهم»، پیمبر را رسید*** گرچه رأیی نیست، رأیش را ندید

در ترازو جو رفیق زر شده است*** نی از آنکه جُوْ چو زر گوهر شده‌ست

روح، قالب را کنون همره شده‌ست*** مدتی سگ حارس درگه شده‌ست⁽¹⁾

هدف مشورت

مشورت ادراک و هوشیاری دهد*** عقل‌ها مرعقل را یاری دهد

گفت پیغمبر بکن ای رای‌زن*** مشورت «کالمُستشار مؤتمن»⁽¹⁾

مشورت کن با گروه صالحان***بر پیمبر امر «شاورهم» بدان

«امرهم شوری» برای این بُوَد***کز تشاور، سهو و کژ کم‌تر بود

این خِرَدها چون مصابیح انور است***بیست مصباح از یکی روشن‌تر است⁽²⁾

پوشاندن رأی از اغیار در مشورت

⁽³⁾ مشورت دارند سَرْ پوشیده خوب*** در کنایت با غلط افکن مشوب

مشورت کردی، پیغمبر بسته سر*** گفته ایشانش جواب و بی‌خبر

در مثالی بسته گفت رأی را***

تا نداند خصم از سر پای را

او جواب خویش بگرفتی از او*** و از سؤالش می‌نبردی غیر بو

مشورت؛ چگونه و با که؟

مشورت در کارها واجب شود*** تا پشیمانی در آخر کم بُوَد

گفت امت مشورت باکی کنیم*** انبیا گفتند با عقل اِمیم⁽¹⁾

 مشورت با نفس خود گر می‌کنی***هر چه گوید، کُن خلاف آن دَنی

گر نماز و روزه می‌فرمایَدَت***نفسِ مکّار است، مکری زایدت

مشورت با نفسْ خویش اندر فعال***هر چه گوید، عکس آن باشد کمال

بر نیایی با وی و استیز او***رو بر یاری بگیرآمیز او

عقلْ قوّت گیرد از عقل دگر***نَی شکر کامل شود از نَیْ شکر⁽²⁾

گر بود آب روان بر بنددش***وربود جبر زمان بر خنددش

عقل را با عقلِ یاری، یار کن***اَمرهم شوری بخوان و کار کن⁽¹⁾

پرهیز از پشیمانی

⁽²⁾ بود آدم دیده نور قدیم*** موی در دیده بُوَد کوه عظیم

گر در آن آدم به‌کردی مشورت*** در پشیمانی نگفتی معذرت

زآن‌که با عقلی چو عقلی جفت شد*** مانع بدفعلی و بد گفت شد

 روبجو یار خدایی را تو زود*** چون چنان کردی، خدا یار تو بود

عقل، با عقل دگر دو تا شود*** نور افزون گشت، ره پیدا شود

دو بیتی ها

مشورت را زنده‌ای باید نکو*** که تو را زنده کند و آن زنده کو

ای مسافر با مسافر رأی زن*** زآن‌که پایت لنگ دارد رایِ زن⁽³⁾

مولوی

هر که بی‌مشورت کند تدبیر***غالبش بر غرض نیاید تیر

بیخ بی‌مشورت که بنشانی*** بر نیارد به جز پشیمانی⁽¹⁾

سعدی

با یکی دو کس مشاوره کن***در اموری که پر خطر بینی

با یکی آیینه پیش رو بینی*** با دو تا آیینه پشت سر بینی⁽²⁾

دخالت ندادن افراد بخیل، ترسو و حریص در مشورت

⁽³⁾ دنائت پیشه‌مرد با بخالت*** مَده در مجلس شورت دخالت

به هر کاری که خواهی کردن اقبال*** کند از بُخل، در آن کار اخلال

زبیم فقرت آرد دل به رنجش*** نگه دست تو را دارد زبخشش

 نه در بخشندگی خود دست دارد***

نه بخشنده به حال خود گذارد

به خویش آن مرد ترسو راه مگذار*** طمع‌کار از در خود دور می‌دار

جبون در کارها سُستَت نماید*** زترست در درون در می‌گشاید

حریص از بخل و حرص و آزمندی*** کِشد در خواری‌ات از ارجمندی

فروزان در درونت آتش آز*** نماید با ستم‌کاری‌ات انباز

به هم این ترس و حرص و آز یارند*** سه خوی مختلف با هم به‌کارند

چو این، هر سه به یک جا گرد گردید*** از آن گردد شک و تردید تولید

به حق بنده شود در بدگمانی*** دهد نسبت به یزدان ناتوانی

