مجموعه رسائل

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : مجموعه رسائل/ گروهی از نویسندگان.

مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۴.

مشخصات ظاهری : دوازده، ۳۴۸ ص.

فروست : کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام و مکانت فرهنگی قم مجموعه آثار؛ شماره ۲.

شابک : ۱۸۰۰۰ ریال 964-8567-23-9 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : الهدیه المرضیه الی الحضره الرضویه/فضل علی مهدی قزوینی ص. ۱۴ - ۵ .- فضائل قم/محمدعلی‌بن احمد قراچه داغی ص. ۷۰ - ۱۵ .-- مقابر قم/فخرالواعظین محمدباقر حسینی خلخالی، ص. ۱۲۲ - ۷۲ .-- اشعریان قم/محمدعلی معلم حبیب آبادی . ص. ۱۵۲ - ۱۲۳ .-- سفرنامه قم/احمد شبیری زنجانی ص. ۲۶۵ - ۱۵۳ .-- سفرنامه قم/کامران میرزا نایب السلطنه ص. ۲۸۳ - ۳۶۷ .-- سفرنامه قم/جعفرقلی خان معین السلطان ص. ۲۹۳ - ۲۸۳ -- /تنزیه المتقین/ ابی الحسن الفتونی العاملی ص. ۳۴۸ - ۲۹۵.

موضوع : معصومه (س) بنت موسی‌کاظم(ع)، - ۲۰۱؟ق.

موضوع : قم

شناسه افزوده : آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

شناسه افزوده : کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت معصومه (ع) و مکانت فرهنگی قم ( ۱۳۸۳ : قم)

رده بندی کنگره : DSR۲۱۱۳ /م۷۶‌م۳ ۱۳۸۴

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۱۲۸۵

شماره کتابشناسی ملی : م‌۸۳-۳۷۷۷۱

اشاره

مجموعه رسائل

الهدیة المرضیّة إلی الحضرة الرضویة

فضائل قم

مقابر قم

اشعریان قم

سفرنامه قم

سفرنامه کامران میرزا

سفرنامه قم

تنزیه القمیین

مجموعه رسائل / گروهی از نویسندگان. ـ ـ قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، 1383.

دوازده، 348 ص. ـ ـ (کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و مکانت فرهنگی قم، مجموعه آثار شماره؛ 2)

15000 ریالISBN: 964-8567-23-9

فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا.

کتابنامه.

مندرجات: الهدیة المرضیة الی الحضرة الرضویة / فضل علی مهدی قزوینی ص 50-14. ـ فضائل قم / محمد علی بن احمد قراچه داغی ص. 15-70 . ـ ـ مقابر قم/ فخر الواعظین محمد باقر حسینی خلخالی، ص. 72-122. ـ ـ اشعریان قم/ محمدعلی معلم حبیب‌آبادی. ص.123ـ152 .ـ ـ سفرنامه قم/ احمد شبیری زنجانی ص. 153-265. ـ ـ سفرنامه قم/ کامران میرزا نایب السلطنه ص. 367-283. ـ ـ سفرنامه قم/ جعفرقلی خان معین السلطان ص. 283-293 ـ ـ / تنزیه القمیین/ ابی الحسن الفتونی العاملی ص. 295-348.

24 م 76 م / 2113 DSR 1285/955

کتابخانه ملی ایران377771-83 م

کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام و مکانت فرهنگی قم

مجموعه آثار شماره 2

مجموعه رسائل

گروهی از نویسندگان

صفحه‌آرا: محمد علی محمدی

ناشر: زائر ـ آستانه مقدسه قم

لیتوگرافی، چاپ و صحافی: سازمان چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

نوبت و سال چاپ: اول ـ 1383

شمارگان: 1000

بهاء: 1500 تومان

شابک: 9-23-8567-964

مرکز پخش: قم، میدان شهداء (چهارراه بیمارستان)، تلفن 7748434 ص.پ: 3597-37185

فهرست اجمالی

الهدیة المرضیّة الی الحضرة الرضویة··· 5

فضل علی مهدوی قزوینی

تصحیح: سید علی حسینی

فضائل قم··· 15

حاج شیخ محمد علی بن احمد قراجه‌داغی

تحقیق: روح الله عباسی

مقابر قم··· 71

فخرالواعظین محمدباقر حسینی خلخالی

به کوشش: روح الله عباسی

اشعریان قم··· 123

آقامیرزا محمدعلی معلم حبیب‌آبادی

تحقیق و تعلیق: ناصر باقری بیدهندی

سفرنامه قم··· 153

آیت الله سید احمد شبیری زنجانی

به کوشش: سید جواد شبیری

سفرنامه قم··· 267

کامران میرزا نایب السلطنه

به کوشش: ایرج افشار

سفرنامه قم··· 283

جعفرقلی خان معین السلطان

به کوشش: حسین متقی

تنزیه القمیین··· 295

ابی الحسن الفتونی العاملی

تحقیق: الشیخ محمدتقی الجواهری

فهرست تفصیلی

مقدمه کنگره··· 1

الهدیة المرضیّة إلی الحضرة الرضویة··· 5

متن رساله··· 10

فضایل حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها··· 10

فضیلت اول: مقام شفاعت··· 10

فضیلت دوم: حق عظیم··· 12

فضیلت سوم: شأن جلیل··· 13

فضیلت چهارم··· 14

فضیلت پنجم··· 14

فضائل قم··· 15

چکیده··· 17

زیست نامه مؤلف··· 17

ولادت··· 19

خاندان··· 19

هجرت‌های میرزا محمدعلی قراجه داغی··· 20

استادان··· 21

آثار··· 22

مقام اوّل··· 38

مقام دوم··· 44

فهرست منابع··· 68

مقابر قم··· 71

چکیده··· 73

شرح حال مؤلف··· 73

در فضیلت و شرافت قم و ثواب زیارت حضرت معصومه علیها السلام··· 83

ذکر بنیان روضه مطهره و گنبد منوره آن مخدره··· 84

در بیان آمدن فاطمه معصومه به بلده قم و ذکر سایر مزارات:··· 84

در ذکر ثواب زیارت حضرت معصومه علیها السلام··· 88

در ذکر بعضی از قبور بابلانیّه که در جوار مزار حضرت ستّی فاطمه است··· 90

ذکر بقعه مبارکه مشهور به «چهل اختران» ··· 93

ذکر حالات حضرت موسی مبرقع ابن امام محمدتقی علیه السلام··· 95

ذکر بقاع مبارکه‌ای که در قبرستان مالون است··· 99

در ذکر بقعه شریفه امام زاده حمزه و تحقیق در مدفن آن جناب··· 104

در ذکر بقعه شاهزاده احمد··· 109

بقعه سیّد سربخش··· 110

بقعه شاهزاده احمد··· 110

بقعه شاهزاده ابراهیم··· 110

بقعه شاهزاده محمد بن حسین··· 111

بقعه شاهزاده جعفر··· 111

بقعه شاهزاده اسماعیل··· 111

بقعه صفورا··· 111

بقعه ابومحمد العلوی··· 112

بقعه ناصرالدین علی··· 112

در ذکر مشاهد اصحاب و محدّثین و فقهای امامیّه··· 113

سلاطین معروف که در جوار حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام در قم مدفون می‌باشند.··· 121

منابع تصحیح··· 121

اشعریان قم··· 123

درآمد··· 125

سفرنامه قم (از زنجان تا قم)··· 153

درآمد··· 155

گنبد سلطانیه··· 163

جنگ سردار مؤید و امیر افشار··· 163

هیئت سقاها··· 164

ورود به قزوین··· 166

تاریخ بنای قزوین··· 168

روز جمعه هفدهم شهر شعبان··· 169

قتل آقا محسن··· 169

نزاع با قهوه‌چی··· 171

نهر حاج میرزا آقاسی··· 171

روز یک شنبه نوزدهم ماه شعبان··· 172

ورود به طهران··· 173

باغ سردار معتضد··· 176

روز سه شنبه 21 شهر شعبان··· 177

روز چهارشنبه··· 177

روز پنج شنبه 23 شهر شعبان··· 178

سختی سفر··· 179

ورود به قم··· 181

روز شنبه 25 شهر شعبان··· 182

اصحاب ائمه و علمای مدفون در مقابر شیخان··· 183

روز یکشنبه بیست و شش شهر شعبان··· 187

زیارت بقعه علی بن بابویه··· 188

فرار شیخ حسن پسر شیخ عبد الرزاق لاهیجی··· 189

روز دوشنبه 27 شهر شعبان··· 190

زیارت علی بن جعفر و امامزاده‌های دیگر··· 190

زیارت قطب راوندی··· 192

روز سه شنبه بیست و هشتم شهر شعبان··· 193

قبر اتابک··· 193

قبور قاجاریه··· 194

روز چهارشنبه بیست و نهم ماه شعبان··· 198

قم و مردمان آن··· 199

روز پنجشنبه سلخ شعبان یا غره رمضان··· 201

مدارس علمیه قم··· 204

حلقه‌های مردم در مسجد شاه··· 213

شب سه شنبه، ششم ماه··· 213

زیارت حضرت عبد العظیم··· 215

شب چهارشنبه هفتم ماه صیام··· 217

باغ سردار معتضد··· 217

شب پنجشنبه هشتم ماه··· 218

انتخاب وکلای طهران··· 218

روز پنجشنبه هشتم ماه مبارک··· 220

حزار ابن بابویه··· 222

جسد سالم شیخ صدوق··· 222

شب شنبه دهم ماه مبارک··· 223

روز شنبه دهم ماه··· 224

قصه قتل مشهدی رزاق علاف··· 224

قتلهای سیاسی مشکوک··· 226

روز یکشنبه··· 228

شب دوشنبه دوازهم ماه··· 228

داستانهایی از جن··· 228

روز دوشنبه دوازدهم··· 231

سرانجام ستارخان و سالارخان··· 231

شب شنبه، سیزدهم··· 233

شب چهارشنبه چهاردهم ماه··· 234

روز چهارشنبه چهاردهم شهر صیام··· 235

شب پنجشنبه پانزدهم··· 236

روز پنجشنبه··· 237

نشانه‌های خشکسالی··· 237

سال پر بارش··· 238

شب جمعه، شانزدهم··· 240

برکات دنیوی عزاداری (خلاصه ترجمه مقاله دکتر جوزف)··· 241

ارزش تقیه در حفظ مذهب··· 242

هر عزادار یک مبلغ مذهب است··· 243

نقش تعزیه در رواج مذهب··· 245

اجتهاد سبب تازگی مذهب··· 247

نقش اعتقاد به ظهور مهدی در پیشرفت شیعه··· 247

روز جمعه شانزدهم شهر··· 248

روز شنبه 17 شهر··· 250

یک ماجرای جالب··· 251

باید به دستور عمل کنیم··· 251

روز یک شنبه 18 شهر رمضان··· 252

روز دوشنبه نوزدهم ماه··· 253

هر روز به دنگی··· 253

داستان عظیم‌زاده اردبیلی··· 254

یپرم و مرحوم آخوند ملا قربانعلی··· 255

جنایات مجاهدان مشروطه در زنجان··· 255

روز سه شنبه بیستم ماه مبارک··· 257

شب چهارشنبه بیست و یک ماه مبارک··· 259

روز چهارشنبه··· 259

داستان محمد خان اوصالی··· 260

یادداشت پایانی مرحوم مصنف ـ قدس سره ـ··· 264

سفرنامه قم··· 267

سفرنامه قم··· 283

تنزیه القمیین··· 295

مقدّمة التحقیق··· 297

ترجمة المؤلّف··· 300

ولادته··· 300

مشایخه··· 301

تلامذته والراوون عنه··· 301

بعض أقوال العلماء فیه··· 302

مؤلّفاته··· 303

وفاته ومدفنه··· 307

النسخ المعتمدة فی التحقیق··· 307

منهجیة التحقیق··· 307

أمّا المقدّمة··· 309

الفصل الأوّل: فی ذکر المعتَبرین من أشاعرة قم··· 313

الفصل الثانی: فی ذکر المعتَبرین من سائر القمّیّین··· 327

الخاتمة··· 341

مصادر التحقیق··· 346

مقدمه کنگره

حضرت امام صادق علیه السلام:

«حرم ما اهل بیت علیهم‌السلام ، شهر قم است. آنجا بانویی از فرزندانم به نام فاطمه دفن می‌شود، بهشت بر هر که اورا زیارت کند، واجب می‌گردد»⁽¹⁾.

قم که به لقب «حرم اهل بیت علیهم‌السلام» مفتخر گردید، نه تنها به جهت وجود مردمی است که در آن به حسنِ عبادت و توحید عبادی در قیام و رکوع و سجود شناخته شده‌اند⁽²⁾، و در آرمان شهر اسلامی گرد حضرت مهدی علیه السلام اجتماع کرده و به یاری آن حضرت قیام خواهند نمود، و نه صرفا به جهت وجود بزرگ‌ترین حوزه علمی و حدیثی و معرفتی شیعه در آن، بلکه این شهر مفتخر است که چونان صدفی زمینی، گوهر آسمانی و ملکوتی فرزند باب الحوائج الی الله را در بر گرفته و مسجد اولیای الهی گردیده است. اگر در گذشته شهر قم محل محدّثان بزرگ و معبد و سجده‌گاه فاطمه معصومه علیها السلام بوده، امروزه نیز پرچم‌دار فرهنگ ناب فقه جعفری‌علیه السلام و معنویت و عرفان بوده و ضمن تربیت و پرورش یاران امام عصر ارواحنا فداه، زائران حضرتش را با معارف بلند دینی میزبانی می‌کند. آری، «زیبد اگر خاک قم به عرش کند فخر⁽³⁾».

قم، شهری است که بر ولایت و مودّت اهل بیت علیهم‌السلام پایه‌گذاری شده و به

همین جهت، پایگاهی برای علویان و شیعیان و دژ تسخیرناپذیری علیه ستمگران بوده است و ائمه علیهم‌السلام با تعبیراتی خاص و بلند از این شهر یاد کرده‌اند⁽¹⁾.

از هنگامی که شهر قم مسکن حضرت ستی، فاطمه معصومه علیها السلام گردید، بُعد فرهنگی و معنوی آن در کنار تحوّلات اجتماعی و سیاسی متحوّل و شکوفا شد، و از چنان موقعیتی برخوردار شد که جناب حسین بن روح رضوان الله علیه، از نوّاب اربعه، تأیید محتوای یک کتاب علمی و فقهی را مشروط به نظر مساعد علمای قم نمود⁽²⁾. وجود حوزه غنی و بزرگ شیعه، در این شهر و دفاع علمی از اسلام راستین به وسیله تألیف کتابها، اعزام مبلّغان و زادگاه انقلاب اسلامی بودن و... همه و همه به برکت وجود فرزند رسول خدا، کریمه اهل بیت علیهم‌السلام در این شهر است.

از آنجا که سال 1383 ه .ش. با یک هزار و دویست و پنجاهمین سالگرد ولادت آن حضرت، و نیز با پایان تجدید طلاکاری گنبد مطهر ـ که در زیبایی کم نظیر و بلکه بی نظیر است ـ مقارن شده، به منظور معرفی بیشتر آن حضرت و تبیین جایگاه ویژه شهر قم در ترویج فرهنگ تشیّع، به دستور تولیت عظمای آستانه مقدّسه، حضرت آیة الله مسعودی دام‌عزه «کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و مکانت فرهنگی قم» شروع به فعالیت نمود. و در چهار موضوع ذیل:

الف. حضرت معصومه علیها السلام و آستانه مقدسه؛

ب. قم و فرهنگ تشیّع؛

ج. حوزه علمیه قم؛

د. انقلاب اسلامی در قم،

با محوریّت آستانه مقدّسه، دهها جلد کتاب در موضوعات فوق که اکثر آنها جنبه تألیف داشته و برخی دیگر جنبه تراثی دارد و توسط محققان تألیف و تصحیح شده، اهتمام ورزیده است.

آثاری که در محورهای فوق تدوین و نگارش یافته تنها قدم کوچکی است که

می‌تواند نقطه شروعی برای تحقیقات گسترده و عمیقی باشد که سزاوار موضوعات یاد شده است.

کتاب حاضر مجموعه رساله‌های مختلفی است که در موضوع حضرت معصومه سلام الله علیها و جنبه‌های مختلف فرهنگی شهر مقدس قم نگارش یافته، این آثار توسط پژوهشگران و محقّقان تصحیح و تحقیق شده و به صورت پراکنده چاپ شده بودند که بر اثر دربرداشتن نکات بدیع، اینک به صورت یک مجموعه به علاقه‌مندان عرضه می‌گردد.

در اینجا لازم است از مسئول کتابخانه عمومی حضرت آیة الله العظمی مرعشی جناب حجة‌الاسلام والمسلمین دکتر سید محمود مرعشی و نیز از همه محققان این آثار صمیمانه تشکر و قدردانی کرده، همچنین از تولیت آستانه، حضرت آیة الله مسعودی، معاون محترم اداری مالی آستانه، جناب آقای فقیه میرزایی و مدیریت فرهنگی حجة‌الاسلام والمسلمین عباسی که تلاش فراوانی در این امر داشته‌اند، نهایت امتنان و سپاس را داریم.

بر خود لازم می‌دانم که اذعان و اعتقاد قلبی خود را ابراز دارم که اگر توفیقات خدای متعال و عنایات کریمه اهل بیت علیهم‌السلام نبود، از برداشتن کوچک‌ترین قدمی در این راه عاجز و ناتوان بودیم.

و ما توفیقی الا بالله، علیه توکلت و الیه انیب.

احمد عابـدی

دبیر کنگره

الهدیة المرضیّة إلی الحضرة الرضویة

اشاره

تألیف: فضل علی مهدوی قزوینی

تصحیح

سید علی حسینی

جناب شیخ فضل علی مهدوی قزوینی به سال 1290 هجری قمری در روستای «توره» الموت قزوین پا به عرصه گیتی نهاد و دوران کودکی را در دامن خانواده و پدر بزرگوارش که در میان مردم منطقه به درستی، زهد و تقوی شهره بود، گذرانید و در همان جا رشد کرد و بالید. هنوز به سن پانزده سالگی پا نگذاشته بود که به خواسته پدرش به قزوین هجرت کرد و در مدرسه صالحیه آن شهر به تحصیل علوم دینی و حوزوی پرداخت و برخی از دانش‌های مقدماتی حوزوی را در آن جا آموخت. امّا حوزه علمیه قزوین نتوانست جان تشنه او را سیراب سازد و نیازهای فکری او را برآورد، از این رو عازم تهران شد و از معروف‌ترین عالمان آن شهر بهره برد و برخی کتب درسی حوزه را در آن جا خواند. اما احساس نیاز بیش‌تر به دانش‌های دینی همچنان در سینه دریاگون او موج می‌زد و او را بی قرار ساخته بود. لذا به اصفهان مهاجرت کرد و در آن جا افزون بر آموختن دیگر کتاب‌های رایج در حوزه‌ها با فلسفه و دیگر علوم عقلی آشنا شد و پس از استفاده‌های بسیار از استادان و دانشوران نامور آن دیار، راهی نجف اشرف شد و سال‌ها در آن دیار به منظور طی مراتب کمال معنوی و تکمیل تحصیلات خود، اقامت گزید.

در این دوران، که می‌توان آن را نقطه عطفی در تاریخ زندگی اودانست از بزرگ‌ترین استادان و عالمان آن حوزه عظیم بهره برد. از کسانی که در درس آنان شرکت می‌کرد، اصولی بی بدیل؛ جناب میرزا حبیب الله رشتی بود، اما جناب شیخ فضل علی آقا مهدوی قزوینی بیش از همه شیفته درس علامه بی نظیر محقق عظیم الشأن و مجاهد بزرگ، جناب ملا محمدکاظم؛ معروف به آخوند خراسانی، شده بود.

از این رو هماره در درس ایشان شرکت می‌جست و از بوستان دانش آن یگانه دوران گلها چید و بهره‌های بسیار برد تا آن جا که از اعضای گروه استفتای ایشان شده و موفق به دریافت اجازه اجتهاد از ایشان گردید.

در آن روزگار ایران اسلامی آبستن حوادث مهمی بود و جناب آخوند خراسانی با هوشیاری و چشمان نافذ خود امور کشور را زیر نظر داشت و برای بهبود و اصلاح وضع موجود بسیار کوشید و در این مسیر از شاگردان خود استفاده می‌کرد. از این رو بود که از جناب شیخ فضل علی مهدوی قزوینی خواست به زادگاه خود قزوین بازگردد. آن فرزانه جاودان به قزوین بازگشت و به تحقیق، تدریس و تبلیغ پرداخت و در این عرصه‌ها به موفقیت‌های عظیمی دست یافت. در قزوین بارها، کتاب‌های رسایل، مکاسب و کفایه را تدریس کرد و به دلیل رفتار پیامبر گونه‌اش میان مردم موقعیتی خاص داشت و در مسجد خلج و مسجد النبی اقامه جماعت کرد.

حوزه قزوین پژوهش‌های گسترده، انظار دقیق و در خور تحسین و ژرفای دانش‌های این یگانه را بر نمی‌تافت. از این رو جناب شیخ در هر سال مدتی به مشهد و قم می‌رفت و در آن جا درس خارج فقه و اصول می‌گفت و گروهی از فاضلان و دانش طلبان از او بهره می‌بردندو رهبران مذهبی و مراجع تقلید به او احترام بسیار می‌گذاشتند به ویژه حضرت آیة‌الله العظمی بروجردی که وی را دارای شأنی خاص می‌دانست.

جناب شیخ به درستی و هوشیارانه دریافته بود که تحصیل علم و دستیابی به علوم مختلف نمی‌تواند آدمی را به سعادت رهنمون سازد، بلکه این تهذیب نفس و پیرایش روح و آراستن آن به فضیلت‌ها و بیرون کردن رذیلت‌ها از صحنه جان است که انسان را به جانان می‌رساند و سعادت آدمیان را رقم خواهد زد. به همین دلیل بود که او با مرحوم شیخ حسن علی نخودکی ارتباط تنگاتنگی داشت و چون به مشهد مقدس می‌رفت با او و با مرحوم کفایی فرزند آخوند خراسانی معاشرت می‌کرد.

جناب شیخ، جان خود را به اخلاق اسلامی آراست و در این راه پر پیچ و خم و دشوار گامهای بلندی برداشته و به مقامات بالایی رسید و اهل کرامت گردید. او با علوم غریبه از قبیل رمل، جفر و ... و کیمیا به خوبی آشنا بود و در این باره تألیفات

گران بهایی دارد به همان سان که مورخی عظیم الشأن بود و در تاریخ دیدگاههای دقیق، ژرف و بدیعی دارد.

با سلطنت رضا شاه پهلوی عرصه بر مومنان و عالمان تنگ شد، رضا شاه آنان را مجبور می‌کرد زنان خود را بی حجاب ساخته و همراه با آنان در کوچه و بازار و مجالس عمومی حضور یابند. جناب شیخ فضل علی آقا برای گریز از این قوانین شیطانی رضا شاه به کربلا هجرت کرد و چهار ماه در آن جا اقامت گزید و از این فرصت برای تألیف آثاری ژرف و سودمند بهره‌های بسیار برد و پس از چهارده ماه اقامت در کربلا برای زیارت ثامن الحجج علی بن موسی الرضا ـ علیه‌السلام ـ راهی ایران شد و چون به قم رسید سه روز بیمار شد و روحش ـ در سال 1367 قمری ـ در همان جا به ملکوت اعلی پیوست و پیکر شریفش در قبرستان شیخان به خاک سپرده شد.

برخی از تألیفات وی عبارت است از:

1ـ تقریر مباحث استادش آخوند خراسانی؛

2ـ الامام الحسین و اصحابه؛

3ـ شرح خطبة الزهراء ـ علیها السلام ـ ؛

4ـ احوال السیدة المعصومة.

آن چه فرا روی خوانندگان ارجمند است بخشی از اثر ارزشمند و عمیق آن عالم فرزانه درباره حضرت فاطمه معصومه به نام «الهدیة المرضیّة الی الحضرة الرضویة» است. این جانب متأسفانه به همه این رساله دست نیافته و تنها بخشی از آن را که درباره فضایل آن حضرت است یکی از محققان و استادانم⁽¹⁾در اختیارم نهاد.

سید علی حسینی

متن رساله

فضایل حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها

بسم الله الرحمن الرحیم

فضایل حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها⁽¹⁾

اگرچه فضایل و مزایا و مراتب کمال و جلال ظاهری و باطنی صوری و معنوی آن برگزیده ذوالجلال خارج از حدّ وهم و خیال، و بیرون از بیان و مقال است؛ «به رنگ و بو و خال و خط چه حاجت روی زیبا را.»

... در خانواده رسالت و طهارت بعد از بی‌بی حضرت زهرا ـ علیها السلام ـ و حضرت صدیقه صغری زینب کبری ـ سلام الله علیها ـ زنی به این جمال و کمال و علوّ مکان و رفعت شأن و سیادت و بزرگی و مقام، ثالثة الثلاثة و ثانیة الاثنین⁽²⁾است و دارای بعضی خصوصیات است که مخصوص به همین بی‌بی است؛ مثل نصّ بر زیارت⁽³⁾و امثال آن که دانسته خواهد شد. و آنچه در فضایل بی‌بی از اخبار و آثار استفاده شده، علاوه بر آنچه در طی فصول دانسته می‌شود، چند است:

فضیلت اول: مقام شفاعت

اول آنکه آن بی‌بی دارای مقام شفاعت است؛ در مجالس المؤمنین بعد از ذکر حدیث عن الصادق:

«انه قال ان لله حرما و هو مکة و لرسول الله حرما و هو المدینة. الا ان لأمیرالمؤمنین حرما و هو الکوفة و حرم ولدی بعدی قم ... تقبض فیها امرأة من ولدی، واسمها فاطمة و تدخل بشفاعتها شیعتی الجنة بأجمعهم.»⁽⁴⁾

معلوم است آن شفاعتی که تمام شیعیان حضرت صادق ـ علیه‌السلام ـ داخل بهشت می‌شوند شفاعت عامة تامة کامله کلیه [است] که از شئونات ولایت و مقام عصمت و امامت است نه از سنخ شفاعتی که هر مؤمنی دارای آن مقام می‌باشد؛ بلکه همان مقام شفاعت که جده بی‌بی، حضرت زهرا ـ سلام‌الله علیها ـ دارد، همان مقام در حق بی‌بی ثابت است.

بلکه عارف به سبک و عالم به اسالیب کلام و محاورات عربیة و قواعد اعرابیه؛ از سوق کلام و مضارع محقق الوقوع و عموم مستفاد از اضافه و تاکید و اتیان به کلمه [تدخل شفاعتها⁽¹⁾] روایت کالصریح است. در ...⁽²⁾شفاعت برای عموم شیعیان. حضرت صادق ـ علیه‌السلام ـ [فرمود:]

هر کس در هر عصری و [در هر مکانی] و [به] تحقیق دخول در بهشت [شود[ به شفاعت تامه بی‌بی ـ سلام الله علیها ـ است.

بنابراین گرچه هر یک از معصومین طاهرین و حضرت زهراء ـ علیها السلام ـ و حضرت صدیقه صغری ـ علیهاالسلام ـ دارای مقام شفاعت عامه تامه کلیه هستند. لکن شفاعت با بی‌بی معصومه ـ سلام‌الله علیها ـ است و این مقام یک فضیلت خاصه و امتیاز مخصوص است برای این بی‌بی علاوه بر مقام شفاعت. فافهم!

و از این روایت یک مقام دیگری از مقامات بی‌بی و شأنی از شئونات آن معصومه ـ سلام الله علیها ـ استفاده می‌شود که دال بر نهایت بزرگی و بزرگواری بی‌بی است چنانچه مخفی و پوشیده نیست که حضرت صادق ـ علیه‌السلام ـ در مقام فخریه و افتخار است. و وجود این بی‌بی چنان از عمده اخبار و آثار مستفاد می‌شود که حضرت رسول ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ و سایر ائمه ـ علیهم السلام ـ فخریه و افتخار می‌فرمودند به وجود خاتون انبیاء حضرت زهرا ـ سلام الله علیها ـ⁽³⁾همین مقام

نیز برای بی‌بی ثابت است.

چنانچه روایت زیارت که می‌آید حضرت جواد الائمه ـ علیه‌السلام ـ از ایشان به اسم تعبیر نفرمود⁽¹⁾[بلکه تعبیر] به «عمتی» می‌فرماید.

و هم از این حدیث شریف و بعضی ازاحادیث آتیه مفهوم می‌شود که اسم مبارک حضرت بی‌بی ـ علیها السلام ـ مثل سایر اسماء آباء کرام و اجداد عظام خود ـ سلام الله علیهم ـ اسم مبارک حضرت زهرا ـ سلام الله علیها ـ و حضرت زینب ـ علیها السلام ـ قبل از ولادتشان نزد ملائکه و معصومین ـ علیهم السلام ـ معین و محفوظ بوده و این نهایت فضیلت و خصوصیت ...⁽²⁾[و [فضلی است که با سایر معصومین علیهم السلام و هم از این حدیث و احادیث دیگر مستفاد می‌شود که فضیلت و شرافت قم بر سایر بلدان به واسطه وجود بی‌بی و دفن آن مخدره است در آن جا، چنانچه از سوق حدیث دانسته می‌شود بعد از آن که حضرت صادق ـ علیه‌السلام ـ حرم الله و حرم الرسول و حرم امیرالمومنین را فرمود و فرمود که قم کوفه صغیره است به‌حسب سعه بلد نه فضیلت قم، جای توهم آن بود علت فضیلت و شرافت قم از چه ...⁽³⁾وجهِ فضیلت سایرین معلوم بود. حضرت صادق ـ علیه‌السلام ـ رفع توهم فرمود به این که «تقبض ... فیها أداء الکلام بجملة مستأنفة مستدرکة بدون واو»⁽⁴⁾فرمود: اشاره به آن که عرض شد ... دیگر ...⁽⁵⁾

فضیلت دوم: حق عظیم

از فضل بی‌بی ـ سلام الله علیها ـ :

«انَّ لنا حقا فی الاسلام علی المسلمین»

«و عن علی بن ابراهیم عن ابیه عن سعد، عن الرضا ـ علیه‌السلام ـ و ... من زارها

عارفا بحقها فله الجنة.»⁽¹⁾

این تعبیر در اخبار زیارت حضرت ثامن الائمه و در اخبار زیارت حضرت ابی عبدالله ـ علیه‌السلام ـ به این مضمون و قریب به این مضمون بسیار وارد شده است. که «العلم بأنه مقام مفترض الطاعة.» و این معنا در این مورد و مراد «بأنها بنت الامام و أخت الامام» و امثال ذلک هم مقصود نیست؛ زیرا که این فضیلت مخصوصه نخواهد بود و آنچه بنده از تمام اخبار وارده در این مقامات به‌قراین صدر و ذیل می‌فهمم، مراد از معرفت به حق، امامی و اثناعشری بودن است، چنانچه بر خبیر و بصیر و متأمّل در اخبار معلوم می‌شود؛ مراد آن که کسی که زیارت کند بی‌بی را و اثنا عشری باشد با خلوص عقیده و اخلاص در علم، فله الجنة.» و محتمل است مراد این باشد که این بی بی به واسطه کثرت عبادت و نهایت ظهور اخلاص و ارادت و معرفت در حق امام و کمال مراقبت در آداب شریعت و طریقه آبا و اجداد خود قولاً و عملاً به نهایت درجه ایمان و وصول به درجه یقین و دارای مقام عین الیقین است؛ مثل جده‌اش حضرت زهرا ـ علیهاالسلام ـ .

فضیلت سوم: شأن جلیل

از فضایل بی‌بی ـ سلام الله علیها ـ :

«انّ لها شانا من الشأن.»

چنانچه در زیارت منسوبه به حضرت ثامن الائمه ـ علیهم السلام ـ به این عبارت وارد است. «... یا فاطمه اشفعی لی فی الجنه فأن لها شانا من الشأن ...»، تنوین برای تعظیم است و الف و لام برای عهد.

و این ...⁽²⁾مقام کمال و افضل مراتب جلال است که عقول از ادراک آن قاصر و افهام در فهم آن عاجز است. هر چه گفته شود عبارت بلکه یک معنایی است که لفظ و عبارت ندارد. بلکه مقامی است که تصور آن نتوانند کرد مگر کسانی که دارای آن مقام باشند یا قریب به آن مقام، به اندازه حوصله و استعداد.

فضیلت چهارم

از فضایل بی‌بی ـ سلام الله علیها ـ آن است که نص بر زیارت آن مخدره از معصومین ـ علیهم السلام ـ وارد شده و این مقام مخصوص به حضرت بی‌بی ـ سلام الله علیها ـ است زیرا که بعد از حضرت زهرا ـ علیها السلام ـ در خانواده عصمت و طهارت از اولاد ائمه ـ علیهم السلام ـ بلکه از بنی هاشم هیچ زنی و خاتونی و خانمی حتی حضرت زینب ـ سلام الله علیها ـ منصوص الزیاره نیست به جز این بی‌بی ـ سلام الله علیها ـ .

بله، در بعض زیارات مأثوره از ائمه ـ علیهم السلام ـ [درباره] بعضی از خواتین محترمات وارد است که معصوم سلام بر او کرده درود فرستاده باشد. چنانچه بر بصیر واضح است⁽¹⁾و اخبار و زیارت در موضع ذکر می‌شود.

فضیلت پنجم

آن که دیده و شنیده نشده است بعد از حضرت زهرا ـ سلام الله علیها ـ که مباشر دفن غیر، معصوم باشد جز این بی‌بی ـ سلام الله علیها ـ چنانچه تفصیلش بیاید.⁽²⁾

فضائل قم

اشاره

حاج شیخ محمد علی بن احمد قراجه داغی

متوفی (1310 ق)

تصحیح و تحقیق

روح الله عباسی

چکیده

مقاله‌ای که در پیش روی شما است، تصحیح و تحقیق رساله‌ای است با نام «فضائل قم» تألیف محمدعلی قراجه‌داغی انصاری متوفای (1310 ق).

این رساله متشکّل از یک مقدمه و دو مقام می‌باشد.

مؤلف در مقام اوّل به بررسی اسناد تاریخی درباره قم پرداخته و بنای این شهر را ذکر نموده و به بررسی نحوه و زمان بنای این شهر پرداخته است و در مقام دوم روایات مختلفی را از طریق اهل بیت علیهم‌السلام در فضیلت قم و قمیّیون ذکر نموده است.

زیست نامه مؤلف

وی آیة‌الله حاج میرزا محمدعلی، فرزند حاج میرزا احمد اوُنساری⁽¹⁾قراجه‌داغی⁽²⁾از مجتهدان و مروّجان شریعت و دین، از خطّه آذربایجان، از شاگردان شیخ مرتضی انصاری رحمهم‌الله و دارای آثار بسیاری در زمینه فقه، اصول، اخبار، علوم عربی و فنون دینی می‌باشد. علمای بسیاری وی را ستوده‌اند. سید محسن امین صاحب «اعیان الشیعة» درباره وی می‌گوید:

آیة‌الله شیخ محمدعلی قراجه داغی، فقیه، اصولی، متکلّم، مفسّر، عروضی و عارف به لغت عربی، تحصیلات خود را در نجف انجام داد و درس اصول مرحوم شیخ مرتضی انصاری را درک کرد و فقه را از شیخ مهدی جعفری فراگرفت. سپس به ایران بازگشت و در تبریز اقامت گزید.⁽¹⁾

آقا بزرگ تهرانی، نویسنده «الذریعة فی تصانیف الشیعه» درباره وی گوید:

«هو الشیخ میرزا محمدعلی بن أحمد الأونساری القراجه‌داغی التبریزی، فقیه متبحّر و عالم بارع.»⁽²⁾

سید محمد مهدی کاظمی، نویسنده «احسن الودیعة» درباره وی گوید:

«شیخ محمدعلی بن الشیخ احمد الاونساری القراجه داغی، نزیل تبریز، عالم فاضل، ثقه، عارف، عابد و زاهد رئیس مشارالیه، نافذالکلمة، جامع در علوم و بارع در فنون، صاحب ید طولایی در معرفت ادب و صاحب باع ممتد در حفظ لغات عرب، عارف تفسیر و حدیث و رجال، و یکی از ائمه مجتهدین و رکن علمای عاملین، بلکه امام دهر خود بلامرافعه و فقیه عصر خویش بلامنازعه، اسم سامی او در اقطار و اصقاع مشهور، و ذکرش در جمیع دیار و بقاع شایع بود. طلاّب از قرای تبریز به سوی او متوجه و حاضر درس او می‌شدند.»⁽³⁾

نویسنده «ریحانة‌الادب» درباره وی گوید:

محمدعلی بن احمد قراجه‌داغی تبریزی، از محال قراجه داغ، معروف به قره‌داغ از نواحی تبریز ـ که نام آن در این اواخر از طرف فرهنگستان ایران مبدل به ارسباران گردیده است ـ منسوب می‌باشد. از علمای آذربایجان که در فقه و اصول و حدیث و رجال و علوم عربیه و فنون ادبیه، ماهر و تألیفات وی بهترین معرف مراتب علمیه‌اش می‌باشند.⁽⁴⁾

نویسنده «الماثر والآثار» درباره وی گوید:

«از اجله مجتهدین و مروجین شریعت و دین است. در فقه و اصول و اخبار و علوم عربیه و فنون ادبیه مقامی منیع و رتبه‌ای رفیع دارد. در این فنون غالباً صاحب تصنیف است.»⁽¹⁾

ولادت

تاریخ ولادت و فوت وی مشخص نیست. آقا بزرگ تهرانی در الذریعة، ج 3، ص 56 می‌نویسد: «المتوفی بعد سنة 1306». و در ج 4، ص 301 آن می‌نویسد: «و کان حیاً فی زمن تألیفه (1306)». در ج 6 ص 61 آن می‌نویسد: «المتوفی (1310)». و در ج 6، ص 159 آن می‌نویسد: «المتوفی حدود (1310)». و در «نقباء البشر»، ج 4، ص 13412 می‌نویسد: «أجاب داعی ربّه فی یوم الجمعة ثانی ربیع الثانی سنة»(1310 ه .)

خاندان

خاندان حاج شیخ محمدعلی قراجه داغی، از خاندان‌های معروف تبریز و اکثراً مجتهد بودند. لذا مشهور به مجتهدی شدند. دکتر عقیقی بخشایشی، از محققان ارجمند حوزه، در کتاب «مفاخر آذربایجان»، درباره خاندان و حوزه علمی مجتهدی‌ها در تبریز می‌نویسد:

«خاندان مجتهدی‌ها در تبریز و حومه، یکی از خاندان‌های اصیل روحانی می‌باشند. امامت جمعه تبریز در عهد فتحعلی‌شاه، به میرزا لطفعلی مجتهد، فرزند میرزا احمد مجتهد (متوفا: 1265 ه.ق) و آن منصب در مجتهدی‌ها و اولاد میرزا احمد تا اعصار اخیر همچنان باقی بود. به این ترتیب که پس از فوت میرزا لطف علی به فرزندش میرزا اسماعیل، بعد از وی به عموزاده‌اش حاج میرزا عبدالرّحیم، و پس از وی به فرزندش حاج میرزا عبدالکریم و بعد از وی به برادرش حاج میرزا علی و بعد به حاج میرزا جعفر انتقال یافته است.

در کنار امامت جمعه که منشأ قدرت واقتدار اسلامی بود، عموزادگان آنان نیز در رشته‌های فتوا و اجتهاد کوشیدند، و تعداد کثیری از این دودمان به عنوان مجتهد و صاحب رأی به عرصه ظهور رسیدند که اگر حافظه یاری‌نماید می‌توان از: آیة‌الله حاج میرزا عبدالله مجتهدی ـ آخرین فرد روحانی از نسل مجتهدی‌ها ـ آیة‌الله شیخ مصطفی، فرزند سوم آیة‌الله حاج میرزا حسن مجتهد، فرزند آیة‌الله حاج میرزا باقر و حاج میرزا جواد، حاج میرزا جعفر و جمعی دیگر را می‌توان یاد کرد. دوران مجتهدی‌ها از عصر حکومت زندیه تا اواخر حکومت پهلوی امتداد پیدا می‌کند. آنان در این مدت طولانی حکومت شرعی و اداره حوزه علمی آذربایجان را با کمک دیگر عناصر علمی مانند: انگجی‌ها، قاضی‌ها، خسروشاهی‌ها، اصولی‌ها، مولوی و زنوزی‌ها... ادامه می‌دهند و طلاب علوم دینی را دور شمع محفل خود گرد می‌آورند و بیشترین مزیّت حوزه علمی آنان بر استحکام ادبی و عنایت به اتفاق و استحکام پایه‌های نخستین تحصیلات علوم اسلامی استوار گردیده بود.»⁽¹⁾

هجرت‌های میرزا محمدعلی قراجه داغی

آیة‌الله میرزا محمدعلی قراجه‌داغی سفرهای متعددی را برای طلب علم و زیارت نمود و در این راه با سختی‌های زیادی رو به رو شد.

وی در آغاز، مدتی را در تبریز مشغول به درس شد و از محضر استادان آن دیار، مخصوصاً پدر خود، بهره برد و چند سال بعد، برای ادامه تحصیل به عتبات عالیات رفت و از محضر استادان آن جا همچون شیخ انصاری بهره‌ها برد. سپس به عزم پابوسی بقعه رضوی، در سال 1300 به مشهد مقدس رفت. نویسنده «المآثر والآثار» در این باره می‌نویسد:

«چند سال قبل زایراً به مشهد رضویه رفت و مرحوم میرزا عبدالوهاب خان

آصف الدوله که در آن وقت حکمرانی ایالت خراسان به هم رسانیده او را زمانی برای اجرای خیالات صحیحه و ترویجات شرعیه که در نظر داشت در مشهد مقدسه متوقف ساخت.»⁽¹⁾

وی سپس به تهران آمد و در مدرسه سپهسالار، مشغول تدریس شد و پس از آن به تبریز بازگشت. نویسنده «المآثر و الآثار» درباره ورود وی به تهران می‌گوید:

«تا بعد چندی از آن جا به تهران ورود نمود و مورد مراحم فوق الوصف اعلی حضرت همایونی گردید، چنان که در ضمن جراید دولتی نیز اشاره کرده‌ایم و مقام تدریس و توجهات مدرسه و مسجد سلطانی از منجدثات عظیمه و اثار فخیمه این دولت را به وی موکول فرمودند. و پس از چندی به موجب تمنای اهالی دارالسلطنه تبریز به آذربایجان رفت و اینک در آن خطّه با مشربی پاک و مشی ستوده به تدریس علوم و ترویج احکام قیام می‌نماید و اهتمام می‌فرماید ـ وفقه الله تعالی ـ».⁽²⁾

از جمله شاگردانی که در محضر نورانی درس ایشان تربیت شده‌اند، سید میرزا باقر قاضی طباطبایی، فرزند میرزا محمدتقی قاضی طباطبایی تبریزی است. آقابزرگ تهرانی در این باره می‌نویسد:

«و من تلامیذه فی تبریز، العلامة السید میرزا باقر القاضی الطباطبائی، کما ذکره ولد السید محمدعلی فی کتابه «حدیقة‌الصالحین».⁽³⁾

وی سفرهای متعددی به حجاز، سوریه، مصر، اسکندریه و قم نمود که در این رساله شریف به آنان اشاره می‌نماید.

استادان

آیة‌الله حاج شیخ محمدعلی قراجه‌داغی در مدت تحصیلات خود در تبریز، کربلای معلی و نجف اشرف، از محضر استادان مختلفی بهره برد، از جمله:

آثار

بهره‌گیری از استادان بزرگ حوزه نجف اشرف، کربلای معلّی و تبریز، او را به درجه‌ای از علم و مرتبه‌ای از معرفت رساند که در زمینه‌های مختلف علوم و فنون اسلامی: فقه، اصول، تفسیر، لغات عرب و...، دست به تألیف زد.

آثار او عبارتند از:

آقا بزرگ تهرانی در «الذریعة»، درباره آن می‌نویسد:

«الحاشیة علیها [ای الروضة البهیة] للمولی محمدعلی بن احمد القراجه‌داغی، المتوفی (1310)، طبعت متفرقة علی هامش الروضة».⁽²⁾

آقا بزرگ تهرانی در «الذریعة» می‌نویسد:

«الحاشیة علیه [ای القوانین] للمولی محمدعلی بن أحمد القراجه داغی، المتوفی (1310)، صاحب حاشیة الروضة البهیة، طبع بعضها علی هو امش القوانین».⁽⁴⁾

آقا بزرگ تهرانی در الذریعة می‌نویسد:

«شرح صیغ العقود: للمولی محمدعلی بن الحاج المولی أحمد القراجه‌داغی

الاونساوی من قری قراجه‌داغ، فارسی مع بیان و تحقیق. فرغ منه فی ثامن ذی القعدة سنة (1288 ه) و هو مطبوع متداول مع متنه الفارسی للمولی علی الزنجانی القارپوزآبادی طبع سنة (1291 ه.) والمؤلف من تلامیذ العلامة الانصاری.»⁽¹⁾

آقا بزرگ تهرانی در «الذریعة» می‌نویسد:

«الرسالة العملیة للمولی محمدعلی بن أحمد القراجه‌داغی الانصاری، تلمیذ شیخنا الانصاری و هی مطبوعة».⁽³⁾

این اثر شرحی است بر «فرائدالاصول» شیخ انصاری، که آقا بزرگ تهرانی در الذریعة، در باره‌اش می‌نویسد:

«التنقیحات للمولی محمدعلی بن احمد القراجه‌داغی الاونساری، المتوفی بعدد 1306، ذکره فی فهرس تصانیفه المذکورة فی آخر اللمعة البیضاء».⁽⁵⁾

و در جای دیگر می‌نویسد:

«الحاشیة علیه [ای فرائد الاصول]: للمولی محمدعلی بن أحمد القراجه‌داغی، المتوفی حدود (1310) ذکر فی فهرس تصانیفه إنّها لخصوص الاصول العملیة. و مر له ایضاً حاشیة الروضة کما مر له فی ج 4 ص 468 «التنقیحات الاصولیة»⁽⁶⁾

آقا بزرگ تهرانی در الذریعة می‌نویسد:

«الفتوحات الرضویة فی الاحکام الفقهیة الاستدلالیة خرجت منه أجزاء للمولی العاصر محمدعلی بن أحمد الانصاری القراجه‌داغی، ذکر فی فهرس کتبه، و یأتی له

فی هذا الجزء فضائل قم، رسالة فی المساجد.»⁽¹⁾

این اثر با نام «رسالة فی اسرار الحج» نیز ضبط شده، ولی آقا بزرگ تهرانی نام آن را «مناسک الحج» ذکر کرده است:

«مناسک الحجّ و اسراره، للمولی المعاصر محمدعلی بن أحمد القراجه‌داغی الانصاری، ذکره فی فهرست کتبه».⁽³⁾

برخی، اشتباهی، این دو نام مختلف را دو رساله جداگانه انگاشته‌اند. این دو نام، متعلق به یک رساله است؛ چنانچه آقا بزرگ تهرانی به آن اشاره فرموده و هردو نام را برای یک رساله ضبط نموده‌اند.

آقا بزرگ تهرانی این رساله را در فهرست آثار حاج شیخ محمدعلی قراجه‌داغی ذکر ننموده‌اند، ولی نویسنده «علماء معاصرین» آن را جزء مؤلفات وی آورده است.

