درآمدی برچیستی وچرایی حماسه عظیم اربعین حسینی
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
درآمدی بر چیستی و چرایی حماسه عظیم اربعین حسینی
محمد رضایی آدریانی
تهیه کننده و ناشر: ادارهکل پژوهشهای اسلامی رسانه
دفتر پژوهشهای کاربردی دین و رسانه/گروه انقلاب اسلامی، تاریخ و مناسبتها
شمارگان: 1000جلد
کلیه حقوق چاپ و نشر محفوظ است
نشانی: قم، بلوار امین، ادارهکل پژوهشهای اسلامی رسانه؛ تلفن: 32915511 025 دورنگار: 32915510
تهران: خیابان جام جم، ساختمان شهید رهبر، طبقه زیر زمین؛ تلفن: 22014738 021 نمابر: 22164997
دفتر خراسان: مشهد، خیابان امام خمینی=، جنب باغ ملی، ساختمان صبا، طبقه سوم؛ تلفن: 32215108 051 نمابر: 32215106
INFO@IRC.IR
سخن نخست................................................................................................. 7
بخش اول: اربعین پژوهی؛ (از عاشورا تا اربعین)...................................... 9
عدد چهل..................................................................................................... 12
عدد چهل در اربعین حسینی........................................................................... 20
چرایی اربعین حسینی.................................................................................... 26
زیارت اربعین جابر................................................................................ 26
زیارت اربعین اهلبیت:........................................................................ 34
الف: گاهشمار سفر اسارت..................................................................... 35
ب:جغرافیا و مسیرهای سفرکاروان اسارت.............................................. 37
امام صادق7 و فرهنگسازی زیارت اربعین............................................ 42
امام عسکری7 و فرهنگسازی اجتماعی زیارت اربعین........................... 42
چیستی زیارت اربعین..................................................................................... 46
چگونگی زیارت اربعین................................................................................... 49
جغرافیای شیعه............................................................................................. 58
اربعین ابتدای شاهراه سلوک مهدوی............................................................... 64
بخش دوم: اربعین در تاریخ تشیع............................................................ 67
اربعین؛ امتداد عاشورا..................................................................................... 69
آیندهنگری در زیارت اربعین........................................................................... 70
اربعین و مهدویت.......................................................................................... 74
مهدیشناسی در لغت و اصطلاح................................................................ 74
پیوندها بین حسین7 و مهدی[..................................................................... 75
پیوندها در یاوری........................................................................................... 80
پیوندهای آسیبشناسانه................................................................................. 85
پیوندها در زیارتنامهها.................................................................................. 91
بخش سوم: فرصتهای اربعین................................................................. 97
تحلیل و آنالیز اجتماعی/ رفتاری حماسه اربعین................................................ 99
اربعین در جهان اسلام................................................................................. 112
کتابنامه.................................................................................................... 121
سخن نخست................................................................................................. 7
بخش اول: اربعین پژوهی؛ (از عاشورا تا اربعین)...................................... 9
عدد چهل..................................................................................................... 12
عدد چهل در اربعین حسینی........................................................................... 20
چرایی اربعین حسینی.................................................................................... 26
زیارت اربعین جابر................................................................................ 26
زیارت اربعین اهلبیت:........................................................................ 34
الف: گاهشمار سفر اسارت..................................................................... 35
ب:جغرافیا و مسیرهای سفرکاروان اسارت.............................................. 37
امام صادق7 و فرهنگسازی زیارت اربعین............................................ 42
امام عسکری7 و فرهنگسازی اجتماعی زیارت اربعین........................... 42
چیستی زیارت اربعین..................................................................................... 46
چگونگی زیارت اربعین................................................................................... 49
جغرافیای شیعه............................................................................................. 58
اربعین ابتدای شاهراه سلوک مهدوی............................................................... 64
بخش دوم: اربعین در تاریخ تشیع............................................................ 67
اربعین؛ امتداد عاشورا..................................................................................... 69
آیندهنگری در زیارت اربعین........................................................................... 70
اربعین و مهدویت.......................................................................................... 74
مهدیشناسی در لغت و اصطلاح................................................................ 74
پیوندها بین حسین7 و مهدی[..................................................................... 75
پیوندها در یاوری........................................................................................... 80
پیوندهای آسیبشناسانه................................................................................. 85
پیوندها در زیارتنامهها.................................................................................. 91
بخش سوم: فرصتهای اربعین................................................................. 97
تحلیل و آنالیز اجتماعی/ رفتاری حماسه اربعین................................................ 99
اربعین در جهان اسلام................................................................................. 112
کتابنامه.................................................................................................... 121
هر یک از مناسک دینی، بر گرد محورهایی اساسی شکل گرفتهاند. در مناسک اربعینحسینی مفهوم «زیارت» نقطه کانونی است. «زیارت» مفهومی تعالیبخش است که توانسته پاسدار اعتقادات و ارزشها در طول تاریخ پرفراز و نشیب اسلام باشد و کشش بهتانگیز آن، جذبه ولایت را شهودیتر ساخته است.
نصوص مقدّس و سیره بزرگان دین درباره «زیارت»، گویای ابعاد سازنده فردی و اجتماعی این مفهوم است؛ هرچند کمتر برای مخاطبان واکاوی و تبیین شده است. بیان آثار عمیق زیارت بهویژه ایجاد انقلاب درونی، تحولزایی و امیدبخشی به حوزه فردی محدود نمیشود و شامل «زیارت جمعی» نیز میشود. چه اینکه هرچه جلوتر میرویم زیارت اربعین از شکل فردی به شکل جمعی نزدیکتر میشود و اگر محوریت «زیارت» در فرآیند فهم و تعمیق مناسک اربعین نادیده گرفته شود، این پدیده از هویت خود تهی و این حرکت ممتاز دچار انحرافاتی عمیق خواهد شد.
در این میان فهم فلسفه و ابعاد اربعین و زیارت مخصوصه آن باید به فهم آخرالزمانی از این پدیده بیانجامد و نگاه «امّتسازی» با آرمان «جامعه الگو» را دنبال کند. این مهم جز با درک جهانی از زیارت اربعین حاصل نخواهد شد و جهانیشدن مناسک زیارت مخصوصه اربعین پدیدهای نیست که با قواعد مادی و مرسوم علمی ممکن باشد. گستره و عمق این پدیده شگرف را تنها میشود در بستر آخرالزمانی فهم کرد. براساس نصوص متعدد، وجود مبارک حضرت امام مهدی ارواحنافداه خود را به فرزندیِ حضرت امام حسینعلیه السلام معرفی خواهند فرمود و جهانیشدن «اربعین» مقدمهای بر فهم و معرفت جهانی سیدالشهداءعلیه السلام و حماسه عاشورا برای شناخت منجی عالم[ است. از این رو بیراه نیست اگر این پدیده را یک «فرارسانه» بدانیم. فرارسانهای که نگاه رسانهای به آن میتواند نقشآفرینی آنرا صدافزون کند.
اثر حاضر که محصول کنکاش پژوهشی ادارهکل پژوهشهای اسلامی سازمان صدا و سیما و تلاش ادارهکل روابط عمومی سازمان صدا و سیما در انتشار و توزیع است، با این نگاه سامانیافته است. ضمن سپاس از مؤلف محترم جناب آقای محمد رضایی آدریانی، امید است کتاب حاضر مورد بهرهبرداری پژوهشگران، برنامهسازان، دغدغهمندان حوزه دین و رسانه و همه دلدادگان معارف عاشورایی قرار گیرد.
ادارهکل پژوهشهای اسلامی رسانه
ادارهکل روابط عمومی سازمان صدا و سیما
اربعین مانند عاشورا نامی برآمده از اعداد است، و دلالت بر نقش و جایگاه زمان در یک رویداد مقدس دارد. به گمان برخی این عددها می تواند حکایتی از رویدادهای تاریخی بهصورت اتفاقی باشد. هنگامی که دینی مبتنی بر حکمت بوده و رهبرانی معصوم دارد که گفتار، رفتار و رضایت آنان حجت است، در این صورت تعریف رویدادها مبتنی بر اعداد خاص، مانند عاشورا و اربعین دیگر اتفاقی و تصادفی نخواهد بود. والا معنا نداشت که عاشورای تاریخی امام حسینعلیه السلام چنان تقدس یابد که با زمان ظهور امام موعود و پایانی، پیوند بخورد. پس اگر عاشورا در فرهنگ شیعی، هم رمز هویت تاریخی تشیع (عاشورای دیروز) و همچشمانداز آینده شیعه (عاشورای فردا) است، رویداد اربعین در میانه این دو، رویدادی نمادین با مأموریتهای فرهنگی بسیار خواهد بود که در زمان حال بین هویتهای دیروزی و رسالتهای فردا، به کنکاش نقشهای پویا میپردازد. با این تحلیل، دیگر عدد چهل بین دو عاشورا، عددی اتفاقی و رویدادی گذرا نیست؛ بلکه باید از گذرگاه چهلمنزل و چهلگام پیشبرنده بدان نگریست.
عدد چهل
اربـعین در لغت، به معنای چهل، چهار دهه(1)و در اصطلاح، سپری شدن چهل روز از مرگ کسی و برپا داشتن مراسمی برای بزرگداشت اوست. این واژه در اصطلاح شیعه، بهطور خاص بـه روز بیستم ماه صفر یعنی چهلروز پس از واقعه عاشورا و شهادت امام حسینعلیه السلام و یارانش اطلاق گردیده و اربعین حسینی نامیده می شود.
عدد چهل یکی از اعداد نمادین و مقدس در فرهنگ اسلامی و خصوصاً فرهنگ شیعی است. در فرهنگ دینی اعداد نهتنها در زندگی مادی بلکه در زندگی معنوی نیز حائز اهمیت فراوان هستند. خصوصاً در دین اسلام و مکتب تشیع که به شریعت و فقه و مناسک توجه ویژه شده، مسئله عدد و اهمیت برخی اعداد بیشتر به چشم می آید. مثلاً، تعداد رکعات نماز، تعداد تسبیحات اربعه، تعداد تسبیحات حضرت فاطمه3 و امثال این موارد نشانگر زندگی معنوی به همراه اعداد است، و برای تقدس هر یک از اعداد، میتوان سندهایی یافت که ریشه در رویدادهای تکوینی طبیعت و یا عوالم ملکوت و یا پیوند با تاریخ مقدس اولیای الهی دارند. مانند:
اعداد و ریشه ارزشیابی دینی هر یک
عدد
ریشهها و هویتها
5
5 تن پیامبر اولوالعزم و 5 تن آل عبا،
علیه السلام
7 آسمان و 7 زمین و 7 دور طواف خانه خدا.
12
12 معصوم و12 چشمه معجزه حضرت موسی، 12 ماه
14
14 معصوم تقدس یافتهاند.
1) [1] . لغتنامه دهخدا، 5/164.
یکی از مهمترین این اعداد، عدد چهل است. در فرهنگ دینی عدد چهل جایگاهی ویژه در سیر و سلوک، فرایند رشد، بلوغ و یا نهادینهسازی یک رفتار یا سجیه اخلاقی دارد. بدینجهت عدد چهل در فرهنگ اسلامی/ شیعی از جایگاه ویژهای برخوردار است.
علامه سید بحرالعلوم یکی از علمای بزرگ و عارف شیعه در زمینه جایگاه عدد چهل فرموده است:
«خود به عیان دیدهام و به بیان دانستهام که این مرحله شریفه، از مراحل عدد را خاصیتی خاص و تأثیری مخصوص است، در ظهور استعداد(ها) و تتمیم ملکات، در طی منازل و قطع مراحل».(1)[NP1] [1]
بنابراین حکمت توجه به عدد چهل، در فرهنگ دینی/ عرفانی اسلامی، بر خاصیت اربعین در ظهور فعلیت و بروز استعداد و حصول صفات ملکه، امری است که در آیات و اخبار بر آن تصریح شده است، و در سلوک و خودسازی، برای جلب فیوضات وانوار الهی، به آن توجه شده است. شاهد این مدعا گستردگی استفاده از عدد چهل در تعالیم و آموزههای دینی و حتی در رویدادهای تاریخی است که نوعی پیوند با سیر و سلوک دارد. مهمترین موارد نمادین عدد چهل در فرهنگ دینی چنین است:
چرایی و چیستی و گونهشناسی اربعین
کارکردهای عدد چهل در فرهنگ دینی، حوزههای متعددی را شامل می شود. حوزههایی که از بسترهای طبیعی پیدایش انسانی شروع و به رویدادهای تاریخساز سرایت یافته است، و بعد به حوزههای سیر و سلوک اخلاقی و یا توصیههای تربیتی دینی و بازتابشناسی آثار نیک و بد اعمال از جهت تکوینی کشیده می شود.
این گونههای متعدد، بیانگر نقش عدد چهل در تمامی حوزههاست. بنابراین شاهد استفاده نمادین از عدد چهل در ظرفیتهای گوناگونی هستیم که عبارتاند از:
از جهت زمانی (چهل روز یا سال)، از جهت کمّی و مصداقی (چهل فرد و چهل عدد)، از مکانی و مساحتی (چهل ذراع یا منزل)، از جهت کیفی و مرتبهای (چهل برابر)
1) [1] . آشتیانی، محسن، اسرار عدد چهل در قرآن و روایات، ص10.
موارد و مصادیق عدد چهل در فرهنگ اسلامی(1)
اربعین در آفرینش انسان
(در فرایند آفرینش اولیه و در تکامل انسانی)
پیکره آدم پس از آمادهسازی چهل روز ماند تا آماده دمیدن روح بگردد(2)
هر انسان (چهل روز علقه و چهل روز مضغه و...)(3)
نطفه امام معصوم پس از چهل روز در رحم مادر، توانایی شنیدن می یابد
چهل سالگی سن رشد عقلانی انسان است
چهل سالگی و سخت گرفتن خدا بر بنده در حساب و کتاب(4)
دل بستن شیطان به گناهکاران بالای چهل سال(5)
اربعین در عوالم وجود
فاصله بین دو دمیدن اسرافیل در صور در آستانه قیامت، چهل سال است(6)
اربعین در تاریخ نبوت
حضرت آدم پس از هبوط، چهل روز در کوه صفا به عبادت و توبه پرداخت.
حضرت آدم چهل روز برای هابیل گریست.(7)
بعثت بیشتر انبیا در چهل سالگی بود.(8)
چهل سال قطع تولد در قوم نوح پیش از طوفان تا حداقل سن مشرکین چهل سالگی باشد.(9)
حضرت یونس چهل روز در شکم ماهی گریست تا توبهاش پذیرفته شد.
چهل روز گریه بنیاسرائیل برای ظهور حضرت موسی7.(10)
سرگردانی چهل ساله قوم موسی7.
چهل روز گریه داوود7 پس از ترک اولیای که انجام داد.(11)
1) [1] . در این زمینه ر.ک: خصال شیخ صدوق عدد چهل و سفینه البحار عدد چهل و جستجوی عدد چهل در نرمافزارهای اسلامی کامپیوتر نور مانند: گنجینه روایات نور، سیره معصومان.
2) [2] . در احادیث نقلشده است در جریان آفرینش حضرت آدم 7 ، سرشت طینت او به دست خداوند، به مدت چهل روز ادامه یافت یا پیکر شریف آن حضرت، چهل سال باقی ماند، سپس روح در آن دمیده شد «خمّرت طینه آدم بیدی أربعین صباحاً». عوالیاللئالی، ابنابیجمهور احسائی، ج4، ص9.
3) [3] . نطفه در رحم چهل روز میماند تا آنکه علقه میشود و بعد از چهل روز مُضغه میشود و بعد از چهل روز دیگر وارد مرحله دیگر میشود
4) [4] . ابوبصیر گوید امام صادق 7 فرمود: هر بنده تا چهل سال در فسحه و گشایش است، چون سنش به چهل رسید پروردگار به آن دو فرشتهای که نگهبانش هستند وحی کند: من بنده خود را عمری (طولانی) دادم، بر او سخت گیرید اعمالش را به دقت ثبت کنید، کم و زیاد و کوچک و بزرگ عملش را بنویسید. از رسول گرامی اسلام نقل است که «خداوند فرشتهای را مامور کرده است تا در هر شب صدا بزند: «یا ابناء الاربعین ماذا اعددتم للقاء ربکم، ای کسانی که چهلمین بهار عمر خود را سپری میکنید! برای ملاقات با پروردگارتان چه چیزی آماده کردهاید (و چه پاسخی دارید)؟!»، مستدرک الوسائل، ج12، ص156؛ مجموعه ورام، ج1، ص35.
5) [5] . إذا بَلَغ الرَّجُلُ أربعینَ سَنةً و لَم یَتُبْ مَسحَ الشَّیطانُ وَجهَهُ بِیَدهِ و قالَ: بِأبی وَجهُ مَن لا یُفْلِح! «چنانچه شخصی به سنّ چهل برسد و بسوی خدا بازگشت ننماید، شیطان پیشانی او را مسح نماید و گوید: پدرم فدای تو باد که دیگر رستگار نخواهی شد!». مشکاة الانوار ، ص295.
6) [6] . از نفخه اوّل تا نفخه دوم اسرافیل چهل سال طول میکشد.
7) [7] . هابیل کشته شد، پدر در غم پسر چهل شبانهروز گریست و این اولین عزاداری و اولین اربعین بود که تاریخ ثبت کرد.
8) [8] . بحارالانوار، ج13، ص50.
9) [9] . در گزارشهای اهلکتاب و اهلسنت از طوفان نوح، عذاب طوفان شامل حال همه حتی کودکان هم شد. ولی در گزارش اهلبیت : از واقعه طوفان خداوند به مدت چهل سال مردها را عقیم و زنان را نازا نمود تا در آستانه طوفان، فردی زیر چهل سال نباشد و حجت بر همگان تمام گردد، و کسی به ناحق عذاب نگردد.
10) [10] . بنیاسرائیل بعد از اینکه 230 سال گرفتاری کشیدند و قرار بود 170 سال دیگر ادامه پیدا کند، چهل روز گریه کردند تا خدا از آنها رفع گرفتاری کرد.
11) [11] . مولای متقیان علی 7 فرمود: خداوند متعال به حضرت داود وحی کرد: «انک نعم العبد لولا انک تاکل من بیتالمال ولا تعمل بیدک شیئا» «ای داود! اگر از بیتالمال تغذیه نمیکردی و از دست رنجخودت امرار معاش مینمودی، چقدر بنده خوبی بودی!» حضرت داود چهل صبح با ناله و زاری به درگاه احدیت استغاثه کرد و از خداوند خواست تا مشکل او را رفع نماید. خداوند متعال نیز مقدمات آهنگری را در اختیار او گذاشت. به این ترتیب، حضرت داود، به کار زرهسازی پرداخت. او هر روز یک زره میساخت و به هزار درهم میفروخت تا اینکه با ساختن سیصد و شصت زره که به مبلغ سیصد و شصت هزار درهم فروخت، سرمایهای به دست آورد و از بیتالمال بینیاز شد.» وسائل الشیعه، ج17، ص37.
اربعین در تاریخ نبوت
حضرت آدم پس از هبوط، چهل روز در کوه صفا به عبادت و توبه پرداخت.
حضرت آدم چهل روز برای هابیل گریست.(1)
بعثت بیشتر انبیا در چهل سالگی بود.(2)
چهل سال قطع تولد در قوم نوح پیش از طوفان تا حداقل سن مشرکین چهل سالگی باشد.(3)
حضرت یونس چهل روز در شکم ماهی گریست تا توبهاش پذیرفته شد.
چهل روز گریه بنیاسرائیل برای ظهور حضرت موسی7.(4)
سرگردانی چهل ساله قوم موسی7.
چهل روز گریه داوود7 پس از ترک اولیای که انجام داد.(5)
اربعین در تاریخ پیامبر اسلام9
بعثت در چهل سالگی.(6)
چهل روز عبادت در غار حرا در آستانه بعثت.
چهل روز عبادت برای کسب آمادگی دریافت نطفه حضرت زهرا3.
پیامبر9 و علنیسازی اسلام پس از اسلام آوردن چهل نفر.
چهل مهمان از بنیهاشم و دعوت آنها به اسلام و معرفی ولایت امام علی7 در کنار آشکارسازی بعثت برای آنان (یوم الانزار).
پیامبر9 و چهل صبح تلاوت آیه تطهیر بر درب خانه اهلبیت: پس از نزول آیه.
اربعین در قرآن
چهل شب عروج حضرت موسی7 به کوه طور.(7)
چهل سال سرگردانی بنیاسرائیل.(8)
چهل سالگی سن رشد جامع و عقلی آدمی.(9)
1) [1] . هابیل کشته شد، پدر در غم پسر چهل شبانهروز گریست و این اولین عزاداری و اولین اربعین بود که تاریخ ثبت کرد.
2) [2] . بحارالانوار، ج13، ص50.
3) [3] . در گزارشهای اهلکتاب و اهلسنت از طوفان نوح، عذاب طوفان شامل حال همه حتی کودکان هم شد. ولی در گزارش اهلبیت : از واقعه طوفان خداوند به مدت چهل سال مردها را عقیم و زنان را نازا نمود تا در آستانه طوفان، فردی زیر چهل سال نباشد و حجت بر همگان تمام گردد، و کسی به ناحق عذاب نگردد.
4) [4] . بنیاسرائیل بعد از اینکه 230 سال گرفتاری کشیدند و قرار بود 170 سال دیگر ادامه پیدا کند، چهل روز گریه کردند تا خدا از آنها رفع گرفتاری کرد.
5) [5] . مولای متقیان علی 7 فرمود: خداوند متعال به حضرت داود وحی کرد: «انک نعم العبد لولا انک تاکل من بیتالمال ولا تعمل بیدک شیئا» «ای داود! اگر از بیتالمال تغذیه نمیکردی و از دست رنجخودت امرار معاش مینمودی، چقدر بنده خوبی بودی!» حضرت داود چهل صبح با ناله و زاری به درگاه احدیت استغاثه کرد و از خداوند خواست تا مشکل او را رفع نماید. خداوند متعال نیز مقدمات آهنگری را در اختیار او گذاشت. به این ترتیب، حضرت داود، به کار زرهسازی پرداخت. او هر روز یک زره میساخت و به هزار درهم میفروخت تا اینکه با ساختن سیصد و شصت زره که به مبلغ سیصد و شصت هزار درهم فروخت، سرمایهای به دست آورد و از بیتالمال بینیاز شد.» وسائل الشیعه، ج17، ص37.
6) [6] . تاریخ یعقوبی، ج2، ص22؛ کشف الغمه، ج1، ص14.
7) [7] . « واذ واعدنا موسی اربعین لیلة » «(به یاد آورید) آن هنگامی را که با موسی 7 (برای یافتن پیامهای آسمانی) چهل شب وعده قرار گذاشتیم.» بقره/51. نیز میفرماید: « وواعدنا موسی ثلثین لیلة واتممناها بعشر فتم میقات ربه اربعین لیلة » «و ما با موسی سی شب وعده گذاشتیم، سپس آن را با ده شب دیگر تکمیل نمودیم. به این ترتیب، میعاد پروردگارش با چهل شب تمام شد.» اعراف/141.
8) [8] . « فانها محرمة علیهم اربعین سنة یتیهون فی الارض فلاتاس علی القوم الفاسقین » «این سرزمین مقدس تا چهل سال بر آنها ممنوع خواهد بود و آنان همواره درمدت چهل سال در این بیابان سرگردان هستند، پس تو درباره سرنوشت این جمعیت گناهکار ناراحت نباش!» مائده/26.
9) [9] . «... حتی اذا بلغ اشده وبلغ اربعین سنه قال رب اوزعنی ان اشکر نعمتک التی انعمت علی وعلی والدی وان اعمل صالحا ترضیه واصلح لی فی ذریتی انی تبت الیک وانی من المسلمین» «تا زمانی که به کمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ گردد، میگوید: پروردگارا! مرا توفیق ده تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم دادی، به جا آورم و کار شایستهای انجام دهم که از آن خشنود باشی و فرزندان مرا صالح گردان! من به سوی تو باز میگردم و توبه میکنم و از مسلمانان میباشم.» احقاف/15.
چهل شب عروج حضرت موسی7 به کوه طور.(1)
چهل سال سرگردانی بنیاسرائیل.(2)
چهل سالگی سن رشد جامع و عقلی آدمی.(3)
امام علی7 و چهل شب استنصار پس از سقیفه.(4)
امام حسن7 و نداشتن چهل یار خالص هنگام صلح.(5)
1) [1] . « واذ واعدنا موسی اربعین لیلة » «(به یاد آورید) آن هنگامی را که با موسی 7 (برای یافتن پیامهای آسمانی) چهل شب وعده قرار گذاشتیم.» بقره/51. نیز میفرماید: « وواعدنا موسی ثلثین لیلة واتممناها بعشر فتم میقات ربه اربعین لیلة » «و ما با موسی سی شب وعده گذاشتیم، سپس آن را با ده شب دیگر تکمیل نمودیم. به این ترتیب، میعاد پروردگارش با چهل شب تمام شد.» اعراف/141.
2) [2] . « فانها محرمة علیهم اربعین سنة یتیهون فی الارض فلاتاس علی القوم الفاسقین » «این سرزمین مقدس تا چهل سال بر آنها ممنوع خواهد بود و آنان همواره درمدت چهل سال در این بیابان سرگردان هستند، پس تو درباره سرنوشت این جمعیت گناهکار ناراحت نباش!» مائده/26.
3) [3] . «... حتی اذا بلغ اشده وبلغ اربعین سنه قال رب اوزعنی ان اشکر نعمتک التی انعمت علی وعلی والدی وان اعمل صالحا ترضیه واصلح لی فی ذریتی انی تبت الیک وانی من المسلمین» «تا زمانی که به کمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ گردد، میگوید: پروردگارا! مرا توفیق ده تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم دادی، به جا آورم و کار شایستهای انجام دهم که از آن خشنود باشی و فرزندان مرا صالح گردان! من به سوی تو باز میگردم و توبه میکنم و از مسلمانان میباشم.» احقاف/15.
4) [4] . علی 7 نیز با شکایت از مظلومیت و غربتخویش فرمود: «من بارها از مردم یاری خواستم اما به غیر از چهار نفر زبیر، سلمان، ابوذر و مقداد کسی جواب مثبت به من نداد.» سپس افزود: «لو کنت وجدت یوم بویع (اخوتیم) اربعین رجلا مطیعین لجاهدتهم؛ اگر من در روز بیعت چهل یاور گوش به فرمان و راستین داشتم، با آنان مقابله و مجاهده میکردم.»؛ المفید فی المجالس، صص145 149؛ المجلس الثّامن عشر، 6؛ جاءت فی نهج البلاغه فی آخر خطبه 34.
5) [5] . زمانی که برخی از یاران امام حسن مجتبی 7 از وی درخواست کردند که در مقابل ظلم و ستم زمامداران جور بهویژه معاویه قیام و مبارزه نماید، امام حسن 7 فرمود: « لی اسوة بجدی رسول الله حین عبدالله سرا وهو یومئذ فی تسعة وثلاثین رجلا فلما اکمل الله له الاربعین صاروا فی عدة واظهروا امر الله فلو کان معی عدتهم جاهدت فی الله حق جهاده ، الگوی من در رهبری امت، جدم رسول خدا 9 است، آن حضرت تا زمانیکه تعداد یارانش به سی و نه نفر رسیده بود، مخفیانه و غیرعلنی خدا را عبادت میکرد (و به مبارزه و تبلیغ علنی روی نیاورد)، اما از موقعی که خداوند متعال تعداد مسلمانان را به چهل نفر رساند، (تبلیغ) دین خدا را آشکار کردند و اگر با من هم به تعداد آنها باشد، در راه خدا به جهاد و مبارزه شایسته دست میزنم.» مستدرک الوسائل، ج11، ص77.
اربعین در سلوک ایمانی
دعا برای چهل مؤمن در نماز شب.(1)
چهل روز زندگی خالصانه و....(2)
اگر کسی چهل حدیث کاربردی حفظ کند....(3)
اگر کسی دعا برای چهل نفر از برادران ایمانی خود کند آنگاه برای خود دعا کند، دعایش در حق خود و آنها مستجاب می شود.(4)
در تغذیه و بدن
کسی که چهل روز گوشت نخورد و یا چهل روز پشت سر هم گوشت بخورد بداخلاق می شود.(5)
اگر کسی چهل روز غذای حلال بخورد خداوند قلبش را نورانی می کند.
بازتاب خوردن انار در چهل صبح جمعه در ثبات ایمان.
اربعین در گناهان
چهل روز قبول نشدن نماز شارب خمر.(6)
عبادت زن و شوهری که همدیگر را آزار می دهند تا چهل روز پذیرفته نیست.
اگر وضع مردم خوب باشد و کسی بیش از چهل روز چیزی را انبار کند، محتکر است.(7)
چهل روز بیتفاوتی مرد خانواده در برابر انحراف خانواده موجب بیغیرتی او و....(8)
1) [1] . آن حضرت تاکید میفرماید که اگر اینگونه دعا کردن در نماز شب و بعد از آن باشد، تاثیر بیشتری خواهد داشت. بحارالانوار، ج90، ص389: همچنین دعا کردن چهل مؤمن در قنوت نماز وتر در دل شبهای تار اجابت دعا را نزدیکتر و سریعتر مینماید. (کشف الغطاء، ج1، ص246).
2) [2] . امام رضا 7 از پیامبر گرامی اسلام 9 چنین نقل فرمود: « ما اخلص عبدلله عزوجل اربعین صباحا الا جرت ینابیع الحکمة من قلبه علی لسانه : هیچ بندهای چهل روز اعمال خود را خالصانه به درگاه حضرت حق انجام نمی دهد، مگر اینکه خداوند متعال چشمهسارهای حکمت را از قلب او به زبانش جاری میسازد.» عیون اخبار الرضا 7 ، ج1، ص74، ح 321.
3) [3] . « من حفظ من امتی اربعین حدیثا مما یحتاجون الیه من امر دینهم بعثه الله یوم القیامة فقیها عالما ، هر کس از امت من چهل حدیث از احادیث دینی مورد نیاز جامعه را حفظ کند خداوند متعال او را در روز قیامت به عنوان فقیه و دانشمند محشور خواهد کرد.» الخصال، ج2، ص541، ح 15.
4) [4] . « من قدم اربعین من المؤمنین ثم دعا استجیب له ، هر کس چهل نفر از مؤمنین را در دعا کردن بر خود مقدم بدارد، سپس حاجات خود را بطلبد، دعای او به اجابت خواهد رسید.» الکافی، ج2، ص509، ح5.
5) [5] . مستدرک الوسائل، ج16، ص305.
6) [6] . « لا تقبل صلاة شارب الخمر اربعین یوما الا ان یتوب ، کسی که از شراب و مسکرات حرام استفاده کند تا چهل روز نمازش پذیرفته نمی شود، مگر اینکه حقیقتاً توبه کند.» مستدرک الوسائل، ج17، ص57.
7) [7] . « الحکرة فی الخصب اربعون یوما وفی الشدة والبلاء ثلاثة ایام فمازاد علی الاربعین یوما فی الخصب فصاحبه ملعون ومازاد علی ثلاثة ایام فی العسرة فصاحبه ملعون ، مدت احتکار جنسهای مورد نیاز مردم در روزگار فراوانی، چهل روز است و در روزهای سخت فقط سه روز. اگر بازرگانی در ایام فراوانی جنس، بیش از چهل روز و در هنگام دشواری بیش از سه روز انبار کند، لعنت خدا بر او باد.» الکافی، ج5، ص165.
8) [8] . رسول اکرم 9 فرمود: هرگاه مردی در محیط خانواده خود عمل ناپسند و زشتی را مشاهده کند و در مورد آن حساسیت و غیرت دینی از خود نشان ندهد و اعضاء خانوادهاش را از ارتکاب گناه و معصیت باز ندارد و درصدد اصلاح برنیاید، خداوند متعال پرندهای سفید را مامور میکند که چهل صبح بر در خانه وی پرهایش را بگسترد و هنگام ورود و خروج آن مرد مسامحه کار، بگوید: اصلاح کن! اصلاح کن! غیرت داشته باش! غیرت داشته باش! اگر خانوادهاش را اصلاح کرد که چه بهتر وگرنه آن پرنده سفید بالهایش را به چشمهای او میکشد و بعد از آن او وارونه میبیند، یعنی خوبیها را خوب نمی بیند و بدیها را بد نمی بیند.» الجعفریات، شیخ صدوق، ص89.
چهل روز قبول نشدن نماز شارب خمر.(1)
عبادت زن و شوهری که همدیگر را آزار می دهند تا چهل روز پذیرفته نیست.
اگر وضع مردم خوب باشد و کسی بیش از چهل روز چیزی را انبار کند، محتکر است.(2)
چهل روز بیتفاوتی مرد خانواده در برابر انحراف خانواده موجب بیغیرتی او و....(3)
حدود همسایگی تا چهل منزل.(4)
حریم مسجد چهل ذراع.
ارزش دعای چهل نفر مؤمن با همدیگر خصوصاً در رفع شداید.(5)
شهادت چهل مؤمن بر میت و رفع عذاب از او.(6)
صبر مسلمان در جهاد، با ارزشتر از چهل سال عبادت.
نفع یک روز رهبر عادل از چهل روز بارندگی بیشتر است.(7)
دانشآموزی برای دفاع از دین با ارزشتر از چهل سال عبادت.
1) [1] . « لا تقبل صلاة شارب الخمر اربعین یوما الا ان یتوب ، کسی که از شراب و مسکرات حرام استفاده کند تا چهل روز نمازش پذیرفته نمی شود، مگر اینکه حقیقتاً توبه کند.» مستدرک الوسائل، ج17، ص57.
2) [2] . « الحکرة فی الخصب اربعون یوما وفی الشدة والبلاء ثلاثة ایام فمازاد علی الاربعین یوما فی الخصب فصاحبه ملعون ومازاد علی ثلاثة ایام فی العسرة فصاحبه ملعون ، مدت احتکار جنسهای مورد نیاز مردم در روزگار فراوانی، چهل روز است و در روزهای سخت فقط سه روز. اگر بازرگانی در ایام فراوانی جنس، بیش از چهل روز و در هنگام دشواری بیش از سه روز انبار کند، لعنت خدا بر او باد.» الکافی، ج5، ص165.
3) [3] . رسول اکرم 9 فرمود: هرگاه مردی در محیط خانواده خود عمل ناپسند و زشتی را مشاهده کند و در مورد آن حساسیت و غیرت دینی از خود نشان ندهد و اعضاء خانوادهاش را از ارتکاب گناه و معصیت باز ندارد و درصدد اصلاح برنیاید، خداوند متعال پرندهای سفید را مامور میکند که چهل صبح بر در خانه وی پرهایش را بگسترد و هنگام ورود و خروج آن مرد مسامحه کار، بگوید: اصلاح کن! اصلاح کن! غیرت داشته باش! غیرت داشته باش! اگر خانوادهاش را اصلاح کرد که چه بهتر وگرنه آن پرنده سفید بالهایش را به چشمهای او میکشد و بعد از آن او وارونه میبیند، یعنی خوبیها را خوب نمی بیند و بدیها را بد نمی بیند.» الجعفریات، شیخ صدوق، ص89.
4) [4] . « کل اربعین دارا جیران من بین یدیه ومن خلفه وعن یمینه وعن شماله : تا چهل خانه از چهار سوی منزل یک مسلمان، از روبهرو، پشت سر، از سمت راست و از سمت چپ، همسایه یک مسلمان به شمار میآید.» وسائل الشیعه، ج12، ص132.
5) [5] . «اگر گروهی چهل نفره جمع شوند و خدای خویش را بخوانند، مطمئنا دعای آنان مستجاب خواهد شد و اگر چهل نفر نبودند گروه چهار نفره، ده بار خدا را بخوانند که همین اثر را دارد و اگر بیش از یک نفر نباشد و چهل بار خدا را صدا بزند، خدای عزیز و جبار خواسته او را برآورده خواهد کرد.» الکافی، ج2، ص487.
6) [6] . اذا مات المؤمن فحضر جنازته اربعون رجلا من المؤمنین وقالوا: اللهم انا لانعلم منه الا خیرا وانت اعلم به منا، قال الله تبارک وتعالی: قد اجزت شهاداتکم وغفرت له ما علمت مما لا تعلمون، هرگاه یکی از اهل ایمان بمیرد و بر جنازه او چهل نفر از مؤمنین حضور یابند و گواهی دهند که پروردگارا! ما به جز خوبی و نیکی از این شخص ندیدهایم و تو از ما داناتر هستی، خداوند متعال میفرماید: من نیز شهادت شما را پذیرفتم و آنچه (از بدیها و گناهان) از او میدانستم که شما بیاطلاع بودید، همه را بخشیدم.» من لایحضره الفقیه ، ج1، ص166، ح 472؛ مستدرک سفینه البحار، ج4، ص64؛ مکارم الاخلاق، ص465.
7) [7] . تهذیب الاحکام، ج10، ص146.
اربعین در نظام اجتماعی
حدود همسایگی تا چهل منزل.(1)
حریم مسجد چهل ذراع.
ارزش دعای چهل نفر مؤمن با همدیگر خصوصاً در رفع شداید.(2)
شهادت چهل مؤمن بر میت و رفع عذاب از او.(3)
صبر مسلمان در جهاد، با ارزشتر از چهل سال عبادت.