دگر او را مقدّر می‌نداند*** به سُویِ سوء ظنّ زان خود کشاند

تو بر این هر سه خود امان بیافشان*** زحُسن ظنّ توکل کن به یزدان

که او از فضل دارد کامکارت*** به هر کاری مدد کار است و یارت

ویژگی های افراد شایسته مشورت

⁽¹⁾ میان توده افرادی نجیبند*** وزیرانی خردمند و لبیبند

به دور استند از هر زشت‌کاری*** از آثام و گُنَهشان قلب، عاری

به مردم خوش رئوف و مهربانند*** پناه و یاور ملّت زجانند

نه تنها از ستم خود دست شستند*** که انگشت ستم‌کاران شکستند

نه اموال یتیمان را ستانده*** نه اشک از چشم مظلومی فشانده

به گوهر مهرآسا تابناکند*** به دل آیینه سان بی‌عیب و آکند

همه با تو به میل و مهربانی*** به تو هم‌عهد و اندر هم‌عنانی

زجام مهر تو، همواره مستند*** اجانب پیششان دوراند و پستند

وزیر از این چنین اشخاص بگزین*** به خلوت با چنین افراد بنشین

بده تشکیل مجلس گاه و بی‌گاه*** بکن شورا بدین اشخاص آگاه

 نکوتر باز از اینان آن وزیر است*** که در گفتار حق بر تو دلیر است

چو دل‌سوز است بَهرِ ملک و ملت*** نترسد از تو و آن شأن و شوکت

متون ادبی

فرصت طلایی مشورت

برای این‌که حسرت فرصت‌ها را نخوریم، بجاست فرصتی بیابیم که اندیشه‌ها را در آن حَرَس و یخ‌های جمودی فکر را آب کنیم؛ به گونه‌ای که پرده‌های ابهام را کنار زده و پنجره‌های نور و روشنایی را به روی خود باز کنیم تا انوار درخشان به چشم درونمان، روشنایی و شفافیت بخشند. به یقین، مشورت می‌تواند این فرصت طلایی را برای همگان فراهم آورد و به فکرها روشنگری بخشد و همواره به آن‌چه حق است، رهنمون باشد.⁽¹⁾

ما انسان ها، هر کدام یک برکه ایم

ما انسان‌ها، هر کدام یک برکه‌ایم؛ برکه‌هایی جدا از هم. حتّی اگر عقل کل هم باشیم، باز برکه‌ایم. اگر آرزوی پیوستن به دریا را نداشته باشیم، اندک‌اندک، خشکی‌های خودمحوری و تنگ‌نظری اطرافمان را احاطه کرده،

طراوت و شادابی را از ما خواهند گرفت و به تدریج، در باتلاق خودکامگی که خود ساخته‌ایم، فرو خواهیم غلتید.

 ما انسان‌ها، هر کدام یک برکه‌ایم، ولی می‌توانیم با پیوند به هم، دریایی بی‌کران شویم؛ دریایی با شکوه و با طراوت، به دور از تعفن و مردابْ بودن، دریایی که صدف‌پرور و گوهرزاست.

آن‌چه در زیبایی دریا بیش‌تر چهره می‌نماید، برخورد امواج کوچک و آفرینش امواج خروشان و تحول‌زاست. زندگی اجتماعی نیز بدین گونه است. وقتی اندیشه‌های بزرگ و تحول‌زا ایجاد می‌شوند که اندیشه‌های کوچک با هم درآمیزند. در این مطلوب، شورا می‌تواند آب باریکه‌ای باشد که این بستر را هموار می‌سازد.⁽¹⁾

شورا، هنگامه آزمون دیگر

فراموش نکنیم که دنیا، با تمام پستی‌ها و بلندی‌ها و خوش و ناخوشی‌هایش، محل آزمون است. انسان همیشه و همه جا در نقش‌های گوناگون در امتحان است. زمانی با زن و فرزند، گاهی با ثروت و شهرت و هنگامی با پُست و مقام و قدرت. مهم آن نیست که در کدام نقش و هنگامه باشیم، مهم آن است که صعود و سقوط و موقعیت‌های اجتماعی، ما را از گوهر وجود خویش غافل نسازد. «چه بسا کسی با نعمت‌هایی که به او رسیده، به دام اُفتد و با پرده‌پوشی بر گناه، فریب خورد و با ستایش شدن