آقا بزرگ تهرانی درباره‌اش می‌نویسد:

«الحاشیة علیه [ای رسائل] للمولی محمد علی بن احمد القراجه‌داغی المذکور آنفا ذکرت فی فهرس تصانیفه.»⁽⁶⁾

آقا بزرگ تهرانی در این باره می‌نویسد:

«الحاشیة علیه [ای ریاض المسائل] للمولی محمدعلی بن احمدالقراجه‌داغی

صاحب «حاشیة الروضة البهیة» ذکرت فی فهرس تصانیفه.»⁽¹⁾

آقا بزرگ تهرانی این اثر را این گونه معرفی می‌نماید:

«الاصول المهمة فی اصول الدین و المواعظ، للمولی محمدعلی بن احمد الاونساری، من محال قراجه‌داغ التبریزی، المعاصر، ذکره فی فهرس تصانیفه».⁽⁴⁾

آقا بزرگ تهرانی درباره این اثر می‌نویسد:

«الرسالة التمرینیة فی علم المیزان للمولی محمدعلی بن احمد التبریزی القراجه‌داغی الاونساوی مؤلف «التنقیحات الاصولیة» و «التفسیر»، المتوفی (1310) کما أرّخه السید محمدعلی القاضی التبریزی فی «حدیقة الصالحین».⁽⁶⁾

آقا بزرگ تهرانی در این باره می‌نویسد:

«البداء للمولی محمد علی بن احمد القراجه‌داغی صاحب «اللمعة البیضاء» المتوفی بعد سنة (1306) ذکره فی فهرس کتبه.»⁽⁸⁾

آقا بزرگ درباره این اثر می‌نویسد:

«شرح اخبار الطینة للفاضل المعاصر المولی محمدعلی بن احمد القراجه‌داغی، شارح خطبة الزهراء علیه‌السلام و محشی الروضة و غیرها. ذکره فی فهرس کتبه. و مر آنفا شرح

احادیث الطینة للآقا جمال الدین الخوانساری.»⁽¹⁾

نیز در جای دیگر می‌نویسد:

«رسالة فی الطینة و شرح اخبارها للمولی محمدعلی بن أحمد الحافظ الانصاری. اولها: «الحمدللّه علی آلائه و نواله و الشکر علی نعمه و افضاله...». رأیت نسخة کتابتها 2 شعبان (1287) فی مجموعة و فیها تفسیر سورة «یس» ایضاً عند السید عبدالحسین الحجة بکربلا. و المؤلف القراجه‌داغی، هو صاحب: اللمعة البیضاء فی شرح خطبة الزهراء و غیره من التصانیف، المتوفی بعد (1306)».⁽²⁾

آقا بزرگ تهرانی درباره آن می‌نویسد:

«تفسیر سورة «یس» للمولی محمدعلی بن أحمد القراجه‌داغی الذی مرّ فی عنوان تفسیرالقراجه‌داغی، رأیته ضمن مجموعة فی مکتبة السید عبدالحسین الحجة بکربلا بخط محمد رسول بن یعقوب السرابی. فرغ منه سنة (1287)، ذکر فی أوله أنه کان مولعا بعلم التفسیر، فبدأ بتفسیر سورة «یس» لانها قلب القرآن و یجعله من أجزائه، ثمّ انه صرح فی فهرس تصانیفه المطبوع سنة (1297) مع کتابه «اللمعة البیضاء» أنه وفق لتألیف التفسیر الکبیر و خرج منه إلی التاریخ عدة أجزاء».⁽⁴⁾

آقا بزرگ‌تهرانی درباره آن می‌نویسد:

«تفسیر القراجه‌داغی للحاج میرزا محمدعلی بن أحمد القراجه‌داغی الأونساری ـ بالواو و النون والسین المهملة ـ من محال قراجه داغ المعاصر التبریزی المسکن. ترجمه فی «المآثر» و کان حیّاً فی زمن تألیفه (1306) و ذکر تصانیفه فی فهرس کتبه و منها اللمعة البیضاء المطبوع (1297) بدأ اولاً بتفسیر سورة فی سنة (1287) فی کتاب مستقل کمایأتی، ثمّ جعله من أجزاء هذا التفسیر الذی وصفه فی فهرس تصانیفه بأنه

کبیر خرج منه أجزاء».⁽¹⁾

آقا بزرگ تهرانی می‌نویسد:

«رسالة فی العروض والقافیة: فارسیة للمولی محمدعلی بن أحمد القراجه‌داغی الانصاری رأیتها فی مکتبة الخوانساری».⁽³⁾

آقا بزرگ تهرانی درباره آن می‌نویسد:

«التحفة المحمدیة فی علم العربیه للمولی محمد علی بن احمد الانصاری القراجه‌داغی، قال فی فهرس کتبه: انه یقرب من ثمانین ألف بیت».⁽⁵⁾

این اثر شرح چهل حدیث شریف در فضایل امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام می‌باشد که با دو نام:

«الاربعون حدیثاً الفارسی المطبوع سنة (1300)، للمولی محمدعلی بن احمد الانصاری القراجه‌داغی، عبر عنه فی فهرس کتبه بالاربعین لکن اسمه المکتوب علیه الصراط المستقیم کمایأتی».

و در ج 15، ص 36 می‌نویسد: «الصراط المستقیم: فی شرح الاربعین حدیثاً فی فضائل امیرالمؤمنین للمولی المعاصر محمدعلی بن احمد القراجه‌داغی الاونساری طبع (1300) و هو شرح فارسی.»

آقا بزرگ تهرانی در باره آن می‌نویسد:

«الحاشیة علیها [ای حاشیة ملاعبدالله یزدی]، للمیرزا محمدعلی بن أحمدالقراجه‌داغی التبریزی، المتوفی (1310) طبع بعضها مع الحاشیه فی سنة (1333».⁽¹⁾

آقا بزرگ تهرانی در باره آن می‌نویسد:

«زین المعابد للمیرزا محمدعلی بن احمد الاونساری ـ بالواو و النون والسین ـ قریة من محال قراجه‌داغ، نزیل تبریز و المتوفی (1310».⁽²⁾

این اثر یکی از مهم‌ترین آثار میرزا محمدعلی قراجه‌داغی و شرحی است بر خطبه حضرت زهرا علیهاالسلام . آقا بزرگ تهرانی در «الذریعة» درباره آن می نویسد: «اللمعة البیضاء فی شرح خطبة الزهراء علیهاالسلام : المسماة بخطبة اللمعة للمولی محمدعلی بن احمد القراجه‌داغی الاونساری، المحشی لالقوانین، فرغ منه فی (1286) و کان حیا الی (1306) و قد طبع بایران فی (1297) و صدر الکتاب بشطر واف من مناقبها و فضائلها و احوالها و ما یتعلق بها من ذکر أدعیتها و احرازها و عدد اولادها. والاونسار بالواو و النون والسین من قری قراجه‌داغ.»

و در ج 13، ص 224 می‌نویسد:

«شرح خطبة اللمعة للمیرزا محمدعلی الانصاری القراجه‌داغی الذی کان حیا سنة (1306) اسمه اللمعة البیضاء و هو مطبوع.»

آقا بزرگ تهرانی درباره آن می‌نویسد:

«الفتوحات الرضویه فی الاحکام الفقهیة الاستدلالیة خرجت منه أجزاء. للمولی المعاصر محمدعلی بن أحمد الانصاری القراجه‌داغی، ذکر فی فهرس کتبه و یأتی له فی‌هذا الجزء «فضایل قم» «رسالة فی فضل المساجد.»⁽⁴⁾

آقا بزرگ تهرانی در مورد این اثر می‌نویسد:

«رسالة فی فضل المساجد مطلقاً و خصوص مسجد استاد شاگرد فی تبریز. للمیرزا محمدعلی الانصاری القراجه‌داغی، طبعت فی (1308) و مر للمؤلف فی هذا الجزء «الفتوحات الرضویة.»⁽³⁾

این رساله یکی از آثار نفیس حاج شیخ محمدعلی قراجه‌داغی است که در جریان سفر ایشان به شهرهای مختلف از جمله قم نوشته شده است. رساله «فضائل قم».

این اثر در کتاب‌های مختلف، با نامهای مختلفی ذکر شده است که نویسنده کتاب علماء معاصرین آن را به نام «رسالة فی فضائل بلدة قم»⁽⁴⁾و آقا بزرگ تهرانی در «الذریعة» به نام «فضائل قم»⁽⁵⁾و فهرست کتابخانه خطی مرکز احیاءتراث اسلامی با نام «تاریخ قم»⁽⁶⁾ثبت نموده‌اند. این رساله به خط نستعلیق می‌باشد و مؤلف آن را در ماه شعبان 1284 ه .ق. به پایان رسانده است. آقا بزرگ تهرانی در «الذریعة»، درباره این اثر می‌نویسد:

«فضائل قم: للمولی محمدعلی بن احمد القراجه‌داغی الانصاری المعاصر ذکره فی فهرست کتبه، و یأتی فضایل قم أیضاً و مر تاریخ قم. و مرّ للمؤلف فی‌هذالجزء «الفتوحات الرضویة فی الاحکام الفقهیة».⁽⁷⁾

این رساله دارای یک خطبه و مقدمه و دو مقام است.

مؤلف در مقدمه خود، ابتدا بحث مجملی در علت نزول انسان از عالم بالا به عالم پائین را بیان می‌دارد و پس از نتیجه‌گیری، خلاصه‌ای از سفرهای متعدد خود به شهرهای مختلف را ذکر می‌کند و در مقام بیان این مطلب بر می‌آید که برخی از شهرها نسبت به برخی دیگر فضیلت بیشتری دارند و اهل‌بیت علیهم‌السلام امر فرموده‌اند که شیعیان در برخی از بلاد سُکنی گزینند و در برخی دیگر نمانند. وی پس از آن در مقام اول، مجملی از اسناد تاریخی را در کیفیت بنای شهر قم ذکر می‌کنند و در مقام دوم روایاتی را که در فضیلت قم و قمیین و بلاد قم از طریق اهل‌بیت علیهم‌السلام وارد شده است را در بیان مفصّلی ذکر می‌نمایند.

ما در تصحیح و تحقیق این رساله، به نسخه خطی موجود در مرکز احیاء تراث اسلامی که به خط زیبای نستعلیق نوشته شده است، مراجعه کردیم و کارهای زیر را انجام دادیم:

والسلام

روح الله عباسی

قم ـ 1424 ق

بسم الله الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلاة والسّلام علی سیّدنا محمد و آله الطیبین الطاهرین.

و بعد، محتاج لطف باری محمدعلی بن احمد القراجه‌داغی الانصاری ـ اعلی الله مقامه و رفع فی الخلد اعلامه ـ، بر الواح قلوب صافیه و صحایف خواطر زاکیه اخوان صفا و خلاّن وفا می‌نگارد، که چون حکمت بالغه خلاق عالم از تکوین آدم و بنی‌آدم مقتضی این شده که از جهت مصالح کثیره، ارواح صافیه لطفیه بشریه را متعلق به ابدان کدره کثیفه نموده، آنها را از اَعلی علیین عالم بالاوملا اعلی به اسفل السافلین عالم ادنی تنزیل داد[ه]، ایشان را در نسج سجین مزاج عنصری و مجلس تنگنای جسد سُفلی محبوس فرماید.

و از جمله مصالح مزبوره بعضی که از اخبار و آثار ائمه اطهار علیهم‌السلام و کلمات علمای اخیار فهمیده می‌شود، این است که ارواح در عالم خودشان از جهت ضیاء و نور و بهجت و سرور که داشتند، اگر بدان حال می‌ماندند از راه عتو و نفور، غایت استکبار و غرور به هم رسانده، ادعای الوهیت و دعوی ربوبیت نموده، گرفتار هلاک ابدی و خسران سرمدی بوده، آن رتبه کمال برای ایشان مایه نقصان و وبال می‌شد. خلاق متعال اصلاح حال و حفظ کمال ایشان را ملحوظ و آن‌ها را تنزیل به این عالم ادنی داده [تا] ایشان در خودشان از جهات عدیده، [احساس] جنبه محتاجیّت نموده، ادعای الوهیت ننمایند.

و هریک به مقتضای بدر می‌جویم از آنم چون هلال صدر می‌جویم

در این صف النعّال موافق حال، رتبه کمال تحصیل نمایند. مثلاً مزاج عنصری در

این عالم سفلی از گرسنگی و تشنگی، محتاج به اطعمه و اشربه و از جهت امراض عارضه، محتاج به ادویه مختلفه و از جهت حفظ سایر جهات صحت، محتاج به البسه و امکنه و از جهت امور معاش، ـ که مقدمه امور معاد است ـ محتاج به معاونت یکدیگر می‌باشند، [و] اگر شخص به دقت ملاحظه حال خود نماید، خواهد دید که به عدد سرموی حاجت، بلکه سرتاپا فقر و فاقه است.

کما قال القائل:

دیری است که تیر چرخ را آماجم بر فرق نه افلاک فلاکت تاجم

یک نکته ز مُفلسی خود می‌گویم قدری که خدا غنی است من محتاجم

حضرت صادق علیه‌السلام فرمود که:

«نفوس انسانیه با وجود این جهات ـ حاجت غیر متناهیه ـ باز ساکت نیستند، بعضی ادعای امامت، بعضی ادعای نبوت، بعضی ادعای الوهیت می‌نمایند.»⁽¹⁾

نفس اژدهاست! او کی مرده است؟ از غم بی‌آلتی افسرده است

می‌بینی که نفس هرکس اولاً: طالب این است که لا اقل ریاست خانه خودش [را[ داشته باشد.

و دیگر: اهل خود همه اطاعت او را لازم دارند. و چون به این مرتبه فایز شد؛ طالب می‌شود که حاکم محلّه شود. چون به این مرتبه هم رسید؛ طالب حکومت ولایت می‌شود. بعد از آن تسلط بر اهل آسمان.

خلاصه، نفس او در مقامی ساکت نمی‌شود. ولایرضی الا ان یکون هو الله لو امکن له الفوز بتلک المرتبة. و این همه دلیل بلندپروازی ارواح بشریه و نفوس انسانیه می‌باشد. و دیگر آن که: لذایذ ارواح در عالم بالالذت واحده بوده؛ سمعش عین بصر و بصرش عین سمع و همچنین سایر ادراکاتش حکمت بالغه به این علاقه گرفته، که ارواح در این نشاه عنصریه به لذایذ مختلفه متلذذ بشوند. مثلاً با گوش، لذّت مسموعات را ادراک نمایند و با چشم، لذّت مبصرات و با ذوق، لذت مذوقات و هکذا.

پس در استکمال لذایذ خودشان ـ که نوعی از کمال ایشان داعی بر معرفت منعم منان است ـ خودشان را محتاج دیگران بینند و خداوند خود را بشناسند.

و همچنین ارواح در عالم بالا، قبل از تعلق به عالم اجسام، ناپخته و خامند، مثل طفلی که از حین تولد الی آخر عمر خود توی خانه بوده، سرد و گرم روزگار را نچشیده و شدت و رخاء اقطار و اسفار را ندیده باشد، خلاّق عالم آن‌ها را جهت تحصیل تجارت آخرت به سفر دنیا فرستاد که از این قرانات سفلیه و اختلاطات عنصریه ربح اخروی نموده، با سرمایه عمر خود ـ علم و عمل ـ و به عبارت اُخری ربح معرفت و عبادت دست آورده تحصیل تجارت نمائید.

وز قِران خاک با باران ها میوها و سبزه و ریحان‌ها⁽¹⁾

چون ستاره باستاره شد قرین لایق هر دو اثر زاید یقین

چون⁽²⁾قِران مرد و زن زاید بشر وز قران سنگ و آهن شد شرر

خلاصه، مقصود مِنْ جمیع الجهات، تکمیل نفوس انسانیه و مآل جمیع حکم و مصالح خلقت بشریه، راجع به فقره تکمیل از حیثیت تحصیل معرفت و عبادت می‌باشد.

کما قال الله تعالی فی الحدیث القدسی:

«کنت کنزاً مخفیاً، فاحببت أن أعرف، فخلقت الخلق [لکی] أُعرف».⁽³⁾

و قال فی کتابه المجید:

«و ما خلقتُ الجنَّ والانس الاّ لیعبدون».⁽⁴⁾

و در بعضی تفاسیر، تفسیر «لیعبدون»⁽⁵⁾به «لیعرفون» شده، جهت ملاحظه مقدمیت و ملازمت، که عبادت بدون معرفت حاصل نمی‌شود.⁽⁶⁾

بنابراین بنده خاکسار، از تقدیر خالق دادار، نه از روی اختیار، از اوّل عهد صبا و عنفوان شباب، طالب و شایق علوم دینیه و معارف یقینیه گردیده، مدتی در دارالسلطنه تبریز مشغول تحصیل [شده] و بعد از آن عازم عتبات عالیات ـ علی مشرفیها الاف الثناء والتحیات ـ گردیده، سنین عدیده در آن اماکن شریفه به سر برده، بعد از آن به عزم عتبه بوسی آستان ملایک پاسبان روضه رضویه، از آن امکنه شریفه بیرون آمده، در اثنا راه انشاء قصیده نجفیه [نموده] که اولش این است:

یا نجفاً هجرت عنه با نجفا خرجت منک کرهاً لا بالرضا

یا حبّذا ایا منا التی مضت فیک و هل یرجع یوم قد مضی

و در این اثنا به مقتضای،

[صورت هر آدمی چون کاسه ایست چشم از معنّی او حسّاسه‌ایست]

از لقای هرکسی چیزی خوری وز قران هر قرین چیزی⁽¹⁾بری⁽²⁾

دل زهر یادی غذایی می‌خورد دل زهر علمی⁽³⁾صفایی می‌برد

مدت یک سال از جهت ملاقات علماء بروجرد و ملایر، در آن صفحات دائر و سائر، بعد از آن یک سال تمام فصول اربعه را در عتبه بوسی روضه رضویه،

در دمن خوشتر ز ایام صبا هردم آن دم را هزاران مرحبا

به سر برده، بعد از آن جهت ملاقات اقربا و عشائر، وارد دارالسلطنه تبریز گردیده و در این مدت مدیده روزگار غدار و ناپایدار، غافل از این کار و بار در غایت رفاه حال و استراحت خیال به سر می‌بردیم و شغلی به غیر از تحصیل و مشغله‌ای غیر از تکمیل نداشتیم.

بعد از آن که از دارالسلطنه به عزم زیارت بیت الله الحرام و خاک بوسی مرقد رسول و قبور ائمه اطهار علیهم‌السلام ، همراه میرزا جعفر؛ اخوی مرحوم ـ که از جمله افاضل دهر و اکابر عصر [بود] و کم کسی در معاصرین در کمالات نفسانیه، نظیر آن وجود بِه

بود، بلکه مماثل او مفقود ـ حرکت نمودیم.

در بلده انطاب، سه منزلی حلب، اخوی مزبور، واصل رحمت رب غفور [شد] ـ فیبقی فی قلبی الی هذاالیوم والی الموت، بل الی یوم النشور،

والله لا اسلوه حتی انطوی تحت التراب و تحتوینی الجدل

با آن حالت پریشان و دیده گریان و قلب سوزان، بعد از نقل جنازه آن مرحوم حلب و امانت نهادن در صحن موضع رأس الحسین علیه‌السلام وارد شام شدم و از جهت صدمه این مصیبت هایله، روز ورود به شام، روز گریه و اندوه و تشبیه به اهل‌بیت علیهم‌السلام گردید، و بعد از مشرفی به مدینه منوّره و مکه معظمه و اداء مناسک شرعیه، از راه جده و مصر و اسکندریه، از راه دریا (قطع بحار) و اودیه قفار نموده وارد تبریز ـ که محل اقارب و عشائر بود ـ گردیدم.

بعد از مدت قلیله میرزا باقر اخوی ـ رحمه الله ـ که جمیع امورات خارجیه ما با سعی و اهتمام آن مرحوم جوان مرگ رو براه می‌بود، عالم فانی را بدرود و عازم دارالخلود (شد) و آن هم بالمضاعف باعث اغتشاش بال و اختلال احوال گردید.

بعد از چندی والد باهر ـ اعلی الله مقامه و رفع فی الخلد اعلامه ـ به عزم زیارت ارض اقدس مشهد مقدس، به امید نوعی تسلیه از مصیبت این دو جوان مرگ، که قامت او را خم و اوضاع معاش درهَم نموده بود، از تبریز حرکت و بعد از شرف یابی عتبه علیه رضویه، حین مراجعت در دارالخلافه به رحمت ایزدی پیوست.

و در این اثنا بعد از وصول این خبر محنت اثر، والده باهره، از صدمات این مصیبت‌های متراکمه در اثر گذشتگان، از پا در افتاد. آن هم جوار رحمت ایزدی را اختیار نمود. الی الله أشکو من دهر اذا أساء اجر علی اسائته و اذا أمن ندم علیه من ساعته.

خلاصه، از تقطیعات عروضیه و زخافات⁽¹⁾شعریه صدمات روزگار غدّار را ارکان وجود....»

از تقطیع ما یک تار ماند مصر بودیم و یکی دیوار ماند

و در اثنا این حالات که داعی هدف سهام نوایب و مصایب گردید، مهما امکن، طرف شغل اصیل و مشغله تحصیل را فرو نگذاشته، بقدر الوسع و الطاقة، مشغول تدریس علوم شرعیه و تصنیف و تألیف معارف دینیه می‌شد.

بعد از حمل و نقل جنازه‌ها از این اماکن متفرقه به ارض اقدس وادی السلام و دفن هر چهار در جوار امیرمؤمنان ـ علیه الصلوة والسلام ـ و فیصل امور وُراث از صغار و کِبار و فراغت از سایر امور متعلقه به این کار و بار مخل الحال و پریشان روزگار، گرفتار حرکات و اطوار مردم روزگار غدار و ابناء زمان ناپایدار گشته، از گردش چرخ کج رفتار با کمال پریشان حالی اوقات گذار و از جهت امورات متعلقان و وابستگان حیران و سرگردان و جهت نظم امور ایشان به هر طرف دوان و پویان، پیش چوگان‌های امرکن فکان می‌دویم، اندر مکان و لامکان.

بلی حالی روزگار دون این و قال گردون بوقلمون همین است.

فلک تا بوده اینش کار بوده به آزادان چنین رفتار بوده

قال المولوی المعنوی:

چرخ سرگردان که اندر جست و جوست حال او چون حال فرزندان اوست

گه حضیض و گه میانه گاه اوج اندر او از سعد و نحسی فوج فوج⁽¹⁾

هین⁽²⁾و هین ای راه رُوبیگاه شد آفتاب عمر سوی چاه⁽³⁾

و در این حالات گاه گاه آگاهی از حال تباه حاصل آمده، با خود می‌گفت:

هین مگو فردا که فرداها گذشت تا به کلی نگذرد ایام گشت⁽⁴⁾

خرج کردم⁽⁵⁾عمر خود را دَم به دَم در دمیدم⁽⁶⁾جمله را در زیر و بَم

آه کز یاد رَه و پرده عراق رفت از یادم⁽¹⁾دم تلخ فراق

وای کز آواز این بیت و چهار کاروان بگذشت و بیگه شد نهار⁽²⁾

چون مطمح نظر این بنده خاکسار از اوّل حال الی مآل کار این بود که جهت سکنی یکی از مشاهد شریفه را اختیار نماید. از جهت شرافت ذاتیه و قطع تعلقات وطنیه به مقتضای:

تشنه را خود شغل چه بود در جهان؟ گرد پای حوض گشتن جاودان⁽³⁾

اوقات خود را بالتّمام صرف علوم دینیه و معارف یقینیه نماید.

اگرچه فضیلت هر مشهد شریف از مشاهد مشرفه بخصوص بر وجه مخصوص در اخبار و آثار وارد گردیده⁽⁴⁾ولکن در بعض آن‌ها نهی از سکنی و مجاورت نموده، امر به زیارت و مراجعت فرموده‌اند. مثل مشاهد ائمه هدی علیهم‌السلام .⁽⁵⁾

و در بعضی آن‌ها، که اخبار موروده در فضیلت آن‌ها و مجاورت آن‌ها وارد شده،⁽⁶⁾مثل مکه معظمه و مدینه منوره، دسترس ما نبوده و در میان آن‌ها بلده طیبه قم به فضایل بسیار، مخصوص گردیده و احادیث بسیار و بی‌شمار در خصوص مجاورت

و سکنای آن مقام عالی‌مقدار از ائمه اطهار علیهم‌السلام وارد گردیده.⁽¹⁾

علاوه بر آن بحبوحه ولایت اثنی عشریه و مخصوص به بعض خصوصیات خارجیه گردیده و امثال ماها را دسترس بوده و بوجه سهل و مختصر، سکنای آن مقام شریف، ممکن و مسیر می‌شد. لهذا اختیار آن بقعه متبرکه را نموده، که انشاءالله تعالی قطع علائق وطنیه نموده، مابقی عمر را در بلده مقدسه مذکور به اشتغال علوم شرعیه به سر برده، منتظر الموت، که هادم لذات و مفرق جماعات است، بوده باشد.

و در این حالات به مناسبت مقتضای حال از جهت تبیین احوال، این رساله مختصره را جمع و در ضمن آن بعض اوضاع بلده مذکوره و بعض فضایل مأثوره آن بقعه مکرمه را بر نحو اجمال و اختصار در ضمن دو مقام درج و ذکر نموده‌ایم [تا[ شاید موجب ازدیاد رغبت مؤمنین در مجاورت تربت طیبه آن دارالمؤمنین آید.

مقام اوّل

در بیان مجملی از کیفیت بنای بلده مذکوره و بعض گزارشات متعلقه به آن بقعه شریفه.

بدان؛ که بلده قم داخل اقلیم رابع است و از بلاد مستحدثه اسلامیه است که در عصر حجاج بن یوسف ثقفی ابتداء بنای آن جا شده، در سنه هشتاد و سه هجری.

و در کتاب عجایب البلدان نوشته که:

«آن جا را حجاج در سنه مذکوره شهر ساخته و نزدیک آن نمک زاری است که هرکس از آن بگیرد و دشمن آن را آن جا نگذارد، چارپای اولنگ می‌شود.»

و در قدیم الایام مار و کژدم بسیار بوده. یکی از حکما آن جا طلسمی ساخته، تا مار و کژدم‌ها به کوهی رفته‌اند که نزدیک آن جا است و هیچ کس به جهت آن به آن کوه نمی‌تواند رفت. و قم و حوالی آن جا را کوهستان عجم می‌گویند که جبال عجم است در مقابل جبال عرب، که داخل شامات است و مشهور به جبل عامل، که مشتمل بر

قراهای بسیاری می‌باشد و کوهستان را منحرف و معرب نموده.

[به قم] قهستان هم می‌گویند، چنانچه عارف نظامی (مشهور به گنجه) که از اهل قم بوده، گفته:

نظامی ز گنجینه بگشای بند گرفتاری گنجه تا چند چند

اگر چند در شهر گنجه گمم ولی از قهستان شهر قمم⁽¹⁾

و آن شهری عظیم و بلده[ای] کریم و از جمله بلادی است که همیشه دارالمؤمنین بوده و بسیاری از اکابر و افاضل و مجتهدان شیعه امامیه از آن جا برخواسته‌اند و آن جا سکنی نموده‌اند و آن جا مدفون شده‌اند. حتی از حاجی ابراهیم اصفهانی ـ اعلی الله مقامه ـ که از اعاظم متأخرین علما و مجتهدین اثنا عشریه بود، نقل شد که فرمود:

«نهصد نفر مجتهد جامع الشرایط در مقبره پشت حرم محترم [حضرت] معصومه مطهره مدفون هستند که من جملتهم: علی بن بابویه⁽²⁾و قطب راوندی⁽³⁾و میرزای قمی⁽⁴⁾و سایرین می‌باشد.»

و در کتاب معجم البلدان و غیر آن مسطور است که:

«اهل آن جا همیشه شیعه امامیه بوده‌اند و ابتدا بنای آن جا در سنه ثلث و ثمانین در زمان عبدالملک مروان ـ علیه اللعنة و النیران ـ شد. و این چنین بوده که عبدالرحمن بن

محمد بن اشعث بن قیس که از قبل حجاج بن یوسف امیر سجستان بود، چون بر او خروج کرد در لشکر او هفده کس از علماء تابعین عراق بودند. چون پسر اشعث از حجاج منهزم شد آن جماعت به ناحیه قم افتادند و از آن جمله چند برادر بودند نام ایشان: عبدالله و احوص و عبدالرحمن و اسحاق و نعیم، پسران سعد بن مالک بن عامر الاشعری.

و در آن موضع چند قریه بود که یکی از آن‌ها کمندان نام داشت و برادران مذکور در آن جا به قهر و غلبه نزول کردند و بنی اعمام ایشان از عراق عرب که کوفه و حوالی کوفه باشند برایشان جمع شدند و آن چند موضع را از کثرت عمارت به هم متصل ساخته به نام کمندان ـ که یکی از آن موضع بود ـ تسمیه نمودند.

بعد [از آن به مقتضای مثل مشهور که: عجمی فالعب به ماشئت⁽¹⁾]، بعضی از حروف آن نام را اسقاط کرده از روی تعریب قم گفتند و سه تا وجه علی حده جهت تسمیّه به قم»⁽²⁾در ضمن احادیث و اخبار که خواهد آمد مذکور است و منافات ندارد که همه آن‌ها در وجه تسمیه ملحوظ و واقع شده باشد.

و در کتاب معجم [البلدان] مزبور مذکور است که:

«مقدّم برادران مذکور، عبدالله بن سعد بود و او پسری داشت که در میان شیعه کوفه نَشو و نما کرده بود و امامی مذهب بود. مقارن آن حال از کوفه به قم انتقال نموده، اهل آن دیار را قبل از آن که نقش غبار اغیار در لوح خاطر گیرد، در متابعت مذهب ائمه اطهار علیهم‌السلام و التزام احکام طریقه ایشان استوار ساخته و لهذا هرگز سنی از آن‌ها پیدا نمی‌شود.»⁽³⁾این است کلام صاحب معجم [البلدان].

و ازجمله ظرایف حکایات که صاحب کتاب مزبور در باب تشیّع اهل قم ذکر کرده آن است که:

«در زمان استیلای اهل سنّت و جماعت، یکی از سنّیان متعصب را در آن‌جا حاکم

ساختند. و چون او شنیده بود که اهل قم بنابر عداوتی که با خلفای ثلاثه دارند در میان ایشان کسی که موسوم به ابوبکر و عمر و عثمان باشد، پیدا نمی‌شود، حکم به احضار اهالی آن دیار نموده، به اعیان ایشان خطابِ عتاب نموده که: من شنیده‌ام که شما صحابه کبار را دشمن می‌دارید و بنابر آن بر اولاد و خودتان نام ایشان نمی‌گذارید؟ به خدا سوگند که اگر از مردم خود کسی را پیش من نیارید که ابوبکر یا عمر یا عثمان نام داشته باشد شما را مؤاخذه و عقوبت نمایم. آن گاه آن جماعت سه روز مهلت طلبیدند و از روی اهتمام به خانه هریک از اهل شهر خود رسیدند و به غیر از مردی مفلوک مسکوب⁽¹⁾سر و پا برهنه، روی شسته، اَحْوَلْ، که اقبح خلق خدا بود ـ موسوم به نام ابوبکر ـ ندیدند و این هم در اصل از قم نبود، بلکه پدر او مردی غریب بود که در کناره‌ای از شهر قم رحل اقامت انداخته، پسر خود را به آن نام نامی ساخته بود.

القصه، ابوبکر موسوم را به هیأتی که تقریر نموده شد همراه آدم‌های حاکم در حضور حاکم به جلوه در آوردند و چون نظر حاکم نیک محضر بر ابوبکر کریه منظر افتاد، آن جماعت را دشنام داده، گفت که: بعد از چند روز که ابوبکرنام، جهت من آورده‌اید این چنین کسی است که اقبح خلق خدا است.

در اثنای خطابِ عتاب او یکی از ظرفای قم عرض کرد که: ایهاالامیر! هرچه می‌خواهی بکن که در آب و هوای قم ابوبکر نام بهتر از این پرورش نمی‌یابد. و چون امیر خالی از لطافت طبعی نبود، بی‌اختیار بخندید و ایشان را ببخشید.»

و این حکایت بعینه در باب شیعیان سبزوار نیز مشهور است و مولوی در مثنوی معنوی به آن اشعار نموده و گفته:

سبزوار است این جهان و مَردِ حق اندرینجا ضایعست و مُمتَحَق⁽²⁾

به هرحال ماده هریک از این دو شهر آن حکایت را قابل است و تحقیق و تخصیص به یکی دون دیگری، امری است بی‌حاصل.

و در تاریخ ابن کثیر شامی مسطور است که:

«در سال سیصد و چهل و پنج، فتنه‌ای عظیم واقع شد، میان اهل اصفهان و اهل قم، که به آن جا به رسم تجارت رفته بودند، به سبب آن که اهل قم در آن جا سَبّ صحابه نموده بودند. تا آن که اهل اصفهان جمعی کثیر از ایشان را کشتند و اموال تجّار را غارت کردند. و چون این خبر به رکن الدوله بویهی رسید به واسطه تشیّعی که داشت در غضب شد و اهل اصفهان را مؤاخذه و مصادره به مال بسیاری نموده.»⁽¹⁾

و شیخ عبدالجلیل رازی در کتاب خود آورده است که:

«اصفهانی از قمی پرسید که: از کدام شهری؟

گفت: من از شهر دندان کنان.

مرد فرو مانده، گفت: معنی مفهوم نیست.

قمی گفت: معنی این است، که چون بگویم از قم، گوئی، آه.

و از این جا مفهوم می‌شود که قمی نباشد. الا شیعی و اصفهانی نبود، الا سنّی.

والحمدللّه و المنّة که در ایام دولت سلاطین صفویه موسویه ـ اَنارالله برهانهم ـ انوار ایمان و هدایت به مرتبه‌ای بر در و دیوار آن ولایت فاخته، که صد قم در اصفهان کم است.»⁽²⁾

و عبید زاکانی در بعض از رسائل خود آورده‌اند که:

«عمران نامی را در قم می‌زدند. کسی گفت که: چون عمر نیست چرا او را می‌زنند؟ دیگری گفت: که او عمر است و الف و نون را از عثمان دزدیده است و بر آن افزوده».⁽³⁾

و از جمله مآثر جرات و شدت اهل قم که در اواخر کتاب «کشف الغمّه» مذکور است، آن که:

در زمان بعضی از خلفای عباسی، از اطاعت حاکم امتناع نمودند و هرکه را به حکومت ایشان فرستاد، با او مقاتله و محاربه نمودند و مجال تصرف ندادند. مکرر لشکرها بر سر ایشان فرستادند، مفید نیفتاد. آخر امیر ناصرالدوله بن حمدان را که

امیرالامراء خلیفه بود برایشان فرستاد.

و چون ناصرالدوله نزدیک به قم رسید اعیان آن جا با تحفه و هدایا به استقبال او بیرون آمدند و گفتند: ما به حکومت غیر مذهب خود راضی نبودیم، الحال که تو آمدی، بالطوع و الرغبة امتثال حکم تو می‌کنیم. و در آن سال اهل قم زیاده از مال و وجوهات سالهای گذشته به ناصرالدوله رسانیدند تا او به خلیفه فرستاد و بعد از آن خلیفه از موافقت اهل قم ناصرالدوله را اندیشه نمود و او را نزد خود طلب فرمود.»⁽¹⁾

و ایضاً از مآثر جرأت ایشان آن است که:

«در ایام دولت سلطان حسین میرزا والی خراسان، یکی از سادات قم در شهر هرات بسر می‌برد. اتفاقاًروزی در میان جمعی از سنّیان هرات نشسته بود و سخنی درباب خلافت صحابه سه گانه مذکور شد. سید مذکور در مقام ابطال خلافت ایشان در آمد، و به آن نیز اکتفا ننموده، زبان طعن و لعن گشود.

آن جماعت او را گرفته نزد شیخ الاسلام آن جا ـ که از اولاد سعد الدین تفتازانی بود ـ بردند و ادای شهادت بر رفض او کردند. آن گاه شیخ الاسلام مذکور او را برداشته به خدمت سلطان حسین میرزا برد و صورت حال عرض نمود. سلطان حسین میرزا، بنابر محبت سادات، در مقام اصلاح شده، به آن سید خطاب فرموده، گفت که: ظاهراً در آن وقت تو را اسکاری یا جنون ادواری، طاری شده باشد.

سید در جواب فرمود: هرگز در مدت عمر [پیرامون] تناول مسکرات نگردیده‌ام و آفت جنون و خرافات پیرامون پیراهن من نرسیده.

چون میرزا جواب شنید، سر در پیش انداخته، متأمل گردید. زیرا که قطع نظر از محبت ذریّه امام ـ علیه الصلاة و السلام ـ از بأس سلطان شاه اسماعیل صفوی ـ انارالله برهانه ـ که در آن زمان قهرمان ایران و حامی سادات و شیعه [و] خاندان ایشان بود، ملاحظه تمام داشت.

و شیخ الاسلام که فی‌الحقیقة رئیس الکفرة بود، از مشاهده تأمل میرزا، نایره

عصبیت جاهلیت، [او [اشتعال یافته، به میرزا خطاب نمود که: ای سلطان! می‌خواهی در امور دین مسامحه و مداهنه نمایی. و چون میرزا در آن زمان مفلوج شده بود و اعیان و ارکان دولت ـ کما ینبغی ـ اطاعت او را نمی‌نمودند، بالضرورة آن معامله را برای شیخ الاسلام واگذاشت. و آن معاند متعصب از روح مطهر رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم شرم نداشته، قلم به قتل آن سید مظلوم نمود.

بعد از شهادت آن سید، خویشان او به خدمت سلطان شاه اساعیل رفتند و عرض تظلم خود نمودند و [شاه] ایشان را تسلّی داده، حکم فرمود تا فرمانی به ایشان دادند که: هرگاه ولایت خراسان در تحت تصرف اولیای آن دولت در آید، شیخ الاسلام را ایشان به قصاص خون برادر خود قتل نمایند.

و چون بعد از زمانی سلطان حسین میرزا وفات یافت و شیبک خان والی خراسان شد و پادشاه مذکور توجه به تسخیر آن ولایت نمود و شیبک را به اسفل درک روانه ساخت و به دارالسلطنه هرات نزول اجلال فرمود.

و خویشان آن سید مقتول که همراه اردوی مُعلّی بودند، شیخ الاسلام را گرفته به نزد پادشاه دین پناه آوردند و به موجب آن عهد و زمان سابق او را تسلیم آن جماعت نمودند [و] به خون آن سید مظلوم سنگ سار ساخته در چهارسوی بازار سوختند و خاکستر او را به باد دادند. «فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الّذِینَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِین»⁽¹⁾».⁽²⁾

مقام دوم

«در بیان بعض اخبار وارده در فضیلت بلده مذکوره»

از آن جمله صدوق ـ علیه الرحمة ـ در کتاب «علل الشرایع» روایت نموده از حضرت صادق علیه‌السلام که آن حضرت هم روایت نموده از آباء طاهرین خود و ایشان از جناب ختمی مآب، که فرمودند:

«در وقت معراج که جبرئیل مرا بالای کتف ایمن خود برداشته و عروج می‌کرد،

نگاه کردم در صفحه زمین، بقعه‌ای دیدم در زمین کوهستان که: رنگش سرخ و خوش‌تر از لون زعفران، و رایحه‌اش پاکیزه‌تر از مشک. پس دیدم در سمتی از آن سرزمین مرد پیری نشسته که در سر آن بر نس بود.

پس گفتم: این بقعه خوش رنگ و خوش بو کدام بقعه می‌باشد؟

گفت: این بقعه شیعیان تو و وصی تو علی بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام است.

گفتم: این شیخ که بر سر خود کلاه برنس گذاشته و اینجا نشسته کیست؟

گفت: ابلیس لعین.

گفتم که: چه [اراده] دارد در خصوص شیعیان ما؟

گفت: می‌خواهد آن‌ها را از ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام برگرداند و به ضلالت بیندازد و آن‌ها را دعوت به فسق و فجور نماید.

گفتم: ای جبرئیل! پایین آور مرا به آنجا.

پس پایین آورد در زمان زودتر از زمان لمعان برق و نگاه چشم.

پس گفتم: قم یا ملعون!

[یعنی: برخیز از اینجا ای ملعون!⁽¹⁾]

پس مشارکت کن به اموال و اولاد و زنان دشمنان ما. به درستی که تو را تسلط بر شیعیان ما ندارد.»⁽²⁾

فقلت لجبرئیل: ما هذه البقعة الحمراء التی هی أحسن لوناً من الزّعفران، و اطیب ریحاً من المسک؟ قال: بقعة شیعتک و شیعة وصیّک علیّ.

فقلت: مَن الشیخ صاحب البُرنس؟

قال: ابلیس.

قال: فما یرید منهم؟

قال: یرید أن یصدّهم عن ولایة امیرالمؤمنین، و یدعوهم الی الفسق والفجور.

فقلت: یا جیرئیل! أهوبنا الیهم، فاهوی بنا الیهم اسرع من البرق الخاطف، و البصراللامح.

فقلت: قُم یا ملعون، فشارک اعدائهم فی اموالهم و اولادهم و نساءهم، انّ شیعتی و شیعة علیّ لیس لک علیهم سلطان، فسمّیت قم.»

و در روایت دیگر:

«مشارکت کن به اموال و اولاد و زنان طایفه مرجئه⁽¹⁾

«طایفه مرجئه اشخاصی هستند که می‌گویند: ترک نماز و روزه و ترک غسل جنابت و خراب کردن کعبه و نکاح کردن مادر خود، این مطالب ایمان به جبرئیل و میکائیل می‌باشد. لعنة‌الله علیهم اجمعین.» انوارالمشعشعین، ج 1، ص 265.

پس از این جهت مسمّی به قم گردیده.

و نیز امام حسن عسکری علیه‌السلام به واسطه اجداد طاهرین خود[ علیهم‌السلام ] از جناب پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم روایت نمود که:

«شب معراج، وقتی که عروج نمودم، در آسمان چهارم نظر کردم. قبه‌ای دیدم از لؤلؤ، که او را چهار رکن و چهار درب است. گویا آن قبه از استبرق اخضر بود. گفتم: ای جبرئیل! چه چیز است این قبه که در آسمان چهارم بهتر از آن چیزی ندیدم؟

گفت: یا حبیب من محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم این صورت شهری است که او را قم می‌گویند.

در او جمع می‌شود بندگان مؤمن خداوند. انتظار می‌کشند محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را و شفاعت او را، از جهت قیامت و حساب. و از برای ایشان جاری می‌شود در حیات دنیا غمها و اَلمها [و اندوه و گرفتاری‌ها.]

راوی گوید: عرض کردم به امام علی بن محمد عسکری [امام هادی] علیه‌السلام که چه وقت و کی ایشان انتظار فرج می‌کشند؟

فرمود: وقتی که آب ظاهر شود بر روی زمین».⁽¹⁾

روی عن علی بن محمدالعسکری، عن أبیه، عن جده، عن امیرالمؤمنین علیه‌السلام ، قال: قال رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم : لمّا أسری بی‌الی السّماء الرابعة نظرت الی قبةٍ من لؤلؤ لها أربعة أرکان و أربعة ابواب، کلها من استبرق أخضر.

قلت: یاجبرئیل! ما هذه القبة التی لم أرَ فی السّماء الرّابعة احسن منها؟

فقال: حبیبی محمد، هذه صورة مدینة یقال لها قمّ، یجتمع فیها عبادالله المؤمنون، ینتظرون محمداً و شفاعته للقیامة والحساب، یجری علیهم الهمّ و الغم و الأحزان والمکاره!

قال: فسألتُ علیّ بن محمدالعسکری: متی ینتظرون الفرج؟

قال: اذا ظهر الماءُ علی وجه الارض».

و ظاهراً مراد جاری شدن آب است بر روی زمین به جهت آن که در زمان سابق آب قم منحصر به قنوات بود و آب جاری بر روی زمین نداشتند.

در خبر دیگر حماد روایت می‌کند که:

«ما بودیم پیش حضرت صادق علیه‌السلام با جماعتی که ناگاه داخل شد پیش حضرت عمران بن عبدالله القمی. حضرت احوال او را پرسید و او را احسان و نیکویی فرمود. وقتی که برخواست و رفت عرض کردم: فدای تو شوم این مرد که بود که او را این قدر لتفات فرمودی؟ حضرت فرمود که: این از اهل بیت نجباست. یعنی: از اهل قم است.

اراده نمی‌کند آنها را جباری از روی بدی مگر آن که خداوند قهار او را می‌شکند و هلاک می‌نماید.»⁽²⁾

فقال: هذا من اهل بیت النّجباء، یعنی: أهل قمّ، ما ارادهم جبار من الجبابرة الا قصمه الله.»

و نیز روایت کرده‌اند که:

«عمران بن عبدالله؛ داخل شد پیش حضرت صادق علیه‌السلام . پس حضرت او را نزدیکی خود جا داد و احوال اولاد و اهل بیت او را پرسید و زمان بسیاری با او صحبت فرمود.

بعد از آن که بیرون رفت، پرسیده شد از آن حضرت که: این شخص که بود؟

حضرت فرمود که: «این نجیب قوم نجباست»⁽¹⁾. یعنی: اهل قم.

و ابوالصلت هروی روایت کرد که:

«من پیش حضرت رضا علیه‌السلام نشسته بودم. پس داخل شد پیش حضرت قومی از اهل قم. پس سلام کردند به حضرت، و حضرت در سلام ایشان فرموده، آنها را پیش خود جا داد و به آن‌ها فرمود: مرحباً بکم و اهلاً. شما شیعیان ما هستید حقّاً».⁽²⁾

و از امام علی بن محمد عسکری [امام هادی] علیه‌السلام روایت شده که:

«اهل قم و آیه [آوه] مغفور و آمرزیده هستند از جهت زیارت آن‌ها، جدم علی بن موسی الرضا علیه‌السلام را در طوس.»⁽³⁾

و از حضرت صادق علیه‌السلام مروی است که:

«آگاه بشوید، بدرستی که خداوند عالم را حرمی است و آن مکه معظمه است و پیغمبر خدا را نیز حرمی است و آن مدینه منوره است و امیرالمؤمنین علیه‌السلام را هم حرمی است و آن کوفه است، و به درستی که حرم من و حرم اولاد من که بعد از من خواهند

آمد، قم است. آگاه بشوید که قم کوفه کوچک است. پس به درستی که جنت را هشت در می‌باشد، سه تا از آن درها به سوی قم است. وفات می‌نماید در آن جا بانویی که از اولاد من است و اسم او فاطمه بنت موسی علیه‌السلام [است].

داخل می‌شود با شفاعت او به بهشت [همه] شیعیان من».⁽¹⁾

عن الصادق علیه‌السلام قال: «انّ للّه حرماً و هو مکّة، ألا انّ لرسول الله حرماً و هو المدینة، ألا و انّ لامیرالمؤمنین علیه‌السلام حرماً و هوالکوفة، ألا و انّ قمّ کوفةٌ صغیرةٌ.

ألا إنّ للجنّة ثمانیة أبواب: ثلاثة منها الی قمّ. تقبضُ فیها امراةٌ هی من ولدی، و اسمها فاطمة بنت موسی، و تدخل بشفاعتها شیعتی الجنّه بأجمعهم.»

و نیز از آن حضرت روایت است:

«وقتی که فراگرفت شهرها را فتنه‌ها و بلاها. پس شما را باد [به] قم و حوالی آن و نواحی آن، که بلاها از اهل آنجا مدفوع [ودور] است.»⁽²⁾

و عن احمد بن محمد بن عیسی عن الحسن بن محبوب عن أبی جمیلة المفضل بن صالح عن رجل عن أبی‌عبدالله علیه‌السلام قال: «اذا عمت البلدان الفتن فعلیکم بقمّ و حوالیها و نواحیها فان البلاء مدفوع عنها».

و از حضرت رضا علیه‌السلام روایت است که:

«بهشت را هشت در می‌باشد [که] سه تا از آن‌ها به سوی اهل قم است. پس خوشا به [حال] آن‌ها، خوشا به حال آن‌ها».⁽³⁾

و نیز حضرت فرمود به سعد بن سعد الاحزم:

«ای سعد! هرکس فاطمه را زیارت کند در قم، پس او از اهل بهشت است.»⁽⁴⁾

و از حضرت صادق علیه‌السلام مروی است که فرمود:

«سلام خدا بر اهل قم خداوند عالم سیراب کند بلاد آن‌ها را با باران رحمت خود و نازل کند به آن‌ها برکات خود را و بدل کند سیئات آن‌ها را به حسنات.

ایشانند اهل رکوع و سجود، و ایشانند اهل قیام و قعود، و ایشانند فقها و علما و

فهما، و ایشانند اهل درایت و روایت و عبادت نیکو».⁽¹⁾

و در کتاب «تاریخ قم» تألیف حسن بن محمد بن حسن القمی⁽²⁾نوشته که:

«عبدالله بن سنان سؤال کرد از حضرت صادق علیه‌السلام که: کجاست بلادجبل؟ پس به درستی که به ما روایتی رسیده که: وقتی که رد امر ولایت شد به سوی شما، بعض آن سرزمین صاف خواهد شد.

حضرت فرمود: در آنجا جایی است که آنجا را بحر می‌گویند و اسم آن قم است و آنجا معدن شیعیان ما است.

و اّما ری، پس وای بر آنجا از دو جناح او که خراسان و بغداد [است]. و امن از برای ری و اهل ری در قم می‌باشد. پس پناه می‌برد اهل ری به قم و اهل قم آن‌ها را پناه می‌دهند.

بعد از آنجا نقل می‌نمایند به جایی که آنجا را اردستان می‌گویند».⁽³⁾

فامّا الرّیّ فویل له من جناحیه و ان الأمن فیه من جهة قم و أهله. قیل: و ما جناحاه؟ قال: احدهما بغداد و الآخر خراسان فانه تلتقی فیه سیوف الخراسانیّین و سیوف البغدادیّین، فیجعل الله عقوبتهم و یهلکم فیأوی أهل الری إلی قم فیأویهم أهله، ثمّ ینتقلون الی موضع یقال له أردستان».

و از انس بن مالک روایت است که می‌گوید:

«من نشسته بودم پیش جناب پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم که امیرالمؤمنین علیه‌السلام داخل شد به مجلس حضرت پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم .

حضرت فرمود: پیش بیا یا اباالحسن!

پس دست در گردن امیرالمؤمنین علیه‌السلام آورد و میان دو چشم او را بوسید و فرمود: یا علی! خداوند عالم عرضه کرد ولایت تو را بر آسمان‌ها. پس سبقت کرد بر قبول او آسمان هفتم، پس آنجا را زینت داد با عرش، بعد از آن سبقت کرد آسمان چهارم، پس زینت داد او را با بیت المعمور، پس سبقت کرد آسمان دنیا، پس زینت داد او را با ستاره‌ها.

پس عرض کرد ولایت تو را به زمین‌ها. اوّل سبقت کرد مکه معظمه، او را زینت داد با کعبه، بعد از آن سبقت کرد مدینه. او را زینت داد با من. بعد از آن سبقت کرد کوفه، پس او را زینت داد با تو. پس سبقت کرد به او قم، پس او را زینت داد به عرب و گشاد بر آنجا دری از درهای بهشت.»⁽¹⁾

و از حضرت صادق علیه‌السلام روایت است که:

«خداوند عالم احتجاج کرد با کوفه به سایر بلاد و با مؤمنین از اهل آنجا به غیر آنها از اهل سایر بلاد و احتجاج نمود با بلده قم به سایر بلاد و با اهل آنجا به جمیع اهل مشرق و مغرب از جن و انس.

و خداوند عالم قم و اهل قم را مستضعف در دین نگذاشته، بلکه آن‌ها را توفیق داده و تأیید نموده.

پس به درستی که بلایا دفع کرده شده است از اهل قم و زود می‌آید زمانی که شهر قم و اهل آنجا حجّت می‌شوند بر خلایق، و این در زمان غیبت قائم ـ صلوات الله و سلامه علیه ـ است الی ظهور قائم علیه‌السلام و اگر این نمی‌بود هر آینه زمین فرو می‌رفت با اهل خود. و بدرستی که ملایکه دفع بلا می‌کنند از قم و اهل قم. و قصد نکرده است

آنجا را جباری از جباران با بدی، مگر این که خداوند قاصم الجبارین او را هلاک کرده است، یا او را مشغول کرده است آنها را به داهیه یا مصیبتی یا دشمنی.