نفع یک روز رهبر عادل از چهل روز بارندگی بیشتر است.(4)
دانشآموزی برای دفاع از دین با ارزشتر از چهل سال عبادت.
اربعین در عزاداری
اربعین حضرت آدم برای هابیل.
اربعین عالم وجود برای رحلت مؤمن.(5)
اربعینهای علمی/فرهنگی
چهل حدیثنویسی (شرح و تفسیر چهل حدیث برگزیده) علمای بزرگ مانند کتاب: چهل حدیث نوشته امام خمینی(ره).
اربعین مهدوی
پنهان شدن امام مهدی[ پس از تولد به مدت چهل روز.(6)
توصیه به خواندن چهل روز دعای عهد.
توان یاران حضرت چهل برابر انسانهای پیش از ظهور.(7)
امام هنگام ظهور، ظاهری چهل ساله دارد.
در تکمیل جدول بالا باید دانست که؛
در برخی برنامههای توسل و استغاثه به درگاه حقتعالی با شیوه کمک گرفتن از تلاوت برخی سورههای قرآن یا خواندن برخی ادعیه، نیز بر عدد چهل تأکید شده است.(8)همچنین در مسیر توسل و تقربجوئی به امام غائب
1) [1] . « کل اربعین دارا جیران من بین یدیه ومن خلفه وعن یمینه وعن شماله : تا چهل خانه از چهار سوی منزل یک مسلمان، از روبهرو، پشت سر، از سمت راست و از سمت چپ، همسایه یک مسلمان به شمار میآید.» وسائل الشیعه، ج12، ص132.
2) [2] . «اگر گروهی چهل نفره جمع شوند و خدای خویش را بخوانند، مطمئنا دعای آنان مستجاب خواهد شد و اگر چهل نفر نبودند گروه چهار نفره، ده بار خدا را بخوانند که همین اثر را دارد و اگر بیش از یک نفر نباشد و چهل بار خدا را صدا بزند، خدای عزیز و جبار خواسته او را برآورده خواهد کرد.» الکافی، ج2، ص487.
3) [3] . اذا مات المؤمن فحضر جنازته اربعون رجلا من المؤمنین وقالوا: اللهم انا لانعلم منه الا خیرا وانت اعلم به منا، قال الله تبارک وتعالی: قد اجزت شهاداتکم وغفرت له ما علمت مما لا تعلمون، هرگاه یکی از اهل ایمان بمیرد و بر جنازه او چهل نفر از مؤمنین حضور یابند و گواهی دهند که پروردگارا! ما به جز خوبی و نیکی از این شخص ندیدهایم و تو از ما داناتر هستی، خداوند متعال میفرماید: من نیز شهادت شما را پذیرفتم و آنچه (از بدیها و گناهان) از او میدانستم که شما بیاطلاع بودید، همه را بخشیدم.» من لایحضره الفقیه ، ج1، ص166، ح 472؛ مستدرک سفینه البحار، ج4، ص64؛ مکارم الاخلاق، ص465.
4) [4] . تهذیب الاحکام، ج10، ص146.
5) [5] . المناقب لابن شهرآشوب أَحَادِیثُ عَلِیِّ بْنِ الْجَعْدِ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ قَتَادَةَ وَ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صإِنَّ السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ لَتَبْکِی عَلَی الْمُؤْمِنِ إِذَا مَاتَ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً، سفینهالبحار، ج1، صص504 505.
6) [6] . امام حسن عسکری علیه السلام حضرت مهدی علیه السلام را به روح القدس سپرد و امر فرمود بعد از چهل روز او را برگرداند.
7) [7] . «اذا قام قائمنا اذهب الله عزوجل عن شیعتنا العاهة وجعل قلوبهم کزبر الحدید وجعل قوة الرجل منهم قوة اربعین رجلا، هرگاه قائم ما قیام کند، خداوند متعال از شیعیان ما آفت، بلا و سستی را دور خواهد کرد و دلهای آنان را همانند پارههای آهن قوی و محکم مینماید و نیروی هر یک از آنان را معادل نیروی چهل مرد قرار خواهد داد.» الخصال، ج2، ص541، ح 14.
8) [8] . مواردی مانند: چهل بار خواندن سوره حشر و برآورده شدن حاجت: از امام ششم 7 نقل شده که فرمود:«هر کس سوره «حشر» را جهت قضاء حوائج و مهمات عظیمه چهل روز و روزی یک بار بخواند حاجت او برآورده شود و ا گر یک روز فوت شود باید از سر گیرد. و نوشتهاند هر کس چهل روز مداومت کند مستجابالدعوه گردد و حاجتش براورده میشود و پیغمبر اکرم 9 به امیرالمؤمنین 7 فرمود: یا علی! هر شب سوره «حشر» را بخوان تا شر دنیا و آخرت از تو دفع گردد»؛ وسعت رزق در ظرف مدت چهل روز با سوره مزمل: هر کس سوره «مزّمل» را تا چهل روز و هر روز یک بار بخواند وسعت رزق برایش پیدا میشود. ® چهل مرتبه خواندن سوره شمس: هر کس تا چهل شب و هر شب چهل مرتبه سوره «شمس» را بخواند و به آیه شریفه «لاِحَدٍ عندَهُ مِنْ نِعمَةٍ تُجزی» که رسید سه مرتبه تکرار کند جهت فتح و پیروزی مفید است. خواندن چهل مرتبه سوره حمد جهت بهبود درد شدید: هر که درد شدیدی دارد بر ظرف آبی چهل مرتبه «سوره حمد» را بخواند، سپس آن آب را بر خود بریزد و بعد از آن، در نزد خود زنبیلی که در آن گندم باشد بگذارد و با دست خود از آن گندم از سائل و فقیر بخواهد که برای او دعا کند تا شفا یابد.
شیعه، برنامه حضور چهل شب چهارشنبه در مسجد سهله (و بهتبع آن در مسجد جمکران) از سیره علمای بزرگ و صلحا و عرفا بوده(1)که جمع بسیاری با این سلوک به برکات فراوانی رسیدهاند، و عدد چهل که پیشبرد و پیروزی انقلاب اسلامی ایران نقش بسزایی داشته است.(2)
پس از مجموعه این موارد که مستند به احادیث و یا گزارشهای معتبر و یا تجربههای مکَّرر است کارکرد عدد چهل در شکوفاسازی و یا نهادینهسازی یک اثر و صفت معلوم میگردد. در حقیقت بر بستر سلوک عدد چهل است که یک پدیده به کمال خود و بلکه به بالاترین مرتبه وجودی و یا اثرگذاری خود می رسد. در نتیجه عدد چهل عدد کمال، بلوغ، شکوفایی و فعلیت یک پدیده است؛ چه این پدیده در امور معنوی باشد و چه در عالم تکوین.
عدد چهل در اربعین حسینی
دانسته شد که نقش و ارزش عدد چهل در به کمال رساندن ارزشها یا تطهیر از ضدارزشهاست. اتفاقاً همین کارکردهای عدد چهل باعث پیدایش اربعین در
1) [1] . در مورد حضور در مسجد سهله در شب چهارشنبه مدرکی از ناحیه اهلبیت : به دست ما نرسیده است جز این که سید بن طاووس فرمود: اگر خواستی به مسجد سهله بروی آن را در میان مغرب وعشای شب چهارشنبه قرار بده که این وقت از دیگر وقتها برتر است. مصباح الزائر، ص105؛ محدث نوری دراین مورد میگوید: اما مستند چهل شب همان عمومات است. النجم الثاقب، ص845؛ مقصود ایشان از عمومات روایاتی است که بر عدد چهل و عمل چلهگیری آثار مترتب کرده است. موعودشناسی و پاسخ به شبهات، علی اصغر رضوانی.
2) [2] . اربعینهای انقلاب: 19/10/56 قم؛ 29/11/56 تبریز؛ 10/1/57 یزد؛ دیگر شهرها.
فرهنگ حسینی شده است؛ تا با کمک از چهل روز گذر زمان از عاشورا به لایهها و سطوحی از کارکردهای اجتماعی و انسانی و حتی تکوینی رسید.
در جدول پیشین مشاهده گردید که دامنه قابلیتهای عدد چهل، عوالم ملکوتی، تکوینی و انسانی را شامل میگردد. در این صورت وقتی عاشورا یک نقطه عطف مهم در تاریخ باشد، و تا قبل از آن خط نبوت بر آن متمرکز و پس از آن خط امامت ماموریت حرکت در امتداد آن را دارد، پس عدد چهل پس از عاشورا هم دارای ماموریتها و وظایف متعددی است که دامنه این وظایف به میزان سعۀ وجودی این عدد است.
از اینرو عدد چهل در فرهنگ حسینی در همه سطوح اثرگذاری خود، قابلیتهایش را نشان می دهد؛ و اولین پیشگام در بهرهگیری از کارکردهای نمادین عدد چهل برای انتقال مظلومیت حسینی، عالم ملکوت و ساحتهای ماورائی جهان طبیعت هستند._ ابن قولویه_ با سند خود از عبدالله بن هلال نقل می کند:
«امام صادق7 می فرمود: آسمان بر حسینبنعلی و یحییبن زکریا گریست و بر کسی جز آن دو گریه نکرده است. گفتم:گریه آسمان چگونه است؟ فرمود: چهل روز خورشید هنگام طلوع و غروب، گویا سرخ بود و گداخته، همچون پاره آتش. گفتم: آیا گریه آسمان همین است؟ فرمود: آری»(1)[NP1] [1]
این تحول ملکوتی در طبیعت که به نشان غضب بود، چنان گسترده است که از کربلا تا شام و بیتالمقدس(2)(و بلکه در برخی روایات سراسر
1) [1] . کامل الزیارات، ص181.
2) [2] . به قرینه روایاتی که حتی در منابع اهلسنت است که در روز قتل حسین در شام و یا در بیتالمقدس از زیر سنگها خون میجوشید. ابنعساکر با سندش از عمر بنعلی نقل میکند: قال أرسل عبد الملک إلی ابنرأس الجالوت فقال: هل کان فی قتل الحسین علامه؟ قال ابنرأس الجالوت: ما کشف یومئذ حجر إلا وجد تحته دم عبیط؛. عبدالملک مروان از ابنرأس الجالوت ® پرسید.آیا در قتل حسین نشانهای بود؟ گفت: در آن روز هیچ سنگی برداشته نشد، مگر اینکه زیرش خون تازه یافت میشد. ابنعساکر، علی بنحسن، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۴، ص۲۳۰؛ ذهبی، شمسالدین، تاریخ الاسلام، ج۵، ص۱۶؛ عن ابنشهاب قال: ما رفع بالشّام حجر یوم قتل الحسین بنعلی إلّا عن دم؛ ابنشهاب میگوید: روز شهادت حسین بنعلی 7 ، هیچ سنگی در شام برداشته نشد، مگر از خون. طبرانی، ابوالقاسم، المعجم الکبیر، ج۳، ص۱۱۳؛ هیثمی، علی بنابیبکر، مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۹۶؛ عن الزّهری قال: لمّا قتل الحسین بنعلی 2 لم یرفع حجر ببیت المقدّس إلّا وجد تحته دم عبیط، زهری میگوید: زمانیکه حسین 7 شهید شد، هیچ سنگی در بیتالمقدس برداشته نشد، مگر اینکه زیر آن خون تازه یافت میشد. طبرانی، ابوالقاسم، پیشین، ج۳، ص۱۱۳؛ ابنعساکر، علی بنحسن، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۴، ص۲۲۹؛ مزی، یوسف، تهذیب الکمال، ج۶، ص۴۳۴؛ مقریزی، تقی الدین، امتاع الاسماع، ج۱۲، ص۲۴۲؛ هیثمی، علی بنابیبکر، مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۹۶؛ ذهبی، شمسالدین، سیر أعلام النبلاء، ج۳، ص۳۱۴؛ عسقلانی، ابنحجر، تهذیب الکمال، ج۲، ص۳۰۵؛ بیهقی، ابوبکر، دلائل النبوه، ج۶، ص471.
جهان را) شامل شده است.
البته این حزن اگرچه ناشی از حزن درونی و ملکوتی طبیعت است؛ ولی دارای کارکردهای انسانی گوناگونی هم است. کارکردها و بازتابهایی متنوع که ناظر به نوع گرایش و کنش افراد خود را متفاوت نشان میدهد. بدین گونه که:
در جبهه باطل؛ کارکرد این خشم مقدس که پس از واقعه عاشورا بود (و از یک تا سه روز و درنهایت تا چهل روز طول کشید)؛ ایجاد ترس و وحشت بود تا برنامههای آنان را که نیمقرن برای آن نقشه کشیده بودند را بر هم زند.(1)
1) [1] . صادق 7 در روایتی میفرماید: إن آل أمیة علیهم لعنة الله ومن أعانهم علی قتل الحسین من أهل الشام، نذروا نذرا إن قتل الحسین 7 وسلم من خرج إلی الحسین 7 وصارت الخلافة فی آل أبی سفیان، أن یتخذوا ذلک الیوم عیدا لهم، وأن یصوموا فیه شکرا . شیخ طوسی، امالی، ص677. بنی امیه لعنه اللَّه علیهم و افرادی از اهل شام که آنان را در کشتن حسین اعانت نمودند، نذر کردند اگر حسین کشته شود و مقام خلافت، نصیب آل ابوسفیان شود روز عاشورا را برای خود عید قرار دهند و آن روز را برای به شکرانه قتل حسین، روزه بگیرند. مقریزی در «الخطط» و ابوریحان بیرونی در «الاثار الباقیه»، تصریح نمودهاند که بنیامیه در این روز لباس جدید میپوشیدند و خود را آراسته و سرمه به چشم میکشیدند و به یکدیگر تبریک میگفتند... الخطط، ج2، 385؛ الکنی والالقاب، ج1، ص431؛ الحضاره الاسلامیه، ج1، ص137؛ دائره المعارف بستانی.
در افراد غافل و بیتفاوت؛ کارکردش ایجاد وحشت و فراهم کردن زمینههای پرسشگری و بازگشت احتمالی بهحق است.
در جبهه حق؛(1)و در شرایطی که اهلبیت درنهایت استضعاف و غربت هستند، کارکرد این حزن مقدس بسترسازی برای پیامرسانی است.
پس نقطه شروع اربعین حسینی از حزن طبیعت (ناشی از جنایت عاشورا) آغاز می گردد که ریشه در حکمت غیبی خداوند دارد و بلکه حزن عالم بالا که حزن ملکوتی است منشأ پیدایش این حزن تکوینی است که همراه و همگام با غربت و مظلومیت اهلبیت امام حسین7 میگردد تا در زمانه غربت و استضعاف فراگیر آنان، تنها یاریرسان آنان در مسیر پیامرسانی باشد.
از این رو نقطه پایان این حزن مقدس زمانی است که کاروان اسارت در اربعین به کربلا می رسد. در اینجا حزن بهظاهر به پایان رسیده و بار تحمل این حزن عظیم از مسیر زیارت جابر به شیعیان تفویض می گردد.(2)
در تحلیلی دیگر، اربعین (به قول مشهور) زمان بازگرداندن سرهای مطهر امام حسین7 و شهدا به کربلا و الحاق به پیکرهای مطهر است، پس برای پایان این حزن طبیعت، از نگاه عرفانی، شاید الحاق سرها به پیکرها دلیلی دیگر باشد.
از عاشورا تا اربعین
اربعین
پس از اربعین
چهل روز حزن ملک و ملکوت
حضور اهلبیت در کربلا و الحاق سرها و دیدار با جابر
انتقال امانت حزن مقدس بر عهده شیعیان و مدعیان مودت و محبت
پس اولین ظرفیت عدد چهل در فرهنگ حسینی، برآمده از عالم تکوین است که بهتدریج دامنهای از ظرفیتهای دیگر پیرامون آن ایجاد می گردد تا عاشورا با کمک آن به کمال و نهایت پویایی خود برسد.
جدول اربعینهای حسینی در یک جستجو و نگرش جامع و فراگیر به شرح زیر است:
اربعینهای حسینی
ملکوتی:(1)
آسـمـان چـهـل روز خـون بـاریـد.
زمین چهل روز سیاهپوش گردید.
خورشید چهل روز روی در پـوشـیـد و خونرنگ شـد و فـرشـتـگـان چهل روز بر حسین گریستند.
تاریخی:
زیارت جابر و عطیه.
بازگشت کاروان اسارت.(2)
الحاق سرهای مبارک به پیکرهای پاک.(3)
فرهنگی:
توصیه امام صادق7 به خواندن زیارت اربعین به صفوان جمال(4)
توصیه امام عسکری7 به رفتن برای زیارت اربعین(5)
1) [1] . «یا زراره! ان السماء بکت علی الحسین 7 اربعین صباحا بالدم وان الارض بکت اربعین صباحا بالسواد و ان الشمس بکت اربعین صباحا بالکسوف والحمرة... وان الملائکة بکت اربعین صباحا علی الحسین 7 ، ای زراره! آسمان چهل روز بر حسین 7 خون گریه کرد و زمین چهل روز برای عزای آن حضرت گریست به تیره و تار شدن و خورشید با کسوف و سرخی خود چهل روز گریست... و ملائکه الهی برای آن حضرت چهل روز گریستند.» مستدرک الوسائل، ج10، ص314.
2) [2] . درباره اصل آمدن کاروان اسارت به کربلا و زمان آن از قرن هفتم بدینسو برخی از بزرگان خدشههایی وارد کردهاند. ولی در این زمینه باید دانست که به ورود کاروان اهلبیت به کربلا در اربعین اول در منابع متقدم شیعی اشارات و یا تاکیدهایی وجود دارد. ضمن اینکه مشهور درباره سر مطهر شهدا الحاق آنها به پیکرها است که جز در این سفر نمی توانسته محقق شود. مشکل کمبود زمان برای مجموعه سفر اهلبیت به شام و سپس به کربلا، یک جواب اصلی دارد و آن شدت خشونت و قساوت قافلهداران اسارت مانند جانیان کربلا است که اسیران را به سرعت در این مسیرهای طولانی سیر دادهاند و موجب آزار و اذیت شدید قرار دادهاند. ضمن اینکه درباره یکی از همسران امام حسین (رباب مادر علیاصغر و سکینه) نقل شده است که پس از بازگشت به کربلا تا یکسال در انجا مقیم شد (ابنکثیر، الکامل، ج4، ص88) و... (برای مطالعه بیشتر در این زمینه ر.ک: تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سید الشهداء 7 ، سید محمد علی قاضی طباطبائی؛ «ثارالله»، عندلیب همدانی)
3) [3] . «بر این که سرهای مطهر به کربلا آورده شدند، تصریح وجود دارد و این تصریح در کتاب های شیعه و سنی از جمله: شیخ صدوق در الامالی، ص232؛ سید مرتضی در الرسائل، ج3، ص130؛ روضه الواعظین، فتال نیشابوری، ص۱۶۵؛ مثیر الاحزان ، ابن نما حلی، ص۵۸؛ لهوف سیدبنطاوس، ص۱۱۲؛ اعلام الوری، طبرسی، ص۱۵۱؛ مقتل العوالم ، ص۱۵۴؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج۲، ص۲۰۰؛ عجایب المخلوقات قزوینی، ص۶۷؛ الاتحاف بحب الاشراف شبراوی، صص۱۲ و ۲۳؛ تذکره الخواص سبط ابن الجوزی، ص۱۵۰؛ الکواکب الدریه، شیخ مناوی، ج۱، ص۵۷؛ قرطبی نیز این مطلب را ترجیح داده است و همچنین در نورالابصار نوشته شبلنجی، ص۱۱۵ چاپ مصر و نیز اسعاف الراغبین علامه شیخ محمد صبّان از علمای اهل سنت در حاشیه نورالابصار، ص۱۶۰. و ضمن اینکه اولین کتاب از کتب معتبر و قدیمی که در دسترس است، کتاب «الآثارالباقیه عن القرون الخالیه»، نوشته ابوریحان بیرونی است و در آن تصریح شده که سر مطهر، در بیستم صفر در کربلا، به جسد طیب ملحق شده است و عبارت او چنین است: «در بیستم صفر سر امام حسین 7 به جثه اش برگردانده شده و با آن دفن گردیده است و در این روز زیارت اربعین وارد شده. کسانی که سر ایشان را برگرداندند محرم آن حضرت بودند که بعد از انصراف از شام به کربلا وارد شدند.» آثار الباقیه عن القرون الخالیه، ص۳۹۲.
4) [4] . تهذیب الاحکام، ج6، ص113.
5) [5] . امام حسن عسکری 7 فرمود: «علامات المؤمنین خمس: صلاة الاحدی والخمسین وزیارة الاربعین والتختم فی الیمین وتعفیرالجبین والجهر ببسم الله الرحمن الرحیم، (مصباح المتهجد، ص787) نشانههای مؤمنان (شیعیان) پنچ چیز است: خواندن پنجاه و یک رکعت نماز در هر روز (17 رکعت واجب و 34 رکعت نافله)، زیارت اربعین امام حسین 7 ، داشتن انگشتر در دست راست، و ساییدن پیشانی به خاک، و بلند خواندن بسم الله الرحمن الرحیم در نمازها.»
ملکوتی:(1)
آسـمـان چـهـل روز خـون بـاریـد.
زمین چهل روز سیاهپوش گردید.
خورشید چهل روز روی در پـوشـیـد و خونرنگ شـد و فـرشـتـگـان چهل روز بر حسین گریستند.
تاریخی:
زیارت جابر و عطیه.
بازگشت کاروان اسارت.(2)
الحاق سرهای مبارک به پیکرهای پاک.(3)
فرهنگی:
توصیه امام صادق7 به خواندن زیارت اربعین به صفوان جمال(4)
توصیه امام عسکری7 به رفتن برای زیارت اربعین(5)
پس اربعین حسینی، یعنی حماسه عظیم اربعین:
و حماسه اربعین یعنی شیعه چونان کاروان اسارت، از عاشورا تا اربعین در سوگ باشد. آنگاهکه حزنش در مراتب فردی و یا گروهی و منطقهای نهادینه گردید، در آستانه اربعین آن حزنهای پراکنده را تبدیل به یک اراده (پیادهروی) بزرگ و فریاد عظیم نموده تا همه سوگواران در کانون حماسه و ایثار تجمع کنند. آنگاه با عظیمترین حزن جمعی رشد یافته، جهانیان را از حزن خود متأثر سازد.
و با حضور انبوه سوگواران در کنار مزار سیدالشهدا7، در امتداد اصحاب الحسین7 و در آرزوی اصحاب المهدی[، جامعه شیعه را به بالاترین همگرایی و همنوایی برای جهانیسازی عاشورا آماده کند تا درنهایت از معبر اربعین، بسترساز عاشورایی ظهور گردد.
1) [1] . «یا زراره! ان السماء بکت علی الحسین 7 اربعین صباحا بالدم وان الارض بکت اربعین صباحا بالسواد و ان الشمس بکت اربعین صباحا بالکسوف والحمرة... وان الملائکة بکت اربعین صباحا علی الحسین 7 ، ای زراره! آسمان چهل روز بر حسین 7 خون گریه کرد و زمین چهل روز برای عزای آن حضرت گریست به تیره و تار شدن و خورشید با کسوف و سرخی خود چهل روز گریست... و ملائکه الهی برای آن حضرت چهل روز گریستند.» مستدرک الوسائل، ج10، ص314.
2) [2] . درباره اصل آمدن کاروان اسارت به کربلا و زمان آن از قرن هفتم بدینسو برخی از بزرگان خدشههایی وارد کردهاند. ولی در این زمینه باید دانست که به ورود کاروان اهلبیت به کربلا در اربعین اول در منابع متقدم شیعی اشارات و یا تاکیدهایی وجود دارد. ضمن اینکه مشهور درباره سر مطهر شهدا الحاق آنها به پیکرها است که جز در این سفر نمی توانسته محقق شود. مشکل کمبود زمان برای مجموعه سفر اهلبیت به شام و سپس به کربلا، یک جواب اصلی دارد و آن شدت خشونت و قساوت قافلهداران اسارت مانند جانیان کربلا است که اسیران را به سرعت در این مسیرهای طولانی سیر دادهاند و موجب آزار و اذیت شدید قرار دادهاند. ضمن اینکه درباره یکی از همسران امام حسین (رباب مادر علیاصغر و سکینه) نقل شده است که پس از بازگشت به کربلا تا یکسال در انجا مقیم شد (ابنکثیر، الکامل، ج4، ص88) و... (برای مطالعه بیشتر در این زمینه ر.ک: تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سید الشهداء 7 ، سید محمد علی قاضی طباطبائی؛ «ثارالله»، عندلیب همدانی)
3) [3] . «بر این که سرهای مطهر به کربلا آورده شدند، تصریح وجود دارد و این تصریح در کتاب های شیعه و سنی از جمله: شیخ صدوق در الامالی، ص232؛ سید مرتضی در الرسائل، ج3، ص130؛ روضه الواعظین، فتال نیشابوری، ص۱۶۵؛ مثیر الاحزان ، ابن نما حلی، ص۵۸؛ لهوف سیدبنطاوس، ص۱۱۲؛ اعلام الوری، طبرسی، ص۱۵۱؛ مقتل العوالم ، ص۱۵۴؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج۲، ص۲۰۰؛ عجایب المخلوقات قزوینی، ص۶۷؛ الاتحاف بحب الاشراف شبراوی، صص۱۲ و ۲۳؛ تذکره الخواص سبط ابن الجوزی، ص۱۵۰؛ الکواکب الدریه، شیخ مناوی، ج۱، ص۵۷؛ قرطبی نیز این مطلب را ترجیح داده است و همچنین در نورالابصار نوشته شبلنجی، ص۱۱۵ چاپ مصر و نیز اسعاف الراغبین علامه شیخ محمد صبّان از علمای اهل سنت در حاشیه نورالابصار، ص۱۶۰. و ضمن اینکه اولین کتاب از کتب معتبر و قدیمی که در دسترس است، کتاب «الآثارالباقیه عن القرون الخالیه»، نوشته ابوریحان بیرونی است و در آن تصریح شده که سر مطهر، در بیستم صفر در کربلا، به جسد طیب ملحق شده است و عبارت او چنین است: «در بیستم صفر سر امام حسین 7 به جثه اش برگردانده شده و با آن دفن گردیده است و در این روز زیارت اربعین وارد شده. کسانی که سر ایشان را برگرداندند محرم آن حضرت بودند که بعد از انصراف از شام به کربلا وارد شدند.» آثار الباقیه عن القرون الخالیه، ص۳۹۲.
4) [4] . تهذیب الاحکام، ج6، ص113.
5) [5] . امام حسن عسکری 7 فرمود: «علامات المؤمنین خمس: صلاة الاحدی والخمسین وزیارة الاربعین والتختم فی الیمین وتعفیرالجبین والجهر ببسم الله الرحمن الرحیم، (مصباح المتهجد، ص787) نشانههای مؤمنان (شیعیان) پنچ چیز است: خواندن پنجاه و یک رکعت نماز در هر روز (17 رکعت واجب و 34 رکعت نافله)، زیارت اربعین امام حسین 7 ، داشتن انگشتر در دست راست، و ساییدن پیشانی به خاک، و بلند خواندن بسم الله الرحمن الرحیم در نمازها.»
چرایی اربعین حسینی
در زمینه چرایی و چیستی اربعین حسینی، باید به سه رویداد تاریخی توجه کرد و آنگاه بر اساس آنها به کشف و فهم حقیقت اربعین پرداخت.
اولین رویداد تاریخساز اربعین حسینی، زیارت تاریخی جابربنعبدالله انصاری(1)در روز اربعین است.
جابر این صحابی پیامبر9 در سال 61 هجری، 76 ساله (و احتمالا نابینا) و ساکن مدینه بود. او رویداد عاشورا را ابتدا از خبر غیبی امسلمه مطلع شد. امسلمه هم از طریق خاکی که پیامبر9 از قتلگاه سیدالشهدا7 به او داده بود و در روز عاشورا خون شده بود، از عاشورا خبردار شد و آن را به اطلاع خواص رسانید. کمی بعد خبر حادثه عاشورا با آمدن پیک ابنزیاد پیش والی مدینه، در شهر منتشر شد. که این ایام مصادف است با اوایل ماه صفر که جابر بهقصد زیارت امام حسین7 بهسوی کربلا می رود.(2)
1) [1] . جابر پانزده سال پیش از هجرت، در مدینه به دنیا آمد. او و پدرش «عبدالله» از پیشتازان اسلام بودند؛ پدرش در جنگ اُحُد به شهادت رسید. جابر از یاران با وفای پیامبر 9 بود که در ۱۹ غزوه شرکت کرد. وی از صحابه شیعی پیامبر 9 بود و همواره از مدافعان اهلبیت : به شمار میآمد. جابر، راوی احادیث متعددی از پیامبر 9 است که از جمله آنها احادیثی درمورد امامت و فضلیت اهلبیت : است و مانند حدیث لوح که دربردارنده نام امامان شیعه از زبان پیامبر 9 است او همچنین در سلسله راویان احادیث مشهور شیعی مانند حدیث غدیر، حدیث ثقلین و حدیث شهر علم قرار دارد. جابر را از اصحاب پنج امام (از امام علی 7 تا امام باقر 7 ) دانستهاند. او در زمان حکومت امام علی 7 از آن حضرت حمایت کرد و پس از واقعه عاشورا، نخستین زائر امام حسین 7 بود که در روز اربعین به کربلا رسید و آن امام را زیارت کرد. همچنین بنابر روایات، او سلام پیامبر 9 را به امام باقر 7 رساند. جابر سرانجام در سال ۷۸ (۷۴ یا ۷۹) هجری از دنیا میرود و پیکرش در «قبرستان بقیع» دفن میشود. ر.ک: دانشنامه جهان اسلام، مدخل جابر.
2) [2] . سفر امام حسین 7 از مکه به کربلا 22 روز طول کشید. این در حالی است که مسافت مدینه تا کوفه و کربلا کمتر است و بین 12 تا 15 روز بیشتر طول نمی کشد.
عطیه، نامی است که همواره در کنار نام جابربنعبدالله انصاری شنیده میشود. چون جابر احتمالا نابینا و قطعاً کهنسال است، عطیه او را در این سفر طولانی و سخت همراهی میکند. البته درباره زمان و مکان ملحق شدن عطیه کوفی(1)به جابر، تاریخ ساکت است. اگرچه او از مردم کوفه است ولی پیوستنش از کوفه به جابر در آن زمانه بعید است. البته حضور او در کربلا از مسلمات است. در نتیجه او به احتمال زیاد از مدینه با جابر همراه بوده است. ضمن این که حضور جابر در این سفر در کوفه به علت اختناق شدید ابنزیاد بعید به نظر میرسد، خصوصاً که جابر پس از انجام زیارت اربعین مستقیماً به مدینه بازمیگردد.
می توان حدس زد که عطیه پس از حج سال 60 برای حدیثآموزی در مدینه و در نزد جابر است که خبر شهادت امام حسین7 به آنها میرسد و آن دو با هدف رسیدن در روز اربعین (همان سال 61 هجری قمری) عازم زیارت قبر سیدالشهدا7 شده و به سرعت و پنهانی، مقدمات سفر را فراهم میکنند. این سفر در مجموع رفت و برگشت حدودا سی تا چهل روز به طول میانجامد و مقصد هم فقط کربلا است. به احتمال قوی جابر پس از استقبال از اهلبیت در کربلا (و اقامه سه روز ماتم در آنجا)، همراه آنان به مدینه بازمیگردد.
گویا جابر به کربلا رفته است تا به انتظار کاروان اسارت در کربلا بنشیند و آنان را در بازگشت از سفر چهل روزه و سخت اسارت، تسلی دهد.(2)
1) [1] . عطیه بن سعد جناده عوفی کوفی از شیعیان امیرالمؤمنین 7 بود. عطیه از راویان فضایل امام علی 7 و از مفسران قرآن به شمار میرود. کنیهاش «ابوالحسن» بود و بین سالهای 36 تا 40 هجری، در کوفه به دنیا آمد. او از اصحاب حضرت علی 7 و امامان بعد از او تا امام محمدباقر 7 به شمار میآید (علی اصغر بابانیا، عطیه عوفی، الگوی مقاومت، فرهنگ کوثر، خرداد 1378، شماره 27)
2) [2] . انتظار جابر در کربلا برای کاروان اسارت، مانند انتظار انسبن حارث استی است که به انتظار رسیدن کاروان حسینی به کربلا، و زودتر از ایشان به کربلا رفت. انس بن حارث اسدی، از صحابه کهنسال بود که از پیامبر 9 و آنگاه از امیر المؤمنین 7 شنیده بود (به زودی روزی خواهد رسید ® که فرزندم حسین 7 قیام خواهد نمود و در عراق به شهادت خواهد رسید) او در نبرد صفین، که لشکر کوفه از مسیر کربلا گذشت و حضرت در کربلا به حزن وماتم نشست را دیده بود، سالها گذشت تا در سال 60 ه . ق امام حسین 7 در آغازین مرحله قیام از مدینه به مکه هجرت کرد. او دانست این همان قیام موعود است و قصد یاری امام نمود؛ ولی درکوفه بود با سنی بالا که نه حوصله و توان فعالیتی چون حبیببن مظاهر و نه امیدی به کوفیان داشت ونه مثل بریربن خضیر و یا قیسبن مسهر توان 1400 کیلومتر سفر از کوفه به مکه را داشت. همچنان میترسید اگر در کوفه بماند، به هنگام خطرناک شدن اوضاع، زمینگیر شود. پس با کمی اندیشه به راهحل جالبی رسید او بار سفر بست و راهی کربلا شد و در بیابان خشک کربلا به انتظار حسین بن علی 7 نشست. حکایت انتظار یکی از یاران امام درکربلا تنها در دو متن معتبر اهلسنت به نام طبقات ابنسعد و تاریخ ابنعساکر آمده است که راوی آن پدر و پسری چوپان از عشایر بنیاسد در اطراف سرزمین کربلا هستند که میبیند مدتی قبل از ورود امام به کربلا پیرمردی ساکن کربلا شده و چون از علت سکونتش میپرسند میگوید در آنجا به انتظار حسین نشسته است که به فرموده پیامبر 9 در اینجا شهید خواهد شد. طبقات ابن سعد؛ تاریخ ابن عساکر، ج14، ص211 . و از انجا که تعداد شهدای کربلا محدود و مشخص است و در روایات بالا تصریح شده که آن مرد: پیرمرد صحابی واسدی بوده است، این خصوصیات با شهدای کربلا تنها با انس بن کاهل اسدی مطابقت دارد. چون طبق منابع شیعی او در کنار حبیببن مظاهر، تنها صحابی شهید و کهنسالترین فرد کربلا است و هم طبق گزارش کتاب اسدالغابه از متون اهلسنت و برخی متون شیعی او راوی حدیث نبوی پیشگویی شهادت سید الشهداء در عراق هم است. (وهم از راویان حدیث غدیر در کوفه) اسد الغابه، ج1، ص123؛ الاصابه ج1، ص270.
برای فهم و درک این مجاهدت عظیم جابر، در آن شرایط خوفناک وتحمل دشواریهای فراوان، باید این رفتار جابر را با رفتار سلمان فارسی برجستهترین صحابه شیعی پیامبر9 در دوران پساسقیفه مقایسه کرد:
سلمان فارسی می گوید: «ده روز پس از رحلت رسول خدا9 از منزل خود خارج و با حضرت علی7 مواجه شدم، حضرت به من گفت: ای سلمان! تو بعد از پیامبر خدا بر ما جفا کردی. گفتم: حبیب من ای ابوالحسن! درباره شما جفا نشده است، بلکه حزن و اندوه شدید من در رحلت رسول خدا9 مانع زیارت شما شد. حضرت علی به من گفت: ای سلمان! بیا به منزل فاطمه دختر رسول خدا برویم؛ زیرا او به تو لطف دارد و مشتاق دیدار تو است... سلمان می گوید: من بهسوی خانه فاطمه حرکت کردم، پس از
ورودم به خانه دیدم که فاطمه نشسته و یک قطعه عبا در بردارد... وقتی چشم وی به من افتاد... گفت: ای سلمان! تو بعد از رحلت پدرم به ما جفا کردی؟ گفتم: ای دختر رسول خدا! آیا امکان دارد که من بتوانم به شما جفا کنم؟ فاطمه3 فرمود: پس بنشین و درباره آنچه به تو می گویم خوب بیندیش...»(1)[NP1] [1]
سلمان کسی است که پس از رحلت پیامبر بیشترین دفاعها را از امام علی کرد ولی بااینحال وقتی از شدت غم چند روزی خانهنشین می گردد مورد سرزنش امام زمانش قرار گرفته که چرا در اوج هجومها و بحرانها و مصیبتها، همراهی پیوسته با ولیّ زمانش نداشته است. سلمان در مقام جبران این کوتاهی و برطرف کردن سنگینی مصائب از اهلبیت: بهسرعت به منزل دختر پیامبر می رود. بنا برآنچه در تاریخ ثبتشده رفتوآمدهای مکررش به منزل اهلبیت: تا وقتیکه حضرت زهرا3 زنده است تنها دلگرمی برای اهلبیت: میباشد.
