تفسیر آیات دین و زندگی 2 براساس تفسیر نور و نمونه

مشخصات کتاب

سرشناسه:متوسلی، علی‌محمد

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

تفسیر نور .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر آیات دین و زندگی (براساس تفسیر نور و نمونه)/ تهیه و تدوین علی محمدمتوسلی.

مشخصات نشر:تهران : مرکز فرهنگی درسهائی از قرآن ، ۱۳۸۶-

مشخصات ظاهری:۲ج.

شابک:۱۳۰۰۰ ریال : 978-964-5652-55-3 ؛ ۸۰۰۰ ریال : 964-5652-55-3

وضعیت فهرست نویسی:برونسپاری (فاپا/ چاپ دوم)

یادداشت:چاپ اول: پاییز ۱۳۸۴.

یادداشت:چاپ دوم.

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع:قرآن .برگزیده‌ها --ترجمه‌ها

موضوع:تعلیمات دینی اسلامی -- راهنمای آموزشی (متوسطه)

شناسه افزوده:مکارم‌شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ - . تفسیر نمونه. برگزیده

شناسه افزوده:قرائتی، محسن، ۱۳۲۴-.تفسیر نور . برگزیده

شناسه افزوده:مرکز فرهنگی درسهائی از قرآن

رده بندی کنگره:BP۷/۷/ت۷۸۵م۲ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی:۲۹۷/۰۷۶

شماره کتابشناسی ملی:م‌۸۴-۳۰۷۷۳

اشاره

مقدّمه ناشر

تفسیر آیات دین و زندگی 2 » مقدّمه ناشر

 به دنبال درخواست برخی دبیران محترم تعلیمات دینی و قرآن در مورد بهره‌گیری از تفسیر آیات مطرح شده در کتاب‌های «دین و زندگی» دوره متوسطه بر اساس «تفسیرنور» حجّت‌الاسلام و المسلمین قرائتی، این امر توسط مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن انجام و با اعلام موافقت گروه درسی دینی در دفتر برنامه‌ریزی و مساعدت دبیرخانه ستاد اعتلاء و تعمیق تربیت اسلامی، به عنوان کتاب کمک آموزشی منتشر می‌گردد.

 دبیران درس دینی و قرآن با مطالعه‌ی این کتاب می‌توانند به دانش تفسیری گسترده‌تری پیرامون آیات دست یابند و در هنگام تدریس از آن بهره گیرند. همچنین می‌توانند این کتاب را در اختیار برخی از دانش‌آموزان مستعد قرار دهند تا این دانش‌آموزان برای انجام کارهای تحقیقی خود پیرامون آیات به این کتاب مراجعه کنند و نتیجه تحقیق خود را در کلاس گزارش نمایند.

 لازم به ذکر است، در مواردی که «تفسیر نور» مطلب خاصی نداشته و یا هنوز منتشر نشده، از تفسیر نمونه استفاده شده که در فهرست مطالب، با علامت ستاره (*) مشخص گردیده است.

درس اول: جلوه‌های حکمت و تدبیر

تفسیر آیات دین و زندگی 2 » درس اول: جلوه‌های حکمت و تدبیر

سوره آل‌عمران آیات «189 تا 191»

«189» وَلِلَّهِ مُلْکُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَی کُلِ‌ّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ

و حکومت آسمان‌ها و زمین برای خداست و خداوند بر هر کاری تواناست.

نکته‌ها:

حکومت خداوند نسبت به جهان، حقیقی است نه اعتباری، چون وجود و بقای هرچیز تنها به دست اوست. برای ایجاد می‌فرماید: «کن فیکون»⁽¹⁾و برای محو می‌فرماید: «ان یشأ یذهبکم و یأت بخلقٍ جدید»⁽²⁾حکومت خداوند دائمی و همیشگی است، ولی حکومت‌های غیرالهی چند صباحی بیش نیست. «تلک الایام نداولها بین الناس»⁽³⁾آری، این نوع حکومت حقیقی و دائمی تنها در انحصار خداوند است. «وللّه مُلکُ السموات والارض»

 پیام‌ها:

 1- در قرآن هرجا سخن از حاکمیّت الهی است، آسمان‌ها قبل از زمین مطرح شده و این نشانگر وسعت و عظمت آسمان‌هاست. «ملک السموات والارض»

 2- بسیارند افرادی که حکومت در دست آنهاست، ولی نمی‌توانند به خواسته‌های خود جامه‌ی تحقّق بپوشانند، ولی خداوند هم حکومت دارد و هم بر هر کاری قادر است. «ملک السموات... علی کل شی‌ءٍ قدیر»

«190» إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَواتِ وَ الْأَرضِ وَ اخْتِلاَفِ الَّیْلِ وَ النَّهَارِ لَأَیَاتٍ  لِّأُولِی الْأَلْبَابِ

همانا در آفرینش آسمان‌ها و زمین و در پیِ یکدیگر آمدن شب و روز، نشانه‌هایی (از علم، رحمت، قدرت، مالکیّت، حاکمیّت و تدبیر خداوند) برای خردمندان است.

نکته‌ها:

کلمه «اَلباب» جمع «لُبّ» به معنای عقل خالص و دور از وهم و خیال است.

در تفاسیر فخررازی، قرطبی و مراغی آمده است: از عایشه پرسیدند: بهترین خاطره‌ای که از رسول خدا صلی الله علیه وآله به یاد داری چیست؟ گفت: تمام کارهای پیامبر شگفت‌انگیز بود، امّا مهم‌تر از همه برای من، این بود که رسول خدا شبی در منزل من استراحت می‌کرد، هنوز آرام نگرفته بود که از جا برخاست، وضو گرفت و به نماز ایستاد و بقدری گریه کرد که جلو لباسش تر شد، بعد به سجده رفت و به اندازه‌ای گریه کرد

که زمین تر شد. صبح که بلال آمد سبب این همه گریه را پرسید، فرمود: دیشب آیاتی از قرآن بر من نازل شده است. آنگاه آیات 190 تا 194 سوره آل‌عمران را قرائت کرد وفرمود: وای برکسی که این آیات را بخواند و فکر نکند.

در تفسیر کبیر فخررازی و مجمع‌البیان از حضرت علی علیه السلام نقل شده است که فرمود: رسول خداصلی الله علیه وآله همواره قبل از نماز شب این آیات را می‌خواند. و در احادیث سفارش شده است که ما نیز این آیات را بخوانیم.

در تفسیر نمونه از «نوف بکّالی» صحابه‌ی خاصّ حضرت علی‌علیه السلام نقل شده است که شبی خدمت حضرت علی‌علیه السلام بودم. امام از بستر بلند شد و این آیات را خواند. سپس از من پرسید: خوابی یا بیدار؟ عرض کردم بیدارم. فرمود: خوشا به حال کسانی که آلودگی‌های زمین را پذیرا نگشتند و در آسمان‌ها سیر می‌کنند.

 پیام‌ها:

 1- آفرینش جهان، هدفدار است. «خلق السموات... لایات لاولی الالباب»

 2- هستی‌شناسی، مقدّمه‌ی خداشناسی است. «خلق السموات...لایات»

 برگ درختانِ سبز، در نظر هوشیار

هر ورقش دفتری است، معرفت کردگار

 3- اختلاف ساعات شب و روز در طول سال، در نظر خردمندان تصادفی نیست. «و اختلاف اللیل و النّهار لَایات»

 4- قرآن، مردم را به تفکّر در آفرینش ترغیب می‌کند. «خلق... لَایات لاولی الالباب»

 5 - هرکه خردمندتر است باید نشانه‌های بیشتری را دریابد. «لَایات لاولی‌الالباب»

 6- آفرینش، پر از راز و رمز و ظرافت و دقّت است که تنها خردمندان به درک آن راه دارند. «لَایات لاولی‌الالباب»

 «191» واقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِّنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَ لاَ تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّی یُقَاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قَاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذَلِکَ جَزَآءُ الْکَافِرِینَ

 و آنها را (بت‌پرستانی که از هیچ جنایتی ابا ندارند،) هرکجا یافتید بکشید و از (مکّه) همان جایی که شما را بیرون کردند، آنها را بیرون کنید و فتنه (شرک و شکنجه) از قتل بدتر است. و نزد مسجدالحرام با آنها جنگ نکنید، مگر آنکه آنها در آنجا با شما بجنگند، پس اگر با شما جنگ کردند، آنها را (در آنجا) به قتل برسانید. چنین است جزای کافران.

 نکته‌ها:

این آیه فرمان قتل و اخراج مشرکان را از مکّه صادر و دلیل آن را چنین بیان می‌کند که آنان سالها شما را شکنجه و آواره کرده‌اند و شکنجه از قتل سخت‌تر و شدیدتر است. پس شما نباید در مبارزه و جنگ با آنها سستی نشان دهید.

 سؤال: چرا شکنجه از قتل سخت‌تر است؟

 پاسخ: در قتل، انسان از دنیا جدا ولی به آخرت می‌رسد، لکن در شکنجه، انسان نه به آخرت می‌رسد و نه از دنیا کام می‌گیرد.

 پیام‌ها:

 1- مقابله به مثل و خشونت با دشمن در مواردی لازم است. «واقتلوهم»

 2- دفاع عادلانه، تنها جبهه و جنگ نیست. «و اقتلوهم حیث ثقفتموهم»

 3- حقّ وطن، از حقوق انسانی مورد پذیرش ادیان است. «اخرجوکم»

 4- فتنه‌انگیز، مثل محارب است و باید به اشد وجه مجازات شود. «واقتلوهم... اخرجوهم... والفتنة اشد من القتل»

 5 - حرم و مسجدالحرام مقدّس است، امّا خون مسلمانان مقدّس‌تر؛ و در اینجا مسئله اهمّ و مهمّ مطرح است. «لا تقاتلوهم عند المسجد الحرام حتّی یقاتلوکم»

 6- همانگونه که در اصلِ جنگ نباید شما پیش دستی کنید، در شکستن مقدّسات هم نباید شما پیش دستی نمائید. «حتی یقاتلوکم»

سوره نمل آیه «88»

 وَ تَرَی الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِی  أَتْقَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ إِنَّهُ خَبِیرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ

 و کوه‌ها را می‌بینی و می‌پنداری که بی‌حرکتند، در حالی که آنها همچون ابر در حرکتند. (این) صنعت (ماهرانه) خداست که هر چیزی را با دقّت ساخته است، او به هرچه انجام می‌دهید آگاه است.

 نکته‌ها:

کلمه‌ی «صُنع» از صنعت، به کاری گفته می‌شود که بر اساس علم، دقّت و مهارت باشد.

اوّلین کسانی که حرکت زمین را کشف کردند، گالیله‌ی ایتالیایی و کپرنیک لهستانی بوده‌اند که در اواخر قرن 16 و اوائل قرن 17 میلادی می‌زیسته‌اند. گالیله تحت فشار کلیسا، در ظاهر از گفته‌ی خود توبه کرد. امّا قرآن هزار سال قبل از گالیله در آیات زیادی از حرکت زمین خبر داده است.⁽¹⁾

البتّه بعضی مفسّران، حرکت کوه‌ها را کنایه از متلاشی شدن آنها بعد از نفخه‌ی صور می‌دانند که در آیه‌ی قبل آمده بود و بر اساس این معنا، پیام‌های دیگری را از آیه‌ی شریفه استفاده کرده‌اند.⁽²⁾

 پیام‌ها:

 1- عالم در حرکت است. حتّی کوه‌هایی که به نظر ساکن می‌آیند حرکت دارند. «تحسبها جامدة و هی تمرّ»

 2- خبر دادن از حرکت کوه‌ها، از معجزات علمی قرآن است. «تمّر مرّالسحاب»

 3- حرکت کوه‌ها، از حرکت زمین جدا نیست، پس زمین نیز حرکت می‌کند. «تمّر»

 4- حرکت کوه‌ها، مثل حرکت ابرها سریع است. «مرّالسّحاب» و آرامش زمین با وجود حرکت آن، از آیات الهی است.

 5 - حرکت کوه‌ها، نشانه‌ی قدرت حکیمانه‌ی الهی است. «صُنع اللّه»

 6- در بینش الهی، هر چیزی در جای خود متقن و محکم است. «اَتقن کلّ شی‌ء»

 سوره ملک آیه «3»

 أَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَوَاتٍ طِبَاقاً مَّا تَرَی فِی خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِن تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَی مِن فُطُورٍ

 همان کسی که هفت آسمان را بر روی یکدیگر آفرید، در آفرینش خداوند رحمان هیچ تضادّ و عیبی نمی‌بینی، بار دیگر نگاه کن، آیا هیچ شکاف و خللی مشاهده می‌کنی؟

 نکته و تفسیر:

 ممکن است، منظور از عدد هفت، همان کثرت باشد، زیرا این تعبیر در قرآن مجید و غیر آن گاه به معنی کثرت آمده است، اما اگر عدد هفت را برای «تعداد» و شماره بدانیم، مفهوم آن وجود هفت آسمان می‌شود و با توجه به آیه 6 سوره صافّات که می‌گوید: «انّا زیّنا السماء الدنیا بزینة الکواکب»، ما آسمان نزدیک (آسمان اول) را با کواکب و ستارگان زینت بخشیدیم، روشن می‌شود که آنچه ما می‌بینیم و علم و دانش بشر به آن

احاطه دارد همه مربوط به آسمان اول است، و ماورای این ثوابت و سیارات، شش عالم دیگر وجود دارد که از دسترس علم ما بیرون است.

 این در مورد آسمان‌های هفتگانه، اما در مورد زمین‌های هفتگانه ممکن است اشاره به طبقات مختلف کره زمین باشد، زیرا امروز ثابت شده که زمین از قشرهای گوناگونی تشکیل یافته، و یا اشاره به اقلیم‌های هفتگانه روی زمین چرا که هم در گذشته و هم امروز کره زمین را به هفت «منطقه» تقسیم می‌کردند. (البتّه طرز تقسیم در گذشته و امروز متفاوت است، امروز زمین به دو منطقه منجمد شمالی و جنوبی و دو منطقه

معتدله و دو منطقه حاره و یک منطقه استوائی تقسیم می‌شود، اما در گذشته اقلیم‌های هفتگانه به شکل دیگری تقسیم می‌شد)(6)

 هر چند با اطلاعات کمی که ما از ماورای منظومه شمسی داریم به دست دادن عدد در این زمینه کار مشکلی است، ولی به هر حال دانشمندان دیگر فلکی نیز تاکید می‌کنند که در کهکشانی که منظومه شمسی جزء آن است میلیون‌ها میلیون کره وجود دارد که در شرایطی مشابه کره زمین قرار گرفته و مرکز حیات و زندگی می‌باشد. البتّه ممکن است پیشرفت علم و دانش بشر در آینده اطلاعات بیشتری درباره تفسیر اینگونه آیات در

اختیار ما بگذارد.

 و در مورد «طباقا» در اینجا باید بیفزاییم که بر اساس این تعبیر آسمان‌های هفتگانه هر کدام فوق

دیگری قرار دارد، زیرا معنی «مطابقه» در اصل آن است که چیزی را فوق چیز دیگری قرار دهند.

 حال اگر آسمان‌های هفتگانه را اشاره به کرات هفتگانه منظومه شمسی بدانیم که با چشم غیر مسلح قابل رؤیتند، هر کدام فاصله معینی از خورشید دارند و هر یک فوق دیگری است.

 و اگر آنچه را از ستارگان ثوابت و سیار می‌بینیم همه را جزء آسمان اول بشمریم معلوم می‌شود که در مراحل بالاتر، عوالم دیگری است که یکی برتر از دیگری قرار دارد.

 «ما تری فی خلق الرحمن من تفاوت» با تمام عظمتی که عالم هستی دارد هر چه هست نظم است و استحکام، انسجام، ترکیبات حساب شده و قوانین دقیق و اگر بی نظمی در گوشه‌ای از جهان راه می‌یافت آن را به نابودی می‌کشید.

 از نظام عجیب و شگفت انگیزی که بر یک دانه اتم و ذرّات الکترون و پروتون حاکم است گرفته، تا نظامات حاکم بر کل منظومه شمسی، و منظومه های دیگر و کهکشانها، همه در سیطره قوانین دقیقی قرار دارند که آنها را در مسیر خاصی پیش می‌برند، خلاصه همه جا قانون است و حساب، و همه جا نظم است و برنامه.

 «فارجع البصر هل تری من فطور» «فطور» از ماده «فَطر» (بر وزن سطر) به معنی شکافتن از طول است، و به معنی شکستن (مانند افطار روزه) و اختلال و فساد نیز می‌آید و در آیه مورد بحث به همین معنی است. منظور این است که هر چه انسان در جهان آفرینش دقّت کند، کمترین خلل و ناموزونی در آن نمی‌بیند.

 به هر حال از این آیه و آیات ابتدائی سوره ملک دو نتیجه مهم می‌توان گرفت: نخست اینکه قرآن به همه رهروان راه حق، دستور مؤکّد می‌دهد که هر چه می‌توانند در اسرار عالم هستی و شگفتی‌های جهان آفرینش بیشتر مطالعه و دقّت کنند و به یک بار و دو بار قناعت ننماید، چه بسیار اسراری که در نگاه اول و دوم خود را نشان نمی‌دهد، دیده‌های تیزبین لازم است که بعد از چندین نگاه آنها را بیابد.

 دیگر اینکه هر قدر انسان در این نظام دقیق تر و باریکتر شود، انسجام آن را بهتر درک می‌کند، انسجامی خالی از هرگونه نقص و خلل و کژی و اعوجاج.

 و اگر در نظر سطحی و ابتدائی بعضی از پدیده‌های این جهان به عنوان شرور و آفات و فساد دیده می‌شود، (همچون زمین لرزه‌ها، سیلاب‌ها و بیماری‌ها و حوادث ناگواری که گهگاه در زندگی انسان‌ها رخ می‌دهد) در مطالعات دقیق‌تر روشن می‌شود که آنها نیز اسرار و فلسفه‌های دقیق و مهمی دارد.

 این آیات اشاره روشنی به برهان نظم دارد که می‌گوید: وجود نظم در هر دستگاه نشانه وجود علم

و قدرتی در پشت آن دستگاه است، و گرنه حوادث اتفاقی حساب نشده، و تصادف‌های کور و کر، هرگز نمی‌تواند مبداء نظام و حساب گردد، همانگونه که در حدیث معروف مفضل از امام صادق علیه السلام آمده است: «انّ الاهمال لا یاتی بالصواب و التضاد لا یاتی بالنظام»، مهمل کاری هرگز نتیجه درست نمی‌دهد و تضاد مبدأ نظام

نمی‌گردد!

 عظمت عالم آفرینش

 با اینکه قرآن مجید از محیط عقب افتاده عصر جاهلیّت عرب برخاست ولی غالبا تأکید می‌کند که مسلمانان در اسرار با عظمت عالم هستی بیندیشند، مطلبی که در عصر جاهلیّت مفهوم نداشت، و این خود دلیل روشنی است بر اینکه قرآن از مبداء دیگری صادر شده، و هر قدر علم و دانش پیش می‌رود، عظمت تأکیدات قرآن در این زمینه آشکارتر می‌گردد.

 می‌دانیم کره زمینی که ما در آن زندگی می‌کنیم با تمام بزرگی که دارد در مقابل مرکز منظومه شمسی یعنی قرص «خورشید» به اندازه‌ای کوچک است که اگر یک میلیون و دویست هزار کره زمین را روی هم بگذارند تازه به اندازه قرص آفتاب می‌شود!

 از سوی دیگر منظومه شمسی ما جزئی از یک کهکشان عظیم است که همان کهکشان «راه شیری» نام دارد. طبق محاسبات دانشمندان فلکی تنها در کهکشان ما بالغ بر یکصد میلیارد ستاره وجود دارد که خورشید ما با تمام عظمتش یکی از ستاره‌های متوسط آن محسوب می‌شود!

 از سوی سوم در این جهان بزرگ آنقدر کهکشان وجود دارد که از حساب و شماره بیرون است. و هر قدر تلسکوپ‌های نجومی عظیم‌تر و مجهّزتر می‌شوند، کهکشان‌های تازه‌ای کشف می شود!

سوره نحل آیه «68 و 69»

 «68» وَأَوْحَی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا  یَعْرِشُونَ

 وپروردگارت به زنبور عسل وحی (و الهام غریزی) کرد که از بعضی کوه‌ها و درختان و از دار بست‌هایی که مردم می‌سازند خانه‌هایی بساز.

 نکته‌ها:

کلمه «وحی» به معنای اشاره و انتقال سریع و مخفی است که علاوه بر وحی الهی به انبیا، هم شامل غریزه می‌شود، نظیر این آیه و هم شاملِ الهام الهی، نظیر آیه 7 سوره‌ی قصص «و اوحینا

الی ام موسی» که خداوند به مادر موسی الهام کرد، و هم شامل وسوسه‌های شیطانی مانند آیه 121 سوره‌ی انعام. «ان الشیاطین لیوحون الی اولیائهم»

 پیام‌ها:

 1- تلاش و حرکت حیوانات و انتخاب مسکن آنها بر اساس غریزه‌ای است که خداوند در نهاد آنها قرار داده است. «اوحی ربّک الی النحل ...»

 2- بهترین نوع عسل، عسلِ زنبورهای کوهستان است که از گل و گیاه کوهی استفاده می‌کنند.⁽¹⁾(نه مواد قندی مصنوعی که در نزدیکی کندو قرار دهند!) «اتّخذی من الجبال ... و من الشجر...»

 «69» ثُمَّ کُلِی مِن کُلِ‌ّ الَّثمَرَاتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً یَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ  مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِیهِ شِفَآءٌ لِّلنَّاسِ إِنَّ فِی ذَ لِکَ لَأَیَةً لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

 سپس از همه میوه‌ها بخور، پس راههای پروردگارت را خاضعانه طی کن. از شکم‌های آنها نوشیدنی رنگارنگ بیرون می‌آید که در آن شفای مردم است، البتّه در این (زندگی زنبور) برای کسانی که فکر می‌کنند قطعاً عبرتی است.

 نکته‌ها:

در این آیه و آیات قبل، خداوند به دو نوع مایه حیاتی و نوشیدنی که از درون حیوانات است اشاره کرده؛ یکی شیر و دیگری عسل.

در دو آیه قبل خواندیم که انسان از میوه‌ها، وسیله مست‌کننده می‌سازد «تتخذون منه سکراً» ولی حیوان از ثمرات، عسل شفابخش می‌سازد!!!

در نظام هدفدار و حکیمانه الهی، غفلت و بیکاری منفور است. لذا هر کجا در قرآن مسئله خوردن آمده، در کنار آن مسئولیّتی بیان شده است، از جمله:

«کلوا... و اعملوا صالحا»⁽²⁾بخورید... و کار شایسته انجام دهید.

«کلوا منها و اطعموا»⁽³⁾بخورید و به دیگران اطعام کنید.

«کلوا... و اشکرواللَّه»⁽⁴⁾بخورید... و خدا را سپاس گذارید.

«کلوا... ولا تسرفوا»(11) بخورید... واسراف نکنید.

در این آیه نیز خداوند به زنبور عسل دستور خوردن می‌دهد، لکن خوردنی همراه با هدف و مسئولیّت.

اولیای خدا چون «نحل» هستند که از پستی‌ها دوری کرده وبلندی‌ها را انتخاب می‌کنند، از معارف الهی استفاده کرده و راه پروردگارشان را خاضعانه می‌پیمایند این افراد از حلقومشان حکمت و حلاوت‌های معنوی خارج می‌شود.

 پیام‌ها:

 1- رفتار حیوانات، طبق فرمان الهی به صورت غریزه در آنها می‌باشد. «ثمّ کُلی»

 2- عسل، عصاره‌ی انواع میوه‌هاست. «کُلی من کلّ الثمرات»

 3- نه تنها انتخاب مسکن وغذای حیوانات با هدایت الهی است، بلکه همه کارهای آنها راهی است که خداوند پیش رویشان گذاشته است. «سُبل ربّک»

 4- حرکت حیوانات در مسیری که خداوند برایشان انتخاب نموده است، حرکت متواضعانه است. «سُبل ربِّک ذُللاً»

 5 - اعجاز خلقت: یک کارخانه عسل‌سازی، در شکم حیوانی کوچک! «یخرج من بطونها»

 6- عسل طبیعی به رنگ‌های مختلفی است. «مختلفاً الوانه» (رنگ‌های سفید، زرد، قرمز، که شاید این اختلاف رنگ‌ها بر اساس اختلاف رنگ گلها باشد.)

 7- در گیاهان و گلها، خواص درمانی است که از طریق عسل، شفای دردهای ما می‌شود. «فیه شفاء للناس» (ناگفته پیداست که عسل، شفای همه دردها نیست، لذا بصورت نکره «شفاءٌ» آمده است)

 8 - خانه‌سازی، موم‌سازی و عسل‌سازی، در کنار زهرسازی، توسط حیوان کوچکی مثل زنبور، از نشانه‌های قدرت الهی است. «لآیة»

 9- تمام درس‌ها و عبرت‌ها، برای کسانی است که اهل فکر و اندیشه باشند «لقوم یتفکّرون» وگرنه افرادی هستند که در تمام عمر از عسل استفاده می‌کنند ولی حاضر به چند دقیقه فکر درباره‌ی آن نیستند.

درس دوم: با کاروان هستی

تفسیر آیات دین و زندگی 2 » درس دوم: با کاروان هستی

سوره یونس آیه «25»

    وَاللَّهُ یَدْعُواْ إِلَی دَارِالسَّلاَمِ وَیَهْدِی مَن یَشَآءُ إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ

 و خداوند (مردم را) به سر منزل سلامت و سعادت (بهشت) می‌خواند و هر که را بخواهد، به راه راست هدایت می‌کند.

 نکته‌ها:

«دارالسلام»، یکی از نامهای بهشت است، زیرا در آنجا کینه‌ای در دلها نیست، تا جنگ وجدال وبهره‌کشی پیش بیاید. «ونزعنا ما فی صدورهم من غلّ»(12)

سلام، نام خداست ودارالسلام، یعنی جوار رحمت الهی وجایی که کلام ودرودشان سلام است و از خداوند هم به آنان سلام می‌شود. «سلام قولاً من ربّ رحیم»(13)

در روایات، راه ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و رهبران معصوم آسمانی به عنوان بهترین نمونه‌ی راه مستقیم بیان شده است.

 پیام‌ها:

 1- دعوت الهی، نشانه‌ی لطف خاصّ او بر بندگان است. «واللّه یدعوا»

 2- سلامتی دنیا گذراست، ولی سلامت آخرت، پایدار است. «دار السّلام»

 3- صراط مستقیم، مایه‌ی آرامش است و علاوه بر آخرت، همین دنیا را هم برای انسان دارالسلام می‌سازد. «یدعوا الی دار السّلام»

 4- زندگی و جامعه‌ای سالم، خواستگاه خداوند است. «یدعوا الی دارالسّلام»

 5 - خداوند، هم دعوت می‌کند و هم راه نشان می‌دهد. «یدعوا، یهدی»

 6- دعوت الهی برای همه است، ولی هدایتِ ویژه، مخصوص کسانی است که او بخواهد. «یهدی من یشاء»

 7- حرکت در صراط مستقیم، توفیق الهی می‌خواهد. «یهدی...الی صراط مستقیم»

===

سوره نور آیه «41 و 42»

 «41» أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهُ یُسَبِّحُ لَهُ مَن فِی السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّیْرُ صَآفَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِیحَهُ وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِمَا یَفْعَلُونَ

 آیا ندیدی که هر کس در آسمان‌ها و زمین است و پرندگان بال گشوده (در پرواز) برای خدا تسبیح می‌گویند، و هر یک نیایش و تسبیح خود را می‌داند؟ و خداوند به آنچه می‌کنند داناست.

    «42» وَلِلَّهِ مُلْکُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَی اللَّهِ الْمَصِیرُ

    و فرمانروایی آسمان‌ها و زمین، مخصوص خداست. و بازگشت (همه) به سوی اوست.

 نکته‌ها:

ظاهر آیه همانطور است که ترجمه شد، امّا ممکن است فاعل «عَلِمَ» خدا باشد، نه موجودات که در این صورت معنای آیه چنین می‌شود: خداوند از نیایش و تسبیح همه‌ی موجودات آگاه است.

قرآن، بارها مسأله‌ی تسبیح موجودات و سجده و نماز آنها را با صراحت بیان کرده و گاهی فرموده است: شما تسبیح آنها را نمی‌فهمید.⁽¹⁾از این آیات به دست می‌آید که علم و شعور، مخصوص انسان‌ها نیست. گرچه بعضی تسبیح موجودات هستی را تسبیح تکوینی و زبان حال آفرینش دانسته‌اند، ولی ظاهر آیات بر خلاف این مطلب است.

خداوند، در این آیه چند مرتبه به صورت غیر مستقیم، به انسان هشدار داده است:

الف: موجودات آسمان و زمین و پرندگان در حال تسبیح هستند. چرا انسان غافل است؟!

ب: تسبیح موجودات، آگاهانه است. چرا انسان حضور قلب ندارد؟!

ج: پرندگان، هنگام پرواز در هوا در حال تسبیح و نمازند، امّا برخی انسان‌ها هنگام پرواز در آسمان، مظلومان را بمباران می‌کنند و یا در حال غفلت و مستی به سر می‌برند!

در روایات می‌خوانیم: امام صادق علیه السلام هنگامی که صدای گنجشکی را شنید فرمود: این پرنده مشغول دعا و تسبیح است.⁽²⁾

 پیام‌ها:

 1- تنها به خود نیندیشید، به اطراف خود هم بنگرید و در هستی نیز مطالعه و اندیشه کنید. «ألم تَرَ»

 2- کسی که می‌خواهد دیگران را ارشاد کند، خود باید از دید عمیقی برخوردار باشد. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله، تسبیح موجودات را می‌دید. «ألم تَر»

 3- در میان موجودات هستی، پرندگان، آن هم در حال پرواز، توجّه خاصّی به خدا دارند. «و الطّیر صافّات»

 4- همه‌ی موجودات هستی، شعور دارند ونماز و تسبیح موجودات، آگاهانه است. «کلّ قد عَلِم صلاته»

 5 - نماز، در صورتی ارزش دارد که نمازگزار بداند چه می‌گوید و چه می‌کند. «کلّ قد علم صلاته»

 6- نماز و تسبیح هر موجودی به صورت خاصّی است. «صلاته و تَسبیحه»

 7- خداوند، بر جزئیات کار تمام هستی آگاه است. «علیم بما یفعلون»

 8 - نظام هستی، هم فرمانروا دارد؛ «ولِلّه مُلک...» و هم هدفدار است. «و الی اللّه المصیر»

سوره آل‌عمران آیه «83»

 أَفَغَیْرَ دِینِ اللَّهِ یَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی الْسَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعَاً وَ کَرْهاً وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ

 پس آیا آنها جز دین خدا (دینی) می‌جویند؟ در حالی که هر که در آسمان‌ها و زمین است، خواه ناخواه فقط تسلیم اوست و به سوی او بازگردانده می‌شوند.

 نکته‌ها:

موجودات آسمان‌ها و زمین، همگی تسلیم خدایند. حتّی اگر در حال عادّی این سرسپردگی را کتمان کنند، در حال احساس خطر به ناچار دل به او می‌سپارند. مؤمنان با میل و رغبت تسلیم او هستند، ولی همگان در زمان احساس خطر یا مرگ یا مغلوب شدن در جنگ و یا درماندن در استدلال، تسلیم او می‌شوند. همه ذرّات عالم، از کوچک‌ترین اتم تا بزرگ‌ترین کرات، همه تابع همان قانونی هستند که خداوند بر آنها حاکم کرده است و

هر لحظه می‌تواند آن را تغییر دهد.

پیامبرصلی الله علیه وآله فرمودند: مراد از «مَن فی السموات» ملائکه می‌باشند.⁽¹⁾

امام صادق‌علیه السلام در مورد این آیه فرمودند: زمانی که قائم‌علیه السلام قیام کند، تمام سرزمین‌ها شهادت «لااله الاّ اللّه و محمّد رسول‌اللّه» سر خواهند داد.⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- انتخاب راه غیر خدا، با نظام هستی سازگار نیست. «أفغیر دین اللّه یبغون و له اسلم»

 2- حقیقت دین، تسلیم است. «أفغیر دین اللّه یبغون و له اسلم...»

 3- انسان، دائماً در جستجوی راه و روشی است و گرایش به مکتب در نهاد او قرار دارد. (جمله «یبغون» دلالت بر خواست و تمایل دائمی دارد.)

 4- اگر هستی تسلیم اوست، چرا ما تسلیم نباشیم؟ «له‌اسلم‌من‌فی‌السموات‌والارض»

 5 - در آسمان‌ها هم موجودات با شعور هستند. «مَن فی السموات»

 6- اگر پایان کار ما اوست، چرا از همان اوّل رو به سوی او نکنیم؟ «الیه یرجعون»

سوره ملک آیه «3» در درس اوّل گذشت.

سوره انعام آیه «103»

    لَا تُدْرِکُهُ الاَْبْصَارُ وَهُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ

 چشم‌ها او را در نمی‌یابد، ولی او چشم‌ها را در می‌یابد و او نامرئی و دقیق و باریک بین و آگاه است.

 نکته‌ها:

کلمه‌ی «بَصَر» هم به معنای چشم است و هم به معنای بصیرت.⁽²⁾بنابراین آیه را می‌توان چنین معنا کرد: نه چشم ظاهری، خداوند را می‌بیند و نه دل به عمق معرفت او راهی دارد.

«لطیف» چند معنی دارد: 1- آنکه عطای خود را کم بشمارد و طاعت مردم را بسیار،

2- دقیق، رسیدگی پنهانی به امور و باریک بینی، 3- خالق اشیای ظریف و ناپیدا.

4- اهل‌مدارا و رفاقت، 5 - پاداش دهنده‌ی اهل وفا و بخشاینده‌ی اهل جفا.

امام رضاعلیه السلام فرمود: «لایقع الاوهام و لایُدرک کیف هو»، افکار و اوهام بر خداوند احاطه ندارد و ذات او آنگونه که هست قابل ادراک نیست.⁽³⁾

خداوند، هرگز دیدنی نیست. همین که حضرت موسی از زبان مردم درخواست دیدن خدا را نمود،

پاسخ شنید: «لَن تَرانِی»⁽¹⁾هرگز مرا نخواهی دید. برخی از اهل‌سنّت گفته‌اند: خدا در قیامت دیده می‌شود و به آیاتی همچون «الی ربّها ناظِرَة»⁽²⁾استدلال می‌کنند.⁽³⁾غافل از آنکه خداوند، جسم و مادّه نیست و مراد از نظر به خداوند، نگاه با چشم دل است، زیرا دیدن با چشم، در جایی است که چیزی دارای جسم، مکان،

محدودیّت، رنگ و... باشد و همه‌ی اینها نشانه‌ی نیاز و عجز است که خداوند از این نقص‌ها مبرّا می‌باشد.

امام علی علیه السلام می‌فرماید: نه تنها چشم او را نمی‌بیند، بلکه وهم و فکر نیز نمی‌تواند بر او احاطه پیدا کند.(23) سعدی در ترسیم این مطلب می‌گوید:

 ای برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم

و از آنچه گفته‌اند و شنیدیم و خوانده‌ایم

مجلس تمام گشت و به آخر رسید عمر

ما همچنان در اوّل وصف تو مانده‌ایم

مراد از جمله‌ی «یدرک الابصار»، علم او به دیده‌های انسان است، مانند «سمیع» و «بصیر» که به معنای علم او به شنیدنی‌ها و دیدنی‌هاست.

 پیام‌ها:

 1- خداوند، جسم مادّی نیست. «لاتدرکه الابصار»

 2- هیچ کس از ذات خداوند آگاه نیست. «هو اللطیف»

 3- هیچ پرده و مانعی جلوی علم خدا را نمی‌گیرد. «هواللطیف الخبیر»

 4- با اینکه زشتی‌های ما را می‌داند باز هم به ما لطف دارد. «وهو اللطیف الخبیر»

 5 - خداوند به همه‌ی لطائف و رموز هستی آگاه است. «هواللطیف الخبیر»

سوره روم آیات «22 تا 25»

 «22» وَمِنْ ءَایَاتِهِ خَلْقُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلاَفُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوَانِکُمْ إِنَّ فِی ذَ لِکَ لَأَیَاتٍ لِّلْعَالِمِینَ

 و از نشانه‌های الهی، آفرینش آسمان‌ها و زمین، و تفاوت زبان‌ها و رنگ‌های شماست؛ همانا در این امر برای دانشمندان نشانه‌هایی قطعی است.

 پیام‌ها:

 1- آفرینش آسمان‌ها و زمین،از نشانه‌های قدرت بی‌پایان الهی است. «و من آیاته خلق السموات و الارض»

 2- تفاوت نژادها و زبان‌ها، راهی برای خداشناسی است. «و من آیاته... اختلاف السنتکم و الوانکم»

 3- هر زبانی برای خود ارزش و اصالت دارد و تغییر آن نه کمال است و نه لازم. (هیچ کس حقّ ندارد نژادها و زبان‌های دیگر را تحقیر نماید.) «و من آیاته... اختلاف السنتکم و الوانکم»

 4- یکسان بودن شکل و رنگ همه‌ی انسان‌ها با ابتکار و نوآوری و بدیع بودن خداوند سازگار نیست. «و من آیاته اختلاف السنتکم...»

 5 - انسان عالم و فهمیده، از اختلاف رنگ‌ها و زبان‌ها به معرفت الهی می‌رسد ولی جاهل، رنگ و زبان را وسیله‌ی تحقیر و تفاخر قرار می‌دهد. «للعالمین»

 «23» وَمِنْ ءَایَاتِهِ مَنَامُکُم بِالَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَآؤُکُم مِّن فَضْلِهِ إِنَّ فِی ذَ لِکَ  لَأَیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَسْمَعُونَ

 و از نشانه‌های الهی، خوابیدن شما در شب و روز، و تلاش شما در کسب فضل پروردگار است؛ همانا در این امر برای گروهی که (حقایق را) می‌شنوند، نشانه‌هایی  قطعی است.

 پیام‌ها:

 1- نعمت‌های الهی را ساده ننگیریم؛ خواب نیز نعمتی است. «و من آیاته منامکم»

 2- خواب، مقدّمه‌ی تلاش است. «منامکم... وابتغاؤکم»

 3- کار و تلاش برای کسب معاش، امری پسندیده و نشانه‌ای الهی است. «و من آیاته... ابتغاؤکم»

 4- اصل خواب برای شب است و خواب در روز، برای استراحت جزیی است. «منامکم بالیل والنهار»

 5 - فضل الهی گسترده است ولی تلاش ما برای کسب آن لازم است. «ابتغاؤکم»

 6- نعمت‌هایی که دریافت می‌کنیم، به خاطر استحقاق نیست، بلکه لطف و فضل الهی است. «من فضله»

 «24» وَمِنْ ءَایَاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَیُنَزِّلُ مِنَ السَّمَآءِ مَآءً فَیُحْیِ بِهِ  الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَآ إِنَّ فِی ذَ لِکَ لَأَیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

 و از نشانه‌های الهی آن است که برق (آسمان) را که مایه‌ی بیم و امید است به شما نشان می‌دهد، و از آسمان، آبی می‌فرستد که زمین را بعد از مردنش زنده می‌کند، همانا در این امر برای گروهی که می‌اندیشند نشانه‌هایی قطعی است.

 نکته‌ها:

در این آیه و آیات قبل، چهار تعبیر به چشم می‌خورد: «یتفکّرون»، «للعالمین»، «یسمعون» و «یعقلون».

برای عملی شدن این چهار تعبیر، چهار مرحله‌ی طبیعی بیان شده است:

 1- انسان در آغاز، فکر می‌کند. «یتفکّرون»

 2- سپس می‌فهمد و عالم می‌شود. «للعالمین»

 3- کسی که آگاه شد، حرف‌ها را با دقّت گوش می‌دهد و نکته سنجی می‌کند. «یسعون»

 4- در اثر شنیدن عمیق، به تعّقل و اندیشیدن می‌رسد. «یعقلون»

 پیام‌ها:

 1- بیم و امید، در کنار هم سازنده است. «خوفاً و طمعاً»

 2- برقِ آسمان، بارش و سبز شدن زمین تصادفی نیست، بلکه بر اساس یک برنامه‌ی دقیق و حساب شده است. «البرق... ینزّل... فیُحی»

 3- نظام آفرینش، بر اساس اسباب و علل پایه ریزی شده است. «فیُحیی به»

 4- پائیز و بهار، ریزش و رویش گیاهان، از نشانه‌های قدرت خداوند در آفرینش است. «فیحیی به الارض بعد موتها»

 5 - خداشناسی باید بر اساس علم و فکر و تعقّل باشد. «لآیات لقوم یعقلون»

 «25» وَمِنْ ءَایَاتِهِ أَن تَقُومَ السَّمَآءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذَا دَعَاکُمْ دَعْوَةً مِّنَ الْأَرْضِ إِذَآ أَنتُمْ تَخْرُجُونَ

 و از نشانه‌های الهی آن است که آسمان و زمین به فرمان او بر پاست؛ پس هرگاه شما را از زمین فرا خواند، ناگهان (از قبر) بیرون می‌آیید (و در صحنه‌ی قیامت حاضر شوید).

 نکته‌ها:

در این آیات، هم آفرینش انسان از خاک، نشانه‌ی قدرت الهی شمرده شد، «خلقکم من تراب» هم مرگ و خروج انسان از قبر. «من الارض اذا انتم تخرجون»

خداوند در این آیه و پنج آیه‌ی قبل، پانزده مرتبه مردم را مخاطب قرار داده و نعمت‌های خود را برشمرده که این، یکی از شیوه‌های تبلیغ است.

 پیام‌ها:

 1- استواری نظام آفرینش، نه تصادفی است و نه به دست دیگران، به اراده الهی است. «تقوم ... بامره»

 2- پیدایش معاد، با اراده و دعوت خداوند انجام می‌گیرد. «دعاکم دعوةً»

 3- دعوت پیامبر خدا، مرده را زنده می‌کند، «ثمّ ادعهن یأتینک سعیا»(24) تا چه رسد به دعوت الهی. «دعاکم دعوة من الارض اذا انتم تخرجون»

 4- ایمان به مبدأ، مقدّمه‌ی ایمان به معاد است. کسی که نظام هستی را بر پا کرد، شما را نیز پس از مرگ زنده می‌کند. «تقوم السماء... اذا انتم تخرجون»

 5 - معاد، جسمانی است. «من الارض ... تخرجون»

 6- پیدایش معاد، دفعی است نه تدریجی. «اذا انتم تخرجون»

 سوره شوری آیه «29»

 وَمِنْ ءَایَاتِهِ خَلْقُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَثَّ فِیهِمَا مِن دَآبَّةٍ وَ هُوَ عَلَی جَمْعِهِمْ إِذَا یَشَآءُ قَدِیرٌ

 و از نشانه‌های قدرت او آفرینش آسمان‌ها و زمین است و جنبندگانی که در آن دو پراکنده‌اند و او هرگاه بخواهد بر گردآوری آنها تواناست.

===

 نکته‌ها:

«بَثّ» به معنای پراکنده کردن است.

 پیام‌ها:

 6- آفرینش آسمان‌ها و زمین و جنبنده‌ها، گوشه‌ای از آیات الهی است. «من آیاته»

 7- قدرت خداوند در آفرینش ابتدایی، نشانه قدرت او بر برپایی قیامت است. «خلق السموات... و هو علی جمعهم... قدیر»

 8 - در آسمان‌ها نیز موجودات زنده است. «بث فیهما من دابة»

 9- پراکندگی حیوانات در مناطق مختلف زمین، یکی از نعمت‌هاست. (اگر همه گوسفندها در یک منطقه و همه گاوها در جای دیگر بودند زندگی برای انسان بسیار سخت و گران بود.) «بثّ فیهما من دابّة»

 10- تعیین زمان قیامت تنها در اختیار اوست. «اذا یشاء»

سوره مؤمنون آیه «14»

«14»... فَتَبَارَکَ اللَّهُ أحْسَنُ الْخَالِقِینَ

    ...بزرگ و پر برکت است خدائی که بهترین خلق کنندگان است.

 نکته و تفسیر:

آفرین بر این قدرت‌نمائی بی‌نظیر که در ظلمتکده رحم این چنین تصویر بدیعی با این همه عجائب و شگفتی‌ها بر قطره آبی نقش می‌زند.

«خالق» از ماده «خلق» در اصل به معنی اندازه‌گیری است، هنگامی که یک قطعه چرم را برای بریدن، اندازه‌گیری می‌کنند، عرب واژه «خلق» در باره آن به کار می‌برد و از آنجا که در آفرینش د مسأله اندازه‌گیری بیش از همه چیز اهمیّت دارد این کلمه خلق در باره آن به کار رفته است.

 تعبیر به «احسن الخالقین» (بهترین آفرینندگان) این سؤال را به وجود می‌آورد که مگر غیر از خدا آفریدگار دیگری وجود دارد؟!

بعضی از مفسران توجیهات گوناگونی برای آیه کرده‌اند، در حالی که نیازی به این توجیهات نیست و کلمه «خلق» به معنی اندازه‌گیری و صنعت درباره غیر خداوند نیز صادق است، ولی البتّه خلق خدا با خلق غیر او از جهات گوناگونی متفاوت است:

 خداوند ماده و صورت اشیاء را می‌آفریند، در حالی که اگر انسان بخواهد چیزی ایجاد کند تنها می تواند با استفاده از مواد موجود این جهان صورت تازه‌ای به آن ببخشد مثلا از مصالح ساختمانی خانه‌ای بسازد، یا از آهن و فولاد، اتومبیل یا کارخانه‌ای اختراع کند.

 از سوئی دیگر خلقت و آفرینش خداوند، نامحدود است و او آفریدگار همه چیز است «اللّه خالق کل شی‌ء»(25) در حالی انسان موجودات بسیار محدودی را می تواند ابداع کند و گاه توأم با انواع ضعف‌ها و نقص‌ها است که در جریان عمل باید آنها را تکمیل کند، اما خلق و ابداع پروردگار خالی از هر گونه عیب و نقص است .

 از سوی سوم در آنجا که انسان توانائی بر این امر پیدا می کند، آن نیز به اذن و فرمان خدا است که بی اذن او در عالم حتی برگی بر درختی نمی‌جنبد، چنانکه درباره حضرت مسیح‌علیه السلام در سوره مائده آیه 110 می خوانیم: «و اذ تخلق من الطین کهیئة الطیر باذنی»، در آن هنگام که تو از گِل، صورتی همچون صورت پرنده به اذن من خلق می‌کردی.

درس سوم: سرمایه‌های رشد

تفسیر آیات دین و زندگی 2 » درس سوم: سرمایه‌های رشد

سوره اسراء آیه «70»

 وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی  ءَادَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً

 وهمانا فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنان را در خشکی و دریا (بر مرکب‌ها) حمل کردیم و از    چیزهای پاکیزه روزی‌شان دادیم و آنان را بر بسیاری از آفریده‌های خود برتری کامل دادیم.

 نکته‌ها:

کرامت، گاهی کرامت معنوی واکتسابی ونزد خداست، مثل کرامتی که خاصّ اهل تقواست. «اِنّ اَکرمَکم عنداللّه اتقاکم»⁽¹⁾وگاهی کرامت در آفرینش است، نظیر «احسن تقویم»⁽²⁾که در خلقت انسان آمده است. مراد از «کَرّمنا» در این آیه، احتمالاً وجه دوّم باشد. کرامت انسان هم در خلقت و هوش و عقل و استعداد است، و هم در دارا بودن قانون آسمانی و رهبری معصوم، و مسجود فرشتگان واقع شدن.

انسان برتر از فرشته است، زیرا:

الف: انسان، مسجود فرشتگان است.

ب: فرشته، عقل محض است وشهوت ندارد و از این رو کمالش به ارزش کمال انسان نیست. هر که عقلش را بر شهوتش غلبه دهد، برتر از فرشته است.

ج: در شب معراج، جبرئیل به پیامبرصلی الله علیه وآله گفت: تو امام باش تا به تو اقتدا کنم، زیرا خداوند شما را بر ما برتری داده است.⁽³⁾

با آنکه خداوند بشر را بر همه‌ی موجودات، حتّی فرشتگان برتری داد، «فضّلناهم علی کثیرٍ ممّن خلقنا» ولی سوء انتخاب و عمل ناپسند انسان او را به پست‌ترین درجه «اسفل سافلین»⁽⁴⁾و به مرتبه‌ی حیوانات و پست‌تر از آن پایین می‌آورد. «کمثل الحمار»⁽⁵⁾، «کمثل الکلب»⁽⁶⁾،

«کالانعام بل هم اضلّ»⁽¹⁾، «کالحجارة او اشدّ...»⁽²⁾

در آیه، برای انسان هم کرامت مطرح است، هم فضیلت. «کرّمنا، فضلّنا» شاید تفاوت این دو، عبارت باشد از:

 الف: کرامت، امتیازی است که در دیگران نیست، امّا فضیلت، امتیازی است که در دیگران نیز هست.

 ب: کرامت اشاره به  نعمت‌های خدادادی در وجود انسان است، بدون تلاش. ولی فضیلت اشاره به نعمت‌هایی است که با تلاش خود انسان همراه با توفیق الهی بدست آمده است.

 ج: کرامت مربوط به نعمت‌های مادّی است، ولی فضیلت مربوط به نعمت‌های معنوی است.

سفر یکی از لوازم زندگی بشر، برای رفع نیازها و کسب تجربه‌هاست، که خداوند اسباب آن را در خشکی و دریا، در اختیار بشر قرار داده و آن را به عنوان یکی از نعمت‌های خود برشمرده است.

به گفته‌ی بعضی مفسّران، «حمل در خشکی و دریا» اشاره به تسخیر تمام قوای زمینی و دریایی به دست بشر است، نه فقط سوار شدن بر کشتی و الاغ و مانند آن!

«طَیّبات»، اقسامی دارد: حیات طیّبه، ذرّیه‌ی طیّبه و رزق طیّب. و امام باقرعلیه السلام می‌فرماید: رزقِ طیّب همان علم مفید است.⁽³⁾

 پیام‌ها:

 1- توجّه انسان به مقام و کرامت خود، سبب شکر و دوری از کفران است. «بماکفرتم... و لقد کرّمنا»

 2- نه تنها حضرت آدم، بلکه نسل انسان مورد کرامت و برتری و گرامیداشت است. «کرّمنا بنی‌آدم»

 3- تفاوت انسان با جانداران دیگر و برتری او، بسیار زیاد است. «لقد کرّمنا...فضّلناهم... تفضیلاً»

 4- زمینه‌های رشد وکمال انسان از سوی خداست. «کرّمنا، حملنا، رزقنا، فضّلنا، خلقنا»

سوره جاثیه آیه «13»

 وَ سَخَّرَ لَکُم مَّا فِی السَّمَوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مِّنْهُ إِنَّ فِی ذَ لِکَ لَأَیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

 و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، همه از اوست که برای شما رام نمود، همانا در این تسخیر برای کسانی که فکر کنند، قطعاً نشانه‌هایی است.

 پیام‌ها:

 1- تمام هستی در راستای بهره‌گیری انسان است. «سخّر لکم ما فی السموات...»

 2- با حاکم شدن بر هستی، مغرور نشویم که هرچه هست از اوست. «جمیعاً منه»

 3- هماهنگی اجزای هستی در جهت واحد، نشانه‌ی یکتایی آفریدگار است. «جمیعاً منه»

 4- فکر کردن در نعمت‌های الهی نوعی تشکّر از اوست.«تشکرون... لقوم یتفکّرون»

 5 - خداوند انسان را به تفکّر دعوت و تشویق کرده است. «لقوم یتفکّرون»

 6- در تسخیر هستی برای انسان، نشانه‌های زیادی برای اهل فکر وجود دارد. «لآیات لقوم یتفکّرون» (شاید رابطه تفکّر و تسخیر این باشد که در انسان قدرتی نهفته که می‌تواند تمام مظاهر طبیعت را به نفع خود تصرّف کند و این قدرت با اندیشه بکار می‌افتد.)

 7- هم احساس را شکوفا کنید و هم اندیشه را رشد دهید. «تشکرون - یتفکّرون»

سوره فجر آیات «27 تا 30»

 «27» یَآ أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ «28» ارْجِعِی  إِلَی رَبِّکَ رَاضِیَةً مَّرْضِیَّةً «29» فَادْخُلِی فِی عِبَادِی «30» وَادْخُلِی جَنَّتِی

 تو ای روح آرام یافته! به سوی پروردگارت بازگرد در حالی هم تو از او خشنودی و    هم او از تو خشنود است. و در سلک بندگانم داخل شو. و در بهشتم وارد کن.