و خداوند عالم آنجا را و اهل آنجا را ا ز خاطر جبارین فراموش می‌گرداند در دولت آن‌ها، چنانچه [آنها [ذکر خدا را فراموش کردند.»⁽¹⁾

ثم قال: انّ الدین و أهله بقم ذلیل، و لولا ذلک لاسرع الناس إلیه، فخرب قم و بطل أهله فلم یکن حجة علی سائر البلاد و اذا کان کذلک لم تستقر السماء و الارض و لم ینظروا طرفة عین و ان البلایا مدفوعة عن قم و أهله و سیأتی زمان تکون بلدة قم و أهلها حجة علی الخلائق و ذلک فی زمان غیبة قائمنا علیه‌السلام الی ظهوره، و لولا ذلک لساخت الارض بأهلها و ان الملائکة لتدفع البلایا عن قم و أهله و ما قصده جبار سبوع الا قصمه قاصم الجبارین و شغله عنهم بداهیة او مصیبة او عدوٍ، و یُنسی الله الجبارین فی دولتهم ذکر قم و اهله کما نسوا ذکر الله».

و نیز به سندهای بسیار از حضرت صادق علیه‌السلام روایت شده، که حضرت ذکر نمودند کوفه را و فرمودند که:

«زود خالی می‌شود کوفه از مؤمنین و علم فرو می‌رود آنجا، چنانچه مار به سوراخ خود فرو می‌رود. بعد از آن ظاهر می‌شود علم در بلده‌ای که او را قم می‌گویند و آنجا معدن علم می‌شود، تا این که در روی زمین مستضعف در دین باقی نمی‌ماند. حتی زن‌های حجله نشین و این نزدیک ظهور قائم علیه‌السلام می‌شود.

پس خداوند می‌گرداند قم و اهل آنجا را قائم مقام حجت خداوندی و اگر این نمی‌شد زمین [فرو [می‌برد اهل خود را و نمی‌ماند در روی زمین حجّتی.

پس علم از قم بر می‌خیزد و شایع می‌شود در سایر بلادِ در مشرق و مغرب. پس حجّت خدا تمام می‌شود بر خلق، حتی باقی نمی‌ماند احدی در روی زمین که او را دین و علم نرسیده باشد. بعد از آن ظاهر می‌شود قائم علیه‌السلام و سبب نزول نقمت و غضب خداوند می‌شود بر منافقین، از جهت این که خداوند انتقام نمی‌گیرد از بندگان، مگر آن

که آن‌ها انکار حجّت خدا را نکنند».⁽¹⁾

و از حضرت امام علی‌نقی علیه‌السلام روایت شده که:

«آنجا را قم گفتند؛ جهت این که: وقتی که کشتی نوح و طوفان به آنجا رسید، قائم شد در آنجا و ایستاد و همانجا قطعه‌ای است از بیت المقدس».⁽²⁾

واز حضرت صادق علیه‌السلام روایت است که:

«خداوند عالم ممتاز نمود از میان جمیع بلاد کوفه و قم و تفلیس را.»⁽³⁾

و نیز از آن حضرت مروی است که فرمود:

«وقتی که فرو گرفت شهرها را فتنه‌ها، پس شما را باد [به] قم و نواحی آن از جهت آن که بلا از آنجا مدفوع [و دور] است.»⁽⁴⁾

و از حضرت رضا علیه‌السلام مروی است که فرمود:

«تخلیه نکن آنجا را. بعد از آن سه دفعه فرمود: چه خوب جایی است قم.»⁽⁵⁾

و از حضرت صادق علیه‌السلام روایت است که فرمود:

«وقتی که بلایا فرو گرفت بلاد را، پس در کوفه و نواحی آن است از بلاد، [محفوظ ماندن از بلایا [و در قم و نواحی آن است از بلاد جبل و چه خوب جا و مکان است قم

از برای خائف و طائف.»⁽¹⁾

و نیز از آن حضرت مروی است که:

«وقتی که مفقود شد امن از بلاد و مردم سوار خیول و اسبان شدند و کناره‌گیری نمودند از استعمال طیب و مباشرت زنان. پس پرهیز کنید، پرهیز کنید از جوار آن‌ها.

گفتم: فدای تو شوم! به کجا برویم؟

آن وقت حضرت فرمود: به کوفه و نواحی آن، یا قم و نواحی آن، که بلایا مدفوع است از اینجاها».⁽²⁾

و نیز از آن حضرت مروی است که:

«اهل خراسان علم‌هایی هستند [برای ما] و اهل قم نصرت کنندگان ما و اهل کوفه اوتاد [ما [هستند...»⁽³⁾

و از حضرت کاظم علیه‌السلام مروی است که فرمود:

«قم آشیانه آل محمد و مأوای شیعیان ایشان است، ولیکن زود هلاک می‌شود جماعتی از جوان‌های آنجا به سبب معصیت پدران آن‌ها و از جهت استخفاف به بزرگان و مشایخ خودشان و با وجود این خدا دفع می‌کند از آن‌ها دشمنان را و جمیع بدی‌ها را».⁽⁴⁾

و از حضرت صادق علیه‌السلام روایت است که:

«وقتی که شما را بلایا و مصیبت‌ها فروگیرد پس شما را باد [به] قم، که آنجا مأوای اولاد فاطمه و راهتگاه مؤمنین است و زود می‌آید زمانی که کنارگی می‌گیرند و دور می‌شوند از ما محبّین و دوستان ما، و این [به [مصلحت آن‌ها است، از جهت آن که معروف نشوند به ولایت ما، و خون‌های آن‌ها ریخته نشود و اموال آن‌ها غارت نشود.

و هیچ احدی قصد نکرده است قم و اهل آنجا را به بدی، مگر این که خداوند او را ذلیل کرده است و او را دور نموده است از رحمت خود.»⁽¹⁾

و از حضرت امام رضا علیه‌السلام روایت شده است که:

«بهشت را هشت در می‌باشد و یکی از آن درها از برای اهل قم است که آن‌ها از آن در داخل بهشت خواهد شد. پس خوشا به [حال] آن‌ها، خوشا به [حال] آن‌ها، خوشا به [حال] آن‌ها».⁽²⁾

و راوی روایت نموده که:

«پیش حضرت صادق علیه‌السلام بودیم که حضرت در ابتداء کلام خود فرمود: خراسان، خراسان، سجستان، سجستان. گویا من نظر می‌کنم به اهل آنجاها که سوار شتران شده سرعت می‌نمایند به سوی قم».⁽³⁾

و سلیمان بن صالح روایت کرده که:

«ما روزی پیش حضرت صادق علیه‌السلام نشسته بودیم که ذکر شد فتنه‌های بنی‌عباس و آن مصیبت‌ها که از آن فرقه طاغیه به مردم خواهد رسید.

عرض کردیم: فدای تو شویم! کجاست مفزع و مفرّ و پناه مردم در آن زمان؟

فرمود: کوفه یا نواحی آن و قم یا نواحی آن.

بعد از آن فرمود: می‌شوند شیعیان ما [در قم] و زیاد می‌شود عمارت در آنجا و مردم قصد می‌کنند آنجا را از هر طرف و جمع می‌شوند در آنجا؛ حتی این که نهر جمر در میان و وسط شهر جاری می‌شود».⁽¹⁾

و در بعض روایات شیعه وارد شده که:

«عمارت قم به مرتبه‌ای می‌رسد که جای ایستادن یک اسب به هزار درهم خرید و فروش می‌شود».⁽²⁾

و از حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام روایت است که:

«مردی از اهل قم مردم را دعوت می‌کند به سوی حق و جمع می‌شود بر او قوم بسیاری که آن‌ها را از جای خود زایل نمی‌کند و از مکان خود بر نمی‌کند بادهای تند، و ملول نمی‌شوند از دعواها و جنگ‌ها و نمی‌ترسند و بر خداوند توکل می‌نمایند و عاقبت خیر برای مؤمنین است».⁽³⁾

و از حضرت صادق علیه‌السلام است که فرمود:

«آیا می‌دانید که چرا قم را قم گفتند؟

گفتم: خدا و رسول خدا و شما اعلم هستید و بهتر می‌دانید.

فرمود: از برای آن آنجا را قم گفتند که: اهل آنجا جمع می‌شوند با قائم آل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و با او قیام می‌نمایند و استقامت می‌نمایند در اقامه دین ما و او را اعانت می‌نمایند.»⁽¹⁾

و راوی روایت کرده است که:

«روزی پیش حضرت موسی کاظم علیه‌السلام بودیم. پس ذکر قم و ذکر مردم آنجا به میان آمد و این که میل آن‌ها به حضرت قائم علیه‌السلام زیاد است. حضرت کاظم علیه‌السلام به آن‌ها رحمت خواند و فرمود: خدا از آن‌ها راضی بشود. بعد از آن فرمود: بهشت را هشت در می‌باشد و یکی از آن‌ها مخصوص اهل قم است و آن‌ها بهترین شیعیان ما هستند از میان اهل سایر بلاد. و خداوند مخمّر گردانیده ولایت ما را در طینت آن‌ها».⁽²⁾

«کنت یوما عند أبی الحسن علیه‌السلام فجری ذکر قم و اهله و میلهم الی المهدی علیه‌السلام فترّحم علیهم و قال: رضی الله عنهم. ثم قال: ان للجنة ثمانیة ابواب، و واحدٌ منها، الأهل قم، هم خیار شیعتنا من بین سائر البلاد، خمّر الله تعالی ولا یتنافی طینتهم».

و نیز راوی روایت کرده که:

«روزی پیش حضرت صادق علیه‌السلام نشسته بودیم، حضرت این آیه را خواند: «فَإِذا جاءَ وَعْدُ اُولاهُما بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِباداً لَنا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدّیارِ وَ کانَ وَعْداً مَفْعُولاً».⁽³⁾

ما عرض کردیم که: فدای تو شویم! کدام قوم هستند این جماعت؟»

پس حضرت سه مرتبه فرمود: «به خدا قسم آنها، اهل قمند».⁽⁴⁾

فقلنا: جعلنا فداک، من هولاء؟ فقال ثلاث مرّات: هم والله أهل قمّ».

و نیز راوی روایت می‌کند از جماعتی از اهل ری که آنها وارد شدند بر امام صادق علیه‌السلام و گفتند ما هل ری هستیم

ولی حضرت فرمود: مرحبا باد به برادران ما از اهل قم!

دوباره عرض کردند: ما از اهل ری هستیم.

باز حضرت فرمود: مرحبا به برادران ما از اهل قم!

و با این که چند مرتبه گفته خود را تکرار کردند حضرت همان جواب را داد.

سپس فرمود: بدرستی که خداوند را حرمی است که مکه است و حرم رسول خدا مدینه است و حرم امیرالمؤمنین علیه‌السلام کوفه و حرم ما بلده قم است. و بزودی دفن می‌شود در آنجا زنی از اولاد من که اسم او فاطمه است. هرکس او را زیارت نماید بهشت از برای او واجب است.

راوی می‌گوید که:

این کلام حضرت پیش از تولد امام کاظم علیه‌السلام بود.»⁽¹⁾

و از ائمه معصومین علیهم‌السلام روایت است که:

«اگر قمیین نمی‌شدند هر آیینه دین ضایع می‌شد.»⁽²⁾

و کلینی قدس‌سره از حضرت رضا علیه‌السلام روایت نموده:

«وقتی که فروگرفت شهرها را فتنه‌ها، پس شما را باد [به] قم و نواحی آن، که آنجاها سکنا نمایید؛ از جهت این که بلایا از اهل آنجاها مدفوع [و دور] است».⁽³⁾

و زکریا بن آدم قمی روزی عرض کرد به حضرت رضا علیه‌السلام که: «ای آقای من! من می‌خواهم که بیرون بروم از میان اهل بیت علیهم‌السلام خود، زیرا که سفها بسیار شده‌اند.

حضرت فرمود که: چنین کار نکن که بلا به سبب تواز اهل قم دفع کرده می‌شود،

چنانچه بلا دفع می‌شود از اهل بغداد به سبب موسی کاظم علیه‌السلام ».⁽¹⁾

باز حضرت صادق علیه‌السلام فرمود که:

«بالای شهر قم ملکی است، که بال‌های خود را بالای آنجا به همدیگر می‌زند، از برای حفظ آنجا از بلاها و از جهت نزول خیر و برکت‌ها. و هیچ جبّاری و ظالمی اراده نکند به قم و اهل آنجا بدی را، مگر این که خدا او را نابود می‌کند، مثل نابود شدن نمک در آب.

بعد از آن [حضرت به عیسی بن عبدالله اشاره کرد و] فرمود:

سلام خدا بر اهل قم. خداوند سیراب نماید بلاد اهل قم را و نازل نماید به اهل آن‌جا برکات را و تبدیل نماید سیئات آن‌ها را به حسنات.

آن‌ها هستند اهل رکوع و سجود و قیام و قعود، و آن‌ها هستند فقها، علما و فهما، و آن‌ها هستند اهل روایت و درایت و عبادت».⁽²⁾

و ابو عبدالله، فقیه همدانی روایت کرده است که:

«سؤال کردند از حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام از سالم‌ترین جاها و نیکوترین مکان‌ها، وقت نازل شدن فتنه‌ها و ظاهر شدن شمشیرها.

حضرت فرمود: سالم‌ترین جاها در آن زمان زمین کوهستان است؛ وقتی که مضطرب شد اهل خراسان و جنگ واقع شد در میان اهل جرجان و طبرستان و خراب شد سجستان. پس سالم‌ترین جاها در آن زمان قصبه قم است.

و آن شهری است که از آن جا برخیزند نصرت کنندگان امامی که بهترین مردم است؛ از طرف پدر و مادر و جد و جدّه و عمّ و عمّه.

و آن شهری است که آن را بلده زهرا، (یعنی: شهر نورانی) می‌گویند. و در آنجا

است؛ جای قدم جبرئیل.

و آن جایی است که از آن می‌جوشد آبی که هرکس از آن بنوشد خاطر جمع می‌شود از جمیع دردها. و از آن آب خمیر شده است گِلی که حضرت عیسی علیه‌السلام از آن صورت مرغی ساخت و او را به اذن الله زنده نمود و از آن آب غسل می‌نماید حضرت رضا علیه‌السلام و از آن جا بیرون می‌آید کبش [قوچ قربانی [حضرت ابراهیم علیه‌السلام و عصای موسی علیه‌السلام و خاتم سلیمان علیه‌السلام ».⁽¹⁾

و نیز ابن بابویه از حضرت صادق علیه‌السلام روایت نمود که:

«مردی داخل شد پیش آن حضرت، پس عرض کرد: یابن رسول الله! من می‌خواهم از تو سؤال کنم از مسأله‌ای که هیچ کس پیش از من از تو نپرسیده و هیچ احدی بعد از من از شما سؤال نخواهد کرد.

حضرت فرمود: شاید که تو سؤال کنی از من احوالات حشر و نشر را؟

آن مرد عرض کرد: بلی، قسم به خداوندی که مبعوث کرده است محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را به حق به بشیریت و نذیریت سؤال ندارم از شما مگر همین مسأله را که فرمودید.

حضرت فرمودند: حشر جمیع مردم به بیت المقدس است مگر بقعه‌ای از زمین کوهستان که آنجا را قم می‌گویند که اهل آنجا حساب کرده می‌شوند در توی قبرهای خودشان و محشور کرده می‌شوند از قبرهای خودشان به سوی بهشت.

بعد از آن فرمود:

اهل قم آمرزیده هستند.

پس آن مرد برخاست و پیش حضرت ایستاد [و] عرض نمود: یابن رسول الله! این مخصوص اهل قم است؟

حضرت فرمود: بلی و آن کسانی که اعتقاد و قول آن‌ها مثل اعتقاد و قول اهل قم باشد.»⁽¹⁾

و از حضرت صادق علیه‌السلام مروی است که فرمود:

«تربت قم تربت مقدسه است و اهل آنجا از ما و ما از آن‌ها هستیم. اراده نمی‌کند آن‌ها را جباری به بدی، مگر این که خداوند عالم زود می‌کند؛ عقوبت او را در آتش جهنّم».⁽²⁾

و به اسانید مختلفه از حضرت صادق علیه‌السلام مروی است که فرمود:

«قم شهر ما و شهر شیعیان ماست و آنجا بلده مطهره مقدسه است، [که] قبول کرده است ولایت ما اهل بیت را. اراده نمی‌کند کسی اهل آنجا را به بدی مگر آن که خداوند عالم او را به زودی عقاب می‌نماید ـ مادامی که برادران ایمانی خود را خیانت ننمایند و وقتی که خیانت نمودند به همدیگر خداوند قهار مسلط می‌نماید به آن‌ها ظلم کنندگان بد رفتار و جبارهای بد کردار را. و بدانید که اهل قم انصار و اعوان قائم هستند و دعوت کنندگان هستند مردم را بر حق.

بعد از آن حضرت سر خود را به سوی آسمان برداشت و عرض کرد: خداوندا!

آن‌ها را حفظ کن از هر فتنه، و آن‌ها را نجات بده از هر مهلکه».⁽¹⁾

و صاحب کتاب بعد از بیان مجملی از این اخبار ذکر کرده مشاهد و قبرهای واقعه در بلده قم را و گفته [است] که:

«از جمله آن‌ها است قبر فاطمه علیهاالسلام دختر موسی کاظم علیه‌السلام ⁽²⁾و روایت شده که زیارت آن مقابل و معادل بهشت است».⁽³⁾

و نیز روایت امام رضا علیه‌السلام است که در پاسخ سؤال کننده‌ای فرمود: «من زارها فله الجنّة».

بحارالانوار، ج 48، ص 216؛ وسائل الشیعة، ج 14، ص 576؛ ثواب الاعمال، ص 98؛ عیون اخبارالرضا، ج 2، ص 267 و کامل الزیارات، ص 324.

و روایت کرده است مشایخ ما که:

«وقتی که مأمون لعین، حضرت رضا علیه‌السلام را از مدینه به مرو برد ـ در سنه دویست و یک ـ که [حضرت معصومه علیهاالسلام ] پیش حضرت بود و وقتی که به ساوه رسید مریض شد.

پس پرسید که: از اینجا تا قم چقدر راه است؟

عرض کردند: ده فرسخ.

پس امر فرمود خادم خود را که: او را به قم برد و او را در خانه موسی بن خزرج بن سعد نازل کرد.

واضح این است که وقتی که خبر تشریف آوردن آن حضرت به آل سعد رسید، اتفاق نموده، با جمعیت به استقبال آن حضرت بیرون آمدند و از او طلب نزول در قم درخواست کردند.

و از میان آن‌ها موسی بن خزرج پیش آمد، زمام ناقه معصومه را گرفت و او را در قم در خانه خود نازل نموده، منزل داد. پس شانزده روز در خانه او با حالت مرض بماند. بعد از آن وفات نمود. سپس موسی آن حضرت را بعد از غسل و کفن، دفن کرد در

زمینی که خود داشت و الآن مدفن آن حضرت است. و بنا نمود بالای قبر آن مطهره از بوریا، تا این که بنا نمود زینب دختر امام محمدتقی علیه‌السلام بالای آن قبه».⁽¹⁾

و ابن بابویه از محمد بن الحسن الصفار نقل نموده که:

وقتی که فاطمه علیهاالسلام وفات فرمود، غسل و کفن کرده او را بردند به زمین بابلان و گذاشتند در [کنار [سردابی که جهت او کنده بودند. پس اختلاف نمودند آل سعد در میان خودشان که، [= چه کسی [او را داخل سرداب نماید و دفن کند.

پس حاضر می‌داشتند مرد پیری که صالح بود، مسمی به قادر [و] اتفاق نمودند که او آن حضرت را دفن نماید. در این اثنا دیدند که دو شخص سواره با سرعت تمام آمدند، از جانب رمله.

وقتی که نزد جنازه رسیدند، پایین آمدند و بر جنازه نماز خواندند و داخل سرداب شدند و جنازه را گرفته، دفن نمودند. بعد از آن بیرون آمدند و سوار شده، رفتند. و احدی ندانست که آن‌ها که بودند. و محرابی که حضرت فاطمه علیهاالسلام در آن محراب نماز می‌خواند الآن موجود است در خانه موسی بن خزرج».⁽²⁾

«و نیز در قم می‌باشد قبر ابوجعفر⁽³⁾موسی بن امام محمدتقی علیه‌السلام ، و او اول شخصی است که از سادات رضویه⁽⁴⁾داخل قم شد و همیشه با برقع⁽⁵⁾می‌بود. پس عرب او را از قم بیرون کردند و بعد از آن به مقام عذرخواهی آمده، او را به قم برگرداندند و او را اکرام و اعزاز تمام نمودند و از مال‌های خودشان از برای او خانه و مزارعی گرفتند و حال او نیکو و بهتر شد. و او از مال خود هم دهات و مزرعه‌ها گرفت.

بعد از آن آمد پیش او و در آن جا خواهران او زینب⁽⁶⁾و ام محمد و میمونه دختران

امام محمدتقی علیه‌السلام و بریهه، دختر موسی مذکور، همه آن‌ها را بعد از وفات دفن کرد پیش فاطمه معصومه علیهاالسلام . و با آن‌ها هم دفن شد ام‌اسحاق، جاریه احمد و ام‌حبیب، جاریه محمد بن احمد بن موسی مذکور. و خود موسی وفات نمود در سنه دویست و نود و شش هجری و مدفون شد در جایی که الآن معهود معروف است.⁽¹⁾

و نیز در قم است قبر ابوعلی محمد بن احمد بن موسی مذکور که در سنه سیصد و پانزده وفات نموده و دفن شد در مقبره احمد بن موسی.

بعد از آن ذکر کرده مقابر بسیاری از سادات رضویه و بسیاری از اولاد امام جعفر صادق علیه‌السلام و نواده‌های علی بن جعفر الصادق علیه‌السلام و قبور بسیاری از سادات رضویه حسنیه را. و گفته که:

«بسیاری از مردم قم از اشعریین بودند که طوایفی هستند [که] اصل ایشان از یمن می‌باشد».⁽²⁾

و جناب پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود:

«پروردگارا ببخش اشعریین را، بزرگ آن‌ها و کوچک آن‌ها را».⁽³⁾

و فرمود:

«اشعریون از من هستند و من از آن‌ها».⁽⁴⁾

و باز روایت شده که فرمود:

«أزد و اشعریون و کنده از من هستند که عدول نمی‌نمایند و ترسی به دل راه نمی‌دهند».⁽⁵⁾

و باز فرمود: به اشعریین وقتی که از یمن مهاجرت نموده، پیش آن حضرت آمدند:

«شما هستید مهاجرین بر انبیا از اولاد اسماعیل».⁽¹⁾

بعد از آن صاحب کتاب ذکر کرده اخبار بسیاری در فضایل اهل قم [و] بعد از آن گفته که:

«از جمله مفاخر آن‌ها آن است که اول کسی که اظهار تشیّع در قم نمود موسی بن عبدالله بن سعد الاشعری است».⁽²⁾

و از آن جمله حضرت رضا علیه‌السلام فرمود:⁽³⁾

«زکریا بن آدم بن عبدالله بن سعدالاشعری که خداوند عالم به سبب تو بلا را از اهل قم دفع نماید، چنانچه بلا را از اهل بغداد دفع می‌نماید به سبب موسی بن جعفر علیه‌السلام .»

و از آن جمله این است که:

«اهل آنجا وقف نمودند مزرعه‌های بسیار بر ائمه علیهم‌السلام ، و آن‌ها هستند اول کسانی که خمس فرستادند پیش ائمه علیهم‌السلام ».⁽⁴⁾

و از آن جمله:

«ائمه معصومین علیهم‌السلام اکرام نموده‌اند جماعتی از اهل قم را به هدیه و تحفه و کفن فرستادن. مثل أبوجریر زکریا بن ادریس و زکریا بن آدم و عیسی بن عبدالله بن سعد و غیر آن‌ها را اعزاز نمودند بعض آن‌ها را با انگشتر دادن و خلعت بخشیدن [شرافت بخشیدند]».⁽⁵⁾

و اهل قم بودند که:

«از دعبل خزاعی گرفتند لباس [جبّه] حضرت رضا را به هزار مثقال طلا».⁽¹⁾

و از آن جمله حضرت صادق علیه‌السلام فرمود به عمران بن عبدالله:

«خداوند عالم تو را سایه اندازد در روزی که سایه [ای وجود] ندارد در آن روز مگر سایه [لطف و رحمت [خداوند عالم».⁽²⁾

تمام شد آنچه امام مجلسی ـ رحمه الله ـ از تاریخ قم ذکر نمود. «و مؤلف آن از علمای امامیه است».⁽³⁾

و از روایات سابقه چنین مفهوم گردید که وقتی که حضرت رضا علیه‌السلام به مرو تشریف بردند فاطمه معصومه علیهاالسلام از پی حضرت می‌رفت به مرو. در اثناء راه مریض شده در قم وفات [نمود] و حضرت رضا علیه‌السلام هم هنوز در مرو در حال حیات بود.

و داعی در آذربایجان از بعض علمای آنجا شنید:

و از این جهت در قم یا در اثنا راه مریض شده آنجا وفات نموده.

و وقتی که داعی در ابتدای حال به زیارت معصومه قم مشرف شده بودم؛ از بعض علمای بلده مزبور شنیدم که ذکر نمودند از بعض کتب قدیمه که:

حضرت رضا علیه‌السلام هنوز که در مدینه تشریف داشتند، مأمون ملعون مکرر با چاپار و رسل و رسائل به حضرت اصرار نمود که خواهر خود فاطمه معصومه را جهت او عقد نموده به مرو بفرستد. و حضرت مدتی تعلیل و تأخیر نمود. آخرالامر لابد مانده، مِنْ باب التقیه و الضرورة خواست که خواهر معصومه خود را پیش آن ملعون بفرستد.

آن معصومه جزع و فزع بسیاری نموده که: چرا مرا پیش چنین ملعون می‌فرستی؟

حضرت فرمود که: ای خواهر من! در این امر لابد مانده‌ام و تو هم باید رضا بدهی، ولکن این قدر بدان که دست نحس آن ملعون به تو نخواهد رسید.

لابد آن معصومه راضی شد. حضرت عقد او را خوانده روانه فرمود و در اثناء راه مریض شده در قم وفات نمود و به مرو نرسید.

بعد از آن مأمون خود حضرت را جهت ولیعهدی خود با الحاح و اصرار، کرهاً لاطوعاً به مرو بود.⁽¹⁾

این مطلب مأخذ صحیحی ندارد و در کتابی هم نیافتم، بلکه جهت حرکتش به سوی خراسان همان محبّت برادری و خواهری بوده که کشف بر مقصود نماید». انوارالمشعشعین، ج 2، ص 275 ـ 279.

و از جمله میمنت و برکت به دست طیبه معصومه، مساله استجابت دعا است، که داعی مکرراً از علما و فضلا و زایرین آن بلده مقدسه شنیده‌ام و خودم هم مکررا تجربه نموده‌ام. که مرّه اولی در عنفوان شباب، در اثنای سفر دارالخلافه به زیارت معصومه رفتم و امورات ما در آن ازمنه در غایت اغتشاش حال و پریشانی احوال بود و خیال تحصیل علوم شرعیه در عتبات عالیات در نظر مرکوز بود و اوضاع و اسباب حرکت فراهم نبود.

در تحت قبه مطهره درخواست توفیق و تهیه اسباب تحصیل نموده، سال آینده موافق معمول ادراک فیض عتبه بوسی آن مشاهد شریفه نموده؛ بعد از تحصیل در مدت سنین عدیده به عزم زیارت روضه رضویه حرکت نموده، بعد از سیر در صفحات بروجرد و ملایر، مشرف به زیارت آن معصومه شده، درخواست ادراک فیض عتبه بوسی بقعه رضویه و مراجعت با صحت و سلامتی را نموده.

[و] باز تیر دعا بر هدف استجابت آمده، در آن سال که اغتشاشات طایفه ظاله ترکمانیه صفحات خراسان و حوالی آنجا را فرو گرفته بود، فصول اربعه سنه را در آن مشهد شریف رضوی به سر برده.

و در حین مراجعت به تبریز دفعه سیم مشرف به زیارت آن معصومه گردیده، [درخواست زیارت خانه خدا و مدینه منوره را] در سنه آتیه نموده، بعد از مراجعت

تبریز در همان سال که درخواست شده بود مشرّف به زیارت مکه معظمه و مدینه منوّره شده و برگشتیم.

والحمدالله اولاً و آخراً والصلوة والسلام علی سیدنا محمد و آله الطیبین الطاهرین

حرره فی شهر ذیحجة الحرام سنه 1289

فهرست منابع

1.اعیان الشیعة، سید محسن امین عاملی، 10 جلد، بیروت، دارالتعارف، 1403 ق.

مقابر قم

اشاره

فخرالواعظین محمّدباقر حسینی خلخالی

متوفای (1333 ه . ق)

به کوشش

روح الله عباسی

چکیده

مقاله «مقابر قم» منتخبی است از بخش خاتمه کتاب «جنّات ثمانیة»، تألیف سید محمدباقر حسینی خلخالی (متوفای (1333 ه . ق).

مؤلف در این کتاب، امامزادگان و قبور علما و پادشاهان مدفون در قم را معرفی کرده و صحت و سقم انتساب این قبور به آنان را با دلیل‌هایی از کتاب‌های حدیثی و انساب بیان کرده است.

وی، ابتدا روایاتی را در فضیلت زیارت حضرت معصومه علیهاالسلام و شرافت قم بیان کرده سپس به ذکر مقابر مقدسه قم می‌پردازد. این کتاب در سه بخش تنظیم شده است:

بخش اوّل: در ذکر مقابر امام زادگان.

بخش دوم: در ذکر قبور برخی از علمای نامدار شیعه.

بخش سوم: در ذکر مقابر برخی از سلاطین در قم.

شرح حال مؤلف

با بررسی‌هایی که در کتاب‌های رجال نمودیم، مطلب چندانی درباره مؤلف این کتاب به دست نیاوردیم. تنها آقا بزرگ تهرانی و نویسنده گنجینه دانشمندان⁽¹⁾، هرکدام در سه سطر از وی یاد نموده‌اند. بنابرآن چه مؤلف در ابتدای بخش خاتمه کتاب (شرح حال خود) نوشته، نامش سید محمدباقر بن مرتضی حسینی، ملقّب به فخرالواعظین

خلخالی است.

آقا بزرگ او را با القاب «فاضل»، «جلیل، و «خطیب بارع»⁽¹⁾یاد نموده است. مؤلف در این کتاب، نسب خود را به زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب علیهم‌السلام رسانده است.

او سال‌ها در شهر خلخال ساکن بوده و به امور دینی مردم آن سامان رسیدگی می‌کرده است، لیکن بعدها در اثر کسالت روحی و دلسردی از مردمان دیار خود، در سال (1311 ه .ق) به سوی تبریز روانه می‌شود.

او سپس به دیدار مظفرالدین شاه قاجار رفته و دوماهِ محرم و صفر را در مساجد و تکایا و اردوی دارالسلطنه تبریز به ذکر مصیبت خامس آل عبا علیه‌السلام می‌پردازد. وی سپس همراه عده‌ای از زائران، از آذربایجان عازم عتبات عالیات شد و به زیارت ائمه علیهم‌السلام مشرّف شد. وی مدّتی در عتبات ماند، سپس به تهران آمد و در (سال 1327 ه .ق) به مشهد رفت و در این شهر سکونت گزید. او درباره سفر مشهد خود می‌نویسد:

«بحمدالله و المنّة‌للّه، اکنون پنج مرتبه به عتبه بوسی و به زیارت امام هشتم مشرّف شده‌ام؛ هر مرتبه مدّت اقامت فقیر در آستان ملائک پاسبان، شش ماه و یک سال بوده است».

او تصمیم می‌گیرد دیده‌های خود را از عتبات عالیات به رشته تحریر در آورد تا مونسی برای خود و تذکره‌ای برای خوانندگان باشد. لذا با پشتکار فراوان، طی مدت چهار سال (1327 ـ 1331 ه .ق) اقدام به نوشتن کتاب «جنات ثمانیة» می‌نماید. او در این باره، در دیباچه کتاب گوید:

«اما بعد، چنین گوید محرّر این مقاله و مؤلف این رساله، ابن مرتضی، محّمد باقر الحسینی الخلخالی: چون از بدو تمییز، تاکنون سال هزار و سیصد و بیست و چهار هجری است، به مقتضای شوقی که به زیارت مشاهد مقدّسه اهل‌بیت طاهرین علیهم‌السلام داشتم، اگرچه کرّات و دفعات به عتبات عالیات مشرف شده بودم، باز روزی از روزها

که دستم نه به کعبه خداوند و نه به مشاهد ائمه هدی علیهم‌السلام می‌رسید، جذبه تجلیات حضرت الله و جذبات محبت اولیاء الله، دل این محزون بینوا را به هیجان آورد، خواستم، چندی از برای سکون دل پر درد، خود را به مصداق «المجازقنطرة الحقیقة» به ذکر مکه معظمه و بقاع متبرکه آن برگزیدگان مشغول سازم.

سفر کعبه کنم تا به خرابات رسم زان که سالک به حقیقت از راه مجاز

چون علمای اعلام و خلفای ائمه انام، بسی سعی‌ها و کوشش‌ها در نشر اخبار سیدالمرسلین و ائمه طاهرین نموده‌اند، سیّما مولانا علامه مجلسی نهایت سعی و اهتمام در نشر اخبار سیّد انام و اهل‌بیت علیهم‌السلام فرمود، بعد از آن که نزدیک بود که آثار دین و مذهب و ملت تمام شده و مندرس گردد، سعی خود را به اعلا درجه رسانده است و نیز بسیاری از مؤلفین و مورخین از علمای جغرافی و غیره، اما هیچ کدام از ایشان جغرافی مشاهد مقدسه و شرح بقاع بلاد اسلام در یک مجموعه که عوام فهم باشد مرقوم نداشته‌اند، تا از برای حاجیان بیت الله الحرام و زائرین ائمه هدی علیهم‌السلام ، دلیل و بینایی بوده، از روی بصیرت و معرفت به جانب مقصد رفته باشند، لهذا آنچه از اخبار ائمّه اطهار و از کتب ارکان دین به یقین رسیده بود به تألیف در آوردم».

وی سپس تنها نسخه دستنوشته این اثر را وقف آستان قدس رضوی نمود که الان به شماره 4100 در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.

رساله حاضر، تصحیح بخش آخر این کتاب است که با عنوان «الخاتمة» (در ذکر مشاهد منوره و مقابر مقدسه بلده طیبه دارالمؤمنین) نامگذاری شده است.

در این بخش، مباحثی درباره وجود قبور امامزادگان و علما و بیان اختلاف‌هایی که در صحت و سقم انتساب قبور به آنان مطرح شده، به چشم می‌خورد. آقا بزرگ تهرانی درباره وفات مرحوم سید محمدباقر خلخالی و محل آن در طبقات گوید:

«توفی فی المشهد الرضوی حدود 1333».⁽¹⁾

والسلام ـ روح الله عباسی ـ 1424 ه .ق.

بسم الله الرّحمن الرّحیم

«الحمدالله الّذی جعلنا من الزائرین للعتبة العلیّة، و من المجاورین للرّوضة الرّضویة، و وفّقنی بتقبیل جداره و ضریحه بکرةً و عشیّة.

تشکر:

شکر خدا هر آن چه طلب کردم از خدا بر منتهای مقصد خود کامران شدم

والصلاة و السلام علی محمّدٍ و آله أشرف البَریّة، لاسیّما علی الامام الثّامن الزّکیّة، الذی یکون حضور مرقده و مشهده من السعادات الأبدیّة، و التوطّن فی جوار مزاره وسیلةً الی الکرامة السرمدیّة، والاستخلاص مِن العقبة الأخرویّة.

نعم ما قال:

أمرُّ علی دیار لیلی اُقبّلُ ذاالدیار و ذاالجدارا

و ما حُبُّ الدیار شَغَفن قَلْبی و لکنَّ حُبُّ مَن سَکَن الدّیارا

ثُمّ السلام علی اخته الّتی هی السیدة الجلیلة الجمیلة التقیّة، ملیکة النساء الهاشمیّة، و العزیزة المحترمة فی البنات الکاظمیّة، أعنی فاطمة‌الکبری، خاتون مُخدّرات الموسویّة، الشهیرة بسّتی معصومة العلویّة».

و بعد: یقول الغریق فی بحر الجرائم و المعاصی، و المُنهمک فی البوادی والملاهی، محمد باقر بن مرتضی، المشتهر بالرّیاضی، ابن آقا باقر، بن عبدالغفار المشتهر بالمستجاب الدّعوة، ابن محمد زکی شیخ الاسلام، ابن محمد رضا المجتهد الشهیر بالمیر، ابن محمد باقر، بن محمد رضا (و کان قاضی القضاة فی مملکة آذربایجان)، ابن السیّد شمس الدین، (و کان أیضاً قاضی القضاة و نقیب النقباء بالجیلان و آذربایجان و علیه اختصّت ریاسة أحکام الملّة، و سیاسة العامة و الخاصة

فی زمان الشاه اسماعیل الصفوی و کان قدس‌سره من أفاضل عصره، و أجلّة دهرة، و کان فی الفضل و الأشتهار کالشمس فی رابعة النهار، و من جملة تصانیفه، مدول فی علم الحساب» مشهور بین الأفاضل و الطلاب، و هو اوّل من توطن فی دیار الخلخال، و هو ابن ولیّ الدین محمود بن حسین، بن یوسف، بن المُستنصر باللّه، ابن شرف الدین، (و کان السید السند، الزاهد، الاورع شرف الدین من جملة الاوتاد، و کان جامعاً بین فضائل العلوم الظاهریة و فواضل ا لحِکَم الباطنیة، و کان من السالکین، و حصّل المعارف والعلوم ببلدة مقدسة طوس عند بعض الأعاظم)، و هو ابن الحسن، بن محمد، ابن الامیر أحمد، ابن أبیالرجاء النجفی، (و کان ـ قدس سره ـ آدم هذه السّلسلة، خرج من بلدة طیّبة النجف الأشرف و هبط منها إلی دیار العجم، کما هبط آدم علیه‌السلام من الجنّة الی دارالمحنة) و هو ابن السید علی السدری، بن یحیی، بن أحمد، بن محمد، ابن أبیعبدالله الحسین، ابن أبیالحسن السید علی کتیلة، بن یحیی، بن حسین ذی‌الدمعة، (و قیل ذی العبرة)، بن زید الشهید، ابن الإمام زین العابدین علی بن الحسین، بن علی بن ابی‌طالب علیهم‌السلام و للّه دَرُّ مَن قال:

بقاع فی البقیع مقدسات

و أکناف بطیّب طیّبات

و فی الکونین آیات عظام

تضمّنها الغری متوثقات

و فی کربل و بغداد و طوس

و فی سامرنجوم زاهرات

مشاهد تشهدالبرکات فیها

و فیها الباقیاتُ الصالحات

ظواهرها قبور دارسات

بواطنها بدور لامعات

جبال العلم فیها راسیات

بحارالجود فیها زاخرات

ولیست فی القبور لهم ولکن

مواقع النجوم معظّمات

بها الرحمن أقسم لوعلمتم

ففی القرآن هُنّ مسمّیات

بیوت یذکر اسمُ الله فیها

رجال بالسجود لهم سِمات

رسول الله والهادی علی

و فاطمة و سبط الهدات

فانّ المرتضی هادی علیّاً

لیقصر من مناقبه الصفات

وزیر محمدٍ حیّاً و میّتاً

شواهده بذلک واضحات

بدان که: در عالم بقعه‌های بسیار، و مقبره‌های بی‌شمار، داخلاً و خارجاً به هر کوی و رهگذر، در کوه‌ها و صحراها و مرغزار دیده می‌شود، که بعضی را امام زاده دانند، و برخی را شیخ و پیر خوانند، ولیکن چند بقعه و مزاری که معروف و معدودند و محل خلاف نیستند، مابقی را ما نمی‌دانیم که کیستند؟ و به نام و لقب چیستند؟ به اسم و رسمی که اکنون خوانده می‌شود اعتمادی نیست. در چندین کتب محدثین و تواریخ نوشته شده، از انبیا و اولیا و فضلا و عرفا [که] در زیر خاک عالم مدفونند؛ نامی برده‌اند و شرح احوالشان را نموده‌اند، اما چه فایده که مسطورات، سابقه مجهولات ما را معلوم نمی‌نماید؛ مثلاً می‌نویسند: فلان پیغمبر قبرش در بالای کوه زاغان است، فلان شیخ مدفنش در حظیره‌ای به محلّه جصان است، یا فلان پیر قبرش در کوچه سرّاجان است، یا فلان سیّد به دروازه دولت آباد به خاک سپرده‌اند، یا فلان عارف به دارالسیاده رخت از جهان برده. آیا آن مکان و محلاّت کجاست؟ با این که در اکثر کتب رجال و اخبار تاریخ و انساب، اصلاً از مواضع مراقد و مضاجع بزرگان دین را چندان نام نبرده‌اند. بر فرض، اگر هم از محل و مکان قبور و مدفن ایشان نام برده باشند، ما را از

آن اطلاعی حاصل نیست. بسا از محلات که اسمشان تغییر یافته و چه بسیار از مساجد و مدارس از میان رفته، نه از محله جصاصان و نه از کوچه سراجان خبری و نه از دروازه دولت آباد و دارالسیاده اثری.

اگر در قریه یا بلده یا شهری یا محله[ای]، بقعه و مزار[ی] ببینیم، [که] بر آن لوحی و خطی نباشد، البته نخواهیم دانست که صاحب آن مزار که خواهد بود؟ آیا حسب و نسبش به که منتهی می‌شود؟ آیا سید است یا عام؟ مخالف است یا موافق؟ اگر به رؤیا کشف شده، آیا رؤیای صادقه است یا کاذبه؟ و مکرراً در خانه‌ها، در زیر زمین‌ها، سنگ‌های مزار بزرگ را زیر خاک بر آمده و معلوم بوده که الواح اولیای کرام است، ولی از پوسیده‌گی دانسته نشده است، که از کیست و نامش چیست؟

بناءً علی هذا، از ذکر آنها می‌گذریم؛ چون اگر مقصود دانستن مضاجع ایشان است که بر ما مجهول و نامعلوم است؛ اگر مراد شرح احوال آنها است، در کتب و دفاتر مسطور است. بلی، در این صورت ما اکتفا می‌نماییم به ذکر امامزادگان و انبیا و اصحاب و علما و مشایخ و عرفا که مجهول المکان نیستند، بلکه صاحبان صحن و سرایند، و خفتگان در بقاع و تکایا، و [آنان که صاحب] آثار هستند. و [نیز آن چه] در کتب اهل تحقیق و معتبره به نظر رسیده، به نگارش می‌رود، بمنّه و لطفه.

چنان که فاضل نوری در «تحیة‌الزائر» گوید:

«امامزادگان عظام و شاهزادگان والامقام، قبورشان محل فیوضات و برکات و موضع نزول رحمت و عنایت الهیّه است و علمای اعلام تصریح نمودند به استحباب زیارت قبورشان، که بحمدالله تعالی در غالب بلاد مؤمنین موجود، بلکه در قُری و بریّه⁽¹⁾و اطراف کوه‌ها و درّه‌ها [می‌باشد]، و پیوسته ملاذ⁽²⁾درماندگان و ملجاء⁽³⁾واماندگان و پناه مظلومین و تسلّی دل‌های پژمردگان بوده و خواهند بود، تا یوم قیام. و از بسیاری از ایشان کرامات و خوارق عادت مشاهده شد.

ولکن مخفی نماند که، امامزادگانی که انسان به اطمینان خاطر محض درک

فیوضات و کشف کربات⁽¹⁾بار سفر بندند و شدّ رحال کند به سمت قبر شریفش، باید اول دو مطلب را درست کرده، آن گاه قصد مقصد کند:

اول: جلالت قدر و عظمت شأن صاحب آن مرقد، علاوه بر شرافت نسبت و علاقه نبوت به حسب آنچه از کتب احادیث و انساب معلوم می‌شود.

دوم: معلوم بودن قبر آن سید جلیل و صحت نسبت آن قبر به او.

و جمع این دو بسیار کم است. چه بسیار قبوری که نسبت می‌دهند به آن بزرگواران، نه حال صاحبشان معلوم و نه مدفون بودن در آن جا، و جمله‌ای دفن در آن جا معلوم و حال صاحبش مجهول.

و پاره‌ای جلالت قدر آن امام زاده معلوم است، ولکن مرقد شریفش مشتبه؛ مثل سید جلیل علی بن جعفر صادق علیه‌السلام و تربیت کرده برادر بزرگوارش، که از بزرگان راویان و صاحب تصنیف که تاکنون در دست است، بحمدالله. آن بزرگوار چهار یا پنج امام را درک نموده و خدمت کرده، و لکن قبر شریفش، مشتبه و سه موضع است که به او نسبت می‌دهند:

اول: در بیرون قلعه سمنان در میان باغچه، با قبه عالیه رفیعه و عمارت مختصر در آن جا.

دوم: در بلده طیّبه قم، در قبه‌ای عالیه و صحن وسیع و آثار قدیمه که سبب اطمینان تمام آن بلد است در بودن قبر شریفش در آن جا.

سوم: یک فرسخی مدینه در قریه عُریض که مِلک آن جناب و محل سکنای خودش و ذریّه‌اش بود، و لهذا او را علی عریضی و اولادش نیز به همین لقب در کتب انساب و غیرها معروف اند و در آن جا بر قبر شریفش قبّه‌ای است عالیه.⁽²⁾

و اما در کتاب «مستدرک شرح مشیخه صدوق قدس‌سره » مسطور است که می‌گوید: آن جناب اصلاً به عجم نرفته؛ هرکه خواهد به آنجا رجوع کند.

و چند نفر از ذریّه او و ذریّه جعفر پسر امام علی‌النقی علیه‌السلام نیز معروف و نام ایشان علی بن جعفر است. محتمل است آن دو قبر منسوب به آنها باشد.

باقی ماند قلیلی که هردو جهت آن مکشوف است؛ مثل قبر اسماعیل پسر امام جعفر صادق علیه‌السلام که در بقیع نزدیک ائمه بقیع علیهم‌السلام ⁽¹⁾[می‌باشد]. بنده حال آن جناب را در ضمن حرم دوم معروض داشتم. اکثر این امام‌زاده‌ها به همین منوال مشتبهند. العلم عندالله و عندالرسول.

پس شروع [می] کنیم به ذکر مشاهد دارالمومنین قم.

بدان که: بلده دارالمؤمنین قم شهری است قدیم و قصبه‌ای است کریم، و از جمله بلادی است که همیشه دارالمؤمنین بوده است.

در کتاب «مجالس المؤمنین» و در کتاب «معجم البلدان» و غیر آن مسطور است که:

«بلده طیّبه قم از بلاد و مدائن مستحدثه اسلامیه است و اهالی آنجا از اول روز همیشه شیعه امامیه بوده‌اند. و ابتدای بنای قم در سنه هشتاد و سه از هجرت گذشته، در زمان عبدالملک مروان شد؛ و آن چنین بود که عبدالرحمن بن محمد بن اشعث بن قیس که از قِبَلِ حجاج بن یوسف امیر سیستان بود، چون بر او خروج کرد، در لشکر او هفده کس از علمای تابعین عراق عرب بودند.

چون پسر اشعث از حجاج منهزم شد، آن جماعت به ناحیه قم افتادند، و از آن جمله چند برادر بودند، نام ایشان: عبدالله و احوص و عبدالرحمن و اسحاق و نعیم، پسران سعد بن مالک ابن عامر اشعری.

و در آن موضع چند قریه بود که یکی از آنها کمندان نام داشت. برادران مذکور در آن جا به قهر و غلبه نزول کردند و بنی اعمام ایشان از عراق برایشان جمع شدند و آن چند موضع را از کثرت عمارت به هم متصل ساختند و به نام کمندان که یکی از آن مواضع بود تسمیّه نمودند. بعد از آن، بعضی از حروف آن نام اسقاط نموده از روی

تعریب «قم» گفتند»⁽¹⁾

و ایضاً در کتاب «معجم» مذکور است که:

«مقدم برادران مذکور، عبدالله بن سعد بود، و پسری داشت در میان شیعه کوفه نشو و نما یافته بود و امامی مذهب بود. مقارن آن حال، از کوفه به قم انتقال نمود و اهل آن دیار را قبل از آن که نقض اعتبار اغیار در لوح خاطر ایشان قرار بگیرد، در متابعت مذهب ائمه اطهار و التزام احکام طریقه حقّه استوار ساخت»⁽²⁾

و بالجمله در قم، امامزاده‌های بسیار و اولیای کبار مدفونند.

«اذا عمّت البلدان الفتن فعلیکم بقم و حوالیها و نواحیها فان البلاء مدفوع عنها».⁽³⁾

و از حضرت امام رضا علیه‌السلام روایت کرده‌اند که فرمود:

«للجنّة ثمانیة أبواب فواحد منها لاهل قم، فطوبی لهم ثمّ طوبی لهم، ثمّ طوبی لهم».⁽⁴⁾

و سعد بن سعدالاحزم روایت کرده از آن حضرت که فرمود:

«مَن زارها فله الجنة».⁽⁵⁾

و از حضرت صادق علیه‌السلام روایت است که فرمودند:

«سلامُ الله علی اهل قم یسقی الله بلادهم الغَیث، و یُنزل علیهم البرکات، ویبدل الله سیئاتهم حسنات، هُم أهل رکوعٍ و سجودٍ و قیامٍ و قعودٍ، هم الفقهاء العلماء الفهماء، هم أهل‌الدرایة والروایة و حسن العبادة».⁽⁶⁾

و بسیاری از اکابر محدثین و افاضل مجتهدین امامیه از آنجا برخواسته‌اند؛ من جمله: المولی ابوالحسن علی بن الحسین و محمد بن علی، هردو، پدر و پسر، از اکابر علمای امامیه بودند.