پس سفر اربعین جابر هم مانند حضور و انس سلمان فارسی با اهلبیت: درآن فضای مهجور و غربت اهلبیت: و مظلومیت شدید آنان، تنها مایه دلگرمی کاروان اسارت بوده و نشانی برای ابراز همراهی و یاوری با آنان پس از پایان مأموریتی به شدت سخت و دشوار است.
این زیارت اربعین جابر و آن یاوری سلمان برای اهلبیت: در شرایط سخت و بحرانی صدر اسلام را می توان زیرمجموعه یک مأموریت و مسئولیتپذیری خاص دید با عنوان:
1) [1] . مهج الدعوات و منهج العبادات، صص 6 – 7؛ ابن حمزه طوسی، محمد بن علی، الثاقب فی المناقب، محقق و مصحح: علوان، نبیل رضا، صص 297 – 298، انتشارات انصاریان، قم، چاپ سوم، 1419ق؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، ج43، صص 66 – 67، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، 1403ق.
«پیشگوئیهای پیامبر9 برای صحابه شیعی و مأموریتدهی به آنان در شرایط سخت و دشوار آینده».(1)
پس برای درک عظمت زیارت جابر می بایست به وضعیتشناسی صحابه در بستر عاشورا تا اربعین پرداخت. چراکه صحابه(2)در زمان عاشورا اگرچه اندک بودند ولی در مواجهه با قیام امام حسین7 و عاشورا دارای سه وضعیت بودند:
صحابه سفید: جابربن عبدالله انصاری
صحابه سیاه: نعمانبن بشیر انصاری
صحابه خاکستری(3): سهلبن سعد انصاری، ابوسعید خدری
این دستهبندی ناشی از کیفیت واکنشها و مواضع سیاسی/ اجتماعی آنان در مواجهه با حق و باطل است. جالب است بدانیم، در فرایند قیام تاریخی امام حسین7 که نیمقرن پس از رحلت پیامبر9 است و جهان اسلام شاهد حیات نسلهای دوم و سوم است، هنوز جمع اندکی از صحابه پیامبر (آخرین نسل از آنها) در جامعه وجود دارند که در فرایند قیام بهتدریج چهره باطنی خود را در قالب یکی از آن سه وضعیت سهگانه بالا نشان دادند. در این میان صحابه سفیدی بودند که در بستر رخداد تدریجی حادثه عاشورا خوش درخشیدند.(4)
1) [1] . در میان سخنان معصومانه پیامبر 9 ، برخی از خبرها به پیشگویی رویدادهای آینده و عمدتاً با رویکرد آسیبشناسی و هشداردهی بود. براساس این پیشگوییها بعضاً پیامبر 9 برخی از صحابه را برای برخی از صحنههای تاریخی خاص ماموریت میداد. مانند نقشی که آن حضرت برای عماریاسر در جنگ صفین تعریف فرموده بودند.
2) [2] . «الصحابه» کلمهای عربی و جمع «الصاحب» از ماده «ص ح ب» است و این ماده در معنای همنشینی، رفاقت، دوستی و یاری به کار میرود. الصاحب به معنای یار، همنشین و دوست است. و درمعنای اصطلاحی: صحابی کسی است که با پیامبر اسلام 9 ملاقات کرده و هنگامی که از دنیا رفته، همچنان بدو ایمان داشته و مسلمان بوده است منظور از ملاقات، اعم از دیدار، همنشینی، همراهی، و رسیدن یکی به دیگری است، هر چند با هم سخن نگفته باشند و مثلا به واسطه نابینایی، پیامبر 9 را ندیده باشد (هدایتپناه، دانش صحابهنگاری، ص۵.)
3) [3] . کسانی که جبهه باطل را یاری نکردند ولی با سکوتشان هم باعث تضعیف جبهه حق شدند.
4) [4] . انس بن حارث اسدی: او از صحابی کهنسالی بود که از پیامبر 9 و آنگاه از امیر المؤمنین 7 شنیده بود (که به زودی روزی خواهد رسید که فرزندم حسین 7 قیام خواهد نمود و در عراق به شهادت خواهد رسید) او همچنین در رکاب امیر المؤمنین 7 به هنگام نبرد صفین که لشکر کوفه از مسیر کربلا گذشت و حضرت در کربلا به حزن و ماتم نشست را دیده بود. سالها گذشت تا سرانجام در سال 60 ه ق امام حسین 7 در آغازین مرحله قیام از مدینه به مکه پناه برد او دانست این همان قیام موعود است. پس قصد یاری امام را نمود ولی چون درکوفه بود با سنی بالا که نه حوصله و توان فعالیتی همانند حبیب بن مظاهر را داشت و نه امیدی به کوفیان داشت ونه مثل بریر بن خضیر و یا قیس بن مسهر توان 1000کیلو متر سفر از کوفه به مکه را داشت از آن سو هم میترسید اگر در کوفه بماند شاید به هنگام خطرناک شدن اوضاع کوفه زمین گیر شود پس با کمی اندیشه به راه حل جالبی رسید، بار سفر را بست و راهی کربلا شد و در بیابان خشک کربلا به انتظار امام حسین بن علی 7 نشست. حکایت انتظار یکی از یاران امام درکربلا پیش از ورود امام به کربلا را تنها در دو منبع معتبر اهلسنت به نام طبقات ابن سعد و تاریخ ابن عساکر آمده است که راوی آن پدر و پسری چوپان از عشایر بنیاسد در اطراف سرزمین کربلا هستند، بدینگونه که آنها میبینند مدتی قبل از ورود امام به کربلا پیرمردی ساکن کربلا شد ه و چون با کنجکاوی از علت سکونتش در بخش بیابانی منطقه میپرسند: میگوید در آنجا به انتظار حسین نشسته است که به فرموده پیامبر 9 در اینجا شهید خواهد شد. طبقات ابن سعد ترجمه سیدالشهدا وتاریخ ابن عساکر14/211 . و از انجا که تعداد شهدای کربلا محدود و مشخص است و در روایات بالا تصریح شده که آن مرد: پیرمرد + صحابی و از بنی اسد بوده است، این خصوصیات در میان شهدای کربلا تنها با انس بن حارث اسدی مطابقت دارد. چون طبق منابع شیعی او در کنار حبیببن مظاهر، از معدود صحابیان شهید آن هم از بنی اسد و بلکه کهنسا ل ترین شهید کربلا است. هم چنین طبق گزارش کتاب اُسدُ الغابه از متون اهل سنت و برخی متون شیعی او راوی حدیث نبوی پیشگویی شهادت سید الشهداء در عراق هم است (و همچنین از راویان حدیث غدیر در کوفه) اسد الغابه 1/123و الاصابه 1/270.
در این میان مأموریت جابر، از گونه مأموریتهای پیشگویانه پیامبر9 بود که باید در شرایط سخت انجام می شد. درست مانند مأموریتهای پیشگویانه پیامبر9 برای دیگر صحابه مانند:
دوره تاریخی
صحابی
مسئولیت
25 سال خلافت
سلمان / حذیفه و...
نیروسازی غیرمستقیم برای آینده خلافت امیرالمؤمنین7
خلافت امیرالمؤمنین7
عمار
نشانه حقانیت امام بودن در برابر صحابه فتنهگر در جنگ صفین
عاشورا
انسبنحارثاسدی
احیاگر پیام پیامبر برای عاشورا و انجام دادن آن
پس از عاشورا
جابربنعبدالله انصاری
پایهگذاری فرهنگ زیارت
جابر در امتداد این مأموریتهای تاریخی و در مقام آخرین صحابی علوی و شیعی پیامبر9 پس از مطلع شدن از رخداد عاشورا مأموریت تاریخیاش درباره سفر به کربلا را به عهده میگیرد و این سفر را بهگونهای برنامهریزی می کند که دقیقاً روز اربعین به کربلا برسد
چون به کربلا می رسد بیقرار است، طبق آدابی که آموخته، به زیارت امام شهید میپردازد. عطیه از چگونگی زیارت کردن جابر چنین گزارش می دهد:
«با جابربن عبدالله بهقصد زیارت امام حسین7 حرکت کردیم، چون به کربلا رسیدیم جابر بهسوی فرات رفت و غسل کرد، سپس پارچهای به کمر بست و پارچهای به دوش انداخت و عطر زد، سپس ذکرگویان بهسوی قبر امام7 رفت. وقتی نزدیک قبر شد، گفت: دستم را بگیر و روی قبر بگذار. من دستش را روی قبر گذاشتم. جابر خود را به روی قبر انداخت و آنقدر گریه کرد که بیهوش شد. بر او آب پاشیدم تا به هوش آمد. آنگاه سه بار گفت: ای حسین! سپس گفت: دوست پاسخ دوستش را نمیدهد. بعد ادامه داد: تو چگونه جوابدهی درحالیکه رگهای گردنت را بریدند و بین سر و بدنت جدایی انداختند. گواهی می دهم که تو فرزند خاتم پیامبران و پسر سرور مؤمنان و همپیمان تقوا و از نسل هدایت و پنجمین نفر از اصحاب کسایی؛ فرزند سرور نقیبان و پسر فاطمه3 سرور زنانی و چرا چنین نباشی که سالار پیامبران با دست خویش غذایت داده و در دامان متقین تربیتشدهای و از سینه ایمان، شیر خوردهای و از دامان اسلام برآمدهای. خوشا به حالت در حیات و ممات. اما دل مؤمنان در فراق تو ناخرسند است و شک ندارد که آنچه بر تو گذشت، خیر بوده است. سلام و خشنودی خدا بر تو باد. شهادت می دهم که تو همان راهی را رفتی که برادرت یحییبن زکریا پیمود.
آنگاه نگاهی به اطراف قبر افکند و گفت:
سلام بر شما ای جانهای پاک که در آستان حسین7 فرود آمدید. گواهی می دهم که شما نماز را بر پا داشته و زکات پرداختید، امربهمعروف و نهی از منکر کردید و با ملحدان جهاد نمودید و خدا را پرستیدید تا آنکه مرگ شمارا فرارسید. سوگند به خدایی که محمد9 را بهحق فرستاد، ما درراهی که رفتید، شریک شماییم.
عطیه گفت: به جابر گفتم: چگونه با آنان شریکیم درحالیکه نه (با آنان) دشتی پیمودیم و نه از بلندی و کوه بالا رفتیم و نه شمشیر زدیم، اما اینان سر از پیکرهایشان جدا شد، فرزندانشان یتیم گشتند و همسرانشان بیوه شدند؟
جابر گفت: ای عطیه! از حبیبم رسول خدا9 شنیدم که می فرمود: هر کس گروهی را دوست دارد در عمل آنان شریک است. سوگند به آنکه محمد9 را بهحق به پیامبری فرستاد نیت من و نیت یارانم همان است که حسین7 و اصحابش داشتند. مرا بهسوی خانههای کوفیان ببر. چون مقداری راه رفتیم، به من گفت: ای عطیه! به تو وصیتی بکنم؟ گمان نکنم پسازاین سفر، دیگر تو را ببینم. دوستدار خاندان محمد9 را دوست بدار تا وقتی در دوستی باقی است، دشمن خاندان محمد9 را تا زمانی که دشمن است، دشمن بدار، هرچند اهل نماز و روزه بسیار باشد. با دوستدار آلمحمد: مدارا کن؛ او هرچند به سبب گناهانش بلغزد، اما گام دیگرش بامحبت این خاندان ثابت می ماند. دوستدار آلمحمد: به بهشت می رود و دشمنانشان به دوزخ.»(1)[NP1] [1]
در پایان یادآور می شود که مأموریت تاریخی جابر پس از عاشورا تنها به زیارت اربعین خلاصه نمیگردد. بلکه او مانند سلمان در دوران 25 سال خانهنشینی امام علی7 که مأموریت تبلیغ تدریجی امامت امام علی7 و
1) [1] . عماد الدین طبری، بشاره المصطفی.
نیروسازی برای ایشان را داشت، جابر هم تا زنده بود (در امتداد حماسه اربعینی خود) برای احیای امر اهلبیت و تثبیت امامتشان تلاش کرد.(1)
در اهمیت این تلاشها و اقدامات جابر همین بس که بدانیم اهلبیت پیامبر: در این سالها در حجاز کمترین یار و یاور را داشتند. امام سجاد7 بهشدت در مدینه غریب بودند، تنها این جابر بود که باوجود نابینایی در کوچههای مدینه راه می رفت و انصار را به یاری اهلبیت فرامیخواند.
دومین رویداد تاریخی که بسترساز فرهنگ زیارت اربعین است بازگشت کاروان اسرا به کربلا در روز اربعین است. در این زمینه باید دانست که درباره گاهشمار قیام امام حسین7 و گاهشمار سفر امام به کربلا و گاهشمار رویدادها تا عصر عاشورا، متون متعددی وجود دارد ولی درباره رویدادهای دوران اسارت (احتمالاً تحت تأثیر جریان سانسور قوی امویان جهت تطهیر خود از حادثه عاشورا) گزارشهای مستند فراوان و کافی وجود ندارد.
البته اصل سفر کاروان اسارت به شام و اینکه هدف سفر، تخریب شخصیت بازماندگان کربلا و اعلان نابودی اسلام بود، شکی نیست. همچنین حماسهآفرینی اهلبیت امام حسین7 در کنار تحمل بیشترین آزارها هم مورد پذیرش تاریخ است؛ اما متأسفانه جزئیات سفر اسارت در تاریخ چندان روشن و
1) [1] . پس از آنکه جابر، پیام رسول خدا 9 را به امام باقر 7 رساند، امام باقر 7 به جابر فرمود: وصیت خود را آماده کن، زیرا تو در مسیر حرکت به سوی خدایی! قطرات اشک از چشمان جابر سرازیرشد و به امام باقر 7 عرض کرد: آقای من، این خبر را قبل از شما رسول خدا 9 به من داد و فرمود: «چند روز پس از دیدار با محمد بن علی (امام باقر 7 ) از دنیا میروی.» امام باقر 7 فرمود: «ای جابر، سوگند به خدا، خداوند علم گذشته و حال و آینده تا روز قیامت را به من عنایت فرموده است.» جابر وصیت کرد، آماده سفر شد. و سرانجام در ۷۳یا ۷۴ یا ۷۸ قمری در ۹۴ سالگی در مدینه از دنیا رفت. طبق بعضی از روایات، امام صادق 7 فرمود: جابر، آخرین نفر از اصحاب بود که باقی مانده بود.
شفاف نیست. در این زمینه بهتدریج برخی پرسشها و ابهامات پدیدار گشته تا بدان حد که امروزه درباره زمان و مراحل و سیر سفر تردیدهایی مطرح شده است و برخی بازگشت اهلبیت: به کربلا را زیر سؤال بردهاند.(1)
از جهت اربعینپژوهی، آنچه تقریباً امروزه مشهور بوده و پذیرفتهشده است، شهرت بازگشت کاروان اسارت در واپسین ساعات روز اربعین به کربلا است. بدین جهت در این اثر تنها گزارشی اجمالی از گاهشمار و جغرافیای سفر ارائه میگردد.
گزارش اجمالی گاهشمار سفر کاروان اسارت که بازگشتن اهلبیت: به کربلا در اربعین را باورپذیر میسازد، ارائه میگردد:
گاهشمار سفر کاروان اسارت
11 محرم
حرکت از کربلا
12
ورود به کوفه
13
دفن پیکر شهدا توسط امام سجاد7 با همکاری بنیاسد
15
قول اول برای ارسال اهلبیت: به شام
18 – 20
قول دوم برای ارسال اهلبیت:
طی مسافت از کوفه به شام از مسیر حاشیه فرات تا دمشق در مدت10 تا 15 روز(2)(همراه با سرعت سیر سریع و همراه با خشونت)
1) [1] . این شبهه اولین مرتبه توسط سیدبن طاووس مطرح شد و بعدها مورد تایید و ترویج محدث نوری و شیخ عباس قمی و شهید مطهری و برخی از تاریخپزوهان معاصر گردید.
2) [2] . مسافت بین کوفه و دمشق در حدود 600 کیلومتر است. این مسافت را یک هفتهای تا 10 روزه طی میکنند. امام حسین 7 ، فاصله ۴۷۰ کیلومتری مدینه و مکه را پنج روزه پیمودند (تقریبا روزانه ۹۰ کیلومتر) در نتیجه مسافت شام تا کربلا را که حدود ۵۷۰ کیلومتر است، طی هفت روز به راحتی میتوان پیمود. و مسافت شام تا کوفه را به طور عادی هشت روزه میتوان طی کرد. خصوصا که سرعت شتر در بیابان به دوازده کیلومتر و در شتر تندرو (جماز) حتی به ۲۴ کیلومتر در ساعت میرسد.
اول صفر:
یا هفته اول صفر
ورود سر مقدس امام7 به شام و اعلان جشن عمومی در دمشق
ورود اهلبیت: به شام و اقامت یکهفتهای در شام
سه تا چهار روز
اول ماه صفر
حضور در دربار یزید و مسجد اموی و خطبههای زینبی و سجادی
اسکان در خرابه
شهادت حضرت رقیه3
نیمه دوم هفته اول
تحول فضای شام
اسکان در قصر یزید و سه روز عزاداری اهلبیت:
اوایل هفته دوم صفر
حرکت جابر از مدینه به کربلا (12 تا 15 روز)
(حرکت جابر از مدینه به کوفه و از کوفه با کمک عطیه جوان کوفی به کربلا)
حرکت کاروان اهلبیت: به کربلا (8 یا 10 صفر)
20 صفر
ابتدا ورود جابر(1)
سپس ورود اهلبیت (رک به پاورقی ص قبل)
سپس الحاق سرهای مقدس به پیکر شهدا توسط امام سجاد7(2)
روایات معتبر و مستفیضه از شیعه و سنی دال بر گریستن آسمان بر عزای امام به مدت چهل
1) [1] . آمدن جابر به کربلا در روز اربعین (جدا از دیدار با اهلبیت : ) توسط کسی قبل از سیدبن طاووس نقل نشده است و تنها اسفرائنی که قبل از سید میزیست (متوفای ۴۰۶ق) در مقتل خود نقل نموده است که جابر در روز اربعین برای زیارت امام حسین 7 به کربلا آمده و در آنجا با اهلبیت : دیدار کرده است
2) [2] . اهمیت شهرت مسئله الحاق سرها به پیکرها از این جهت است که اثباتگر سفر کاروان اسارت به کربلا در همان روز اربعین است؛ چرا که برای سرها سرنوشتی دیگر در غیر کربلا و آن هم در غیر روز اربعین مشهور نیست. اقوال مشهور در این زمینه چنین است: شیخ صدوق، (متوفای سال ۳۸۱ق.): «امام سجاد 7 با اهلبیت : و سرهای مطهر شهیدان از دمشق خارج شد و سرهای مقدس را در کربلا دفن کرد». هر چند ایشان تصریح نکردهاند که ورود اهلبیت : در روز اربعین سال ۶۱ ق. بوده است اما از آنجا که هیچ کس زمان دیگری را در تاریخ، برای ورود اهلبیت : به کربلا به ثبت نرسانده است، در نتیجه ورود امام سجاد 7 به همراه اهلبیت به کربلا، در روز اربعین سال ۶۱ ق. بوده است. لذا علمالهدی سید مرتضی (متوفای ۴۳۶ق.) مینویسد: «ان راس الحسین 7 اعید الی بدنه فی کربلا» یعنی: همانا سر مطهر امام حسین 7 در کربلا به پیکر مقدس آن حضرت، عودت داده شد. ابوریحان بیرونی، محقق و ریاضیدان شهیر (متوفای ۴۴۰ق.) در کتاب نفیس خود «الآثار الباقیه » چنین میگوید: «و فی العشرین رد راس الحسین 7 الی جثته حتی دفن مع جثته و فیه زیاره الاربعین و هم حرمه بعد انصرافهم من الشام». شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ق.) علت سنت شدن زیارت امام حسین 7 در اربعین را تنها انجام مراسم تدفین سرهای مطهر امام 7 و سایر شهدا در کربلا میداند. ® علامه شهیر و مورخ کبیر، سبط ابن الجوزی از علمای بزرگ اهلسنت (متوفای سال ۶۵۴ق.) هم چنین مینویسد: «الاشهر انه رد الی کربلا فدفن مع الجسد» یعنی: بنا بر نظر مشهورتر، سر امام حسین 7 به کربلا بازگردانده و با پیکرش دفن گردید. در این زمینه نک: دو فصلنامه علمی ـ پژوهشی تاریخ اسلام در آینه پژوهش، سال هفتم، شماره دوم، تابستان 1389، محسن رنجبر، پژوهشی درباره فرجام و محل دفن سر مطهر امام حسین 7 و سرهای دیگر شهدا.
20 صفر
ابتدا ورود جابر(1)
سپس ورود اهلبیت (رک به پاورقی ص قبل)
سپس الحاق سرهای مقدس به پیکر شهدا توسط امام سجاد7(2)
روایات معتبر و مستفیضه از شیعه و سنی دال بر گریستن آسمان بر عزای امام به مدت چهل
20 تا 22
عزاداری 3 روزه اهلبیت در کربلا
22 23 صفر
حرکت بهسوی مدینه
آخر صفر و اوایل ربیعالاول
و رسیدن به مدینه و به سوگ نشستن مدینه
دوران 20 ساله گریههای پیوسته امام سجاد7
رفتن اهلبیت: به شام از دو مسیر میتوانسته باشد. یکی مطابق آنچه در نقشه زیر است و در برخی منابع متأخر بدان اشارهشده و راهی طولانی و پرحاشیه است، که از موصل در شمال عراق تا حلب و بعلبک (در لبنان) را شامل میشود؛ و دیگری راهی که می توانسته از حاشیه فرات بهسوی دمشق برود که راه مرسوم آن روز کاروانها بهسوی شام بوده است. در فرضیه بازگشت اهلبیت: در اربعین به کربلا بر راه دوم تمرکز میشود.
درباره مسیر بازگشت هیچ شکی نیست که اهلبیت: از راه بیابانی مستقیم از دمشق به کربلا آمدهاند:
با ترکیب پژوهشهای گاهشمار تاریخی و دقت در واقعیات جغرافیایی، و با توجه به قساوت و هتاکی لشکری که همراه کاروان اسرا بودند (براساس مطالعات مردمشناسی تاریخی) که بازمانده و در امتداد جانیان کربلا بوده و
1) [1] . آمدن جابر به کربلا در روز اربعین (جدا از دیدار با اهلبیت : ) توسط کسی قبل از سیدبن طاووس نقل نشده است و تنها اسفرائنی که قبل از سید میزیست (متوفای ۴۰۶ق) در مقتل خود نقل نموده است که جابر در روز اربعین برای زیارت امام حسین 7 به کربلا آمده و در آنجا با اهلبیت : دیدار کرده است
2) [2] . اهمیت شهرت مسئله الحاق سرها به پیکرها از این جهت است که اثباتگر سفر کاروان اسارت به کربلا در همان روز اربعین است؛ چرا که برای سرها سرنوشتی دیگر در غیر کربلا و آن هم در غیر روز اربعین مشهور نیست. اقوال مشهور در این زمینه چنین است: شیخ صدوق، (متوفای سال ۳۸۱ق.): «امام سجاد 7 با اهلبیت : و سرهای مطهر شهیدان از دمشق خارج شد و سرهای مقدس را در کربلا دفن کرد». هر چند ایشان تصریح نکردهاند که ورود اهلبیت : در روز اربعین سال ۶۱ ق. بوده است اما از آنجا که هیچ کس زمان دیگری را در تاریخ، برای ورود اهلبیت : به کربلا به ثبت نرسانده است، در نتیجه ورود امام سجاد 7 به همراه اهلبیت به کربلا، در روز اربعین سال ۶۱ ق. بوده است. لذا علمالهدی سید مرتضی (متوفای ۴۳۶ق.) مینویسد: «ان راس الحسین 7 اعید الی بدنه فی کربلا» یعنی: همانا سر مطهر امام حسین 7 در کربلا به پیکر مقدس آن حضرت، عودت داده شد. ابوریحان بیرونی، محقق و ریاضیدان شهیر (متوفای ۴۴۰ق.) در کتاب نفیس خود «الآثار الباقیه » چنین میگوید: «و فی العشرین رد راس الحسین 7 الی جثته حتی دفن مع جثته و فیه زیاره الاربعین و هم حرمه بعد انصرافهم من الشام». شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ق.) علت سنت شدن زیارت امام حسین 7 در اربعین را تنها انجام مراسم تدفین سرهای مطهر امام 7 و سایر شهدا در کربلا میداند. ® علامه شهیر و مورخ کبیر، سبط ابن الجوزی از علمای بزرگ اهلسنت (متوفای سال ۶۵۴ق.) هم چنین مینویسد: «الاشهر انه رد الی کربلا فدفن مع الجسد» یعنی: بنا بر نظر مشهورتر، سر امام حسین 7 به کربلا بازگردانده و با پیکرش دفن گردید. در این زمینه نک: دو فصلنامه علمی ـ پژوهشی تاریخ اسلام در آینه پژوهش، سال هفتم، شماره دوم، تابستان 1389، محسن رنجبر، پژوهشی درباره فرجام و محل دفن سر مطهر امام حسین 7 و سرهای دیگر شهدا.
هدفشان آزاررسانی بیشتر به اهلبیت: برای رسیدن به جوایز بیشتر بود، می توان فرضیه آمدن اهلبیت: را در روز اربعین به کربلا پذیرفت.
اینک پس از تبیین اجمالی چیستی و چگونگی سفر کاروان اسرا به کربلا نوبت به تحلیل تاریخی این سفر می رسد. در این زمینه باید توجه داشت که سفر کاروان اسارت دو مرحله داشته است:
ـ مرحله اول: سفر اجباری و زیر سیطره دشمن از کربلا به کوفه و از کوفه به شام؛
ـ مرحله دوم: سفر اختیاری و آزادانه از شام به مقصد کربلا.
در نگاه اولیه و براساس تحلیلهای غیرمعصومانه (و نگاه انفعالی به سیره معصومین)(1)تصمیمگیری اهلبیت: برای آمدن به کربلا تصمیمی است که تنها در مرحله دوم سفر و به صورت اتفاقی گرفتهشده است.(2)هنگامی که از منظر عرفانی و مدیریت معصومانه مطالعه و تحلیل رویدادهای کاروان اسارت پرداخته شود، می توان حدس زد که در یک برنامهریزی غیرمستقیم این امام سجاد7 و حضرت زینب3 بودهاند که در این چهل روزبه مدیریت سفر پرداختهاند. چراکه آنان به میزان ضرورت پیامرسانی در هر مرحله از سفر، برنامه تبلیغی خود و یا واکنشهایشان به تبلیغات سوءباطل را شدت و ضعف داده و روند حوادث را بهگونهای مدیریت کردهاند تا پس
1) [1] . مانند کسانی که رسیدن امام حسین به کربلا و رخداد جنگ در عاشورا را مانند اهلسنت همگی برامده از اتفاق و تصادف میدانند. در شرایطی که امام حسین در وضعیت انفعالی و وادادگی قرار دارد. ولی در قرائت و نگاه شیعی از سیره معصومین که مبتنی بر عصمت و ولایت تکوینی و... است رفتار امام حسین در سراسر مراحل قیام و حتی در اوج بحرانها و محاصرهها، رفتارو مدیریتی فعالانه و پویا است. و در تمامی مراحل قیام ابتکار عمل در دست امام است (در این زمینه ر.ک: عاشورا، علی صفائی حائری و مجمعه اثار و سخنرانیهای استاد میرباقری در دهه محرم دوسه سال اخیر)
2) [2] . همانگونه که درباره سفر امام حسین به سوی مکه و سپس عراق هم برخی نگاههای سطحی مبتنی بر اتفاق و رها شدگی امام در بستر حوادث و رویدادها است. که نگرشی غلط به مسئله امامت و تاریخسازی انسان کامل در حساس ترین مرحله تاریخ و مواجهه حق و باطل است.
طراحی و عرضه و تثبیت و به بلوغ رساندن پیامهای عاشورایی، نهایتاً در روز اربعین خود را به کربلا برسانند.
مقام معظم رهبری در این زمینه می فرماید:
«اربعین نشانگر تدبیر خاندان پیامبر9 و احیاگر حقیقت شهادت است و در اربعین حسینی یاد شهادت حسین7 زنده شد.»(1)[NP1] [1]
برای فهم این تدبیرها و با توجه بهدشواریها و سختیهای این دوران بر کاروان اهلبیت:، بهعنوان نمونه گزارشی از فرایند دشواریها و سختیها بر امام سجاد7 از عاشورا تا اربعین ارائه می گردد:
گاه شمار سفر اسارت امام سجاد7
کربلا
کوفه
راه شام
شام
بازگشت
بیماری شدید
دستگیری و در معرض شهادت قرار گرفتن و نجات توسط حضرت زینب
اسیر شدن و مواجهه با جسارتها و هتاکیهای فراوان
ورود همراه با تحقیر
خطبه خوانی کوتاه پس از خصبههای زینبیه حضرت زینب
دومین تهدید به قتل در قصر ابن زیاد و دفاع حضرت زینب
در زندان کوفه
سفری همراه با مشقت و رنج و اهانتهای فراوان
مواجهه با پیرمرد شامی و متحول ساختن او
اهانتها در قصر یزید
خطبهای کوتاه پس از سخنرانی حضرت زینب
خطبه تاریخی ان حضرت در مسجد اموی
بازگشت به کربلا در روز اربعین و برگرداندن سرهای مقدس به پیکرهای مطهر
بازگشت به مدینه و خطبه اش هنگام ورود به شهر
غربت در مدینه، و تلاش برای احیای محبت و مودت اهلبیت با گریههای پیوسته بر پدر مانند گریههای پیوسته حضرت زهرا
1) [1] . (سخنرانی ٢٢ آبان ١٣۶٣)
این دشواری و سختی تنها برای امام نبود، بلکه بانوان اهلبیت: هم در این سفر کوتاه چهل روزه (با وجود استواری و استقامت در برابر دشمن) بهشدت صدمات جسمی و روحی فراوان دیدند بهگونهای که بسیاری از آنان در فاصلهای کوتاه پس از عاشورا جان به جانآفرین تسلیم کردند.
رخداد این سفر را میتوان با کمک دوگانهای تاریخی/ فرهنگی مورد تاکید و تایید قرار داد.
از جهت تاریخی مسئله بازگردانده شدن و الحاق سرهای مقدس است که نزد علمای شیعه و سنی مشهور است و چون این رویداد در زمانی به جز اربعین نمی توانسته باشد، پس مسئله بازگشت را تقویت میکند.
از جهت فرهنگی نیز مسئله سفارش امامان بعدی به زیارت اربعین، نمیتواند تنها مستند به زیارت جابر در روز اربعین باشد و یا توصیهای بدون هیچ استناد معنوی و معنایی باشد. خصوصاً که روز اربعین (یعنی 20 ماه صفر) در تقویم ادعیه و سلوک معنوی شیعه (مانند نیمه ماه رجب و یا نیمه ماه شعبان) دارای جایگاه معنوی مستقلی نیست. پس فرهنگسازی برای زیارت از سوی امامان باید زمینههای استنادسازی تاریخی داشته باشد و برای این استناد تنها سفر یا فعل معصوم (امام سجاد7) و یا رخدادی مهم (الحاق سرها) باید وجود داشته باشد که باعث ارزشگذاری این زیارت بگردد.
بدینجهت حضور اهلبیت: در اربعین در کربلا اگرچه علت انحصاری استحباب زیارت اربعین نیست ولی یکی از مستندات آن می تواند باشد.
سومین رویداد تاریخی در زمینه اربعین حسینی، مسئله فرهنگسازی امامان بعدی درباره اربعین است.
پس از رخداد عاشورا، امویان در نابودی نام و یاد عاشورا و خط تشیع تلاش فراوان داشتند. آنان پس از رخداد قیام مختار، حجاج بن یوسف ثقفی
را 20 سال در عراق و حجاز به قدرت رساندند تا هم به نابودی شیعیان همت گمارد و هم از شکلگیری فرهنگ شیعی بر محوریت عاشورا جلوگیری کند. ولی درنهایت بساط این دودمان فاسد توسط عباسیان برافتاد.
در این مقطع زمانی با مدیریت امامان، جامعه شیعه بهتدریج در حال بازپیدایش بود و برای انسجام بیشتر در بلندمدت نیازمند فرهنگسازی. بدینجهت از این دوران مراحلی مهم در تاریخ تشیع آغاز می گردد که برای شناخت بهتر آن باید با دورههای تاریخ امامت آشنا بود. گاهشمار تحلیلی دوران 250 ساله به اجمال چنین است:(1)
دوره
زمانه
امامان
ویژگی
دوره تلاش برای احیای اسلام
از سال 11 ه.ق تا سال 61 ه.ق
امام علی7
امام حسن7
امام حسین7
تلاش برای بازگرداندن اسلام به مسیر درست و کسب خلافت اسلامی برای هدایت و تعالی تمامی مسلمانان
دوره مکتبسازی
از سال 61 تا 148 ه.ق
امام سجاد7
امام باقر7
امام صادق7
ناامیدی از اصلاح جامعه و خلافت اسلامی و تلاش برای بازطراحی مستقل علمی فکری مکتب تشیع خصوصاً بر بستر حماسه عاشورا
دوره جامعهسازی
148 تا 220 ه.ق
امام کاظم7
امام رضا7
امام جواد7
تلاش برای طراحی جامعه شیعی بر مبنای اندیشه و ارزشهای شیعی و توسعه و گسترش جوامع شیعی در جهان اسلام
دوره آمادهسازی برای غیبت
220 تا 260 ه.ق
امام هادی7
امام عسکری7
تلاش برای آمادهسازی جامعه شیعه برای زیستن طولانیمدت در دوران غیبت و بهدوراز امامان و تحت رهبری سیستم نائبان امام
1) [1] . برای مطالعه بیشتر در این زمینه رک به آثاری همانند: انسان 250 ساله (سخنرانیهای مقام معظم رهبری)، امام در عینیت جامعه (نوشته محمدرضا حکیمی).
مسئله فرهنگسازی برای اربعین، در دوران 150 ساله امامت، از زمان امام صادق7 تا پایان دوران امامت امام عسکری7 و در قالب دو اقدام در راستای فرهنگسازی برای اربعین صورت می گیرد که عبارتاند از:
در زمانه درگیریهای عباسی/ اموی، امام صادق7 بر بستر فرصتهای تاریخی پیش آمده در گستردهترین فرهنگسازی برای جامعه شیعه بر بنیان حماسه حسینی، بهسرعت تلاش مینماید تا زمینههای اولیه فرهنگ شیعی را پیریزی کند. امام در این فرهنگسازی از دو فرصت بهره میگیرد.
فرصت زمان؛
فرصت نیرو و منابع انسانی؛
فرصت زمان در استفاده از فرصت تاریخی حضورهای پراکنده خود در عراق است (که به اجبار توسط خلفای تازه به دوران رسیده عباسی صورت میگیرد)؛ و فرصت منابع در همراهسازی شاگردانی است که تربیتیافته پدر و خودش هستند.
بر بستر این فرصتهای دوگانه است که امام، ابتدا به احیا و ترویج زیارت عاشورا (که توسط امام باقر7 بنیانگذاری شده بود) می پردازد و آنگاهکه عاشورا در جامعه شیعه شناخته میشود برای یکی از یاران جوانش به نام صفوان جمال به معرفی زیارت اربعین می پردازد و زیارت اربعین را به او تعلیم می دهد.(1)
امام عسکری7 آخرین امام دوران حضور امامان شیعه در جامعه است و دومین اقدام برای فرهنگسازی اربعین توسط ایشان صورت می گیرد. آنهم در پایان دوران حضور خط امامت، که جامعه شیعه شکلگرفته و بسیاری از فرهنگهای عمومی زیارت تعریف شده است و زیارتهای مختلفی برای
1) [1] . التهذیب، ج6، ص113؛ مصباح الزائر، صص152 154؛ مزار الشهید، صص57 58.
امام حسین7 در مناسبتهای گوناگون بیان شده است. پس در آستانه غیبت، از سوی امام عسکری7 مسئله زیارت اربعین نه به صورت خواندنی بلکه در قالب یک رفتار، آن هم به صورت تعریف یک شعار و شعائر شیعی یعنی بهعنوان علامت و نماد تشیع معرفی می گردد:
«عَلاماتُ المؤمنِ خَمسٌ: صَلَواتُ إحدی و خَمسینَ، و زیارةُ الأربعینَ، و التَّخَتُّم بِالیَمینِ، و تَعفیرُ الجَبینِِ، و الجَهْرُ بِبسم اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ.»(1)
«نشانههای مؤمن پنج چیز است: اوّل: نماز پنجاهویک رکعت (واجب و نافله در طول شبانهروز)(2). دوّم: زیارت اربعین حضرت سیّد الشّهداء7. سوّم: انگشتر در دست راست نمودن(3). چهارم: پیشانی بر خاک
1) [1] . درباره این روایت باید دانست آنچه اعتبار این روایت را خدشهدار میکند، مرسل بودن آن است؛ زیرا در نقل هر دو عالم، روایت با تعبیر «رُوِی عَن أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِی الْعَسْکَرِی 7 » شروع شده و سلسله سندی به چشم نمی خورد. چنین سندی در علم حدیث، آسیبی جدی به اعتبار آن نقل زده و سبب میشود کارشناس حدیث توجه شایستهای به آن نداشته باشند. تهذیب الأحکام، ج6، ص52، ح122؛ وسائل الشیعه، ج5،ص81، ح5979: اما آنچه این ضعف را جبران کرده؛ اعتقاد ما را به صدور این روایت از امام عسکری 7 تقویت میکند سه امر است: 1. نقل این روایت از سوی دو دانشمند طراز اول امامیه یعنی شیخ مفید و شیخ طوسی 4 ؛2. توجه به این روایت و نقل آن از سوی حدیثپژوهان نامدار بعدی و انعکاس آن در منابع متعدد 3. نقل سندی برای این روایت توسط مرحوم ابنمشهدی (م 610 ق) در کتاب المزار الکبیر.