 نکته و تفسیر:

 بعد از ذکر عذاب وحشتناکی که دامان طغیانگران و دنیاپرستان را در قیامت می‌گیرد، در آیات مورد بحث به نقطه مقابل آن پرداخته، و از «نفوس مطمئنّه» و مؤمنانی که در میان این طوفان عظیم از آرامش کامل برخوردارند پرداخته و آنها را با یک دنیا لطف و محبت مخاطب می‌سازد.

 دعوت مستقیم پروردگار، از نفوسی که در پرتو ایمان به حالت اطمینان و آرامش رسیده‌اند.

 دعوت از آنها برای بازگشت به سوی پروردگارشان به سوی مالک و مربّی و مصلحشان.

 دعوتی که آمیخته با رضایت طرفینی است، رضایت عاشق دلداده از معشوق و رضایت محبوب و معبود حقیقی.

 و به دنبال آن تاج افتخار عبودیّت را بر سر او نهادن و به لباس بندگی مفتخرش کردن و در سلک خاصّان درگاه او را جای دادن !

 و سپس دعوت از او برای ورود در بهشت، آنهم با تعبیر «وارد بهشتم شو» که نشان می‌دهد میزبان این میهمانی تنها و تنها ذات مقدس او است، عجب دعوتی! عجب میزبانی! و عجب میهمانی!

 «یا ایّتها النفس المطمئنّة»

 منظور از «نفس» در اینجا همان روح آدمی است. و تعبیر به «مطمئنّة» اشاره به آرامشی است که در پرتو ایمان پیدا و حاصل شده، چنانکه قرآن می‌فرماید: «الا بذکر اللّه تطمئن القلوب»(35)، بدانید تنها با ذکر خدا دلها آرام می‌گیرد.

 چنین نفسی هم اطمینان به وعده‌های الهی دارد و هم به راه و روشی که برگزیده مطمئن است، هم در اقبال دنیا و هم در ادبار دنیا، هم در طوفانها، و هم در حوادث و بلاها، و از همه بالاتر در آن هول و وحشت و اضطراب عظیم قیامت نیز آرام است.

 منظور از بازگشت به سوی پروردگار به عقیده جمعی از مفسران، بازگشت به ثواب و رحمت او است، ولی بهتر آن است که گفته شود بازگشت به سوی خود او است، یعنی در جوار قرب او جای گرفتن، بازگشتی معنوی و روحانی نه مکانی و جسمانی.

 آیا این دعوت به بازگشت به سوی پروردگار تنها در قیامت است، و یا از لحظه جان دادن و پایان گرفتن عمر؟

 سیاق آیات البتّه مربوط به قیامت است، هر چند تعبیر خود این آیه مطلق و گسترده است.

 تعبیر به «راضیه» به خاطر آن است که تمام وعده های پاداش الهی را بیش از آنچه تصوّر می‌کرد قرین واقعیّت می‌بیند، و آنچنان فضل و رحمت خدا شامل حال او می‌گردد که یکپارچه رضا و خشنودی می‌شود و اما تعبیر به «مرضیة» به خاطر این است که مورد قبول و رضای دوست واقع شده است.

 چنین بنده‌ای، با چنان اوصاف و با رسیدن به مقام رضا و تسلیم کامل، حقیقت عبودیّت را که گذشتن از همه چیز در طریق معبود است دریافته، و در سلک بندگان خاص خدا گام نهاده ، و مسلّماً

جایی جز بهشت برای او نیست.

 در بعضی از تفاسیر آمده است که این آیات در مورد «حمزه سید الشهداء» نازل شده، ولی با توجه به اینکه این سوره مکی است این در حقیقت نوعی تطبیق است نه شأن نزول، همانگونه که درباره امام حسین‌علیه السلام نیز در آغاز سوره گفته شد.

 جالب اینکه در روایتی که در کافی از امام صادق علیه السلام نقل شده می‌خوانیم: که یکی از یارانش پرسید آیا ممکن است مؤمن از قبض روحش ناراضی باشد؟!

 فرمود: نه به خدا سوگند، هنگامی که فرشته مرگ برای قبض روحش می‌آید اظهار ناراحتی می‌کند، فرشته مرگ می‌گوید: ای ولیّ خدا ناراحت نباش ! سوگند به آنکس که محمّدصلی الله علیه وآله را مبعوث کرده، من بر تو مهربان‌ترم از پدری مهربان، درست چشم‌هایت را بگشا و ببین. او نگاه می‌کند، رسول خدا صلی الله علیه وآله و امیرمؤمنان و فاطمه و حسن و حسین‌علیهم السلام و امامان از ذریّه او را می‌بیند، فرشته

به او می‌گوید: نگاه کن این رسول خدا و امیرمؤمنان و فاطمه و حسن و حسین و امامان علیهم السلام دوستان تواند.

 او چشمانش را باز می‌کند و نگاه می‌کند، ناگهان گوینده‌ای از سوی پروردگار بزرگ ندا می‌دهد و می‌گوید: «یا ایّتها النفس المطمئنة»، ای کسی که به محمّد و خاندانش اطمینان داشتی! بازگرد به سوی پروردگارت، در حالی که تو به ولایت آنها راضی هستی، و او با ثوابش از تو خشنود است، داخل شو در میان بندگانم یعنی محمّد و اهلبیتش علیهم السلام و داخل شو در بهشتم، در این هنگام چیزی برای انسان محبوب‌تر از

آن نیست که هر چه زودتر روحش از تن جدا شود و به این منادی بپیوندد»!.

 سوره انسان آیه «2 و 3»

 «2» إِنَّا خَلَقْنَا الإنسَانَ مِن نُّطفَةٍ أَمْشاجٍ نَّبْتَلِیهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِیعاً بَصِیراً «3» إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً

 ما انسان را از نطفه مختلطی آفریدیم و او را می‌آزمائیم (لذا) او را شنوا و بینا قرار دادیم. ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد (و پذیرا گردد) یا کفران کند.

 نکته و تفسیر:

نطفه بی‌ارزش را انسان کردیم، و تمام وسائل هدایت را در اختیارش نهادیم.

با اینکه بیشترین بحثهای این سوره پیرامون قیامت و نعمت‌های بهشتی است، ولی در آغاز آن سخن از آفرینش انسان است، چرا که توجه به این آفرینش زمینه ساز توجه به قیامت و رستاخیز

است. آری، ذرّات وجود او هر کدام در گوشه‌ای پراکنده بود، در میان خاکها، در لابلای قطرات آب دریاها، در هوائی که در جو زمین وجود دارد، مواد اصلی وجود او هر کدام در گوشه یکی از این سه محیط پهناور افتاده بود و او در میان آنها

در حقیقت گم شده، و هیچ قابل ذکر نبود.

آیا منظور از انسان در اینجا نوع انسان است، و عموم افراد بشر را شامل می‌شود؟ یا خصوص حضرت آدم است؟

این آیه که می‌گوید ما انسان را از نطفه آفریدیم قرینه روشنی بر معنی اول می‌باشد، هرچند بعضی معتقدند که انسان در آیه اول سوره «هل اتی علی الانسان...» به معنی حضرت آدم و انسان در آیه دوم اشاره به فرزندان آدم است، ولی این جدائی در این فاصله کوتاه بسیار بعید به نظر می‌رسد.

 «أمشاج» جمع «مَشج» یا جمع «مشیج» به معنی چیزی مخلوط است.

 آفرینش انسان از نطفه مخلوط ممکن است اشاره به اختلاط نطفه مرد و زن و ترکیب اسپر و اوول بوده باشد. همانگونه که در روایات اهل‌بیت‌علیهم السلام اجمالا به آن اشاره شده است.

 یا اشاره به استعدادهای مختلفی که در درون نطفه از نظر عامل وراثت از طریق ژنها و مانند آن وجود دارد، و یا اشاره به اختلاط مواد مختلف ترکیبی نطفه است، چرا که از دهها ماده مختلف تشکیل یافته، و یا اختلاط همه اینها با یکدیگر، معنی اخیر از همه جامع‌تر و مناسب‌تر است.

 این احتمال نیز داده شده که امشاج اشاره به تطورات نطفه در دوران جنینی است.

جمله نبتلیه اشاره به رسیدن انسان به مقام تکلیف و تعهد و مسئولیّت و آزمایش و امتحان است، و این یکی از بزرگترین مواهب خدا است که به انسان کرامت فرموده و او را شایسته تکلیف و مسئولیّت قرار داده است.

و از آنجا که آزمایش و تکلیف بدون آگاهی ممکن نیست، در آخر آیه اشاره به ابزار شناخت و چشم و گوش می‌کند که در اختیار انسانها قرار داده است.

بعضی نیز گفته اند منظور از ابتلاء و آزمایش در اینجا تطورات و تحولاتی است که به جنین از مرحله نطفه تا رسیدن به یک انسان کامل دست می‌دهد. ولی با توجه به تعبیر «نبتلیه» و همچنین تعبیر به «انسان»، تفسیر اول مناسب‌تر است. ضمنا از این تعبیر استفاده می‌شود که ریشه همه ادراکات انسان از ادراکات حسی او است: و به تعبیر دیگر ادراکات حسی مادر همه معقولات است، و این نظریه بسیاری از فلاسفه اسلامی

است، و در میان فلاسفه یونان ارسطو نیز طرفدار همین نظر بوده است.

 و از آنجا که تکلیف و آزمایش انسان علاوه بر مساله آگاهی و ابزار شناخت نیاز به دو عامل دیگر یعنی به مساله هدایت و اختیار دارد آیه بعد به آن اشاره کرده، می‌فرماید: «انا هدیناه السبیل اِمّا شاکرا و اِمّا کفورا»

 هدایت در اینجا معنی وسیع و گسترده ای دارد که هم هدایت تکوینی را شامل می‌شود و هم هدایت فطری و هم تشریعی را هر چند سوق آیه بیشتر روی هدایت تشریعی است. توضیح اینکه از آنجا که خداوند انسان را برای هدف ابتلاء و امتحان و تکامل آفریده است مقدمات وصول به این هدف را در وجود او آفریده، و نیروهای لازم را به او بخشیده این همان هدایت تکوینی است.

 سپس در اعماق فطرتش عشق به پیمودن این راه را قرار داده، و از طریق الهامات فطری مسیر را به او نشان داده، و از این نظر هدایت فطری نموده و از سوی دیگر، رهبران آسمانی و انبیای بزرگ را به تعلیمات و قوانین روشن برای ارائه طریق مبعوث کرده، و به وسیله آنها هدایت تشریعی فرموده است، و البتّه تمام این شعب سه گانه هدایت، جنبه عمومی دارد، و همه انسانها را شامل می‌شود.

 رویهمرفته این آیه به سه مساله مهم و سرنوشت ساز در زندگی انسان اشاره می‌کند: مساله تکلیف، مساله هدایت و مساله آزادی اراده و اختیار که لازم و ملزوم یکدیگر و مکمل یکدیگرند.

در ضمن جمله «انا هدیناه السبیل اما شاکرا و اما کفورا» خط بطلان بر مکتب جبر می‌کشد. تعبیر «شاکرا» و «کفورا» مناسب‌ترین تعبیری است که در اینجا امکان دارد، چرا که در مقابل نعمت بزرگ هدایت الهی آنها که پذیرا و تسلیم شوند، و راه هدایت پیش گیرند، شکر این نعمت را بجا آورده، و آنها که مخالفت کنند کفران کرده اند.

 و از آنجا که از دست و زبان هیچکس بر نمی‌آید، که از عهده شکرش بدر آید، در مورد شکر تعبیر به اسم فاعل کرده، در حالی که در مورد کفران تعبیر به کفور (صیغه مبالغه ) آمده، زیرا آنها که این نعمت بزرگ را نادیده بگیرند بالاترین کفران را کرده اند، چرا که خداوند انواع وسائل هدایت را در اختیار آنها گذارده، و این نهایت کفران است که همه را نادیده بگیرد و راه خطا برود.

 ضمنا باید توجه داشت کفور واژه ای است که هم در مورد کفران نعمت به کار می‌رود و هم در مورد کفر اعتقادی.

 عالم پر غوغای جنین

 می دانیم نطفه انسان از ترکیب نطفه مرد و زن که اولی اسپر یا کرمک و دومی اوول یا تخمک نام دارد تشکیل می‌شود.

 اصل وجود نطفه و سپس ترکیب آن، و بعد مراحل مختلف جنین، از عجائب و شگفتیهای بزرگ جهان آفرینش است که با پیشرفت علم جنین شناسی پرده از اسرار آن برداشته شده، هر چند اسرار بیشتری هنوز در پرده نهان است.

 از جمله شگفتی‌های مزبور که گوشه کوچکی را تشکیل می‌دهد امور زیر است:

 1- اسپر که با آب نطفه مرد خارج می‌شود موجود زنده متحرک بسیار کوچک ذرّه‌بینی است که دارای یک سر و گردن و دم متحرک می‌باشد، و عجب اینکه در هر بار انزال مرد ممکن است از دو تا پانصد میلیون ! اسپر وجود داشته باشد که مطابق جمعیّت چندین کشور است، ولی از این عده بیشمار، فقط یک یا چند عدد وارد تخمک شده، و بارور می‌گردد، وجود این تعداد نطفه نر به خاطر آن است که اسپرها برای رسیدن به تخمک و ترکیب با

آن تلفات زیادی می‌دهند، و اگر این تعداد عظیم نبود شاید امر بارور شدن مشکل می‌شد.

 2- رحم قبل از دوران بارداری فقط به اندازه یک گردو است ! اما بعد از انعقاد نطفه و پرورش جنین به قدری بزرگ می‌شود که جای زیادی را اشغال می‌کند و عجب اینکه جدار آن بقدری قابل ارتجاع است که در برابر این حجم عظیم کاملا مقاومت می‌کند.

 3- خون در دیواره رحم در عروق و رگها نیست ! بلکه به صورت ناودان در میان عضلات جاری است، زیرا اگر رگی وجود داشت مسلما در برابر کشش فوق العاده جدار رحم تاب مقاومت نمی‌آورد !

 4- بعضی از دانشمندان معتقدند که نطفه زن دارای الکتریسته مثبت است و اسپر داری الکتریسته منفی، و لذا به سوی هم کشیده می‌شوند، اما هنگامی که اسپر وارد تخمک شد بار الکتریکی آن را منفی می‌کند و به همین دلیل اسپرهای بیشمار دیگر که در اطراف آن وجود دارند از آن رانده می‌شوند، و بعضی نیز گفته اند با ورود اسپر، ماده شیمیائی مخصوص ترشح می شود که سایر اسپرها را می‌راند.

 5 - جنین در میان کیسه‌ای بزرگ در آبی غلیظ به نام آمنی‌بوس غوطه‌ور است که خاصیّت ضد ضربه در مقابل انواع حرکات تند مادر، و یا اصابت چیزی به شکم، دارد، بعلاوه جنین را به صورت یکنواخت گرم نگه می‌دارد، و تغییر حرارت خارجی در آن به زودی اثرکند و از همه جالب‌تر اینکه او را در حالت بی‌وزنی قرار می‌دهد، و از فشار آوردن اعضای مختلف جنین روی همدیگر که ممکن است موجب ضایعاتی شود جلوگیری می‌کند !

 6- تغذیه جنین از طریق جفت و بند ناف صورت می‌گیرد، یعنی خون مادر با تمام مواد غذائی و اکسیژن وارد جفت شده، و با تصفیه جدیدی از طریق بند ناف وارد قلب جنین‌شود، و از آنجا به تمام

اعضای بدن پخش می‌گردد.

 جالب اینکه بطن چپ و راست قلب جنین با یکدیگر مربوط است چون مساله تصفیه از طریقه ریه در آنجا مطرح نیست، زیرا جنین تنفس نمی‌کند اما به محض، تولد، حفره‌ها از هم جدا می‌شوند و دستگاه تنفس به کار می‌افتد!.

سوره فصّلت آیه «53»

 سَنُرِیهِمْ ءَایَاتِنَا فِی الْأَفَاقِ وَفِی  أَنفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَی کُلِ‌ّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ

 ما در آینده نزدیکی آیات خود را در اطراف جهان و در درون جانشان به آنان نشان خواهیم داد، تا برایشان روشن شود که قطعاً او حقّ است، آیا کافی نیست که پروردگارت بر هر چیزی گواه است؟

 نکته‌ها:

خداشناسی مراحلی دارد: گاهی از آثار پی به مؤثّر می‌بریم. «آیاتنا فی الافاق و فی انفسهم» و گاهی خودش را می‌یابیم و واسطه‌ها را کنار می‌زنیم. «اولم یکف بربّک انه علی کل شی‌ء شهید» همان گونه که خودش شاهد بر یکتایی خود است. «شهداللّه انه لا اله الا هو»⁽¹⁾

کی رفته‌ای ز دل که تمنا کنم تو را

کی گشته‌ای نهفته که پیدا کنم تو را

با صد هزار جلوه برون آمدی که من

با صد هزار دیده تماشا کنم تو را

امام حسین علیه السلام در دعای عرفه می‌گوید: «متی غبت حتّی تحتاج الی دلیل یدلّ علیک... عمیت عین لا تراک» آیا برای غیر تو نمودی است که برای تو نیست، تو کی غائب بودی تا به دلیل نیاز داشته باشی کور باد چشمی که تو را نبینید.

چرا در معاد شک می‌کنیم؟ آیا او نمی‌داند که چه کرده‌ایم تا کیفر و پاداش دهد؟ «انه علی کلّ شی‌ء شهید» یا نمی‌تواند دوباره خلق کند؟ «انّه علی کلّ شی‌ء قدیر» آری، هدف این تشکیک‌ها باز کردن راه برای فسق و فجور است. «یرید الانسان لیفجر امامه یسئل ایّان یوم القیامة»⁽²⁾

 پیام‌ها:

 1- جلوه‌های قدرت و حکمت خدا تمام شدنی نیست. «سنریهم» (یعنی علاوه بر

آیاتی که در دسترس است، در آینده نیز آیاتی را به آنان نشان خواهیم داد.)

 2- پیشرفت علوم، گامی است برای خداشناسی. «سنریهم آیاتنا فی‌الافاق وفی انفسهم»

 3- تمام هستی، کلاس خداشناسی است. «فی الافاق و فی انفسهم»

 4- خداشناسی با توجّه به نزدیک‌ترین موجود (خود انسان) تا دورترین نقطه‌ی هستی ممکن است. «فی الافاق و فی انفسهم»

 5 - خداوند با همه اتمام حجّت می‌کند. «سنریهم آیاتنا... حتّی یتبیّن لهم انّه الحقّ»

 6- خداشناسی باید با دریافت و باور همراه باشد. «یتبیّن لهم انّه الحقّ»

 7- تنها معبود حقّ، اوست. «انّه الحقّ»

 8 - با سؤال، فطرت‌های خفته را بیدار کنید. «اولم یکف...»

 9- ذات مقدّس خدا شاهد و گواه بر خود اوست. «انّه علی کلّ شی‌ء شهید»، چنانکه اولیای خدا چنین می‌گفتند: «یا مَن دلّ بذاته علی ذاته» (آفتاب آمد دلیل آفتاب)

سوره شمس آیه «7 و 8»

«7» وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا «8» فَأَلهَْمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا

 و سوگند به نفس آدمی و آنکس که آن را منظم ساخته، سپس فجور و تقوا (شرّ و  خیر) را به او الهام کرده است

 نکته و تفسیر:

 آغاز این سوره، به یک حساب یازده سوگند و به حساب دیگر هفت سوگند است، و بیشترین تعداد سوگندهای قرآن را در خود جای داده است و سرانجام بعد از تمام این سوگندهای مهم و پی در پی به نتیجه آنها پرداخته می‌فرماید: سوگند به اینها که هر کس نفس خویش را تزکیه کند رستگار است. «قد أفلح مَن زکّاها»

 سوگندهای قرآن عموما دو مقصد را تعقیب می‌کند: نخست اهمیّت مطلبی که سوگند به خاطر آن یاد شده، و دیگر اهمیّت خود این امور که مورد سوگند است، چرا که سوگند همیشه به موضوعات مهم یاد می‌شود، به همین دلیل این سوگندها فکر و اندیشه انسان را به کار می‌اندازد تا در باره این موضوعات مهم عالم خلقت بیندیشد، و از آنها راهی به سوی خدا بگشاید.

 «و نفسٍ و ما سوّاها» در این آیات به دهمین و یازدهمین سوگند، پرداخته می‌فرماید: سوگند به

نفس آدمی، و آنکس که آن را منظم و مرتب ساخت. همان انسانی که عصاره عالم خلقت، و چکیده جهان ملک و ملکوت، و گل سرسبد عالم آفرینش است: این خلقت بدیع که مملوّ از شگفتی‌ها و اسرار است. آنقدر اهمیّت دارد که خداوند به خودش و خالق آن یکجا قسم یاد کرده!.

 در اینکه منظور از «نفس» در اینجا روح انسان است، یا جسم و روح هر دو؟ مفسران احتمالات گوناگونی داده‌اند.

 اگر منظور روح باشد مراد از «سوّاها» (از ماده «تسویه») همان تنظیم و تعدیل قوای روحی انسان است، از حواس ظاهر گرفته، تا نیروی ادراک، حافظه، انتقال، تخیل، ابتکار، عشق، اراده و تصمیم، و مانند آن در مباحث علم النفس مطرح شده است.

 و اگر منظور روح و جسم هر دو باشد، تمام شگفتی‌های نظامات بدن و دستگاه‌های مختلف آن را که در علم تشریح و فیزیولوژی (وظایف الاعضاء) به طور گسترده مورد بحث گرفته شامل می‌شود.

 البتّه نفس به هر دو معنی در قرآن مجید اطلاق شده است:

 در مورد روح در آیه 42 زمر می‌خوانیم: «اللّه یَتوفّی الانفس حین موتها»، خداوند ارواح را به هنگام مرگ می‌گیرد.

 و در مورد جسم در آیه 33 قصص آمده است که موسی می‌گوید: «ربّ انّی قتلت منهم نفسا فاخاف أن یقتلون» پروردگارا من یکی از آنها (فرعونیان ظالم) را کشته‌ام می‌ترسم مرا به قتل برسانند.

 ولی مناسب در اینجا این است که هر دو را شامل شود، چرا که شگفتی‌های قدرت خداوند هم در جسم است و هم در جان و اختصاص به یکی از این دو ندارد. جالب اینکه نفس در اینجا به صورت نکره ذکر شده، که می‌تواند اشاره به عظمت و اهمیّت نفس آدمی باشد، عظمتی مافوق تصور و آمیخته با ابهام که آن را به صورت یک موجود ناشناخته معرفی می‌کند، همانگونه که بعضی از بزرگ‌ترین دانشمندان امروز از انسان به همین عنوان

تعبیر کرده و انسان را موجود ناشناخته نامیده‌اند.

 «فالهمها فجورها و تقواها» هنگامی که خلقتش تکمیل شد، و هستی او تحقق یافت، خداوند بایدها و نبایدها را به او تعلیم داد، و به این ترتیب وجودی شد از نظر آفرینش مجموعه‌ای از گِل بد بو و روح الهی و از نظر تعلیمات آگاه بر فجور و تقوی و در نتیجه وجودی است که می‌تواند در قوس صعودی برتر از فرشتگان گردد، و از ملک پرّان شود، و آنچه اندر وهم ناید آن شود، و در قوس نزولی از حیوانات درّنده نیز منحطتر

گردد و به مرحله «بل هم اضل» برسد و این منوط به آن است که با اراده و انتخابگری خویش کدام مسیر را برگزیند.

 «ألهمها» از ماده «اِلهام» در اصل به معنی بلعیدن یا نوشیدن چیزی است، و سپس به معنی القای مطلبی از سوی پروردگار در روح و جان آدمی آمده است، گوئی روح انسان آن مطلب را با تمام وجودش می‌نوشد و می‌بلعد. و گاه به معنی وحی نیز آمده، ولی بعضی از مفسرین معتقدند که تفاوت الهام با وحی در این است که شخصی که به او الهام می‌شود نمی‌فهمد مطلب را از کجا به دست آورده، در حالی که هنگام وحی می‌داند از کجا

و به چه وسیله به او رسیده است.

 «فجور» از ماده «فجر» چنانکه قبلا هم اشاره کرده‌ایم به معنی شکافتن وسیع است، و از آنجا که سپیده صبح پرده شب را می‌شکافد به آن فجر گفته شده و از آنجا که ارتکاب گناهان پرده دیانت را می‌شکافد به آن فجور اطلاق شده است.

 البتّه منظور از فجور در آیه مورد بحث همان اسباب و عوامل و طرق آن است.

 و منظور از «تقوی» که از ماده «وقایه» به معنی نگهداری است، این است که انسان خود را از زشتی‌ها و بدی‌ها و آلودگی‌ها و گناهان نگهدارد و برکنار کند.

 الهام فجور و تقوا و حسن و قبح عقلی

 لازم به یادآوری است که معنی آیه «فالهمها فجورها و تقواها» این نیست که خداوند عوامل فجور و تقوی را در درون جان آدمی ایجاد کرد، عواملی که او را به فجور و آلودگی و دریدن پرده‌های حیا دعوت می‌کند، و عواملی که او را به خیرات و نیکی‌ها می‌کشاند، آنچنان که بعضی پنداشته، و آیه را دلیلی بر وجود تضاد در درون وجود انسان دانسته‌اند. بلکه می‌گوید این دو حقیقت را به او الهام و تعلیم کرد، یا به

تعبیر ساده‌تر راه و چاه را به او نشان داد، همانگونه که در آیه 10 سوره بلد آمده است: «و هدیناه النَّجدَین»، ما انسان را به خیر و شر هدایت کردیم.

 و به تعبیر دیگر: خداوند آنچنان قدرت تشخیص و عقل و وجدان بیدار، به او داده که فجور و تقوی را از طریق عقل و فطرت درمی‌یابد. لذا بعضی از مفسران گفته‌اند این آیه در حقیقت اشاره به مساله حسن و قبح عقلی است که خداوند توانایی درک آن را به انسان‌ها داده است.

 قابل توجه اینکه خداوند نعمت‌های فراوانی در اختیار بشر گذارده، ولی از میان تمام این نعمت‌ها در اینجا روی مساله الهام فجور و تقوی و درک حسن و قبح تکیه کرده، چرا که این مساله، سرنوشت‌سازترین مسائل زندگی بشر است.

ارتباط سوگندهای قرآن با نتیجه آن

 چه رابطه‌ای میان این سوگندهای یازدهگانه و بسیار مهم با حقیقتی که به خاطر آن سوگند یاد شده وجود دارد؟

 به نظر می‌رسد که هدف بیان این حقیقت از سوی خداوند بزرگ است که من تمام وسائل مادی و معنوی را برای سعادت و خوشبختی شما انسان‌ها فراهم ساخته‌ام، از یکسو با نور آفتاب و ماه صحنه زندگی شما را روشن و پر بار نموده و نظام روز و شب حرکت و سکون شما را تنظیم کرده، و زمین را برای زندگی شما از هر جهت آماده ساخته‌ام.

 از سوی دیگر روح شما را با تمام استعدادهای لازم آفریده‌ام، وجدان بیدار به شما داده، و حسن و قبح امور را به شما الهام کرده‌ام، بنابراین هیچ کمبودی برای پیمودن راه سعادت ندارید، با این حال چگونه نفس خویش را تزکیه نمی‌کنید؟ و تسلیم دسیسه‌های شیطانی می‌شوید؟

سوره قمر آیه «54 و 55»

«54» إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ «55» فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُّقْتَدِرِ

 همانا پرهیزکاران در باغ‌ها و (کنار) جوی‌ها هستند. در جایگاهی راستین، نزد فرمانروایی مقتدر.

 نکته‌ها:

«نَهَر» (بر وزن قَمَر) و همچنین «نَهر» (بر وزن قَهر) هر دو به معنی مجرای آب فراوان است و به همین مناسبت گاهی به فضای گسترده یا فیض عظیم و نور گسترده «نَهَر» گفته شده است.

این واژه در آیه مورد بحث ممکن است به همان معنی اصلی یعنی نهر آب بوده باشد، و مفرد بودن آن مشکلی ایجاد نمی‌کند، چرا که معنی جنس و جمع دارد. بنابراین هماهنگ «جنّات» جمع «جنّت» است.

و ممکن است اشاره به وسعت فیض الهی و نور و روشنائی گسترده بهشت و فضای وسیع آن باشد، و یا به هر دو معنی، چنانکه در حدیثی که در المنثور از پیغمبر گرامی اسلام‌صلی الله علیه وآله نقل شده می خوانیم: «النهر الفضاء و السعة لیس بنهر جار»، نهر به معنی فضا و گستردگی است نه به معنی نهر جاری.

از آنجا که سنت قرآن مجید بر این است که صالحان و طالحان و نیکان و بدان را در مقایسه با یکدیگر معرفی می کند، چرا که در مقایسه تفاوتها چشمگیرتر و آشکارتر است در اینجا نیز بعد از

ذکر سرنوشت کافران مجرم اشاره کوتاهی به سرنوشت مسرت بخش و روح‌پرور پرهیزکاران کرده، می فرماید: پرهیزکاران در میان باغها و نهرهای بهشتی و فضای گسترده و فیض وسیع خداوند جای دارند. «ان المتقین فی جنات و نهر»

دومین آیه مورد بحث که آخرین آیه سوره «قمر» است، توضیح بیشتری برای جایگاه متقین داده و توصیف جالبی از جایگاه پرهیزکاران می‌کند که جایگاه آنان دو ویژگی دارد که همه امتیازات در آن جمع است: نخست اینکه آنجا جایگاه صدق است و هیچگونه باطل و بیهودگی در آن راه ندارد، سراسر حق است و تمام وعده‌های خداوند درباره بهشت در آنجا عینیّت پیدا می کند، و صدق آنها آشکار می شود.

دیگر اینکه : در جوار و قرب خداست، همان چیزی که از کلمه «عند» (نزد) استفاده می‌شود که اشاره به نهایت قرب و نزدیکی و معنوی است نه جسمانی، آن هم نسبت به خداوندی که هم مالک است و هم قادر، هر گونه نعمت و موهبتی در قبضه قدرت و در فرمان حکومت و مالکیّت او است، و به همین دلیل در پذیرائی این میهمانان گرامی فروگذار نخواهد کرد، و تنها خودش می‌داند چه مواهبی برای آنها آماده ساخته است.

 قابل توجه اینکه : در این دو آیه که سخن از مواهب و پاداشهای بهشتیان است نخست از مواهب مادی آنها که باغهای وسیع و نهرهای جاری است سخن می‌گوید، سپس از پاداش بزرگ معنوی آنها که حضور در پیشگاه قرب ملیک مقتدر است، تا انسان را مرحله به مرحله آماده کند، و روح او را به پرواز درآورد و در شور و نشاط فروبرد، به خصوص که تعبیراتی همچون «ملیک» و «مقتدر» و نیز «مقعد صدق» همگی دلالت بر دوام و بقای این

حضور و قرب معنوی دارد.

 پیام‌ها:

 1- متّقین، هم از نظر مادی کامیاب خواهند شد، «فی جنّات و نهر» (آیه قبل) و هم از نظر معنوی. «فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر»

 2- خداوند، هم در قهر مقتدر است، «اخذ عزیز مقتدر» هم در مهر. «فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر»

 3- بهشت، سراسر صداقت است و ذرّه‌ای دغل‌بازی در آن راه ندارد. «مقعد صدق»

سوره تغابن آیه «3»

    خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِ‌ّ وَصَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ

 آسمان‌ها و زمین را به حق آفرید و به شما (در رحم مادر) صورت داد. پس صورت شما را نیکو قرار داد و بازگشت تنها بسوی اوست.

نکته‌ها:

دلیل بهترین صورت آنست که هیچ انسانی آرزو نمی‌کند اعضای بدنش جابجا باشد.

کدام عضو بدن در جای دیگری از انسان بود بهتر بود؟

در جویدن غذا چانه حرکت کند یا تمام سر.

تناسب اندام یعنی استحکام ساق پا به مقداری که بدن را حمل کند.

با دو لب، گفتن، تنفس، مکیدن، فوت کردن، تغذیه، بوسیدن را قرار داد.

جای تغذیه کودک جز سینه مادر کجا بهتر بود.

چشمی که از پی آفریده شده با چه آبی جز اشک شور، بهتر حفاظت می‌شد.

چه نیازی در طول تاریخ برای انسان پیش آمده که به تعداد انگشت بیشتری نیاز داشته باشد.

رشد هماهنگ میان استخوان‌ها و اعصاب.

 - هر عضوی به نحوی رشد دارد، دست و پا، چند برابر ایام تولد می‌شود ولی رشد چشم نوزاد با بزرگسال تفاوتی ندارد.

 - اگر جایگاه، قلب، چشم، ریه و... بیرون بدن بود چه مشکلاتی برای زندگی داشتیم؟

 - اگر در گفتگو، زبان دائماً زیر دندان می‌رفت، چه می‌کردیم؟

 - اگر تعداد دختر و پسر هماهنگ نبود، چه می‌شد؟

 - اگر گودی کف پا نبود، اگر مژه چشم نبود، اگر به هم خوردن پلک‌ها نیز مثل سخن گفتن نیاز به اراده و تمرکز و فکر داشت، اگر هضم غذا و تنفس مثل نوشتن به اراده انسان نیاز داشت، اگر معده غذاها را هضم نمی‌کرد و... «فاحسن صورکم»

  اولین هنرمند خداست: از نظر،

 گستردگی «السموات و الارض»، محل هنرنمایی «فی الارحام»، موادی که روی آن هنر صورت می‌کند «ماء مهین»، تنوّع، هر انسانی به شکلی است، هدفمند، که در نتیجه هنرنمایی سود و

بهره‌گیری است.

  تفاوت آفریدن خداوند با تولیدات کارشناسان و متخصصین دیگر:

 1- دیگران یکی دو نمونه تولید دارند، اما خداوند همه چیز را می‌آفریند. «خلق کلی شی‌ء»⁽¹⁾

 2- تولیدات دیگران گاهی لغو است، اما خداوند همه چیز را به حق می‌آفریند. «خلق السموات و الارض بالحق»⁽²⁾

 3- مایه‌ی تولیدات دیگران مواد گوناگون است، اما خداوند از مایه‌ای ساده می‌آفریند. «خلق کل دابةٍ من ماء»⁽³⁾

 4- دیگران مشابه آفرینی ندارند، اما خداوند. «قادر علی ان یخلق مثلهم»⁽⁴⁾

 5 - در تولیدات دیگران ریخت و پاش است، اما خداوند. «انا کل شی‌ء خلقناه بقدر»⁽⁵⁾

 6- تولیدگران گاهی عاجز می‌شوند، اما خداوند هرگز عاجز نمی‌شود. «و لم یعی بخلقهن»⁽⁶⁾

 7- در تولیدگران گاهی اعتدال و تنظیم لازم نیست، اما خداوند. «فخلق فسوی»⁽⁷⁾

 8 - تولیدات دیگران رها می‌شود، اما خداوند. «و ما کنا عن الخلق غافلین»⁽⁸⁾

 9- صفات متضاد پی در پی در یک چیز. «خلقکم من صغف ثم حبل من صغف فقره»⁽⁹⁾

 10- به درون آفریده‌ها علم دارد. «و نعلم ما توسوس به نفسه»⁽¹⁰⁾

 11- خستگی ندارد. «ما مسنا من لغوب»⁽¹¹⁾

 12- هر چیزی را زوج آفرید. «و من کل شی‌ءٍ خلقنا زوجین»⁽¹²⁾

 13- هر چیزی را به بهترین وجه آفرید. «احسن کل شی‌ءٍ خلقه»⁽¹³⁾

 14- هر چیزی را بر اساس رحمت آفرید. «الا من رحم ربک و لذلک خلقهم»⁽¹⁴⁾

 15- آزادانه آفرید. «یخلق ما یشاء و یختار»⁽¹⁵⁾

 16- همه آفریده‌های او را نمی‌دانیم. «یخلق مالا تعلمون»⁽¹⁶⁾

 17- مشابه آنچه را آفریده می‌تواند بیافریند. «قادر علی ان یخلق مثلهن»⁽¹⁷⁾

 18- به آفریده‌های خود مدیریّت می‌کند. «له الخلق والامر»⁽¹⁾

 19- هم آغاز آفریده‌ها بدست اوست و هم پایانش. «یبدء الخلق ثم یعیده»⁽²⁾

 20- هر لحظه می‌تواند دگرگون کند. «ان یشاء یذهبکم و یأت بخلقٍ جدید»⁽³⁾

 21- کم و زیاد می‌کند. «یزید فی الخلق ما یشاء»⁽⁴⁾

 22- به تمام آفریده‌ها آگاه است. «و هو بکل خلق علیم»⁽⁵⁾

 23- تفاوتی در آفریده‌ها نیست. «ما تری فی الخلق الرحمن من تفاوت»⁽⁶⁾

 24- آفریده‌های خود را هدایت می‌کند. «اعطی کل شی‌ء خلقه ثم هدی»⁽⁷⁾

 25- همه آفریده‌ها به سوی او برمی‌گردند. «خلق السموات و الارض... الیه المصیر»⁽⁸⁾

تمام کارهای خداوند به شایسته‌ترین وجه است و از ما نیز می‌خواهد که کارهایمان را به شایسته‌ترین وجه انجام دهیم. مثلاً: آفرینش او احسن است: «احسن کل شیی‌ء خلقه»⁽⁹⁾

 «فتبارک اللّه احسن الخالقین»⁽¹⁰⁾

 کلام او احسن است: «نزّل احسن الحدیث»⁽¹¹⁾

 قصه‌های او بهترین است: «احسن القصص»⁽¹²⁾

 طرّاحی او بهترین طرح است: «فاحسن صورکم»

 نام او بهترین نام‌ها است: «وللّه الاسماء الحسنی»⁽¹³⁾

 پاداشش بهترین است: «فله جزاء الحسنی»⁽¹⁴⁾

 وعده‌های او بهترین وعده‌هاست: «وعداللّه الحسنی»⁽¹⁵⁾

 حکم او بهترین حکم‌ها است: «و من احسن من اللّه حکماً»⁽¹⁶⁾

 آری، این خداوند عزیز از ما نیز خواسته است که در تمام کارها، بهترین‌ها را انتخاب کنیم. مثلاً: بهترین سخن را با مردم بگوئیم: «یقول اللتی هی احسن»⁽¹⁷⁾

 بهترین عمل را انجام دهیم: «احسن عملاً»⁽¹⁸⁾

 حتّی مخالفین را با بهترین شیوه از خود دور کنیم: «ادفع باللتی هی احسن»⁽¹⁾

 و با بهترین شیوه با او گفتگو کنیم: «جاء لهم بالتی هی احسن»⁽²⁾

 پاسخ محبت مردم را به بهترین وجه بدهیم: «فحیّوا باحسن»⁽³⁾

 در میان شنیده‌ها بهترین را انتخاب کنیم: «یستمعون القول فیتبعون الحسنة»⁽⁴⁾

 تصرّف در مال یتیم جز با بهترین شیوه نباشد: «لا تقربوا مال الیتیم الاّ باللتی هی احسن»⁽⁵⁾

 کارهای خود را با بهترین نیّت‌ها که همان اخلاص و قصد و قربت است، رنگ‌آمیزی کنیم: «و من احسن من اللّه صبغة»⁽⁶⁾

 پیام‌ها:

 1- انسان در مقایسه با دیگر موجودات، زیباتر، برتر و کامل‌تر است. (بعد از آفرینش آسمان‌ها و زمین سخن از زیبایی انسان است). «خلق السموات... بالحق فاحسن صورکم»

 2- جهان آفرینش در حال حرکت است. «الیه المصیر»

 3- مبداء و معاد فقط خداوند است. «خلق... الیه المصیر»

 4- لازمه‌ی آفرینش به حق و هدفمند، بازگشت انسان‌ها به سوی خداوند برای کیفر و پاداش است.

سوره طه آیه «41»

«41» وَاصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی

    (ای موسی!) من تو را برای خودم ساخته و برگزیدم.

 نکته‌ها:

خداوند درباره‌ی حضرت موسی علیه السلام تعبیرات خاصی بیان فرموده است:

الف: «قرّبناه نجیّا»⁽⁷⁾ما او را به هم‌رازی خود نزدیک کردیم.

ب: «انَا اختَرتُک»⁽⁸⁾من تو را برگزیده‌ام.

ج: «ولتصنع علی عینی»⁽⁹⁾زیر نظر من پرورش یابی.

د: «اِصتَنعتک لنفسی» تو را برای خود ساختم.

 پیام‌ها:

 1- برای اهداف بزرگ باید افرادی را تربیت کرد. «واصطنعتک لنفسی»

 2- خداوند برای انبیا برنامه‌های خاصی دارد. «واصطنعتک لنفسی»

 3- ابتدا خودسازی، آنگاه جامعه سازی. «اصطنعتک...» و در آیه بعد فرمان اصلاح جامعه را به او می‌دهد.

 4- اگر به عنوان مدیر، کسی را برای کاری اعزام می‌کنیم، بکوشیم که روحیه او مالامال از عشق و احساس غرور و دلگرمی باشد. ابتدا به موسی فرمود: «اصطنعتک لنفسی...» و در آیات بعدی به او مسئولیّت می‌دهد.

سوره قاف آیه «16»

 وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ

 و همانا ما انسان را آفریده‌ایم و هر چه را که نفسش او را وسوسه می‌کند می‌دانیم و ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم (و بر او مسلّطیم).

 نکته‌ها:

«وسوسه» در لغت به معنای صدای آهسته است و در اصطلاح، کنایه از افکار ناپسندی است که بر دل انسان می‌گذرد.

کلمه «ورید» از ریشه‌ی «ورود» به معنای رفتن به سراغ آب است. از آنجا که این رگ، شاهراه گردش خون میان قلب و دیگر اعضای بدن است، آن را «ورید» گفته‌اند.

برای ارشاد منحرفان از هر شیوه صحیحی باید استفاده کرد. در آیات قبل نمونه‌هایی از قدرت خداوند در هستی و نمونه‌هایی از سرنوشت شوم کسانی که تکذیب می‌کردند، بیان شد. این آیات، وجدان و عقل مردم را مخاطب قرار داده که مگر ما در آفرینش اول عاجز شدیم تا از آفرینش دوم بازمانیم.

مشابه جمله‌ی «نحن أقرب الیه من حبل الورید»، این آیه است: «انّ اللّه یحول بین المرء و

قلبه»⁽¹⁾خداوند میان انسان و قلب او حایل می‌شود.

سرچشمه‌ی وسوسه، سه چیز است:

الف: نفس. «توسوس به نفسه»

ب: شیطان. «فوسوس لهما الشیطان»⁽²⁾

ج: بعضی انسان‌ها و جنّیان. «الّذی یوسوس فی صدور الناس من الجِنّة والناس»⁽³⁾

علم خداوند به امور ما به دو علت است:

الف: چون آفریدگار ماست و خالق، مخلوق خود را می‌شناسد: «الا یعلم من خلق»(85)، «و لقد خلقنا الانسان و نعلم ما توسوس به نفسه»

ب: چون بر ما احاطه دارد. «نعلم... و نحن اقرب الیه من حبل الورید» لذا علم خدا دقیق، گسترده و بی واسطه است.

ریشه‌ی شک در معاد دو چیز است: یکی اینکه خدا از کجا می‌داند هر کس چه کرده و ذرّات او در کجاست؟ دیگر اینکه از کجا می‌تواند دوباره بیافریند؟ این آیه به هر دو جواب می‌دهد:

می‌تواند، چون قبلاً انسان را آفریده است. «ولقد خلقنا الانسان»

می‌داند، چون وسوسه‌های نادیدنی را هم می‌داند. «نعلم ما توسوس به نفسه»

 پیام‌ها:

 1- اگر می‌خواهید عقیده‌ای سالم داشته باشید باید وسوسه‌ها را از خود دور کرده و نفس خود را اصلاح کنید. (انکار قیامت به خاطر آن است که خود را از وسوسه‌ها پاک نکرده‌اید.) «بل هم فی لبس... و نعلم ما توسوس به نفسه»

 2- علم و احاطه‌ی خداوند به بشر، در طول حیات اوست. «نحن اقرب الیه من حبل الورید»

سوره قیامت آیه «1 و 2»

«1» لَا  أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیَامَةِ «2» وَلَا  أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ

 سوگند به روز قیامت. و سوگند به نفس لوّامه، وجدان بیدار و ملامتگر، (که رستاخیزحق است).

 نکته و تفسیر:

سوره قیامت با دو سوگند پر معنی آغاز شده: «لا اقسم بیوم القیامة و لا اقسم بالنفس اللوامة»

حقیقت این است که یکی از دلائل وجود «معاد» وجود «محکمه وجدان» در درون جان انسان است که به هنگام انجام کار نیک روح آدمی را مملو از شادی و نشاط می‌کند، و از این طریق به او پاداش می‌دهد، و به هنگام انجام کار زشت یا ارتکاب جنایت روح او را سخت در فشار قرار داده و مجازات و شکنجه می‌کند، به حدی که گاه برای نجات از عذاب وجدان اقدام به خودکشی می‌کند.

یعنی در واقع وجدان حکم اعدام او را صادر کرده، و به دست خودش د اجرا می‌کند!

بازتاب «نفس لوّامه» در وجود انسان‌ها بسیار وسیع و گسترده، و از هر نظر قابل دقّت و مطالعه است، و در بحث نکات اشاره بیشتری به آن خواهیم کرد.

وقتی «عالم صغیر» یعنی وجود انسان در دل خود محکمه و دادگاه کوچکی دارد، چگونه «عالم کبیر» با آن عظمتش محکمه عدل عظیمی نخواهد داشت؟ و از اینجا است که ما از وجود وجدان اخلاقی پی به وجود رستاخیز و قیامت می‌بریم و نیز از همین جا رابطه جالب این دو سوگند روشن می‌شود، و به تعبیر دیگر سوگند دوم دلیلی است بر سوگند اول.

در اینکه مراد از «نفس لوامه» چیست؟ مفسران تفسیرهای مختلفی برای آن ذکر کرده‌اند، یک تفسیر معروف همان است که در بالا گفتیم، یعنی وجدان اخلاقی که انسان را به هنگام اعمال خلاف در این دنیا ملامت می‌کند، و به جبران و تجدید نظر وا می‌دارد.

 تفسیر دیگر اینکه منظور ملامت کردن همه انسان‌ها در قیامت نسبت به خویشتن است، مؤمنان به این جهت خود را ملامت می‌کنند که چرا اعمال صالح کم بجا آورده‌اند؟ و کافران از این جهت که چرا راه کفر و شرک و گناه پیموده‌اند؟

دیگر اینکه منظور تنها نفس کافران است که در قیامت آنها را به خاطر اعمال سوءشان بسیار ملامت و سرزنش می‌کند.

ولی مناسب با آیه قبل و بعد همان تفسیر اول است.

آری این دادگاه وجدان آنقدر عظمت و احترام دارد که خداوند به آن سوگند یاد می‌کند و آن را بزرگ می‌شمرد، و به راستی بزرگ است، چرا که یکی از عوامل مهم نجات انسان محسوب می‌شود، به شرط آنکه وجدان بیدار باشد و بر اثر کثرت گناه ضعیف و ناتوان نگردد.

این نکته نیز قابل توجه است که به دنبال این دو سوگند پراهمیّت و پرمعنی بیان نشده است که برای چه چیز سوگند یاد شده؟ و به اصطلاح «مقسم له» محذوف است، این به خاطر آن است که از سیاق آیات بعد مطلب روشن است، بنابراین، آیات فوق چنین معنی می‌دهد «سوگند به روز قیامت، و نفس لوامه که همه شما در قیامت برانگیخته می‌شوید و به سزای اعمالتان می‌رسید».

جالب اینکه به روز قیامت سوگند یاد شده که قیامت و رستاخیزی هست، این به خاطر آن است که مساءله رستاخیز آنچنان مسلم شمرده شده که حتی در برابر منکران می‌توان به آن سوگند یاد کرد.

«محکمه وجدان» یا «قیامت صغری»

از قرآن مجید به خوبی استفاده می‌شود که روح و نفس انسانی دارای سه مرحله است:

1- «نفس امّاره» یعنی روح سرکش که پیوسته انسان را به زشتی‌ها و بدی‌ها دعوت می‌کند، و شهوات و فجور را در برابر او زینت می‌بخشد، این همان چیزی است که همسر عزیز مصر، آن زن هوسباز هنگامی که پایان شوم کار خود را مشاهده کرد به آن اشاره نمود و گفت: «و ما ابری ء نفسی ان النفس لامارة بالسوء»⁽¹⁾، من هرگز نفس خود را تبرئه نمی‌کنم، چرا که نفس سرکش همواره به بدی‌ها فرمان می‌دهد.

 2- «نفس لوّامه» که در آیات مورد بحث به آن اشاره شده، روحی است بیدار و نسبتاً آگاه، هر چند هنوز در برابر گناه مصونیّت نیافته گاه لغزش پیدا می‌کند و در دامان گناه می‌افتد اما کمی بعد بیدار می‌شود توبه می‌کند و به مسیر سعادت بازگردد، انحراف درباره او کاملا ممکن است، ولی موقّتی است نه دائم، گناه از او سر می‌زند، اما چیزی نمی گذرد که جای خود را به ملامت و سرزنش و توبه می‌دهد.

 این همان چیزی است که از آن به عنوان «وجدان اخلاقی» یاد می‌کنند، در بعضی از انسان‌ها بسیار قوی و نیرومند است و بعضی بسیار ضعیف و ناتوان ولی به هر حال در هر انسانی وجود دارد دیگر اینکه با کثرت گناه آن را به کلی از کار بیندازد.

 3- «نفس مطمئنه» یعنی روح تکامل یافته‌ای که به مرحله اطمینان رسیده، نفس سرکش را رام کرده، و به مقام تقوای کامل و احساس د مسئولیّت رسیده که دیگر به آسانی لغزش برای او امکان پذیر نیست. این همان است که در سوره والفجر آیه 27 و 28 می‌فرماید: «یا ایّتها النفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة»، ای نفس مطمئنه ! به سوی پروردگارت باز گرد، در حالی که هم تو از او خشنودی و هم او از تو.

 به هر حال این «نفس لوّامه» چنانکه گفتیم رستاخیز کوچکی است در درون جان هر انسان که بعد از انجام یک کار نیک یا بد، بلافاصله محکمه آن در درون جان تشکیل می‌گردد و به حساب و کتاب او می‌رسد. لذا گاه در برابر یک کار نیک و مهم چنان احساس آرامش درونی می‌کند و روح او لبریز از شادی و نشاط می‌شود که لذت و شکوه و زیبائی آن با هیچ بیان و قلمی قابل توصیف نیست و به عکس، گاهی به دنبال یک خلاف و جنایت بزرگ

چنان گرفتار کابوس وحشتناک، و طوفانی از غم و اندوه می‌گردد، و از درون می‌سوزد، که از زندگی به کلی سیر می‌شود، و حتی گاه برای رهائی از چنگال این ناراحتی خود را آگاهانه به مقامات قضائی معرفی و به چوبه دار تسلیم می‌کند.

 شباهت دادگاه وجدان و دادگاه قیامت

 این دادگاه عجیب درونی شباهت عجیبی به دادگاه رستاخیز دارد:

 1- قاضی و شاهد و مجری حکم در حقیقت در اینجا یکی است همانطور که در قیامت چنین است: «عالم الغیب و الشهادة انت تحکم بین عبادک»⁽¹⁾خداوندا تو از اسرار پنهان و آشکار آگاهی و تو در میان بندگانت قضاوت خواهی کرد.

 2- این دادگاه وجدان توصیه و رشوه و پارتی و پرونده‌سازی رائج بشری را نمی‌پذیرد، همانطور که درباره دادگاه قیامت نیز می‌خوانیم: «و اتّقوا یوما لا تجزی نفس عن نفس شیئا و لا یقبل منها شفاعة و لا یؤخذ منها عدل و لا هم ینصرون»⁽²⁾، از آن روز بترسید که هیچکس بجای دیگری مجازات نمی‌شود، و نه شفاعتی پذیرفته می‌گردد، و نه فدیه و رشوه‌ای، و نه یاری می‌شوند.

 3- محکمه وجدان مهم‌ترین و قطورترین پرونده‌ها را در کوتاه‌ترین مدّت رسیدگی کرده، حکم نهائی خود را به سرعت صادر می‌کند، نه استیناف در آن هست، نه تجدید نظر و نه ماهها و سالها سرگردانی. همانطور که در دادگاه رستاخیز نیز می‌خوانیم: «و اللّه یحکم لا معقب لحکمه و هو سریع

الحساب»⁽¹⁾، خداوند حکم می‌کند و حکم او رد و نقض نمی‌شود و حساب او سریع است.