آزمایش گردد؛ خدا هیچ کس را همانند مهلت دادن نیازمود».⁽¹⁾

مسئولیت شورا نیز نقش و هنگامه‌ای دیگر برای آزمونی دیگر است. زمانی می‌توان سربلند و سرافراز از عهده این آزمون بیرون آمد که خود را در اختیار مطامع،⁽²⁾هوس‌ها و دام‌های اغواگر شیطان قرار ندهیم و در پرتو تزکیه و تهذیب اسلامی، خویشتن را وقف خدمت به خلق کنیم و کام تشنه آنان را از جام عمل سیراب سازیم.⁽³⁾

مشورت، فرهنگ اسلام

مشورت، فرهنگ اسلام است. فرهنگ اندیشه و خردورزی است. فرهنگ ارزش‌گذاری به شخصیت انسان و پاسداری از ارزش‌ها و سنت‌های نیکوست. فرهنگ پیروی از بهترین اسوه‌های بشری محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و علی علیه‌السلام است. فرهنگ پیش‌گیری از آفت‌ها و آسیب‌های فردی و اجتماعی است. فرهنگ هم‌اندیشی و گفت‌وگو، به دور از هرگونه عناد و ستیزه‌جویی است. فرهنگی که در دنیای آشوب زده امروز، انسان‌ها سخت بدان نیازمندند و می‌توانند با وجود اختلاف فرهنگی، قومی و نژادی، از این خوان گسترده و پرنعمت الهی، برای حل اساسی‌ترین مشکلات سیاسی و

اجتماعی و فرهنگی خود بهره گیرند.⁽¹⁾

شورا در گفتار بزرگان

امام خمینی رحمه الله

لزوم وجود شورا: این شوراها باید باشد. در شهرها، بعد هم در سایر نقاط. اِن‌شاءالله تأسیس بشود و سرنوشت هر شهرستانی، هر شهری که آن شوراها در آن هست، با خود این شوراهاست که از طرف مردم تعیین می‌شوند.⁽²⁾

هدف شورا: شوراهای محترم ـ که در سراسر کشور هستند ـ آن‌ها هم برای خدمتگزاری به روستاها و محرومین و طبقه‌ای که از سالیان دراز در زحمت بوده‌اند و برای آن‌ها هیچ کاری نشده بود، انجام خدمت می‌دهند.⁽³⁾

 اهمیت شورا: خیال نکنید شورای شهر یک چیز آسانی است، یک چیز کمی است.⁽⁴⁾شورای شهر، یعنی همه کارهای شهر دست اینهاست؛ شهرداری را هم تعیین می‌کنند، کارهای دیگر شهر را اینها انجام می‌دهند، نظارت در بازار، نظارت در همه جا دارند.⁽⁵⁾

ویژگی منتخبان شورا: اول این‌که مؤمن باشند؛ مؤمن به این نهضت باشند و شرقی و غربی نباشند. انحرافات مکتبی نداشته باشند تا این‌که کارهایی که می‌کنند، برای نفع ملت، برای نفع خود شهرستان باشد.⁽¹⁾

باید آقایانی که در شورا هستند... تمام سوابق آن‌ها... بعد از انقلاب... ضمن انقلاب و... قبل از انقلاب... بررسی بشود به این‌که اینها مردمی هستند که به انقلاب عقیده دارند، متعهد به اسلام هستند و برای خدمت به این توده‌های مستضعف که همیشه محروم بودند، آمده‌اند خدمت کنند.⁽²⁾

توجه کنند که در شوراها، یک وقت افراد نفوذی از منحرفین به صورت اسلام و به صورت مقدّس مآبی وارد نشوند. اینها که شیاطین هستند، همان‌طوری که شیطان به شکل‌های مختلف وارد می‌شود و انسان را گول می‌زند، اینها هم همان شیطان‌ها هستند و به صورت‌های مختلفی وارد می‌شوند.⁽³⁾

لزوم همکاری مردم: مردم گمان نکنند شوراهای شهر می‌تواند کار را انجام دهد. شورای شهر هفت نفر، ده نفر، از خود همین مردمند. ...این بسته به این است که مردم با این شوراها و با این اشخاص که می‌خواهند خدمت