2) [2] . این نمازها 17 رکعت نماز واجب و 11 رکعت نماز شب و 32 رکعت نمازهای نافله نمازهای واجب است. ولی اهلسنت تنها به نماز تراویح اهمیت میدهند که در شبهای ماه رمضان به جماعت خوانده میشود.
3) [3] . نویسنده کتاب هدایه که حنفی است مینویسد: انگشتر در دست راست سنّت و مشروع است ولی چون رافضیان (شیعه) اینگونه استفاده میکنند، ما اهلسنّت انگشتر را در دست چپ قرار میدهیم. (عن الصراط المستقیم، ج2، ص510؛ منهاج الکرامه، ص108؛ الغدیر ج10، ص210)؛ «صاحب ابانه» میگوید انگشتر به دست چپ کردن بهتر است، چرا که شیعیان انگشتر به دست راست میکنند، پس برای دوری از نسبت شیعه دادن، باید انگشتر را به دست چپ کرد» (محی الدین النووی، المجموع، دارالفکر، بیروت، 1997م، ج4، ص394 ) و اوّل کسی که این سنّت را تغییر داد و با سنّت مخالفت نمود معاویه بود. (ربیع الأبرار للزمخشری 4/24) و سرّ این که شیعه انگشتر در دست راست میکند این است که: ابن ابی عمیر گوید: از امام کاظم 7 پرسیدم که به چه سبب علی 7 انگشتر را به دست راست میکرده؟ فرمود: بدین سبب که آن حضرت پس از پیغمبر 9 امام اصحاب یمین بوده و این یکی از نشانههای شیعه ما است. ® البته در حدیثی دیگر از امام عسکری متناسب با شرایط تقیه برای همین دوران غیبت صادر شده است، چنین فرموده است: امام حسن عسکری 7 در سال 260 قمری خطاب به شیعیان فرمودند: تاکنون امر ما این بود که انگشترتان را به دست راست بگذارید. این در حالی بود که ما (اهلبیت : ) در میان شما حاضر بودیم ولی اکنون امر میکنیم انگشتری را به دست چپ کنید به جهت آنکه ما از میان شما غائب میشویم تا زمانی که پروردگار امرما و امر شما را ظاهر کند همانا این بهترین دلیل برای شما در ولایت ما اهلبیت : است. همان لحظه شیعیان در حضور امام انگشترهای خود را از دست بیرون کرده و در دست چپشان قرار دادند و حضرت به آنان فرمودند: این قضیه را برای شیعیان ما نقل کنید. تحفالعقول (سخنان امام حسن العسکری 7 )
گذاردن(1). پنجم: بلند گفتن بسمالله الرحمن الرحیم در نمازهای جهریّه (صبح، مغرب و عشاء)(2).»[NP1] [1]
کارکرد نشانه بودن این 5 مورد که به معنای نشانههای فرهنگی/ رفتاری برای شناخت شیعیان در جهان اسلام (و البته در شرایط غیرتقیه) است با دقت در جدول زیر بیان می گردد:
نشانههای پنجگانه
شیعی
عامی
51 رکعت نماز واجب و نافله و نماز شب
20 رکعت نماز تراویح
زیارت اربعین
وهابیت و تحریم هر گونه زیارت
انگشتر در دست راست
بدعت انگشتر در دست چپ
سر بر خاک در سجده
سر بر خاک و غیر خاک
آشکار گفتن بسمله در نمازهای جهریه
عدم وجوب بسمله و لزوم آهسته خواندنش
1) [1] . اهلسنت در سجدهگزاردن پیشانی را بر خاک و غیرخاک جایز میدانند.
2) [2] . از نظر شیعه، بسمالله جزئی از سوره است و باید خوانده شود و خواندن سورههای قرآن بدون بسم الله در نماز سبب بطلان نماز است و ترک آن در نماز جایز نیست. مستحب است حتی در نمازهایی که آهسته خوانده شود، بسمالله در نماز بلند خوانده شود و این یکی از شعائر شیعه است. از نظر اهلسنت، بسمالله جزء سوره نمیباشد، حنفیها و حنبلیها نیز ترک آن را جایز دانسته و خواندن آن را در آغاز حمد و سوره مستحب میدانند؛ از نظر آنها اگرچه نماز جهری باشد مانند نمازهای مغرب و عشاء باید بسمالله آهسته خوانده شود. از نظر مذهب حنفی، حنبلی و مالکی بسم الله در هر سوره، جزء سوره نمیباشد، اما از نظر شافعی بسم الله جزء هر سوره است و ترک آن در نماز جایز نیست.
مطابق این دستور امام عسکری7، زیارت اربعین (و نه دیگر زیارتهای حسینی) را نشانی برای شیعی بودن برمیشمارد و همطراز برخی شعائر واجب و مستحب قرار می دهد.
و سرّ توجه به زیارت اربعین از میان زیارتهای حسینی می توان به این دلیل هم اشاره کرد که زیارت امام حسین7 در مثل عاشورا به علت رخ دادن حادثه تاریخی عاشورا، زیارتی است به نشان ابراز مظلومیت که می تواند از سوی شیعه (و بلکه از سوی تمام فرقههای شیعی) و غیرشیعه صورت بگیرد. مانند حضور فرقههای اسلامی و غیراسلامی در عزاداری عاشورا.
ولی زیارت اربعین چون در خارج از رویداد تاریخی عاشورا صورت می گیرد و ناشی از عمل کردن به دستور امامی معصوم (پایانی در خط حضور) است پس نشان تشیع (دوازده امامی) میباشد. این زیارت مخصوص و خاصه حتی اگر از سوی غیرشیعه صورت بگیرد دیگر زیارتی از روی احساس و عاطفه صرف نیست بلکه در لایههای پنهان خود نوعی از ابراز تمایل به مکتب و مذهب تشیع و ارزشهای شیعی است.
بدینجهت جهانیسازی عاشورا ممکن است در برآیند نهایی خود، ترکیبی از احساسات و عواطف عمومی را در جهانیان برانگیزد که درنهایت به تشیع منجر نگردد. مانند حضور قابلتوجه هندوها در مراسم عاشورای هند(1)ولی برعکس راهپیمایی عظیم اربعین هویتی کاملا شیعی داشته و می تواند ظرفیت دعوت جهانی را به دوگانه تشیع، امام حسین7 (هویت و ریشهها) و امام مهدی[ (امید و چشماندازها) را ایجاد کند.
1) [1] . خصوصاً با توجه به این که عاشورا در هند تعطیل رسمی است.
چیستی زیارت اربعین
از تحلیل عدد چهل معلوم گردید که این عدد فرایندی برای به کمال رساندن یک شئ یا عملی است. در تحلیل و معرفی فرایند از عاشورا تا اربعین مشخص گردید که حق و باطل در عظیمترین مواجهه تاریخی خود به مصاف هم آمدهاند. در پایان روز عاشورا به ظاهر جبهه باطل برنده فیزیکی ماوجهه است. در این مواجهه برای جبهه حق تنها عرض امکان ابراز موقتی قدرت نرم خود است. بدینگونه که در فرایند چهل روزه مواجهه نابرابر حق و باطل درمیگیرد.
در نهایت در یک فرایند تدریجی، حق که از نهایت استضعاف، محدودیت، محرومیت و تهدیدها به اوج تأثیرگذاری می رسد. فرایند باطل از اوج غرور، تکبر، خود پیروزبینی، به نهایت حقارت و شکست و عقبنشینی می رسد. تا بدان حدّ که حاضر است به جبهه حق امتیازهای موقت و بزرگی بدهد تا بتواند خود را از عوارض وارونه شدن تحولات فرهنگی و ارزشی نجات داده و شکست خود را در جبهه جنگ نرم و مواجهه روانی جبران کند. گزارشی از این دو روند و فرایند موازی چنین است:
گاهشمار
عصر عاشورا
ورود به کوفه
اقامت در کوفه
مسیر شام
ورود به شام
اقامت در شام
جبهه باطل
ایجاد محاصره همراه با رعب و وحشت شدید
ایجاد اجتماعی عظیم از مردم شهر بهقصد تحقیر کاروان اسارت
تلاش در توجیه چرایی رخدادن عاشورا و متهم کردن امام حسین
اخراج سریع اهلبیت از کوفه
تلاش برای نمایش پیروزی یزید در دیگر مناطق
اعلان جشن و عید رسمی و حضور انبوه جمعیت
تلاش برای تحقیر و محاکمه یکسویه
ولی رسوایی و درماندگی و ناچاری برای تکریم اهلبیت و بازگرداندن سریع آنان
جبهه باطل
ایجاد محاصره همراه با رعب و وحشت شدید
ایجاد اجتماعی عظیم از مردم شهر بهقصد تحقیر کاروان اسارت
تلاش در توجیه چرایی رخدادن عاشورا و متهم کردن امام حسین
اخراج سریع اهلبیت از کوفه
تلاش برای نمایش پیروزی یزید در دیگر مناطق
اعلان جشن و عید رسمی و حضور انبوه جمعیت
تلاش برای تحقیر و محاکمه یکسویه
ولی رسوایی و درماندگی و ناچاری برای تکریم اهلبیت و بازگرداندن سریع آنان
خط زمان
جبهه حق
وحشت از حمله و غارت گری و صبری عظیم
اولین سخنرانی و سرافکندهسازی مردم
دفاع همهجانبه از عاشورا و خنثیسازی تبلیغات ابن زیاد
پیامرسانی مظلومیت اهلبیت
صبری عظیم
افشاگری سیاسی و تحقیر شخصیت خلیفه و آگاهسازی عمومی
با این تحلیل، حرکت از عاشورا به اربعین در برنامهریزی تبلیغی اهلبیت: یک برنامه هوشمند و هدفمند برای به کمال رساندن پیامهای عاشورایی امام حسین7 است که توسط حضرت زینب3 و سپس امام سجاد7 در بستر مظلومیتهای مقدس رخ می دهد و در زمانه قدرت یزید و والیانش، رسوایی آنان را چنان آشکار و عیان می سازد که یزید در مرکز شام ناچار به برگزاری عزاداری گشته و برای نجات خلافتش مجبور می شود ضمن برائتجویی از لشکریان کربلا، اهلبیت: را بهسرعت به مدینه بازگرداند.
در فهم چیستی اربعین، نکتهای دیگر هم وجود دارد که بر کارکردهای تربیتی فرهنگ عزاداری بر عزاداران در دو ماه محرم و صفر استوار است. چراکه در دو ماه محرم و صفر شاهد دو مرحله و دو سیر برای عزاداری حسینی هستیم که برآمده از فرهنگسازی اهلبیت: برای جامعه شیعه است. در این فرهنگسازی، عاشورا در میانه دو خط زمانی قرار می گیرد. از
یکسو خط زمانی دهروزه دهه اول است(1)که سلوکی سریع همراه با اصحاب الحسین است برای حسینی شدن و آنگاه سلوکی چهل روزه از عاشورا تا اربعین است برای حسینی ماندن. حسینی ماندنی که اگر به حماسه عظیم اربعین کربلا ختم شود پیامدش حسینیسازی فرایند پیام در گستره جهانی و جهانیسازی ارزشهای عاشورایی است:
این دو سیر را چنین می توان تبیین نمود:
دهه محرم
دهه گذار از روزمرگی زندگی و الگوگیری از اصحاب الحسین برای حسینی شدن
روز عاشورا
حضور نمادین در جبهه روزآمد حسینی: کل یوم عاشور ا و کل ارض کربلا
چله اربعینیه
تلاش برای حسینی ماندن و رشد حسینی زیستی و حسینی یاوری متناسب زمانه خود با نگاه به کاروان اسارت
اربعین
اجتماعی عظیم حسینی باوران هر دوران، برای جهانیسازی پیام عاشورا با چشمانداز رسیدن به عاشورای ظهور (و آرزوی قرار گرفتن در زمرۀ اصحاب المهدی)
بدینجهت شیعه در دو ماه محرم و صفر به میزان توجه و التفات و حضورش در شعائر حسینی، پیوسته در سیر و سلوک است. سلوکی که نقطه شروعش از خودیابی عاشورایی و انقلاب فردی و اجتماعی شیعیان عاشورا است و درنهایت به انقلاب و حماسه عظیم اجتماعی منطقهای با شعاع اثرگذاری فرهنگی جهانی می رسد.
1) [1] . فرهنگسازی عمدتاً از سوی امام رضا 7 صورت میگیرد.
چگونگی زیارت اربعین
پس از فهم چیستی زیارت اربعین و چرایی طراحی آن، نوبت به پرسش از چگونگی می رسد. بدین معنی که اگر روز اربعین، روز زیارت امام حسین7 است، این زیارت چگونه صورت بگیرد شایسته است؟
در مقام پاسخ باید دانست که زیارت اربعین در فرهنگسازی اهلبیت: و یارانشان سه مرحله تاریخی را طی کرده است:
پیامها
پیام رفتاری
پیام متنی
پیام فرهنگی/اجتماعی
خط زمان
شخصیت
جابر بن عبدالله
امام صادق علیه السلام
امام عسکری
رفتارسازی
زیارت پیاده و آشفتهحال
زیارت خواندنی
زیارت جمعی و نمادین
بنابراین اربعین در بستر یک دوران زمانی 200 ساله، از زیارت جابر در سال 61 هجری، تا امامت 6 ساله امام عسکریعلیه السلام تا سال 260 هجری قمری؛ تبدیل به یک سلوک جامع «زمان، مکان، رفتار، گفتار» می گردد، و با جمع این عناصر، تبدیل به اسطوره و نماد و سمبل می گردد. یعنی اربعین، عملی چو نان منشور میگردد که از هر سو به آن بنگری دارای ارزش و تقدس و پیام و معانی مقدس و متعالی است.
یکی از ارکان زیارت اربعین مراسم پیادهروی آن است. پیادهروی در اربعین مهمترین استنادش، عمل رفتاری جابر است.(1)ولی در این رابطه می توان به روایات مطلق استحباب پیادهروی در زیارت کربلا تمسک کرد.
1) [1] . اگر چه در فرهنگ دینی پیادهروی در اعمال عبادی یک ارزش است؛ استحباب پیادهروی به سوی مساجد؛ استحباب پیادهروی در تشییع جنازه؛ استحباب پیادهروی امام هنگام رفتن به مصلا در نماز عید؛ استحباب پیادهروی برای حج و عمره (و فراوانی سفرهای حج امامان معصوم که با پای پیاده صورت گرفته است)؛ استحباب پیاده رفتن به رمی جمرات؛ استحباب پیاده رفتن به زیارت مؤمن.
وجود روایات فراوان عام و مطلق در سفارش به زیارت امام حسینعلیه السلام بهصورت پیاده و تأکید اهلبیت: بر آن، آشکار می سازد که اگر قرار باشد زیارتی بهعنوان شعار و نماد و علامت شیعه باشد، شایسته است که بهصورت پیاده و بهگونهای باشد که جلب توجه دیگران را (در مقام ابراز نشانه و علامت) بنماید.
در این مرحله شایسته است گزارشی اجمالی از روایات زیارت حسینی بهصورت پیاده و آداب و برکات آن ارائه گردد.
در زمینه زیارتشناسی از منظر احادیث معصومین ارزندهترین اثر، کتاب شریف کامل الزیارات است(1)که بخش اعظمی از آن درباره اسرار و آداب و
1) [1] . کامِلُ الزّیارات کتابی با موضوع زیارت، تالیف ابن قولویه قمی متوفای ۳۶۷ق، محدث و عالم نامدار شیعه. این کتاب از فضیلت و چگونگی زیارت پیامبر اکرم 9 ، اهلبیت و امامزادگان و مؤمنان سخن میگوید و مجموعه روایاتی را از اهلبیت علیه السلام در این باره نقل میکند. کامل الزیارات از مهمترین و معتبرترین منابع روایی و دعایی شیعه است که علما و فقهای شیعه پیوسته به آن مراجعه کردهاند. این کتاب شامل ۸۴۳ حدیث در ۱۰۸ باب میباشد. فهرست این کتاب به شرح زیر است: ثواب زیارت پیامبر اسلام؛ آداب و ثواب زیارت علی بن ابی طالب؛ آداب و ثواب زیارت حسن بن علی؛ ثواب گریه و اقامه عزا بر حسین بن علی و چگونگی نماز و زیارت در حرم وی (بخش عظیم کتاب مربوط به این است)؛ شیوه زیارت حرم موسی بن جعفر و محمد بن علی (جواد)؛ شیوه زیارت سایر اهلبیت؛زیارت مؤمنین؛زیارت امامزادگان ؛ در این میان بخش اعظم این کتاب درباره فضائل زیارت امام حسین است که فهرست بابهای این مرحله چنین است: باب چهل دعاء رسول الله و علی و فاطمه و الأئمه لزوار قبر الحسین؛ باب 41 دعاء الملائکه لزوار قبر الحسین بن علی علیه السلام ؛ باب 42 فضل صلاه الملائکه لزوار قبر الحسین بن علی علیه السلام ؛ باب 43 أن زیاره الحسین علیه السلام فرض و عهد لازم له و لجمیع الأئمه علی کل مؤمن و مؤمنه؛ باب 44 ثواب من زار الحسین علیه السلام بنفسه أو جهز إلیه غیره؛ باب 45 ثواب من زار الحسین بن علی علیه السلام علی خوف؛ باب 46 ثواب ما للرجل فی نفقته إلی زیارة الحسین علیه السلام ؛باب 4علیه السلام ما یکره اتخاذه لزیارة الحسین بن علی؛ باب 48 کیف یجب أن یکون زائر الحسین بن علی علیه السلام ؛ باب 49 ثواب من زار الحسین ع راکبا أو ماشیا و مناجاة الله لزائره؛ باب 50 کرامة الله تعالی لزوار الحسین بن علی علیه السلام ؛ باب 51 أن أیام زائری الحسین علیه السلام لا تعد من أعمارهم؛ باب 52 أن زائری الحسین علیه السلام یکونون فی جوار رسول الله و علی و فاطمة؛ باب 53 أن زائری الحسین ع یدخلون الجنة قبل الناس؛ باب 54 ثواب من زار الحسین بن علی علیه السلام عارفا بحقه؛ باب 55 من زار الحسین علیه السلام حبا لرسول الله و أمیر المؤمنین و فاطمة؛ باب 56 ثواب من زار الحسین بن علی علیه السلام شوقا إلیه؛ باب 5علیه السلام ثواب من زار الحسین علیه السلام احتسابا؛ باب 58 أن زیارة الحسین علیه السلام أفضل ما یکون من الأعمال؛ باب 59 من زار الحسین علیه السلام کان کمن زار الله فی ® عرشه؛ کامل الزیارات، ابن قولویه، ص:8؛ باب 60 أن زیارة الحسین و الأئمة تعدل زیارة قبر رسول الله؛ باب 61 أن زیارة الحسین علیه السلام تزید فی العمر و الرزق و ترکها ینقصهما؛ باب 62 أن زیارة الحسین علیه السلام تحط الذنوب؛ باب 63 أن زیارة الحسین ع تعدل عمرة؛ باب 64 أن زیارة الحسین علیه السلام تعدل حجة؛ باب 65 أن زیارة الحسین علیه السلام تعدل حجة و عمرة ؛ باب 66 أن زیارة الحسین علیه السلام تعدل حججا؛ باب 6علیه السلام أن زیارة الحسین علیه السلام تعدل عتق الرقاب؛ باب 68 أن زوار الحسین علیه السلام مشفعون؛ باب 69 أن زیارة الحسین علیه السلام ینفس بها الکرب و یقضی بها الحوائج؛ باب علیه السلام0 أن زائری الحسین علیه السلام العارفین بحقه تشیعهم الملائکة و تستقبلهم و تودعهم و تعودهم إذا مرضوا و تشهدهم إذا ماتوا.
آثار زیارت امام حسینعلیه السلام است. فهرستی از توصیههای اهلبیت به زیارت کربلا و تأکید بر پیاده بودن آن و برکاتش بهصورت فهرستوار چنین است:
پیاده یا سواره به زیارت رفتن
آداب زیارت
کسی که سواره یا پیاده به زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام برود کمترین پاداشی که برای او است اینکه: خداوند متعال خود و اهلش را حفظ کرده تا به خویشانش بازگردد و وقتی روز قیامت شد خداوند متعال حافظ او خواهد بود.
کسی که پیاده زیارت کند خداوند بهر قدمی که برمیدارد یک حسنه برایش نوشته و یک گناه از او محو میفرماید و یک درجه مرتبهاش را بالا میبرد و وقتی به زیارت رفت حقتعالی دو فرشته را موکّل او میفرماید که آنچه خیر از دهان او خارج میشود را نوشته و آنچه شر و بد هست را ننویسند و وقتی برگشت با او وداع کرده و به وی میگویند:
ای ولیّ خدا گناهانت آمرزیده شد و تو از افراد حزب خدا و حزب رسول او و حزب اهلبیت رسولش هستی و خداوند هرگز چشمانت را به آتش جهنم بینا نمیکند و آتش نیز تو را ابداً نخواهد دید و تو را طعمه خود نخواهد نمود.
شخص وقتی به زیارت قبر حضرت حسینعلیه السلام میرود غسل کرده و هنگام وداع غسل نکند بلکه دستش را بر صورتش بکشد
زائر قبر مطهر ابتدا غسل کن و کفشهایت را آویزان نما و پای برهنه راه برو و مانند بنده ذلیل راه برو و وقتی به درب حائر رسیدی چهار مرتبه تکبیر بگو سپس اندکی حرکت کن باز چهار بار تکبیر گفته بعد بهطرف بالای سر حضرت برو و در آنجا بایست و سپس چهار مرتبه تکبیر بگو و نزد قبر نماز بخوان و از خداوند متعال حاجت خود را بخواه
از دیگر آداب زیارت مسئله گریه و حالت حزن و اندوه است. در روایات متعددی بر فراگیر بودن پدیده گریستن بر سیدالشهداعلیه السلام تصریحشده است که عبارتند از:
گریههای تاریخی پیامبران و پیامبر اسلام9 و اهلبیتش بر مظلومیت سیدالشهداعلیه السلام ، پیش از شهادتش؛
گریه ملائک تا قیامت(1)یا تا ظهور؛(2)
گریه حضرت حجت[ تا ظهور؛(3)
گریه امام سجادعلیه السلام تا 20 سال؛
گریه بخشی از ملائک تا زمان قتل ابنزیاد؛
گریه خونین طبیعت تا چهل روز.
بدینجهت در زیارت امام حسینعلیه السلام تأکید شده که زائر از حالتهای شاد و یا سیری شکم و آرامش و آسایش فاصله بگیرد، بلکه سفر پیاده کربلا را همانند سفر پیاده حج و با همان آداب و اعمال بهجا آورد.(4)
1) [1] . امام صادق علیه السلام فرمودند: چهار هزار فرشته به زمین فرود آمد تا با دشمنان حسین علیه السلام به قتال بپردازند. اما امام علیه السلام به ایشان اذن ندادند. پس بار دیگر به زمین فرود آمدند اما دیگر فرصت از دست رفته بود و حسین علیه السلام شهید شده بود. پس از آن فرشتگان بر سر مزار آن حضرت با حالتی ژولیده و گرفته باقی ماندند و تا روز قیامت بر حضرتش میگریند. رئیس ایشان هم فرشتهای است بنام منصور (کامل الزیارات، ص265).
2) [2] . در حدیثی دیگر حضرت فرمودند: از روزی که حسین علیه السلام شهید شد تا زمانی که خدا بخواهد قائم ما حضرت مهدی علیه السلام را ظاهر کند خدا هفتاد هزار فرشته را مبعوث فرمود تا با حالتی ژولیده و گرفته هر روز بر حضرتش صلوات فرستاده و طلب رحمت کنند. (کامل الزیارات، ص26علیه السلام )
3) [3] . زیارت ناحیه مقدسه: لأَندُبَنَّکَ صَباحاً و مَساءً و لأَبکِیَنَّ عَلَیکَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَماً. هر صبح و شام بر تو گریه و شیون میکنم و در مصیبت تو به جای اشک، خون میگریم.
4) [4] . مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قُلْتُ لَهُ إِذَا خَرَجْنَا إِلَی أَبِیکَ أَ فَکُنَّا [أَ فَلَسْنَا] فِی حَجٍّ قَالَ بَلَی قُلْتُ فَیَلْزَمُنَا مَا یَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ مِنْ مَا ذَا قُلْتُ مِنَ الْأَشْیَاءِ الَّتِی یَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ یَلْزَمُکَ حُسْنُ الصَّحَابَةِ لِمَنْ یَصْحَبُکَ وَ یَلْزَمُکَ قِلَّةُ الْکَلَامِ إِلَّا بِخَیْرٍ وَ یَلْزَمُکَ کَثْرَةُ ذِکْرِ اللَّهِ وَ یَلْزَمُکَ نَظَافَةُ الثِّیَابِ وَ یَلْزَمُکَ الْغُسْلُ قَبْلَ أَنْ تَأْتِیَ الْحَائِرَ وَ یَلْزَمُکَ الْخُشُوعُ وَ کَثْرَةُ الصَّلَاةِ وَ الصَّلَاةُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ یَلْزَمُکَ التَّوْقِیرُ لِأَخْذِ مَا لَیْسَ لَکَ وَ یَلْزَمُکَ أَنْ تَغُضَّ بَصَرَکَ وَ یَلْزَمُکَ أَنْ تَعُودَ إِلَی أَهْلِ الْحَاجَةِ مِنْ إِخْوَانِکَ إِذَا رَأَیْتَ مُنْقَطِعاً وَ الْمُوَاسَاةُ وَ یَلْزَمُکَ التَّقِیَّةُ الَّتِی قِوَامُ دِینِکَ بِهَا وَ الْوَرَعُ عَمَّا نُهِیتَ عَنْهُ وَ الْخُصُومَةِ وَ کَثْرَةِ الْأَیْمَانِ وَ الْجِدَالِ الَّذِی فِیهِ الْأَیْمَانُ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ تَمَّ حَجُّکَ وَ عُمْرَتُکَ وَ اسْتَوْجَبْتَ مِنَ الَّذِی طَلَبْتَ مَا عِنْدَهُ بِنَفَقَتِکَ وَ اغْتِرَابِکَ عَنْ أَهْلِکَ وَ رَغْبَتِکَ فِیمَا رَغِبْتَ أَنْ تَنْصَرِفَ بِالْمَغْفِرَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الرِّضْوَان (کامل الزیارات، ابن قولویه، ص:131)
با این برنامهریزی، روشن می گردد که در نگاه اهلبیت سفر برای زیارت امام حسینعلیه السلام ، سفری است که بادل کندن از تعلقات زندگی، شغل و خانواده شروع می شود و در طی سفر زائر با تواضع و خشوع همراه با حزن (و گاه همراه با خوف و ترس) راهی کربلا می گردد. در این رفتن عجلهای نیست؛ چراکه در پیادهروی برای زیارت، خود پیادهروی موضوعیت داشته و دارای برکات و آثار فراوان است. بهگونهای که برای هر قدمش، ارزش و ثواب تعریف می گردد. فهرستی از آثار نورانی زیارت و زیارت پیاده در روایات اهلبیت، چنین است:
آثار اخروی زیارت سیدالشهدا
برکات دنیوی زیارت سیدالشهدا
افضل اعمال است
فرشتگان تا وطن و مأوایش مشایعتش کرده و اگر مریض و بیمار شود عیادتش کنند و اگر بمیرد جنازهاش را تشییع نمایند.
خداوند متعال او را از رستگاران مینویسد و وقتی بر ابی عبدالله الحسینعلیه السلام سلام دهد او را از فائزین قلمداد میکند و وقتی از نمازش فارغ شود فرشتهای نزد او آمده و به او میگوید: رسول خدا9 به تو سلام میرساند و میفرماید:
گناهانت تمام آمرزیده شد پس عمل را از ابتدا شروع کن.
خداوند گناهان گذشته و آیندهاش را میآمرزد.
کسی که در آب فرات غسل کند و قبر حسینعلیه السلام را زیارت نماید مانند روزی است که مادر او را خالی از گناهان زائیده اگرچه مرتکب گناهان کبیره هم شده.
کسی که به زیارت حسین بن علیعلیه السلام برود و وضو گرفته و در فرات غسل نماید قدمی از زمین برنداشته و روی آن قدمی نمیگذارد مگر آنکه حقتعالی ثواب یک حج و یک عمره برایش منظور میفرماید.
برای هر قدمی که برمیدارد و هر دستی که بالا میرود و اسبش را حرکت داده و میراند هزار حسنه ثبتشده و هزار گناه محو گشته و هزار درجه مرتبهاش بالا میرود.
مانند کسی است که سه حج با رسول خدا9 انجام داده باشد.
بهر قدمی که برداشته ثواب یک حج به او داده و هرگاه گام و قدمش را از روی زمین بلند میکند ثواب یک عمره دارد.
حقتعالی او را از آتش جهنم آزاد نموده و روز فزع اکبر او را در امان قرار میدهد و حاجتی از حوائج دنیا و آخرت را از خداوند نخواسته مگر آنکه باریتعالی به وی اعطاء میفرماید.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام معادل یک حج و یک عمره میباشند
کسی که از روی شوقوذوق به زیارت آن حضرت رود خداوند متعال هزار حج و هزار عمره قبولشده برایش مینویسد و اجر و ثواب هزار شهید از شهدای بدر و اجر هزار روزهدار و ثواب هزار صدقه قبولشده و ثواب آزاد نمودن هزار بنده که درراه خدا آزادشده باشند برایش منظور میشود
کسی که دوست دارد بر سفرههای نور بنشیند در روز قیامت، پس باید از زوّار حضرت حسین بن علیعلیه السلام باشد.
کسی که به خاطر شوق به آن حضرت و محبت به رسول خدا9 و فاطمه3 و حب به امیرالمؤمنینعلیه السلام حضرتش را زیارت کند خداوند او را بر سر سفرههای بهشتی نشانده که با آن سروران همغذا باشد درحالیکه مردم در حساب میباشند.
زائرین امام حسینعلیه السلام قبل از همه مردم وارد بهشت میشوند.
در روز قیامت برای زوّار حسین بن علیعلیه السلام بر سایر مردم فضیلت وبرتری هست
و اگر در اثناء سال فوت کرد فرشتگان رحمت الهی بر سرش حاضرشده.... و برایش استغفار و طلب آمرزش کرده و تا قبرش مشایعتش نموده و به مقدار طول شعاع چشم در قبرش وسعت و گشایش ایجاد کرده و از فشار قبر درامانش قرار داده و از خوف و ترس دو فرشته منکر و نکیر بر حذرش میدارند و برایش دربی به بهشت میگشایند و کتابش را به دست راستش میدهند و در روز قیامت نوری به وی اعطاء میشود
مقام شفاعت صد نفر در روز قیامت به زائر امام حسینعلیه السلام داده می شود.
زائر امام حسینعلیه السلام همسایه رسول خدا9 و حضرت علی و فاطمه8 میباشند.
کسی که حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کند مثل کسی است که در عرش خدا را زیارت کرده و او را در اعلیعلیین قرار میدهند.
مشایعت هزاران فرشته برای زائر امام حسینعلیه السلام
غم و اندوه را برطرف کرده و به واسطهاش حوائج برآورده میشود
کسی که غصهدار و اندوهگین و گناهکار و غمگین و تشنه و صاحب عیب و آفتی به زیارت آن حضرت بیاید و سپس نزد آن حضرت دعا کند و بهواسطه آن جناب به خداوند تقرّب جوید بر خداست که حزن و اندوهش را برطرف کرده و خواستهاش را اعطاء نموده و گناهانش را آمرزیده و عمرش را طولانی نموده و روزی و رزقش را فراخ نماید
فرشتگان به مشایعت و استقبالشان رفته و هنگام مرض عیادتشان نموده و در هنگام مرگ بر بالین آنها حاضرشده و برای ایشان تا روز قیامت طلب مغفرت میکنند.
خداوند منّان هر صبح و شام از طعام بهشت بر زوّار امام حسینعلیه السلام نازل میفرماید و خدمتکاران ایشان فرشتگاناند.
حسینعلیه السلام را زیارت کنید اگر چه
در هرسال باشد، زیرا هر کس به زیارتش رود درحالیکه بهحق آن حضرت عارف بوده و منکر آن نباشد غیر از بهشت هیچ عوض دیگری ندارد و روزی و رزقش وسعت پیدا میکند و در همین عالم خداوند متعال درازای زیارتی که کرده به او در دنیا فرح و سرور فراوانی میدهند...
امر کنید شیعیان ما را به زیارت قبر حضرت حسن بن علی8 چه آنکه زیارت آن حضرت رزق و روزی را زیاد و عمر را طولانی کرده و اموری که بدی و شر را جلب میکنند دفع مینماید.
پیوسته در طول ایام سال از هر آفتی که کمترین آن شیطان باشد محفوظ مانده و خداوند متعال فرشته کریمی را بر او موکّل کرده که وی را از جلو و پشت سر و راست و چپ و بالا و زیر قدم نگهدارش باشد
این کسی است که از روی شوق و ذوق حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کرده و پسازاین ندا احدی در قیامت باقی نمیماند مگر آنکه تمنّا و آرزو میکند که کاش از زوّار حضرت ابا عبدالله الحسینعلیه السلام میبود.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام عمر را طولانی و روزی را فراخ نموده و ترک آن عمر را کوتاه و روزی را تنگ میکند.
کسی که از خانهاش خارجشده و قصدش زیارت قبر مطهّر حضرت ابا عبدالله الحسین بن علیعلیه السلام باشد خداوند متعال فرشتهای را بر او میگمارد...
از حزبالله و حزب پیامبر و اهلبیتش شمرده می شود
افضل اعمال است
فرشتگان تا وطن و مأوایش مشایعتش کرده و اگر مریض و بیمار شود عیادتش کنند و اگر بمیرد جنازهاش را تشییع نمایند.
خداوند متعال او را از رستگاران مینویسد و وقتی بر ابی عبدالله الحسینعلیه السلام سلام دهد او را از فائزین قلمداد میکند و وقتی از نمازش فارغ شود فرشتهای نزد او آمده و به او میگوید: رسول خدا9 به تو سلام میرساند و میفرماید:
گناهانت تمام آمرزیده شد پس عمل را از ابتدا شروع کن.
خداوند گناهان گذشته و آیندهاش را میآمرزد.
کسی که در آب فرات غسل کند و قبر حسینعلیه السلام را زیارت نماید مانند روزی است که مادر او را خالی از گناهان زائیده اگرچه مرتکب گناهان کبیره هم شده.
کسی که به زیارت حسین بن علیعلیه السلام برود و وضو گرفته و در فرات غسل نماید قدمی از زمین برنداشته و روی آن قدمی نمیگذارد مگر آنکه حقتعالی ثواب یک حج و یک عمره برایش منظور میفرماید.
برای هر قدمی که برمیدارد و هر دستی که بالا میرود و اسبش را حرکت داده و میراند هزار حسنه ثبتشده و هزار گناه محو گشته و هزار درجه مرتبهاش بالا میرود.
مانند کسی است که سه حج با رسول خدا9 انجام داده باشد.
بهر قدمی که برداشته ثواب یک حج به او داده و هرگاه گام و قدمش را از روی زمین بلند میکند ثواب یک عمره دارد.
حقتعالی او را از آتش جهنم آزاد نموده و روز فزع اکبر او را در امان قرار میدهد و حاجتی از حوائج دنیا و آخرت را از خداوند نخواسته مگر آنکه باریتعالی به وی اعطاء میفرماید.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام معادل یک حج و یک عمره میباشند
کسی که از روی شوقوذوق به زیارت آن حضرت رود خداوند متعال هزار حج و هزار عمره قبولشده برایش مینویسد و اجر و ثواب هزار شهید از شهدای بدر و اجر هزار روزهدار و ثواب هزار صدقه قبولشده و ثواب آزاد نمودن هزار بنده که درراه خدا آزادشده باشند برایش منظور میشود
کسی که دوست دارد بر سفرههای نور بنشیند در روز قیامت، پس باید از زوّار حضرت حسین بن علیعلیه السلام باشد.
کسی که به خاطر شوق به آن حضرت و محبت به رسول خدا9 و فاطمه3 و حب به امیرالمؤمنینعلیه السلام حضرتش را زیارت کند خداوند او را بر سر سفرههای بهشتی نشانده که با آن سروران همغذا باشد درحالیکه مردم در حساب میباشند.
زائرین امام حسینعلیه السلام قبل از همه مردم وارد بهشت میشوند.