 4- مجازات و کیفرش بر خلاف مجازات‌های دادگاه‌های رسمی این جهان نخستین جرقه‌هایش در اعماق دل و جان افروخته می‌شود، و از آنجا به بیرون سرایت می‌کند، نخست روح انسان را می‌آزارد، سپس آثارش در جسم و چهره و دگرگون شدن خواب و خوراک او آشکار می‌شود، همانطور که درباره دادگاه قیامت نیز می‌خوانیم: «نار اللّه الموقدة التی تطلع علی الافئدة»⁽²⁾، آتش بر افروخته الهی که از قلب‌ها زبانه می‌کشد!

 5 - دادگاه وجدان چندان نیاز به ناظر و شهود ندارد، بلکه معلومات و آگاهی‌های خود انسان متهم را به عنوان «شهود» به نفع یا بر ضد او می‌پذیرد! همانطور که در دادگاه رستاخیز نیز ذرّات وجود انسان حتی دست و پا و پوست تن او گواهان بر اعمال او هستند چنانکه می‌فرماید: «حتی اذا ما جاءوها شهد علیهم سمعهم و ابصارهم و جلودهم»⁽³⁾، چون به کنار آتش دوزخ برسند گوش و چشم و پوست تن آنها بر ضد آنها گواهی

می‌دهد.

 این شباهت عجیب در میان این دو دادگاه نشانه دیگری بر فطری بودن مساءله معاد است، زیرا چگونه می‌توان باور کرد در وجود یک انسان که قطره کوچکی از این اقیانوس عظیم هستی است، چنان حساب و کتاب و دادگاه مرموز و اسرارآمیزی وجود داشته باشد، اما در درون این عالم بزرگ مطلقا حساب و کتاب و دادگاه و محکمه‌ای وجود نداشته باشد، این باور کردنی نیست.

 نام‌های قیامت در قرآن مجید

 می‌دانیم قسمت مهمی از معارف قرآن و مسائل اعتقادی آن، بر محور مسائل مربوط به قیامت و رستاخیز دور می‌زند، چرا که مهم‌ترین تأثیر را در تربیت انسان و روند تکامل او دارد.

 نام‌هایی که در قرآن برای این روز بزرگ انتخاب شده نیز بسیار است و هر کدام بیانگر بُعدی از ابعاد آن روز می‌باشد و به تنهائی می‌تواند مسائل بسیاری را در این رابطه بازگو کند.

 به گفته مرحوم «فیض کاشانی» در «مُحجّة البیضاء» در هر یک از این نام‌ها سری نهفته شده و در هر توصیفی معنای مهمی بیان گشته، باید کوشید تا این معانی را درک کرد و این اسرار را یافت.

 او بیش از یکصد نام برای قیامت ذکر کرده که همه یا اکثر آن را می‌توان از قرآن مجید استفاده کرد. مانند «یوم الحسرة»، «یوم الندامة»، «یوم المحاسبة»، «یوم المسالة» «یوم الواقعة»، «یوم القارعة»،

«یوم الراجفة»، «یوم الرادفة»، «یوم الطلاق»، «یوم الفراق»، «یوم الحساب»، «یوم التناد»، «یوم العذاب»، «یوم الفرار»، «یوم الحق»، «یوم الحکم»، «یوم الفصل»، «یوم الجمع»، «یوم الدین»، «یوم تبلی

السرائر»، «یوم لا یغنی مولی عن مولی شیئا»، «یوم یفرّ المرء من اخیه»، «یوم لا ینفع مال و لا بنون» و «یوم التغابن و....» ولی معروف‌ترین نام آن همان «یوم القیامة» است که هفتاد بار در قرآن مجید ذکر شده و حکایت از قیام عمومی بندگان و رستاخیز عظیم انسان‌ها می‌کند و توجه به آن نیز انسان را به قیام در این دنیا برای انجام وظیفه دعوت می‌نماید.

 به عقیده ما برای بیدار شدن از خواب غفلت و غرور، و مهار کردن نفس سرکش، و تعلیم و تربیت انسان، کافی است که در این نامها بیندیشیم و وضع خود را در آن روز عظیم، روزی که همگی در پیشگاه خداوند بزرگ حاضر می‌شویم، و پرده‌ها کنار می‌رود و اسرار درون ظاهر می‌شود، بهشت تزیین می‌گردد و جهنم برافروخته می‌شود، و همگان در پای میزان عدل الهی حاضر می‌شویم در نظر بگیریم. سوره مؤمنون آیه «14» در درس

دوّم گذشت.

درس چهارم: روزنه‌های خطا

تفسیر آیات دین و زندگی 2 » درس چهارم: روزنه‌های خطا

سوره بقره آیه «168 و 169»

 «168» یَآ أَیُّهَا الْنَّاسُ کُلُواْ مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلالاً طَیِّباً وَلَا تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ  الْشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ

 ای مردم! از آنچه در زمین، حلال و پاکیزه است بخورید و از گام‌های (وسوسه انگیز) شیطان، پیروی نکنید. براستی که او دشمن آشکار شماست

 نکته‌ها:

اسلام، همواره مردم را به بهره‌بردن از نعمت‌های پاک وحلالِ خداوند، سفارش نموده و با هرگونه رهبانیّت و زهد بی‌جا مبارزه می‌نماید. لذا هم خوردنی‌های ناسالم را از شیطان می‌داند؛ «انّما الخمر... رجس من عمل الشّیطان»⁽¹⁾و هم نخوردن نابجا را گام شیطان می‌داند؛ «کلوا... و لا تتّبعوا خطوات الشیطان» زیرا در برخی از نقل‌های تاریخی آمده است که بعضی از طوائف عرب، قسمتی از زراعت و حیوانات را بدون

دلیل برخود حرام کرده بودند و گاهی نیز این تحریم‌ها را به خداوند نسبت می‌دادند. آیه نازل شد تا رفع ابهام شود.

اسلام، به زندگی مادّی انسان توجّه کامل دارد و در رأس آنها نیازهای غذایی است که در این مورد، دهها آیه و صدها حدیث آمده است. یکی از وظایف انبیا نیز بیان خوردنی‌ها و آشامیدنی‌های حلال وحرام برای مردم است.

معمولاً قرآن در کنار اجازه مصرف، شرطی را بیان کرده است. مثلاً در اینجا می‌فرماید: «کلوا... حلالاً طیباً» همچنین می‌فرماید: «کلوا و اشربوا... و لا تعثوا فی الارض مفسدین»⁽²⁾بخورید و بیاشامید... ولی در زمین فساد نکنید. در آیه دیگر می‌فرماید: «کلوا واشربوا ولاتسرفوا»⁽³⁾بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید. و در جای دیگر می‌فرماید: «کلوا و اطعموا»⁽⁴⁾بخورید و اطعام کنید.

در تفسیر برهان از امام صادق علیه السلام نقل شده است که شخصی به نام طارق، تصمیم گرفته بود تا از همسرش جدا شده و زندگی راهبانه‌ای داشته باشد. حضرت فرمود: «انّ هذا من خطوات الشیطان» این از وسوسه‌ها و گام‌های شیطان است.

 پیام‌ها:

 1- شرط اساسی در مصرف، دو چیز است: حلال بودن، پاکیزه و دل‌پسند بودن. «کلوا حلالاً طیّباً»

 2- اسلام با ریاضت‌های بی‌جا مخالف است. «کلوا»

 3- بهره‌گیری از محرّمات و چیزهای پلید و ناپاک، پیروی کردن از شیطان است. «کلوا... حلالا طیباً ولا تتبعوا خطوات الشیطان»

 4- نیازهای طبیعی بشر، زمینه‌ای برای انحراف و تسلّط شیطان است. باید ضمن تأمین نیاز، به لغزش‌های آن توجّه داشت. «کلوا... ولاتتبعوا خطوات...»

 5 - شیطان، انسان را قدم به قدم منحرف می‌کند. باید از همان قدم اوّل مواظبت کرد. «خطوات الشیطان»

 6- شیطان برای انحراف مردم، از راههای گوناگونی وارد می‌شود. «خطوات»

 7- وادار نمودن مردم به استفاده از حرام‌ها و بازداشتن آنان از نعمت‌های حلال، نمودی از دشمنی آشکار شیطان است. «کلوا... حلالا طیباً... انّه لکم عدو مبین»

    «169» إِنَّمَا یَأْمُرُکُمْ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشَآءِ وَ أَنْ تَقُولُواْ عَلَی اللَّهِ مَا لَاتَعْلَمُونَ

 همانا (شیطان)، شما را فقط به بدی و زشتی فرمان می‌دهد و اینکه بر خداوند چیزهایی بگویید که به آن آگاه نیستید.

 نکته‌ها:

در تفسیر روح‌البیان آمده است که شیطان در وسوسه‌ی خود، مراحلی را طی می‌کند: ابتدا به کفر دعوت می‌نماید. اگر موفق نشد، به بدعت، اگر موفق نشد، به گناهان کبیره، اگر موفق نشد به گناهان صغیره، اگر موفق نشد، به کارهای مباح به جای عبادات و اگر باز هم موفق نشد، به عباداتی دعوت می‌کند که پایین‌تر است، تا شخص از مرحله بالاتر باز بماند.

فرمان شیطان، همان وسوسه‌های اوست. نه آنکه از انسان سلب اختیار کند تا انسان مجبور به

گناه شود.

تاثیر فرمان شیطان، نشان ضعف ماست. هرگاه انسان ضعیف شد، وسوسه‌های شیطان را همچون فرمان مولا می‌پذیرد؛ «انمّا سلطانه علی الّذین یتولّونه»⁽¹⁾وگرنه اولیای خدا، در مرحله‌ای هستند که شیطان به آنان نفوذ ندارد. «انّ عبادی لیس لک علیهم سلطان»⁽²⁾

 پیام‌ها:

 1- نشانه‌ی دشمنی شیطان، وسوسه برای انجام فحشا و افترا به خداوند است. «عدوّ مبین انّما یأمرکم»

 2- شیطان، هم دستور به گناه می‌دهد، هم راه توجیه آنرا نشان می‌دهد. فرمان به سوء و فحشا، همان دستور به گناه و فرمان افترا بستن به خدا، دستور به توجیه گناه است. «یأمرکم... وان تقولوا»

 3- اظهار نظر در باره احکام دین و فتوی دادن بدون علم، حرام است. «ان تقولوا علی اللَّه ما لا تعلمون»

 4- حتّی در مقام تردید و شک، نباید چیزی را به خداوند نسبت داد، تا چه رسد به مواردی که بدانیم آن حرف و سخن از خدا نیست. بنابراین باید در تفسیر قرآن و بیان احکام دقّت کرد. «وان تقولوا علی اللَّه ما لاتعلمون» سوره قاف آیه «16» در درس سوم گذشت.

سوره قیامت آیه «20 و 21»

    «20» َکلاّ بَلْ تحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ «21» وَ تَذَرُونَ الاَخِرَةَ

 چنین نیست که شما می‌پندارید (و دلایل معاد را مخفی می‌شمرید) بلکه شما دنیای زودگذر را دوست دارید ( و هوسرانی بی قید و شرط را). و آخرت را رها می‌کنید.

 نکته و تفسیر:

 دلیل اصلی انکار معاد شک در قدرت خداوند و جمع آوری عظام رمیم و خاکهای پراکنده نیست، بلکه علاقه شدید شما به دنیا، و شهوات و هوسهای سرکش سبب می‌شود که هر گونه مانع و رادعی را

از سر راه خود بر دارید، و از آنجا که پذیرش معاد و امر و نهی الهی، موانع و محدودیت‌های فراوانی بر سر این راه ایجاد می‌کند، لذا به انکار اصل مطلب برمی‌خیزید و آخرت را به کلی رها می‌سازید.

 سوره یونس آیه «7»

 إِنَّ الَّذِینَ لَا یَرْجُونَ لَقَآءَنَا وَرَضُواْ بِالْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَاطْمَأَنُّواْ بِهَا وَالَّذِینَ هُمْ عَنْ ءَایَاتِنَا غَافِلُونَ

 قطعاً آنان که به دیدار ما (و دریافت نعمت‌های اخروی) امید ندارند و (تنها) به زندگی دنیادل خوش کرده‌اند و به آن آرام گرفته وتکیه می‌کنند و نیز کسانی که از نشانه‌های (قدرت) ما غافلند.

 نکته‌ها:

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «مَن اَحبّ لقاء اللَّه احبّ اللَّهُ لقائه»، هر کس دیدار خدا را دوست بدارد، خداوند نیز ملاقات با او را دوست دارد.(98) و در آیه‌ی آخر سوره‌ی کهف می‌خوانیم: «فمن کان یرجو لقاء ربّه فلیعمل عملاً صالحاً» معتقدان به قیامت و دیدار پروردگار، باید عمل صالح انجام دهند.

 پیام‌ها:

 1- امید و یأس، در اصلاح و افساد انسان، نقش مؤثّری دارد. «لایرجون لقاءنا»

 2- انسان، هر چه بیشتر از قیامت غافل و مأیوس شود، دنیاگراتر می‌شود. پس معتقدان به قیامت نباید دنیاگرا باشند.«لایرجون لقاءنا ورضوا بالحیاة الدنیا»

 3- اطمینان واقعی تنها با یاد خداست و دنیا، آرام‌بخش کاذب آن هم برای غافلان است. «اطمأنّوا بها... غافلون»

 4- عوامل دوزخی شدن عبارت است از:

الف: انکار معاد و پاداشهای اخروی. «لایرجون لقاءنا»

ب: راضی شدن به دنیای زودگذر. «رضوا بالحیاة الدنیا»

ج: غفلت از آیات الهی. «هم عن آیاتنا غافلون»

د: عملکرد ناپسند. «بما کانوا یکسبون»

سوره ابراهیم آیه «22»

 وَ قَالَ الشَّیْطَانُ لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِ‌ّ وَ وَعَدتُّکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ مَا کَانَ لِیَ عَلَیْکُم مِّن سُلْطَانٍ إِلَّا  أَن دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلَا تَلُومُونِی وَ لُومُواْ أَنفُسَکُم مَّآ أَنَاْ بِمُصْرِخِکُمْ وَ مَآ أَنتُم بِمُصْرِخِیَّ إِنِّی کَفَرْتُ بِمَآ أَشْرَکْتُمُونِ مِن قَبْلُ إِنَّ

الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ

 و(چون کار کیفر وپاداش به اتمام رسد) شیطان (از روی ملامت به دوزخیان) گوید: همانا خداوند به شما وعده داد وعده راست و من به شما وعده دادم ولی با شما تخلّف کردم، من بر شما تسلّطی نداشتم، جز آن که شما را دعوت کردم و شما (به میل خود) استجابت کردید. پس مرا ملامت و نکوهش نکنید، وخود را سرزنش کنید. (در این روز) نه من می‌توانم فریادرس شما باشم، و نه شما فریادرس من. من از اینکه مرا پیش از این شریک خدا

قرار داده بودید  بیزارم. قطعاً برای ستمگران عذاب دردناکی است.

 نکته‌ها:

گناهکار در قیامت دست و پا می‌زند تا برای خود شریک جرم پیدا کند و انحراف خود را به گردن دیگران بیندازد. گاهی می‌گوید: دوست بد مرا منحرف کرد. «لقد اضلّنی عن الذّکر»⁽¹⁾گاهی می‌گوید: رهبران فاسد مرا فاسد کردند. «لولا انتم لکنّا مؤمنین»⁽²⁾گاهی شیطان را ملامت می‌کند و او را عامل گمراهی خود می‌داند، امّا شیطان می‌گوید: مرا سرزنش نکنید، «لا تلومونی...» من جز وسوسه و دعوت کاری نداشتم. انحراف

از خود شما بود.

تسلّط نداشتن شیطان بر انسان، هم مورد تأیید خداوند است و هم خود شیطان به آن اقرار دارد. «ان عبادی لیس لک علیهم سلطان»⁽³⁾تو بر بندگان خالص من تسلطی نداری. در این آیه نیز می‌گوید: « ما کان لی علیکم من سلطان»

 پیام‌ها:

 1- وعده‌های الهی، حقّ و مطابق با واقع است. «وعد الحقّ»

 2- شیطان با وعده‌هایش انسان را فریب می‌دهد. «و وعدتکم فاخلفتکم» چنانکه در

جای دیگر آمده: «یعدهم و یُمنیّهم و ما یعدهم الشیطان الاّ غرورا»⁽¹⁾

 3- شیطان، انسان را مجبور نمی‌کند، بلکه وسوسه و دعوت می‌کند. «دعوتکم»

 4- حتّی شیطان، انسان فاسد را سرزنش می‌کند. «لوموا انفسکم»

 5 - ملامت یکی از دلایل آزادی و اختیار انسان است «لا تلومونی ولوموا انفسکم» زیرا انسان مجبور، ملامت ندارد.

 6- گناه خود را به گردن شیطان نیندازیم. «فلا تلومونی»

 7- در قیامت رابطه‌ها قطع می‌شود. «ما انا بمُصرِخکم» (رهبران باطل و پیروان آنان از یکدیگر بیزاری می‌جویند. شیطان به پیروانش می‌گوید: «انّی کفرت بما اشرکتمون» و پیروان گمراه نیز به رهبران خود می‌گویند: اگر فرصتی پیش آید و به دنیا برگردیم ما نیز از شما بیزاری خواهیم جست. «لو انّ لنا کرّةً فنتبرّأ منهم کما تبرّءُوا منّا»⁽²⁾)

 8 - اطاعتِ غیر خداوند شرک است. «اشرکتمون»

 9- استجابت دعوت‌های شیطانی، ظلم به خود و مکتب است. «انّ الظالمین لهم»

سوره صاد آیه «71 و 72»

 «71» إِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلاَئِکَةِ إِنِّی خَالِقُ بَشَراً مِّن طِینٍ «72» فَإِذَا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ من رُّوحِی فَقَعُواْ لَهُ سَاجِدِینَ

 آن گاه که پروردگارت به فرشتگان گفت: همانا من آفریننده بشری از گِل هستم. پس همین که او را نظام بخشیدم و از روح خود در او دمیدم، سجده‌کنان برای او به خاک افتید.

 نکته‌ها:

«سوّیته» از «استواء» به معنای اعتدال و استواری در آفرینش است.

ماجرای خلقت انسان وسجده فرشتگان بر او، در سوره‌های بقره، اعراف، حجر، اسراء و کهف آمده وتکرار این داستان بیانگر تعصّب و نژادپرستی ابلیس و حسادت بر انسان و خطر تکبّر و عدم توبه و عذرخواهی است که در طول تاریخ، همه‌ی انسان‌ها به نحوی با آن درگیر هستند. از سوی دیگر برای توجّه دادن انسان به مقام انسانیّت است، انسانی که مسجود فرشتگان است باید هشیار باشد که ارزش خود را هدر ندهد.

مراد از «نفخت فیه من روحی» آن نیست که چیزی از خدا جدا شده و به انسان ملحق شده باشد، بلکه منظور بیانِ منشأ و ریشه‌ی روح انسان است که از عالم بالاست، نه عالم خاکی.

از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود: خداوند آدم را آفرید و ما اهل بیت را در نسل او قرار داد و به خاطر کرامت ما فرمان سجده صادر کرد، پس مسجود قرار گرفتن آدم، برای خداوند عبودیّت بود و برای آدم احترام، زیرا ما در صلب او بودیم!⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- انسان تنها موجودی است که خداوند قبل از خلقت، آفریدن او را به فرشتگان اعلام کرد. «قال ربک»

 2- آفرینش فرشتگان، قبل از انسان بوده است. (زیرا خداوند قبل از انسان با فرشتگان گفتگو داشته است). «قال ربک للملائکة»

 3- منشأ وجودی انسان، آب و خاک است. «خالقٌ بشراً من طین»

 4- روح، پس از جسم آفریده شده است. «فاذا سوّیته و نفخت فیه من روحی»

 5 - روح، از بدن مستقل و جداست. «نفخت فیه من روحی»

 6- فرشتگان به خاطر نفخه‌ی الهی، به آدم سجده کردند ولی برخی انسان‌ها حتّی به خاطر ذات حقّ برای خدا سجده نمی‌کنند. «من روحی... له ساجدین»

 7- انسان دارای دو بعد مادّی و معنوی است. «من طین - من روحی»

 8 - الطاف الهی، زمینه‌ی مستعدّ لازم دارد. تا به ظرفیّت‌های مادّی پرداخته نشود وظیفه روح الهی در آن ممکن نیست. «فاذا سوّیته و نفخت فیه من روحی»

 9- روح، در بدن همه‌ی جانداران هست ولی تعبیر «روحی» مخصوص انسان است که از شرافت ویژه‌ای برخوردار است. «نفخت فیه من روحی»

 10- فرشتگان مثل انسان مورد امر و نهی قرار می‌گیرند. «فقعوا له ساجدین»

 11- سجده بر انسان، به خاطر بعد روحی اوست نه جسمی او. «نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین»

 12- سجده بر آدم، چون به فرمان خداست، بندگی خداست نه بندگی آدم. «فقعوا له

ساجدین» (سجده مظهر بزرگداشت و کرامت و قبول خلافت انسان است نه پرستش او).

 13- لیاقت از سابقه مهم‌تر است. (سابقه‌ی فرشتگان بیش از آدم بود ولی چون لیاقت انسان بیش‌تر بود آنها به او سجده کردند.) «له ساجدین»

سوره یوسف آیه «52 و 53»

«52» ذَ لِکَ لِیَعْلَمَ أَنِّی لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی کَیْدَ الْخَآئِنِینَ

 (یوسف گفت:) این (اعاده حیثیّت) برای آن بود که (عزیز) بداند من در نهان به اوخیانت نکرده‌ام و قطعاً خداوند نیرنگ خائنان را به جایی نمی‌رساند.

 نکته‌ها:

در اینکه این آیه کلام یوسف علیه السلام است و یا ادامه کلام همسر عزیز مصر، دو نظر وجود دارد؛ برخی از تفاسیر⁽¹⁾آن را ادامه سخن یوسف می‌دانند و برخی دیگر،⁽²⁾ادامه سخنان همسر عزیز مصر می‌شمارند، ولی با توجّه به محتوای آیه، نظر اوّل درست است و نمی‌تواند کلام همسر عزیز مصر باشد. زیرا چه خیانتی بالاتر از اینکه یک نفر بی‌گناه، سالها در زندان بماند.

یوسف علیه السلام با این سخن، دلیل تأخیر خودش را برای خروج از زندان، بررسی مجدد پرونده و اعاده‌ی حیثیّت مطرح می‌کند.

 پیام‌ها:

 1- شخص کریم درصدد انتقام نیست، به دنبال اعاده‌ی حیثیّت و کشف حقیقت است. «ذلک لیعلم»

 2- سوءظن‌ها را از اذهان برطرف کنیم. «ذلک لیعلم...»

 3- سوء قصد به همسر مرد، خیانت به مرد است. «لم اَخنه»

 4- خیانت، کاری ناپسند است، هر چند در حقّ کافر باشد. «لم اخنه»

 5 - نشان ایمان واقعی، خیانت نکردن در پنهانی و خفاست. «لم‌اخنه بالغیب»

 6- خائن برای کار خویش با توجیه خلافش، نقشه می‌کشد. «کید الخائنین»

 7- یوسف تلاش می‌کرد تا پادشاه را متوجّه سازد که اراده‌ی خداوند و سنّت الهی،

نقش تعیین کننده‌ای در حوادث و رخدادها دارد. «انّ اللَّه لایهدی...»

 8 - خائن، به نتیجه نمی‌رسد و خوش عاقبت نیست. آری! اگر ما پاک باشیم؛ «لم اخنه بالغیب» خداوند اجازه نمی‌دهد، ناپاکان آبروی ما را برباد دهند. «انّ اللَّه لایهدی کید الخائنین»

 9- از سنن الهی، عدم موفقیّت خائنان و شکست و رسوایی آنان است. «انّ اللّه لا یهدی کید الخائنین»

 «53» وَمَآ أُبَرِّئُ نَفْسِی  إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَّحِیمٌ

 و من نفس خود راتبرئه نمی‌کنم، چرا که نفس آدمی بدون شک همواره به بدی امر می‌کند، مگر آن که پروردگارم رحم کند که همانا پروردگار من آمرزنده‌ی مهربان است.

 نکته‌ها:

در قرآن برای نفس، حالاتی بیان شده است از جمله:

1- نفس امّاره که انسان را به سوی زشتی‌ها سوق می‌دهد و اگر با عقل و ایمان مهار نشود، انسان یکباره سقوط می‌کند.

2- نفس لوّامه، حالتی است که انسان خلافکار خود را ملامت و سرزنش می‌کند و اقدام به توبه و عذرخواهی می‌کند. و در سوره قیامت از آن یاد شده است.

3- نفس مطمئنّه، حالتی است که تنها انبیا و اولیا وتربیت شدگان واقعی آنان دارند ودر هر وسوسه وحادثه‌ای، پیروزمندانه بیرون می‌آیند و دلبسته‌ی خدایند.

یوسف علیه السلام عدم خیانت و سربلندی خود را در این آزمایش، مرهون لطف و رحم خداوند می‌داند و به عنوان یک انسان که دارای طبیعت انسانی است، خود را تبرئه نمی‌کند.

در روایات متعدّد، خطرات نفس مطرح شده و راضی بودن از نفس را نشانه‌ی فساد عقل و بزرگ‌ترین دام شیطان دانسته‌اند.(107) امام سجادعلیه السلام در مناجات الشاکّین، برای نفس پانزده خطر بیان نموده که توجّه به آن مفید است.

 پیام‌ها:

 1- هرگز خود را به پاکی مستائیم و تبرئه نکنیم. «ما اُبرّء نفسی»

 2- شرط کمال آن است که حتّی اگر همه مردم او را کامل بدانند، او خود را کامل نداند. در ماجرای حضرت یوسف؛ برادران، همسر عزیز، شاهد، پادشاه، شیطان و زندانیان همه گواهی به کمال او می‌دهند، ولی خودش می‌گوید: «ما اُبَرّء نفسی»

 3- خطر هوای نفس جدّی است، آنرا ساده ننگرید. «انّ النفس لامّارة بالسوء» در آیه، چهار نوع تأکید بکار رفته است. (انّ، لام تأکید، صیغه‌ی مبالغه و جمله‌ی اسمیه)

 4- انبیا با آنکه معصومند، اما غرائز انسانی دارند. «انّ النفس لامّارة بالسوء»

 5 - هم از پاکی و عفت خود در برابر تهمت‌ها باید دفاع کرد و هم به شرور نفس اعتراف نمود و به خدا پناه برد. «انّ النّفس لامّارة بالسوء»

 6- نفس، خواهش خود را تکرار می‌کند تا انسان را گرفتار کند. «لامّارة»

 7- انسان به طور طبیعی وغریزی، اگر در مدار لطف حقّ قرار نگیرد، گرایش منفی دارد. «لامّارة بالسّوء»

 8 - تنها رحمت او مایه نجات است. اگر انسان به حال خود رها شود، سقوط می‌کند. «الاّ ما رحم»

 9- یوسف، تحت تربیت مخصوص خداوند است. کلمه «ربّی» تکرار شده است.

 10- مربّی باید رحمت و بخشش داشته باشد. «انّ ربّی غفور رحیم»

 11- بخشودگی، مقدّمه‌ی دریافت رحمت الهی است. اوّل می‌فرماید: «غفور» بعد می‌فرماید: «رحیم»

 12- علی‌رغم تمام خطرات، از رحمت او مأیوس نشویم. «غفور رحیم»

سوره نحل آیات «98 تا 100»

 «98» فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ «99» إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَی الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَعَلَی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

 پس هرگاه خواستی قرآن بخوانی، از (شر) شیطان رانده شده به خدا پناه ببر. البتّه شیطان را بر کسانی که ایمان آورده و بر پروردگارشان توکّل می‌کنند، غلبه و سلطه‌ای نیست.

 نکته‌ها:

هر کار خوبی ممکن است آفاتی داشته باشد، همان گونه که عزّت، آفتی دارد مثل تکّبر و خدمت به مردم، آفتی دارد مثل منت گذاشتن، قرائت قرآن نیز ممکن است آفاتی از قبیل خودنمایی، کسب درآمد، رقابت‌های منفی، فریب مردم، فهم غلط، تفسیر به رای و... داشته باشد که انسان باید هنگام تلاوت قرآن از شرّ همه‌ی آفات، به خداوند پناه ببرد.

امام صادق علیه السلام فرمود: تلاوت نیاز به سه چیز دارد: قلب خاشع و بدن فارغ و موضع خالی. یعنی حالتی که در آن پیش داوری نباشد.⁽¹⁾

قرآن اگر همراه با تفسیر و نظرات امامان معصوم‌علیهم السلام باشد، «کتاب اللَّه و عترتی لن یفترقا» وبر دل‌های پاک وارد شود، «هدیً للمتقین» سبب هدایت ورشد و زیاد شدن ایمان وعلم می‌گردد. چنانکه قرآن می‌فرماید: ای پیامبر هرگاه قرآن تلاوت می‌کنی ما میان تو و کسانی که ایمان به آخرت ندارند مانعی قرار می‌دهیم.⁽²⁾

در روایات می‌خوانیم: پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله هنگام تلاوت قرآن جمله «اعوذ باللَّه من الشیطان الرجیم» را می‌خواندند.⁽³⁾

 پیام‌ها:

 1- از خطر نفوذ شیطان در بهترین افراد و مقدّس‌ترین کار غافل نباشید. (تلاوت قرآن از شخصی مثل پیامبر اکرم هم نیاز به استعاذه دارد)

 2- شیطان به سراغ همه می‌آید، امّا در همه تأثیرگزار نیست. «لیس‌له سلطان علی الّذین آمنوا»

 3- ایمان و توکّل، قلعه‌ای است که انسان را از آسیب‌پذیری حفظ می‌کند. «لیس له سلطان علی الّذین آمنوا»

 4- پناه بردن به خداوند، نشانه‌ی ایمان به او و توکّل بر اوست. «فاستعذ باللَّه ... آمنوا و علی ربّهم یتوکّلون»

 5 - پناه بردن شما همراه پناه دادن اوست. (پس پناه ببرید، «فاستعذ» تا او شما را پناه دهد و اگر او پناه ندهد، پناهندگی ما بیهوده است.)

 6- جز پناهندگی به او راه دیگری نیست. «فاستعذ باللَّه»

«100» إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِینَ هُم بِهِ مُشْرِکُونَ

 غلبه وسلطه‌ی شیطان تنها بر کسانی است که (با پیروی از او) سلطه و ولایت او را می‌پذیرند، و (بر) کسانی است که آنان (به واسطه فریب شیطان) به خدا شرک آورده‌اند.

 نکته‌ها:

شیطان به عزّت خداوند سوگند یاد کرده که با استمداد از حزب و قبیله‌اش و از راه زینت دادن، وعده‌ها، تبلیغات، وسوسه‌ها و افراد منحرف، از هرسو انسان را شکار کند. ومردم در برابر این سوء قصد به چند گروه تقسیم می‌شوند از جمله:

 1- انبیا که شیطان در آروزها و اهداف آن بزرگواران مانع تراشی می‌کند، ولی در خود آنان نقشی ندارد. «القی الشیطان فی امنیّته» یعنی شیطان در اهداف و آرزوهای پیامبر چیزی را القاء می‌کند، ولی خداوند توطئه‌اش را خنثی می‌نماید.⁽¹⁾

 2- مؤمنان که شیطان با آنان تماس می‌گیرد، ولی آنها متذکّر شده ونجات می‌یابند. «اذا مسهم طائف من الشیطان تذکّروا»⁽²⁾

 3- مردم عادّی که شیطان در روح آنان فرو رفته و وسوسه می‌کند. «یوسوس فی صدور الناس»⁽³⁾

 4- افراد فاسق، که شیطان در عمق جانشان رفته و بیرون نمی‌آید و بر فکر و دل و اعضای آنان تسلّط می‌یابد. «فهو له قرین»(114)

 پیام‌ها:

 1- مقدّمات سلطه‌ی شیطان را خودمان فراهم می‌کنیم. «انّما سلطانه علی الّذین یتولّونه» (تا مردم ولایت منحرفان را نپذیرند آنان کاری از پیش نمی‌برند)

 2- موحّدین واقعی بیمه هستند، لکن هر کس به سراغ غیر او رفت نفوذ پذیر می‌شود. «انّما سلطانه علی الّذین ... هم به مشرکون»

 سوره صاد آیه «82»

    قَالَ فَبِعزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ

    ابلیس گفت: به عزّت تو سوگند که همه (ی مردم) را گمراه خواهم کرد.

 پیام‌ها:

 1- خطر وسوسه‌های ابلیس جدّی است. (او سوگند یاد کرده که همه را به نحوی گمراه کند). «فبعزّتک لاغوینّهم»

 2- گاهی یک گناه، مقدّمه‌ی گناهان بزرگتری می‌شود. (گناه سجده نکردن بر آدم، مقدّمه‌ای برای گناه اغفال مردم می‌شود). «لاغوینّهم»

سوره محمّد آیه «25»

 إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّواْ عَلَی أَدْبَارِهِم مِّن بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلَی لَهُمْ

 همانا کسانی که پس از آن که راه هدایت برایشان روشن شد به آن پشت کردند، شیطان (رفتار بدشان را) برایشان آراسته و آنان را با آرزوهای طولانی فریفته است.

 نکته‌ها:

«سوّل لهم» یا به معنای زیباسازی زشتی‌ها و وارونه نمایاندن واقعیّات است و یا به معنای «تسهیل» و آسان سازی است، یعنی شیطان راه انحراف را برای انسان آسان جلوه می‌دهد.

«أملی» یا به معنای مهلت دادن و یا به معنای امداد و یاری رساندن است.

کارهای سراسر شرّ شیطان در قرآن عبارتند از: وسوسه، امر به فحشا و زشتی‌ها، زینت دادن کارهای زشت، ایجاد ترس و وحشت و دشمنی، وعده فقر و تهیدستی، بد قولی و خلف وعده، اسراف و بازداشتن از یاد خدا. البتّه قرآن راه درمان و فرار انسان از شیطان را در دو چیز معرّفی می‌کند: یکی آن که به دید دشمن به او بنگرد، «انّ الشیطان لکم عدوّ فاتّخذوه عدوّاً»⁽¹⁾دیگر آن که در برابر شرور شیطان، به خداوند پناه ببرد.

«و امّا ینزغنّک من الشیطان نزغ فاستعذ باللّه»⁽²⁾و گرنه شیطان خارجی، «الشیطان سوّل لهم» و شیطان درونی، «فکذلک سوّلت لی نفسی»⁽³⁾انسان را به هلاکت و نابودی می‌رسانند.

 پیام‌ها:

 1- توجّه به وسوسه‌های شیطان، از آفات ایمان است و سرانجامی جز ارتداد و بد عاقبت شدن ندارد. «انّ الّذین ارتدّوا»

 2- ارتداد و بازگشت از حق بعد از روشن شدن آن، عملی ارتجاعی و قابل سرزنش است. «ارتدّوا علی ادبارهم من بعد ما تبیّن...»

 3- راه حق، روشن و واضح است و آگاهی و درک آن مسئولیّت آور. «من بعد ما تبیّن لهم الهُدی»

 4- اگر با جلوه‌ها و وسوسه‌ها به جدّیت مبارزه نکنیم، آگاهی و علم به تنهایی کاری از پیش نمی‌برد. «تبیّن لهم الهُدی الشیطان سوّل لهم»

 5 - زیبا جلوه دادن بدی‌ها و آرزوهای طولانی، ابزار کار شیطان است. (هر کس زشتی‌ها را زیبا جلوه دهد، شیطان صفت است) «الشیطان سوّل لهم و املی لهم»

سوره انعام آیه «43»

 فَلَوْلَا إِذْ جَآءَهُم بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ وَلَکِن قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ

 پس چرا هنگامی که ناگواری‌های ما به آنان رسید، توبه و زاری نکردند؟ آری (حقیقت آن است که) دل‌های آنان سنگ و سخت شده و شیطان کارهایی را که می‌کردند، برایشان زیبا جلوه داده است.

 پیام‌ها:

 1- تضرّع به درگاه خداوند، سبب رشد و قرب به او و ترک آن نشانه‌ی سنگدلی و فریفتگی است. «فلولا... تضرّعوا»

 2- انسان فطرتاً زیبایی را دوست دارد تا آنجا که شیطان نیز از همین غریزه، او را اغفال می‌کند. «زیّن لهم الشیطان»

 3- برای لجوجان، نه تبلیغ مؤثّر است، نه تنبیه. «قست قلوبهم»

 4- ریشه‌ی غرور و ترک تضرّع، مفتون شدن به تزئینات شیطانی است. «فلولا... تضرّعوا... زیّن لهم الشیطان»

سوره مجادله آیه «19»

 إِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطَانُ فَأَنسَاهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ أُوْلَئِکَ حِزْبُ الشَّیْطَانِ أَلَآ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ

 شیطان بر آنان چیره و مسلط شده است، پس یاد خدا را از خاطرشان برده است. آنان حزب شیطانند. آگاه باشید که حزب شیطان همان زیانکارانند.

 نکته‌ها:

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید: اگر حق و باطل به طور روشن مطرح باشند، مشکلی پیش نمی‌آید ولی مخلوط کردن حق و باطل سبب بروز فتنه و تسلّط شیطان می‌شود. «و لکن یؤخذ من هذا ضِغث و من هذا ضغث فیمزجان فهنالک یستولی الشیطان علی اولیائه»⁽¹⁾

امام حسین علیه السلام نیز در کربلا به لشکر یزید فرمود: «استحوذ الشیطان علی اولیائه».⁽²⁾

روش شیطان این گونه است که:

گام به گام انسان را به سوی خود می‌کشاند. «خطوات الشیطان»⁽³⁾

گاهی مطلبی را القا می‌کند، نظیر کسی که از دور سنگی پرتاب می‌کند. «القی الشیطان...»⁽⁴⁾

گاهی تماس می‌گیرد ولی نفوذی ندارد. «مستهم طائف من الشیطان»⁽⁵⁾

گاهی در دل نفوذ می‌کند. «یوسوس فی صدور الناس»⁽⁶⁾

گاهی در دل نفوذ می‌کند و همانجا می‌ماند. «فهو له قرین»⁽⁷⁾

گاهی انسان برادر شیطان می‌شود. «اخوان الشیاطین»⁽⁸⁾

و گاهی مرید شیطان می‌شود و شیطان بر او تسلّط کامل می‌یابد. «استحوذ علیهم الشیطان»

 پیام‌ها:

 1- مؤمن در صورت تماس با شیطان، متذکر یاد خدا می‌شود، «مستهم طائف من الشیطان تذکروا»⁽⁹⁾امّا منافق که از مرحله تماس به مرحله سلطه‌پذیری شیطان رسیده، دیگر متذکر هم نمی‌شود. «فانساهم ذکر اللّه»

 2- سوگند دروغ، مقدّمه سلطه شیطان است. «یحلفون... استحوذ...»

 3- هر چه از یاد خدا غافل شویم، به مدار حزب شیطان نزدیک می‌شویم. «انساهم ذکر اللّه... حزب الشیطان»

 4- خود را در اختیار هر حزب و گروهی قرار ندهیم که بعضی گروه‌ها، حزب شیطان‌اند. «اولئک حزب الشیطان»

 5 - خسران واقعی، پیروی از شیطان است، نه زیان‌های مالی. «انّ حزب الشیطان هم الخاسرون»

 سوره مائده آیه «91»

 إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَن یُوقِعَ بَیْنَکُمْ الْعَدَاوَةَ وَ الْبَغْضَآءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاَةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ

 همانا شیطان می‌خواهد به وسیله شراب و قمار، میان شما دشمنی و کینه بیفکند و شما را از یاد خدا و نماز باز دارد. پس (با این همه مفاسد) آیا دست برمی‌دارید؟

 نکته‌ها:

با آن که طبق آماری که ارائه می‌شود، بسیاری از قتل‌ها، جرائم، تصادفات، طلاق‌ها، امراض روانی، کلیوی و... ناشی از شراب است، امّا قرآن در این آیه بیان فلسفه‌ی تحریم، روی دو نکته تأکید دارد: یکی ضرر اجتماعی یعنی کینه و عداوت، و دیگری ضرر معنوی یعنی غفلت از نماز و یاد خدا.

این آیه برجسته‌ترین اثر شراب و قمار را بازداشتن از یاد خدا و نماز دانسته است، اکنون جای این سؤال است که اگر کارهای عادّی مثل تجارت، ورزش، تحصیل و مطالعه و امثال آن نیز ما را سرگرم کرده و از یاد خدا و نماز بازدارد، آیا مانند شراب و قمار است؟ آری، هرچه ما را از خدا غافل کند، مانند شراب و قمار ناپسند است، گرچه اسلام به خاطر لطف و آسان گرفتن، آن را حرام نکرده باشد.

 پیام‌ها:

 1- هر کس که عامل کینه و عداوت در میان مردم شود، مانند شیطان است. «انمّا یرید الشیطان...»

 2- تحریکات شیطان دائمی است. «انّما یرید الشیطان» (فعل مضارع، رمز دوام و استمرار است.)

 3- از الفت و وحدت پاسداری کنیم و با هر چه آنها را از بین می‌برد مبارزه کنیم. «انّما

یرید الشیطان ان یوقع بینکم العداوة»

 4- جامعه‌ای که در آن عداوت باشد، شیطانی است. «انّما یرید الشیطان ان یوقع بینکم العداوة...»

 5 - الفت و مهربانی بین اهل ایمان، مورد عنایت خاص خداوند است. «انّما یرید الشیطان ان یوقع بینکم العداوة»

 6- قمار و شراب، ابزار کار شیطان برای ایجاد کینه و دشمنی است. «انّما یرید الشیطان... فی الخمر و المیسر»

 7- نماز برترین سمبل یاد خداست. (با اینکه نماز ذکر خداست، نام آن جداگانه آمده است) «عن ذکر اللَّه و عن الصلوة»

 8 - بیان فلسفه‌ی احکام، یکی از عوامل تأثیر کلام در دیگران است. «العداوة و البغضاء... فهل انتم منتهون»

 9- با تمام عواملی که باعث ایجاد کینه و دشمنی می‌شود باید مبارزه کرد. «یرید الشیطان ان یوقع بینکم العداوة و البغضاء... فهل انتم منتهون»

 10- برخی از مسلمانان در صدر اسلام که علی رغم تحریم شراب و قمار، باز بدان مشغول بودند، مورد توبیخ خداوند قرار گرفتند. «فهل انتم منتهون»

خواب و رؤیا

سوره یوسف آیه «4»

 إِذْ قَالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یَآ أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سَاجِدِینَ

 آنگاه که یوسف به پدر خویش گفت: ای پدر! همانا من (در خواب) یازده ستاره با  خورشید و ماه دیدم، آنها را در برابر خود سجده‌کنان دیدم.

 نکته‌ها:

داستان حضرت یوسف، با رؤیا شروع می‌شود. به گفته علامه طباطبایی در تفسیرالمیزان، داستان یوسف با خوابی شروع می‌شود که او را بشارت می‌دهد و نسبت به آینده‌ای روشن امیدوار می‌سازد تا او را در مسیر تربیت الهی صابر و بردبار گرداند.

یوسف، بعد از بنیامین متولّد شده است. به جز بنیامین، دیگر برادران او از مادر جدایی بوده‌اند. حضرت یعقوب نیز فرزند حضرت اسحاق و او فرزند حضرت ابراهیم‌علیهم السلام است.⁽¹⁾

خواب اولیای الهی، متفاوت است؛ گاهی نیازمند تعبیر است، مثل خوابِ حضرت یوسف و گاهی به تعبیر نیاز ندارد، بلکه عین واقع است. مانند خواب حضرت ابراهیم که مأمور می‌شود تا اسماعیل را ذبح کند.

سخنی درباره‌ی رؤیا و خواب دیدن

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «الرؤیا ثلاثة: بشری من اللَّه، تحزین من الشیطان، و الّذی یحدث به الانسان نفسه فیراه فی منامه»⁽²⁾خواب بر سه قسم است: یا بشارتی از سوی خداوند است، یا غم و اندوهی از طرف شیطان است و یا مشکلات روزمره انسان است که در خواب آن را می‌بیند.

مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر المیزان⁽³⁾می‌گوید: سه عالم وجود دارد؛ عالم طبیعت، عالم مثال، عالم عقل. روح انسان به خاطر تجردّی که دارد، در خواب با آن دو عالم ارتباط پیدا می‌کند و به میزان استعداد و امکان، حقایقی را درک می‌کند. اگر روح کامل باشد، در فضای صاف حقایق را درک می‌کند. و اگر در کمال به آخرین درجه نرسیده باشد، حقایق را در قالب‌های دیگر می‌یابد. همانطور که در بیداری، شجاعت را

در شیر و حیله را در روباه و بلندی را در کوه می‌بینیم، در خواب، علم را در قالب نور، ازدواج را در قالب لباس و جهل و نادانی را به صورت تاریکی مشاهده می‌کنیم.

ما بحث ایشان را با ذکر مثال‌هایی بیان می‌کنیم؛ کسانی که خواب می‌بینند چند دسته‌اند:

دسته اوّل، کسانی که روح کامل و مجردی دارند و بعد از خواب رفتنِ حواس، با عالم عقل مرتبط شده و حقایقی را صاف و روشن از دنیای دیگر دریافت می‌کنند. (نظیر تلویزیون‌های سالم با آنتن‌های مخصوص جهت‌دار که امواج ماهواره‌ای را از نقاط دور دست می‌گیرد.) اینگونه خواب‌ها که دریافت مستقیم و صاف است، نیازی به تعبیر ندارد.

دسته دوّم، کسانی هستند که دارای روح متوسط هستند و در عالم رؤیا، حقایق را ناصاف و همراه با برفک و تشبیه و تخیّل دریافت می‌کنند. (که باید مفسّری در کنار دستگاه گیرنده، ماجرای فیلم را توضیح دهد وبه عبارتی، عالمی آن خواب را تعبیر کند.)

دسته سوّم، کسانی هستند که روح آنان به قدری متلاطم و ناموزون است که خواب آنها مفهومی

ندارد. (نظیر صحنه‌هایِ پراکنده و پربرفک تلویزیونی، که کسی چیزی سردرنمی‌آورد.) این نوع رؤیاها که قابل تعبیر نیستند، در قرآن به «اضغاث احلام» تعبیر شده است.

قرآن در سوره‌های مختلف، از رؤیاهایی نام برده که حقیقت آنها به وقوع پیوسته، از جمله:

 الف: رؤیای یوسف‌علیه السلام درباره سجده‌ی یازده ستاره و ماه و خورشید بر او که با رسیدن او به قدرت و تواضع برادران و پدر و مادر در برابر او تعبیر گردید.

 ب: رؤیای دو یار زندانیِ یوسف که بعداً یکی از آنها آزاد ودیگری اعدام شد.

 ج: رؤیای پادشاه مصر درباره گاوِ لاغر و چاق که تعبیر به قحطی و خشکسالی بعد از فراخ شد.

 د: رؤیای پیامبرصلی الله علیه وآله درباره عدد اندک مشرکان در جنگ بدر که تعبیر به شکست مشرکان شد.⁽¹⁾

 ه: رؤیای پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله درباره ورود مسلمانان با سر تراشیده به مسجدالحرام، که با فتح مکّه و زیارت خانه خدا تعبیر شد⁽²⁾

 و: رؤیای مادر حضرت موسی که نوزادش را در صندوق گذاشته وبه آب بیاندازد. «اذ اوحینا الی اُمّک ما یوحی اَن اقذ فیه فی التابوت»⁽³⁾روایات بر این دلالت دارند که مراد از وحی در اینجا، رؤیاست.

 ز: رؤیای حضرت ابراهیم در مورد ذبح فرزندش حضرت اسماعیل.⁽⁴⁾

از قرآن که بگذریم در زندگی خود، افرادی را می‌شناسیم که در رؤیا از اموری مطلع شده‌اند که دست انسان به صورت عادّی به آن نمی‌رسد.

حاج شیخ عباس قمی صاحب مفاتیح‌الجنان، به خواب فرزندش آمد و گفت: کتابی نزدم امانت بوده، آنرا به صاحبش برگردان تا من در برزخ راحت باشم. وقتی بیدار شد به سراغ کتاب رفت، با نشانه‌هایی که پدر گفته بود تطبیق داشت، آن را برداشت. وقتی می‌خواست از خانه بیرون برود، کتاب از دستش افتاد و کمی ضربه دید. او کتاب را به صاحبش برگرداند و چیزی نگفت، دوباره پدرش به خواب او آمد و گفت: چرا به او نگفتی کتاب تو

ضربه دیده است تا اگر خواست خسارت بگیرد و یا رضایت دهد.

 پیام‌ها:

 1- فرزندان، باید به درایت و دلسوزی پدر اعتماد و در مسائل زندگی با او مشورت کنند. «قال یوسف لابیه»

 2- پدر را به اسم صدا نزنیم. «یا اَبت»

 3- پدر و مادر، بهترین مرجع برای حلّ مشکلات فرزندان هستند. «یا اَبت»

 4- پدران و فرزندان در خطاب به یکدیگر، از واژه‌هایی که نشانه‌ی صمیمیّت، رحمت و شفقت است، استفاده کنند. «یا اَبت»

 5 - والدین به خواب‌های فرزندانشان توجّه کنند. «یا اَبت»

 6- حضرت یوسف در ابتدا، تعبیر خواب نمی‌دانست و لذا برای تعبیر رؤیایش از پدر استمداد کرد. «یا اَبت»

 7- گاهی رؤیا وخواب دیدن، یکی از راه‌های دریافت حقایق است. «انّی رأیت»

 8 - مشاهده‌ی برادران به صورت ستاره در رؤیای یوسف‌علیه السلام، نشانه‌ی مقام یافتن آنان در آینده است. «احد عشر کوکباً»

 9- در فرهنگِ خواب، اشیا، نماد حقایق می‌شوند. (مثلاً خورشید نشان پدر و ماه تعبیر از مادر و ستارگان نشان برادران است.) «رأیت احد عشر کوکباً...»

 10- دیدن ماه و خورشید و ستارگان (به صورت هم زمان)، از شگفتی‌های رؤیای یوسف است. «کوکباً و الشمس و القمر»

 11- خوابِ اولیایِ خدا، واقعی است. «رأیت » در این آیه «رأیتُ» تکرار شده است تا بگوید حتماً دیدم و گمان نشود ماجرا خیالی بوده است.

 12- یوسف‌علیه السلام در خواب چنان دید که خورشید و ماه و ستارگان، همانند موجودات دارای عقل، بر او سجده می‌کنند. (جمله «رأیتهم» برای افراد عاقل بکار می‌رود)

 13- انسان‌های برگزیده، به مقامی می‌رسند که مسجود دیگر انسان‌ها می‌شوند. «رأیتهم لی ساجدین»

 14- گاهی در نوجوان، استعدادی هست که بزرگترها را به تواضع وامی‌دارد. «ساجدین »

درس پنجم: پنجره‌ای به روشنایی

تفسیر آیات دین و زندگی 2 » درس پنجم: پنجره‌ای به روشنایی

سوره روم آیه «7 و 8»

«7» یَعْلَمُونَ ظَاهِراً مِّن الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ عَنِ الْأَخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ

(مردم) فقط ظاهری از زندگی دنیا را می‌شناسند، و آنان از آخرت غافلند.

 پیام‌ها:

 1- انسان باید ژرف‌نگر و عمیق باشد، نه ظاهربین و غافل. «یعلمون ظاهراً... و هم عن الاخرة هم غافلون»

 2- دنیا بد نیست، غفلت از آخرت بد است. «عن الاخرة هم غافلون»

 3- علم به ظواهرِ دنیای مادّی بدون توجّه به آخرت، مورد انتقاد است. «یعلمون ظاهراً... عن الاخرة هم غافلون»

 4- دنیا ظاهر و باطنی دارد و آخرت، باطن دنیاست. «ظاهراً - عن الاخرة»

 5 - توجّه به ظواهر دنیا، سبب غفلت از آخرت است. «یعلمون ظاهراً... هم عن الاخرة هم غافلون»

 «8» أَوَلَمْ یَتَفَکَّرُواْ فِی  أَنفُسِهِم مَّا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَآ إِلَّا  بِالْحَقِ‌ّ وَأَجَلٍ مُّسَمّیً وَإِنَّ کَثِیراً مِّنَ النَّاسِ بِلِقَآیِ رَبِّهِمْ لَکَافِرُونَ

 آیا آنان در وجود خودشان فکر نکردند؟ خداوند آسمان‌ها و زمین و آنچه را که میان آن دو است جز بر اساس حقّ و زمان‌بندی معیّن نیافریده است، و بی‌شک بسیاری از مردم به لقای پروردگارشان (در قیامت) کفر می‌ورزند.

