معرفت معاد

مشخصات کتاب

سرشناسه :ملکی میانجی ، علی

عنوان و نام پدیدآور :معرفت معاد/ علی ملکی میانجی .

مشخصات نشر :تهران : نبا، 1392.

مشخصات ظاهری :408 ص .

شابک  :100000 ریال : 9 ـ 007 ـ 264 ـ 600 ـ  978

وضعیت فهرست نویسی :فیپا

موضوع :معاد

موضوع :معاد ـ ـ جنبه‌های قرآنی

موضوع :دوزخ ـ ـ جنبه‌های قرآنی

موضوع :مرگ ـ ـ جنبه‌های مذهبی ـ ـ اسلام

موضوع :برزخ ـ ـ جنبه‌های قرآنی

موضوع :بهشت (اسلام ) ـ ـ جنبه‌های قرآنی

رده بندی کنگره :1391 6 م 73 م / 222 BP

رده بندی دیویی :44/297

شماره کتابشناسی ملی :2796663

« معرفت معاد »

مؤلّف : علی ملکی میانجی / ویرایش : عبدالحسین طالعی

حروفچینی : انتشـارات نبـأ / چاپ : دالاهو / چاپ اوّل :  1392

شمارگـان : 1000 نسخه / قیمـت : 100000 ریـال / کد کتـاب : 160 /  201

ناشـر : انتشارات نبـأ / تهـران ، خیابـان شـریعتـی ، روبـروی ملـک ، خیـابان

شبستری ، خیابان ادیبی ، شماره 26     تلفکس : 77506602 ـ  77504683

شابک : 9 ـ 007 ـ 264 ـ 600 ـ 978        ISBN : 974 - 600 - 264 - 007 - 9

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

پیشگفتار       19

1 ـ 1. پیشینه تاریخی اعتقاد به معاد         23

2 ـ 1. آثار اعتقاد به معاد    24

3 ـ 1. ابعاد معاد در متون اسلامی  24

1 ـ 2. معنای لغوی   25

2 ـ 2. معنای اصطلاحی      25

3 ـ 2. مناسب‌ترین واژه برای معاد 26

4 ـ 2. دو واژه پرکاربرد در معاد   27

1 ـ 3. علم و قدرت مطلق خداوند متعال  30

2 ـ 3. آفرینش نخستین      32

3 ـ 3. نمونه‌های رستاخیز در طبیعت        33

4 ـ 3. تذکر به مراحل خلقت انسان         35

1 ـ 4. داستان حضرت ابراهیم و زنده شدن مرغان        36

2 ـ 4. داستان عزیر (علیه السلام)   37

3 ـ 4. حادثه کشته بنی‌اسرائیل      39

4 ـ 4. داستان اصحاب کهف        39

5 ـ 4. زنده شدن هفتاد نفر از بنی‌اسرائیل 40

6 ـ 4. زنده شدن گروهی به دعای حزقیل (علیه السلام)         40

7 ـ 4. زنده شدن مردگان از سوی حضرت عیسی (علیه السلام)        41

1 ـ 5. دلیل حکمت 43

2 ـ 5. دلیل عدالت   45

1 ـ 6. معاد و نحله‌های فلسفی و عرفانی   50

1 ـ 1 ـ 6. معاد روحانی      55

2 ـ 1 ـ 6. معاد مثالی          56

3 ـ 1 ـ 6. معاد با جسم اختراعی    56

2 ـ 6. معاد جسمانی یا معاد وحیانی        58

1 ـ 2 ـ 6. معاد جسمانی در قرآن  60

2 ـ 2 ـ 6. معاد جسمانی در روایات        62

1 ـ 7. معاد برای همه انسان‌هاست 64

2 ـ 7. حشر فرشتگان و اجنّه         65

3 ـ 7. معاد وحوش و حیوانات      66

1 ـ 8. منشأ رفتاری   68

2 ـ 8. منشأ اعتقادی و فکری        70

1 ـ 2 ـ 8. تناسخ      70

2 ـ 2 ـ 8. شبهه آکل و مأکول      73

3 ـ 2 ـ 8. بحث اعاده معدوم و معاد        75

1 ـ 9. نخستین حادث        78

2 ـ 9. حدوث حقایق غیرمادّی      78

3 ـ 9. حدوث مخلوقات مادّی      79

4 ـ 9. ماء بسیط مادّه اوّلیه خلقت  79

5 ـ 9. تقسیم مادّه اوّلیّه به علّیّین و سجّین 80

6 ـ 9. منشأ اختلاف موجودات     81

7 ـ 9. مادّه عالم مشهود و عالم آخرت    82

1 ـ 10. عالم طینت   84

2 ـ 10. عالم ارواح  85

3 ـ 10. عالم ذرّ       86

4 ـ 10. خلقت حضرت آدم (علیه السلام)         87

1 ـ 11. عقل و علم  90

2 ـ 11. روح  92

1 ـ 2 ـ 11. اطلاقات روح   94

2 ـ 2 ـ 11. کیفیّت تعلّق روح به بدن       94

3 ـ 11. بدن  95

4 ـ 11. خلقت انسان از خاک      96

5  ـ 11. مراتب خلقت انسان         97

1 ـ 12. دنیای ملعون 100

2 ـ 12. دنیای بلاغ   102

3 ـ 12. دنیا جایگاه تلاش و توشه اندوزی         103

4 ـ 12. دنیا و پاسداری از گذر سالم       105

1 ـ 13. احتضار؛ تلفیف دنیا به آخرت     108

2 ـ 13. سکرات موت        109

3 ـ 13. احتضار، جایگاه آگاهی از سرنوشت     110

4 ـ 13. وحشت محتضر از رویارویی با عوالم اخروی و فراق دوستان 111

5 ـ 13. چگونگی احتضار مؤمنان  112

6 ـ 13. چگونگی احتضار کافران  114

7 ـ 13. رؤیت پیامبر اسلام و ائمه (علیهم السلام) و فرشتگان توسط محتضر 115

1 ـ 14. ماهیّت مرگ         119

2 ـ 14. مرگ ، سرنوشتی گریزناپذیر      120

3 ـ 14. اجل محتوم و اجل موقوف         122

4 ـ 14. مرگ ، پایان آزمون بزرگ        123

5 ـ 14. پرونده اعمال با مرگ بسته نمی‌شود      124

6 ـ 14. پند گرفتن از مرگ          125

7 ـ 14. رویکردهای متفاوت نسبت به مرگ      125

8 ـ 14. آمادگی برای مرگ         127

9 ـ 14. مرگ خوش فرجام و مرگ بدفرجام     128

10 ـ 14. چشانندگان مرگ          129

1 ـ 15. گستره جهان آخرت        132

2 ـ 15. سنجش دنیا و آخرت       133

3 ـ 15. ظهور کامل مالکیّت الهی در آخرت     134

1 ـ 16. سؤال قبر     137

1 ـ 1 ـ 16. حیات برزخی انسان به هنگام سؤال  139

2 ـ 1 ـ 16. سؤال قبر همگانی نیست        141

2 ـ 16. فشار قبر      141

3 ـ 16. آلام برزخی و عوامل مؤثّر در پیدایش یا پیشگیری و برطرف شدن آن       142

4 ـ 16. تمثّل اعمال در قبر  144

5 ـ 16. قرارگاه ارواح        144

6 ـ 16. بهشت و دوزخ برزخی     145

1 ـ 17. آگاهی اهل برزخ از احوال دنیا   149

2 ـ 17. بازگشت از حیات برزخی به حیات دنیوی      150

3 ـ 17. قیامت صغری        151

1 ـ 18. چگونگی گستره زمانی انهدام جهان     154

2 ـ 18. شکاف در آسمان‌ها         154

3 ـ 18. انهدام و تاریک شدن خورشید و ماه و ستارگان        156

4 ـ 18. متلاشی شدن کوهها و زمین لرزه‌های ویرانگر  157

5 ـ 18. دگرگونی سهمگین دریاها         159

1 ـ 19. فرشته نفخ صور     161

2 ـ 19. نفخه اوّل     162

3 ـ 19. نفخه دوم    163

1 ـ 20. گستره زمانی فنا     166

2 ـ 20. چگونگی فنا          166

3 ـ 20. گستره شمول فنا    167

1 ـ 3ـ 20. مرگ فرشتگان  168

2 ـ 3ـ 20. مرگ شیطان     168

3 ـ 3 ـ 20. تلاشی و مرگ ارواح  168

4 ـ 20. ندای خداوندی پس از فنا 169

1 ـ 21. تأکیدهای فراوان بر حتمی بودن معاد    170

2 ـ 21. نام‌های رستاخیز     171

3 ـ 21. آگاهی از زمان وقوع قیامت ویژه خداست       172

4 ـ 21. بعث و حشر و چگونگی آن       173

5 ـ 21. مواقف قیامت        175

6 ـ 21. احوال خوبان و بدان        176

7 ـ 21. نمایان شدن آثار عقاید و اعمال در قیامت       179

1 ـ 22. عَرْضِ اکبر  185

2 ـ 22. یوم‌الفصل    186

3 ـ 22. چرایی حسابرسی   186

4 ـ 22. عدالت در حسابرسی        187

5 ـ 22. ابعاد حسابرسی      187

6 ـ 22. سرعت در حسابرسی        188

7 ـ 22. انواع حسابرسی      189

8 ـ 22. عوامل تخفیف و تشدید حسابرسی        190

9 ـ 22. سؤال 191

10 ـ 22. سؤال از رسولان و اوصیا 192

1 ـ 23. آگاهی یافتن هر کس از تمام اعمالش   194

2 ـ 23. نویسندگان نامه عمل       195

3 ـ 23. دریافت کارنامه‌های اعمال         198

4 ـ 23. اصناف مردم از نظر اعمال 199

1 ـ 24. گواهی خداوند متعال       201

2 ـ 24. گواهی پیامبران و امامان (علیهم السلام) 203

1 ـ 2 ـ 24. گواهان امّت‌های پیشین        203

2 ـ 2 ـ 24. گواهان امّت اسلامی   204

3 ـ 2 ـ 24. شاهد همه شهیدان      205

3 ـ 24. گواهی فرشتگان    206

4 ـ 24. گواهی اعضای بدن انسان 207

5 ـ 24. گواهی زمین         208

6 ـ 24. گواهی زمان         208

1 ـ 25. حقیقت میزان        210

2 ـ 25. مصادیق میزان        212

3 ـ 25. کمیّت میزان          212

4 ـ 25. احوال گروهها در موقف میزان   213

5 ـ 25. اعمال اثرگذار در میزان    214

1 ـ 26. دو صراط    216

2 ـ 26. صراط و چگونگی عبور مردمان  217

3 ـ 26. جواز عبور از صراط         219

1 ـ 27. جایگاه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در آخرت   220

1 ـ 1 ـ 27. دارنده وسیله    221

2 ـ 1 ـ 27. دارنده حوض   221

2 ـ 27. جایگاه امیرمؤمنان (علیه السلام) در آخرت      222

1 ـ 2 ـ 27. ساقی حوض کوثر      222

2 ـ 2 ـ 27. صاحب لواء     223

3 ـ 2 ـ 27. بروز همگانی جایگاه امیرمؤمنان (علیه السلام) در قیامت  224

4 ـ 2 ـ 27. تقسیم‌کننده بهشت و دوزخ   224

5 ـ 2 ـ 27. فریادگر میان بهشتیان و دوزخیان در قیامت 225

3 ـ 27. مقام‌های دیگر معصومان (علیهم السلام) در آخرت    226

4 ـ 27. نخستین واردشوندگان به بهشت  226

5 ـ 27. فراخوان هر گروهی با امامشان    227

1 ـ 28. ماهیّت شفاعت      230

2 ـ 28. اهمیّت شفاعت      231

3 ـ 28. گستره شفاعت       232

4 ـ 28. شفاعت‌کنندگان    232

1 ـ 4 ـ 28. شفاعت عقل    233

2 ـ 4 ـ 28. شفاعت قرآن کریم     233

3 ـ 4 ـ 28. شفاعت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)، مقام محمود، شفاعت کبری          233

4 ـ 4 ـ 28. شفاعت حضرت فاطمه (علیها السلام)        234

5 ـ 4 ـ 28. شفاعت امامان (علیهم السلام)         234

6 ـ 4 ـ 28. شفاعت فرشتگان        235

7 ـ 4 ـ 28. شفاعت مؤمنان 235

8 ـ 4 ـ 28. سایر شفاعت‌کنندگان 236

5 ـ 28. شفاعت شوندگان  236

1 ـ 29. بازگشت خدای تعالی      238

2 ـ 29. بازگشت بندگان    240

3 ـ 29. وجوب توبه 241

4 ـ 29. اقسام توبه    242

5 ـ 29. تحقّق توبه   243

6 ـ 29. فراوانی رحمت خداوند    244

1 ـ 30. حقیقت جزا 245

2 ـ 30. کمیّت جزا   246

3 ـ 30. مکان جزا    247

4 ـ 30. جزا در دنیا  248

5 ـ 30. جزا در آخرت       249

6 ـ 30. رابطه عمل با جزای عمل  250

7 ـ 30. تمثّل اعمال  253

1 ـ 31. معانی لغوی 257

2 ـ 31. معنای کلامی        257

3 ـ 31. حبط 258

1 ـ 3 ـ 31. ردّ حبط 259

2 ـ 3 ـ 31. حبط به معنای بطلان عمل از اساس 260

3 ـ 3 ـ 31. حبط به معنای بطلان عمل فاقد شرایط صحّت در مؤمنان 262

4 ـ 3 ـ 31. حبط غیرحتمی در تزاحم میان ثواب وعقاب در برخی از اعمال 262

5 ـ 3 ـ 31. جواز حبط       263

4 ـ 31. تکفیر          264

1 ـ 32. سروران اعراف      267

2 ـ 32. واماندگان اعراف   269

1 ـ 2 ـ 32. نجات‌یابندگان از اعراف       270

2 ـ 2 ـ 32. ماندگاران در اعراف  271

3 ـ 2 ـ 32. افراد بلاتکلیف در اعراف     272

1 ـ 33. اطفال مؤمنان         273

2 ـ 33. اطفال کافران         275

3 ـ 33. اتمام حجّت‌نشدگان         277

4 ـ 33. مرجون لامرالله       278

5 ـ 33. فرجام فاسقان اهل ایمان و مستضعفان عامّه      279

6 ـ 33. درآمیزندگان اعمال نیک و بد    280

7 ـ 33. سرنوشت اولاد زنا  281

1 ـ 34. اسلام و ایمان        283

2 ـ 34. ایمان عامل ورود به بهشت         286

3 ـ 34. کفر و نفاق ، عامل ورود به جهنّم         287

4 ـ 34. انکار امامت امامان (علیهم السلام) عامل ورود به جهنّم        288

5 ـ 34. برخی از گناهان عامل ورود به جهنّم     291

1 ـ 35. ماهیّت بهشت و دوزخ      292

2 ـ 35. بهشت و جهنّم هم‌اکنون موجودند        293

3 ـ 35. خلقت منازل انسان در بهشت و جهنّم    294

4 ـ 35. بهشت و دوزخ دنیا 295

5 ـ 35. بهشت حضرت آدم         296

1 ـ 36. معنای واژه جنّت    297

2 ـ 36. جایگاه ارجمند بهشت      298

3 ـ 36. ناتوانی انسان از شناخت نعمت‌های بهشتی       298

4 ـ 36. ویژگی‌های ممتاز بهشت   300

5 ـ 36. تنوّع و فراوانی نعمت‌های بهشت 301

6 ـ 36. دسترسی تمام به خواسته‌ها در بهشت     302

7 ـ 36. اراده انسان ، عامل دسترسی به نعمت‌ها در بهشت      303

8 ـ 36. تعدّد بهشت و درجات آن          303

9 ـ 36. درهای بهشت        306

10 ـ 36. کلیدداران بهشت 306

11 ـ 36. آب و هوا و روشنایی و سرسبزی بهشت        307

12 ـ 36. جایگاه بهشتیان و منازل و لوازم آنها   310

13 ـ 36. مرکب‌های سواری بهشت         311

14 ـ 36. خوردنی‌ها و آشامیدنی‌های بهشت      311

15 ـ 36. لباس‌ها و زینت‌های بهشتی       312

16 ـ 36. زنان بهشتی         314

17 ـ 36. خدمتکاران بهشتی         317

18 ـ 36. مراوده و دوستی بهشتیان 319

19 ـ 36. سرور سرشار بهشتیان     319

20 ـ 36. نغمه‌ها و آوازهای بهشتی         320

21 ـ 36. امنیّت و آرامش همه‌جانبه بهشت        321

22 ـ 36. احترام و عزّت بهشتیان   322

23 ـ 36. اقتدار بهشتیان      323

24 ـ 36. رضوان خداوند، بهترین کرامت بهشتی          324

1 ـ 37. پایبندی به مجموعه‌ای از ارزش‌های اخلاقی     326

2 ـ 37. پایبندی به فرائض و احکام و سنن الهی  331

3 ـ 37. ارجگذاری ایمان   332

1 ـ 38. معنای واژه جهنّم    333

2 ـ 38. نام‌های جهنّم         334

3 ـ 38. نام برخی مکان‌ها و وادی‌های جهنّم      336

4 ـ 38. دَرْک‌ها و درهای جهنّم   338

5 ـ 38. ویژگی‌های جهنّم   339

1 ـ 5 ـ 38. ابعاد جهنّم       340

2 ـ 5 ـ 38. آتش جهنّم      340

1 ـ 2 ـ 5 ـ 38. انسان جهنّمی در شمار هیزم جهنّم        342

2 ـ 2 ـ 5 ـ 38. باد سوزان و دود بسیار سیاه       343

3 ـ 5 ـ 38. تاریکی جهنّم   343

4 ـ 5 ـ 38. خروش جهنّم   344

6 ـ 38. تنوّع عذاب‌های جهنّم      345

7 ـ 38. شدّت عذاب‌های جهنّم    345

8 ـ 38. چرایی شدّت عذاب         349

9 ـ 38. موکّلان جهنّم        351

1 ـ 9 ـ 38. زبانیه     352

2 ـ 9 ـ 38. فرشتگان غلاظ و شداد         353

3 ـ 9 ـ 38. نوزده فرشته نگهبان وادی سقر        353

4 ـ 8 ـ 38. مالک رئیس خازنان جهنّم    354

10 ـ 38. ورود جهنّمیان به جهنّم   355

11 ـ 38. تنگی جایگاه جهنّمیان    356

12 ـ 38. آشامیدنی‌ها و غذاهای جهنّمیان          356

13 ـ 38. لباس‌های جهنّمیان         360

14 ـ 38. کند و زنجیر و گرزهای جهنّم   361

15 ـ 38. سوختن در آب جوشان  362

16 ـ 38. داغ نهادن جهنّمیان        363

17 ـ 38. گزندگان موذی جهنّم    363

18 ـ 38. سیمای جهنّمیان   364

19 ـ 38. فریاد جهنّمیان      365

20 ـ 38. همدم شیطانی جهنّمیان   365

21 ـ 38. نزاع و جدال اهل جهنّم  366

22 ـ 38. تحقیر و سرزنش جهنّمیان         367

23 ـ 38. حسرت و اندوه بی‌پایان جهنّمیان        368

24 ـ 38. محروم بودن جهنّمیان از رحمت پروردگار    370

25 ـ 38. کمیّت عذاب جهنّم       370

1 ـ 39. نافرمانی خدای تعالی و رسول (صلی الله علیه و آله)   372

2 ـ 39. کفر و نفاق  373

3 ـ 39. تکذیب و فراموشی آخرت         374

4 ـ 39. دشمنی با امیرمؤمنان (علیه السلام)        374

5 ـ 39. دنیاگرایی    375

6 ـ 39. طغیان و استکبار     375

7 ـ 39. پیروی از شیطان     376

8 ـ 39. ستم و ستمگری     377

9 ـ 39. ترک خردمندی و حقایق وحیانی          377

10 ـ 39. عدم پایبندی در عمل به احکام و فرایض و ترک محرمات  378

1 ـ 40. معنای لغوی 381

2 ـ 40. بهشت جاویدان     382

3 ـ 40. انواع مقداری عذاب        384

1 ـ 3 ـ 40. درنگ‌های احقابی     384

4 ـ 40. عذاب ابدی 385

5 ـ 40. چرایی خلود عذاب          387

6 ـ 40. اثر نیّت در چرایی خلود نعیم و عذاب آخرت  388

7 ـ 40. نقد پاره‌ای از عقاید عرفانی و فلسفی     389

1 ـ 7 ـ 40. تأویل ناروای عذاب و ابدیّت آن     390

2 ـ 7 ـ 40. خلود شخصی و خلود نوعی  391

3 ـ 8 ـ40. اقسام کیفر و عذاب ابدی       392

8 ـ 40. مرگِ مرگ 393

9 ـ 40. روند آفرینش پس از پایان سرنوشت این انسان 395

فهرست منابع 397

پیشگفتار

فرجام هستی و موجودات بویژه سرنوشت انسان و پایان کار او از مهمّترین دغدغه‌های فراروی بشر است . در دین اسلام که آخرین و کامل‌ترین دین آسمانی برای راهنمایی انسان‌هاست . این مهمّ مورد توجّه اکید قرار گرفته است ؛ به طوری که اعتقاد به معاد و زنده شدن آدمیان یکی از اصول مسلّم و قطعی این آیین پاک به شمار می‌رود.

نوشتار حاضر در تشریح و تبیین این اصل بنیادین سامان یافته است تا بلکه بتواند تصویری نسبتآ جامع ولی مجمل و موجز از آن را عرضه نماید، باشد که این اقدام هرچند ناچیز، گامی در ترویج حقایق اعتقادی محسوب شده و با قبول در درگاه اقدس پروردگار مهربان ره توشه‌ای برای سفر طولانی و پرخطر پس از مرگم قرار گیرد. یادآوری این نکته ضروری است که طرح جامع مبحث معاد به لحاظ گستردگی مطلب آن به صورت ایجاز مشکل است با این همه تلاش گردید که تا حد امکان این مهمّ به انجام رسد امّا شرح و تفصیل بسیاری از مطالب و عرضه نکات بیشتر ممکن نگردید.

در این جا لازم می‌دانم از افاضل و دانشوران گرامی حضرات آقایان محمّد بیابانی اسکویی ، آقا سیّد رضا ملکی ، علی‌نقی خدایاری ، حسین طالعی و مصطفی یزدیان تشکّر و سپاس خود را ابراز دارم که در مشاوره‌های علمی و ویراستاری و تصحیح این اثر تلاش شایسته نمودند.

نیز از کوشش‌های پی‌گیر و خالصانه مدیریت محترم انتشارات نبأ قدردانی نموده و توفیق همگان را در ظلّ عنایات حضرت ولیّ عصر «عج » در ترویج معارف ارجمند اعتقادی اسلامی از درگاه ربوبی خواستارم .

در پایان متذکر می‌شود با وجود اراده جدّی در ارائه دقیق مطالب ، به یقین این مکتوب خالی از کاستی و نقصان نیست که امید است با ارشادات اهل نظر در رفع آن توفیق حاصل شود.

و من الله التوفیق و علیه التکلان

علی ملکی میانجی

1391 ـ  قـم

1. اهمیت معاد

اشاره

یکی از حقایق زندگی بشر موضوع مرگ است که گاه به صورت ناگهانی همچون حوادث و تصادفات و یا امراض کشنده رخ می‌دهد یا در اثر طیّ مراحل رشد و رسیدن به سن پیری و ناتوانی . و هیچ‌کس را هم یارای گریز از آن نیست .

این حقیقت یکی از دلمشغولی‌های اصلی زندگی انسان است و همواره نگران است که سرانجام سرنوشت او چه خواهد شد؟ و کنش‌های او در اندیشه و گفتار و کردار این جهان با دنیای پس از آن چیست؟ این پرسش‌ها نیازمند پاسخ‌های مناسب است . و بشر از ابتدای پیدایش خویش همواره در پی یافتن این پاسخ‌ها و چیره شدن بر دغدغه‌ها و نگرانی‌های زندگی پس از مرگ است .

برخی از افراد ستمگر و لاابالی برای فرار از مسئولیت و یا ارتکاب اعمال لجام‌گسیخته، به ظاهر خود را نسبت به مرگ بی‌دغدغه نشان می‌دهند هرچند در درون خود این چنین نیستند. امّا اکثریت انسان‌ها در برون و درون ، موضوع فرجام آدمی را مهمّ می‌شمارند. نگاهی به تاریخ موجود اندیشه‌های بشری و یا مطالعه باستان‌شناسان در آثار بر جای مانده از تمدن‌های کهن مختلف ، نشانگر اعتقاد راسخ انسان‌ها به زندگی اخروی است . هرچند این اعتقاد با ناخالصی‌ها و اوهام درآمیخته است .

به لحاظ اهمیّت موضوع ، زندگی اخروی از اصول و پایه‌های اعتقادی ادیان الهی

و آسمانی را تشکیل می‌دهد. چنانکه علّامه حلّی ، اعتقاد به معاد را از عقاید مورد اتّفاق ملّیون ـادیان آسمانی ـ دانسته است . ⁽¹⁾به ویژه در دین مبین اسلام ، آخرین دین

جامع الهی ؛ معاد به عنوان یکی از ارکان اعتقادی آن به شمار می‌رود. و در کتاب‌ها ورساله‌های فقیهان در تعریف اسلام ، از جمله باور داشتن به معاد ذکر شده است . ⁽²⁾

در آیین اسلام و متون مقدّس آن قرآن مجید و احادیث نبوی و ولوی ، صدها آیه وحدیث به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم به مسئله معاد و ابعاد گوناگون آن پرداخته است . این اهمیّت تا بدانجا مورد تأکید قرار گرفته که در چندین سوره قرآنی ایمان به معاد و روز واپسین در کنار ایمان به خدا مطرح شده است . و آیه (مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ) ⁽³⁾یا تعابیری شبیه به آن در لفظ و مضمون در جای جای قرآن ذکر شده است .

برخی 1400 آیه ـحدود یک‌چهارم قرآن ـ را مربوط به عالم پس از مرگ نوشته‌اند. ⁽⁴⁾

یکی از ارکان اصلی و اساسی معرفتی آموزه‌های دین نجات‌بخش اسلام باور به معاد است . از این‌رو قرآن مجید به تبیین امکان معاد و ضرورت آن می‌پردازد و با تمسک به استدلال‌های فراوان ، به شبهات منکران و معاندان پاسخی درخور می‌دهد. نیز به تبیین ارتباط وثیق کردار و گفتار این جهان با جهان آخرت می‌پردازد و نعمت‌ها و عذاب‌های اخروی را محصول و نتیجه این جهان برمی‌شمارد ـالدنیا مزرعة الاخرة؛ ⁽⁵⁾جهان به منزله کشتزار آخرت است .ـ و انسان‌ها را به پاکی و نیکی و پرهیز از

بدی و تباهی و فساد فرامی‌خواند.

این آموزه‌ها که حجم زیادی از قرآن را تشکیل می‌دهد، از سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) وامامان معصوم (علیهم السلام) مورد تأکید قرار گرفته و با شرح و بسط لازم عرضه شده است .

مجموعه این معارف بلند، افزون بر شرح حیات اخروی و عرضه ساختار نظام معنوی ، از بنیان‌های نظام مادّی و اجتماعی و سیاسی اسلام نیز محسوب می‌شود. یعنی در این نظام ، سرای واپسین محل پژواک کوچکترین کنش و واکنش مثبت و منفی در زندگی فردی و اجتماعی است و هر نوع خدمت و نیکی یا بدی و خیانت انسان‌ها ثبت و ضبط و سرانجام مورد بازخواست قرار خواهد گرفت و این موضوع یکی از تفاوت‌های اساسی نظام حیات دنیوی اسلام با دیگر نظام‌هاست و درنتیجه تفاوت در راهبردها و اصول و برنامه‌های مختلف زندگی در آیین اسلام و دیگر آیین‌ها را در پی دارد.

1 ـ 1. پیشینه تاریخی اعتقاد به معاد

مطالعه در تاریخ زندگی ملّت‌های گذشته ـاعم از اقوام متمدّن و یا غیرمتمدّن و وحشی ـ این حقیقت را به خوبی برای ما روشن می‌کند که غالب انسان‌ها در جمیع ادوار زندگی ، در هر نقطه‌ای که زیست می‌کرده و در هر رتبه و مقامی که بوده‌اند از یک باور درونی برخوردار هستند، مبنی بر این که از پس این دنیا، جهانی دیگر هست که در آن روز هر کسی به جزای اعمال خود خواهد رسید. منتها در اثر نادانی و جهل یا اندیشه‌های گروهها و اشخاص گمراه و ستمگر، این باور با ناراستی‌ها و انحراف و کژی‌ها آمیخته شده است .

مطالعه در فرهنگ اقوام و ملل کهن در پنج قارّه جهان ـآسیا، اقیانوسیه ، افریقا، اروپا و امریکاـ نیز مراکز عمده تمدّن‌های باستان همانند چین ، هند، ایران ، بین‌النهرین ، یونان ، مصر، آمریکای مرکزی و... این حقیقت را به وضوح نشان می‌دهد. همچنین در ادیان توحیدی و آسمانی پیش از اسلام همانند دین حضرت ابراهیم (علیه السلام) و تورات و انجیل بر مسأله معاد تأکید شده است . اخبار قرآن مجید از عقاید انبیاء گذشته درباره معاد و کتاب‌های یهود و نصاری ؛ عهد عتیق و جدید، بیان‌گر این مطلب است . همانند کتاب اشعیای نبی ، سموئیل ، مزامیر داود، انجیل متّی و انجیل یوحنّا. ⁽¹⁾

2 ـ 1. آثار اعتقاد به معاد

ایمان به معاد تأثیر بسیار عمیق و گسترده‌ای در اعمال انسانها دارد. اصولا اعمال انسان بازتاب اعتقادات اوست . معاد یعنی این که انسان بداند تمام اعمالش بی‌کم و کاست به زودی در دادگاهی مورد بررسی قرار می‌گیرد که قضاتش از همه چیز آگاهند، نه توصیه‌ای در آن مؤثّر است و نه رشوه‌ای ، و نه حکم دادگاهش تجدیدنظر دارد، سپس بر طبق آن پاداش و کیفر می‌بیند، پاداشی که مایه آبرو یا سرشکستگی ، آرامش یا شکنجه اوست و به دنبال آن سعادت جاودان یا عذاب همیشگی است . مسلمّآ چنین کسی نه فقط در اصلاح خود می‌کوشد، بلکه در انجام اعمال گوناگونش سختگیر و هراسان است . ⁽¹⁾

انجام اعمال شایسته ، آرامش روح و روان ، حق‌بینی و استقامت در دفاع و پایداری در پاسداری از آیین حق ، از محورهای مهمّ آثار اعتقادی به معاد هستند؛ چنانکه انکار معاد سبب انواع آلودگی‌هاست . این موضوعات در قرآن و روایات ، بازتاب گسترده‌ای یافته و بر آن تأکید شده است . ⁽²⁾

3 ـ 1. ابعاد معاد در متون اسلامی

آیات و روایت بسیاری به اصل مهمّ و محوری اعتقادی معاد روز قیامت اختصاص یافته‌است . در این بخش از متون دینی با شرح و تبیین زوایا و ابعاد مختلف موضوع معاد، اطّلاعات جامع و مفیدی عرضه شده است ، همانند :

گزاره‌هایی در باب وقوع معاد و امکان زندگی پس از مرگ ؛ دلائلی در پاسخ منکران و مخالفان معاد؛ دلائلی در بیان ضرورت معاد؛ توصیفی کامل از سیمای معاد و ماهیّت آن و مراحل مختلف جهان آخرت .

2. معانی معاد

اشاره

برای معاد از نظر واژه و اصطلاح معناهایی بیان شده است .

1 ـ 2. معنای لغوی

المعاد: المصیر و المرجع و الاخرة؛ ⁽¹⁾سر منزل و جای بازگشت و آخرت .

معاد در لغت به سه معنی به کار رفته است : اوّل ـ بازگشت به جایی یا به حالی که از آن منتقل شده باشد. دوم ـ مکان بازگشت ؛ سوم ـ زمان بازگشت . ⁽²⁾

معاد به فتح میم و عین ، مصدر میمی از عاد یعود عودآ ای رجع؛ ⁽³⁾به معنای

بازگشت است .

2 ـ 2. معنای اصطلاحی

در مباحث اعتقادی و کلامی ، تعریفاتی برای معاد عرضه شده است . علّامه مجلسی در معنای واژه معاد، سه گزینه را آورده است ؛ مکان یا زمان بازگشت یا بازگشت به حالت

زندگی دوباره . آنگاه نوشته است هر سه معنا به یک حقیقت برمی‌گردد که معاد روحانی و جسمانی است . یعنی در قیامت ارواح به بدن‌ها برمی‌گردند و نیکوکاران در بهشت از لذّت‌های روحی و جسمی بهره‌مند می‌شوند و بدکاران در جهنّم از آلام روحی و جسمی برخوردار می‌شوند. علّامه مجلسی معاد روحانی و جسمانی را اعتقاد جمع زیادی از متکلّمان شیعه و سنّی می‌داند. ⁽¹⁾

معاد جسمانی و روحانی از ویژگی‌های دانش پیامبران و قرآن مجید و خاتم‌الانبیاء (صلی الله علیه و آله) و اولاد پاکش می‌باشد. ⁽²⁾در این باور، روح پس از جدایی از بدن ، در

جهانی به‌نام برزخ ـکه واسطه بین دنیا و آخرت است ـ تا روز رستاخیز، متنعّم یا معذّب خواهدبود. و در روز نشور، ارواح تمام مردم به جسدهای عنصری آنان باز خواهد گشت . و آن روز، که روز حساب و جزا و شفاعت است ، گروهی بهره‌مند از نعمت‌های ابدی خواهندشد و دسته‌ای گرفتار عذاب همیشگی . آن جهان ، دارای بهشت و جهنّم و لذّت‌ها و عذاب‌های روحی و جسمی می‌باشد. آیات قرآن مجید در این موضوع به قدری است که شمارش آن دشوار است . ⁽³⁾

3 ـ 2. مناسب‌ترین واژه برای معاد

واژه معاد یکی از نام‌های «قیامت » است و «قیامت » یکی از مراحل پس از مرگ است . در حقیقت واژه معاد با تسامح ، در معنایی گسترده‌تر و فراتر از خود، و بر تمامی مراحل پس از مرگ به کار می‌رود. بهترین واژه معادل «معاد»، بلکه برتر از آن واژه «آخرت » است . آخِر به معنای پایان ، فرجام و انجام است . الآخرة یعنی زندگانی پس از مرگ . ⁽⁴⁾در قرآن مجید حدود 140 مورد واژه «الیوم الآخر» یا «الآخرة» آمده است .

آنچه در برابر دنیا قرار دارد، آخرت نامیده می‌شود. جهان آخرت دارای گستره وسیع و در برگیرنده موجودات و عوالم و حقایق فراوانی است . عالم برزخ ، قیامت ، بهشت و دوزخ ، از جمله مراحل مهمّ عالم آخرت هستند که هرکدام در درون خود، مراحل و درجاتی دارند.

4 ـ 2. دو واژه پرکاربرد در معاد

برخی از اسامی «قیامت » از نظر کاربردی ، نزدیک به معاد و پرکاربرد هستند. دو واژه «لقاءالله» و «رجوع الی الله» در زمره این اسم‌ها هستند.

لقاءالله : امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در این باره فرموده‌است : لقاء به معنی مشاهده با چشم نیست ، بلکه همان قیامت و زنده شدن بندگان است . ⁽¹⁾

رجوع الی الله : به معنای بازگشت به سوی پروردگار است . این واژه در معنای معاد در چندین آیه از قرآن آمده است  :

(وَاتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللَّهِ ) ⁽²⁾

بترسید از روزی که در آن ، به سوی خدا بازگردانده می‌شوید.

(إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ )؛ ⁽³⁾

ما از آنِ خداییم و همه به سوی او برمی‌گردیم .

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرموده است  :

اِنّ قولنا: «إنالله» اقرار علی انفسنا بالملک ، و قولنا: «و انّا الیه راجعون » اقرارٌ علی انفسنا بالهُلک ؛ ⁽⁴⁾

این که می‌گوییم «انالله» اقرار می‌کنیم که ما مملوک خدا هستیم . و این‌که می‌گوییم : «إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ » اقرار می‌کنیم که همه سرانجام از دنیا می‌رویم .

رجوع الی الله و بازگشت به سوی خدا، یعنی بازگشت به سرای آخرت و معاد. ⁽¹⁾

3. دلایل معاد

اشاره

موضوع معاد و سرای دیگر از اصول اساسی اعتقادی اسلام است . این اصل اصیل اعتقادی متّکی به دلایل فراوان عقلی و نقلی است .

قرآن مجید مهمّترین منبع استناد دینی ، در آیات متعدّدی ، دیدگاههای مخالفان معاد را نقل می‌کند، که مبتنی بر گمان بی‌اساس بوده و فاقد منطق و دلیل عقلی است . آنان حیات اخروی را بعید شمرده و عجیب می‌پنداشتند یا در شمار افسانه‌ها واسطوره‌های پیشینیان می‌دانستند. گاه طرح مسأله حیات پس از مرگ را نشانه جنون ویا تهمت بر خداوند می‌پنداشتند و گوینده آن را درخور تمسخر و استهزاء می‌دانستند :

(وَقَالُوا أَئِذَا کُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِیدًا؛) ⁽¹⁾

و گفتند آیا هنگامی که ما استخوان پوسیده و پراکنده‌ای شده‌ایم ، دگربار با آفرینش تازه‌ای برانگیخته خواهیم شد؟!

(فَقَالَ الْکَافِرُونَ هَذَا شَیْءٌ عَجِیبٌ * أَئِذَا مِتْنَا وَکُنَّا تُرَابًا ذَلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ)؛ ⁽²⁾

و کافران گفتند: این چیز عجیبی است! * آیا هنگامی که ما مردیم و خاک شدیم دوباره به زندگی باز می‌گردیم؟! این بازگشتی بعید است .

(وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَئِذَا کُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ * لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَسَاطِیرُ الأَوَّلِینَ ) ⁽¹⁾

و کافران گفتند: آیا هنگامی که ما و پدرانمان خاک شدیم ، (زنده می‌شویم ) و از دل خاک بیرون می‌آییم؟ این وعده‌ای است که به ما و پدرانمان از پیش داده شده ، اینها همان افسانه‌های خرافی پیشینیان است!

(إِنَّ هَؤُلاَءِ لَیَقُولُونَ * إِنْ هِیَ إِلاَّ مَوْتَتُنَا الأُولَی وَمَا نَحْنُ بِمُنشَرِینَ )؛ ⁽²⁾

اینها (مشرکان ) می‌گویند مرگ ما جز همان مرگ اوّل نیست و هرگز برانگیخته نخواهیم شد.

در متون مقدّس دینی (قرآن و روایات رسیده از معصومان ) پاسخ‌های قاطع و متینی در برابر منکران و مخالفان معاد عرضه شده است و با استدلال‌های روشن به اثبات معاد پرداخته‌اند. در این متون نه تنها از امکان معاد، بلکه از ضرورت وقوع آن سخن به میان آمده است . در این راستا و برای امکان و ضرورت معاد دلایل متعدّدی بیان شده است .

در بررسی و تحقیق پیرامون دلایل معاد، راههای گوناگونی ارائه گردیده‌است که مهمترین آنها را می‌توان چنین نام برد: 1. قدرت و علم مطلق خداوند متعال ، 2.آفرینش نخستین ، 3. نمونه‌های رستاخیز در طبیعت ، 4. تذکر به مراحل خلقت انسان ، 5.نمونه‌های عینی و تاریخیِ زنده شدن مردگان .

1 ـ 3. علم و قدرت مطلق خداوند متعال

اعتقاد به معاد با توحید عجین شده است . معاد در شمار حقایقی است که دور از دسترس انسانها و متعلق به عالم غیب و نهان است . حتی بسیاری از فیلسوفانی که کار خود را شناخت جهان می‌دانند معاد را استثنا کرده و شناخت آن را در حوزه دین دانسته‌اند.