و از حکما: مؤید الدین محمد بن محمد وزیر المنتصر و محمد بن علی وزیر المعتصم و ابوالفضل محمد، وزیر رکن الدوله و شاه طاهر مشهور به دکنی، ابوطاهر

شرف الدین وزیر سلطان سنجر، عموماً از آنجا بوده‌اند.

واعظ تهرانی ـ طاب ثراه ـ در کتاب «روح و ریحان» گوید:

«فانّ بقعتها المبارکة و مرقدها المرضیة المُجلّلة، ستّی فاطمة المشهورة بالمعصومة فی‌بلدة قم، و قد ورد فی الحدیث: «من زارها وجبت له الجنّة⁽¹⁾».⁽²⁾

در فضیلت و شرافت قم و ثواب زیارت حضرت معصومه علیهاالسلام

بدان که قاضی نورالله در «مجالس المؤمنین» و فاضل نوری در «تحیة‌الزّائر»، از آن جمله شیخ فاضل، خبیر ماهر، حسن بن محمد قمی، که معاصر شیخ صدوق است در کتاب «تاریخ قم» که به جهت کافی الکفاة صاحب بن عباد نوشته، که اخبار بسیار از رسول مختار و از ائمه اطهار بسیار است.

و به سند خود روایت کرده که:

قال الصادق علیه‌السلام : «ألأ انّ للّه حرماً و هو مکة، ألا انّ لرسول الله حرماً و هو المدینة، ألا ان لأمیرالمؤمنین حرماً و هو الکوفة، ألا انّ حرمی و حرم وُلْدی من بعدی قم، ألا إن قم کوفة الصغیرة، ألا إن للجنّة ثمانیة أبواب ثلاثٌ منها الی قم، یُقبض فیها امرأةٌ هی من ولدی، و اسمها فاطمة بنت موسی، یدخل بشفاعتها شیعتی الجنّة بأجمعهم».⁽³⁾

«امام صادق علیه‌السلام فرمود: به درستی برای حق تعالی حرمی است و آن مکه است و برای رسول خدا حرمی است و آن مدینه است و برای امیرالمؤمنین حرمی است و آن کوفه است و برای من و فرزندان بعد از من، حرمی است و آن قم است. همانا قم، کوفه کوچک است، برای بهشت هشت در قرار داده شده که سه در آن از قم است، بانویی از فرزندان من در آنجا از دنیا می‌رود و اسم او فاطمه دختر موسی است به شفاعت او همه شیعیان من وارد بهشت می‌شوند.

و به روایت دیگر منقول است که:

«زیارت فاطمه معادل با بهشت است».⁽¹⁾

و هم از آن حضرت روایت است که فرمود: مزار فیض السیدة المعصومة حضرت فاطمه بنت الإمام موسی الکاظم علیه‌السلام در آن‌جا مطاف اهالی روزگار است. هر سال جمع کثیری به عتبه بوسی آن خاتون به زیارت قبرش می‌روند. آن خاتوان در بابلان قم، در حیات حضرت رضا علیه‌السلام در سال دویست و دو از هجرت وفات کرد. حضرت رضا علیه‌السلام یک سال بعد از وفات آن مخدره، در خراسان مسموم گردید؛ اینکه مشهور است می‌گویند: حضرت معصومه در قم خبر وفات برادرش امام رضا علیه‌السلام را شنید، خلاف واقع و غلط مشهور است.

ذکر بنیان روضه مطهره و گنبد منوره آن مخدره

در سال پانصد و بیست و نه، به امر شادبیگم، دختر عماد بیک انجام یافت و طلای گنبد و بنای مدرسه فیضیه با سنگ‌های مرمر و باب ضریح مطهّر، و دری که در سمت شمال با طلا ساخته شده است و شاهکار است از مرحوم خاقان خلد آشیان است و گوی کوچکی که مکلّل به جواهر است و بالای سر آویخته شده و در میان شده مروارید قیمتی که از طرفین گوی سر آن بیرون است با زنجیر طلا و حُقّه جواهر و قنادیل طلا ونقره نیز از آن مرحوم است.

مدیحه

معصومه‌ای که در ره ایوان اقدسش از قدر و صدق حور و پری چاکر آمده

در بیان آمدن فاطمه معصومه به بلده قم و ذکر سایر مزارات علیهم‌السلام

حسن بن محمد بن حسن الشیبانی در کتاب «تاریخ قم» و علامه مجلسی قدس‌سره و صاحب «انوار المشعشعین» و صاحب «بدرالمشعشع» و فاضل نوری در کتاب «تحیة‌الزّائر»

نوشته است، و بدین طریق ذکر کرده‌اند:

«بدان که جماعت بسیاری از بنات فاطمیه و سادات علویّه در قم، در قُبّه ستی فاطمه علیهاالسلام مدفونند، مثل: جمله‌ای از دختران حضرت جواد علیه‌السلام ، چنان که [بیان [خواهد شد و بسیاری از دختران موسی مبرقع علیه‌السلام ؛ مثل: ام‌محمد و خواهرش میمونه و خواهر دیگر بریهیّه و خواهر محمد بن موسی، غیر ایشان مثل امّ‌اسحق، جاریه محمد بن موسی و امّ حبیب جاریه محمد بن احمد الرّضا».⁽¹⁾

چنان که فاضل متقدم در تاریخ خود فرموده.

پس از آن فرموده که:

«از جمله قبوری که در قم است قبر ابی‌جعفر موسی بن محمد بن علی الرضا علیهماالسلام است و مثل سیده جلیله معظمه ستی فاطمه دختر امام موسی علیه‌السلام مدفونه به قم در نهایت جلالت و علوّ مقام است».⁽²⁾

«و در سنه دویست و یک که پس از یک سال بود، جناب امام رضا علیه‌السلام از مدینه به امر مأمون به مرو تشریف برده بودند، آن مخدّره سال دویست و یک به شوق ملاقات برادر خود از مدینه بیرون آمد، به طلب آن حضرت طی منازل فرموده، تشریف آورد تا به ساوه. وقتی که آن خاتون به ساوه رسید، در آن‌جا مریضه شد. پس فرمود: از این‌جا تا به قم چقدر است؟

عرض کردند: ده فرسخ می‌باشد. پس خادم خود را فرمود که مرا به قم ببر.

همین که خبر رسید به اشعریین از آل سعد، پس اتفاق کرده، به استقبال آن خاتون مخدّره شتافتند و استدعا کردند که آن خاتون محترمه در قم نزول فرماید. پس موسی بن خزرج بن سعد ـ که بزرگ آنها بود ـ از همه سبقت کرده، زمانی که به حضور فاطمه رسید، مهار ناقه او را گرفت و کشید تا وارد ساخت آن مکرمه را به قم و در خانه خود.

پس آن معظمه در خانه او نزول اجلال فرمودند [و] تا مدّت شانزده روز یا هفده روز در آن‌جا مکث کردند. پس از دنیا رحلت یافتند. پس دفن نمود او را موسی بعد از

تغسیل و تکفین در زمینی که مال خود موسی بود، (که الآن مدفن فاطمه است)، و بنا کرد بر قبر فاطمه سقفی از بوریا و این سقف برپا بود تا آن‌که بنا نمود زینب دختر حضرت جواد علیه‌السلام از برای قبر او قبّه‌ای».⁽¹⁾

و خبر داد مرا حسین بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه از محمّد بن حسن الولید: «زمانی که از دنیا رفت فاطمه ـ رضی الله عنها ـ غسل دادند و کفن نمودند او را و بردند او را به سوی بابلان و گذاردند بر زمین نزدیک سردابی که کنده بودند از برای فاطمه. و اختلاف کردند طایفه سعد که آیا کدام کس برود در میان قبر و دفن نماید او را در آن سرداب؟

پس اتفاق کردند بر خادمی که برای ایشان بود. و او مردی پیر صالح با تقوی بود و اسمش قادر بود. قرار شد قادرِ غلام، فاطمه را دفن نماید. و در این خیال بودند [که[ ناگاه دیدند دو سوار به تعجیل رسیدند، در حالتی که دهان خودشان را پیچیده بودند. پس زمانی که شدند به جنازه نماز خواندند بر فاطمه، بعد داخل سرداب شدند. برداشتند فاطمه را [و [دفن نمودند و بیرون آمدند از سرداب و سوار شدند و رفتند، و ندانست احدی که چه کسی بودند این دو سوار؟».⁽²⁾

علامه مجلسی می‌فرماید:

«محراب عبادت فاطمه که نماز می‌کرد در آن‌جا، الآن موجود است؛ یعنی در خانه موسی بن خزرج».⁽³⁾

و شیخ محمدعلی قمی، مترجم «تاریخ قم»، در «أنوار» گوید:

«محراب عبادت فاطمه در خانه موسی بن خزرج است و خانه موسی و محراب در محله‌ای که مشهور است در این زمان به «میدان میر» و آن خانه را الحال ستّیه گویند».⁽⁴⁾

و ستّی: به معنای بی‌بی و خانم است، چون آن خاتون آن‌جا منزل نمود، از این جهت نسبت به او می‌دهند و ستّیه می‌نامند، لکن تعجب این است که محراب عبادت

او را به تنور حضرت نامیده‌اند. اکنون در ألسنه و أفواه عوام النّاس و زوّار مشهور به تنور حضرت می‌باشد، و چقدر خلاف و بی‌ادبی است که محراب عبادت آن مخدّره [را [تنور حضرت [نام] گذارده‌اند و شاید نامیدن محراب را به تنور آن باشد که به شکل تنور گرد و مدوّر دور آن محراب ساخته‌اند، لهذا به خیال مردم عوام و زوّار که غریب اند، تنور می‌باشد، پس باید شخص زایر کمال معرفت در حقّ آن مخدّره داشته باشد، که ثواب زیارت را به مقدار معرفت می‌دهند، همچنان که حضرت رضا علیه‌السلام در ثواب زیارت آن مخدّره فرمود:

«کسی که زیارت کند او را در حالتی که عارف به حقّ او باشد پس برای او بهشت است».

یعنی این مطلب عبارت معرفت رساندن است در حقّ او، نه این‌که از برای او تنور قایل شوی و اخلاص خود را به این طریق ظاهر کنی، که من به زیارت تنور آن حضرت می‌روم، و حال آن‌که اگر ملاحظه کنی این همه ثوابی که ائمه هدی علیهم‌السلام از برای زیارت آن مخدّره قرار داده‌اند، به جهت کمال معرفت او بوده، و عبادت آن مخدره را در درگاه الهی ـ چنان که در مدت شانزده روز که در قم حیات داشت، چنان عبادتی نموده، که موضع عبادتش و محراب از آن زمان که سنه دویست و یک بود تا این زمان که هزار و سیصد و پنج است باقی است و این مطلب از آثار کمال معرفتش و اخلاص او بوده در عبادت پروردگار عالم. و اهل قم به جهت زیادتی اخلاص به آن مخدّره و به جهت تبرّک جستن به آن موضع شریف اطراف محرابش را ساخته‌اند که مفقود الاثر نشود.

در کتاب «تحیّة‌الزائر» گوید:

«اکنون آن خاتون محترمه دارای قبّه عالیه و صحن متعدده و ضریح و خدّام بسیار و موقوفات، تعظیم و تکریم و احترام تمام دارد و قبر شریفش ملاذ عامّه خلق است و در هر سال جماعت بسیار از بلاد بعیده، شدّ رحال کنند و تعب سفر کشند، به جهت درک فیوضات از زیارت آن مخدره. و از برای او زیارتی مرویّه از حضرت رضا علیه‌السلام [است]، که به سعد اشعری تعلیم فرمودند و علاّمه مجلسی او را در کتاب «تحفه» ذکر

فرموده، و هر سال کرامات و خوارق عادات از بقعه آن مخدره صادر شده. پس باید زوّار و خدّام و مجاور[ین] و غیره در حرم مطهّرش حقّ ادب نگه‌دارند و حرف دنیا و کلام بیهوده نزنند [و] به احتیاط رفتار نمایند».

مدیحه:

آتش موسی عیان از سینه سیناستی یا که زرّین بارگاه بضعه موساستی

بضعه موسی بن جعفر فاطمه کز روی قدر خاک درگاهش عبیر و عنبر ساراستی

نوگلی روشن ز نسل گلشن یس بود آیتی روشن ز صدر نامه طاهاستی

هست یکتا گوهر و از فرط عفت بی‌بدل زهره‌ای از آسمان و عصمت زهراستی

صحن او را هست اقصی پایه عزّت چنان کز شرف مسجود سقف مسجد اقصی ستی

در ذکر ثواب زیارت حضرت معصومه علیهاالسلام

و فی «البحار» عن سعد بن سعد:

«قال: سئلت أباالحسن الرضا عن فاطمة بنت موسی بن جعفر؟

فقال: من زارها فله الجنّة».⁽¹⁾

به سند معتبر منقول است که:

«سعد بن سعد از حضرت امام رضا علیه‌السلام سؤال نمود از فاطمه دختر موسی بن جعفر علیه‌السلام ، فرمود که: هرکه او را زیارت کند از برای اوست بهشت.»

ایضاً: علی بن بابویه و احمد بن ادریس و غیره روایت کنند عن ابن الرضا علیه‌السلام :

«قال: من زار عمّتی فله الجنّة».⁽²⁾

و به سند معتبر دیگر از امام محمدتقی الجواد علیه‌السلام منقول است که:

«هرکس عمّه مرا در قم زیارت کند، پس از برای اوست بهشت».

و در بعضی از کتب زیارت و همچنین در «بحار» است که حضرت امام جعفر صادق علیه‌السلام فرموده:

«ستدفن فیها امرأةٌ مِن اولادی تُسمّی فاطمة فمن زارها وجبت له الجنّة»

«زود است که دفن شود در قم، زنی از اولاد من که نامیده می‌شود فاطمه، پس کسی که زیارت کند او را واجب می‌شود او را بهشت.

راوی می‌گوید: آن وقتی که حضرت صادق علیه‌السلام این کلام را فرمود هنوز پدر آن مخدّره به دنیا نیامده بود.»⁽¹⁾

ایضاً: روی:

«أنّ زیارتها تُعادل الجنّة».⁽²⁾

یعنی: «زیارت آن خاتون معادل است با بهشت».

و روی علی بن ابراهیم عن سعد:

«قال علی بن موسی الرّضا علیه‌السلام : یا سعد عندنا لکم قبراً.

قلت: جعلت فداک قبر فاطمة بنت موسی بن جعفر؟

قال: من زارها عارفاً بحقّها فله الجنّة، فاذا أتیت القبر فقم عند رأسها مستقبل القبلة، فکّبر اربعاً و ثلاثین تکبیر و سبّح ثلاثاً و ثلاثین تسبیحة و أحمدالله ثلاثاً و ثلاثین تحمیده.

ثم قُل: السلام علیکِ یا فاطمة و رحمة‌الله و برکاته».⁽³⁾

به سند حسن روایت است که:

«حضرت امام رضا علیه‌السلام به سعد اشعری فرمود که: ای سعد، نزد شما قبری از ما هست.

سعد گفت: فدای تو شوم، قبر فاطمه دختر امام موسی را می‌فرمایی؟

فرمود: بلی. هرکه او را زیارت کند و حق او را بشناسد از برای اوست بهشت.»

و در جای دیگر فرمود:

«من زار المعصومة فی قُم کمن زارنی».⁽⁴⁾

و فرمود:

«چون به نزد قبر آن حضرت[ علیهاالسلام ) برسی نزد درش و رو به قبله بایست و سی و چهار مرتبه الله اکبر و سی و سه مرتبه الحمدالله و سی و سه مرتبه سبحان الله بخوان با خضوع و خشوع و تأنّی و حضور قلب. پس بگو: السّلام علیکِ یا بنتَ رسول الله، السّلام علیکِ یا بنتَ فاطمة و خدیجة، السّلام علیکِ یا بنتَ أمیرالمؤمنین، السّلام علیکِ یا بنتَ ولیّ الله، السّلام علیکِ یا بنتَ الحسن و الحسین، السّلام علیکِ یا عمّة ولیّ الله، السّلام علیکِ یا بنتَ موسی بن جعفر و رحمة‌الله و برکاته، السّلام علیکِ عرّف الله بیننا و بینکم فی‌الجنّة و حَشَرنا فی زُمرتکُم و اوردنا حوض نبیّکم و سقانا بکأس جدّکم من ید علّی بن ابی‌طالب صلوات الله علیکم، أسئل الله أن یُرینا فیکم السُّرور و الفرج و أن یجمعنا و ایّاکم فی زُمرة جدّکم محمدٍ صلی الله علیه و اله، و أن لایسلُبنا معرفتکم، انّه ولیّ قدیر، اتقرّبُ الی الله بحبّکم وبالبرائة مِن أعدائکم والتسلیم الی الله راضیاً به غیر منکرٍ و لا مستکبرٍ و علی یقین ما أتی به محمد صلی الله علیه و آله نطلب بذلک وجهک یا سیدی، اللهمّ و رضاک والدار الآخرة، یا فاطمة اشفعی لی فی‌الجنّة، فانّ لک عندالله شأناً، اللهمّ انّی أسئلک أن تختم لی بالسّعادة، فلا تسلب منّی ما أنا فیه و لاحول و لا قوّة الاّ باللّه العلی العظیم، اللّهم استجب و تقبله منّا بکرمک و عزّتک و رحمتک و عافیتک و صلی الله علی محمد و آله و سلّم تسلیماً یا ارحم الرّاحمین».⁽¹⁾

در ذکر بعضی از قبور بابلانیّه که در جوار مزار حضرت ستّی فاطمه است

علامه مجلسی قدس‌سره از کتاب «تاریخ قم» نقل می‌فرماید:

«یکی از صاحبان قبور بابلانیّه اُمّ‌محمد دختر موسی المبرقع ابن محمد بن علی الرّضا می‌باشد. یعنی: عبارت است از صبیّه مرضیّه موسی مبرقع، بعد از آن که از دنیا رفت، دفن نمودند او را در پهلوی فاطمه علیهاالسلام .

پس وفات نمود میمونه بنت موسی المبرقع. پس دفن کردند او را در نزد فاطمه، و

بنا کردند بر آن دو قبر قبّه.

و وفات نمود امّ‌اسحق، کنیز محمد بن موسی المبرقع و دفن نمودند او را در پهلوی فاطمه.

ایضاً دفن نمودند امّ حبیب، کنیز ابوعلی محمدالرضا را در آن‌جا.

ایضاً بریهیّه، خواهر محمد بن موسی که صبیّه مرضیّه موسی المبرقع باشد، در آن جا مدفون گردید.

و دیگر از قبور بابلانیه: زینب و امّ محمد و میمونه (و هرسه دختران حضرت امام محمدتقی علیه‌السلام ) در همانجا مدفون می‌باشند».⁽¹⁾انتهی کلام علاّمه.

پس چنین معلوم می‌شود که در ضریح مطهّره و قبّه منوّره، نه نفر از طایفه اناث مدفون می‌باشند، که دو نفر ایشان کنیز و باقی خانم و علویّه هستند، که سه نفر ایشان دختران حضرت جواد و چهار نفر آنها دختران موسی مبرقع می‌باشند.

مخفی نماند، که یکی از قبور بابلان مزار ابوالحسن حسین، الحسین بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بن جعفر صادق علیه‌السلام می‌باشد.

در ترجمه «تاریخ قم» در حق او مطلبی مذکور است [که] گوید:

«اوّل کسی که از سادات حسینیه وارد قم شده، او بوده. وقتی که وفات او رسید در مقبره بابلان دفن کردند او را، و بقعه در محلّی است، که اگر از ولایت ری بیایند اوّل او را ببینند، بعد به زیارت حضرت معصومه می‌روند».

و دیگر: چهار قبر از نسل عبد[الله]الباهر بن امام زین العابدین علیه‌السلام در قبرستان بابلانیّة هستند.

یکی از آنها، حمزة بن عبدالله الحسین بن اسماعیل الرخ بن حسین بن فسبح بن اسماعیل ابن محمد ارقط بن عبدالله بن الامام زین العابدین علیه‌السلام ، که این حمزة المذکور، معروف به حمزة الاصم است و یکی از اجداد سلطان محمد شریف، نقیب قم می‌باشد.

و در «عمدة الطالب» مذکور است که:

«او معروف به حمزة القمی است».⁽¹⁾

و در «تاریخ قم» مذکور است که:

«او در قم وفات یافت و [او را] در مقبره بابلان دفن کردند.»⁽²⁾

و ایضاً فرزندش، ابوجعفر محمد بن حمزه، وفات یافت و او را نیز در مقبره بابلانیّه دفن کردند.

و ایضاً پسرش ابوالقاسم علی بن محمد بن حمزه می‌باشد، و در «تاریخ قم» مذکور است که:

«در روز جمعه، سلخ شعبان وفات کرد و او را در قبّه متّصله به قبّه پدرش دفن کردند».⁽³⁾

معلوم می‌شود که هر کدام از آنها قبّه علیحده داشته‌اند و الحال هیچ اثری از قبر و بقعه باقی نیست. و مخفی نماند، که این ابوالقاسم علی بن محمد، پدر شاهزاده سلطان محمد شریف می‌باشد.

و ایضاً: علی بن حمزة القمی المذکور، برادر محمد بن حمزه مذکور در بابلان مدفون است؛ چنان که صاحب «تاریخ قم» گوید:

«علی بن حمزة در قم وفات نمود. او را در بابلانیّه که مشهد برادرش می‌باشد، او را نیز دفن کردند».⁽⁴⁾

و ابوالحسن علی الزکی بن ابوالفضل محمد، الشریف الفاضل بن أبوالقاسم علی نقیب قم. و فخرالدین علی بن محمد بن ابوالفضل سلطان محمد.

این جمله نقیب ری و قم بودند و در مقابر قم مدفونند.

و دیگر: از اولادهای سید سجّاد:

قبر ابوعلی احمد بن محمد بن علی بن عمر بن امام زین العابدین علیه‌السلام می‌باشد.

صاحب «تاریخ قم» می‌فرماید: «وفات نمود، او را به مقبره بابلان به مشهدی که به او معروف است دفن کردند».⁽¹⁾

و ایضاً: یکی از آنها قبر پسر دیگر او ابومحمد حسن بن احمد می‌باشد. در آن کتاب مذکور است که:

«در روز دوشنبه، نُه روز از ماه صفر مانده بود در سنه سیصد و چهل و نه وفات کرد و او را در کنار قبر برادرش ابوجعفر محمد به مقبره بابلانیّه قم دفن کردند».⁽²⁾

ایضاً: از آنها قبر ابوعلی احمد بن حسن بن احمد مذکور می‌باشد. در «تاریخ قم» مذکور است که:

«او روز پنجشنبه ماه ربیع الآخر سنه سیصد و هفتاد و یک وفات کرد و او را در نزدیک قبر پدرش حسن بن احمد به مقبره بابلانیّه دفن نمودند».⁽³⁾

اکنون هزار افسوس که معلوم نیست که در چه محلی از قبرستان بابلان و حال آن که چنان مستفاد می‌شود که از برای آنها مشهدی و بقعه علیحدّه بوده است.

ذکر بقعه مبارکه مشهور به «چهل اختران»

ذکر بقعه مبارکه مشهور به «چهل اختران» که واقع است در محله‌ای که مشهور به موسویان است.

مخفی نماند که در آن جا دو بقعه می‌باشد: یکی، کوچک و یکی بزرگ، و مابین این دو بقعه یازده گام تقریباً فاصله می‌باشد و در بقعه کوچک دو صورت قبر می‌باشد. یکی از آنها قبر امام‌زاده موسی المبرقع ابن امام محمدنقی علیه‌السلام می‌باشد.

و قال فی «عمدة‌الطالب»:

«فموسی المبرقع أعقب من ولدین: احمد و محمد، فمحمد درج عندالنّسابین، و عقب موسی من احمد، و یقال لولده الرضویّون، و هم ببلدة قم علی‌الغالب إلاّ مِن شذّ منهم».⁽⁴⁾

چنانکه در «عمدة‌الطالب» مذکور است که:

«موسی المبرقع ساکن قم و قبرش نیز در قم می‌باشد و اولادهای او را رضویّون گویند؛ در قم و به مشهدالرضا علیه‌السلام منتشرند».⁽¹⁾

علامه مجلسی نقل می‌کند از «تاریخ قم» که:

«کسی که از سادات رضائیه به قم آمدند، ابوجعفر موسی بن محمد بن علی‌الرضا علیه‌السلام بوده و همیشه برقع به روی افکندی و در شب چهارشنبه هشتم ماه ربیع الآخر سنه دویست و نود و شش وفات کردند[و] در موضع معروف که الحال مشهور است به محله موسویان [دفن گردید].⁽²⁾

و در «بدر مشعشع» نقلاً از تاریخ قم مذکور است که:

«موسی را دفن نمودند به آن سرایی که معروف بوده به شنبوله، هم لقب محمد بن الحسن بن أبی خالدالأشعری بوده و آن موسی اوّل کسی بود که در آن سرای دفن نمودند».

مؤلف گوید که: این محمد بن الحسن که لقبش شنبوله می‌باشد، یکی از روات قم است و از اصحاب حضرت رضا علیه‌السلام بوده و وصیّ سعد بن عبدالله قمی بود، چنان که در کتب رجال به نظر فقیر رسیده است.

در «تحیّة‌الزائر» گوید که:

«قبر أبی جعفر موسی بن محمد بن علی الرضا علیه‌السلام در قم واقع است، و او اوّل کسی که از سادات رضویّه که وارد قم شد و پیوسته برقع بر روی گذاشته بود، پس بزرگان عرب، او را از قم بیرون کردند. پس از آن پشیمان به خدمتش شتافتند و از او اعتذار خواسته، مکرّماً به قم واردش کردند و گرامی داشتند او را و از اموال خودشان برای او خانه و مزرعه‌ها خریدند، و حال موسی در قم نیکو شد، تا آن که از مال خود قریه‌ها و مزارعی خرید. پس از آن وارد شد بر او خواهرانش: زینب و ام‌محمد و میمونه (دختران حضرت جواد علیه‌السلام )، پس بُریهیّه دختر موسی. و تمام اینها مدفون شدند، نزد

فاطمه علیهاالسلام . و موسی مبرقع شب چهارشنبه هشتم ماه ربیع الآخر دویست و نود و شش از دار دنیا رفت و مدفون شد در موضعی که الحال معروف است قبرش».⁽¹⁾

پس از آن فاضل قمی قدس‌سره در تاریخ خود ذکر کرده، قبور بسیاری از سادات رضویّه و کثیری از اولاد محمد بن جعفر الصادق علیه‌السلام بعضی از اولاد علی بن جعفر و قبور جمعی از سادات حسینیّه در قم می‌باشد.

ذکر حالات حضرت موسی مبرقع ابن امام محمدتقی علیهماالسلام

بلی لازم است که اشارتی شود به حال موسی.

علامه مجلسی قدس‌سره در «تحفه» فرموده که:

«در قم قبور بسیار است که منسوب به اولاد ائمّه طاهرین علیهم‌السلام است».

و بعضی از آنها انتسابش معلوم نیست و [نیز] بعضی احوال ایشان معلوم نیست، مثل موسی مبرقع فرزند امام محمدتقی علیه‌السلام که از بعضی احادیث حدیثی است که شیخ مفید ـ طاب ثراه ـ در کتاب «ارشاد» در باب نصوص و معجزات ابی‌الحسن هادی علیه‌السلام آن را از حسین بن حسن از یعقوب بن یاسر نقل می‌کند، که فی‌الجمله دلالت دارد بر آن که موسی در زمان عنفوان و غرور جوانی شرب نبیذ می‌کرد؛ ولیکن این خبر ضعیف است به چند جهت:

اولاً، جهالت در راوی آن خبر. بلکه یعقوب که راوی متن خبر است، ظاهراً از بستگان متوکل ملعون است، و خبر را اگرچه شیخ مفید ـ طاب ثراه ـ ذکر فرموده، که مقدّم بر علما و شیخ محدّثین و متکلّمین و فقها است، بلکه غیر آن جناب از دیگران، امّا در باب فضائل و مناقب و معجزات و امثال آن در نقل اخبار مسامحه و مساهله داشتند، بلکه اگر راوی از مخالفین و از اعداد منافقین می‌شد در ذکر آن بیشتر اعتیاد داشتند.

ثانیاً، گوینده کلماتی که در عیب موسی است مثل: «موسی قصافٌ عرافٌ یأکل و یشرب...الخ»، همه از فُسّاق متوکل بودند که به شهادت تمام ایشان در شرع مطهّر

ثابت نشود، نه جرحی نه تعدیلی.

و ثالثاً، معارض بودن آن با خبری که شیخ کلینی در «کافی» ذکر نموده که متضمّن است گواه گرفتن حضرت جواد علیه‌السلام موسی را بر نسخه وصیّت و در آن تصریح شده که موسی از جانب پدر بزرگوار، مستقلاً متولی بود بر جمله‌ای از موقوفات آن حضرت، بی‌مشارکت احدی، حتی برادر بزرگوارش، خود متصرف باشد در آنها، و تولیت اوقاف از جانب امام علیه‌السلام ،از شواهد عدالت و دیانت و امامت است؛ چنان چه مخفی نیست و غیر آنها که تفصیل آن در «بدر مشعشع» است.

پس ظاهر شد، به مجرد این خبر نتوان در موسی قدح کرد و متعرّض او شد با آن که موسی نعوذ باللّه شارب‌الخمر بود، و امثال آن، که در لسان بعضی بی‌خبران و بی‌خردان از عوام دایر شده [که] کاشف است از بی‌باکی و قلّت مبالات.

و چه نیک فرموده علامه مجلسی در مزار «بحارالانوار» که:

«وارد شده بعضی از اخبار در ذمّ موسی، لکن قدحی نمی‌رساند به ایشان، مجرّد بعضی خبرهای نادر، با وجود آن که رسیده در خبری نهی از قدح در آنها و متعرّض شدن به آنها به جهت این نوع چیزها». انتهی.

مؤلّف گوید: که راوی متن خبر از بستگان متوکل و دشمن اهل بیت اطهار است، این اسناد بدان جناب داده است؛ چنان چه ابن زیاد ملعون به حضرت مسلم علیه‌السلام در حینی که آن حضرت گرفتار شده بود گفت: شنیدم تو شرب خمر می‌کنی، نعوذباللّه. در این صورت ما باید آن بزرگوار را شارب الخمر بدانیم و فحش و طعن و شتم کفار را در حقّ آل عصمت و طهارت قبول نمائیم، حاشا و کلاّ. ایشان به مفاد آیه شریفه: «لیذهب عنکم الرّجس أهل‌البیت و یطهرکم تطهیراً»⁽¹⁾از همه نواحی پاک و منزّه و از آلایش این نوع چیزها دور و طیّب و طاهر بودند.

فاضل نوری در «تحیّة‌الزائر» گوید:

«و بدان که این موسی همان است که از کثرت فضایل و مناقب و تقوی و سکوت

نفس و حُسن رفتار والی قم او را تشبیه به ائمّه کرده، قابل امامت می‌دانست او را و اتقان و احکام محدّثین قم بر همه ظاهر است و معلوم است که اگر شخصی از ضعیفی یا مجهول الحال یا دروغ گویی روایت کند او را طرد می‌کردند، هرچند بزرگ و صاحب شأن منزلت بود، و دانستن احترام و اکرام ایشان آن سیّد را در طبقه خود، مثل احمد بن محمد بن عیسی الاشعری و احمد بن محمد بن اسحاق و محمد بن یحیی و امثال ایشان بوده، که جمع کرده بودند میان ریاست دنیا و آخرت.

و علما در کتب حدیث و اخبار از آن جناب روایت می‌کنند، چون ثقة‌الاسلام در «کافی» و شیخ الطایفه در «تهذیب» در باب میراث خنثی و حسن بن علی بن شعبه در «تحف العقول» و غیر ایشان مثل معظمه نجیبه، حکیمه خاتون دختر امام محمدتقی علیه‌السلام ، جلالت شأن آن خاتون در سابق در حرم هشتم ذکر شد. و مثل امامزاده واجب التعظیم جناب عبدالعظیم که نسب شریفش به چهار واسطه منتهی می‌شود به امام حسن مجتبی علیه‌السلام و قبر شریفش در ری معلوم و مشهور است و به علوّ مقام و جلالت شأن معروف و از اکابر محدّثین و اعاظم علما و زُهّاد و عُبّاد و صاحب ورع و تقوی و قائل به توحید و عدل بوده، و از اصحاب حضرت جواد و حضرت هادی علیهماالسلام است و نهایت توسّل و انقطاع به خدمت ایشان داشته و احادیث بسیار از ایشان روایت می‌کند و اکثر اسناد خبر را به جناب موسی مبرقع می‌دهند (الی رحمة‌الله تعالی).

و دیگر از قبور امامزاده‌ها در دارالمؤمنین قم، قبرین مطهّرین محمد و احمد ابن موسی المبرقع ابن الامام محمدتقی الجواد علیهماالسلام [ست].

و دیگر قبر أحمد بن محمد بن أحمد بن موسی المبرقع می‌باشد، [که] در نزد پدرش محمد بن احمد مدفون است.

امّا مقبره بزرگ: اوّل کسی که در او دفن کردند محمد بن موسی مبرقع می‌باشد. بعد از او زوجه آن جناب، بریهه خاتون، دختر جعفر بن الامام علی‌النقی علیه‌السلام به جنبِ شوهرش، محمد بن موسی، دفن شده و برادران آن مخدّره که یحیی صوفی و ابراهیم، پسران جعفر بن هادی علیه‌السلام به قم آمدند و ارث بریهه را گرفتند، ابراهیم از قم رفت و

یحیی صوفی در قم ماند.

پس از آن، ابوعلی محمد بن احمد بن موسی را در مقبره محمد بن موسی دفن کردند. بعد از آن، زینب دختر موسی مبرقع را در آن مقبره دفن کردند.

بعد از آن، ابوعبدالله احمد بن محمد بن موسی وفات کرد. او را نیز در مشهد محمد بن موسی دفن کردند. بعد از آن، ام‌السّلمه دختر محمّد بن احمد وفات کرد، او هم در آن مقبره دفن شد.

بعد از آن، امّ‌کلثوم بنت محمد بن احمد وفات یافت [و] در بقعه محمد بن احمد دفن شد، و باقی قبور هم از ذریّه همان موسی مبرقع می‌باشد.

لکن صاحب «تاریخ قم» گوید:

«مخفی نماند که از برای محمد بن موسی اولاد و اعقابی است و نسب بنی‌الخشاب به محمد بن موسی منتهی می‌شوند و حال آن که او بلاعقب است ولا ولد از دنیا رفته است در نزد جمیع نسّابین. پس نسب بنی‌الخشاب باطل است».⁽¹⁾

البته صاحب «عمدة‌الطّالب» می‌فرماید که:

«شریف ابوحرب الدّینوری النّسابه گمان کرده برای محمد بن موسی اولادی است، اشتباه کرده است. پس از کتب انساب و رجال چنان مستفاد می‌شود، [که[ اعقاب و ذرّیات طیبّه موسی مبرقع از احمد است و اعقاب احمد از ابی‌علی بن محمد بن احمد بن موسی المبرقع می‌باشد».⁽²⁾

و بعضی نوشته‌اند که احمد بن موسی المبرقع به قم آمدنش معلوم نیست، اما پسرش که اباعلی محمد اعرج ابن احمد بن موسی مبرقع که جدّ سادات رضویّه باشد آمد به قم و نقیب و شریف بوده.

به روایت «تاریخ قم» و «عمدة‌الطالب» و غیره که:

«اصل این شجره طیّبه در قم نشو و نما کرده، بعد از آن به اطراف عالم منتشر شده، که الحمدللّه وقتی که ملاحظه می‌کنی، می‌بینی، نیست شهری مگر آن که شاخه این

شجره طیّبه از قم کشیده شده و سایه بر آن شهرها انداخته، از هندوستان و خراسان و کشمیر و ری و همدان و سمرقند و قزوین و سایر بلاد. پس اصل این شجره طیّبه از نسل طاهره موسی مبرقع و محمد اعرج بن احمد بن موسی مبرقع می‌باشد، و بعضی از شاخه‌های آن ذکر شد که در این بقعه مبارکه معروف است به چهل دختران و زیرخاک پنهان شدند»⁽¹⁾

و عبارت فرمایش مرحوم آیة‌الله حجة‌الاسلام شیرازی که در «بدرمشعشع» نقل شده آن است که:

«اولادهای او غالباً در قم و ری بودند و از آن‌جا به قزوین و همدان و خراسان و کشمیر و سمرقند و هندوستان و سایر بلاد منتشرند و الآن در بلادهای اعظم اعزّ طوایف سادات و اشراف‌اند، زادهم الله شرفاً». انتهی.

مؤلّف گوید: که بقعه موسی مبرقع نزدیک به خرابی است. پس سزاوار است که ذرّیه طیّبه او که صاحب ثروت می‌باشند، بقعه و عمارتی برای توقیر و احترام جدّ خود بنا کنند.

ذکر بقاع مبارکه‌ای که در قبرستان مالون است

مخفی نماند که قبرستان مالون واقع در درب دروازه قلعه [است]. در همان‌جا مدفون است، شاهزاده احمد بن قاسم بن احمد بن علی العُریضی بن امام جعفر علیهماالسلام .

در «تاریخ قم» مذکور است که:

احمد بن قاسم که به سه واسطه به حضرت امام جعفرصادق علیه‌السلام [می‌رسد] نمی‌دانم والد ماجد آن جناب همراه بود به قم یا نه؟

و چنین رسیده است که وی زمین‌گیر بود و عنّین هم بود، بعد آبله در چشمش پیدا شد و بدان سبب هردو چشمش سیاه شد و چون وفات یافت [او را] به مقبره قدیمه مالون دفن کردند و تربت او را زیارت می‌کردند و بر سر قبر آن جناب سایه و طاقی

بوده و چون اصحاب خاقان مُفلحی در سنه دویست و نود و پنج به قم رسیدند آن سایه را از سر او کشیدند و مدتی او را زیارت نمی‌کردند، تا آن گاه بعضی از صلحا در خواب دیدند در سال سیصد و هفتاد و یک که ساکن در این تربت، مردی فاضل است و در زیارت کردن او ثواب و اجر بسیار است، پس دیگر زیارت کردن او را سرگرفتند.

و جمعی از ثقات گفته‌اند، جمعی که صاحب علّه بوده‌اند یا در اعضای ایشان علتی و کوفتی واقع شده بر سر قبر او می‌رفتند و طلب شفا می‌نمودند، از آن علت شفا می‌یافتند. و فاطمه، خواهرش هم وفات یافت و در آن‌جا مدفون گشت. حال آن مخدّره را چنین نوشته و به این عبارت فرمودند که:

فاطمه، دختر قاسم بن احمد بن علی بن جعفر است که خواهر ابوالحسین احمد که به مقبره مالون مدفون است و او را در آن‌جا زیارت می‌کنند.

در ذکر بقعه مبارکه علویّه: که مشهور است به بقعه علی بن جعفر عریضی و در این بقعه صورت دو قبر است: یکی، علی بن جعفر؛ و دیگری؛ محمد بن موسی.

مخفی نماند اختلاف است در محل قبر علی بن جعفر. چنان که در عنوان ذکر این خاتمه عرض شد، که آیا صاحب ابن قبر خود علی بن جعفر است یا یکی از احفاد اوست؟ و یا واسطه را از بین انداخته‌اند اینجانب که مدفون در قم است؟

آن که صاحب «صحاح الأخبار» است می‌گوید:

«انّ أباالحسن علّی العریضی ابن جعفر الصّادق علیه‌السلام و هو أصغر ولد أبیه، مات أبیه و هو طفلٌ و کان عالماً فاضلاً و خرج مع أُخیه محمد بن جعفر بمکّة، ثمّ رجع الی قم و عاش الی أن أدرک الهادی و مات علیه‌السلام فی زمانه. و امّا محمد الدیباج بن الامام جعفر علیه‌السلام فعقبه من رجلین الحسن والحسین و لهما ذیلٌ مبارکٌ و منهم نقباء قزوین و سمرقند و ساداتها و عظمائها».

و در کتاب «تعلیقه» آقای بهبهانی مذکور است که:

«جدّ من فرموده است (مراد از جدّش مجلسی بزرگ است) علی بن جعفر علیه‌السلام جلالت و قدرش اجلّ از آن است که ذکر شود و شنیدم آن که اهل کوفه التماس نمودند

از او که بیاید از مدینه به کوفه تشریف برده و مدتی در آن‌جا بماند، و اخذ نمودند اهل کوفه اخبار را از او، پس از آن اهل قم استدعا نمودند از او که بیاید در قم به جهت اخذ مسائل. به قم آمده، توقف فرمود، تا آن که به رحمت الهی پیوست رضی الله عنه».⁽¹⁾

و علامه مجلسی در «بحار» می‌فرماید که:

«علی بن جعفر مدفون به قم است. او اشهر است از آن که محتاج به بیان باشد. و اثر قبر شریف موجود است که قدیم می‌باشد و اسم مبارکش بر لوح قبرش محکوک است».⁽²⁾

و ایضاً در «تحفة الزّائر» هم فرموده:

«مزاری در قم است و قبر بزرگی در آن ساخته‌اند و بر روی قبر کتابی هست در آن نوشته‌اند: قبر علی بن جعفر الصّادق علیه‌السلام و محمد بن موسی علیه‌السلام و از تاریخ آن قبر تا این زمان نزدیک به چهار صد سال می‌شود و در جلالت قدر و بزرگواری علی بن جعفر شکی نیست. اما این که این قبر مرقد آن حضرت باشد، زیرا که در کتب و غیر آن مذکور است که آن حضرت به این حدود تشریف آورده باشد و مشهور آن است که در عُریض مدفون است، ولکن از قدیم بودن قبر و لوحش چنین ظاهر می‌شود که در آن‌جا مدفون باشد».⁽³⁾

و لکن شیخ محمدعلی قمی صاحب کتاب «انوارالمعشعشین» گوید که:

«اگر مدفون در این بقعه خود علی بن جعفر نباشد، باید یکی از احفاد آن جناب که آن علی بن حسن بن عیسی بن محمد بن علی بن الامام جعفر علیه‌السلام بوده است».⁽⁴⁾زیرا که این نسخه از ترجمه «تاریخ قم» که در نزد حقیر است، ندارد که خود علی بن جعفر به قم آمده باشد. لکن این مطب مسطور است که حسن بن عیسی به قم آمده در حالتی که پسرش همراهش بود.

بعد می‌فرماید که:

«از این علی بن حسن پنج پسر به وجود آمدند».⁽⁵⁾پس در این بقعه علویّه عالیّه

همین علی بن حسن مدفون باشد که واسطه‌ها را از میان انداخته‌اند.

و دیگر عبارتی در جای دیگر از کتاب «تاریخ قم» مذکور است که می‌فرماید:

«آن احمد را دفن نمودند در مقبره که در درب نزدیک علی بن الحسن العلوی العریضی است به نزدیک نهر سعد».⁽¹⁾

پس این عبارت، کاشف است از این که در این بقعه شریفه علی بن الحسن بن عیسی بن محمد بن علی بن الامام جعفرالصادق علیه‌السلام است.

اما قبر دیگر که متصل است به قبر مذکور، صاحب آن قبر هم محمد بن موسی بن اسحاق بن ابراهیم العسکری بن موسی بن ابراهیم المرتضی بن الامام موسی الکاظم علیه‌السلام می‌باشد که از ابو محمد موسی بن اسحاق پسری و دختری به وجود آمدند، لکن اسمش را ذکر نکرده.

لکن صاحب «عمدة الطّالب» گوید:

«در کنار قبر علی بن جعفر است، نزدیک به دروازه کاشان است».⁽²⁾

صاحب «تاریخ قم» گوید:

«از قراری که از کتب انساب معلوم می‌شود، نسب آن جناب منتهی می‌شود به حضرت سجاد علیه‌السلام از نسل فرزندش که علی بن امام زین العابدین علیه‌السلام می‌باشد و سلسله نسب او به این طریق است که ابوالعباس احمد بن محمد بن حسین بن حسن الافطس بن علی بن الامام زین العابدین علیه‌السلام ».⁽³⁾

صاحب «تاریخ قم» نوشته است که:

«سید احمد در مقبره‌ای که در درب نزدیک علی بن الحسن العلوی العریضی است به نزدیک نهر سعد مدفون است».⁽⁴⁾و این درب معروف است به بریهه دختر ابی‌علی محمد بن احمد بن موسی المبرقع. پس معلوم می‌شود که در زمان قدیم سعد اشعری قمی در آن‌جا نهری داشته است.

و اما بقعه معروفه سلطان محمد شریف: در محله‌ای واقع است که آن محله را به اسم او می‌خوانند و آن جناب از نسل عبدالله الباهر بن امام زین العابدین علیه‌السلام و نسب باهره آن جناب به این طریق است:

السلطان محمد الشریف، ابن علی بن محمد بن حمزة القمی، ابن أحمد بن محمد بن اسماعیل بن محمد بن عبدالله الباهر بن الامام زین العابدین علیهماالسلام ».

و کنیه سلطان محمد شریف، ابوالفضل می‌باشد و پدرش و دو جدّ او در قبرستان بابلان مدفونند که ذکر شد و این بزرگوار صاحب اعقاب کثیره می‌باشد و صاحب حشمت و جاه بودند.

در «عمدة‌الطالب» گوید:

از بنی احمد که معروف است از حمزة القمی از برای او اعقابی است. بعضی از ایشان ابوالحسن علی الزّکی بن ابی‌الفضل محمد الشریف الفاضل بن ابوالقاسم علی نقیب قم [است].

و ایضاً: السید فخرالدین علی بن مرتضی بن محمد بن ابوالفضل محمد. این جمله نقیب ری و قم بودند و از ایشان است عزّالدین یحیی ابن ابی‌الفضل محمد بن السیّد المطهّر بن علی بن ابی‌الفضل محمدالشریف که خوارزم شاه او را کشت».⁽¹⁾انتهی کلام «عمدة‌الطالب».

و منتجب الدین صاحب «فهرست» در دیباچه کتاب خود، عزّالدین یحیی را بسیار مدح و ثنا گفته، چنانکه در جلد بیست و پنجم «بحارالانوار» فهرست مذکور است و فاضل مجلسی گوید:

«این فهرست را به جهت عزّالدین تألیف کردم».

الحاصل، سلطان محمد شریف امام زاده‌ای جلیل القدر است و شیخ محمدعلی در کتاب «انوار» گوید که: «یکی از علمای قم که جناب الأجل الشیخ محمد حسن که در محلّه چهارمردان ساکن بود نقل نمود، که: خواب دیدم وارد شدم در بقعه سلطان

محمدشریف. دیدم شخص جلیل القدری نشسته بود و یکی هم در نزد او خوابیده و قطیفه به روی او کشیده شده. شخصی هم به درب بقعه ایستاده است. سؤال کردم از آن شخصی که ایستاده بود که: این شخص کیست؟

عرض کرد که: سید سجّاد علیه‌السلام است و این که قطیفه بر روی کشیده، سلطان محمد شریف است که حضرت امام زین العابدین علیه‌السلام به دیدن وی تشریف آورده است».⁽¹⁾

در ذکر بقعه شریفه امام زاده حمزه و تحقیق در مدفن آن جناب

مخفی نماند که در محلّ مدفن حمزة بن موسی الکاظم علیهماالسلام اختلاف است:

صاحب «جنة‌النّعیم» در کتاب خود مطالبی می‌نویسد که می‌خواهد ثابت کند که حمزة بن موسی علیه‌السلام در ری مدفون است.

و صاحب «بدانع الانوار» در کتاب خود مطالبی ذکر می‌کند که می‌خواهد ثابت کند که در شیراز مدفون است نه در ری. و در کتاب «تاریخ قم» عبارتی است، که دلالت می‌کند که در قم مدفون است. و در کتب «انساب» به طریق اختلاف دیده شده است.

و اسکندر بیک منشی در جلد اول «تاریخ عالم آرا» در ذیل نسب سلاطین صفویه ذکر نموده که:

«نسب این سلسله جلیله به حضرت حمزة‌بن موسی منتهی می‌شود و مدفن آن امامزاده حمزه در قریه‌ای از قراء شیراز مدفون است و سلاطین صفویه از برای وی بقعه‌ای عالیه بنا نمودند و موقوفات زیادی از برای آن قرار دادند».⁽²⁾

و جمعی هم اعتقاد کرده‌اند در تُرشینر مقبره‌ای است از حضرت امامزاده حمزة ابن موسی الکاظم علیهماالسلام . و صاحب «مجدی» که سیدابوالحسن علی بن محمد بن علی العلوی باشد، می‌فرماید:

«قبر حمزة بن موسی الکاظم علیهماالسلام در اصطخر شیراز است، [و] مشهور و محل زیارتگاه نزدیک و دور است. و آن جناب را سه پسر بوده است و هشت دختر. اما

پسران او یکی حمزه ثانی است و او به خراسان رفته و وفات نموده و از برای او عقب اندک است در بلخ. و یک پسر دیگر آن جناب قاسم مُکنّی به ابو محمد است و از او در ری و طبرستان و دامغان اعقاب بسیار است. و قاسم را دو پسر بود: احمد و محمد، و پسر سوّمش حمزه در مملکت فارس مدفون است. صاحب کتاب «عمدة الطالب»⁽¹⁾گوید که:

حمزة ابن امام موسی علیه‌السلام مُکنّی به ابوالقاسم را سه پسر بود:

یکی: علی بود، که بلاعقب وفات یافت و در اصطخر شیراز مدفون است.