 پیام‌ها:

 1- تفکّر، داروی بیماری غفلت است. «هم غافلون او لم یتفکرّوا»

 2- تفکّر، زمانی مفید و سازنده است که دور از هیاهو و تأثیرات منفی و بر اساس عقل و فطرت باشد. «فی انفسهم»

 3- آفرینش، هم هدفدار است و هم زمان‌بندی دارد. «خلق... بالحقّ و اجلٍ مُسمّیً»

 4- دنیا، مدّت زمانی بیش نیست. «اجلٍ مُسمّیً»

 5 - نتیجه‌ی فکر سالم، ایمان به حقّانیّت و هدفداری هستی و آخرت است و نتیجه‌ی بی‌فکری، کفر و انکار معاد است. «یتفکّروا - لکافرون»

سوره یونس آیه «7 و 8»

 «7» إِنَّ الَّذِینَ لَا یَرْجُونَ لَقَآءَنَا وَرَضُواْ بِالْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَاطْمَأَنُّواْ بِهَا وَالَّذِینَ هُمْ عَنْ ءَایَاتِنَا غَافِلُونَ «8» أُوْلَئِکَ مَأْوَاهُمُ النَّارُ بِمَا کَانُواْ یَکْسِبُونَ

 قطعاً آنان که به دیدار ما (و دریافت نعمت‌های اخروی) امید ندارند و (تنها) به زندگی دنیا دل‌خوش کرده‌اند و به آن آرام گرفته وتکیه می‌کنند و نیز کسانی که از نشانه‌های (قدرت) ما غافلند. آنان به خاطر آنچه که عمل می‌کردند، جایگاهشان آتش است.

 نکته‌ها:

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «مَن اَحبّ لقاء اللَّه احبّ اللَّهُ لقائه»، هر کس دیدار خدا را دوست بدارد، خداوند نیز ملاقات با او را دوست دارد.(134) و در آیه‌ی آخر سوره‌ی کهف می‌خوانیم: «فمن کان یرجو لقاء ربّه فلیعمل عملاً صالحاً» معتقدان به قیامت و دیدار پروردگار، باید عمل صالح انجام دهند.

 پیام‌ها:

 1- امید و یأس، در اصلاح و افساد انسان، نقش مؤثّری دارد. «لایرجون لقاءنا»

 2- انسان، هر چه بیشتر از قیامت غافل و مأیوس شود، دنیاگراتر می‌شود. پس معتقدان به قیامت نباید دنیاگرا باشند.«لایرجون لقاءنا ورضوا بالحیاة الدنیا»

 3- اطمینان واقعی تنها با یاد خداست و دنیا، آرام‌بخش کاذب آن هم برای غافلان است. «اطمأنّوا بها... غافلون»

 4- عوامل دوزخی شدن عبارت است از:

الف: انکار معاد و پاداشهای اخروی. «لایرجون لقاءنا»

ب: راضی شدن به دنیای زودگذر. «رضوا بالحیاة الدنیا»

ج: غفلت از آیات الهی. «هم عن آیاتنا غافلون»

د: عملکرد ناپسند. «بما کانوا یکسبون»

5 - جهنّم، دست‌آورد خود انسان است. «بما کانوا یکسبون»

سوره کهف آیات «103 تا 105»

 «103» قُلْ هَلَ نُنَبِّئُکُم بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالاً «104» الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً

 بگو: آیا شما را خبر دهم که زیانکارترین مردم کیست؟ آنان که در زندگی دنیا تلاششان گم و نابود می‌شود، در حالی که می‌پندارند (همچنان) کار شایسته و نیک انجام می‌دهند.

 نکته‌ها:

در روایات، این آیه به منکران ولایت امیرمؤمنان علی‌علیه السلام⁽¹⁾و کسانی که در انجام حج، امروز و فردا می‌کنند⁽²⁾تفسیر شده است.

حضرت علی‌علیه السلام فرمود: مصداق آیه، اهل کتابند که در آغاز برحق بودند، سپس بدعت‌هایی در دین گذاشتند و گمان می‌کردند که کار نیکی انجام می‌دهند. آنگاه فرمود: «و ما اهل النهر منهم ببعید»، نهروانیان دست کمی از آنان ندارند.⁽³⁾

امام حسین‌علیه السلام در دعای عرفه  می‌فرماید: خدایا خوبی‌های ما بدی است و حقیقت‌های ما ادّعایی بیش نیست.

همان گونه که بهره‌مندی‌ها متفاوت و دارای درجاتی است؛ دو برابر، چند برابر، ده برابر: «ضعف، اضعاف، عشرة امثالها» و گاهی هفت صد برابر، «فی کلّ سنبلةٍ مأة حبّة»⁽⁴⁾و گاهی فوق تصوّر، «فلا تعلم نفسٌ ما اُخفی لهم»⁽⁵⁾، ضرر و زیان‌ها نیز دارای مراحل و تفاوت‌هایی است:

الف: گاهی معامله‌ی بدی است. «بئسما اشتروا»⁽⁶⁾

ب: گاهی سودی ندارد. «فما ربحت تجارتهم»⁽⁷⁾

ج: گاهی خسارت است. «اشتروا الضّلالة بالهدی»⁽⁸⁾

د: گاهی غرق در زیان است. «لفی خسر»⁽⁹⁾

ه: گاهی خسارت بزرگ و آشکار است. «خسراناً مبینا»⁽¹⁰⁾

و: گاهی خسارت در تمام ابعاد است. «بالأخسرین اعمالاً»(145)

زیانکاران چند گروهند:

الف: گروهی که کار نیک نمی‌کنند.

ب: گروهی که برای دنیا کار می‌کنند، نه آخرت.

ج: گروهی که کار می‌کنند و می‌دانند که کارشان صحیح نیست.

د: گروهی که در زیانند و می‌پندارند که سود می‌برند.

سه گروه اوّل، ممکن است با توبه به فکر اصلاح خود و جبران بیفتند، ولی گروه چهارم چون به فکر چاره نمی‌افتند، بدترین مردمند. مثل راهبان مسیحی که خود را از لذّات حلال دنیا محروم می‌کنند ومورد انتقاد انبیا نیز هستند، یا مثل زاهدنماهای ریاکار.

کسانی که اعتقادات صحیحی ندارند و از پندارهای باطل خود پیروی می‌کنند، تنها در یک عمل خسارت نمی‌کنند، بلکه در همه‌ی برنامه‌ها زیان می‌بینند. زیرا معیار ارزش هر کاری انگیزه‌ی درست آن است و قرآن نیز با تعابیری همچون: «أحسب، یحسبون، لا یحسبنّ، أفحسبتم و...» از حسابگری‌های متّکی به خیال و پندار بی‌اساس، انتقاد کرده است.

 پیام‌ها:

 1- پیامبر مأمور بیان سود و زیان واقعی مردم است. «قل... اعمالا»

 2- شیوه‌ی پرسش و پاسخ، از بهترین روشهای آموزش و تربیت است. «هل ...»

 3- انسان در معرض غفلت از سود و زیان خویش است. «هل ننبّئکم...»

 4- هیچ عملی محو نمی‌شود، گرچه به نظر گم می‌شود. «ضلّ سعیهم»

 5 - تکیه بر خیال نکنیم و واقع‌گرا باشیم. «یحسبون»

 «105» أَوْلَئِکَ الَّذِینَ کَفَرُواْ بَِایَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَآئِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَانُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَزْناً

 آنان، کسانی‌اند که به آیات پروردگارشان و دیدار او (در قیامت) کفر ورزیدند، پس کارهایشان تباه ونابود شد. پس ما برای آنان در قیامت، میزانی برپا نخواهیم کرد،(چون کارشان وزن وارزشی ندارد تا نیاز به میزان باشد.)

 نکته‌ها:

«حَبط»، در لغت آن است که شکم حیوان به خاطر خوردن گیاه سمّی باد کند و آن را در معرض مرگ قرار دهد که هر کس می‌بیند، می‌پندارد حیوانی سالم و پرگوشت است، در حالی که در شکم آن باد و خودش مسموم است.

تباه شدن اعمال انسان را نیز از این رو حبط می‌گویند که آنان توسط گناهان، مسموم و توخالی و در معرض نابودی قرار گرفته‌اند.

مردم در قیامت سه گروهند:

الف: گروهی که از خوبی نیاز به میزان ندارند.

ب: گروهی که از بدی و شقاوت نیاز به میزان ندارند. «فلا نُقیمُ لهم یوم القیامة وزنا»

ج: گروهی متوسّط که باید عمل‌هایشان محاسبه گردد. «امّا مَن ثَقُلت موازینه. فهو فی عیشة راضیة. و امّا مَن خَفّت موازینه. فاُمّه هاویة»⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- کفر به خدا، سبب حبط اعمال می‌شود و هر چه که پوک شد، وزنی ندارد. «حبطت، فلا نُقیمُ لهم... وزناً»

 2- حقّ، نزد خدا وزن دارد، ولی باطل پوچ و بی‌وزن است. «فلا نُقیم... وزناً»

 سوره مائده آیه «69»

 إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَالَّذِینَ هَادُواْ وَالْصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَی مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْأَخِرِ وَعَمِلَ صَالِحاً فَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ

 همانا کسانی که ایمان آوردند ومؤمنان و یهودیان و صابئان و مسیحیان، هر کدام به خدا و روز قیامت ایمان آورده و کار شایسته انجام دهند، بیم و اندوهی بر آنان نیست.

 نکته‌ها:

کلمه‌ی «صابئین» که سه بار در قرآن و در کنار یهود و نصاری آمده است، به کسانی گفته می‌شود که پیرو یکی از ادیان آسمانی بوده، ولی به مرور زمان انحرافاتی در آنان پیدا شده است، از جمله اعتقاد به تأثیر ستارگان و کناره‌گیری از معاشرت با مردم و داشتن آداب مخصوصی در زندگی.

پیروان ادیان مختلف، پس از آمدن دین جدید، باید به آن ایمان آورند، وگرنه بعثت انبیای بعدی

بیهوده خواهد بود. یهود و نصاری و صابئان، هر کدام مثل مسلمانان به پیامبر اسلام ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند، بیم و اندوهی نخواهند داشت.

از میان همه‌ی ادیان گذشته، نام یهود و نصاری و صابئین برده شده، چون از ادیان الهی هستند که از سایرین برای قبول دعوت حقّ سزاوارترند.

 پیام‌ها:

 1- از اصول مشترک همه ادیان آسمانی، ایمان به خدا و قیامت و رسالت انبیا است. «مَن آمن باللّه...»

 2- ملاک سعادت در همه ادیان آسمانی، ایمان و عمل صالح است، نه ادّعا و نام. «مَن آمن باللّه و الیوم الاخر...»

 3- ایمان از عمل جدا نیست. «آمن... وعمل»

 4- آرامش واقعی، در سایه‌ی ایمان و عمل صالح است. «مَن آمن... و عمل صالحا فلاخوف علیهم و لا هم یحزنون»

سوره اعراف آیه «51»

 أَلَّذِینَ اتَّخَذُواْ دِینَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَیَاةُ الدُّنْیَا فَالْیَوْمَ نَنسَاهُمْ کَمَا نَسُواْ لِقَآءَ یَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا کَانُواْ بَِایَاتِنَا یَجْحَدُونَ

 کسانی که (در دنیا) دین خویش را به بازی و سرگرمی گرفتند و زندگی دنیوی مغرورشان ساخت، پس همان گونه که آنان دیدار این روزشان را فراموش کرده و آیات ما را انکار می‌کردند، (ما نیز) امروز آنان را به فراموشی می‌سپاریم.

 نکته‌ها:

«لَهو»، به معنای غفلت انسان از کارهای اساسی است و «لَعِب» آن است که انسان هدفی خیالی و غیر واقعی داشته باشد.⁽¹⁾

امام رضاعلیه السلام فرمود: «ننساهم» یعنی آنان را ترک می‌کنیم، چون آنان قیامت و آمادگی برای آن روز را رها کرده بودند، ما نیز در آن روز آنان را به حال خود رها می‌کنیم.⁽²⁾

 پیام‌ها:

 1- مسخره کردن دین، مغرور شدن به دنیا، فراموشی آخرت و انکار آیات الهی، همه از نشانه‌های کافران است. «الکافرین» آیه قبل «الّذین اتّخذوا»

 2- کفّار، احکام دین را که جدّی است به بازی می‌گیرند، «دینهم لهواً» و در عوض دنیا که بازیچه‌ای بیش نیست را جدّی گرفتند.

 3- تحقیر دین، ذلّت آخرت را به همراه دارد. کسانی که دین را به بازی می‌گیرند، در قیامت فراموش شده‌اند. «دینهم لهواً... فالیوم ننساهم»

 4- زندگی دنیوی فریبنده است. «غرّتهم الحیاة الدنیا»

 5 - فریفتگی به دنیا، زمینه‌ی بازی گرفتن دین است. «لهواً و لعباً و غرّتهم...»

 6- کیفر الهی با اعمال ما تناسب دارد. «ننساهم کما نسوا»

 7- انکار مستمرّ آیات الهی، موجب محرومیّت از بهشت و مواهب آن است. «ما کانوا بآیاتنایجحدون»

 8 - فراموش کردن خداوند در دنیا، سبب فراموش شدن انسان در قیامت می‌شود. «ننساهم کما نسوا» چنانکه در جای دیگر یاد خداوند را مایه‌ی یاد او از انسان می‌داند. «فاذکرونی أذکرکم»⁽¹⁾

 9- انکارمستمرّ وبدون توبه، رمز بدبختی وهلاکت انسان است. «کانوا... یجحدون»

سوره مؤمنون آیات «32 تا 37»

 «32» فَأَرْسَلْنَا فِیهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ

 و در میان آنان (نیز) پیامبری از خودشان فرستادیم که (به آنان گفت:) خدا را بپرستید. جز او معبودی برای شما نیست، پس آیا پروا نمی‌کنید؟

 پیام‌ها:

 1- پیامبر باید از خود مردم باشد. (تا الگوئی عملی و درد آشنا داشته باشند و حجّت بر آنان تمام باشد) «منهم»

 2- عبادت خدا همراه با نفی شرک ارزش دارد. «أن اعبدوااللّه مالکم من اله غیره»

 3- گرایش به توحید، به تقوا نیاز دارد.«أن اعبدوا اللّه... افلا تتّقون»

 «33» وَقَالَ الْمَلَأُ مِن قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُواْ وَکَذَّبُواْ بِلِقَآءِ الْأَخِرَةِ وَ أَتْرَفْنَاهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا مَا هَذَآ إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَیَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ

 و اشرافی از قوم آن پیامبر که کفر ورزیدند و دیدار قیامت را تکذیب نمودند و آنان را در دنیا در ناز و نعمت قرار داده بودیم (در پاسخ رسولشان، به مردم) گفتند: این، جر انسانی مثل شما  نیست، از هر چه می‌خورید می‌خورد، و از هر چه می‌نوشید می‌نوشد.

 پیام‌ها:

 1- دعوت انبیا بر اساس آزاد سازی مردم از سلطه‌ی اشراف و ستمگران است و به همین دلیل، اشراف بیش از دیگران با انبیا مخالفت می‌کنند. «قال الملأ»

 2- مخالفان چون جرأت ندارند که منطق و اصل اصلاحات انبیا را نفی کنند، می‌گویند: انبیا لایق آن اصلاحات نیستند. «بشر مثلکم»

 3- زندگی انبیا، یک زندگی عادّی است. «یأکل - یشرب»

 4- اشراف از مسائل معنوی وعلمی غافلند. «یأکل - یشرب» (امیرالمؤمنین‌علیه السلام می‌فرماید: حسادت آنان سبب گفتن این کلمات شد.(150))

 «34» وَلَئِنْ أَطَعْتُم بَشَراً مِّثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَّخَاسِرُونَ «35» أَیَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذَا مِتُّمْ وَ کُنتُمْ تُرَاباً وَعِظَاماً أَنَّکُم مُّخْرَجُونَ «36» هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ

 و اگر از بشری همانند خودتان اطاعت کنید، قطعاً زیانکارید. آیا (آن پیامبر) به شما وعده می‌دهد که وقتی مردید و خاک و استخوان‌هایی (پوسیده) شدید، شما (از قبر) بیرون آورده می‌شوید ؟! دور است دور، آنچه به شما وعده داده شده است.

 نکته‌ها:

در قرآن، کلمه‌ی «هیهات» دو بار، آن هم در همین آیه به کار رفته است، که سران کفر وقوع قیامت را بسیار دور می‌پندارند.

شعارهای کفّار

 * پیامبر یک انسان معمولی است. «بشراً»

 * بر دیگران امتیازی ندارد. «مثلکم»

 * پیروی از پیامبران خسارت است. «لخاسرون»

 * قیامت و زندگی دوباره دور است. «هیهات هیهات» (چون انبیا مکرّر و همیشه وعده‌ی قیامت می‌دادند، «توعدون» مخالفان هم کلمه «هیهات» را تکرار کردند)

آنچه ذکر شد، برخی از شعارهای لجوجانه یا فریبنده‌ی کافران و حقّ ستیزان است. آنان با تبلیغات گسترده، پیروی از پیامبران را خسارت می‌دانند ولی هدفشان این است که مردم را مطیع خود سازند و با شعار آزادی، ملّت‌ها را به بردگی کشانند.

 «37» إِنْ هِیَ إِلَّا حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَنَحْیَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ

 جز این زندگی دنیا چیز دیگری نیست، می‌میریم و زندگی می‌کنیم و ما (هرگز پس از مرگ) برانگیخته نخواهیم شد.

 پیام‌ها:

 1- افراد مغرور جز راه خود، راه دیگری را تصور نمی‌کنند. «اِن هی»

 2- آخوربین، آخربین نمی‌شود. «الاّ حیاتنا الدنیا» (دنیاگرایان، کوته‌فکران جامعه هستند)

درس ششم: آینده‌ی روشن

تفسیر آیات دین و زندگی 2 » درس ششم: آینده‌ی روشن

سوره نساء آیه «87»

 أللَّهُ لَآ إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ لَا رَیْبَ فِیهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِیثاً

 خداوند که معبودی جز او نیست، همه شما را در روز قیامت که هیچ شکّی در آن نیست جمع می‌کند، و راستگوتر از خدا در سخن کیست؟

 پیام‌ها:

 1- مبدأ و معاد، دنیا و آخرت تنها به دست خداوند یگانه است. «اللّه لااله الا هو لیجمعنّکم...»

 2- قیامت روز جمع شدن همه برای حسابرسی است، پس باید در راه جلب رضای او کوشش کرد و تنها او را پرستید. «لیجمعنّکم الی یوم القیامة»

 3- با آن همه دلایل بر معاد (مثل عدالت خدا، حکمت او، نشانه‌های رستاخیز در طبیعت و حیات آن پس از مرگ در زمستان، خواب و بیداری، تجدید سلول‌های بدن و ...) جایی برای تردید در قیامت نیست. «لاریب»

 4- هرجا که غفلت بیشتر باشد، مربّی باید هشدارهای قاطع‌تری دهد. (نشانه‌های تأکید در آیه: حرف لام، نون تأکید ثقیله، جمله «لاریب»، جمله «اصدق حدیثاً»، همه به خاطر غفلت انسان از قیامت است.)

سوره مؤمنون آیه «115 و 116»

«115» أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثاً وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْجَعُونَ

    پس آیا گمان می‌کنید که ما شما را بیهوده آفریده‌ایم و شما به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید؟

 نکته‌ها:

قرآن برای آفرینش انسان اهدافی را بیان کرده است از جمله:

1- عبادت. «و ما خلقت الجنّ والانس الاّ لیعبدون»⁽¹⁾من جن و انس را نیافریدم جز برای این که

عبادتم کنند (و از این راه تکامل یابند و به من نزدیک شوند).

2- آزمایش. «خَلَق الموت والحیاة لیَبلوکم ایّکم احسن عملاً»⁽¹⁾(خداوند) مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید، که کدام یک از شما بهتر عمل می‌کنید.

3- برای دریافت رحمت الهی. «الاّ مَن رحم ربّک و لذلک خلقهم»⁽²⁾مگر کسی که پروردگارت به او رحم کند و(خداوند) برای همین (رحمت) مردم را آفرید.

حضرت علی‌علیه السلام فرمود: «رحم اللّه امرء عرف قدره» خداوند رحمت کند کسی را که ارزش و اعتبار خود را بشناسد.⁽³⁾و بداند از کجا آمده، اکنون در کجاست وسپس به کجا می‌رود.

امام حسین علیه السلام فرمود: «انّ اللّه ما خلق العباد الاّ لیعرفوه فاذا عرفوه عبدوه فاذا عبدوه استغنوا بعبادته عن عبادة من سواه» خداوند متعال بندگانش را نیافریده است مگر برای این که او را بشناسند، آن گاه که او را شناختند، عبادتش کنند و چون خدا را عبادت کردند، با پرستش و عبادت او از پرستش غیر او بی‌نیاز شوند.⁽⁴⁾

حضرت علی‌علیه السلام فرمود: «الدّنیا خُلقت لغیرها ولم‌تخلق لنفسها»(156) دنیا برای دیگری آفریده شده و برای خود آفریده نشده است. (دنیا وسیله‌ای است برای رسیدن به آخرت)

آری، کسانی که همه‌ی هدف‌های خود را در درون دنیا جستجو می‌کنند، زمین‌گرا و زمین‌گیر می‌شوند. چنانکه در آیه‌ی 176 سوره اعراف آمده است: «اخلد الی الارض»

هر دم از عمر گرامی هست گنج بی‌بدل

می‌رود گنجی چنین هرلحظه بر باد آه آه

 پیام‌ها:

 1- آفرینش انسان، هدفدار است. «أفحسبتم انّما خلقناکم عبثا»

 2- همه‌ی محاسبات انسان، واقع بینانه نیست. «أفحَسِبتم»

 3- در کار خداوند عبث و بیهودگی راه ندارد. «أفحَسِبتم... عَبَثا»

 4- زندگی دنیا بدون آخرت، بیهوده ولغو است. «عَبَثا»

 5 - انسان مسئول و متعهّد است. (باید خود را برای پاسخ گویی در قیامت آماده کنیم). «أفحسبتم ... لا ترجعون»

 6- هدف آفرینش انسان، در این جهان خلاصه نمی‌شود. «أفحسبتم...لاترجعون»

    «116» فَتَعَالَی اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ لَا  إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ

 پس برتر است خداوندی که فرمانروای حقّ است (از این که شما را بیهوده آفریده باشد) خدایی جز او نیست که پروردگار عرش گرانقدر است.

 پیام‌ها:

 1- خداوند، کار عبث و بیهوده نمی‌کند. «فتعالی اللّه»

 2- حکومت حقّ، از آن خداست. «الملک الحقّ»

 3- هستی، تحت تربیت و مدیریّت الهی است. «ربّ العرش» و در جای دیگر می‌خوانیم: «ربّ الناس»، «ربّ العالمین» و «ربّ کلّ شی‌ء»

سوره صاد آیه «27 و 28»

  «27» وَمَا خَلَقْنَا السَّمَآءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا بَاطِلاً ذَلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُواْ فَوَیْلٌ لِّلَّذِینَ کَفَرُواْ مِنَ النَّارِ «28» أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ  کَالْمُفْسِدِینَ فِی الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجَّارِ

 و ما آسمان و زمین و آن چه را میان آنهاست بیهوده نیافریدیم، این، پندار کسانی است که کفر ورزیدند، پس وای از آتش (دوزخ) بر کسانی که کافر شدند! آیا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند همانند فسادگران در زمین قرارمی‌دهیم، یا اهل تقوا را مانند فاجران قرار می‌دهیم؟

 پیام‌ها:

 1- در جهان بینی الهی، آفرینش هدفدار است. «ما خلقنا... باطلا» و در بینش غیر الهی، آفرینش بی هدف است. «ذلک ظن الّذین کفروا»

 2- چون نظام هستی بر اساس حقّ است پس داوری نیز باید بر اساس حقّ باشد تا نظام قانون با نظام آفرینش همسو باشند. «فاحکم... بالحقّ... و ما خلقنا... باطلا»

 3- در تمام هستی، هیچ ذرّه‌ای بیهوده خلق نشده است. «ما خلقنا السماء و الارض و ما بینهما باطلا»

 4- کفّار برای اعتقادات خود دلیل ندارند بلکه تکیه‌گاهشان ظن و گمان است. «ظن الّذین...»

 5 - چون آفرینش هدفدار است، هرگز رها نمی‌شود و تا روز قیامت و رسیدن مؤمن و مفسد به پاداش و کیفر ادامه دارد. «و ما خلقنا... باطلا... فویل للّذین کفروا من النار»

 6- دلیل معاد، حکمت و عدالت الهی است. حکمت: هیچ چیزی بیهوده خلق نشده است. امّا عدالت: آیا ما فجّار و متّقین را یکسان قرار می‌دهیم؟ «ما خلقنا... باطلا - ام نجعل المتّقین کالفجار»

 7- تقوا، کناره‌گیری و گوشه‌نشینی نیست، بلکه به میدان آمدن و کار کردن است، البتّه کار نیک. «الّذین آمنوا و عملوا الصالحات... المتّقین»

 8- فساد تنها قتل وجنایت نیست بلکه گناه، نوعی فساد است.«کالمفسدین... کالفجار»

 9- اگر کسی صالحان و مفسدان را به یک چشم بنگرد، گویا هستی را باطل شمرده است. «ام نجعل الّذین آمنوا... کالمفسدین»

سوره غافر آیه «39»

    یَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَیَاةُ الدُّنْیَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الْأَخِرَةَ هِیَ دَارُ الْقَرَارِ

    ای قوم من! همانا این زندگی دنیا کالایی (ناچیز) است و همانا آخرت، آن سرای پایدار است.

 پیام‌ها:

 1- گاهی باید تقیه را شکست و عقیده‌ی خود را ابراز کرد. (مؤمن آل فرعون که تا مدّتی ایمان خود را پنهان می‌کرد، تقیه را شکست، در برابر فرعون موضع گرفت و به مردم گفت: از من پیروی کنید.) «و قال الذّی آمن یا قوم اتبعون»

 2- وظیفه‌ی مؤمن، دعوت دیگران است.«و قال الذّی آمن یا قوم اتبعون»

 3- در دعوت مردم، گاهی باید یک تنه به پاخاست و منتظر دیگران نبود. «قال الذّی آمن»

 4- تبلیغ دین در فضای خفقان طاغوتی، به قدری ارزش دارد که خداوند آن را در قرآن بازگو می‌کند و یاد و خاطره‌اش را گرامی می‌دارد. «و قال الذّی آمن...»

 5 - پیروی از سخن مؤمن، پیروی از خدا و رسول است. «اتبعونی»

 6- در شیوه‌ی تبلیغ، دشمن را خلع سلاح و شعارهای زیبای او را شکار کنید. (در آیه‌ی 29 خواندیم که فرعون می‌گفت: «ما اهدیکم الا سبیل الرشاد» من جز به راه

رشد، شما را هدایت نمی‌کنم. در این آیه می‌خوانیم که مؤمن آل فرعون نیز می‌گوید: «اهدکم سبیل الرشاد» (آری، رسیدن به رشد و سعادت آرمان همه انسان‌هاست که مستکبران از این آرمان سوء استفاده می‌کنند و مؤمنان باید از این نیاز فطری، به شکل درست

استفاده کنند.«اتبعونی اهدکم سبیل الرشاد»

 7- رشد، در تشخیص جایگاه دنیا از آخرت است. «سبیل الرشاد یا قوم انّما...»

 8 - ایمان به ناپایداری دنیا و پایداری قیامت، زمینه‌ی سعادت و رشد است. «سبیل الرشاد... الحیاة الدنیا متاع»

 9- دنیا، جز وسیله‌ای برای کامیابی موقّت نیست. «متاع» (این کلمه به چیزی گفته می‌شود که از آن بهره کم برده می‌شود.)

 10- با مقایسه ارزش دنیا وآخرت، حقایق را بهتر درک می‌کنیم. «متاع... دارالقرار»

 11- زرق و برق دنیا زودگذر است به جهان ابدی فکر کنیم. «متاع - دارالقرار»

 12- در شیوه تبلیغ، به خواسته‌های طبیعی و فطری مردم توجّه داشته باشیم. (زندگی جاودانه خواسته طبیعی و فطری انسان است و مؤمن آل فرعون رسیدن به این خواسته را در گرو پیروی از راه حقّ معرّفی می‌کند.) «یا قوم... الدنیا متاع و انّ الاخرة هی دار القرار»

سوره اعلی آیه «16 و 17»

    «16» بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا «17» وَ الاَخِرَةُ خَیرٌ وَ أَبْقَی

    بلکه شما حیات دنیا را مقدم می‌دارید. در حالی که آخرت بهتر و پایدارتر است.

 نکته و تفسیر:

 خداوند در این آیات به عامل اصلی انحراف از برنامه فلاح و رستگاری اشاره کرده، می‌فرماید: بلکه شما حیات دنیا را مقدم می‌دارید، در حالی که آخرت بهتر و پایدارتر است.

 و این در حقیقت همان مطلبی است که در احادیث نیز آمده: «حُبّ الدنیا رأس کلّ خطیئة»، محبّت دنیا سرچشمه هر گناهی است. در حالی که هیچ عقلی اجازه نمی‌دهد که انسان سرای باقی را به متاع فانی بفروشد و این لذّات مختصر و آمیخته با انواع درد و رنج را بر آن همه نعمت جاویدان و خالی از هرگونه ناملائمات مقدم بشمرد.

 حبّ دنیا سرچشمه تمام گناهان

 مسلما برای افراد مؤمن این محاسبه قرآنی که در آیات فوق آمده در مقایسه دنیا با آخرت که می‌گوید آخرت بهتر و پایدارتر است، کاملا روشن است، اما با این حال چگونه انسان مؤمن در بسیاری از اوقات این علم و آگاهی خود را زیر پا می‌گذارد و آلوده گناهان و جرائمی می‌شود؟! پاسخ این سؤال یک جمله است و آن غلبه شهوات بر وجود انسان و سرچشمه غلبه شهوات نیز حب دنیا است.

 حب دنیا اعم از حب مال، مقام، شهوت جنسی، تفوق طلبی، برتری جوئی، تن‌پروری، انتقام‌جوئی و مانند اینها، گاه چنان طوفانی در روح انسان ایجاد می‌کند که تمام معلومات او را بر باد می‌دهد، و حتی گاه حس تشخیص او را از میان می‌برد، و در نتیجه حیات دنیا بر آخرت مقدم می‌دارد.

 اینکه در روایات اسلامی کرارا حب دنیا به عنوان سرچشمه تمام گناهان شمرده شده است یک واقعیّت عینی و محسوس است که در زندگی خود و دیگران بارها آن را آزموده‌ایم.

 بنابراین برای قطع ریشه‌های گناه راهی جز این نیست که حب و عشق دنیا را از دل بیرون کنیم.

 باید به دنیا همچون وسیله‌ای، گذرگاهی، پلی و یا همچون مزرعه‌ای بنگریم.

 ممکن نیست عاشقان دنیا بر سر دو راهی وصول به متاع این جهان و نیل به رضای خدا دومی را مقدم شمرند.

 اگر پرونده‌های جنائی را بنگریم واقعیّت حدیث فوق را در آنها به خوبی مشاهده می‌کنیم.

 هنگامی که علل جنگ‌ها، خونریزی‌ها، کشت و کشتارها (حتی میان برادران و دوستان) را مورد توجه قرار می‌دهیم جای پای حب دنیا در همه آنها مشهود و نمایان است.

 اما چگونه می‌توان حب دنیا را از دل بیرون کرد با اینکه ما همه فرزند دنیائیم و علاقه فرزند به مادر یک امر طبیعی است؟ ! این نیاز به آموزش فکری و فرهنگی و عقیدتی، و سپس تهذیب نفس دارد.

 و از جمله اموری که می‌تواند بالاترین کمک را به سالکان راه در این مسیر کند ملاحظه عاقبت کار دنیا پرستان است.

 فراعنه با آن همه قدرت و امکانات مالی سرانجام چه کردند؟ قارون از این همه گنج‌هایی که کلید آنها را چندین انسان نیرومند به زحمت می‌کشیدند چه اندازه با خود برد؟ ! قدرت‌های عظیمی را که در عصر و زمان خود می‌نگریم، و با نسیمی دفتر زندگانیشان بر هم می‌خورد، و با یک گردش لیل و نهار از تخت قدرت فرو می‌افتند، و کاخها و ثروت‌هایشان را می‌گذارند و گریزند و یا به زیر خاک پنهان می‌شوند، خود

بهترین واعظ و معلم ماست.

 از امام علی‌بن الحسین‌علیهما السلام پرسیدند که افضل اعمال نزد خدا چیست؟ فرمود: «ما من عمل بعد معرفة اللّه عز و جل و معرفة رسوله صلی الله علیه وآله افضل من بغض الدنیا»، هیچ عملی بعد از معرفت خداوند و رسولش افضل از دشمنی با دنیا نیست ! سپس افزود : زیرا برای حب دنیا شعب بسیاری است و معاصی نیز شعب بسیاری دارد، اولین چیزی که با آن معصیت خدا شد معصیت ابلیس بود در آن زمان که ابا کرد و تکبر ورزید

و از کافرین شد.

 سپس حرص بود که سرچشمه معصیت (و ترک اولای) آدم و حوا گشت، در آن زمان که خداوند متعال به آنها فرمود: از هر جای بهشت می‌خواهید بخورید، ولی نزدیک این درخت (ممنوع) نشوید که از ستمکاران خواهید بود ولی آنها به سراغ چیزی رفتند که به آن نیاز نداشتند! و همین برای فرزندان آنها تا روز قیامت باقی ماند، چرا که غالب چیزهایی را که انسان می‌طلبد به آن نیازی ندارد. (نیازها غالبا منشأ گناه نیستند، آنچه منشأ

گناه است هوسها و امور زائد بر نیاز است)

 سپس حسد بود که سرچشمه گناه فرزند آدم شد، نسبت به برادرش حسد ورزید و او را به قتل رساند.

 و از شعب آن حب زنان، حب دنیا، حب ریاست، حب راحتی، حب سخن، حب برتری، و حب ثروت است، اینها هفت خصلتند که همگی در حب دنیا جمعند، و لذا پیامبران و دانشمندان بعد از آگاهی بر این حقیقت گفته‌اند: «حبّ الدنیا رأس کلّ خطیئة».

 سوره قیامت آیات «3 تا 5»

 «3» أَ یَحْسَبُ الإنسَانُ أَلَّن نَجْمَعَ عِظامَهُ «4» بَلی قَادِرِینَ عَلی أَن نُّسَوِّیَ  بَنَانَهُ «5» بَلْ یُرِیدُ الإنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ

 آیا انسان می‌پندارد که استخوان‌های او را جمع نخواهیم کرد؟ آری قادریم که (حتی خطوط سر) انگشتان او را موزون و مرتّب کنیم. (انسان شک در معاد ندارد) بلکه او  می‌خواهد ( آزاد باشد و) مادام العمر گناه کند.

 نکته و تفسیر

 در روایتی آمده است که یکی از مشرکان که در همسایگی پیامبر صلی الله علیه وآله زندگی می‌کرد خدمت حضرت صلی الله علیه وآله آمد و از روز قیامت سؤال کرد که چگونه است؟ و کی خواهد بود؟ سپس افزود: اگر آن روز را من با چشم خودم ببینم باز تصدیق تو نمی‌کنم، و به تو ایمان نمی‌آورم! آیا ممکن است خداوند این استخوان‌ها را جمع‌آوری کند؟ این باور کردنی نیست!

 اینجا بود که آیات فوق نازل شد و به او پاسخ گفت و لذا پیغمبر صلی الله علیه وآله در باره این مرد لجوج معاند می‌فرمود: خداوندا شر این همسایه بد را از من دور کن.

 نظیر این معنی در آیات دیگر قرآن نیز به چشم می‌خورد، از جمله در آیه 78 سوره یس می‌خوانیم: یکی از منکران معاد قطعه استخوان پوسیده ای را به دست گرفته بود و به پیغمبر می‌گفت: «مَن یحیی العظام و هی رمیم» چه کسی این استخوان‌ها را زنده می‌کند در حالی که پوسیده است؟ ضمنا تعبیر به «یحسب» از ماده «حسبان» به معنی گمان اشاره به این است که این منکران هرگز به گفته خود ایمان نداشتند بلکه تنها بر

پندار و گمان‌های واهی و بی اساس تکیه می‌کردند.

 اما ببینیم چرا مخصوصا روی استخوان‌ها تکیه شده است؟ این به خاطر آن است که اولا دوام استخوان بیش از سایر اعضا می‌باشد، و لذا هنگامی که بپوسد و خاک شود و ذرّات غبارش پراکنده گردد امید بازگشت آن در نظر افراد سطحی کمتر است.

 ثانیا استخوان مهم‌ترین رکن بدن انسان می‌باشد، چرا که ستون‌های بدن را استخوان‌ها تشکیل می‌دهند، و تمام حرکات و جابجائی و فعالیّت‌های مهم بدن به وسیله استخوان‌ها انجام می‌گیرد، کثرت و تنوّع و اشکال و اندازه‌های مختلف استخوان‌ها در بدن انسان از عجایب خلقت خداوند محسوب می‌شود و ارزش یک مهره کوچک پشت انسان هنگامی ظاهر می‌شود که از کار بیفتد و می‌بینیم که تمام بدن را فلج می‌کند.

 «بنان» در لغت هم به معنی انگشتان آمده، و هم به معنی سرانگشتان و در هر دو صورت اشاره به این نکته است که نه تنها خداوند استخوان‌ها را جمع‌آوری می‌کند، و به حال اول باز می‌گرداند، بلکه استخوان‌های کوچک و ظریف و دقیق انگشتان را همه در سر جای خود قرار می‌دهد، و از آن بالاتر خداوند حتی سرانگشتان او را به طور موزون به صورت نخست بازمی‌گرداند.

 این تعبیر می‌تواند اشاره لطیفی به خطوط سر انگشت انسان‌ها باشد که می‌گویند کمتر انسانی در روی زمین پیدا می‌شود که خطوط سر انگشت او با دیگری یکسان باشد، یا به تعبیر دیگر خطوط ظریف و پیچیده‌ای که بر سر انگشتان هر انسانی نقش است، معرّف شخص او است، و لذا در عصر ما مساله انگشت‌نگاری به صورت علمی در آمده، و به وسیله آن بسیاری از مجرمان شناخته شده و جرمها کشف گردیده است، همین قدر کافی است

که مثلا یک سارق هنگامی که وارد اتاق یا منزلی می‌شود دست خود را بر دستگیره در، یا شیشه اطاق یا قفل و صندوق بگذارد و اثر خطوط انگشتانش روی آن بماند، فورا از آن نمونه برداری کرده، با سوابقی که از سارقان و مجرمان دارند مطابقه نموده و

مجرم را پیدا می‌کنند.

 در آیه بعد به یکی از علل حقیقی انکار معاد اشاره کرده، می‌فرماید: چنین نیست که انسان در قدرت خداوند بر جمع استخوانها و زنده کردن مردگان تردید داشته باشد، بلکه او می‌خواهد از طریق انکار معاد، کسب آزادی برای هر گونه هوسرانی و ظلم و بیدارگری و گناه بنماید، هم وجدان خود را از این طریق اشباع کاذب کند، و هم در برابر خلق خدا مسئولیّتی برای خود قائل نباشد، چرا که ایمان به معاد و رستاخیز و

دادگاه عدل خدا سد عظیمی است در مقابل هر گونه عصیان و گناه، او می‌خواهد این لجام را بر گیرد و این سد را در هم بشکند و آزادانه هر عملی را خواست انجام دهد.

 این منحصر به زمانهای گذشته نبوده است، امروز هم یکی از علل گرایش به مادیگری و انکار مبدأ و معاد، کسب آزادی برای فجور و گریز از مسئولیّت‌ها، و شکستن هر گونه قانون الهی است، و گرنه دلائل مبدأ و معاد آشکار است.

 در تفسیر علیّ بن ابراهیم آمده است: «یقدم الذنب و یؤخر التوبة و یقول سوف اتوب»، آیه اشاره به کسی است که گناه را مقدم می‌دارد و توبه را به تاخیر می‌اندازد و می‌گوید بعدا توبه خواهم کرد.

 بعضی نیز گفته‌اند منظور از «فجور» در آیه، تکذیب است، بنابراین معنی آیه چنین‌شود: انسان می‌خواهد قیامت و رستاخیز را که در پیش روی او قرار دارد تکذیب کند، ولی تفسیر اول مناسبتر است.

سوره یس آیه «78 و 79»

 «78» وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِیَ خَلْقَهُ قَالَ مَن یُحْیِ الْعِظَامَ وَهِیَ رَمِیمٌ «79» قُلْ  یُحْیِیهَا الَّذِی أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِکُلِ‌ّ خَلْقٍ عَلِیمٍ

 و برای ما مثلی آورد و آفرینش خود را فراموش کرد؛ گفت: چه کسی این استخوان‌ها را در حالی که پوسیده است زنده خواهد کرد؟ (به او) بگو: همان کسی که بار اول آنرا آفرید، (بار دیگر) آن را زنده خواهد کرد و او بر هر آفریده‌ای آگاه است.

 نکته‌ها:

یکی از مشرکان، قطعه استخوان پوسیده‌ای را در برابر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله کرد و بر زمین ریخت و گفت: چه کسی این استخوان‌های پوسیده را زنده می‌کند؟ این آیات در پاسخ این شبهه و سؤال نازل شد.⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- نقل و بیان افکار باطل برای پاسخگوئی به آن مانعی ندارد. «ضرب لنا مثلاً»

 2- ریشه‌ی بسیاری از اشکالات در مورد قدرت خداوند، توجّه نکردن به نمونه‌های مشابه و فراموش کردن سوابق است. «و نسی خلقه»

 3- منکران معاد برهان ندارند، هر چه هست استبعاد است. «مَن یحیی العظام؟»

 4- آزادی در اسلام به قدری است که منکران خدا و معاد با کمال شهامت در برابر رهبر مسلمین با صراحت حرف خود را می‌زنند. «مَن یحیی العظام»

 5 - سؤال مانعی ندارد، آن چه بد است انگیزه‌های لجوجانه و مغرورانه است. «مَن یحیی العظام»

 6- ریشه‌ی بعضی از اشکالات عقیدتی، مقایسه میان قدرت انسان با خداوند است. «مَن یحیی العظام»

 7- شبهات عقیدتی را باید پاسخ داد، گرچه القای شبهه از یک نفر باشد. «قال... قل»

 8 - معاد جسمانی است. «یحیی العظام»

 9- معاد به دو چیز نیاز دارد: قدرتِ خدا در آفریدن دوباره انسان‌ها و علم او به عملکرد مردم. این آیه به هر دو اشاره می‌کند. «أنشأها اوّل مرّة» نشانه‌ی قدرت او و «هو بکلّ شی‌ء علیم» نشانه‌ی علم اوست.

سوره فاطر آیه «9»

 وَ اللَّهُ الَّذِی  أَرْسَلَ الرِّیَاحَ فَتُثِیرُ سَحَاباً فَسُقْنَاهُ إِلَی بَلَدٍ مَّیِّتٍ فَأَحْیَیْنَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا کَذَ لِکَ النُّشُورُ

 و خداوند است که بادها را فرستاد تا ابر را برانگیزاند، پس آن را به سوی سرزمینی مرده راندیم، و به وسیله‌ی آن زمین را بعد از مردنش زنده نمودیم. رستاخیز نیزچنین است.

 نکته‌ها:

چنانکه با اراده خداوند، حرکت ابر و باد و ریزش باران، زمین مرده را زنده کرده و گیاهان سر از خاک بر می‌آورند، با اراده‌ای دیگر و وقوع زلزله‌ای عظیم، مردگان از خاک بر می‌خیزند و زنده می‌شود.

این بهار نو ز بعد برگ ریز

هست برهان بر وجود رستخیز⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- وزش بادها، حرگت ابرها و ریزش باران‌ها، تصادفی نیست، با اراده الهی است. «اللّه... ارسل الریاح فتثیر... فسقناه»

 2- در هستی، برنامه و نظم و تدبیر حاکم است. «ارسل... فتثیر... فسقناه... فاحیینا»

 3- برای فهم غیب، از شهود استفاده کنید. «کذلک النشور»

سوره روم آیه «19»

 یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَیُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِ‌ّ وَیُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ کَذَ لِکَ تُخْرَجُونَ

 زنده را از مرده بیرون می‌آورد، و مرده را (نیز) از زنده بیرون می‌کشد، و زمین را بعد از مرگش زنده می‌کند، و شما نیز (روز قیامت) این گونه بیرون آورده می‌شوید.

 نکته‌ها:

برای خارج شدن مرده از زنده و زنده از مرده، مصادیق و نمونه‌های زیادی در تفاسیر بیان شده است، از جمله:

ایجاد انسان از نطفه و ایجاد نطفه از انسان. فرزند مؤمن از والدین کافر و بالعکس، که همه اینها نشانه قدرت مطلقه خداوند در جهان و توانایی او در برپایی قیامت و حشر موجودات است.

 پیام‌ها:

 1- در معاد شک نکنید، زیرا کار خداوند میراندن و برانگیختن است. (با ارائه‌ی نمونه‌ها، ابهامات و تردیدها را از بین ببرید.) «یحی الارض بعد موتها و کذلک تُخرجون»

سوره واقعه آیات «45 تا 48»

 «45» إِنَّهُمْ کَانُواْ قَبْلَ ذَ لِکَ مُتْرَفِینَ «46» وَکَانُواْ یُصِرُّونَ عَلَی الْحِنثِ الْعَظِیمِ «47» وَ کَانُواْ یَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَاباً وَ عِظَاماً أَءِنَّا لَمَبْعُوثُونَ «48» أَوَ ءَابَآؤُنَا الْأَوَّلُونَ

 البتّه آنان پیش از این (در دنیا) نازپرورده و خوشگذران بودند. و همواره بر گناه بزرگ پافشاری می‌کردند. و پیوسته می‌گفتند: آیا هنگامی که ما مردیم و به صورت خاک و استخوان شدیم. آیا حتماً ما برانگیخته می‌شویم؟ و آیا نیاکان ما (نیز برانگیخته می‌شوند)؟

 نکته‌ها:

«مُترف» به معنای فرد برخوردار از نعمت‌های زیاد که گرفتار غفلت و طغیان شود. «حِنث» به معنای گناه بزرگ است و بیشتر در مورد پیمان شکنی و تخلّف از سوگند بکار می‌رود. «یُصروّن» از «اصرار» است. این لغت چهار مرتبه در قرآن آمده و هر چند بار در مورد اصرار بر انجام گناه است.

هنر قرآن به گونه‌ای است که آینده و حوادث قطعی آن را همچون گذشته ترسیم می‌کند. آن گونه قیامت را مطرح می‌کند که گویی مجرمان حاضر و در دادگاه محاکمه و پرونده آنان بسته و فرمان صادر شده است.

 پیام‌ها:

 1- آنچه گناه را سنگین و خطرناک‌تر می‌کند، اصرار بر آن است. «یصرّون علی الحنث العظیم»

 2- خداوند عادل است و عذاب بر پایه عملکرد خود انسان است. اگر خلافکاران سه نوع شکنجه دارند: بادی سوزان، آب داغ وسایه داغ، به خاطر آن است که سه خلاف پیوسته دارند. «کانوا... مترفین... کانوا یصرّون علی الحنث... کانوا یقولون»

 3- منکران معاد، دلیل بر انکار ندارند و تنها بعید می‌شمردند. «ءاذا متنا...»

 4- رفاه و عیّاشی، بستر ارتکاب گناه و تردید در معاد است. «مترفین... یصرّون... ءاذا متنا...»

 5 - خطر آنجاست که انسان، تردید نابجای خود را در جامعه گسترش دهد و عامل انحراف دیگران شود. «کانوا یقولون ءاذا متنا و کنّا ترابا»

 6- افراد شبهه افکن، دامنه تردید را توسعه می‌دهند. «أوَاباؤنا الاولون»

سوره مطفّفین آیه «11 و 12»

    «11» ألَّذِینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ «12» وَ مَا یُکَذِّبُ بِهِ إِلاَّ کُلُّ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ

 همانها که روز قیامت را انکار می‌کنند. و تنها کسانی آن را انکار می‌کنند که متجاوز و گنهکارند.

 نکته و تفسیر:

 ریشه انکار قیامت، منطق و تفکر و استدلال نیست، بلکه افرادی که می‌خواهند پیوسته به تجاوزها ادامه دهند و در گناه غوطه ور باشند منکر قیامت می‌شوند.

 «اثیم» صفت مشبهه است و دلالت بر استمرار و ادامه گناه دارد.

 آنها می‌خواهند بدون هیچگونه احساس مسئولیّت وبه گمان خود با نهایت آزادی و دوری از هرگونه فشار و ناراحتی وجدان، به زشتکاری‌ها ادامه دهند و هیچ قانونی را به رسمیّت نشناسند. این نظیر همان چیزی است که در آیه 5 سوره قیامت آمده است: «بل یرید الانسان لیفجر امامه»، بلکه انسان می‌خواهد در آینده عمر خویش پیوسته راه فجور پیش گیرد، لذا قیامت را تکذیب می‌کند. و به این ترتیب همانگونه که عقیده در

عمل اثر می‌گذارد، اعمال آلوده نیز در شکل‌بندی عقائد تاثیر می‌کند.

 چرا گناه، زنگار دل است؟!

 نه تنها در آیات این سوره از تاثیر گناه در تاریک ساختن دل سخن گفته شده، که در بسیاری دیگر از آیات قرآن مجید نیز این معنی به طور مکرر، و با صراحت مورد توجه قرار گرفته است. در یکجا می‌فرماید: «کذلک یطبع اللّه علی قلب کلّ متکبّر جبار»⁽¹⁾، این گونه خداوند بر قلب هر متکبر طغیانگری مهر می‌نهد. در جای دیگر درباره گروهی از گنهکاران لجوج و عنود می‌فرماید: «ختم اللّه علی قلوبهم و علی سمعهم و علی

ابصارهم غشاوة و لهم عذاب عظیم»⁽²⁾، خداوند بر دلهای آنها مهر نهاده، و همچنین بر گوشهای آنها و بر چشم‌هایشان پرده‌ای فروافتاده و برای آنها عذاب بزرگی است و در آیه 46 سوره حج می‌خوانیم: «فانها لا تعمی الابصار و لکن تعمی القلوب التی فی الصدور»، چشم ظاهری نابینا نمی‌شود، بلکه دلهایی که در سینه‌ها جای دارد نابینا می‌گردد.

 آری بدترین اثر گناه و ادامه آن، تاریک ساختن قلب و از میان بردن نور علم و حس تشخیص است، گناهان از اعضاء و جوارح سرازیر قلب می‌شود و قلب را به یک باتلاق متعفّن و گندیده مبدّل

می‌سازد، اینجاست که انسان راه و چاه را تشخیص نمی‌دهد و مرتکب اشتباهات عجیبی می‌شود که همه را حیران می‌کند. با دست خود تیشه به ریشه سعادت خویش می‌زند و سرمایه خوشبختی خویش را به باد فنا می‌دهد.

 در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌خوانیم: «کثرة الذنوب مفسدة للقلب»، گناهان زیاد قلب انسان را فاسد می‌کند. و در حدیث دیگری از همان حضرت می‌خوانیم: «انّ العبد اذا أذنَب ذَنباً نکتت فی قلبه نکتة سوداء، فان تاب و نزع و استغفر صقل قلبه و ان عاد زادت حتی تعلو قلبه»، هنگامی که بنده گناه کند نکته سیاهی در قلب او پیدا می‌شود، اگر توبه کند و از گناه دست بردارد و استغفار نماید قلب

او صیقل می‌یابد و اگر باز هم به گناه برگردد سیاهی افزون می‌شود، تا تمام قلبش را فرا می‌گیرد، این همان زنگاری است که در آیه «کلاّ بل ران علی قلوبهم ما کانوا یکسبون» به آن اشاره شده است.

 همین معنی از امام باقر علیه السلام در اصول کافی با مختصر تفاوتی نقل شده است.

 و نیز در همان کتاب از رسول خدا صلی الله علیه وآله چنین نقل شده که فرمود: «تذاکروا و تلاقوا و تحدثوا فانّ الحدیث جلاء للقلوب، انّ القلوب لترین کما یرین السیف و جلائه الحدیث»، مذاکره کنید و یکدیگر را ملاقات نمائید و احادیث (پیشوایان دین) را نقل نمائید که حدیث مایه جلای دلها است، دلها زنگار می‌گیرد همانگونه که شمشیر زنگار می‌گیرد و صیقل آن حدیث است.