یکی از راههای اثبات معاد، توجّه به علم و قدرت و توانایی بی‌پایان خداوند است . در اعتقاد به توحید، دو صفت خداوند، علم و قدرت مطلقه یعنی دانایی وتوانایی بر هر چیز مطرح است . عجایب خلقت ، آسمان‌ها و ستارگان و کهکشان‌ها و انواع موجودات متنوع عالم هستی به‌ویژه حیات و خلقت انسان ، جملگی از

آیات و نشانه‌های این علم و قدرت بی‌پایان به شمار می‌روند. در آیات و روایات زیادی به این هر دو اشاره شده است . از جمله خداوند بزرگ در قرآن مجید

فرموده است  :

(وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِیَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظَامَ وَهِیَ رَمِیمٌ * قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ )؛ ⁽¹⁾

و برای ما مثالی زد و آفرینش خود را فراموش کرد و گفت : چه کسی این استخوان‌ها را زنده می‌کند در حالی که پوسیده است . بگو همان کسی آن را زنده می‌کند که نخستین بار آن را آفرید و او بر هر خلقی دانا است .

(أَوَلَیْسَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَی وَهُوَ الْخَلاَقُ الْعَلِیم ). ⁽²⁾

آیا کسی که آسمان‌ها و زمین را آفرید، قادر نیست که مانند ایشان را بیافریند؟ بلی و او آفریدگار داناست .

(أَوَلَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتَی بَلَی إِنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ)، ⁽³⁾

آیا آنها نمی‌دانند خداوندی که آسمان‌ها و زمین را آفرید و از آفرینش

آنها ناتوان نشده است ، می‌تواند مردگان را زنده کند؟ آری او بر همه چیز

توانا است .

(أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتَی وَأَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ)، ⁽¹⁾

اوست که مردگان را زنده می‌کند و بر هر چیزی تواناست .

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرمود :

واستعینه قاهرآ قادرآ، ⁽²⁾

از او یاری می‌جوییم چون توانا و پیروز است .

امام صادق (علیه السلام) فرمود :

لیس لعلمه منتهی؛ ⁽³⁾

علم خدا را نهایتی نیست .

با توجّه به علم و قدرت مطلق خداوند بزرگ ، شک و تردید در زنده شدن مردگان بی‌مورد است و آیات پیشگفته با بیان روشن به شرح این حقیقت پرداخته است .

2 ـ 3. آفرینش نخستین

یکی از دلایل اعتقاد به معاد، یادآوری آفرینش نخستین است . قرآن مجید با بیان‌های قوی و رسا، استدلال می‌کند کسی که نخستین بار انسان را آفرید، آفرینش دوباره برای او آسان‌تر است . در این جا به چند آیه از قرآن کریم اشاره می‌شود.

(وَهُوَ الَّذِی یَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ )؛ ⁽⁴⁾

او کسی است که آفرینش را آغاز می‌کند، سپس آن را بازمی‌گرداند، و این کار برای او آسان‌تر است .

(أَوَلَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ إِنَّ ذَلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ)؛ ⁽¹⁾

آیا آنان ندیدند چگونه خداوند آفرینش را آغاز می‌کند، سپس آن را بازمی‌گرداند؟ این کار برای خدا آسان است .

(کَمَا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ )؛ ⁽²⁾

همان گونه که در آغاز شما را آفرید باز می‌گردید.

در آیه 78 و 79 سوره یس که پیشتر اشاره شد آمده است : (آن شخص منکر گفت :) چه کسی این استخوان‌های پوسیده را زنده می‌کند؟ بگو: همان کسی آن را زنده می‌کند که نخستین بار آن را آفرید.

این پرسش و پاسخ به قدری استدلال قوی است که از ابونصر فارابی فیلسوف شهیر نقل شده است : آرزو می‌کنم که ارسطو بر این حجّت قوی که خداوند، در آیه (قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ ) بیان فرموده ، مطلع می‌شد. زیرا تفصیل آن ، چنین خواهد بود: خداوند؛ در ابتدای امر، این استخوان‌ها را آفرید و زنده کرد، و هر کسی بتواند چیزی را در ابتدا بیافریند، او حتمآ خواهد توانست بار دیگر آن را خلق کند. نتیجه این قیاس ، چنین خواهد شد که خداوند، این استخوان‌ها را بار دیگر، می‌تواند بیافریند و زنده کند. ⁽³⁾

3 ـ 3. نمونه‌های رستاخیز در طبیعت

یکی دیگر از استدلال‌ها و یادآوری‌ها برای معاد، یادآوری تحوّلات ژرف و دائمی در عالم طبیعت است . با اندکی توجّه درمی‌یابیم تغییرات فصل‌ها و در نتیجه دگرگونی آب و هوا و تأثیر آن در حیات گیاهی ، نمونه‌ای از تداوم چرخه مرگ و حیات است .

نباتات در فصل پاییز شادابی خود را از دست می‌دهند و در زمستان به خواب عمیق می‌روند و برخی از بین می‌روند؛ امّا با آمدن بهار، رویش مجدّد گیاهان آغاز

می‌شود. قرآن مجید در استدلال بر معاد به این تغییر و تحوّل دائمی طبیعت

تذکّر می‌دهد :

(یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنْ الْمَیِّتِ وَیُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنْ الْحَیِّ وَیُحْیِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَکَذَلِکَ تُخْرَجُونَ )؛ ⁽¹⁾

او زنده را از مرده بیرون می‌آورد و مرده را از زنده و زمین را بعد از مرگش حیات می‌بخشد، و به همین گونه ـ از گورها ـ بیرون آورده می‌شوید.

(وَاللَّهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیَاحَ فَتُثِیرُ سَحَابًا فَسُقْنَاهُ إِلَی بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنَا بِهِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا کَذَلِکَ النُّشُورُ)؛ ⁽²⁾

خداوند کسی است که بادها را فرستاد تا ابرهایی را به حرکت درآورند؛ سپس ما این ابرها را به سوی زمین مرده‌ای راندیم . و به وسیله آن ، زمین را پس از مردنش زنده می‌کنیم ، رستاخیز نیز همین‌گونه است .

(وَتَرَی الأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَیْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ

کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ * ذَلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتَی وَأَنَّهُ عَلَی کُلِّ

شَیْءٍ قَدِیرٌ)؛ ⁽³⁾

زمین را خشکیده می‌بینی و(لی ) چون آب بر آن فرود آوریم به جنبش در می‌آید و نمو می‌کند و از هر نوع (رستنیهای ) نیکو می‌رویاند. این (قدرت نماییها) بدان سبب است که (بدانید) خداوند حقّ است ؛ و اوست که مردگان را زنده می‌کند و (هم ) اوست که بر هر چیزی تواناست .

4 ـ 3. تذکر به مراحل خلقت انسان

انسان و جسم و روح او و مراحل خلقت و تکاملش با هزاران شگفتی همراه است . بدین رو، یکی از نشانه‌های بزرگ برای معرفت خداوند متعال و اصل مهمّ توحید است . ازسویی نیز برای یادآوری امکان معاد و دلیل این اصل مهمّ اعتقادی به شمار می‌رود. خداوند متعال در چند آیه قرآن مجید در مورد مراحل خلقت تذکّر می‌دهد و از جمله می‌فرماید :

(یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنْ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ

مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَیِّنَ لَکُمْ وَنُقِرُّ

فِی الأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَی أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَمِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفَّی وَمِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلَی أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاَ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ

عِلْمٍ شَیْئًا)؛ ⁽¹⁾

ای مردم اگر در رستاخیز شک دارید ما شما را از خاک آفریدیم ، سپس از نطفه و بعد از خون بسته شده ، سپس از مضغه (چیزی شبیه گوشت جویده شده ) از پیش خلق شده و از پیش خلق نشده آفریدیم ، تا (قدرت خود را) بر شما روشن گردانیم و آنچه را اراده می‌کنیم تا مدّتی معین در رحم‌ها قرار می‌دهیم آنگاه شما را (به صورت ) کودک بیرون می‌آوریم سپس (حیات شما را ادامه می‌دهیم ) تا به حد رشدتان برسید و برخی از شما (زودرس ) می‌میرند و برخی از شما به غایت پیری می‌رسند به‌گونه‌ای که پس از دانستن (بسی چیزها) چیزی نمی‌دانند. ⁽²⁾

4. نمونه‌هایی از زنده‌شدگان در دنیا

اشاره

قرآن مجید افزون بر دلایلی که پیشتر برای اثبات معاد ذکر شد، به چندین نمونه از زنده شدن مردگان در این دنیا اشاره می‌کند، چون ـ به دلیل عقل ـ وقوع امری بهترین دلیل بر امکان آن است . و این نمونه‌ها، از دلایل قوی بر امکان معاد و تکرار آن رخدادهاست . این موارد عبارت است از :

1 ـ 4. داستان حضرت ابراهیم (علیه السلام) و زنده شدن مرغان

یکی از نمونه‌های عینی معاد که قرآن مجید به آن تذکّر داده ، سرگذشت ابراهیم (علیه السلام)

و داستان پرندگان چهارگانه است  :

(وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتَی قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَی وَلَکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنْ الطَّیْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیْکَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَی کُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتِینَکَ سَعْیًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ )؛ ⁽¹⁾

و هنگامی را که ابراهیم گفت : خدایا به من نشان بده چگونه مردگان را زنده می‌کنی؟ فرمود: مگر ایمان نیاورده‌ای؟ عرض کرد: چرا، ولی می‌خواهم قلبم آرامش یابد. فرمود: پس چهار پرنده برگیر، و آنها را قطعه قطعه کن ، سپس بر هر کوهی ، قسمتی از آن را قرار بده ، بعد آنها را بخوان ، به سرعت به سوی تو می‌آیند. و بدان که خداوند، عزیز و حکیم است .

در شأن نزول این آیه روایتی از امام جعفر صادق (علیه السلام) نقل شده که خلاصه آن چنین است : ابراهیم (علیه السلام) مرداری در ساحل دریا دید که نصفش در آب و نیمه دیگرش در خشکی است . و هر نیمه آن را درندگان آبی و خشکی می‌خورند. و این حیوانات در نزاع با یکدیگر، برخی طعمه دیگری می‌شود. ابراهیم (علیه السلام) از دیدن این صحنه‌ها تعجّب کرد و گفت : پروردگارا چگونه مردگان را زنده می‌کنی؟ خطاب رسید: آیا ایمان نداری؟ گفت : بلی ولکن می‌خواهم قلبم آرام گیرد. خداوند فرمان داد که چهار تا از پرندگان را برگیرد و قطعه قطعه کند و درآمیزد، سپس جزئی از هر کدام را بر کوهی نهد و آنان را بخواند تا سوی وی آیند. وی چنان کرد، مرغان زنده شدند و به سوی او شتافتند. ⁽²⁾

2 ـ 4. داستان عزیر (علیه السلام)

یکی دیگر از نمونه‌های زنده شدن مردگان ، داستان زنده شدن یکی از پیامبران به

نام عزیر است . ⁽¹⁾قرآن مجید در توصیف این حادثه فرموده است  :

(أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلَی قَرْیَةٍ وَهِیَ خَاوِیَةٌ عَلَی عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّی یُحْیِی هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ کَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ یَوْمًا أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانظُرْ إِلَی طَعَامِکَ وَشَرَابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَانظُرْ إِلَی حِمَارِکَ وَلِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنَّاسِ وَانظُرْ إِلَی الْعِظَامِ کَیْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَکْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ)؛ ⁽²⁾

یا همانند کسی که بر یک آبادی عبور کرد در حالی که بامهایش یکسر فروریخته بود (و با خود می )گفت : چگونه خدا اینها (اهل ویرانکده ) را پس از مرگشان زنده می‌کند؟ خداوند او را یکصد سال میراند، سپس زنده کرد؛ و به او گفت چقدر درنگ کردی؟ گفت : یک روز یا بخشی از یک روز. فرمود : نه یکصد سال درنگ کردی! نگاه کن به غذا و نوشیدنی خود (که همراه داشتی که با گذشت سال‌ها) هیچ‌گونه تغییر نیافته است! و به الاغ خود نگاه کن . برای این‌که تو را نشانه‌ای برای مردم (در مورد معاد) قرار می‌دهیم . به استخوان‌ها بنگر که چگونه آنها را برداریم و به هم پیوند می‌دهیم و گوشت بر آن می‌پوشانیم! هنگامی که (این حقایق ) بر او آشکار شد گفت : می‌دانم خدا بر هر کاری تواناست .

از امیرمؤمنان (علیه السلام) روایت شده هنگامی که عزیر خانواده و همسرش را ترک گفت ، 50 سال داشت و همسرش حامله بود. پس از این که خداوند صد سال وی را میراند، سپس به همان شکل 50 ساله زنده کرد. عزیر نزد خانواده‌اش بازگشت ، زمانی که پسری صد ساله داشت که از پدر، بزرگتر بود. ⁽³⁾

3 ـ 4. حادثه کشته بنی‌اسرائیل

یکی دیگر از نمونه‌های معاد ـ که قرآن مجید آن را در آیات 67 تا 73 سوره بقره بیان می‌کند ـ داستان کشته شدن مردی از بنی‌اسرائیل و داستان گاو است .

از امام رضا (علیه السلام) روایت شده است : شخصی از بنی‌اسرائیل خویشان خود را کشت و جسد او را بر سر راه بهترین طایفه‌های بنی‌اسرائیل انداخت . سپس برای خونخواهی وی نزد حضرت موسی (علیه السلام) رفت . بنی‌اسرائیل از حضرت موسی (علیه السلام) خواستند که قاتل را آشکار کند. فرمورد: گاوی بیاورید. اگر هر گاوی می‌آورند، کافی بود. امّا سخت گرفتند در هر مرتبه که پرسیدند و خداوند نیز بر آنها سخت گرفت . تا آن‌که آن گاو با شرایط خاص ، منحصرآ نزد جوانی از بنی‌اسرائیل یافت می‌شد. چون از او طلب کردند، گفت : نمی‌فروشم مگر آن که پوستش را پر از طلا کنید. ناگزیر به آن قیمت خریدند و ذبح کردند. موسی (علیه السلام) امر کرد دم آن گاو را بر آن مقتول زدند، تا زنده شد و گفت : ای پیغمبر خدا پسر عمویم مرا کشته است نه آن کسانی که وی آنها را متّهم می‌کند.

شخصی به حضرت موسی (علیه السلام) عرض کرد: این گاو داستانی دارد. حضرت فرمود، داستانش چیست؟ عرض کرد: جوان صاحب گاو نسبت به پدر خود بسیار نیکوکار بود. روزی کالایی خریده بود، چون آمد قیمت آن را بپردازد، دید پدرش خوابیده و کلیدها زیر سر اوست . او را از خواب بیدار نکرد، از سود این تجارت چشم پوشید و کالا را پس داد. چون پدرش بیدار شد و این خبر را به او نقل کرد، گفت خوب کردی . من این گاو را به جای آن سودی که از کف دادی ، به تو می‌بخشم . حضرت موسی (علیه السلام) فرمود: نظر کنید که نیکی به پدر و مادر، نیکوکار را به چه مرتبه‌ای می‌رساند؟ ⁽¹⁾

4 ـ 4. داستان اصحاب کهف

در سوره کهف ، آیه 9 تا 26 قضایای اصحاب کهف بیان شده است . خواب طولانی

اصحاب کهف که 309 سال طول کشید، ⁽¹⁾یکی از نشانه‌های قدرت خداوند متعال و

دلایل امکان معاد به‌شمار می‌رود. در قرآن مجید آمده است  :

(وَکَذَلِکَ أَعْثَرْنَا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لاَ رَیْبَ فِیهَـا)؛ ⁽²⁾

این‌چنین مردم را از حال آنها آگاه کردیم تا بدانند که وعده خداوند حق است و در قیامت شکی نیست .

5 ـ 4. زنده شدن هفتاد نفر از بنی‌اسرائیل

حضرت رضا (علیه السلام) فرمود: حضرت موسی بن عمران (علیه السلام) هفتاد نفر از قوم خود را برگزید و همراه خود به‌سوی طور سیناء برد تا سخن گفتن خداوند با وی را بشنوند. آنان را در دامنه کوه جای داد و سخن گفتن خداوند با موسی (علیه السلام) را در طور شنیدند، امّا به آن اکتفا نکردند و گفتند که تا خود خدا را نبینیم به تو ایمان نمی‌آوریم . در این موقع خداوند صاعقه‌ای فرستاد و آنان را به خاطر ستمشان هلاک کرد. سپس به درخواست و دعای حضرت موسی (علیه السلام) همگی زنده شدند. ⁽³⁾خداوند بزرگ به وقوع این حادثه در

سه جای قرآن مجید اشاره کرده است . ⁽⁴⁾

6 ـ 4. زنده شدن گروهی به دعای حزقیل (علیه السلام)

خداوند متعال در قرآن مجید می‌فرماید :

(أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ

لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النَّاسِ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ

لاَ یَشْکُرُونَ )؛ ⁽¹⁾

آیا (حال ) کسانی که از ترس مرگ ، از خانه‌های خود خارج شدند، و هزاران نفر بودند، خبر نیافتی؟ خداوند به آنها گفت بمیرید؛ سپس آنها را زنده ساخت ؛ خداوند نسبت به مردم صاحب بخشش است ، ولی بیشتر مردم ، سپاسگزاری نمی‌کنند.

گروهی از بنی‌اسرائیل بر اثر شیوع بیماری مسری طاعون ، دیار خود را ترک کردند. خداوند در میان راه جان آنان را گرفت و بر اثر مرگ ، بدنشان از هم گسیخت ، استخوان‌هایشان پوسید و خاک شدند. روزی یکی از پیامبران بنی‌اسرائیل به نام حزقیل (علیه السلام) که از آن دیار می‌گذشت دعا کرد و از خدا خواست که آنان را زنده سازد. خداوند دعای وی را پذیرفت و آنها را زنده کرد. تعداد این افراد ـ که چند هزار نفر بودند ـ دقیق مشخص نشده‌است . البته در برخی از احادیث 70 هزار خانواده ذکر شده‌است . ⁽²⁾این حادثه هم‌نمونه‌ای از زنده شدن دوباره انسان‌ها است .

7 ـ 4. زنده شدن مردگان از سوی حضرت عیسی (علیه السلام)

قرآن مجید ـ افزون بر نمونه‌های زنده شدن مردگان که پیشتر بیان گردید ـ یکی از معجزات حضرت عیسی (علیه السلام) را زنده کردن مردگان به اذن خدا دانسته است .

(وَأُحْیِ الْمَوْتَی بِإِذْنِ اللَّهِ )؛ ⁽³⁾

و مردگان را با اذن خدا زنده می‌کنم .

(وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَی بِإِذْنِی )؛ ⁽⁴⁾

و آنگاه که مردگان را به اذن من (زنده از قبر) بیرون می‌آوری .

از امام جعفر صادق (علیه السلام) سؤال شد: آیا عیسی کسی را زنده کرد که دوباره زندگی و تغذیه کند و صاحب فرزند شود؟ پاسخ حضرت مثبت بود و به یک مورد اشاره فرمود که پس از زنده شدن دوباره ، 20 سال زندگی او تداوم یافته و صاحب فرزند نیز شده است . ⁽¹⁾روایت دیگری نیز در مورد زنده کردن مردگان از سوی حضرت عیسی (علیه السلام)

نقل شده است . ⁽²⁾

این معجزات نیز، بیان‌گر نمونه‌هایی از زنده شدن مجدّد انسانها است .

5. ضرورت معاد

اشاره

برای اثبات ضرورت معاد، شواهد و دلایل فراوانی وجود دارد. از مهمترین این دلیل‌ها می‌توان به دلیل حکمت و عدالت اشاره کرد.

1 ـ 5. دلیل حکمت

علّامه مجلسی عالم نامدار شیعی ، در تبیین توحید و صفات الهی نوشته است  : یکی از صفات خداوند متعال ، «حکیم » است . یعنی کارهایش منوط به حکمت ومصلحت است و فعل عبث و بیهوده از او صادر نمی‌شود و در افعالش هدف‌های درست و حکمت‌های بزرگ لحاظ شده است . وی شیعه امامیّه را در شمار مذاهب وگروه‌هایی آورده است که بر حکیم بودن خداوند بزرگ اتّفاق کرده‌اند. ⁽¹⁾

با دقّت در پدیده‌های هستی ، ستارگان ، کهکشان‌های بزرگ ، کوههای حیرت‌آور، دریاها، انواع جانداران و گیاهان و... و از همه بالاتر دستگاه پیچیده خلقت آدمی ، هرکس متوجّه می‌شود که حیات این پدیده‌ها، با نظمی دقیق و حساب شده به‌وجود آمده و تداوم می‌یابد. ناگزیر زندگی انسان محدود به زندگی کوتاه مدّت نخواهد بود.

خداوند بزرگ بر هدفمند بودن خلقت آسمان و زمین و سایر پدیده‌ها و انسان تأکید نموده است .

(وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا لاَعِبِینَ )؛ ⁽¹⁾

و ما آسمان‌ها و زمین را و آنچه را که در میان این دو است ، به بازی (و بی‌هدف ) نیافریدیم .

(أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ )؛ ⁽²⁾

آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریده‌ایم و اینکه شما به‌سوی ما بازگردانیده

نمی‌شوید؟!

(أَیَحْسَبُ الإِنسانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدیً ) ⁽³⁾

آیا انسان گمان می‌کند بیهوده رها می‌شود؟

آفرینش مرگ و حیات و آزمون بزرگ زندگی در عمل به تکالیف ، حاکی از هدفمند بودن خلقت انسان است .

(الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلا)؛ ⁽⁴⁾

آن کس که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهتر عمل می‌کنید.

حقیقت این است اکه اگر انسانها با اعمال گوناگون خوب و بد و سرنوشت‌های مختلف ، بهره‌مند و غیر بهره‌مند از نعمت‌های دنیای مشهود بدون برخورداری از فرجام و عاقبت درست ، به مرگ و نیستی ختم می‌شد، به یقین در دیدگاه عقلا، خلقت کاری بیهوده و پوچ می‌نمود، همان‌طور که نیهیلیست‌ها و شکّاکان مطرح کرده‌اند.

امّا وجود جهانی دیگر ـ آن هم با نظامی دقیق که در آن به جزئیات کردارهای نیک و بد رسیدگی خواهدشد و پاداشی متناسب با رفتارها را در پی خواهد داشت ـ منطبق با یک نظام هدفمند و حکیمانه و فعلی منتسب به فاعلی حکیم است .

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در مورد هدفمندی آفرینش و ضرورت معاد می‌فرماید :

ایّها الناسُ ، اتقوا الله، فما خلق امْرؤُ عبثاً فیلهو، و لا تُرِک سُدیً فیلغو، و ما دُنْیَاهُ الّتی تَحَسّنت له بِخَلَفٍ مِن الاخرةِ التی قَبّحها سُوءُ النظر عنده ؛ ⁽¹⁾

ای مردم ، از خدا پروا دارید! هیچ کس بیهوده و عبث آفریده نشده که به لهو و بازی بپردازد، و سرخود رها نگردیده تا به کارهای لغو و بی‌ارزش مشغول شود. دنیایی که خود را برای او زیبا جلوه داده است ، جای آخرتی را نگیرد که با بدنگری زشت شمرده ، می‌شود.

همچنین حضرتش فرموده است  :

واعلموا، عباد الله، أنّه لم یخلقکم عبثاً و لم یرسلکم هملا؛ ⁽²⁾

ای بندگان خدا! آگاه باشید. خداوند شما را بیهوده نیافریده و مهمل و خودسر رها نکرده‌است .

آنگاه آن حضرت به امتحان الهی و احاطه کامل آن ذات مقدّس بر نیّات و اعمال و رفتار انسان اشاره فرموده و تقوی‌پیشگی را موجب عزّت و در امان ماندن از صحنه‌های هولناک و دهشت‌آور جهان آخرت دانسته است .

2 ـ 5. دلیل عدالت

متکلّمان عدل‌گرا نسبت دادن کارهای ناپسند و ظالمانه به خداوند را نمی‌پذیرند و این موضوع را در ادوار پیشین در بخش افعال حق تعالی بررسی می‌کردند، چنانکه

در شرح تجرید ـ مشهورترین اثر کلامی شیعی ـ در بخش آغازینِ فصلِ افعال پروردگار بررسی شده است . ⁽¹⁾علّامه مجلسی عالم نامدار شیعه نیز در کتاب پرارجش حقّالیقین ،

فصلی را به افعال خداوند اختصاص داده است . وی در آنجا می‌نویسد: خالق جهان ، کار ناپسند نمی‌کند و این مسئله محال است . وی سپس صورت‌های احتمالی ارتکاب کارهای قبیح را طرح می‌کند، آنها را ناشی از جهل یا نیاز و یا سفاهت و بی‌خردی می‌داند و می‌نویسد که هر چهار مورد بر خداوند بزرگ محال است . ⁽²⁾

نفی انتساب افعال ناپسند به خداوند، یعنی اعتقاد به عدل حق تعالی ، حقیقتی است که در آثار عالمان متأخر با عنوان عدل الهی مطرح شده است . سیداسماعیل طبرسی با این عنوان در این مسئله بحث می‌کند. وی در مورد عدل الهی می‌نویسد : واژه عدل در برابر واژه ستم و جور است . عدل به این معنا محلّ اختلاف و اشکال نیست بلکه اعتقاد به آن از اصول دین است . وی اعتقاد به عدل را ـ که در مقابل ظلم قرار دارد ـ از بدیهیات دین شمرده و منکر آن را خارج از اسلام معرفی کرده است . وی در این باره می‌نویسد: عدلی مذهبان ـ شیعه و معتزله ـ با اعتقاد به حسن و قبح عقلی ، به عدل الهی باور دارند. امّا چون اشاعره منکر حسن و قبح عقلی هستند؛ باوجود اعتقاد به عدالت الهی در گفتار، لازمه دیدگاه آنان ـالعیاذ بالله‌ـ انتساب ظلم و جور به خداوند است . ⁽³⁾

اعتقاد به عدل الهی ـ که در شمار اصول اعتقادی مسلمانان است و با برهان‌های روشن عقلی نیز قابل اثبات است ـ وجود سرایی دیگر را لازم و حتمی می‌کند؛ چراکه اگر مردن پایان سرنوشت بشر به حساب آید، آن وقت تفاوتی میان نیکان و بدان ، ظالمان و عادلان و انسان‌های برخوردار از نعمت و گرفتار و محروم نخواهدبود. همچنین حیات این جهانی به لحاظ محدودیت‌های خود ظرفیت همه پاداش‌ها و کیفرها

را ندارد. از این‌رو به مقتضای عدل الهی ، سرنوشت بشر با مردن پایان نمی‌یابد و انسان‌ها در سرای واپسین ، با نظامی عادلانه به جزا یا سزای کردار خود خواهند رسید. خداوند بزرگ در قرآن مجید، به شکل‌های گوناگون از این نظام عادلانه خبر داده‌است . بخشی از آیات به صورت کلّی ، نیکان و بدان را مقایسه کرده و آنان را یکسان ندانسته است . برخی آیات دیگر، شامل بشارت و انذار و وعده و وعید برای صالحان و طالحان است و بعضی دیگر موارد و مصادیق پاداش‌ها و کیفرها را شرح می‌دهد. خدای تعالی فرموده است  :

(أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ * مَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ )؛ ⁽¹⁾

پس آیا فرمانبرداران را چون بدکاران قرار خواهیم داد؟ شما را چه شده؟ چگونه داوری می‌کنید؟

(أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجَّارِ)؛ ⁽²⁾

یا پرهیزگاران را چون پلیدکاران قرار می‌دهیم؟

(وَخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزَی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ وَهُمْ لاَ یُظْلَمُونَ )؛ ⁽³⁾

خداوند آسمانها و زمین را به حقّ آفریده‌است ، و تا هر کسی در برابر اعمالی که انجام داده است جزا داده شود، و به آنها ستمی نخواهد شد.

(فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَه* وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَه )؛ ⁽⁴⁾

پس هر کس هموزن ذرّه‌ای نیکی کند آن را خواهد دید و هر کس هم‌وزن ذرّه‌ای بدی کند آن را خواهد دید.

حسابرسیِ خداوند متعال بسیار دقیق و عادلانه است . از پیامبر بزرگوار اسلام (صلی الله علیه و آله) روایت شده است زمین یکی از گواهان جهان آخرت است و اعمال هر مرد و زنی را که بر روی آن انجام شده ، خبر خواهد داد. ⁽¹⁾

6. چگونگی معاد

اشاره

مسأله معاد، یکی از ارکان اعتقادی اسلام است که دارای اجزاء و ابعاد گسترده است همانند: مرگ ، برزخ ، نفخه‌های صور، حوادث روز قیامت ، حساب ، صراط ، میزان ، اعراف ، شفاعت ، دوزخ و بهشت و...

در بررسی از حقیقت این مسائل جهان آخرت ، اصول و کلیاتی در متون دینی ، قرآن کریم و احادیث ارجمند معصومان (علیهم السلام) به صورت روشن و بدیهی بیان شده است و شرح تفاصیل آن با تبیین صاحب‌نظران مسائل اعتقادی به‌دست می‌آید.

تصویر روشن از معاد در اسلام ، این است : انسان می‌میرد. روح او از بدن جدا می‌شود. در جهانی به‌نام برزخ ـ که واسطه بین دنیا و آخرت است ـ تا روز رستاخیز، برخوردار از نعمت یا گرفتار عذاب خواهد بود. آنگاه پس از انهدام دنیا و برپایی

روز قیامت ، روح به بدنش باز می‌گردد و دوباره زنده می‌شود و در آن جا به اعمال پسندیده یا ناپسندش رسیدگی می‌کنند. خوبان در بهشت ، زندگی جاوید خواهند داشت . عدّه‌ای که حجّت بر آنان تمام شده و کافر و معاندند، در جهنّم دچار عذاب ابدی خواهند شد. گناهکاران اهل ایمان ـبه تناسب گناهشان ـ در مواقف و مراحل مختلف جهان آخرت ، گرفتار عذاب و مجازات الهی می‌شوند، و سرانجام پاک

شده ونجات می‌یابند و به بهشت خواهند رفت . و گروهی نیز ـ به شرحی که گفته

شده است ؛ ⁽¹⁾ـ در مکانی به غیر از بهشت و دوزخ به نام اعراف ساکن می‌شوند. این

زنده شدن و حیات مجدّد به شکل توأمان جسمی و روحی است .

این تبیین ، دلالت بر حقیقت جسمانی و روحانی معاد دارد که در آیات بیشمار و روایات فراوان معصومان (علیهم السلام) بر آن تأکید شده است و از بدیهیات غیرقابل انکار عقاید اسلامی است که در اصطلاح به آن «معاد جسمانی و روحانی ⁽²⁾»، «معاد

جسمانی ⁽³⁾» و «معاد بدنی ⁽⁴⁾» گفته می‌شود. البته در مورد حقیقتِ جسمی و روحی

معاد تردیدی نیست . دو اصطلاح اخیر معاد جسمانی و بدنی ، بر معادِ توأمان روحی و جسمی ، اطلاق می‌شود. این کاربرد به لحاظ تأکید بر جسمانیت و بازگشت بدن است که بر حقیقتی انکارناپذیر و مسلّم تأکید می‌کند. این تأکید در برابر کسانی است که بُعد جسمانی و مادّی معاد را باور ندارند یا تأویل و توجیه می‌کنند. ناباوری و ناهمسویی در تمامیّت حقیقت معاد، ناشی از گرایش‌های فکری برخی از نحله‌ها و فرقه‌هاست . در این جا باید شرح کوتاهی در تفاوت میان چگونگی معاد قرآنی و دیگر نحله‌ها عرضه گردد.

1 ـ 6. معاد و نحله‌های فلسفی و عرفانی

اشاره

عوامل چندی در تکوین و تطوّر اندیشه‌های اعتقادی مسلمانان مؤثّر بوده است . بررسی سیر تاریخی این عوامل ، بیشترین تأثیر را از سوی دو جریان نشان می‌دهد. نخستین جریان پیدایش مذاهب فقهی و کلامی متعدّد توسّط خلفای ستمگر بود که داعیه جانشینی پیامبر (صلی الله علیه و آله) را داشتند. دیگری گسترش اندیشه‌های وارداتی نهضت ترجمه ـ بویژه فلسفه یونان ـ در جهان اسلام است .

در این میان ، بحث معاد به لحاظ اهمیّت و گستردگی آن ، از این تأثیرها برکنار نبوده است . برای نمونه بنا بر نصّ قرآن ، خوردنی‌های بهشت دائم و عطای آن قطع نخواهد شد و عذاب جهنّم برای برخی همیشگی است . ⁽¹⁾همه مسلمانان از شیعه و

سنّی اعتقاد دارند که اهل بهشت به صورت همیشگی در نعمت‌اند و کافران اهل جهنّم تا ابد در عذاب هستند. ⁽²⁾در برابر این عقیده مسلّم اسلامی و اجماع مسلمانان ،

معدودی از افراد منحرف ، با تمسّک به سخنان واهی و سست ، اندیشه‌ای ناسازگار با معاد قرآن ابراز کرده و منکر خلود شده‌اند. ⁽³⁾

یکی از سخت‌ترین چالش‌هایی که منشأ اختلاف آرا در حوزه مسائل اعتقادی می‌شود، رویارویی اندیشه‌های فکری وارداتی نهضت ترجمه ـبه‌ویژه جهان‌شناسی یونانی ـ با مبانی اعتقادات اسلامی است . این اختلاف‌ها محدود به اندیشه صرف نمی‌شود، بلکه حوزه کیهان‌شناسی ، هیئت ، نجوم و طبیعیات را نیز در بر می‌گیرد.

در انسان‌شناسی و علوم طبیعی و هیئت کهن بطلمیوسی ، دیدگاههایی در مورد حقیقت انسان ، افلاک ، ستارگان ، زمین و چگونگی تداوم حیات آنها وجود دارد که در سده‌های گذشته و پس از رنسانس در اروپا، جایگاه خود را در برابر علوم تجربی از دست داد. بیشترین چالش‌های اعتقادات اسلامی ، با همان ایده‌های کهن یونانی است که امروزه اعتبار علمی خود را از دست داده است . در اینجا به چند مورد از این اختلافات به صورت کوتاه اشاره می‌شود: فیلسوفان پیشین و هواداران آنها به عقول عشره (ده عقل ) و نُه فلک معتقد بوده‌اند ⁽⁴⁾و نظام خلقت و آفرینش را وابسته به عقول

دهگانه می‌دانسته‌اند. در باور آنها، حرکت ستارگان و افلاک ، تمام و دائمی است ؛

کواکب و افلاک همه زنده هستند و تغییری در آنها روا نیست!! ⁽¹⁾بدین روی ، آنان

انهدام افلاک و فرو ریختن ستارگان را محال می‌دانسته‌اند. ⁽²⁾

این اندیشه فیلسوفان پیشین و هوادارانشان در جهان اسلام ، با ظهور رنسانس و انقلاب علمی در غرب و طرح دیدگاه‌های کوپرنیک و گالیله برهم ریخت و بی‌اعتبار گردید. امّا اندیشمندان صاحب‌نظر در نجوم و کلام و اعتقادات مسلمان ، نقد جهان‌شناسی یونانی را، سده‌ها پیش از رنسانس انجام داده‌اند.

حسن بن موسی نوبختی دانشمند بزرگ سده سوم جهان اسلام نابغه نجوم و کلام شیعی ـکتابی در نقد اندیشه فیلسوفان یونانی‌گرا نوشته است به نام «الرّد علی من زعم انّ الفلک حیّ ناطق». ⁽³⁾خواجه نصیر توسی ریاضی‌دان و متکلّم بزرگ شیعه نیز در

تداوم جهت‌گیری نوبختی ، دیدگاه نجومی و فلکی کهن را ـ که پایه افسانه‌های خرافی یونان بود و جمعی از فیلسوفان مسلمان هم آن را از یونانیان فرا گرفته بودندـ از پایه منهدم و ویران ساخت . ⁽⁴⁾همچنین خواجه نصیر توسی در جاهای مختلف آثار کلامی

خود ـ از جمله در ابتدای بحث معاد ـ به صورت استدلالی دیدگاه فیلسوفان کهن و تابعان آنها را ـ که خلقت جهان دیگری را غیرممکن می‌دانند ـ ردّ کرده است . نیز در مبحث معاد، علی‌رغم دیدگاه آنان ، با استدلال عقلی و نقلی بر معاد جسمانی و بدیهی بودن آن در اسلام تأکید می‌کند. ⁽⁵⁾

علّامه حلّی دانشمند جامع فقیه ، اصولی ، متکلّم ، فیلسوف ، ریاضی‌دان ، ستاره‌شناس و... «علّامه مطلق جهان تشیع » ⁽⁶⁾در جای جای آثار کلامیِ خویش ـاز جمله

در بحث معاد ـ به نقد اندیشه‌های فیلسوفان پیشین و تابعان آنها پرداخته است . مثلا نوشته است : رخنه در افلاک و فرو ریختن ستارگان ، محال نیست . او محال بودن اینها را استبدادی از سوی فیلسوفان دانسته و با استدلال ، سخنانشان را ردّ کرده است . ⁽¹⁾

همچنین بر اثبات معاد جسمانی و بدنی استدلال کرده و آن را از بدیهیات دین حضرت محمّد (صلی الله علیه و آله) دانسته و فلاسفه را نافی آن برشمرده است . ⁽²⁾

علّامه مجلسی عالم شهیر عصر صفوی در این باره به نقد اندیشه کیهان‌شناسی فلسفی پرداخته و مواردی همچون اعتقاد به قدم عقول (عشره ) و افلاک ، متصّل دانستن آنها به یکدیگر، نداشتن فاصله بینشان ، محال دانستن شکاف و التیام در فلکیّات و بودن عناصر در آنها و... را با اعتقاد به معاد و بهشت و جهنّم ناسازگار می‌داند. ⁽³⁾

شیخ مجتبی قزوینی ـاز اساتید بزرگ معارف اعتقادی شیعی سده چهاردهم هجری ـ نوشته است : از مسلّمات بین مسلمانان بلکه میان تمام ملّیین (صاحبان کتاب آسمانی ) امکان خراب این عالم موجود و خلقت عالم دیگر جسمانی است . امّا اعتقاد فلاسفه ـ یونانی و تابعان مسلمان آن ـ بر بقای دائم جهان و عدم فنای آن است . ⁽⁴⁾

آنگاه با برهان‌های عقلی و نقلی به نقد این دیدگاه می‌پردازد.

استاد مرتضی مطهّری ـ از صاحب‌نظران برجسته فلسفی معاصر ـ با وجود علاقه‌مندی و اعتقاد فراوان به علوم فلسفی و فلسفه ملّاصدرا، تصویر ملّاصدرا از معاد جسمانی را به نقد می‌کشد، آن را غیر منطبق با معاد قرآنی و متأثر از حاکمیّت علوم کهن دانسته و نوشته است : در این‌جا ـ مسأله معاد ـ نه این که امثال ملّاصدرا کمیت شخصشان لنگ بوده بلکه علم قدیم قاصر بوده به شکلی که اجازه نمی‌داده است یک قدم جلوتر بروند. ولی علم امروز در این جا جلوی ما را باز کرده است .

چون براساس فلکیّات قدیم ، افلاک حقایق ازلی و تا ابد بوده‌اند و زمین هم موجودی بوده که برای همیشه باید در مرکز عالم باقی بماند. این که خورشید و ماه پیر شوند و یک روزی از بین بروند و زمین ما ساقط شود، خراب شدن عالم بطور کلّی برای آنها نمی‌توانسته از نظر علمی ـ مفهوم داشته باشد.

مرحوم مطهّری در ادامه ، با اشاره به یک آیه از قرآن مجید در مورد انهدام آسمانها و تغییرات سهمگین در کیهان نوشته است : حالا که قرآن می‌گوید: (وَالأَرْضُ جَمِیعًا قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ ) ⁽¹⁾تصریح قرآن است : زمین در آن روز

[یکسره ] در قبضه خداست و آسمان‌ها به دست قدرت الهی در هم پیچیده می‌شود. وی آنگاه اندیشه‌های ملّاصدرا در تبیین معاد قرآنی را ناتوان دانسته است . ⁽²⁾

در بررسی اختلاف جهان‌شناسی وحیانی و فلسفی و عرفانی همان‌طور که گفته شد روشن می‌شود که اصول و کلّیات معاد در دین اسلام بدیهی است و زیربنای اعتقادی هر مسلمان به‌شمار می‌رود. امّا رسوخ اندیشه‌های برون‌دینی بویژه یونانیان ، در جهان اسلام ، نظریّات ناهمسو با قرآن کریم پیرامون این اصل بدیهی اسلامی را پدید آورد. مهمترین این دیدگاهها عبارت است : «معاد روحانی »، «معاد مثالی » و «معاد با جسم اختراعی ».