کنند، ...[همکاری] کنند. تا کمک ملت نباشد، کاری انجام نمی‌گیرد.⁽¹⁾

مقام معظم رهبری (زید عزه)

ـ تشکیل شوراها، یکی از موفقیت‌های بزرگ جمهوری اسلامی است.⁽²⁾

ـ خداوند را شاکر هستم [که] یک نهاد دیگر برای خدمت به مردم تأسیس شد و ملت ایران، یک گام دیگر به تحقق قانون اساسی نزدیک شد.⁽³⁾

ـ مردم باید شرکت در انتخابات شوراها را جدّی بگیرند و به این انتخابات توجه کنند و در آن شرکت نمایند.⁽⁴⁾

ـ امیدواریم تشکیل شوراهای جدید در سرتاسر کشور، به آغاز مسابقه خدمت به مردم تبدیل شود و همه مسئولان، در هر رده و مقامی، با حضور در این رقابت اصلی و رسمی، وظایف خود را در قبال مردم به بهترین نحو انجام دهند.⁽⁵⁾

ـ شوراهای... سراسر کشور، باید امانت‌دار باشند.⁽¹⁾

ـ شوراهای اسلامی شهر و روستا، باید از اولین روزِ آغاز به کار، بدون هدر دادن حتّی یک روز، مسابقه در خدمت‌رسانی را آغاز کنند.⁽²⁾

آیت‌الله سیدمحمود طالقانی رحمه الله

ـ از نظر قرآن و از نظر اسلام، هر خانه یک مرکز شورایی می‌باشد. هر دهکده و هر گروهی، باید در کارشان یک شورایی داشته باشند.⁽³⁾

ـ وجود شورا، مهم‌تر از اصل آرایی است که از شورا بیرون می‌آید.⁽⁴⁾

ـ شورا،... پایه اجتماع اسلامی است.⁽⁵⁾

 ـ از همه خواهران و برادران در همه کشور تقاضا می‌کنم که به این امرِ مسئله شوراها اهمیت بدهند و بدانند سرنوشتشان دست خودشان است.⁽⁶⁾

ـ یک سوره به اسم شورا است. مسلمان‌ها! هر کس که صدای مرا در

داخل و خارج کشور می‌شنود، راه اصلاح و حرکت و تکامل انقلابی یک کشوری، منحصر به همین است.⁽¹⁾

ـ من پیام خاصی در مورد شوراها ندارم، پیام من پیام انقلاب است،... پیام قرآن است؛ یعنی اولین مسئله برای یک ملتی که در مقابل طغیان و ظلم قیام کرده، همین است که مردم احساس کنند که در سرنوشت خودشان دخالت دارند.⁽²⁾

سیدمحمد خاتمی

ـ شوراها، هسته اصلی مردم‌سالاری دینی در جامعه هستند.⁽³⁾

ـ مسئولان نظام، امیدهای زیادی به کارآمدی [شوراها] دارند.⁽⁴⁾

ـ تدابیر ایجاد نهاد شوراها در قانون اساسی، برای مقابله با آسیب‌های آینده انقلاب بود.⁽⁵⁾

ـ شوراها، زمینه بسیار مناسبی برای خدمت به مردم دارند.⁽⁶⁾

ـ کار شوراها، کار سیاسی نیست و شوراها و شهرداری‌ها نباید سیاسی کار کنند و باید تنها تخصصی کار کنند.⁽¹⁾

علامه محمدتقی جعفری رحمه الله

شورا و مشورت، از اصول بدیهی و ضروری اسلام است که تردید در آن ناشی از بی‌اطلاعی یا غرض‌ورزی‌های نابکارانه است.⁽²⁾

ـ اگر محصول مشورت، مخالف واقع هم بوده باشد، ضرری بر ارزش مشورت وارد نمی‌آورد.⁽³⁾

ـ اصل مشورت، نعمت بزرگ خداوندی برای انسان‌هاست؛ آنان را به خود متکی می‌سازد و از داشتن استعدادها و امکانات و نیروهای سازنده آگاه می‌نماید.⁽⁴⁾