 از نظر روانشناسی نیز این معنی ثابت شده که اعمال آدمی همواره بازتابی در روح او دارد، و تدریجا روح را به شکل خود در می‌آورد، حتی در تفکر و اندیشه و قضاوت او مؤثر است.

 این نکته نیز قابل توجه است که انسان با ادامه گناه، لحظه به لحظه، در تاریکی روحی بیشتری فرومی‌رود و به جایی می‌رسد که گناهانش در نظرش حسنات جلوه می‌کند و گاه به گناهش افتخار می‌نماید! و در این مرحله راههای بازگشت به روی او بسته می‌شود و تمام پلها پشت سرش ویران می‌گردد و این خطرناک‌ترین حالتی است که ممکن است برای یک انسان پیش آید.

سوره بقره آیه «259»

 أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلَی قَرْیَةٍ وَهِیَ خَاوِیَةٌ عَلَی عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّی یُحْی هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِاْئَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ کَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِاْئَةَ عَامٍ فَانْظُرْ اِلَی طَعَامِکَ وَ شَرَابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَی حِمَارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ

ءَایَةً لِلنَّاسِ وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظَامِ کَیْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَکْسُوهَا  لَحْماً فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِ‌ّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرُ

 یا همانند کسی (عُزَیر) که از کنار یک آبادی عبور کرد، در حالی که دیوارهای آن بر روی سقف‌هایش فرو ریخته بود (و مردم آن مرده و استخوان‌هایشان در هر سو پراکنده بود، او با خود) گفت: خداوند چگونه اینها را پس از مرگ زنده می‌کند؟ پس خداوند او را یک صد سال میراند و سپس زنده کرد (و به او) گفت: چقدر درنگ کردی؟ گفت یک روز، یا قسمتی از یک روز را درنگ کرده‌ام! فرمود: (نه) بلکه یک‌صد سال درنگ کرده‌ای، به

غذا و نوشیدنی خود (که همراه داشتی) نگاه کن (که با گذشت سالها) تغییر نیافته است. و به الاغ خود نگاه کن (که چگونه متلاشی شده است، این ماجرا برای آن است که هم به تو پاسخ گوییم) و (هم) تو را نشانه (رستاخیز) و حجتی برای مردم قرار می‌دهیم. (اکنون) به استخوان‌ها(ی مَرکب خود) بنگر که چگونه آنها را بهم پیوند می‌دهیم و بر آن گوشت می‌پوشانیم. پس هنگامی که (این حقایق برای آن مرد خدا) آشکار شد، گفت: (اکنون با

تمام وجود) می‌دانم که خداوند بر هر کاری قادر و تواناست.

 نکته‌ها:

آیه قبل گفتگوی حضرت ابراهیم با نمرود را بازگو کرد که پیرامون توحید گفتگو می‌کردند و هدایت از طریق استدلال بود و ابراهیم با استدلال پیروز شد. نمونه دوّم خروج از ظلمات به نور، در این آیه است که پیرامون معاد گفتگو می‌شود و هدایت از طریق نمایش و به صورت محسوس و عملی صورت می‌گیرد. در تفاسیر و برخی روایات آمده است که نام این شخص «عُزیر» بوده است.

در تفسیر المیزان می‌خوانیم که این شخص باید پیامبر باشد، زیرا خداوند با او سخن گفته است.

 پیام‌ها:

 1- به تمدن‌های ویران شده گذشته، باید به دیده عبرت نگریست و درسهای تازه گرفت. «مرّ علی قریة»

 2- هرچند می‌دانید، امّا باز هم علم خود را با تجربه و پرسیدن بالا ببرید. «انّی یحی هذه اللّه»

 3- صد سال مردن، برای یک نکته فهمیدن بجا و ارزشمند است. «فاماته اللّه مأة عام»

 4- گذشت زمان طولانی، خللی در قدرت خداوند وارد نمی‌آورد. «فاماته اللّه مأة عام ثمّ بعثه»

 5 - رجعت و زنده شدن مردگان در همین دنیا و قبل از قیامت قابل قبول است. «أماته... بعثه»

 6- نمایش، از بهترین راههای بیان معارف دینی است. «اُنظر الی طعامک و شرابک... و انظر الی... و انظر الی العظام...»

 7- با اراده الهی استخوان محکم، متلاشی می‌شود، ولی غذایی که زود فاسد می‌شود، صد سال سالم باقی می‌ماند. «لم یتسنّه»

 8 - نمایش قدرت پروردگار برای ارشاد و هدایت مردم است، نه برای سرگرمی و یا حتّی قدرت‌نمایی. «ولنجعلک آیة للناس»

 9- خداوند صحنه‌ای از قیامت را در دنیا آورده است. «فاماته... ثم بعثه... وانظر الی العظام کیف ننشزها»

 10- معاد، جسمانی است. زیرا اگر معاد روحانی بود، سخن از استخوان به میان نمی‌آمد. «وانظر الی العظام»

 11- خداوند گوشه‌هایی از قدرت خود در قیامت را در دنیا به نمایش گذارده است. مشت نمونه‌ی خروار است. «فلمّا تبیّن له قال أعلم انّ‌اللّه علی کلّ شی‌ء قدیر»

سوره سجده آیه «11»

قُلْ یَتَوَفَّاکُم مَّلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلَی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ

 بگو: فرشته‌ی مرگ که بر شما گمارده شده، جانتان را می‌گیرد، سپس به سوی پروردگارتان برگردانده می‌شوید.

 نکته‌ها:

کلمه‌ی «تَوَفّی» به معنای باز پس گرفتن کامل چیزی است. با توجّه به اینکه بدن مرده پس از مرگ در جای خود باقی می‌ماند، پس مراد از گرفتن به طور کامل، گرفتن روح است که حقیقت انسان است و که اگر رفت، انسان به طور کامل رفته است. بنابراین روح دارای اصالت و استقلال بوده و باقی است و در قیامت همین روح با ملحق شدن دوباره به جسم، برانگیخته خواهد شد.

قرآن درباره‌ی شیوه‌ی قبض روح، سه تعبیر دارد:

 الف: در یک‌جا می‌فرماید: فرشتگان، جان وروح آدمی را می‌گیرند. «تتوفّاهم الملائکة»⁽¹⁾

 ب: در آیه‌ی مورد بحث، مأمور قبض روح را فرشته‌ای به نام ملک الموت معرّفی کرده است.

 ج: در آیه‌ی 42 سوره زمر این کار را به خداوند نسبت می‌دهد. «اللّه یتوفی الانفس»

در جمع این سه آیه شاید بتوان گفت: فرشتگان، روح را می‌گیرند و آن را به ملک الموت تحویل می‌دهند و او به خدای متعال تحویل می‌دهد. چنانکه امام صادق‌علیه السلام در پاسخ این سؤال که در اطراف جهان افراد زیادی در آنِ واحد می‌میرند، چگونه ملک الموت در یک لحظه در همه جا حضور دارد؟ فرمودند: او یارانی از فرشتگان دارد که روح مردم را از اطراف می‌گیرند، سپس ملک الموت ارواح را از فرشتگان تحویل

می‌گیرد.(162)

شاید هم درجات مردم سبب تفاوت قبض روح آنان می‌شود به این معنا که مردم عادی را فرشتگان و مردم با تقوا را ملک الموت و اولیای خدا را خداوند قبض روح می‌کند.

 پیام‌ها:

 1- شبهات را بدون پاسخ نگذارید. «قالوا... قل...»

 2- حقیقت انسان روح اوست، همین که روح قبض شد گویا انسان قبض شده است. «یتوفّاکم»

 3- فرشتگان از انجام مأموریّت، شانه خالی نمی‌کنند. «ملک الموت الّذی وُکّل بکم»

 4- کار فرشتگان، طبق مأموریّتی است که به آنان واگذار شده است. «وُکّل بکم»

 5 - مرگ انسان و دفن او، گامی برای زنده شدن اوست، همان گونه که دفن بذر گامی برای سبز شدن است. «ثم الی ربّکم ترجعون»

درس هفتم: منزلگاه بعد

تفسیر آیات دین و زندگی 2 » درس هفتم: منزلگاه بعد

سوره مؤمنون آیه «99 و 100»

 «99» حَتَّی‌  إِذَا جَآءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِ‌ّ ارْجِعُونِ «100» لَعَلِّی  أَعْمَلُ    صَالِحاً فِیمَا تَرَکْتُ کَلَّا  إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَآئِلُهَا وَمِن وَرَآئِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ

 (آنها همچنان به توصیف‌های ناروا و کردارهای زشت خود ادامه می‌دهند) تا زمانی که مرگ به سراغ یکی از آنان آید، می‌گوید: پروردگارا! مرا بازگردان. شاید در آنچه از خود به جای گذاشته‌ام (از مال و...) کار نیکی انجام دهم. (به او گفته می‌شود:) هرگز. این گفته سخنی است که (به ظاهر) می‌گوید (ولی اگر برگردد، به آن عمل نمی‌کند) و در پی آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند.

 پیام‌ها:

 1- غرور و غفلت برای گروهی دائمی است. «حتّی اذا»

 2- منحرفان روزی بیدار خواهند شد و تقاضای بازگشت به دنیا خواهند کرد، امّا آن تقاضا نشدنی است. «ربّ ارجعون»

 3- ضایع کردن عمر وفرصت، سبب حسرت در هنگام مرگ است. «ربّ ارجعون»

 4- تقاضای بازگشت از سوی کفّار جدی است ولی قول آنان در مورد صالح شدن مشکوک است. «لعلّی اعمل»

 5 - عمل صالح، زاد و توشه‌ی بعد از مرگ است. «ارجعون لعلّی اعمل صالحا»

 6- کسانی که مُکنت و امکاناتی دارند، باید بیشتر عمل صالح انجام دهند. «اعمل صالحا فیما ترکت»

 ای که دستت می‌رسد کاری بکن

پیش از آن کز تو نیاید هیچ کار

 7- دنیا مزرعه‌ی آخرت است. «اعمل صالحا فیما ترکت»

 8 - اقرار کافران به اشتباه، تنها با زبان است و پشتوانه‌ی قلبی ندارد. «انّها کلمة هوقائلها»

سوره نساء آیه «97»

 إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَآئِکَةُ ظَالِمِی أَنْفُسِهِمْ قَالُواْ فِیمَ کُنْتُمْ قَالُواْ کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قَالُواْ أَلَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُواْ فِیَها  فَأُولَئِکَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَآءَتْ مَصِیراً

 همانا کسانی که فرشتگان، جانشان را می‌گیرند، در حالی که بر خویشتن ستم کرده‌اند، از آنان می‌پرسند: شما در چه وضعی بودید؟ گویند: ما در زمین مستضعف و بیچاره بودیم (و به ناچار در جبهه‌ی کافران قرار داشتیم). فرشتگان (در پاسخ) گویند: مگر زمین خداوند  گسترده نبود تا در آن هجرت کنید؟ آنان، جایگاهشان دوزخ است و بد سرانجامی است.

 نکته‌ها:

پیش از جنگ بدر، کفّار مکّه مردم آن شهر را به جنگ با مسلمانان فراخواندند و تهدید کردند که همه باید شرکت کنند و هر کس تخلّف کند، خانه‌اش ویران و اموالش مصادره خواهد شد. برخی از مسلمانان هم که ساکن مکّه بودند و هنوز هجرت نکرده بودند، از ترس جان، همراه کفّار به جبهه‌ی جنگ با مسلمانان آمدند و در «بدر» کشته شدند، آیه نازل شد و آنان را که با ماندن در محیط کفر ترک هجرت، به خویش ستم کرده بودند،

توبیخ کرد.

در روایات آمده است: کسی که به خاطر حفظ دین خود، حتّی یک قدم هجرت کند، اهل بهشت و همنشین حضرت محمّد صلی الله علیه وآله و ابراهیم علیه السلام است.⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- فرشتگان به کارهای انسان آگاهند. «الملائکة... قالوا فیم کنتم قالوا»

 2- ترک هجرت واز دست‌دادن هدف وعقیده، ظلم به خویش است. (شعار «خواهی نشوی رسوا، همرنگ جماعت شو» از نظر قرآن مردود است.) «ظالمی انفسهم»

 3- «ترک هجرت از محیط شرک و گناه» گناهی است که بازخواست آن پیش از هر چیز دیگر آغاز می‌شود. فرشتگان مأمور قبض روح در لحظه جان گرفتن از آن بازخواست می‌کنند. «فیم کنتم»

 4- هجرت از محیط کفر واجب و ماندن در آن محیط و سیاهیِ لشکر کفّار شدن حرام است. «کنا مستضعفین... الم تکن ارض اللّه واسعة»

 5 - اگر می‌توانید، محیط را تغییر دهید، وگرنه از آنجا هجرت کنید تا مؤاخذه نشوید. «ألم تکن ارض اللَّه واسعة فَتهاجروا فیها»

 6- توجیه گناه پذیرفته نمی‌شود. «کنا مستضعفین ...»

 7- محیط و جوّ اکثریّت بر انسان مؤثر است، لذا انسان باید با هجرت، فشار محیط را در هم بشکند. «فتهاجروا»

 8 - اصل، خداپرستی است نه وطن‌پرستی. «ألم‌تکن ارض اللَّه واسعة فتهاجروا»

 9- هجرت، یکی از درمان‌های استضعاف فکری و عقیدتی است. «کنا مستضعفین... ألم‌تکن ارض اللَّه واسعة»

سوره نحل آیه «32»

 ألَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلاَ ئِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلاَمٌ عَلَیْکُمُ ادْخُلُواْ الْجَنَّةَ بِمَا کُنتُمْ  تَعْمَلُونَ

 به آنان که (از آلودگی‌های شرک و گناه) پاکند، فرشتگانی که جانشان را می‌ستانند، می‌گویند: سلام علیکم. به پاداشِ آنچه انجام داده‌اید، به بهشت داخل شوید.

 نکته‌ها:

مراد از «طیّبین» با توجّه به آیات قبل که در مورد اهل کفر و شرک بود: «الّذین تتوفاهم الملائکة ظالمی انفسهم» کسانی هستند که اهل شرک وگناه نبوده‌اند و اینها همان متقین هستند. «طیّب» یعنی پاک از هرگونه کدورت وناخالصی وآراسته به کمالات و محاسن.

 پیام‌ها:

 1- کیفر وپاداش بعضی، از همان لحظه مرگ آغاز می‌شود. «تتوفاهم الملائکة طیبین... ادخلوا الجنّة» در روایات نیز آمده: قبر؛ یا گودالی از دوزخ است، یا باغی از بهشت.

 2- مرگ، نیستی نیست، گرفتن روح است. «تتوفاهم»

 3- فرشتگان، مأموران الهی‌اند و خدا برای هر کار مأمورانی دارد. «تتوفّاهم الملائکة»

 4- مرگ پاکان همراه با درود فرشتگان است. «تتوفاهم الملائکه یقولون سلام علیکم»

 5 - سلام کردن، شعار فرشتگان و ادبی آسمانی است. «یقولون سلام علیکم»

 (در سلام، دعا، سلامتی و امنیّت وجود دارد)

 6- بهشت را به بها دهند نه بهانه. «ادخلوا الجنّة بما کنتم تعملون»

سوره غافر آیه «45 و 46»

    «45» فَوَقَاهُ اللَّهُ سَیِّئَاتِ مَا مَکَرُواْ وَحَاقَ بَِالِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ

 پس خداوند او را از بدی‌های آن چه نیرنگ نمودند حفظ کرد و عذاب سختی آل فرعون را فراگرفت.

 نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: فرعونیان مؤمن آل فرعون را کشتند و مراد از «وقاه اللّه» این است که خداوند دین او را حفظ کرد.⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- اگر خداوند اراده کند، یک نفر مؤمن را در میان یک رژیم فاسد و حیله‌گر حفظ و یاری می‌کند. «فوقاه اللّه»

 2- با لطف خداوند، هم جان و ایمان افراد مؤمن از توطئه‌ها حفظ می‌شود و هم توطئه‌گران نابود می‌شوند. «فوقاه اللّه... و حاق بآل فرعون»

 3- همراهی و همدمی با ستمگران، انسان را در کیفر آنها شریک می‌کنند. «و حاق بآل فرعون»

 4- عذاب‌های الهی درجات دارد. «سوء العذاب»

 «46» ألنَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوّاً وَعَشِیّاً وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُواْ ءَالَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ

 آتش هر صبح و شام بر آن عرضه می‌شود و روزی که رستاخیز برپا شود، (گویند:)«آل فرعون را در سخت‌ترین عذاب وارد کنید».

 نکته‌ها:

مجرمان، پس از مرگ و ورود به عالم برزخ، هر صبح و شام به آتش که جایگاه آینده‌ی آنان است

عرضه می‌شوند و دلهره‌ای سخت پیدا می‌کنند و این حالت همواره هست تا روز قیامت که رسماً داخل دوزخ می‌شوند.⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- میان مرگ تا قیامت، دورانی است که گنهکار جایگاه خود را در آتش می‌بیند. «النار یعرضون علیها...»

 2- مجرم هر صبح و شام در برزخ شکنجه می‌شود. «النار یعرضون علیها...»

 3- عذاب‌های الهی متفاوت است. (در آیه‌ی قبل «سوء العذاب» بود و در این آیه «اشدّ العذاب»).

سوره یس آیه «12»

 إِنَّا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتَی وَنَکْتُبُ مَا قَدَّمُواْ وَءَاثَارَهُمْ وَکُلَّ شَیْ‌ءٍ أَحْصَیْنَاهُ فِی  إِمَامٍ  مُّبِینٍ

 همانا ما مردگان را زنده می‌کنیم و آن چه را از پیش فرستاده‌اند و آثارشان را  می‌نویسیم و هر چیزی را در (کتاب و) پیشوایی روشن برشمرده‌ایم.

 نکته‌ها:

آنچه از انسان سرمی‌زند، در پرونده عمل او ثبت می‌شود و در قیامت به شکل کتابی در اختیار او قرار می‌گیرد. این کتاب‌ها سه نوع است:

الف: کتاب شخصی. «اقرء کتابک»⁽²⁾

ب: کتاب امّت‌ها. «کلّ اُمّة تدعی الی کتابها»⁽³⁾

ج: کتاب جامع. «کلّ شی‌ء احصیناه فی امام مبین»، «فی لوح محفوظ»⁽⁴⁾

کلمه «امام»، هم به کتاب گفته شده، «و من قبله کتاب موسی اماما»⁽⁵⁾و هم به اشخاص، «انّی جاعلک للنّاس اماما»⁽⁶⁾در روایات، حضرت علیّ‌بن ابی‌طالب علیهما السلام به عنوان یکی از مصادیق «امام مبین» معرّفی شده که همه‌ی علوم در نزد اوست.⁽⁷⁾

بیشتر مفسرین مراد از «امام مبین» را لوح محفوظ دانسته‌اند که در قرآن به آن «اُمّ الکتاب»⁽⁸⁾

گفته شده است و از آن جایی که این کتاب حاوی تمام دانش‌ها است و همه چیز و همه کس تابع مقدّراتی است که در آن نوشته شده، به آن «امام» گفته‌اند.⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- در برابر عقاید انحرافی و انکارآمیز کافران، با صراحت و قاطعیّت سخن بگویید. «انّا نحن نُحی»

 2- همه مردگان در قیامت زنده می‌شوند. «نحیِ الموتی»

 3- پرونده‌ی عمل انسان، حتّی پس از مرگ او تا قیامت باز است. «نکتب... و آثارهم»

 4- نه فقط اعمال، بلکه همه آثار آن نیز ثبت می‌شود و در حساب قیامت لحاظ می‌گردد. «نکتب ما قدّموا آثارهم» (خواه آثار خیر نظیر وقف و صدقه جاریه و آموختن علم به مردم و... یا آثار شرّ مثل تأسیس مراکز فحشا.)

 5 - سروکار ما در قیامت با خداست. «انّا، نحن، نحی، نکتب، احصینا»

 6- انسان، تنها ضامن اعمال خود نیست، بلکه مسئول پیامدهای آن نیز هست. «و آثارهم»

 7- دستگاه محاسباتی خداوند دقیق است. «کلّ شی‌ء احصیناه»

 8 - دادگاه الهی، پیش روی همه روشن است. «احصیناه فی امام مبین»

سوره قیامت آیه «13»

یُنَبَّؤُا الإنسَانُ یَوْمَئذٍ بِمَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ

    و در آن روز انسان را از تمام کارهائی که از پیش یا پس فرستاده، آگاه می‌کنند.

 نکته و تفسیر

 در آیات گذشته سخن به سؤالی که منکران رستاخیز در باره قیامت داشتند منتهی شد، آنها می‌گفتند: اگر قیامت راست است کی خواهد آمد؟! آیات مورد بحث پاسخ گویائی است به این سؤال.

 در اینکه منظور از این دو تعبیر («بما قدّم و أخّر») چیست؟ تفسیرهای زیادی ذکر شده است:

 نخست اینکه منظور اعمالی است که در حیات خود از پیش فرستاده، یا آثاری که بعد از مرگ از او باقیمانده، اعم از سنت نیک و بد که در میان مردم گذاشته و به آن عمل می‌کنند و حسنات و سیئاتش

به او می‌رسد، یا کتاب و نوشته‌ها، بناهای خیر و شر و فرزندان صالح و ناصالح که آثارش به او می‌رسد.

 دیگر اینکه منظور اولین اعمالی است که بجا آورده، و آخرین اعمالی که در عمرش انجام داده است، و به تعبیر دیگر از تمام اعمالش با خبر می‌شود.

 دیگر اینکه اموالی را که پیش از خود فرستاده، و اموالی را که برای وارثان گذاشته است.

 بعضی نیز گفته‌اند منظور گناهانی است که مقدم داشته و اطاعاتی است که مؤخّر داشته است، یا بالعکس. ولی از همه مناسب‌تر تفسیر اول است، به خصوص اینکه در حدیثی از امام باقرعلیه السلام در تفسیر این آیه آمده است که فرمود: «ینبّؤ بما قدّم من خیر و شر و ما اخّر من سنة لیس بها من بعده، فان کان شرّاً کان علیه مثل وزرهم، و لا ینقص من وزرهم شیئا و ان کان خیراً کان له مثل اجورهم و لا ینقص من اجورهم

شیئا»، در آن روز به انسان خبردهند آنچه از خیر و شر را مقدّم داشته و آنچه مؤخّر نموده است، از سنّت‌هایی که از خود به یادگار گذارده، تا کسانی که بعد از او می‌آیند به آن عمل کنند، اگر سنّت بدی بوده به اندازه گناه عمل کنندگان بر او خواهد بود، بی آنکه چیزی از گناه آنان بکاهد، و اگر سنت خیری بوده همانند پاداشهای آنها برای او خواهد بود بی آنکه چیزی از اجر آنها کاسته شود.

درس هشتم: واقعه‌ی بزرگ

تفسیر آیات دین و زندگی 2 » درس هشتم: واقعه‌ی بزرگ

سوره زمر آیات «68 تا 70»

  «68» وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِی السَّمَوَاتِ وَمَن فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَن شَآءَ  اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْرَی فَإِذَا هُمْ قِیَامٌ یَنظُرُونَ

 و در صور دمیده شود، پس هر که در آسمان‌ها و هر که در زمین است، بی‌هوش شده (و می‌میرد،) مگر آن که را خدا بخواهد؛ سپس بار دیگر در آن دمیده شود، پس ناگاه  آنان (زنده شده،) به پا خیزند و (به اطراف) نظر می‌کنند.

 نکته‌ها:

طبق صریح این آیه، پایان عمر دنیا و آغاز رستاخیز، از طریق نفخه است. این نفخه گاهی به صورت دمیده شدن در صور و شیپور: «نُقِر فی النّاقور»⁽¹⁾و گاهی با تعبیر «القارعة»⁽²⁾به معنای کوبنده وگاهی با تعبیر «الصّاخة»⁽³⁾به معنای صدای هول‌انگیز و گاهی با تعبیر «صیحة»⁽⁴⁾آمده است.

به هم ریختن نظام هستی ونابودی طبیعت از طریق ایجاد صدای وحشتناک، برای کسانی که در جبهه صدای موج انفجار یا شکسته‌شدن دیوار صوتی را شنیده‌اند باور کردنی است.

روایات، مسئول دمیدن در صور را فرشته‌ای به نام اسرافیل دانسته‌اند.⁽⁵⁾

تمام انسان‌ها به هنگام نفخه‌ی صور می‌میرند، پس مراد از استثنا در جمله‌ی «الاّ مَن شاء اللّه» بیان قدرت الهی است. یعنی دست خداوند بسته نیست و در آن زمان که همه می‌میرند اگر خدا بخواهد، افرادی را زنده نگاه می‌دارد.

چنانکه در بعضی روایات نام جبرئیل و اسرافیل و میکائیل یا شهدا به عنوان کسانی که زنده می‌مانند آمده است.⁽⁶⁾

 پیام‌ها:

 1- مرگ و رستاخیز همه‌ی انسان‌ها، برای خداوند آسان و همچون دمیدن در شیپور است. «نُفخ - صَعق»

 2- وقوع قیامت را قطعی بدانید. (با آنکه قیامت در آینده واقع می‌شود، امّا افعال مربوط به آن، به صورت ماضی به کار رفته که نشانه‌ی قطعیّت آن است.) «نفخ - صعق - ینفخ»

 3- رستاخیز، تنها مربوط به انسان‌ها و ساکنان زمین نیست. «مَن فی السموات و مَن فی الارض»

 4- میان نفخه‌ی اول و دوم قیامت، زمانی طولانی است. «نفخ... ثُمّ نفخ»

 5 - رستاخیز، ناگهانی و دفعی است. «فاذا هم» نشانه‌ی ناگهانی بودن است.

 «69» وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْکِتَابُ وَجِاْی ءَ بِالنَّبِیِّیْنَ وَ الشُّهَدَآءِ وَقُضِیَ بَیْنَهُم بِالْحَقِ‌ّ وَهُمْ لَا یُظْلَمُونَ

 و (در آن روز) زمین به نور پروردگارش روشن گردد و نامه‌ی اعمال را در میان نهند و پیامبران و شاهدان را حاضر سازند و میان آنان به حقّ داوری شود در حالی که برآنان ستم نمی‌رود.

 نکته‌ها:

مراد از «نور ربّ»، یا نور حقّ و عدالت است که خداوند در آن روز زمین را با آن نورانی می‌کند یا مراد نوری است غیر از نور خورشید و ماه که خداوند در آن روز می‌آفریند. البتّه مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می‌فرماید: مراد از «نور ربّ» کشف اسرار و حقایق در قیامت است، سپس برای تأیید نظر خود آیه‌ی 22 سوره‌ی ق را گواه می‌گیرد: «لقد کنت فی غفلة من هذا فکشفنا عنک غطاءک»

در تفسیر اطیب البیان می‌خوانیم: چون در قیامت نور خورشید و ماه گرفته می‌شود، مراد از «نور ربّ» نوری است که از مؤمنان بر می‌خیزد. سپس این آیه را به عنوان شاهد ذکر می‌کند: «یوم‌تری المؤمنین و المؤمنات یسعی نورهم بین ایدیهم»⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- ارائه نامه اعمال واحضار انبیا و گواهان و داوری به حقّ در قیامت، از امور قطعی است. (کلمات «قُضِیَ»، «وُضِعَ» و «جای‌ءَ» در قالب ماضی مجهول آمده است).

 2- در قیامت گواهان متعدّدی در کار است. (انبیا، امامان، فرشتگان، اعضای بدن، زمین، زمان و...). «الکتاب - النبیّین - الشهداء»

 3- تمام رفتار و کردار انسان در دنیا، تحت نظارت گروهی شاهد و گواه قرار دارد، زیرا شرط گواهی‌دادن در قیامت، حضور ونظارت بر اعمال است. «و جیی‌ءَ... الشهداء»

 4- گرچه در قیامت انبیا نیز مورد سؤال قرار می‌گیرند «و لنسئلن المرسلین»(181) ولی احضار انبیا در این آیه، به دلیل آنکه در کنار کتاب و شهداء قرار گرفته، برای گواهی بر اعمال امّت خودشان است. «و جیی‌ءَ بالنبیّین و الشهداء»

 5 - قضاوت و داوری خداوند بر پایه مستندات پرونده اعمال و گواهی پیامبران و شاهدان است. «وضع الکتاب وجیی‌ء بالنبیّین و الشهداء و قُضِیَ»

    «70» وَوُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا یَفْعَلُونَ

 و به هر کس (نتیجه‌ی) آن چه انجام داده به تمامی داده شود و خداوند به آن چه انجام می‌دهند آگاه‌تر است.

 پیام‌ها:

 1- در کیفر وپاداش الهی کم وکاستی نیست. («وفّیت» به معنای وفای کامل است)

 2- در قیامت احدی از کیفر و پاداش مستثنی نیست. «کل نفسٍ»

 3- خدا از هر کس بهتر می‌داند احضار شاهد و گواه برای برقراری نظام دادگاه است نه تحصیل علم برای خداوند. «اعلم بما یفعلون»

سوره طه آیه «55»

 مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ وَفِیهَا نُعِیدُکُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَی

 ما شما را از آن (زمین) آفریدیم و در آن باز می‌گردانیم و بار دیگر شما را از آن  بیرون می‌آوریم.

 نکته‌ها:

امیرمؤمنان علی علیه السلام راز سجده‌های نماز را اشاراتِ به این آیه دانسته و فرموده‌اند: معنی سجده‌ی اوّل آن است که خدایا! من در آغاز از این خاک بودم، هنگامی که سر از سجده برمی‌داری اشاره به آن دارد که تو مرا از خاک  آفریدی. سجده‌ی دوّم این مفهوم را می‌رساند که تو مرا به خاک برمی‌گردانی، و بلند شدن از آن، یعنی تو بار دیگر در قیامت مرا از خاک زنده خواهی کرد.⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- سرچشمه و مادّه‌ی خلقت انسان از زمین است. «منها خلقناکم»

 2- انسان باید در خاک دفن شود. «فیها نعیدکم»

 3- معاد، جسمانی است. «نخرجکم تارة اُخری»

سوره انبیاء آیه «47»

 وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ إِن کَانَ مِثْقَالَ  حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنَا بِهَا وَکَفَی بِنَا حَاسِبِینَ

 و ما برای روز قیامت، ترازوهای عدل برپا خواهیم کرد، پس (در آن روز) هیچ ستمی به احدی نخواهد شد و اگر (عملی) همسنگ دانه‌ی خردلی (هم) باشد، ما آن را (برای محاسبه) خواهیم آورد و (همین قدر در دقّت محاسبات) کافی است که ما حسابرس باشیم.

 نکته‌ها:

این آیه بشارتی به نیکوکاران و هشداری به خلافکاران است که اعمال شما بی‌کم و کاست، کیفر و پاداش داده می‌شود، چنانکه فیض کاشانی می‌گوید:

 هشدار که هر ذرّه حسابست در اینجا

دیوان حسابست و کتابست در اینجا

«خَردل» نام گیاهی است که دانه‌های بسیار ریز و سیاه دارد و در کوچکی وحقارت، ضرب المثل شده است.

«میزان» به معنای وسیله‌ی سنجش، بارها در قرآن مجید مطرح شده و مورد تأکید خداوند متعال قرار گرفته است. ناگفته پیداست که سنجش هر چیزی با وسیله‌ای متناسب با آن صورت می‌پذیرد، مثلاً برای سنجش درجه‌ی هوا، آن را با دماسنج، برای اندازه گیری طول، آن را با متر و برای

سنجش وزن اشیا، آن را با کیلو محاسبه می‌کنند. بدیهی است که برای سنجیدن انسان و اعمال او نیز از وسیله‌ای متناسب با او که همان

انسان کامل است استفاده شود، همانطور که در روایات آمده است: امامان معصوم و انبیا و اوصیا علیهم السلام موازین قسط هستند. ⁽¹⁾و در زیارتنامه‌ی امیرالمؤمنین علیّ علیه السلام نیز می‌خوانیم: «السلام علی میزان الاعمال»⁽²⁾

سؤال: اگر واقعاً محاسبات خداوند، اینچنین دقیق است، پس دیگر عفو و کرم الهی چه جایگاه و توجیهی دارد؟!

پاسخ: حسابرسی یک اصل است و لطف و بخشش اصل دیگر که هر کدام در جای خود محفوظ است و منافاتی با دیگری ندارد.

سؤال: در بعضی آیات آمده است که خداوند برای گروهی از مردم، میزانی برپا نمی‌کند، «فلانقیم لهم یوم القیامة وزنا» آیا میزان برای افراد خاصّی خواهد بود؟

 پاسخ: خیر، میزان برای همه‌ی انسان‌ها اقامه خواهد شد، امّا از آنجا که میزان برای محاسبه‌ی اعمال است، وقتی تبهکاری چیزی در بساط ندارد تا ارائه کند و جهنّمی بودنش قطعی و مسلّم است، دیگر نیازی به برپایی میزان نیست و سنجش بی‌معناست.⁽³⁾

 پیام‌ها:

 1- هر چیز، هر شخص و هر عملی که قابلیّت سنجش داشته باشد، برای خود میزانی خواهد داشت. «الموازین»

 2- حساب خداوند بسیار دقیق است. «مثقال حبّة من خردل»

 3- اعمال ما در دنیا محو نمی‌شود و در قیامت با آن روبرو هستیم. «أتینا بها»

 4- خدا، هم عالم است «اتینا بها»، هم عادل «القسط»، وهم حسابرس. «حاسبین»

 سوره قارعه آیات «1 تا 6»

 «1» ألْقَارِعَةُ «2» مَا الْقَارِعَةُ «3» وَمَا أَدْرَاکَ مَا الْقَارِعَةُ «4» یَوْمَ یَکُونُ النَّاسُ کَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ «5» وَ تَکُونُ الْجِبَالُ کَالْعِهْنِ الْمَنفُوشِ «6» فَأَمَّا مَن  ثَقُلَت مَوَازِینُهُ

 آن حادثه کوبنده، و چه حادثه کوبنده‌ای؟! و تو چه می‌دانی که حادثه کوبنده چیست؟ روزی که مردم مانند پروانه‌های پراکنده به هر سو می‌دوند. و کوهها مانند پشم  رنگین حلاّجی شده می‌گردد. (در آن روز) کسی که ترازوهای اعمالش سنگین است.

 نکته و تفسیر:

 «القارعة...»، «قارعة» از ماده «قَرع» به معنی کوبیدن چیزی بر چیزی است، به گونه‌ای که صدای شدید از آن برخیزد. تازیانه و چکش را نیز به همین مناسبت «مقرعة» گویند، بلکه به هر حادثه مهم و سخت «قارعة» گفته می‌شود. (تاء تانیث در اینجا ممکن است اشاره به تاکید باشد)

 با تعبیراتی که در آیه دوم و سوم آمده که حتی به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله‌گوید تو چه می‌دانی آن حادثه سخت و کوبنده چیست، روشن می‌شود که این حادثه کوبنده بقدری عظیم است که ابعادش به فکر هیچکس نمی‌رسد.

 به هر حال بسیاری از مفسران گفته‌اند که «قارعة» یکی از نام‌های قیامت است، ولی درست روشن نساخته‌اند که آیا این تعبیر اشاره به مقدّمات قیامت می‌باشد که عالم دنیا درهم کوبیده می‌شود، خورشید و ماه تاریک می‌گردد و دریاها برافروخته می‌شود، اگر چنین باشد انتخاب نام قارعة برای این حادثه دلیلش روشن است.

 و یا اینکه منظور مرحله دوم، یعنی مرحله زنده شدن مردگان، و طرح نوین در عالم هستی است، و تعبیر به کوبنده به خاطر آن است که وحشت و خوف و ترس آن روز دلها را می‌کوبد.

 آیاتی که بعد از آن آمده بعضی تناسب با حادثه تخریب جهان دارد، و بعضی متناسب با زنده شدن مردگان است، ولی رویهمرفته احتمال اول مناسبتر به نظر می‌رسد، هر چند در این آیات هر دو حادثه پشت سر یکدیگر ذکر شده است (مانند بسیاری دیگر از آیات قرآن که از قیامت خبر می‌دهد).

 «یوم یکون الناس کالفراش المبثوث»، «فراش» جمع «فراشة» بسیاری آن را به معنی پروانه می‌دانند، بعضی نیز آن را به معنی ملخ تفسیر کرده‌اند، و ظاهرا این معنی از آیه 7 سوره قمر که مردم را در آن روز به ملخ‌های پراکنده تشبیه می‌کند گرفته شده: «کانّهم جراد منتشر» و گرنه معنی لغوی آن همان پروانه است.

 به هر حال تشبیه به پروانه به خاطر آن است که پروانه‌ها معمولا خود را دیوانه‌وار به آتش می‌افکنند و می‌سوزانند، بدکاران نیز خود را در آتش جهنم می‌افکنند.

 احتمال دارد که تشبیه به پروانه اشاره به حیرت و سرگردانی خاصی است که در آن روز بر همه

انسان‌ها مستولی می‌شود.

 و اگر فراش به معنی ملخها باشد، تشبیه مزبور به خاطر این است که می‌گویند بسیاری از پرندگان به هنگام حرکت دسته‌جمعی در مسیر معیّنی پرواز می‌کنند، جز ملخها که در حرکت گروهی مسیر مشخصی ندارند و هر کدام به سوئی پیش می‌روند !

 «و تکون الجبال کالعِهن المَنفوش»، «عِهن» (بر وزن ذهن) به معنی پشم رنگ شده و «منفوش» از ماده «نفش» (بر وزن نقش) به معنی گستردن پشم است که معمولا به وسیله ابزار مخصوص حلاّجی و زدن پشم انجام می‌گیرد.

 سابقا گفته‌ایم که طبق آیات مختلف قرآن کوهها در آستانه قیامت نخست به حرکت در می‌آیند بعد درهم کوبیده و متلاشی می‌گردند و سرانجام به صورت غباری در آسمان در می‌آیند که در آیه مورد بحث آن را تشبیه به پشم‌های رنگین حلاّجی شده کرده است، پشم‌هایی که همراه تندباد حرکت کنند و تنها رنگی از آنها نمایان باشد، و این آخرین مرحله متلاشی شدن کوهها است.

 این تعبیر ممکن است اشاره به رنگ‌های مختلف کوهها نیز باشد، چرا که کوههای روی زمین هر کدام رنگ خاصی دارند.

 به هر حال این جمله گواه بر آن است که آیات فوق از مراحل نخستین قیامت یعنی مرحله ویرانی و پایان جهان سخن می‌گوید.

 «فامّا من ثقلت موازینه»، «موازین» جمع «میزان» به معنی وسیله سنجش است، این واژه نخست در وزنهای مادّی به کار رفته، سپس در موازین و مقیاس‌های معنوی نیز استعمال شده است.

 بعضی معتقدند که اعمال انسان در آن روز به صورت موجودات جسمانی و قابل وزن در می‌آید و آنها را با ترازوهای سنجش اعمال می‌سنجند. این احتمال نیز داده شده که خود نامه اعمال را وزن می‌کنند، اگر اعمال صالحی در آن نوشته شده است، سنگین است و گرنه سبک وزن، یا بی‌وزن است.

 ولی ظاهرا نیازی به این توجیهات نیست، میزان حتما به معنی ترازوی ظاهری که دارای کفّه‌های مخصوص است نمی‌باشد، بلکه به هر گونه وسیله سنجش اطلاق می‌شود، چنانکه در حدیثی می‌خوانیم: «انّ امیرالمؤمنین و الائمّة من ذرّیته‌علیهم السلام هم الموازین»، امیرمؤمنان و امامان از دودمانش ترازوهای سنجشند.

 و در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است که وقتی از معنی میزان سؤال کردند، در پاسخ فرمود: «المیزان العدل»، ترازوی سنجش همان عدل است.

 به این ترتیب وجود اولیاء اللّه یا قوانین عدل الهی مقیاس‌هایی هستند که انسان‌ها و اعمالشان را بر آنها عرضه می‌کنند، و به همان اندازه که با آنها شباهت و مطابقت دارند وزنشان است! روشن است که منظور از سبکی و سنگینی میزان به معنی سنگینی خود ترازوهای سنجش نیست، بلکه وزن چیزهایی است که با آن می‌سنجند.

 ضمنا تعبیر به موازین به صورت صیغه جمع به خاطر آن است که اولیای حق و قوانین الهی هر کدام یکی از میزان‌های سنجشند، و از این گذشته تنوّع صفات و اعمال آدمی ایجاب می‌کند که هر کدام را با میزانی بسنجند، و الگوها و ترازهای سنجش متفاوت باشد.

 راغب در مفردات می‌گوید: میزان، در قرآن مجید گاهی به صورت مفرد، و گاه به صورت جمع آمده، در صورت اول ناظر به کسی است که حساب می‌کند، یعنی خداوند یکتا، و در صورت دوم ناظر به حساب شوندگان است.

 بعضی از مفسران نیز گفته‌اند که «موازین» جمع «موزون» است، یعنی عملی که آن را وزن کنند، بنابراین سنگین و سبک بودن موازین به معنی سنگین و سبک بودن خود اعمال است، نه سبک و سنگین بودن ترازوها.

 البتّه نتیجه هر دو یکی است ولی از دو راه مختلف.

 در این زمینه شرح بیشتری در ذیل آیه 8 و 9 سوره اعراف و آیه 105 سوره کهف  و آیه 102 سوره مؤمنون ذکر کرده‌ایم.

 اسباب سنگینی میزان اعمال

 بدون شک، ارزش همه اعمال نیک و صالحات یکسان نیست، و با هم تفاوت زیادی دارند، و به همین جهت در روایات مختلف اسلامی، روی پاره‌ای از اعمال خیر، تکیه بیشتری شده است، و آنها اسباب سنگینی میزان و ترازوی عمل در قیامت شمرده‌اند.

 از جمله در حدیثی، از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌خوانیم که در تفسیر «لا اله الا اللّه» فرمود: «لا اله الا اللّه» اشاره به وحدانیّت خداوند است و هیچ عملی بدون آن پذیرفته نمی‌شود، و این کلمه تقوی است که ترازوی سنجش اعمال را در قیامت سنگین می‌کند.

 در حدیث دیگری از امیرمؤمنان علی علیه السلام در باره شهادت به وحدانیّت خداوند و نبوّت پیغمبر اکرم‌صلی الله علیه وآله آمده است: «خَفّ میزان ترفعان منه و ثَقُل میزان توضعان فیه»، ترازوی سنجشی که شهادتین از آن برداشته شود سبک است، و میزانی که شهادتین در آن گذارده شود سنگین است.

 و در حدیث دیگری از امام باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام می‌خوانیم: «ما فی المیزان شی‌ء اثقل من الصلوة علی محمّد و آل محمّد»، در میزان عمل، چیزی سنگین‌تر از درود فرستادن بر محمّد و آل محمّد نیست و در ذیل روایت می‌فرماید: افرادی در قیامت در پای میزان عمل قرار می‌گیرند و کفّه اعمالشان سبک است، سپس درود بر محمّد و آل محمّد را در آن می‌نهند و سنگین می‌شود. جالب اینکه در حدیثی از

امام باقر علیه السلام می‌خوانیم: «مَن کان ظاهره أرجح من باطنه خفّ میزانه»، هر کس ظاهرش از باطنش بهتر باشد، میزان عملش در قیامت سبک خواهد بود!.

 کسی از طریق تحقیر به سلمان گفت: تو کیستی؟ و چیستی؟ ارزشی نداری! سلمان در پاسخ گفت: «امّا اوّلی و اوّلک فنطفة قَذرة و امّا آخری و آخرک فجیفة مُنتنّة فاذا کان یوم القیامة و نصبت الموازین فمَن ثقلت موازینه فهو الکریم و من خَفّت موازینه فهو اللئیم»، اما آغاز وجود من و تو نطفه آلوده‌ای بوده و پایان من و تو مرداری گندیده بیش نیست، هنگامی که روز قیامت فرارسد و ترازوهای سنجش اعمال نصب گردد، هر

کس ترازوی عملش سنگین بود شریف و بزرگوار است و هر کس ترازوی عملش سبک بود پست و لئیم است.

سوره انشقاق آیات «1 تا 4»

 «1» إِذَا السَّمَآءُ انشَقَّتْ «2» وَ أَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَ حُقَّتْ «3» وَ إِذَا الأَرْضُ مُدَّتْ «4» وَ أَلْقَتْ مَا فِیهَا وَ تَخَلَّتْ

 در آن هنگام که آسمان ( کرات آسمانی ) شکافته شود. و تسلیم فرمان پروردگارش شود، و سزاوار است چنین باشد. و در آن هنگام که زمین گسترده شود. و آنچه در درون دارد بیرون افکنده و خالی شود.

 نکته و تفسیر:

در آغاز این سوره اشاره به حوادث عظیم و عجیب پایان جهان اشاره شده است و این اعلام پایان دنیا و خرابی و فنای آن است.

 «اذنت» در اصل از «اُذُن» (بر وزن افق) به معنی گوش گرفته شده و مفهوم آن استماع کردن و شنوا بودن و در اینجا کنایه از اطاعت فرمان و تسلیم است.

 «حُقّت» از ماده «حق» به معنی شایسته و سزاوار است. چگونه می‌تواند تسلیم نباشد در حالی که فیض وجود لحظه به لحظه از سوی خداوند به آن می‌رسد، و اگر یک آن این رابطه قطع گردد متلاشی و نابود خواهد شد.

 آری آسمان و زمین نه تنها در آغاز آفرینش، طبق آیه 11 سوره فصّلت «قالتا اتینا طائعین»، مطیع فرمان حق بود که در پایان عمر نیز چنین است.

 بعضی نیز گفته اند: که منظور از جمله «حقّت» این است که وحشت و ترس قیامت آنچنان است که سزاوار است آسمان‌ها نیز از هم بشکافد. ولی تفسیر اول مناسبتر به نظر می‌رسد.

 و در مرحله بعد به وضع زمین اشاره کرده، می‌فرماید: و در آن هنگام که زمین کشیده و گسترده شود. «و اذا الارض مدّت»

 کوهها - به شهادت آیات فراوانی از قرآن - به کلّی متلاشی

و برچیده می‌شوند، و تمام بلندی‌ها و پستی‌ها از میان می‌رود، زمین صاف و گسترده و آماده حضور همه بندگان در صحنه می‌شود، همانطور که در آیه 105 تا 107 سوره طه می‌فرماید: «و یسئلونک عن الجبال فقل ینسفها ربی نسفا فیذرها قاعا صفصفا لا تری فیها عوجا و لا امتا»، از تو درباره کوهها سؤال می‌کنند، بگو: پروردگارم آنها را بر باد می‌دهد، سپس زمین

را صاف و هموار می‌سازد، به گونه ای که هیچ پستی و بلندی در آن نمی‌بینی! و چنان دادگاه بزرگی که خلق اولین و آخرین در آن جمعند چنین صحنه‌ای نیز لازم دارد!

 بعضی گفته‌اند خداوند، زمین کنونی را در قیامت بسیار گسترده‌تر از آنچه امروز است می‌کند تا آمادگی بیشتری برای حشر و نشر خلایق داشته باشد.

 «و القت ما فیها و تخلّت» معروف در میان مفسران این است که مفهوم آیه این است که تمام مردگانی که در درون خاک و داخل قبرها آرمیده اند یکباره همه به بیرون پرتاب می‌شوند و لباس حیات و زندگی بر تن می‌کنند، شبیه آنچه در سوره زلزال آمده: «و اخرجت الارض اثقالها» زمین بارهای سنگین خود را خارج می‌کند. یا آنچه در سوره نازعات آیه 13 و 14 آمده: «فانما هی زجرة واحدة فاذا هم بالساهرة» تنها یک صیحه زده

می‌شود، و به دنبال آن همگی بر صفحه زمین ظاهر می شوند!

 بعضی از مفسران گفته‌اند علاوه بر انسان‌ها، معادن و گنج‌های نهفته درون زمین نیز همگی بیرون می‌ریزد.

 این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که مواد مذابّ درون زمین با زلزله‌های هولناک و وحشتناک به کلی بیرون می‌ریزد و همه پستی‌ها را پر می‌کنند و سپس درون زمین خالی و آرام می‌گردد. (جمع میان این معانی نیز بی‌مانع است)

 یک حدیث اعجازآمیز

 در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام در تفسیر «اذا السماء انشقت» آمده است که فرمود: «انها تنشق من المجرة»، آسمان‌ها از کهکشان جدا می‌شود!.

 این حدیث پرمعنی و قابل دقّت است و از معجزات علمی محسوب می‌شود، از حقیقتی پرده برمی دارد که در آن زمان هیچیک از دانشمندان به آن نرسیده بودند و آن اینکه دانشمندان فلکی امروز با مشاهدات نجومی خود به وسیله تلسکوب‌های عظیم و نیرومند ثابت کرده‌اند که عالم مجموعه‌ای است از کهکشان‌ها و هر کهکشان مجموعه‌ای است از منظومه‌ها و ستارگان، و به همین دلیل آنها را شهرهای ستارگان می‌نامند،

کهکشان راه شیری معروف که با چشم قابل مشاهده است مجموعه عظیم و دایره مانندی از همین منظومه ها و ستارگان است، یک طرف از آن بقدری از ما دور است که ستارگانش را به صورت ابری سفید می بینیم، ولی در واقع مجموعه نقاط نورانی نزدیک به هم است.

 اما آن طرفش که به ما نزدیک است ستارگانش قابل رؤیت می‌باشد، و همین ستارگانی است که ما در آسمان شب می‌بینیم، و به این ترتیب منظومه شمسی ما جزء این مجره (کهکشان) است.

 مطابق روایت فوق، علی علیه السلام می‌گوید: در آستانه قیامت این کواکب را که ما مشاهده می‌کنیم از کهکشان جدا می‌شود، و نظام همگی به هم می‌خورد.

 چه کسی آن زمان می‌دانست که ستارگانی که ما می‌بینیم در واقع جزء این کهکشان راه شیری (مجره) است جز کسی که قلبش به عالم غیب مربوط باشد و از سرچشمه علم خدا سیراب گردد.

سوره تکویر آیات «1 تا 6»

 «1» إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ «2» وَإِذَا النُّجُومُ انکَدَرَتْ «3» وَإِذَا الْجِبَالُ سُیِّرَتْ «4» وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ «5» وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ «6» وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ

 در آن هنگام که خورشید درهم پیچیده شود. و در آن هنگام که ستارگان بی‌فروغ شوند. و در آن هنگام که کوه‌ها به حرکت در آیند. و در آن هنگام که باارزشترین اموال به دست فراموشی سپرده شود. و در آن هنگام که وحوش جمع شوند. و در آن هنگام که دریاها بر افروخته شوند.

 نکته و تفسیر:

 در آغاز این سوره چنانکه گفتیم به اشارات کوتاه و هیجان انگیز و تکان دهنده‌ای از حوادث هولناک

پایان این جهان و آغاز رستاخیز برخورد می‌کنیم که انسان را در عوالم عجیبی سیر می‌دهد، و مجموعاً هشت نشانه از این نشانه‌ها را بازگو می‌کند.

 «کوّرت» از ماده «تکویر» در اصل به معنی پیچیدن و جمع و جور کردن چیزی است، و گاه به افکندن یا تاریک شدن چیزی گفته شده، و به نظر می‌رسد که این دو معنی نیز بازگشت به همان ریشه اول می‌کند.

 به هر حال منظور در اینجا پیچیده شدن نور خورشید، و تاریک شدن و جمع شدن حجم آن است.

 می دانیم خورشید در حال حاضر کره‌ای است فوق‌العاده داغ و سوزان به اندازه‌ای که تمام مواد آن به صورت گاز فشرده‌ای در آمده و در گرداگردش شعله‌های سوزانی زبانه کشد که صدها هزار کیلومتر ارتفاع آنها است! و اگر کره زمین در وسط یکی از این شعله های عظیم گرفتار شود، در دم خاکستر و تبدیل به مشتی گاز می‌شود! ولی در پایان این جهان و در آستانه قیامت این حرارت فرو می‌نشیند، و آن شعله‌ها جمع

می‌شود، روشنائی آن به خاموشی‌گراید، و از حجم آن کاسته می‌شود، و این است معنی تکویر و لذا در لسان العرب آمده است معنی تکویر خورشید این است که نور آن جمع و پیچیده می‌شود، همانگونه که عمامه را می‌پیچند.

 این حقیقتی است که در علم و دانش امروز نیز منعکس است و ثابت که خورشید تدریجا رو به تاریکی و خاموشی می‌رود.