در روز قیامت برای زوّار حسین بن علیعلیه السلام بر سایر مردم فضیلت وبرتری هست
و اگر در اثناء سال فوت کرد فرشتگان رحمت الهی بر سرش حاضرشده.... و برایش استغفار و طلب آمرزش کرده و تا قبرش مشایعتش نموده و به مقدار طول شعاع چشم در قبرش وسعت و گشایش ایجاد کرده و از فشار قبر درامانش قرار داده و از خوف و ترس دو فرشته منکر و نکیر بر حذرش میدارند و برایش دربی به بهشت میگشایند و کتابش را به دست راستش میدهند و در روز قیامت نوری به وی اعطاء میشود
مقام شفاعت صد نفر در روز قیامت به زائر امام حسینعلیه السلام داده می شود.
زائر امام حسینعلیه السلام همسایه رسول خدا9 و حضرت علی و فاطمه8 میباشند.
کسی که حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کند مثل کسی است که در عرش خدا را زیارت کرده و او را در اعلیعلیین قرار میدهند.
مشایعت هزاران فرشته برای زائر امام حسینعلیه السلام
غم و اندوه را برطرف کرده و به واسطهاش حوائج برآورده میشود
کسی که غصهدار و اندوهگین و گناهکار و غمگین و تشنه و صاحب عیب و آفتی به زیارت آن حضرت بیاید و سپس نزد آن حضرت دعا کند و بهواسطه آن جناب به خداوند تقرّب جوید بر خداست که حزن و اندوهش را برطرف کرده و خواستهاش را اعطاء نموده و گناهانش را آمرزیده و عمرش را طولانی نموده و روزی و رزقش را فراخ نماید
فرشتگان به مشایعت و استقبالشان رفته و هنگام مرض عیادتشان نموده و در هنگام مرگ بر بالین آنها حاضرشده و برای ایشان تا روز قیامت طلب مغفرت میکنند.
خداوند منّان هر صبح و شام از طعام بهشت بر زوّار امام حسینعلیه السلام نازل میفرماید و خدمتکاران ایشان فرشتگاناند.
حسینعلیه السلام را زیارت کنید اگر چه
در هرسال باشد، زیرا هر کس به زیارتش رود درحالیکه بهحق آن حضرت عارف بوده و منکر آن نباشد غیر از بهشت هیچ عوض دیگری ندارد و روزی و رزقش وسعت پیدا میکند و در همین عالم خداوند متعال درازای زیارتی که کرده به او در دنیا فرح و سرور فراوانی میدهند...
امر کنید شیعیان ما را به زیارت قبر حضرت حسن بن علی8 چه آنکه زیارت آن حضرت رزق و روزی را زیاد و عمر را طولانی کرده و اموری که بدی و شر را جلب میکنند دفع مینماید.
پیوسته در طول ایام سال از هر آفتی که کمترین آن شیطان باشد محفوظ مانده و خداوند متعال فرشته کریمی را بر او موکّل کرده که وی را از جلو و پشت سر و راست و چپ و بالا و زیر قدم نگهدارش باشد
این کسی است که از روی شوق و ذوق حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کرده و پسازاین ندا احدی در قیامت باقی نمیماند مگر آنکه تمنّا و آرزو میکند که کاش از زوّار حضرت ابا عبدالله الحسینعلیه السلام میبود.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام عمر را طولانی و روزی را فراخ نموده و ترک آن عمر را کوتاه و روزی را تنگ میکند.
کسی که از خانهاش خارجشده و قصدش زیارت قبر مطهّر حضرت ابا عبدالله الحسین بن علیعلیه السلام باشد خداوند متعال فرشتهای را بر او میگمارد...
از حزبالله و حزب پیامبر و اهلبیتش شمرده می شود
افضل اعمال است
فرشتگان تا وطن و مأوایش مشایعتش کرده و اگر مریض و بیمار شود عیادتش کنند و اگر بمیرد جنازهاش را تشییع نمایند.
خداوند متعال او را از رستگاران مینویسد و وقتی بر ابی عبدالله الحسینعلیه السلام سلام دهد او را از فائزین قلمداد میکند و وقتی از نمازش فارغ شود فرشتهای نزد او آمده و به او میگوید: رسول خدا9 به تو سلام میرساند و میفرماید:
گناهانت تمام آمرزیده شد پس عمل را از ابتدا شروع کن.
خداوند گناهان گذشته و آیندهاش را میآمرزد.
کسی که در آب فرات غسل کند و قبر حسینعلیه السلام را زیارت نماید مانند روزی است که مادر او را خالی از گناهان زائیده اگرچه مرتکب گناهان کبیره هم شده.
کسی که به زیارت حسین بن علیعلیه السلام برود و وضو گرفته و در فرات غسل نماید قدمی از زمین برنداشته و روی آن قدمی نمیگذارد مگر آنکه حقتعالی ثواب یک حج و یک عمره برایش منظور میفرماید.
برای هر قدمی که برمیدارد و هر دستی که بالا میرود و اسبش را حرکت داده و میراند هزار حسنه ثبتشده و هزار گناه محو گشته و هزار درجه مرتبهاش بالا میرود.
مانند کسی است که سه حج با رسول خدا9 انجام داده باشد.
بهر قدمی که برداشته ثواب یک حج به او داده و هرگاه گام و قدمش را از روی زمین بلند میکند ثواب یک عمره دارد.
حقتعالی او را از آتش جهنم آزاد نموده و روز فزع اکبر او را در امان قرار میدهد و حاجتی از حوائج دنیا و آخرت را از خداوند نخواسته مگر آنکه باریتعالی به وی اعطاء میفرماید.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام معادل یک حج و یک عمره میباشند
کسی که از روی شوقوذوق به زیارت آن حضرت رود خداوند متعال هزار حج و هزار عمره قبولشده برایش مینویسد و اجر و ثواب هزار شهید از شهدای بدر و اجر هزار روزهدار و ثواب هزار صدقه قبولشده و ثواب آزاد نمودن هزار بنده که درراه خدا آزادشده باشند برایش منظور میشود
کسی که دوست دارد بر سفرههای نور بنشیند در روز قیامت، پس باید از زوّار حضرت حسین بن علیعلیه السلام باشد.
کسی که به خاطر شوق به آن حضرت و محبت به رسول خدا9 و فاطمه3 و حب به امیرالمؤمنینعلیه السلام حضرتش را زیارت کند خداوند او را بر سر سفرههای بهشتی نشانده که با آن سروران همغذا باشد درحالیکه مردم در حساب میباشند.
زائرین امام حسینعلیه السلام قبل از همه مردم وارد بهشت میشوند.
در روز قیامت برای زوّار حسین بن علیعلیه السلام بر سایر مردم فضیلت وبرتری هست
و اگر در اثناء سال فوت کرد فرشتگان رحمت الهی بر سرش حاضرشده.... و برایش استغفار و طلب آمرزش کرده و تا قبرش مشایعتش نموده و به مقدار طول شعاع چشم در قبرش وسعت و گشایش ایجاد کرده و از فشار قبر درامانش قرار داده و از خوف و ترس دو فرشته منکر و نکیر بر حذرش میدارند و برایش دربی به بهشت میگشایند و کتابش را به دست راستش میدهند و در روز قیامت نوری به وی اعطاء میشود
مقام شفاعت صد نفر در روز قیامت به زائر امام حسینعلیه السلام داده می شود.
زائر امام حسینعلیه السلام همسایه رسول خدا9 و حضرت علی و فاطمه8 میباشند.
کسی که حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کند مثل کسی است که در عرش خدا را زیارت کرده و او را در اعلیعلیین قرار میدهند.
مشایعت هزاران فرشته برای زائر امام حسینعلیه السلام
غم و اندوه را برطرف کرده و به واسطهاش حوائج برآورده میشود
کسی که غصهدار و اندوهگین و گناهکار و غمگین و تشنه و صاحب عیب و آفتی به زیارت آن حضرت بیاید و سپس نزد آن حضرت دعا کند و بهواسطه آن جناب به خداوند تقرّب جوید بر خداست که حزن و اندوهش را برطرف کرده و خواستهاش را اعطاء نموده و گناهانش را آمرزیده و عمرش را طولانی نموده و روزی و رزقش را فراخ نماید
فرشتگان به مشایعت و استقبالشان رفته و هنگام مرض عیادتشان نموده و در هنگام مرگ بر بالین آنها حاضرشده و برای ایشان تا روز قیامت طلب مغفرت میکنند.
خداوند منّان هر صبح و شام از طعام بهشت بر زوّار امام حسینعلیه السلام نازل میفرماید و خدمتکاران ایشان فرشتگاناند.
حسینعلیه السلام را زیارت کنید اگر چه
در هرسال باشد، زیرا هر کس به زیارتش رود درحالیکه بهحق آن حضرت عارف بوده و منکر آن نباشد غیر از بهشت هیچ عوض دیگری ندارد و روزی و رزقش وسعت پیدا میکند و در همین عالم خداوند متعال درازای زیارتی که کرده به او در دنیا فرح و سرور فراوانی میدهند...
امر کنید شیعیان ما را به زیارت قبر حضرت حسن بن علی8 چه آنکه زیارت آن حضرت رزق و روزی را زیاد و عمر را طولانی کرده و اموری که بدی و شر را جلب میکنند دفع مینماید.
پیوسته در طول ایام سال از هر آفتی که کمترین آن شیطان باشد محفوظ مانده و خداوند متعال فرشته کریمی را بر او موکّل کرده که وی را از جلو و پشت سر و راست و چپ و بالا و زیر قدم نگهدارش باشد
این کسی است که از روی شوق و ذوق حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کرده و پسازاین ندا احدی در قیامت باقی نمیماند مگر آنکه تمنّا و آرزو میکند که کاش از زوّار حضرت ابا عبدالله الحسینعلیه السلام میبود.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام عمر را طولانی و روزی را فراخ نموده و ترک آن عمر را کوتاه و روزی را تنگ میکند.
کسی که از خانهاش خارجشده و قصدش زیارت قبر مطهّر حضرت ابا عبدالله الحسین بن علیعلیه السلام باشد خداوند متعال فرشتهای را بر او میگمارد...
از حزبالله و حزب پیامبر و اهلبیتش شمرده می شود
افضل اعمال است
فرشتگان تا وطن و مأوایش مشایعتش کرده و اگر مریض و بیمار شود عیادتش کنند و اگر بمیرد جنازهاش را تشییع نمایند.
خداوند متعال او را از رستگاران مینویسد و وقتی بر ابی عبدالله الحسینعلیه السلام سلام دهد او را از فائزین قلمداد میکند و وقتی از نمازش فارغ شود فرشتهای نزد او آمده و به او میگوید: رسول خدا9 به تو سلام میرساند و میفرماید:
گناهانت تمام آمرزیده شد پس عمل را از ابتدا شروع کن.
خداوند گناهان گذشته و آیندهاش را میآمرزد.
کسی که در آب فرات غسل کند و قبر حسینعلیه السلام را زیارت نماید مانند روزی است که مادر او را خالی از گناهان زائیده اگرچه مرتکب گناهان کبیره هم شده.
کسی که به زیارت حسین بن علیعلیه السلام برود و وضو گرفته و در فرات غسل نماید قدمی از زمین برنداشته و روی آن قدمی نمیگذارد مگر آنکه حقتعالی ثواب یک حج و یک عمره برایش منظور میفرماید.
برای هر قدمی که برمیدارد و هر دستی که بالا میرود و اسبش را حرکت داده و میراند هزار حسنه ثبتشده و هزار گناه محو گشته و هزار درجه مرتبهاش بالا میرود.
مانند کسی است که سه حج با رسول خدا9 انجام داده باشد.
بهر قدمی که برداشته ثواب یک حج به او داده و هرگاه گام و قدمش را از روی زمین بلند میکند ثواب یک عمره دارد.
حقتعالی او را از آتش جهنم آزاد نموده و روز فزع اکبر او را در امان قرار میدهد و حاجتی از حوائج دنیا و آخرت را از خداوند نخواسته مگر آنکه باریتعالی به وی اعطاء میفرماید.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام معادل یک حج و یک عمره میباشند
کسی که از روی شوقوذوق به زیارت آن حضرت رود خداوند متعال هزار حج و هزار عمره قبولشده برایش مینویسد و اجر و ثواب هزار شهید از شهدای بدر و اجر هزار روزهدار و ثواب هزار صدقه قبولشده و ثواب آزاد نمودن هزار بنده که درراه خدا آزادشده باشند برایش منظور میشود
کسی که دوست دارد بر سفرههای نور بنشیند در روز قیامت، پس باید از زوّار حضرت حسین بن علیعلیه السلام باشد.
کسی که به خاطر شوق به آن حضرت و محبت به رسول خدا9 و فاطمه3 و حب به امیرالمؤمنینعلیه السلام حضرتش را زیارت کند خداوند او را بر سر سفرههای بهشتی نشانده که با آن سروران همغذا باشد درحالیکه مردم در حساب میباشند.
زائرین امام حسینعلیه السلام قبل از همه مردم وارد بهشت میشوند.
در روز قیامت برای زوّار حسین بن علیعلیه السلام بر سایر مردم فضیلت وبرتری هست
و اگر در اثناء سال فوت کرد فرشتگان رحمت الهی بر سرش حاضرشده.... و برایش استغفار و طلب آمرزش کرده و تا قبرش مشایعتش نموده و به مقدار طول شعاع چشم در قبرش وسعت و گشایش ایجاد کرده و از فشار قبر درامانش قرار داده و از خوف و ترس دو فرشته منکر و نکیر بر حذرش میدارند و برایش دربی به بهشت میگشایند و کتابش را به دست راستش میدهند و در روز قیامت نوری به وی اعطاء میشود
مقام شفاعت صد نفر در روز قیامت به زائر امام حسینعلیه السلام داده می شود.
زائر امام حسینعلیه السلام همسایه رسول خدا9 و حضرت علی و فاطمه8 میباشند.
کسی که حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کند مثل کسی است که در عرش خدا را زیارت کرده و او را در اعلیعلیین قرار میدهند.
مشایعت هزاران فرشته برای زائر امام حسینعلیه السلام
غم و اندوه را برطرف کرده و به واسطهاش حوائج برآورده میشود
کسی که غصهدار و اندوهگین و گناهکار و غمگین و تشنه و صاحب عیب و آفتی به زیارت آن حضرت بیاید و سپس نزد آن حضرت دعا کند و بهواسطه آن جناب به خداوند تقرّب جوید بر خداست که حزن و اندوهش را برطرف کرده و خواستهاش را اعطاء نموده و گناهانش را آمرزیده و عمرش را طولانی نموده و روزی و رزقش را فراخ نماید
فرشتگان به مشایعت و استقبالشان رفته و هنگام مرض عیادتشان نموده و در هنگام مرگ بر بالین آنها حاضرشده و برای ایشان تا روز قیامت طلب مغفرت میکنند.
خداوند منّان هر صبح و شام از طعام بهشت بر زوّار امام حسینعلیه السلام نازل میفرماید و خدمتکاران ایشان فرشتگاناند.
حسینعلیه السلام را زیارت کنید اگر چه
در هرسال باشد، زیرا هر کس به زیارتش رود درحالیکه بهحق آن حضرت عارف بوده و منکر آن نباشد غیر از بهشت هیچ عوض دیگری ندارد و روزی و رزقش وسعت پیدا میکند و در همین عالم خداوند متعال درازای زیارتی که کرده به او در دنیا فرح و سرور فراوانی میدهند...
امر کنید شیعیان ما را به زیارت قبر حضرت حسن بن علی8 چه آنکه زیارت آن حضرت رزق و روزی را زیاد و عمر را طولانی کرده و اموری که بدی و شر را جلب میکنند دفع مینماید.
پیوسته در طول ایام سال از هر آفتی که کمترین آن شیطان باشد محفوظ مانده و خداوند متعال فرشته کریمی را بر او موکّل کرده که وی را از جلو و پشت سر و راست و چپ و بالا و زیر قدم نگهدارش باشد
این کسی است که از روی شوق و ذوق حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کرده و پسازاین ندا احدی در قیامت باقی نمیماند مگر آنکه تمنّا و آرزو میکند که کاش از زوّار حضرت ابا عبدالله الحسینعلیه السلام میبود.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام عمر را طولانی و روزی را فراخ نموده و ترک آن عمر را کوتاه و روزی را تنگ میکند.
کسی که از خانهاش خارجشده و قصدش زیارت قبر مطهّر حضرت ابا عبدالله الحسین بن علیعلیه السلام باشد خداوند متعال فرشتهای را بر او میگمارد...
از حزبالله و حزب پیامبر و اهلبیتش شمرده می شود
نظر به اینهمه برکت و خیری که برای زیارت امام حسینعلیه السلام است در روایات به شیعیان توصیه شده است که در مسیر زیارت با همدیگر مسابقه گذاشته و سعی در پیشگامی داشته باشند:(1)
1) [1] . مبتنی برا کلید واژههای قرآنی «سارعوا» و «واستبقوا» که مومنان را در خیرات به مسابقه فرامیخواند.
«اگر مردم میدانستند که در زیارت قبر حضرت حسین بن علی8 چه فضل و ثوابی است حتماً از شوق وذوق قالب تهی میکردند و به خاطر حسرتها نفسهایشان به شماره افتاده و قطع خواهد شد».(1)[NP1] [1]
بیشک حماسه عظیم اربعین حسینی در این سالها تحقق همین پیشبینی معصومین است که فرموده بودند سرانجام روزی خواهد رسید که کربلا محل تجمع عظیم شیعیان و محل رفتوآمد آنان برای همیشه خواهد گردید.(2)
پس زیارت اربعین در حقیقت ترکیبی از مجموعه روایات معصومین درباره چگونگی زیارت کربلا و مزار حسینی است. که در سیره اصحاب ائمه و علمای بزرگ دوران غیبت تبدیل به یک نظامواره گردیده است که مصداق روایات زیر میباشد:
امام صادق: رَحِمَ الله مَنْ أَحْیَا أَمْرَنَا(3)
یَقُولُ لِأَصْحَابِهِ وَ أَنَا حَاضِرٌ اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا إِخْوَةً بَرَرَةً مُتَحَابِّینَ فِی اللَّهِ مُتَوَاصِلِینَ مُتَرَاحِمِینَ تَزَاوَرُوا وَ تَلَاقَوْا وَ تَذَاکَرُوا وَ أَحْیُوا أَمْرَنَا(4)[NP2] [2]
1) [1] . ترجمه کامل الزیارات، باب 56، ص4علیه السلام 6.
2) [2] . امام سجاد علیه السلام میفرماید: در روز عاشورا، وقتی پدرم را کشته و به خون آغشته دیدم و مشاهده کردم که فرزندان آن حضرت با برادران و عموهای خود به شهادت رسیدهاند و از سوی دیگر زنان و خواهران را مانند اسیران روم و ترک مشاهده کردم، فوقالعاده نگران و ناراحت شدم و سینهام تنگی کرد و نزدیک بود که روح از بدنم جدا شود. همین که عمهام زینب مرا بدین حال دید، گفت: ما لی اراک تجود بنفسک یا بقیة جدی و ابی و اخوتی؛ ای یادگار جد و پدر و برادرانم! تو را چه شده است؟ میبینم که نزدیک است قالب تهی کنی! از مشاهده این منظره دلخراش بیتابی مکن. به خدا قسم این (شهادت) عهدی است که خدا با جد و پدرت کرده است. خدا از مردمی که ستمکاران آنان را نمی شناسد، ولی در آسمانها معروف هستند، تعهد گرفته است که ایشان این اعضای پاره پاره و جسدهای غرقه به خون را به خاک بسپارند. لهذا الطف علماً لقبر ابیک سید الشهداء لایدرس اثره و...؛ در این سرزمین برای قبر پدرت بیرقی برافرازند که اثر آن از بین نخواهد رفت و به آمد و رفت و شب و روزها محو نخواهد شد. پیشوایان و رهبران کفر و پیروان گمراه آنان، برای از بین بردن آن قبر فعالیتها میکنند، ولی تلاش آنها جز بر عظمت آن قبر نخواهد افزود (کامل الزیارات، ص262).
3) [3] . شیخ مفید، الاختصاص ص30.
4) [4] . طوسی، امالی، ج1، ص53: امام صادق علیه السلام فرمود: به زیارت و دیدار یکدیگر بروید، با هم به سخن و مذاکره بنشینید و امر ما را زنده کنید.
جغرافیای شیعه
مطالعه چیستی و چرایی و چگونگی اربعین، بدون شناخت جغرافیا و جامعه شیعه تلاشی ابتر است. چراکه اصولاً اربعین نشانی برای شیعه بودن و تلاشی برای همگرایی شیعیان است. پس یکی از زمینههای اربعینشناسی و همچنین محورهای بازتابشناسی، فرصتهای شیعه پژوهی آن است.
جامعه شیعه امروزه بخشی از جامعه جهانی است که جمعیتی در حدود 300 میلیون نفر پیرو دارد. بیشتر این جمعیت هم در خاورمیانه ساکن است. دلیل آن وجود بارگاههای نورانی اهلبیت و امامزادگان است که باعث پیدایش مراکز شیعی در بستر تاریخ اسلام در این منطقه گردیده است.
در طول 14 قرنی که از تاریخ اسلام می گذرد، جوامع شیعی ابتدا توسط خلافتهای ظالمانه و سپس توسط جریانهای استعماری فرصت همگرایی اجتماعی و فرهنگی کلان نیافتند. اگرچه در مقاطعی از تاریخ، جوامع شیعی شاهد حکومتهای بزرگ (آلبویه صفویه) و یا مرجعیت و زعامت نسبتاً فراگیر برخی مراجع شیعه (آیتالله بروجردی) بوده است ولی هیچگاه فرصت همگرایی منطقهای بر محور ارزشهای دینی برایش فراهم نبوده است. از آنجا که به فرموده امام صادقعلیه السلام دولت حقه و جهانی امامان
معصوم در آخرالزمان خواهد بود،(1)بدینجهت بسترسازیها برای پیدایش آن دولت حقه باید ابتدا در جامعه شیعه فراهم گردد.(2)اربعین بزرگترین سرمایه اجتماعی است که در جمع بین عاشورا و مهدویت و معبری بین آن دو، می تواند بسترساز این رسالت باشد.
مستند این ادعا روایاتی است که تصریح دارد علت تأخیر ظهور نه قوت جبهه باطل و یا گسترش ظلم جهانی، بلکه پراکندگی جامعه شیعه و نبود همگرایی بین آنان با هدف منجیخواهی است.(3)این درحالی است که امروزه ترکیب تهاجم فرهنگی و دورافتادگی جغرافیایی و فاصلههای نژادی در کنار مرزبندیهای سیاسی، بهشدت باعث دورافتادگی جوامع شیعه در منطقه خاورمیانه و شبهقاره هند و... از همدیگر شده است. وضع اقلیتهای شیعه در جهان شرق و غرب هم چندان مطلوب نیست.
در این شرایط تنها عنصر و سرمایه اجتماعی/ فرهنگی که می تواند فارغ از تمام تعینها و اختلافها، به همگرایی جوامع شیعه یاری رساند، تجمع و پیادهروی اربعین است.
شیعیان حدود 25 درصد تا ۳۰ درصد از کل جمعیت مسلمانان را تشکیل می دهند. در حدود 300 میلیون تا 350 میلیون نفر هستند. بیشتر
1) [1] . عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ دَوْلَتُنَا آخِرُ الدُّوَلِ وَ لَنْ یَبْقَ اهلبیت : لَهُمْ دَوْلَةٌ إِلَّا مُلِّکُوا قَبْلَنَا لِئَلَّا یَقُولُوا إِذَا رَأَوْا سِیرَتَنَا إِذَا مُلِّکْنَا سِرْنَا مِثْلَ سِیرَةِ هَؤُلَاءِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِین (الغیبة للطوسی، ص4علیه السلام 3).
2) [2] . البته این فرایند میتواند ابتدا با شکلگیری حکومتهای منطقهای شیعی مانند جمهوری اسلامی ایران و یا پیدایش حوزههای علمیه وعده داده شده با رسالت جهانیسازی تشیع مانند حوزه علمیه قم صورت بگیرد.
3) [3] . الإحتجاج، الطبرسی، ج2، ص499: لَوْ أَنَ أَشْیَاعَنَا وَفَّقَهُمْ اللَّهُ لِطَاعَتِهِ عَلَی اجْتِمَاعٍ مِنَ الْقُلُوبِ فِی الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ عَلَیْهِمْ لَمَا تَأَخَّرَ عَنْهُمُ الْیُمْنُ بِلِقَائِنَا وَ لَتَعَجَّلَتْ لَهُمُ السَّعَادَةُ بِمُشَاهَدَتِنَا عَلَی حَقِّ الْمَعْرِفَةِ وَ صِدْقِهَا مِنْهُمْ بِنَا فَمَا یَحْبِسُنَا عَنْهُمْ إِلَّا مَا یَتَّصِلُ بِنَا مِمَّا نَکْرَهُهُ وَ لَا نُؤْثِرُهُ مِنْهُم: اگر شیعیان ما ـ که خداوند آنان را به اطاعت از خود موفق گرداند ـ دلهایشان بر وفای به پیمانی که بدان موظف هستند، اتفاق میکردند، قطعاً توفیق ملاقات با ما برای آنان به عقب نمیافتاد، و قطعا سعادت مشاهده ما، بر اساس معرفت دقیقی و صداقت دل، به زودی برای آنان حاصل میشد.)
شیعیان دوازدهامامی در هند (40 تا 60 میلیون نفر)، ایران (بیش از 89درصد)، عراق (65 درصد)، جمهوری آذربایجان (85 درصد)، لبنان (40درصد)، افغانستان (بیش از 30 درصد)، پاکستان (20 درصد) و کشورهای حاشیه خلیجفارس (20 تا 30 درصد) در بحرین (علیه السلام 5 درصد) در ترکیه (5 درصد و با احتساب علویان تا چهل درصد) و همچنین در سوریه و یمن هم زندگی می کنند.(1)
اقلیتهای قابلتوجهی از شیعیان در مناطق دیگری شامل کشورهای آسیای جنوب شرقی (مالزی و تایلند و...) و اروپایی (انگلستان و فرانسه و آلمان و سوئد و روسیه و بوسنی و...) و قاره امریکا (امریکا و کانادا و برزیل و آرژانتین و...) و آفریقا (مصر و نیجریه و تانزانیا و آفریقای جنوبی و ماداگاسکار و...) حضور دارند.
کشور
جمعیت شیعه
درصد شیعیان به مسلمانان
ایران
65 میلیون
90 درصد
عراق
18 میلیون
علیه السلام 0 درصد
هندوستان
50 تا 60 میلیون
25 درصد
پاکستان
20 تا 30 میلیون
35 تا 30 درصد
افغانستان
علیه السلام تا 9 میلیون
25 تا 30 درصد
آذربایجان
5 تا علیه السلام میلیون
80 تا 85 درصد
عربستان
3 تا 5 میلیون
15 تا 20 درصد
نیجریه
3 تا 4 میلیون
5 درصد
ترکیه
3 میلیون شیعه
20 میلیون علوی
5 درصد
40 درصد
مصر
3 میلیون
5 درصد
اندنزی
3 تا 5 میلیون
2 درصد
لبنان
یک و نیم میلیون
35 درصد
1) [1] . بر اساس آمار سیا ورلد.
تانزانیا
یک و نیم میلیون
5 تا 10 درصد
سوریه
13 درصد شیعه و علوی
کویت
500 تا علیه السلام 00 هزار
25 تا 30 درصد
امارات
نزدیک به یک میلیون نفر
20 درصد
بحرین
حدود نیم میلیون
85 درصد
یمن
بیش از یک میلیون
شیعه 12 امامی: 5 درصد
شیعه زیدی: 45 درصد
جالب است بدانیم که:
در روسیه نزدیک به 3 میلیون آذری زندگی میکنند که جمع بسیاری از آنان ساکن شهر مسکو و سنپطرزبورگ هستند و بیشتر این جمعیت جزو شیعیان هستند
گزارشی نسبتاً جامع از جغرافیای تشیع در دنیا چنین است:
درباره جغرافیا و جمعیت شیعه جالب است بدانیم که:
جمعیت شیعه از جهت نژادی/ فرهنگی شامل سه دسته عمده شیعه عرب، شیعه فارس و شیعه ترکزبان می گردد. این جمعیت عمدتاً در دو منطقه خاورمیانه و شبهقاره هند زندگی می کنند.
جامعه شیعه ایرانی در کانون جغرافیای تشیع است. از نسبت به کشورهای همسایه شمالی و شرقی، نقش گذرگاه برای شیعیان زائر اربعین را دارد.
جوامع شیعی در کشورهای دیگر بهغیر از ایران و عراق ضمن اینکه از جهت سیاسی در ضعف هستند، از جهت اجتماعی و اقتصادی هم در محرومیتها و مشکلات بسیاری به سر می برند.
جوامع شیعه پیرامونی ایران، در مقایسه با فشارها و محرومیت، (بهجز جغرافیای مظلوم کشور آذربایجان) از جهت فرهنگی و شعائر دینی دارای قوتها و ارزشهای فراوان هستند.
جوامع شیعهای که بهصورت اقلیت در قارههای امریکا و اروپا زندگی می کنند، دارای سطح بالای دانش و بعضاً رفاه نسبی اقتصادی بوده ولی از جهت سیاسی در حاشیه هستند.
اینک ناظر به این واقعیتها است که حماسه عظیم اربعین رخ می دهد و ناظر به رسالتهای زائر شیعه در بستر تجمع عظیم اربعین است که باید به نکاتی چند اشاره کرد:
1.فرایند رشد سریع کمی و کیفی اربعین و نشانههای غیبی آن: حماسه اربعین پس از سقوط صدام تنها عمری 14 ساله دارد. ولی رشد سریع آن بازتابهای جهانی داشته و دوست و دشمن را به شگفتی واداشته است و این امر به علت ظرفیتهای بالای مکتب تشیع در ایجاد همگرایی بین پیروان خود است و این امری است که دولت و ملت ما سه دهه از آن غفلت ورزیده است؛ تا بدانجا که بسیاری از جوانان ما با جغرافیا و جهان تشیع بیگانهاند. ولی حضور در حماسه اربعین و مشاهده پرچمها و نژادها و زبانها، مسئولیت شیعهپژوهی و شیعهشناسی را به ما گوشزد می کند.
1.انتظار در دوران غیبت به معنی ضرورت تلاش برای رسیدن به امام زمان نیست. بلکه انتظار دوگانهای دارد. از ارتباط پیوسته با نائبان عام و مراجع دینی جهان شیعه و دیگری بازشناسی «قوتها / فرصتها و ضعفها / تهدیدها»(1)در مورد مناطق گوناگون شیعی و تلاش برای همگرایی برای تقویت قوت / فرصت و رفع ضعف / تهدید است.
جامعه شیعه ایرانی از جهت تمدنی و از جهت سیاسی/ اجتماعی و امکانات فرهنگی و رسانهای و شرایط اقتصادی و علمی و... دارای فرصت بیسابقه و ارزشمند تاریخی است؛ ولی در مسابقه اربعین هم از شیعه عراق عقبمانده و هم شرمنده جامعه شیعه پیرامونی خود از جهت عدم یاوری شایسته آنان برای دعوت گستردهشان به حماسه اربعین است و این...
اربعین امروزه تبدیل به یک سوژه خبری جهانی شده است. در اربعین هم اقلیتهای شیعه از سراسر جهان حضور دارند. همگرایی و همفکری با آنان می تواند باعث پویاسازی جوامع شیعی در گستره جهانی باهدف نشر جاذبههای فرهنگی تشیع و جهانیسازی پیامهای عاشورایی شود.
اربعین در جامعه شیعه چونان یک ابر بهاری است که در یک فرصت یکماهه در آسمان معنوی کربلا می درخشد. این تجمع امروزه به مدت یک ماه تا 30 میلیون نفر، یعنی یکسوم جهان شیعه را درگیر ارزشهای معنوی و متعالی خود می کند.
با این روند که اربعین در حال گسترش است، اگر به تعمیق سهگانه «نگرشها، ارزشها و رفتارها» در آن توجه شود و از آسیبهای احتمالی
1) [1] . روش تحلیل و مدیریت swot : روشی که یک پدیده را از جهت داخلی از منظر قوتها و ضعفهایش و از بیرون از منظر تهدیدها و فرصتهایش مورد مطالعه قرار میدهد.
محفوظ نگهداشته شود، می توان امیدوار بود بسترهای احیای تمدن اسلامی و تمدنسازی (شیعی) بهسرعت فراهم گردد.
چراکه مهمترین پیشنیازهای تمدنسازی دینی براساس تجربه تمدنسازی نبوی در مدینه النبی، فراهمسازی سرمایه انسانی رشد یافته و ایثارگر و مجاهد و دیندار است. این درحالی است که بنیان فرهنگ و سبک زندگی اربعینی، بر دوگانه عبودیت و ایثار اخلاقی استوار است. پس چشمانداز حماسه اربعین در کوتاهمدت می تواند بهسوی جامعه و تمدن زمینهساز و سپس بهسوی تمدن جهانی ظهور باشد.
اربعین ابتدای شاهراه سلوک مهدوی
پیادهروی برای زیارت کربلا، پیادهرویی زمینی به همراه زحمت و رنج است که بدان توصیه و سفارش بسیار شده که توسط زائران شیعه و غیرشیعه صورت می گیرد؛ آنان در این پیادهروی تنها نیستند. پیادهروی آنان ریشه در رفت و آمدهای متعالی و مقدس دیگری دارد که یا تاریخی هستند و یا بهصورت جریانی پیوسته و مستمر است:
ـ زیارت پیامبر اسلام9 و معصومین در عالم ملکوت از کربلا
ـ رفت و آمد و زیارت پیوسته فرشتگان آسمانی به کربلا و اینکه پس از زیارت تربت مزار امام حسین را برای اهل بهشت می برند.(1)
ـ روایاتی که به زیارت تاریخی پیامبران از کربلا و بعضاً به زیارت پیاده آنان اشاره دارد.(2)
در این صورت بدیهی است، زیارت خصوصاً اگر پیاده باشد، با گذشته خط امامت و جریان ممتد ملکوت متصل است و در این صورت نمی تواند
به گذشته و حال منحصر شده و قطعا در استمرار خود باید نشانی از آینده داشته باشد. اتفاقاً در روایات پیشگویانه شیعی این نشان وجود دارد؛ چراکه طبق پیشبینیهای پیامبر9 و اهلبیت، ظهور امام زمان[ در روز عاشورا و در شهر مکه رخ خواهد داد. پس از ظهور، امام به تثبیت دولت خود در حجاز پرداخته(1)و پس از آن راهی عراق می گردد. مقصدش کوفه و کربلا است و این حرکت از مدینه به کوفه و از کوفه به کربلا، سند چشمانداز پیادهروی اربعین است.
بدینجهت پیادهروی اربعین سلوکی است در امتداد و در انتظار سلوکهای عظیم و فرهنگساز:
سلوکهای زمینهساز پیادهروی
سلوکهای اربعینساز
سلوکهای ملکوتی پیوسته
سلوک آیندهساز
زیارتهای تاریخی پیامبران از کربلا
زیارت کاروان اسارت
زیارت جابر و عطیه
زیارت پیامبر9 و معصومین(2)
زیارت پیوسته فرشتگان
حرکت امام مهدی[ همراه لشکریانش بهسوی کربلا
1) [1] . این تثبیت کمی زمان بر است چرا که طبق روایات امام در مکه دومرتبه با شورش اهل مکه مواجه میشود. و در مدینه هم برای تثبیت پیروزیاش و انتقام گیریهای تاریخیاش زمان نیاز دارد. پس حرکتش به سوی عراق در زمانی بین عاشورا و اربعین خواهد بود.
2) [2] .امام صادق علیه السلام آمده است «ان فاطمه لتحضر لزوار قبر ابنها فتستغفر لهم ذنوبهم» همانا فاطمه 3 نزد زایران قبر فرزندش حاضر میشود و از خداوند برای گناهانشان طلب مغفرت میکند(کامل الزیارات 232).
اربعین؛ امتداد عاشورا
اربعین، امتدادی است بر عاشورا، تا عاشورا در عاشورا نماند و با جریان خود زمینهساز پیام عاشورا باشد. با این نگاه، اربعینی که به حرکت درآورنده عاشورا است خود مقصد نیست بلکه بهانهای است برای اینکه در عاشورا (چونان فرقههای شیعی غیر 12 امامی) دچار توقف و روزمرگی نشویم. پس اربعین خود نیازمند مقصد و چشمانداز است تا بتواند مسیر پویاسازی عاشورا را درست طی کند.
از زاویه دیگر می توان گفت اربعین به جهت کارکردهای کمالرسان خود، خاصیتش پرورش پیامهای عاشورایی است این پرورش پیام می تواند دو زاویه داشته باشد. یک زاویه غیرمعصومانه که فقط از ضرورت با حسینعلیه السلام بودن می گوید. دیگری زاویه روایت معصومانه که از ترجمان روزآمد حسینعلیه السلام می گوید.