در بررسی تاریخ اندیشه در جهان اسلام ، این تصاویر فلسفی سه‌گانه مشائی ، اشراقی ، صدرایی از معاد، نتوانست موفقیّت چندانی به دست آورد. می‌توان عناصر مهمّ این نامرادی و عدم توفیق را چنین برشمرد :

شواهد و موارد بالا در شرح و تبیین ابعاد معاد، در این نوشتار عرضه شده است .

1 ـ 1 ـ 6. معاد روحانی

بسیاری از فیلسوفان ، حقیقت انسان و هویّت او را تنها نفس و روح می‌دانند. ⁽¹⁾به

ویژه فیلسوفان مشائی . در نظر این دسته از فلاسفه در سرای دیگر روح محشور می‌گردد و از حشر ابدان خبری نیست . به هنگام مرگ روح از بدن جدا می‌شود و ارواح نیکان و بدان هرکدام به کمالات یا صفات بدی کسب کرده‌اند متنعم و مسرور یا معذّب و مغموم خواهند گردید. ⁽²⁾

بوعلی سینا ـ که از بزرگان فلاسفه و از سران فلسفه مشاء به‌شمار می‌رود ـ در تقریر معاد، برخلاف بنیان اندیشه فلسفی خویش ، اذعان می‌کند که معاد جسمانی را با پذیرش خبر نبوّت و از طریق شریعتِ حقّ نبوی باید پذیرفت . ⁽³⁾

2 ـ 1 ـ 6. معاد مثالی

در فلسفه اشراق که به عالم مثال اعتقاد دارند، بهشت و دوزخ را با جسم مثالی ⁽¹⁾ 

می‌دانند که عالمی متوسّط میان جسمانیات و عالم مجردات مانند عالم خواب است . در این دیدگاه ، روح با بدن برزخی محشور می‌شود که طول و عرض دارد ولی مادّه ندارد. این دیدگاه مربوط به شیخ اشراق در مورد متوسّطان از مردم است ، که با معاد قرآنی انطباق ندارد. امّا دیدگاه وی در مورد کاملان ، با نفی «معاد بدنی » آشکارا در تعارض و تضاد با آرای بدیهی دینی است . ⁽²⁾شیخ اشراق در بیان احوال نفوس انسان

بعد از مفارقت از بدن ، در مورد کاملان چنین نوشته است : از کالبد انسانی رهایی یافته و به جهان نور محض روند و در آن جا مقام گزیده و در زمره انوار قدسیّه درآیند. سهروردی در مورد متوسّطان نوشته است : نیک‌بختانی که در دانش و عمل میانه‌اند و زاهدانی که پاک و منزّهند ـ در بُعد عملی نه علمی ـ چون از کالبدهای جسمانی به عالم مثال معلقه‌ای که مظهر و محلّ آن برازخ علویه بود بپیوندند... ⁽³⁾

3 ـ 1 ـ 6. معاد با جسم اختراعی

ملّاصدرا ـ فیلسوف مشهور عصر صفوی ـ بر مبنای فلسفه تلفیقی خود، چنین تصویری از معاد ارائه می‌کند: نفس انسان پس از جدایی از بدن باقی می‌ماند و تمام پاداش‌ها و عذاب‌های اخروی از انشائات و ابداعات و اختراعات نفس است . امور آخرتی ـ از بهشت و جهنّم و نعمت‌ها و عذاب‌ها ـ همگی قائم به نفس و روح است

و بیرون از آن نیست . باید توجّه داشت این تصویر معاد که در آن جسم دارای صورت و فاقد مادّه است ، تنها شامل متوسّطین از مردم می‌شود. در این نظریه ، شهدا و صلحا حتی از معاد جسمانی صوری هم بی‌بهره‌اند. ⁽¹⁾همچنین دیدگاه ملّاصدرا پیرامون

خلود عذاب دوزخیان ، با مبانی دینی در تعارض است . وی ابتدا به پیروی از ابن‌عربی ـ که از بزرگان عرفان نظری است ـ منکر خلود شده ، سپس با تغییر موضع گفته است : جهنّم جای نعمت و راحت نیست ، بلکه سرای درد و رنج است و عذاب آن همیشگی است . وی این‌بار به «خلود نوعی » معتقد شده است که همچنان با دیدگاه خلود قرآنی ـ که «خلود شخصی » است ـ انطباق ندارد. ⁽²⁾

این تصویر ملّاصدرا از معاد، مورد انکار فقها و متکلّمان بلکه شماری از فیلسوفان بزرگ علاقه‌مند به مکتب وی نیز قرار گرفت و مخالفت‌ها و نقدهای چندی در شرح عدم انطباق این نظر با معاد قرآن و دین عرضه گردید. ⁽³⁾می‌توان گفت این  

معاد هم در حقیقت ، همان معاد روحانی است که با تغییر نام مطرح شده است . استاد معارف اعتقادی شیخ مجتبی قزوینی نوشته است : جمهور فلاسفه معاد را منحصر به معاد روحانی دانسته‌اند و آن هم نه برای همه ارواح . ⁽⁴⁾مرحوم مطهّری با وجود

علاقه‌مندی و هواداری از فلسفه ملّاصدرا، در نقد دیدگاه معادی وی نوشته است  :

امثال ملّاصدرا گفته‌اند معاد، جسمانی است امّا همه معاد جسمانی را برده‌اند در داخل خود روح و عالم ارواح . ⁽⁵⁾

2 ـ 6. معاد جسمانی یا معاد وحیانی

اشاره

دقّت در مفاهیم واژگان مهمّ است . یکی از این واژه‌ها «معاد جسمانی » است . این واژه دو نوع کاربرد دارد: یکی «معاد جسمانی صِرف » و دیگری واژه مشهور و متعارف «معاد جسمانی ». واژه نخست ، «معاد جسمانی صرف » ⁽¹⁾دیدگاه برخی از

متکلّمان بوده است که معاد را منحصرآ جسمانی می‌دانسته‌اند. این عقیده ناشی از دیدگاه آنان درباره اصالت بدن و فرود جایگاه روح در حقیقت انسان بوده است . چون در مورد حقیقت روح ، میان دانشمندان اسلامی آرای متفاوتی عرضه شده است که در ادامه و در بخش آفرینش ارواح به آن اشاره می‌شود. کسانی که معاد را جسمانیِ صرف می‌دانند، برای روح حقیقتی ماورای جسم و بدن قائل نیستند، روح را درون همین هیکل محسوس می‌پندارند و تصویرهای مختلفی از این پیوستگی روح و بدن عرضه می‌دارند. ⁽²⁾اینان در مورد جایگاه روح درست برعکس فیلسوفان

می‌اندیشیدند. امروزه ظاهرآ در جوامع علمی شیعه ، این اندیشه طرفداری ندارد.

امّا «معاد جسمانی » یا «معاد بدنی » اصطلاحی است که بر معاد قرآن و احادیث گفته می‌شود. معاد جسمانی و بدنی درحقیقت همان معاد توأمان روحی و جسمی انسان است . یعنی انسانِ دارای روح و جسم ، مجددآ در جهان آخرت زنده شده و با روح و جسم به حیات اخروی خود تا ابد تداوم خواهدداد. کاربرد واژه «جسمانی و بدنی » تأکید بر نفی اندیشه معاد روحانی صِرف در نظام‌های مختلف فکری فلسفی است و این که مادّی و جسمانی بودن معاد و بازگشت بدن مادّی ، بخشی از حقیقت بدیهی و مسلّم و تردیدناپذیر دین مبین اسلام است .

یکی از اصطلاحات دیگر، کاربرد «معاد جسمانی عنصری » برای معاد قرآنی است که به معنای معاد جسمانی مادّی است . این عبارت برای مرزبندی دقیق‌تر

شناخت مدعیان ناصواب از صواب در مورد جسمانیت معاد است . برای نمونه «معاد جسمانی عنصری » در برابر «معاد جسمانی صوری » و «معاد جسمانی اختراعی » ملّاصدرا، روشنگر آن است که معاد جسمانی صوری معاد جسمانی نیست . و استفاده ناصواب از واژه جسم ، تحریف حقایق است .

آنچه در متون دینی قرآن کریم و احادیث شریف معصومان (علیهم السلام) به صراحت و مکرر در موضوع معاد و حقیقت آن تأکید شده ، این است که : مرگ ، پایان زندگی انسان نیست ، بلکه همین انسان با ترکیب روح و جسم دوباره زنده شده و پس از حسابرسی ، پاداش یا کیفر کارهای خود را درخواهد یافت و از زندگی همیشگی برخوردار خواهد گردید. در این راستا، متکلّمان و فقها، در ابرام و دفاع از اصل مهمّ معاد در دین اسلام با ویژگی جسمانی و مادی آن تأکید نموده‌اند و منکر معاد جسمانی را کافر و خارج از دین برشمرده‌اند.

علّامه مجلسی از فخر رازی از علمای مشهور عامّه نقل کرده است  :

انصاف آن است که جمع کردن میان ایمان بدانچه پیامبر (صلی الله علیه و آله) آورده و میان انکار حشر جسمانی ممکن نیست . ⁽¹⁾

سعدالدین تفتازانی دیگر متکلّم سنّی نوشته است : اثبات حشر جسمانی از ضروریّات دین است و انکار آن به یقین کفر است . ⁽²⁾

علّامه حلّی نوشته است : فیلسوفان پیشین منکر معاد جسمانی شدند، امّا اهل ادیان آسمانی بر قبول آن اتّفاق دارند. ⁽³⁾

شهید اوّل نوشته است : بدان که معاد بدنی و روحانی هر دو قطعی است . و امّت اسلام ـ شَرَّ فها الله تعالی ـ بر آن اجماع دارند. ⁽⁴⁾

شهید ثانی نوشته است : اعتقاد به معاد و زنده شدن جسدها ـ معاد بدنی ـ و برانگیخته شدن ارواح برای پاداش نیکوکاران و کیفر نافرمانان واجب است . برای این که پیامبری که عصمتش ثابت شده از آن خبر داده است و قرآن گویای آنست . ⁽¹⁾

علّامه جلال‌الدین دوانی در شرح عقاید عضدیه می‌گوید: معاد جسمانی حق است به اجماع پیروان ملل سه گانه ـ یهود، نصاری و اسلام ـ و اعتقاد به آن واجب است و کسی که آن را انکار کند کافر است . ⁽²⁾

شیخ جعفر کاشف‌الغطاء نابغه فقه شیعی ، انکار معاد جسمانی را همانند انکار خداوند بزرگ می‌شمارد. ⁽³⁾

آیت‌الله خویی فقیه بزرگ معاصر، در تبیین محدوده کفر و اسلام ؛ چهار موضوع را شرط اسلام دانسته است . 1ـ اعتقاد به خدا 2ـ اعتقاد به یگانگی خدای بزرگ 3ـ ایمان به پیامبری حضرت محمّد (صلی الله علیه و آله)  4ـ معاد جسمانی . آنگاه در شرح این موضوع نوشته است  :

چهارم : ایمان به معاد جسمانی و اقرار به روز قیامت و حشر و نشر و جمع کردن استخوانهای پوسیده و بازگشت ارواح به آنهاست . هر کسی منکر معاد شود یا منکر جسمانیّت معاد شود، بدون تردید کافر است . ⁽⁴⁾

آیت‌الله خویی در ادامه همین بحث ، انکار هر یک از چهار موضوع یاد شده را کفر می‌داند، چه از روی عناد و تقصیر باشد و چه از روی غفلت یا قصور. ⁽⁵⁾

1 ـ 2 ـ 6. معاد جسمانی در قرآن

معاد جسمانی معادل معاد قرآن است و تمام آیاتی که پیشتر در دلایل و امکان معاد

و نمونه‌های عینی آن عرضه گردید؛ همانند داستان حضرت ابراهیم (علیه السلام) و زنده شدن مرغهای چهارگانه ، داستان عزیر یا ارمیای نبی و حادثه کشته بنی‌اسرائیل و دیگر موارد که همگی بیانگر معاد جسمانی هستند. می‌توان گفت : در قرآن کریم صدها آیه دلالت بر معاد جسمانی دارند. در این‌جا از میان آن صدها آیه ، برای نمونه به چند آیه دیگر به صورت کوتاه اشاره می‌شود :

خداوند متعال در قرآن فرموده است  :

(وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِیَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظَامَ وَهِیَ رَمِیمٌ * قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ )؛ ⁽¹⁾

و برای ما مثلی آورد و آفرینش خود را فراموش کرد. گفت : چه کسی این استخوانها را زنده می‌کند در حالی که پوسیده است . بگو: همان کسی آن را زنده می‌کند که نخستین بار آن را آفرید و او به هر خلقی دانا است .

(أَیَحْسَبُ الإِنسَانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ * بَلَی قَادِرِینَ عَلَی أَنْ نُسَوِّیَ بَنَانَهُ )، ⁽²⁾

آیا انسان می‌پندارد که هرگز استخوان‌های او را جمع نخواهیم کرد؟ آری ، قادریم که سرانگشتان او را هم کامل کنیم .

(إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ نَارًا کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَیْرَهَا لِیَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَزِیزًا حَکِیماً)؛ ⁽³⁾

کسانی که به آیات ما کافر شدند، به زودی آنها را در آتشی درآوریم که هرچه پوستهایشان بریان شود، پوست‌های دیگری به جای آن قرار می‌دهیم تا عذاب را بچشند. خداوند عزیز و حکیم است .

شهید اوّل از ارکان و نوابغ فقهای شیعه، معاد بدنی و روحانی را عقیده عموم مسلمانان

دانسته و گفته است : قد نطق به القرآن العزیز فی عدّةِ مواضع؛ قرآن عزیز نیز چندین

جا از آن سخن گفته است ، نیز می‌گوید: اعتقاد و پذیرش اخبار پیامبر (صلی الله علیه و آله) از بهشت وجهنّم واجب است . ⁽¹⁾

از علّامه دوانی عالم بزرگ سده دهم هجری نقل شده است : نصوص قرآن مجید در مواضع متعدّد گواه معاد و جسمانیّت آن است طوری که نمی‌شود آن را تأویل کرد. ⁽²⁾

2 ـ 2 ـ 6. معاد جسمانی در روایات

همچنانکه آیات فراوانی در مورد معاد جسمانی وجود دارد، روایات زیادی نیز در این موضوع وجود دارد که برای نمونه به چند مورد اشاره می‌شود.

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می‌فرماید :

تا وقت آنچه خداوند درباره مردم تعیین نموده به سر آید، و مقدّرات عالم پایان یابد و آخرین مخلوق به اولّین آن ملحق گردد (و همه بمیرند) و فرمان خداوند برای تجدید خلق ـ (زنده شدن مردگان ) که به آن اراده می‌نماید برسد. (آنگاه ) آسمان را به حرکت آورد و ازهم بشکافد. و زمین را بلرزاند وبه سختی تکان دهد. کوهها از جا کنده و از هیبت جلال و سطوتش به یکدیگر کوبیده و متلاشی شوند و با خاک یکسان گردند. هر کس را که در زمین به خاک رفته است ، بیرون آورد و پس از پوسیدن آنان را دوباره بسازد (زنده‌شان کند) وبعد از پراکندگی ایشان را جمع نماید. سپس آن‌ها را بعد از پرسش‌هایی که از اعمال مخفی و کارهای پنهانی‌شان می‌کند ازهم جدا ساخته ، دو دسته نماید: به عدّه‌ای نعمت می‌بخشد و به جمعی دیگر کیفر می‌دهد. ⁽³⁾

همچنین امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در خطبه‌ای دیگر می‌فرماید :

پس هرگاه (بر اثر مرگ خلائق ) رشته کارها ازهم گسیخت و روزگار سپری

گردید و انگیختن مردم نزدیک شد (قیامت برپا گردید) خداوند آنان را از میان قبرها و آشیانه پرندگان (اگر آنها را خورده باشند) و لانه درندگان (اگر ایشان را طعمه خود کرده باشند) و میدان‌های جنگ (اگر کشته شده باشند) بیرون می‌آورد، در حالتی که آماده انجام امر و فرمان حقّ تعالی بوده به سوی معاد و جای بازگشت که خداوند برای آنها قرار داده به سرعت و تندی می‌روند. ⁽¹⁾

هشام بن حکم نقل می‌کند که زندیقی به حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) عرض کرد : چگونه روح برانگیخته می‌شود، در حالی که بدن پوسیده شده و اعضای آن پراکنده می‌شود، عضوی از سوی درندگان سرزمین خورده می‌شود و عضوی دیگر از سوی حشرات دریده می‌شود و عضوی نیز خاک شده و با گِل آن دیوار ساخته می‌شود. امام جعفر صادق (علیه السلام) پاسخ داد :

همان کسی که انسان را بدون مادّه پدید آورد و بدون شکل و نمونه پیشین شکل داد، تواناست که او را بازگرداند، همان طوری که آغاز کرده بود. ⁽²⁾

7. گستره معاد

اشاره

یکی از مباحث مهمّ پیرامون معاد، گستره و حوزه شمول آن است. بنابر اخبار متون دینی، این گستره افزون بر تمامی انسانها، شامل فرشتگان ، اجنّه و حیوانات و وحوش نیز هست .

1 ـ 7. معاد برای همه انسان‌هاست

اعتقاد به رجعت و بازگشت عدّه‌ای از مردگان به این جهان ، از عقاید مسلّم شیعه است . این بازگشت و زنده شدن ، همگانی نیست و اختصاص به عدّه خاصی در این دنیا دارد. امّا حوزه عقیده به معاد فراگیر و همگانی است و تمام انسان‌ها را در بر می‌گیرد. یعنی حضرت آدم و تمامی نسل وی در عالم آخرت زنده خواهند شد.

شواهد و دلایل معاد همگانی متعدّد است و می‌توان آن را به دو گروه تقسیم کرد : یکی آن که عقاید دینیِ مطرح در برخی از فروع بحث معاد ـ همانندِ زنده شدن اطفال حتی فرزندان سقط شده ـ یا اعتقاد به معاد در ادیان و پیامبران گذشته ، شاهدی صریح بر معاد همگانی است . دیگر آن که در متون دینی فراوانی بر معاد مطلق انسان تأکید شده است .

در این آیات و روایات ، مطلق انسان مورد خطاب قرار گرفته و بر حیات مجدّد او در سرای دیگر تأکید شده است ، همانند: یا ایّها النّاس ؛ ایحسب الانسان ، اَلناس ، اِنّکم و....

در این رابطه خداوند می‌فرماید :

(وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً)؛ ⁽¹⁾

آنان را گرد می‌آوریم و هیچ یک را فرو گذار نمی‌کنیم .

(رَبَّنَا إِنَّکَ جَامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ لاَ رَیْبَ فِیهِ )؛ ⁽²⁾

پروردگارا، به یقین ، تو در روزی که هیچ تردیدی در آن نیست ، گردآورنده (جمله ) مردمانی .

در تفسیر این آیه شریفه آمده است : اعتراف و اقرار به این حقیقت که «خداوند، تمامی خلائق را در روزی که تردیدی در آن نیست ، جمع خواهد کرد»، از حقایق اصیل قرآنی است که بر ایمان و گواهی آن اصرار شده است . ⁽³⁾

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در توصیف بعث و حشر همگانی می‌فرماید :

حتّی اذا بلغ الکتاب اُجلهُ ، والأمر مقادیره ، وأَلحَق آخرالخلق بأوّله ، و جاء من امرِالله مایریده من تجدید خلقه ؛ ⁽⁴⁾

و این وضع همچنان ادامه می‌یابد تا عمر جهان پایان گیرد و مقدّرات به انتها برسد و آخرین مخلوق به نخستین ملحق گردد ـ همه بمیرند ـ و فرمان خدا درباره تجدید خلقت صادر گردد.

2 ـ 7. حشر فرشتگان و اجنّه

ملائکه در آخرت محشور شده و وارد بهشت می‌شوند. همچنین شیاطین و اجنّه در قیامت محشور خواهند شد تا کیفر یا پاداش اعمال خود را دریابند. ⁽⁵⁾

3 ـ 7. معاد وحوش و حیوانات

یکی از مسائل مطرح در معاد، اعتقاد به حشر وحوش و حیوانات است . در قرآن مجید آمده است  :

(وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِی الأَرْضِ وَلاَ طَائِرٍ یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثَالُکُمْ مَا فَرَّطْنَا فِی الْکِتَابِ مِنْ شَیْءٍ ثُمَّ إِلَی رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ )؛ ⁽¹⁾

و هیچ جنبنده‌ای در زمین ، و هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود پرواز می‌کند، نیست مگر این که امّت‌هایی همانند شما هستند. ما هیچ چیز را در این کتاب فرو گذار نکردیم ، سپس (همه ) به سوی پروردگارشان محشور می‌گردند.

(وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ )؛ ⁽²⁾

و آن هنگام که وحوش محشور می‌شوند.

این آیات به صراحت ، از اصل محشور شدن تمامی جانوران روی زمین و پرندگان در هوا خبر داده است . ⁽³⁾همچنین خداوند بزرگ حیوانات و پرندگان را همانند انسان

دارای امّت‌های مختلفی دانسته است .

در منابع روایی ، از برخی از حیوانات به اسم یاد شده است که آن‌ها محشور خواهند شد. از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) روایت شده است که اسبان غازیان ـ جهادگران ـ در دنیا، اسبان ایشان در بهشت است . ⁽⁴⁾از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده است که هر

شتری که سه حجّ ـ و به روایت دیگر هفت حجّ ـ بر آن انجام دهید، آن را از چهارپایان بهشت می‌گردانند. ⁽⁵⁾نیز از آن حضرت نقل شده است که الاغ بلعم باعور و ناقه صالح

و گرگ یوسف (علیه السلام) و سگ اصحاب کهف داخل بهشت خواهند شد. ⁽¹⁾

علّامه مجلسی از ظواهر آیات و اخبار استفاده کرده است که یکی از فلسفه‌های حشر وحوش دادخواهی از ستمی است که بر آنان روا رفته است . وی می‌نویسد: ابن بابوبه به سند معتبر روایت کرده است که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) ناقه‌ای دید که پایش را بسته‌اند و بار بر پشت آن است . فرمود: کجا است صاحب ناقه ؛ بگویید مهیّا باشد که این ناقه در قیامت با او خصومت خواهد کرد. ⁽²⁾

همچنین عالم بزرگ شیعه شیخ الطائفه توسی نیز نوشته است : خداوند متعال وحوش را محشور خواهد نمود تا به بازیافت حقوق از دست رفته خود از ستم‌هایی که بر آنان روا یافته برسند و یا از همدیگر دادخواهی نمایند. ⁽³⁾همچنین فاضل مقداد ـ

فقیه و متکلم شهیر شیعی ـ در مسأله وجوب عقلی و سمعی معاد، به جهت «عوض »؛ در کنار حقوق انسانها، از حقوق حیوانات اهلی و وحشی هم نام برده است . ⁽⁴⁾

اصل معاد حیوانات و وحوش با توجّه به آیات یادشده و روایات وارده پیرامون آن ، مسلّم است ، ولی کیفیّت حشر آن‌ها روشن نیست . ⁽⁵⁾نیز گفته شده است : حیوانات

و پرندگان ، امّت‌هایی موّحد و خداپرستند و نزد خداوند محشور خواهند شد. و بنا بر دو آیه فوق و روایات پیرامون آن ، اصل محشور شدن حیوانات برای ثواب و جزا اثبات می‌شود؛ امّا این که اوضاع و احوال آنان از نظر بقا و فنا و نعمت و عذاب چه خواهد بود و سرنوشتشان چه خواهد شد، خدا عالم است و در آیات و روایات به تفصیل حال آنان دست نیافتم . ⁽⁶⁾

8. شبهات منکران معاد

اشاره

با مرور در مباحث گذشته ، روشن می‌شود که دلایل فراوان عقلی و نقلی بر وقوع حتمی معاد وجود دارد. امّا با این حال ، از گذشته‌های دور همواره برخی درصدد شبهه‌افکنی و انکار اصل معاد یا چگونگی آن هستند. این مخالفت‌ها ناشی از دو منشأ است : نخست : منشأ رفتاری . دوم : منشأ اعتقادی و فکری .

1 ـ 8. منشأ رفتاری

حقیقت انسان به‌گونه‌ای است که می‌تواند رفتاری شایسته و نیک داشته باشد. یا این که به مخالفت با خواست خداوند و نور عقل بپردازد و تسلیم هواهای نفسانی و شیطان شود. بیشترین منکران و شبهه‌افکنان در موضوع معاد، متأثر از منشأ رفتاری هستند. این افراد، اعتقاد به معاد را مزاحم اعمال و کردار پلید خود می‌دانند، همانند ستمکاران و جبّاران و حاکمان زورگو یا فاجران و فاسدانی که غرق در شهوات و پلیدی‌ها هستند. در این‌جا به نمونه‌ای از سزای ستمگران و فاجران و فاسدان در سرای آخرت اشاره می‌شود، تا معلوم شود که ستم و هرزگی با اعتقاد به معاد قابل جمع نیست . کسی که می‌خواهد خود را رها از قیود متعالی اخلاقی ببینید و دچار لجام‌گسیختگی شود، باور به جهان دیگر را مزاحم رفتار ناشایست خود می‌داند.

خداوند متعال می‌فرماید :

(إِنَّ جَهَنَّمَ کَانَتْ مِرْصَادًا * لِلْطَّاغِینَ مَآبًا* لاَبِثِینَ فِیهَا أَحْقَابًا* لاَ یَذُوقُونَ فِیهَا بَرْدًا وَلاَ شَرَابًا* إِلاَّ حَمِیماً وَ غَسَّاقًا* جَزَاءً وِفَاقًا* إِنَّهُمْ کَانُوا لاَ یَرْجُونَ حِسَابًا* وَکَذَّبُوا بِآیَاتِنَا کِذَّابًا)؛ ⁽¹⁾

(آری ) جهنّم (از دیرباز) کمینگاهی بوده ، (که ) برای سرکشان ، بازگشتگاهی است . روزگاری دراز در آن درنگ کنند. در آنجا نه خنکی می‌چشند و نه شربتی ، جز آب جوشان و چرکابه‌ای ، این کیفری است مناسب (با جُرم آنها). آنان بودند که به (روز) حساب امید نداشتند؛ و آیات ما را سخت تکذیب می‌کردند.

از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده است که در جهنّم ، یک وادی ـ درّه ـ وجود دارد برای متکبّران که آن را «سقر» گویند. شکایت کرد به سوی خدا از شدّت حرارت خود، و درخواست کرد که نفسی بکشد. چون رخصت یافت و نفسی کشید، جمیع جهنّم سوخت . ⁽²⁾

از حضرت امام محمّد باقر (علیه السلام) روایت شده که فرمود :

«اثام » رودی است از ارزیز (نوعی فلزّ) ⁽³⁾گداخته ، و در پیش آن رود

سنگستانی از آتش است . و آنها جای کسی است که غیر خدا را پرستیده باشد یا کسی را به ناحق کشته باشد. و زناکاران نیز در آن‌جا خواهند بود. ⁽⁴⁾

از حضرت امام موسی کاظم (علیه السلام) روایت شده است که فرمود :

اگر از کوهی به زیر بیفتم و پاره پاره شوم ، دوست‌تر می‌دارم از آن که سرپرست عملی از اعمال ظالمان شوم یا بر بساط یکی از ایشان راه روم ، مگر از برای

آن که غمی از مؤمنی بردارم یا اسیر و محبوسی را خلاص کنم یا قرض مؤمنی را ادا نمایم . به درستی که کمتر چیزی که با یاران ظالمان می‌کنند، آن است

که بر سر ایشان سراپرده‌ای از آتش می‌زنند تا حق تعالی از حساب خلایق فارغ شود. ⁽¹⁾

2 ـ 8. منشأ اعتقادی و فکری

اشاره

بخشی از مخالفت با معاد نیز منشأهای اعتقادی و فکری دارد. بیشتر این شبهات ، از اعتقاد به جهان‌شناسی کهن فلسفی و نظام فکری فلسفه قدیم سرچشمه می‌گیرند که امروزه به‌خاطر فرو ریختن بنیادها و اساس‌های این اندیشه‌های کهن ، خود به خود منتفی شده‌اند. امّا سه مورد از شبهات مشهور، پیرامون معاد قرآنی و حقیقت و چگونگی آن وجود دارد: اینهمانی با تناسخ ، شبهه آکل و مأکول و اعاده معدوم که در این جا به صورت فشرده و کوتاه ، مورد بررسی قرار می‌گیرد.

1 ـ 2 ـ 8. تناسخ

فراهیدی و جوهری از ادیبان کهن فرهنگ عربی در شرح واژه نسخ ، تناسخ را تناسخ در ورثه و میراث و مرگ ورثه‌ای پس از ورثه دیگر و تقسیم نشدن میراث نوشته‌اند. فراهیدی افزون بر این ، تناسخ در ازمنه را به معنای قرنی پس از قرنی آورده است . ⁽²⁾همچنین در معنای واژه تناسخ ، تتابع ، پی در پی ، پشت سر هم ذکر شده

است . ⁽³⁾امّا ابن‌منظور، افزون بر آنچه گفته شد، معانی دیگری ذیل تناسخ آورده است ،

از جمله : دست به دست گشتن و جابه‌جایی و دگرگونی از حالی به حال دیگر. ⁽⁴⁾

یکی از متون کهن ملل و نحل در شرح تناسخ نوشته است  :

مذهب تناسخ : این گروه گویند این جان‌ها یکی است و تناسخ به چهار گونه است  : نَسْخْ ، مَسْخْ ، فَسْخْ و رَسْخْ. هر جانی که از تن آدمی بیرون شود و در تن آدمی دیگر شود آن را نسخ گویند. و هر جانی که از تن آدمی بیرون شود و در تن جانوران شود آن را مسخ گویند. و هر جان که از تن آدمی بیرون شود و در حشرات زمین و گزندگان شود، آن را فسخ گویند. و آنچه در درختان و نبات‌ها شود آن را رسخ گویند. ⁽¹⁾...

در ادامه مطلب آمده است که تناسخیان عالم را نامتناهی می‌دانند و عقوبت ارواح را به اندازه گناه می‌دانند. برای مثال اگر مردی ستمکار باشد، پس از مردن ، روح او در تن چهارپا یا درنده‌ای داخل می‌شود. و اگر نیکوسیرت باشد، به تن مرد پارسا یا مَلکی تعلّق می‌گیرد. ⁽²⁾عقیده به تناسخ ابتدا از سرزمین اسرارآمیز هند و آیین‌های

باستانی آن‌جا ریشه گرفته ، از قبیل آیین‌های «ودایی »، «برهمایی »،  «جینی » و «هندو». آنگاه در آیین «بودا» به حد نهایی کمال خود رسیده و کم‌کم وارد فلسفه و مسائل علمی ادیان دیگر شده است . ⁽³⁾

بوداییان ، مسیر تکامل انسان و رسیدن به سکون مطلق و نیستی را از مسیر تناسخ و تحمّل رنج و درد آن می‌دانند. همچنان که شخص بودا ـ طبق اقرار خود ـ روزی خرگوش و روزی هم گاو بوده و بالاخره به مقام بودایی رسیده است . ⁽⁴⁾

بدین گونه می‌توان گفت اعتقاد به تناسخ در سرزمین هند بسیار راسخ و کهن وفراگیر است . ⁽⁵⁾همچنانکه این اعتقاد در آیین‌های شرق آسیا نیز ریشه‌دار و مشهود

است . آیت‌الله شیخ مجتبی قزوینی ، شرحی درازدامن پیرامون آرای موافق و مخالف

تناسخ میان فلاسفه اشراقی یونانی و فرس و اسلامی و ازسویی موارد نقد فیلسوفان نافی تناسخ بر تناسخیان را در مبحث معاد عرضه می‌دارد و در پایان مقدّمات و برهان‌های طرفین را ـ یعنی معتقدان به تناسخ و مخالفان فلسفی آن را ـ یقینی و منتجّ به یقین ندانسته است ، به ویژه بسیاری از قواعد و باورهای فلسفی که امروزه در شمار آرای منسوخ و باطل به حساب می‌آیند. ⁽¹⁾

وی اساس معاد قرآنی را ـ که ازپشتوانه استوارعقلی و شرعی برخوردار است ـ مخالف هر دو اندیشه فلسفی و تناسخی می‌داند و می‌نویسد: بطلان تناسخ از ضروریات (دین ) و قائل به آن کافر است ، و اساس قرآن بر ضدّ قول به تناسخ است . ⁽²⁾

مرحوم قزوینی ، مخالفت اندیشه‌های تناسخی با معاد جسمانی قرآن را بدیهی می‌داند. آنگاه کلام برخی از فیلسوفان مسلمان یونان‌گرا را می‌آورد که برخی از عقاید اسلامی ـ چون مسخ ، احیای اموات ، زنده شدن مردگان در رجعت و قیامت و حشر و نشر ـ را با تناسخ مشابه می‌دانند. و آن را ناشی از کم‌اطلّاعی و ناآشنایی آنان به معارف قرآن دانسته است . ⁽³⁾در تبیین وی ، مسخی که قرآن مجید بیان می‌کند، تبدیل صورت

نوعیه و بدن انسان است به بدن حیوان ، برای عذاب کردن یهود و عبرت دیگران . و درحقیقت تبدیل اَعراض پیشین به اَعراض دیگر است با این که روح و بدن آنها عین روح و بدن اوّلیّه است . این امر، معجزه و فعل الهی است برای اظهار قدرت و عذاب نمودن برای عبرت و مصالح و حکمت‌های دیگر. ⁽⁴⁾در دیدگاه اساتید معارف و کلام

مسلمان ، حقیقت مسخ و زنده شدن انسانها با تناسخ ربطی ندارد. چند نکته در این مورد قابل تذکّر است  :

مراد از مسخ تغییر صورت حسنای انسانی است که از سوی خداوند متعال با وصف «احسن تقویم »؛ ⁽¹⁾یعنی بهترین صورت و نظام از آن یاد شده است و در اثر مسخ به

شکل حیوانی زشت و کریه متحوّل می‌گردد. ⁽²⁾مرحوم سیّد اسماعیل طبرسی نوری با

نقل برخی احادیث نوشته است : از این اخبار استفاده می‌شود که حقیقت انسانی ، از مسخ‌شدگان گرفته نمی‌شود و فهم و شعور و ادراک آنان باقی می‌ماند. ⁽³⁾

تناسخ پرسیده شد. در پاسخ فرمود: هر کس به تناسخ معتقد باشد، کافر است . ⁽⁶⁾

2 ـ 2 ـ 8. شبهه آکل و مأکول

در بررسی و مطالعه دانش زیست‌شناسی مشاهده می‌شود که ساختمان بدن انسان ، از

یک نظام علمی حیرت‌آور، برخوردار است و با پیشرفت دانش و فناوری جدید، هر روز ابعاد دیگری از آن کشف می‌شود. به ویژه توسعه و گسترش تحقیقات علوم زیستی ، شناخت بیشتر از سلّول‌های بنیادی و ژن‌ها و ساختمان آنها و محفظه بایگانی جزئیات اجزا و اعضای بدن را فراهم آورده و تصویر حیات دوباره انسان پس از مرگ را آسان کرده است .

یکی از مشهورترین شبهات پیرامون معاد جسمانی ، شبهه آکل و مأکول است . خلاصه این شبهه این است که : در نظام موجود دنیایی ، اجزای بدن انسانی ، جزء بدن انسان دیگر می‌شود، چه به صورت مستقیم یا غیرمستقیم . و از راه تغذیه و در حقیقت اختلاط به‌وجود می‌آید. با در نظر گرفتن عملکرد انسانها که متفاوت است و نیک و بد و متوسّط دارد، به هنگام بازگشت روح به بدن ، این اجزاء جزء کدامیک از بدن‌ها خواهد بود؟

صاحب‌نظران مسائل کلامی و اعتقادی از دیرباز تاکنون کوشیده‌اند که پاسخهایی در برابر این شبهه عرضه دارند. این مهمّ به صورت چند طرح در مسائل کلامی و اعتقادی مطرح شده و توانسته است بخشی از ابهامات را بزداید. شرح و بررسی این طرح‌ها، اتقان ، جامعیت و درستی کامل آنها نیازمند پژوهش و بررسی دقیق است .

امّا به گواهی عقل و دین ، مهمّترین و گویاترین و کامل‌ترین برهان بر پاسخ این شبهه ، دانش و قدرت نامحدود خداوند است . همان سان که انسان ـ این موجود پیچیده ـ را در مرحله نخست و بدون سابقه و نمونه پیشین پدید آورد، می‌تواند به‌راحتی پس از مرگ زنده کند.

روایت شده است که زندیقی از امام جعفر صادق (علیه السلام) پرسید که چگونه روح برانگیخته می‌شود، در حالی که بدن پوسیده شده و اعضای آن پراکنده می‌شود و عضوی در سرزمینی طعمه درندگان می‌شود و عضوی دیگر از سوی حشرات دریده می‌شود، عضوی هم خاک شده و همراه گِل در دیوار قرار می‌گیرد؟!

آن حضرت نخست به صورت کلّی پاسخ داد: خدایی که ابتدا بدون مادّه و نقشه

پیشین ، آن بدن و اعضا را آفریده ؛ قادر است که دوباره آنها را جمع و زنده کند. سپس فرمود: همه اجزای مردگان در دل زمین محفوظ است و خداوند متعال از همه آن ذرّات آگاه است . و خاک مردگان در زمین مانند خاک طلا در میان خاک‌های دیگر است . هرگاه خداوند بخواهد مردگان را زنده کند، به اراده او باران بر زمین می‌بارد و خاک‌های زمینی را سخت در هم می‌آمیزد همانند به هم خوردن مشک . در این هنگام خاک بشر از دیگر خاک‌ها جدا می‌شود، مانند جدا شدن طلا از خاک به هنگامی که با آب شسته می‌شود، و مانند جدا شدن کره از شیر هنگامی که مشک به هم زده می‌شود. پس خاک هر بدنی جمع می‌شود و به اذن خدا به شکل پیشین خود باز می‌گردد و روح در آن داخل می‌شود. آنگاه وقتی کامل شد، چیزی از خودش را ناآشنا نمی‌یابد. ⁽¹⁾

3 ـ 2 ـ 8. بحث اعاده معدوم و معاد

یکی از مسائل مشهور اختلافی میان متکلّمان و فیلسوفان ، نزاع پیرامون جواز یا امتناع اعاده معدوم است . در نظام فکری فلسفی بر امتناع و غیرممکن بودن آن تأکید شده‌است . ⁽²⁾امّا بسیاری از متکلّمان اعاده معدوم را قبول دارند. ⁽³⁾خواجه نصیر توسی

با دلایل فلسفی بر جواز عدم ، حکم داده است . با این وجود، رأی وی در زنده شدن افراد، جمع اعضای پراکنده است ، چنانکه در داستان زنده شدن مرغان حضرت ابراهیم (علیه السلام) آمده است . ⁽⁴⁾بیشتر متکلّمان امامیّه در موضوع زنده شدن مردگان به جمع

اجزای پراکنده اعتقاد دارند. ⁽⁵⁾یعنی افراد، پس از مرگ و متلاشی شدن و بر هم

خوردن ترکیب و شکل خود مجدّدآ از میان همین اجزای پراکنده شکل می‌یابند

و زنده خواهند شد. به نظر این گروه ، موضوع اعاده معدوم ربطی به معاد ندارد. امّا عدّه‌ای دیگر با تأکید بر برخی براهین استدلالی و نصوص دینی بر این باورند که با مرگ ، فنا و نیستی مطلق رخ خواهد داد و با قدرت مطلق خداوند، مردگان آفرینشی دوباره خواهند یافت بسان آفرینش نخست که مسبوق به عدم است و در حقیقت اعاده معدوم روی خواهد داد.

امّا در زنده شدن مردگان ، تفاوتی نمی‌کند که فنای مطلق روی دهد یا موادّ بدن باقی مانده باشد؛ بلکه هرکدام باشد تردیدی نیست که خداوند بزرگ ، انسان را پس از زوال و متلاشی شدن دوباره خواهد آفرید و زندگی نوین و پایداری به وی خواهد بخشید.

9. پیدایش جهان

اشاره

بررسی بحث معاد و فرجام هستی ، ناگزیر با پیدایش آن در ارتباط است . از این‌رو در این بخش مباحثی کوتاه و فشرده در مورد تکوّن جهان عرضه شده است .