 «و اذا النجوم انکدرت» «انکدرت» از ماده «انکدار» به معنی سقوط کردن و پراکنده شدن، و از ریشه «کدورت» به معنی تیرگی و تاریکی است، و جمع میان هر دو معنی در آیه مورد بحث امکان پذیر است، چرا که در آستانه قیامت ستارگان هم فروغ و روشنائی خود را از دست می‌دهند و هم پراکنده می‌شوند و سقوط می‌کنند و نظام جهان بالا درهم می‌ریزد، همانگونه که در آیه 2 سوره انفطار آمده «و اذا الکواکب انتثرت» هنگامی

که ستارگان فرو ریزند و پراکنده شوند و همانگونه که در آیه 8 سوره مرسلات آمده: «و اذا النجوم طمست» و هنگامی که ستارگان محو و تاریک شوند.

 «و اذا الجبال سیرت» از آیات مختلف قرآن استفاده می‌شود که در آستانه قیامت کوهها مراحل مختلفی را طی می‌کنند نخست به حرکت در می‌آیند، و در آخرین مرحله به غبار پراکنده‌ای تبدیل می‌شوند. (تفسیر آیه 20 سوره نبأ را مطالعه فرمائید)

 «و اذا العشار عطّلت» «عشار» جمع «عشراء» در اصل به معنی شتر ماده بارداری است که ده ماه بر حمل او گذشته و در آستانه آوردن بچه است. یعنی چیزی نمی‌گذرد که شتر دیگری از او متولد

شود و شیر فراوان در پستان او ظاهر می‌گردد. در آن روز که این آیات نازل گشت چنین شتری باارزشترین اموال عرب محسوب می‌شد.

 «عُطّلت» از ماده «تعطیل» به معنی رها کردن بدون سرپرست و چوپان است. منظور این است شدت هول و وحشت آن روز به قدری است که هر انسانی نفیس‌ترین اموال خویش را فراموش می‌کند.

 مرحوم طبرسی در مجمع البیان نقل می‌کند که بعضی «عشار» را به معنی ابرها گرفته اند، و «عُطّلت» به معنی تعطیل شدن باران آنها است، یعنی در آن روز ابرها در آسمان ظاهر می‌شود اما نمی‌بارد. (ممکن است این ابرها ناشی از گازهای مختلف یا ابرهای اتمی و یا توده‌های گرد و غبار حاصل از متلاشی شدن کوهها در آستانه قیامت باشد که ابرهایی است بدون باران).

 بعضی نیز  «عشار» را به معنی خانه‌ها یا زمین‌های زراعتی تفسیر کرده‌اند که در آستانه قیامت تعطیل می‌گردد و از ساکنان و زراعت خالی می‌شود.

 ولی تفسیر اول از همه معروفتر است.

 «و اذا الوحوش حشرت» همان حیواناتی که در حال عادی از هم دور بودند و از یکدیگر می‌ترسیدند و فرار می‌کردند، ولی شدت وحشت حوادث هولناک آستانه قیامت آنچنان است که اینها را گرد هم جمع می‌کند و همه چیز را فراموش می‌کند، گوئی می‌خواهند با این اجتماعشان از شدت ترس و وحشت خود بکاهند.

 و به تعبیر دیگر: وقتی آن صحنه های هولناک خصائص ویژه حیوانات وحشی را از آنها می‌گیرد، با انسان‌ها چه می‌کند؟! ولی بسیاری از مفسران معتقدند که آیه فوق اشاره به حشر حیوانات وحشی در دادگاه قیامت است که آنها نیز در عالم خود و در حدود آگاهی خویش مسئولیّت‌هایی دارند، و اگر ظلم و ستمی به یکدیگر کرده باشند در آنجا از آنها قصاص می‌شود، و این آیه را شبیه آیه 38 سوره انعام می‌دانند که می‌گوید: «و

ما من دابّة فی الارض و لا طائر یطیر بجناحیه الاّ اُمم امثالکم ما فرطنا فی الکتاب من شی‌ء ثمّ الی ربّهم یحشرون»، هیچ جنبنده‌ای در زمین و هیچ پرنده ای که با دو بال خود پرواز می‌کند وجود ندارد مگر اینکه امت‌هایی همانند شما هستند، ما چیزی را در این کتاب فروگذار نکردیم، سپس همگی به سوی پروردگارشان جمع و محشور می‌شوند. (در زمینه حشر و حساب حیوانات بحث مشروحی در تفسیر نمونه جلد 5 ذیل آیه 38

سوره انعام آمده است)

 با توجه به اینکه آیات مورد بحث از نشانه‌های هولناک پایان دنیا و آغاز آخرت بحث می‌کند تفسیر اول مناسبتر است.

 «و اذا البحار سجّرت» «سجرت» از ماده «تسجیر» در اصل به معنی بر افروختن و به هیجان آوردن آتش است.

 اگر این تعبیر قرآن در گذشته برای مفسران عجیب بود امروزه برای ما جای تعجب نیست، زیرا می‌دانیم آب از دو ماده اکسیژن و هیدروژن ترکیب یافته که هر دو سخت قابل اشتعال است، بعید نیست که در آستانه قیامت آب دریاها چنان تحت فشار قرار گیرد که تجزیه شوند و تبدیل به یکپارچه آتش گردند.

 بعضی این واژه را به معنی پر شدن تفسیر کرده‌اند، همان گونه که به تنور پر از آتش «مسجر» گفته می‌شود، ممکن است زلزله‌های آستانه قیامت و متلاشی شدن کوهها سبب پر شدن دریاها گردد و یا سنگ‌های آسمانی در آنها فرو ریزد و پر شود و آب‌های متلاطم آن بر صفحه خشکی‌ها جاری گردد و همه چیز را غرق کند.

سوره یس آیه «65»

    أَلْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلَی‌  أَفْوَاهِهِمْ وَتُکَلِّمُنَآ أَیْدِیهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا کَانُواْ یَکْسِبُونَ

 امروز بر دهانشان مُهر می‌نهیم و دست‌هایشان با ما سخن می‌گویند و پاهایشان به    آن چه کسب کرده‌اند گواهی می‌دهند.

 نکته‌ها:

ذکر نام دست و پا از باب نمونه است، زیرا در آیات دیگر می‌خوانیم که گوش و چشم و دل نیز مورد سؤال قرار می‌گیرند⁽¹⁾و حتّی پوست گواهی می‌دهد.⁽²⁾به هر حال هر عضوی به آن چه عمل کرده گواهی می‌دهد.

 پیام‌ها:

 1- خداوند، سبب سوز و سبب ساز است. دهانی را که وسیله سخن گفتن است می‌بندد و دست و پا را وسیله‌ی سخن گفتن قرار می‌دهد. «نختم علی افواههم و تکلّمنا ایدیهم و... ارجلهم»

 2- معاد، جسمانی است. «تکلّمنا ایدیهم»

 3- در قیامت اعضای بدن، تابع اراده انسان نیست. «تکلّمنا ایدیهم و تشهد ارجلهم»

 4- قوی‌ترین گواه در دادگاه، اقرار و اعتراف عامل جرم است. «تشهد ارجلهم»

 5 - اعضای بدن دارای نوعی درک و شعورند که می‌توانند در قیامت شهادت دهند. «تکلّمنا ایدیهم و تشهد ارجلهم»

سوره فصّلت آیات «19 تا 22»

 «19» وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْدَآءُ اللَّهِ إِلَی النَّارِ فَهُمْ یُوزَعُونَ «20» حَتَّی‌  إِذَا مَا  جَآءُوهَا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُم بِمَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ

 و (یاد کن) روزی را که دشمنان خدا جمع گشته و به سوی دوزخ آورده می‌شوند و آنان را از پراکندگی باز می‌دارند. تا چون به دوزخ رسند، گوش و چشمان و  پوستشان به آن چه انجام می‌دادند گواهی می‌دهد.

 نکته‌ها:

«یُوزعُون» به معنای حبس شدن است. یعنی اولین نفر را حبس و نگاهداری می‌کنند تا آخرین نفر برسد، سپس به سوی دوزخ روانه و تقسیم می‌شوند.

 پیام‌ها:

 1- بازگویی صحنه‌های قیامت، عامل انذار و تربیت است. (قرآن، پیامبر را مأمور می‌کند تا چنین روزی را به یاد مردم بیاندازد) «و یوم...»

 2- کسانی به سوی دوزخ روانه می‌شوند که دشمنی آنان با خدا و دین ثابت شده باشد. «یحشر اعداء اللّه الی النار»

 3- انسان با کفر و لجاجت، دشمن خدا می‌شود. «اعداء اللّه»

 4- کفّار علاوه بر چشیدن عذاب دنیوی، به عذاب دوزخ نیز گرفتار می‌شوند. «یحشر... الی النار»

 5 - دوزخیان از پراکنده شدن و فرار در مسیر حرکت به طرف دوزخ بازداشته می‌شوند. «یوزعون»

 6- اعضای بدن از عملکرد انسان آگاهند. زیرا تا آگاه نباشند نمی‌توانند در قیامت گواهی دهند. «شهد علیهم سمعهم...»

 7- معاد جسمانی است. «سمعهم و ابصارهم»

 «21» وَقَالُواْ لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدتُّمْ عَلَیْنَا قَالُواْ أَنطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی  أَنطَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

 و دوزخیان به پوستشان گویند: «چرا علیه ما گواهی دادید؟» گویند: «خدایی که همه چیز را به نطق آورده ما را نیز به سخن آورد، او که نخستین بار شما را آفرید و فقط  به سوی او برگردانده می‌شوید».

 نکته‌ها:

در قیامت، گواهان متعدّد هستند، از جمله: خداوند، انبیا، زمین، زمان، فرشتگان، اعضای بدن و... که برای هر کدام، آیه و حدیث آمده است.

 روز محشر هر نهان پیدا شود

هم ز خود هر مجرمی رسوا شود

 دست گوید من چنان دزدیده‌ام

لب بگوید من چنان بوسیده‌ام

 چشم گوید غمزه کردستم حرام

گوش هم بشنیده‌ام سوء الکلام

هستی نوعی نطق دارد. «انطق کل شی‌ء» خداوند درباره‌ی دوزخ می‌فرماید: «تقول هل من مزید»⁽¹⁾جهنّم می‌گوید: آیا باز هم مجرم داری؟ و درباره‌ی زمین و آسمان می‌فرماید: «قالتا اتینا طائعین»⁽²⁾ما با رغبت به سوی تو می‌آییم.

 نطق آب و نطق خاک و نطق گل

هست محسوس حواس اهل دل

 جمله ذرّات زمین و آسمان

با تو می‌گویند روزان و شبان

 ما سمیعیم و بصیریم و هُشیم

با شما نامحرمان ما خامشیم

 پیام‌ها:

 1- قیامت صحنه‌ی جدال و ستیزِ انسان با خود است. «و قالوا لجلودهم»

 2- رسوایی گناهانی که انسان با پوست بدن انجام داده بیشتر است. («و قالوا لجلودهم» و نفرمود: «قالوا لابصارهم و...»)

 3- گواهی اعضای بدن در قیامت، همواره علیه انسان است و هرگز به نفع انسان نیست. (در قرآن هر کجا سخن از گواهی اعضاست مربوط به گناهان است). «لم شهدتم علینا»

 4- کفّار اصل گناه را می‌پذیرند ولی از گواهی اعضای بدن خود ناراحت می‌شوند. «لم شهدتم علینا»

 5 - گواهی دادن و نطق کردن اعضای بدن انسان، نشانه‌ی علم آنها به عملکرد اوست. «انطقنا اللّه»

 6- آن که قدرت آفریدن دارد، قدرت به سخن در آوردن نیز دارد. «انطق کل شی‌ء و هو خلقکم»

 7- آفرینش آغازین، بهترین دلیل بر امکان معاد است. «خلقکم اول مرّة و الیه ترجعون»

 «22» وَمَا کُنتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَن یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَلَا  أَبْصَارُکُمْ وَ لَا جُلُودُکُمْ وَ لَکِن ظَنَنتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا یَعْلَمُ کَثِیراً مِّمَّا تَعْمَلُونَ

 (بر فرض) شما گمان می‌کردید که خداوند بسیاری از عمکردتان را نمی‌داند، ولی (نسبت به اعضای بدنتان که وسیله‌ی گناه شما بودند) نمی‌توانستید چیزی را پنهان کنید که گوش و چشم‌ها و پوستتان بر ضد شما گواهی دهد.

 پیام‌ها:

 1- مجرمان از گواهی اعضای بدن غافلند و لذا بر گناه جرأت دارند. «و ما کنتم تستترون...»

 2- گواه بودن اعضای بدن در دنیا و گواهی آنها در قیامت، قابل کتمان و تردید نیست. گرچه مجرمان از این مسئله غافلند. «و ما کنتم تستترون...»

 3- ایمان به این که ما در محضر خدا هستیم مهم‌ترین عامل هدایت و رشد انسان است. «ظننتم ان اللّه لا یعلم کثیراً مما تعملون»

 سوره یس آیه «51 و 52»

 «51» وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ الْأَجْدَاثِ إِلَی رَبِّهِمْ یَنسِلُونَ «52» قَالُواْ یَا وَیْلَنَا مَن بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ

 و در صور دمیده شود، پس ناگاه آنان از گورها (برخاسته،) شتابان به سوی پروردگارشان می‌آیند. گویند: وای بر ما، چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت؟ این همان است که خدای رحمان وعده داد و پیامبران راست گفتند.

 نکته‌ها:

در قرآن، دو بار دمیدن در صور مطرح شده است؛ یکی برای انقراض دنیا و یکی برای برپایی قیامت. مراد از نفخ صور در این آیه، دمیده شدن در صور برای بار دوّم و زنده شدن مردگان است.

«اَجداث» جمع «جَدَث» به معنای قبر است. «ینسلون» از «نسلان» به معنای رفتن با سرعت و کلمه «مَرقد» اسم مکان از «رقاد» به معنای محلّ استراحت و مراد از آن در اینجا قبر است.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید: جمله «هذا ما وعد الرّحمن و صدق المرسلون»، کلام فرشتگان به اهل قیامت است.⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- آغاز قیامت با صوتی است که از دمیده شدن در صور شنیده می‌شود. «نفخ فی الصور فاذا هم من الاجداث»

 2- معاد جسمانی است و بدن‌ها از همین قبرها خارج می‌شوند. «من الاجداث... ینسلون... بعثنا من مرقدنا»

 3- زنده شدن انسان‌ها در قیامت بسیار سریع و با آسانی خواهد بود. «نفخ فاذا هم...»

 4- حرکت شتابان، نشانه‌ی اضطراب و هیجان مردم در قیامت است. «ینسلون»

 5 - قیامت، روز حسرت کفّار است. «یا ویلنا»

 6- قیامت، صحنه‌ی بیداری و اقرار و اعتراف است. «هذا ما وَعد الرّحمن و صدق المرسلون»

 7- برپایی قیامت و حسابرسی، لازمه رحمان بودن خداست. «هذا ما وَعد الرّحمن»

 8 - کفّار آن چه را در دنیا انکار می‌کردند در آن روز اقرار می‌نمایند. (در دنیا همین که نام رحمن برده می‌شد، می‌گفتند: «و ما الرّحمن»(191) ولی در آن روز می‌گویند:) «هذا ما وعد الرّحمن»

سوره کهف آیه «49»

 وَوُضِعَ الْکِتَابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَیَقُولُونَ یَا وَیْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْکِتَابِ لَا یُغَادِرُ صَغِیرَةً وَلَا کَبِیرَةً إِلَّا  أَحْصَاهَا وَ وَجَدُواْ مَا عَمِلُواْ حَاضِراً وَ لَا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً

 وکتاب (و نامه اعمال) در میان نهاده می‌شود، پس مجرمان را می‌بینی که از آنچه در آن است بیمناک‌اند و می‌گویند: وای بر ما، این چه نوشته‌ای است که هیچ (گفتار و کردار) کوچک وبزرگی را فروگذار نکرده مگر اینکه برشمرده است! و آنچه انجام  داده‌اند (مقابل خود) حاضر می‌یابند و پروردگارت به هیچ‌کس ستم نمی‌کند.

 نکته‌ها:

بارها قرآن از مسئله‌ی کتاب و پرونده و نامه‌ی عمل در قیامت سخن به میان آورده است و می‌فرماید: فرستادگان ما می‌نویسند: «اِنّ رُسلنا یَکتبون»⁽¹⁾، آثار کارها را هم می‌نویسیم: «نَکتُب ما قدّموا و آثارهم»⁽²⁾، نامه عمل آنان بر گردنشان آویخته می‌شود: «اَلزمناه طائره فی عُنُقه»⁽³⁾، پرونده‌ها در قیامت گشوده می‌شود: «و اذ الصُّحف نُشرت»⁽⁴⁾، نامه‌ها به دست خود افراد داده می‌شود؛ نامه‌ی

خوبان به دست راست و نامه بدکاران به دست چپ آنان داده می‌شود. همان گونه که هر فردی پرونده‌ای دارد، هر امّتی نیز کتاب و پرونده‌ای دارد. «کلّ اُمّة تُدعی الی کتابها»⁽⁵⁾

پیامبراکرم صلی الله علیه وآله در بازگشت از جنگ حُنین، در یک صحرای خشک فرود آمد. به اصحاب فرمود: بگردید تا هر چه از چوب وخاشاک یافتید گرد آورید. اصحاب رفتند و هر کس چیزی آورد. روی هم ریختند و انباشته شد. پیامبر فرمود: «هکذا تجتمع الذنوب، ایّاکم و المحقّرات من الذنوب» گناهان اینگونه جمع می‌شوند، پس از گناهان کوچک پرهیز کنید.⁽⁶⁾

از این برنامه این درس را نیز می‌توان گرفت که پیامبر خدا صلی الله علیه وآله آموزشی اردوئی و بیابانی تجسّمی، نمایشی و عملی، همراه با پرکردن اوقات فراغت برای یاران خود داشتند، آن هم وقتی که خطر غرور ناشی از پیروزی در جنگ در کمین آنان بود، واصحاب خود را بی‌گناه یا کم گناه می‌پنداشتند.

امام صادق‌علیه السلام فرمودند: در روز قیامت هنگامی که کارنامه‌ی عمل انسان به او داده می‌شود، پس از نگاه به آن و دیدن آنکه تمام لحظه‌ها و کلمه‌ها و حرکات و کارهای او ثبت شده، همه‌ی آنها را به یاد می‌آورد، مانند اینکه ساعتی قبل آنها را مرتکب شده است، لذا می‌گوید: «یا ویلتنا ما لهذا الکتاب لایُغادر صغیرة...».⁽¹⁾

آنان که در دنیا بی‌خیال و بی‌تفاوت بوده و به هر کاری دست می‌زنند، در آخرت هراس و دلهره خواهند داشت، «مشفقین» ولی مؤمنان که در دنیا اهل تعهّد و خداترسی بودند در آنجا آسوده‌اند. «اِنّا کنّا قبل فی اهلنا مشفقین»⁽²⁾

 پیام‌ها:

 1- در قیامت، هم نامه‌ی عمل هر فرد به دستش داده می‌شود، هم کتابی در برابر همه قرار داده می‌شود. «و وُضِع الکتاب»

 2- نگرانی و هراس مجرمان، از عملکرد ثبت شده‌ی خویش است، نه از خداوند. «مشفقین ممّا فیه»

 3- قیامت، روز حسرت و افسوس مجرمان است. «یا ویلتنا»

 4- عمل‌های انسان دارای درجات است. «صغیرةً ولا کبیرةً»

 5 - قیامت، صحنه‌ی تجسّم عمل‌های انسان است. «وجدوا ما عملوا حاضراً»

 6- داشتن عدالت وظلم نکردن، لازمه ربوبیّت الهی است. «و لایَظلم‌ربّک احداً»

سوره نساء آیه «41»

فَکَیْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ کُلِ‌ّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَجِئْنَا بِکَ عَلَی هَؤُلَآءِ شَهِیداً

 پس چگونه خواهد بود آنگاه که از هر امّتی گواهی (از خودشان) بیآوریم و تو را نیز بر آنان گواه آوریم؟!

 نکته‌ها:

مضمون این آیه که گواه بودن رسول خداصلی الله علیه وآله بر اعمال امّت را بیان می‌کند، در موارد دیگری هم آمده است.⁽³⁾

هنگامی که ابن مسعود، این آیه را در ضمن تلاوتش بر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله می‌خواند، اشک آن حضرت جاری می‌شد.⁽¹⁾

گرچه خدا نیازی به آوردن شاهد ندارد، ولی انسان به گونه‌ای است که هرچه بیشتر حضور شاهدان را حس کند، برای تربیت و تقوایش مؤثّرتر است. کسی که در تلویزیون برای میلیون‌ها نفر صحبت می‌کند، چون همه او را می‌بینند، وقتی عطسه‌ای یا اشتباهی می‌کند، بیشتر خجالت می‌کشد.

به نقل آیات قرآن، شهود در قیامت بسیارند؛ از جمله خداوند،⁽²⁾پیامبران،⁽³⁾امامان معصوم،⁽⁴⁾فرشتگان،⁽⁵⁾زمین،⁽⁶⁾زمان،⁽⁷⁾اعضای بدن⁽⁸⁾و قیامت، روز اقامه‌ی شاهدان است. «یوم یقوم الاشهاد»⁽⁹⁾

سنّت الهی بر آن است که پیامبر هر امّتی شاهد آنان باشد. پس از رحلت پیامبراکرم‌صلی الله علیه وآله نیز باید کسی که در صفات، همچون پیامبر است، شاهد بر مردم باشد. امام صادق علیه السلام فرمود: در هر قرنی (زمانی) امامی از ما اهل‌بیت، شاهد بر مردم است و رسول خدا صلی الله علیه وآله شاهد بر ماست.⁽¹⁰⁾

حضرت علی‌علیه السلام بعد از تلاوت این آیه فرمود: «هو - محمّد - شهید علی الشهداء و الشهداء هم الرّسل».(211)

 پیام‌ها:

 1- پیامبران، اسوه‌ی مردم در دنیا و شاهد بر مردم در آخرتند. «من کلّ اُمّة بشهید»

 2- لازمه‌ی گواه بودن، علم داشتن است، پس انبیا از کارهای ما آگاهند. «بشهیدٍ»

 3- پیامبر اسلام اشرف انبیاست، چون انبیا بر اعمال اُمّت خود گواهند، ولی پیامبر اسلام بر اعمال انبیا گواه است. «جئناک بک علی هؤلاء شهیدا»

سوره انفطار آیات «10 تا 12»

«10» وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحَافِظِینَ «11» کِرَاماً کَاتِبِینَ «12» یَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ

 و بدون شک نگاه‌بانانی بر شما گمارده شده. والامقام و نویسنده (اعمال نیک و بد شما). آنها می‌دانند شما چه می‌کنید.

 نکته و تفسیر:

 این آیات برای بیدار کردن انسان از خواب غفلت و توجه او به مسئولیت‌هایش در برابر خداوند و برای از میان بردن عوامل غرور و غفلت و تقویت ایمان به معاد است.

 منظور از «حافظین» در اینجا فرشتگانی هستند که مامور حفظ و نگهداری اعمال انسان‌ها اعم از نیک و بد هستند که در آیه 17 سوره ق از آنها تعبیر به رقیب و عتید شده است: «ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید»، انسان هیچ سخنی را تلفظ نمی‌کند مگر اینکه نزد آن فرشته‌ای است مراقب و آماده برای انجام ماموریت. و در آیه قبل از آن می‌فرماید: «اذ یتلقی المتلقیان عن الیمین و عن الشمال قعید»، به خاطر بیاورید

هنگامی را که دو فرشته راست و چپ که ملازم شما هستند اعمال شما را تلقی و ثبت می‌کنند.

 در آیات دیگر قرآن نیز به وجود این فرشتگان مراقب اعمال اشاره شده است.

 بدون شک خداوند قبل از هرکس وبهتر از هر کس، شاهد و ناظر اعمال آدمی است، ولی برای تاکید بیشتر و احساس مسئولیّت فزونتر مراقبان زیادی گمارده است که یک گروه از آنها همین فرشتگانند.

 گواهان در دادگاه قیامت

 1. ذات پاک خداوند که می‌فرماید: هر عملی را انجام می‌دهید ما شاهد و ناظریم.⁽¹⁾

 2. پیامبران و اوصیا.⁽²⁾

 3. زبان و دست و پا و به طور کلی اعضای پیکر انسان.⁽³⁾

 4. پوست تن انسان.⁽⁴⁾

 5 . فرشتگان.⁽⁵⁾(آیه مورد بحث)

 6. زمینی که انسان روی آن زندگی می‌کند و اطاعت و گناه از او سر می‌زند.⁽⁶⁾

 7. زمانی که اعمال در آن انجام می‌شود.⁽¹⁾

 در احتجاج طبرسی آمده است که شخصی از امام صادق‌علیه السلام پرسید: علت وجود فرشتگان مامور ثبت اعمال نیک و بد انسان‌ها چیست، در حالی که می‌دانیم خداوند عالم السرّ و ما هو اخفی است یعنی هر چیزی را که از آن مخفی‌تر نیست می‌داند؟! امام‌علیه السلام در پاسخ فرمود: خداوند این فرشتگان را به عبادت خود دعوت کرد و آنها را شهود بر بندگانش قرار داد، تا بندگان به خاطر مراقبت آنان، بیشتر مراقب اطاعت

الهی باشند، و از عصیان او بیشتر ناراحت شوند و چه بسیار بنده‌ای که تصمیم به گناه می‌گیرد سپس به یاد این فرشته می‌افتد و خودداری می‌کند، می‌گوید: پروردگارم مرا می‌بیند، و فرشتگان حافظ اعمال نیز گواهی می‌دهند، علاوه بر این، خداوند به رحمت و لطفش اینها را مامور بندگان کرده، تا به فرمان خدا شیاطین سرکش را از آنها دور کند و همچنین جانوران زمین و آفات بسیار را که آنها نمی‌بینند، تا آن

زمان که فرمان خدا و مرگ آنها فرارسد.

 از این روایت به خوبی استفاده می‌شود که آنها علاوه بر ماموریّت ثبت اعمال مامور حفظ انسان از حوادث ناگوار و آفات و وسوسه های شیاطین نیز هستند.⁽²⁾

 قابل توجه اینکه آیات فوق در توصیف این فرشتگان می‌گوید: آنها بزرگوار و در نزد پروردگار والامقامند تا انسان‌ها بیشتر مراقب اعمال خویش باشند. زیرا هر قدر ناظر بر اعمال انسان شخصیّت والاتری داشته باشد، انسان بیشتر از او ملاحظه می‌کند، و از انجام گناه شرمنده‌تر می‌شود.

 تعبیر به «کاتبین» در حقیقت تاکیدی است بر این معنی که آنها به حافظه قناعت نمی‌کنند، بلکه دقیقا می‌نویسند و ثبت می‌کنند و به این ترتیب هرگز چیزی از آنها فوت نمی‌شود.

 تعبیر «یعلمون ما تفعلون» باز تاکید مجددی است بر این حقیقت که آنها از همه اعمال شما بدون استثنا آگاهند و نوشتن آنها بر اساس همین آگاهی است.

 ضمنا تمام این تعبیرات بیانگر اختیار و آزادی اراده انسان است، چرا که اگر آدمی اختیاری از خود نداشت گماردن این همه مامورین ثبت و ضبط اعمال، و این همه هشدار و اخطارها هدف و مفهوم صحیحی نخواهد داشت.

 از سوی دیگر همه اینها بیانگر این واقعیّت است که مساله حساب و جزای الهی بسیار سخت و جدی است، چرا که خداوند اهمیّت فوق‌العاده‌ای به آن داده است.

 ماموران ثبت اعمال

 نه تنها در آیات فوق که در بسیاری دیگر از آیات قرآن و روایات اسلامی به این معنی اشاره شده که خداوند مامورانی مراقب هر انسانی کرده که اعمال او را اعم از نیک و بدنویسند، و نامه اعمال را برای روز جزا آماده می‌کنند.

 درباره ویژگی‌های این فرشتگان تعبیرات پر معنی و هشدار دهنده‌ای در روایات اسلامی وارد شده است از جمله اینکه:

 1- کسی از امام موسی‌بن جعفر علیهما السلام سؤال کرد: دو فرشته‌ای که مامور ثبت اعمال انسان هستند آیا از اراده و تصمیم باطنی او به هنگام گناه یا کار نیک نیز با خبر شوند؟ امام‌علیه السلام در پاسخ فرمود: آیا بوی چاه فاضل آب و عطر یکی است؟ راوی عرض کرد: نه! امام علیه السلام فرمود: هنگامی که انسان نیّت کار خوبی کند نفسش خوشبو شود! فرشته‌ای که در سمت راست است (و مامور ثبت حسنات می‌باشد) به فرشته

سمت چپ گوید: برخیز که او اراده کار نیک کرده است و هنگامی که آن را انجام داد زبان آن انسان قلم آن فرشته و آب دهانش مرکب او می‌شود و آن را ثبت می‌کند، اما هنگامی که اراده گناهی می‌کند نفسش بد بو می‌شود! ملائکه طرف چپ به فرشته سمت راست می‌گوید: برخیز که او اراده معصیت کرده، و هنگامی که آن را انجام می‌دهد زبانش، قلم آن فرشته و آب دهانش مرکب او است و آن را می‌نویسد!.

 این حدیث به خوبی نشان می‌دهد که نیّت انسان در تمام وجود او اثر می‌گذارد و فرشتگان از اسرار درونش به وسیله آثار برون آگاه می‌شوند، و مسلما اگر آگاه نباشند نمی‌توانند اعمال انسان را به خوبی ثبت کنند، چرا که چگونگی نیّت در ارزش و خلوص و آلودگی عمل فوق‌العاده مؤثر است تا آنجا که پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله در حدیث معروفی فرموده: «انما الاعمال بالنیات»، اعمال به نیّت‌ها بستگی دارد.

 2- آنها مامورند به هنگامی که انسان نیّت کار نیک می‌کند آن را به عنوان یک حسنه ثبت کنند، و هنگامی که آن را انجام می‌دهد ده حسنه بنویسند، اما هنگامی که تصمیم بر گناه می گیرد تا عمل نکرده چیزی بر او نمی‌نویسند و بعد از عمل تنها یک گناه ثبت کنند.

 این تعبیر بیانگر نهایت لطف و فضل الهی بر انسان است که نیّت گناه را بر او می‌بخشد، و فعل گناه را بر طبق موازین عدالت جزا می‌دهد، ولی در مسیر اطاعت هر نیّتی حسنه ای است، و هر کار نیکی را بر طبق تفضل پاداش می‌دهد، نه بر میزان عدل، و این تشویقی است برای انجام اعمال نیک.

 3- در روایت دیگری آمده است که رسول خدا صلی الله علیه وآله بعد از اشاره به وجود این دو فرشته و نوشتن

حسنات با پاداش ده برابر، فرمود: هنگامی که انسان کار بدی انجام می‌دهد، فرشته راست به فرشته چپ می‌گوید: در نوشتن این گناه عجله مکن شاید کار نیکی بعد از آن انجام دهد که گناه او را بپوشاند. همانگونه که خداوند بزرگ می‌فرماید: «ان الحسنات یذهبن السیئات» یا اینکه توبه و استغفار کند (و اثر گناه از

میان برود)... و او هفت ساعت از نوشتن کار بد خودداری می‌کند، و اگر کار نیک یا استغفاری به دنبال آن نیاید فرشته حسنات به فرشته سیئات می‌گوید بنویس بر این بدبخت محروم !.

 4- در حدیث دیگری از امام صادق‌علیه السلام آمده است: هنگامی که مؤمنان در یک مجلس خصوصی با هم سخن می‌گویند حافظان اعمال، به یکدیگر می‌گویند ما از آنها دور شویم، شاید سرّی دارند که خدا آن را مستور داشته است!.

 5 - علی علیه السلام در یکی از خطبه‌هایش که مردم را در آن به تقوی دعوت کرده، می‌فرماید: بدانید ای بندگان خدا که مراقبانی از خودتان بر شما گماشته شده، و دیدبان‌هایی از اعضای پیکرتان، و نیز بدانید حسابگران راستگو اعمال شما را ثبت می‌کنند و حتی شماره نفس‌هایتان را نگه می‌دارند، نه ظلمت شب تاریک شما را از آنها پنهان می‌دارد، و نه درهای محکم و فرو بسته و چه فردا به امروز نزدیک است !

سوره اعراف آیه «7 و 8»

    «7» فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِم بِعِلْمٍ وَمَا کُنَّا غَآئِبِینَ

 پس بی‌شک (از هر چه کرده‌اند،) از روی علم برایشان بازگو خواهیم کرد و ما (ازمردم،) غایب و بی‌خبر نبودیم.

 نکته‌ها:

این آیه با چندین تأکید حتمیّت سؤال قیامت را بیان می‌کند. البتّه پرسش و بازخواست، مخصوص مردم نیست، بلکه پیامبران نیز مورد سؤال قرار می‌گیرند. «یوم یجمع اللّه الرّسل فیقول ماذا اجبتم قالوا لا علم لنا انّک انت علاّم الغیوب»⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- سؤال در قیامت، نوعی استشهاد واقرار گرفتن وتوبیخ است وگاهی تقدیر و تشکّر وگرنه چیزی از خدا پنهان نیست تا با سؤال رفع ابهام شود. «فلنسئلنّ... فلنقُصّنّ...»

 2- علم خداوند، دقیق است. «بعلم» (نکره دلالت بر عظمت و دقّت دارد.)

 3- علم خداوند با حضور و نظارت خود اوست و واسطه‌ای در کار نیست. «...بعلم و ما کنّا غائبین»

«8» وَالْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

 و در آن روز (قیامت،) سنجش (اعمال بر پایه‌ی) حقّ است. پس هر کس کارهای  سنجش شده‌اش سنگین باشد، پس آنان همان رستگارانند.

 نکته‌ها:

«میزان»، وسیله‌ی سنجش است و هر چیزی وسیله‌ی سنجش خاصّی دارد، مثلاً دیوار را با شاقول، گرمی و سردی هوا را با دماسنج، میوه را با کیلو و پارچه را با متر می‌سنجند، همان گونه که وسیله‌ی سنجش انسان‌های عادّی، انسان‌های کامل می‌باشند.

میزانِ روز قیامت حقّ و حقیقت است. در آن روز هم حاکمیّت با حقّ است، «هنالک الولایة للّه الحقّ»⁽¹⁾هم روز حقّ است، «ذلک الیوم الحقّ»⁽²⁾و هم میزانِ سنجش، حقّ است. «و الوزن یومئذ الحقّ»

امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه‌ی «ونضع الموازین القسط»⁽³⁾فرمود: میزان، انبیا و اوصیا می‌باشند.⁽⁴⁾چنانکه در زیارت مطلقه‌ی حضرت امیر علیه السلام می‌خوانیم: «السّلام علی میزان الاعمال» یعنی اینان، معیار و میزان سنجش اعمال دیگرانند.

حضرت علی‌علیه السلام فرمودند: حسنات، موجب سنگینی میزان و سیّئات و گناهان، موجب سبکی آن می‌گردد.⁽⁵⁾

 پیام‌ها:

 1- در قیامت حسابرسی، قضاوت، صدور حکم و پاداش و کیفر، همه بر اساس حقّ است. «والوزن یومئذ الحقّ»

 2- خداوند، خواهان رسیدن انسان به حقّ و دستیابی به عقاید و کردارهای شایسته و صحیح است، لذا در قیامت معیار حق و حقیقت است. «والوزن یومئذ الحقّ»

 3- برای هر کس، چندین وسیله و معیار سنجش و محاسبه در کار است. «موازینه»

 4- توقّع سعادت و پاداش بدون عمل، بیهوده است. «فمَن ثَقُلت ... المفلحون»

 سوره اعراف آیه «57»

 وَهُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتَّی إِذَا أَقَلَّتْ سَحَاباً ثِقَالاً سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَّیِّتٍ فَأَنزَلنَا بِهِ الْمَآءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِن کُلِ‌ّ الثَّمَرَاتِ کَذَ لِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتَی لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

 و اوست که بادها را پیشاپیشِ (باران) رحمتش به بشارت می‌فرستد، تا آنکه (باد) ابرهای سنگین (پر آب) را به آسانی حمل کند (و آن را) به سوی سرزمین مرده روانه کنیم، پس به این وسیله آب (باران) نازل کردیم و به واسطه‌ی آن هرگونه میوه‌ای را (از زمین) رویاندیم و برآوردیم. مردگان را نیز این گونه (از زمین) بیرون خواهیم آورد، باشد که شما (با دیدن حیات زمین پس از مرگ) متذکّر شوید.

 نکته‌ها:

در این آیه برای هر یک از مبدأ و معاد، به مسائل طبیعی و نظام آفرینش استدلال شده است.

کلمه‌ی «اَقلَّت» یعنی به آسانی حمل کردن، و این نشان‌دهنده‌ی آن است که بادها به قدری قوی هستند که ابرهای پر آب و سنگین را به آسانی جا به جا می‌کنند.

 پیام‌ها:

 1- قوانین طبیعی با همه پیچیدگی و نظمی که دارند، تحت اراده پروردگار است و نباید انسان را از مبدأ هستی غافل کند. «هو الّذی یرسل الریاح» (در فرمول‌های علمی و قوانین مادّی غرق نشوید، هدایت و حرکت بادها و نزول باران و رویش گیاهان، با تدبیر خداوند است.)

 2- منکران معاد، برهانی ندارند و تنها استبعاد می‌کنند. بیان نمونه‌های حیات در طبیعت و جمع شدن مواد تشکیل دهنده‌ی گلابی، سیب و انار که در خاک پخش هستند، نظیر جمع شدن ذرّات مردگان است و این نمونه‌ها برای رفع آن استبعاد کافی است. «کذلک نخرج الموتی»

 3- مرگ، به معنای فنا و نیستی نیست، بلکه تغییر حالت است، همان گونه که زمین

مرده، به معنای زمین معدوم و نابود نیست. «سُقناه لبلد میّت... فاخرجنا... کذلک نخرج الموتی»

    سوره روم آیه «19» و سوره فاطر آیه «9» در درس ششم گذشت.

سوره زخرف آیه «11»

وَالَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمَآءِ مَآءَ بِقَدَرٍ فَأَنشَرْنَا بِهِ بَلْدَةً مَّیْتاً کَذَ لِکَ تُخْرَجُونَ

 و آن کس که از آسمان به اندازه‌ای معیّن، آبی فرو فرستاد، پس به واسطه‌ی آن،سرزمین مرده را زنده کردیم، شما نیز این گونه (از قبرها) خارج می‌شوید.

 نکته‌ها:

کلمه «قدر» یا به معنای اندازه است، یا به معنای تقدیر و برنامه. یعنی باران را به اندازه معیّن فرستاد یا باران را طبق برنامه فرستاد.(226)

 پیام‌ها:

 1- تمام قطرات باران، حساب و کتاب دارد. «نزّل من السماء ماء بقدر»

 2- به اندازه باریدن باران، نعمتی بس بزرگ است. «بقدر»

 3- خداوند کارها را به وسیله‌ی اسبابی که خود آفریده انجام می‌دهد. (باران را سبب حیات زمین قرار داده است) «فانشرنا به بلدة میتا»

 4- آب سرچشمه حیات است. «انشرنا به بلدة میتا»

 5 - فصل بهار و رویش گیاهان نمونه‌ای از رستاخیز است. «کذلک تخرجون»

 6- زنده شدن انسان‌ها در قیامت اجباری است. «تُخرجون»

سوره قاف آیه «11»

    رِزْقاً لِّلْعِبَادِ وَأَحْیَیْنَا بِهِ بَلْدَةً مَّیْتاً کَذَلِکَ الْخُرُوجُ

 تا رزق بندگان باشد و بدان باران، زمین مرده را زنده کردیم، خروج (از    گور نیز) این گونه است.

 نکته‌ها:

حضرت علی‌علیه السلام هنگام بارش باران، آب باران را بر سر و روی خود می‌ریختند و می‌فرمودند: این برکتی از آسمان است که هیچ دست و ظرفی به آن برخورد نکرده است.(227)

 پیام‌ها:

 1- پیدایش محصولات کشاورزی، حکیمانه و هدفدار است. «رزقا للعباد»

 2- رزق انسان باید زمینه‌ی بندگی او باشد. «رزقاً للعباد»

 3- برای بیان معقولات، از محسوسات استفاده کنیم. «احیینا به بلدة میتا... کذلک الخروج»

 4- نگاهی به قدرت خدا، مسئله زنده شدن مردگان را برای انسان آسان می‌کند. «بنینا، زینا، مددنا، ألقینا، أنبتنا، نزلنا، فانبتنا، أحیینا... کذلک الخروج»

 5 - کارهای الهی از جامعیّت ویژه‌ای برخوردار است. خداوند، صنعت و حکمت و معرفت و هدایت را بهم درآمیخته است. (بلندی نخل و زیبایی شکوفه‌هایش، نشانه صنعت و هنر الهی است. رزق بودن میوه‌ها، نشانه حکمت الهی و از زمین مرده این همه سرسبزی و محصول پدید آوردن، زمینه هدایت و معرفت انسان به قدرت الهی بر رستاخیز است.) «باسقات... نضید... رزقاً... کذلک الخروج»

درس نهم: فرجام کار

تفسیر آیات دین و زندگی 2 » درس نهم: فرجام کار

سوره زمر آیات «71 تا 78»

  «71» وَسِیقَ الَّذِینَ کَفَرُواْ إِلَی جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّی‌  إِذَا جَآءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَ قَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَآ أَلَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِّنکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ ءَایَاتِ رَبِّکُمْ وَ یُنذِرُونَکُمْ لِقَآءَ یَوْمِکُمْ هَذَا قَالُواْ بَلَی وَلَکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَی الْکَافِرِینَ «72» قِیلَ ادْخُلُواْ أَبْوَابَ جَهَنَّمَ

خَالِدِینَ فِیهَا فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ

 و کسانی که کافر شدند گروه گروه به سوی جهنّم رانده شوند، تا چون به نزدیک آن رسند درهای دوزخ گشوده شود و نگهبانان آن به ایشان گویند: «آیا از میان شما پیامبرانی به سراغ شما نیامدند تا آیات پروردگارتان را بر شما تلاوت کنند و شما را از دیدار امروزتان هشدار دهند؟» گویند: «چرا»، (آنان آمدند ولی ما گوش ندادیم) لکن فرمان عذاب بر کافران قطعی است. به آنان گفته شود: «از درهای دوزخ وارد شوید که

جاودانه در آن خواهید بود، پس چه بد است منزلگاه متکبّران».

 نکته‌ها:

«سیق» از «سوق» به معنای راندن به جلو است و به بازار که سوق می‌گویند برای آن است که جاذبه‌های بازار، انسان را به آنجا سوق می‌دهد.

«زُمر» به معنای جماعت و گروه است و نام‌گذاری این سوره، بر اساس این آیه و آیه 73 است.⁽¹⁾

دوزخیان را فرشتگان به سوی دوزخ می‌کشانند. «وجاءت کلّ نفس معها سائق وشهید»⁽²⁾

 پیام‌ها:

 1- کشاندن مجرمان به سوی دوزخ، تحقیری است جدای از کیفرهای دیگر. «سیق الّذین کفروا»

 2- درهای دوزخ بسته است و همین که دوزخیان به آن می‌رسند ناگهان باز می‌شود که این خود وحشت‌آور است. «جاؤوها فتحت ابوابها»

 3- دوزخ درهای متعدّدی دارد. «ابوابها» (در آیه 44 سوره حجر نیز می‌خوانیم: «لها سبعة ابواب»)

 4- در قیامت، فرشتگان با دوزخیان گفتگوی مستقیم دارند. «قال لهم خزنتها»

 5 - دوزخ، مأموران مخصوص دارد. «خزنتها»

 6- با مجرمان اتمام حجّت شده است. «یأتکم رسل یتلون علیکم آیات ربکم»

 7- انبیا علاوه بر بیان آیات الهی، مردم را هشدار می‌دادند. «یتلون... ینذرونکم»

 8 - قیامت، روز اعتراف و اقرار است. «قالوا بلی»

 9- دلیل محقّق شدن عذاب، کفر مردم است. «حقّت... علی الکافرین»

 10- ریشه‌ی کفر، تکبّر است. «الکافرین... المتکبّرین»

  «73» وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْاْ رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّی‌  إِذَا جَآءُوهَا وَ فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلاَمٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِینَ

 و کسانی که از پروردگارشان پروا داشتند گروه گروه به سوی بهشت سوق داده شوند تا چون به نزد آن رسند، در حالی که درهای بهشت گشوده شده است و نگهبانان بهشت به آنان گویند: «سلام بر شما پاک و پسندیده بودید، پس داخل شوید در حالی که در آن جاودانه خواهید بود».

 نکته‌ها:

در آیه‌ی 71 خواندیم: همین که دوزخیان به دوزخ می‌رسند درها باز می‌شود «جاؤها فتحت» ولی در این آیه می‌فرماید: «و فتحت» یعنی بهشتیان به بهشت می‌رسند در حالی که قبلاً درها برایشان باز شده است.

در کتاب خصال از حضرت علی‌علیه السلام نقل شده است که بهشت هشت در دارد و هر دری مخصوص گروهی است. یک در برای انبیا و صدّیقان، یکی برای شهدا و صالحان و پنج در برای شیعیان من و یک در برای مسلمانانی که کینه‌ی مرا ندارند.⁽¹⁾

سؤال: با آنکه عمر و اعمال نیک و بد انسان در دنیا محدود است، چرا کیفر و پاداش قیامت نامحدود است که قرآن می‌فرماید: دوزخیان و بهشتیان جاودانه در آتش یا بهشت خواهند بود.

 پاسخ: اولاً جاودانگی در بهشت، از باب لطف خداوند است و منافاتی با عدل ندارد. ثانیاً جاودانگی در دوزخ برای همه دوزخیان نیست بلکه بسیاری از مجرمان پس از دیدن کیفر اعمالشان و پاک شدن از گناه، وارد بهشت می‌شوند. ثالثاً مدّت کیفر بستگی به میزان سبکی یا سنگینی جرم دارد، نه زمان انجام جرم. چه بسا کسی که در یک لحظه اقدام به قتل کسی کرده و حتّی موفّق نشده، امّا دادگاه برای او حبس ابد مقرّر

می‌کند. آیا مجازات کبریت زدن به یک بشکه بنزین یا یک کشتی بنزین یکسان است؟ آری، آن که تمام عمر نافرمانی خالق هستی و خدای بزرگ را کرده است، برای همیشه در عذاب خواهد بود.

 پیام‌ها:

 1- راه ورود به بهشت، پاکی و پارسایی است. «سیق الّذین اتقوا ربهم الی الجنة»

 2- بهشت نیز درهای متعدّدی دارد. «ابوابها»

 3- «سلام علیکم» درود فرشتگان به بهشتیان است که در دنیا نیز این گونه سلام سفارش شده است.

 4- شرط ورود به بهشت پاکی است که یا از اول بوده و یا در اثر توبه پیدا شده است. «طبتم فادخلوها»

 «74» وَقَالُواْ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشَآءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِینَ

 و (بهشتیان) گویند: «سپاس خداوندی را که به وعده‌ای که به ما داد وفا کرد و زمین را میراث ما قرار داد. تا از بهشت هر جای را که بخواهیم برمی‌گزینیم.» پس چه نیکوست پاداش اهل عمل.

 نکته‌ها:

مراد از «أرض» در این آیه، سرزمین بهشت است.

 پیام‌ها:

 1- گفتن «الحمدللّه» پس از دریافت نعمت، شیوه‌ی بهشتیان است. «قالوا الحمدللّه»

 2- حقّ انتخاب مسکن، یکی از نعمت‌ها و امتیازات بهشتی است. «نتبوّء من الجنّة حیث نشاء»

 3- هر کس می‌تواند با عمل نیک به دریافت پاداش‌های الهی برسد. «اجر العاملین»

 4- بهشت را به بها دهند، نه بهانه. «اجر العاملین»

سوره تکویر آیه «14»

عَلِمَت نَفْسٌ مَّا أَحْضرَت

    در آن موقع هر کس می‌داند چه چیزی را آماده کرده است!

 نکته و تفسیر:

 به دنبال آیات گذشته در مورد مرحله اول رستاخیز یعنی مرحله ویرانی این جهان، در آیات مورد بحث به مرحله دوم آن یعنی بروز و ظهور عالم دیگر و حسابرسی اعمال اشاره می‌کند.

 این آیه نیز بیانگر تجسم اعمال است و اینکه اعمال انسانها که ظاهرا در این جهان نابود می‌شود هرگز نابود نشده ودر آن روز به صورت‌های مناسبی مجسّم می‌گردد و در عرصه محشر حاضر می‌شود.

 این حقیقت در آیات متعدد دیگری از قرآن نیز آمده است: در آیه 49 سوره کهف می‌خوانیم: «و وجدوا ما عملوا حاضرا» و در آخرین آیات سوره زلزال آمده است: «فمن یعمل مثقال ذرّة خیرا یره و من یعمل مثقال ذرّة شرا یره»، هر کس به اندازه ذرّه‌ای کار نیک کرده باشد آن را می‌بیند و هر کس به اندازه ذرّه‌ای کار بد کرده باشد آن را می‌بیند.

سوره زلزال آیه «7 و 8»

     «7» فَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّة خَیْراً یَرَهُ «8» وَ مَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّة شرًّا یَرَهُ

 پس هر کس به اندازه سنگینی ذرّه‌ای کار خیر انجام داده آن را می‌بیند. و هر کس به اندازه ذرّه‌ای کار بد کرده آن را می‌بیند.

 نکته و تفسیر:

 این آیات یکی از روشن‌ترین آیات بر مساله تجسم اعمال محسوب می‌شود که در آن روز اعمال آدمی به صورت‌های مناسبی تجسّم می‌یابد و در برابر او حضور پیدا می‌کند، و همنشینی با آن مایه نشاط یا رنج و بلا است و به سرانجام کار هریک از دو گروه مؤمن و کافر، نیکوکار و بدکار اشاره می‌کند.

 «مثقال» در لغت هم به معنی ثقل و سنگینی آمده و هم ترازوئی که با آن سنگینی اشیا را می سنجند، و در اینجا به همان معنی اول است.

 برای «ذرّة» نیز در لغت و کلمات مفسران تفسیرهای گوناگونی ذکر شده است: گاه به معنی مورچه

کوچک، گاه گرد و غباری که وقتی دست را بر زمین بگذاریم و برداریم به آن می‌چسبد، و گاه به معنی ذرّات بسیار کوچک غبار که در فضا معلّق است و به هنگامی که آفتاب از روزنه‌ای به اطاق تاریک می‌تابد آشکار می‌گردد، تفسیر شده است.

 می‌دانیم امروز کلمه «ذرّه» را به اتم نیز اطلاق می‌کنند و بمب اتمی را «القُنبُلة الذرّیة» می‌گویند ، اتم به قدری کوچک است که نه با چشم عادّی و نه با دقیق‌ترین میکروسکوپ‌ها قابل مشاهده نیست و تنها آثار آن را مشاهده می‌کنند، و حجم و وزن آن با محاسبات علمی قابل سنجش است و به قدری کوچک است که چند میلیون روی نوک سوزنی جای می‌گیرد !

 مفهوم ذرّه هر چه باشد منظور در اینجا کوچک‌ترین وزنها است.

 به هر حال این آیه از آیاتی است که پشت را می‌لرزاند و نشان می‌دهد که حسابرسی خداوند در آن روز فوق‌العاده دقیق و حسّاس است، و ترازوهای سنجش عمل در قیامت آنقدر ظریف است که حتی کوچک‌ترین اعمال انسانی را وزن می‌کنند و به حساب می‌آورند.

 دقّت و سختگیری در حسابرسی قیامت

 از آیات مختلف قرآن به خوبی استفاده می‌شود که در حسابرسی اعمال در قیامت فوق‌العاده دقّت و موشکافی می‌شود، در آیه 16 سوره لقمان می‌خوانیم: «یا بُنیّ انّها ان تک مثقال حبة من خردل فتکن فی صخرة او فی السموات او فی الارض یات بها اللّه ان اللّه لطیف خبیر»، پسرم! اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی (عمل نیک یا بد) باشد و در دل سنگی یا در گوشه‌ای از آسمان‌ها یا زمین پنهان گردد، خداوند آن را (در

قیامت) برای حسابرسی می‌آورد، خداوند دقیق و آگاه است.

 «خردل»، دانه بسیار کوچکی از گیاه معروفی است که ضرب المثل در کوچکی می‌باشد.