دوم: قاسم.

سوم: حمزه بود، و حمزة بن حمزة رفت به خراسان.

صاحب کتاب «لُبّ الأنساب» گوید که:

«حمزة بن امام موسی علیه‌السلام مادرش اُمّ ولد بود و خودش در سیرجان کرمان مدفون است».⁽²⁾

و می‌گوید:

«بعضی گمان کرده‌اند که قبرش در تُرشیز است و بعضی آن جناب را در حلّه زیارت کرده‌اند و این که گویند: امامزاده حمزه در ری مدفون است، متّصل به قبر حضرت عبدالعظیم است، مأخذ درستی از برای او پیدا نکرده‌اند و ندانیم کیست؟ و اسم مبارکش چیست؟ و مأخذ اینها کتب انساب است، در هیچ کتابی ننوشته‌اند که حمزة بن موسی علیه‌السلام در ری مدفون است و ارباب خبر و تاریخ از معاصرین و غیره نیز از کثرت شهرت جرأت ردّ ننموده‌اند».⁽³⁾

صاحب کتاب «انوارالمشعشعین» گوید:

«اول: آن که شیخ نجاشی به سند معتبر از احمد بن خالد برقی روایت کرده است که: حضرت عبدالعظیم از خلیفه گریخت و به ری آمد و به خانه شیعه پنهان شد و گاهی

زیارت می‌کرد قبری را [و [می‌فرمود که: این قبر یکی از اولادهای امام موسی است».⁽¹⁾

پس هیچ کدام از شیخ نجاشی و از محدّث مجلسی اسم نبرده‌اند که این قبری که حضرت عبدالعظیم زیارت می‌کرده همان امام زاده حمزة بن موسی علیه‌السلام می‌باشد. و اگر به احتمال است، یحتمل قبر اسماعیل بن موسی علیه‌السلام است، چه حمزه را ننوشته‌اند که در کجا مدفون است و اسماعیل را نیز معیّن نکرده‌اند و احتمال در او بیش‌تر می‌رود.

دوم: تمسک آن که قاضی نورالله شوشتری در کتاب «مجالس المؤمنین» گوید:

«در ری مدفن سید عبدالعظیم حسنی و سید عبدالله أبیض و سید حمزه موسوی است».⁽²⁾

اگر این امامزاده حمزه، پسر بلاواسطه موسی بن جعفر علیه‌السلام می‌شد، سید حمزة بن موسی می‌نوشت [و [دیگر حمزه موسوی نمی‌نوشت. از لفظ حسنی و موسوی فاصله آشکار است. ممکن است این حمزة بن محمد بن علی بن عبیدالله بن امام موسی علیه‌السلام بوده باشد و یا حمزة بن حمزة بن موسی علیه‌السلام باشد، یحتمل بنا به روایت «عمدة‌الطالب» خواسته است به خراسان برود در این‌جا وفات یافته است، پس تفاوت نمی‌کند وَلد وَلد است، خواه پسر صُلبی باشد، خواه نواده. لابد مأجور است و ثواب دارد هرکه آن جناب را زیارت کند.

و در کتاب «تاریخ قم» عبارتی است [که] دلالت می‌کند بر آن که حمزة‌بن موسی بن جعفر علیهماالسلام در قم مدفون است و همین بقعه‌ای که نزدیک میدان کهنه قم واقع می‌باشد در میان آن بقعه مرقد آن جناب است و عبارت کتاب آن که، می‌فرماید:

«یحیی صوفی ابن جعفر بن امام علی‌النقی علیه‌السلام در قم اقامت کرد، در میدان زکریا بن آدم نزدیک مشهد حمزة بن امام موسی علیه‌السلام وطن و مقام گرفت و ساکن بود تا این که شهربانویه دختر امین الدولة بن ابوالقاسم بن مرزبان بن مقاتل را به نکاح شرعی خود درآورد و از او ابوجعفر و فخرالعراق و ستیّه در وجود آمدند و از ایشان فرزند به وجود آمد معروف به صفویّه... الی‌آخر».

پس از این عبارت معلوم می‌شود، حمزة بن موسی باید در قم مدفون باشد، چنان که علی بن جعفر عریضی را بعضی عوام الناس به علی بن جعفر صادق علیه‌السلام شهرت داده‌اند».⁽¹⁾

مؤلف گوید: در صورت اختلاف آنچه مشهور است، ما باید او را قبول کنیم، چنان که جماعت اهل تهران و ری از همه بیش‌تر مطّلعند، بلکه تمام اهل ایران، اکثر معتقدند که حضرت عبدالعظیم به زیارت موسی بن جعفر علیه‌السلام مشرف می‌شد و فقره زیارت: «یانور المشرق المُضی الانوار و یا زائر قبر رجلٍ مِن ولد موسی بن جعفر علیه‌السلام » بی‌شک و شبهه آن بزرگوار است بدون واسطه.

همچنین در «تحفة‌الزّائر»، مرحوم مجلسی فرموده است:

«قبر شریف امامزاده حمزة فرزند امام موسی علیه‌السلام ، آن بزرگوار است که حضرت عبدالعظیم علیه‌السلام زیارت او می‌کرده است، آن مرقد منوّر را هم باید زیارت کرد».⁽²⁾

همچنین صاحب «جَنَّة‌النعیم» هم در کتاب خود بودن آن حضرت را در ری ثابت می‌کند. و دیگر قاضی نورالله شوشتری قدس‌سره در «مجالس المؤمنین» فرموده که: «ری مدفن سید حمزه موسوی و سید عبدالله ابیض و سید عبدالعظیم است».⁽³⁾و ظاهر این عبارت دلالت می‌کند که واسطه هم در میان نیست، اگرچه جمعی گمان کرده‌اند، که این بزرگوار حمزة بن حمزة می‌باشد و حال آن که در احوال وی نوشته‌اند که به خراسان رفت.

و در «روضات الجنّات» گوید:

«وکان فی مقابل قبر حضرت عبدالعظیم علیه‌السلام قبرُ الامام زاده حمزة بن موسی بن جعفر علیهماالسلام المدفون بالری و هو ایضاً هنالک مزار معروف الی زماننا هذا».⁽⁴⁾

بدان که در کتب انساب، نسل حمزة بن موسی را از دو پسر دانسته‌اند: حمزه و قاسم. گفته‌اند حمزه را پسری است علیحدّه موسوم به علی و درباب اصطخر خارج شیراز مدفون است، اما نسل ندارد و نسل حمزه اندک است و او را اعرابی خوانند.

و در کتاب «تاریخ گلشن آرا» است که:

«از امامزاده حمزه غیر از علی و قاسم عَقَبی نماند».⁽¹⁾از این قرار منافی است که حمزه نام پسری داشته باشد. و در کتب رجال، حمزه نام یکی حمزة بن عبدالله بن حسین بن علی بن الحسین علیهماالسلام و دیگری حمزة بن قاسم بن علی بن حمزة بن حسن بن عبیدالله بن عباس ابن امیرالمؤمنین علیهماالسلام . چنانچه فاضل نوری قدس‌سره در کتاب «نجم الثّاقب»، در ضمن حالات حضرت حجّت ـ صلوات الله علیه ـ و در کتاب «تحیة‌الزّائر»، در ضمن حالات بعضی از امامزادگان گوید که:

«امامزاده حمزة که با امامزاده احمد که در شیراز، مشهور به شاه چراغ و محمد برادرش که هرسه از یک مادرند و قبر شریفش در ری نزدیک قبر حضرت عبدالعظیم است و مادامی که عبدالعظیم در ری زنده بود پیوسته به زیارت او می‌آمد و این سید جلیل القدر الان در ری صاحب قبّه و بارگاه و ضِریح و صحن و خدمه است و هرکه به زیارت عبدالعظیم می‌آید قصد آن‌جا را نیز می‌کند و درک فیض زیارت او را می‌نماید و بسیار صاحب تعظیم و احترام است».⁽²⁾

و بدان که در جزیره که در جنوب حلّه و فرات است، قبری [است] که مشهور به قبر حمزه پسر موسی کاظم علیه‌السلام [است و این]، همان است که ذکر شد در ری مدفون است و این حمزة بن قاسم بن علی بن حمزة بن حسن بن عبدالله بن عباس بن علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام [است]. کنیه‌اش ابویعلی بود و ثقه‌ای جلیل القدر است که شیخ نجاشی و دیگران در رجال او را ذکر کرده‌اند، چنان‌که تصریح به این فرموده امام عصر علیه‌السلام در حکایت تشرّف سیدالعلماء وحید عصره جناب سید مهدی قزوینی ساکن در حلّه سیفیّه به خدمت آن حضرت ـ صلوات الله علیه ـ و مجمل آن حکایت چنین است که:

«وقتی سید مرحوم به جریره تشریف بردند و میهمان شدند بر اهل قریه، پس اهل قریه، مستدعی شدند از جناب ایشان که زیارت کند حمزه را. سید امتناع نمودند و

فرمودند: نزد من به صحّت رسیده که حمزه پسر موسی علیه‌السلام در ری، مدفون است با عبدالعظیم علیه‌السلام و صاحب این مزار را نمی‌شناسم و لهذا زیارت نکنم. پس از آن‌جا حرکت نمودند و شب را در مرندیّه نزد بعضی از سادات بیتوته فرمودند. وقت سحر نافله شب را به جا آورده و منتظر طلوع فجر بودند، که ناگاه داخل شد بر او جناب صاحب الامر علیه‌السلام به هیئت سیدی که معروف بوده در نزد مرحوم سید از اهل آن قریه، پس؛ بعد سلام و نشستن فرمودند: یا مولانا! دیروز میهمان اهل قریه حمزه شدی و او را زیارت نکردی؟

گفت: آری.

فرمود: چرا؟

عرض کرد: زیرا که زیارت نمی‌کنم کسی را [که] نمی‌شناسم و حمزه پسر موسی مدفون است در ری.

پس آن جناب فرمودند: رُبَّ مشهورٍ لا اصل له؛ بسا چیزهایی که شهرت کرده و اصلی ندارد و این قبر حمزه پسر حضرت موسی کاظم علیه‌السلام نیست، هرچند چنین مشهور شده، بلکه او قبر ابویعلی حمزة بن قاسم علوی عباسی است، که یکی از علمای اجازه و اهل حدیث بود، که او را اهل رجال ذکر کرده‌اند و او را ثنا کرده‌اند به علم و ورَع، و بعد از آن سید برخاست و برفت».

تا آخر حکایت، چنانچه در کتاب «نجم الثّاقب» است. پس مؤلف گوید: از این مطالب معلوم می‌شود، آن که در ری قبر حمزة بن موسی الکاظم علیه‌السلام است [و [سایر روایات که حمزه را در جاهای دیگر نقل می‌کنند نا معتبر است.

در ذکر بقعه شاهزاده احمد

بقعه شریفه‌اش متّصل است به بقعه شاهزاده حمزه، و این شاهزاده احمد از اولادهای امام موسی کاظم علیه‌السلام است و در «تاریخ قم»، در ضمن اولاد موسی بن جعفر علیه‌السلام ، احمد نامی ذکر می‌کند و می‌فرماید: در قم وفات نمود، و محل مدفن او را معیّن نمی‌کند. ظاهراً مدفون در این بقعه همان احمد باشد، پس بنابراین، نسب شریف او به این

طریق است:

احمد بن ابراهیم بن موسی بن ابراهیم بن موسی الکاظم علیه‌السلام می‌باشد.

بقعه سیّد سربخش

نام و نسبش به این طریق است:

محمد بن عبدالله بن حسین بن علی بن محمد بن جعفر صادق علیه‌السلام .

در کتاب «تاریخ قم» مذکور است که:

«این محمد بن عبدالله از قم به طرف بغداد رفت و او را به نهروان کشتند و تابوت او را به قم آوردند به نزدیک مسجد رضائیه دفن کردند».⁽¹⁾انتهی.

چون آن جناب را شهید کرده‌اند، رفته رفته مشهور شده است به سید سربخش.

بقعه شاهزاده احمد

[این بقعه] که در خاک فرج واقع است، ظاهراً نسب شریفش از این قرار است:

و هو احمد بن محمد بن علی بن عمر بن حسن بن الامام زین العابدین علیه‌السلام . و در «تاریخ قم» مذکور است این احمد در سنه سیصد و هفتاد و پنج در قم وفات کرد.

بقعه شاهزاده ابراهیم

نسبتش بدین طریق است:

و هو ابراهیم بن محمد بن حسن بن ابراهیم بن احمد بن موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر علیه‌السلام لکن در «تاریخ قم» چنین اسمی از اسماء و چنان نامی از انباء موسی کاظم علیه‌السلام [که] به قم آمده باشد، مسطور نیست. همین قدر نوشته است: دو [تن[ از اولادهای آن حضرت به قم و آبه آمدند. یکی از آنها اسحاق بن ابراهیم بن موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر علیه‌السلام بود. این شاهزاده محمد نیز در قم بقعه دارد.

بقعه شاهزاده محمد بن حسین

آن جناب از کوفه به طلب عمویش، اسحاق بن ابراهیم، آمد و در آبه متوطّن شد و این بزرگوار در آبه و قم زاد و ولد شدند.

بقعه شاهزاده جعفر

صاحب «تاریخ قم» نسب شریفش را از این قرار نوشته است:

«و هو جعفر بن حسین بن علی بن محمد بن امام جعفر صادق علیه‌السلام .»⁽¹⁾گوید: که حسین بن علی به قم آمد و وطن نمود و دختر کسری شاهین اشعری را به نکاح خود در آورد. شش نفر پسر از وی به وجود [آمدند]، این جعفر یکی از اولاد او می‌باشد.

بقعه شاهزاده اسماعیل

[این بقعه] به مقدار شش فرسخی مسافت است تا به شهر قم. در کتاب «انوارالمشعشعین» گوید که: «آن جناب از اولاد حضرت امام جعفر صادق علیه‌السلام می‌باشد».⁽²⁾ظاهراً نسب شریفش از این قرار باشد: و هو اسماعیل بن أحمد بن الحسن الجزوعی بن احمد صاحب السّجادة بن حسن بن أحمد بن علی العریضی بن الامام جعفرالصادق علیه‌السلام .

بقعه صفورا

مشهور است که صفورا، دختر حضرت شعیب، در قم مدفون است و [این] غلط مشهور است.

صاحب «تاریخ قم» گوید که:

«قبر امامزاده جعفر است. یکی از فرزندان عمر بن علی [که] وارد قم شد و در کمیدان فرود آمده، وفات یافت».⁽³⁾

شیخ محمدعلی قمی گوید:

در نسخه قدیمه از کتاب «انساب» دیده‌ام از اولاد عمر بن علی بن ابی‌طالب، ابوالطیّب جعفر بن محمد الأیله بن جعفر الأیله به قم آمده. شاید آن که صاحب «تاریخ قم» گفته، همین جعفر نام بوده باشد، والله اعلم بالصواب.

بقعه ابومحمد العلوی

و هو ابومحمد احمد بن عبیدالله بن جعفر بن عبیدالله بن محمد بن علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام . صاحب تاریخ گوید که:

«آن جناب در قم سکنی داشت تا وفات نمود و از وی کسی باز نماند. و او را به مقبره مالک آباد در نزدیک آن قبّه که بر مردگان نماز می‌خوانند، دفن کردند، رحمه‌الله».⁽¹⁾

بقعه ناصرالدین علی

که مشتبه است به بقعه احمد بن اسحاق اشعری. این بقعه درب مقابل درب مسجد امام حسن علیه‌السلام در بازار واقع است. احمد بن اسحاق در حلوان که اکنون پُل ذهاب می‌گویند؛ وفات نمود و در آن‌جا نیز مدفون است و در همان‌جا نیز بقعه محقّری دارد.

بنا به فرموده صاحب «عمدة‌الطالب»، این بقعه ناصرالدین علی است که واقع است در محلّه سورانیک و مشتبه شده است به بقعه احمد بن اسحاق. وجه این شهرت کاذبه به اسم احمد بن اسحاق آن است که چون احمد، وکیل حضرت امام حسن عسکری علیه‌السلام بود، آن مسجد را به امر حضرت بنا نموده و بقعه نیز از برای خودش کرد، تا او را در آن‌جا دفن کنند.

در وقتی که از سرّ من رأی مراجعت فرمود، در منزل حُلوان وفات کرد و در همان‌جا مدفون گشت. بعد شاهزاده ناصرالدین علی را در بقعه وی دفن کردند. به

ملاحظه بانی بقعه، به بقعه احمد بن اسحاق مشهور گشته.

کما قال فی «عمدة‌الطالب»:

«و ناصرالدین علی بن المهدی بن محمد بن الحسین بن زید بن محمد بن احمد بن جعفر بن عبدالرحمن بن محمد البطحائی، المدفون بشق قم فی المدرسة الواقعة بمحله: سوارنیک».⁽¹⁾

در ذکر مشاهد اصحاب و محدّثین و فقهای امامیّه

بدان که قبرستان بلده طیّبه قم از علما و محدّثین مملو و مشحون است، چنان که علامه مجلسی قدس‌سره اشاره به آن فرموده؛ مانند شیخ جلیل ابوجریر زکریابن ادریس.

در «تحیة‌الزائر» و در «هدیّة» و غیره گویند که:

«علمای رجال تصریح به جلالت و وثاقت او [نموده‌اند] و خدمت چند نفر از ائمه را درک فرموده و از حضرت صادق و موسی بن جعفر و حضرت رضا علیهماالسلام روایت نموده».⁽²⁾و شیخ کشّی به سند صحیح از زکریا بن آدم قمی روایت کرده، که گفت:

«داخل شدم بر حضرت امام رضا علیه‌السلام در اوّل شب در اوایل زمان موت ابوجریر زکریا بن ادریس. پس حضرت مذاکره فرمود او را و از من از حال او سؤال می‌فرمود و رحمت می‌فرستاد بر او و دائماً حدیث فرمود به من و من حکایت می‌کردم با آن حضرت تا فجر طالع شده برخاست و نماز فجر گذارد».⁽³⁾

به هر حال، جلالت شأن این بزرگوار بسیار است و قبر شریفش در وسط قبرستان شهر در میان شیخان بزرگ مشهور است و در جنب او قبور جمله‌ای از علما است.

شیخ معظم الثقة جلیل القدر زکریا بن آدم بن عبدالله بن سعد أشعری قمی که از خواص اصحاب حضرت رضا علیه‌السلام است و درک خدمت چند نفر از ائمّه علیهم‌السلام نموده و احادیث از ایشان روایت نموده و اخبار بسیاری در فضیلت او وارد شده. و شیخ کشّی به سند صحیح روایت نموده که زکریابن آدم به خدمت امام رضا علیه‌السلام عرض کرد که:

«می‌خواهم ازاهل بیت خود دور شوم، یعنی از قم بیرون روم؛ به جهت آن که سُفها درایشان زیاد شده! حضرت فرمود: این کار مکن، به درستی که از اهل‌بیت تو بلادفع می‌شود به سبب تو؛ همچنان که بلا دفع می‌شود از اهل بغداد به سبب موسی بن جعفر علیه‌السلام ».⁽¹⁾

و نیز از علی بن مسیّب همدانی روایت کرده که:

«خدمت حضرت امام رضا علیه‌السلام عرض کردم که: راه من به شما دور است و همیشه ممکن نیست مرا تشرّف به خدمت شما، پس از که بگیرم معالم دین خود را؟ فرمود: یادگیر معالم دین خود را از زکریا بن آدم که مأمون است بر دین و دنیا».⁽²⁾

چنان‌که در حدیث هست که آن جناب در سفر مکّه با حضرت امام رضا علیه‌السلام هم کجاوه شده و حدیث: «المأمون علی الدین والدنیا» در حق او وارد شده و غیر این اخبار چیزهای دیگر که دلالت دارد بر نهایت وخامت شأن آن معظّم، و در رجال ابوعلی گوید:

«از [برای] او کتابی است و قبر شریفش در مکان معروف به شیخان بزرگ معروف و از برای اوست بقعه بزرگی.

و در جنب او مدفونند جماعتی از علما: از آن جمله است عالم فاضل خبیر ماهر آخوند ملامحمد طاهر قمی، مؤلف کتاب «اربعین» و کتاب «حکمة‌العین» و غیره. و مانند شیخ معظّم جلیل و نبیه علی بن الحسین بن بابویه قمی والد شیخ صدوق قدس‌سره جلالت و عظمت این پدر و پسر برهمه معلوم و ظاهر است.

و گوید شیخ یوسف بحرینی در «لؤلؤة» خود که:

«علامه حلّی قدس‌سره قال فی کتاب «الخلاصه»: علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی أبوالحسن، شیخ القمیین فی عصره و فقیههم و ثقتهم، کان قدم العراق و أجتمع مع أبی‌القاسم الحسین بن روح قدس‌سره و سأله مسائل، ثم کاتبه بعد ذلک سأله فیها الولد، فکتب ـ صلوات الله علیه ـ: «قد دعونا الله لک و ترزق ولدین ذکرین خیّرین» فولد له

أبوجعفر و أبوعبدالله مِن امّ. و کان أبوعبدالله الحسین یقول: سمعت أباجعفر یقول: أنا ولدت بدعوة صاحب الامر علیه‌السلام و یفتخر بذلک له کتب کثیرة، و مات قدس الله روحه سنة تسع و عشرین ثلاث مأئة. و قبره فی مقبرة قم موجودٌ و علیه صندوقٌ و قبّة و قد تشرّفت بزیارته (الی رحمة‌الله تعالی)».⁽¹⁾

و در «احتجاج» طبرسی مذکور است که حضرت عسکری علیه‌السلام نامه نوشتند به علی بن بابویه و در اوّل آن بعد از حمد و صلاة چنین مرقوم است:

«اما بعد یا شیخی و معتمدی، یا أباالحسن علی بن الحسین القمی، و فقک الله لمرضاته و جعل من صُلبک اولاداً صالحین برحمته».⁽²⁾تا آخر توقیع شریف که از جمله فقرات آخرش این است:

«یا شیخی وأمُر جمیع شیعتی بالصّبر».⁽³⁾

زهی شرافت علم که صاحبش را به درجه‌ای رساند که امام علیه‌السلام به او چنین مخاطبه فرماید.

در «مجالس المؤمنین» گوید:

«وفات آن بزرگوار در سال سیصد و بیست و نه اتفاق افتاد، و تاریخ وفاتش [عبارت] «یرحمه الله [است]، در آن سال علی بن محمد سَمَری نایب چهارم امام عصر و کلینی ـ علیه الرحمه ـ نیز وفات یافتند و آن سال غیبت کبری اتفاق افتاد».⁽⁴⁾

وفی «روضات الجنّات»:

«و له کتبٌ کثیرةٌ توفی علی سنة تسع و عشرین و ثلاث مأئة و قبره فی مقبره فی مقبرة قم موجودٌ و علیه صندوق و قبّة و قد تشرفت بزیارته فی السنّة التی تشرفت فیها، الذی هو بجنب حرم فاطمة ابنة موسی الکاظم علیه‌السلام و له قّبة کبیرة».⁽⁵⁾

مؤلف گوید: قبر شریفش در قبرستان بزرگ قم معروف است و از برای اوست

بقعه بزرگی با قبّه عالیه، و مزار نجل طاهرش رئیس المحدّثین صدوق قدس‌سره در ری است در جوار حضرت عبدالعظیم در وسط باغ با نظارتی، با بقعه و قبّه عالیه و زیارتگاه عامّه خلایق است. حال شریفش را در جلد دوم، در ضمن حرف الرّاء، در مشاهد ری، به توفیق خدا معروض خواهیم نمود.

و مانند شیخ جلیل محدّث محمد بن قولویه قمی، که قبر شریفش در قبرستان بزرگ قم در بابلان در میان محوّطه که تعبیر به شیخان صغیر می‌کنند. و این شیخ معظّم والد شیخ ابوالقاسم جعفر بن قولویه، استاد شیخ مفید است که در کاظمین مدفون است؛ چنان که در سابق به شرح رفت.

و مانند شیخ فاضل سدید قطب الدین سعید بن هبة‌الله راوندی، که از مشاهیر علما و مؤلف کتاب «خرایج» و «قصص الانبیاء» است.

در «رجال» ابوعلی گویند:

«و هو الشیخ الامام قطب الدین ابوالحسین سعید بن هبة الله بن الحسن الراوندی، فقیه صالح، صدوق ثقةٌ و له تصانیف کثیرة».⁽¹⁾

و در «روضات الجنات» گوید:

«و له تألیفات جمیلة و تصنیفات جلیلة»⁽²⁾، «انّه مدفون فی قم المبارکه، فی مقبرة الستّی فاطمه علیهاالسلام و قبره المطهر الآن معروف یزار، و قد تشرّفت بزیارته، و اتّفق وقوعه ممایلی رجلی الحضرة الفاطمیّة فی مقادیم لقبره و ممّا وقع بخداء رجلیه فی تلک المقبرة المطهّرة بقعه مولانا علی بن بابویه، والد شیخنا الصدوق، و ممّا ولی خلفه ایضاً مقابر جماعة من العلماء للمتقدمین و غیرهم، منهم المدفون فی مقبرة الشیوخ الواقعة فی وسط ذلک المزار الکبیر، مثل أبی جریر ذکریابن ادریس و زکریا بن آدم القمی (المأمون علی الدنیا و الدین)، من اصحاب مولانا الرّضا علیه‌السلام و آدم بن اسحاق، و منهم محمد بن قولویه والفاضل المقدس المحدّث القمی المولا محمد طاهر القمی قدس‌سره والمیرزا حسن بن المولی عبدالرّزاق الحکیم المتلکم اللاّهجی و مولانا فاضل

المحقق خاتمة المجتهدین المیرزا أبوالقاسم، صاحب «القوانین».⁽¹⁾

بدان که از برای او تصانیفی می‌باشد، نزدیک به سی جلد و بسیار جلیل القدر و صاحب کرامات بوده. چنان که نقل می‌کنند یکی از ظلمه که در قم حکومت داشت، در خواب دیده بود که صحرای محشر بر پا شده و زنجیری از آتش بر گردنش گذاشته بودند و او را به سمت جهنّم می‌بردند. در آن دَم دیده بود که قطب راوندی آمد و شفاعت کرد و زنجیر از گردنش برداشت، و صبح آن شب، قبر آن جناب را بنا کرده بود. اول یک معجر کجاوه در روی قبر او ساخت و بعد از آن که بناء صحن جدید را کردند، قبر او را از سنگ ساختند و بلند نمودند و آن کجاوه‌ای که از چوب بود، بردند بر سر قبر آدم بن اسحاق قمی گذاردند که در شیخان بزرگ می‌باشد. الحال آن معجر در آن جا موجود است. اکنون مزار شریف قطب راوندی در کنار صحن جدید حضرت معصومه قم واقع و معروف است.

و مانند عالم دقیق و فاضل محقّق، خاتم المجتهدین و المحقّقین حاوی المفاخر و المکارم جناب میرزا ابوالقاسم، معروف به محقّق قمی ابن حسن الجیلافی الشفتی:

آن جناب مدتی در اصفهان در حوضه⁽²⁾درس آقا حسین خوانساری و در عتبات در نزد آقا بهبهانی نشست. بعد به بلده قم عزیمت فرمود و در آن‌جا اقامت نمود. مدتی به تألیف و تدریس و به نوشتن کتاب «قوانین» اشتغال داشت که کتاب «قوانین» فعلاً مرجع درس و تدریس فضلا است.

و کان میلاده سنة اثنین و خمسین بعد مأئة و ألف و توفی فی قم المبارکة سنة احدی و ثلاثین و مأتین بعد الالف.

و قیل تاریخ وفاته بالفارسیّة: «از این جهان به جنان صاحب قوانین رفت».⁽³⁾

و بالعربیّة ایضاً: «یا حبیبی ادخل فی جنّتی».

مزارش در مدرسه قم مقبره مخصوص دارد و در نزدیکی قبر زکریا بن آدم در میان بقعه‌ای است با قبّه عالیه و در اطراف او قبور بسیاری از علما و فضلا است.

و مانند عالم محقّق و فاضل مدقق آدم بن اسحاق بن عبدالله بن سعد الاشعری:

در «رجال» أبوعلی گوید:

«از برای او کتابی است و قبرش در شیخان بزرگ قم و مثل یک کجاوه، پوششی از چوب بر روی قبر او می‌باشد».⁽¹⁾

و مانند عالم و فاضل و حکیم علی بن ابراهیم: صاحب تفسیر و از برای او کتاب‌های دیگر هم می‌باشد. درب غسّال‌خانه که کنار قبرستان بابلان می‌باشد، شیخان کوچکی است، سنگ تاریخی هم دارد و اسم او در آن محکوک است.

و علی بن عبیدالله بن حسن بن حسین بن علی بن حسین بن بابویه ملقّب به منتخب الدین و صاحب اجازات و مؤلّفات کثیره بود. در قم مدفون است.

و مرزبان بن عمران از اصحاب رضا علیه‌السلام بود و در قم مدفون است.

و عبدالعزیز المهتدی از اصحاب حضرت امام رضا علیه‌السلام و وکیل وثقه و صالح، کرّات توقیعات از امام رضا و حضرت جواد علیهماالسلام به وی می‌رسید و در قم مدفون است (رحمه الله تعالی).

و سعید بن عبدالله بن أبی‌خلف القمی:

شیخ نجاشی گفته که:

«او شیخ این طایفه و فقیه رئیس ایشان بود. کرّات به خدمت امام ابومحمد علیه‌السلام رسیده بود و مصنّفات بسیار دارد». سنه سیصد و یک وفات یافت.

ریّان بن شَبیب؛ قاضی شهید:

در «مجالس المؤمنین» گوید که:

«وی خال معتصتم عباسی از ثقات اصحاب بود و او جمع نمود مسائل صباح بن نصر هندی را که از حضرت امام رضا علیه‌السلام سؤال نموده بود».⁽²⁾و آخر در قم ساکن شد و در آن‌جا وفات یافت.

و در قبرستان علی بن جعفر سه بقعه می‌باشد:

یکی: از آنها کمال الدین.

[و دیگری] جمال الّدین

و [سوّمی] أبوالمعالی هستند. دیگر از قبور آن‌جا قبر قاضی ابوسعید قمی نزدیک بقعه علی بن بابویه در قبرستان بزرگ قم می‌باشد. و قبر فقیه الصالح، الشیخ ابوالصلت ابن عبدالقادر بن محمد در قم در دروازه ری واقع است. شیخ منتجب الدین در «فهرست» خود گوید که همان اباصلت که صحابه حضرت امام رضا علیه‌السلام که محبت اهل بیت علیهم‌السلام و شیعه متعصّب بود، قبر اوست.

مؤلف گوید: ما قبر آن جناب را در ضمن بقاع مشهدی رضوی نوشته‌ایم و تفصیل حال او را در آن‌جا ذکر کرده‌ایم، بلکه دیگر شخصی اباصلت نام است، والله اعلم.

و ملا محمد طاهر بن محمد حسین قمی در بقعه زکریا بن آدم مدفون است و او آن کسی است که اجازه به علامه مجلسی داده.

در «روضات الجنّات» گوید:

«المولی محمد طاهر بن محمدحسین الشیرازی، ثم النجفی، ثم القمی، من اعیان فضلاء المعاصرین، عالم، محقق، مدقّق، ثقةٌ، متکلمٌ، محدثٌ جلیل القدر، عظیم الشأن، له کتب و فیرة فی‌الفقه و الاصول و الحکمة و التصوف و غیره و قبره فی‌بقعة الشیوخ المعروفة فی‌مزار قم المبارکة خلف مرقد زکریا بن آدم، و تاریخ وفاته مکتبوب علی لوحٍ من الحجر فی صحن جدار الأیمن من القبله، فلیلاً حظ و لیتّرحم علیه انشاءالله».⁽¹⁾

و حسین بن بسطام صاحب طبّ الائمّة.

و دیگر میرزا حسن بن مولی الحکیم عبدالرزاق لاهیجی.

و سیدابوالحسن الرضا: مدفون است در مزار موسویان شهر قم.

مولانا آقا سید احمد الحسینی الاصفهانی که «هاتف» تخلّص داشت. در فنون

حکمت مسلّم بود. با جنابین آذر و صباحی عهدی محکم بستند و بنای توطّن در کاشان داده، مکرم زیستند تا در سال یک هزار و یک صد و نود در بلده قم وفات یافت.

و مولانا آقا سید عبدالله و برادرزاده آن جناب میرزا ابوطالب والسید الجلیل المتقی آقا سیدعلی و برادرزاده آن جناب میرزا ابوطالب والسید الجلیل المتقی آقا سید علی در دارالحفّاظ مدفون است.

و میرزا محمد باقر بن محمد ابراهیم الرّضوی القمی اصلاً و الهمدانی مولداً و مسکناً: توفّی فی الثامن عشر من شهر صفر ثمان عشرة و مأتین بعد الألف بهمدان و نقل الی قم المبارکه و دفن بدار الحُفّاظ.

العالم الفقیه الحکیم المتبحر السیّد ابوالخیر بن الحاج سید مهدی بن علی بن قصیم بن رفیع بن محمد زکی بن میرالمرحوم میرمحمد رضا الحسینی الخلخالی، آن جناب قبل از بلوغ به استفاده علوم در قصبه هراباد مشغول گشت، بعد دو مرتبه از برای تحصیل علم، سفر طهران نمود. علم منقول از فقه و اصول به درس آقامیرزا عبدالرّحیم نهاوندی و حاجی میزرا حسن آشتیانی حاضر می‌شد و برای تحصیل کلام و حکمت و ریاضی به درس آقا علی حکیم و میرزای جلوه و میرزاحسن سبزواری می‌رفت. بعد از آن که فارغ التحصیل شد، خواست به وطن خود مراجعت نماید، سنه هزار و سیصد و نه از وبای عراق در منزل نیکی امام وفات یافت و در آن امامزاده مدفون گشت. بعد برادر عالی مقدارش میراویس صدرالعلماء از آن مقام جعل به قم نموده و در جوار حضرت فاطمه علیهاالسلام مدفون گردید.

آقا میرزاهادی خلف صدرالممالک، ملقّب به نصرت علی اردبیلی: عارف یگانه بود، در سال هزار و سیصد و شش وفات نمود، هفتاد متجاوز از سنین عصرش گذشه بود، در بلده قم در جوار حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام مدفون گشت.

بالجمله، بسیاری از امامزاده و علما و مجتهدین و اصحاب و مشایخ و عرفا و شعرا و سلاطین که عموماً واجب الزیاره‌اند در قم مبارکه مدفونند، لکن فقیر به همین قدر اکتفا نموده، به تطویل نپرداختم.

سلاطین معروف که در جوار حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام در قم مدفون می‌باشند.

شاه عباس ثانی صفوی، مدت شانزده سال سلطنت کرد، سنه هزار و هفتاد و هشت وفات یافت، در معصومه قم مدفون گردید.

و دیگر از ملوک قاجار فتحعلی شاه قاجار، الملقب به (خاقان مغفور) مدت سی و هشت سال و پنج ماه سلطنت کرد. سنه هزار و دویست و پنجاه در اصفهان از مرض سینه وفات یافت، عمرش شصت و چهار سال و چهار ماه بود، در قم مبارکه مدفون گشت.

محمد شاه قاجار بعد از مدت چهارده سال سلطنت، سه هزار و دویست و شصت و چهار در شمیران رحلت کرده و در معصومه قم مدفون گشت.

منابع تصحیح

اشعریان قم

اشاره

آقامیرزا محمد علی معلم حبیب آبادی

تحقیق و تعلیق

ناصر باقری بیدهندی

درآمد

اشعریان از شیعیان عرب تبار قم شمرده می‌شوند. آنان همواره مورد توجه رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سّلم و جانشینان بر حقّش بوده‌اند. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به مناسبتی در باره آنان دعاکرد و فرمود: «اللّهم اغفر للاشعرییّن صغیرهم و کبیرهم»⁽¹⁾خدایا کوچک و بزرگ اشعریان را بیامرز. و در جایی درباره برخی از آنان دعای خیر فرمود و به درگاه الهی عرض کرد: «اللّهم کثّر عدده و ولده» یعنی: بارالها فرزندان مالک را زیاد فرما.⁽²⁾و در روایتی دیگر فرمود: «نعم الحیّ الازد و الاشعریون و لایفرّون فی القتال و لایغلون، هم منّی و أنا منهم.»

دیگر حضرات معصومین علیهم‌السلام نیز به مناسبتهایی دعا و توصیفاتی ارزنده از آنان نموده‌اند. فی المثل امام صادق علیه السلام درباره عمران بن عبدالله فرمود: «هذانجیب من قوم نجباء، ما نصب لهم جبار الا قصمه الله اظلک الله یوم لا ظلّ الاّ ظلّه.»⁽³⁾

و در باره عیسی بن عبدالله فرمود: در ایام زندگی و پس از فرجام آن از ما اهل بیت علیهم السلام است.⁽⁴⁾

امام رضا علیه‌السلام درباره زکریابن آدم فرمود: او در امور دین و دنیا امین و مورد اعتماد است⁽⁵⁾و نیز فرمود: «اهل بیتک (الاشعریون) یدفع عنهم بک کما یدفع عن

بغداد بأبی الحسین علیه السّلام». و امام جواد علیه السلام برای او دعا کرده، وی را از یاران با وفای خویش خواند و پس از دریافت خبر مرگش فرمود، در روز ولادت و در هنگام مرگ و در روز رستاخیز رحمت الهی بر او باد ؛ به درستی که او عارف به حق زندگی کرده، صابر بر آن و برپادارنده فرایض الهی بود و بی هیچ کژی و کاستی از دنیا رفت. خداوند پاداش نیّت و تلاشش را به او عطا فرماید.⁽¹⁾امام محمّد تقی علیه السلام در حق سعد بن سعد احوص از خدا درخواست کرد که جزای خیرش دهد.⁽²⁾

اینها نمونه‌ای از فضائل برخی از بزرگان این خاندان است، کسانی که مشمول دعای خیر نبی ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله و سلم و اوصیای بر حقّش قرار گرفته و افزون بر فضایل اخلاقی از نظر عددی نیز بالغ بر شش هزار تن شده⁽³⁾و جای جای مناطق تحت نفوذ سکونت خویش را مرهون خدمات و صفات والای خود نمودند و به نشر و ترویج و تبلیغ آیین تشیع همّت گماردند به گونه‌ای که تاریخنگاران گفته‌اند اشعریان نقش حیاتی و سرنوشت ساز در احیای تشیع در ناحیه قم داشته‌اند. شماری از بزرگترین رجال شیعه از میان ایشان برخاسته و گروهی از اعضای این خاندان از یاران مخلص و فداکار امامان محسوب می‌شده و مورد توجّه واکرام ویژه ائمّه قرار گرفته‌اند.

جالب توجّه اینکه این خاندان اصیل و معروف هر ساله دو بار مالیات می‌پرداخته‌اند. یکی همان که مأمورین عبّاسی به اجبار از آنان می‌گرفته‌اند. دوم آن را که با رضا و رغبت می‌پرداختند همان وجوهات شرعیه‌ای بود که برای امامان علیهم السلام می‌فرستادند و حتی بسیاری آنچه داشتند از مزرعه و خانه به ائمه علیهم‌السلام بخشیدند. این نشانگر علاقه و عشق سرشار آنان به موالی خود است.

از دیگر نکات جالب این خاندان اینکه هر گاه سادات و سلاله پیامبر و اوصیای آن حضرت علیهم السلام و شیعیان دچار گرفتاری از سوی حکام می‌شدند به سوی

مأوای اشعریان قم حرکت می‌کردند و در سایه پر برکتشان قرار می‌گرفتند.⁽¹⁾

به هر تقدیر به پاس قدرشناسی و تشکر و ادای پاره‌ای بلکه قطره‌ای از قطرات اقیانوس بی‌کران خدمات و کوششهای بی دریغ اشعریان، این سفیران نور، بجاست کتابهای مستقل در باره آنان و کارهایشان ارائه شود. خوشبختانه تاریخنگار معاصر، حضرت آقای معلم حبیب آبادی⁽²⁾اسامی جمعی از چهره‌های متشخص و نامی آل اشعری را از کهن‌ترین و معتبرترین منابع موجود چون تاریخ قم (اثر حسن بن محمد بن حسن شیبانی قمی) و برخی مأخذ دیگر استخراج کرده است. ایشان بناداشته در فرصتی مناسب کتابی مستقل درباره حیات پرشکوه اشعریان و افتخارات جاویدشان تألیف کند. امیدوارم چنین توفیقی نصیب بنده گردد.

در پایان این دیباچه شاکر خداوند سبحان هستم که مرا توانایی و توفیق تحقیق و چاپ این یادداشتهای ارزنده⁽³⁾نصیب فرمود که بی مدد لطف او هیچ کاری از من ساخته نبود.

یارب از عین عنایت نظر کن که مرا نرود بی مدد لطف تو کاری از پیش

ناصر باقری بیدهندی

بسم الله الرحمن الرحیم

اسامی برخی از اشعریین مستخرج ازترجمه تاریخ قم⁽¹⁾و غیره.

اول مالک بن عامر⁽²⁾بن هانی و او اول کسی است از مردم یمن که به مکه آمده ایمان به حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم آورد و پس از آن به یمن برگشته با قوم خود هجرت به حجاز نمود و در عداد صحابه بزرگوار در آمد. و پس از وفات حضرت در روز جنگ مداین وی اول کسی است که اسب در فرات رانده و چندتن در عقب وی چنین کردند و به آن سبب پشت مردمان عجم شکست و اعراب بر آنها چیره شدند⁽³⁾و در ترجمه تاریخ قم در موضعی از آن کتاب اخراج خمس قبل از نزول آیه⁽⁴⁾آن را به همین مالک بن عامر نسبت داده⁽⁵⁾و در موضعی دیگر به ابومالک بن عامر بن شریح نسبت داده.

دویّم: فرزندش سائب بن مالک⁽⁶⁾، که در جنگ با قتله حضرت سید الشهدا علیه السلام با مختار همراه⁽⁷⁾و هم در رکاب او در جنگ با مصعب بن زبیر در زیاتین کشته شد. در وقت زوال روز دوشنبه 14 رمضان سنه 67⁽⁸⁾

سیّم: فرزندش محمد بن سائب که پس از شهادت پدرش، مصعب بن زبیر وی را از حبس بیرون کرد و پس از چندین سال حجاج ملعون او را کشت.⁽¹⁾

چهارم: سعد بن مالک که از وجوه و اشراف کوفه بود⁽²⁾و در زمان خلافت عثمان نزدیک او گواهی دادند که امیر کوفه ولید بن عقبه خمر خورده و بر او حد براندند.⁽³⁾

پنجم: فرزندش عبدالله بن سعد.⁽⁴⁾

ششم: برادرش احوص الکبیر بن سعد (احوص به حاء مهمله و معجمه هر دو روایت شده) این دو برادر «عبدالله» و«احوص»از معاریف عصر خود د ر کوفه بودند. بعد از شهادت پسر عمّشان محمد، حجّاج فرمود که همه آل مالک بن عامر از کوفه بیرون روند پس آن گروه از کوفه شدّ رحال کرده اولاد سائب به ماهَیْن فرو شدند (مقصود از ماهین، ماه الکوفه است که دینور و کرمانشاه بوده و ماه البصره که نهاوند باشد) و اولاد سعد (عبدالله و احوص) به طرف قم آمده⁽⁵⁾تا در سه ساعت و پنجاه دقیقه بر آمده از روز شنبه اول فروردین ماه قدیم، نوروز سنه 712 یزدگردی مطابق 26 شعبان سنه 94 هجری به زایچه ذیل به ناحیه قم آمدند و با خربندان و یزدان فاذار که در آن وقت سمت ریاست در آن ولایت داشتند عهود و مواثیقی بر تعاون همدیگر بستند و پس از چندی که این دو نفر وفات کردند⁽⁶⁾، اولاد آنها در مقام نقض عهد برآمده خواستند آنها را بیرون کنند لاجرم احوص که مردی شجاع و دانا بود به تدابیری آنها را کشته و درست خود و تبعه‌اش بر ولایت قم مسلط شدند⁽⁷⁾و سایر بنی اعمام و اخوان خود رابدان ناحیت طلب کردند و آنها روی بدان زمین نهاده همه در قم گرد آمدند. از آن جمله اولاد سائب که در ماهین بودند و عبدالرحمن و نعیم برادران عبدالله و ابوبکر و عمران و آدم و عمر فرزندان عبدالله و حمادبن ابوبکر

مذکور و غیره‌و نظر به دعایی که از حضرت رسول در حق مالک شده بود⁽¹⁾اولاد و القاب آنها زیاد شد تا به حدی که شمار آنان که در کتاب انساب آنها نوشته شده به شش هزار رسید، سوای آنها که به سبب غیبت و انتقال و رحلت نامشان از نوشتن افتاد و مخصوصاً سه نفر از آنها (عبدالله مرقوم - حمزه - عامر) زیاده بر صد و بیست تن فرزند داشتند. عبدالله 42 تن، حمزه[بن‌الیسع] 42 تن، عامر [بن عمران] 41 تن و شمار اعقاب شش تن از آنها به سه هزار و ششصد رسید⁽²⁾. از آن جمله از نژاد ابوبکر و الیسع و عمران و آدم و اولاد عبدالله مزبور دو هزار و چهارصد نفر و از دو فرزند احوص مذکور که یکی مالک و دیگری احوص هزار و دویست نفر و هکذا. و از بابت شجاعت و سخاوت اتفاقی که بایکدیگر داشتند امور دیوانی قم را خود اداره نموده و هیچ وقت حاکمی بیگانه بر آنها مسلّط نبود و برخی از آنها خود بدون مانع و واسطه با دربار خلافت عباسی راه داشته امور دولتی محل خود را فیصل می‌دادند. و همه آنان شیعه و غالبا روات اخبار اهل بیت ـ علیهم السلام ـ بودند چنانچه دوارده پسر عبدالله بن سعد از روات حضرت صادق علیه السلام و زیاده از صد نفر از اولاد عبدالله و احوص و سایب بن مالک و نعیم بن سعد از باقی ائمه روایت کرده‌اند که در کتب رجال اسماء بسیاری از آنها عنوان شده و ما اینجا یاد می‌کنیم.

و علی الجمله مکانت و منزلتی بزرگ از این سلسله در آن اعصار در عراق عجم در قلوب مردم به هم رسیده بود. و اصل سبب شهر شدن قم و جدا شدن از تابعیّت اصفهان همین خانواده بودند⁽³⁾. زیرا که ناحیت قم در اصل شامل چندین بلوک و دیه و مزرعه بوده و پس از ورود این جماعت اشعریّون بدان سرزمین در جایی که اینک شهر قم است هفت دیه به نام مَمّجان، قزدان(قزوان)، مالون، جمر [=کمر]، سکن، جلنبادان، کُمیدان⁽⁴⁾بوده و بعد از تمکّن و استیلاء آنان بر آنها کثرت عُدّت و عِدّت

ایشان موجب این شد که آنها به یکدیگر پیوسته و مُحاط بر حصاری گردید و صورت شهریت به خود گرفت⁽¹⁾. آن وقت همه آنها را به نام دیه بزرگتر کمیدان خوانده که در طرف مشرق نسبت به باقی دیهات واقع شده بود و بعد آن تخفیف در لفظ و تعریب آن «قم» گردید و اسماء دیهات مزبوره اسماء محلات شهر شد. بعد از آن آن را از اصفهان جدا کرده و در دفتر مالیات دولتی، شهر مستقل‌اش نمودند و هر یک از آنها دارای اموال کثیره و مزارع و قوای عدیده گردیدند. و این مرتبه و منزلت عدت و عدت اشعریون تا حدود دویست و هشتاد سال که حوالی سیصدو هفتاد و اندی هجرت باشد و سخاوت و ضیافت و اتفاق ایشان تغییر نکرده بود، باقی بود. و از آن پس در اثر تغییر اخلاق و احوال اوضاع ایشان به هم خورده و آن منزلت و مقام اولیه ایشان از بین رفت. نعوذ باللّه من سخطه و امتحانه

هفتم؛ آدم اول بن عبدالله که بعد از ورود به قم رُستاق قاسان برای معاش او معین شده و در رجال است.⁽²⁾

هشتم؛ ابراهیم بن حسن بن عامر که در احیاز⁽³⁾خراج مالیاتی نام او ذکر شده.⁽⁴⁾

نهم؛ ابراهیم بن شاذوکه، که نام وی مالک بن محمد بوده.⁽⁵⁾

دهم؛ ابراهیم بن الیسع، که وقتی، زمین قم را برای تعیین مالیات مساحت کرده و اثری پسندیده از خود برجای نهاد.⁽⁶⁾

یازدهم؛ ابوبکربن عبدالله، که گفتمیم اولاد بسیار داشته و پس از ورود به قم رستاق فراهان را به وی دادند.⁽⁷⁾

دوازدهم؛ ابو جُرَیر زکریا⁽¹⁾بن ادریس، که در کتب رجال عنوان شده.⁽²⁾

سیزدهم؛ ابو القاسم بن ابو الصدیم حسین، که در زمان معتضد عباسی ضیعتهای اولاد آدم ابن عبدالله در دست او بوده.⁽³⁾

چهاردهم؛ ابوعلی احمد بن اسحاق، که در رجال است.⁽⁴⁾

پانزدهم؛ احمد بن محمد که در احیاز مالیاتی است.