ـ خداوند با اصل مشورت، اثبات می‌کند که این موجود (انسان) شایسته زندگی است.⁽⁵⁾

آیت الله ناصر مکارم شیرازی

هم‌فکری و مشورت، اثر اعجازآمیزی دارد... هر فکر جرقه‌ای دارد که در فکر دیگری نیست. هنگامی که این جرقه‌ها به هم ترکیب شوند، شعله فروزانی ایجاد می‌کنند که هر تاریکی در پرتو آن روشن می‌گردد.⁽¹⁾

آیت الله جعفر سبحانی

تبادل نظر و برخورد آرا با یکدیگر، افکار را بارور می‌سازد و انسان را به نتیجه کامل و رأی درست می‌رساند؛ هم‌چنان‌که از برخورد سیم‌های مثبت و منفی، نور و حرارت تولید می‌شود.⁽²⁾

فصل هشتم: همراه با برنامه‌سازان

پیشنهادهای کلی

اگرچه شورا در اسلام پیشینه‌ای به قدمت خود این آیین دارد و از اساسی‌ترین مسائل و از ارکان اجتماع اسلامی است، اجرای آن در قالب یک نهاد اجتماعی، دست کم در کشور ما، یک پدیده جدید به شمار می‌آید که باید به شیوه‌ای شایسته به مردم شناسانده شود و برای موفقیت خود به عنوان یک نهاد اجتماعی، به همکاری همگان نیاز دارد. در این زمینه، امروز نقش محوری وسایل ارتباط جمعی به ویژه صدا و سیما در شکل‌گیری نهادهای اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و تقویت و تضعیف آن‌ها به جهت دارا بودن ابزارهای کارآمد، برای همه مردم آشکار است.

بنابراین، از وظایف اساسی این رسانه مردمی است که به موفقیت شوراها، به عنوان یک نهاد اجتماعی جدید کمک کند؛ زیرا موفقیت شوراها، بیانگر موفقیت نظام جمهوری اسلامی ایران در اداره جامعه به‌وسیله حکومت دینی است. ازاین‌رو، در این بخش، نکته‌هایی را یادآور می‌شویم که امیدواریم مورد توجه برنامه سازان محترم قرار گیرد.

نوپا بودن نظام شورایی، بیانگر آن است که این نهال نوپا، برای رسیدن به رشد و بالندگی، به فرصت و حمایت همه جانبه و رفع موانع فراروی نیاز دارد. بر این اساس، برنامه‌ها و تحلیل‌های صدا و سیما باید به گونه‌ای باشد که با پرهیز از بزرگ‌نمایی کاستی‌های شورا، از کشانیدن مسائل حاشیه‌ای به عرصه عمل شوراها خودداری کرده و حمایت‌های لازم را از برنامه‌های

نظام شورایی کشور به عمل آورد. البته منظور از حمایت از شورا، حمایت از جناح‌بندی‌ها و باندبازی‌ها نیست که متأسفانه در برخی موارد دیده می‌شود، بلکه هدف، حمایت از برنامه‌های سازنده و دستاوردهای موفق شوراست که خدمتگزاران صادق، در نقاط دور و نزدیک کشور انجام می‌دهند. مسلّم است حمایت از آن‌ها، موجب دلگرمی همه خدمتگزاران کشور خواهد بود.

رسانه‌های گروهی به ویژه صدا و سیما می‌توانند با اطلاع رسانی، ارتباط متقابل مردم و شورا را تسهیل کنند تا به آگاهی دو طرف از اهداف، خواسته‌ها، پیام‌ها و برنامه‌های مورد نظر همدیگر بیانجامد. در صورت تحقق این امر، چشم‌داشت‌های مردم و شوراها تعدیل یافته و هماهنگی اجتماعی مستحکمی ایجاد خواهد شد، به گونه‌ای که مردم با آگاه شدن از برنامه‌های شورای خود، در راه تقویت آن‌ها حرکت می‌کنند. در مقابل، شوراها نیز از خواسته‌های مردم و نیاز آن‌ها آگاهی یافته و براساس آن‌ها برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری خواهند کرد.

برای تسهیل ارتباط متقابل مردم و شورا و همین‌طور انتقال صحیح پیام دو طرف، باید ارتباط تنگاتنگی میان نهاد شورا و مردم برقرار باشد که برای تحقق این مهم، نیاز به اعتماد سازی است. به یقین، اگر رسانه‌ها، به ویژه صدا و سیما نتوانند اعتماد مردم و شورا را با برقراری ارتباط تنگاتنگ جلب کنند، جریان ارتباط به شکل ضعیف و ناقص ایجاد می‌شود که نتیجه آن، سوء تفاهم، تحریف و انتقال ناقص پیام خواهد بود.