این دو روایت را در دو متن زیارت اربعین می توان دید. در متن زیارتی که از جابربن عبدالله انصاری روایتشده، تنها از امام حسینعلیه السلام سخن گفته شده و با ایشان عهد و پیمان بسته می شود. ولی در روایتی که از امام صادقعلیه السلام درباره زیارت اربعین هست با
زیارتی مواجه هستیم که با دیگر زیارات سیدالشهدا لحنی متفاوت داشته و در یکسوم پایانی آن، گزارههایی دارد که به سند چشمانداز اربعین اشارت دارد. که در این فصل سند چشمانداز اربعین از منظر زیارت اربعین و نقش آن در پویاسازی اربعین و فرهنگ اربعین ارائه میگردد.
آیندهنگری در زیارت اربعین
برای کشف پیامهای آیندهگرایانه زیارت اربعین باید به متن زیارت مراجعه مستقیمی داشت. متن زیارت اربعین به روایت امام صادقعلیه السلام در یکسوم پایانی خود چنین است:
«اللَّهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُکَ أَنِّی وَلِیٌّ لِمَنْ وَالاهُ وَ عَدُوٌّ لِمَنْ عَادَاهُ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّکَ کُنْتَ نُورا فِی الْأَصْلابِ الشَّامِخَةِ وَ الْأَرْحَامِ الْمُطَهَّرَةِ [الطَّاهِرَةِ] لَمْ تُنَجِّسْکَ الْجَاهِلِیَّةُ بِأَنْجَاسِهَا وَ لَمْ تُلْبِسْکَ الْمُدْلَهِمَّاتُ مِنْ ثِیَابِهَا وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ مِنْ دَعَائِمِ الدِّینِ وَ أَرْکَانِ الْمُسْلِمِینَ وَ مَعْقِلِ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ الْإِمَامُ الْبَرُّ التَّقِیُّ الرَّضِیُّ الزَّکِیُّ الْهَادِی الْمَهْدِیُّ وَ أَشْهَدُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ وُلْدِکَ کَلِمَةُ التَّقْوَی وَ أَعْلامُ الْهُدَی وَ الْعُرْوَةُ الْوُثْقَی وَ الْحُجَّةُ عَلَی أَهْلِ الدُّنْیَا وَ أَشْهَدُ أَنِّی بِکُمْ مُؤْمِنٌ وَ بِإِیَابِکُمْ مُوقِنٌ بِشَرَائِعِ دِینِی وَ خَوَاتِیمِ عَمَلِی وَ قَلْبِی لِقَلْبِکُمْ سِلْمٌ وَ أَمْرِی لِأَمْرِکُمْ مُتَّبِعٌ وَ نُصْرَتِی لَکُمْ مُعَدَّةٌ حَتَّی یَأْذَنَ اللَّهُ لَکُمْ فَمَعَکُمْ مَعَکُمْ لا مَعَ عَدُوِّکُمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ عَلَی أَرْوَاحِکُمْ وَ أَجْسَادِکُمْ [أَجْسَامِکُمْ ] وَ شَاهِدِکُمْ وَ غَائِبِکُمْ وَ ظَاهِرِکُمْ وَ بَاطِنِکُمْ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ»
در این زیارت موارد انتخابشده به ترتیب ترجمه و تحلیل محتوا می گردد تا هدف از بیان این فرازها مشخص شود:
متن
ترجمه
هدف و نکات
أَنِّی وَلِیٌّ لِمَنْ وَالاهُ
من دوستم با آنان که او را دوست دارند
نظام اجتماعی بر محور ولایت
أَشْهَدُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ وُلْدِکَ
گواهی میدهم که امامان از فرزندانت
گواهی به نظام امامت
أَنِّی بِکُمْ مُؤْمِنٌ وَ بِإِیَابِکُمْ
من بهیقین مؤمن به شمایم، و به بازگشتتان یقین دارم
گواهی به ظهور و رجعت
نُصْرَتِی لَکُمْ مُعَدَّةٌ حَتَّی یَأْذَنَ اللَّهُ لَکُمْ فَمَعَکُمْ مَعَکُمْ لا مَعَ عَدُوِّکُمْ
یاریام برای شما آماده است، تا خدا به شما اجازه دهد، پس با شمایم نه با دشمنانتان
تعهد یاوری در مرزبندی روزآمد حق و باطل بر محور امامت (انتظار پویا)
بِشَرَائِعِ دِینِی وَ خَوَاتِیمِ عَمَلِی وَ قَلْبِی لِقَلْبِکُمْ سِلْمٌ وَ أَمْرِی لِأَمْرِکُمْ
بر اساس قوانین دینم، و عواقب عملم، و قلبم با قلبتان در صلح، و کارم پیرو کارتان
تعهدی جامع در حوزه باور و عمل (انتظار پویا)
غَائِبِکُمْ
غایبتان
باورمندی به امام غائب
در این ساختار و هندسه از دوگانه اعتقاد به امامت، و ضرورت ولایتمداری روزآمد برمدار ولیّ زمانهای که امتداد امام حسینعلیه السلام است سخن گفتهشده و توسط زبان حال زائر مورد تأکید قرار می گیرد. برای اینکه در امامشناسی از تبار حسین، زائر دچار اشتباه و خطا نگردد، ضمن تأکید بر همانندی کامل امامان بعدی با امام حسینعلیه السلام از جهت مقام امامت، بر دو مسئله غیبت و رجعت هم تأکید می گردد تا نشانی برای امام پایانی باشد. در این نشانهگذاری بر واقعیت غیبت و ضرورت رجعت تأکید می شود.
البته به صورتی غیرمستقیم (از خطابی که به امام حسینعلیه السلام درباره رجعت می شود) هم اشاره به رجعت امام حسینعلیه السلام دارد. (و هم این که امام حسین احتمالا اولین رجعتکننده خواهد بود). و بر بستر این آموزههاست
که زیارت با تعهدگیری از زائر درباره نصرت در بستر زمانشناسی به پایان می رسد.
این هندسه و ساختار کارگفتی(1)ترکیبی است از کارگفتهای گوناگون که در این بخش از زیارت صورت گرفته است:
کارگفت تصریحی: بیان پاکی نسب و اوصاف امام حسینعلیه السلام به صفات نیک اخلاقی؛
کارگفت عاطفی: بیان پیوسته احساسات که اعترافهای زائر به اعتقاداتش است؛
کارگفت اعلامی: اعلامها در ترکیب با تعهدها آمده، مانند اعلام اینکه دوست دوستان است؛
کارگفت تعهدی: پیمانهای زائر بر همگرایی با مؤمنان و دوری از دشمنان اهلبیت.
پس زیارت اربعین، زیارتی است که بهصورت مستقیم سخن گفتن زائر با امام حسینعلیه السلام را در دستور کار دارد. ولی در لایه درونی خود، بهانه و زمینه این سخن گفتن را تعهدات فرامتنی زائر قرار می دهد. تعهداتی که فراتر از مسئله عاشورا است و رویکرد آیندهگرایانه دارد. در یککلام مبتنی بر مهدویت و انتظار شیعی است.
از این منظر زیارت اربعین ساختاری چون زیارت عاشورا می یابد. چراکه درآن زیارت هم جملاتی است که با بیان تصریح و یا تعهد زائر نسبت به مهدویت دلالت دارد. مواردی مانند:
یَرْزُقَنِی طَلَبَ ثَارِکَ مَعَ إِمَامٍ مَنْصُورٍ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ
أَنْ یَرْزُقَنِی طَلَبَ ثَارِکُمْ مَعَ إِمَامٍ مَهْدِیٍّ نَاطِقٍ لَکُم
ص:علیه السلام 2
1) [1] . کارگفت نظریهای در زبانشناسی است که فراتر از دلالتهای لفظی، در جستجوی دلالتهای پنهان جملات و کشف مقصود جامع متکلم است. (نک: تحلیل متنشناسی زیارتنامه حضرت امام رضا علیه السلام بر پایه نظریه کنشگفتار، محمدرضا پهلواننژاد، ذهن پاییز 1389 شماره 43) .
بنابراین فرهنگسازی عاشورایی و فرهنگسازی اربعینی، ریشه در سیره و سنت امامان معصوم دارند، که سند چشمانداز مشترک برای هر دو رویداد تعریف گردیده است. در حقیقت اربعین یک طرح کوتاهمدت راهبردی برای راهبری زائران بهسوی آینده و انتقالشان از عاشورای حزن به عاشورای حماسه و پیام است. و آنگاه جمع عاشورا و اربعین، توجهدهی عاشقان و زائران حسینی به چشمانداز بلندمدتی است که در کلیّت فرهنگ حسینی بابد مورد توجه قرار بگیرد.
در حقیقت وقتی گفته می شود تشیع بر دو بالسرخ عاشورا و سبز مهدویت استوار است، عنصر و رویدادی که حلقه ربط و زمینه پیوند بین این دو را برقرار می کند، اربعین است؛ زیرا اربعین به عاشورا امتداد می دهد و چون اربعین آیندهای را که در (زیارت) عاشورا بدان اجمالاً (تنها در حد معرفی یاریگری در آینده با امامی یاریساز)(1)اشاره بود، را بهصورت سندی جامع درآورده (و باوجود کوتاهی زیارت اربعین) و از آن بسته معرفتی کاملتری را ارائه می دهد. البته بسته معرفتی جامع و کامل مهدوی را به مجموعه ادعیه و زیارات مهدوی واگذار می کند که در پایان همین بخش بدان اشارهای خواهد شد.
با این نگاه در این فصل، زائر اربعین بهصورت عمیقتر با چرایی و چیستی و چگونگی پیوندهای اربعین و انتظار آشنا شده تا در آخرین مرحله و در آخرین فصل بتواند راههای کارآمدسازی فرهنگ انتظار و سبک زندگی مهدوی را با کمک ارزشهای اربعین فراگیرد.
ص:علیه السلام 3
1) [1] . زیارت عاشورا: «وَ اَسئَلهُ اَن یبَلِّغَنِی المَقامَ المَحمُودَ لَکُم عِندَالله وَ اَن یرزُقَنِی طَلَبَ ثارِکُم مَعَ اِمامٍ هُدَی ظاهِرٍ ناطِقٍ بِالحَقّ....
«مهدی» اسم مفعول و به معنای هدایتشده است. البته گاهی نیز در معنای فاعلی به معنای «هدایتکننده» به کار می رود. کلمه «مهدوی» هم صفت انتسابی است که به معنی منسوب به مهدی به کار می رود. واژه مهدویت هم از نظر لغوی مصدر جعلی است. پس مهدویت، از واژه مهدی گرفتهشده است تا کارکرد مصدری بیابد. در واقع مهدویت در اصل همان کلمه مهدی است که یای مشدد و تا به آن اضافهشده و بهصورت مصدر جعلی به کار می رود. یعنی مهدوی بودن.
در اصطلاح کلامی ـ حدیثی مهدویت به معنای تمامی آموزههای اسلامی مرتبط با مهدی موعود در اسلام است. آموزههای مشترک که در همه فرقههای اسلامی با شدت و ضعف نمود معرفتی و ایمانی دارد. مبنای آن در تعالیم پیامبر اسلام9 بوده که از جهت آیندهنگری، آیندهای درخشان را در پایان تاریخ برای اسلام بر محور شخص و قیام مهدی[ پیشبینی نموده است.
انتظار کلمهای عربی از ریشه نظر در باب افتعال است که به معنای «چشمبهراه بودن» است. در اصطلاح شیعی، به این معناست که شیعیان باید منتظر ظهور امام زمان[، که غائب هست، باشند و او را از یاد نبرده و هر لحظه به یاد او باشند و برای ظهورش دعا کنند. در فرهنگ شیعی برای انتظار احادیث فراوان وجود دارد.(1)
در اندیشه شیعی، دوگانه مهدویت و انتظار، به معنی آیندهنگری پیوسته و پویا است. بدین معنی که پایان تاریخ با حکومت عدل جهانی مبتنی بر
1) [1] . دراین زمینه ر.ک: میکالالمکارم و منتخبالاثر.
توحیدباوری و معنویت فراگیر خواهد بود که زیر پرچم حاکمیت انسانی کامل و شایسته از تبار پیامبر9 جامه عمل خواهد پوشید. در این آیندهنگری، آن راهبر معصوم پایانی و برگزیده با لقب مهدی شناخته می گردد. پس مهدویت که مصدر جعلی است، به معنی تمامی آموزههای مرتبط با آن مهدی موعود و آن منجی پایانی دین اسلام و انتظار یعنی واردسازی الزامات این اعتقاد در متن زندگی.
پیوندها بین حسینعلیه السلام و مهدی[
در مکتب شیعه که معتقد به 12 امام است، این 12 امام از جهت دوگانه عصمت و علم غیب، همگی نور واحد هستند.(1)ولی ناظر به رنج عظیم تاریخی و یا مأموریتهای جهانی می توانند دارای مراتب ویژهای باشند.(2)از این رو در برخی روایات پس از امام علیعلیه السلام افضل امامان امام حسینعلیه السلام و امام مهدی[ شمرده شدهاند.(3)که بین این دو امام بیشترین پیوندها وجود دارد.
روایتی از امام باقرعلیه السلام در موضوع زیارت، بیانگر عمق وابستگی و پیوند شعائر حسینی با انتظار مهدوی است.
امام باقرعلیه السلام در حدیثی نحوه زیارت افرادی را که در شهرهای دور هستند و نمیتوانند قبر امام حسینعلیه السلام را در روز عاشورا زیارت کنند، بیان فرموده و آنها را به تعزیت یکدیگر سفارش کرده است:
1) [1] . برای این منظور ر.ک: بحارالانوار، ج25، ص1، باب 1، باب بدو أرواحهم و أنوارهم و طینتهم علیه السلام و أنهم من نور واحد.
2) [2] . تاریخ الغیبة، الصدر، ج2، ص429.
3) [3] . الغیبه، نعمانی، ص67 و اثبات الهداه، ج2، ص200: عن النبی 9 فی حدیث قال: إن اللّه اختارنی و علیا من بنیهاشم، و اختار منی و من علی الحسن و الحسین، و تکملة اثنی عشر إماما من ولد الحسین، تاسعهم باطنهم و هو ظاهرهم و هو أفضلهم و هو قائمهم.
راوی می گوید: پرسیدم چگونه یکدیگر را تعزیت بگویند؟ حضرت فرمود: «بگویند: خداوند اجر ما و شما را در مصیبت حسینعلیه السلام فراوان گرداند و ما و شما را از کسانی قرار دهد که به همراه ولیّ (خون) امام حسینعلیه السلام ، امام مهدی[ از آلمحمد9 طلب خون آن حضرت کرده و به خونخواهی او برخیزیم[NP1] [1] ».(1)
اینک ناظر به اهمیت این پیوند، گستره و دامنه پیوندهای حسین و مهدی معرفی میگردند:
پیوندهای مشترک امام حسینعلیه السلام و امام مهدی[
مهمترین پیوند امام مهدی[ با حماسه حسینی مسئله انتقام از جریان تاریخی است که عاشورا را به وجود آورد و هدفش نابودی اسلام بود و گمراهی جمع بسیاری را موجب شدند. بدینجهت یکی از القاب حضرت مهدی[ منتقم است. در توضیح علّت برگزیده شدن این لقب بر آن حضرت مطالب زیادی در سخنان اهلبیت: وارد شده است. از جمله در روایتی که از امام محمدباقرعلیه السلام نقل شده، وقتی از آن حضرت سؤال میکنند که چرا فقط به آخرین حجّت الهی قائم گفته میشود؟ آن حضرت در پاسخ میفرمایند:
چون در آن ساعتی که دشمنان، جدم امام حسینعلیه السلام را به قتل رساندند فرشتگان با ناراحتی درحالیکه ناله سر داده بودند عرض کردند پروردگارا! آیا از کسانی که برگزیده و فرزند برگزیده تو را ناجوانمردانه شهید کردند میگذری؟ در جواب آنها خداوند به آنان وحی فرستاد که: ای فرشتگان من! سوگند به عزت و جلالم از آنان انتقام خواهم گرفت هرچند بعد از مدّت زمان زیادی. آنگاه خداوند متعال نور و شبح فرزندان امام حسینعلیه السلام را به آنان نشان داد و پس از اشاره به یکی از آنان که در حال قیام بود فرمود: با این قائم از دشمنان حسینعلیه السلام انتقام خواهم گرفت.(2)
فهرستی از پیوندهای مشترک امام حسین و امام مهدی ارائه می گردد:
پیوند مشترک
امام حسینعلیه السلام
امام مهدی[
پیشبینی و خبردهی به هر دو در تاریخ پیامبران
معرفی امام حسینعلیه السلام به پیامبران طبق روایات اسلامی بهعنوان معصومی که خونش ضامن بقای دین حق است
معرفی امام مهدی[ بهعنوان کسی که چشمانداز پایانی تمام ادیان آسمانی است
هر دو وارث هستند
امام حسینعلیه السلام وارث پیامبران
امام مهدی[ وارث پیامبران و امامان و وارث عاشورا
دوران جاهلیت در آستانه هردو قیام
شکایت امام حسینعلیه السلام از حاکمیت بدعت بهجای سنت پیامبر9(1)
حاکمیت جهانی ظلم و ستم
بیعت نکردن با طاغوت
امام حسینعلیه السلام میفرماید: «نه، به خدا سوگند! دستم را از روی خواری و ذلت به شما ندهم و مانند بردگان فرار نمیکنم».
امام مهدی[ نیز بیعت هیچ طاغوتی را به گردن ندارد: «هرکدام از ما (اهلبیت:)، در زمان خود بیعت حاکمان و طاغوتهای زمان را (از روی تقیه) به عهدهداریم، مگر قائم[ ... تا هنگامیکه قیام میکند، بر گردنش بیعت حاکمی نباشد. او نهمین فرزند برادرم، حسینعلیه السلام است».
هدف مشترک(2)
مبارزه با باطل و احیای دین اسلام(3)البته در قالب جان فدایی برای دین حق
مبارزه با ظلم و احیای دین پیامبر9(4)در قالب تحقق جهانی دین حق
1) [1] . آن حضرت در نامهای به بزرگان قبایل بصره تصریح میکنند: من شما را به کتاب خدا و سنّت پیامبرش دعوت میکنم. در شرایطی که اکنون ما زندگی میکنیم سنت رسول خدا 9 از بین رفته و به جای آن بدعت و احکام و ارزشهای غیراسلامی نشسته است مرا بپذیرید و به یاری من برخیزید. شما را به راه ارشاد و رستگاری هدایت خواهم کرد. حیاة الإمام الحسین علیه السلام ، ج2، ص264.
2) [2] . هدف امام حسین علیه السلام نیز در زیارت اربعین آمده است: خون خود را تقدیم تو کرد تا انسانها را از نادانی و گمراهی رهایی بخشد. (شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، زیارت اربعین).
3) [3] . من به منظور ایجاد اصلاح در امّت جدّم رسول خدا 9 قیام کردهام میخواهم امر به معروف و نهی از منکر کنم و به همان سیره و شیوه مرسوم جدّم پیامبراکرم 9 و پدرم علیبنابیطالب علیه السلام عمل میکنم. بحارالانوار، ج45، ص6.
4) [4] . امام صادق علیه السلام میفرمایند: حضرت مهدی علیه السلام تمام بدعتهای ایجاد شده در دین را در سرتاسر جهان از بین خواهد برد و در مقابل، تکتک سنتهای نبوی را به اجرا در خواهد آورد. ینابیع الموّدة، ج3، ص62.
مبارزه با باطل و احیای دین اسلام(1)البته در قالب جان فدایی برای دین حق
مبارزه با ظلم و احیای دین پیامبر9(2)در قالب تحقق جهانی دین حق
امام حسینعلیه السلام میفرماید: «اِنَّما خَرَجْتُ لِطَلَبِ الاِصْلاح فِی اُمَّةِ جَدّی».
پندارها، گفتارها و رفتارهای نادرست
و اصلاح باطل گرایی، اصلاح تبعیض و بیعدالتیها، اصلاح جامعه، اصلاح و پاکسازیِ حکومت از حاکمان ستمگر
در مورد امام مهدی[ نیز آمده است: «لِیَصْلِحَ الاُمَّةَ بَعْدَ فِسادِها؛ خداوند بهوسیله حضرت مهدی[، این امت را پسازآنکه تباهشدهاند، اصلاح میکند».
ثارالله، غریب، رانده شد، الوتر الموتور
ثارالله، غریب، رانده شد، الوتر الموتور،
امام حسینعلیه السلام و معرفی خود در عاشورا بهعنوان ذریه پیامبر
امام مهدی[ از نسل پیامبر9 و حضرت زهرا3 و امام حسینعلیه السلام (3)
از مکه به مقصد کوفه اما به کربلا
از مکه به مدینه و سپس به کوفه و ازآنجا به کربلا
روز شهادت
روز ظهور
1) [1] . من به منظور ایجاد اصلاح در امّت جدّم رسول خدا 9 قیام کردهام میخواهم امر به معروف و نهی از منکر کنم و به همان سیره و شیوه مرسوم جدّم پیامبراکرم 9 و پدرم علیبنابیطالب علیه السلام عمل میکنم. بحارالانوار، ج45، ص6.
2) [2] . امام صادق علیه السلام میفرمایند: حضرت مهدی علیه السلام تمام بدعتهای ایجاد شده در دین را در سرتاسر جهان از بین خواهد برد و در مقابل، تکتک سنتهای نبوی را به اجرا در خواهد آورد. ینابیع الموّدة، ج3، ص62.
3) [3] . پیامبراکرم 9 در یکی از روزهای آخر عمر مبارکشان در حالی که دستشان را به شانه امام حسین علیه السلام گذاشته بودند خطاب به دختر بزرگوارشان حضرت زهرا علیه السلام فرمودند: مهدی این امت از نسل این فرزندم است. دنیا به پایان نخواهد رسید مگر این که مردی از اولاد حسین علیه السلام قیام کرده جهان را باعدل و داد پر سازد. بحارالانوار، ج51، ص91.
یادکرد مشترک: در ادعیه و زیارات
زیارت عاشورا و نام حضرت مهدی[ در دو فراز آن
دعای ندبه و یادکرد از امام حسینعلیه السلام و مصائب ایشان
یادکرد مشترک در مناسبتها
لیالی قدر و سوم شعبان و یاد حضرت مهدی
لیالی قدر و نیمه شعبان و زیارت امام حسین
یاوران آسمانی:
فرشتگان و تلاش برای یاوری(1)
فرشتگانی که برای یاری امام حسینعلیه السلام آمدند ولی مأموریت نیافتند
مأموریت یاوری برای امام زمان[
تفسیر مشترک آیاتی از قرآن منجمله: «... وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطانا...(2)»
روایاتی از پیامبر9، امام علی و امام باقر8 واردشده است که مقتول را امام حسینعلیه السلام معرفی کردهاند...
و ولیّ او را امام قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف، معرفی کردهاند(3)
پیوندهای گسترده در شخصیت دو امام مظلوم و امام موعود و مشترکات فراگیر در زمینهها و اهداف و فرایند قیام، برای زائران اربعین درسهای فراوانی از جهت شناسایی راهبردهای امام یاوری دارد. چراکه بر طبق روایات زمان آستانه ظهور، شباهتی تام با زمان قیام سیدالشهداعلیه السلام دارد. و جریان باطل در آستانه هردو قیام چنان فراگیر می شود که خطر دورافتادگی از امام غائب را مانند بازماندگان از یاوری سیدالشهداعلیه السلام احتمال می رود(4).
1) [1] . امام رضا علیه السلام دراینباره میفرماید: «به تحقیق چهار هزار فرشته برای یاری امام حسین علیه السلام به زمین فرود آمدند. آنان هنگامی که نازل شدند، حسین علیه السلام را کشته شده دیدند. از این رو، ژولیده و غبارآلود در نزد قبر آن حضرت اقامت کردند و همچنان هستند تا اینکه قائم، قیام کند و آنان از یاوران و سپاه آن حضرت خواهند بود و شعارشان یا لثارات الحسین است».
2) [2] . «و هر کس مظلوم کشته شود، برای وارثش تسلّطی بر قاتل قرار دادهایم»؛ اسراء / 33.
3) [3] . تفسیر نور الثقلین، ج3، ص163؛ تفسیر عیاشی، ج2، ص210؛ الزام الناصب، ج2، ص200.
4) [4] . مانند خیل عظیم توابین که به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی خود آغازگر نامه دعوتنویسی به امام حسین بودند ولی چون امام به سوی آنان آمد از ترس و... امام را تنها گذاشتند. بدین جهت در الغیبه، نعمانی، ص318 روایتی جالب است که: «إِذَا خَرَجَ الْقَائِمُ ع خَرَجَ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ مَنْ کَانَ یَرَی أَنَّهُ مِنْ أَهْلِهِ وَ دَخَلَ فِیهِ شِبْهُ عَبَدَةِ الشَّمْسِ وَ الْقَمَر». زمانی که قائم قیام کند، کسانی که گمان میشود از خاندان او هستند، از صف آن حضرت خارج میشوند و کسانی که به خورشید و ماهپرست میمانند، به صف او در میآیند.
پس در شناسایی پیوندهای عاشورا و اربعین با ظهور یکی از محورهای مهم، شناسایی پیوندها در حوزه یاوری و آسیبشناسی ادعاهای یاوری و آسیبزدایی از آن است.
پیوندها در یاوری
زائری که در اربعین وارد جمع عظیم پیادهها می گردد فقط در زمان حال در جمع یاوران امامان قرار نمیگیرد، بلکه او زائری برآمده از اصحاب الحسین تاریخ است و مقصدش اصحاب المهدی در آینده است. پس او اگر ادعای یاوری یا علامت یا نشان شیعی بودن را دارد، باید بداند که ادعایش در فضای خلأ نیست و او قطرهای از جریانی تاریخی و مهم است که دوسویه (مبدأ و مقصد) خیلی خاص دارد:
پس ما در میان دیروز شفاف و آینده روشن در الگوهای یاوری هستیم. یاورانی که در بحرانیترین شرایط دیروز و در سختترین و عظیمترین مأموریتهای آینده(1)امام زمان خود را تنها نگذاشته و نمیگذارند. پس در زمان حال در بسترهای حضور در اربعین باید خود را به مرتبه یاوران دیروز و فردا برسانیم. پیششرط این رشد و تعالی، شناسایی پیوندهای حسینی/ مهدوی در زمینه یاوری و نصرت (ونصرتی لکم معده(2)) است. که گزارشی از پیوندهای یاوری امام حسینعلیه السلام و امام مهدی[ در زمینه نصرت، چنین است:
پیوندهای اصحاب الحسین و اصحاب المهدی
موضوع
اصحاب الحسین
اصحاب المهدی
دعوت و یاریخواهی پیوسته امام و لزوم اجابت مخلصانه مدعیان یاوری
امام در طول دعوت، پیوسته همه را به یاری دین خدا فراخواند... ولی تنها 72 نفر یاریاش کردند
امام زمان هم در آستانه ظهور مردم جهان را به یاری می خواند(3)و خالصانهترین یاری را از 313 نفر می بیند
ضرورت پیروی از نماینده و نائب امام در مسیر ادعای یاوری
اعزام مسلم بن عقیل به کوفه و دعوت کوفیان به پیروی از او و موفقیت مانند حبیب بن مظاهر در یاری مسلم و ناکامی هزاران نفر دیگر از مدعیان کوفی
نواب خاص دوران غیبت صغری
و نواب عام دوران غیبت کبری و... موفقیتهای تاریخی تشیع به علت پیروی از مرجعیت
1) [1] . امام صادق علیه السلام میفرماید: آنـهـا فـرمـاندهان، قاضیان، حاکمان شرع و فقیهان دیناند «وَ هُمُ النُّجَباءُ وَ الْقُضاةُ وَ الْحـُکـّامُ وَ الفُقَهاءُ فِی الدّین...» منتخب الاثر، لطف اللّه صافی، ص485، چاپ تهران، 13علیه السلام 3 ه .
2) [2] . زیارت آلیس از زیارت مهدوی و زیارت اربعین. در زیارت اربعین میخوانیم که: أَنِّی بِکُمْ مُؤْمِنٌ وَ بِإِیَابِکُمْ مُوقِنٌ بِشَرَائِعِ دِینِی وَ خَوَاتِیمِ عَمَلِی وَ قَلْبِی لِقَلْبِکُمْ سِلْمٌ وَ أَمْرِی لِأَمْرِکُمْ مُتَّبِعٌ وَ نُصْرَتِی لَکُمْ مُعَدَّةٌ حَتَّی یَأْذَنَ اللَّهُ لَکُمْ فَمَعَکُمْ مَعَکُمْ لا مَعَ عَدُوِّکُمْ.
3) [3] . الزام الناصب، ج2، ص233.
آرزوی شهادت در رکاب هر دو امام
یاران امام در شب عاشورا با امام پیمان شهادت بستند. و در زیارات حسینی زائر آرزو می کند که:
«یا لیتنی کنت معکم فافوز فوزا عظیما»
«اللهم انی اجدد له فی صبیحة یومی هذا... و اجعلنی من انصاره... و المستشهدین بین یدیه... فاخرجنی من قبری مؤتزرا کفنی شاهرا سیفی...»(1).
امام صادقعلیه السلام فرمود:
«آنان آرزو می کنند در راه خدا به شهادت برسند»(2)
ویژگی و شاخصههای یاوری
اباعبداللهعلیه السلام در شب عاشورا فرمود: من اصحابی بهتر و باوفاتر از اصحاب خودم سراغ ندارم(3)...
اهل ورع و اجتناب از گناهان و اهل محاسن و مکارم اخلاق(4)
ضرورت آمادگی برای قیامی ناگهانی
سرعت اجابت یارانی مانند حبیب بن مظاهر در یاری امام، و عقب افتادن کسانی مانند طرماح بن عدی
حضور ناگهانی تمام یاران در شب عاشورا (در کنار ریزش بسیاری از مدعیان)(5)
آزمونهای سخت یاوری
ثبات قدم در مواجهه با ریزشها
در محاصره قرار گرفتن و پیشنهاد اماننامه(6)ولی ایستادگی یاران در شب عاشورا باوجود رفتن جمع بسیاری
به ناگزیر باید مردمان امتحان شوند و از یکدیگر غربالشده، جدا شوند، این امر هنگامی فرامیرسد که کابوس یأس و نومیدی همهجا را فرابگیرد. به خدا سوگند، هنگامی می آید که شقیها شقی، و سعیدها سعادتمند شوند(7)
1) [1] . دعای عهد/ مفاتیح الجنان.
2) [2] . بحارالانوار، ج52، ص307، ح82.
3) [3] . «ما رَأَیتُ اَصحاباً اَبَرَّ وَ اَوفی مِن اَصحابی»...
4) [4] . امام صادق علیه السلام فرمود: «ان لنا دولة یجی ء بها الله اذا شاء ثم قال: من سره ان یکون من اصحاب القائم علیه السلام فلینتظر و لیعمل بالورع و محاسن الاخلاق و هو منتظر، (57) ما دولت و حکومتی داریم و خداوند، هرگاه بخواهد این دولت ظهور خواهد کرد و اگر کسی خوشحال و خشنود میشود که از یاران مهدی علیه السلام باشد، پس منتظر باشد و در حال انتظار، اهل ورع و اجتناب از گناهان و اهل محاسن و مکارم اخلاق باشد».
5) [5] . اذا خَرَجَ الْقَائِمُ [ خَرَجَ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ مَنْ کَانَ یَرَی أَنَّهُ مِنْ أَهْلِهِ وَ دَخَلَ فِیهِ شِبْهُ عَبَدَةِ الشَّمْسِ وَ الْقَمَر.
6) [6] . به گزارش یکی از عالمان علم رجالشناسی، کوفیان پیاپی به یاران امام پیشنهاد امان و اموال میکردند، ولی آنها نمیپذیرفتند و میگفتند: «اگر حسین کشته شود، درحالی که چشمهای ما آن را ببیند، برای ما در پیشگاه رسول خداعذری نخواهد بود. همچنین ابنابیالحدید از یکی از کوفیان روایت کرده است که آنها نه امان میپذیرفتند و نه گرایشی به مال و دارایی دنیا داشتند. (کشی، ج1، ص293.)
7) [7] . لا بدللناس ان یمحصوا و یمیزوا و یغربلوا. ان هذا الامر لایاتیکم الا بعد الناس؟. لا والله حتی یشقی من یشقی، و یسعد من یسعد!
آزمونهای سخت یاوری
ثبات قدم در مواجهه با ریزشها
در محاصره قرار گرفتن و پیشنهاد اماننامه(1)ولی ایستادگی یاران در شب عاشورا باوجود رفتن جمع بسیاری
به ناگزیر باید مردمان امتحان شوند و از یکدیگر غربالشده، جدا شوند، این امر هنگامی فرامیرسد که کابوس یأس و نومیدی همهجا را فرابگیرد. به خدا سوگند، هنگامی می آید که شقیها شقی، و سعیدها سعادتمند شوند(2)
ضرورت پیشگامی برای یاوری
مسابقه و پیشگامی یاران حضرت در شهادتطلبی(3)
امام صادقعلیه السلام فرمود:
یاران مهدیعلیه السلام [ در میدان رزم، گرد او می گردند و باجان خود، از او محافظت می کنند(4).
ضرورت انتظار تا زمان قیام
وقتی پس از شهادت امام حسن مردم کوفه از امام طلب قیام کردند، امام زمان قیام را به مرگ معاویه موکول کرد
در ادعیه مهدوی بهضرورت انتظار پیوسته برای قیامی ناگهانی
این جدول نشان می دهد که زائر وقتی در پیادهروی اربعین حاضر می شود باید با درک دیروز و فردای یاران اهلبیت، در زمان حال رسالتی سنگین بر دوش خود ببیند و بداند که به دلیل قرار گرفتنش در دوران آخرالزمانی در شرایط سختی
1) [1] . به گزارش یکی از عالمان علم رجالشناسی، کوفیان پیاپی به یاران امام پیشنهاد امان و اموال میکردند، ولی آنها نمیپذیرفتند و میگفتند: «اگر حسین کشته شود، درحالی که چشمهای ما آن را ببیند، برای ما در پیشگاه رسول خداعذری نخواهد بود. همچنین ابنابیالحدید از یکی از کوفیان روایت کرده است که آنها نه امان میپذیرفتند و نه گرایشی به مال و دارایی دنیا داشتند. (کشی، ج1، ص293.)
2) [2] . لا بدللناس ان یمحصوا و یمیزوا و یغربلوا. ان هذا الامر لایاتیکم الا بعد الناس؟. لا والله حتی یشقی من یشقی، و یسعد من یسعد!
3) [3] . وقتی یکی از کوفیان را برای جنگ با سیدالشهدا در روز عاشورا سرزنش میکنند، پاسخ میدهد: «دهانت خُرد باد! اگر آنچه را که ما در کربلا دیدیم، میدیدی، تو نیز همین کار را میکردی. آنها دست به قبضه شمشیر میبردند، مانند شیران غراّن به ما حمله میکردند و خود را در دهان مرگ میانداختند. امان نمیپذیرفتند، رغبتی به مال دنیا نداشتند و هیچ چیزی نمیتوانست میان آنها و مرگ فاصله اندازد. اگر با آنها نمیجنگیدیم، همه ما را از دم شمشیر میگذراندند. چگونه میتوانستیم از جنگ با آنها خودداری کنیم؟» (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج3، ص263).
4) [4] . بحارالانوار، ج52، ص307، ح82.
است. هم از سوی خداوند پیوسته امتحان می گردد. هم وسوسههای شیطان به نهایت مرتبه خود رسیده و جاذبههای دنیای آخرالزمانی و همچنین خطر مدعیان انحرافی هم پیشروی اوست. در این شرایط تنها راه نجاتش نگاه دوسویه به دیروز و فردا با هدف الگوگیری برای امروز و زمان حالش است.
البته در این میان نباید نگران شود و تصور کند که مقام و مرتبه دینداریاش در دوران غیبت و آخرالزمان (و در میان انواع هجومها و وسوسهها) کم مقامی است. بلکه به علت مجاهدت عظیم و تقوای ویژهاش در آخرالزمان دارای مقامی والا خواهد بود.(1)و یکی از سلوکها و اعمالی که این مقام عظیم را در آخرالزمان برایش فراهم می کند، حضور در حماسه اربعین حسینی بهصورت پیاده است. چراکه در آخرالزمان جاذبههای انحرافی و وسوسهها (و به عبارتی نهایت درجه دوران جاهلیت) او رو بهسوی حسین کرده، آن هم با پذیرش سلوکی پیاده که سختترین مرتبه زیارت است. زیارتی در فضایی نهچندان مناسب از جهت امنیت و بهداشت، که ارزش و مرتبه این حضور را بالاتر می برد و قربی بیشتر برای زائر فراهم می سازد.