شانزدهم؛ ابو جعفر احمد بن محمد که در رجال است.⁽⁵⁾

هفدهم؛ ادریس بن عبدالله که در کتب رجال است.⁽⁶⁾

هیجدهم؛ اسحاق بن احوص الکبیر که اولاد او حیز در مالیات داشته‌اند .⁽⁷⁾

نوزدهم؛ اسحاق بن سعد، که اولاد او حیزی داشته‌اند.⁽⁸⁾

بیستم؛برادرش احوص بن سعد که نیز حیزی اولادش داشته‌اند.⁽⁹⁾

بیست و یکم؛ ایوب بن موسی که میدانی به نام او در نزدیکی دروازه عراق که آن را دروازه نصر بن عامر اشعری و نیز درب جبانه می‌گفته‌اند بوده.⁽¹⁾

بیست و دویم؛ بذین بن ابوخالد که نام او زکریا بن مالک در احیاز است⁽²⁾و باغاتی به نام بنین بن زکریا مزبور نیز معروف بوده که شاید هر دو(یعنی بذین و بنین) یکی باشد.

بیست و سیم؛ ابوبکر بکجة بن عمران بن ابوبکر که پلی بر در مسجد جامع به نام او بوده.⁽³⁾

بیست و چهارم؛ بکربن عبدالرحمن بن مالک که با احوص الکبیر پسر عمّش از کوفه به طرف قم آمدند.⁽⁴⁾

بیست و پنجم؛ جعفر بن سعد که در احیاز مالیات است.⁽⁵⁾

بیست و ششم ؛ حسن بن محمد بن عمران که کاریز طریق ناهید را از سلمه همدانی خریده.⁽⁶⁾

بیست و هفتم؛ ابو علویه حسن بن یحیی که میدانی در محله کمیدان در پای قصری به نام او معروف بوده.⁽⁷⁾

بیست هشتم؛ ابو صدیم حسین بن علی که در سنه 265 مسجد جامعی در بیرون شهر ساخته و منبراز مسجد دزیل بدانجا آورد.⁽⁸⁾

بیست و نهم؛ حماد بن ابوبکر که پس از ورود به قم رستاق ساوه را بدو دادند.⁽⁹⁾

سی‌ام؛ حمزه بن الیسع،از حضرت رضا علیه‌السلام روایت کرده و اوست که در نزد هارون الرشید رفته و قم را از اصفهان جدا کرده، آنرا کوره‌ای مستقل گردانیدو منبر در مسجد جامع آن بنهاد⁽¹⁰⁾و خراج زمین آن را برای تعیین مالیات پیمایش کرده

و این اول مساحتی است که آنجا به عمل آمد. هر سال آن را در عهده گرفت و در واقع والی قم شد و پس از او فرزندش علی و پس از او عامر والی شد.⁽¹⁾

سی و یکم؛زکریا بن سعد که در احیاز است.⁽²⁾

سی و دویم؛ ابو یحیی زکریا بن آدم که در رجال است.⁽³⁾

سی و سیم؛ برادرش اسحاق بن آدم که در رجال است.⁽⁴⁾

سی و چهارم: آدم بن اسحاق مرقوم که در رجال است.⁽⁵⁾

سی و پنجم؛ سعد بن مالک که نهر سعد⁽⁶⁾را در میان شهر قم جاری کرده و همچنین مزرعه سعد آباد بیرون دروازه طرف ری را در قم احداث کرده و حمزه اصفهانی در تاریخ اصفهان گفته که حمزه منبر در مسجد دزیل نهاده⁽⁷⁾، در مسجد جامع و منبر مسجد جامع را در سنه 195 نهادند.

سی و ششم؛ سهل بن ابراهیم در احیاز مالیاتی.⁽⁸⁾

سی هفتم؛ شعیب بن عبدالله که سرایی در محله کمیدان بنام او معروف⁽⁹⁾و چندی منزل حکّام و ولات قم بوده، و قریه شعیب آباد را او احداث کرده.⁽¹⁰⁾

سی و هشتم؛ عامر ابن عمران که در آخر سنه 192 هارون رشید او را والی قم نمود و پس از مراجعت به قم شروع به مساحت اراضی آن جهت مالیات کرد و قبل از انجام

آن در سنه 193 وفات کرد. و این مساحت دویم بود که برای تعیین مالیات در اراضی قم نمودند. و نام این عامر و حکایتی از او با هارون الرشید در تاریخ اصفهان مافرّوخی ذکر شده.

سی ونهم ؛ عبدویه بن عامر بن سعد، که پلی به غایت محکم و عالی در رطه قم بنا نهاده و به نام او معروف شده.⁽¹⁾

چهلم؛ ابو علی محمد بن عیسی که در رجال است و کاریزی احداث کرده.⁽²⁾

چهل و یکم؛ فرزندش عبدالله (بنان) بن محمد که در رجال است.⁽³⁾

چهل و دویم؛ فرزند زاده‌اش ابراهیم بن علی بن محمد که تفصیل بخش کردن آب کاریزهای قم در سنه 286 یزدگردی مطابق 304 یا 305 قمری از او روایت شده.⁽⁴⁾

چهل و سیم؛ طلحه بن عبد الله بن سائب که اولاد او حیزی در مالیات داشته‌اند.⁽⁵⁾

چهل و چهارم؛ عمر بن سائب که از جانب مختار والی ری و همدان بود.⁽⁶⁾

چهل و پنجم؛ عیسی بن سعد که در احیاز است.⁽⁷⁾

چهل و ششم؛ قتیبه بن عبدالرحمن که با احوص الکبیر به قم آمدند.⁽⁸⁾

چهل و هفتم؛ مالک بن احوص الکبیر که مزرعه مالک آباد سراجه⁽⁹⁾را در آوارده و بعد از وفات عمش عبدالله به وصایت او رئیس سلسله بوده چنانچه عبدالله پس از وفات برادرش احوص الکبیر به وصایت وی این سمت را داشته.⁽¹⁰⁾

چهل و هشتم؛ مالک بن سعد که نهر قورج را برای قریه برز آباد بلوک طبسشقوران

احداث کرده.⁽¹⁾

چهل ونهم؛ مالک بن سعد که کاریزی در آورده.⁽²⁾

پنجاهم ؛ عبد شمس بن هانی.⁽³⁾

پنجاه و یکم؛ اسلم بن هانی و این هر دو برادران عامراند ودر موقعی که برادرزاده‌شان مالک خواست تا از یمن به مکّه آید و به حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم ایمان آرد آنها وی را بگرفتند و بسی آزار کردند و او حرف آنها را نشنیده و به مکه آمد و مسلمان شد.⁽⁴⁾

پنجاه و دویم: متوکه بن اسحق که در احیاز مالیاتی است.⁽⁵⁾

پنجاه و سیم: محمد بن احوص که در احیاز است.⁽⁶⁾

پنجاه و چهارم: محمد بن اسحق که در احیاز است.⁽⁷⁾

پنجاه و پنجم: محمّد بن سهل که در رجال است.⁽⁸⁾

پنجاه و ششم: محمّد بن یسع که خانه داشته و از سیل خراب شده.⁽⁹⁾

پنجاه و هفتم: مرزبان بن مالک که اولاد او حیزی داشته‌اند.⁽¹⁰⁾

پنجاه و هشتم: مصقله بن اسحق که در احیاز است.⁽¹¹⁾

پنجاه و نهم: موسی بن عبدالله که در رجال است و اول کسی است که در قم اظهار مذهب شیعه نموده و پس از آن دیگران بدو اقتداء کردند.⁽¹²⁾

شصتم: نعیم بن سعد که پس از تمکّن برادر خود عبدالله به امر او به قم آمد.⁽¹⁾

شصت و یکم: محمد بن احوص الکبیر که اولاد او حیزی داشته‌اند.⁽²⁾

شصت و دویم: حسین بن سعد که اولاد او حیزی داشته‌اند.⁽³⁾

شصت و سیم: سعد بن احوص که اولاد او را حیزی بوده.⁽⁴⁾

شصت و چهارم: عامر بن سعد که اولاد او حیزی داشته‌اند.⁽⁵⁾

شصت و پنجم: عبدالرحمن بن عبدالله که کاریزی با برادرش محمد داشته‌اند و پس از ورود به قم رستاق طبرش را به وی دادند و احوال او در رجال است.⁽⁶⁾

شصت و ششم: برادرش عمران بن عبدالله که اولادش حیزی داشته‌اند.⁽⁷⁾

شصت و هفتم: محمد بن حسن گواه ورقه.

شصت و هشتم: محمّد بن مالک که اولاد او حیزی داشته‌اند.⁽⁸⁾

شصت و نهم: موسی بن احوص الکبیر که اولاد او حیزی داشته‌اند.⁽⁹⁾

هفتادم: یسع بن عبدالله که اولادش حیزی داشته‌اند.⁽¹⁰⁾

هفتاد و یکم: یحیی بن عمران که از معتصم خواهش کرد تا دستوری دهد که اعراب شمشیرهایشان را حمایل کنند و او اذن داد. چون در سابق یکی از خلفا بر اعراب خشم گرفته و برای انتقام حکم کرد تا هیچ کس از عرب شمشیر حمایل نکند که ذلتی بر ایشان باشد و یحیی این ذلت را از آنها برداشت.⁽¹¹⁾

هفتاد و دویم: یسع بن حمزه که در سنه 225 زمین قم را برای مالیات پیمایش کرد و این مساحت چهارم بود و سیم را علی بجا آورد.⁽¹²⁾

هفتاد و سیم: عامر که خانه یزد بن نار مجوسی را در قم خریده و آن را دار الخراج

قرار داد.⁽¹⁾

هفتاد و چهارم: یسع بن عبدالله که میدانی در قم به نام او بوده و از حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم روایت نموده.⁽²⁾

هفتاد و پنجم: حسن بن علی که دروازه جبال شهر قم به نام او معروف بوده.

هفتاد و ششم: حسن بن سعد که میدانی در محله قزدان به نام او بوده.⁽³⁾

هفتاد و هفتم: ابوعلویه حسین بن یحیی که پلی به نام او بوده.⁽⁴⁾

هفتاد و هشتم: سعد بن سعد که در رجال است.⁽⁵⁾

هفتاد و نهم: سهل بن یسع که در رجال است.⁽⁶⁾

هشتادم: علی بن حمزه که پس از پدرش والی قم شد.

هشتاد و یکم: محمّد بن عبدالله که با برادرش عبدالرحمن کاریزی داشته‌اند.⁽⁷⁾

هشتاد و دویم: علی بن آدم الاول که با اسحق کاریزی داشته‌اند.⁽⁸⁾

هشتاد و سیم: مرزبان بن عمران که در رجال است.⁽⁹⁾

هشتاد و چهارم: سعد بن سعد بن عبدالله که با محمد بن عیسی بن عبدالله کاریزی داشته‌اند.⁽¹⁰⁾

هشتاد و پنجم: موسی بن یعقوب که کاریزی داشته.⁽¹¹⁾

هشتاد و ششم: آدم الثانی بن علی که کاریزی داشته.⁽¹⁾

هشتاد و هفتم: برادرش محمّد بن علی که با آدم الثانی کاریزی داشته‌اند.⁽²⁾

هشتاد و هشتم: آدم بن علی بن آدم الثانی که با برادرش محمد کاریزی داشته‌اند.⁽³⁾

هشتاد و نهم: محمّد بن علی که با برادر مرقوم خود آدم کاریزی داشته‌اند.⁽⁴⁾

نودم: سعد بن عامر که با برادرش محمّد کاریزی داشته‌اند.⁽⁵⁾

نود و یکم: برادرش محمّد بن عامر که با برادر مرقوم خود سعد کاریزی داشته‌اند.⁽⁶⁾

نود و دویم: اسمعیل بن عیسی که کاریزی داشته.⁽⁷⁾

نود و سیم: سعد بن زیاد بن مالک الکبیر که کاریزی به نام او بوده.⁽⁸⁾

نود و چهارم: محمد بن علی بن ابراهیم که دیوانی در سنه 247 در قسمت آب کاریزها داشته.

نود و پنجم: یعلی بن حمّاد که مزرعه یعلی آباد را احداث کرده.

نود و ششم: عبدالله بن عامر به عبدویه که گواه صحت ورقه مالیاتی قم در شعبان سنه 255 بوده.

نود و هفتم: احمد بن اسحق گواه ورقه.

نود و هشتم: سعد بن محمّد بن حسن گواه ورقه.

نود و نهم: عیسی بن محمّد بن احمد بن محمد گواه ورقه.

صدم: عبدالله بن حسن گواه ورقه.

صد و یکم: محمّد بن سعد که اولادش حیزی داشته‌اند.⁽⁹⁾

صد و دویم: مطرف بن موسی که در احیاز است.⁽¹⁰⁾

صد و سیم: خزرج بن سعد که در احیاز است.⁽¹⁾

صد و چهارم: احمد بن حمّاد که در احیاز است.⁽²⁾

صد و پنجم: برادرش عبدویه بن حمّاد که در احیاز است.⁽³⁾

صد و ششم: عمّ ایشان معاویه بن ابوبکر که در احیاز است.

صد و هفتم: برادرش عبدالله بن ابوبکر که اولادش حیزی داشته‌اند.⁽⁴⁾

صد و هشتم: حمزه بن یسع که در احیاز است.⁽⁵⁾

صد و نهم: عامر بن عبدالله که اولادش پس از ورود به قم رستاق دور آخر را بدو دادند و حیزی داشته.

صد و دهم: نواده‌اش ابوغسّان مالک بن علی بن عامر که در احیاز است.⁽⁶⁾

صد و یازدهم: فرزندش عبدیل بن مالک که در احیاز است.⁽⁷⁾

صدو دوازدهم: برادرش ابوعبدالله حسین بن مالک که در احیاز است.⁽⁸⁾

صد و سیزدهم: موسی بن خزرج که از حضرت رضا علیه‌السلام روایت کرده فاطمه معصومه علیها السلام در حین ورود به قم در خانه او آمده و روایت می‌کند از او برادرش احمد.⁽⁹⁾

صد وچهاردهم: برادرش احمدبن خزرج که‌از برادرمرقوم خود موسی روایت‌کرده.

صد و پانزدهم: احمد بن حمزه که در رجال است.⁽¹⁰⁾

صد و شانزدهم: اسحق بن عبدالله که در رجال است.⁽¹¹⁾

صد و هفدهم: اسمعیل بن آدم که در رجال است.⁽¹⁾

صد و هیجدهم: علی بن اسحق که در رجال است.⁽²⁾

صد و نوزدهم: عمران بن محمد که در رجال است.⁽³⁾

صد و بیستم: عیسی بن عبدالله که در رجال است.⁽⁴⁾

صد و بیست و یک: عیسی بن موسی بن طلحه که محمد بن حسن صفار راوی معروف آزاد کرده او بود.⁽⁵⁾

صد و بیست و دو: فرزندش علی بن عیسی که از جانب معتصم عامل قم بوده و در آن سال قم را برای مالیات مساحت کرده و این مساحت سیم است.⁽⁶⁾

صد و بیست و سه: فرزندش محمد بن علی که در رجال است.⁽⁷⁾

صد و بیست و چهار: ابوجعفر محمد بن احمد بن یحیی که در رجال است.⁽⁸⁾

صد و بیست و پنج: حسن بن عبدالله که در احیاز است.⁽⁹⁾

صد و بیست و شش: ابوعبدالله حسین بن محمد بن عامر که در رجال است و ابن

قولویه از او روایت می‌کند.⁽¹⁾

صد و بیست و هفت: شعیب بن ابوبکر که در رجال است.

صد و بیست و هشت: عبدالملک بن عبدالله که در رجال است.⁽²⁾

صد و بیست و نه: ابویعلی حمزه بن یعلی که از محمد روایت کرده.⁽³⁾

صد و سی: محمد (شنبوله) بن حسن بن ابوخالد و که در رجال است و موسی المبرقع در خانه او دفن شده.⁽⁴⁾

صد و سی و یک: ابوالحسن موسی بن حسن بن عامر که در رجال است.⁽⁵⁾

صد و سی و دو: اسمعیل بن آدم که در رجال است.⁽⁶⁾

صد و سی و سه: جعفر بن محمّد که در رجال است.⁽⁷⁾

صد و سی و چهار: حسن بن محمّد که در رجال است و او را حسین⁽⁸⁾به تصغیر هم نوشته‌اند.

صد و سی و پنج: محمد بن اسحق که در تعلیقه در ترجمه حسن بن عبدالصمد حکایتی راجع به زکریا از او نقل می‌کند.

صد و سی و شش: عبدالله بن عامر بن عمران که در رجال است.⁽¹⁾

صد و سی و هفت: محمد بن عبدالله بن عیسی که در رجال است.⁽²⁾

صد و سی و هشت: عبدالرحمن بن محمد که در رجال است.⁽³⁾

صد و سی و نه: عبدالصمد بن محمد که در رجال است.⁽⁴⁾

صد و چهل: احمد بن حمزه بن عمران که در رجال است (در ضمن جدش عمران).

صد و چهل و یک: عیسی بن ابوبکر که در رجال است.⁽⁵⁾

صد و چهل و دو: موسی بن ابوبکر که در رجال است در ضمن برادر مرقومش

صد و چهل و سه: ابوطاهر محمد بن حمزه که در رجال است.⁽⁶⁾

صد و چهل و چهار: احمد بن مالک که از ابراهیم بن ابومحمود روایت می‌کند.

صد و چهل و پنج: فرزندش حسن بن احمد که روایت می‌کند از پدرش و از او علی بن بابویه.

صدو چهل و شش: ابوعامر عُبَید بن مسلم⁽⁷⁾بن حصار بن حرب بن عامر که پسر عّم عامر باشد. در ترجمه تاریخ قم و منهج المقال و منتهی المقال جلد حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم و جلد خلفاء ناسخ که اینک حاضر و آنچه در انساب و ااحوال این صد و چهل و شش نفر و باقی دیگر نوشته شده و می‌شود و از آنها استخراج و اختصار شده به اندازه‌یی نژاد آنان را مغشوش و درهم و برهم نوشته که تقریباً چیزی درست از آن نمی‌توان فهمید و آن چه اجمالاً بعد از تأمل زیاد گرچه مطمئن به درستی آن نمی‌توان شد به نظر این فقیر رسدی این که این ابوعامر همان

است که در روز حُنَین بعد از هزیمت طایفه هَوازن حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم رأیتی برای او بست و وی را عقب گریختگان به اوطاس که نام زمینی است در حجاز فرستاد و او با برادرزاده خود ابوموسی عبدالله بن قیس⁽¹⁾بن مسلم⁽²⁾بدانجا رفته و پس از ورود به جنگ در سنه 8 در اوطاس کشته شد⁽³⁾و بنابر این ابوموسی را که پسر عم مالک نوشته‌اند تقریبی است و تحقیقا خانواده عمّ هم می‌شوند. و در این صورت عامر فرزند هانی بن حضاد بن حرب بن عامر خواهد شد. و هرگاه پس از این احوال این سلسه از این مسّوده به جایی دیگر نقل شود باید در شمار انساب روی نام هر کسی چهار عدد زیادتر از آنچه نوشته شده مرقوم دارد یعنی عامر را پنجم و عامر ذاحزان بن وائله بن جماهر بن هکذا و این سلسله از نژاد اشعریین عبدشمس (سباء الاکبر) بن یشجب بن یعرب بن قحطان بن حضرت هود نبی عامر بن شالخ بن اوفخشد بن سام بن نوح بن الملک بن متوشلخ بن خنوه بن یارد بن مهلائیل بن قینان بن انوش بن شیث بن آدم(علیه السلام) هستند.

و برخی گفته‌اند که آنها از نژاد اشعریین بن سباء الاکبر نیستند بلکه از نژاد اشعربن ادد بن زید بن کهلان بن سباء الاکبراند. یعنی جماهر را فرزندان اشعر ندانسته بلکه فرزند این اشعر دویم دانسته‌اند⁽⁴⁾و در این صورت جماهر نسبت به حضرت آدم(علیه السلام) بیست و سیم خواهد شد. و در وجه تسمیه اشعر که نام او را انبت نوشته‌اند در روضات الجنات ص 475 فرموده که چون وقتی از مادر زاییده شد بدنش مو داشت بدین کلمه خوانده شد.انتهی یعنی اشعر افعل وصفی از شعر به فتح شین معجمه یعنی مو می‌باشد. و قال فی تاج العروس فی ماده بخش ما خلاصته: الاشعر بن ادد اسمه تمیم و امّه مدله بنت ذی منجشان بفتح المیم و کسر الجیم بن کلة بن رومان

بن وائل بن الغوث بن عریب بن رهبر بن ایمن بن الهمیسع. انتهی.

صد و چهل و هفت: جماعتی از روات که در منتهی المقال نوشته و مخصوصا از این سلسله اشعریان قم هستند. و ما نتوانستیم نژاد ایشان را به یکی از مذکورین پیوند دهیم گرچه بسیاری دیگر از اشعریان هم از معاریف و در برخی از کتب ذکر شده‌اند لیکن مقصود ما این اشعریان قم می‌باشند که از روات بوده‌اند. از آن جمله:

43 ـ ابراهیم بن محمد⁽¹⁾

44 ـ برادرش فضل بن محمد⁽²⁾

45 ـ ابوجعفر احمد بن ابوزاهر⁽³⁾موسی مولای⁽⁴⁾اشعریان

46 ـ ابوعلی احمد بن ادریس بن احمد⁽⁵⁾وفاتش در فرعاء که آب گاهی است در راه مکه میان قادسیه و عقبه⁽⁶⁾سنه 306.

47 ـ فرزندش ابوعبدالله حسین⁽⁷⁾

48 ـ احمد بن عبدالله بن مصقله بن سعد⁽⁸⁾

49 ـ احمد بن محمّد بن عبیدالله⁽¹⁾

50 ـ فرزندش عبیدالله

51 ـ جعفر بن محمد بن عبیدالله⁽²⁾

52 ـ عمران بن موسی (ضمن حسن بن موسی خشّاب)

53 ـ داود بن عامر⁽³⁾

54 ـ ریان بن صلت

55 ـ فرزندش ابوالقاسم سعد عبدالله بن ابوخلف⁽⁴⁾

56 ـ فرزندش ابوالقاسم سعد⁽⁵⁾وفاتش روز 4 شنبه 27 شوال سنه 35 در ولایت رستم.

57 ـ عبدالعزیز بن المهتدی بن محمّد بن عبدالعزیز⁽⁶⁾

58 ـ علی بن ریان⁽⁷⁾

59 ـ محمّد بن خالد⁽⁸⁾

60 ـ ابوجعفر محمّد بن علی بن محبوب⁽⁹⁾

61 ـ محمد بن کلیب⁽¹⁾ی

62 ـ مفضّل ابراهیم بن قیس بن رمّانه

63 ـ فرزندش ابوجعفر محمّد⁽²⁾

64 ـ موسی بن محمّد مؤدّب⁽³⁾

65 ـ حسین بن احمد⁽⁴⁾

66 ـ برادرش یحیی بن احمد

67 ـ محمّد بن یحیی بن عمران و این سه نفر از مشایخ شیخ صدوق‌اند.

68 ـ ابوالحسن علی بن محمّد بن علی بن سعد فردانی قمی معروف به ابن متّویه که در هدیة الاحباب است.⁽⁵⁾

69 ـ ابوالحسین علی بن احمد بن محمد بن ابی جید طاهر قمی که در روضات است.⁽⁶⁾

صد و چهل و هشت: ابوالقاسم ادریس بن عیسی که در رجال است.⁽⁷⁾

صد و چهل و نه: جعفر بن عمران که ابوالفضل عباس بن معروف راوی از حضرت رضا آزاده کرده او بود.

ابوالحسن یعقوب بن عبدالله راوی عن عیسی ابن عم الاشعث بن اسحق بن سعد روی عن عیسی بن جابر و روی عنه ابوالرّبیع الزهانی و غیره و توفی بقزوین سنة 74 کذا فی ترجمة قم من معجم البلدان لکن سنة وفاته غلط و الصحیح سنه 174 ظاهرا.

این صد و چهل و نه نفر که نژادشان را پیوند داده‌ایم با بیست و پنج نفر که در عنوان نوشته شده‌اند و جمعا صد و هفتاد و چهار نفر می‌شوند اجمالاً از کتب مذکوره در عنوان استخراج او اشاره به نام آنها شده تا اگر فراغتی به هم رسید و خدای متعال توفیق داد، کتابی در احوال آنها نوشته شود و اینک فهرست اسماء آنها از این قرار است.

70 - آدم بن اسحق

71 - آدم بن عبدالله

72 - آدم بن علی بن آدم بن عبدالله

73 - آدم بن علی بن آدم بن علی

74 - ابراهیم بن حسین بن عامر

75 - ابراهیم بن شاذوکه

76 - ابراهیم بن علی

77 - ابراهیم بن یسع

78 - ابوالقاسم بن ابوالصّدیم

79 - ابوبکر بن عبدالله

80 - احمد بن اسحق بن سعد

81 - احمد بن اسحق بن عبدالله

82 - احمد بن حمّاد

83 - احمد بن حمزة بن عمران

84 - احمد بن حمزة بن یسع

85 - احمد بن خزرج

86 - احمد بن مالک

87 - احمد بن محمّد بن سعد

88 - احمد بن محمّد بن عیسی

89 - احوص‌بن سعدبن مالک بن احوص

90 - احوص بن سعد بن مالک بن عامر

91 - ادریس بن عبدالله⁽¹⁾

92 - ادریس بن عیسی⁽²⁾ی

93 - اسحق بن آدم⁽³⁾

94 - اسحق بن احوص الکبیر

95 - اسحق بن سعد

96 - اسحق بن عبدالله⁽⁴⁾

97 - اسلم بن هانی

98 -اسمعیل بن آدم⁽⁵⁾

99 - اسمعیل بن سعد بن احوص⁽¹⁾

100 - اسمعیل بن عیسی

101 - ایّوب بن موسی

102 - بذین بن ابوخالد

103 - بکجة بن عمران

104 - بکر بن عبدالله

105 - جعفر بن سعد بن سعد

106 - جعفر بن عمران

107 - جعفر بن محمد بن عیسی

108 - حسن بن احمد

109 - حسن بن سعد

110 - حسن بن عبدالله

111 - حسن بن عبدالصّمد⁽²⁾

112 - حسن بن علی بن آدم

113 - حسن بن محمّد بن عمران

114 - حسن بن یحیی

115 - حسین بن سعد

116 - حسین بن علی

117 - حسین بن مالک

118 - حسین بن محمد بن عامر

119 - حسین بن یحیی

120 - حمّاد بن ابوبکر

121 - حمزة بن یسع بن عبدالله بن ابوبکر

122 - حمزة بن یسع بن عبدالله بن سعد

123 - حمزة بن یعلی⁽¹⁾

124 - خزرج بن سعد

125 - زکریّا بن آدم

126 - زکریّا بن ادریس

127 - زکریّا بن سعد بن مالک

128 - سائب بن مالک

129 - سعد بن احوص

130 - سعد بن زیاد

131 - سعد بن سعد بن احوص

132 - سعد بن سعد بن عبدالله

133 - سعد بن عامر

134 - سعدبن مالک بن احوص

135 - سعد بن مالک بن عامر

136 - سعد بن محمّد

137 - سهل بن ابراهیم

138 - سهل بن یسع

139 - شعیب بن ابوبکر

140 - شعیب بن عبدالله

141 - طلحه

142 - عامر بن سعد

143 - عامر بن عبدالله

144 - عامر بن عمران

145 - عبدالرّحمن بن عبدالله

146 - عبدالرّحمن بن محمّد

147 - عبدالصّمد

148 - عبدالله بن حسن

149 - عبدالله بن سعد

150 - عبدالله بن عامر بن عبدویه

151 - عبدالله بن عامر بن عمران

152 - عبدالله بن محمّد

153 - عبدالملک

154 - عبد شمس

155 - عبدویه بن حمّاد

156 - عبدویه بن عامر

157 - عبدیل

158 - عبید

159 - علی بن آدم

160 - علی بن اسحق

161 - علی بن حمزه

162 - علی بن عیسی

163 - عمر بن سائب

164 - عمران بن عبدالله

165 - عمران بن محمّد

166 - عیسی بن ابوبکر

167 - عیسی بن سعد

168 - عیسی بن عبدالله

169 - عیسی بن محمد

170 - عیسی بن موسی

171 - قتیبة

172 - مالک بن احوص

173 - مالک بن سعد بن احوص

174 - مالک بن سعد بن مالک

175 - مالک بن عامر

176 - مالک بن علی

177 - متوکه بن اسحق

178 - محمّد بن احمد

179 - محمّد بن احوص بن سعد بن مالک بن احوص

180 - محمّد بن احوص بن سعد بن مالک بن عامر

181 - محمّد بن اسحق بن سعد

182 - محمّد بن اسحق بن عبدالله

183 - محمّد بن حسن بن ابوخالد

184 - محمّد بن حسن بن محمّد

185 - محمّد بن حمزه

186 - محّمد بن سائب

187 - محمّد بن سعد

188 - محمّد بن سهل

189 - محمّد بن عامر

190 - محمّد بن عبدالله بن سعد

191 - محمّد بن عبدالله بن عیسی

192 - محمّد بن علی بن آدم بن عبدالله

193 - محمّد بن علی بن آدم بن علی

194 - محمّد بن علی بن ابراهیم

195 - محمّد بن علی بن عیسی

196 - محمّد بن عیسی

197 - محمّد بن مالک بن احوص

198 - محمّد بن یسع

199 - مرزبان بن عمران

200 - مرزبان بن مالک

201 - مصقلة بن اسحق

202 - مطرف بن موسی

203 - معاویه

204 - موسی بن ابوبکر

205 - موسی بن احوص

206 - موسی بن حسن

207 - موسی بن خزرج

208 - موسی بن عبدالله

209 - موسی بن یعقوب

210 - نعیم

211 - یحیی بن عمران

212 - یسع بن حمزه

213 - یسع بن عامر

214 - یسع بن عبدالله بن ابوبکر

215 - یسع بن عبدالله بن سعد

216 - یعقوب بن عبدالله

217 - یعلی

و اما مذکورین در عنوان 147

218 - ابراهیم

219 - احمد بن ادریس

220 - احمد بن عبدالله

221 ـ احمد بن محمّد

222 - احمد بن موسی

223 - جعفر

224 - حسن

225 - حسین

226 - داود

227 - ریّان

228 - سعد

229 - عبدالعزیز

230 - عبدالله

231 - عبیدالله

232 - علی بن ریّان

233 - عمران

234 - فضل

235 - محمّد بن خالد

236 ـ علی بن محمّد

237 - محمّد بن علی

238 - محمّد بن کلیب

239 - محمّد بن مفضّل

240 - محمّد بن یحیی

241 - مفضّل

242 - موسی

243 - یحیی

حرره الاقل محمد بن علی بن زین العابدین معلم حبیب آبادی برخواری اصفهانی در شب دوشنبه 5 شعبان 1356

سفرنامه قم

اشاره

(از زنجان تا قم)*

(1335 قمری)

آیة‌الله سید احمد شبیری زنجانی

به کوشش سید جواد شبیری

درآمد

مرحوم آیة الله العظمی سید احمد حسینی زنجانی ـ قدس سرّه ـ فقیه پارسا و دارای تصانیف متنوع، از آغاز جوانی به نگارش خاطرات در دفترچه‌های یادداشت و ضبط حوادث در گوشه و کنار کتب علاقمند بوده است، پاره‌ای از این یادداشتها و خاطرات شکل منظم به خود گرفته به صورت کتابی درآمده است، کتاب سرگذشت یک ساله از این کتابهاست که گزیده‌ای از مطالب آن پیشتر به کوشش نگارنده با نام «برگی از تاریخ زنجان» انتشار یافت.

کتاب وفیات علماء و اسماء مزینه را نیز در مجموع می‌توان از همین آثار تفننی مصنف به شمار آورد که به کوشش آقای عبد الحسین جواهر کلام منتشر گردید.

جنگل مولی یا سفرنامه قم که اکنون تقدیم حضور خوانندگان عزیز می‌گردد از این گونه کتابهاست، این کتاب و نظایر آن هر چند از آثار جدی آیة الله مصنف نیست و بیشتر یادگار دوران جوانی و میانسالی آن مرحوم است، ولی اطلاعات ارزشمندی در لابلای آنها دیده می‌شود که شاید برخی از آنها بدین شکل در جای دیگر نیامده باشد.

نگاهی به پاره‌ای از موضوعاتی که در این جا از این رساله نقل می‌کنیم خود گویای تنوع اطلاعات آن می‌باشد:

شایعات درباره گنبد سلطانیه، جنگ سردار مؤید و امیر افشار، هیئت سقاهای ابهر شعبه‌ای از هیئت سقاهای زنجان، قتل آقا محسن برادر صدر العلماء، زورگویی قهوه‌چی‌ها در آن دوران، تعجب مصنّف از دیدن برق، داستان غرور یکی از شاهزاده‌ها، قضیه سردار همایون، توصیف محدوده تهران، خالی بودن مدرسه دارالشفا از طلاب قبل از ورود مرحوم آیة الله حائری به قم، مدفونین در مقابر شیخان،

بقعه علی بن بابویه، مزار شیخ حسن پسر شیخ عبد الرزاق لاهیجی و تاریخ فوت اشتباهی بر روی سنگ قبر وی، توضیحی درباره دفن علی بن جعفر و چند امامزاده دیگر در قم، توضیحی در تاریخ فوت قطب راوندی، فهرست حکام زنجان در عصر مؤلف، توصیف مردم قم و میوه و بازار قم، محدوده قم قدیم، مدارس علمیه قم، وصف خالی بودن مدرسه دار الشفاء و سکونت مردم متفرقه در آن، حلقه‌های مردم در مسجد شاه تهران، زیارت حضرت عبد العظیم، انتخاب وکلای طهران و سخنرانیهای جالب در حوزه انتخابی، جسد سالم شیخ صدوق پس از هزار سال ـ نقل با سند ـ، قصه قتل مشهدی رزاق، قتلهای سیاسی مشکوک توسط کمیته مجازات به دست برخی از مشروطه طلبان، و داستانهای با سند درباره جن، ستارخان و سالارخان در زنجان، جسارت روس به بارگاه حضرت رضا علیه السلام و کیفر آن، نشانه‌های خشکسالی، وصف خشکسالی در سال 1336 و 1337، گفتگو درباره نزاع حضرت زهرا ـ سلام الله علیها ـ با ابوبکر در داستان فدک و مطاعن ابی بکر در این ماجرا، ترجمه خلاصه مقاله دکتر جوزف درباره برکات دنیوی عزاداری و راز پیشرفت مذهب تشیع، نقش اعتقاد به ظهور مهدی در پیشرفت شیعه، در احکام دینی باید مطابق دستور عمل کنیم، برخی از ماجراها و جنایتهای یپرم ارمنی در زنجان به نقل از یکی از مجاهدین همراه وی، داستان عظیم زاده اردبیلی در زنجان، یپرم و آخوند ملا قربانعلی، داستان محمد خان اوصالی.

قضایایی که در زنجان اتفاق افتاده و در این کتاب نقل شده نوعا از مشاهدات آیة الله مؤلف سرچشمه گرفته و از این رو از اعتبار خاصی برخوردار است، مثلاً در داستان محمد خان اوصالی، و قصدوی برای تصرف مدرسه سید زنجان، مؤلف می‌گوید: حقیر همان وقت در همان مدرسه بودم.

جنگل مولی، شرح ماجرای سفر آن مرحوم به همراه چند نفر از رفقا به قصد آستان بوسی حضرت معصومه سلام الله علیها است، این سفر حدود 40 روز به طول انجامید. عصر روز 13 شعبان سال 1335 آغاز و شب بیست و دوم ماه رمضان همان

سال پایان می‌پذیرد، نگارش آن نیز 3 ماه بعد به انجام می‌رسد. سالها بعد مؤلف به تهذیب و اصلاح این کتاب همت گماشته، حواشی ارزشمندی نیز در زیر صفحات می‌افزاید، از این رو قلم نگارش متی و حواشی یکسان است، ولی حواشی از دید جامع‌تری برخوردار بوده، از حالت جزئی‌نگری بیرون آمده است، مقایسه متن و حواشی با هم در پاره‌ای موارد بسیار جالب است، به طور نمونه در هنگام مسافرت ایشان به قم «مدرسه دار الشفا قهوه‌خانه رسمی شده و حجراتش را مردمان متفرقه اشغال کرده‌اند.

در مدرسه فیضیه نیز «ما فقط یک نفر معمم دیدیم که از یکی از حجرات مدرسه بیرون آمد، باقی خالی بود.» ولی با تأسیس حوزه علمیه قم، مدارس قم دایر می‌گردد: «در زمان مرحوم آیه الله حاج شیخ عبد الکریم [حائری یزدی] که قم مرکز علمی شد، هر دو مدرسه با سایر مدارس قم پر از محصل علوم دینیه گردید.» و از اینجا اهمیت تلاش مرحوم آیة الله موسس روشن می‌گردد.

در لابلای دفترهای یادداشت دیگر آن مرحوم نیز مطالب متفرقه مفیدی دیده می‌شود، ما در اینجا پاره‌ای از این مطالب را که نشانگر حیات مولف و گرایشهای ایشان بوده برگزیده، به ویژه سروده‌های مختلف ایشان را نقل می‌کنیم که ذوق آن مرحوم در آن جلوه‌گر است:

الف ـ دفتر یادداشت قدیمی

این شعر را از آقا شیخ یحیی سلمه الله در یکی از یادداشتهای قدیمی می‌خوانیم:

بیهوده مزن سنگ جفا بر پر و بالم ما بر سر بامی که نشستیم نشستیم ⁽¹⁾

و در ادامه:

این اقل احمد الحسینی او را چنین تضمین کرده‌ام:

بنمود نظر بار ستم پیشه به حالم سنگی زجفا زد به سر مرغ چنالم

از روی وفا گفتمش ای همزن عالم بیهوده مزن سنگ جفا بر پر و بالم

ما بر سر بامی که نشستیم نشستیم

ایضا من الشیخ یحیی سلمه الله

بود معهود قمر سیر کند در عقرب ما ندیدیم که عقرب بکند سیر قمر

ایضا اقل او را چنین تضمین کرده‌ام

کردم از کوچه وصلت گذر از روی طرب حیرتم داد رخ از دیدن یک صنع عجب

زان که از گردش افلاک به دیدم همه شب بود معهود قمر سیر کند در عقرب

ما ندیدیم که عقرب بکند سیر قمر

روز نهشنبه (!) طرف عصر قلمی شد 13 شهر ذی الحجة الحرام سنه 1326، کاتبه الاقل احمد الحسینی

... روز شنبه پنجم شهر مزبور طرف عصر خدمت آقای آقا میرزا ابراهیم ریاضی سلمه الله به جهت درس مشرف شدیم، فاذا تگرگی خیلی سخت نازل شد تخمینا بعضی‌اش اگر از گردو بزرگ[تر [نمی‌شد کوچک[تر] هم نبود.

ب ـ برگزیده از دفتر یادداشتی که روز 4 شنبه 6 شهر جمادی الاخر 1341 خریده شده است

ـ مرقومه آقایان طلاب در تبعید آمریکایی‌ها در بدو ورودشان به زنجان، شهر ربیع الآخر 1341 (ص 13)

ـ دست خط آقایان حجج اسلام راجع به طرد مبلغین آمریکایی به سردار عظیم حکمران 14، شهر ج 2، 1341 (ص 15) [ونیز رک. ص 62 ـ 63]

روز دوشنبه 17 شهر ربیع الآخر 1342 وارد قریه شنگوری شدم.

هو الغفور

وفات مرحوم رضوان مقام آقای آقا سید عنایت الله دوسرانی والد حقیر طاب ثراه روز چهار شنبه قریب به ظهر، 20 جمادی الاولی 1343، ماده تاریخ به حساب جمل «و هو مغفور» (1343)، مطابق 25 قوس 1303.

ورود به شام: 18 محرم 47

حرکت از شام طرف قدس: 11 صفر

حرکت از قدس به شام: 13 صفر

حرکت از شام به عتبات: 16 صفر

هو

وفات مرحوم‌آقای حاجی شیخ زین‌العابدین زنجانی:صبح سه‌شنبه، 27 شعبان 1348

احقر برای ماده تاریخ مرحوم آقای حاج شیخ زین العابدین چند بیت ساختم و آن این است

فقیه اهل بیت آن شیخ عابد که بد در راه دین از جان مجاهد

بزد پا بر جهان و هر چه در اوست به تأیید خدای فرد و واحد

به صبح بیست و هفت از ماه شعبان به سر شد عمر از او، طی گشت موعد

یتیمان بار دیگر بی پدر شد از او خالی بشد محراب و مسجد

شدم در فکر تاریخ وفاتش زغیبم گفته شد: مغفور ایزد

مغفور ایزد (1348) ماده تاریخ است.

«قد استجاز منی السید السند الجلیل و الرکن المعتمد النبیل علم الاعلام ذخر الایام حجة الاسلام العلامه الفقیه الوحید الحاج الآغا حسن الفرید وقاه الله من شر کل جبار عنید ... فاجزت لسماحته ان یروی عنه ماسوّدته من وریقات اتت بصورة التألیف و جمیع ما تصح لی روایته عن مشایخی العظام قدس الله اسرارهم:

منهم: آیه الله الحائری الحاج الشیخ عبد الکریم الیزدی اعلی الله مقامه ـ صاحب الدرر ـ .

و منهم: العلامة المتبحر الحاج الآغا رضا الاصفهانی ابو المجد المعروف بالمسجد شاهی ـ نور الله مرقده ـ صاحب وقایة الأذهان.

و منهم: المحدث الجلیل الحاج الشیخ عباس القمی طاب ثراه صاحب سفینة البحار.

کلهم عن العلامة المحدث الخبیر الحاج المیرزا حسین النوری اعلی الله درجته صاحب مستدرک الوسائل ...

و منهم: العلامة الامین العاملی السید محسن طاب مثواه صاحب اعیان الشیعة ...

و منهم: الحجة الآیة السید العلامة السید عبد الحسین شرف الدین الموسوی العاملی اعلی الله مقامه ...

کتبه الحقیر الجانی احمد الحسینی الزنجانی فی سادس شهر رجب عام ثلاث و ثمانین بعد ثلاثمائة و الالف من الهجرة (سنة 1383)

نگارنده در ایام تعطیل برای نشر این کتاب کوشیده، البته برای آماده سازی کار چندانی نکرده بلکه بیشتر نشر کتاب در نظر بوده است، تحقیق کتاب و ذکر منابع لازم و قرار دادن علائم نگارشی، تبدیل رسم الخط پاره‌ای از کلمات، افزودن چند حاشیه و آوردن مطالبی چند از سوانح متفرقه آن مرحوم و ... کارهایی است که در این کتاب انجام گرفته است، البته نگارنده مایل بود حواشی دیگری بر این کتاب افزوده، به خصوص درباره تاریخ وفات علمایی که نام آنها در این کتاب آمده تحقیقاتی صورت دهد، ولی تعجیل دوست فاضل و سختکوش جناب آقای رسول جعفریان دامت برکاته، مانع از این کار شد، از حق نباید گذشت اگر همت این دوست عزیز نبود، معلوم نبود که این اثر و چند اثر دیگر آن فقیه پارسا، در چه زمانی به طبع برسد، لذا در اینجا صمیمانه از ایشان تشکر کرده، توفیق روز افزوون ایشان را در خدمت به مکتب اهل بیت علیهم السلام از خداوند منان خواهانیم.

گفتنی است که تمام عباراتی که با علامت [] در متن یا حاشیه مشخص شده، و نیز حواشی مربوط به آدرس منابع و نیز حواشی اندکی که با امضاء مصصح آمده، از افزوده‌های مصحح است.

سایر حواشی و نیز عباراتی که درون () قرار گرفته همگی از قلم مرحوم آیه الله مصنف می‌باشد.

از پروردگار متعال می‌خواهیم که توفیق نشر آثار جدی آن مرحوم به ویژه آثار ارزشمند فقهی ایشان همچون «الهدی الی الفرق بین الرجال و النساء»، و «ایضاح الاحوال فی احکام الحالات الطارئة علی الاموال» را به ما نصیب گرداند.

بجاه محمد و آله

العبد الفقیر الی ربه الغنی

سید محمد جواد شبیری

شنبه 15 ربیع الثانی 1419

مطابق با 17 مرداد 1377

بسم الله الرحمن الرحیم بعد الحمدلله و الصلاة علی رسوله و آله:

حضرت ثامن الائمه علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیة والثناء در باب زیارت قبر خواهر خود فاطمه معصومه سلام الله علیها به سعد بن سعد الأحزم فرمود که، ای سعد! هر که او را زیارت کند مر اوراست بهشت. نظر به فرمایش آن حضرت با چند نفر از رفقای مشروحة الاسامی: آقای آقا میرزا ابوالقاسم آقازاده مرحوم آقای حاج میرزا ابوالمکارم اعلی الله مقامه، آقا میرزا قوام الدین ابن حاج ملا عبدالله طارمی، آقا سید جواد شالی خلخالی، آقا سید علی اکبر خمسه‌ای خلخالی، آقا میرزا محمد ابن مرحوم آقای حاج شیخ صادق زنجانی. عصر روز 13 ماه شعبان سنه 1335 که ساعت از نحس به سعد تبدیل یافت⁽¹⁾به قصد آستان بوسی آن حضرت روان شدیم. بعضی از دوستان تا قنات حاج دین محمد و بعضی تا قهوه‌خانه قریه سایان بدرقه کردند. در آنجا از همه تودیع کرده در دلیجان نشسته به راه افتادیم. ولی باد می‌وزید، قدری از این جهت در زحمت بودیم تا سه از شب رفته به قهوه‌خانه بناب رسیدیم. در آنجا نماز و چایی و شام را با عجله به هم ور کرده حرکت نمودیم. شش از شب در اولین

منزل که قهوه‌خانه قره بولاغ بود فرود آمدیم. شش فرسخ راه آمده بودیم. خیلی خسته بودیم. بعد از صرف چایی خوابیدیم. ولی شخصی در آنجا کسی را به پشت گردن زده از قهوه‌خانه بیرون کرد وگفت که او دست به جیب من می‌برد. من بیدار شدم. خلاصه هیاهوی آنها قدری خواب ما را به هم زد. به هر حال صبح بیدار شده، بعد از نماز و صرف صبحانه یک از روز بالا آمده، اسبهای دلیجان را بستند، به راه افتادیم؛ تا در پیش قهوه‌خانه خیر آباد پیاده شدیم. راه آن قدر نبود، ولی صاحب دلیجان میلش این شدکه در آنجا چایی بخوریم.

گنبد سلطانیه

نیم فرسخ از آنجا تا سلطانیه بود. گنبد سلطانیه گرچه از چند فرسخی سواد حجمش پیدا بود، ولی از آنجا پاره از خصوصیات آن نیز معلوم بود، از جمله نداشتن طوق آن. می‌گفتند که جهان شاه خان امیر افشار طوق آن را برده؛ نقل کردند آن کس که طوق را کنده بود از آنجا که چشمش به زمین افتاده بود ترسیده بود که در اثر آن بعد از ده روز فوت کرد.⁽¹⁾

باری یواش یواش در جلگه قدم می‌زدیم تا اینکه دلیجان از عقب رسید سوار شدیم. هنگام ظهر در قهوه‌خانه هیدج فرود آمدیم. دو سه ساعت استراحت نموده، بعد از انجام وظیفه الهی و عادی از نماز و نهار و چایی و غیره، عصر به راه افتادیم.

جنگ سردار مؤید و امیر افشار

منظره باغات و دهات ابهر رود که از دور و نزدیک به چشم بر می‌خورد، جنگ سردار مؤیّد و امیر افشار را به یاد ما آورد. سردار مؤید مراغه‌ای برادر شجاع الدوله حاکم زنجان بود. امیر افشار نیز در مرکز خود حکمران ایل بود. ابهررود نیز در تحت نفود

امیر بود. سردار خواست نفوذ او را از آنجا بریده، آنجا را در تحت قلمرو خود بیاورد، این موضوع سبب نزاع در بین آنها شد. ولی آقایان زنجانی امر را به اصلاح گذرانیدند که سردار فاتح پسر امیر به زنجان آمده از سردار ملاقات کرد و سردار هم به کرسف رفته با امیر سازش کرد، الا این که آن قدر نگذشت که باز میانه‌شان به هم خورد که کار به قشون کشی کشید، حاج شجاع الدوله برادر سردار مؤید حکمران آذربایجان بود، به کمک برادرش، امیر عشایر⁽¹⁾و رشید الممالک برادر او و مجید خان یورتچی را با سواره‌هاشان فرستاد. حاج امیر تومان و صولت السلطنه و حاج سالار نصرت رئیس ایل دویرن، اینها نیز مأموریت یافته به کمک سردار شتافتند.

در نیمه اول شوال سنه 1322⁽²⁾جنگ و ستیز به شدت برپا بود. اواسط شوال پیاده‌های اسم آباد⁽³⁾شبیخون آورده در قریه خنداب حاج سالار نصرت را گرفتند. ولی مجید خان یورتچی چالاکی کرده فرار کرد؛ حاج سالار نصرت را پیش امیر بردند. نقل کردند که امر دادکه خفه‌اش کردند الله اعلم. در این گیر و دار بود که شجاع الدوله روز 20 همان ماه از تبریز به روسیه رفت و سردارنیز روز 22 از زنجان خارج شد جنگ خاتمه یافت.⁽⁴⁾

هیئت سقاها

باری سه ربع به غروب مانده در قریه شریف آباد ابهررود، خانه کربلایی سعادت نزول کردیم. شب در آنجا در اثنای شام صدای شیپور بلند شد؛ از کربلایی سعادت

پرسیدیم که این شیپور برای چیست؟ گفت: در اینجا شصت نفر سقّا هستند⁽¹⁾که از سقاباشی زنجان اجازه دارند که شبها در تکیه جمع شده سینه می‌زنند. شیپور برای اخبار است که آنها حاضر شده ادای وظیفه نمایند. معلوم شد که این هیئت شعبه‌ای است از هیئت سقای زنجان. باری چون خسته بودیم زود خوابیدیم. صبح که بیدار شدیم دیدیم آقا سید جواد لب بالایش سخت ورم کرده، از بینی گذشته، معلوم شد که دیروز در قهوه‌خانه خیرآباد مگس زده. باری دو ساعت از آفتاب رفته به راه افتادیم. در قهوه‌خانه قِروُد که آخر خاک خمسه بود فرود آمده، با دو سه استکان چایی تغییر ذائقه کرده به راه افتادیم و وارد خاک قزوین شدیم.