 این تعبیرات نشان می‌دهد که در آن حسابرسی بزرگ کوچک‌ترین کارها محاسبه می‌شود، ضمنا این آیات هشدار می‌دهد که نه گناهان کوچک را کم اهمیّت بشمرند، و نه اعمال خیر کوچک را، چیزی که مورد محاسبه الهی قرار می‌گیرد هر چه باشد کم اهمیّت نیست.

 لذا بعضی از مفسران گفته‌اند این آیات زمانی نازل شد که بعضی از یاران پیامبر نسبت به انفاق اموال کم بی‌اعتنا بودند و می‌گفتند: اجر و پاداش بر چیزهائی داده می‌شود که ما آن را دوست داریم و اشیای کوچک چیزی نیست که مورد علاقه ما باشد، و همچنین نسبت به گناهان کوچک بی‌اعتنا بودند، این آیات نازل شد و آنها را به خیرات کوچک ترغیب کرد، و از گناهان کوچک بر حذر داشت.

 پاسخ به یک سؤال

 در اینجا سؤالی مطرح است و آن اینکه مطابق این آیات انسان همه اعمال خود را در قیامت اعم از نیک و بد کوچک و بزرگ می‌بیند، این معنی چگونه با آیات احباط و تکفیر و عفو و توبه سازگار است؟ زیرا آیات احباط می‌گوید: بعضی از اعمال مانند کفر تمام حسنات انسان را از بین می‌برد، «لئن اشرکت لیحبطنّ عملک»⁽¹⁾و طبق آیات تکفیر گاهی حسنات سیّئات را از بین می‌برد. «انّ الحسنات یذهبن السیّئات»⁽²⁾و آیات عفو

و توبه می‌گوید: در سایه عفو الهی یا توبه کردن، گناهان محو می‌شوند، این مفاهیم چگونه با مساله مشاهده تمام اعمال نیک و بد تطبیق می‌کند؟

 در پاسخ این سؤال باید به یک نکته توجه کرد و آن اینکه: دو اصلی که در آیات فوق آمده است که می‌گوید انسان هر ذرّه‌ای از کار نیک و بد را می‌بیند به صورت یک قانون کلی است، و می‌دانیم هر قانون ممکن است استثناهایی داشته باشد، آیات عفو و توبه و احباط و تکفیر در حقیقت به منزله استثنا است در این قانون کلی.

 پاسخ دیگر اینکه: در مورد احباط و تکفیر در حقیقت موازنه و کسر و انکساری رخ می‌دهد و درست مانند مطالبات و بدهی‌ها است که از یکدیگر کسر می‌شود، هنگامی که انسان نتیجه این موازنه را می‌بیند در حقیقت تمام اعمال نیک و بد خود را دیده است، همین سخن در مورد عفو و توبه نیز جاری است، چرا که عفو بدون لیاقت و شایستگی صورت نمی‌گیرد، و توبه خود نیز یکی از اعمال نیک است.

 بعضی در اینجا جواب دیگری گفته‌اند که صحیح به نظر نمی‌رسد و آن اینکه افراد کافر نتیجه اعمال خوب خود را در این دنیا می‌بینند، همانگونه که افراد مؤمن کیفر اعمال بد خود را در این جهان می‌بینند. ولی ظاهر این است که آیات مورد بحث مربوط به قیامت است نه دنیا بعلاوه این کلیّت ندارد که هر مؤمن و کافری نتیجه اعمالش را در دنیا ببیند.

 جامع‌ترین آیات قرآن

 از عبد اللّه‌بن مسعود نقل شده است که محکم‌ترین آیات قرآن مجید همین آیات «فمن یعمل مثقال ذرّة خیرا یره و من یعمل مثقال ذرّة شرا یره» می‌باشد و از آن تعبیر به جامعه می‌کرد و به راستی ایمان عمیق به محتوای آن کافی است که انسان را در مسیر حق وادارد، و از هر گونه شر و فساد بازدارد، لذا در حدیثی آمده است که مردی خدمت پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله آمد عرض کرد: «علّمنی مما

علّمک اللّه»: از آنچه

خداوند به تو تعلیم داده به من بیاموز. پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله او را به مردی از یارانش سپرد، تا قرآن به او تعلیم کند، و او سوره زلزال را تا به آخر به او تعلیم داد، آن مرد از جا برخاست و گفت: همین مرا کافی است (و در روایت دیگری آمده که گفت: همین یک آیه مرا کفایت می‌کند!)

 پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: او را به حال خود بگذار که مرد فقیهی شد! (و طبق روایتی فرمود: او فقیه شد و بازگشت!) دلیل آن هم روشن است زیرا کسی که می‌داند که اعمال ما حتی به اندازه یک ذرّه یا یک دانه خردل مورد محاسبه قرارگیرد، امروز به حساب خود مشغول می‌شود، و این بزرگ‌ترین اثر تربیتی روی او دارد.

 در روایت دیگری از ابو سعید خدری آمده است که وقتی آیه «فمن یعمل...» نازل شد عرض کردم: ای رسول خدا! آیا من همه اعمالم را می‌بینم؟ فرمود: آری. گفتم: آن کارهای بزرگ را؟ فرمود: بله، گفتم: کارهای کوچکِ کوچک را؟ فرمود: بله، عرض کردم: ای وای بر من! مادرم به عزایم بنشیند! فرمود: بشارت باد بر تو ای ابو سعید! چرا که حسنات به ده برابر حساب می‌شود، تا هفتصد برابر، و خدا برای هر کس بخواهد آن را هم مضاعف

می‌کند، و اما هر گناه به اندازه یک گناه مجازات دارد، یا خداوند عفو می‌کند. و بدان که احدی با عملش نجات نخواهد یافت! ( جز اینکه فضل و کرم خدا شامل او گردد). عرض کردم: حتی تو هم ای رسول خدا؟! فرمود: حتی من، مگر اینکه خداوند مرا مشمول رحمتش سازد!.

سوره حجر آیه «44»

    لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِّکُلِ‌ّ بَابٍ مِّنْهُمْ جُزْءٌ مَّقْسُومٌ

    برای آن هفت در است، برای هر در بخشی از آن گمراهان تقسیم شده‌اند.

 نکته‌ها:

هفت درب دوزخ، شاید اشاره به تعداد زیاد آن باشد. یعنی عوامل بسیاری سبب جهنمی شدن انسان می‌شود. نظیر آیه 27 لقمان که می‌فرماید: اگر درختان قلم وهفت دریا مرکب شوند، «والبحر یمده سبعة ابحر» نمی‌توانند کلمات خدا را بنویسند. کنایه از اینکه مخلوقات الهی به قدری زیادند که قابل شماره وحساب نیستند.

 پیام‌ها:

 1- هر یک از بهشت و دوزخ راه‌های ورودی متعددی دارد. «لها سبعة ابواب»

(در نهج‌البلاغه می‌خوانیم که مجاهدین درب خاصی برای بهشت دارند)

 2- دوزخ همچون بهشت، طبقات و مراتبی دارد وهرکس مطابق جرمش کیفر می‌شود. «لکل باب منهم جزء مقسوم»

سوره فرقان آیه «13»

    وَإِذَآ أُلْقُواْ مِنْهَا مَکَاناً ضَیِّقاً مُّقَرَّنِینَ دَعَوْاْ هُنَالِکَ ثُبُوراً

 و چون به زنجیر بسته شده، در مکانی تنگ از آن انداخته شوند، آنجاست که ناله زنند (و مرگ خود را می‌خواهند).

 نکته‌ها:

«تَغیُّظ» به معنای اظهار غیظ و شدّت خشم است که گاهی با سر و صدا همراه است. «زَفیر» صدای نفس کشیدن در حال گرفتگی سینه از شدّت غم را گویند. «مُقرَّنین» بستن با غُل و زنجیر است و «ثُبور» به معنای واویلا گفتن است.

دوزخ، آن قدر بزرگ است که روز قیامت اگر از او سؤال کنند: آیا پر شدی؟ می‌گوید: آیا باز هم هست؟ «هل امتلأتِ فیقول هل من مَزید»⁽¹⁾ولی با همه بزرگی، خلافکار در آن، مکانِ تنگی دارد. مانند وجود میخ در دیواری بزرگ که هم بزرگی دیوار حقیقت دارد و هم تنگی مکان میخ.

در حدیثی از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله  آمده است: اهل‌دوزخ مثل میخِ در دیوار، در فشارند.⁽²⁾

غفلت از خدا در دنیا وآخرت، تنگناهایی سخت بدنبال دارد، امّا در دنیا: «یَجعل صَدره ضَیّقا حَرَجا»⁽³⁾خداوند سینه او را تنگ قرار می‌دهد، «وَ مَن اَعرَض عن ذِکری فانّ له مَعیشةً ضَنکا»⁽⁴⁾هر کس از یاد من روی‌بگرداند، قطعاً برای او زندگی تنگی است ودر آخرت: «واِذا اُلقوا منها مَکاناً ضیّقا»⁽⁵⁾در جهنّم در مکانی تنگ انداخته شوند. وبر عکس، توجّه وایمان به‌خدا، هم در دنیا مایه‌ی گشایش است:

«لَفَتحنا علیهم برکاتٍ من السماء والارض»⁽⁶⁾درهای برکات آسمان وزمین را بر روی آنان می‌گشاییم. هم در آخرت: «حتّی اذا جاؤها فُتحت ابوابها»⁽⁷⁾هنگام ورود به بهشت، درهای آن گشوده می‌شود.

امام صادق‌علیه السلام فرمود: مراد از «مکان بعید»، فاصله‌ی یک سال راه است.⁽⁸⁾

 پیام‌ها:

 1- دوزخ نوعی ادراک و احساس دارد. «رأتهم»

 2- معاد جسمانی است. «من مکان بعید»

 3- دوزخیان با غل و زنجیر بسته می‌شوند. «مقرنین»

 4- دوزخیان با تحقیر به دوزخ پرتاب می‌شوند. «اُلقوا» و نفرمود: «اُدخلوا»

 5 - ناله و فریاد دوزخیان از راه دور به گوش می‌رسد. «دَعَوا هُنالک ثبورا» («هنالک» برای راه دور بکار می‌رود)

سوره همزه آیات «4 تا 7»

 «4» کَلاَّ لَیُنبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ «5» وَ مَا أَدْرَاکَ مَا الحُطَمَةُ «6» نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ «7» الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الأَفْئِدَةِ

 چنین نیست که او می‌پندارد، به زودی در حطمه (آتشی خردکننده) پرتاب می‌شود. و تو چه    می‌دانی حطمه چیست؟ آتش برافروخته الهی است. آتشی که از دلها سرمی‌زند!

 نکته و تفسیر:

 این آیات در ردّ کسانی است که در آیات قبل به مال دلبستگی داشته و آن را مایه جاودانگی و ارزش خود می‌دانستند.

 اصولا انسان از فنا و نیستی متنفّر است و طرفدار خلود و جاودانگی است، و همین علاقه درونی به ما در مباحث معاد کمک می‌کند که بدانیم انسان برای جاودانگی آفریده شده است، والاّ غریزه عشق به جاودانگی در او نبود. ولی این انسان مغرور و خودخواه و دنیاپرست گاه جاودانگی خود را در اموری می‌بیند که درست مایه فنا و نیستی او است، فی‌المثل مال و مقام را که غالبا دشمنان بقای او هستند وسیله جاودانگی

می‌شمرد.

 از این بیان روشن شد که پندار جاودانگی به وسیله مال دلیلی برای جمع مال و جمع مال نیز عاملی برای استهزا و سخریه دیگران در نظر این کوردلان محسوب می‌شود. قرآن در پاسخ این گروه می‌فرماید: چنان نیست که می‌پندارند.

 «کلاَّ لَیُنبَذَنَّ فی الحُْطمَةِ»، «لینبذنّ» از ماده «نبذ» (بر وزن سبز) به گفته راغب در مفردات در اصل به معنی دور انداختن چیزی به خاطر حقارت و بی ارزشی آن است. یعنی خداوند، این مغروران

خودخواه خودبرتربین را در آن روز به صورت موجوداتی ذلیل و بی‌ارزش در آتش دوزخ پرتاب می‌کند، تا نتیجه کبر و غرور خود را ببینند.

 «حطمة» صیغه مبالغه از ماده «حطم» به معنی درهم شکستن چیزی است، و این نشان می‌دهد که آتش سوزان دوزخ به شدت اعضای آنها را درهم می‌شکند، ولی از بعضی از روایات استفاده می‌شود که «حطمه» نام تمام جهنم نیست، بلکه نام بخش فوق‌العاده سوزانی از آن است.

 فهم این معنی که آتش به جای سوزاندن، اعضا را درهم بشکند شاید در گذشته مشکل بود، ولی امروز که مساله شدت تاثیر امواج انفجار بر همه ما واضح شده که چگونه ممکن است امواج ناشی از یک انفجار مهیب نه تنها انسان‌ها بلکه میله‌های محکم آهن و ستون‌های عظیم ساختمان‌ها را درهم بشکند، مطلب عجیبی نیست.

 تعبیر به «نار اللّه» (آتش الهی) دلیل بر عظمت آن است و تعبیر به «موقدة» دلیل بر فروزان بودن همیشگی آن است.

 عجیب اینکه این آتش بر خلاف تمام آتشهای دنیا که نخست پوست را می‌سوزاند و سپس به داخل نفوذ می‌کند، اول بر دلها شراره می‌زند و درون را می‌سوزاند، نخست قلب را، بعد مغز و استخوان را و سپس به خارج سرایت می‌کند.

 این چه آتشی است که اولین جرقه‌هایش بر دل آدمی ظاهر می‌شود؟ این چه آتشی است که درون را قبل از برون می‌سوزاند؟ همه چیز قیامت عجیب است و با این جهان تفاوت بسیار دارد، حتی درگیری آتش سوزانش!. چرا چنین نباشد؟ در حالی که قلب‌های آنها کانون کفر و کبر و غرور بود و مرکز حب دنیا و ثروت و مال.

 چرا آتش قهر و غضب الهی قبل از هر چیز بر قلوب آنها مسلط نشود در حالی که آنها دل مؤمنان را در این دنیا با سخریه‌ها و عیبجوئی و غیبت و تحقیر سوزاندند، عدالت الهی ایجاب می‌کند که آنها کیفری همانند اعمالشان را ببینند.

 حرص بر جمع مال

 در باره مال و ثروت، نظرات متفاوتی در جهت افراط و تفریط وجود دارد، بعضی چنان اهمیّتی برای آن قائلند که حلاّل تمام مشکلاتش می‌دانند و لذا جای تعجب نیست که این گروه دائما به جمع اموال پردازند و آنی راحت ننشینند و هیچ قید و شرطی برای آن قائل نباشند و حلال و حرام در نظرشان یکسان باشد.

 در نقطه مقابل این گروه جمعیّتی هستند که برای مال و ثروت، کمترین ارزشی قائل نیستند، فقر را می‌ستایند و برای آن ارج قائلند، حتی مال را مزاحم تقوی و قرب خدا می‌دانند ! ولی در برابر این دو عقیده که در طرف افراط و تفریط قرار دارد آنچه از قرآن مجید و روایات اسلامی استفاده می‌شود، این است که مال خوب است اما به چند شرط: نخست اینکه: وسیله باشد و نه هدف. دیگر اینکه انسان را اسیر خود نسازد، بلکه

انسان امیر بر آن باشد. سوم اینکه از طرق مشروع به دست آید و در راه رضای خدا مصرف گردد.

 علاقه به چنین مالی نه تنها دنیاپرستی نیست بلکه دلیلی بر علاقه به آخرت است، و لذا در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم: هنگامی که حضرت ذَهب و فِضّه (طلا و نقره) را لعن و نفرین فرمود: یکی از یاران تعجب کرد و سؤال نمود، امام علیه السلام فرمود: «لیس حیث تذهب الیه انّما الذهب الذی ذهب بالدّین و الفضّة التی افاضت الکفر»، منظور از ذهب چیزی است که دین را از بین برد و منظور از فضه چیزی است

که سرچشمه کفر و بی‌ایمانی می‌شود.

سوره اسراء آیه «97»

 وَمَن یَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَن یُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِیَآءَ مِن دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَی وُجُوهِهِمْ عُمْیاً وَبُکْماً وَصُمّاً مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ کُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِیراً

 و هر که را خدا هدایت کند، پس همو هدایت یافته است و هر که را گمراه سازد، هرگز یاورانی جز خدا برای آنان نخواهی یافت و ما در روز قیامت، آنان را واژگون (به صورت خزنده) کور و کر و لال محشور می‌کنیم و جایگاهشان دوزخ است، که هرگاه  خاموش شود، آتش آنان را بیافزاییم.

 نکته‌ها:

«خَبت»، به معنای فروکش کردن شعله است. و «سَعیر»، به معنای شعله‌ور شدن آتش و از نام‌های جهنّم است.

سؤال: اگر گمراهان در قیامت، کر و کور و لالند، پس چگونه در آیات دیگر، از دیدن آتش؛ «رأی المجرمون النّار»⁽¹⁾، یا شنیدن صدای دوزخ؛ «سَمعوا لها تغیّضاً و زفیراً»⁽²⁾، یا فریاد و شیون آنان؛ «دعوا هنالک ثبوراً»⁽³⁾سخن به میان آمده است؟

پاسخ: مراحل و مواقف قیامت متفاوت و متعدّد است. در هر موقفی ممکن است حالتی باشد که در مرحله‌ی بعد از آن نباشد.⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- هدایت تنها به علم، عقل و استدلال نیست، توفیق الهی نیز می‌خواهد. «مَن یَهدی اللّه فهو المهتد»

 2- گمراهان را نجات‌بخشی جز خدا نیست. «مَن یُضلِل فلن تَجِد ...»

 3- کسی که از گوش، چشم و زبان خود در مسیر حقّ‌یافتن، حقّ‌گفتن و حقّ‌دیدن بهره نگیرد، در قیامت نیز کور، کر، لال و واژگون محشور می‌شود. این در واقع نوعی تجسّم عمل انسان است! «نحشرهم...علی وجوههم عمیاً و بکماً وصمّاً»

 4- آتش دوزخ، برای مجرمان پیوسته شعله‌ورتر می‌شود. «کلمّاخَبت زدناهم سعیراً»

سوره انبیاء آیه «98»

    إِنَّکُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمْ لَهَا وَارِدُونَ

 (به آنان گفته می‌شود) همانا شما و هر آنچه که غیر از خدا می‌پرستید، هیزم دوزخ خواهد بود (و قطعاً) در آن وارد خواهید شد.

 نکته‌ها:

سؤال: این آیه می‌فرماید: هم بت‌پرستان و هم معبودهای آنان، هیزم و آتشگیره‌ی دوزخ خواهند بود، آیا افرادی همچون حضرت عیسی‌علیه السلام نیز که معبود قرار گرفته‌اند، شامل این قاعده می‌شوند و یا اینکه مستثنی هستند؟

 پاسخ: این گونه معبودها استثنا شده‌اند، زیرا اوّلاً، قرآن از آن معبودها به «وما تعبدون» تعبیر آورده که وجود کلمه «ما» در این عبارت، به موجودات غیر ذوی‌العقول اشاره دارد،(245) ثانیاً، مخاطبین این آیه، بت‌پرستان مکّه بودند که بت‌های سنگی و چوبی و... را می‌پرستیدند، ثالثاً در آیات بعدی همین سوره آمده است که: آن کسانی که (مثل حضرت عیسی) از طرف خداوند به آنان وعده نیکو داده شده، از دوزخ

دور هستند.

 پیام‌ها:

 1- پرستش غیر خداوند، عابد و معبود را به دوزخ می‌کشاند. «اِنّکم و ماتعبدون... حصب جهنّم»

 2- هیزم جهنّم، کافران و معبودهای خیالی است. «اِنّکم و ماتعبدون... حصب جهنّم»

سوره جنّ آیه «15»

    وَ أَمَّا الْقَاسِطونَ فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً

    و امّا ظالمان آتشگیره دوزخند!

 نکته و تفسیر

 این آیه همچنان ادامه گفتار مؤمنان جن به هنگام تبلیغ قوم گمراه خویش است، که از زبان آنها می‌گوید: در میان ما افراد صالح و افراد غیر صالحی وجود دارد و ما گروه‌های مختلف و متفاوتی هستیم.

 مؤمنان جن با این سخن روشن  می‌سازند که اصل اختیار و آزادی اراده بر آنها نیز حاکم است. و افرادی صالح و غیر صالح هر دو وجود دارند، بنابراین زمینه های هدایت در وجود آنها فراهم  می‌باشد، و اصولا یکی از عوامل تأثیر تبلیغ، شخصیّت دادن به طرف مقابل، و توجه دادن او به وجود زمینه های هدایت و کمال است.

 این آیه در ضمن ذهنیات ما انسان‌ها را درباره جن نیز اصلاح  می‌کند، زیرا در تصور بسیاری از مردم واژه «جنّ» با نوعی «شیطنت» و فساد و گمراهی و انحراف، همراه است، این آیه  می‌گوید آنها نیز گروه‌های مختلفی دارند، صالح و غیر صالح.

 برای توضیح بیشتر پیرامون سرنوشت مؤمنان و کافران می‌گویند: ما از طریق هدایت قرآن می‌دانیم گروهی از ما مسلم و گروهی ظالم و بیدادگرند، اما آنها که اسلام را اختیار کنند، راه راست را برگزیده و به سوی هدایت و ثواب الهی گام برداشته‌اند. «فمن اسلم فاولئک تحروا رشدا» و اما ظالمان، آتشگیره دوزخند. «و اما القاسطون فکانوا لجهنم حطبا»

 قابل توجه اینکه در این آیات، مسلم در مقابل ظالم قرار گرفته، اشاره به اینکه چیزی که انسان را از ظلم باز می‌دارد، همان ایمان است، و گرنه یک فرد بی‌ایمان به هر حال آلوده ظلم و ستم خواهد شد، و در ضمن نشان می‌دهد که مؤمن واقعی کسی است که هرگز آلوده به ظلم و ستمی نشود چنانکه در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌خوانیم: «المؤمن من آمنه الناس علی انفسهم و اموالهم»، مؤمن کسی

است که

مردم بر جان و مال خود از ناحیه او در امان باشند.

 و در حدیث دیگری از همان حضرت صلی الله علیه وآله آمده است: «المسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده»، مسلمان کسی است که مسلمانان از دست و زبان او آسوده باشند.

سوره تحریم آیه «6»

 یَآ أَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَاراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ عَلَیْهَا مَلاَئِکَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَّا یَعْصُونَ اللَّهَ مَآ أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُونَ

 ای کسانی که ایمان آورده‌اید خود و خانواده خود را از آتشی که هیزم آن مردم و سنگ است حفظ کنید، آتشی که بر آن فرشتگانی درشت‌خو و سخت‌گیر نگهبانند که خدا را در آنچه فرمانشان دهد نافرمانی نکنند و آنچه را فرمان داده شوند انجام می‌دهند.

 نکته‌ها:

خداوند در آیات مورد بحث به مؤمنان دستوراتی درباره تعلیم و تربیت همسر و فرزندان و خانواده می‌دهد. «یا ایها الذین آمنوا قوا انفسکم و اهلیکم ناراً»

نگهداری خویشتن به ترک معاصی و عدم تسلیم در برابر شهوات سرکش است و نگهداری خانواده به تعلیم و تربیت و امر به معروف و نهی از منکر و فراهم ساختن محیطی پاک و خالی از هرگونه آلودگی، در فضای خانه و خانواده است.

این برنامه‌ای است که باید از نخستین سنگ بنای خانواده، یعنی از مقدمات ازدواج، و سپس نخستین لحظه تولد فرزند آغاز گردد، و در تمام مراحل با برنامه‌ریزی صحیح و با نهایت دقّت تعقیب شود.

به تعبیر دیگر حق زن و فرزند تنها با تامین هزینه زندگی و مسکن و تغذیه آنها حاصل نمی‌شود، مهمتر از آن تغذیه روح و جان آنها و به کار گرفتن اصول تعلیم و تربیت صحیح است.

قابل توجه اینکه تعبیر به «قوا» (نگاهدارید) اشاره به این است که اگر آنها را به حال خود رها کنید خواه ناخواه به سوی آتش دوزخ پیش  می‌روند شما هستید که باید آنها را از سقوط در آتش دوزخ حفظ کنید.

«وَقود» (بر وزن کبود) به معنی آتشگیره یعنی ماده قابل اشتعال مانند هیزم است، (نه به معنی آتش‌زنه مثل کبریت، چرا که اعراب آن را «زناد»  می‌گوید).

به این ترتیب آتش دوزخ مانند آتشهای این جهان نیست، شعله‌های آن از درون وجود خود انسان‌ها زبانه  می‌کشد! و از درون سنگ‌ها! نه فقط سنگ‌های گوگردی که بعضی از مفسران به آن اشاره کرده‌اند، بلکه همه انواع سنگ‌ها چون لفظ آیه مطلق است، و امروز می‌دانیم که هر قطعه از سنگ‌ها مرکب از میلیاردها میلیارد دانه اتم است که اگر نیروی ذخیره درون آنها آزاد شود چنان آتشی برپا  می‌کند که انسان را خیره 

می‌کند.

بعضی از مفسران «حجارة» را در اینجا به بت‌هایی تفسیر کرده‌اند که از سنگ ساخته می‌شد و مورد پرستش مشرکان بود.

«علیها ملائکة غلاظ شداد» روشن است هر ماموری برای کاری گمارده شود باید روحیاتی متناسب آن داشته باشد، و ماموران عذاب طبعا باید خشن باشند، چرا که جهنم کانون رحمت نیست، کانون خشم و غضب الهی است، اما در عین حال، این ماموران هرگز از مرز عدالت خارج نمی‌شوند، و فرمان خدا را بی‌کم و کاست اجرا می‌کنند.

جمعی از مفسران در اینجا سؤالی مطرح کرده اند که تعبیر به عدم عصیان در آیه فوق، با مساله عدم وجود تکلیف در قیامت چگونه سازگار است؟ ولی باید توجه داشت که اطاعت و ترک عصیان فرشتگان یک نوع اطاعت تکوینی است نه تشریعی و اطاعت تکوینی همیشه وجود دارد، و به تعبیر دیگر آنها آنچنان ساخته شده‌اند که فرمان‌های الهی را با کمال میل و رغبت و عشق در عین اختیار اجرا می‌کنند.

شاید فرمان به فرشتگان دوزخ که در این آیه می‌خوانیم معصیت نمی‌شود همان فرمان خداوند نسبت به گرفتن و بستن و پرتاب کردن دوزخیان باشد که در قرآن می‌خوانیم. «خذوه فغلّوه ثم الجحیم صلّوه»⁽¹⁾است.

«خذوه فاعتلوه الی سواء الجحیم ثم صبّوا فوق رأسه من عذاب الحمیم»⁽²⁾

چون در میان فرشتگان نیز سلسله مراتب وجود دارد شاید مراد از فرمان «یفعلون ما یُؤمرون» همان فرمان‌هایی باشد که فرشتگان برتر به فرشتگان تحت امر خود می‌دهند. «و ما منّا الاّ له مقام معلوم»⁽³⁾

انسان تنها مسئول فرزندان خود نیست، زیرا کلمه «اهلیکم» شامل تمام اعضای خانواده می‌شود

نظیر: (اهل کتاب، اهل الذکر، اهل مدینه، اهل مدین و اهل قری) که معنای عامی دارد.

همه کارها را به خدا رها نکنید، هم خودتان را حفظ کنید، «قوا انفسکم» و هم از خداوند بخواهید شما را حفظ کند. «ربّنا... قنا عذاب النار»

تعلیم و تربیت خانواده

دستور امر به معروف و نهی از منکر، یک دستور عام است، که همه مسلمین نسبت به یکدیگر دارند، ولی از آیات فوق، و روایاتی که در باره حقوق فرزند و مانند آن در منابع اسلامی وارد شده، به خوبی استفاده می‌شود که انسان در مقابل همسر و فرزند خویش مسئولیّت سنگین‌تری دارد، و موظف است تا آنجا که  می‌تواند در تعلیم و تربیت آنها بکوشد، آنها را از گناه بازدارد و به نیکیها دعوت نماید، نه اینکه تنها به

تغذیه جسم آنها قناعت کند.

در حقیقت اجتماع بزرگ از واحدهای کوچکی تشکیل  می‌شود که خانواده نام دارد، و هرگاه این واحدهای کوچک که رسیدگی به آن آسانتر است اصلاح گردد کل جامعه اصلاح می‌شود، و این مسئولیّت در درجه اول بر دوش پدران و مادران است.

مخصوصا در عصر ما که امواج کوبنده فساد در بیرون خانواده‌ها بسیار قوی و خطرناک است، برای خنثی کردن آنها از طریق تعلیم و تربیت خانوادگی باید برنامه ریزی اساسی تر و دقیق‌تر انجام گیرد.

نه تنها آتشهای قیامت که آتشهای دنیا نیز از درون وجود انسان‌ها سرچشمه می‌گیرد، و هر کس موظف است خانواده خود را از این آتشها حفظ کند.

در حدیثی  می‌خوانیم: هنگامی که آیه فوق نازل شد، یکی از یاران پیامبر صلی الله علیه وآله سؤال کرد: چگونه خانواده خود را از آتش دوزخ حفظ کنم: حضرت فرمود: «تامرهم بما امر اللّه و تنهاهم عما نهاهم اللّه، ان اطاعوک کنت قد وقیتهم و ان عصوک کنت قد قضیت ما علیک»، آنها را امر به معروف و نهی از منکر  می‌کنی، اگر از تو پذیرفتند آنها را از آتش دوزخ حفظ کرده‌ای، و اگر نپذیرفتند وظیفه خود را انجام

داده‌ای.

 و در حدیث جامع و جالب دیگری از رسول خداصلی الله علیه وآله آمده است: «ألا کلّکم راع و کلّکم مسئول عن رعیّته؛ فالامیر علی الناس راع و هو مسئول عن رعیّته، و الرجل راع علی اهل بیته و هو مسئول عنهم، فالمرئة راعیة علی اهل‌بیت بعلها و ولده و هی مسئولة عنهم، ألا فکلّکم راع و کلّکم مسئول عن رعیّته»، بدانید همه شما نگهبانید، و همه در برابر کسانی که مامور نگهبانی آنها هستید مسئولید، امیر و رئیس

حکومت اسلامی نگهبان مردم است و در برابر آنها مسئول است، مرد نگهبان خانواده

خویش است و در مقابل آنها مسئول، زن نیز نگهبان خانواده شوهر و فرزندان است و در برابر آنها مسئول  می‌باشد، بدانید همه شما نگهبانید و همه شما در برابر کسانی که مامور نگهبانی آنها هستید مسئولید!

 امیر مؤمنان علی‌علیه السلام در تفسیر آیه فوق فرمود: «علّموا انفسکم و اهلیکم الخیر، و ادّبوهم» منظور این است که خود و خانواده خویش را نیکی بیاموزید و آنها را ادب کنید.

 در تفسیر مراغی ج 28، ص 62 نیز می‌خوانیم که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «رحم اللّه رجلاً قال یا اهلاة صلاتکم صیامکم زکاتکم مسکینکم یتیمکم، جیرانکم» رحمت خدا بر کسی که به بستگانش هشدار دهد که مراقب نماز و روزه و زکات و فقراء و ایتام و همسایگانتان باشید.

 در موارد متعددی از قرآن به رسالت انسان نسبت به اهل خود سفارشاتی شده از جمله:

 - «قوا انفسکم و اهلیکم ناراً»⁽¹⁾

 - «و أمر اهلک بالصلوة و اضطر علیها»⁽²⁾اهل خود را به نماز فرمان ده و بر آن پایداری کن.

 - «و انذر عشیرتک الاقربین»⁽³⁾به نزدیک‌ترین بستگانت هشدار ده.

 - «یا بنی اقم الصلوة و أمر بالمعروف» لقمان به پسرش هنگامی که او را موعظه می‌کرد گفت: ای فرزندم نماز به پا دار و امر به معروف کن.

 - «قل لنسائک و بناتک و نساء المؤمنین» ای پیامبر به زنان و دختران و بعد به زنان مؤمنین بگو...

 - «ان الخاسرین الذین خسروا انفسهم و اهلیهم یوم القیامه»⁽⁴⁾قطعاً زیانکار واقعی کسانی هستند که خود و اهل خود را در قیامت باخته‌اند و کاری برای نجات خود یا دریافت الطاف الهی انجام نداده‌اند.⁽⁵⁾

 - «انّا کنّا فی اهلنا مشفقین»⁽⁶⁾مردان خدا در میان بستگان دغدغه دارند و بی تفاوت نیستند.

 - «و کان یأمر اهله بالصلوة»⁽⁷⁾از اوصاف پیامبر سفارش دائمی اهلش به نماز بود.

 پیام‌ها:

 1- ایمان داشتن کافی نیست، زیرا مؤمن نیز آسیب‌پذیر است پس باید مراقبت کرد. «یا ایّها الّذین آمنوا قوا انفسکم»

 2- اولین گام اصلاحات، اصلاح خود و بستگان بعد اصلاح جامعه است. «قوا انفسکم و اهلیکم...» (تا زنجیر را از پای خود باز نکنیم، نمی‌توانیم دیگران را آزاد کنیم، اول خودتان را سپس بستگان را، لذا خودسازی شرط موفقیّت در نجات دیگران است.)

 3- ایمان به معاد و دوزخ نقش مهم در تقوی و اصلاح خود و دیگران دارد. «و قودها الناس و الحجارة»

 4- نجات اهل، واجب است. «قوا» تربیت دینی نسل به عهده مدیر خانواده است و سرنوشت خانواده نقش مهمی در تربیت دارد.

 5 - اسلام دین فطرت است و انسان فطرتاً خود را از هر کس بیشتر دوست دارد پس اولین دستور حفظ خودش می‌باشد. «قوا انفسکم»

 6- نفس انسان سرکش است و نیاز به حفاظت دارد. «قوا انفسکم»

 7- اولی‌ترین فرد نسبت به حفاظت انسان خود انسان است. «قوا انفسکم»

 8 - کیفر رها کردن نفس و اهل آتش گیره شدن است. «وقودها الناس و الحجارة»

 9- منحرفان و خلافکاران در ردیف سنگ قرار می‌گیرند، کسانی که در دنیا سنگدل باشند. «قلوبهم کالحجاره» در آن روز نیز در ردیف سنگ هستند. «وقودها الناس و الحجارة» در حدیث می‌خوانیم سنگ آتش‌زا همان کبریت و گوگرد است.⁽¹⁾

 10- در مدیریّت، مسئول هر کار باید با آن کار سنخیّت داشته باشد، اگر مسئول نار غلاظ و شداد نباشد یا خودش شکنجه می‌شود یا به رسالت خود عمل نمی‌کند. «علیها ملائکة غلاظ شداد»

 11- اگر انسان معصیت کار باشد، فرشتگان دوزخ در عذاب کردن او معصیت خدا را نخواهند کرد. «لا یعصون اللّه ما امرهم» آری اگر انسان تکالیف خود را انجام ندهد، فرشتگان تکلیف شکنجه را انجام می‌دهند. «یفعلون ما یؤمرون»

 12- مأموران دوزخ هم خشن هستند، «غلاظ» و هم توامند. «شداد»

 13- فرشتگان نه از فرمان الهی تمرّد می‌کنند، «لا یعصون اللّه ما امرهم» نه از

فرمان‌های دیگر که از طریق فرشتگان برتر به آنان داده خواهد شد تمرّد می‌کنند. «یفعلون ما یؤمرون»

سوره احزاب آیه «66 و 67»

«66» یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ یَقُولُونَ یَا لَیْتَنَآ أَطَعْنَا اللَّهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولَاْ

 روزی که صورت‌های آنان در آتش گردانده می‌شود، (با حسرت) می‌گویند: ای کاش! خدا را اطاعت می‌کردیم و پیرو رسول (او) بودیم.

 نکته‌ها:

ممکن است معنای آیه این باشد که صورت‌های کافران در اثر حرارت آتش، به رنگ‌های مختلفی در می‌آید.

 پیام‌ها:

 1- کافران در قیامت، نه تنها ولیّ و نصیری ندارند، بلکه اختیار صورت خود را نیز ندارند. «تقلّب وجوههم»

 2- معاد جسمانی است. «تقلّب وجوههم»

 3- غافلان در قیامت بیدار می‌شوند. «یا لیتنا»

 4- ندامت، در قیامت سودی ندارد. «یا لیتنا»

 5 - اطاعت از خدا و رسول آرزوی دوزخیان خواهد بود. «یا لیتنا اطعنا اللّه و اطعنا الرسول»

 6- اطاعت از خدا به همراه اطاعت از رسول کارساز است. «اطعنا اللّه و اطعنا الرسول»

 7- پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله علاوه بر ابلاغ فرمان الهی، خود نیز دستوراتی را برای مردم صادر می‌کرد. «اطعنا اللّه و اطعنا الرسول»

 8 - تنها راه نجات، اطاعت از خدا و رسول است. «یا لیتنا اطعنا اللّه و اطعنا الرسول»

    «67» وَقَالُواْ رَبَّنَآ إِنَّآ أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَکُبَرَآءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلَاْ

 و گویند: پروردگارا! همانا ما سران و بزرگانمان را اطاعت کردیم، پس آنان ما را از  راه به در بردند.

 نکته‌ها:

 «سادَة» جمع «سیّد» به رؤسا و سران یک جامعه گفته می‌شود و «کُبَراء» جمع «کبیر» به بزرگانِ سِنّی و ریش سفیدان اطلاق می‌شود. معمولاً این دو گروه نقش مهمی در آداب و رسوم و رفتار مردم دارند.

 پیام‌ها:

 1- کسانی که در دنیا حتّی یکبار «ربّنا» نگفتند، در قیامت همراه با ناله و پشیمانی خواهند گفت: «ربّنا»

 2- مجرمان، اشتباهات خود را توجیه می‌کنند و به گردن دیگران می‌اندازند. «انا اطعنا سادتنا»

 3- تقلید کورکورانه از پدران و بزرگان جامعه، مایه‌ی پشیمانی است. «اطعنا سادتنا»

 4- کافران در قیامت به انحراف خود اقرار می‌کنند؛ ولی چه سود. «اضلّونا السّبیلا»

سوره فاطر آیه «37»

 وَهُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهَا رَبَّنَآ أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْکُم مَّا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَن تَذَکَّرَ وَجَآءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُواْ فَمَا لِلظَّالِمِینَ مِن نَّصِیرٍ

 و آن کفّار در دوزخ ناله می‌زنند (و می‌گویند:) پروردگارا! ما را خارج کن تا عمل صالحی انجام دهیم، غیر از آنچه که قبلاً انجام می‌دادیم. (در پاسخ به آنان گفته می‌شود:) آیا ما به شما چندان عمر ندادیم که در آن هر کس که بنای تذکّر دارد متذکّر شود و (عبرت گیرد؟ به علاوه) هشداردهنده به سراغتان آمد (ولی شما توجّهی نکردید)، که اینک بچشید، پس برای ستمگران هیچ یاوری نیست.

 نکته‌ها:

«صُراخ» به معنای فریاد و ناله‌ای است که با درخواست کمک همراه باشد.

در دو آیه‌ی قبل، عنوان شد که اهل بهشت آسایش و آرامش دارند؛ در این آیه می‌فرماید: اهل دوزخ می‌سوزند و ناله می‌کنند و تقاضای کمک دارند.

 پیام‌ها:

 1- به هر تقاضا و ناله‌ای نباید اعتنا کرد، درخواست مجرم قابل پذیرش نیست. «ربّنا

اخرجنا نعمل صالحا» (خداوند می‌فرماید: «ولو ردّوا لعادوا لما نُهوا عنه» اگر برگردند، باز همان خلافکاری‌های خود را دارند.)

 2- آن چه انسان را دوزخی می‌کند، اعمال ناصالح است. «اخرجنا نعمل صالحا»

 3- همه‌ی سرکشان، روزی به عجز و انابه خواهند افتاد. «ربّنا اخرجنا...»

 4- آخرت محل جبران از دست داده‌ها نیست. «اولم نعمرکم...»

 5 - بسیاری افراد در دنیا خیال می‌کنند کارشان صالح است، امّا در روز قیامت می‌فهمند که صالح نبوده و لذا می‌گویند: پروردگارا! اگر از دوزخ نجات یابیم، عمل صالحی (نه مثل صالح نماهای قبلی) انجام خواهیم داد. «غیر الّذی کنّا نعمل»

 6- خداوند به همه‌ی مردم به مقداری که حجّت بر آنان تمام شود، عمر داده است. «اولم نعمّرکم ما یتذکّر فیه»

 7- از دست دادن فرصت‌ها، موجب ظلم به خویش است. «اولم نعمّرکم... فما للظالمین من نصیر»

 8 - هدف از عمر، هوشیاری است و انسان غافل گویا عمر نکرده است. «اولم نعمّرکم ما یتذکّر»

 9- تذکّرِ لحظه‌ای کارساز نیست، زیرا هر مجرمی برای یک لحظه متذکّر می‌شود؛ تذکّر باید استمرار داشته باشد. «یتذکّر فیه»

 10- تا نذیر نباشد، قهر الهی نیست. «جاءکم النذیر فذوقوا»

 11- کسی که به هشدارهای انبیا توجّه نکند ظالم است. «جاءکم النذیر... فما للظالمین»

 12- برای کفّار، شفاعت، دعا و ناله هیچ یک کارساز نیست. «من نصیر»

سوره انعام آیه «28»

 بَلْ بَدَا لَهُمْ مَّا کَانُواْ یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ    لَکَاذِبُونَ

 (بازگشت به دنیا امکان ندارد،) بلکه آنچه (از کفر و نفاق) قبلاً (در دنیا) پنهان می‌کردند، (در روز قیامت) برایشان آشکار شده و اگر آنان (طبق خواسته و آرزویشان) به دنیا بازگردانده شوند، بی‌گمان باز هم به آنچه از آن نهی شده‌اند بازمی‌گردند. و آنان قطعاً دروغگویانند.

 نکته‌ها:

روز قیامت، روز آشکار شدن اسرار پنهانی مردم است و قرآن بارها به این حقیقت اشاره کرده است. از جمله: «وبدالهم سیّئات ما عملوا»⁽¹⁾، «و بدالهم سیّئات ما کسبوا»⁽²⁾

 پیام‌ها:

 1- در قیامت، همه‌ی اسرار و رازها کشف و نهان و درون انسان‌ها آشکار می‌شود. «بل بدالهم ما کانوا یخفون»

 2- برگشتن از آخرت به دنیا، محال است. «و لو ردّوا»

 3- بعضی بر اثر لجاجت هرگز امیدی به خوب شدن و اصلاحشان نیست و هرچند به آنان فرصت جبران داده نشود. «لو ردّوا لعادوا»

(آری انسان بارها در دنیا به هنگام برخورد با شداید و تلخی‌ها، تصمیم‌هایی می‌گیرد، ولی چون به آسایش رسید، همه چیز را فراموش می‌کند).

 4- وقتی دروغگویی خصلت انسان شد، در قیامت هم دروغ می‌گوید. «و انّهم لکاذبون» چنانکه در آیه 23 خواندیم که مشرکین در قیامت به دروغ قسم می‌خورند و می‌گویند: «واللَّه ربّنا ما کنّا مشرکین»

سوره ابراهیم آیه «22» در درس چهارم گذشت.

سوره غافر آیه «49 و 50»

 «49» وَقَالَ الَّذِینَ فِی النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُواْ رَبَّکُمْ یُخَفِّفْ عَنَّا یَوْماً مِّنَ الْعَذَابِ

 و کسانی که در دوزخند، به نگهبانان دوزخ گویند: «از پروردگارتان بخواهید که یک  روز از عذاب ما بکاهد».

 پیام‌ها:

 1- در قیامت، انسان فرشتگان را می‌بیند و با آنان گفتگو می‌کند. (نگهبانان دوزخ، فرشتگان هستند.) «و قال الذّین فی النار لخزنة جهنّم»

 2- دوزخ مأمورانی دارد. «خزنة جهنّم»

 3- کار مجرم به جایی می‌رسد که به مأمور عذاب خود پناه می‌برد. «قال الذّین فی النار لخزنة جهنّم»

 4- تخفیف در عذاب فقط به دست خداست. «ادعوا ربّکم»

 5 - دوزخیان از نجات ابدی مأیوسند و به حدّاقل تخفیف، در کمیّت و کیفیّت عذاب قانعند. «یخفّف - یوماً»

 6- عذاب دوزخ، نه تعطیل‌بردار است و نه تخفیف‌بردار. «یوماً من العذاب»

 «50» قَالُواْ أَوَلَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُم بِالْبَیِّنَاتِ قَالُواْ بَلَی قَالُواْ فَادْعُواْ وَ مَا دُعَآؤُاْ الْکَافِرِینَ إِلَّا فِی ضَلاَلٍ

 (نگهبانان دوزخ در پاسخ) گویند: «آیا چنین نبود که پیامبرانتان معجزاتی برای شما آوردند؟» می‌گویند: «چرا» گویند: «پس دعا کنید (و خدا را بخوانید)» ولی دعای کافران در تباهی است.

 نکته‌ها:

کسانی که هنگام دیدن قهر خداوند ایمان می‌آورند، سودی نمی‌برند. «فلم یک ینفعهم ایمانهم لما رَاَوْا بأسنا»⁽¹⁾

توبه در لحظه‌ی مرگ نیز سودی ندارد. فرعون در لحظه غرق شدن توبه کرد ولی به او خطاب شد حالا توبه می‌کنی در حالی که قبلا معصیت کردی: «الآن و قد عصیت قبل»⁽²⁾دعا و ناله در دوزخ نیز بی ثمر است. «و ما دعاء الکافرین الا فی ضلال»

 پیام‌ها:

 1- قهر و عذاب الهی، بعد از اتمام حجّت است. «اولم تک تأتیکم رسلکم»

 2- آمدن انبیا یک سنّت دائمی از طرف پروردگار است. «تک تأتیکم»

 3- مبلّغ باید به سراغ مردم برود. «تأتیکم»

 4- همه‌ی انبیا معجزه داشتند. «رسلکم بالبینات»

 5 - قیامت روز اعتراف است. «قالوا بلی»

 6- دعای کافر در دوزخ به جایی نمی‌رسد. «و ما دعاء الکافرین»

سوره حجر آیه «48»

    «48» لَا یَمَسُّهُمْ فِیهَا نَصَبٌ وَمَا هُم مِّنْهَا بِمُخْرَجِینَ

    در آنجا هیچگونه رنجی به آنان نمی‌رسد، از آنجا بیرون شدنی نیستند.

 نکته‌ها:

در این آیات، هشت پاداش بهشتی برای اهل تقوی بیان شده است: باغ‌ها، چشمه‌ها، سلامتی، امنیّت، کدورت زدایی، اخوّت، تخت‌های روبرو، دوری از هرگونه رنج وجاودانگی.

آنچه مهم است جمع شدن همه‌ی نعمت‌ها در یکجاست، زیرا در دنیا یکجا باغ هست، چشمه نیست و گاهی چشمه هست، باغ نیست وگاهی هر دو هست، سلامتی نیست و گاهی هر سه هست، امنیّت نیست و گاهی همه هست ولی صفا و صمیمیّت نیست و گاهی همراه با انواع سختی‌ها و رنج‌هاست و گاهی که انواع نعمت‌ها یکجا جمع می‌شود باید همه را رها کرد و رفت. لکن در قیامت انواع نعمت‌های مادی و معنوی و اجتماعی و روانی همراه با ابدیّت

است.

 پیام‌ها:

 1- نعمت‌های بهشتی، بی‌نقص است. باغ با چشمه، سلامتی با امنیّت، برادری با صمیمیّت، راحتی با دوام است. «لایمسّهم فیها نصب»

سوره زخرف آیه «71»

 یُطَافُ عَلَیْهِم بِصِحَافٍ مِّن ذَهَبٍ وَأَکْوَابٍ وَفِیهَا مَا تَشْتَهِیهِ الْأَنفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْیُنُ وَ أَنتُمْ فِیهَا خَالِدُونَ

 ظرف‌ها و جام‌هایی از طلا بر آنان چرخانده می‌شود و آنچه را که نفس میل داشته باشد و چشم (از دیدنش) لذّت ببرد در بهشت موجود است و شما در آنجا جاودانه هستید.

 نکته‌ها:

«صحاف» جمع «صحفه» به ظرف‌های بزرگ گفته می‌شود. «اکواب» جمع «کوب» به جامی گفته می‌شود که دسته ندارد.

یکی از لذّت‌های چشم، ملاقات اولیای خداست که انسان در دنیا موفّق به دیدار آنان نشده است.

نعمت‌های بهشتی اقسام مزایا را دارا هستند:

 - همه‌ی سلیقه‌ها و چشم‌ها را اشباع می‌کند. «تشتهیه الانفس و تلذّ الاعین»

 - تنوّع دارند. «صحاف - اکواب»

 - زیبا هستند. «ذهب»

 - مطابق میل هستند. «تشتهیه الانفس»

 - چشم از دیدن آن خسته نمی‌شود «تلذّ الاعین»

 پیام‌ها:

 1- لذّت چشم در قیامت، به گونه‌ای است که با دیگر خواسته‌های بهشتیان برابری می‌کند. «تشتهیه الانفس و تلذّ الاعین»

 2- رسیدن به تمام خواسته‌ها، فقط در بهشت امکان‌پذیر است. «فیها ما تشتهیه الانفس»

 3- غرائز و کشش‌های درونی انسان تا قیامت همراه انسان است. «فیها ما تشتهیه الانفس...»

سوره واقعه آیات «20 تا 24»

 «20» وَفَاکِهَةٍ مِّمَّا یَتَخَیَّرُونَ «21» وَلَحْمِ طَیْرٍ مِّمَّا یَشْتَهُونَ «22» وَ حُورٌ  عِینٌ «23» کَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَکْنُونِ «24» جَزَآءًبِمَاکَانُواْ یَعْمَلُونَ

 و (برای آنان) میوه‌هایی از هرچه انتخاب کنند. و گوشت پرنده از هر نوع که اشتها دارند. و زنانی سفیدروی، درشت‌چشم وزیبا همچون مروارید در صدف. پاداشی در برابر آنچه انجام می‌دادند.

 نکته‌ها:

بهترین تعبیر در مورد زنان بهشتی، مروارید در صدف است، که در عین زیبایی و درخشندگی، از دسترس نااهلان در امان و از نگاه نامحرمان به دور است. «حور عین کامثال اللؤلؤ المکنون»

 پیام‌ها:

 1- مسئولین پذیرایی و شیوه پذیرایی بهشتیان، خصوصیاتی دارد:

الف: هر لحظه در دسترس می‌باشند. «یطوف»

ب: نوجوانانی با قیافه‌ای زیبا و دلپذیرند. «ولدان»

ج: دلپذیری آنان موسمی و لحظه‌ای نیست. «مخلّدون»

د: انواع وسایل پذیرایی را در دست دارند. «اکواب، اباریق، کاس»

ه: پذیرایی ابتدا با مایعات و نوشیدنی‌هاست. «کأس من معین»

و: آنچه عرضه می‌شود، آفاتی ندارد. «لا یصدّعون... لا ینزفون»

ز: مواد پذیرایی، متعدّد و متنوّع و به انتخاب مهمان است. «فاکهة مما یتخیّرون»

ح: اولویّت با نوشیدنی، سپس میوه و آنگاه غذای گرم و مطبوع است. «معین، فاکهة، لحم»

2- گوشت پرنده (گوشت سفید)، بر گوشت چرنده (گوشت قرمز) برتری دارد. «لحم طیر»

3- در نوع غذا، اشتها نقش اساسی دارد. «مما یشتهون»

4- زنانی بهشتی‌اند که در عین زیبایی، عفیف و پاکدامن باشند. «حور عین کامثال اللؤلؤ المکنون»

5 - تمام اسباب کامیابی، در بهشت فراهم است. «فاکهة... لحم... حور عین»

6- کامیابی‌های بهشت، دائمی است. «یتخیرون، یشتهون...» (فعل مضارع بر دوام و استمرار دلالت می‌کند)

7- در شیوه تبلیغ و دعوت به نیکی‌ها، از نقش عمل در رسیدن به پاداش‌های اخروی، غفلت نکنیم. «جزاء بما کانوا یعملون»

سوره واقعه آیه «25 و 26»

    «25» لَا یَسْمَعُونَ فِیهَا لَغْواً وَلَا تَأْثِیماً «26» إِلَّا قِیلاً سَلاَماً سَلاَماً

    در آنجا سخن لغو و نسبت گناه به دیگری را نمی‌شنوند. سخنی جز سلام و درود نیست.

 نکته‌ها:

«لغو» یعنی سخن بی‌فایده و «تأثیم» به معنای نسبت دادن گناه به دیگران است.