تمام عوالم ـ از آسمان‌ها و زمین و کرات متفاوت و هر آنچه جز خداوند متعال باشد ـ به اتّفاق تمامی صاحبان ادیان و کتاب‌های آسمانی حادث حقیقی است و خداوند متعال با قدرت کامل خود آن را ابداع و ایجاد و خلق نموده است . ⁽¹⁾جهان

خلقت و ما سوی الله به سه بخش تقسیم شده است : 1ـ انوار مجرّد و ابداع 2ـ عالم حروف و بسائط اوّلیّه 3ـ عالم مرکبّات و انواع مصنوعات محسوس . ⁽²⁾تمام این

عوالم ، حادث واقعی و مسبوق به عدم حقیقی هستند و ابتدای آفرینش آنان به «لا مِن شَیْء» ختم می‌شود و ازلیّت منحصر به ذات پاک پروردگار عالم است . بدین معنا که با خداوند متعال ـ چه در مرتبه الوهیّت و چه در مرتبه مخلوقات ـ چیزی نبود، آنگاه خداوند موجودات را پدید آورد. ⁽³⁾

1 ـ 9. نخستین حادث

نخستین حادث «مشیّت » است . خداوند متعال ، ابتدا «مشیّت » را آفرید و سپس تمام اشیا و مخلوقات را به‌وسیله آن آفرید. امام جعفر صادق (علیه السلام) فرموده است  :

خلق الله المشیّة قبل الاشیاء، ثم خلق الاشیاء بالمشیّة ؛ ⁽¹⁾

خداوند مشیّت را پیش از اشیاء آفرید و سپس اشیا را به مشیّت آفرید.

«مشیّت » از صفات افعالی خداوند متعال بوده و غیر از «علم » است که در شمار صفات ذاتی حق تعالی است . مشیّت از مراتب تعیّن فعل الهی است . پس از «مشیّت »؛ «اراده »، «قدر»، «قضا»، «اذن »، «اجل » و «کتاب » در شمار این مراتبند. ⁽²⁾

2 ـ 9. حدوث حقایق غیرمادّی

مشیّت ، نخستین مخلوق غیرمادّی است که تمام اشیای مادّی و غیرمادّی به وسیله آن آفریده شده‌اند. ⁽³⁾در دیدگاه برخی از صاحب‌نظران علوم اعتقادی ، عقل و علم

وقدرت ، در شمار مخلوقات مجرّد هستند. ⁽⁴⁾مشیّت منشأ مخلوقات نیست ، بلکه از

مراتب فعل الهی است که به‌وسیله آن آفریده‌ها ایجاد می‌شوند. تمام اشیای مادّی وغیرمادّی مسبوق به عدم واقعی هستند و خداوند آنها را ابداع کرده و پدید آورده است . ازلیّت منحصر به ذات اقدس باری تعالی است و با خداوند سبحان چیزی

نبود، چه در مرتبه الوهیت و چه در مرتبه مخلوقات ـ نفی معیّت عرضی و طولی ـ، آنگاه خداوند متعال موجودات را پدید آورد.

3 ـ 9. حدوث مخلوقات مادّی

تعیین نخستین مخلوق مادّی در احادیث اعتقادی ، از لحنی یکسان برخوردار نیست . مرحوم شیخ مجتبی قزوینی ، پس از نقل پاره‌ای از این احادیث ، تلاش نموده با ارائه تحلیلی به رفع تعارض ظاهری آنان بپردازد و در نهایت ، در یک استنتاج از مجموعه احادیث وارده ، به این نظر می‌رسد که آب اوّل مخلوق است آنگاه ویژگیهای آن را شرح داده است .

4 ـ 9. ماء بسیط مادّه اوّلیه خلقت

مرحوم قزوینی نوشته است : آب اوّل مخلوق است که به صورت شکل نیافته و عنصر بسیط و ساده ایجاد گردید. خلقت آن ابداعی است یعنی نوظهور است و ابتدا نبوده که «بود» شده است . این مخلوق مادّی و جسمانی است . با این که آب نامگذاری شده است ؛ امّا همانند آبِ موجود نیست . آن مادّه اوّلیّه بسیط که آب نامیده شده ، منشأ پیدایش موجودات (مادّی ) است . خداوند متعال تمام موجودات و مخلوقات مادّی را به صورت ترکیب و ترکّب از آن مادّه (ماء) آفرید. اختلاف اشیاء از جهت مادّه و جوهر نیست ، بلکه به اَعراض و حدود است . ⁽¹⁾

باید دانست دامنه موجوداتِ پدید آمده به موجودات دنیایی محدود نمی‌شود، بلکه تمام مخلوقات آسمانی و زمینی و دنیوی و اخروی ، از همان مادّه ساده که آب نام دارد با اشکال و خواص مختلف پدید آمده‌اند و در اصل و ریشه از آن مادّه اوّلیّه هستند. بدین روی ، اگر موجودی بر اثر تغییر و تحوّل عارضی ، فاقد خواصّ

و اَشکال شود، در نتیجه دچار انحلال مشخصّات می‌شود. و آنچه از او می‌ماند همان مادّه اوّلیّه که موسوم به «ماء» است . ⁽¹⁾

5 ـ 9. تقسیم مادّه اوّلیّه به علّیّین و سجّین

مادّه اوّلیّه «ماء» ذاتآ فاقد نور علم و حیات و قدرت بود. امّا پس از اعطای

قدرت و علم از سوی خداوند متعال ، دارای استطاعت گردید. سپس مورد تکلیف

و آزمایش قرار گرفت . در نتیجه قسمتی از «ماء» اطاعت و قسمت دیگری عصیان کرد. بخش مطیع ، در اثر اطاعت مورد تفضّل و لطف خداوند واقع گردید و بخش عاصی در اثر سرپیچی ، مورد کیفر الهی قرار گرفت . باید توجّه کرد، که شیرینی وگوارایی و شوری و تلخی ، نتیجه عملکرد دو بخش از آب است یعنی تفضّل الهی

به «ماء» مطیع به صورت شیرینی و گوارایی ، و عدل و کیفر الهی به «ماء»

عاصی ، به صورت شوری و تلخیِ اعمال گردید. ⁽²⁾خداوند متعال ، درباره علّیّین

و سجّین می‌فرماید :

(کَلاَّ إِنَّ کِتَابَ الفُجَّارِ لَفِی سِجِّینٍ )؛ ⁽³⁾

هرگز! همانا نوشته شده است ـ قضای الهی بر آن است ـ که جایگاه بدکاران در سجّین ـ دوزخ ـ است .

(کَلاَّ إِنَّ کِتَابَ الاَْبْرَارِ لَفِی عِلِّیِّینَ )؛ ⁽⁴⁾

هرگز! همانا نوشته شده است ـ قضای الهی بر آن است ـ که جایگاه نیکان در علّیّین ـ بهشت ـ است .

در تفسیر این آیات شریفه روایت مفصّلی از امام محمّدباقر (علیه السلام) ⁽¹⁾نقل شده است که

خلقت ابدان و ارواح ائمّه (علیهم السلام) و شیعیان از علّیّین است و دشمنان ائمّه (علیهم السلام) و پیروانشان از سجّین آفریده شده‌اند.

از امام جعفر صادق (علیه السلام) نقل شده است  :

انّ الله خلقنا من علّیّین و خلق ارواحنا من فوق ذلک و خلق ارواح شیعتنا من علّیّین وخلق اجسادهم من دون ذلک ، فمن أجل ذلک القرابة بیننا وبینهم و قلوبهم تحنّ إلینا؛ ⁽²⁾

به راستی خدا ما را از علّیّین آفریده و ارواح ما را از مرتبه بالای آن آفریده و ارواح شیعیان ما را از علّیّین آفریده و بدن آنها را از مرتبه پایین آن آفریده ، از این جهت میان ما و آنان خویشی و نزدیکی است و دل‌های آنها به سوی ما مشتاقند.

در تفسیر آیات مذکور از سوره مبارکه المطفّفین گفته شده است : که سجّین و علّیّین ، مادّه آفرینش دوزخ و بهشت و دوزخیان و بهشتیان است . همچنین دو واژه سجّین و علّیّین بر خود دوزخ و جنّت هم گفته می‌شود. ⁽³⁾

از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت شده است  :

انّ الله خلق المؤمن من طینة الجنّة . و خلق الناصب من طینة النار؛ ⁽⁴⁾

به راستی خدا مؤمن را از طینت بهشت آفرید و ناصبی را از طینت آتش .

6 ـ 9. منشأ اختلاف موجودات

از شماری از روایات برمی‌آید که خداوند متعال ، طینت نیک را از آب شیرین و طینت گندیده را از آب تلخ آفرید. آب شیرین را علّیّین و آب تلخ را سجّین نامید.

پس از آن ارواح و ابدان مؤمنان و هر آنچه را که شایسته آن‌هاست ـ از بهشت و نعمت‌هایش ـاز علّیّین آفرید، و ابدان و ارواح کافران و هر آنچه را که شایسته آن‌هاست ـ از آتش وعذاب‌های جهنّم ـ از سجّین خلق نمود. ⁽¹⁾

گفته شده است : علّیّین و سجّین هرکدام مراتب و درجاتی دارند که ارواح و ابدان انسان‌های مطیع و عاصی ـ با تفاوتی که در مراتب اطاعت و عصیان داشتند ـ از آن آفریده شده‌اند. بر این اساس ، ارواح نیکان ، از علّیّین و بدکاران از سجّین ، با مراتب و درجات متفاوت خلق شده‌اند. این قانون در خلقت بدن‌های نیکان و بدان نیز جاری است ، با این تفاوت که ابدان خالص نیستند؛ یعنی بدن نیکان ـ با وجود این که از علّیّین آفریده شده ـ اجزایی از عالم سجّین نیز با آن مخلوط شده است . و بالعکس اجزایی از عالم علّیّین در ابدان بدکاران مخلوط شده است . ⁽²⁾

7 ـ 9. مادّه عالم مشهود و عالم آخرت

به مشیّت و اراده حق تعالی ، با مخلوط شدن مادّه علّیّین و مادّه سجّین ، دنیای مشهود و کنونی آفریده شد. عالم آخرت نیز، از دو مادّه علّیّین و سجّین پدید آمد. بهشت و نعمت‌ها و اهل بهشت از مادّه نخست ، و جهنّم و عذاب‌ها و اهل جهنّم از مادّه دومی آفریده شدند. به هنگام ظهور نشانه‌های رستاخیز، دنیا متلاشی و دچار انحلال می‌گردد و ترکیبات آن ازبین می‌رود. در نتیجه اجزای متلاشی‌شده ، هرکدام به اصل و عنصر خود، علّیّین یا سجّین باز می‌گردند. به هنگام حشرِ انسانِ خوب ، مواد علّیّینی بدنش از خاک گرفته شده و روح به آن تعلّق می‌گیرد و با زیباترین صورت محشور می‌شود برعکس در حشر انسانِ بد، مواد سجّینی بدنش از خاک گرفته شده و روح به آن تعلّق می‌گیرد و با زشت‌ترین صورت محشور می‌شود. ⁽³⁾

10. عوالم پیشین

اشاره

شناخت عوالم پیشین در برخی از مباحث اعتقادی ، نقش مهمّ و محوری دارد، همانند حوزه معرفت‌شناسی ، معرفت الله، معاد و انسان‌شناسی که مستقیم و غیرمستقیم درارتباط با عوالم پیشین است .

آیات و روایات با صراحت بیان می‌کنند که انسانِ موجود در این دنیا، پیش از این دنیای فعلی ، وجود داشته است و در این مطلب هیچ جای شک و شبهه نیست . در این‌جا، منظور از انسان ، شامل تمام انسان‌ها است ، اعمّ از پیامبران مرسل ، صدیقان ، مؤمنان ، ستمگران ، مستکبران و کافران . ⁽¹⁾

از احادیث بر می‌آید که عوالم پیشین ، دربرگیرنده «عالم ارواح و اظلّه »، «عالم طینت » و «عالم ذرّ» است . البته به عالمی به‌نام «عالم ذرّ اوّل » نیز اشاره شده است که احتمال دارد مقصود از «ذرّ اوّل » همان عالم طینت باشد. ⁽²⁾در میان این عوالم مهمتر از

همه «عالم ذر» است . ⁽³⁾

وجود عوالم پیشین از نظر قرآن و حدیث ، از امور واضح و روشن است . و روایات

در مورد آن ، از حدّ تواتر گدشته است و پس از حذف مکرّرات و متشابهات ، به  113 روایت می‌رسد. ⁽¹⁾

در این جا مناسب است به یکی از شواهد روایی عوالم پیشین اشاره شود و آن روایت مسعودی مورّخ شهیر قرن چهارم است که خطبه‌ای از امیرمؤمنان (علیه السلام) را در فصول آغازین کتاب مشهورش مروج‌الذهب نقل می‌کند. این خطبه ، حاوی مطالبی در پیدایش جهان و مبدأ هستی ، معرفت خداوند متعال و یگانگی وی ، جایگاه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) وامامان معصوم (علیهم السلام) به هنگام آفرینش موجودات و عالم ذرّ و در این جهان ، ختم حجّت‌ها به رهاننده امّت و نهایت نور و مصدر امور حضرت مهدی «عج » است . و در مورد عالم ذرّ به صراحت می‌فرماید :

... فَصَل محمّداً (صلی الله علیه و آله) فی طاهر القنوات ، فدعا الناس ظاهراً وباطناً، وندبهم سِرّاً وإعلاناً، واستدعی التنبیه علی العهد الذی قَدَّمه إلی الذَّرِّ قبل النسل ؛ ⁽²⁾

تا اینکه محمّد (صلی الله علیه و آله) را از اصلاب پاک بیرون آورد. پس مردم را در ظاهر و باطن و پنهانی و آشکار [به سوی خدا] فراخواند و از او خواست مردم را بر عهدی که در عالم ذرّ پیش از نسل تقدیم داشته بود متنبّه کند.

گفتیم که عوالم پیشین ، مادّی است و همه اجزای آن از مادّه اوّلیّه خلقت «ماء بسیط » آفریده شدند. هم ارواح و هم ابدان، همه مادّی هستند گرچه از نظر ترکیب وسادگی، متفاوتند.

1 ـ 10. عالم طینت

یکی از عوالم پیش از این جهان ، موقف طینت است که انسان‌ها در آن‌جا به صورت

ذرّات پراکنده از گِل آفریده شدند و مورد آزمون الهی قرار گرفتند و اصحاب یمین و اصحاب شمال ، نیکان و بدان مشخص شدند، هرچند فرصت آزمون دیگر برای اصحاب شمال ، از سوی خداوند مهربان وجود دارد. ⁽¹⁾

عالم طینت پیش از خلقت حضرت آدم بوده است و خداوند متعال آنگاه که آن ذرّات پراکنده را دوباره به صورت گِل درآورد، حضرت آدم را از آن آفرید. ⁽²⁾

در منابع حدیثی به عالمی به‌نام «عالم ذرّ اوّل » اشاره شده است که احتمال دارد مراد از آن ، همان عالم طینت باشد. ⁽³⁾

2 ـ 10. عالم ارواح

عالم ارواح ـ که از آن به عالم اظلّه تعبیر شده ـ یکی از عوالم پیشین است . «روایات فراوانی به صراحت دلالت دارند که خداوند متعال ، ارواح همه انسان‌ها را دوهزار سال پیش از بدن‌هایشان خلق فرمود و آن‌ها را علم و شعور و اختیار و آزادی و قدرت مخالفت عطا فرمود. آنگاه اموری را به آنان تکلیف کرد؛ گروهی اطاعت کردند و برخی مخالفت ورزیده ، از دستور الهی سرپیچی کردند. این امر موجب شد که ارواح به دو دسته اطاعت کنندگان و عاصیان تقسیم شوند. دوستی و دشمنی هم به همین پایه در میان آنان پدید آمد و هر گروهی با همگون‌های خود ائتلاف و دوستی برقرار کردند و با گروه دیگر دشمنی و مخالفت ورزیدند». ⁽⁴⁾

از زندگی ارواح در عالم اظلّه و پیش از آفریده شدن ابدان ، گزارش کامل و روشنی در دست نیست . ⁽⁵⁾نیز چگونگی تعلّق حیات به روح ، بر ما مجهول است و باید توجّه

نمود که روح مادّی و جسم لطیف و حقیقت حیات ، امری غیر از مادّه و روح است . ⁽¹⁾

حیات در شمار آفریده‌های خدای متعال است . برخی آن را مخلوقاتی همانند عقل و علم دانسته‌اند.

3 ـ 10. عالم ذرّ

یکی از عوالم پیش از این جهان و مهمترین آنها «عالم ذرّ» است . ⁽²⁾خداوند متعال

در جهان پیشین ، هر انسانی را به صورت ذرّی ـ موجودات ریز ـ آفرید و روح و عقل به او کرامت فرمود و آزمود. انسان ، همان‌طور که در این دنیا دارای بدن ، روح و عقل است ، در عالم پیشین نیز چنین بوده است . از بدن ، روح و عقل ؛ تعبیر به طبیعت ، روح و نور شده است . انسان‌ها در آزمایش عالم پیشین دو گروه شدند: آنان که فرمان بردند، خوشبخت شدند و آنان که نافرمانی کردند، تیره‌بخت گردیدند. با این وجود، این جهان ، فرصت دوباره‌ای برای آزمون است که سرنوشت تیره‌بختان تغییر کند و خوشبخت شوند. این تغییر با بدا در افعال الهی و با مشیّت جدید مقدّس حق تعالی ممکن است . ⁽³⁾

آیات متعدّد و روایات فراوانی در مورد عالم ذرّ وجود دارد. یکی از آیات مشهور در این موضوع آیه اخذ میثاق است که خداوند متعال می‌فرماید :

(وَإِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی شَهِدْنَا...)، ⁽⁴⁾

و هنگامی را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم ، ذریّه آنان را برگرفت ؛ و آنها را بر خودشان گواه ساخت که آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: چرا گواهی دادیم ....

عالم ذرّ به عالم میثاق ، عهد و الست نیز نامبردار است . این اوصاف به جهت اخذ پیمان و مورد خطاب قرار گرفتن انسانها با واژه «الست » در عالم ذرّ است .

4 ـ 10. خلقت حضرت آدم (علیه السلام)

آیت‌الله مجتبی قزوینی نوشته است : از قرآن مجید و احادیث حضرت خاتم‌الانبیاء (صلی الله علیه و آله) و ائمه هدی  : استفاده می‌شود که حدوث و خلقت حضرت آدم ابوالبشر در بهشت دنیا و به صورت غیرذرّی بوده است ؛ به این معنی که خداوند متعال ، به علم و حکمت و قدرت کامل خود، حضرت آدم را بدون تولید و تولّد در عالمی غیر این عالم و زمین محسوس ما آفرید. و وجودهای ذریّه بشر را در صلب او ـ به جهت تداوم نسل و تولید و تولد ـ به ودیعه نهاد. ⁽¹⁾چنانکه پیشتر گذشت ، عوالم

پیشین مراحل مختلفی دارند. خلقت غیر ذرّی حضرت آدم و عدم انطباق آن با هیچیک از مراحل این خلقت ؛ نیازمند تحقیق است . نیز آرا در مورد جنّت آدم و تبیین تعلّق آن به عوالم دنیا و عقبا متفاوت است ⁽²⁾و نیاز به پژوهش بیشتر دارد.

امّا طبرسی در مورد خلقت همسر حضرت آدم نوشته است : بیشتر مفسّران اعتقاد دارند که وی از دنده‌ای از دنده‌های حضرت آدم آفریده شده است و از امام محمّد باقر (علیه السلام) روایت شده است که حوّا از مازاد گِلی آفریده شده است که حضرت آدم از آن آفریده شد. ⁽³⁾علّامه مجلسی اخبار خلقت حوّا از دنده حضرت آدم را حمل بر تقیّه

می‌کند. ⁽⁴⁾نیز در این مورد گفته شده است : صرف‌نظر از این که این اخبار، از آحاد

به‌شمار می‌روند، در میان سنّی‌ها رواج دارد و اعتراض امامان اهل بیت (علیهم السلام) به این روایات ، موجب سوءظن به آنها می‌شود. پس مانعی نیست که روایات بیان‌گر

«خلقت حوّا از مازاد گل حضرت آدم » ـ که از دلالت روشن و بیان صریح برخوردار است ـ اخذ شود. ⁽¹⁾

11. انسان در دنیا

اشاره

یکی از مسائل مهّم و اساسی بحث معاد، شناخت انسان است . چون حیات اخروی ارتباط وثیقی با اجزاء و ابعاد حقیقت انسان دارد و بدون انسان‌شناسی ، احوال جهان آخرت به درستی شناخته نخواهد شد.

در جهان‌شناسی دینی ـ شیعی ـ انسان با سه جهان درارتباط است ؛ عوالم پیش از این جهان ، دنیا و آخرت . نیز ساحت انسان به سه بخش جسم ، روح و عقل تقسیم می‌شود. شرح مختصر جهان پیش از این دنیا، در فصل گذشته به صورت کوتاه و فشرده بیان گردید. انسان در آخرت نیز بیشترین بخش‌های این مکتوب را تشکیل می‌دهد که به مناسبت عرضه شده است . این فصل ، ویژه شرح کوتاهی از ارتباط انسان با دنیا و ابعاد و اجزای حقیقت انسان است .

پیش‌تر روشن گردید که انسان ، پیش از این جهان در عوالم طینت و ارواح و ذرّ وجود داشته است . پس در تداوم سلسله مراتب وجودی انسان ، این جهان پس از عالم ذرّ قرار می‌گیرد. انسان موجود در این جهان ، ابتدایش نطفه است و بعد، علقه و مضغه و طفل و جوان و پیر می‌شود و می‌میرد و با مرگ ، جهان آخرت آغاز می‌شود.

ساحت انسان به سه بخش بدن ، روح و عقل تقسیم می‌شود. دو بخش بدن و روح ،

حقیقت انسان را تشکیل می‌دهند. ⁽¹⁾روح و بدن هردو، مهمّ و اثرگذارند. به خلاف

برخی از نحله‌های فلسفی یونان‌گرا، که حقیقت انسان را تنها روح پنداشته‌اند. ⁽²⁾امّا

عقل ، نوری خارج از حقیقت انسان است که از آن بهره‌مند می‌شود.

1 ـ 11. عقل و علم

یکی از مخلوقات ارجمند نوری ، عقل است . عقل جزء حقیقت انسان نیست و فقدان آن موجب سلب حیات نمی‌شود. امّا با این همه شاخص انسان از دیگر موجودات است و انسانیّت انسان به عقل اوست ، چنانکه مولی‌الموحّدین امیرمؤمنان (علیه السلام) در توصیفی بسیار زیبا فرموده است  :

الانسان بعقله ؛

انسانیّت انسان به عقل اوست . ⁽³⁾

والد ارجمند، فقیه و مفسّر قرآن و استاد معارف اهل بیت (علیهم السلام) آیت‌الله محمّدباقر ملکی میانجی ؛ در تعریف عقل نوشته است  :

العقلُ فی الکتابِ و السُّنَّة ، هُوَ النورُ الصریحُ الذی أفاضَهُ الله ـ سُبحانَه ـ عَلی الأرواح الإنسانیّة . وَ هُوَ الظاهرُ بذاتِه ، و المُظهِرُ لِغیِرهِ ؛ و هو حُجةٌ إلهیّةٌ معصومٌ بالذّات . ممتنعٌ خَطَأُه . و هو قِوامُ حجّیّة کلِّ حجّةٍ . و هو مِلاکُ التکلیف و الثوابِ و العقاب ؛ و بِهِ یَجِبُ الایمانُ و ما یَتَرَتَّبُ عَلَیه ، و تصدیقُ الأنبیاءِ و الإذعان بِهِم ، وَ بِه یُمَیَّزُ الحّقُ مِنَ الباطل ، و الْشَرُّ مِنَ الخیر، و الرُّشدُ من الغَیِّ ، و بِه یُعرَفُ الحَسنُ والقبیح ، و الجیِّدُ و الرَّدئ و الواجباتُ و المحرَّماتُ الضروریّةُ العقلیّةُ

الذّاتیّة ، و مکارم الأخلاقِ وَ مَحاسِنُها، و مَساوی الأعمال و رذائلُها؛ ⁽¹⁾

«عقل » در کتاب و سنت ، همان نور آشکاری است که خداوند سبحان به ارواح انسانها عطا کرده است . عقل ذاتآ ظاهر است و ظاهرکننده چیزهای دیگر است . حجّت الهی است و ذاتآ عصمت دارد و خطا بر او محال است . عقل ، اساس حجّت بودن هر حجّتی است و ملاک تکلیف و پاداش و کیفر است . ایمان به خدا و آنچه بر آن مترتّب می‌شود، تصدیق پیامبران و اعتقاد به آنها، به واسطه عقل ، واجب می‌شود. و با عقل ، حق از باطل ، و شرّ از خیر و هدایت از گمراهی تمییز داده می‌شوند. همچنین حسن و قبح اعمال و برتری و پستی و واجب‌ها و حرام‌های بدیهی ذاتی عقلی ، اخلاق والا و خوب و کارهای بد و پست به‌وسیله عقل شناخته می‌شود.

علم حقیقی نیز در شمار مخلوقات غیرمادّی است که خارج از حقیقت انسان است و خداوند متعال به بندگان خویش افاضه می‌فرماید و آنان در مراتب و درجات مختلف آن را دریافت می‌کنند. عقل و علم ، هر دو دارای عصمت و عاری از خطا و برخوردار از کشف ذاتی هستند و تفاوت آنها به حسب متعلَّق (معقول ، معلوم ) آنهاست . در عقل بازدارندگی ، یا ترغیب و تشویق به انجام کارهای راجح یا مرجوح ، مورد عنایت است ، ولی متعلّق علم حقیقی فاقد چنین عنایتی است . همانند این قاعده عقلی : اجتماع نقیضین و ارتفاع آن دو محال است . ⁽²⁾

یکی دیگر از ویژگی‌های مهمّ عقل ، مراتب درجات و شدّت و ضعف آن است . گفته شده است : مراتب عقل و ادراک و شعور مختلف است و اوّل مرتبه آن «روح‌الحیات » است که در رحم مادر عطا می‌شود. ⁽³⁾مباحث معرفت‌شناسی و

وجودشناسیِ عقل و علم دامنه‌ای گسترده دارد و با مبحث انسان‌شناسی نیز در ارتباط

است . در این‌جا به ضرورت و در راستای شناخت حقیقت انسان و ابعاد وجودیش

اشاره‌ای کوتاه به آنها گردید. و روشن شد که علم و عقل ، حقیقتی بیرون از انسان است و به ارواح افاضه می‌شود و غیر از ارواح است .

2 ـ 11. روح

اشاره

عوامل چندی ـ از جمله نفوذ فرهنگ و اندیشه‌های فلسفه و عرفان یونانی و هندی در دنیای اسلام ، سیاست‌های فرهنگی خلفا و شاهان ستمگر و پدید آمدن فرقه‌های مختلف ـ موجب تشتّت و اختلاف آرا گردید. این اختلاف در برخی از حوزه‌ها بسیار پررنگ نمایان شد. شناخت حقیقت روح یکی از این حوزه‌های پرچالش است که برخی آن را در شمار پراختلاف‌ترین موضوع در مسائل فلسفی و کلامی دانسته‌اند. ⁽¹⁾

علّامه حلّی گوید :

مردم در ماهیّت نفس اختلاف نمودند که آیا جوهر است یا عَرَض . و آنها که گفتند جوهر است اختلاف کردند که آیا مجرد است یا نیست . ⁽²⁾

علّامه مجلسی نیز گوید :

در حقیقت روح انسان ، خلاف بسیار است . و فقیر در کتاب بحارالانوار زیاده از بیست قول نقل کرده‌ام . و بعضی گفته‌اند که چهل قول در این باب هست . ⁽³⁾

سیداسماعیل طبرسی ، نظرات برخی دانشمندان در مورد روح را مطرح می‌کند، ازجمله آرای شیخ بهایی ، سیّد جزایری ، علی بن یونس عاملی . ⁽⁴⁾شیخ مجتبی قزوینی

نیز ضمن اشاره به اختلاف آرا در مورد روح ، یکی از عوامل این اختلاف را چند معنایی واژه روح دانسته است . ⁽⁵⁾

مهمترین اختلاف پیرامون روح ، در مجرّد و مادّی بودن آن است . اعتقاد به تجرّد روح ، دیدگاه بیشتر فلاسفه و برخی از متکلّمان است . ⁽¹⁾امّا بسیاری از علما و متکلّمان

سنّی ، تجرّد روح را نفی کرده و این نفی را به جمهور و اکثریّت نسبت داده‌اند. همانند فخر رازی ، تفتازانی و ایجی . ⁽²⁾در بررسی آرای متکلّمان شیعه روشن می‌شود که

شماری از صاحب‌نظران مباحث اعتقادی با الهام از متون دینی ، روح را جسم لطیف و مادّی می‌دانند چنانکه سیّداسماعیل طبرسی نوری دانشمند بزرگ کلامی سده 13 و 14 هجری نوشته است  :

نفس از اجسام لطیفه ربّانیه است که صادر از عالم امر است ، و متصرّف در بدن است به تصرف تدبیر، چنانکه قول اکثر محقّقین از علمای متشرعین ـ از اهل اسلام و غیر هم ـ می‌باشد. ⁽³⁾

شیخ مجتبی قزوینی گوید :

از روایات ، ظاهر و روشن است که روح انسان غیر علم و عقل و بدن است و جسمی رقیق و لطیف که غیر اجسام محسوسه ما است . ⁽⁴⁾

پیشتر گفته شد که تمامی مخلوقات مادّی ـ از جمله روح ـ در عالم ارواح و پیش از ابدان ذرّی ، از ماده اوّلیّه خلقت «ماء بسیط » آفریده شده‌اند. طبرسی نوری گوید : ظواهر اخبار طینت ـ که قریب به حد تواتر، بلکه فوق تواتر است ـ به صراحت دلالت می‌کند که نفوس قدسی انبیاء و مؤمنان ، از مازاد طینت آفرینش محمّد و آل محمّد صلوات الله علیهم اجمعین آفریده شده‌اند، و نفوس شریره دشمنان ایشان ، از «سجّین » و «حماء مسنون » خلق شده‌اند. ⁽⁵⁾

1 ـ 2 ـ 11. اطلاقات روح

روح ، عقل ، نفس و قلب ، از واژگان چند معنایی هستند. در کتاب‌های مرجع ومهمّ فلسفی و کلامی ، بخشی به تحلیل حقیقت این واژگان و تقسیمات آنان اختصاص یافته است . یکی از مهمترین کاربردهای این واژگان ، کاربرد نفس به معنای روح است . ⁽¹⁾

در احادیث ، روح اطلاقاتی دارد. ازجمله روح ، به «روح بخاری »، «روحِ قدیمه »، که در وجود ذرّی بوده و «روح العقل » اطلاق شده است . ⁽²⁾نیز قلب به جسم صنوبری

شکل ـ دل ـ و به روح انسانی نیز گفته می‌شود. ⁽³⁾

2 ـ 2 ـ 11. کیفیّت تعلّق روح به بدن

روح و بدن دو موجود مستقل و جدا از هم هستند. خداوند متعال با نظر لطف و رحمت خود، روح‌ها را در بدن‌های خاصّ خویش قرار داد و آن دو را باهم جمع و ترکیب نمود. روح و بدن ، از نظر جنس مادّه باهم اشتراک دارند، ولی کیفیّت مادّه روح با مادّه بدن متفاوت است . بنابراین ترکیب آن دو، به صورتی نیست که آن دو یکی شوند، بلکه ترکیب میان آن دو، ترکیب صناعی انضمامی است . یعنی روح به آن بدن تعلّق و احاطه دارد، نه این که با آن درآمیخته باشد. ⁽⁴⁾

حقیقت انسان مرکّب از روح و بدن است . هیچ یک از روح و بدن تنها، انسان نیستند، بلکه هرکدام جزئی از آن می‌باشند. به همین جهت وقتی می‌خواهند یکی از آن دو را به‌طور مشخص و معین بیان کنند، با اضافه ، به‌کار می‌برند و می‌گویند: روح من ، بدن من .

پس ترکیب روح و بدن ، امتزاجی و اختلاطی نیست ، بلکه ترکیبی انضمامی است . یعنی وقتی این دو باهم ترکیب می‌شوند و در کنار هم قرار می‌گیرند، انسان تحقّق می‌یابد. و با جدایی آنها از همدیگر، انسان بودن انسان نیز از میان می‌رود. بنابراین کارهایی که از انسان سر می‌زند محصول روح و بدن است . ⁽¹⁾

از امام زین‌العابدین (علیه السلام) نقل شده است  :

فَالرَّوحُ بِغَیْرِ جَسَدٍ لا یَحُسُّ ، و الْجَسَدُ بِغَیْرِ روحٍ صُورَةٌ لا حَرَاکَ بِهَا. فَإِذَا اجْتَمَعَا قَوِیاَ وَ صَلُحَا؛ ⁽²⁾

پس روح بدون بدن درک نمی‌کند و بدن بدون روح ، شکلی فاقد حرکت است . هنگامی که این دو باهم شوند، نیرومند و شایسته می‌گردند.

3 ـ 11. بدن

خداوند متعال ، دوهزار سال پیش از خلقت بدن‌ها، ارواح را آفرید و از آن‌ها پیمان گرفت ؛ آنگاه از جزئی دیگر از «ماء بسیط »، مادّه اوّلیّه خلقت را که به صورت خاک درآورده بود، آفرید، و برای هر روحی بدنی مناسب با آن پدید آورد. یعنی برای نیکان که روح‌هایشان از علّیّین و آب شیرین بود، بدنی از همان جنس آفرید. و برای بدان که ارواحشان از سجّین و آب شور و تلخ آفریده شده بود، بدنی از همان جنس آفرید. ⁽³⁾

انسان در سیر حیات خود، پس از طی عوالم پیشین ، در این جهان از طریق تناسل و توالد در رحم مادر قرار می‌گیرد؛ به تدریج رشد می‌کند، و مراحل مختلف جنینی را می‌گذراند و پا به این جهان می‌گذارد. گفته شده است : «روح انسان در این عالم ، عین ارواح عالم ذرّی است که دارای عقل و شعور و بدن است . و بدن این جهان نیز عین آن

بدن ذرّی است . و اختلاف‌ها به عوارض رخدادهای غیرمرتبط به اجزای اصلیّه می‌باشد. امّا در روح و ذرّات اصلیّه بدن ذرّی ، تغییری حاصل نمی‌شود. و تغییرات ، منحصر در صفات و کمال و عوارض پیش آمده ضروری و غیرضروری این جهان است . ⁽¹⁾»

نیز گفته شده است : بدن‌های ذرّی دارای روح هستند و در عالم ذرّ، به آن‌ها عقل و امری که شایسته تکلیف باشد عنایت شده ، سپس علم و عقل را از آنان گرفته‌اند. این روح را «روح قدیمه » می‌خوانند. و روحی که در رحم پس از چهار ماه دمیده می‌شود، روح‌الحیات و روح‌العقل است . خداوند متعال دوباره در این جهان به انسان عقل و شعور عطا فرموده است . مراتب عقل و ادراک و شعور، مختلف است و اوّل مرتبه آن ، روح‌الحیات است که در رحم عطا می‌شود. ⁽²⁾

بنابر آنچه نقل شد، «روح قدیمه » همان روح مخلوق مادّی در عالم پیشین است که از مادّه اوّلیّه خلقت آفریده شده است . و «روح‌الحیات » و «روح‌العقل » که در چهار ماهگی جنین عطا می‌شود، غیرمادّی و از سنخ روح نیست .

4 ـ 11. خلقت انسان از خاک

آیات و روایات متعدّد، خلقت انسان‌ها از خاک و گل را بیان می‌دارد. واقعیّت

این است که آفرینش نخستین انسان ، حضرت آدم (علیه السلام) از خاک است . همچنین مطابق نظام جهان‌شناسی و انسان‌شناسی دینی ، انسان‌ها به صورت ذرّی در عوالم پیشین ، از خاک آفریده شده و سپس در این جهان از طریق تناسل و توالد، چشم به جهان گشوده‌اند. خاک منشأ پیدایش غیرمستقیم نطفه و جنین در اثر تغذیه نیز هست . انسان از خاک برآمده و بر خاک خواهدرفت و از خاک محشور خواهدشد. چنانکه امیرمؤمنان علی (علیه السلام) به هنگام ضربت خوردن سر مبارکش با قرائت آیه‌ای از قرآن کریم

به این حقیقت اشاره فرمود :

و أحاط الناس بأمیرالمؤمنین علیه‌السلام و هو فی محرابه یشّد الضربة و یأخذ التراب و یضعه علیها. ثم تلا قوله تعالی : (مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ وَفِیهَا نُعِیدُکُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَی ) ⁽¹⁾؛ ⁽²⁾

مردم پیرامون امیرمؤمنان (علیه السلام) حلقه زده بودند و آن حضرت در محرابش بود. زخم را می‌بست و خاک را برمی‌داشت و بر محلّ زخم می‌ریخت سپس سخن پروردگار متعال را خواند: ما شما را از آن (زمین ) آفریدیم ؛ و در آن باز می‌گردانیم ؛ و بار دیگر (در قیامت ) شما را از آن بیرون می‌آوریم .

5  ـ 11. مراتب خلقت انسان

انسان در عوالم پیشین مراحلی را گذرانده و از طریق تناسل و توالد به این جهان قدم می‌گذارد. خلقت تناسلی انسان تا بدو تولّد، خود دارای چندین مرحله است . برخی با احتساب طینت خاکی ، شش مرتبه برای آفرینش انسان ذکر کرده‌اند: اوّل  : عصاره خاک ؛ دوم : نطفه ، سوم : علقه (خون بسته )، چهارم : مضغه (چیزی شبیه گوشت جویده شده )، پنجم : آفرینش استخوان‌ها؛ ششم : پوشاندن گوشت بر استخوان‌ها. ⁽³⁾خداوند متعال در قرآن کریم در این مورد فرموده‌است  :

(وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِنْ سُلاَلَةٍ مِنْ طِینٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَکِینٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ )؛ ⁽⁴⁾

و همانا انسان را از عصاره‌ای از گل آفریدیم ؛ سپس او را ـبه صورت ـ نطفه‌ای

در جایگاهی استوار قرار دادیم ؛ سپس نطفه را به صورت علقه ، و علقه را به صورت مضغه ، و مضغه را به صورت استخوان‌هایی درآوردیم ؛ و بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم ؛ سپس خلقی دیگرش کردیم ، پس مبارک است خداوند که بهترین آفرینندگان است .

قرآن کریم در آیه‌ای دیگر با اشاره بیشتر به مراحل پیشگفته در آفرینش انسان ، به بیان مراحل دیگری از سیر زندگی تکاملی وی در این جهان و تا مرگ را بیان کرده است  :

(وَنُقِرُّ فِی الأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَی أَجَلٍ مُسَمًّی ، ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلا، ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ . وَمِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفَّی وَمِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلَی أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلاَ یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئًا)؛ ⁽¹⁾

و آنچه را اراده می‌کنیم تا مدّتی معین در رحم‌ها قرار می‌دهیم آنگاه شما را (به صورت ) کودک بیرون می‌آوریم سپس (حیات شما را ادامه می‌دهیم ) تا به حد رشدتان برسید و برخی از شما (زودرس ) می‌میرند و برخی از شما به غایت پیری می‌رسند به‌گونه‌ای که پس از دانستن (بسی چیزها) چیزی نمی‌دانند.

در این آیه شریفه ، به مراتب دوران طفولیّت ، رشد و بلوغ ، مرگِ پیش از پیری برخی و دوران پیری و فرتوتی و پایان زندگی انسان اشاره شده است .

12. انسان و حیات دنیوی

اشاره

یکی از مراحل مهمّ و سرنوشت‌ساز انسان ، حیات دنیایی و این جهانی او است . گذار خوب و آگاهانه موجب سعادت جاوید وی خواهد شد. به عکس گذار نامناسب و ناروا  و انحرافی ، موجب عذاب و دردسر و چه بسا حرمان و محرومیّت ابدی گردد.

در جهان‌بینی اسلامی ، دنیا معبر و مسیر است و آخرت ، مقصد و هدف . دنیا فانی و متلاشی خواهدشد و آخرت همیشگی و پایدار و جاوید است . از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) روایت شده است  :

الدنیا معبرة الآخرة ؛ ⁽¹⁾

دنیا گذرگاه آخرت است .

الدنیا امدُ ـ الآخرة ابد؛ ⁽²⁾

دنیا دارای نهایت و پایان است . آخرت همیشگی است .