نزدیکی قریه گرنده راه نشیب و فراز داشت. ناچار از مرکب پیاده شده، این راه را که نشیب و فرازش اسبهای مرکب را خسته می‌کرد پیاده طی کردیم تا به گرنده رسیدیم. در آنجا در سر گردنه، کاروانسرای بزرگی بود، مشتمل به چند قطعه اطاق فوقانی که ایوانی نیز در جلو داشت، چون چشم‌انداز خوب داشت با صفا بود. می‌گفتند نظام السلطنه بنا کرده، ولی در آنجا نماندیم. مشهدی وهاب دلیجانچی میلش این شدکه در باغ قره‌باغ صرف نهار کنیم. از قضا آنجا را هم ما پسند نکردیم. او تاخت تا هنگام گرمای ظهر ما را به سیادهن⁽²⁾رسانید.

سر راه یک کاروانسرایی بود که اتاقهای خفه و کثیف داشت یکی از آنها نصیب ما شد. آنجا ماست و دوغی با آب گرم تهیه کرده و چایی با آب چاه گل آلود درست نموده، امر نهار را با آنها گذراندیم، تقریبا دو ساعت بدنامی استراحت کردیم. اسبها قورمود خورد (قورمود در اصطلاح سورچی‌ها⁽³⁾نیم خوراک اسبها را گویند). آنجا چارراه است. از رشت به همدان و از آذربایجان به طهران از آنجا می‌رود. این بود که دستگاههای بارکش زیاد از گاری و دوچرخه و اتومبیل و غیره آنجا وارد و صادر

می‌شد. دستگاههای مسافربر نیز از کالسکه و درشکه و دلیجان و غیره بود. خلاصه در آنجا با گرما دست به یخه شدیم و جای فرار هم نبود. خیلی به زحمت افتادیم تا اینکه از آنجا مستخلص شدیم. رفته در مهدی‌آباد دو فرسخی قزوین، جلو قهوه‌خانه دو سه استکان چایی و مختصر استراحت به دست آوردیم ولی مشهدی وهاب چون میل داشت که شب را در قزوین بماند لهذا در آنجا نماند تا اینکه غروب به قزوین رسیدیم.

ورود به قزوین

نزدیکی باغات قزوین روباهی پیدا شد، یکی از روسی‌ها دنبال نمود که شکارش کند، ولی نتوانست. باری نیم از غروب شب شانزدهم شعبان از مرکب پیاده شده در پشت سرای سعد السلطنه خانه حاج صادق زنجانی منزل کردیم. بعد از نماز و چایی به قدم زدن برخاستیم، خیابان عالی قاپو در نظر ما خیلی جلوه کرد، چون خیابان به آن پهنایی تا آن روز ندیده بودیم. قدری گردش کرده و در مهمانخانه شام صرف نموده، مراجعت به منزل نمودیم. تقریبا ساعت چهار بود خوابیدیم. صبح که بیدار شدیم، بعد از انجام امر نماز و صبحانه چون امروز در قزوین ماندگار بودیم، خیال کردیم که از بناهای مهم آنجا دیدن بکنیم.

از جمله مسجد جمعه بود که عرض و طول مسجد را پیموده، تاریخ آن را که در کاشی ایوان بود خواندیم. سنه هزار و شصت و نه [1069] از هجرت بود (زمان شاه عباس ثانی). و از جمله مسجد شاه بود که از بناهای فتحعلی شاه بود که تاریخ آن نیز در کاشی ضبط بود، هزار و دویست و بیست و سه [1223]؛ از جمله عمارت سلطنتی بود⁽¹⁾که اسم شاه عباس در سردر، در کاشی ضبط بود که فعلا ادارات دولتی از نظمیه و

مالیه⁽¹⁾و اوقاف و غیره در آنجا است. چون غیر از زنجان جایی را ندیده بودم این بناها در نظرم خیلی شیک و جلوه‌گر آمد.

شنیده بودم که در آنجا حمامی هست خیلی شیک به نام حمام حاج محمد رحیم. خواستیم هم استحمام کنیم و هم آن حمام را تماشا کنیم. در خیابان رشت پرسیدیم، دیدیم راه دور است و ما هم نابلدیم. لهذا سوار درشکه شدیم در جلوی بازارچه جنب حمام پیاده شده رفتیم حمام. آنجا هم نظر ما را گرفت چون دیدیم که رخت کن و گرمخانه، کف همه آنها از سنگ مرمر است و حوضهای کوچک از سنگ مرمر در رخت کن و حوض بزرگی در وسط بود که چند مجسمه شیر در دور آنها، قدحها از سنگ مرمر در پشت آنها؛ در گرمخانه نیز مجسمه‌های شیر بود. دیوار خزینه هم کاشی پر نقش و نگار بود. تاریخ آن که در کاشی به نظر رسید، هزار و دویست و پنجاه و نه [1259] بود.

نقل کردند که حاج محمد رحیم، ناصرالدین شاه را هنگام سفر فرنگستان مهمان کرده واین حمام را از لحاظ شاه گذرانده. بعضی از حوضها را هم از گلاب پر کرده بوده. باری از حمام بیرون آمده به منزل آمدیم. بعد از ناهار و خواب [و] چایی، عصر به زیارت شاهزاده حسین مشرف شدیم.

در تاریخ قزوین⁽²⁾دیدم که حضرت علی بن موسی‌الرضا سلام الله علیه به قزوین

تشریف آورده، در آنجا در سرای داود بن سلیمان نمازیِ⁽¹⁾عبّاسی نزول اجلال فرموده و در آن تاریخ دیدم⁽²⁾که شاهزاده حسین در دوسالگی از دنیا رفته. اما کی و با که آمده بود، تفصیل آن در آن تاریخ نبود.

از آنجا آمده مدرسه صالحیه را هم دیدیم که سه طبقه بود. ولی طبقه پایینش نمور و از قابلیت سکونت افتاده بود. مسجدی بزرگ در مرتبه سیّم داشت حوضی بزرگ در وسط بود که چهار بازو داشت. هر بازوی آن را به طرفی کشیده بودند. گفتند: آبش دائما در جریان بود، ولی اخیرا دست عدوان تصرّفی در آن نموده آبش نوبه‌ای شده. بعضی از اهل علم قزوین فرمود که در آن تاریخ هفتاد و سه هزار تومان خرج بر این مدرسه گذاشته شده. مدرسه مسعودیه را هم دیدیم که مدرسه کوچک شیکی است. در بعضی از تواریخ به نظر رسیده که در قزوین قبرستان یهودی‌ها هست. هر وقت اسب کسی درد شکم بگیرد به آنجا می‌برند درد برطرف می‌شود.

تاریخ بنای قزوین

و اصل بنای قزوین به موجب نوشته تاریخ⁽³⁾از شاپور ذوالاکتاف است. در زمانی که از روم گریخته به ایران آمد بدانجا رسید. چون هیچ‌جا امنیت نداشت، در آنجا بر کنار رودخانه‌ای به صومعه یزدان‌پرستی که مدتی هم مقام قلندران شده بود نزول کرد. اتفاقا وزیر و جمعی از امرا که از بیم قیصر گریخته بودند بدو پیوستند. در آنجا تهیه دیده به جنگ قیصر رفته، این دفعه مظفر شدند. شاپور چون آن زمین را بر خود مبارک دید، امر کرد آنجا را شهری بسازند. لهذا شهر قزوین را ساختند. هنگامی که معماران

مشغول ساختمان بودند، دیلمان مزاحم بود. هرچه آنها به روز می‌ساختند، اینها به شب خرابش می‌کردند. حال را به شاپور عرضه داشتند. چون شاپور با اعراب و سایر طامعان ملک در زدوخورد بود، مجال نداشت که به کار دیلمان بپردازد. این بود جواب فرستاد که دیلمان را به مال مشغول گردانید. چنین کرده شهرستانی ساختند. تاریخ عمارت آن ماه ایار سنه چهارصد و شصت و سه [463] از تاریخ اسکندر.

زمانی که هارون‌الرشید به قصد خراسان از عرض جبال می‌گذشت، قلعه قزوین را بزرگ کرده، شهر جدیدی در دور شهر قدیم بساخت. تاریخ آن یکصد و پنجاه و چهار [154] از هجرت. در مدح و ذم قزوین اخبار متعارض نقل شده. از نقل هر دو صرفنظر می‌کنم.⁽¹⁾حقیقة‌الامر عندالله.

روز جمعه هفدهم شهر شعبان

از قزوین راه افتاده، قریب به ظهر در مهمانخانه شریف‌آباد ناهار و چایی و خواب مختصری انجام داده، عصر که هوا رو به خنکی گذاشت، سوار شدیم. وقت مغرب به آب‌یک رسیدیم. در آنجا کاروانسرائی بود که در وسط آن آب‌انباری بود. پشت بام آب‌انبار را فرش کرده، بساط چایی و شام را آنجا چیدیم.

قتل آقا محسن

در مقدمات نماز بودیم حاج حسن صرّاف زنجانی معروف به قرابرچک‌لو از تهران وارد شد. در ضمن گزارشات گفت که دیروز (روز پنج‌شنبه شانزده شعبان) آقا محسن برادر صدرالعلماء را کشتند. بعد کیفیت قتل او را بیان کرد که پنج شش نفر از کمیته حزب دموکرات مأموریت بر این امر داشتند، تا اینکه دیروز فرصت به دست آورده، او که با قاطر می‌آمد میان بازار به طرف او شلیک کرده، هشت گلوله به او زده بودند. همان‌جا جان تسلیم نموده بود و قاتلها نیز دستگیر نشدند. بعد گفت سپهدار⁽²⁾هم در

قصد قتلش بودند ولی او فرار کرد و از پیش شما رد شد. ما گفتیم: ما او را ندیدیم. مشهدی وهّاب گفت شما در مهمانخانه شریف‌آباد در خواب بودید. او با اتومبیل شخصی آمد و رد شد.⁽¹⁾بعد حاج حسن شرح حال خود را گزارش داد. گفت: ما درشکه کرایه کرده بودیم. یکی از اسبهای آن در اینجا سقط شد. ما با درشکه‌چی دیگر قرار گذاشتیم که این اسب ما را که باقی است با دو اسب خود به یکی از درشکه‌ها ببندد. آنگاه درشکه دیگر را ردیف آن کرده تا قزوین ببرد. سه تومان به او بدهیم.

باری امشب هوا خوب بود. پشت بام آب‌انبار مأمون از موذیات زمین بود، و خنکی هوا نیز موذیات هوایی را دفع کرد. خیلی راحت خوابیدیم. حتی در اثر راحتی خواب نماز صبح بعضی از رفقا به قضا رفت.

باری روز شنبه هیجده شعبان صبح بعد از نماز که از بعضی اداء و از بعضی قضاء بود، صرف چایی و صبحانه کرده، خرده‌ریز⁽²⁾را برچیده، به قدم زدن مشغول شدیم. گویا یک میل به همان نحو راه طی کرده، به قهوه‌خانه‌ای رسیدیم. در جلوی قهوه‌خانه نشسته، از قهوه‌چی قلیان خواستیم. درست کرد و آورد. بعد از قلیان و چایی دلیجان رسید. ما سوار شده، به راه افتادیم. نردبانی که به راه گذاشتیم، مشاعره بود. از اشعار فارسی و عربی و ترکی ردّ و بدل می‌کردیم. تا اینکه به ینگی‌امام رسیدیم. در آنجا دادیم در قهوه‌خانه چایی دم کردند. ما به زیارت امامزاده رفتیم، ولی چون در بقعه بسته بود، نتوانستیم توی بقعه مشرّف شویم، از خارج زیارت کرده برگشتیم. تا مراجعت ما چایی دم کشیده بود. برگشته، چایی خورده، سوار شدیم.

نزاع با قهوه‌چی

دلیجان که به راه افتاد، دیدیم ما را صدا می‌زنند. دلیجان را نگه داشتیم. یک دفعه آقا سیّد جواد با حال اضطراب خود را به روی من افکند. دیدم رنگ از رخسارش پریده. پرسیدیم چه شد؟ گفت ندیدی مگر که آن نظامی روسی تفنگ به سوی ما راست کرد. معلوم شد که آقا میرزا علی‌اکبر نوکر آقامیرزا ابوالقاسم، با قهوه‌چی داد و مقال⁽¹⁾کرده. چون او غیر از آب گرم چیزی نداده بود. چون ما قند و چایی از خودمان مصرف می‌کردیم، او در عوض آب گرم مطالبت قیمت تمام چایی می‌نموده. میرزا علی‌اکبر هم قهر کرده، پول را انداخته، آمده. آن روسی به هواداری قهوه‌چی تفنگ راست کرده بود که آقا سیّد جواد را به وحشت انداخت. آقای آقامیرزا ابوالقاسم هم به میرزا علی‌اکبر تغیّر کرد که تو چرا او را راضی نکرده روان شدی. بالأخره آنچه را که می‌خواست دادیم و رها شدیم.⁽²⁾در راه پنج رأس آهو دیدیم که در کنار جاده دارند راه می‌روند. یکی از رفقا گفت: اگر تفنگی داشتیم اینها را شکار می‌کردیم. گفتم: تنها تفنگ کافی نیست، بلکه تفنگ داشتیم و تیرانداز هم بودیم. باری، ظهر به مهمانخانه سرهنگ رسیدیم و در آنجا یک رشته بزرگ آب که از رودخانه کرج جدا کرده بودند از جلوی مهمانخانه می‌گذشت. درختهای سرسبز لب نهر بود. ما در سایه درختها بساط پهن کرده، برای نهار آبدوغ خیار خوب درست کردیم. خیلی هم چسبید. آب صاف و روان در پیش داشتیم. هر چه از لباس و اسباب داشتیم، شستیم. خلاصه، خوش گذشت. خوب هم خوابیدیم.

نهر حاج میرزا آقاسی

عصر هوا که خنک شد، به راه افتادیم. بعد از ساعتی که راه پیمودیم، به کرج رسیدیم. خواستیم در یکی از قهوه‌خانه‌های آنجا چایی دم کنیم. دیدیم سالدات⁽³⁾روسی

زیادند. در قهوه‌خانه تصرفات مالکانه می‌کنند. ما رغبت نکردیم که چایی دم کنیم. ولی در جنب پل، دلیجان را نگه داشتیم. در آب رودخانه غوطه زدیم. آبش صاف و خنک و زیاد که آدم را تکان می‌داد. بعد از آن از روی پل قدم‌زنان رد شده، تماشای رودخانه و اطراف می‌نمودیم، تا اینکه دلیجان از عقب رسید و سوار شدیم. یک رشته نهر هم که از رودخانه کرج جدا کرده بودند. با ما رفیق راه شده، به طهران می‌رفت. آن را نهر حاج میرزا آقاسی می‌گفتند. معلوم می‌شود که آن را حاج میرزا آقاسی وزیر محمد شاه، از رودخانه جدا نموده است. در سر راه خیار تازه‌ای دیدیم که برای ما نوبر بود. چون آن طرفها فصلش نبود. قدری از آن خریده آتش حرارت را اسکات نمودیم. تا اینکه وقت مغرب به کاروانسرای شاه‌آباد رسیدیم. آنجا در پشت بام چایی و شام را چیدیم. نهر حاج میرزا آقاسی نیز از جلوی آن سرا می‌گذشت. هوا هم خوب بود. از موذیات زمینی و هوایی چیزی پیدا نبود. خلاصه خوش گذشت. ولی از جهت خواب قدری ناراحت بودیم. چون از آنجا تا طهران چهار فرسخ بود. قافله‌های مال‌التجاره و میوه و تره‌بار که به طهران می‌رفت، زنگش قطع نمی‌شد. گاری و دوچرخه و درشکه و سایر اسباب نقاله پشت سر هم در گذر بود. این است که این سر و صداها نگذاشت آسوده خواب راحت کنیم. با وجود این رو هم خوش گذشت.

روز یک شنبه نوزدهم ماه شعبان

بعد از ادای فریضه دوگانه و صرف صبحانه حسب‌المعمول راه را گرفته پیاده رفتیم تا اینکه مرکب ما رسید، سوار شدیم. آن قدر نگذشت که به قهوه‌خانه مهرآباد رسیدیم. یک رشته قنات در آنجا آفتابی شده بود. آبش خیلی خوب و شیرین و خنک. به یاد آقامیرزا احمد⁽¹⁾چایی دم کردیم. گرچه سر قنات را سالداتهای روسی اشغال کرده

بودند. ولی چند قدم پایین‌تر از آن بی‌مانع بود. در آنجا بساط چایی را چیدیم. تا یک ساعت و نیم به ظهر مانده آنجا بودیم. بعد به راه افتادیم.

ورود به طهران

قدری از ظهر گذشته وارد شهر نو طهران شدیم. بعد از آن از دروازه قزوین وارد شهر شده، از خیابان دروازه قزوین و امیریه گذشته؛ در خیابان مریضخانه، روبروی میدان عشق، در فوقانیه سرای سیدآقاخان که مشرف به میدان عشق بود، منزل گرفتیم. تا جابجا شده، چایی درست کنیم، آقا میرزا علی اکبر فی‌الفور از چلوپزخانه نهار آورد. خوردیم و بعد خواب خوبی کردیم. چون شب خوابمان نبرده و روز هم خستگی راه ما را کوفته بود. با اینکه صدای گاری و درشکه و زنگ واگون متصل به هم بود، ولی با وجود این، چون خسته و کوفته بودیم، این سر و صداها مانع از خواب نشد. بعد که بیدار شده، صرف چایی نمودیم.

عصر با آقا سیدجواد و آقا سیدعلی اکبر در درشکه نشسته، به سراغ منزل آقا میرزا یعقوب اردبیلی⁽¹⁾که در سه راه امین‌حضور بود، رفتیم. از قضا درشکه‌چی عوض سه راه امین‌حضور ما را به خیابان امین حضور برد. در آنجا هرچه کوچه یخچال و منزل

ناصرخان را که آدرس منزل آقا میرزا یعقوب بود، پرسیدیم کسی سراغ نداد. ناچار نماز نخوانده بودیم، برگشتم که مدرسه سپهسالار را پیدا کرده، هم در آنجا نماز بخوانیم و هم خیلی تعریف و توصیف از آن شنیده‌ایم، تماشایش کنیم. این بود که پرسان پرسان مدرسه سپهسالار را پیدا کرده، نماز ظهر و عصر را در آنجا خواندیم و هم مدرسه را مختصرا تماشا کردیم.

بعد از غروب که خیابانها از چراغ⁽¹⁾

در آغوش مادر پای چراغ روغن کرچک شیر می‌خورم، بعد که مکتب خانه می‌رفتم پای همین چراغ مشق می‌نوشتم، در زمان تحصیل علوم عربیه لامپا نفتی، نمره پنج، با روشنایی عجیب پیدا شد و عجیبتر از آن نمره هفت که شب را در نظر ما مثل روز روشن می‌کرد تا این که ـ متدرجا ـ چراغهای تور و برق و غیره آمد. اکنون که چشمها مأنوس به روشنایی این چراغها شده، در پای چراغهای قدیم الف را از ب نمی‌توانیم تشخیص دهیم.

پول خیلی کم بود، پول نقره و طلا در بازار در دکان صرّافان دیده می‌شد و پول سیاه از مس سکه زده بودند، به قدر یک مثقال که شاهی می‌گفتند، بزرگتر از آن به قدر دو مثقال، به آن صد دینار می‌گفتند، بیست شاهی یک قران بود، گاه از ناحیه حاکم در زنجان جار می‌زدند که حکم حاکم است که پول سی شاهی یک قران می‌شد. پول که چهل یا پنجاه شاهیش یک قران می‌شد، مسگرها پول را در کوره مسگری آب می‌کردند از آن آلات سنیه درست می‌کردند، تا در سنه 1318 قمری که ما در مکتب خانه بودیم، پول نیکل به بازار آمد: 20 تا، یک قران. بعد پول دیگری به بازار آمد به نام ده شاهی که دو تا از آن یک قران بود آن هم در سنین 1385 و بعد جمع شده، فعلاً که سنة 1388 است پول بازار همان قران است و اسکناس و چک.

العالم متغیر

برق روشن شد، ما را عجب و شگفتی روی داد. خیابان قزوین در نظر ما جلوه کرده بود. خیابانهای طهران را که دیدیم، آنجا از نظر افتاد. شب که به منزل برگشتیم، آقای آقا میرزا احمد زنجانی⁽²⁾تشریف آورد. قدری نشست و بعد اخوی خود آقای آقا میرزا ابوالقاسم را برد منزل خود. ما نیز

فردا خدمت آقا میرزا احمد رفتیم. آقاهبة‌الله خلخالی⁽¹⁾و آقا میرزا یعقوب اردبیلی هم آمدند.

آقا هبة‌الله یکی از شاهزاده‌ها راگفت: که به خلخال آمده بود، من بدیدن او رفتم. او از خود بینی چنین وانمود کرد که من تو را نمی‌شناسم. لذا ساعتی بمن توجه نکرد. بعد یکی از نوکرهایش را خواند و گفت: یکنفر بیاید آقا را معرفی کند. اشاره بمن کرد. من گفتم: پس دو نفر بیاید. یکی هم آقا را معرفی کند، اشاره به او کردم. گفت: مگر مرا نمی‌شناسی؟ گفتم: من به گمان اینکه شما مرا می‌شناسید، آمدم. حالا می‌بینم شما آن آدم نیستید. این است که معرف خواستم. بعد خودم را معرفی کردم. اظهار عذرخواهی نمود.

باری در نهار خدمت آقا میرزا احمد بودیم و برای خواب، نگارنده و آقا سید جواد و آقا سید علی اکبر به منزل آقا میرزا یعقوب رفتیم. در آنجا این قدر صحبت متفرقه به میان آمد تا وقت خواب گذشت. عصر آقا میرزا ابوالحسن فرزند آقای نائب‌الصدر⁽²⁾زنجانی که در قضیه سردار همایون⁽³⁾به طهران آمده بود، آنجا آمد.

باغ سردار معتضد

بعد از انقضاء مجلس با هم در درشکه نشسته به منزل آقای امین مخصوص رفتیم. در منزل نبود. بعد گفت: باغ سردار معتضد برویم که باغ باروحی است برگشته سوار درشکه شده رفتیم به باغ. دیدیم آقای سردار معتضد خودشان هستند، پذیرایی کردند. باغ طبقه به طبقه بود. در هر طبقه حوضی در وسط و باغچه‌های گل در اطراف بود.

فوّاره‌ها به اشکال مختلفه کار می‌کردند. بعد چند پله می‌خورد می‌رفت به طبقه بالا. در آنجا نیز حوضی به شکل دیگر، فواره‌ها به ترتیب دیگر و هکذا. در انتهای باغ که بلندترین نقاط باغ بود اصطخر بزرگی بود که آب از آنجا به همه نقاط باغ سرازیر و در فواره‌ها جاگیر شده، به هوا می‌پرید.⁽¹⁾

خلاصه بعد از تماشای اوضاع اینجا برگشته به منزل عزم نمودم، آقا میرزا

ابوالحسن نگذاشت و مستقیما ما را به منزل خود برد. آقای مجد الاسلام و آقای حاج مشیرحضور نیز آمدند. تا اینکه بعد از شام اجازه مراجعت داد. حدود ساعت چهار بود به منزل برگشتم.

روز سه شنبه 21 شهر شعبان

در خود آثار کسالت دیدم، گویا سرماخوردگی داشتم، میل به چایی هم نداشتم، همین قدر که نماز صبح را که خواندم بی‌آنکه چیزی از نان و چایی بخورم دراز کشیدم و تا غروب به همین منوال ماندم، تا اینکه آقای میرزا احمد به احوال پرسی آمدند و مرا تقریبا مجبور به قدم زدن کردند. با رفقا یواش یواش به گردش رفتیم، ولی مزاج که ناسالم شد انسان از سیر مراکز حساس نیز استفاده نمی‌تواند بکند. خیابانها هر چه خوش منظر باشد، در نظر من جلوه نداشت. ناچار از رفقا جدا شده به منزل برگشتم. همین قدر نماز را خواندم و در بستر دراز کشیدم.

روز چهارشنبه

صبح که از خواب بیدار شدم، دیدم که هنوز مزاج من به حال عادی نیامده و امروز هم باید به طرف قم حرکت کنیم. اجاره دلیجان تا طهران بود، از طهران تا قم از کالسکه و درشکه و دلیجان و گاری همه رقم مرکب در پستخانه بود. ولی هیچ کدام از آنها برای ما فراهم نشد، مگر گاری. چون بلیط آنها را قبلاً فروخته بودند، لذا بلیط گاری از پستخانه گرفتیم که عصر حرکت کنیم. با خود گفتیم که ما به زیارت شاهزاده عبد العظیم می‌رویم، در آنجا می‌مانیم تا مرکب برسد و به پستخانه خبر دادیم که ما در زاویه مقدسه منتظر مرکب هستیم، لهذا با واگون شهری به پای ماشین و از آنجا با ترن⁽¹⁾به شاهزاده عبدالعظیم رفتیم.⁽²⁾در آنجا بعد از زیارت برگشته در خیابان مظفریه،

جلو[ی [یک قهوه‌خانه نشستیم.

آقایان رفقا به ابن بابویه رفتند که مزار مرحوم صدوق را زیارت کنند. ولی من چون حالم مقتضی نبود نرفتم. همانجا بودم که آقایان نهار خورده مراجعت نمودند و برای من نیز قدری فرینی سرد تهیه کرده بودند چند قاشق خوردم. از قضا دستگاه پستی نیز از وقتی که وعده داده بود تخلف نموده نصف شب رسید. بین النوم و الیقظه در گاری جابجا شده به راه افتادیم تا کاریزک که مال‌بندان اول بود راندیم.⁽¹⁾در آنجا چون اسب آماده نبود تا طلوع آفتاب در آنجا ماندیم.

روز پنج شنبه 23 شهر شعبان

از کاریزک سوار شدیم تا قهوه‌خانه گردنه رفتیم. آنجا چندان لنگ نشدیم. فقط دو استکان چایی خورده به راه افتادیم، تا به مال‌بند دویم که حسن‌آباد باشد رسیدیم. در آنجا باغی بود در مقابل پست‌خانه، رفتیم آنجا از قهوه‌خانه چایی آوردند و خوردیم، تا اینکه اسبهای دستگاه را بسته به ما خبر کردند، من باز چیزی نخوردم. به همان گلوی خشک بودم تا به راه افتادیم. نزدیک ظهر به مال‌بند سیّم که در جنب پل رودخانه شور بود رسیدیم. هوا خیلی گرم، قهوه‌خانه هم پر از مگس بود. ناچار به سایه زیر پل پناهنده شدیم. در زیر پل از ماست و تخمه مرغ و خیار و سبزی نهار

خوردند. من نیز با یک مغز خیار گلو تر کردم و از قهوه‌خانه چایی آوردند صرف شد. آب رودخانه نهایت شور بود. آقا میرزا محمد از زور گرما در همان آب آبتنی کرد. غذای من در این سه روز منحصر به همان دو سه قاشق فرینی بود که در شاهزاده عبد العظیم خوردم و یک مغز خیار که در آنجا خوردم. دیگربه هیچ چه میل نداشتم و نمی‌خوردم، حتی چایی را. ولی در آنجا میرزا علی اکبر رفته از ده یک قطعه خروس گرفته آورد. آن را فی‌الفور سر برید، ران آن را کباب کردند، من خوردم، این خیلی چسبید و بر دل من قوت داد.

سختی سفر

تا اینکه سه ساعت به غروب مانده از آنجا حرکت نموده. نیم به غروب به مال‌بند چهارم که قلعه محمد علی خان باشد رسیدیم. در آنجا بی‌آنکه از دستگاه پائین بیاییم اسبها را عوض کردند، چون سورچی کوشک نصرت از آنجا دستگاهی به اینجا آورده بود، این بود که او دستگاه خود را به سورچی ما تحویل داد که آن را به رودخانه شور ببرد و دستگاه ما را از او تحویل گرفت که به کوشک نصرت برساند. این رسم سورچی‌ها بود، سورچی آن مال بندان با سورچی این مال‌بندان در راه یا در مرکز پست که به مقابل هم می‌رسیدند، دستگاهها را با یکدیگر عوض می‌کردند و هر سورچی که مال به دستگاه می‌بست، از هر مسافر ده شاهی حق انعام می‌گرفت. این قانون اداره بود (ده شاهی آن زمان شاید از پنج و شش قران این زمان نیرومندتر بود).

این مسافت؛ یعنی بین قلعه محمد علی خان و کوشک نصرت، خیلی به من سخت گذشت. چون شب بود، هوا تاریک و راه سر به بالا بود و باد هم به شدت می‌وزید و من هم تب داشتم، نمی‌توانستم بنشینم. و برای دراز کشیدن جا نبود، چون جا برای هر کس به قدر نشستن خود بود، آن هم به هم چسبیده که سوزن در درز آن جا نمی‌کرد. با وجود این راننده‌ها هم تند می‌راندند. نه تنها من در رنج و تعب بودم، بلکه رفقا نیز به زبان آمدند. آقای آقا میرزا ابوالقاسم به راننده خطاب کرد که بابا جان آهسته

بران، پنج نفر ذریه رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) را کشتی⁽¹⁾ولی به خرج سورچی نرفت. حتی در علی آباد هم لحظه‌ای نگه نداشت که چایی بخورند. به همان حال شدت می‌راند، تا در کوشک نصرت که مرکز او بود ما را به غریب امام رضا (علیه السلام) بخشید. تقریبا ساعت پنج از غروب گذشته بود که در آنجا پیاده شدیم. این هم مال‌بند پنجم بود.

این منزل نسبت به منازل دیگر که در راه قم دیدیم بد نبود، آب جاری و مختصر باغچه‌ای داشت. تالار خوب هم که تازه ساخته بودند با صفا بود، گرچه شب صفای آن را نفهمیدیم، چون خسته بودیم و جائی را درتاریکی نمی‌دیدیم. ولی صبح دیدم که اینجا در بلندی واقع شده، چشم انداز خوبی دارد. باری نگارنده همین قدر نماز را خواندم، دو استکان چایی خوردم، بی آن‌که شام بخورم برگشته، در توی گاری دراز کشیدم. آقایان نیز شام میل کرده، در تالار کوشک استراحت کردند.

صبح بین الطلوعین نماز را خوانده سوار شدیم. در اواسط راه یک دستگاه پستی از قم می‌آمد. سورچی‌ها اسبها را عوض کردند، تا اینکه به گل تپه که مال بند ششم بود رسیدیم. در آنجا آقایان چایی میل کردند و دو لقمه کباب هم برای من درست کردند، تا اسبها را بستند و ما را خبر کردند راه افتادیم. هوا گرم بود و آفتاب سوزان. گاری سرپوش نداشت. ما از چادر رختخواب سایبانی درست کردیم. اما چه سایبانی، تفصیلش مپرس.

بالاخره به عسگر آباد که مال بند هفتم بود رسیدیم. قریب به ظهر هوا خیلی گرم در قهوه‌خانه مگس امان نمی‌دهد. بوی بدی هم بود مزید بر علت. ناچار به زیر پل پناه بردیم. تقریبا از عقرب به مار ⁽²⁾پناه بردن بود. چون رودخانه عسکر آباد آبی داشت

خیلی شور، که آب رود خانه شور در مقابل آن رحمت می‌برد. به هر حال زیر پل امر نهار و چایی را گذرانیدیم، حال من هم قدری به جا آمد.

از ظهر مختصر گذشته به راه افتادیم، ولی سورچی دستگاه را از وسط جاده نمی‌برد. ما هم هرچه التماس می‌کردیم که از وسط جاده ببر تا گاری یکوری نشود که برای ما تولید زحمت کند به خرجش نمی‌رفت. در آخر چرخها به ریگی فرو نشست، گاری چپه شد، ولی جای شکرش باقی بود که کنار جاده قدری بلند بود، گاری را نگه داشت و نگذاشت سرازیر شود. و الا خدا می‌داند چه می‌شد، ولی ما همه به زمین افتادیم. ریگ زمین داغ، ما نیز پابرهنه، مثل اینکه پا روی آتش گذاشتیم، و باز جای شکرش باقی است که چند نفر عرابه‌چی⁽¹⁾همان دم رسیده، کمک کرده، چرخهای گاری را از ریگ که تا به حلقوم فرو رفته بود بیرون آوردند و سوار شدیم. تا در نزدیکی قم گویا یک فرسخ به آنجا مانده قهوه خانه‌ای بود. در آنجا پیاده شده، چای خوردیم و دیگر معطل نشدیم.

ورود به قم

یک ونیم به غروب مانده مشرف به قم شدیم. در جنب مدرسه دار الشفاء متصل به رودخانه که از آن جا راهی هم به رود خانه بود، منزلی دارای نمره بیست وشش از آقا رضا نام اجاره کردیم، از قرار روزی یک قران. حسن این منزل نزدیکی آن بود به دارالشفاء که آب انبارش مثل یخ بود، و در آن جا یک چاه سنگ چینی هم بود که نقل کردند در زمستان از آب رودخانه در موقع یخبندان ده، بیست روز بلکه یک ماه هر روز به آن آب می‌بندند، تا چاه پر می‌شود. بعد عروق زمین آن آب را می‌کشد، هنگام تابستان در موقع لزوم آب که می‌کشند، همان آبی را که در زمستان تحویل گرفته، به همان حال سردی تحویل می‌دهد. ولی چون آب انبار کافی بود آب چاه

مورد حاجت نبود⁽¹⁾

این آب انبارها نیز اخیرا ا ز مصرف افتاد. چون آب از چاههای عمیق هشتاد متری تقریبا، وارد لوله کرده، خانه‌ها را لوله کشی کردند و در کوچه‌ها فشاری گذاشتند که احتیاج مردم از آب آب انبارها مرتفع شد.(شروع لوله کشی در سنه 1385 شد). ـ حاشیه حاشیه مؤلف قدس سره ـ

باری بعد [از آن] که در منزل جابجا شدیم رفتیم حمام، که هم قضای غسل جمعه را بجا بیاوریم و هم گرد راه را بشوییم، و خستگی در کنیم. حمام حضرتی در نزدیکی منزل ما بود، در آنجا استحمام نموده، نماز ظهر و عصر را در آخر وقتش ادراک کردیم. هنگام غروب مشرف به حرم محترم شده، به فیض زیارت رسیدیم در صحن اتابک در سه نقطه نماز جماعت برپا بود، ما چون ائمه جماعت را نمی‌شناختیم، از فیض جماعت محروم بودیم. خلاصه نماز را در بالا سر خوانده به منزل برگشتیم، حال نگارنده نیز از برکت این آستانه مقدسه نسبتا خوب شد.

روز شنبه 25 شهر شعبان

صبح از خواب بیدار شده، آقایان را صدا زدم. غیر از آقا سید علی اکبر کسی جواب نداد. چون خسته بودند، خوابشان سنگین بود. لذا حقیر با آقا سید علی اکبر مشرف به حرم، بعد از نماز و زیارت مراجعت به منزل نمودیم. از صدای پای ما سایر رفقا بیدار شده، به حرم مشرف شده، نماز را در حرم خواندند⁽²⁾. نگارنده که نیز از حرم برگشته،

خوابیده بودم از صدای پای آقایان که از حرم مراجعت کرده بودند بیدار شدم بعد از چایی و صبحانه به زیارت اهل قبور که در جنب صحن شریف بود مشرف شدیم.

اصحاب ائمه و علمای مدفون در مقابر شیخان

وسط این قبرستان را مقابر شیخان می‌گویند. چون عده‌ای از اصحاب ائمه و علمای بزرگ در آنجا مزار دارند، به آن ملاحضه آنجا را مقابر شیخان (شیخها) می‌گویند. از جمله معاریف که در آنجا مزار دارد زکریا بن آدم بن عبدالله بن سعد اشعری قمی است که از اصحاب حضرت رضا(علیه السلام) بوده⁽¹⁾و یک سال هم در سفر حج مفتخر به هم محملی آن حضرت از مکه تا مدینه شده، در خدمت حضرت خیلی محترم بوده. کشّی روایتی نقل می‌کند دال بر علو مقام او که نقل از او می‌کند که من خدمت حضرت رضا علیه السلام عرض کردم که من می‌خواهم از میان اقوام و خویشاوند[ان] خود بیرون روم. چون سفاهت در میان آنها غالب شده. حضرت فرمود: چنین مکن. خداوند به جهت تو از خویشان تو سفاهت را برطرف می‌کند چنان که از اهل بغداد به جهت موسی(علیه السلام) برطرف کرد.⁽²⁾

در بقعه شریفه آن جناب بعضی قبور از علمای اعلام هست. از جمله قبر محمد طاهر بن محمد حسین قمی که شیخ الاسلام و امام جمعه قم بوده، معاصر با مرحوم مجلسی که دارای تألیفات متعدده بوده در معقول و منقول. از جمله آنها کتاب حجة‌الاسلام است در فقه و کتاب بهجة‌الدارین در حکمت. وفات او به موجب نوشته ذریعه سنه هزار و نود و هشت [1098]. ولکن به موجب ماده تاریخ که به سنگ مزارش حک شده: عقل گفتا که «رونق دین رفت» هزار و صد [1100 [می‌شود. به هر حال در اواخر صد اول از هزار دویم وفات یافته.

و از جمله قبر میرزا علی رضا بن محمد بن کمال الدین والد ماجد مرحوم حاج سید جواد از تلامذه مرحوم میرزا صاحب قوانین، به طوری که از فرزند مزبورش نقل شده که آن مرحوم محل اعتماد و ارجاع فتاوی و محاکمات از طرف مرحوم میرزا بود. وفاتش در سنه هزار و دویست و چهل و هشت [1248].

و از جمله قبر مرحوم آقای حاج آقا سید جواد مزبور است که دارای نفوذ و مرجعیت در قم بوده. تعصب او در حفظ حدود شرعیه نقل مجالس پیرمردهای قم است که عهدش را ادراک کرده‌اند. از تصنیفات او مقالید الاحکام در شش جلد نقل شده. بدو تحصیلش در قم و بعد در اصفهان نزد مرحوم حجة السلام حاج سید محمد باقر و دیگران و سپس در نجف خدمت مرحوم شیخ انصاری و غیر آن. بعد مراجعت به قم نموده، به ترویج و تدریس مشغول شده تا اینکه در سنه هزار و سیصد و سه [1303] از دار دنیا رفت. مرحوم حاج میرزا زین العابدین خلف بزرگ او از جمله تلامذه مرحوم آخوند خراسانی بوده، آن مرحوم او را به عنوان طراز اول از علما (به حکم قانون اساسی بنا بوده که پنج نفر از طراز اول از علما در مجلس باشند) به طهران فرستاده بود، ولکن تقریبا یکسال بعد از انتقال به طهران انتقال به دار بقاء کرده بود. چنانکه فرزند دیگرش مرحوم حاج میرزا عبد الحسین نیز که از نجف بعد از نیل به درجه اجتهاد به قم مراجعت کرد، بعد از چهارده روز بار سفر آخرت بست.

دو قبر از خویشاوندان زکریا بن آدم در طرف غرب بقعه او است، یکی قبر پسر عم او زکریا بن ادریس بن عبدالله بن سعد است که از سه امام (صادق و کاظم و رضا علیهم السلام) نقل حدیث می‌کند⁽¹⁾و دیگری هم قبر برادر زاده او آدم بن اسحاق بن آدم است که هر دو در کتب رجال به جلالت و وثاقت معرفی شده.⁽²⁾

و از جمله معاریف که در مقبره شیخان بقعه خصوصی دارد، مرحوم میرزا ابوالقاسم بن الحسن الجیلانی صاحب قوانین است، متوفی در سنه هزار و صد و سی

ویک [1131].⁽¹⁾در بقعه میرزا که به زیارت قبر شریف مشغول بودیم، شیخی آن جا بود. گفت: من مدتی است مجاور قبر میرزا هستم، پسری داشتم که او وقتی فلج شد. هنگامی که من در نهایت استیصال بودم که قدرت دوا و غذا نداشتم، متوسل به روح شریف میرزا شده عرض کردم: من چندین سال است، در آستانه تو خدمتگزارم. نتیجه عمر من همین یک پسر است. شفای او را از درگاه باری تعالی بخواه، خلاصه من دامنگیر میرزا شده، شفاعت شفای فرزندم را خواستم. سه روز نگذشت که حال پسرم رو به بهبودی نهاد. آن قدر نگذشت که به حال عادی برگشت. باری از قبور شریفه رواة اخبار و علمای اخیار که در شیخان بودند، آنها را که راهنمائی کردند، زیارت نمودیم.⁽²⁾

از جمله قبر مرحوم حاج ملا محمد صادق صاحب مدرسه معروفه در قم که از اجله علمای قم بوده و در مختارالبلاد [] می‌نویسد(که او ده سال در اصفهان ـ که غالب تلمذش به مرحوم شیخ محمد تقی صاحب هدایة‌المسترشدین بوده ـ تحصیل نموده و بعد هفت سال هم در نجف در حوزه درس صاحب جواهر بوده. سپس که مراجعت به قم نموده چهل سال در قم مرجع فتوی و مصدر امور بوده تا در سنه هزار و دویست و نود و هشت [1298 [وفات نمود) خانواده‌هایی از اولاد او ـ اهل علم و غیره ـ در قم هستند که شهرتشان صادقی است به جهت انتساب به او، رحمة الله علیه.

و از جمله قبر مرحوم میرزا ابوطالب داماد میرزا صاحب قوانین که از شاگردهای آن مرحوم و محل وثوق او بوده دارای فضل و کمال، مسجدی بنام او و آب انباری از آثار خیریه وی در پایین شهر هست. وفاتش در سنه هزار و دویست و چهل و نه [1249] و قبرش در بقعه زکریا بن آدم است. خانواده‌های میرزائی در قم که سلسله جلیله‌ای هستند، شهرتشان به میرزائی به جهت انتساب آنهاست به مرحوم میرزا به واسطه مصاهرت آن مرحوم .

و از جمله قبر مرحوم حاج ملا محمد کزازی است. در کتاب مختارالبلاد [] مختصری از ترجمه حال آن مرحوم نگاشته، خلاصه‌اش این است که مرحوم میرزا صاحب قوانین خواهر او را به حباله نکاح در آورد و در اثر این وصلت مرحوم کزازی در سلک محصلین علوم دینیه در آمد. بعد از چندی که صلاحیت استفاده از مجلس درس میرزا را دارا شد، در سلک شاگردان آن جناب قرار گرفت. بعد از آنکه «از این جهان بجنان صاحب قوانین رفت» او به کاشان رفته، در خدمت مرحوم حاج ملا احمد نراقی به استفاده برخاست و در ضمن به شرف مصاهرت مرحوم حاج ملا محمد بن ملا احمد رسید، تا اینکه بعد از وفات آن مرحوم به قم معاودت کرده به امامت جماعت و قضاوت و سایر امور دیانت مشغول گردید، تا اینکه در سنه ... از دنیا رحلت کرد. آب انباری در محله عشقعلی از ثلث ترکه آن مرحوم بنیاد نمودند. حاج آقا حسین فرزند آن مرحوم تاریخ فوتش در سنگ قبر او در شیخان هزار و سیصد و هیجده [1318] بود.

و از جمله قبر مرحوم آخوند ملا محمد جواد از شاگردهای مرحوم حاج شیخ مرتضی انصاری است که از نجف بعد از نیل به درجه اجتهاد به قم مراجعت کرده، با فواید وجود خود از امامت و فصل خصومت و تکفل ایتام آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و تدریس علوم دیانت، مردم را به فیض می‌رسانده، تا اینکه در سنه هزار و سیصد و دو [1302] از دنیا رفت .

از جمله قبر مرحوم میرزا محمد حسن صاحب کتاب مصباح الفقاهة است که رتبه او در علم از همین کتاب که در صلاة نوشته معلوم می‌شود. او نیز از تلامذه مرحوم شیخ انصاری بوده، بعد از آنکه دارای رتبه اجتهاد شده به قم مراجعت نموده، به خدمات دینی که در عهده صاحب این رتبه بود قیام نمود، تا در سنه هزار و سیصد و چهار [1304] (حسن با دین سالم از جهان رفت) [این ماده تاریخ با سال 1063 موافق است، ماده تاریخ صحیح چنین است: «حسن با دین سالم در جنان رفت» مقدمة مصباح الفقاهه ج 1، ص 3،]مصباح الفقاهة تالیف آن مرحوم در دو جلد به خرج فرزند محترمش مرحوم حاج میرزا ابوالحسن حجة الاسلامی به طبع رسیده و منتشر شده، اکنون اهل علم از آن انتفاع می‌کنند.

از جمله قبر مرحوم آقا سید عبدالله است، از بزرگان علما و سادات رضویه که در زمان مرحوم شیخ انصاری مشرف به نجف شده در خدمت آن مرحوم و شیخ راضی عرب و مرحوم حاج میرزا حبیب الله رشتی استفاده علم نموده تا در سنه هزار و دویست و هشتاد و هشت [1288] به قم مراجعت نموده، عهده دار امر حکومت شرعیه گردید تا در سنه هزار و سیصد و سی و سه [1333] به دار بقاء ارتحال یافت و در جنب قبر زکریا بن ادریس دفن شد.

از جمله قبر مرحوم حاج سید صادق صاحب مدرسه معروفه در قم از شاگردهای مرحوم میرزای بزرگ (حاج میرزا محمد حسن شیرازی) و مرحوم حاج میرزا حبیب الله رشتی. او و مرحوم حاج شیخ غلامرضا معروف به حاج آخوند هر دو با هم از قم برای تحصیل مهاجرت و هر دو نیز با هم بعد از فوز به مقام اجتهاد به قم مراجعت نموده‌اند و هر دو هم در کمال جدیت قیام به ترویج احکام دین و تربیت محصلین و سایر خدمات دین نموده، بار امانت را در کمال سلامت به منزل رسانده، تا اینکه مرحوم حاج شیخ غلامرضا در سنه هزار و سیصد و سی و دو [1332] از دنیا رفته، در بالا سر حرم مطهر به خاک سپرده شد و مرحوم حاج سید صادق در سنه هزار و سیصد و سی و هشت [1338 [وفات کرده در شیخان دفن شد. رحم الله معشر الماضین.

از جمله قبر مرحوم حاج میرزا محمد ارباب است که از اجله علمای قم بوده که زحمت او در تصحیح بحارالانوار مجلسی رتبه فضل او را معلوم می‌کند. مدتی در طهران و بعد در نجف تحصیل خود را به درجه اجتهاد رسانیده، سپس به قم برگشته به افاده و افاضه در مجلس بحث و منبر مشغول بوده، تا اینکه در سنه هزار و سیصد و چهل و یک [1341] به دار بقا رحلت کرد. چند نفر از اولاد آن مرحوم رشته منبر را تعقیب کرد[ند]، از جمله مرحوم آقا میرزا محمد تقی اشراقی بود که در بیست و چهار شهر رمضان 1368 در طهران سکته کرد و جنازه‌اش را حمل به قم نموده، در مقبره مرحوم آقای حاج شیخ عبدالکریم به خاک سپردند.

از جمله قبر مرحوم حاج میرزا جواد آقا ملکی تبریزی که اهل ذکر و فکر و مراقبت بوده کتابی به نام اعمال السنه در مراقبت و مواظبت تکالیف روزهای مخصوص سال تالیف کرده بود. حقیر آن را استنساخ کردم که اگر خود توفیق مراقبت را نداشته باشم، شاید دیگران دارای این توفیق شده باشند که از روی آن عمل کرده مرا شریک جزای اعمالشان نمایند. وفاتش در سنه هزار و سیصد و چهل و سه [1343]. نقل کردند که او عده‌ای از اهل علم را دعوت به نهار کرده بود. در همان دم که مدعوّین حضور داشتند، پسرش که مریض بود جان تسلیم کرده بود. او قدغن کرده بود که مبادا صدای گریه‌شان در بیرونی به گوش مهمانها بخورد. لهذا خود در پیش مهمانان در کمال آرامی و سکونت خاطر از مهمانها پذیرائی کرده بود، تا اینکه مهمانها در نهایت خوشحالی صرف نهار کرده بودند. سپس قضیه بر آنها مکشوف شده بود.

از جمله قبر مرحوم آقامیرزا علی اکبر حکمی است. آن مرحوم در یزد متولد شده و در اصفهان نزد آقامحمد رضای قمشه‌ای بیست سال تدرّس علوم معقوله نموده، و بعد در طهران در مدرسه شیخ عبدالحسین تدریس می‌نموده تا در آخر رخت اقامت به قم کشیده، در آنجا متاهل و مشغول تدریس علوم حکمت و ریاضی گردید تا اینکه در سنه هزار و سیصد و چهل و چهار [1344] رخت اقامت به دار بقا کشید.

برگشته در صحن شریف نماز مغرب و عشا را خوانده مراجعت به منزل نمودیم.

روز یکشنبه بیست و شش شهر شعبان

سر از خواب بلند کرده، حال خود را بکلی سالم یافتم. برای ادای فریضه صبح مشرف به حرم محترم شده، بعد از انجام وظیفه واجبه و مندوبه نزدیکی طلوع آفتاب به منزل برگشته، دیدم آقایان نیز از وظایف مفروضه و مسنونه فراغت یافته مشغول چایی و صبحانه‌اند ولی من چایی خوشم نمی‌آمد، چون آب قم شور بود. چایی را بد مزه می‌کرد؛ خصوصا با کسالتی که بنده داشتم در ذایقه من بد مزه‌تر می‌شد، اکنون که ذایقه من به حال عادی برگشته باز طبعم قبول نمی‌کرد. امروز هوا خنک شده، نفسی به راحتی می‌توانیم بکشیم.