در روایات، عقل چنین توصیف شده است: «ما عُبد به الرّحمن و اکتُسب به الجَنان»(261) آن که انسان با آن بندگی خدا کند و در راه کسب بهشت و سعادت جاودان قدم گذارد.

اگر انسان کمی فکر کند که چند روز بندگی خدا در دنیا، این همه رفاه و آسایش و کامیابی در قیامت را به دنبال دارد و با این حال حاضر شود همه این لذّت‌های ابدی را به خاطر دنیای فانی از دست بدهد، کمال بی عقلی است و این است معنای خسارت واقعی که خداوند می‌فرماید: «قل انّ الخاسرین الّذین خسروا انفسهم»⁽¹⁾ای پیامبر! به مردم بگو: زیانکاران واقعی کسانی هستند که خودشان را باختند.

در دعای ماه رجب نیز می‌خوانیم: «خاب الوافدون علی غیرک»⁽²⁾خدایا! کسانی که به غیر تو تکیه زدند، باختند و سودی نبردند.

بهشتیان از چند سوی، درود و سلام دریافت می‌کنند:

 الف) از جانب اصحاب یمین (دوستان بهشتی). «وامّا ان کان من اصحاب الیمین فسلام لک من اصحاب الیمین» اگر از اصحاب یمین باشد (به او می‌گویند:) از طرف دوستان، بر تو سلام.

 ب) از جانب اعرافیان. «و علی الاعراف رجال یعرفون کلاّ بسیماهم فنادوا اصحاب الجنة ان سلام علیکم»⁽³⁾بر اعراف مردانی هستند که همه را به چهره می‌شناسند و بهشتیان را ندا می‌دهند که سلام بر شما.

 ج) از جانب فرشتگان. «و الملائکة یدخلون علیهم من کلّ باب سلام علیکم بما صبرتم»⁽⁴⁾فرشتگان از هر سو بر آنان وارد می‌شوند و به خاطر صبر و مقاوتشان بر آنان سلام می‌کنند.

 د) از طرف خداوند. «سلام قولاً من ربّ رحیم»(266) از جانب خداوند رحیم، سلام بر آنان باد.

مراد از «سلاماً سلاماً»؛ یا سخنان پیراسته از لغو و نارواست و یا گفتگوهای همراه با سلام و صلح و صفا.

 پیام‌ها:

 1- در بهشت، اسباب آزار روحی و روانی نیست. «لا یسمعون فیها لغواً...»

 2- معمولاً کامیابی‌های دنیوی آمیخته با لغو و گناه است، ولی در قیامت، چنین نیست. «لا یسمعون...»

 3- بهشت، سرای سلام و سلامت است. «سلاماً سلاماً» (جامعه‌ای که در آن سلام و سلامتی رواج دارد و لغو و بیهودگی در آن وجود ندارد، جامعه‌ای بهشتی است.)

سوره واقعه آیات «34 تا 37»

 «34» وَفُرُشٍ مَّرْفُوعَةٍ «35» إِنَّآ أَنشَأْنَاهُنَّ إِنشَآءً «36» فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْکَاراً «37» عُرُباً أَتْرَاباً

 و هم خوابگانی والا قدر. که ما آنان را به نحو خاصی آفریدیم. پس آنان را دوشیزه و  باکره قرار دادیم. زنانی هم سن و سال و شوهر دوست.

 نکته‌ها:

گرچه «فُرُش» جمع «فراش» به زمین و مرکب و تشک و فرش و تخت گفته شده و «مرفوعة» به معنای نفیس و گرانبها می‌باشد، چنانکه پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: در بهشت فرش‌هایی از ابریشم با رنگ‌های گوناگون روی یکدیگر قرار داده شده است.⁽¹⁾ولی ظاهراً مراد از «فُرش» در اینجا، همسران و هم‌خوابگان و مراد از «مرفوعة»، ارزشمند بودن آنان به خاطر عقل و کمال و جمال است، چنانکه به دنبال آن می‌خوانیم:

«انّا أنشأناهنّ اِنشاءً»

«عُرُب» جمع «عروب» به زنی گفته می‌شود که خندان و طنّاز و عاشق همسر و نسبت به او فروتن باشد و «اتراب» به معنای همانند و هم‌سن و سال می‌باشد، مانند «ترائب» به معنای دنده‌های سینه که مشابه یکدیگرند.

در روایتی می‌خوانیم که پیامبر صلی الله علیه وآله به امّ سلمه فرمود: خداوند پیر زنان سفید موی مؤمن را در قیامت به صورت دخترکانی جوان و زیبا قرار می‌دهد.⁽²⁾

این آیات بیان گوشه‌ای از پاداش «اصحاب یمین» است، همان کسانی که در آیه 8 «اصحاب المیمنة» نامیده شدند. از آنجا که در قیامت نامه‌عمل خوبان را به دست راستشان می‌دهند و اهل یُمن و سعادت شده‌اند، آنان را اصحاب یمین نامیده‌اند.

خداوند در آیات گذشته در پایان پاداش مقرّبان فرمود: «جزاء بما کانوا یعملون» تمام پاداشها و نعمت‌ها جزای عملکرد آنان بود، ولی در این آیات، پس از نعمت‌هایی که برای اصحاب یمین بیان شد، جمله‌ی «جزاء بما کانوا» نیامده است، گویا همه اینها لطف الهی به آنان است.

همسران در دنیا، گاهی متناسب نیستند، ولی در بهشت از هر جهت متناسبند، «أترابا» گاهی عاشق همسرشان نیستند، ولی در بهشت همه

عاشقند، «عُرباً» گاهی بیوه‌اند، ولی در بهشت همه باکره‌اند، «أبکارا» در یک کلام، همسران در قیامت، آفرینش جدیدی دارند. «انشأناهن انشاءً»

 پیام‌ها:

 1- بهشت و نعمت‌های بهشتی، از قبل آفریده و آماده شده است. «أنشأناهنّ»

 2- بکارت و دوشیزه بودن همسران بهشتی، مستمرّ و دائمی است و گرنه تفاوتی با دنیا ندارد. «فجعلناهنّ ابکاراً»

سوره فاطر آیه «34 و 35»

    «34» وَقَالُواْ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی  أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَکُورٌ

 و گویند: سپاس برای خداوندی است که اندوه را از ما زدود، همانا پروردگار ما آمرزنده و سپاسگزار است.

 پیام‌ها:

 1- شعار اهل بهشت، ستایش خداست. «و قالوا الحمد للّه»

 2- در فضای بهشت، غم و غصّه نیست. «اذهب عنّا الحزن»

 3- در بهشت، در کنار نعمت‌های مادّی (در آیه‌ی قبل) آرامش روحی مطرح است. «اذهب عنّا الحزن»

 4- بهشت، به خاطر مغفرت و سپاس‌گزاری خداوند، به بهشتیان می‌رسد. «اِنّ ربّنا لغفور شکور»

 5 - پوشاندن لغزش‌ها و قدردانی از بندگان شایسته از شئون ربوبیّت است. «اِنّ ربّنا لغفور شکور»

 6- اهل بهشت، دارای برجستگی‌هایی هستند که خداوند قدردان و سپاسگزار آنان است. «لغفور شکور»

 «35» ألَّذِی  أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِن فَضْلِهِ لَا یَمَسُّنَا فِیهَا نَصَبٌ وَلَا یَمَسُّنَا فِیهَا لُغُوبٌ

 خداوندی که ما را از فضل خویش در سرای ابدی جای داد که در آن جا هیچ رنجی به  ما نمی‌رسد و درماندگی به سراغ ما نمی‌آید.

 نکته‌ها:

«نَصَب» به معنای رنج وتعب، «لُغوب» به معنای عجز وناتوانی وگاه در افسردگی بکار رفته است.

در کشورهای مترقّی و خانواده‌های مرفّه، آسایش پیدا می‌شود ولی آرامش کمیاب است، امّا اهل بهشت هم در آسایش کاملند و هم از غم‌ها و تحیّرها دور.

 پیام‌ها:

 1- بهشت، ابدی است. «دار المقامة»

 2- بهشتیان، نعمت‌ها را از فضل خدا می‌دانند، نه از عمل خود. «من فضله»

 3- رنج و غم با بهشتیان حتّی تماس ندارد. «لا یمسّنا»

 4- طول عمر بیش از حدّ در دنیا، خستگی‌آور است ولی در بهشت نه خستگی وجود دارد و نه غم. «لا یمسّنا... نَصَب... لُغوب»

 5 - آسایش و آرامش بهشت، شعار نیست جدّی است. (جمله‌ی «لا یمسنا» تکرار شده است)

سوره یونس آیه «10»

 دَعْوَاهُمْ فِیهَا سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَتَحِیَّتُهُمْ فِیهَا سَلاَمٌ وَءَاخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِ‌ّ الْعَالَمِینَ

 دعا و نیایش آنان در بهشت، «سبحانک اللّهم» (خدایا تو پاک و منزّهی) است و درودشان در آنجا سلام است و پایان نیایش آنان، «الحمد للّه ربّ العالمین» (سپاس و ستایش مخصوص خداست) می‌باشد.

 نکته‌ها:

«سلام»، کلام اهل بهشت است و در بهشت، سلام فضای همه جا را پر می‌کند: سلام از سوی خداوند، «سلام قولاً من ربٍ‌ّ رحیم»⁽¹⁾، سلام از سوی فرشتگان «سلام علیکم طبتم»⁽²⁾، و سلام از سوی بهشتیان نسبت به هم.⁽³⁾«الاّ قیلاً سلاماً سلاماً»⁽⁴⁾

«الحمد للّه»، کلام انبیا و اولیاست. حضرت نوح علیه السلام پس از نجات از قوم ظالم، «الحمدللّه» گفت،⁽⁵⁾و ابراهیم‌علیه السلام نیز خدا را حمد کرد که در سنّ پیری اسماعیل و اسحاق را به او بخشید.⁽⁶⁾«الحمد للّه» سخن مؤمنان⁽⁷⁾و کلام بهشتیان است.

در حدیث آمده است: اهل بهشت با کلمه‌ی «سبحانک اللّهم» مسئولین پذیرایی را صدا می‌زنند، آنان نیز فوری حاضر شده، خواسته‌ی اهل بهشت را تأمین می‌کنند.⁽¹⁾

در حدیث است: هرگاه بنده‌ای مشغول تمجید خدا باشد و از سؤال کردن از او غافل شود، خداوند بیش از آنچه با دعا کردن به او می‌داد، عطا می‌کند.⁽²⁾

 پیام‌ها:

 1- یاد خدا تنها در دنیا نیست، آخرت هم جای ذکر الهی است. «سبحانک اللّهم»

 2- انسان به جایی می‌رسد که دعا و خواسته‌اش هم تمجید پروردگار می‌شود. «دعواهم فیها سبحانک» و این تسبیح وتمجید آنان را کامیاب می‌سازد.

 3- مؤمنان، در برابر صفات الهی می‌گویند: «سبحانک»، در برابر سایر مؤمنان می‌گویند: «سلام» و در مقابل کامیابی از نعمت‌های الهی می‌گویند: «الحمدللَّه»

 4- مؤمن، عاشق خداست. بهشت ولذّت‌های بهشتی هم او را از یاد محبوب باز نمی‌دارد، بلکه در همه چیز، لطف و قدرت خدا را می‌بیند. «سبحانک اللّهم، الحمد للّه»

 5 - آغاز سخن مؤمنان با «سبحان اللّه» وپایان آن با «الحمدللَّه» می‌باشد. (از عبارت «آخر دعواهم ان الحمدللَّه» استفاده می‌شود که اوّل سخن آنان «سبحانک الّلهم» است)

سوره الرّحمن آیات «70 تا 77»

 «70» فِیهِنَّ خَیَرْ اتٌ حِسَانٌ «71» فَبِأَیِ‌ّ ءَالَا ءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ «72» حُورٌ مَّقْصُورَ اتٌ فِی الْخِیَامِ «73» فَبِأَیِ‌ّ ءَالَا ءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ «74» لَمْ‌یَطْمِثْهُنَّ إِنسٌ قَبْلَهُمْ وَلَاجَآنٌّ «75» فَبِأَیِ‌ّ ءَالَا ءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ

 در آن باغ‌ها زنانی نیکو سیرت و زیبا صورت است. پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟ حوریه‌هایی که در خیمه‌ها پرده نشین هستند. پس کدام یک ازنعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟ قبل از بهشتیان، هیچ انسان یا جنّی آنان را لمس نکرده است. پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟

 «76» مُتَّکِئِینَ عَلَی رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِیٍ‌ّ حِسَانٍ «77» فَبِأَیِ‌ّ ءَالَا ءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ

 آنان بر بالش‌هایی تکیه زده‌اند که با پارچه‌های سبزرنگ و فرشهای کمیاب آراسته  شده است. پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟

 نکته‌ها:

کامیابی‌های دنیا معمولاً همراه با غفلت و گناه است، ولی در بهشت، هرگز چنین نواقصی راه ندارد و ویژگی همسران بهشتی، «خیرات حسان» و «حور مقصورات فی الخیام» است.

میان دو دسته باغ‌هایی که در این سوره مطرح شده است، تفاوت‌هایی است، از جمله:

 الف: در دو باغ اول، حتّی پوشش داخلی بسترها ابریشم است ولی در باغ دوم، تنها ظاهر پارچه‌ها، زیبا و رنگارنگ است.

 ب: در دو باغ متقین، از هر میوه دو نوع وجود داشت، «فیهما من کلّ فاکهة زوجان» ولی در دو باغ مؤمنان عادّی تنها به وجود میوه اشاره شده است. «فیهما فاکهة»

 ج: در مورد همسرانی که در دو باغ اول هستند، تعبیر «قاصرات الطرف» آمده و در دو باغ دوم «مقصورات فی الخیام».

 د: آنچه که در چهار باغ یکسان است، باکره بودن همسران است. در هر دو مورد آمده است: «لم یطمثهنّ انس قبلهم و لاجان»

در میان میوه‌های بهشتی، خرما و انار جایگاه ویژه‌ای دارند و لذا در کنار عنوانِ کلّی «فاکهة» که شامل همه گونه میوه می‌شود، این دو میوه جداگانه ذکر شده است.

 در تمام قرآن، عبارت «ذوالجلال و الاکرام» دوبار آمده، آنهم در همین سوره است.

آغاز سوره با «رحمن» و پایان آن با «اکرام» است، یعنی سرچشمه‌ی آن همه نعمت، رحمت و کرامت خداوند است.

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: زنان بهشتی دارای اخلاق نیک و صورت زیبا هستند. «خیرات الاخلاق حسان الوجوه»⁽¹⁾

در روایات می‌خوانیم: «خیرات حسان» زنان صالحه دنیا هستند که در قیامت زیباتر از حورالعین می‌باشند.⁽²⁾

«حور مقصورات» غیر از «خیرات حسان» هستند. جمله «لم یطمثهن» برای «حور

مقصورات» است نه برای «خیرات حسان». زیرا با حوریه‌ها هیچ انسان و جنّی آمیزش نکرده است، ولی خیرات حسان، زنان دنیوی هستند که چه بسا مورد آمیزش قرار گرفته‌اند.

 پیام‌ها:

 1- زنان بهشتی هم نیکو سیرتند، «خیرات» هم نیکو صورت. «حسان»

 2- پرده و پوشش حتّی در بهشت یک ارزش است. «حور مقصورات فی الخیام»

سوره توبه آیه «100»

 وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ رَّضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُواْ عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَآأَبَداً ذَلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

 ونخستین پیشگامانِ از مهاجران و انصار و کسانی که با نیکوکاری آنان را پیروی کردند، خداوند از آنها راضی است و آنان نیز از خدا راضی، و (خدا) برای آنان باغهایی فراهم ساخته که نهرها از پای (درختان) آن جاری است، همیشه در آن  جاودانه‌اند. این است رستگاری و کامیابی بزرگ.

 نکته‌ها:

در این آیه، مسلمانانِ صدر اسلام به سه گروه تقسیم شده‌اند:

1- پیشگامان در اسلام و هجرت.

2- پیشگامان در نصرت پیامبر و یاری مهاجران.

3- متأخّران که راه آنان را ادامه داده‌اند.

امام صادق‌علیه السلام فرمودند: ابتدا خداوند نام مهاجرین با سابقه را برده، سپس نام انصار و یاوران را و سپس نام پیروان آنان را بیان نموده است. بنابراین جایگاه و مقام هر گروه را در جای خود بیان کرده است.⁽¹⁾

به اتّفاق همه‌ی مسلمانان، اوّلین زن مسلمان حضرت خدیجه و اوّلین مرد مسلمان به اتّفاق شیعه ونظر بسیاری از اهل‌سنّت، علی‌بن ابی‌طالب‌علیهما السلام است.⁽²⁾چنانکه گفته‌اند: میان تاریخ‌نویسان

خلافی نیست که علی‌بن ابی‌طالب‌علیهما السلام، اوّلین مرد مسلمان است.⁽¹⁾البتّه عدّه‌ای می‌گویند: ایمانِ نوجوانی ده ساله چه ارزشی دارد؟ در جواب آنان باید گفت: نبوّت حضرت عیسی و حضرت یحیی نیز

در کودکی بود و ارزش داشت!

 پیام‌ها:

 1- سبقت در کار نیک، ارزش است و موقعیّت پیشگامان در نهضت‌ها باید حفظ شود. «السابقون الأوّلون»

 2- همه‌ی مهاجران و انصار، مورد رضای الهی و ستایش قرآن نیستند، بلکه برخی چنین‌اند. «مِن المهاجرین...» (کلمه‌ی «مِن»، به معنای بعض است)

 3- تنها پیروی از نیکی‌ها وکمالات گذشتگان ارزش است، نه هر پیروی وتبعیّتی. «اتّبعوهم باحسان»

 4- اگر مؤمن، به قضای الهی راضی باشد، خدا هم از او راضی است. «رضی اللَّه عنهم ورضوا عنه»

 5 - بهشت در سایه‌ی ایمان، سبقت، هجرت، نصرت و تبعیّت به احسان است. «السابقون... اعدّ لهم جنّات...» سوره کهف آیه «49» در درس هشتم گذشت.

سوره توبه آیه «35»

 یَوْمَ یُحْمَی عَلَیْهَا فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوَی بِهَا جِبَاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هَذاَمَا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُواْ مَا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ

 روزی که آن طلاها و نقره‌ها، در آتش دوزخ گداخته می‌شود و با آنها پیشانی‌ها و پهلوها و پشت‌های آنان را داغ می‌نهند، (فرشتگان عذاب به آنان می‌گویند:) این است آنچه برای خود  اندوختید (و به محرومان ندادید)، پس مزه‌ی آنچه را که می‌اندوختید بچشید!

 نکته‌ها:

کلمه‌ی «تُکوی» از ریشه «کیّ»، به معنای داغی زدن و چسباندن چیزی داغ به اعضای بدن است.

انتخاب این سه موضع از بدن برای داغ نهادن، یا برای آن است که گرما از این سه نقطه زودتر به درون بدن سرایت می‌کند،⁽¹⁾یا برای این است که ثروتمندان با چهره اخم و عبوس به فقیران نگاه می‌کنند، با پهلو بی‌اعتنایی و با کمر، پشت به آنان می‌کنند، یا اینکه مراد از صورت، جلوی بدن است و مراد از کمر، عقب بدن و مقصود از پهلو، دو طرف بدن. یعنی کنایه از گداختن همه‌ی بدن است.

امام صادق‌علیه السلام، با استناد به این آیه، ترک زکات را از گناهان کبیره دانسته‌اند.⁽²⁾

در روایتی ابوذر می‌گوید: رسول خداصلی الله علیه وآله کنار کعبه دوبار فرمودند: «هم الأخسرون و ربّ الکعبة»، به خدای کعبه قسم! آنان زیانکارترین هستند. پرسیدم: پدر و مادرم فدایت! منظورتان چه کسانی است؟ فرمود: زراندوزان.⁽³⁾

 پیام‌ها:

 1- خداوندی که انسان‌ها را به همان صورت اوّل زنده می‌کند، می‌تواند جمادات و طلا و نقره را هم به همان صورتِ دنیوی، حاضر سازد. «هذا»

 2- کیفر وپاداش انسان در قیامت، با اعمال او در دنیا متناسب است. «هذا ماکنزتم»

 3- یکی از ابزارهای شکنجه در قیامت، اموال دنیوی است. «هذا ماکنزتم»

 4- در قیامت، خداوند شیرینی مال و ثروت را از ذائقه‌ی زراندوزان در می‌آورد. «فذوقوا»

سوره ذاریات آیه «14»

    ذُوقُواْ فِتْنَتَکُمْ هَذَا الَّذِی کُنتُم بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ

    (به آنان گفته می‌شود:) عذابتان را بچشید، این همان عذابی است که درباره آن عجله داشتید.

 نکته‌ها:

«فتنه» در اصل به معنای گداختن طلا و نقره در آتش برای جداسازی خالص از ناخالصی‌های آن است و در اینجا به معنای شدّت عذاب کفّار است.

منکران، به انبیا می‌گفتند: «فأت بما تعدنا»⁽⁴⁾آن عذابی که خبر می‌دادی برای ما بیاور. در اینجا قرآن می‌فرماید: این همان عذابی است که آن را با عجله درخواست می‌کردید.

 پیام‌ها:

 1- کیفر قیامت ساخته دست خود انسان است. «ذوقوا فتنتکم»

 2- کفّار با آتش، عذاب جسمی می‌شوند و با خطاب «ذوقوا» عذاب روحی. «النار - ذوقوا»

سوره عنکبوت آیه «55»

 یَوْمَ یَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِن فَوْقِهِمْ وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَیَقُولُ ذُوقُواْ مَا کُنتُمْ  تَعْمَلُونَ

 روزی (فرا رسد) که عذاب از بالای سرشان و از زیر پاهایشان آنان را فراگیرد؛ (در آن روز خداوند) می‌فرماید: بچشید (جزای) کارهایی را که (در دنیا) انجام داده‌اید.

 پیام‌ها:

 1- عذاب دوزخ، فراگیر است. «فوقهم... تحت ارجلهم»

 2- عذاب دوزخ، تجسّم عملکرد خود ماست. «ذوقوا ما کنتم تعملون»

 3- انسان مسئول سرنوشت خود است. «ما کنتم تعملون»

 4- عذاب فراگیر دوزخ، به خاطر تداوم اعمال ناروای ما است. «ما کنتم تعملون»

درس دهم: اعتماد بر او

تفسیر آیات دین و زندگی 2 » درس دهم: اعتماد بر او

سوره زمر آیه «36»

    أَلَیْسَ اللَّهُ بِکَافٍ عَبْدَهُ وَیُخَوِّفُونَکَ بِالَّذِینَ مِن دُونِهِ وَمَن یُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ

 آیا خداوند برای بنده‌اش کافی نیست؟ و مردم تو را از غیر خدا می‌ترسانند و هر که را خدا گمراه کند پس هیچ راهنمایی برای او نخواهد بود.

 نکته‌ها:

بت پرستان به پیامبر اسلام می‌گفتند: اگر بت‌های ما را تحقیر کنی، به تو بلا و آزار می‌رسد. این آیه نازل شد و به حضرت دلداری داد که: «ألیس اللّه بکافٍ عبده»

قرآن، با تعبیرهای گوناگونی مصونیّت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله را از انواع توطئه‌ها مطرح کرده است: نظیر آیه‌ی «و اللّه یعصمک من الناس»⁽¹⁾و «انّا کفیناک المستهزئین»⁽²⁾چنانکه خداوند نوح را از غرق شدن و ابراهیم را از آتش و موسی را از خطر فرعون و عیسی را از به دار آویخته شدن حفظ کرد.

وظیفه‌ی ما در هر شرایطی بندگی خداست. در حدیث می‌خوانیم: «مَن أصبح و همومه هَمٌّ واحد کفاه اللّه هموم الدنیا والآخرة»⁽³⁾کسی که همه‌ی تلاش و همتش بندگی خدا باشد، خداوند خواسته‌های دنیا و آخرتش را برآورده می‌کند.

 پیام‌ها:

 1- اگر انسان بنده‌ی خدا شد، بیمه می‌شود و خداوند امور او را کفایت و کفالت می‌کند. «ألیس اللّه بکاف عبده»

 2- در برابر تهدیدهای دشمنان، با یاد امداد و تکفّل الهی، خود را آرام کنیم. «ألیس اللّه بکافٍ عبده و یخوّفونک»

 3- ابزار کافران، ایجاد محیط رعب و وحشت است. «یخوفونک بالّذین من دونه»

 4- هدایت و ضلالت به دست خداست، «یضلل اللّه - یهد اللّه» لکن مقدّمات دریافت هدایت یا محروم شدن از آن، به دست انسان است. چنانکه در آیات

دیگر می‌خوانیم: «یهدی اللّه من ینیب»⁽¹⁾و «لا یهدی من هو مسرف کذّاب»⁽²⁾

سوره آل‌عمران آیه «159»

 فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ

 (ای رسول ما!) پس به خاطر رحمتی از جانب خدا (که شامل حال تو شده،) با مردم مهربان گشته‌ای و اگر خشن و سنگدل بودی، (مردم) از دور تو پراکنده می‌شدند. پس از (تقصیر) آنان درگذر و برای آنها طلب آمرزش کن و در امور با آنان مشورت نما، هنگامی که تصمیم گرفتی (قاطع باش و) بر خداوند توکّل کن. براستی که خداوند توکّل کنندگان رادوست می‌دارد.

 نکته‌ها:

گرچه محتوای آیه دستورات کلّی است، لکن نزول آیه درباره‌ی جنگ اُحد است. زیرا مسلمانانی که در جنگ احد فرار کرده و شکست خورده بودند، در آتش افسوس وندامت وپشیمانی می‌سوختند. آنان اطراف پیامبر را گرفته وعذرخواهی می‌نمودند، خداوند نیز با این آیه دستور عفو عمومی آنان را صادر نمود.

کلمه‌ی «شُوْر» در اصل به معنی مکیدن زنبور، از شیره‌ی گل‌های خوشبو است. در مشورت کردن نیز انسان بهترین نظریه‌ها را جذب می‌کند. مولوی می‌گوید:

 کاین خردها چون مصابیح، انور است

بیست مصباح ،از یکی روشنتر است.

 پیام‌ها:

 1- مهربانی و نرمش با مردم، یک هدیه‌ی الهی است. «فبما رحمة من اللّه لنت لهم»

 2- افراد خشن و سختگیر نمی‌توانند مردم‌داری کنند. «لانفضّوا من حولک»

 3- نظام حکومتی اسلام، بر مبنای محبّت و ارتباط با مردم است. «حولک»

 4- رهبری و مدیریّت صحیح، با عفو و عطوفت همراه است. «فاعف عنهم»

 5 - خطاکارانِ پشیمان و گنهکاران شرمنده را بپذیریدو جذب کنید. «فاعف عنهم و استغفرلهم و شاورهم»

 6- ارزش مشورت را با ناکامی‌های موسمی نادیده نگیرید. «وشاورهم» (هر چند نتیجه مشورت در جنگ احد، مبنی بر مبارزه در بیرون شهر، به شکست انجامید، ولی این قبیل موارد نباید ما را از اصل مشورت و فواید آن باز دارد.)

 7- در مشورتِ پیامبر، تفقّد از نیروها، شکوفایی استعدادها، شناسایی دوستان از دشمنان، گزینش بهترین رأی، ایجاد محبّت و علاقه و درس عملی برای دیگران نهفته است. «وشاورهم»

 8 - ظلمی را که به تو کردند، عفو کن؛ «فاعف عنهم» برای گناهی که نسبت به خدا مرتکب شدند، طلب آمرزش کن؛ «واستغفرلهم» در مسائل سیاسی اجتماعی، آنان را طرف مشورت خود قرار ده. «وشاورهم»

 9- استغفارِ پیامبر درباره‌ی امّتش، به دستور خداست. پس مورد قبول نیز هست. «واستغفر لهم»

 10- مشورت، منافاتی با حاکمیّت واحد و قاطعیّت ندارد. «وشاورهم... و اذا عزمتَ»

 11- در کنار فکر و مشورت، توکّل بر خدا فراموش نشود. «فتوکّل»

 12- ابتدا مشورت و سپس توکّل، راه چاره‌ی کارهاست، خواه به نتیجه برسیم یا نرسیم. «شاورهم... فتوکّل... انّ اللّه یحبّ المتوکّلین»

سوره هود آیه «56»

 إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ رَبِّی وَرَبِّکُمْ مَّا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌ بِناصِیَتِهَآ إِنَّ رَبّی  عَلَی صَرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ

 (هود گفت:) همانا من بر خداوندی که پروردگار من و شماست توکّل کرده‌ام، (زیرا) هیچ جنبنده‌ای نیست، مگر آنکه او مهارش را گرفته (و بر او تسلّط دارد، امّا سلطه‌ای عادلانه و حق‌جویانه) بدرستی که پروردگار من بر صراط مستقیم است.

 پیام‌ها:

 1- توجّه به ربوبیّت همه‌جانبه خدا، زمینه‌ی توکّل براوست.«توکّلت... ربّی‌وربّکم»

 2- توکّل، زمینه‌ی شجاعت است. «فکیدونی جمیعاً... انی توکّلت» (با تکیه و اتکال بر خداوند، می‌توان در برابر جهانی ایستاد)

 3- هیچ جنبنده‌ای بدون اراده‌ی خداوند، قادر بر ضرررسانی به دیگری نیست. «فکیدونی جمیعاً... ما من دابّة الاّ و هو آخذ بناصیتها»

 4- خداوند، هم بر همه چیز سلطه‌ی کامل دارد و هم عادل است. «آخذبناصیتها، علی صراط مستقیم»

 5 - بر کسی تکیه کنیم که علاوه بر قدرت، عدالت نیز داشته باشد. «توکّلت ، آخذ ، علی صراط مستقیم»

 6- در مقابل عناد و لجاجت کفّار، باید از قهر و عدل الهی سخن گفت. «آخذ بناصیتها، علی صراط مستقیم »

سوره هود آیه «88»

 قَالَ یَا قَوْمِ أَرَءَیْتُمْ إِن کُنتُ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَبِّی وَرَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَ مَآ أُرِیدُ أَنْ أُخَالِفَکُمْ إِلَی مَآ أَنْهَاکُمْ عَنْهُ إِنْ اُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلاَحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا  تَوْفِیقِی  إِلَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَّکَلْتُ وَإِلَیْهِ أُنِیبُ

 (شعیب) گفت: ای قوم من! آیا اندیشیده‌اید که اگر من دلیل روشنی از طرف پروردگارم داشته باشم و او مرا رزق نیکویی (مثل نبوّت) از سوی خود عطا کرده باشد، (چگونه می‌توانم مخالفت او کنم؟) ومن نمی‌خواهم نسبت به آنچه شما را از آن نهی می‌کنم، خود مخالفت کنم (ومرتکب آن شوم). من به جز اصلاح به مقدار توانم، خواسته‌ی دیگری ندارم و جز به لطف خداوند، توفیقی برای من نیست، (از این روی)  بر او توکّل کرده‌ام و

به سوی او بازگشته‌ام.

 نکته‌ها:

در این آیه حضرت شعیب‌علیه السلام در پاسخ به اعتراض کفّار که می‌گفتند چرا ما از تصرّف در اموالمان آزاد نباشیم می‌فرماید: اگر من شما را از تصرّفِ بی‌قید و شرط محدود می‌کنم، به جهت اصلاح زندگی و جامعه‌ی شماست، نه به خاطر دشمنی، حسادت، تنگ نظری و یا امور دیگر، زیرا مصالح فردی نباید موجب ضرر و زیان به مصالح عمومی شود.

 پیام‌ها:

 1- نبوّت بر اساس معجزه وبیّنه است. «کنت‌علی‌بیّنة» (قوانین بر پایه دلیل است)

 2- انبیاعلیهم السلام همه چیز را از خدا می‌دانند. «ربّی ، رزقنی»

 3- گمان نکنیم زندگیِ خوب، با کم‌فروشی وحرام‌خواری بدست می‌آید، زیرا انبیا و اولیای الهی بدون آلودگی به این گناهان، روزیِ نیکو داشته‌اند. «رزقنی منه رزقاً حسنا» (روزی نیکو آن است که بر اساس کم‌فروشی وظلم نباشد)

 4- روزی انسان از خدا وبه لطف اوست، نه به زرنگی. « رزقنی منه»

 5 - در مقابل کفّار که می‌گفتند: «اموالنا» حضرت شعیب‌علیه السلام فرمود: «رزقنی منه رزقاً حسنا» یعنی گمان نکنید که من مشکل مالی دارم.

 6- آمر به معروف و ناهی از منکر باید قبل از دیگران، خودش اهل عمل باشد. انبیا فقط طرّاح و فرمانده نبودند، بلکه خودشان از بهترین مصادیق اهل عمل بشمار می‌رفتند. «و ما ارید ان اخالفکم الی ما انهاکم عنه»

 7- انبیاعلیهم السلام نه تنها برخلاف دستورهای الهی عمل نمی‌کردند، بلکه حتّی به فکر خلاف هم نبودند. «و ما ارید ان ...»

 8 - هدف انبیاعلیهم السلام اصلاح انسان‌ها و جوامع بشری است. «ان ارید الاّ الاصلاح»

 9- مرز کار انبیا توان وقدرت آنهاست، نه ساعت، روز، ماه وسال. «مااستطعت»

 10- اراده‌ی کارها از ما، ولی میزان توفیق از خداست. « ان ارید ، ما توفیقی الا باللّه»

 11- در کارها آخرین تلاش را به کار ببریم، ولی بدانیم که موفّقیّت به دست خداوند است. «ما استطعت و ما توفیقی ...»

 12- توکّل زمانی نتیجه‌بخش است که در کنارِ تلاش باشد. «ما استطعت ، توکّلت»

 13- مصلح باید خود صالح و اهل ایمان، توکّل، انابه و سوز باشد. «مااستطعت، علیه توکّلت و الیه اُنیب»

 14- در این آیه برای آمر به معروف و ناهی از منکر این سفارها شده است:

الف: شخصاً اهل عمل باشد. «ما ارید ان اُخالفکم الی ما انهاکم عنه»

ب: هدف او اصلاح جامعه باشد. «ما اُرید الاّ الاصلاح»

ج: توفیق کارش را از خداوند بداند. «و ما توفیقی الاّ باللَّه»

د: همیشه بر او توکّل نماید. «علیه توکّلت»

ه : در مشکلات به او پناه ببرد. «الیه اُنیب»

سوره زمر آیه «38»

 وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَءَیْتُم مَّا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِیَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ کَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِی بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِیَ اللَّهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ

 و اگر (از مشرکان) سؤال کنی: «چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفرید؟» قطعاً خواهند گفت: «خدا» بگو: «پس آیا در آن چه از غیر خدا می‌خوانید نظر و اندیشه کرده‌اید؟! (راستی) اگر خداوند نسبت به من ضرری را اراده کند آیا این بت‌ها می‌توانند آن ضرر را برطرف کنند، یا (اگر) خداوند برای من لطف و رحمتی را بخواهد، آیا آنها می‌توانند مانع آن رحمت شوند؟» بگو: «خداوند برای من کافی است. اهل توکّل تنها  بر او

توکّل می‌نمایند.»

 نکته‌ها:

در قرآن بارها از اعتقاد مشرکان به خالق بودن خداوند سخن به میان آمده است. علاوه بر آیه‌ی مورد بحث، بنگرید به: سوره‌ی عنکبوت، آیات 61 تا 63 و سوره‌ی لقمان آیه‌ی 24 و سوره‌ی زخرف آیات 9 و 87.

کلمه‌ی «ضُرٌّ» در برابر رحمت، به معنای هر گونه گرفتاری است.

ضمیر «هُنّ» برای مؤنث است و در این جا برای بت‌ها به کار رفته، زیرا عرب‌ها بت‌های بزرگ را به نام مؤنث می‌خواندند. نظیر: «لات»، «مناة»، «عُزّی»

 پیام‌ها:

 1- بت پرستان خالقیّت خداوند را قبول داشتند. (لکن برای بت‌ها نقش ربوبیّت و شفاعت را قائل بودند). «لیقولنّ اللَّه»

 2- بت‌ها هیچ نقشی در برابر اراده‌ی خداوند ندارند. «هل هنّ کاشفات - هل هنّ مُمسِکات»

 3- کسی لایق پرستش است که قدرتِ رساندن سود و دفع زیان را داشته باشد. «هل هنّ کاشفات - هل هنّ مُمسِکات»

 4- دفع ضرر مهم‌تر از جلب منفعت است. («کاشفات ضُرّ» قبل از «مُمسِکات رحمته»

آمده است).

 5 - توکّل تنها بر خداوند جایز است. (کلمه‌ی «علیه» قبل از «یتوکّل» آمده که بیانگر انحصار است).

 6- خداوند از هر جهت پیامبرش را تکفّل و کفایت می‌کند. «حَسْبی اللّه»(کلمه «حَسْبی» مطلق آمده که شامل همه چیز می‌شود).

سوره نساء آیه «81»

 وَیَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُواْ مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طَآئِفَةٌ مِّنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَاللَّهُ یَکْتُبُ مَا یُبَیِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ وَکَفَی بِاللَّهِ وَکِیلاً

 (منافقان، به هنگام روز و در حضور تو) می‌گویند: اطاعت! پس چون از نزد تو بیرون می‌روند، گروهی از آنان در جلسات شبانه و شب‌نشینی‌ها برخلاف گفته‌ی تو کار می‌کنند، ولی خداوند، آنچه را در این جلسات می‌گذرد، ثبت و ضبط می‌کند. پس (ای پیامبر!) از آنان اعراض و بر خداوند توکّل کن، وکافی است که خداوند، پشتیبان باشد.

 پیام‌ها:

 1- به هر اظهار وفاداری و ایمانی دلگرم نباشید، چرا که منافقان با چرب زبانی خود را مطیع جلوه می‌دهند. «یقولون طاعة»

 2- منافقان، جلسات سرّی شبانه و تشکیلات گروهی دارند. «بیّت طائفة»

 3- دشمنان از نقاط کور وتاریک استفاده می‌کنند، از توطئه‌های آنان غافل نباشید. «بیّت»

 4- قرآن، در انتقاد، همه را یکسان نمی‌داند. «طائفة منهم»

 5 - خداوند، به حساب توطئه‌ها وشیطنت‌های منافقان خواهد رسید. «یکتب ما یبیّتون»

 6- در برابر توطئه‌های سری منافقان تنها بر خدا باید توکّل کرد، توکّل عامل موفقیّت است. «توکّل علی اللّه»

 7- خداوند، حامی مسلمانان و رسول اکرم صلی الله علیه وآله است و پرده از توطئه‌های منافقان برداشته و با امدادهای غیبی آنان را یاری می‌کند. «و کفی باللّه وکیلا»

 سوره فرقان آیه «58»

وَتَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِ‌ّ الَّذِی لَا یَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَکَفَی بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِیراً

 و بر (خدای) زنده‌ای که هرگز نمی‌میرد توکّل کن و به ستایش او تسبیح‌گوی همین  بس که او به گناهان بندگانش آگاهی دقیق دارد.

 نکته‌ها:

واژه‌ی «توکّل» با مشتقّاتش هفتاد بار در قرآن آمده است. توکّل به معنای تکیه کردن بر خدا و وکیل گرفتن او در کارها است.

در آیه‌ی قبل به پیامبر فرمود: به مردم بگو: من مزدی از شما نمی‌خواهم، گویا در این آیه می‌فرماید: رهبران دینی که به مال مردم چشم‌داشتی ندارند، برای زندگی خود باید تنها به خداوند توکّل نمایند.

توکّل بر خداوند به معنای رها کردن تلاش و کوشش نیست. چنانکه مولوی می‌گوید:

گفت پیغمبر به آواز بلند

با توکّل زانوی اشتر ببند

رمز الکاسب حبیب اللّه شنو

از توکّل در سبب کاهل مشو

رو توکّل کن تو با کسب ای عمو

جهد می‌کن کسب می‌کن مو به مو

پیام‌ها:

 1- تکیه‌ی فانی بر فانی لغو است. «توکّل علی الحیّ الّذی لایموت»

 2- تکیه‌ی ضعیف بر ضعیف لغو است. «توکّل علی... الّذی خلق السموات»

 3- تکیه‌ی جاهل بر جاهل لغو است. «توکّل علی الحیّ الّذی... خبیرا»

 4- انبیا نیز به موعظه و تذکر الهی نیاز دارند. «و توکّل»

 5 - حیات ابدی مخصوص خداست. «الحیّ الّذی لایموت»

 6- خدایی را وکیل بگیر که برای همیشه زنده است و اگر امروز به دشمن مهلت داد تا شاید از کارشکنی و کفر دست بردارد، فردا فرصت و مهلت دارد تا از او انتقام گیرد. «لایموت»

 7- توکّل قلبی باید با تسبیح و حمد عملی همراه باشد. «و سبّح بحمد»

 8 - خداوند به کارهای جزئی مردم علم دقیق دارد. «بذنوب عباده»

 9- گناهکاران نیز بندگان خدا هستند. «ذنوب عباده»

 10- ایمان انسان به این که خداوند بر گناهانش آگاه است، بهترین اهرم برای پیدایش تقواست. «بذنوب عباده»

 11- آگاهی خداوند بر گناهان مردم، علاوه بر اینکه تهدیدی برای کفّار است، برای پیامبر نیز تسلّی و دلداری می‌باشد که نگران نباش، ما از کارشکنی‌های آنان آگاهیم و به حساب کفّار لجوج می‌رسیم. «و کفی به بذنوب عباده خبیراً»

سوره نمل آیه «79»

    فَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّکَ عَلَی الْحَقِ‌ّ الْمُبِینِ

    پس بر خداوند توکّل کن (و بدان) که تو بر حقّ آشکار هستی.

 پیام‌ها:

 1- توکّل بر خداوند، یکی از شرایط موفّقیّت رهبر است. «فتوکّل علی اللّه»

 2- توجّه به حقانیّت راه و تلقین آن، انسان را در برابر حوادث زودگذر بیمه می‌کند. «انّک علی الحقّ المبین»

 3- مخالفان پیامبر، بهانه‌جویی می‌کردند، وگرنه راه او ابهامی نداشت. «انّک علی الحقّ المبین»

 4- توکّل بر خداوند تنها در مسیر حقّ معنا و ثمر دارد، نه در مسیر باطل. «فتوکّل علی اللّه انّک علی الحقّ المبین»

 5 - رهبر باید به حقّانیت راهش ایمان داشته باشد. «انّک علی الحقّ المبین»

 سوره آل‌عمران آیه «173»

 أَلَّذِینَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُواْ لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِیمَاناً وَقَالُواْ حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَکِیلُ

 مؤمنان کسانی هستند که (چون) مردم (منافق) به ایشان گفتند: بی شک مردم (کافر مکّه) بر ضد شما گرد آمده (و بسیج شده)اند، پس از آنان مترسید، (آنها به جای ترس) بر ایمانشان بیافزود و گفتند: خداوند ما را کفایت می‌کند و او چه خوب نگهبان و یاوری است.

 نکته‌ها:

عوامل تبلیغاتی دشمن و برخی مردمان ساده اندیش و ترسو، به رزمندگان و مجاهدان تلقین و نصیحت می‌کنند که دشمن قوی است و کسی نمی‌تواند حریف آنان بشود، پس بهتر است درگیر جنگ نشوید. امّا مسلمانان واقعی، بدون هیچ ترس و هراسی، با آرامش خاطر و با توکّل به خداوند، به آنان پاسخ می‌گویند.

امام صادق‌علیه السلام فرمودند: تعجّب می‌کنم از کسی که می‌ترسد، چرا به گفته‌ی خداوند «حسبنا اللّه و نعم الوکیل» پناه نمی‌برد.⁽¹⁾

 پیام‌ها:

 1- در برابر تبلیغاتِ توخالی دشمن نهراسید. «فاخشوهم فزادهم ایمانا»

 2- در جبهه‌ها، مواظب افراد نفوذی دشمن باشید. «فاخشوهم»

 3- قوی‌ترین اهرم در برابر تهدیدات دشمن، ایمان و توکّل به خداست. «حسبنا اللّه و نعم الوکیل»

 4- مؤمن وقتی در گرداب بلا قرار می‌گیرد، توکّل و اتصال خود را با خدا بیشتر می‌کند. «فزادهم ایماناً»

 5 - هم حرکت وتلاش لازم است، هم ایمان وتوکّل. «استجابوا... حسبنا اللَّه ونعم‌الوکیل»

سوره مائده آیه «23»

 قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِینَ یَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُواْ عَلَیْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غَالِبُونَ وَعَلَی اللَّهِ فَتَوَکَّلُواْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ

 دو نفر از مردانی که (از خدا) می‌ترسیدند و خدا به آنان نعمت (عقل وایمان و شهامت) داده بود، گفتند: از دروازه‌ی شهر بر دشمن وارد شوید (و نترسید) پس چون که داخل شدید همانا پیروزید و اگر ایمان دارید بر خدا توکّل کنید.

 نکته‌ها:

در تفاسیر آمده است: آن دو نفر از نقبای دوازده‌گانه بنی‌اسرائیل بودند، به نام‌های: «یوشع‌بن نون» و «کالب‌بن یوفنا» و نامشان در تورات، سِفر تثنیه آمده است.⁽²⁾امام باقرعلیه السلام فرمودند: این دو نفر،

پسر عموی موسی‌علیه السلام بودند.(294)

به گفته علاّمه طباطبایی در تفسیر المیزان: هرگاه کلمه‌ی «نعمت» در قرآن بدون قید آمد، مراد نعمت ولایت و نبوّت است.

 پیام‌ها:

 1- خداترسی، زمینه‌ی دریافت الطاف و نعمت‌های الهی است. «یخافون أنعم اللّه...»

 2- آنکه از خدا بترسد، احساس مسئولیّت می‌کند وپیروی از فرمان پیامبر را واجب می‌داند ودر برابر قدرت‌های دیگر تسلیم نمی‌شود. «یخافون انعم اللّه... ادخلوا»

 3- خداترسی، زمینه‌ی شجاعت و جرأت و عمل است. «یخافون... ادخلوا»

 4- خداترسی، نعمتی الهی است. «یخافون انعم اللّه علیهما»

 5 - هنگام حمله، باید به رزمندگان روحیه داد. «فانّکم غالبون»

 6- خوف الهی و تقوا، به انسان بصیرت و نیروی تحلیل صحیح و روشن از مسائل می‌دهد. «یخافون ...فانّکم غالبون»

 7- توکّل، باید مخلصانه و تنها بر خدا باشد. «علی اللّه فتوکّلوا»

 8 - اگر اهل ایمان با شهامت وارد صحنه شوند، منحرفان میدان را ترک می‌کنند. «فاذا دخلتموه فانّکم غالبون»

 9- اصل در موفقیّت تنها امکانات مادّی نیست، بلکه ایمان و توکّل، تصمیم و جرأت نیز لازم است. «ادخلوا... و علی اللَّه فتوکّلوا»

 10- توکّل به تنهایی کافی نیست، بلکه همراه با تلاش ما را به مقصد می‌رساند. «ادخلوا... فتوکّلوا»

 11- توکّل، نشانه ایمان وکلید نجات از بن‌بست‌ها و ترس‌هاست. «فتوکّلوا ان کنتم...»

 12- از شما حرکت، از خدا برکت و نصرت. «فاذا دخلتموه فانّکم غالبون و علی اللَّه فتوکّلوا ان کنتم مؤمنین»

 13- توکّل، تنها به لفظ نیست، بلکه روحیّه‌ای برخاسته از ایمان است. «فتوکّلوا ان کنتم مؤمنین»

سوره زمر آیه «62»

    أللَّهُ خَالِقُ کُلِ‌ّ شَیْ‌ءٍ وَهُوَ عَلَی کُلِ‌ّ شَیْ‌ءٍ وَکِیلٌ

    خداوند آفریدگار هر چیزی است و اوست که بر هر چیز نگهبان (و حافظ و ناظر) است.

 نکته‌ها:

مشرکان، خالق بودن خداوند را قبول داشتند، چنانکه در آیات دیگر خواندیم که اگر از آنان سؤال کنی آفریدگار آسمان‌ها و زمین کیست، خواهند گفت: خدا. ولی نظارت و حفاظت را به بت‌ها نیز نسبت می‌دادند.

 پیام‌ها:

 1- موحّد واقعی کسی است که به تمام ابعاد توحید معتقد باشد:

 توحید در خالقیّت. «خالق کل شی‌ء»

 توحید در ربوبیّت. «علی کل شی‌ء وکیل»

توحید در عبادت. آیه‌ی بعد: «افغیر اللّه تأمروّنی اعبد...»

 2- همه‌ی هستی، در آفرینش و بقا، محتاج او هستند. «خالق کل شی‌ء و هو علی کل شی‌ء وکیل»

 3- خداوند آفریدگار هستی است و باز هم می‌تواند خلق کند. «خالق... له مقالید»

 4- کفر منکران، به خدا ضرری نمی‌زند، زیرا او مالک آسمان‌ها و زمین است. «و الّذین کفروا... اولئک هم الخاسرون»

سوره ابراهیم آیه «11 و 12»

 «11» قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِن نَّحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ وَلَکِنَّ اللَّهَ یَمُنُّ عَلَی مَن یَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِ وَمَا کَانَ لَنَآ أَن نَّأْتِیَکُم بِسُلْطَانٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

 پیامبرانشان در جوابشان گفتند: (آری) ما جز بشری مثل شما نیستیم، ولی خداوند بر هرکس از بندگانش که بخواهد منّت می‌گذارد (و او را بر مردم مبعوث می‌کند) و ما را نرسد که جز با اذن خداوند، برای شما معجزه‌ای بیاوریم، پس مؤمنان باید تنها بر خداوند توکّل نمایند.

 نکته‌ها:

گرچه در این آیه می‌فرماید: خداوند بر هر کس بخواهد منّت گذاشته، او را پیامبر قرار می‌دهد، ولی خدای حکیم می‌داند که چه کسی ظرفیّت و لیاقت این مسئولیّت بزرگ را دارد. «اللَّه اعلم حیث یجعل رسالته»⁽¹⁾خدا بهتر می‌داند که رسالت خود را کجا قرار دهد.

کفّار و مشرکان با انبیا دو حرف داشتند:

1- شما انسان‌هایی مثل ما هستید.

2- معجزه‌ای را که ما پیشنهاد می‌کنیم برای ما بیاورید.

در این آیه، پاسخ این دو حرف آمده است: امّا این که ما انسانی همانند شما هستیم قبول داریم، ولی خداوند بر ما منّت گذاشته و به ما وحی کرده است. امّا این که معجزه‌ی ما به دلخواه شما باشد، این نمی‌شود زیرا ما حقّ نداریم بدون اذن خداوند معجزه‌ای بیاوریم.

 پیام‌ها:

 1- گرچه انسان‌ها همه در شکل و ظاهر یکسانند، اما دلیل بر این نیست که در باطن و معنویّت نیز یکسانند. «ان نحن الاّ بشر مثلکم ...»

 2- الگوها و مربیّان باید با تربیت پذیران، در شرایط همسان باشند. (آنچه نقطه‌ی قوّت انبیا است ، در نظر بعضی نقطه‌ی ضعف بود. اگر پیامبران از خود انسان‌ها و دارای نیازها و غرایز و مشکلات انسانی نبودند نمی‌توانستند مربی و الگوی انسان‌ها واقع شوند.) «بشر مثلکم»

 3- پیامبران، در باره خود غلوّ نمی‌کردند و می‌گفتند: ما انسانی مثل شما هستیم. «ان نحن الاّ بشر مثلکم»

 4- مقام نبوّت، هدیه و منّت الهی است. «یمُنّ»

 5 - معجزه به امر خداست، نه خواست مردم. (حتّی اگر مردم توقع معجزه نداشته باشند، انبیا آن را می‌آورند) «الاّ باذن اللَّه»

 6- توکّل، لازمه‌ی ایمان است. «فلیتوکّل المؤمنون»

 7- مؤمن، از عناد و انکار مخالفان خسته نمی‌شود و با توکّل بر خداوند راهش را

ادامه می‌دهد. «وعلی اللَّه فلیتوکّل المؤمنون»

 «12» وَمَا لَنَآ أَلَّا نَتَوَکَّلَ عَلَی اللَّهِ وَقَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَی مَآ ءَاذَیْتُمُونَا وَعَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ

 و چرا ما بر خدا توکل نکنیم، در حالی که او ما را به راه‌های (سعادت) ما هدایت کرده است؟ قطعاً ما در برابر هر آزاری که شما نسبت به ما روا دارید، مقاومت خواهیم کرد و اهل توکّل باید فقط بر خداوند توکّل نمایند.