دنیا یک معبر ساده نیست بلکه محلّ آزمون بزرگ زندگی انسان است . در این گذار مهمّ ، سرنوشت انسانها رقم می‌خورد؛ گروهی مردود شده و عدّه‌ای پذیرفته می‌شوند، درست همان گونه که در کشت کشاورزان و برداشت محصولهای گوناگون از سوی

آنان یا تجارت تاجران می‌بینیم . امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می‌فرماید :

من زرع شیئاً حصده ؛ ⁽¹⁾

هر کسی چیزی بکارد، نتیجه آن را درو خواهد کرد.

الأعمالُ فی الدنیا تِجارةُ الآخرة ؛ ⁽²⁾

کردارهای در دنیا تجارتی بر آخرت است .

فی الدنیا عملٌ و لاحساب ـ فی الاخرةِ حسابٌ و لا عمل ؛ ⁽³⁾

دنیا محلّ کردار است نه حسابرسی ـ آخرت جایگاه حسابرسی است نه عمل .

تبیین حیات دنیوی و اخروی و سنجش میان این دو، نیازمند شناختی درست و بررسی متعادل پیرامون آنهاست ، چنانکه عدم شناخت و ارزیابی صحیح موجب خسران و تیره‌بختی و چه بسا هلاک ابدی می‌گردد.

در جهان‌شناسی اسلامی ، نگاهی متعادل به دنیا و آخرت وجود دارد. در این جهان‌شناسی ، دنیا و آخرت ، حقایق متفاوت دارند. جهان آخرت ، ابدی و همیشگی و دنیا محدود و فانی‌شونده است . دو حقیقت ـ پایا و میرا یکسان نیستند. امّا با این همه ، نقش دنیا با ماهیّتی دوگانه و متضادّ در تعیین سرنوشت انسان تعیین‌کننده و مهمّ است . برخی ، از این نقش دوگانه با نام «دنیای ملعون » و «دنیای بلاغ » یاد کرده‌اند، ⁽⁴⁾

که درحقیقت دو تصویر زشت و نیکو از این گذرگاه پرخطر است .

1 ـ 12. دنیای ملعون

دنیای ملعون همان دنیایی است که غافلان و دنیاطلبان و مفسدان به زخارف آن

دل بسته و از پاکی و سعادت و جهان آخرت و رضای خداوند متعال روی گردانیده‌اند. خداوند بزرگ در قرآن فرموده است  :

(بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا * وَالآخِرَةُ خَیْرٌ وَأَبْقَی )؛ ⁽¹⁾

لیکن شما زندگی دنیا را بر می‌گزینید؛ با آن که آخرت بهتر و پایدارتر است .

در تفسیر این آیات گفته شده است : مقایسه میان دو سرای زوال‌پذیر و جاویدان ـکه یکی راه است و دیگری هدف ـ درست نیست . بلکه این آیات کریمه ، در مقام سرزنش و توبیخ کسانی است که از رستگاری و پاکی روی گردانیده و به زخارف دنیوی روی آورده و آن را در برابر رضای خداوند سبحان و جهان آخرت انتخاب کرده‌اند. ⁽²⁾

در روایات بسیاری نیز دنیا مورد مذمّت و نکوهش واقع شده است . امیرمؤمنان علی (علیه السلام) با بیانی شیوا انسان را از فریب دنیا بر حذر می‌دارد. از جمله می‌فرماید :

لا تدوم حبرتها و لاتؤمن فجعتها، غرارة ضرارة ، حائلة زائلة ، نافدة

بائدة ؛؛ ⁽³⁾

شادمانی و نعمت آن پایدار نیست ؛ از دردها و مشکلات آن ایمن نتوان بود. سخت فریبنده و زیانبار است . متغیر و زوال‌پذیر فناپذیر و نابودشدنی است .

الدنیا تَغُرُّ و تَضُّر و تَمُرّ؛ ⁽⁴⁾

دنیا می‌فریبد و زیان می‌رساند و می‌گذرد.

عَبْدُ الدُنیا مُؤبَّدُ الفِتْنَة وَ الْبَلاء؛ ⁽⁵⁾

فتنه و بلای برده دنیا پایدار است .

می‌توان گفت : دنیای ملعون ، همان دنیایی است که بسیاری از انسان‌های غافل یا پست ، در فرازهای زندگی خود بر می‌گزینند؛ آنها که در هنگام روبرو شدن با خواهش‌های نفسانی در مورد پذیرش حق و طرد باطل ، مقام و ریاست ، مال و ثروت یا شهوت و بی‌بندباری ، خدا را از یاد می‌برند، و مرتکب کردارهای ناشایست می‌گردند، به جبهه باطل می‌پیوندند و در منجلاب تاریکی‌ها فرو می‌غلطند. روشن است که خیل گمراهان و دلبستگان به دنیا، همگی از جرمی یکسان برخوردار نیستند. برخی با فضل و عنایت خداوندی و توجّه اولیای معصوم الهی می‌توانند از خطر هلاکت نجات یابند و از دنیای ملعون فاصله گیرند، امّا برخی به‌خاطر رسوخ اعمال مجرمانه و شدّت تباهی ، به صفوف زیان‌کاران ابدی می‌پیوندند.

2 ـ 12. دنیای بلاغ

نقطه مقابل «دنیای ملعون »، «دنیای بلاغ » قرار دارد. «دنیای بلاغ » یعنی دنیایی که گذرگاه به‌سوی آخرت و رساننده به آن است . ⁽¹⁾این دنیا، تلقّی انسان‌های دین باور از

حیات دنیوی است . گفتیم که دنیای ملعون بر نفی حق و دوری از خدا و سر سپردن به هواهای نفسانی و دل بستن به زخارف دنیوی استوار است . امّا «دنیای بلاغ » مبتنی بر ایمان به عقاید و قوانین اسلامی و مذهب حقّه جعفری و بهره‌مندی مشروع از مواهب دنیوی است .

حیات دنیوی با رویکرد و تلقّی و باور به «دنیای بلاغ » ارزشمند است . بر مبنای متون دینی ، مؤمنان و پرهیزگاران برای استفاده کردن از آن سزاوارتر از دیگرانند. در قـرآن مجید و دعاها و روایات ، بهره‌مندی از حسنات دنیا ـ توأم با حسنات آخرت ـ از ساحت قدس ربوبی مسئلت شده است . خداوند متعال در قرآن مجید می‌فرماید :

(وَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَفِی الاَخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ

النَّارِ * أُوْلَئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمَّا کَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِیعُ الْحِسَابِ )؛ ⁽¹⁾

و برخی از آنها می‌گویند: پروردگارا به ما در دنیا نیکی عطا کن و در آخرت نیز نیکی مرحمت فرما؛ و ما را از عذاب آتش نگاه دار. آنان از آنچه به دست آورده‌اند نصیبی دارند، و خداوند سریع‌الحساب است .

پس باید توجّه کرد که هشدار در دوری از «دنیای ملعون »، به معنی گوشه‌نشینی وانزوا و سستی و تنبلی نیست . بلکه توجّه به استفاده از دنیا در چارچوب قانونی ومشروع است . در این چارچوب ، تلاش و کوشش و ترقّی همه‌جانبه مادّی و معنوی دنیایی ، خود یک ارزش به‌شمار می‌رود، راهی است در بهره‌مندیِ بهتر از «دنیای بلاغ » و نزدیک‌تر شدن به نظام آرمانی دین حق . چنانکه در خطبه‌ای از امیرمؤمنان

علی (علیه السلام) ـکه مسعودی مورّخ شهیر ـ نقل کرده است ، حضرت مهدی «عج »

رهایی‌بخش امّت و واپسین نور از انوار مقّدس الهی شمرده شده است . ⁽²⁾امامی که

با دولت کریمه خود زیباترین مدینه فاضله آرمانی این جهانی و دنیای حسنه را برپا خواهدکرد.

3 ـ 12. دنیا جایگاه تلاش و توشه اندوزی

دنیا گذرگاه آخرت و محلّ آزمون بزرگ الهی است ؛ بویژه برای کسانی که

حجّت الهی بر آنها تمام شده ، آخرین آزمون به‌شمار می‌رود. موفقیّت در این

آزمون ، تلاش و توشه‌اندوزی برای آزمون سرنوشت زندگی همیشگی است . خداوند بزرگ در قرآن کریم ، به تلاش انسان در جهان و عواقب و نتایج آن در آخرت را اشاره می‌فرماید :

(وَأَنْ لَیْسَ لِلاِْنسَانِ إِلاَّ مَا سَعَی * وَأَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُرَی * ثُمَّ یُجْزَاهُ

الْجَزَاءَ الأَوْفَی )؛ ⁽¹⁾

و این که برای انسان بهره‌ای جز تلاش او نیست . و این که کوشش او به زودی دیده می‌شود سپس هرچه تمامتر وی را پاداش دهند.

(یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الإِنسَانُ مَا سَعَی )؛ ⁽²⁾

روزی که انسان تلاشهای خود را به‌یاد می‌آورد.

بر طبق این آیه شریفه ، جایگاه تلاش و عمل انسان در عالم دنیاست . و در روز هولناک قیامت ، انسان هر آنچه را که در دنیا انجام داده است به‌یاد می‌آورد. ⁽³⁾

نیز خداوند متعال در قرآن مجید فرموده است  :

(وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نَاعِمَةٌ * لِسَعْیِهَا رَاضِیَةٌ * فِی جَنَّةٍ عَالِیَةٍ )؛ ⁽⁴⁾

چهره‌هایی در آن روز شادابند، از کوشش خود خوشنودند، در بهشت برین‌اند.

در تفسیر آیه شریفه «لسعیها راضیه » آمده‌است : تلاش و کوشش و تحمّل سختی‌های انسان در کارهای شایسته ، موجب فلاح و رستگاری او شده است . و ظاهر آن است که مراد، حصول نتایج کوشش‌های انسان و ثمره گوارا و مبارک آن است که بهشت و کرامت و رضوان خدا می‌باشد. ⁽⁵⁾

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرموده است  :

فتزودوا من ایّام الفناء لایّام البقاء؛ ⁽⁶⁾

از روزگار فانی برای جهان باقی توشه برگیرید.

انّما الدنیا دار مجاز و الآخرة دار قرار، فخذوا من ممّرکم لمقرّکم ؛ ⁽¹⁾

دنیا سرای گذر است و آخرت جایگاه ماندگاری . از گذرگاهتان برای محل قرارتان توشه برگیرید.

ما اعظم المصیبة فی الدنیا مع عظم الفاقة غداً؛ ⁽²⁾

چه مصیبت بزرگی است در دنیا، با وجود تهیدستی بزرگ فردا (آخرت ).

4 ـ 12. دنیا و پاسداری از گذر سالم

یکی از آفات بزرگ تداوم و سیر حیات دنیوی ، وجود موانع سخت و کمین‌گاههای خطرناک است . عبور سالم از آن‌ها نیازمند استقامت و بیداری و پاسداری انسانها از کرامت و سعادت خویش با ابزاری قوی و راهکاری قویم است . خداوند متعال در قرآن مجید، بهره‌مندی از وعده‌های الهی برای بهشتیان را باز می‌گوید و یکی از ویژگی‌های اخلاقی آنان را این چنین یاد کرده است  :

(هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِکُلِّ أَوَّابٍ حَفِیظٍ )؛ ⁽³⁾

این همان است که وعده یافته‌اید برای هر بازگشت کننده‌ای که عهد خدا را حفظ می‌کند.

پاسداری از حدود الهی ، ابزار کارآمد برای عبور سالم از معبر خطرناک دنیاست . امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در خطبه‌ای ، راضی نگه داشتن خداوند متعال ، زنده ساختن عقل ، بکارگیری قلب و میراندن خواهش‌های نفسانی را از ویژگی‌های پویندگان راه خدا برشمرده و فرموده است : این ابزارها موجب یافتن راه هدایت ، پیمودن راه درست ، پشت سر گذاشتن فرازهای مختلف (گذرگاه دنیا)، رسیدن به سرمنزل

سعادت جاودانی و دست یابی به جایگاه امن و راحت است . ⁽¹⁾

نیز امیرمؤمنان علی (علیه السلام) دنیاگرایی (مذموم ) را نفی کرده و بهای انسان را بهشت دانسته و هشدار داده است که به غیر آن فروخته نشود :

الا حرٌ یَدع هذه اللماظة لأهلها؟ إنّه لیس لأنفسکم ثَمنٌ إلّا الجنّة ، فلا تبیعوها إلّا بها، ⁽²⁾

آیا آزادمردی نیست که این ته مانده طعام در دهان (دنیای پست ) را برای اهلش رها کند؟ برای نَفْسهای شما بهایی جز بهشت نمی‌باشد پس آنها را جز با آن بها نفروشید.

این سخن گهربار تأکیدی بر دوری از مفاسد دنیا، پاسداری از دام‌های گمراه‌کننده در رسیدن به بهشت موعود الهی است و هشدار نسبت به ارزان‌فروشی انسان ، غبن و زیان و خسران همیشگی در معامله بزرگ زندگی جاوید است .

13. احتضار

اشاره

احتضار حالت مرگ و جان کندن انسان را گویند. این حالت به جهت حضور فرشتگان یا دوستان و آشنایان در کنار انسان ، احتضار نامیده می‌شود. از آن به‌خاطر کنده شدن روح از بدن ، «نزع »؛ و به جهت بیرون راندن روح از بدن ، «سَوْق » تعبیر شده است . ⁽¹⁾

سیّدعلی‌خان مدنی در شرح صحیفه سجّادیّه ، این فقره از دعای امام سجّاد (علیه السلام) به هنگام ختم قرآن را می‌آورد: قد تجلّی ملک‌الموت من حجب الغیوب ؛ فرشته مرگ از حجاب‌های غیبی آشکار می‌شود. سپس می‌نویسد :

احادیث متواتر رسیده است که میّت آشکارا ملک‌الموت را مشاهده می‌کند و او را به هنگام برطرف شدن پرده‌ها مورد خطاب قرار می‌دهد. این هنگام ، «معاینه » نامیده می‌شود. ⁽²⁾

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در خطبه‌ای ، قرارگرفتن انسان در چنگال مرگ را با واژگان مقبوضون احتضارآ ـبا احتضار قبض روح می‌شوند ـ بیان فرموده است . ⁽³⁾موضوع

احتضار به لحاظ اهمیّت آن در حیات انسان ، در قرآن مجید و روایات معصومان مورد توجّه قرار گرفته که به مناسبت ، در اجزای این فصل از نوشتار عرضه شده است .

1 ـ 13. احتضار؛ تلفیف دنیا به آخرت

در قرآن مجید، واژه «ساق ؛ امر شدید» در مورد اوصاف برخی از مواقف عالم آخرت به کار رفته است .

(یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ سَاقٍ )؛ ⁽¹⁾

روزی که کار بر آنان سخت گردد.

(وَالْتَفَّتْ السَّاقُ بِالسَّاقِ )؛ ⁽²⁾

پایان شدّت دنیا به آغاز شدّت آخرت پیچیده می‌شود. ⁽³⁾

امام محمّد باقر (علیه السلام) فرمود :

والتفّت الساق بالساق : التفّت الدنیا بالاخرة ؛

دنیا به آخرت پیچیده می‌شود. ⁽⁴⁾

«لفَّ » یعنی «پیچید» ⁽⁵⁾. در نتیجه تلفیف یعنی «پیچیدن »، و لفِّ چیزی به چیزی ،

یعنی «چسباند» و «متّصل نمود».

تردیدی در این حقیقت قرآنی یعنی تلفیف امر دنیا به امر آخرت ـ اتّصال دنیا به آخرت ـ نیست . انسان ، زمانی که در آخرین ساعت از ساعات عمر و دنیایش قرار دارد، نخستین ساعت از ساعت‌های آخرت او آغاز می‌شود. پرده‌ها و حجاب‌ها کنار می‌رود، انسان بر عالم آخرت اشراف می‌یابد و اشخاص اخروی را می‌بیند و در این‌جا، بشارت و کرامت می‌یابد یا ـ همانند کافران و منافقان ـ از خواری و نقمت باخبر می‌شود. ⁽⁶⁾

2 ـ 13. سکرات موت

علّامه مجلسی نوشته است : سکرات موت یعنی سختی‌ها و ناملایمات مرگ و بیهوشی حاصل از آن که بر عقل چیره می‌گردد. ⁽¹⁾

خداوند متعال در قرآن مجید می‌فرماید :

(وَجَاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِکَ مَا کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ)؛ ⁽²⁾

سکره مرگ به حق آمد؛ این همان است که از آن می‌گریختی .

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) با بیان گویایی به ترسیم سکرات مرگ پرداخته است  :

سکرات مرگ ، و حسرت از دستِ دادن آنچه داشتند به آنها هجوم آورد. اعضای بدنشان سست گردید و در برابر آن رنگ خود را باختند، سپس کم‌کم مرگ در آنها نفوذ کرد.

آنگاه امیرمؤمنان (علیه السلام) به اندیشه‌های انسان محتضر در مورد گذراندن زندگی و ثروت‌اندوزی و پشیمانی وی اشاره می‌کند، و به از دست دادن پی در پی زبان ، گوش و چشم را یادآور می‌شود، و بیان می‌کند که چگونه چنگال مرگ تمام وجود انسان را فرا می‌گیرد. ⁽³⁾

نیز از آن حضرت نقل شده است  :

انّ للموت غمراتٍ هی افظعُ ان تستغرق بصفة او تَعتدِلَ علی عقول

أهلِ الدنیا؛ ⁽⁴⁾

برای مرگ سختی‌هایی است که ترسناک‌تر از آن است که توصیف شود یا با معیار عقل‌های دنیایی سنجیده شود.

از حضرت رضا (علیه السلام) روایت شده است که آن حضرت از سه موضع به‌عنوان وحشتناک‌ترین مواضع حیات انسان نامبرده است : لحظه تولّد؛ روزی که می‌میرد و در آن حال ، آخرت و اهل آن را می‌بینید؛ روزی که برانگیخته می‌شود و احکامی را می‌بیند که در دنیا ندیده بود. ⁽¹⁾

3 ـ 13. احتضار، جایگاه آگاهی از سرنوشت

احتضار یکی از مواقف آگاهی از سرنوشت است . در قرآن مجید آمده است  :

(کَلاَ سَیَعْلَمُونَ )؛ ⁽²⁾

نه ؛ به زودی خواهند دانست .

در تفسیر این آیه آمده است : قدر متیقّن از تحقّق این وعید و تهدید، موقف احتضار است . میّت بر حقایق اخروی اشراف می‌یابد و هر کسی ـ متناسب با عمل خویش در دنیا ـ از کرامات خداوند برای نیکوکاران و سطوت و خواری برای بدکاران و مجرمان آگاه خواهد گردید. مقام احتضار به ناگزیر یکی از مصادیق منطبق بر آیه است . این آگاهی در مواقف دیگر هم رخ خواهد نمود و نباید آیه را ویژه آن مواقف دانست . ⁽³⁾

همچنین خداوند متعال در آیه دیگر فرموده است  :

(فَلَوْلاَ إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ * وَأَنْتُمْ حِینَئِذٍ تَنظُرُونَ )؛ ⁽⁴⁾

پس چرا هنگامی که جان به گلوگاه می‌رسد و شما در این حال نظاره می‌کنید.

از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده است  :

زمانی که جان به گلوگاه می‌رسد، منزل او را در بهشت نشان می‌دهند. می‌گوید

مرا به دنیا بازگردانید تا خانواده‌ام را خبر کنم از آنچه دیده‌ام . به او گفته می‌شود: نمی‌توانی برگردی . ⁽¹⁾

4 ـ 13. وحشت محتضر از رویارویی با عوالم اخروی و فراق دوستان

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می‌فرماید :

کسی از شما که می‌میرد، حقایقی می‌بیند. اگر شما آن حقایق را می‌دیدید، وحشت می‌کردید و می‌ترسیدید، (سخنان حق ) را می‌شنیدید و اطاعت می‌کردید. ولی آنچه آنها دیدند، از شما پنهان است . امّا بزودی پرده‌ها کنار می‌رود (و شما نیز خواهید دید). ⁽²⁾

از سخنان امیرمؤمنان (علیه السلام) برمی‌آید که آگاهی از اسرار عوالم اخروی ، موجب

سلب آسایش روحی ، غلبه ترس و وحشت و گردن نهادن به طاعت پروردگار را

در پی دارد.

از حضرت امام حسن مجتبی (علیه السلام) روایت شده است  :

إِنّما أَبکی لخصلتین : لهول المُطَّلعِ وفراق الأَحبّة ؛ ⁽³⁾

برای دو چیز می‌گریم؛ ترس از روز قیامت (اشراف بر آخرت) و دوری از دوستان.

خداوند متعال در قرآن مجید حالت احتضار را این چنین بیان داشته است:

(کَلاَ إِذَا بَلَغَتْ التَّرَاقِیَ * وَقِیلَ مَنْ رَاقٍ * وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ )؛ ⁽⁴⁾

نه ، آنگاه که جان به گلوگاه رسد و گفته شود: آیا کسی هست که نجات دهد؟ به جدایی از دنیا یقین پیدا می‌کند.

امام محمّد باقر (علیه السلام) در مورد آیه (وَقِیلَ مَنْ رَاقٍ ) فرمود: آن زمانی که مرگ فرزند آدم فرا رسد گوید: طبیبی هست ؟ و در مورد آیه (وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ ) فرمود: یقین کرد به جدایی از دوستان . ⁽¹⁾

در برابر این سختی‌های جدایی ، برای مؤمنان الطاف و کرامت‌هایی درنظر گرفته شده است . حضرت صادق (علیه السلام) از امام سجّاد روایت کرده است  :

خداوند متعال زمانی که اجل کسی رسید، آن را به تأخیر نمی‌اندازد و در برابر کراهت مؤمن از مرگ ، دو گل ازبهشت برای وی می‌فرستد به نامهای «مسخیّه » و «منسیّه » که اوّلی موجب بی‌رغبتی مؤمن به مال دنیا و دومی فراموشی امر دنیا می‌شود. ⁽²⁾

5 ـ 13. چگونگی احتضار مؤمنان

به لحاظ جایگاه ارزشمند اهل ایمان در نزد خداوند متعال ، بنابر مستندات و متون دینی ، مؤمنان به هنگام احتضار و جان دادن ، مشمول الطاف و کرامت‌های الهی می‌گردند. در این جا اشاره‌ای کوتاه به بخشی از این متون شده است . خداوند متعال در قرآن می‌فرماید :

(یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِی إِلَی رَبِّکِ رَاضِیَةً مَرْضِیَّةً )؛ ⁽³⁾

ای نفس مطمئنه ، خشنود و پسندیده به سوی پروردگارت بازگرد.

این آیه در موقف احتضار و «معاینه آخرت » است . این امر و ندای خداوند، تشریف و تکریم به بازگشت مؤمن به سوی پروردگار خویش و دار کرامت است . ⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام) به سدیر فرمود :

مؤمن خروج روحش را احساس نمی‌کند و کلامش را به این آیات شریفه مستند فرمود. ⁽¹⁾

نیز در احادیث معصومان آمده است  :

فرشته مرگ با روی گشاده و چهره نورانی و زیبا با انسان مؤمن روبرو می‌شود. ⁽²⁾

مؤمن خروج روحش را احساس نمی‌کند. ⁽³⁾

ملک‌الموت به هنگام مرگ مؤمن در برابر وی همچون برده‌ای گوش به فرمان صاحب برده است . ⁽⁴⁾

مرگ نسبت به مؤمن ، همچون خوشبوترین عطری است که آن را می‌بوید و از بوی آن حالتی خواب‌آلود به وی دست می‌دهد به‌گونه‌ای که تمام رنج و دردش برطرف می‌شود و برای کافر همانند گزیدن افعی‌ها و نیش عقرب‌ها یا شدیدتر

از آن است . ⁽⁵⁾

با وجود شمول لطف و کرامت خداوندی برای مؤمنان ، احتضار همه افراد یکسان نیست . در حدیثی از امام جعفر صادق (علیه السلام) با اشاره به قبض روح مؤمن به بهترین صورت آمده است  :

پس مردم می‌گویند مرگ برای فلانی چقدر سخت بود. در حالی که طولانی شدن جان دادن آن مؤمن به جهت آسان نمودن ـ به صورت تدریجی و آرام آرام ـ قبض روح اوست. ⁽⁶⁾

در حدیثی دیگر از امام جعفر صادق (علیه السلام) نقل شده است  :

راحت جان دادنِ مؤمن ، پاداش عاجل اوست . و سخت جان دادنش برای پاک کردن وی از گناهان است تا پاک و پاکیزه وارد آخرت شود و مستحقّ ثواب ابدی گردد، زیرا برای رسیدن به این پاداش مانعی جز گناهانش

وجود ندارد. ⁽¹⁾

6 ـ 13. چگونگی احتضار کافران

کافران و فاجران ـ به دلیل پشت کردن به حقیقت و عمل و اعتقاد نادرست ـ مورد خشم و غضب خداوند متعال هستند. از این‌رو در مراحل مختلف حیات ، با سطوت و عذاب الهی مواجهند و یکی از این مواقف ، حالت احتضار است .

خداوند بزرگ در قرآن مجید می‌فرماید :

(وَلَوْ تَرَی إذ الظَّالِمُونَ فِی غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلاَئِکَةُ بَاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنفُسَکُمْ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا کُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ غَیْرَ الْحَقِّ وَکُنتُمْ عَنْ آیَاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ )؛ ⁽²⁾

و اگر ببینی آنگاه که این ستمکاران در کام سختی‌های مرگ درافتند، و فرشتگان دست‌های خود را گشوده (گویند): جان‌های خویش را برآرید که امروز به عذاب خواری و زبونی جزا داده می‌شوید. به کیفر آن سخنانی که ناروا به خدا نسبت می‌دادید و از قبول آیات او گردن‌فرازی می‌نمودید.

طبرسی از مفسّران بزرگ شیعه در تفسیر این آیه ازجمله آورده است : فرشتگان ، دستهای خود را بر عذاب ـ کافران ـ گشودند. ⁽³⁾

نیز در تفسیر آیه شریفه «التفّت الساق بالساق » ـ که پیشتر در این بخش به آن اشاره

شد ـ گفته شده است : این آیه اشاره به احوال محتضر کافر است که روح وی به سختی قبض خواهدشد و دچار شداید دیگر هم خواهدشد. ⁽¹⁾در این راستا از پیامبر گرامی

اسلام روایت شده است  :

اِنَّ ملک‌الموت إذا نزل لیقبض روح الفاجر نزل معه بسفّودٍ من نار فینزع روحه به فتصیح جهنّم ؛ ⁽²⁾

هنگامی که ملک‌الموت برای قبض روح فاجر فرود می‌آید، با او سیخ‌های آتشین فرود می‌آید. با آن روح فاجر را می‌کَنَد، آنگاه جهنّم فریاد برمی‌آورد.

حضرت صادق (علیه السلام) در مورد جان کندن کافران فرموده است  :

راحت جان دادن کافر، پاداش کارهای نیک او در دنیا است تا وارد

آخرت شود. در حالی که برای او چیزی جز موجب عذاب نیست . و سخت جان دادن کافر در این‌جا، آغاز عذاب خداوندی برای اوست پس از اتمام پاداش کارهای نیکش . و همه اینها بیانگر آن است که خداوند، عادل است وستم نمی‌کند. ⁽³⁾

7 ـ 13. رؤیت پیامبر اسلام و ائمه (علیهم السلام) و فرشتگان توسط محتضر

روایات فراوانی بیان‌گر آن است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) و حضرت فاطمه (علیها السلام) و امامان معصوم (علیهم السلام) بلکه فرشتگان بزرگوار، بر بالین کسی که درحال جان کندن است ، جمع می‌شوند. محتضر، اگر از مؤمنان و شیعیان باشد، مورد عنایت و لطف آنان واقع می‌شود و به فرشته مرگ رعایت حال او را سفارش می‌کنند. امّا حضور آنان بر بالین کافر و معاند، موجب زیادی درد و رنج او می‌شود. ⁽⁴⁾

سیّداسماعیل نوری طبرسی ؛ از متکلّمان شیعی با تأکید بر کثرت روایات حضور امیرمؤمنان (علیه السلام) بر بالین محتضر نوشته‌است  :

روایات کثیری ویژه حضور امیرمؤمنان (علیه السلام) در نزد هر محتضری چه مؤمن چه منافق وجود دارد. حضور آن بزرگوار برای مؤمن نعمت و راحت است و برای غیر مؤمن عذاب و نقمت است. ⁽¹⁾

شیخ مفید متکلّم مشهور شیعه نوشته است  :

امامیّه اجماع نموده‌اند بر اعتقاد به این حقیقت که محتضر، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) وامیرمؤمنان (علیه السلام) را به هنگام مرگ می‌بیند. اخبار متواتر امامان راستین بر آن رسیده است و سخن امیرمؤمنان (علیه السلام) به حارث همدانی در این موضوع آمده است : هر که می‌میرد ـ خواه مؤمن باشد یا منافق ـ مرا رو در رو می‌بیند...! ⁽²⁾

خداوند متعال در قرآن مجید فرموده است  :

(الَّذِینَ آمَنُوا وَکَانُوا یَتَّقُونَ * لَهُمُ الْبُشْرَی فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَفِی الآخِرَةِ لاَ تَبْدِیلَ لِکَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ )؛ ⁽³⁾

همانان که ایمان آورده و پرهیزگاری ورزیده اند، در زندگانی دنیا و در آخرت ، مژده برای آنان است ، کلمات خدا را دگرگونی نیست . این همان کامیابی بزرگ است .

(إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمْ الْمَلاَئِکَةُ أَلاَّ تَخَافُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ )؛ ⁽⁴⁾

کسانی که گفتند پروردگار ما خداست ، سپس پایداری کردند، فرشتگان بر آنان فرود آیند که بیم مدارید و اندوه نخورید، و مژده باد شما را به بهشتی که وعده یافته بودید.

در تفسیر دو آیه نخست (سوره یونس )، روایات زیادی آمده است که جایگاه این بشارت در موقف احتضار است . رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و امیرمؤمنان (علیه السلام)، نزد محتضر حاضر می‌شوند و او را بشارتی می‌دهند که موجب روشنایی چشمش گردد. در تفسیر آیه دوم (سوره فصّلت ) عدّه‌ای از روایات بیان‌گر نزول ملائکه در موقف احتضار است . در روایتی از امام محمّد باقر (علیه السلام) موقف نزول فرشتگان به هنگام مرگ و روز قیامت ذکر شده است . ⁽¹⁾

14. مرگ

اشاره

یکی از فرازهای حسّاس و خطرناک انسان ، مرگ است . میراندن ، از افعال خداوند متعال است چنانکه در قرآن مجید آمده است  :

(الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ )؛ ⁽¹⁾

آن کسی که مرگ و حیات را آفرید.

امام محمّدباقر (علیه السلام) فرمود :

الموت و الحیوة خلقان من خلق الله؛ ⁽²⁾

مرگ و زندگی دو آفریده از آفریدگان خداوندند.

موت و حیات ، دو حقیقت متضادّ از مخلوقات پروردگارند که مبتنی بر حکمت و مصلحت پدید آمده‌اند. شیخ مفید عالم بزرگ شیعی نیز با اشاره به این دو حقیقت متضاد، مرگ را از افعال الهی برشمرده که از دست کسی جز خدا برساخته نیست . ⁽³⁾

مرگ بنا بر مشیّت و خواست خداوند متعال ، نعمت گرانبهای حیات و زندگی را از

انسان سلب می‌کند، و زندگی این جهانی و آمال و آرزوهای وی را به پایان می‌رساند. از آن پس سفر پر فراز و نشیب آخرت با ورود به عالم برزخ آغاز می‌شود و تا روز قیامت تداوم می‌یابد. امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرموده است  :

الموت باب الاخرة ؛ ⁽¹⁾

مرگ دروازه آخرت است .

و مابین احدکم و بین الجنّة والنار الّا الموت أن ینزل به ؛ ⁽²⁾

فاصله میان هر کدام از شما با بهشت یا دوزخ ، بیش از فرا رسیدن مرگ نیست .

1 ـ 14. ماهیّت مرگ

در شناخت انسان گفته شد که حقیقت انسان ، متشکل از روح و بدن است. هیچ یک از روح و بدن تنها انسان نیستند، بلکه هرکدام جزئی از آن می‌باشند. نیز گفته شد خداوند متعال با نظر لطف خود، روح‌ها را در بدن خاصّ خویش قرار داد و آن دو را باهم جمع و ترکیب نمود. ترکیب میان آن دو، ترکیب صناعی انضمامی است یعنی روح به آن بدن تعلّق و احاطه دارد، نه این‌که با آن درآمیخته باشد. امّا با جداییِ روح از بدن انسان ، مرگ وی فرا می‌رسد. ⁽³⁾

تبیین شایسته حقیقت مرگ ، نیازمند بررسی آیات و روایات در این زمینه است . از نظر آیات و روایات اهل بیت (علیهم السلام) معنای مرگ ، ارتباط نزدیکی با خواب دارد. مرگ و خواب در یک مسأله باهم مشترک دانسته شده‌اند و آن خروج روح از بدن در هر دو حالت است . ⁽⁴⁾خداوند می‌فرماید :

(اللَّهُ یَتَوَفَّی الأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَالَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضَی

عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَیُرْسِلُ الأُخْرَی إِلَی أَجَلٍ مُسَمًّی )؛ ⁽¹⁾

خداوند، ارواح را به هنگام مرگ قبض می‌کند و ارواحی را که نمرده‌اند نیز به هنگام خواب می‌گیرد؛ سپس ارواح کسانی که فرمان مرگشان صادر کرده نگه می‌دارد و ارواح دیگری را بازمی گرداند تا سرآمدی معین .

مطابق کلام الهی ، در مرگ و خواب ، روح از بدن خارج می‌شود. روحی که در خواب از بدن شخصی خارج می‌شود، اگر قضای الهی بر مردن وی جاری شده باشد، نگه داشته می‌شود و گرنه رها می‌شود.

2 ـ 14. مرگ ، سرنوشتی گریزناپذیر

در آموزه‌های اسلامی ، مرگ ، سرنوشت محتوم همه انسانهاست و پایان زندگی انسان ، با مرگ وی فرا می‌رسد. افزون بر انسانها آفریدگان دیگر نیز خواهند مرد. علّامه مجلسی در شرح اعتقادات دینی نوشته است : باید اقرار کرد که برای هر زنده‌ای جز خداوند متعال ، مرگ می‌باشد. ⁽²⁾قرآن کریم در موارد متعدّدی مسأله مرگ را مطرح کرده است .

(کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ )؛ ⁽³⁾

هر کسی مرگ را می‌چشد.

(إِنَّکَ مَیِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَیِّتُونَ )؛ ⁽⁴⁾

قطعاً تو می‌میری و آنها نیز خواهندمرد.

(أَیْنَمَا تَکُونُوا یُدْرِککُّمُ الْمَوْتُ وَلَوْ کُنتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ )؛ ⁽⁵⁾

هرجا باشید مرگ شما را در می‌یابد، هر چند در برج‌های محکم باشید.

از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) روایت شده است  :

الموت یأتی علی کلّ حی ؛ ⁽¹⁾

مرگ ، تمام زندگان را درخواهد یافت .

غایة الحیاةِ الموت ؛ ⁽²⁾

نهایت زندگی مرگ است .

و بالموت تختم الدنیا؛ ⁽³⁾

با مرگ دنیا پایان می‌یابد.

نیز امیرمؤمنان (علیه السلام) در نامه‌ای به محمّدبن ابی‌بکر نوشته است  :

و انتم طرداء الموت ، إن اقمتم له اخذکم ، و أن فررتم منه ادرککم ، و هو الزم لکم من ظلّکم . الموت معقود بنواصیکم ؛ ⁽⁴⁾

شما تبعیدشدگان مرگید! اگر بایستید دستگیرتان خواهد کرد، و اگر از آن بگریزید، به شما خواهد رسید. مرگ با شما همراه‌تر از سایه شما است و در پیشانی شما مهر مرگ زده شده است .

سالار شهیدان امام حسین (علیه السلام) در شب عاشورا به خواهر گرامیش حضرت زینب  (علیها السلام) فرمود :

و اعلمی أنّ اهل الارض یموتون و أهل السماء لایبقون و أنّ کلّ شیءٍ هالک إلّا وجه الله تعالی ؛ ⁽⁵⁾

بدان که اهل زمین خواهند مرد و اهل آسمان نیز باقی نمی‌مانند. و همه چیز جز وجه خدای تعالی از بین خواهد رفت .

3 ـ 14. اجل محتوم و اجل موقوف

چشیدن انسان‌ها از مرگ محتوم و گریزناپذیر که تحت امر و فرمان خالق قادر است ، از سوی آن ذات مقدّس به دو گونه تحقّق می‌یابد: أجل محتوم و أجل موقوف . از حضرت صادق (علیه السلام) درباره آیه (ثُمَّ قَضَی أَجَلاً وَأَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ ) ⁽¹⁾پرسیدند. آن

حضرت فرمود :

هما أجلان : أجل موقوف یصنع الله ما یشاء و أجل محتوم ؛ ⁽²⁾

دو اجل است : اجلی موقوف (نامتعیّن ) خداوند درباره آن هرچه می‌خواهد انجام می‌دهد. و دیگری اجل حتمی است .

به دو گونه اجل ، اجل مسمّا و غیرمسمّا نیز گفته می‌شود. أجل مسمّا آن است که خداوند متعال ، حدود آن را مطابق با واقع تعیین کرده و آن را به حاملین علم القا نموده‌است . و اجل غیرمسمّا آن است که پس از تعلّق قضای الهی بر چیزی ، تاکنون معین نشده و موقوف و درحال انتظار است . ⁽³⁾خداوند متعال در قرآن می‌فرماید :

(إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلاَ یَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ یَسْتَقْدِمُونَ )؛ ⁽⁴⁾

آنگاه که اجلشان فرا رسد پس نه ساعتی (از آن ) تأخیر کنند و نه پیشی گیرند.

حضرت صادق (علیه السلام) اجل در این آیه را اجل مسمّا خوانده و فرمود :

این همان اجل است که در شب قدر به ملک‌الموت خوانده می‌شود...

اجل غیرمسمّا اجلی است بسته به مشیّت الهی ؛ اگر خواست آن را پیش یا

پس می‌اندازد. ⁽⁵⁾

حضرت امام محمّد باقر (علیه السلام) در مورد مرگ فرموده است  :

هو النوم الذی یأتیکم کلّ لیلة إلّا إنّه طویلٌ مدّته لا یُنْتَبَهُ منه إلّا یوم القیامة ؛ ⁽¹⁾

مرگ همان خواب است که هر شب شما را فرا می‌گیرد جز این که مدّت آن طولانی است . کسی از آن بیدار نمی‌شود جز در قیامت .

پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) هر گاه از خواب بیدار می‌شد، می‌فرمود :

الحمدلله الذی احیانی بعد ما اماتنی و الیه النشور؛ ⁽²⁾

ستایش خداوند را که زنده کرد مرا پس از آن که میراند و بازگشت به سوی اوست .

آن حضرت در روایتی دیگر، خواب و بیداری را به مردن و زنده شدن تشبیه کرده است . ⁽³⁾می‌توان گفت : خواب و مرگ هر دو یک حقیقت‌اند و بیداری و برخاستن از

هر دو وجود دارد. ⁽⁴⁾

4 ـ 14. مرگ ، پایان آزمون بزرگ

برای انتخاب راه درست یا نادرست ، فرصت محدود است . تا وقتی که انسان از حیات دنیوی بهره‌مند است می‌تواند از این موهبت و فرصت استفاده کند. مرگ ، پایان آزمون بزرگ و رقم خوردن سرنوشت محتوم شقاوت یا سعادت برای انسان است . خداوند متعال در قرآن مجید می‌فرماید :

توبه برای کسانی نیست که کافر بمیرند. ⁽⁵⁾

5 ـ 14. پرونده اعمال با مرگ بسته نمی‌شود

مرگ پایان آزمون بزرگ و پایان عمل است . امّا چون چگونگی اعمال متفاوت است ، این قانون استثنا و تبصره دارد و باید گفت : آثار برخی اعمال ، تا پس از مرگ نیز تداوم دارد. از این رو، پرونده اعمال اشخاص بر این نوع اعمال ، پس از مرگ هم باز است . همانند ترویج سنن خوب یا بد، بناهای خیر یا اعمال شرورانه و غصب و ستم و یا حبس بی‌گناهان که ثواب و عقاب آن ، پس از مرگ نیز به عمل کننده آن می‌رسد. خداوند متعال در قرآن مجید می‌فرماید:

(إِنَّا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتَی وَنَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ )؛ ⁽¹⁾

این ماییم که مردگان را زنده می‌کنیم و آنچه را پیش فرستادند و آثار آنها

را می‌نویسیم .

«وَنَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا» شامل اعمال خوب و بدی است که از پیش فرستاده شده است . «و آثارهم» آثار برجای مانده از اعمال نیک و بد پس از مرگ است . ⁽²⁾

همچنین در تفسیر آیه شریفه (عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ ) ⁽³⁾ـ آنگاه است که هر

کسی بداند آنچه را که پیش فرستاده و پس از خود روانه داشته است ـ آورده‌اند: آگاهی انسان از اعمال پیش و پس ، شامل مطلق اعمال وی در پیش و پس از مرگ است . یعنی تقدّم و تأخّر دربرگیرنده اعمال پیش از مرگ که به صورت ترتیبی به‌جای آمده‌است . و هم دربرگیرنده آثار برجای مانده از اعمال پیشین و پس از مرگ است . و در حقیقت ، تقدّم و تأخر اعمال نسبت به مرگ سنجیده نمی‌شود. امّا آیه شریفه «وَنَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ» صریح و روشن در سنجشِ پیش و پسِ اعمال نسبت به مرگ است . ⁽⁴⁾

6 ـ 14. پند گرفتن از مرگ

موضوع مرگ ، افزون بر یک حقیقت غیرقابل انکار از سوی دارندگان باورهای مختلف ، یکی از مهمترین فرازهای پند گرفتن انسان‌هاست و مهمّترین هشدار

برای کسانی است که در صدد زیاده‌روی در بهره‌مندی از امکانات زندگی هستند. طبرسی مفسّر شهیر شیعی ذیل آیه (خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ ) ⁽¹⁾ـهمان که مرگ و

زندگی را پدید آورد تا شما را بیازماید.ـ یکی از حکمت‌های آفرینش مرگ را پندآموزی از آن دانسته است . ⁽²⁾

پیامبر بزرگ اسلام (صلی الله علیه و آله) فراوان به اصحاب خویش یادآوری مرگ را توصیه می‌کرد و می‌فرمود :

اکثروا ذکر الموت فإنّه هادم اللّذات ، حائل بینکم و بین الشهوات ؛ ⁽³⁾

فراوان یاد مرگ نمایید که از بین برنده لذّت‌ها و جلوگیرنده میان شما و شهوات است .

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرمود :

عجبتُ لمن نسَی الموت و هو یری الموتی ؛ ⁽⁴⁾

در شگفتم از آن کس که مرگ را از یاد برد، با این که مردگان را می‌بیند.

7 ـ 14. رویکردهای متفاوت نسبت به مرگ

یکی از مهمترین نگرانی‌های بشر، روبرو شدن با مرگ است . خداوند متعال در قرآن کریم با اشاره به این حقیقت ، مرگ را گریزناپذیر می‌داند.

(قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاَقِیکُمْ )؛ ⁽¹⁾

بگو: مرگی که از آن می‌گریزید، قطعآ دیدارکننده شما خواهد بود.

در بررسی رویکردهای مختلف نسبت به مرگ ، می‌توان دیدگاههای مختلفی دید. عدّه‌ای که گرایشهای الحادی دارند، جز به دنیا و زندگی آن نمی‌اندیشند. مرگ در دیدگاه آنان ، پایان آمال و آرزوهاست . بدین روی ، از موضوع مرگ ، وحشت فوق‌العاده‌ای دارند.

در برابر آنان گروه ، ایمان‌آورندگان به دین و جهان آخرتند که رویکرد آنان به مرگ ، با گروه نخست تفاوت دارد. امّا این گروه خود به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند: دسته‌ای در اوج معرفت و علم و عمل هستند و هیچ ترسی از مرگ ندارند. امیرمؤمنان علی (علیه السلام) موضع خویش را نسبت به مرگ ، این چنین اعلام می‌دارد :

والله لابن ابی طالب آنس بالموت من الطفل بثدی اُمّه ؛ ⁽²⁾

به خدا سوگند، علاقه پسر ابوطالب به مرگ ، بیشتر از علاقه طفل به پستان مادر است .

گزارش تاریخی گفتگوهای سالار شهیدان امام حسین (علیه السلام) و خاندان مطهّر واصحاب گرامیش در وقایع عاشورا، نمونه‌های روشنی از عدم هراس و بی‌اعتنایی به مرگ است . گروه دیگری از مردم با ایمان ، فاقد شناخت صحیح از مرگند. بدین‌رو، از مرگ در هراسند. به امام نهم حضرت جواد (علیه السلام) گفته شد: برای چه این مسلمانان مرگ را ناخوش می‌شمارند؟ فرمود :

برای این که به آن جهل دارند. و اگر بدان آگاهی داشتند و از اولیای الهی بودند آن را دوست می‌داشتند و می‌دانستند که آخرت برای آنان بهتر از دنیا است . ⁽³⁾

در این راستا روایت شده است که امام دهم حضرت هادی (علیه السلام) نزد مریضی از اصحابش

وارد شد که می‌گریست و از ترس مرگ بی‌تابی می‌کرد. امام (علیه السلام) به او فرمود: ای بنده خدا! از مرگ می‌ترسی ، چون آن را نمی‌شناسی . سپس امام (علیه السلام) مرگ را به حمّامی تشبیه کرد که انسان با شست‌وشو در آن ، آلودگی‌های آزار دهنده و تشدید شده چرک و بدبویی بدنش و زخم و خارش‌های پدیدآمده در آن را برطرف نماید. ⁽¹⁾

برخی دیگر نیز به خاطر عملکرد ناصواب و طغیان و معصیت ، از روبرو شدن با مرگ در هراس و وحشتند. مردی از امام حسن مجتبی (علیه السلام) پرسید: برای چه ما مرگ را ناخوش می‌داریم و دوست نداریم . حضرت در پاسخ فرمود :

إنّکم أخربتم آخرتکم و عمّرتم دنیاکم ، فأنتم تکرهون النقلة من العمران إلی الخراب ؛ ⁽²⁾

زیرا شما آخرت‌تان را ویران ساخته‌اید و دنیایتان را آباد کرده‌اید، پس خوش ندارید که از آبادانی به ویرانی جابجا شوید.

مشابه این گفتگو از ابوذر صحابی بزرگ پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز نقل شده است . ⁽³⁾

8 ـ 14. آمادگی برای مرگ

مرگ ، سفری طولانی و با راههای پرخطر است ؛ و عبور سالم از آن ، بدون آمادگی و تجهیزات غیرممکن است و غفلت و تسامح در این زمینه : موجب بدبختی انسان می‌شود. امیرمؤمنان (علیه السلام) پیشوای برحق و دلسوز انسان ، بکرات خطرات این راه را هشدار داده و توصیه به آمادگی نموده است . از جمله فرموده است  :

استعدّوا للموت فقد اَظَلَّکُم ، ⁽⁴⁾

برای مرگ آماده شوید که بر شما سایه افکنده است .

9 ـ 14. مرگ خوش فرجام و مرگ بدفرجام

بنابر نصوص صریح آیات قرآنی و احادیث معصومان (علیهم السلام)، عقیده درست و انتخاب مذهب حق ، سرنوشت‌ساز و تعیین‌کننده فرجام انسانهاست . از این‌رو اعتقاد به دین اسلام و مذهب حقّه جعفری و ولایت امیرمؤمنان و اهل بیت (علیهم السلام) عامل خوش فرجامی در پایان حیات دنیوی انسان است . در قرآن کریم آمده است  :

(وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنْ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ )؛ ⁽¹⁾

اگر در راه خدا کشته شوید یا بمیرید، البتّه آمرزش و رحمتی از سوی خدا (که به شما می‌رسد) بهتر است از آنچه گرد می‌آورند.

در تأویل این آیه شریفه از امام محمّد باقر (علیه السلام) نقل شده است که فرمود :

سبیل الله، علی (علیه السلام) و ذریّه اوست . و هر کس به ولایت آن حضرت کشته شود، فی سبیل الله کشته شده است . و هر کس به ولایت آن حضرت بمیرد، فی سبیل الله مرده است. ⁽²⁾

ولایت امیرمؤمنان علی (علیه السلام) و ولایت ذریّه آن حضرت از اعظم خیرات و از افضل مصادیق آیه شریفه است . ⁽³⁾در روایتی از پیامبر بزرگ اسلام (صلی الله علیه و آله) آمده است  :

من مات علی حب آل محمّد مات شهیدا؛ ⁽⁴⁾

هر کس با دوستی آل محمّد بمیرد، شهید مرده است .

در روایات دیگری ، از مردن بر عقیده دوستی آل‌محمّد :، با اوصاف ارجمندی

همانند آمرزیده شده ؛ تائب ، بشارت یافتن از سوی ملک‌الموت برای بهشت یاد شده است . ⁽¹⁾در برابر آنها کسانی که دشمنی به آل‌محمّد دارند، در شمار کافران محشور

خواهند شد و هرگز بوی بهشت را استشمام نخواهند کرد. ⁽²⁾

مرگ آغاز شقاوت و تیره‌بختی برای بدکرداران است . امّا بنابر آنچه از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) روایت شده است  :

مرگ برترین هدیه برای مؤمن و راحتی سعدا و نیک‌بختان است . ⁽³⁾

10 ـ 14. چشانندگان مرگ

خداوند متعال ، مالک مطلق و خالق همه چیز است . برخی از امور در جهان ، از افعال مستقیم آن ذات مقدّس است و بعضی دیگر به واسطه «مدبّران امور» انجام می‌پذیرد. آنان فرشتگانی هستند که خداوند متعال آفریده و معصوم هستند و به امر خداوند متعال و اذن او، به تدبیر امور می‌پردازند. از میان این گروه ستاننده ارواح ، فرشته مرگ حضرت عزرائیل است که یارانی دارد ⁽⁴⁾و در صحیفه سجّادیّه به هنگام

درود بر حاملان عرش و ملائکه ، با نام «ملک‌الموت و یارانش » یاد شده است . ⁽⁵⁾

در آیات قرآنی ، در جایی قبض روح به ملک‌الموت منسوب است و در جای دیگر، این فعل به خداوند نسبت داده شده است  :

(قُلْ یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ )؛ ⁽⁶⁾

بگو: فرشته مرگ که بر شما گمارده شده است ، روح شما را می‌گیرد.

(اللَّهُ یَتَوَفَّی الأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهَا)؛ ⁽¹⁾

خداوند روح‌ها را در هنگام مرگشان می‌گیرد.

قبض ارواح به دست فرشته مرگ ، به امر و اذن خداوند است . و فرشتگان هر

آنچه را به آن دستور یافته‌اند انجام می‌دهند و معصومند. صحیح و جایز است که اعمالشان منسوب به خودشان شود، همان گونه که رواست که افعالشان به خدا منسوب گردد. ⁽²⁾

15. انسان و حیات اخروی

اشاره

مهمّترین بخش نظام حیات انسان را «حیات اخروی » تشکیل می‌دهد. این مهمّ به لحاظ جایگاه و ارزش حیات اخروی است ؛ چون برمبنای اعتقاد دینی ، حیات دنیوی فانی و زایل شونده است ، اما حیات اخروی باقی و پایدار است . خداوند متعال در آیات متعدّدی ، از خلود و جاودانگیِ نعمت‌های بهشت و عذاب‌های جهنّم خبر داده و زندگی حقیقی را زندگی آخرت دانسته است .

(إِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوَانُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ )، ⁽¹⁾

به راستی سرای آخرت است که زندگانی حقیقی است ، اگر می‌دانستند.

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) از آخرت با این اوصاف یاد کرده است : دارالاقامة، سرای جاودانی ، ⁽²⁾دار قرار، ⁽³⁾جایگاه ماندگاری ، ایّام بقاء، ⁽⁴⁾روزگار باقی . نیز آن حضرت ،

آخرت را غایت خلقت انسان ، بیان کرده است  :

إِنّک مخلوق للاخرة فاعمل لها؛ ⁽⁵⁾

تو برای آخرت آفریده شده‌ای پس برای آن کار کن .

1 ـ 15. گستره جهان آخرت

جهان آخرت گستره وسیعی دارد. امیرمؤمنان (علیه السلام) مرگ را دروازه آخرت ⁽¹⁾جدایی

از سرای فانی و کوچیدن به سرای باقی ، ⁽²⁾و سر آغاز عدالت آخرت می‌داند. ⁽³⁾

این سخن بیان‌گر آن است که اِعمال عدل الهی ، از مرگ آغاز می‌شود و مرگ در قلمرو جهان آخرت به شمار می‌رود.

تمام آنچه در برابر دنیا قرار دارد، آخرت نامیده می‌شود. آخرت از بزرگترین مصادیق غیب است . آخرت و دنیا همانند غیب و شهودند. تمامی عوالم بعد از این جهان و آنچه از حقایق و موجودات در آنها هست ، مشمول عالم آخرت است ، یعنی برزخ و تک تک مواقفی که به «عرض اکبر» یعنی موقف حساب در قیامت ختم می‌شود، و پس از آن عوالم بهشت و جهنّم و استقرار اهل آنها در آن عوالم ، همگی در شمار جهان آخرتند. ⁽⁴⁾در نتیجه ، قبر نخستین منزل از منازل آخرت است . ⁽⁵⁾به این

سخن ، در روایتی از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) تصریح شده است . ⁽⁶⁾

در این جا توجّه به دو نکته ضروری است  :

نخست آن که مواقف آغازین آخرت ، با مواقف بعدی آن تفاوت دارد. و وجود برخی ویژگیهای دنیایی در آن ؛ نفی‌کننده آخرتی بودن آن نیست .

حالت احتضار نقطه پایانی حیات دنیوی و آغاز حیات اخروی است . همچنان که قبر ـ با وجود قرار گرفتن در دنیا ـ در شمار نخستین منزل آخرت است . ⁽⁷⁾

نکته دوم : موقف «قیامت » معادل آخرت نیست ، بلکه آخرت اعم از قیامت است و قیامت یکی از مواقف آن است . همچنان که برزخ ، بهشت و جهنّم ، از دیگر مواقف آخرت هستند.

2 ـ 15. سنجش دنیا و آخرت

پیشتر گفته شد که خلقت دنیا و آخرت ، همگی از «ماء بسیط» و مادّی است ، و مادّی بودن حقیقت عالم آخرت ، از بدیهیّات و قطعیّات قرآن مجید و روایات معصومان (علیهم السلام) است .

دنیا نشانه‌ای از آخرت و آخرت نشانه‌ای از دنیاست ، اما این دو، یکی نیستند. یکی از تفاوت‌های دنیا و آخرت در این است که با وجود مادّی بودن هر دو، مادّه آخرتی از تأثیری شدیدتر و نیرومندتر از دنیا برخوردار است . ⁽¹⁾و در برخی از

روایات به این موضوع اشاره شده است .

نیز، از مهمّترین تفاوت‌های نظام آفرینش دنیا و آخرت ، خالص‌تر بودن موادّ آخرتی است . در روایات اهل بیت (علیهم السلام) مادّه آفرینش ابدان شیعیان از مادّه «علّیّین »، وکافران و دشمنان اهل بیت (علیهم السلام) از «سجّین » است . اما در عالم دنیا، در هر دو گروه ناخالصی‌هایی از سجّین و علّیّین هست . یعنی در ابدان نیکان ، مخلوطی از سجّین ودر ابدان بدان ، مخلوطی از علّیّین وجود دارد. همین اختلاط موجب بروز برخی رفتارهای ناشایست در میان خوبان و بالعکس برخی از خصلت‌های نیکو در میان بدان شده است . در آخرت ، ناخالصی سجّینی از ابدان مؤمنان زدوده خواهد شد

و به صورت علّیّین خالص ، ارواح به آنان تعلّق گرفته و به زیباترین صورت تجدید حیات خواهند گردید؛ همان گونه مواد علّیّینی از ابدان بدان سلب خواهد شد، لذا ارواح به ابدان سجّینی خالص آنان تعلّق گرفته و به زشت‌ترین صورت تجدید حیات

خواهند گردید؛ چون مادّه بهشت و بهشتیان از «علّیّین » و دوزخ و دوزخیان از «سجّین » است . ⁽¹⁾

گفته شده است : علّیّین و سجّین به جهت اطاعت و عصیان ، درجات و مراتب مختلف دارند. روح و بدن کافر، از «طینت سجّین » خلق شده و ارواح و ابدان پیامبران و ائمه و مؤمنان ، از مراتب مختلف طینت علّیّین آفریده شده‌اند. مادّه خلقت ارواح در اصل با ابدان در جوهر اصلی یعنی «ماء بسیط » و منشأ علّیّین و سجّیین اشتراک دارند، ولی از نظر عوارض با هم متفاوتند. ⁽²⁾

3 ـ 15. ظهور کامل مالکیّت الهی در آخرت

تردیدی نیست که خداوند متعال ، مالک مطلق دنیا و آخرت در تمامی ابعاد است و مالکیّت اشخاص و افراد در دنیا نیز در طول مالکیّت الهی و به تملیک آن وجود مقدّس است . در جهان آخرت ، ظهور مالکیّت الهی تمام و کمال خواهد بود و آگاهی‌ها چنان روشن خواهد بود که کسی را مجال انکار و عناد نباشد. پرده‌ها کنار خواهد رفت و جبابره و فراعنه ذلیل خواهند شد، ⁽³⁾چنانچه خداوند بزرگ می‌فرماید :

(وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ )؛ ⁽⁴⁾

و چهره‌ها برای آن (خدای ) زنده پاینده ، خضوع می‌کنند.

(مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ )، ⁽⁵⁾

(خداوند) صاحب روز جزا (است ).

(یَوْمَ لاَ تَمْلِکُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَیْئًا وَالأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ )؛ ⁽¹⁾

روزی که کسی برای کسی هیچ اختیاری ندارد؛ و در آن روز، فرمان از آنِ خدا است .

خداوند، مالک تمام ایّام است . و در روز قیامت این مالکیّت ، تجلّی و ظهور تامّ خواهد یافت . ⁽²⁾

16. عالم برزخ

اشاره

برزخ در لغت به حایل و مانع میان دو چیز گفته می‌شود. ⁽¹⁾اما در اصطلاح علوم کلامی و

اعتقادی ، فاصله‌ای میان دنیا و آخرت ، از زمان مرگ تا قیامت است . انسان با مردن وارد عالم برزخ می‌شود. ⁽²⁾زندگی برزخی زندگی موقّت است که به پایان می‌رسد. در میان مسلمانان،

سخنی در انکار عالم برزخ گفته نشده است ، بلکه از عقائد مسلّم دین اسلام به شمار می‌رود. ⁽³⁾

در قرآن مجید آیات زیادی بیان‌گر وجود عالم برزخ است . از جمله آمده است  :

(وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ )؛ ⁽⁴⁾

و فرارویشان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند.

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) با اشاره به مرگ پیشینیان فرموده است :

سلکوا فی بطون البرزخ سبیلا؛ ⁽⁵⁾

راهی در درون عالم برزخ پیش گرفتند و رفتند.

در روایاتی از معصومان (علیهم السلام) واژه «قبر» معادل عالم برزخ دانسته شده است . ⁽¹⁾

امام سجّاد (علیه السلام) در برابر پرسشی درباره برزخ ؛ قبر را از هنگام مرگ تا روز قیامت ، برزخ می‌داند. ⁽²⁾

در برخی از متون کلامی سده‌های نخستین و میانی اسلامی نیز، به جای کاربرد واژه برزخ ، از «مسأله قبر» استفاده شده است . چنانکه در اعتقادات شیخ صدوق و حاشیه شیخ مفید بر آن و سخنان علّامه حلّی ، از اعتقاد به حقّانیّت «مسأله قبر» سخن به میان آمده است . ⁽³⁾

مسائل مهمّی در عالم برزخ مطرح می‌شود، از جمله : سؤال قبر، فشار قبر، بهشت و دوزخ برزخی ، عوامل مؤثّر در آلام برزخی و یا رفع آن و ارتباط عالم برزخ با دنیا.

1 ـ 16. سؤال قبر

اشاره

یکی از عقاید مسلّم و قطعی اسلامی ، سؤال قبر است . از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت شده است  :

من أَنکر ثلاثة اشیاءَ فلیس من شیعتنا: المعراج و المساءَلَة فی القبر والشفاعة ، ⁽⁴⁾

هر کس سه چیز را انکار کند، از شیعیان ما نیست : معراج ، سؤال قبر و شفاعت .

علّامه مجلسی می‌گوید: بدان که اجماعیِ مسلمانان است که در قبر سؤال می‌باشد و روح را برای سؤال به بدن بر می‌گردانند بلکه از ضروریات دین اسلام است و منکرش کافر است . ⁽⁵⁾

شیخ صدوق اعتقاد به سوال قبر را حق و گریزناپذیر دانسته و نوشته است : هر کس پاسخ صحیح بدهد موفق به بهره‌مندی از گل و نسیم در قبر می‌شود و به بهشت نعیم در آخرت دست می‌یابد. و هر کس پاسخ درست ندهد در قبر با حمیم (آبی جوشان ) پذیرایی می‌شود و در آخرت فرو افتادن و سوختنی در دوزخ در پیش روی اوست . ⁽¹⁾

شیخ مفید نیز می‌گوید: اخبار صحیح از پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسیده است که فرشتگان بر کسانی که در قبر دفن شده‌اند فرود می‌آیند و از ادیان آنان می‌پرسند. وی حدیثی در این زمینه نقل می‌کند که دو فرشته خداوند ناکر و نکیر نام دارند و بر میّت وارد می‌شوند و درباره خداوند و پیامبر و دین و امام وی می‌پرسند. اگر پاسخش حق باشد او را به فرشتگان نعمت می‌سپارند، اما پاسخش روشن نباشد وی را به فرشتگان عذاب می‌سپارند. و گفته می‌شود: در برخی از اخبار، فرشتگانِ فرود آمده بر میّتِ کافر، «ناکر و نکیر»، و فرشتگانِ واردِ بر مؤمنان «مبشّر و بشیر» نام دارند. ⁽²⁾

در صحیفه مبارکه سجّادیّه افزون بر دو فرشته «نکیر و منکر»، از فرشته‌ای به نام «رومان » با وصف آزمایش‌کننده قبور نام برده شده است . ⁽³⁾

علّامه مجلسی در مورد نام فرشتگان سؤال‌کننده نوشته است : در بیشتر احادیث ، از دو فرشته به نام‌های منکر و نکیر نام برده شده است که کار پرسش مؤمن و غیر مؤمن از سوی آنان انجام می‌شود و در بعضی از روایات وارد شده است که نسبت به مؤمنان مبشّر و بشیر می‌باشند و نسبت به مخالفان منکر و نکیر هستند؛ زیرا که نزد مؤمنان با چهره‌های خوب حاضر می‌شوند و آنها را به ثواب‌ها و نعمت‌های بی‌انتها مژده می‌دهند، و برای کافران و مخالفان با صورتی ترسناک می‌آیند و آنان را وعده عذاب می‌دهند. ⁽⁴⁾

علّامه مجلسی در مورد پرسش‌های قبر، افزون بر سؤال از اعتقادات ـ در مورد خداوند متعال و پیامبر (صلی الله علیه و آله) و دین و امام (علیه السلام) ـ از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت کرده است که درباره نماز، زکات ، حج ، روزه و ولایت ما اهل بیت (علیهم السلام) از میّت پرسش می‌شود. ⁽¹⁾

نیز روایتی از امام سجّاد (علیه السلام) آورده است که در میان سوألهای قبر، در باب چگونگی گذران عمر و کسب مال و هزینه آن پرسش می‌شود. ⁽²⁾

ثبات و استقامت در اعتقادات درست ، از عوامل مهمّ پیروزی و سعادت دنیوی و اخروی است . برخی استواری در عقاید درست در حیات اخروی را موکول به سؤال قبر دانسته‌اند. خداوند متعال در قرآن فرموده است  :

(یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَفِی الآخِرَةِ )؛ ⁽³⁾

خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند با سخن ثابت در زندگانی دنیوی و اخروی استوار می‌دارد.

طبرسی مفسر بزرگ شیعه نوشته است : منظور در آخرت ، یعنی از آنها در قبر پرسش می‌شود درباره اعتقاداتشان و دینشان و پیامبرشان . ⁽⁴⁾

1 ـ 1 ـ 16. حیات برزخی انسان به هنگام سؤال

شیخ مفید نوشته است : فرشتگان جز بر زندگان فرود نمی‌آیند. و پرسش نمی‌کنند جز از کسانی که سؤال را بفهمند و معانی آن را بدانند. و این موضوع ، بیان‌گر آن است که خداوند متعال ، انسان را پس از مرگش برای سؤال زنده می‌کند. ⁽⁵⁾

علّامه حلّی با استناد به آیات قرآن و دلایل کلامی ، بر زنده شدن در قبر و عذاب آن

تأکید کرده است . ⁽¹⁾شریف لاهیجی مفّسر شیعی سده یازدهم ـ با اشاره به دو بار

میراندن و دو بار زنده کردن که در سوره «غافر» ⁽²⁾آمده است ـ یکی از معانی محتمل در

آن را میراندن در دنیا پس از زندگی و دیگری در قبر پیش از قیامت و زنده کردن در قبر برای سؤال و زنده کردن به هنگام قیامت دانسته است . ⁽³⁾

علّامه مجلسی نوشته است : به هنگام سؤال ، ارواح به تمام بدن یا بخشی از آن که قدرت بر فهم خطاب و سؤال و جواب داشته باشند؛ بر می‌گردد. سؤال و فشار قبر در این بدن است و سایر امور برزخ با روح است . ⁽⁴⁾

طبرسی نوری گوید :

اهل شرایع حقّه و معتقدان به ما جاء به النبی (صلی الله علیه و آله) ـ هر آنچه از وحی بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرود آمده است ـ اعتقاد دارند که سؤال و عذاب قبر، از برای همین جسد عنصری دنیوی خواهد بود و لاغیر. ⁽⁵⁾

گفته شده است : پس از خارج شدن روح از بدن و نهادن جسد در قبر، روح میّت از سر تا میانه بدن او بر می‌گردد. سپس دو فرشته می‌آیند و از وی سؤال می‌کنند و از قبرش بر او فشار می‌آید. و اگر دفن نشده باشد، هوا وی را می‌فشارد. ظاهر آن است که سؤال و فشار نسبت به بدن ، پس از ورود روح در آن است . درباره فشار قبر در روایت آمده است که به واسطه آن ، دنده‌های شخص درهم فرو می‌روند. سپس بدن برمی‌گردد به حالت پیشین یعنی جسدی بی روح . پس از آن سایر امور برزخ غالبآ فقط به روح مرتبط است . بالجمله اعتقاد به زنده ماندن روح در عالم برزخ واجب است . ⁽⁶⁾

گفته شده است : بازگشت روح به بدن به هنگام سؤال قبر، به نحوی نیست که حیات کامل به بدن افاضه شود. بلکه این بازگشت برای سؤال و جواب و چشیدن عذاب می‌باشد. ⁽¹⁾

2 ـ 1 ـ 16. سؤال قبر همگانی نیست

از نظر شیخ مفید، سؤال قبر از سوی دو فرشته ، ویژه کسانی است که دارای ایمان محض یا کفر محض باشند. غیر این دو گروه به حال خود وانهاده می‌شود. ⁽²⁾

علّامه مجلسی نیز گوید: مشهور میان متکلّمان امامیّه آن است که سؤال قبر عمومی نیست ، بلکه مخصوص مؤمن کامل و کافر خالص است و مستضعفان و دیوانگان را سؤالی نیست . همچنین کسی را که بعد از گذاشتن میّت در قبر تلقین کنند، از او سؤال نمی‌کنند و شیخ شهید ـ شهید اوّل ـ گفته است : بر راستی سؤال قبر اجماع شده است ، مگر کسی که او را تلقین کرده باشند. ⁽³⁾

2 ـ 16. فشار قبر

یکی از مسائل مطرح در عالم برزخ ، فشار قبر است . برخی این آلام را از آلام ویژه برزخی و دارای احکام و شمول خاص خود می‌دانند. علّامه مجلسی گوید: از احادیث معتبر ظاهر می‌شود که ضغطه (فشار) قبر در بدن اصلی است . ⁽⁴⁾

فشار، اختصاص به دفن‌شدگان در زمین ندارد، بلکه مطابق روایتی از امام رضا (علیه السلام) آنان که به دار کشیده می‌شوند، از سوی هوا بر آنان فشار وارد می‌شود. ⁽⁵⁾و در روایت

منقول از امام جعفر صادق (علیه السلام)، فشار هوا بر میّت شدیدتر از فشار قبر است . ⁽¹⁾

فشار قبر و ثواب و عقاب در آن ، فی‌الجمله اجماع تمام مسلمانان است . ⁽²⁾امّا در

مورد گستره شمول آن دیدگاهی یکسان میان صاحب‌نظران کلامی عرضه نشده است .

3 ـ 16. آلام برزخی و عوامل مؤثّر در پیدایش یا پیشگیری و برطرف

شدن آن

در احادیث منقول از معصومان (علیه السلام) حکمت وجودی آلام برزخی و عوامل مؤثّر پیدایش یا پیشگیری و برطرف شدن آن بیان شده است . در این راستا پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) فرموده است :

فشار قبر برای مؤمن ، کفّاره تضییع نعمت‌ها از سوی اوست . ⁽³⁾آن حضرت برسر

قبر دخترش رقیّه ایستاده و می‌گریست و آب دیده مبارکش بر قبر می‌ریخت . آن حضرت دعا می‌کرد. آنگاه فرمود که من ضعف او را می‌دانستم ، بدین روی از خدا خواستم که او را از فشار قبر امان دهد. ⁽⁴⁾حضرتش ، از فشار قبر برای سعدبن معاذ

انصاری خبر داد و علّت آن را کج خلقی با خانواده‌اش دانست . ⁽⁵⁾امیرمؤمنان (علیه السلام) از

عوامل دیگر آلام برزخی را بی مبالاتی در نجاست بول و سخن چینی و دوری گزیدن مرد از همسر خویش دانسته است . ⁽⁶⁾امام جعفر صادق (علیه السلام) نیز می‌فرماید: عمده عذاب

قبر در بی‌مبالاتی به بول است . ⁽⁷⁾

در روایات ، از عوامل مؤثّر در پیشگیری از فشار و عذاب قبر نیز یاد شده است که در این جا به مواردی اشاره می‌شود :

وضو، ⁽¹⁾خواندن آیة الکرسی ، ⁽²⁾سوره نساء، ⁽³⁾سوره ملک ، ⁽⁴⁾رکوع کامل ، ⁽⁵⁾حج

گزاردن ، ⁽⁶⁾چهار بار حج گزاردن ، ⁽⁷⁾سه گروه از زنان : تحمل غیرت شوهر، بداخلاقی

شوهر، بخشیدن مهر، ⁽⁸⁾گذاشتن دو چوب‌تر همراه میّت را که «جریده » گفته

می‌شود، ⁽⁹⁾آب پاشیدن بر روی قبر، ⁽¹⁰⁾مرگ در روز پنجشنبه بعد از ظهر تا ظهر روز

جمعه ، ⁽¹¹⁾مرگ در روز یا شب جمعه . ⁽¹²⁾چهار روز از ماه رجب را روزه داشتن . ⁽¹³⁾

در مورد عامل برطرف شدن آلام برزخی نیز سخن به میان آمده است . از حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) روایت شده که عیسی (علیه السلام) به قبری گذشت که صاحبش را عذاب می‌کردند. سال دیگر به همان قبر گذشت امّا او را عذاب نمی‌کردند. از حق تعالی در این باره سؤال کرد. خدای تعالی وحی کرد به وی ، فرزند صالحی از او به کمال رسیده و راهی را اصلاح کرد و یتیمی را جای داد، به جهت کار فرزندش او را آمرزیدم . ⁽¹⁴⁾

4 ـ 16. تمثّل اعمال در قبر

از اخبار استفاده می‌شود که چون میّت دفن شود، عمل وی برایش متمثّل می‌شود. اگر از اهل ایمان و سعادت باشد، عمل برایش به صورت بسیار زیبایی ظاهر می‌شود و می‌گوید که من عمل صالح تو هستم که همه جا با تو خواهم بود. ⁽¹⁾امام صادق (علیه السلام)

فرمود: و برای کافر به صورت شخصی در نهایت زشت‌رویی و بدبویی ظاهر می‌شود که میّت از او در وحشت و هراس باشد به او می‌گوید که تو کیستی؟ در جواب گوید که من بدی‌ها و اعمال ناشایست تو هستم که در دنیا انجام می‌دادی . و بر او نفخه‌ای از آتش جهنّم داخل می‌کند که بدن به آن معذّب خواهد شد. ⁽²⁾

5 ـ 16. قرارگاه ارواح

در متون حدیثی از قرارگاه ارواح یاد شده است . از امیرمؤمنان (علیه السلام) رسیده است  : هر مؤمنی که در هر نقطه‌ای بمیرد، به روح او می‌گویند که ملحق شو به «وادی‌السلام » که صحرای نجف اشرف است ، به درستی که آن مکانی از «جنّات عدن » است . ⁽³⁾از

امام صادق (علیه السلام) روایت است : هیچ مؤمن در مشرق و مغرب زمین نمی‌ماند، مگر آن که پس از مردن ، خداوند متعال روح او را به «وادی‌السلام » در بیرون کوفه حشر می‌کند. ⁽⁴⁾

در مورد ارواح کفّار، در روایتی از امام حسن مجتبی (علیه السلام) آمده است که پس از مردن در ناحیه «حضرموت » یمن جمع می‌شوند. ⁽⁵⁾حَضْرَمَوت ، ناحیه‌ای وسیع در شرق

عدن در جوار دریا (اقیانوس هند) از یمن است و تا صنعا 72 فرسنگ فاصله دارد. ⁽⁶⁾

کلینی به چندین سند از پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) و امیرمؤمنان (علیه السلام) روایت کرده که فرمودند: بدترین آبها در روی زمین برهوت است و آن یک وادی در حَضرَمَوت است که ارواح کفّار را در آن جا عذاب می‌کنند. ⁽¹⁾از امام محمّدباقر و امام جعفر صادق (علیهما السلام)

روایت‌هایی در مورد برهوت و عذاب ارواح کفّار در آن جا نقل شده است . ⁽²⁾

6 ـ 16. بهشت و دوزخ برزخی

غیر از بهشت و جهنّمی که خداوند متعال برای سکونت مؤمنان و کافران پس از وقوع قیامت آفریده است و از آن به «بهشت و دوزخ آخرت و ابدی » یاد می‌شود، بهشت و جهنّم دیگری آفریده که از آن به «بهشت و دوزخ دنیا و برزخی » تعبیر می‌گردد. ⁽³⁾

یکی از بهره‌مندیهای حیات طیّبه برزخی زندگی شهدا است . ⁽⁴⁾در قرآن کریم

آمده است  :

(وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ )، ⁽⁵⁾

و کسانی را که در راه خدا کشته شدند، هرگز مرده مپندار، بلکه زندگانی هستند که نزد پروردگارشان روزی می‌خورند.

کلینی از امیرمؤمنان (علیه السلام) روایت کرده است : وادی‌السلام صحرای نجف اشرف ـکه قرارگاه ارواح مؤمنان است ـ بقعه‌ای از جنّات عدن است . ⁽⁶⁾

خداوند متعال در قرآن مجید، «نار خلد» (جهنّم همیشگی ) را با دوزخ و آتش

بزرخی تفکیک فرموده است  :

(وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ * النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوًّا وَعَشِیًّا وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ )؛ ⁽¹⁾

و فرعونیان را عذاب سخت فرا گرفت ، همان آتش که صبح و شام بر آن عرضه می‌شوند و روزی که قیامت برپا شود، خطاب آید: فرعونیان را به سخت‌ترین عذاب در آورید.

در این آیه شریفه از دو عذاب ، عذاب پیش از قیامت و پس از قیامت برای آل فرعون سخن به میان آمده است . امام جعفر صادق (علیه السلام) در تفسیر این آیه شریفه ، با تفکیک دوزخ به دو «دوزخ برزخی » و «دوزخ خُلد و ابدی » به تبیین چگونگی عذاب آل فرعون می‌پردازد. ⁽²⁾

امیرمؤمنان (علیه السلام) پس از پایان جنگ با ناکثین جمل ، همراه با عدّه‌ای از یاران مانند عمّار یاسر، به سوی صحنه نبرد حرکت کردند تا به مقتولین رسیدند. آن حضرت از کنار یک‌یک کشتگان گذشت ، با تعدادی از آنان از جمله طلحه و کعب بن سور به گفت و گو پرداخت و خطاب به جسد هر یک از این دو فرمود: من آنچه خداوند وعده‌ام فرموده بود حق یافتم . آیا تو هم وعده پروردگارت را حق یافتی؟ مردی از قاریان به آن حضرت عرض کرد: با چه کسی سخن می‌گویی؟ آنها که مرده‌اند و کلامت را نمی‌شنوند و پاسخ نمی‌توانند بدهند. آن حضرت در پاسخ فرمود: به خدا سوگند، آنها کلام مرا می‌شنوند همان‌گونه که اصحاب چاه ، ⁽³⁾سخن پیامبر (صلی الله علیه و آله) را 

می‌شنیدند. و اگر به آنان اجازه پاسخ می‌دادند، چیزی شگفت می‌دیدی . ⁽⁴⁾

نیز امیرمؤمنان (علیه السلام) به هنگام بازگشت از جنگ صفّین به قبرستانی که بیرون دروازه کوفه قرار داشت رسید. رو به قبرستان کرد و با مردگان به گفت و گو پرداخت  :

ای ساکنان خانه‌های وحشتناک ، و مکانهای خالی و قبرهای تاریک! ای خاک‌نشینان! ای غریبان! ای تنهایان! ای وحشت‌زدگان! شما در این راه بر ما پیش‌قدم شدید و ما نیز به شما ملحق خواهیم شد. اما خانه‌هایتان را دیگران ساکن شدند، همسرانتان به ازدواج افراد دیگر درآمدند و اموالتان تقسیم شد، این خبری است که نزد ما است ، در نزد شما چه خبر است؟ سپس به اصحابش فرمود: اگر به آنها اجازه سخن داده شود، به شما خبر می‌دهند که بهترین زاد و توشه در سفر آخرت ، پرهیزکاری است . ⁽¹⁾

از امام سجّاد (علیه السلام) روایت شده است  :

إِنّ القبر لروضة من ریاض الجنّة او حفرة من حفر النّار، ⁽²⁾

قبر باغی از باغ‌های بهشت یا گودالی از گودال‌های جهنّم است .

امام جعفر صادق (علیه السلام) با اشاره به پاداش و کیفر در قبر فرموده است  :

والله ما نخاف علیکم الا البرزخ ، ⁽³⁾

به خدا سوگند نمی‌ترسیم بر شما مگر از برزخ .

17. ارتباط عالم برزخ و عالم دنیا

اشاره

عالم برزخ از مواقف اوّلیّه جهان آخرت است . با این حال ارتباطش با این جهان روشن است . در مورد چگونگی حیات برزخی و وضعیت ارواح در عالم برزخ ، گفته شده است که ارواح وقتی از بدن‌ها جدا می‌شوند، خودشان به همان صورت اصلی خویش که همانند صورت بدن دنیوی است ، ظاهر می‌شوند، همان طور که در خواب و رؤیا، روح به صورت همان شخص رؤیت می‌شود. ⁽¹⁾

روایت شده است : روزی امیرمؤمنان (علیه السلام) از کوفه خارج شد و نزدیک سرزمین غریّین (نجف ) ⁽²⁾آمد و از آن گذشت . اصبغ بن نباته می‌گوید: ما به او رسیدیم ، در

حالی که دیدیم روی زمین دراز کشیده است . قنبر گفت : ای امیرمؤمنان : اجازه نمی‌دهی عبایم را زیرپای شما پهن کنم؟ فرمود: این جا سرزمینی است که خاک‌های مؤمنان در آن قرار دارد واین کار تو مزاحمتی برای آنهاست .

اصبغ می‌گوید: عرض کردم ، خاک مؤمن را فهمیدم چیست ، اما مزاحمت آنها چه

معنی دارد؟ فرمود: ای فرزند نباته! اگر پرده از مقابل چشم شما برداشته شود، ارواح مؤمنان را می‌بینید که در این جا حلقه حلقه نشسته‌اند، یکدیگر را ملاقات می‌کنند و سخن می‌گویند. این جا جایگاه مؤمنان است و ارواح کفّار در وادی برهوت هستند. ⁽¹⁾

1 ـ 17. آگاهی اهل برزخ از احوال دنیا

بنابر مستندات روایی ، ارواح در عالم برزخ ، از امور دنیا آگاه هستند. اما با بررسی برخی از این مستندات روشن می‌شود که ارواح در برزخ ، از آزادی کامل برخوردار نیستند و آگاهی‌های آنها نسبت به امور دنیا محدود و مشروط به اذن خداوند است .