1) [1] . از امام صادق علیه السلام نقل شده است که عبادت به همراه خوف و در دولت باطل، مانند عبادت در حالت امن و دولت حق نیست. بدانید که هر یک از شما که نماز فریضه را فرادا و پنهان از دشمن و در وقت بخواند (وقتی که علنی و با جماعت امکان ندارد) خدا، برای او ثواب بیست و پنج نماز واجب بنویسد و کسی که نماز مستحبی را در وقتاش به درستی بخواند، خداوند برای او ثواب ده نماز مستحبی بنویسد و فردی که کار نیک و حسنهای انجام دهد خداوند ثواب بیست عمل حسنه برای او بنویسد و هر کس نیکوتر انجام دهد، خداوند ثواب را مضاعف میکند. سپس حضرت در علت این پاداش میگوید: شما، صابر همراه با امام و منتظر دولت حق هستید، بر امام و بر جانهای خود از شر حاکمان ظلم در هراسید، حق شما در دست ظالمان است و شما را از آن منع میکنند، و شما را در تنگی و طلب معاش قرار دادهاند، درحالی که بر دین و عبادت و اطاعت از امام و ترس از دشمن خود صابر هستید. ازاین رو خداوند اعمال شما را چند برابر میکند. پس بر شما گوارا باد. سپس حضرت در پایان حدیث میفرمایند: به خدا سوگند! هر یک از شما به این حال بمیرد، نزد خداوند افضل است از بسیاری که در بدر و احد حضور داشتند. بحار، ج52، ص127، ح 20. و در روایات متعدد انسان منتظر مانند فردی شمرده شده است که در رکاب پیامبر به شهادت رسیده است. بحار ج52، ص126، ح 19.
پیوندهای آسیبشناسانه(1)
امروزه در بستر رخداد اربعین فضایی عمومی برای مشارکت همگانی فراهم شده است. این وضعیت از یکسو باعث شده فرصتی تاریخی برای حضور زائران فراهم و از سوی دیگر آسیبی با عنوان حضور برخی مدعیان انحرافی که با شعارهای فریبنده سعی در آلوده کردن فضای معنوی اربعین دارند. از این وضعیت بهحسب ضرورت امتحان و آزمایش در مسیر زندگی و سلوک دینی اجتنابی نیست. ولی آنچه تکلیف است ضرورت کسب آگاهیهای لازم جهت جلوگیری از پدیده وسوسه و فریب است.
در همین زمینه باید دانست اربعین یک رویداد تاریخی است برای انحراف و منحرفشناسی و به همین جهت در این اثر سعی شده به پیشینه اربعین توجه شود.
1) [1] . این قسمت از این پژوهش به برخی از جریانهای انحرافی در موضوع مهدویت نظر دارد که خاستگاهش عراق بوده ولی دامنه تاثیرگذاریاش به ایران هم کشیده شده است. جریانهایی که با سوءاستفاده از فضای باز کشور عراق و اشتغال دولت به مسائل مهمتری چون داعش و... در ازدحام زائران ابعین، با برپا کردن موکبها و پرچمهایی به تبلیغ خود بپردازند. در این شرایط مهمترین راهبرد برای جلوگیری از انحراف واکسینهسازی زائران با کمک مبانی اربعین است. تا پس از معرفتافزائی لازم فرابگیرند که اصولا توجهی به این تبلیغات انحرافی نکرده و اگر هم جایی با آنان مواجه شدند، به جای شنونده بودن، با پرسشگری فعال و پویا مانع سخنپراکنی آنان بگردند.
پس هرگاه جریانی یکی از این سه را از چرخه معرفتی و رفتاری شیعه حذف کند نشان انحراف دارد. وقتی در زیارت اربعین باوجود کوتاهی، آدرسهای مختلفی از مهدویت وجود دارد:
رویدادهای تاریخی هم می تواند پیامها و عبرتهای لازم برای آینده را دارا باشد. مهمترین رویداد تاریخیای که می تواند معیار حق و باطلشناسی و بسترساز رسوایی جریانهای انحرافی باشد، سفر تاریخی جابر به کربلا است. چراکه این سفر دارای پیامهای روشن و آشکار برای ماست:
جابر معیاری برای تشخیص حق از حق نما
رفتار جابر
پیامها
سفر در شرایط بحرانی برای رساندن خود به امام سجادعلیه السلام و کاروان اسارت در اولین فرصت
اقدام و عمل در شرایط بحرانی بهجای فرار از مسئولیت
تلاش برای معرفی امام سجادعلیه السلام و امام باقرعلیه السلام پس از اربعین و در امتداد آن دعوت مردم به ولایت آنها
معرفی امام زمان[ یا نمایندگان احتمالی او بهجای ابزار قرار دادن ولایت امام برای دکانداری خود
عدم ادعای مقامهای خاص و کرامت و معجزه برای خود حتی پس از زیارت اربعین
توجه به خود مراقبه گری در مسیر زندگی دینی
تاریخسازی جابر بهواسطه ایثارگری درراه اهلبیت باوجود کهنسالی و نابینایی
دین یاوری در سن بالا مبتنی بر علم و تدبیر و بصیرت و ایمان و بازتابهایش در تاریخسازی(1)
پس اربعین با دوگانه پیام و رفتار، دارای پیامهایی روشن در زمینه معرفی امامت و مهدویت و تعریف درست آنها و آسیبزدایی از آنها است. فقط کافی است که مواجهه زائر و سالک اربعین با تاریخ و زیارت اربعین عالمانه
1) [1] . تمام جریانهایی که به مرجعیت اشکال میگیرند، عامدانه اصلی مهم را سانسور میکنند. و آن سالها تلاش مراجع بزرگ شیعه را برای دانش اموزی و تعالی اخلاقی و عدالت ورزی. ضمن ان که بسیاری از انان تمرین راهبری اجتماعی را در کنار مراجع بزرگ پیشین آموخته اند. ولی مدعیان که خود نه توشته علمی دارند نه نشنای از رشد اخلاقی و تربیت مدیریت جامعه دینی، با سر و صدا قصد تغییر نگاهها به معیارها و روشها و تجربهها و الگوها دارند تا در نهایت بتوانند جامعه شیعه رها شده طعمه گرگهای آخرالزمانی قرار دهند.
باشد و بداند که همه جریانهایی که بعد از اربعین با ادعای عاشوراشناسی و مهدویتگرایی ایجاد شدند، اما از خط امامت معصومانه (و نمایندگانشان) فاصله گرفتند، بر باطل بودند:
جریانهای انحرافی پس از عاشورا و بر بستر عاشورا
نام
ادعا
توابین
ادعای سستی کردن جامعه شیعه در یاریرساندن سیدالشهداعلیه السلام و ارائه نظریه و طرحهای خودنوشت برای انتقامگیری و یا فتوا دادن برای قیام بدون مراجعه و اجازه امام زمان خود
کیسانیه
مصادره و بزرگنمایی شعار مهدویت برای خود و دادن شعارهایی جذاب اما مبهم و کلی باهدف جداسازی جامعه شیعه از اطراف امام سجاد و جمعکردن شیعیان به گرد خود
برخی علویان
مطرح کردن نظریه قیام و جنگ بدون نیاز به امام معصوم و بر حق دانستن خود بهصرف ادعای آقازاده و علوی بودن. جریانی که بعدها در تاریخ منجر به پیدایش علویان دروغینی چون ابوالسرایا گردید
غالیان
طرح ادعای مقامات عجیب و کرامات برای خود و ادعای نمایندگی دروغین برای امامان و انکار کردن نمایندگی دیگر یاران راستین امامان و تلاش برای جمعکردن جامعه شیعه به گرد خود با ادعاهای جدید و عجیب درباره امامان و کربلا و ظهور (خطابیه)
صحابه و تابعین زاهد و مقدس
صحابهای مانند سهل بن سعد ساعدی و ابوسعید خدری که دارای گرایشهای شیعی بودند ولی حتی بعد از عاشورا هم در سیر و سلوکهای عرفانی خاص و جدا از جامعه و امام شیعه بودند و...
پس مسئله انحراف حتی در میان برخی مدعیان تشیع امری جدید نیست. و به نام عاشورا و مهدویت هم می توان شعار انحرافی داد. ولی مهم این است که تفاوت جریان باطل از حق در یک نکته مهم است:
وقتی در زمان حضور امام، معیار حق و حقانیت، قرار گرفتن خالصانه در کنار امام است و تقدم و تأخر بر او باطل است، در زمان غیبت (که در زیارت اربعین بدان شهادت می دهیم) باورمندی و پیروی از امام غائب شرط است. همانگونه که در دوران غیبت صغری، اگر کسی مدعی تشیع بود ولی نیابت نواب خاص را نمیپذیرفت، شیعه شمرده نمیشد اگرچه زائر کربلا می بود.
پس امروزه هر جریانی که مدعی ادعایی جدید باشد که قصدش تفرقهافکنی در حماسه عظیم اربعین با محوریت مرجعیت (که نواب عام امام غائب هستند) باشد، او انحراف دارد اگرچه بهظاهر قصد موعظه یا اصلاحگری و یا... داشته باشد:
گونهشناسی انحرافهای مهدوی با عبرتگیری از رویداد عاشورا
موضوع
عاشورایی
عبرت مهدوی
عناوین تبلیغی جذاب
صحابه نصیحتگر: کسانی که بهظاهر مقدس و دارای وجاهت دینی و اجتماعی بودند و در نقش نصیحتگری، قصد موعظه و ارائه راه جدید را داشتند ولی در حقیقت امام را به عقیده خود دعوت می کردند
مدعیان تربیتنشده و درس ناخوانده مرجعیت و یا کسانی که شعار گذار از مرجعیت و پایان دوره آن را اعلان می کنند و یا ادعای مهدی باوری مستقیم و بدون راهبری مرجعیت رادارند
دعوت به خود بهجای دعوت به امام و یا نماینده او
سلیمان بن صرد خزاعی افراد بسیاری زیر پرچمش داشت. ولی آنان را فقط وابسته به خود و تحت امر خود داشت. و نمیگذاشت که افرادش آزادانه اندیشه کنند و تصمیم بگیرند و نگذاشت آنان به یاری امام و مسلم بروند.
جریانهایی که از اسم مهدویت سوءاستفاده می کنند و مردم را به امام مهدی دعوت می کنند ولی بهجای ارجاع مردم به مرجعیت، با مغالطه گری درزمینه غیبت امام، مدعی ارتباط خاص بوده و مردم را به خود دعوت می کنند.
تقدم و تأخر بر نماینده ولیّ زمان
توابین از پیشگامان نامهنگاری و مدعیان یاوری امام حسین بودند. ولی نهتنها به هنگام رخداد کربلا به یاری امام نیامدند، بلکه پس از مرگ یزید و برطرف شدن شرایط اختناق، بهجای مراجعه به امام سجاد دوباره خود به اندیشه و تصمیمگیری و اقدام پرداختند.
در دوران غیبت صغری، هرگاه فردی حتی از خواص، اگر بر نواب خاص تقدم و یا تأخر پیدا می کرد، از سوی امام غائب، توقیع و نامه نفی و طرد او از جامعه شیعه صادر می شد.
خودکارشناسی و خودتفسیرگری در دین
مردم مدینه و حاجیان مکه در مقابل دعوت امام به مبارزه با باطل، بهجای عمل به دستورات امام، خود به تفسیر و تحلیل دین می پرداختند و بر آن اساس از امام جدا افتادند.
برای دوران غیبت هم فقهای محدث، معیار و مرجع فهم دین و راهبر آن معرفی گشتهاند، پس جریان... که مدعی دینداری بدون مرجعیت باشد، در حقیقت تمرین گر تمرد بر امام زمان در صورت ظهور احتمالیاش است. چراکه پس از ظهور انتخاب کارگزاران با خود امام است و بر معیارهایی دشوار که خیلی را طاقت بر آن نیست. و اینجاست که ادعای نیابت و وزارت پیش از ظهور، ضمن ابراز تمرد بر نواب عام، تمرینی برای تمرد در دوران ظهور است
خودکارشناسی و خودتفسیرگری در دین
مردم مدینه و حاجیان مکه در مقابل دعوت امام به مبارزه با باطل، بهجای عمل به دستورات امام، خود به تفسیر و تحلیل دین می پرداختند و بر آن اساس از امام جدا افتادند.
برای دوران غیبت هم فقهای محدث، معیار و مرجع فهم دین و راهبر آن معرفی گشتهاند، پس جریان... که مدعی دینداری بدون مرجعیت باشد، در حقیقت تمرین گر تمرد بر امام زمان در صورت ظهور احتمالیاش است. چراکه پس از ظهور انتخاب کارگزاران با خود امام است و بر معیارهایی دشوار که خیلی را طاقت بر آن نیست. و اینجاست که ادعای نیابت و وزارت پیش از ظهور، ضمن ابراز تمرد بر نواب عام، تمرینی برای تمرد در دوران ظهور است
تعریف انتظار به انتظارهای سریع و شتابزده بهجای انتظار بلندمدت با برنامه
توابین در ظرف زمانی 4 روز 12 هزار نامه به مکه (در ماه رمضان) فرستادند و فقط به حسین می گفتند بشتاب و بشتاب....، ولی امام بنا به مصالح گوناگون تا دو ماه پس از نامههای کوفیان در مکه توقف کرد و همین امر باعث سرد شدن انتظار و سستی آنان موقع نیاز شد
جریانهای انحرافی با تطبیقها و مصادیق سعی در نزدیکسازی انتظار (و تعطیلی مرجعیت) و موجسواری بر امیدها و آرزوهای احساسی و عاطفی منتظرانی هستند که بهجای خودسازی فردی و اجتماعی بلندمدت، دنبال ظهوری سریع و کمهزینه هستند
پیوندها در زیارتنامهها
پیشنهاد یک پژوهش علمی در طول سفر زیارتی اربعین
سفر پیادهروی اربعین از معدود سفرهایی است که نفس پیاده راه رفتن درآن عبادت است. بنابراین طولانی شدن این سفر از جهت سلوکی و تربیتی هم گاه مطلوب است؛ زیرا در سیر و سلوک، خود فرایند سیر هم، جزئی از مرحله تربیتورزی است. همانگونه که دستوراتی درباره عدد چهل در قالب چهل روز است را نمیتوان با تندخوانی ادعیه یا قرآن به جلو انداخت. پس در سفر پیادهروی اربعین هم کوتاه کردن سیر چندان لطفی ندارد. خصوصاً اگر این سیر دارای بازتابها یا برنامههایی باشد.
امروزه به علت حضور زائران اربعین از کشورهای مختلف با سطح دانش (در کنار وجود برخی از جریانهای انحرافی و یا سطحینگر
شیعی) یکی از طرحها و برنامههای معرفتی که می تواند هم برای زائر مفید باشد و هم او را در ارتقای بینش دیگر زوار یاری رساند و یا در مواجهه با شبهات تقویت نماید و یا در مواقع استراحت در کنار دیگر زوار زمینهساز گفتمان عالمانه باشد، مسئله مواجهه عالمانه با فرهنگ عرفانی امامان شیعه در قالب ادعیه و زیارات است. خصوصاً نظر به پیوندهای فرهنگ حسینی/ مهدوی، می توان در بستر این سفر و در محافل گوناگون دستمایههای علمی فراوان برای سخن گفتن از هویتهای شیعی، چشماندازی آیندهنگر و تعریف درست رسالتها و مسئولیتها در قالب انتظار داشت.
البته به جهت سهولت در منبع پژوهش و مطالعه برای خود و دیگر زوار، می توان به کتاب ارزشمند مفاتیحالجنان اکتفا کرد. چراکه هم در طول مسیر و هم در تمامی عتبات عالیات این کتاب در دسترس زائران است و هم در نرمافزارهای مجازی گوشیهای همراه امکان استفاده از آن است. بدینجهت اگر یک گروه پیادهروی منسجم باشند می توانند این طرح را بهصورت گروهی اجرا کنند.
متنهای مورد استفاده در این طرح، ادعیه و زیارات حسینی و ادعیه و زیارات مهدوی و برخی از ادعیه و زیارات مشترک در کتاب مفاتیحالجنان است.
در این مرحله نسبتسنجی مقایسهای زیارات حسینی/ مهدوی ارائه میگردند که عبارتاند از:
فصلهای چهارگانه مفاتیحالجنان و زیارات....:
ادعیه و زیارات حسینی
ادعیه و زیارات مهدوی
ادعیه و زیارات مشترک
زیارت امام در روز دوشنبه
صلوات روز جمعه
زیارت جامعه
دعای عرفه
صلوات ابوالحسن ضراب اصفهانی
زیارت جامعه کبیره
دعا در حرم امام حسینعلیه السلام
صلوات بر امام
دعای عالیه المضامین
صلوات بر امام
دعای فرج
دعای وداع با امام
دعای حضرت مهدی
زیارت شب جمعه حضرت
دعای استغاثه
زیارات شش گانه حضرت
دعای افتتاح
زیارت هفتم وارث
دعای شب قدر
زیارت مخصوصه امام حسینعلیه السلام
زیارت حضرت در روز جمعه
زیارت امام در اول ماه رجب
زیارت آل یس
زیارت امام در نیمه رجب
زیارتهای امام در سامرا
زیارت امام در نیمه شعبان
زیارت حضرت بعد از نماز صبح
زیارت امام در شبهای قدر
دعای عهد
زیارت امام در عید فطر
دعای ندبه
زیارت امام در عید قربان
دعا در زمان غیبت امام زمان[
زیارت امام در روز عرفه
زیارت عاشورا
زیارت عاشورای غیر معروفه
زیارت اربعین
برای فهم روش آنالیز و تحلیل محتوا و مفاهیم این ادعیه و زیارات توجه به عناصر و ابزارهای سهگانه زیر می تواند ما را یاری برساند:
بر اساس این محورهای سهگانه، می توان جدولی را طراحی کرد که براساس آن به رمزگشایی از تکتک جملات دعاها پرداخت. بهویژه از جهت مفهومی و محتوایی به بازخوانی بندبهبند زیارات پرداخت و طرح زیر را به کاربرد:
در ادعیه و زیارات حسینی: گزارههای مهدوی را یافت
در ادعیه و زیارت مهدوی: گزارههای حسینی را یافت
و در این جستجوها هم به دنبال محورهای علمی زیر بود:
«مقام و مرتبه هر دو امام، مرتبه و شخصیت یاوران هر دو، وضعیتشناسی جامعه باطل، اهداف و آرمانهای قیام و... رسالتها و مسئولیتهای زائر منتظر»
در این زمینه می توان این مطالعه تطبیقی را از منظر دانش بینارشتهای توسعه داد و از زاویه دانش روانشناسی، جامعهشناسی، مدیریت، سیاست، حقوق، فرهنگشناسی و... به بسط و گسترش مفهومی پیامها پرداخت. با
کمک روش کارگفتی در دانش زبانشناسی به تحلیل ساختار زبانی هر دعا یا زیارت پرداخت. یعنی به این مسئله پرداخت که در زیارات مهدوی چه معارف حسینی و با چه ساختار ادبی ارائه شده است. یا در جایی که متن اصلی (زیارات مهدوی) رویکرد آیندهنگر دارد، به گذشته و ریشه و هویتها چگونه نگریسته است و درجایی دیگر رویکرد مطالعه ریشهها و هویتهاست (زیارات حسینی) که چگونه از آینده و رسالتها سخن گفته است.
تحلیل و آنالیز اجتماعی/ رفتاری حماسه اربعین
پیادهروی اربعین از زاویه زائر اربعین (و حتی از زاویه تمامی خادمان و میزبانان) شامل دو مرحله است.
مرحله اول: یک فرایند فردی که زائر طی می کند تا به جمع زائران اربعین بپیوندد. و دیگری یک رابطه و تعامل اجتماعی است که زائر در تجمع عظیم اربعین با دیگر حضار هم با میزبانان و خادمان (عمدتاً عراقی و بعضاً ایرانی) و هم با دیگر زائران (عراقی و ایرانی و دیگر کشورها) دارد. پس مراحل سفر او چنین است:
آغاز قصد
مقدمات سفر
راه
در کربلا
بازگشت
در شهر
در حرم
اراده برای تمرین و تجربه یک سلوک خاص
فراهمسازی شرایط(1)و دل کندن از تعلقات
فرایند سلوکی تدریجی همراهی جمعی عظیم
فرایند قرب
اوج توسل و دعا
انتقال نور و پاکی
در این فرایند آنچه حماسه اربعین را از دیگر زیارتهای فردی و جمعی متفاوت می سازد، مرحله راه است. زائر در مسیر پیادهروی با دو واقعیت روبرو می شود:
1) [1] . توصیه به سفر به کربلا حتی با قرض کردن و حتی در صورت وجود خوف و نگرانی و....
اول: انبوه جمعیت زائران است (که خود قطرهای از دریا است)
دوم: انبوه میزبانانی که خالصانه در خدمت او هستند (که گاه خود می تواند این خدمتگزاری را هم تجربه و تمرین نماید)
از این دو واقعیت، آنچه مهمتر است و در حقیقت در یکروند زمانی چندساله (کمتر از یک دهه) منجر به این حماسه عظیم شده است، مسئله میزبانی جامعه شیعه عراق از این انبوه زائران است. این در حالی است که حماسه عظیم اربعین حسینی دقیقاً به مدت 20 روز تا یک ماه باعث تغییر و تحول در تمامی برنامههای اجتماعی و اداری و اقتصادی و... کشور عراق و شهرهای عتبات عالیات و مناطق پیرامونی می شود. ولی جالب این که جامعه شیعه عراق نهتنها از این وضعیت احساس ناراحتی و نگرانی ندارد، بلکه هرسال علاقه و همراهی بیشتری نشان داده و برای توسعه و گسترش آن تلاش بیشتری می کند.(1)اینجاست که این پرسش در ذهن زائر شکل می گیرد:
این رویداد از سوی میزبان چرا و چگونه شکلگرفته است؟
خود بهعنوان زائر در این میان چه نقشی دارد؟ یا می تواند داشته باشد؟
در اینجا باید یادآور شد که برای فهم چیستی و چرایی رخداد حماسه اربعین در فضای شیعه عراق و عدم تکرارپذیری آن در فضای شیعه ایرانی باوجود قرار داشتن بارگاه امام هشتم در ایران و پیشینه تمدنی بیشتر و قدرت سیاسی/ اجتماعی وسیعتر؛ مباحث فرهنگی و جغرافیای نژادی و...
1) [1] . نکات عجیب اربعین: هرکسی مِلک شخصیاش را در معرض استفاده عموم زوار قرار میدهد، فقرا در انفاق اموال اندک خود از متمولان و ثروتمندان پیشی می گیرند، بسیاری از مردم کسب و کار خود را در این دهه تعطیل میکنند و ادارات و مدارس نیز به کارمندان و دانشآموزان برای مشارکت در مراسم اربعین مرخصی میدهند، در این ایام اختلافات خانوادگی با شکلگیری موکبهای خانوادگی و یا پیادهرویهای خانوادگی به سمت کربلا حل و فصل میشود.
گوناگونی مطرح است که اینجا مجالش نیست.(1)ولی توجه به پایگاه تاریخی تشیع در عراق و وجود عتبات عالیات در آنجا و نقش شهری مانند کوفه بهعنوان مرز حکومت جهانی موعود، می تواند پاسخگوی بخشی از این پرسش باشد.
دانستن آنچه برای زائر ضرورت دارد، فهم حقیقت رابطه اجتماعی اربعین است که باید مورد مطالعه و تحلیل و آنالیز قرار گیرد.
رابطه میزبان و زائر در حماسه اربعین، اگرچه تا حدودی شبیه رابطه اجتماعی اصحاب الحسین و یا اصحاب المهدی است، ولی ناظر به کوتاهی آن تجربهها و یا عدم تحقق آنها، بهترین زمینه برای فهم و تحلیل و تفسیرش به اصحاب النبی و مدینه النبی بازمیگردد.
پس از آنکه پیامبر به مسلمانان مکه دستور هجرت به مدینه را داد، آنان به علت آزار و اذیت قریش بهناچار دستخالی با همراه خانواده راهی مدینه شدند. این در حالی بود که مردم مدینه هم تحت تأثیر اسلام و عهدنامه خود
1) [1] . در این زمینه به غلبه گرایش احساسی بر شیعه عرب عراق در مقایسه با غلبه گرایش عقلانی و حسابگر به جامعه شیعه ایرانی میتوان اشاره کرد. همچنین تعدد و تکثر حرم معصومین در عراق و وجود حوزههای علمیه متعدد و نقش مرکزی آن در جهان اسلام و تشیع و....
با پیامبر متعهد به یاری مسلمانان شده بودند. پس بهتدریج مدینه النبی شکل گرفت، متشکل از دو گروه مهاجر و انصار.(1)براساس تعالیم دینی/ قرآنی خیلی زود فضایی در شهر مدینه ایجاد شد. بیشتر مسلمانان در این شهر درب منازل خود را به روی نیازمندان محروم اما علاقهمند به دین اسلام باز کردند. بدینگونه مدینه شهری شد متشکل از دو گروه مهاجر و انصار. مهاجری که چون پا در سفر گذاشته بود هیچ نداشت و انصاری که تعهد یاری داده بود پس هرچه داشت در طبق اخلاص گذاشت. این رویداد، حکایت رابطه زائر و خادم در حماسه اربعین است:
بر این اساس برای فهم چگونگی پیدایش حس خدمت و ایثار، باید به بازخوانی اصل اخلاقی و مسئله اجتماعی نصرت و اخوت در مدینه النبی پرداخت.
در منابع تاریخی در این زمینه و در وصف انصار چنین نوشتهشده که:
«آنان دارایی خانه خود را در اختیار مهاجران قرار می دادند و آنان را در محصولات کشاورزی خود شریک کرده و برخی از آنان زمینهای پیرامون منازل مسکونی خود را به پیامبر9 بخشیدند.»(2)و برای تحکیم این روابط انسانی متعالی که ریشه در قرآن و اسلام داشت(3)پیامبر9 در همان سال اول
1) [1] . مهاجران: گروهی از مسلمانان شهر مکه بودند که به منظور حفظ جان و عقیده خود مکه را ترک کرده و به شهر مدینه مهاجرت کردند. اَنْصار، یا انصار النبی 9 : لقب مسلمانان مدینه از تیرههای اوس و خزرج که پیش از هجرت، با پیامبر اکرم 9 هم پیمان شدند و پس از هجرت در حمایت و یاری آن حضرت و مهاجران، پایداری کردند. انصار جمع نصیر و ناصر از مادة «نَصَرَ» به معنای یاری و یاری مظلوم در برابر دشمن است. این نام نخست به معنای لغوی آن، در وصف مسلمانان مدینه از اوس و خزرج استعمال شد، اما سپس همچون اصطلاحی بر ایشان اطلاق گردید.
2) [2] . الطبقات، ص۵۲۳، و: انساب الاشراف، ج۱، ص۳۱۸.
3) [3] . قرآن در دو جا به این تاثیرگذاری اسلامی / قرآنی تصریح دارد. یکی در آیه 103 آل عمران «وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً» و دیگری در 63 انفال «وَ أَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِی الْأَرْضِ جَمیعاً ما أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَیْنَهُمْ إِنَّهُ عَزیزٌ حَکیم».
هجرت در مدینه برنامه عقد اخوت (پیمان برادری) را به اجرا می گذارد(1)و بین مهاجر و انصار پیمان برادری می بندد. هدف از این طرح رفع یک دغدغه مهم در آغاز پیدایش جامعه اسلامی بود؛ چراکه از مهمترین دغدغههای پیامبر9 در آغاز پیدایش مدینه النبی، چگونگی برقراری عدالت اجتماعی در میان مسلمانان بود. لازمه پدیدار گشتن چنین عدالتی، از یکسو برافتادن تضادهای طبقاتی و از سوی دیگر، ایجاد پیوندهای قرابت میان آحاد مردمان بود. به همین سبب پیامبر9 مبتنی بر نظام اعتقادی مسلمانان و باورمندی برجهان آخرت و...، طرح اجتماعی پیوند برادری دینی بین مهاجر و انصار را بهعنوان راهکاری عملی برای شکلگیری برادری و برابری میان همه مسلمانان برقرار ساخت.(2)بدینگونه بهجای نظام قبیلهای، نژادی، زبانی و یا...، نظام برادری دینی و ایمانی بین مسلمانان حاکم گردید.
در این طرح دامنه تعهدات مؤمنانه، به حوزههای اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی کشیده شد تا درنهایت به تواند بسترهای تحقق عدالت اسلامی فراگیر را در جامعه محقق سازد.
نکته مهم در این طرح، نبودن هیچگونه فشار و یا تهدیدی در مقام اجرای این طرح است و فقط تعهد ایمانی طرفین ضامن اجرای آن است. پس در راستای اصول اخلاقی صداقت و اعتماد و امانت و... که همگی ریشه در ایمان توحیدی فرد مسلمان داشت این طرح اجرایی می گردد.
1) [1] . پیدا شدن مفهوم برادری دینی در فرهنگ صدر اسلام، زمینهای کهنتر از ترویج برادری از سوی پیامبر اکرم 9 در میان مهاجران و انصار پس از هجرت به مدینه داشته است. از کهنترین نمونههای کاربرد تعبیر برادری میان مسلمانان، تعبیر برادری ناظر به برادری مسلمانان مکه با همکیشانی در یثرب، در روزهای پیش از هجرت پیامبر و مسلمانان به آنجا است. از سوی دیگر به نظر میرسد مفهوم برادری دینی در فرهنگ اسلامی یک امر عارضی و بازتاب صرف فرهنگ عرب جاهلی نبوده و در شمار اصلیترین راهکارهای پیامبر 9 محسوب میشده است. (دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۱، ص۶۱۷.)
2) [2] . دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۱، ص۶۱۸.
البته این تجربه نبوی در جامعه اسلامی، اولین تجربهای بود که میبایست در بستر امامت نهادینه و گسترش یابد. ولی خط خلافت و جریان سقیفه با بازگرداندن ارزشها و معیارهای جاهلی آن را ناکام گذاشت.
لذا همینجا بود که بازگرداندن این نظام اخلاقی/ اجتماعی همیشه آرزو و بلکه جزو برنامههای تبلیغی امامان شیعه قرار گرفت. تا بدانجا که آنان حتی مبنای جامعه المهدی را همین الگوی برادری مدینه النبی معرفی کردند. البته این نظام را منحصر به دوران ظهور نکردند و از تمامی مدعیان انتظار زیستی این وضعیت را مطالبه کردند. نمونهای از روایات اهلبیت در این زمینه چنین است:
جایگاه اخوت و ایثارگری اقتصادی در نظامسازی شیعی
معرفی اخوت دینی درزمینه اقتصادی بهعنوان نشان فراگیر تشیع
«امام باقرعلیه السلام به یکی از شیعیان خود به نام اسماعیل فرمود: ای اسماعیل! آیا در میان مردمی که میزیستی، این برنامه وجود داشت که اگر فردی عبا و روپوش نداشت و نزدیکی از برادرانش عبایی اضافی وجود داشت، آن را به برادر نیازمندش رد کند تا او هم از نداری بیرون آید؟ اسماعیل میگوید: خیر.
امام فرمود: اگر فردی از آنان پیراهن اضافی داشت، آیا آن را برای برادر نیازمندش میفرستد؟
اسماعیل میگوید: خیر. امام با دست بر زانو میزند (و با ناراحتی) میفرماید: آنان برادر نیستند.» (1)
«در روایت دیگری امامعلیه السلام میفرماید: آیا شما بهگونهای باهم یکدل هستید که یکی از شما دست در جیب دوست خود فروبرد و آنچه لازم دارد بردارد؟ (و از سوی دوستش مورد اعتراض قرار نگیرد؟) حاضران گفتند: خیر، ما اینچنین نیستیم. امام فرمود: پس شما آنگونه که فکر میکنید برادر نیستید.»(2)
1) [1] . تنبیه الخواطر 330.
2) [2] . «قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أَ یجِیءُ أَحَدُکُمْ إِلَی أَخِیهِ فَیدْخِلُ یدَهُ فِی کِیسِهِ فَیأْخُذُ حَاجَتَهُ فَلَا یدْفَعُهُ فَقُلْتُ مَا أَعْرِفُ ذَلِکَ فِینَا فَقَالَ أَبُوجَعْفَرٍ علیه السلام فَلَا شَیءَ إِذاً قُلْتُ فَالْهَلَاکُ إِذاً فَقَالَ إِنَّ الْقَوْمَ لَمْ یعْطَوْا أَحْلَامَهُمْ بَعْد». کافی، ج2، ص174.
معرفی اخوت اقتصادی بهعنوان شاخصه دوران ظهور
درباره نشان ظهور چنین می فرمایند:
«هنگامیکه قائم ما قیام کند، دستش را بر سر بندگان میگذارد و عقول آنها را با آن کامل و افکارشان را پرورش داده تکمیل میکند.»(1)
و می فرماید:
«در دوران ظهور امام زمانعلیه السلام دلهای امت پیامبر9 پر از بینیازی می شود، یعنی همه قلبا احساس بینیازی می کنند و عدل امام زمانعلیه السلام همهجا گسترش می یابد تا اینکه دستور می دهد تا منادی در میان جمعیت ندا کند که هرکسی هر چه احتیاج دارد بیاید و بگیرد، هیچکس بلند نمیشود بگوید من احتیاج دارم غیر از یک نفر، او بلند شده می گوید، من احتیاج دارم، اینیک نفر که بلند شده مال را می گیرد بعد پشیمان شده می گوید می خواهم چه کنم، همان را برمیگرداند»(2)
حضرت علیعلیه السلام از پیامبر9 نقل کرده است: «زمانی که امام زمانعلیه السلام بیاید اموال (بیتالمال) رویهم انباشتهشده است، بعد کسی به امام زمانعلیه السلام خطاب می کند من احتیاج دارم. حضرت می فرماید: برو بگیر، او هم بهقدر احتیاج خود می گیرد.»(3)
پس در حقیقت واقعیت ماجرای اربعین در احیای سیرتی فراموششده است که گسترهای زمانی از مدینه النبی تا مدینه المهدی دارد.(4)و آن سیرت همان حاکمیت اخلاق توحیدی بهجای اخلاق سودجویانه، فردگرایانه و دنیاخواهانه... است. در این نظام هر فرد یک سال تلاش می کند تا بیشترین
1) [1] . بحار الانوار، ج52، ص328.
2) [2] . «ویملأ الله قلوب أمه محمد 9 غنی ویسعهم عدله حتی یأمر منادیا ینادی ؛ یقول: من له فی المال حاجه؟ فما یقوم من الناس الا رجل واحد ثم یأمر له بالمال فیأخذ ثم یندم.کشف الغمة، الإربلی، ج2، ص982.
3) [3] . «یأتیه الرجل والمال کدس فیقول یا مهدی اعطنی فیقول خذ» غیبه نعمانی، ص94.
4) [4] . این میتواند اشاره به یکی از اهداف قیام امام حسین داشته باشد. آنجا که بدیشان نسبت داده شده که: «و انی لَم أَخرُج أَشِراً وَ لابَطراً وَ لامُفسِداً وَ لاظالِماً و اِنَّما خَرَجتُ لِطَلَبِ الإصلاحِ فِی امّة جدّی أُرِیدُ أَن آمُر بِالمَعرُوفِ وَ أَنهی عَنِ المُنکَرِ وَ أَسیرَ بِسیرَةِ جَدّی...».
درآمد و منفعت را داشته باشد، ولی نه باهدف سود، لذت، رفاه فردی و یا خانوادگی بیشتر، بلکه باهدف خیررسانی جمعی بیشتر به جامعه ایمانی و یا علاقهمندان به مؤمنان است آنهم در یک فضای جمعی از ایثار و اخلاص، که گویا همه مسابقه سرعت در خیرات گذاشتهاند.
البته گمان نشود که در مدینه النبی الگویی جامع از این همگرایی ایمانی/ اخلاقی در رفتار اقتصادی با هدف نشر اسلام به صورت فراگیر ایجاد شد. بلکه پیامبر تنها بسترهایش را فراهم نمود. نقطه اوج و خالصانه این مدل، در زندگی حضرت علیعلیه السلام و حضرت زهرا3 شکل گرفت.(1)پس فرایند اقتصاد ایثار محور بدینگونه است:
پس از سقیفه و نابودی این طرح با احیای جاهلیت، امام حسینعلیه السلام در طول قیام خود سعی نمود که این سنت و سیرت را در کاروان همراه خود
1) [1] . شاهد این مدعا نزول آیات متعدد در فضیلت انفاقهای علوی و فاطمی است. و جالب این که اولین انفاقگر و ایثارگر اقتصادی مومن و مخلص در تاریخ اسلام حضرت خدیجه است که بانویی ثروتمند بود ولی تمام اموالش را تقدیم پیامبر نمود تا در راه تبلیغ اسلام و تامین معیشت محرومان هزینه نماید. حضرت زهرا تنها دختر ایشان هم پس از دریافت فدک، با وجود کسب درآمد سالیانه 35 هزار دیناری، همه آن را در راه اسلام و رفع نیاز مسلمانان محروم و مستضعف هزینه میکرد و خود از اموال فدک بهرهای نمی برد.
در محدوده اهلبیت و اصحاب بازسازی کند، ولی عمر این خیمه حسینی تنها تا عصر عاشورا بود.
این در حالی است که طبق یک جمله و فراز مهم از زیارت اربعین، بازتاب حماسه حسینی، بسترسازی برای جاهلیت زدایی (و احیای سنتهای اسلامی) است:
«وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ حَیْرَةِ الضَّلالَةِ»[
همچنین دیگر ائمه هم پس از عاشورا تنها براساس ارزشهای عاشورایی توانستند به احیای تشیع بر همان اساس بپردازند. پس سنتهای اربعینی، مبانی معرفتی و پیشینه، پشتوانه تاریخی شیعی است که در جوامع شیعی کمرنگ شده بود و در بستر حماسه اربعین در قالب نظامسازی اجتماعی جدید (فراتر از نظامهای اجتماعی شیعیان در کشورها و مناطق و نژادها) احیاشده و به جهانیان معرفی می گردد.