به یقین، توفیق شوراها، در گرو همکاری و مشارکت مردم است، ولی مردم ما به علّت نداشتن اُنس و الفت تاریخی، با آن ناآشنا هستند. بنابراین، بهتر است بخشی از امکانات صدا و سیما، در مسیر این رویکرد صرف شود و گروه‌های مختلف مردم، به ویژه جوانان و خانواده‌ها در قالب برنامه‌های جذّاب، آموزش‌های لازم را در زمینه مشارکت ببینند.

در برخی موارد، شاید مصوبه‌های شورا به گونه‌ای باشد که در بلند مدت، منافع مردم را تأمین کند، ولی در کوتاه‌مدت، چندان رضایت‌بخش نبوده و مردم بخواهند با برنامه‌های شورا احساسی برخورد کنند. در این زمان، رسانه‌های جمعی می‌توانند با پرهیز از پخش برنامه‌های تهییجی، با روشنگری، به شفّاف سازی برنامه‌های شورا پرداخته و مردم را از منافع آینده طرح آگاه سازند تا به طور معقول، حمایت‌های لازم از برنامه‌های شورا به عمل آید.

موضوع های برنامه سازی

تاریخچه شورا در اسلام، دلایل مشورت معصومین علیهم‌السلام، ویژگی‌های لازم برای منتخبان شورا و اهداف آن در قانون اساسی و موارد دیگر مؤثر باشد. اگر پرسش‌ها در قالب نمایش مطرح شوند، می‌تواند جذابیت برنامه را بیش‌تر سازند.

پرسش های مسابقه ای

 الف) آل عمران: 159 ب) شوری: 37

 ج) نمل: 22 د) قصص: 20

 الف) بقره: 233 ب) شورا: 37

 ج) آل عمران: 159 د) نمل: 32

 الف) جنگ بدر ب) جنگ اُحد

 ج) جنگ تبوک د) جنگ موته

 الف) سلمان فارسی ب) عباس ابن عبدالمطلب

 ج) حُباب بن منذَر د) ابوذر

 الف) در امور اجرایی ب) احکام الهی

ج) فقط در امور نظامی د) هر سه مورد

 الف) امام علی علیه‌السلام ب) امام حسن علیه‌السلام

 ج) امام صادق علیه‌السلام د) رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

 الف) رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ب) امام علی علیه‌السلام

 ج) امام صادق علیه‌السلام د) امام جواد علیه‌السلام

 8. کدام یک از پیشوایان معصوم علیهم‌السلام، با غلام خود به مشورت پرداخته است؟

 الف) امام محمدباقر علیه‌السلام ب) امام جعفرصادق علیه‌السلام

 ج) امام موسی کاظم علیه‌السلام د) امام هادی علیه‌السلام

 الف) عبدالله‌بن رواحه ب) خالدبن ولید

 ج) جعفر بن ابی‌طالب د) زیدبن حارثه

 الف) حُباب بن منذر ب) مقداد

 ج) عباس بن عبدالمطلب د) سلمان فارسی

 الف) 12 اردیبهشت 1358 ب) 9 اردیبهشت 1378

 ج) 18 اسفند 1378 د) 19 اردیبهشت1382

 الف) سال 1377 ب) سال 1378

 ج) سال 1379 د) سال 1380

 الف) فصل چهارم ب) فصل پنجم

 ج) فصل ششم د) فصل هفتم

 الف) تسریع امور ب) توزیع قدرت

 ج) بهره‌گیری از مشارکت مردم د) هر سه مورد

 15. آیا براساس قانون اساسی، مصوبه‌های شوراها می‌تواند با احکام اسلام مغایر باشد؟

 الف) بلی ب) خیر

 الف) بلی ب) خیر

پرسش های مردمی

خیر چرا؟

آری چه نتایجی برای شما داشته است؟

 13. به نظر شما، آیا شوراها نیازی به همکاری مردم دارند؟

پرسش های کارشناسی

زیرنویس یا پیام های مجری

سخنان رسول اکرم صلی الله علیه و آله

سخنان امام علی علیه السلام

 7. مشورت کردن در کارها، پشت گرمی است. (شرح غررالحکم و دررالکلم، ج 1، ص 52)

(شرح غررالحکم و دررالکلم، ج 2، ص 66)

پیام های کوتاه شورا

⁽¹⁾ ـ هم‌اندیشی و تدبیر شورا، رمز گشایش کارهاست.