امیرمؤمنان (علیه السلام) می‌فرماید :

زوروا موتاکم فإنّهم یفرحون بزیارتکم و لیطلب احدکم حاجته عند قبر ابیه و عند قبر أمّه بما یدعو لهما؛ ⁽²⁾

مردگان خود را زیارت کنید، که پس آنها از زیارت شما شاد می‌شوند. و هر یک از شما نیاز خویش را نزد قبر پدرش و قبر مادرش با دعا برای آنان ، از خدا بخواهد.

محمّد بن مسلم گوید: از امام جعفر صادق (علیه السلام) پرسیدم : به زیارت مردگان می‌رویم ، آگاه می‌شوند؟ فرمود: آری به خدا سوگند، آنها از آمدن شما آگاه و شاد می‌شوند و با شما انس می‌گیرند. ⁽³⁾

از امام صادق (علیه السلام) و امام کاظم (علیه السلام) روایت شده است که آزادی عمل ساکنان اهل برزخ در دیدار خانواده خود، وابسته به عمل و نیکی‌های آنان است . ⁽⁴⁾

امام کاظم (علیه السلام) فرمود: دیدار مؤمن اهل برزخ با خانواده‌اش در دنیا به اندازه نیکیهای

او است . عدّه‌ای از آنها هر روز به دیدار خانواده خود می‌روند. برخی دو روز و... و آنانی که در پایین‌ترین درجه قرار دارند هر هفته دیدار می‌کنند. ⁽¹⁾در روایت دیگری از

آن حضرت آمده است که زیارت مردگان با خانواده‌اش به قدر منزلت وی در هفته یا ماه یا سال اتّفاق می‌افتد. ⁽²⁾

آگاهی مؤمنان و کافران از دنیا متفاوت است . حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: مرده مؤمن هنگامی که از خانواده‌اش دیدار می‌کند، آنچه را دوست دارد می‌بیند و آنچه را ناخوش دارد پنهان داشته می‌شود. و کافر به عکس در دیدار با خانواده‌اش ، آنچه را ناخوش دارد می‌بیند و آنچه را دوست دارد، پنهان داشته می‌شود. ⁽³⁾

همچنین در روایتی دیگر از آن حضرت آمده است : هیچ مؤمن و کافری نیست مگر این که هر روز به هنگام زوال خورشید نزد خانواده‌اش می‌آید. اگر ببیند خانواده‌اش کارهای شایسته انجام می‌دهند خدا را بر آن سپاس می‌گوید. اما هنگامی که کافر می‌بیند خانواده‌اش کارهای نیک انجام می‌دهند، دچار حسرت می‌شود. ⁽⁴⁾

2 ـ 17. بازگشت از حیات برزخی به حیات دنیوی

توقّف اجل محتوم هیچ شخص ممکن نیست ، چنانکه خداوند متعال ، خواسته آنانی را که به هنگام فرا رسیدن مرگ ، خواهان بازگشت به این جهان برای انجام اعمال شایسته و جبران آنچه ترک کرده‌اند را تحقّق نمی‌بخشد و می‌فرماید: و فرا رویشان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند. ⁽⁵⁾بازگشت دوباره انسان از حیات برزخی

به حیات دنیوی ناممکن است . امّا این قانون الهی ، به جهت مصالحی مشمول دو استثناء مهمّ گردیده است .

اوّل ـ زنده شدن اموات برای ارائه نمونه عینی معاد جسمانی که در قرآن کریم موارد آن یاد شده است ، همانند داستان زنده شدن مردگان بنی‌اسرائیل و...

دوم ـ مسأله رجعت .

3 ـ 17. قیامت صغری

یکی از استثناهای مهمِّ بازگشت حیات برزخی به حیات دنیوی ، «رجعت » است . رجعت یعنی زنده شدن و بازگشت گروهی از مردم به این جهان ، پیش از قیامت . رجعت‌کنندگان شامل دو گروه‌اند: یکی : بدانِ بسیار بد، از معاندان و منکران . دیگری : نیکان بسیار نیک ، از محبّین و موحّدین و در رأس آنها معصومان (علیهم السلام). شرح و تبیین آغاز و انجام این رویدادها و گستره شمول معصومان (علیهم السلام) و مصادیق دو گروه زنده شونده ، نیازمند بررسی تفصیلی و خارج از موضوع این نوشتار است . در برخی از منابع ، رجعت به عنوان «قیامت صغری » تعبیر شده است . ⁽¹⁾

رجعت ، از عقاید مسلّم شیعه است و بسیاری از بزرگان این مذهب ، از سده‌های نخستین تا عصر حاضر در آثار خود بر حقانیّت آن تأکید نموده‌اند. این بحث به مناسبت ، در کتب اعتقادی و کلامی و روایی و تفسیری ، و گاه به صورت کتاب مستقل عرضه شده است .

18. نشانه‌های قیامت

اشاره

یکی از مواقف و مراحل جهان آخرت ، «اشراط الساعه » است . «شَرَطْ » به معنی علامت و جمع آن «اشراط » است . ⁽¹⁾«الساعة » نیز به معنای قیامت است . ⁽²⁾پس

«اشراط الساعة » به معنی «نشانه‌های رستاخیز» است . اشراط الساعة ، علامت‌هایی هستند که پیش از قیامت رخ می‌دهد و موجب انهدام جهان می‌گردد. ⁽³⁾«نفخ صور اوّل »   

موجب مرگ همگانی می‌شود. آنگاه با «نفخ صور دوم » همه مردگان زنده می‌شوند

و روز موعود قیامت برپا می‌شود. این نشانه‌ها که بسیار تکان‌دهنده و هولناک هستند و منجر به انحلال و انهدام دنیا می‌شوند، بخش مهمی از قطعیّات یقینی و غیر قابل تردید اصل مهمّ اعتقادی معاد را تشکیل می‌دهد و همواره یکی از بحث‌های چالش برانگیز میان متکلّمان و فیلسوفان یونان‌گرا بوده است . فیلسوفان پیشین و رهروان مسلمان آنها، در خلال سده‌ها بلکه هزاره‌های گذشته ، با رویکردی وهمی ـ نظری جهان را تفسیر می‌کردند و تغییر اساسی در نظام کائنات را ـ که یک باور قرآنی است ؛ محال می‌دانستند. امّا انقلاب علمی جهان که با شتاب روزافزون در حال حرکت است ، اساس نظام فلسفی کهن را در هم ریخت . بنابر اصول یقینی کیهان‌شناسی وحیانی ، تحوّل و انقلاب عظیم در وضعیت کائنات ، آسمان‌ها و خورشید و ماه و ستارگان و سیّارات و دریاها و زمین را دربر خواهد گرفت . در قرآن مجید و احادیث مأثور از معصومان (علیهم السلام) خبرهای متعدّد و فراوانی در این زمینه بیان شده که به گزارش کوتاهی از آنها بسنده می‌شود. پیش از ورود به بحث و عرضه گزارش ، توجّه به چند مورد در این بخش از مباحث ، ضروری است .

پیش‌تر اشاره شد که عالم آخرت مراحلی دارد. نشانه‌های قیامت یا «اشراط‌الساعه »، «نفخ صور اوّل »، «فنای عالم »، «نفخ صور دوم » و «وقوع قیامت » برخی از این مراحل هستند. در وجود اصل این گذارها تردیدی نیست و محکمات و قطعیّات دینی بر آن دلالت می‌کند؛ امّا تبیین دقیق تمام ابعاد و مصادیق و دامنه تقدّم و تأخر آن مشکل است .

برای نمونه اگر برخی از نشانه‌های مسلّم رستاخیز را نسبت به نفخه اوّل مقایسه کنیم ، روشن نیست که دامنه آن حادثه به تمامی پیش از نفخه اوّل بوده یا تا پس از آن هم تداوم خواهد یافت ، یا در میان دو نفخه رخ خواهد داد. همچنین برخی از نشانه‌ها به گونه‌ای است که هم می‌تواند درشمار نشانه‌های پایان جهان و انهدام عالم به شمار رود و هم می‌تواند جزء علایم قیامت و پس از زنده شدن به حساب آید.

در این جا سعی فراوان گردیده تا حدّ ممکن گزارشی شایسته از مراحل پیشگفته

جهان آخرت ، با توجّه به متون دینی و آرای صاحب‌نظران معارفی و کلامی عرضه شود. با این همه نمی‌توان گفت که این تلاش‌ها عاری از خطا و بیان‌گر تمام حقیقت است .

1 ـ 18. چگونگی گستره زمانی انهدام جهان

آیا انهدام جهان و چگونگی گستره زمانی آن ، انهدام آنی است یا تدریجی؟ بنابر برخی از دیدگاهها، مراد از تغییر و انحلال و خرابی دنیا در بعضی از آیات ،

«انحلال تدریجی » است نه آنی و دفعی ، همان‌گونه که ایجاد آن‌ها در ابتدای آفرینش و سامان‌دهی به تدریج بوده است . از سویی در مواضعی دیگری از قرآن ، خبر از «انحلال دفعی و آنی » جهان داده است . این دو دسته آیات با هم منافات و تعارضی ندارند، بلکه هر دو نوع تغییر در انحلال جهان ، هر کدام حقایقی از نظام حاکم

بر تکوین هستند که با اراده قادر متعادل ، موجب زوال و انحلال این جهان

خواهند شد. ⁽¹⁾

2 ـ 18. شکاف در آسمان‌ها

خداوند متعال در آیات متعدّد قرآن ، بر تغییر در نظام کیهان و شکافتن کرات آسمان ـ به عنوان نشانه‌های رستاخیز ـ تصریح فرموده است  :

(یَوْمَ تَکُونُ السَّمَاءُ کَالْمُهْلِ )؛ ⁽²⁾

روزی که آسمان چون فلز گداخته شود.

(إِذَا السَّمَاءُ انشَقَّتْ )؛ ⁽³⁾

آنگاه که آسمان ز هم بشکافد.

(إِذَا السَّمَاءُ انفَطَرَتْ )؛ ⁽¹⁾

آنگاه که آسمان ز هم بشکافد.

(وَإِذَا السَّمَاءُ فُرِجَتْ )، ⁽²⁾

و آنگاه که آسمان بشکافد.

(یَوْمَ نَطْوِی السَّمَاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ )؛ ⁽³⁾

روزی که آسمان را همچون طومار درهم می‌پیچیم . همان گونه که بار نخست آفرینش را آغاز کردیم دوباره آن را باز می‌گردانیم .

(یَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا)؛ ⁽⁴⁾

روزی که آسمان سخت در تب و تاب افتد.

(وَإِذَا السَّمَاءُ کُشِطَتْ )؛ ⁽⁵⁾

و آنگاه که آسمان از جا کنده شود.

در ذیل آیه شریفه (إِذَا السَّمَاءُ انشَقَّتْ ) گفته شده است : مراد از انشقاق ، شکاف تمام آنچه در آسمان است . یعنی انهدام تمامی ستارگان و خورشیدها و ماه‌های جای گرفته در آسمان . ⁽⁶⁾نیز یادآوری شده است که اِخبار خداوند از تحوّل و برهم خوردن

آسمانها با واژگانی متفاوت آمده است و این واژگان با هم منافاتی ندارند، زیرا هر کدام از آنها بیان‌گر مرتبه‌ای و حقیقتی از این تحوّل است . برای نمونه واژگان انفراج و انشقاق به معنی شکاف ، ویژه مرحله نخست تغییرات در آسمان است ، سپس از واژگان موران و جریان و سیلان ـ به معنی موج و حرکت و جنبش ـ استفاده شده است

که ویژه مرحله بعدی است . آنگاه در مرحله آخر که منجر به انهدام آسمان خواهد شد از واژه «کشطت » به معنی ریشه‌کن کرد، استفاده شده است . ⁽¹⁾

3 ـ 18. انهدام و تاریک شدن خورشید و ماه و ستارگان

بخش مهمّی از علایم قیامت ، بروز حوادث هولناکی برای خورشید و ماه و ستارگان است . که منجر به فنای دنیا و برهم خوردن ترکیب‌ها و صورت‌ها و شکل‌های آن می‌شود. خداوند متعال در قرآن مجید فرموده است .

(إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ * وَإِذَا النُّجُومُ انکَدَرَتْ )؛ ⁽²⁾

آنگاه که خورشید به هم پیچد و آنگاه که ستارگان بی فروغ شوند.

(وَإِذَا الْکَوَاکِبُ انتَثَرَتْ )؛ ⁽³⁾

آنگاه که ستارگان پراکنده شوند.

(فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ )، ⁽⁴⁾

پس آنگاه که ستارگان محو شوند.

(فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ وَخَسَفَ الْقَمَرُ * وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ)، ⁽⁵⁾

پس آن هنگام که دیده (از شدت ترس ) خیره شود، و ماه بی‌نور گردد، وخورشید و ماه یک جا جمع شوند.

دور نیست گفته شود اجتماع و تلاقی ماه و خورشید، به هنگام انحلال و برهم خوردن و از هم‌پاشیدن نظام جهان روی خواهد داد. ⁽⁶⁾

4 ـ 18. متلاشی شدن کوهها و زمین لرزه‌های ویرانگر

یکی دیگر از «اشراط الساعة » و نشانه‌های رستاخیز و انحلال دنیا، تغییرات شدید در وضعیت کوهها است . خداوند بزرگ در آیات متعدّد، این تحوّل و مراتب مختلف آن را بیان کرده است .

در این جا چند نمونه از آیات شریفه در مورد تغییرات کوهها در پایان جهان آمده است :

(یَوْمَ تَرْجُفُ الأَرْضُ وَالْجِبَالُ )؛ ⁽¹⁾

روزی که زمین و کوهها بلرزند.

(وَکَانَتْ الْجِبَالُ کَثِیبًا مَهِیلا)؛ ⁽²⁾

و کوهها به سان ریگ روان گردند.

(وَتَسِیرُ الْجِبَالُ سَیْرًا)؛ ⁽³⁾

و کوهها (جمله ) به حرکت درآیند.

(وَبُسَّتْ الْجِبَالُ بَسًّا * فَکَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا)؛ ⁽⁴⁾

کوهها ریزه ریزه شوند و غباری پراکنده گردند.

(وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ )؛ ⁽⁵⁾

کوهها چون پشم رنگینِ زده شده درآیند.

(وَ سُیِّرَتِ الْجِبالُ فَکانَتْ سَرابًا)؛ ⁽⁶⁾

کوهها را روان کنند و (چون ) سرابی گردند.

تغییر و تحوّل کوهها در مراحل اوّلیّه به صورت زلزله و لرزه است . ⁽¹⁾لرزه ، از جا

کنده شدن ، به حرکت در آمدن ، درهم کوبیده شدن ، به صورت شنهای متراکم در آمدن و به صورت گردوغبار پراکنده در آمدن و... از مراحل مختلف تغییر کوهها به شمار می‌رود. ⁽²⁾و سرانجام کوهها از میان می‌روند و زمین صاف و هموار می‌شود.

خداوند متعال می‌فرماید :

(وَیَسْأَلُونَکَ عَنْ الْجِبَالِ فَقُلْ یَنسِفُهَا رَبِّی نَسْفًا * فَیَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا * لاَ تَرَی فِیهَا عِوَجًا وَلاَ أَمْتًا)؛ ⁽³⁾

و از تو درباره کوهها می‌پرسند. بگو: پروردگارم ذرّات آنها را کاملا پراکنده خواهد ساخت ، آنگاه زمین را به صورت دشتی صاف و هموار واگذارد، به طوری که هیچ ناهمواری و پستی و بلندی در آن را نبینی .

افزون بر کوهها، زمین نیز دچار زمین لرزه‌های سهمگین و انهدام و برهم خوردن کلّی خواهد بود. خداوند متعال در سوره المزمل (آیه 14)، از زلزله در زمین خبر داده است . نیز فرموده است  :

(إِذَا رُجَّتِ الأَرْضُ رَجًّا)؛ ⁽⁴⁾

چون زمین با تکان (سختی ) لرزانده شود.

(یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ * یَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ کُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَی النَّاسَ سُکَارَی وَمَا هُمْ بِسُکَارَی وَلَکِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِیدٌ)؛ ⁽⁵⁾

ای مردم از پروردگارتان پروا کنید، چرا که زلزله قیامت امری هولناک است .

روزی که آن را ببینید، هر شیردهنده‌ای از شیرخواره‌اش غافل گردد و هر بارداری جنین خود را سقط می‌کند. و مردم را مست می‌بینی و حال آن که مست نیستند، ولی عذاب خدا شدید است .

5 ـ 18. دگرگونی سهمگین دریاها

یکی از نشانه‌های مهمّ رستاخیز، دگرگونی هولناک در دریاها است . خداوند متعال فرموده است :

(وَإِذَا الْبِحَارُ فُجِّرَتْ )، ⁽¹⁾

آنگاه که دریاها روان گردد.

ابوالفتوح رازی در ترجمه این آیه گفته است : و چون دریاها در هم گشایند. ⁽²⁾

همچنین خداوند بزرگ در قرآن کریم فرموده است : (وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ). ⁽³⁾در

معنی و تفسیر این آیه شریفه ، نظرهای گوناگونی وجود دارد. از جمله گفته شده است : و آن هنگام که همه دریاها افروخته شوند، یعنی همه آتش گردند. ⁽⁴⁾چنانچه

علی ابن ابراهیم در ذیل این آیه گفته است : دریاها آتش گردند. ⁽⁵⁾

19. نفخ صور

اشاره

یکی از وقایع و رخدادهای عالم آخرت ، «نفخ صور» است که دو بار روی خواهد داد: نخستین آن ناقوس مرگ است و بار دوم ، نفخه حیات و زنده شدن دوباره است . برخی با ابتنای به برداشتی ضعیف تعداد نفخه‌ها را بیش از دو تا دانسته‌اند که در نظر عدّه‌ای از صاحب‌نظران کلامی و معارفی مورد پذیرش قرار نگرفته و آن را قول نادر و فاقد پشتوانه حدیثی معتبر دانسته‌اند. ⁽¹⁾

«صور» به معنای شیپور و نفخ به معنای دمیدن است . ⁽²⁾آیات و روایات بسیاری در

مورد این دو حادثه وجود دارد ⁽³⁾و قرآن مجید با تعابیر گوناگون از آن یاد کرده است .

همانند: «نفخ صور؛ دمیدن در شیپور»، «صیحه ؛ فریاد»، ⁽⁴⁾«صاخه ؛ صدای شدید و گوش

خراش ⁽⁵⁾»، «نقر فی الناقور؛ ⁽⁶⁾در صور دمیده می‌شود» و «زجره ؛ یک بانگ از اسرافیل » ⁽⁷⁾

از نظر فراوانی کاربرد این واژگان در قرآن مجید، «صور» ده بار و «صیحه » چهار بار آمده است .

1 ـ 19. فرشته نفخ صور

یکی از فرشتگان مقرّب ، اسرافیل است . او در میان فرشتگان مقرّب نیز، جایگاه بالا و ممتازی دارد ⁽¹⁾و مأمور دمیدن در شیپور است . حضرت سجّاد (علیه السلام) در «صحیفه کامله »

فرموده است  :

و اسرافیل صاحب الصور الشاخص الّذی ینتظر منک الاذن ؛ ⁽²⁾

اسرافیل صاحب صور که چشم گشوده و برهم نمی‌نهد، منتظر فرمان تو است .

روایت شده که اسرافیل پس از مرگ همگانی «نفخه اوّل » زنده می‌ماند. خداوند به وی نیز فرمان می‌دهد که بمیرد. وی نیز می‌میرد. ⁽³⁾امّا سرانجام خداوند پیش از

نفخه دوم او را زنده می‌کند و فرمان می‌دهد که در صور خویش بدمد تا همگان زنده شوند ⁽⁴⁾چنانکه امام سجّاد (علیه السلام) درباره اسرافیل فرموده است  :

و حلول الامر فینبه بالنفخة صرعی رهائن القبور؛ ⁽⁵⁾

تا به دمیدن (در صور)، افتادگان گِرد گورها را آگاه گرداند (مردگان را زنده نماید).

علی بن ابراهیم روایتی طولانی از امام سجّاد (علیه السلام) آورده که در آن ، مرگ اسرافیل پس از صور اوّل ذکر شده است و دمیدن در صور و زنده شدن همگانی در نفخه دوم را به ذات اقدس الهی نسبت داده است . ⁽⁶⁾

2 ـ 19. نفخه اوّل

نخفه اوّل یا مرگ همگانی ، هنگامی است که اسرافیل نخستین بار در صور می‌دمد و با این صدای مهیب همه می‌میرند. خداوند متعال در قرآن مجید می‌فرماید :

(وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِی الاَْرْضِ إِلاَّ مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْرَی فَإِذَا هُمْ قِیَامٌ یَنْظُرُونَ )؛ ⁽¹⁾

و در صور دمیده شود. پس هرکه در آسمان‌ها و هرکه در زمین است ، بیهوش گردد (و جان بسپارد) مگر آن کس که خدا خواهد، سپس بار دیگر در آن دمیده شود که ناگاه همه برپا ایستاده می‌نگرند.

در این آیه شریفه به هر دو نفخه اوّل و دوم اشاره شده است . در نفخه اوّل ، مردن با تعبیر بیهوشی ذکر شده است . طبرسی نوشته است که از شدت صدا خواهند مرد. ⁽²⁾در

نفخه اوّل ـ که از نشانه‌های رستاخیز و مقدّمه‌های آن است ـ تمامی موجودات خواهند مرد، جز آنان که خواسته خداوند متعال بر تداوم حیاتشان باشد. با این نفخه ، نظام محسوس و مشهود جهان باطل و منحل خواهد شد آسمان شکافته شده و درهم می‌ریزد و ستارگان فرو خواهند ریخت. ⁽³⁾

خداوند بزرگ در مورد ویژگیهای حادثه وحشتناک نفخه اوّل فرموده است  :

(مَا یَنظُرُونَ إِلاَّ صَیْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ یَخِصِّمُونَ * فَلاَ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَلاَ إِلَی أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ )؛ ⁽⁴⁾

آنان انتظار نمی‌برند جز یک بانگ سهمگین را که آنان را فرا گیرد، در حالی که با یکدیگر در حال ستیز و کشمکش‌اند. پس دیگر نه می‌توانند سفارشی کنند و نه به سوی کسان خود بازگردند.

خداوند در این آیه ، در پاسخ کافران می‌فرماید که آنان به صورت ناگهانی با صدایی سهمگین مواجه خواهند شد که موجب مرگ همه خواهد شد، در حالی که آنان در حال ستیز و خصومت در دنیای خود یا در مورد موضوع معاد هستند. توان سفارشی در خانواده یا بازگشت به سوی آنان را نخواهند یافت و هر کدام از آنان را در همان حال و همان جا، مرگ فرا خواهد گرفت . ⁽¹⁾این صدای مهیب مرگبار، چنان

غافلگیرانه است که بر اثر آن شخصی که لقمه‌ای برداشته باشد، هنوز به دهانش نرسیده ، خواهد مرد. ⁽²⁾

نفخه اوّل مرگ همگانی را در پی دارد جز آنان که خواسته خداوند متعال بر تداوم حیاتشان باشد. علّامه مجلسی در این مورد آورده است : گفته‌اند که جبرئیل ، اسرافیل ، میکائیل و عزرائیل در نفخ صور ـ اوّل ـ نمی‌میرند. ⁽³⁾

باید توجّه نمود که این فرشتگان نیز تا پیش از نفخه دوم خواهند مرد.

3 ـ 19. نفخه دوم

«نفخه دوم » یا «نفخه بعث » یا «نفخه حیات »، هنگامی روی می‌دهد که مشیّت خداوند بر زنده شدن موجودات پس از مرگ و فنای آنان است . با دمیدن در صور بار دیگر زنده می‌شوند و از قبرها بیرون می‌آیند تا وارد محشر شوند. خداوند متعال در آیات مختلفی ، از نفخه دوم سخن به میان آورده است  :

(وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنْ الاَْجْدَاثِ إِلَی رَبِّهِمْ یَنسِلُونَ )؛ ⁽⁴⁾

و (بار دیگر) در صور دمیده شود که ناگاه ، از گورها به سوی پروردگارشان می‌شتابند.

(یَوْمَ یُنفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجاً)؛ ⁽¹⁾

روزی که در صور دمیده شود، پس گروه گروه (به صحنه محشر) می‌آیید.

مراد از «رادفه » در آیه (تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ ) ⁽²⁾نفخه دوم است که در دنباله «رجفه » به

وقوع خواهد پیوست ⁽³⁾رجفه یعنی زلزله شدید و حرکات آشفته . ⁽⁴⁾رجفه اشاره به آیه

(یَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ ) ⁽⁵⁾است که جمعی از مفسّران آن را منطبق بر نفخه اوّل می‌دانند. ⁽⁶⁾

20. فنای جهان

اشاره

یکی از مراحل جهان آخرت ، فاصله زمانی دو نفخه اوّل و دوم و فنای جهان است . فنا به معنای نیستی ، نابودی ، پایان و زوال است .

بنابر نصوص قرآنی ، نفخه اوّل موجب مرگ همگانی خواهد گردید. امیرمؤمنان علی (علیه السلام) حوادث پس از نفخه (اوّل ) را که همراه با مرگ انسانها و انهدام کیهان است ، چنین توصیف می‌فرماید :

و ینفخ فی الصور، فتزهق کلّ مهجة و تبکم کلّ لهجة و تذّل (تدکّ ) الشمّ الشوامخ والصمّ الرواسخ ، فیصیر صلدها سرابآ رقرقآ، و معهدها قاعآ سملقآ، فلا شفیع یشفع ، ولا حمیم ینفع ، ولا معذرة تدفع ؛ ⁽¹⁾

در «صور» دمیده می‌شود، قلبها از کار می‌افتد، زبانها بند می‌آید، کوههای بلند و سنگهای محکم به هم خورد؛ آنچنان که قسمتهای سخت و محکم درهم ریخته ، نرم می‌شوند. جای آنها چنان صاف و هموار می‌گردد که گویا کوهی وجود نداشته است . در آن روز، نه شفیعی است که شفاعت کند و نه دوستی که سودی بخشد و نه عذر موجهی که کیفر را برطرف سازد.

حاصل نفخه اوّل ، فنا و مرگ همگانی است . و پس از این نفخه ، جهان به تمامی ،

کاملا ویران و منهدم خواهد شد و هیچ موجود زنده‌ای باقی نخواهد ماند جز این که مرگ او را فرا خواهد گرفت . ⁽¹⁾اما پرسش‌هایی پیرامون کمّ و کیف آن مطرح است .

مهمّترین آنها چنین است : گستره زمانی فنا، چگونگی فنا، گستره شمول فنا، ندای خداوندی «لمن‌الملک » پس از فنای جهان .

1 ـ 20. گستره زمانی فنا

گستره زمانی فنا میان دو نفخه است . پس از نفخه اوّل و مرگ و انهدام همه موجودات و کیهان ، مرحله فنا است که تا نفخه دوم تداوم می‌یابد. در این مرحله ، همه مردم که به صورت مرده هستند، هر زمانی که خدا بخواهد توقف خواهند داشت و مدّت توقف و گستره زمانی این مرحله را جز خدا کسی نمی‌داند. ⁽²⁾

علی بن ابراهیم در حدیثی آورده که از امام سجّاد (علیه السلام) در مورد فاصله دو نفخه پرسیدند. در پاسخ فرمود: هر آنچه خدا بخواهد. ⁽³⁾در روایتی از امام صادق (علیه السلام)،

فاصله دو نفخه 400 سال ذکر شده است . ⁽⁴⁾طبرسی در حدیثی مرفوع از عامّه ، فاصله

دو نفخه را 40 سال نقل کرده است . ⁽⁵⁾

2 ـ 20. چگونگی فنا

در مورد چگونگی فنای جهان ، دو دیدگاه کلامی متفاوت وجود دارد. به عقیده برخی ، همه موجودات ـ چه زنده و چه جماد ـ معدوم خواهند شد و هیچ موجودی جز خداوند متعال باقی نخواهد ماند. برخی دیگر گفته‌اند فنا به صورت مطلق نخواهد بود،

بلکه موجودات متلاشی شده و صورت و ترکیبش برهم خواهد خورد و مادّه بسیط آن باقی خواهد ماند. گروه نخست ، زنده شدن موجودات را از راه اعاده معدوم می‌دانند و گروه دوم از راه اعاده صورت و جمع اجزای متفرّق و پراکنده می‌دانند.

مؤلف شرح یاقوت ـ از متکلّمان نوبختی ـ با پذیرش هر دو دیدگاه ، معتقد است که تحقّق نظر دوم ، مستلزم قبول نظر نخست است . ⁽¹⁾علّامه حلّی در شرح این کتاب نوشته

است : تمامی مسلمانان برخلاف فلاسفه ، بر اعاده اجساد اتّفاق نظر دارند. آنگاه وی به دو معنای اعاده ، «اعاده مطلق » یا «اعاده معدوم » و «اعاده غیر مطلق » یا «جمع اجزای پراکنده و منفصل » اشاره کرده و با پذیرش معنای دوم ، معنای نخست را نفی کرده است . ⁽²⁾

وی در شرح تجرید، نیز معنای دوم را برگزیده و به داستان قرآنی زنده شدن پرندگان و جمع اجزای متفرّق آنان در داستان حضرت ابراهیم (علیه السلام) اشاره می‌کند. ⁽³⁾بیشتر متکلّمان

امامیّه به نظر گروه دوم ـ جمع اجزای پراکنده ـ عقیده دارند. ⁽⁴⁾

علّامه مجلسی در یک بررسی دقیق و ارزشمند، دلایل و شواهد دینی و عقلی هر دو گروه را عرضه داشته و می‌نویسد: جزم به هر یک از دو نظر، مشکل است . ⁽⁵⁾امّا باید گفت : آنچه

مهمّ است ، اصل تحقّق اعاده است نه چگونگی آن . تردیدی نیست که خداوند بزرگ ، انسان را پس از زوال و مرگ و متلاشی شدن دوباره خواهد آفرید و زندگی جدید و پایدار به وی خواهد بخشید. خواه با اعاده معدوم صورت پذیرد یا با جمع اجزای پراکنده انجام شود.

3 ـ 20. گستره شمول فنا

اشاره

یکی از حقایق اعتقادی ، تبیین گستره شمول فنا است . بنابر کلام الهی و سخنان

معصومان (علیهم السلام) مرگ و نابودی و فنا همگانی است . ⁽¹⁾امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می‌فرماید :

همه جهان فانی خواهد شد و تنها خدای سبحان باقی خواهد ماند. ⁽²⁾

1 ـ 3ـ 20. مرگ فرشتگان

بنابر روایت منقول از امام سجّاد (علیه السلام) در نفخه اولی ، هر ذی روحی می‌میرد به جز اسرافیل ، سپس اسرافیل هم می‌میرد. ⁽³⁾نیز از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است که

تمامی اهل زمین و آسمان خواهند مرد جز جبرئیل و میکائیل و حاملان عرش و ملک‌الموت . آنها نیز به ترتیب می‌میرند. ⁽⁴⁾

2 ـ 3ـ 20. مرگ شیطان

از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده است که ابلیس در میان دو نفخه خواهد مرد. ⁽⁵⁾

3 ـ 3 ـ 20. تلاشی و مرگ ارواح

از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده است که در نفخه اوّل روح متلاشی خواهد شد. زندیقی از آن حضرت پرسید: آیا روح پس از خروج از بدن باقی خواهند ماند یا نه؟ حضرتش فرمود: روح تا نفخ صور باقی است . در آن هنگام همه چیز باطل و فانی می‌شوند، پس نه حسّ می‌ماند و نه محسوس . ⁽⁶⁾

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) تصریح فرموده است جز خداوند سبحان همه چیز فانی خواهد شد. ⁽⁷⁾بنابر برخی از احادیث ، ارواح در پایان ایّام برزخ ، مواهب الهی

حیات و قدرت و علم ، را از دست می‌دهند. فقدان این مواهب به معنای مرگ

ارواح است . ⁽¹⁾

4 ـ 20. ندای خداوندی پس از فنا

پس از نفخ صور اولی ، جهانی فانی می‌شود؛ خاموشی بر آن حاکم خواهد شد. و از سوی خداوند متعال ندایی خواهد رسید: لِمَنْ الْمُلْکُ الْیَوْمَ؛ امروز پادشاهی از آن کیست؟ در قرآن آمده است  :

(لِمَنْ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ)؛ ⁽²⁾

(ندا آید:) امروز فرمانروایی از آنِ کیست؟ (پاسخ آید:) از آنِ خدای یگانه قهّار است .

در تفسیر سوره الزمر آمده است که خداوند با صدای بلند ندا خواهد داد: امروز پادشاهی از کیست؟ هیچ جوابی از کسی داده نمی‌شود. آنگاه خدای جبّار در پاسخ خویش می‌گوید: از آن خدای واحد قهّار. و من همه خلایق را مقهور ساختم و آنها را میراندم . منم خدایی که جز من خدایی نیست . یگانه‌ام شریکی از برای من نیست . ⁽³⁾

21. قیامت

اشاره

برپایی قیامت ، یکی از حوادث بزرگ نظام تکوین بلکه مهمّترین حادثه‌ای است که در جهان رخ خواهد داد. حکم و قضای حتمی خداوند بر تحقّق و آمدن چنین روزی تعلّق گرفته است و با تمام ویژگیها و صحنه‌های هولناکش برپا خواهد شد. ⁽¹⁾

1 ـ 21. تأکیدهای فراوان بر حتمی بودن معاد

اهمیت موضوع معاد و آخرت ، به گونه‌ای است که خدای بزرگ بر آن تأکید فراوان می‌کند. در این جا به بخشی از این تأکیدها اشاره می‌شود. خداوند متعال می‌فرماید :

(الْحَاقَّةُ * مَا الْحَاقَّةُ * وَمَا أَدْرَاکَ مَا الْحَاقَّةُ )؛ ⁽²⁾

(روز رستاخیز) روزی است که به یقین واقع می‌شود. چه روز واقع شدنی! و تو چه می‌دانی آن روز واقع شدنی چیست؟

الحاقّة ، اسم فاعل از حَقَّ یَحِقُّ به معنی امر ثابت در تکوین یا تشریع است و مراد قیامت است . ⁽³⁾

طبرسی نوشته است : الحاقّة اسمی از اسامی قیامت در آرای تمام مفسّران است . و این نامگذاری به جهت آن است که قیامت در شمار حقایق ثابت و صادق و حتمی الوقوع است . آیات دوم و سوم بیان‌گر بزرگی و عظمت قیامت و حاوی تهدید است . در آن جا چنان صحنه‌های هولناکی رخ خواهد داد که تا زمانی که کسی آنها را ندیده باشد، نمی‌داند چیست . ⁽¹⁾

نیز خداوند فرموده است  :

(رَبَّنَا إِنَّکَ جَامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ لاَ رَیْبَ فِیهِ إِنَّ اللَّهَ لاَ یُخْلِفُ الْمِیعَادَ)، ⁽²⁾

پروردگارا، به یقین ، تو در روزی که هیچ تردیدی در آن نیست ، گردآورنده (جمله ) مردمانی . قطعاً خداوند در وعده (خود) خلاف نمی‌کند.

(اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ لاَ رَیْبَ فِیهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنْ اللَّهِ حَدِیثاً)؛ ⁽³⁾

خدای یکتا که جز او خدایی نیست ، حتمآ شما را تا روز قیامت ـ که تردیدی در آن نیست ـ گرد خواهد آورد. راستگوتر از خدا در سخن کیست ؟

2 ـ 21. نام‌های رستاخیز

دهها تعبیر و توصیف و نام درباره رستاخیز در قرآن مجید به کار رفته است . که به برخی از آنها اشاره می‌شود: یوم‌الحساب ، روز حسابرسی ؛ یوم عظیم ، روز بزرگ ؛ یوم‌الحسرة ، روز حسرت و تأسف ؛ یوم التغابُن ، روز پیدایی غبن‌ها ـ فریب خوردنهاـ؛ یوم عسیر، روز سخت ؛ یوم معلوم ، روز شناخته شده ؛ یوم البعث ، روز رستاخیز و... از مشهورترین نام‌های رستاخیز، می‌توان از معاد، قیامت ، بعث و حشر

نام برد. معنای این واژگان این چنین است  :

معاد: المصیر والمرجع والاخرة ؛ ⁽¹⁾سرمنزل و جای بازگشت و آخرت .

قیامت : این نام از مادّه قیام ؛ نهوض ، برخاستن گرفته شده است . ⁽²⁾در قرآن مجید،

هفتاد مورد از روز رستاخیز با عبارت «یوم القیامة » نامبرده شده است . افزون بر واژه قیامت در قرآن کریم ، اشتقاقات لغت قیامت همانند تَقومُ ، یَقومُ ، قیام در مورد رستاخیز به کار رفته است .

بَعث : ابن منظور نوشته است : والبعث ؛ ⁽³⁾زنده کردن مردگان از سوی خداوند. این

واژه در قرآن ، فراوان به کار رفته است .

حشر: حشر در لغت به معنای اجتماع و ازدحام است . ⁽⁴⁾الحَشرُ؛ اجتماع روز

قیامت است . مَحشَر، محلّی است که مردم در آنجا گرد می‌آیند. ⁽⁵⁾

3 ـ 21. آگاهی از زمان وقوع قیامت ویژه خداست

از حضرت امام محمّدباقر (علیه السلام) روایت شده است که خداوند عزّوجل دو علم دارد : «علم مبذول » (علم اعطایی ) و «علم مکفوف ⁽⁶⁾» (علم نگاه داشته شده ). نیز از آن

حضرت روایت شده که خداوند را دو علم است : علمی که جز او بر آن آگاه نیست و علمی را که به فرشتگان و رسولان و امامان آموخت . ⁽⁷⁾

آگاهی از زمان وقوع قیامت ، ویژه خداوند و در شمار علم مکفوف است . پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

عالم به وقوع قیامت بود، اما زمان وقوع آن را نمی‌دانست و خداوند متعال این علم را به خود اختصاص داده است . ⁽¹⁾قرآن محید در چندین مورد به این مسئله تذکّر می‌دهد.

(یَسْأَلُونَکَ عَنْ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّی لاَ یُجَلِّیهَا لِوَقْتِهَا إِلاَّ هُوَ)؛ ⁽²⁾

از تو درباره قیامت می‌پرسند که هنگام وقوع آن کی است؟ بگو علم آن تنها نزد پروردگار من است . کسی جز او آن را به وقتش آشکار نمی‌سازد.

(إِنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ أَکَادُ أُخْفِیهَا لِتُجْزَی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَی )؛ ⁽³⁾

قطعآ قیامت آمدنی است . می‌خواهم وقت آن را پنهان دارم تا هر کسی به سعی و کوشش خویش جزا داده شود.

(قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ )؛ ⁽⁴⁾

بگو این علم (وقوع قیامت ) تنها نزد خدا است .

(إِلَی رَبِّکَ مُنتَهَاهَا)، ⁽⁵⁾

علم آن با پروردگار تو است .

4 ـ 21. بعث و حشر و چگونگی آن

خداوند بزرگ در بیان مراحل عالم آخرت و تأکید بر رستاخیز، حادثه بعث را پس از پایان برزخ دانسته است .

(وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لاَ رَیْبَ فِیهَا وَأَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ)؛ ⁽⁶⁾

و قطعآ قیامت آمدنی است ، شکی در آن نیست ، و خدا مردگان در گور را بر خواهد انگیخت (زنده خواهد کرد.)

حادثه بعث و زنده شدن موجودات ، با نفخه دوم یا نفخه حیات آغاز می‌شود. در قرآن مجید آمده است که پس از دمیدن در صور، ناگاه از گورها به سوی پروردگارشان می‌شتابند و گروه گروه به صحنه محشر می‌آیند. ⁽¹⁾گویی که ملخ‌هایی پراکنده

شده هستند. ⁽²⁾

نیز خداوند بزرگ در مورد محشر و اجتماع روز قیامت فرموده است  :

(قُلْ إِنَّ الاَْوَّلِینَ وَالاْخِرِینَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَی مِیقَاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ )؛ ⁽³⁾

بگو: قطعاً پیشینیان و پسینیان ، همگی در موعد روزی معلوم گردآوری خواهند شد.

(ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ * ثُمَّ إِذَا شَاءَ أَنْشَرَهُ )؛ ⁽⁴⁾

بعد او را میراند و در گور کرد سپس هرگاه بخواهد او را زنده می‌کند.

در منابع وحیانی ، زنده شدن مردگان به رویش مجدد زمین تشبیه شده است . در قرآن کریم آمده است  :

(فَانظُرْ إِلَی آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ کَیْفَ یُحْیِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِکَ لَمُحْی الْمَوْتَی وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ)؛ ⁽⁵⁾

پس به آثار رحمت خدا بنگر که چگونه زمین را پس از مرگش زنده می‌کند. بی‌گمان همان خدای ، زنده‌کننده مردگان است و او برهر چیزی تواناست .

(یُحْیِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَکَذَلِکَ تُخْرَجُونَ )؛ ⁽¹⁾

زمین را پس از مرگش زنده می‌کند. و شما نیز همین‌گونه (از گورها) بیرون آورده می‌شوید.

از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت شده است:

اذا اراد الله ان یبعث الخلق أمطَرَ السماء علی الارض اربعین صباحآ فاجتمعت الاوصال . نبتت اللحوم ؛ ⁽²⁾

هنگامی که خداوند اراده کند خلق را زنده کند، به مدت چهل روز از آسمان بر زمین باران می‌باراند، پس بندها به هم می‌پیوندند و گوشتها می‌رویند.

آن حضرت ویژگیهای هنگام برانگیخته شدن را این چنین فرموده است : باریدن باران بر زمین ، و رشد آن ، هم خوردن زمین مانند هم خوردن مَشک ، جدا شدن خاک انسان از دیگر خاک‌ها مانند جدا شدن طلا از خاک و گرفتن کره از شیر، آنگاه انتقال خاک هر بدنی به سوی روح خود و بازگشت صورت نخستین و زنده شدن انسان‌ها. ⁽³⁾

5 ـ 21. مواقف قیامت

از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت شده است که قیامت 50 موقف دارد. ⁽⁴⁾امیرمؤمنان

علی (علیه السلام) در شرح گذار انسان در آخرت فرموده است  :

انّ امامکم عقبة کئودا و منازل مهولة لابدّ من الممّر بها و الوقوف علیها، فامّا برحمة من الله نجوتم و امّا بهلکة لیس بعدها انجبار؛ ⁽⁵⁾

در پیش روی‌تان گردنه‌های سخت و دشوار و منزلگاههای هولناک است که ناگزیر باید از آنها عبور کرد و در آنها توقّف داشت . آنگاه یا با رحمتی از جانب خدا رهایی یابید و یا دچار هلاکتی شوید که بعد از آن جبرانی نیست .

شیخ صدوق نام عقبه‌ها و موقف‌های قیامت را اسامی هر یک از واجب و نهی و امر شرعی دانسته و عبور با عافیت از تمام آنها را رسیدن به سرمنزل مقصود؛ بهشت می‌داند. ⁽¹⁾

شیخ مفید، عقبات را اعمال واجب و پرسش از آنها و توقّف برای حسابرسی از آنها دانسته است . اما دیدگاه وی در ماهیّت عقبه با استادش متفاوت است . ⁽²⁾

در تفسیر آیه شریفه (وَمَا أَدْرَاکَ مَا الْعَقَبَةُ ) ⁽³⁾ـ چه دانی که گردنه چیست؟ـ می‌خوانیم :

عقبه بر تمام ارکان ایمان و بر برخی از اجزای آن ـ همانند نبوّت و ولایت ـ و بر فرائض ، بلکه اجتناب از گناهان کبیره صدق می‌کند و مراد از عقبه ، عقبه معنوی است . ⁽⁴⁾

افزون بر مواقف قیامت ، در مورد مدّت مکث و توقّف در آن نیز، در منابع دینی مطالبی آمده است . از جمله علّامه مجلسی به نقل از کلینی روایتی از امام جعفر صادق (علیه السلام) آورده است : که در قیامت 50 موقف وجود دارد و هر موقفی مثل هزار سال از سالهای دنیا می‌ماند. ⁽⁵⁾

6 ـ 21. احوال خوبان و بدان

روز قیامت روزی بسیار سخت و هولناک است چنانکه خداوند بزرگ می‌فرماید :

(وَیَوْمَ یُنفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِی الاَْرْضِ إِلاَّ مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَکُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِینَ )؛ ⁽⁶⁾

روزی که در صور دمیده شود پس هرکه در آسمان‌ها و در زمین است

به هراس افتد مگر آن کس که خدا خواهد، و همگی با زبونی رو به سوی

او آورند.

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرموده است  :

اِحذروا یومآ تفحص فیه‌الاعمال ، و تکثر فیه الزلزال و تشیب فیه الاطفـال ؛ ⁽¹⁾

حذر کنید از روزی که به کردارها رسیدگی می‌شود و زلزله‌های زیاد رخ می‌دهد و کودکان پیر می‌شوند.

آنچه موجب امان در صحنه وحشتناک آخرت می‌شود، عقیده صحیح و عمل شایسته است . بر این حقیقت در منابع وحی تأکید شده است . در قرآن کریم آمده است  :

(یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمَانِ وَفْداً * وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِینَ إِلَی

جَهَنَّمَ وِرْداً)؛ ⁽²⁾

در آن روز که پرهیزگاران را گروه گروه به سوی خدای رحمن محشور می‌کنیم و مجرمان را تشنه کام به سوی دوزخ می‌رانیم .

متّقین (پرهیزکاران ) و مجرمین (بدکاران ) از نظر اعتقاد یا عملکرد یا هر دو عامل ، دو گروه متضادّ و مخالف هم هستند. در قیامت نیز با آنان به گونه‌ای متضادّ و متفاوت برخورد خواهد گردید. گروه نخست از عزّت و احترام برخوردار گردیده و از خدای بزرگ ، پاداش‌های نیکو دریافت خواهند کرد. گروه دوم با تحقیر و عذاب و مجازات‌های سخت الهی روبرو خواهند شد.

از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت شده است که حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) تفسیر آیه (نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمَانِ وَفْداً) را از پیامبر (صلی الله علیه و آله) پرسید. حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) در پاسخ

خطاب به علی (علیه السلام) فرمود :

این گروه خداترس بودند، پس خداوند متعال آنها را دوست داشت و ایشان را به نعمت‌های خود ویژه ساخت و از کارهای خوبشان راضی شد، پس آنان را «متّقین » نامید. سپس فرمود: یا علی قسم به آن خدایی که دانه را در میان زمین شکافت و انسان را بر روی زمین آفرید، این متّقیان به هنگامی که از قبرهای خود بیرون می‌آیند، سفیدی چهره آنان مانند سفیدی برف و سفیدی جامه آنان مثل سفیدی شیر است و کفشهای آنان از طلا و بندهایش از مروارید درخشنده است . ⁽¹⁾

در حدیث دیگر، گزارشی از انواع احترام و تکریم و عزّت «متّقیان » تا وصول به بهشت و استقبال از آنها آمده است . ⁽²⁾

در برابر، کافران و گناهکاران را چون چهارپایان تشنه‌کام به دوزخ می‌رانند. ⁽³⁾در

قرآن مجید آمده است  :

(یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی مِنْ عَذَابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنِیهِ * وَصَاحِبَتِهِ وَأَخِیهِ * وَفَصِیلَتِهِ الَّتِی تُؤْویهِ * وَمَنْ فِی الاَْرْضِ جَمِیعاً ثُمَّ یُنجِیهِ )؛ ⁽⁴⁾

گناهکار آرزو می‌کند که کاش برای رهایی از عذاب آن روز، می‌توانست فرزندان خود را فدا دهد. و (نیز) همسرش و برادرش را و قبیله‌اش را که به او پناه می‌دهد، و همه مردم روی زمین را و آنگاه خود را رها می‌کرد.

این آیات شدّت عذاب در روز قیامت را بیان می‌دارد، به گونه‌ای که انسان مجرم حاضر است نزدیکان خود بلکه همه مردم دنیا را فدا کند تا خود نجات یابد.

خداوند بزرگ در آیاتی دیگر، احوال دو گروه حقّ و باطل در قیامت را خبر می‌دهد

که بسیار عبرت‌انگیز است . یک گروه ، شادان و شاداب و گروهی دیگر، غرق در عذاب و وحشت و حسرت و ذلّت است  :

(وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ * ضَاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ * وَوُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهَا غَبَرَةٌ * تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ * أُوْلَئِکَ هُمْ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ )؛ ⁽¹⁾

در آن روز چهره‌هایی درخشانند؛ خندان (و) شادابند؛ و صورتهایی در آن روز غبارآلود است ؛ (و) آنها را تاریکی پوشانده ؛ آنان همان کافران فاجرند.

در دعای ابوحمزه ثمالی از امام سجّاد (علیه السلام) ـ که در سحرهای ماه مبارک رمضان خوانده می‌شود ـ این چنین آمده است  :

ابکی لخروجی من قبری عریانآ ذلیلا حاملا ثقلی علی ظهری ، أنظر مرّة عن یمینی ، و أخری عن شمالی ؛ إذ الخلائق فی شأن غیر شأنی . لکلّ امرئ منهم یومئذ شأن یغنیه ، وجوه یومئذ مسفرة ضاحکة مستبشرة . ووجوه یومئذ علیها غبرة ، ترهقها قترة و ذلّة ؛ ⁽²⁾

می‌گریم برای خارج شدن از قبرم ، در حالی که برهنه و ذلیل هستم با بار سنگین بر پشت ، می‌نگرم یک بار از سمت راستم و بار دیگر از سمت چپم ، در حالی که مردمان سرگرم کاری غیر از کار من‌اند. هر کسی را در آن روز، کاری هست که به آن بسنده کرده ، چهره‌هایی در آن روز گشاده و نورانی است ، خندان و مسرور است و صورتهایی در آن روز غبارآلوده است و دود تاریکی و ذلّت ، آن‌ها را پوشانده است .

7 ـ 21. نمایان شدن آثار عقاید و اعمال در قیامت

آیات و روایات فراوانی پیرامون مبانی اعتقادی و عملکرد انسان و نمایان شدن

آثار آن در جهان آخرت ـ از جمله روز قیامت ـ وجود دارد که در این جا به مواردی از آنها اشاره می‌شود.

مبانی اعتقادی نقش کلیدی و بسیار مهمّ دارند. مطابق روایت‌های متواتر و قطعی ، دوستی امیرمؤمنان (علیه السلام) و اعتقاد به حقانیّت آن حضرت راه رستگاری و سعادت است و دشمنی با آن حضرت ، موجب خسران و هلاکت ابدی است . تأکید بر دوستی و پرهیز از دشمنی با امیرمؤمنان (علیه السلام) ویژه شیعه نیست ، بلکه دیگر فرق اسلامی غیرشیعی نیز آن را قبول دارند. فخر رازی مفسّر مشهور سنّی در حقّ امیرمؤمنان (علیه السلام) نوشته است  :

من اقتدی فی دینه بعلی بن ابی طالب فقد اهتدی ، و الدلیل علیه قوله علیه‌السلام : اللّهم ادر الحق مع علی حیث دار؛ ⁽¹⁾

هرکس در دینش از علی بن ابی طالب پیروی کند به تحقیق هدایت یافته است ؛ و دلیل آن فرمایش پیامبر ـ سلام بر او باد ـ است ؛ که فرمود: خدایا حق را با علی بگردان هرجا که او می‌گردد.

حضرت امام محمّدباقر (علیه السلام) فرمود: پیامبر (صلی الله علیه و آله) و علی (علیه السلام) و شیعیان آن حضرت در قیامت ، اندوهگین نمی‌شوند و وحشت نمی‌کنند، بلکه سایر مردم اندوهگین می‌شوند و وحشت می‌کنند. سپس این آیه را خواند: (مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ ) ⁽²⁾و فرمود: به خدا سوگند! حسنه ، ولایت علی (علیه السلام) است .

سپس این آیه را قرائت کرد: (لاَ یَحْزُنُهُمُ الفَزَعُ الأَکْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ المَلاَئِکَةُ ). ⁽³⁾ـ ⁽⁴⁾

آیات فوق ، خبر از ایمن بودن از ترس روز قیامت و اندوهگین نبودن در ترس و هراس بزرگ رستاخیز برای جمعی است . که از سوی امام پنجم (علیه السلام) این گروه همان

شیعیان علی (علیه السلام) هستند. از امام سجّاد (علیه السلام) نیز روایت شده که شیعیان علی (علیه السلام) هشتاد سال پیش از دیگر امّت‌ها داخل بهشت می‌شوند. ⁽¹⁾

یکی دیگر از مسائل مهمّ ، بروز آثار عملکرد انسان در حوزه احکام و اخلاق است . روایات متعدّدی در این زمینه رسیده که نمایان شدن آشکار آثار اعمال و رفتار انسان را بیان می‌دارد.

پیامبر بزرگوار اسلام در مورد آثار برخی از اعمال در روز قیامت ، در سخنان تکان‌دهنده‌ای ، از شکل‌های مختلف محشور شوندگان در قیامت و منشأ آن خبر داده است . سخن‌چینان به شکل میمون و بوزینه ؛ مال حرام‌خورندگان به شکل خوک ، رباخواران به شکل واژگونه و صورت به زمین و پاها در هوا، ظلم‌کنندگان به شکل کور؛ افراد خودپسند به شکل لال و کر محشور می‌شوند. عالمان و قاضیانی که به علم خود عمل نمی‌کنند، در حال جویدن زبان و گزیدن گوشت بدن خود هستند و چرک و خون از دهن‌های ایشان جاری است که بوی دهان ایشان ، اهل محشر را می‌آزارد. نیز از آن حضرت روایت شده است که گروهی در محشر در دو چشمشان ، دو میخ از آتش کوبیده می‌شود. آنها کسانی هستند که با چشم شهوت به نامحرمان می‌نگرند. ⁽²⁾

از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) روایت شده است که در روز قیامت ، وزش بادی متعفن و بدبو تمام اهل محشر را می‌آزارد، به طوری که راه نفسشان بسته می‌شود و از شدت آن بوی بد نمی‌توانند نفس بکشند. آنگاه به اهل محشر خطاب می‌شود این بوی بد چیست؟ آنان اظهار بی‌اطلّاعی می‌کنند. آنگاه ندا می‌رسد: این بوی بد، بوی مجرای تناسلی زناکاران است که در دنیا مرتکب زنا شده و توبه نکرده مرده‌اند. آنان را لعنت کنید : لعنت خدا بر آنان باد. تمامی اهل محشر می‌گویند: خدایا زناکاران را لعنت فرما. ⁽³⁾

پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) فرمود: هر کس با پسری لواط کند، روز قیامت جُنُب محشور می‌شود، و آب دنیا او را پاک نکند. ⁽¹⁾

نیز آن حضرت فرمود: هر مردی لواط دهد خداوند او را در پل دوزخ محبوس خواهد کرد تا از حساب مردمان فراغت یابد. آنگاه فرمان داده می‌شود او را به دوزخ برند، عذاب می‌شود در طبقات آن تا به پایین‌ترین طبقه دوزخ می‌رسد و از آن جا بیرون آورده نمی‌شود. ⁽²⁾

شراب‌خوار در قیامت در حالتی محشور می‌شود که روی او سیاه و چشم‌های او کبود و زبانش از پشت سر او بیرون آمده است . ⁽³⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: هر کس به مرد یا زن پاکدامنی تهمت زند، خداوند اعمال نیک او را حبط کند (بی‌نتیجه نماید) و هفتادهزار ملک در روز قیامت ، از پیش رو و پشت سر، او را تازیانه زنند و فرمان دهند که او را به آتش برند. ⁽⁴⁾

در برابر اعمال ناشایست ، برخی رفتارهای پسندیده ، آثار ارجمندی در صحنه رستاخیز خواهد داشت . از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت شده است  :

آنها که برای خدا با یکدیگر دوستی می‌کنند، روز قیامت در جایگاه بلندی از

نور خواهند بود و نور سیما و پیکر و جایگاه بلندشان همه چیز را روشن خواهد کرد تا جایی به آن شناخته شوند. پس گویند: اینها کسانی‌اند که برای خدا با همدیگر دوستی می‌کنند. ⁽⁵⁾

نیز آن حضرت از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) روایت کرده است  :

هر کس مؤمنی را یاری نماید، خداوند عزّوجل هفتاد و سه گرفتاری را از او

برطرف سازد: یکی در دنیا و هفتاد و دو به هنگام گرفتاری بزرگ . فرمود: آن جا که مردم سرگرم خودشان هستند. ⁽¹⁾

حضرت رضا (علیه السلام) فرمود :

هرکس از مؤمنی گره‌ای بگشاید، خدا روز قیامت گره از دلش بگشاید. ⁽²⁾

22. حساب

اشاره

یکی از مراحل مهمّ قیامت ، «حساب » است . پرسش ، نامه اعمال ، شهادت شهود و میزان برای حسابرسی است . به جهت اهمیّت این مرحله ، یکی از نام‌های قیامت (یَوْمِ الْحِسَابِ )؛ ⁽¹⁾روز حساب » است . و در قرآن مجید با این نام یا با وصف (یَوْمَ یَقُومُ

الْحِسَابُ )؛ ⁽²⁾روزی که حساب برپا می‌شود» نام برده شده است . حسابرسی بندگان از

بدیهیات کتاب و سنّت است . ⁽³⁾خواجه نصیر توسی و علّامه حلّی ، «روز حساب » را از

عقاید دینی برشمرده و تصدیق آن را واجب می‌شمارند. ⁽⁴⁾خداوند متعال فرموده است  :

(إِنَّ إِلَیْنَا إِیَابَهُمْ * ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنَا حِسَابَهُمْ )؛ ⁽⁵⁾

به قطع ، بازگشت آنان به سوی ماست . آنگاه مسلّمآ حسابشان باما است .

(وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِی أَنفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحَاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ )؛ ⁽⁶⁾

اگر آنچه در دل دارید آشکار کنید یا پنهان سازید، خدا شما را به آن

محاسبه می‌کند.

(اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ )؛ ⁽¹⁾

برای مردم (وقت ) حسابشان نزدیک شده است ، و آنان در بی‌خبری رویگردانند.

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در مورد روز حساب فرموده است  :

رستاخیز، روزی است که خداوند اوّلین و آخرین (همگان ) را برای رسیدگی به حساب دقیق و رسیدن به پاداش کردارشان جمع می‌کند، همه در حال خضوع برپا خیزند، عرق از سر و رویشان فرو می‌ریزد و اطراف دهانشان را احاطه کرده ، لرزش زمین تمام اندامشان را می‌لرزاند. نیکوترین و خوشحال‌ترین افراد در آن روز، کسی است که جای پایی پیدا کند و یا محلّی برای ایستادن خود به دست آورد. ⁽²⁾

1 ـ 22. عَرْضِ اکبر

از روز حساب به «عرض اعمال » و «عرض اکبر» نیز یاد شده است . این روز مهمّ ، موقف نهایی محاکمه انسان و عرض اعمال در نزد خداوند متعال است که منجر به صدور احکام بر مبنای گذشت و فضل یا دقّت و عدل از سوی آن ذات مقدّس خواهد گردید و نتیجه آن به رهایی یا هلاکت انسان‌ها خواهد انجامید. پیامبر گرامی اسلام فرمود :

یا اباذرّ حاسب نفسک قبل أن تحاسب ، فهو أهون لحسابک غدآ. و زن

نفسک قبل أن توزن و تجهّز للعرض الاکبر یوم تعرض لا تخفی علی الله

خافیة ، ⁽³⁾

ای ابوذر به محاسبه نفس خویش پرداز پیش از آن که حسابرسی شود. پس این کار آسان‌تر است از محاسبه فردا. بسنج نفس خویش را پیش از آن که سنجیده شود. و آماده شو برای عرض اکبر (روز حساب ) روزی که عرضه می‌شوی ، که هیچ یک از کارهای شما بر خدا پنهان نمی‌ماند.

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرموده است  :

الغنی و الفقر بعد العرض علی الله، ⁽¹⁾

غنا و فقر آنگاه آشکار می‌شود که (اعمال ) بر خدا عرضه شود.

2 ـ 22. یوم‌الفصل

خداوند متعال فرموده است  :

(إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کَانَ مِیقَاتاً)؛ ⁽²⁾

همانا روز جدایی وعده‌گاه است .

یوم الفصل ، روز تفکیک و جدایی میان حق و باطل و محق و مبطل با قضای عادلانه الهی است که انطباق تامّ با موقف حساب دارد. در این موقف از آخرت ، خداوند عزیز و علیم ، تمام مردم از اوّلین تا آخرین را به حضور خود فرا خوانده ، قضا و حکم عادلانه و برحقِّ خویش را ثابت و محقّق خواهد فرمود، و اهالی بهشت و جهنّم هر کدام روانه جایگاه خود خواهند گردید. ⁽³⁾

3 ـ 22. چرایی حسابرسی

عرضه اعمال بندگان به پیشگاه الهی و حسابرسی از آنها، جهت اطلّاع و آگاهی نیست ، چون به فرموده قرآن : هیچ یک از کارهای انسان ، از خدا پنهان نیست ، ⁽⁴⁾بلکه این

حسابرسی برای احتجاج علیه بندگان و عطای پاداش به آنها از روی عدل یا فضل است . ⁽⁵⁾

4 ـ 22. عدالت در حسابرسی

حسابرسی خداوند بزرگ ، عادلانه و دقیق است . در قرآن مجید در توصیف احوال مجرمین به هنگام دریافت کارنامه خود آمده است  :

(لاَ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً)؛ ⁽¹⁾

پروردگارت به هیچ کس ستم نمی‌کند.

نیز در قرآن کریم آمده است  :

(وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلاَ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَإِنْ کَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنَا بِهَا وَکَفَی بِنَا حَاسِبِینَ )؛ ⁽²⁾

و ترازوهای عدل را در قیامت برپا می‌کنیم . پس هیچ کس کمترین ستمی نمی‌بیند. و اگر کار او به وزن یک دانه خردل باشد، آن را می‌آوریم . و همین بس که ما حساب‌کننده باشیم .

5 ـ 22. ابعاد حسابرسی

ابعاد حسابرسی بندگان ، گسترده و شامل افکار و اعمال اوست و افعال جوانح (قلبی ) و جوارح (بیرونی )، بزرگ و کوچک ، مهمّ و ناچیز، پنهان و آشکار او مورد بررسی قرار می‌گیرد. در قرآن مجید آمده است  :

(یَوْمَ یَبْعَثُهُمْ اللَّهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ)؛ ⁽³⁾

در آن روز که خداوند همه آنان را بر می‌انگیزد، آنان را از آنچه کرده‌اند خبر می‌دهد، خدا آن کارها را شمار کرده و آنان از یاد برده‌اند، و خدا بر همه چیز گواه است .

(یُنَبَّأُ الاِْنسَانُ یَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ)؛ ⁽¹⁾

در آن روز آدمی از آنچه پیش فرستاده و آنچه پس از خود روانه ساخته است خبر داده شود.

(وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ مَا فِی أَنفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ )؛ ⁽²⁾

و بدانید که خدا آنچه را در ضمیر خود دارید می‌داند، پس اینک از او حذر کنید.

6 ـ 22. سرعت در حسابرسی

حسابرسی خداوند متعال در روز قیامت ، بسیار سریع است . در جاهای مختلف قرآن این حقیقت بیان شده است  :

(إِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسَابِ )؛ ⁽³⁾

همانا خدا سریع الحساب است .

(أَلاَ لَهُ الْحُکْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِینَ )؛ ⁽⁴⁾

آگاه باشید، حکم از آن اوست ، و او سریعترین حسابگران است .

در مورد سرعت حسابرسی اعمال بندگان در احادیث مطالبی آمده است که حیرت‌آور است . رسیدگی حساب تمام بندگان در یک چشم برهم زدن یا به اندازه دوشیدن شیر گوسفندی انجام می‌شود. ⁽⁵⁾از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) نقل شده است که

حساب احدی خدا را مشغول نمی‌گرداند از حساب دیگری ، چنانکه او را روزی دادن دیگری مشغول نمی‌گرداند. ⁽⁶⁾

این سرعت عجیب ، همراه با دقّت و عدالت تمام است ، چنانکه پیشتر اشاره شد. در گذشته افراد ملحد یا ضعیف الایمان این‌گونه حقایق اعتقادی را انکار و یا تأویل می‌کردند. اما محاسبات ابر رایانه‌های پیشرفته ساخت دست بشر که مدام بر امکانات و تواناییهای آنان افزوده می‌شود، بهانه انکار یا تأویل و دور انگاشتن این حقایق را سلب کرده است .

این محاسبه سریع ، فعل الهی است ، اما اِعمال این محاسبه و تحقّق و ثبوت آن در دادگاه الهی ، در یک روند منظّم و قانون‌مند و متناسب با گروههای مختلف محاکمه شونده انجام می‌شود. در نتیجه ، نتایج دادگاه و طول تداوم آن متفاوت خواهد بود.

7 ـ 22. انواع حسابرسی

در متون دینی گزارش‌هایی در مورد حسابرسی‌های متنوع وجود دارد. و مردم در حسابرسی به طبقات و گروههای مختلفی تقسیم می‌شوند. در این جا به صورت مجمل اشاره می‌شود و برای آگاهی از شرح مفصّل و تقسیم‌بندی کامل آن ، بایستی به منابع تفسیری و حدیثی مراجعه نمود.

1 ـ بعضی بدون حساب به بهشت می‌روند. زیرا گرفتار چیزی از امر دنیا نشده‌اند و حساب در آن جا برای کسانی است که در این جا گرفتار دنیا شده‌اند. ⁽¹⁾

2 ـ برخی با «حساب یسیر» (حساب آسان ) محاسبه می‌شوند و شادمان نزد خانواده خود برمی‌گردند. قرآن مجید این گروه را «اصحاب یمین » خوانده است  :

(فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ * فَسَوْفَ یُحَاسَبُ حِسَاباً یَسِیراً * وَیَنقَلِبُ إِلَی أَهْلِهِ مَسْرُوراً)؛ ⁽²⁾

پس هرکه نامه او به دست راستش داده شد، به زودی حسابی آسان از او کشیده شود و شادمانه به سوی خانواده‌اش باز گردد.

امام محمّدباقر (علیه السلام) روایت می‌کند که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) فرمود: «حساب یسیر» یعنی محاسبه با تسامح و گذشت . ⁽¹⁾

3 ـ برخی به صورت «سوءالحساب » (حساب بد) با آنان رفتار می‌شود. از امام جعفر صادق (علیه السلام) در مورد «سوءالحساب » می‌فرماید: استقصا و دقّت و سخت‌گیری در محاسبه اعمال خوب و بد، و بدی آنان را به حساب آوردن و مؤاخذه نمودن و نپذیرفتن اعمال خوب آنان است . ⁽²⁾

4 ـ برای پیشوایان کفر و گمراهی ، سنجشی برپا نمی‌شود و به فرمان الهی در روز قیامت به آنان توجّهی نمی‌شود و همیشه در جهنّم خواهند بود. ⁽³⁾

8 ـ 22. عوامل تخفیف و تشدید حسابرسی

در روایات اسلامی ، برخی اعمال موجب آسانی یا سختی در حسابرسی شمرده شده است . پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) سه چیز را از هر کسی باشد، موجب حساب آسان و ورود به بهشت با رحمت الهی دانسته و فرموده است : عطا کنی به کسی که تو را محروم ساخته است ، و وصل کنی با کسی که از تو قطع کرده است ، و گذشت کنی از کسی که بر تو ستم کرده است . ⁽⁴⁾نیز از آن حضرت روایت شده است که خوش خلقی موجب

آسانی حسابرسی انسان می‌شود. ⁽⁵⁾

کسی که به خدا شرک می‌ورزد، پیشوای ستمگر، تاجر دروغ پیشه ، پیرمرد زناکار، کسانی هستند که بنابر احادیث نقل شده از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و امام جعفر صادق (علیه السلام) بدون حساب وارد دوزخ می‌شوند. ⁽⁶⁾

9 ـ 22. سؤال

در کتاب و سنّت ، سؤال و پرسش غیر از حسابرسی است . ⁽¹⁾از آیات و روایات

استفاده می‌شود که امور چندی از مردم مورد سؤال قرار می‌گیرد و حق تعالی احتجاجات چندی در موقف سؤال از بندگان خود می‌نماید. بزرگترین چیزی که

از آن سؤال می‌شود، ولایت امیرمؤمنان و اهل بیت طاهرین  : است . ⁽²⁾قرآن

کریم می‌فرماید :

(ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنْ النَّعِیمِ )؛ ⁽³⁾

سپس در آن روز از نعمتی که داشتید پرسش خواهید شد.

اخباری در تفسیر این آیه شریفه وارد شده است که مراد از پرسش «نعیم »

در روز قیامت ، محبّت و ولایت محمّد و آل محمّد : است . سنّی و شیعه

مضمون آن را به شکل تظافر ذکر کرده‌اند، بلکه در نزد شیعه در حد روایات

متواتر است . ⁽⁴⁾

برخی از امور دیگر نیز مورد پرسش قرار می‌گیرند، همانند: نماز؛ قرآن ؛ چگونگی گذران عمر؛ حقوق حق تعالی در رعایت واجبات ، فرایض ، پرهیز از محرّمات چون زنا، لواط ، شرب خمر، رباخواری ، نظر به نامحرم ، هوای نفس ، حبّ دنیا، شهادت باطل ، غیبت ، سخن‌چینی ، دروغ ، فحش و قتل نفس ، رعایت حقوق والدین که اعظم حقوق است و حق اهل و عیال ، حقوق برادران ایمانی ، صله رحم و همسایگان و امر به معروف و نهی از منکر. ⁽⁵⁾

10 ـ 22. سؤال از رسولان و اوصیا

بنابر احادیث منقول ، رسولان و اوصیا نیز پیرامون عملکرد و انجام وظایف خطیر خود مورد سؤال قرار می‌گیرند. و در این پرسش‌ها، با شهادت شهود معصوم ـ از میان فرشتگان و حجج الهی ـ عملکردشان تأیید می‌شود. ⁽¹⁾

23. کتاب

اشاره

یکی از مسائل مهمّ آخرت که در آیات و روایات زیادی مطرح شده ، «نامه عمل » است . این نامه حاوی پرونده کامل و دقیق اعمال انسان است که در اختیارش قرار می‌گیرد. «نامه عمل » در چندین جای قرآن مجید با واژه «کتاب » بیان شده است . خداوند متعال فرموده است  :

(وَوُضِعَ الْکِتَابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَیَقُولُونَ یَا وَیْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْکِتَابِ لاَ یُغَادِرُ صَغِیرَةً وَلاَ کَبِیرَةً إِلاَّ أَحْصَاهَا)؛ ⁽¹⁾

و نامه اعمال در میانه نهاده شود، پس مجرمان را از آنچه در آن است هراسان بینی ، و گویند: ای وای بر ما این نامه چیست که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرو گذار ننموده ، جز آن که به حساب آورده است .

(وَکُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ کِتَاباً یَلْقَاهُ

مَنشُوراً * اقْرَأْ کِتَابَکَ کَفَی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً)؛ ⁽²⁾

و هر کسی آثار کردارش را در گردنش آویخته‌ایم و روز قیامت برای او نوشته‌ای بیرون می‌آوریم که آن را باز و گشوده خواهد دید. نوشته خود را بخوان ، امروز همین بس که خودت حسابگر خود باشی .

(وَکُلُّ شَیْءٍ فَعَلُوهُ فِی الزُّبُرِ * وَکُلُّ صَغِیرٍ وَکَبِیرٍ مُسْتَطَرٌ)؛ ⁽¹⁾

و هرچه کرده‌اند در نامه‌ها ثبت است ، و هر ریز و درشتی نگاشته شده است .

(وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ )؛ ⁽²⁾

در آن هنگام که نامه‌های عمل گشوده شود.

1 ـ 23. آگاهی یافتن هر کس از تمام اعمالش

گفته شده است : افزون بر نامه عمل ، خداوند متعال به انسان ، علم تکوینی روشنی عطا می‌کند که در موقف حساب به نحو احاطه بر گفتار و کردار خود ـاز طاعت وعصیان ـ در دنیا با تمام خصوصیاتش آگاه می‌شود. ⁽³⁾چنانکه خداوند متعال

فرموده است  :

(عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ )؛ ⁽⁴⁾

هر کس بداند چه فراهم دیده .

(یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهَا وَبَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً)؛ ⁽⁵⁾

روزی که هر کس آنچه از نیکی و بدی کرده ، همه را حاضر شده می‌بیند. و آرزو کند که کاش میان او و آن روز (یا آن کار بدش ) فاصله‌ای دراز بود!

از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده است : انسان به یاد می‌آورد تمام اعمال و آنچه برای او نوشته شده ، گویی که هم‌اکنون آنها را انجام داده است . ⁽⁶⁾

انسان فاقد این حضور و آگاهی و گرفتار نسیان است . اما در موقف حساب روز قیامت ، واجد آن می‌شود، چنانکه خداوند متعال می‌فرماید :

(یَوْمَ یَبْعَثُهُمْ اللَّهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ)؛ ⁽¹⁾

روزی که خداوند همه آنان را برمی‌انگیزد، پس آنان را از آنچه کرده‌اند خبر می‌دهد، خدا آن کارها را برشمرده و آنان از یاد برده‌اند. و خدا بر همه چیز گواه است .

این آگاهی و وجدان ، مطلق نیست ، چنانکه پیشتر فاقد بود و بعد او را آگاهانیدند. ⁽²⁾

2 ـ 23. نویسندگان نامه عمل

خداوند متعال برای نویسندگان نامه عمل فرشتگانی گمارده است . آنها ریز و درشت اعمال انسان را ثبت می‌کنند. خداوند بزرگ این فرشتگان را ستوده و با صفت «کریم » یعنی بزرگوار، از آنان یاد کرده است .

(وَإِنَّ عَلَیْکُمْ لَحَافِظِینَ * کِرَاماً کَاتِبِینَ * یَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ )؛ ⁽³⁾

همانا بر شما نگاهبانانی هست ؛ (فرشتگان ) بزرگواری که نویسندگان (اعمال شما) هستند؛ آنچه را می‌کنید می‌دانند.

همچنین در قرآن مجید پیرامون نویسندگان نامه اعمال آمده است  :

(إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْهَا حَافِظٌ )؛ ⁽⁴⁾

هیچ‌کس نیست جز آنکه بر او نگاهبانی است .

(إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیَانِ عَنْ الْیَمِینِ وَعَنْ الشِّمَالِ قَعِیدٌ * مَا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ)؛ ⁽¹⁾

آنگاه که دو (فرشته ) دریافت‌کننده که از راست و چپ مراقب نشسته‌اند. هیچ سخنی را بر زبان نمی‌آورد مگر آن که مراقبی آماده نزد آن هست .

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می‌فرماید :

قد وکّل بذلک حفظة کرامآ لایسقطون حقّآ ولا یثبتون باطلا؛ ⁽²⁾

نگهبانان بزرگواری را قرار داده که حقی را از میان نمی‌برند و برخلاف حقیقت ثبت نمی‌کنند.

و حفّاظ صدق یحفظون اعمالکم ، و عدد انفاسکم ، لا تسترکم منهم ظلمة لیل داج ولا یکّنکم منهم باب ذو رِتاج ؛ ⁽³⁾

و بدانید حساب‌گران راستین ، اعمال شما را ثبت می‌کنند و حتی عدد نفسهایتان را نگه می‌دارند، نه ظلمت شب تاریک شما را از آنها پنهان می‌دارد و نه درهای محکم و بسته .

از آیات و روایات استفاده می‌شود که فرشتگان نویسنده نامه اعمال ، از امانت و قداست برخوردارند و نگهبانان درستکار و عاری از خطا و دروغ هستند.

نویسندگان اعمال خوب و بد متفاوتند. امام جعفرصادق (علیه السلام) فرمود :

فرشته سمت راست نویسنده اعمال نیکوی انسان است و فرشته سمت چپ نویسنده کارهای بد او. ⁽⁴⁾

به روایت شیخ صدوق ، امام امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) از کنار مردی گذشت که سخنان زاید

بر زبان جاری می‌آورد. به او فرمود :

ای مرد تو نامه‌ای را به وسیله دو نویسنده عملت برای خدایت املا می‌کنی پس سخن بگو به آنچه در شأن تو است ، و رها کن چیزی را که مناسب تو نیست . ⁽¹⁾

فرشتگان نویسنده اعمال ، اگر کسی نیّت به عمل نیکویی کند و انجام ندهد، یک پاداش برای او می‌نویسند، و اگر عمل کند، ده پاداش . همچنین اگر کسی نیّت عمل بدی کند، تا وقتی آن را بجا نیاورد، چیزی نمی‌نویسند. و اگر بجا آورد، یک گناه برای او می‌نویسند. ⁽²⁾

سیّد ابن‌طاووس نوشته است : بر هر انسانی دو فرشته گماشته شده است که خیر و شرّ او را می‌نویسند. و در اخبار وارد شده که دو فرشته، ویژه شب هستند و دو فرشته، مخصوصِ روز. شروع و پایان مأموریت این فرشتگان ، از فجر صبح تا غروب آفتاب است . ⁽³⁾

حضرت امام سجّاد (علیه السلام) در نیایش خویش فرموده است  :

اللهمّ یسّر علی الکرام الکاتبین مؤنتنا، و املأ لنا من حَسَناتنا صحائفنا، ولا تُخزنا عندهم بسوء اعمالنا؛ ⁽⁴⁾

بار خدایا زحمت و رنج ما را بر نویسندگان گرامی (فرشتگان نویسندگان اعمال ) آسان گردان . و نامه‌های ـ اعمال ـ ما را از حسنات و نیکیهای ما پرساز و ما را نزد آنان به بدی کردارهای خود رسوا مکن .

عبدالله فرزند حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام) گفته : از پدرم پرسیدم : آیا هرگاه بنده اراده کند که گناه یا کار نیکی بجا آورد دو فرشته که بر اعمال او گماشته شده‌اند علم به آن دارند؟ فرمود: آیا بوی پلید و بوی پاکیزه یکسان است؟ گفتم نه ، فرمود: بنده

هرگاه اراده نیکو نماید، نَفَس او با بوی پاکیزه بیرون شود، پس فرشته سمت راست به فرشته سمت چپ می‌گوید: درنگ کن که اراده نیکو نموده است . و چون آن را بجا آورد، زبانش قلم و آب دهانش سیاهی مرکّب گردد و آن فرشته آن حسنه را برای او می‌نویسد. و هرگاه اراده گناه کند، نَفَس او با بوی پلید بیرون آید. پس فرشته سمت چپ به فرشته سمت راست می‌گوید: درنگ کن که اراده بدی نموده . و چون آن را بجا آورد، زبانش قلم و آب دهانش سیاهی شود و آن فرشته آن را برای او ثبت نماید. ⁽¹⁾

3 ـ 23. دریافت کارنامه‌های اعمال

یکی از مراحل حسّاس صحنه قیامت ، دریافت کارنامه اعمال از سوی انسان‌ها است . بنا بر مستندات دینی ، این کارنامه‌ها متفاوت است ، چنانکه خداوند متعال می‌فرماید :

(وَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَیَقُولُ یَا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتَابِیَهْ * وَلَمْ أَدْرِ

مَا حِسَابِیَهْ )؛ ⁽²⁾

هر که نامه عملش به دست چپ او داده شود، گوید: ای کاش ، نامه‌ام به من داده نمی‌شد و نمی‌دانستم حسابم چیست؟

(وَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ * فَسَوْفَ یَدْعُو ثُبُوراً * وَیَصْلَی سَعِیـراً)؛ ⁽³⁾

و امّا هر که نامه او از پشت سرش داده شد، زود است که فغان و واویلا بر آورد و به آتشی افروخته در آید و بسوزد.

هر دو آیه در شأن کفّار نازل شده است . آیه نخست شامل کسانی است که نامه عملشان به دست چپ داده می‌شود. آیه دوم هم شامل کسانی است که نامه عمل را از

پشت سر دریافت می‌کنند. پس گیرندگان نامه اعمال از دست چپ و گیرندگان نامه از «پشت سر» در دو آیه مذکور، کافران هستند. در برابر دو آیه مذکور، خداوند متعال در همان دو سوره ، به اصحاب الیمین اشاره کرده است . ⁽¹⁾