پس واقعیت رفتارهای شگفت اربعینی، برآمده از مبانی تاریخی شیعی است که در عاشقان حسینی در سه ساحت وجودی او(1)نمود و بروز یافته است:
تحلیل رفتار میزبانان اربعین
انگیزه
رفتار
هدف
تلاش برای بازسازی مدینه النبی(2)
سعی در مدلسازی برای سبک زندگی اربعینی:
ارائه خدمات خالصانه به میزان ان درک و فهم و به میزان دارائی و توانی که در یک سال گذشته به دست آورده
به آرزوی رسیدن به مدینه المهدی(3)
1) [1] . از جهت بازشناسی حالات سهگانه انسانی در فرایند دینورزی که عبارتند از «معرفت، ایمان، عمل».
2) [2] . (البته انگیزه آشکارش، شور و عشق حسینی است ولی انگیزه نهفتهاش ارزشهای عاشورایی است که حسین به آنها دعوت میکرد).
3) [3] . البته در زبان حال و یا کلام برخی ممکن است سخن از حاجت گرفتن از اهلبیت و یا عشق خدمت به اهلبیت باشد. ولی بازگشت این اهداف خرد و یا میانی به هدفی کلان است که همان مدینه المهدی است.
بنابراین، همانگونه که اربعین حدفاصل عاشورا و ظهور است، تجربه کوتاه و متعالی (و گذرای اخلاق و جامعه اربعینی هم چون ابر بهاری) حدفاصلی بین دو مدینه فاضله است. مدینه فاضله مبنا (شهر پیامبر) و مدینه فاضله مقصد (شهر مهدی).
بدینجهت است که وقتی زائر در فضای اربعین گام می گذارد، فضایی سراسر بهشتی و معنوی همراه با ارزشهایی متعالی میبیند، مانند:
رفتار
کارکردهای اخلاقی/سلوکی
میلیونها زائر آواره بیابان و دور از زندگی و شغل و... و در فضایی جدید اما همراه با رضایت و آرامش
تمرینی برای بازسازی جامعه ایمانی و دینی
تجربه فرهنگ شیعی بیرون از تعلقات منطقهای و نژادی و محلی
تمرین تمرکزسازی اراده ایمانی فارغ از تعلقات نژادی و محلی
روابط اجتماعی تنها بر دوگانه خادم زائر
از بین بردن تمامی تعینات اعتباری و توهمی دست پاگیر در زندگی جمعی و تعریف انسانیترین و سادهترین رابطه آسمانی
تقدیم هرچه که هست حتی از سوی فقرا
تمرین انفاق باهدف رشد توکل و توسل مبتنی بر اعتقاد به سنتهای جاری در اقتصاد دینی
هم فعال و نقشآفرین (موقع پیادهروی) هم تماشاگر (موقع استراحت یا موقع تماشای دیگر زائران در حین حرکت)
دوران خاطرهسازی (جاذبههای اربعینی) بر محور همگرایی دینی
همه متمرکز
پیادهروی و تحقق آن به بهترین صورت
نمادی برای حرکت از گذشته به آینده
تمرین همگرایی بر هدفی واحد و متعالی
اصرار همه به سبکباری و فراغ بال برای پیادهروی
فرار از تعلقات روزمره و تمرین آمادگی برای دین یاوری در هر شرایط و وضعیتی
فرار از شلوغیهای آخرالزمانی مدرن و... و بازسازی و تجربه سبک زندگی دینی/ شیعی
فضای جمعی و خدمات جمعی
تلاش برای ایجاد یک آرمان مشترک حداکثری
تربیت تعاون اجتماعی
پارادوکس: خستگی اواخر مسیر اما عشق ادامه راه
تمرین ثبات و استقامت جمعی و مسابقه در عشقورزی
مشاهده خود در جمعیت:
سعی درگذر از فردا نیت به جمع ایمانی بر محور ولایت
احساس دعوت شدن در جمع خوبان
ایجاد فرهنگ امید جمعی
اهتمام به مناسک عبادی
پالایش شدن از معبر تقرب و بندگی و البته تقربی که در جمع و در کنار خوبان و در فضاهایی کاملاً نورانی و معنوی و متعالی است
شعارها و نمادهای صوتی و بصری
درک هویت شیعی و حسینی بودن در کانون حماسه و ایجاد فضای رقت قلب و تقویت عاطفه (و تسهیل سلوک تطهیری و توسلی)
حضور انبوه زن و مرد و کوچک و بزرگ در فضایی امن و سالم
تمرین عفاف و حیا و ادب ورزی در عظیمترین تجمع بشری
تمرین ورزی حقوق اجتماعی مبتنی بر ایثار
پس اربعین با فضایی آکنده از بنیانهای سالم اقتصادی سعی می کند پاکترین سرمایهها را به میان بیاورد. وقتی از بنیان دنیوی یک تجمع درست شد، در این شرایط فضایی سراسر معنوی و قدسی ایجاد می گردد تا زائر به سیر و سلوک برسد، آنهم سلوکی همراه با احساسهایی متناقض تا او را کاملاً بههمریخته و از او انسانی جدید خلق کند:
در جمع بین این احساسهای متناقض و درگیریهای درونی که نه در خلوت و زهد صوفیانه، بلکه در ضمن سلوک جمعی سوگواران حسینی رخ می دهد، بهتدریج زائر فرایند گذر از من به ما و نزدیک شدن به فضای اصحاب و یاوران دیروز و آینده اهلبیت (و حتی خادم) را تجربه می کند و سبک زندگی اربعینی شکل می گیرد.
سبک زندگی اربعینی
باخدا
از مشاهده آثار و آیات او در حماسه اربعین
تا درک فاصلههایش با حقتعالی و تمرین استغفار و تطهیر
و تلاش برای تمرین بندگی و تقربجوئی دوگانه (تقرب با گریه حسین به خدا و تقرب به حسین با عبودیت و عبادتورزی)
تلاش برای بازسازی معرفتی و گرایشی، باهدف کسب آمادگی برای زندگی ایثارگرایانه
و اهتمام به بازگشت به دینورزی جامع
با خود
خلوت و بازنگری در خود خصوصاً پس از مشاهده انواع عاشقان حضرت با رفتارهای مبتنی بر اخوت و ایثارگری شگفت
تلاش برای تطهیر و پاکسازی از توهمات و اعتبارات آخرالزمانی و ارزشهای جاهلیت مدرن
و درنهایت گذر و گذار از خود برای رسیدن به هویت جمعی
تلاش برای فاصلهگیری از تنبلیها و کسالتها و سستیها و رسیدن به تلاشگری فراگیر
با خود
خلوت و بازنگری در خود خصوصاً پس از مشاهده انواع عاشقان حضرت با رفتارهای مبتنی بر اخوت و ایثارگری شگفت
تلاش برای تطهیر و پاکسازی از توهمات و اعتبارات آخرالزمانی و ارزشهای جاهلیت مدرن
و درنهایت گذر و گذار از خود برای رسیدن به هویت جمعی
تلاش برای فاصلهگیری از تنبلیها و کسالتها و سستیها و رسیدن به تلاشگری فراگیر
با ولیّ خدا
امام شهید
گریه و حزن بستری برای توسل و تحول
امام غائب
از یادکرد پیوسته تا تلاش برای عهد و پیمانی که در طول سفر آن را نهادینه می سازد
با مردم
خادمان
احساس شرمندگی و ابراز تشکر و تلاش برای تعاون
اهتمام به کارگروهی، همکاری در انضباط اجتماعی
دیگر زائران
تلاش برای شناخت و اهتمام به رعایت حقوق و توجه به ارتباطگیری و طراحی برنامه اخوت و نظرت فراگیر جهان شیعی
بازماندگان
یادکرد و دعا و نیابت و تلاش برای بسترسازی برای زیارت مجازی آنان و بردن سوغاتهای ارزشی اربعینی
بازتابها
بازسازی سبک زندگی جدید بر بنیان یادکرد همیشگی امام شهید، پیمان بستن با امام غائب، بازشناسی سالیانه جغرافیای تشیع و محبان، و رسیدن به تلاش حداکثری برای بازنشر ارزشهای عاشورایی در محدوده استعدادها و توانمندیها (و برنامهریزی برای توانافزایی روزآمد)
بر بستر این سلوک فردی/ جمعی (وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت) است که زمینهها برای پیدایش جامعه و جغرافیای حقیقی شیعه و همچنین عاشقان و دوستداران امام حسینعلیه السلام از غیر شیعیان فراهم می گردد ودر آرزوی تحقق جهانی ارزشهای «عاشورایی، اربعین، مهدوی» منتظر ظهور فرزند اویند. شایسته است که این حضور به صورت خانوادگی صورت بگیرد.(1)
و زمینهها برای جهانیسازی ارزشهای عاشورایی فراهم می گردد. ارزشهایی که در سه سطح شیعی، اسلامی، جهانی؛ ظرفیت بروز و نمود خواهند داشت:
اربعین در جهان اسلام
جهان اسلام امروزه با نزدیک به 2 میلیارد جمعیت و جغرافیایی به گسترهای از اقیانوس اطلس تا هیمالیا و قرار گرفتن در مناطق سوقالجیشی دنیا و بر روی ثروتهای طبیعی فراوان و سرمایه اجتماعی بینظیر، می توانست مدعی اول تمدنسازی باشد. ولی متأسفانه امروزه انحطاط کشورهای اسلامی موجب سخریه جهانیان شده است. بهواسطه تهاجم فرهنگی غرب و تبلیغات آنها بهجای اندیشه اسلامی، اندیشه ناسیونالیستی و ملیگرایی (عربی، ترکی، ایرانی و...) و یا غربزدگی و یا در نهایت اسلام التقاطی بر جهان اسلام حاکم شده است.(2)در این شرایط تنها راه پیشروی جوان مسلمان برای دینداری اسلامی، گرایش به وهابیت و جریانهای تکفیری است. ولی این گرایش، نه با اسلام راستین و نه با فطرت و نه با دنیای متجدد قابلجمع نیست.
بدینجهت امروزه در جهان اسلام جمعیتی عظیم از جوانان وجود دارند که دچار حیرت و سرگردانی در کنار علاقهمندی به اسلام هستند.(1)
این واقعیت البته جهان سلطه را واداشت که در این سالها در قالب اجرای طرح بهار عربی به تغییر و تحول ظاهری در برخی کشورهای اسلامی بپردازد تا مبادا با خیزش جوانان مسلمان روبرو شود، ولی این خیزشها برخلاف تصور آنان بهجای سکولاریسم و یا غربگرایی، شناسنامه و رویکردی اسلامی از خود نشان داد:(2)
شناسنامه بیداری اسلامی در جهان عرب
ابعاد و شاخصها
نمودها و رویکردها
جغرافیا
جغرافیای عرب مسلمان، مرکب از کشورهای گوناگون عقبمانده و یا نفتی که اگرچه سرانه درآمد آنها هم بالا باشد اما از جهت نظام سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دارای جوامعی ایستا و بیتحرک و خفقانزده بوده، و نظام سیاسی آنها هم سلطنتی و یا دمکراسی سلطنتزا بود و از جهت شکلدهی جامعهای پویا و بانشاط و نظام تمدنیسازی که در دنیا عرضاندام کند دور بودند.
اندیشه
دین حاکم در این کشورها اسلام سنّتی و با قرائت سنّتی افراطی بود که بر اساس آن اصل امنیت در برابر اصل عدالت قرار میگیرد و با تنزل اصل اطاعت مطلق از خلیفه عادل؛ به لزوم اطاعت از هر حاکمی اگرچه فاسق و ظالم باعث رکود و رخوت مذهبی در جامعه شده بود.
اما جوانان جامعه در ترکیب کسب تحصیلات جدید و مشاهده اسلام انقلابی؛ به ساختارشکنی این اندیشه پرداختند.
نیروی اجتماعی و منابع انسانی
جوانان مسلمان این جوامع که در اوج هیجان و نشاط بودند و با مشاهده عقبماندگی و رکود داخلی خود در برابر نشاط دیگر بخشهای جغرافیایی جهان اسلام دیگر نمیتوانست سکوت و سکون را تحمل کند.
واکنش نهادهای دینی سنتی و احزاب اسلامی
نهادها و حوزههای سنتی دینی و بهویژه سلفی تا آخرین لحظات یا منزوی بوده و یا با صدور فتواها طالب آرامش بودند و بعضاً در دقایق آخر اعلان همراهی نسبی و یا اعلان تبریک داشتند و حتی پس از پیروزی هم نشانی برای خروج از فضای بسته و سنتی خود نشان ندادند. ولی احزاب اسلامی که ابتدا مرده بودند با آشکار شدن نشانههای پیروزی بهسرعت به میدان آمده و سعی در خوشهچینی کردند
واکنش نهادهای دینی سنتی و احزاب اسلامی
نهادها و حوزههای سنتی دینی و بهویژه سلفی تا آخرین لحظات یا منزوی بوده و یا با صدور فتواها طالب آرامش بودند و بعضاً در دقایق آخر اعلان همراهی نسبی و یا اعلان تبریک داشتند و حتی پس از پیروزی هم نشانی برای خروج از فضای بسته و سنتی خود نشان ندادند. ولی احزاب اسلامی که ابتدا مرده بودند با آشکار شدن نشانههای پیروزی بهسرعت به میدان آمده و سعی در خوشهچینی کردند
ریشهها
ظلم و ستم و تبعیضهای اقتصادی و اجتماعی، عقبماندگیهای فنّاورانه، رکود سیاسی و اجتماعی، همراهی ارباب سلطه در این کشورها با نظام سلطه جهانی بهجای اسلام انقلابی.
بازتابها
ـ گسترش سریع این جریان به سراسر جهان عرب مسلمان و تبدیلشدن آن به یک اپیدمی ثابت اجتماعی، ولی جریانی که ریشه نداشت و از نعمت رهبری دینی هم محروم بود و درنهایت جز حیرت و سرگردانی بیشتر نیفزود.
در این شرایط وقتی جهان سلطه، گرایشهای قوی اسلامگرایی عجین با صهیونیستستیزی را در این تحولات مشاهده کرد، بهسرعت تلاش کرد تا با بازی دادن برخی احزاب اسلامی و بازخرید مهرههای سنتی و ایجاد بحرانهای اقتصادی و... دوباره نظامهای سکولار و یا افراطی را (با بازتولید داعش بهجای القاعده) به جهان اسلام بازگرداند.(1)
در این شرایط که از یکسو جهان غرب و سران مرتجع به اختناق دامن می زنند و از سوی دیگر تکفیریهای افراطی آبروی اسلام می برند، ناگهان حماسه عظیم اربعین در جهان تشیع رخ می دهد. حماسهای که برخلاف تصور اولیه، تنها شیعی نیست. بلکه در کنار اهل کتاب، جمع قابلتوجهی از اهلسنت عراق و ایران و... درآن شرکت می کند. چراکه احساس می کنند این حماسه احیاگر همان ارزشهای اسلامی فراموششده آنان در مدینه النبی است. چراکه در این حماسه فقط شعائر و شعارهای اسلامی/ انسانی می بیند
1) [1] . اخلاقینیا، مهدی، مقایسه اندیشههای سلفی اخوان با سلفیهای جهادی/ تکفیری، فصلنامه مطالعات راهبردی جهان اسلام، ش 44.
که فقط در صدر اسلام شاهدش بوده است. درعینحال بهجای جمعیت راکد و ساکت و افسرده غیرشیعی (که در جهان غیرشیعی در جایجای جهان اسلام چون آبی راکد...)، انبوه عاشقان اهلبیت را بانشاط و سرزنده و پویا و فعال و در اوج ایثار و اخلاص می بیند. در این شرایط است که آنان هم ناخودآگاه به اقیانوس فضایل اربعین کشیده می شوند. و این وضعیت باعث شده که عدو شود سبب خیر اگر خدا بخواهد. بدین معنا که در فضای سانسور شبکههای غربی و عربی نسبت به اربعین و در فضای سیمای خشن و وارونه داعش و القاعده و وهابیت از اسلام، او با به مقایسه بین حماسه اربعین و مدعیان سلفیت و وهابیت می پردازد:
موضوع و شاخص
حماسه اربعین
سلفیت (وهابیت و داعش و...)
نگرش و ارزش
دیدن گذشته ولی حرکت بهسوی آینده
گذشتهگرایی افراطی
سیاست
ذلتگریزی و عزتطلبی
نظام سیاسی ظلمپذیر و ذلیلساز
شهادت
باهدف دفاع در برابر دشمن
باهدف کشتار و نابودی همه انسانهای غیرسلفی
رویکرد اخلاقی
بازسازی مدینه النبی بر اساس نهایت ایثارگری و همگرایی و نشاط اجتماعی
تعصب و تحجر در و کشتن ارزشها و گرایشهای فطری و تبدیلسازی دینداران به مقلدان توخالی مناسک دینی
نظام اجتماعی
پذیرش هر کس که جذب ارزشهای مکتب اهلبیت شود حتی اگر شیعه یا مسلمان نباشد
طرد و نفی مسلمانان غیرسلفی به اتهام شرک و ارتداد و تعامل با جهان غرب با ادعای اهلکتاب بودن
سیمایی که از اسلام نشان می دهد
نهایت ارزشهای اخلاقی و فطری انسانی در بزرگترین تجمع انسانی و خلق عظیمترین نظام ایثار و انفاق و اطعام جهانی
نهایت وحشیگری و اوج خشونت و سیاهی و کشتار و تحقیر انسانیت
در این شرایط، دوگانه هراسی غرب و وحشیگری مدعیان اسلامگرایی، که زائران اربعین حسینی می توانند مهمترین مأموریت و رسالت تاریخی خود را در جهان اسلام ایفا کرده و با تبلیغ جاذبههای اسلامی اربعین/ مهدویت که مبتنی بر مدینه النبی است به جذب جوانان و مسلمانان سرخورده در جهان اسلام بپردازند. با نمایش ارزشهای اجتماعی تجمع اربعین به بیداری اسلامی یاری رسانده و با معرفی معیارهای دشمنشناسی، به بصیرتافزائی جوانان مسلمان پرداخته و مبتنی بر ارزشهای حماسه و شهادت جریان و جبهه مقاومت در منطقه را تقویت نمایند.
برخی ارزشهای مشترک عاشورا / مهدویت که در بستر اربعین می تواند برای جوانان بیداری اسلامی مورد تأکید و تبلیغ بیشتر قرارگرفته و به جاذبهآفرینی بیشتر برای جوانان مسلمان منجر شود چنین است:
شاخصها
بازخوانی
حضور جوانان
ـ بیشتر یاران امام حسینعلیه السلام در کربلا (خصوصاً بنیهاشم ) و بیشتر یاران امام مهدی[ به هنگام ظهور جوانان هستند، در حماسه اربعین هم جوانان نقشی بارز دارند. همانگونه که در مدینه النبی هم بیشتر مسلمانان جوانان بودند. پس نمایش جوانان اربعینی با دوبال سرخ و سبز می تواند برای جوانان مسلمان الگوساز و جاذبه آفرین باشد
ارزشهای اخلاقی
اربعین بزرگترین تجمع اخلاقی و انسانی بشری است. که بزرگترین تجربه ایثار و انفاق بشری را به نمایش گذاشته است. و این اتفاق نه بر بنیان ارزشهای سکولار و حقوق بشر بلکه بر بنیان تعالیم اسلامی است. بدینجهت اربعین می تواند زمینهای برای باورمندی به اسلام بهعنوان برنامهای برای هدایت و نجات و تمدنسازی باشد.
روح آیندهگرایی در جامعه
آیندهگرایی مبتنی بر ارزشهای اسلامی (و فلسفه تاریخ اسلامی) مهمترین بنمایه مهدویت اسلامی است که میتواند جایگزین تفکر وهابی ـ سلفی شود، این آیندهگرایی بر بنیان تجربه اربعین (که خود حرکت پیشرو نسبت به عاشورا است) حلقه مفقوده برای اندیشه ورزی جوان تحصیلکرده و اندیشمند در جهان اسلام است.
تلاش برای زمینهسازی
در اسلام غیر شیعی اصولاً زمینهسازی معنا ندارد. و سلفیگرایی هم الزاماً به جامعه عدالت محور و اخلاقگرا منجر نمیشود. ولی در حماسه اربعین با تعریف درست مهدویت اسلامی، تکتک زائران به پیادهسازی شعائر حسینی/ مهدوی در تجمع اربعینی دعوت می شوند. همین می تواند به پرسشگری و بازخوانی دوباره متون اسلامی منجر شده و اسلام سنتی را از تحریفها رهانیده و...
ارزشهای دشمنشناسی و ظلمستیزی
جوان مسلمان از وحشیگریهای غرب و صهیونیسم خسته شده است ولی صلحطلبی سران عرب باعث سردرگمی او شده است، این در حالی است که تبلیغ ارزشهای عاشورایی/ مهدوی بر بستر اربعین فضای بصیرت زائی را فراهم ساخته و در این شرایط جوان مسلمان می تواند احیاگر روحیه مبارزه او علیه نفاق اسلامی و صهیونیست بینالملل باشد
در قرن بیستم پس از ناکامی و فروپاشی کمونیسم، جهان غرب با خلأها و بنبستهای درونی خود مواجه شد و از موج فزاینده اسلامگرایی در غرب دانست که تنها جبهه فرهنگی و تمدنی رقیبش اسلام است. در این شرایط آنان با طراحی جریانهای تکفیری تلاش کردند جریان اسلامهراسی را در دنیا ایجاد کرده تا شاید اسلام از چشم جهانیان بیفتد. در این راستا هم جریانهای تکفیری کمکهای بسیار به آنها کردند.
از میان خرابههای ظلم صدامیان و تجاوزگری استعمار و استکبار، ناگهان حماسه اربعین درخشیدن گرفت و هرسال بر فروغش افزوده شد و هر غیرمسلمانی که اربعین را از نزدیک تجربه کرده در کنار ارزشهای اخلاقی آن، بیشتر از بازگشت به انسانیت خود در بستر سلوک اربعینی متأثر شده بود.
رویدادی که قرآن نیز بدان اشاره دارد، انسان را فطرتاً دیندار می داند.(1)و مهمترین مانع برای پذیرش دین حق را در آدمی، زنگار گرفتن فطرت و
1) [1] . روم /30: فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْه.
قساوت قلب بهواسطه بسته شدن گوش و چشم (ابزار معرفت) می داند.(1)بدینجهت اگر ابزاری باشد که حجاب را از ابزار معرفت زدوده و قلب آدمی را بلرزاند، زمینههای احتمالی برای هدایت فراهم می گردد.(2)
حضور در حماسه اربعین در دنیای مدرن، فریبنده و مسخکننده معاصر، بزرگترین فضا برای بازگشت به خویشتن است. اربعین مانند تمرینهای ریاضتی یوگا و ذن و عرفانهای عجیب و غریب شرقی و غربی و... نیست که در تنهایی و فردگرایی، آدمی را به از خودبیگانگی بکشاند یا او را به برگهها و قالبها سرگرم کند؛ بلکه اربعین با عجینسازی مظلومیتهای عاشورایی با آرمانهای فطری (مهدویت فطری) زمینه برای فعالسازی موازی عاطفه و عقل آدمی را برای سالک/ زائر خود فراهم می سازد. یعنی سالک و زائر اربعین ابتدا با گریهها و حزنهای مقدس فردی/ جمعی در طول پیادهروی، بهتدریج تطهیر یافته و سپس در فضای همگرایی اجتماعی و انسانی خود زمینههای تفکر برایش فراهم می شود و این فرایند تطهیر و تفکربرانگیزی همزمان خصوصیت طبیعی سلوک اربعینی است.
بدینجهت با نشر فرهنگ اربعین می توان بسیاری از قلوب آماده را در گستره جهانی جذب کرد. شاهد این مدعا گزارشها از حضور انبوه غیرمسلمانان در مراسم اربعین و جاذبههای اربعین اخلاقی و انسانی اربعین برای آنها است. اتفاقاً این امر یکی از سفارشهای امامان معصوم به شیعیان است که آنان را به لزوم جاذبهآفرینی برای تشیع با عمل بهجای گفتار تشویق می کردند.(3)
1) [1] . اعراف / 179: لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها.
2) [2] . حدید/ 16: أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لا یَکُونُوا کَالَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ.
3) [3] . کافی، ج2، ص77: أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ عَلَیْکَ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ الْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ صِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ وَ حُسْنِ الْجِوَارِ وَ کُونُوا دُعَاةً إِلَی أَنْفُسِکُمْ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ وَ کُونُوا زَیْناً وَ لَا تَکُونُوا شَیْنا.
البته تصور نشود که این مدعا با شعار «اربعین نشان تشیع» در تضاد است؛ چراکه شکی نیست اربعین نشان رفتاری شیعه است و بزرگترین نشان تشیع است. چرا که اربعین امروزه بزرگترین ظرفیت تبلیغی شیعی است که می تواند در برابر تمامی تبلیغات منفی جهان رسانهای استکبار بدرخشد.
کتابنامه
1.قرآن الکریم.
2.مفاتیح الجنان.
3.نهج البلاغه.
4.ابن قولویه، کامل الزیارات: نجف، دار المرتضویة، 1356 ق.
5.نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، تهران، 1398 هـ ق.
6.حر عاملی، محمد حسن، وسائل الشیعه، داراحیاءتراث عربی، بیروت بی تا.
7.مجلسی، محمد باقر، بحار النوار، بیروت، الموسسه الوفاء، 1403ق.
8.دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، دانشگاه تهران.
9.آشتیانی، محسن، اسرار عدد چهل در قرآن و روایات، انتشارات فقیه، 1379.
شیخ صدوق، ابن بابویه قمی، محمد بن علی بن الحسین، خصال، قم، نشرالاسلامی، 1426ق.
محدث نوری، مستدرک الوسائل، بیروت، موسسه آل البیت، 1408ق.
ورام بن ابی فراس حلی، تنبیه الخواطر معروف به مجموعه ورام، مشهد مقدس، آستان قدس رضوی، بنیاد پزوهشهای اسلامی.
احسائی، ابن ابی جمهور، عوالیاللئالی، قم، نشر سیدالشهدا، 1403 ق.
احمد بن ابی یعقوب، یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، 1379ق.
اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، نشر رضی، قم 1421 ق.
کاشف الغطاء، شیخ جعفر، کشف الغطاء، قم، بوستان کتاب، 1380.
شیخ صدوق، ابن بابویه قمی، محمد بن علی بن الحسین، عیون اخبار الرضا، بیروت موسسه الاعلمی للمطبوعات، 1403ق.
کلینی الرازی، محمد بن یعقوب، الکافی، بیروت دارالکتب الاسلامیه، 1375ق.
شیخ صدوق، ابن بابویه قمی، محمد بن علی بن الحسین، الجعفریات، تهران، نشر نینوا.
نمازی شاهرودی، شیخ علی، مستدرک سفینة البحار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1385.
شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، نجف، 1985م.
شیخ صدوق، کتاب من لایحضره الفقیه، تصحیح: علی اکبر غفاری، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چ: دوم، ۱۴۱۳ق.
محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، مناقب آل ابی طالب، بیروت، دارالاضواء1405ق.
قمی، شیخ عباس، سفینةالبحار، تهران، اسوه، 1422ق.
طبرسی نوری، میرزا حسین، النجم الثاقب، قم، مسجد جمکران، 1380 ش.
موسسه دائره المعارف الفقه الاسلامی، دانشنامه جهان اسلام.
رضوانی، علی اصغر، موعودشناسی و پاسخ به شبهات، مسجد مقدس جمکران، قم، 1388.
سید بن طاووس، مصباح الزائرف موسسه آل البیت، قم، 1416 ق.
ابنعساکر، علی بنحسن، تاریخ مدینه دمشق، تحقیق: علی شیری، دار الفکر، لبنان.
ذهبی، شمسالدین، تاریخ الاسلام، تحقیق عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، ط الثانیة، 1413/1993.
طبرانی، ابوالقاسم، المعجم الکبیر، بیروت دار التراث العربی، 1404ق.
هیثمی، علی بنابیبکر، مجمع الزوائد، دارالکتب العلمیه، لبنان، 2001 م.
مزی، یوسف، تهذیب الکمال، تحقیق بشار عواد، موسسه الرساله، لبنان، 1983 م.
مقریزی، تقی الدین، امتاع الاسماع، تحقیق النمیسی، دار الکتب العلمیه، لبنان 1999م.
ذهبی، شمسالدین، سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنووط، موسسه الرساله، بیروت، 1401 ق.
بیهقی، ابوبکر، دلائل النبوه، دارالنفایس، بیروت، 1412 ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، امالی، قم اندیشه هادی، 1388 ش.
قمی، عباس، الکنی والالقاب، تهران، مکتبه الصدر، 1368 ش.
افاق الحضاره الاسلامیه سال پانزدهم بهار و تابستان 1391 (1433 ه.ق).
بستانی، پطرس، دائره المعارف، دارالمعرفه، لبنان.
قاضی طباطبایی، تحقیق درباره روز اربعین حضرت سیدالشهداء7، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۳.
جعفریان، رسول، اربعین، تهیه شده در معاونت امور فرهنگی، مدیریت آموزش، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۰.
عندلیب همدانی، محمد، مجله فقه اهل بیت [1]» تابستان و پاییز 1391، سال هجدهم شماره 70 و 71 [2].
ابن اثیرجزری، الکامل، دارصادر، بیروت، 1385ق.
الشریف المرتضی، سیدابوالقاسم علی بن حسینی الموسوی، الرسائل، قم دارالقران الکریم، 1405ق.
فتال نیشابوری، روضة الواعظین، قم دلیل ما، 1423 ق.
ابن نما حلی، جعفر بن محمد، مثیرالاحزان و منیر سنبل الاشجان، قم، مدرسة الإمام المهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف، ۱۴۰۶ق.
سیدرضی الدین، علی بن طاووس، اللهوف علی قتل الطفوف، نشر جهان، تهران، 1348 ش.
طبرسی، فضلبن حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، آلبیت قم، 1417ق.
محمد هاشم، بحرانی، مقتلالعوالم، تبریز، 1295 ق.
زکریا بن محمد، قزوینی، عجایب المخلوقات، مکتبه الثقافه، قاهره، مصر، 2006م.
شبراوی، جمال الدین، الاتحاف بحب الاشراف، قم دار الکتاب، 1423.
سبط ابن الجوزی، تذکرة الخواص، قم منشورات الشریف الرضی، 1418ق.
عبدالرئوف مناوی، الکواکب الدریه، بیروت ۱۹۹۹ م.
مومن بن حسن، شبلنجی، نورالابصار، قم، رضی.
محمد بن صبان، المالکی، اسعاف الراغبین، مصر، 1320 ق.
محمد بن احمد، ابوریحان بیرونی، آثارالباقیة عن القرون الخالیة، تحقیق:اذکایی، پرویز، نشر:مرکز پژوهشی میراث مکتوب، تهران، ١٣٨٠ ش.
بابانیا، علی اصغر، عطیه عوفی الگوی مقاومت، فرهنگ کوثر، خرداد 1378، شماره 27.
سیدرضی الدین، علی بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، دارالذخائر قم، 1411ق.
ابن حمزه طوسی، محمد بن علی، الثاقب فی المناقب.
علوان، نبیل رضا، انتشارات انصاریان، قم، چاپ سوم، 1419ق.
مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، ج 43، ص 66 – 67، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، 1403ق.
هدایتپناه، دانش صحابهنگاری، فصلنامه تخصصی قرآن و حدیث سفینه، سفینه49.
ابن سعد کاتب واقدی، طبقات الکبری، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1418.
ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفه الصحابه، دار احیاءالتراث العربی بیروت، بیتا.
ابن حجر عسقلانی، الاصابه، بیروت دار الکتب الاسلامیه، 1415.
عماد الدین طبری، محمد بن ابی القاسم، بشارة المصطفی لشیعه المرتضی، نجف مکتبه الحیدریه، 1383ق.
سبط ابن الجوزی، تذکره الخواص، قم منشورات الشریف الرضی، 1418ق.
رنجبر، محسن، فصلنامه علمی ـ پژوهشی تاریخ اسلام در آینه پژوهش، سال هفتم، شماره دوم، تابستان 1389.
علی، صفائی حائری، عاشورا، لیله القدر، قم.
سید علی، حسینی خامنه ای، انسان 250 ساله (سخنرانیهای مقام معظم رهبری)، انتشارات: موسسه جهادی صهبا.
محمد رضا، حکیمی، امام در عینیت جامعه، دلیل ما، چاپ 14، قم، ۱۳۸۱ش.
شهید اول، مزار، قم موسسه امام هادی7، 1410ق.
علامه حلی، ، منهاج الکرامة فی معرفه الامامه، مشهد، موسسه عاشورا، 1379ش.
عبدالحسین، امینی، الغدیر، قم، مرکز الغدیر الدراسات الاسلامیه، 1416ق.
محی الدین، النووی، المجموع، دار الفکر، بیروت، 1997م.
جارالله، الزمخشری، ربیع الأبرار و نصوص الخبار، موسسه الاعلمی، بیروت، 1412 ق.
ابن قولویه قمی، کامل الزیارات، دار المرتضویه نجف، 1356.
شیخ مفید، الاختصاص، کنگره شیخ مفید، قم 1413ق.
پهلوان نژاد، محمد رضا، تحلیل متنشناسی زیارتنامه حضرت امام رضا7 بر پایه نظریه کنش گفتار، ذهن پاییز 1389 شماره 43).
سید محمدتقی، موسوی اصفهانی، مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم، تحقیق: مؤسسة الامام المهدی7، انتشارت مدرسه الامام المهدی7، قم، ۱۳۶۳ش/۱۴۰۴ق.
لطف الله، صافی گلپایگانی، ، منتخب الاثر، قم، السیده المعصومه، 1419ق.
. محمد بن اسماعیل، بخاری، ، صحیح بخاری، بیروت، دارابن کثیر، 1407ق.
، سید محمدصادق، صدر، تاریخ الغیبة، بیروت، دار التعارف، 1412ق.
ابن ابی زینب، محمدبن ابراهیم بن جعفر الکاتب، الغیبه، قم، صدوق، 1376ش.
شیخ حر عاملی، اثبات الهداه بالنصوص و المعجزات، اعلمی، بیروت، 1425ق.
محمد بن حسن، الطوسی، مصباح المتهجد، بیروت: موسسه فقه الشیعه، 1411ق.
طبری، محمد بن جریر بن رستم، دلائلالامامة، قم بعثت، 1413ق.
قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیعالموّدة، قم اسوه، 1422ق.
ابن بابویه، ابی جعفر محمد بن علی بن الحسین، کمال الدین، مترجم پهلوان، قم، دارالحدیث، 1380ش.
عروسی هویزی، تفسیر نور الثقلین، انتشارات اسماعیلیان، قم 1415 ق.
یزدی حائری، علی، الزام الناصب فی اثبات الحجه الغائب عج، بیروت موسسه اعلمی.
کشی، محمد بن عمر، رجال کشی، مشهد دانشگاه مشهد، 1348ش.
ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، مکتبه ایه الله مرعشی، قم.
احمد بن یحیی، بلاذری، انساب الاشراف، دار الفکر بیروت، 1417ق.
دایرة المعارف بزرگ اسلامی، 1372 ش.
علی بن عیسی، الاربلی، کشف الغمة، بیروت دارالکتب الاسلامیه، 1401ق.
محمد بن الحسن، طوسی، الغیبة، قم، المعارف الاسلامیه، 1375ق.
احمد بن علی بن ابیطالب، طبرسی، الإحتجاج، تهران، اسوه، 1416ق.
اخلاقی نیا، مهدی، مقایسه اندیشههای سلفی اخوان با سلفیهای جهادی/ تکفیری، فصلنامه مطالعات راهبردی جهان اسلام، ش 44، زمستان 1389.
البوطی، رمضان، سلفیه بدعت یا مذهب، ترجمه حسن صابری.
امین، ب، ساجو، جامعه مدنی در جهان اسلام، ترجمه فریدون بدره ای، تهران، نشر فرزان روز، 1384.
عنایت، حمید، سیری در اندیشه سیاسی عرب، تهران، امیر کبیر.
کورانی، علی، معجم احادیث الامام المهدی، قم، موسسه معارف، 1387.
واعظی، محمود، بحرانهای سیاسی و جنبشهای اجتماعی در خاورمیانه: نظریهها و روندها، تهران، وزارت خارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بینالملل، 1390.
جوان مسلمان و دنیای متجدد، سید حسین نصر، مترجم: مرتضی اسعدی، انتشارات: طرح نو چاپ: 1389.
نرمافزارهای اسلامی
نور الجنان، مرکز کامپیوتری علوم اسلامی (نور).
سیره معصومان، مرکز کامپیوتری علوم اسلامی (نور).
نور السیره، مرکز کامپیوتری علوم اسلامی (نور).
گنجیه نور، مرکز کامپیوتری علوم اسلامی (نور).
جامع التفاسیر، مرکز کامپیوتری علوم اسلامی (نور).
موعود، مرکز تحقیقات رایانهای حوزه علمیه اصفهان.