ـ ارتباط مناسب، پُل پیروزی شوراست.

ـ حلقه تدبیر، در شورا متجلّی است.

ـ شورا در پرتو نور ولایت بیمه است.

 ـ شورا بدون حدود و حصار، محکوم به آسیب‌پذیری است.

ـ تشریفات برای شورا، مشکل‌ساز و سادگی برای آن چاره‌ساز است.

ـ شورا جایگاه پرهیزکاران و دانشمندان است، نه پایگاه ناپرهیزگاران و نادانان.

ـ ضریب موفقیت شورا، در گرو ضریب مشارکت مردم است.

ـ همدلی و هم‌آوایی اعضا، رمز پیروزی شوراست.

ـ جلب اعتماد، زمینه‌ساز هرگونه مشارکتی است.

ـ خدمت به مردم، کلید تسخیر قلعه قلب‌هاست.

ـ شورا، مولود مدنیت انسان‌هاست.

ـ شورا هم بی‌نیاز از مشاوره نیست.

ـ شورا وقتی نعمت است که مجمع صفا باشد.

معرفی کتاب برای مطالعه بیش تر

 7. جامعه دینی و جامعه مدنی، احمد واعظی، مرکز نشر آثار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، 1381.

کتاب‌نامه

 16. عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، امیرکبیر، تهران، 1366.

برگ نظرخواهی

مرکز پژوهش های اسلامی

همکار ارجمند

تحقیقات مرکز پژوهش‌های اسلامی، با ساختار و ترکیب جدید جهت استفاده برنامه‌ریزان و برنامه‌سازان تهیه می‌شود. بیان نیازها و اعلام رضایت بهره‌برداران گرامی و همچنین نظرهای سازنده و تجربه‌های ارزشمند آنان زمینه ارتقای کمی و کیفی جزوات را فراهم می‌سازد. لذا، مستدعی است پس از مطالعه و ارزیابی کامل، سؤالات زیر را پاسخ دهید و به این مرکز ارسال فرمایید (تکمیل و ارسال پاسخنامه به منزله اعلام وصول و درخواست نشریه آتی خواهد بود) به اهتمام جناب‌عالی در ارسال سریع پاسخ‌ها ارج می‌نهیم و از خداوند متعال توفیق روزافزون شما و همکارانتان را مسئلت می‌نماییم.

با سپاس

اداره کل پژوهش مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما

ردیف عناوین سوالات سطوح پاسخ

خیلی‌خوبخوبمتوسطضعیفخیلی‌ضعیف

1 شکل و ساختار تحقیق تا چه حدی مناسب است؟

2 حجم مطلب و موضوعات آن نسبت به اهداف آن چگونه است؟

3 پژوهش تا چه حد از اتقان و قوت مطالب برخوردار است؟

4 تازگی مطالب و مفید بودن تحقیق را چگونه می‌بینید؟

5 ادبیات و ویرایش متن تحقیق در چه سطحی است؟

6 تا چه حد توصیه‌ها و پیشنهادهای برنامه‌ای می‌تواند کارگشا باشد؟

7 میزان بهره‌وری از این پژوهش را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

8 بیشتر استفاده را از کدامیک از بخش‌ها یا فصول داشته‌اید؟

9 به غیر از شما چه اشخاص دیگری از این پژوهش استفاده می‌نمایند؟

10 به نظر شما جای خالی چه نوع مطالبی در این تحقیق دیده می‌شود؟

11 پیشنهاد شما برای بهتر شدن کیفیت پژوهش‌ها چیست؟

نام و نام‌خانوادگی تکمیل کننده فرم مسئولیت

محل خدمت

دفتر مرکزی: قم ـ بلوار امین، ساختمان صدا و سیما، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، تلفن 2910602 ـ 0251

دفتر تهران: خیابان ولیعصر(عج)، جام جم، طبقه دوم ساختمان شهید رهبر (رفاه سابق)، تلفن: 2165443 ـ 021

حلقه تدبیر

ویژه‌نامه شوراهای اسلامی