زیارت بقعه علی بن بابویه

عصر بعد از انجام اعمال حرم مطهر به بقعه ابن بابویه (علی بن الحسین بن موسی) مشرف شدیم. قبه و بارگاه نسبتا بزرگ در طرف مشرق شیخان دارد. اسم شریف او در کتاب رجال و تراجم به جلالت و علو شأن ذکر شده، کافی است در جلالت شأن آن جناب توقیعی که از ناحیه مقدسه صادر شده (قد دعونا لک و سترزق ولدین ذکرین خیرین) در اثر این دعا خداوند مثل صدوق (محمد بن علی صاحب کتاب من لایحضر [5 الفقیه]) فرزندی، با برادرش حسین بن علی به او مرحمت فرموده. او با محمد بن یعقوب کلینی هم عصر بوده که هر دو در سنه تناثر نجوم (سیصدو بیست و هشت یا بیست و نه) [328 یا 329] از دنیا رفته‌اند. تناثر نجوم به این مناسبت می‌گویند که ستاره‌ها زیاد تساقط نموده به چپ و راست پراکنده می‌شده.⁽¹⁾

مرحوم آقا سید محمد باقر خوانساری در روضات الجنات [5:40] نوشته که نظیر آن در شب چهار شنبه ششم شهر رجب سنه هزار و دویست و هشتاد و سه [1283[ اتفاق افتاده. می‌نویسد من آن شب از حجره خود بیرون شدم، به آسمان نگاه می‌کردم که صبح را تشخیص داده به اذان مشغول شوم. ناگاه دیدم که ستاره‌ها به تساقط برخواسته، از طول به عرض و از چپ و راست پراکنده می‌شوند. مثل اینکه جو هوا پر از ستاره گردید. من حیران شدم که این چه قصه‌ای است، شاید خواب می‌بینم، چشم خود را مالیدم، دیدم در حال بیداری هستم و فرود آمدن ستاره‌ها دم بدم زیاد می‌شود، به همین حال بود که آفتاب طلوع کرد و ستاره‌ها در تحت الشعاع ماندند، روز که شد از اطراف و جوانب اخبار به تواتر رسید که در همه آفاق دیده شده، مردم از وجه آن در حیرت مانده فکرشان به جایی نرسید.

مزار شیخ حسن پسر شیخ عبد الرزاق لاهیجی

باری در مراجعت از زیارت ابن بابویه مشرف به مزار شیخ حسن صاحب کتاب جمال الصالحین و کتاب شمع الیقین گردیدیم که بین صحن مبارک و بقعه ابن بابویه واقع بود، آن مرحوم پسر مرحوم شیخ عبد الرزاق لاهیجی صاحب شوارق است که از تلامذه ملاصدرا صاحب اسفار و داماد او بود ملقب به فیاض، چنانکه داماد دیگرش هم مولی محسن بود ملقب به فیض. ولی در کتاب روضات الجنات ترجمه مستقل برای شیخ حسن ننوشته بلکه در ترجمه والد ماجد او از ریاض العلما نقل کرده که مر او را تلامذه فضلا است از جمله ولد خلف او میرزا حسن صاحب جمال الصالحین و شمع الیقین⁽¹⁾. دیگر بیشتر از این چیزی ننوشته اما تاریخ وفات او در سنگ مرمر روی قبر شریف او هزار و صدو بیست و یک [1121] بود.⁽²⁾شیخ عبد الرزاق هم در قم وفات کرده به تاریخ هزار و پنجاه و یک [1051 [ولکن قبرش معلوم نیست و احتمال می‌رود که قبر او نیز در همین حدود قبر فرزندش باشد. به هر حال دست قضا بر مزار او نیز تاخته که فعلاً اثری از آن مشهود نیست.

باری بعد از زیارت این مراقد شریفه به حرم برگشته نماز مغرب و عشا را خوانده زیارت نموده مراجعت کردیم. آقای حاج سید ابراهیم تاجر قمی⁽³⁾با آقا میرزا قوام رفیق ما غایبانه سابقه داشت. (چون معین الاسلام با او همسفر بوده، در اثر رفاقت او، آقا میرزا قوام که از رفقای معین الاسلام بود با او دوستی غایبانه پیدا کرده بود)، شب در حدود یک و نیم بود برای دیدن ما آمدند ولی نگارنده در اثر ضعفی که از کسالت

من باقی مانده بود حال پذیرایی نداشتم، قبلاً از رفقا عذر خواسته رفتم در پشت بام دراز کشیدم. تا این که حق مجلس دید ادا شده بود، حقیر را برای شام احضار کردند. معلوم شد که در غیاب ما گربه فرصت یافته آمده گوشت خورش را بالتمام خورده، ناچار برای خورش از بازار کباب تهیه کردند، این گربه خیلی غریب بود در کنار سفره می‌نشست، به اندک غفلت لقمه از دست ما می‌ربود. به آقا میرزا علی اکبر گفتیم: این گربه را تنبیه کن. گفت: گربه پدر سگ را از کجا پیدا کنم. گوشت را خورده مست شده، نمی‌دانم در کجا دراز کشیده.

روز دوشنبه 27 شهر شعبان

صبح بعد از انجام اعمال شرعیه از مفروضه و مسنونه و ادای حق صبحانه از چایی و غیره، جناب آقای آقا سید موسی قمی تشریف آورده فرمود: امروز در منزل ما مختصر آب و نانی تهیه شده، من آمده‌ام شما را قبلاً ببرم به دربهشت که در آن جا بعضی از قبور شریفه است، بعد از زیارت آنها برمی گردیم به منزل، سردابی هم داریم که بعد از نهار ممکن است در آنجا استراحت فرمایید.

زیارت علی بن جعفر و امامزاده‌های دیگر

باری در خدمت آقا سید موسی به بقعه‌ای رفتیم که دارای ایوان و گنبد عالی، دو قبر در جوف یک ضریح به نام علی بن جعفر الصادق و محمد بن موسی الکاظم (علیهما السلام)، چنانکه در کتیبه دور گنبد بود از داخل. ولکن احتمال قوی می‌رود که این علی پسر بلاواسطه حضرت صادق (علیه السلام) نباشد. چون می‌گویند پسر بلاواسطه آن حضرت در عریض که دو فرسخی مدینه است مدفون است، پس این قبر از اولاد آن علی است نه خود او. چنانکه در سمنان نیز قبری به این نام هست، آن هم همین طور از اولاد مع الواسطه است.⁽¹⁾و همچنین محمد بن موسی مذکور احتمال

می‌رود پسر مع الواسطه حضرت کاظم (علیه السلام) باشد و در نزدیکی بقعه علی بن جعفر بقعه‌ای بنام ابراهیم بن احمد بن موسی بن جعفر هست.

بعد از زیارت مراقد این دو بقعه مبارکه، باغی د ر جنب آنها بود، به جانب آن باغ رفتیم. آقا میرزا قوام و آقا سید جواد چند قدم از ما عقب بودند. ما که به دلالت آقا سید موسی داخل باغ شدیم، هر چه منتظر شدیم آنها نیامدند. آقا سید موسی به سراغ ایشان برگشت، خبری از آنها نیافت، ما نیز در آن حوالی گشتیم و از مردم پرسیدم که دو نفر به این نشان دیدید، سراغی ندادند. بالاخره گفتیم: صغیر که نیستند گم شوند، ناچار پرسان پرسان منزل آقا سید موسی را پیدا می‌کنند. هوا هم گرم بود و رو به ظهر هم گرمتر می‌شد. لهذا رو به شهر قدم برداشتیم، چند کوچه که رد شدیم دیدیم گمشدگان ما در پیش یک قهوه خانه آسوده خاطر نشسته چایی می‌خورند. معلوم شد که آنها نیز عقب ما خیلی به چپ و راست و این طرف و آن طرف رفته، خسته شده‌اند تا اینکه در آنجا برای رفع خستگی نشسته‌اند که بعدا سراغ منزل آقا سید موسی را گرفته بیایند، پس با هم آمده سر راه به بقعه مبارکه امام زاده حمزه بن موسی بن جعفر مشرف شدیم، او نیز احتمال دارد که فرزند بلاواسطه حضرت کاظم (علیه السلام) نباشد بلکه مع الواسطه باشد. چون چند قبر به این اسم معروف است: در شیراز و در ترشیز و در ری، همگی به نام حمزه بن موسی است. جمعش به این است که یکی فرزند بلاواسطه باشد و دیگری دارای یک واسطه و سیمی دارای وسایط عدیده، و هکذا و در جنب بقعه امام زاده حمزه، بقعه دیگر به نام احمد بن موسی بن جعفر هست که احتمال دارد پد ر همان ابراهیم باشد که در نزدیکی بارگاه علی بن جعفر قبه و بارگاه دارد. و احتمال دارد که انتساب او به حضرت کاظم از باب انتساب به جد باشد که واسطه در بین ذکر نشده باشد.

باری از آنجا رخصت انصراف یافته به منزل آقا سید موسی رفتیم در سرداب عرقمان خشک شد. بعد از نهار نیز همان جا خوابیدیم تا اینکه عصر از آنجا به منزل برگشتیم. و بعد برای انجام اعمال نماز و زیارت نزدیکی غروب مشرف به حرم شدیم.

زیارت قطب راوندی

و سپس در صحن جدید به زیارت قبر ابو الحسین سعید بن هبة الله مشهور به قطب راوندی مشرف شدیم، تاریخ وفات او در سنگی که در بالا سر قبر بر پا بود محکوک بود سنه پانصد و چهل و هشت⁽¹⁾[548] ولکن مرحوم حاج میرزا حسین نوری در جلد سیم مستدرک صفحه 491 [چاپ آل البیت 21 (=3): 90] می‌نویسد:(ولم اجد تاریخ وفاته، الا ان فراغه من تالیف فقه القرآن کان سنه 562) که من تاریخ وفات او را پیدا نکردم الا اینکه از تالیف فقه القران در سنه پانصد و شصت و دو فراغت یافته. از این معلوم می‌شود که آن تاریخ درست نیست، چون تاریخ این تالیف پانزده سال بعد از آن است، ولی در کتاب اجازات بحار [107: 19] از خط شهید نقل نموده که وفات آن مرحوم در سنه پانصد و هفتاد و سه [573] اتفاق افتاده، ابن حجر هم در لسان المیزان ج ]3] ص [302، به نقل از تاریخ الری ابن بابویه ـ منتجب الدین ـ [تاریخ فوت را در سال پانصدو هفتاد و سه نوشته. این با تاریخ آن تالیف سازش دارد.

باری به منزل برگشتم آقای حاج سید ابراهیم از ما وعده شام گرفته بود، خود برای راهنمایی زحمت کشید، ما با مصاحبت او به منزل وی رفتیم، آقای حاج شیخ جواد از علمای قم نیز تشریف آورد، از فیض محضر او مستفیض شدیم، در این مجلس از هر جهت روحا و جسما به ما خوش گذشت تا این که در حدود ساعت پنج از مجلس بلند شده، به منزل برگشتیم، و در پشت بام خوابیدیم.⁽²⁾

روز سه شنبه بیست و هشتم شهر شعبان

صبح بعد از انجام وظایف عادیه و شرعیه به بقعه مرحوم شیخ فضل الله نوری مشرف شدیم. شیخ از شاگردهای مرحوم حاج میرزا حسن شیرازی بود. در مرکز استخوان علمی‌اش محکم بود. تقریبا آن روز از جهت ریاست شخص اول بود. خداوند جزای مسبّبین را بدهد که در روز سیزدهم رجب 1327 که روز عید ولادت حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) که روز سرور بود، آن مرحوم را با چند نفر دیگر (آقا سید هاشم مرحوم تبریزی، عالم محله دوچی و صنیع حضرت و آجودان باشی زنجانی و وقار الملک، برادرزاده علاءالدوله) متعاقبا به دار زدند. بعد از زیارت قبر شیخ، قبری دیگر از علمای قم در مقابل بقعه شیخ⁽¹⁾آن را هم زیارت نمودیم.

قبر اتابک

شنیده بودیم که اتابک و سلاطین قاجاریه بقعه‌های مجللی دارند. پرسیدیم، قبر اتابک را در صحن جدید نشان دادند، جنب ایوان آیینه، رفتیم، دیدیم که دور قبر اتابک چهار ستون دارد. گفتند: اینجا اول یک ستون قطور آجری داشت که از بناهای فتحعلی شاه بود که برای آستانه مقدسه چراغ خانه ساخته بود. آن هنگام که اتابک میرزا علی اصغر خان، این صحن نو را احداث کرد. موقعیت اینجا را دید که هم به صحن قدیم و هم به صحن نو و هم به ایوان آیینه در و دست دارد، اینجا را برای مدفن خود انتخاب کرد.

اما در کدام نقطه‌اش هنوز معین نبود، تا اینکه اتابک روزی در همین نقطه نشسته بود، گفته بود: این ستون قطور اگر در وسط نبود، اینجا یک مجلس می‌شد. مشهدی محمد حسن معمار حضور داشته، عرض کرده: اجازه بدهید من اینجا را یک مجلس کنم. فرمود: بکن، او چهار ستون باریک با سرستونی خوشتراش که فعلا پابرجاست آنها را قبلا دستور می‌دهد، می‌تراشند. بعد به مهارت ستون آجری را از چهار طرف به تدریج تراشیده، هر یک از ستون را در یک گوشه آن قرار می‌دهد. آنگاه بدنه ستون را برداشته بود که اینجا یک مجلس شده بود. اتابک دید که جای آن ستون جای بکری است. آنجا را برای مدفن خود انتخاب کرد. داد تمثال خود را هم روی سنگ نقش کردند،⁽¹⁾که روی قبر قرار دهند.

قبور قاجاریه

و قبر فتحعلی شاه را در صحن قدیم نشان دادند. آن هم بقعه مجللی است که سه تا در هم به مدرسه فیضیه از آنجا باز می‌شود. تمثال شاه تمام قد در سنگ مزارش که از مرمر صاف شفاف است، نقش کرده‌اند و این دو بیت هم در گوشه آن حک شده بود. نقل کردند که از انشاءات خود شاه است:

از جان گذشته‌ایم به جانان رسیده‌ایم وز درد رسته‌ایم به درمان رسیده‌ایم

ما را به سر توقع سامان خویش نیست از سر گذشته‌ایم به سامان رسیده‌ایم

و بقعه محمدشاه، آن هم در همان صحن است که تمثال تمام قد او نیز به سنگ مرمر که در روی قبرش هست، نقش شده.

قبر مهدعلیا مادر ناصرالدین شاه نیز در آنجاست. سنگ قبر او نیز نقشهای غریبی در اطراف دارد. دیدنی است.

قبر عزالدوله برادر ناصرالدین شاه آن هم در همین بقعه است. فهرست حکام زنجان در عصر مؤلف

او در زنجان حاکم بود. دویمین حاکمی است که من از طفولیت یاد دارم. اولش سالار الدوله بود: پسر مظفرالدین شاه، که در سنه هزار و سیصد و شانزده قمری [1316]، حکومت زنجان را داشت. من آن وقت هشت ساله بودم. (چون ولادتم در چهارم صفر سنه هزار و سیصد و هشت [1308] است) بعد از آن عزالدوله بود که تا سنه بیست [1320] به نام حکومت بود. ولی مردم از حکومت او خسته و آزرده شدند. تا اینکه عده‌ای از وجوه شهر به طهران رفته، رقم عزل او را از دربار صادر کردند و در جای او وزیر همایون کاشی را معین کردند.⁽¹⁾(گرچه رشته مطلب از دست رفت، گذار تا برود، رفتنش مبارکة، از سفرنامه گذشت و جنگل مولی شد. شد، شد، به جایی بر نمی‌خورد.) او نیز دو سه سال در سریر حکمرانی بود. بعد جلال الدوله پسر ظل السلطان آمد. ولی او عمر حکومتش کوتاه شد. دو سه ماه بیشتر نشد. بعد نیّرالممالک آمد. خبر فوت مظفرالدین شاه و خطبه سلطنت محمدعلی شاه در زمان حکومت او در مسجد سید خوانده شد. بعد از آن آقا باقر قزوینی سعدالسلطنه آمد در سنه 25 [1325] و فخر الملک در سنه بیست و شش [1326] و مجدالسلطنه فرزند شاهزاده مجد الدوله در همان سال یعنی در عرض دو سال با کم و زیادش سه حاکم عوض شد.

بعد سردار مسعود ابن ظل السلطان، او نیز عمر حکومتش کوتاه گردید. چهارم ربیع الثانی سنه بیست و هفت [1327 [استقبالش کردند و در ششم جمادی الثانیه همان سال بدرقه‌اش .

بعد عظیم زاده اردبیلی از ناطقین و علمداران مشروطیت، گرچه عنوان رسمی حکومت را دارا نبود و لکن حکمرانی می‌نمود. تا در اثر جنگی که بین مسلک استبداد و مشروطیت اتفاق افتاد، کشته شد. بیست و چند نفر از طرفین در این جنگ کشته شد تا اینکه در هشتم شوال سنه بیست و هفت [1327] حاج معین الدوله برادر علاءالدوله به سمت حکومت وارد شد. در آن اوان یپریم مسیحی با عده خود از مجاهدین و سردار معتضد و عده‌ای از بختیاری‌ها وارد شد. مرحوم آخوند زنجانی (آقای آخوند

ملاقربانعلی) چون افق را پر ابر دید، از شهر خارج شد و لکن مجاهدین پیشرفت کار خودشان را در این دیدند که آن مرحوم را به مرکز بفرستند و در مرکز هم صلاح در این دیده بودند که به عراق بفرستند. چون در نجف درباره آن مرحوم استخاره به قرآن کرده بودند، آیه آمده بود: هذه ناقة‌الله لکم آیة فلاتمسّوها بسوء این بود که به موجب مخابره نجف آن جناب را به کاظمین بردند. در آنجا بود تا اینکه بعد از چهارماه تقریبا در بیست و نهم ماه ربیع الاول سنه هزار و سیصد و بیست و هشت [1328] از دنیا رحلت کرد و در رواق کاظمین علیهما السلام به خاک سپرده شد.

معین الدوله هم در پنجم همین ماه از زنجان بار حکومتش را بست و در جای او میرزا صالح خان آصف الدوله روز یازدهم جمادی الاولی همین سال بار حکومت گشاد و در اواخر شوال سنه بیست و نه [1329] بارش را بست. بعد از آن نظم السلطنه آمد، ولی ورود محمدخان اوصالو به شهر که در ماه ربیع الاول سنه سی [1330] اتفاق اتفاد که رئیس نظمیه را با چند نفر کشت، آب او را گل آلود نمود. ناچار از ترک حکومت شد. آنگاه دبیر دربار تقریبا دوماه این سمت را بر خود گرفت. تا در ماه جمادی الاولی سردار مؤید وارد شد. او عمر حکومتش نسبتا زیاد شد. نزدیک به دوسال ونیم کشید تا اینکه در آخر با جهانشاه خان امیرافشار میانه شان به هم خورد و کار به جنگ و ستیز کشید. حاج صمدخان شجاع الدوله که در آن وقت در تبریز حکومت داشت، به کمک او از آذربایجان سواره فرستاد. از قضا در همین اثناء شجاع الدوله از تبریز خارج شد. سردار مؤید نیز در اثر آن دست به کمر گذاشت، از زنجان خارج شد.

بعد سردار کبیر در مقر حکومت نشست. او برای اصلاح بین امیر و سردار آمده بود و لکن سردار که رفت او را در جای وی گذاشتند. او هم از ماه شوال سنه 32 [1332] تا پنجم ربیع الثانی سنه 33 [1333] بود. بعد آصف الدوله دوباره زمامدار شد. روز 27 رجب سنه مزبوره وارد شد و در اواخر جمادی الثانیه سنه 34 معزول. بعد حاج سعید السلطنه طباطبایی روز سیم رجب وارد شد. او نیز عمر حکومتش کوتاه شد. دو ماه و خورده شد، او هم چون با جهانشاه خان امیر آبشان از یک جوی ردّ نشد. این بود که

ایادی امیر در مرکز او را معزول و امیر را منصوب کردند. اواخر شهر رمضان سنه مزبوره او رفت و منیع الدوله از جانب امیر زمامدار امر حکومت شد. او نیز در حکومت قصیر العمر شد. روز سیم محرم سنه هزار و سیصد و سی⁽¹⁾و پنج قمری [1335 [سردار همایون آمد او از کار برکنار شد. ولی سردار همایون نیز عمرش در حکومت دوماه شد. اوایل ربیع الاول سنه مزبوره او رفت. منیع الدوله مستقلاً حکمران شد. هیجدهم همین ماه (سنه 1334)، والد او مرحوم ذوالفقارخان از دنیا رحلت کرد. لقب اسعدالدوله به اضافه سرداری به او و لقب منیع الدوله به فرزند او واگذار گردید. اکنون حکومت زنجان با اوست.⁽²⁾

بعد از وی ضیاء الدوله آمد. او نیز از جانب سپهسالار مأموریت یافت. قریب یک سال هم او بود. (از اوایل ذی الحجه سنه 37 تا هیجدهم ذی القعده سنه 38. بعد از آن غفارخان قزوینی سالار منصور از اواخر رجب سنه 39 تا ماه شوال همان سنه تقریبا دو ماه حاکم شد. حکومت او در کابینه سیدضیاء بود. امیرافشار در این کابینه از جمله آنانی بود که باید حساب پس بدهد ولی امرش را طوری گذرانید که به حبس نکشید.

در گوشه دفتر یادداشت تاریخ عزل سردار اعظم را دیدم که که روز دویم شوال سنه چهل و یک [1341[ از زنجان حرکت کرده. اما تاریخ ورودش را ندیدم که آقا بعد از غفارخان بلافاصله آمده یا اینکه حاکم دیگری در بین بوده و همچنین امیرحشمت، عزل او در اوراق یادداشت هست که در دویم ربیع الثانی سنه چهل و پنج [1345] از زنجان رفت، امّا کی آمده بوده، بعد از سردار عظیم بلافاصله بوده و یا اینکه حاکم دیگری نوبه پنج روزه خود را گرفته، نه در نظر دارم و نه در یادداشت. بعد از آن لسان الملک روز سیزدهم همان ماه آمد ولکن عمر حکومتش دوماه نشد. در اوایل جمادی الثانیه همان سال از زنجان حرکت کرد. بعد امیر افشار باز به حکومت معین شد. از آن به بعد دفتر یادداشت زنجان به واسطه مسافرتم به کربلا و مهاجرتم به قم بسته شد.

باری از موضع بسیار دور شدیم. از قبر عزالدوله به قهقری برگشته از حکومت او در زنجان سر در آوردیم. آنگاه از حکومت او رشته را اتصال داده تا فهرست حکّام زنجان را به آخر نرسانده دست بردار نشدیم. باری از مقبره محمد شاه به طرف قبور سلاطین صفوّیه رفتیم که در پیش روی حرم مطهّر بود. از جمله قبر شاه صفی در قبله ضریح مبارک که علامتی از قبر ندارد، جز در نصب سنگ مرمر کف زمین که صورت قبر پیداست. سابقا صندوقی داشته و از حرم با مشبک آهنی جدا بوده، ولی به امر فتحعلی شاه صندوق و مشبک را برداشته‌اند. اکننن تقریبا جزء حرم شده و از جمله بقعه شاه عباس ثانی پسر شاه صفی که در ضلع جنوب غربی حرم واقع است که بین آن و حرم دری است از خاتم و مشبّکی است از آهن⁽¹⁾و از جمله قبر بقعه شاه سلیمان است، پسر شاه عباس ثانی و در آنجا نیز دو صندوق است. یکی روی مضجع او و دیگری روی مضجع پسرش شاه سلطان حسین و قبر شاه طهماسب فرزند او در همین بقعه است ولی علامتی روی قبر ندارد.

باری شب چهارشنبه قرار مرخصی را گذاشتیم که فردا بلیط دلیجان از پستخانه بگیریم. چون گاری مزه‌اش را چشیده بودیم و دیگر حاضر نبودیم که زیر بار گاری برویم. قرار بر این گذاشتیم که دلیجان بگیریم ولو اینکه چند روز معطل باشیم. روی این تصمیم به پستخانه مراجعه کردیم. گفتند: دلیجان حاضر نداریم. ولی فردا از طهران خواهد آمد. این بودکه بلیط گرفتیم تا فردا راهی بشویم.

روز چهارشنبه بیست و نهم ماه شعبان

فردا صبح از جا برخاستیم⁽²⁾که زیارت وداع نموده، مرخص شویم. از پستخانه سراغ دلیجان را گرفتیم. گفتند: هنوز نیامده. از جواب سربالایی پستخانه فهمیدیم که امروز خبری از آن نیست. باید ماندگار باشیم. بالاخره ماندیم از قضا آقای شیخ محمد جواد

سابق الذکر که در منزل آقای حاج سید ابراهیم خدمتش رسیده بودیم، با چند نفر از طلاب به دیدن ما تشریف آوردند. اگر مرخصی ما امروز سر می‌گرفت از فیض ملاقات ایشان محروم می‌ماندیم. پس حسن تصادف شد. باری صحبت متفرقه به میان آمد.

قم و مردمان آن

یکی از حضار گفت: طهران جهنّم پر نعمتی است. بنده هم عرض کردم: چنانکه قم بهشت بی نعمتی است. (چون در قم غیر از خیار زرد و گرمک کاشان که طعم آب حمام را داشت چیزی نبود)، آقا شیخ محمد جواد هم فرمود: بلی قم برای مردن خوب است. برای زیستن تعریفی ندارد.⁽¹⁾

یک نفر هم گفت: قم مزرعه دارد ولی زارع ندارد. اصول فلاحت را در اینجا بلد نیستند و الاّ در السنه معروف است که [اگر [زمین قم و آب اصفهان و زارع کاشان در یک جا جمع می‌شد، آن وقت معلوم می‌شد که زمین قم دارای چه استعدادی است. خلاصه با این مقوله مذاکرات مجلس برگزار شد. ولی از اخلاق بازاریهای قم سوء ادب دانستیم که حرف به میان آوریم. چون در شهرهای دیگر قیمت اجناس را یک خورده علاوه می‌گویند برای جای حرف، اما در قم قیمت را ده برابر می‌گویند و بالأخره در دو مقابل معامله را تمام می‌کنند. من با یکی از قمیها مذاکره کردم که اخبار در فضیلت قم و قمی زیاد داریم. از حضرت امیر(علیه السلام) روایت است که فرمود: «سلام الله علی اهل قم و رحمة‌الله علی اهل قم». ولی ما در این بازار اهل این سلام را نمی‌بینیم. گفت: چون اینجا شهر زیارتی است، واردین زیادند و نوعا از قیمت بازار بی‌اطلاعند، لهذا بازار تقلب در اینجا رایج است. در اثر رواج بازار تقلب

متقلبین هر شهر در اینجا بارانداز کرده، از شهرهای دیگر آمده، بازار تقلب را دایر کرده‌اند و همه اینها به حساب قمیها می‌آید و حال آنکه دامن قمی اصل از لوث اینگونه کثافات مبرّاست، دیدم حرفش بد نیست.⁽¹⁾

و اما از دروازه مستقمیا که وارد می‌شدی بازاری بود که منتهی می‌شد به بازار سلام که از جنب مسجد امام، (یعنی از در شرقی آن) شروع کرده می‌رفت تا وارد راسته بازار می‌شد. (چون از اینجا در صحن پیدا بود، لهذا رسما از آنجا به حضرت سلام عرض می‌کردند، بدین وجه بازار سلام می‌گفتند.) بقعه‌ای که به نام احمد بن اسحق یا شاهزاده ناصرالدین که در برابر در شمالی مسجد امام است، یک طاق بین در بقعه و در مسجد فاصله بود. خیابان آذر را که از پل شروع کردند، دو سه زرع از بقعه و ده دوازده زرع از مسجد و بازار داخل خیابان شد. این خیابان تقریبا حدّ شهر بود از طرف شمال. چون از جای آب انبار مرحوم آقای آقا نقی آن قدر نمی‌گذشت که آبادانی تمام می‌شد و از آن طرف خیابان [باجک] هم در باغ پنبه تمام می‌شد.

و از طرف جنوب هم کوچه ارک آخرین کوچه شهر بود که راه آن کوچه به صحن اتابک از کوچه حرم بود. چون خیابان نبود، خانه‌های مقابل حمام ارم تقریبا از باغ معروف به باغ شاهزاده که در کنار شهر بود، اخذ گردید. مهمانخانه ارم و آب انبار سلماسی همه از آن باغ گرفته شد. بیمارستان فاطمی و سهامی و مدرسه حکیم نظامی در زمینی نسبتا دور از شهر احداث شد.

و حدّ غربی شهر رودخانه بود، در طرف غرب رودخانه کاروانسرای کهنه‌ای بود با مهندسیه که فعلاً تلگرافخانه و پستخانه است و بعضی از بناها هم سر راه طهران بود خیلی کم. بقیه باغ و یا صحرا بود. که اکنون از محاذات صحن گرفته تا خاک فرج رفته و همین اندازه به طرف جنوب رفته، ولی در طرف شرق سواد شهر زیاد نشده مگر تازگی که بیمارستان نیکو[یی] احداث شده و راه هم تاآنجا صاف شد. یواش یواش زمینش قیمت پیدا می‌کند و عمارت احداث می‌شود.

اکنون که حد سابقی شهر معلوم شد، زاید از این حدود از ایستگاه تا خاک فرج (الاچند بناء) و از حمام ارم تا صفاییه و محله جوی‌شور و از آب انبار مرحوم حاج آقا نقی تا باغات شمالی همه بناهای جدید الاحداث است که کمتر از قم سابق نیست.

و از جمله تصرفاتی که در شهر سابق شده احداث باغ ملی است که در جای قبرستان کردند. چون از در صحن تا نزدیکی مسجد امام قبرستان پست و بلند بود، وسط که شیخان موجود فعلی باشد، بلند بود. ولی اطرافش پست بود. این بود هنگامی که باغ ملی را احداث می‌کردند، وسط راه را به همان حال اولی گذاشتند. بقیه پست بلندیها را تسطیح کردند و درخت زدند. به همین حال افتاد که امروز می‌بینی.

یک نفر از عمله‌های تسطیح به حقیر گفت که من در تسطیح قبرستان اتفاق می‌افتاد، حفر قبر می‌کردم استخوانی را که پیدا می‌شد، می‌آوردیم به چاهی که کنده بودیم می‌ریختیم. یک شب در خواب دیدم که من مشغول باز کردن روی قبری بودم. روی قبر که باز شد، مرده‌ای پاشد و نشست و گفت: سید حیا نمی‌کنی (او از سادات بود) ما را اذیت می‌کنی. من از ترس بیدار شدم. دیگر در قم نماندم که مبادا مرا مجبور به این کار زشت نمایند، رفتم به طهران تا این کارها تمام شد، برگشتم.

قم از شهرهای اسلامی است که در زمان عبدالملک مروان بنا شده، و اهلش از اول بنایش شیعه اثنی عشری بوده، مخالفین را راه نمی‌دادند، حتی در زمان بنی‌عباس حکامی که مذهب تشیع نداشت. آنها را به حکومت قبول ننموده مقاتله و مجادله می‌نمودند، چنانکه در آن زمان غیر از ناصرالدین بن حمدان که شیعه اثنی عشری بوده به کسی راه ندادند.

باری امشب شب پنجشنبه به موجب نوشته‌های تقاویم شب غره شهر رمضان المبارک است. احتمال قوی دارد که هلال رؤیت شود. این بود که در خدمت آقای آقا میرزا ابوالقاسم برای رؤیت هلال بالای ایوان آیینه رفتیم. در آنجا هرچه به افق چشم دوختیم و به قول ارباب لغت «مدّ العنق لرؤیة» الهلال کردیم از هلال سراغی پیدا نشد. چون هوا هم تیره‌گی داشت و درآن غباری بود، چه بسا مانع از رؤیت می‌شد. به هر حال ما ندیدیم و در آنجا هم کسی ادعای رویت نکرد. پس به حرم مشرف شده، بعد از نماز و زیارت به منزل برگشتیم. آقایان رفقا هم هر جا بودند، برگشتند و شام خوردیم و رخت به پشت بام کشیدیم و خوابیدیم.

روز پنجشنبه سلخ شعبان یا غره رمضان

به پستخانه رفتیم که از دلیجان طهران سراغ بگیریم. گفتند دلیجان نیامده. رئیس پست

هم ما را می‌دواند، از شب به صبح و از صبح به عصر وعده می‌دهد. بالأخره گفت: شما مطمئن باشید که اگر امروز دلیجان از طهران نرسید، من شما را با آن دلیجان بزرگ که مخصوص خط اصفهان است، به راه می‌اندازم. ما هم راحت شدیم که امروز رفتنی نیستیم. این بود که به گردش رفتیم. قدری در بازار گذراندیم. مقداری در مسجد امام نشستیم. بعد آمده در ایوان آیینه صحن اتابک جلسه نموده، در ساختمان ایوان و جزئیات آیینه‌کاری و حجاری آن دقت کردیم. آب هم از فوّاره حوض وسط صحن در جریان بود. گفتند: این آب را اتابک از بالای رودخانه توسط شتر گلو آورده و در صحن آفتابی کرده و احداث اصل صحن از مرحوم میرزا ابوالقاسم خان است ولی عمر او وفا نکرد. پسر اومرحوم میرزا علی اصغر خان اتابک تمام کرد.

باری بعد از چندی که در گردش شمال و جنوب بودیم، به منزل برگشته نهار خوردیم و چون هوا گرم بود، پناه به آب آب انبارِ دارالشفاء بردیم که قدری از آن بر سرمان ریخته در سایه سردی آن که قدری راحت شدیم، خوابیدیم. یخ نبود ولی آب آب انبار که تازه آورده باشند، احتیاج به یخ نداشت. در نهایت سردی، گرچه شور بود. عصر هم حسب المعمول به صحن و حرم و نماز و زیارت رسیده، به منزل برگشتیم که شام خورده، برای بازدید خدمت آقای شیخ محمد جواد مشرف بشویم. این بود که آقای حاج سید ابراهیم نظر به سابقه وعده که بیاید ما را به منزل آن جناب ارشاد کند، آمد و ما را به منزل آن جناب راهنمایی کرد. رفتیم در خدمتش مجلس را به ذکر خیر آقایان مراجع تقلید خصوص آقای سید کاظم یزدی⁽¹⁾مدظله برگزار کردیم. وقتی که برمی‌گشتیم در راه نوکر آقای آقا شیخ محمدجواد که مأمور بود ما را به منزل برساند، جانوری را در ته دیواری دید، با لگد کشتش. ولی اسمش را نیاورد که چیست. ما نیز ترسیدیم که بپرسیم چیست که مبادا بگوید عقرب، تا این که شب خواب بر چشممان حرام باشد (ازقضا همان بوده).

روز جمعه دویم ماه مبارک ـ تقویما ـ

در وقت عادی از خواب بیدار شده، وظایف بین الطلوعین را ـ فرضا و نفلاً ـ در حرم محترم انجام داده، پی دلیجان رفتیم. معلوم شد باز دلیجان طهران نیامده، ولی رئیس پست وعده دیروز را بنابه انجاز گذاشت و گفت: عصر بیایید با دلیجان خط اصفهان حرکت کنید. این بود که ما از حیث مرکب آسوده خاطر شدیم. مشغول جمع و جور کردن اسباب شدیم. آقای آقا سید موسی⁽¹⁾نزدیکی ظهر بود، پیدا شد و فرمود: من برای تودیع شما آمدم. دیدیم از راه دور در هوای گرم با لب خشک روزه‌دار تحمل زحمت کرده، از این تفقداو خجل شدیم. فرمود: حالا برمی‌گردم، استراحت کنم، عصر هم اگر موفق شدم، به بدرقه می‌آیم. عرض کردیم: این زحمت شما در این هوای گرم با دهن روزه‌دار بس است. راضی به زحمت شما نیستم که دوباره زحمت بکشی. پس با ما وداع کرد و رفت. از قضا هوا در نهایت گرمی بود، باز با آب انبار دارالشفا تبرید کردیم.

مدارس علمیه قم

مدرسه دارالشفاء اول مریضخانه بوده که میرزا تقی خان اعتماد الدوله مشهور به ساروتقی که از وزراء شاه صفی و شاه عباس بوده ساخته و آب انبار هم از بناهای او است که نام او تاریخ بنای آن در کاشی سردر آن ضبط است که سنه 1055 باشد، بعد فتحعلی شاه آن را تغییر داده به این صورت درآورده. مدرسه فیضیه نیز اولش کوچک بوده از بناهای شاه طهماسب که در سنه 934 ساخته، چنانکه نام بانی و تاریخ بناء در سردر ایوان جنوبی که از آنجا به صحن قدیم وارد می‌شوند، ضبط شده، بعد فتحعلی شاه آن را بزرگ کرده و به صورت کنونی [در] آورده⁽¹⁾

اول از آنها آقای خوانساری بود که در هفتم ماه ذی الحجه سنه 1371 در همدان که برای ییلاق به آنجا رفته بود، به رحمت خدا رفت. جنازه‌اش از راه طهران که در آنجا نیز احترام لازم از اهالی طهران در تشییع‌اش شده بود، حمل به قم و در پشت محراب مقبره مرحوم آقای حاج شیخ به خاک سپرده شد.

بعد از آن مرحوم آقای آقا سید محمد حجت کوهکمری بود که روز سیم جمادی الاولی 1372 مرحوم شد. جنازه او را در مقبره که برای خود در مدرسه خود درست کرده بود، دفن نمودند.

آخر آنها مرحوم آقای صدر بود که روز نوزدهم ماه ربیع الثانی سنه 1373 داعی حق را اجابت کرد. جنازه او را در بین قبر آقای حاج شیخ و آقای خونساری به خاک سپردند، ولی تاریخ را در سنگ روی قبر اشتباها 72 گذاشته‌اند.

نگارنده سابقا در یک کتاب که تاریخ زمان فتحعلی شاه را نوشته بود دیدم که فتحعلی شاه این مدرسه را در سنه 1215 به اتمام رسانید و در آنجا هم قصری برای خود ساخت که سه در از آن به مدرسه است و سه در دیگر در مقابل آنها به رودخانه،

ولی صد حیف که مدرسه محصل ندارد. ما فقط یک نفر معمم دیدیم که از یکی از حجرات مدرسه بیرون آمد، باقی خالی بود (مدارس آیات خلت من تلاوة) و همچنین دارالشفاء که اصلاً محصل نداشت ولی مدرسه فیضیه صورت اصلیه خود را از دست نداده، احتمال دارد که خالی بودن مدرسه از جهت تعطیل ماه مبارک رمضان باشد، چون در پیش حجرات مردم متفرقه سکونت ندارند و حجرات را غربا اشغال نکرده‌اند، به خلاف مدرسه دارالشفاء که قهوه خانه رسمی شده و حجراتش را مردمان متفرقه اشغال کرده‌اند. از این معلوم شود که در آنجا اوقات تحصیل نیز طلبه نیست. به هر حال ما جز این دو مدرسه که در سر راه ما بود، مدرسه دیگر ندیدیم و آنها هم خالی بود.⁽¹⁾

مهمتر از همه آنها مدرسه فیضیه است و مهمتر از آن مدرسه حجتیه است که مرحوم آقای حجت روز بیستم جمادی الثانیه 1366 روز عید ولادت حضرت صدیقه طاهره (علیه السلام) اول کلنگ آن را زد و در روز چهارم شهر رمضان پی‌ریزی آن شروع شد، و حقیر مقداری تربت مطهر زیر پی گذاشتم و تاریخ روز و نام بانی را هم در یک صفحه نگاشته در زیر پی نهادم.

مساجد مهم قم: و چند مسجد مهم هم هست: یکی مسجد امام که معروف است بنای اصلی‌اش به امر حضرت امام حسن عسکری(علیه السلام) است و دیگری مسجد جامع که در پایین شهر است. خانه مرحوم میرزا صاحب قوانین نیز در نزدیکی آن است.

مهمتر از آنها مسجد جدیدالأحداث آیة‌الله بروجردی است [= مسجد اعظم] که حضرت معظم له کلنگ اول آن را روز یازدهم ذیقعده 1373 روز عید ولادت حضرت ثامن الأئمه(علیه السلام) زد. اکنون چهار سال است مشغول‌اند و شاید چهار سال دیگر هم بکشد تا تمام بشود، بنایی در نهایت استحکام مثل این که از سرب ریخته باشند، سقف و ستونها ودیوارها همه از سیمان و شن و آهن، پایه‌های عریض و عمیق از آهک و آهن و سنگ ریزه. و رودخانه و خاک کف زمین مسجد را تا دو زرع برداشته، جای آن از رودخانه سنگ ریزه آورده ریختند. حتی خاک کف صحن را نیز برداشتند و بین بناء و پایه هم قیر کشیدند که اثری از رطوبت دامنگیر بناء نشود. خلاصه در استحکام اساس و بنای آن تمامی جهات احتیاط منظور گردیده، حضرت آیة‌الله بروجردی مرکز افاده‌اش بروجرد بود، ولی هنگامی که برای معالجه به زاویه مقدسه شاهزاده عبدالعظیم تشریف آورده بود، بعد از تندرستی او علما و فضلای قم عرایضی خدمتش عرض کرده درخواست نمودند که مجاورت قم را اختیار فرموده، حوزه علمیه را با فوائد وجود خود بهره‌مند سازد، این عرائض را قبول فرموده روز پنجشنبه 26 شهر محرم سنه 1364 در سن هفتاد و دو سالگی به قم وارد شد.

باری عصر که منزل را می‌خواستم تخلیه کنیم، با صاحب منزل تفریق حساب می‌نمودیم. دیدیم دبّه درمی‌آورد از آن قراری که با ما کرده تجاوز می‌کند، ما هم چون در سر حرکت بودیم، وجهی علاوه داده، حرفش را قطع کردیم، آمدیم پستخانه، دیدیم دلیجان طهران نیامده و بنا است که با دلیجان اصفهان برویم. پس اسباب را در وسط و زیر تخته‌های دو طرف جابجا کرده، روی تخته‌ها که برای نشستن در دوطرف قرار داده نشستیم. دیدیم بسیار گشادتر از دلیجانی است که با آن تا طهران آمدیم.

باری در شهر و دور [و] بر آن امامزاده زیاد است⁽¹⁾چون اهل قم از اول شیعه بوده، از اولاد ائمه هر کدام که از سیاست حکمرانات وقت واهمه داشت، موطن خود را ترک کرده و در قم و دهات اطراف آن اقامت می‌کرد. این است که از ذکور و اناث اولاد ائمه از اولاد بلاواسطه یا مع الواسطه امام بسیار در زمین قم و نواحی به خاک سپرده شده‌اند و لکن ما موفق به زیارت آنها نگردیدیم. فقط از این مراقد شریفه به سه چهار بقعه که سابقا نگارش یافت مشرف شدیم، چون در اوایل نه ملتفت بودیم، و نه بلد و در اواخر هم نه حال داشتیم و نه مجال، راه دور بود. درشکه و واقون [= واگن] شهری که در طهران راه دور را نزدیک و امر دشوار را سهل می‌کرد، در اینجا وجود نداشت. هوا گرم بود، پیاده‌روی هم از این جهت خالی از صعوبت نبود، این بود که از اینگونه

فیوضات محروم ماندیم و همچنین بیت النور حضرتی: آن حجره‌ای⁽¹⁾

علاوه از زیارت بقاع که از ما فوت شده، زیارت علماء عظام نیز از ما فوت شد. با این که چندین علماء باتقوی وجود داشته، حقیر در این سفر اخیر که به قصد مجاورت قم بار سفر گشودم، ادراک محضر چند نفر از آنها را که نمونه سابقین بودند کردم: از جمله مرحوم آقای حاج شیخ مهدی حکمی، متوفی در هیجدهم شعبان سنه 1360 و مدفون در مقبره مرحوم آقای حاج شیخ عبدالکریم؛ و از جمله مرحوم آقای آقا شیخ ابوالقاسم بزرگ، متوفی در یازدهم جمادی الثانیه سنه 1353 ومدفون در مقبره مزبوره؛ و از جمله مرحوم آقا میرزا فخر الدین شیخ الاسلام نوه مرحوم میرزا ابوطالب داماد میرزا صاحب قوانین متوفی در سنه 1363 ماه شعبان واز جمله مرحوم آقای حاج میرزا محمد فیض متوفی 25، ج1 سنه 1370 و مدفون در اول ایوان طلایی و از جمله مرحوم آقا شیخ حسن فاضل متوفی در سنه 1371 و مدفون در شیخان و غیر از اینها از علمای با ورع و تقوی.

حقیقت امر این است که علمای قم در تأسیس حوزه علمیه قم دخیل و ذیسهمند، چون اینها خود را زیر پرچم مرحوم آیة‌الله حائری (آقای حاج شیخ عبدالکریم یزدی) آورده، آن مرحوم را به پرچمداری قبول نمودند، تا این که ایشان حوزه عراق [=اراک] را به موجب مفاد آیه‌ای که در استخاره آمده بود (وأتونی باهلکم اجمعین) انتقال به قم دادند.

و از جمله امکنه شریفه‌ای که وسایل زیارتش برای ما فراهم نشد، مسجد صاحب الزمان(علیه السلام)⁽²⁾

قدمگاه سر راه مشهد را ملاحظه کن با این که پیش مردم غالبا مورد شبهه و احتمال هم نیست مع ذلک به محض انتساب به این خانواده احترام پیدا نموده. نگارنده به قصد تماشا مشرف شدم که ببینم چه بسا در آنجا چیده‌اند، هنگام ورود هم چندان رعایت ادب نکردم. زیارت نامه خوان خواست زیارت بخواند، گفتم: خودم بلدم، بعد به او گفتم: می‌خواستی چه زیارتی بخوانی؟ «السلام علیک یا سنگ الله»، گفت: نه، ما همان زیارت متعارفه «السلام علیک یا ابا عبدالله» را می‌خوانیم.

آن وقت بنده ملتفت شده با خود گفتم: جایی که در آنجا هر روز چند صد بار سلام حضور مبارک عرض می‌نمایند و ناچار به یکی از آنها جواب می‌آید، البته همچو جایی مورد تقدیس است آن دم در بقعه را بوسیده تدارک مافات نمودم ... [(الکلام یجر الکلام 1: 222)]

گرمی هوا حرفش را در دهان وی خشک نمود. چون مسافت بین قم و جمکران یک فرسخ چربتر بود و ما هم در این هوای گرم نه می‌توانستیم با پای پیاده راه برویم و نه با الاغ بارکش دهاتی که مرکوب منحصر به فرد این مسافت بود طیّ مسافت کنیم. به هر حال به این فیض نرسیدیم. ولی رفقا مطلب خودمانی باشد، این فصل که ما به قم آمدیم، فصل زیارتی قم نبود. وقت شناختن را از مقدمات می‌شمارند، ان شاءالله در آینده اگر چنین خیالی داشته باشید، فصل پاییز را در نظر بگیرید که هوا دامن حرارت خود را چیده باشد.

به هر حال در دل دلیجان راحت نشسته، تقریبا یک ساعت به غروب مانده از قم خارج شدیم. نماز مغرب و عشا را در قهوه‌خانه یک فرسخی قم خواندیم. سورچی روزه‌دار بود در آنجا افطار کرد. بعد حرکت کردیم. سه از شب رفته در عسکرآباد مال را عوض کردند و بدون درنگ راه افتادیم. نصف شب بود که به مال بندان کل‌تپه رسیدیم. در آنجا بیست دقیقه توقف کردیم، تا این که اسبها را عوض کردند. حرکت کردیم. نسیم سحری وزیدن آغاز کرد. هوا خیلی خنک شد و بلکه از خنکی گذشت و چاییدیم و لحاف بر سر کشیدیم. چون دیدیم که پیش از طلوع آفتاب به کوشک نصرت نمی‌توانیم برسیم. در اثنای راه پایین آمده، نماز صبح را خواندیم، تا این که یک از آفتاب به کوشک نصرت رسیدیم. چون هوا دفعة منقلب شده بود، آقای آقا میرزا ابوالقاسم را سرماخوردگی و درددل عارض شد و لکن در آنجا دو سه استکان

قند داغ میل فرمودند، عارض درددل برطرف گردید. از آنجا که به راه افتادیم باز هوا رو به گرمی نهاد، تقریبا مثل صحرای شام شد که شب از سرما و روز از گرما در رنج و تعب شدیم.

نزدیک ظهر بود، به علی آباد رسیدیم. گرچه آنجامال بند نبود، ولکن چون اصطخری و آب جاری و باغچه مختصری بود، خواستیم از موقع استفاده کنیم. این بود که برای نهار در آنجا پیاده شدیم. قهوه‌خانه خوبی بود که آب سرد از حوضی که در وسط آن بود می‌گذشت. دری از قهوه‌خانه به باغچه بود، در اثر آب و درخت هوا خوب بود. عرقمان خشک شد⁽¹⁾ولی مع الأسف روسها سرِ قنات را اشغال کرده بودند. لذا نتوانستیم از سرِ قنات استفاده کنیم. سالداتها بچه آهویی را در آنجا گرفته بودند که آن را با شیر بز تربیت می‌کردند. آندم که بز را بیرون آوردند، بچه آهو که نظرش بر آن افتاد، با حال رقص و خوشحالی دویده خود را به پستان آن افکند. آن هم آن را مثل بچه خود شیر داد. باری به مناسبت این که سالداتها سر قنات را اشغال کرده بودند، این مصراع ترکی خاطرم⁽²⁾افتاد: (یاندیم نیه که چشمه حیوانی ایت یالار). [یعنی: ]

ما در منازل مخصوصا در منزل قم، از عقرب خیلی می‌ترسیدیم. چون شنیده بودیم که در قم عقرب زیاد است. ولی ما اصلاً ندیدیم، فقط یک دانه در راه که از منزل آقای آقا شیخ محمد جواد برمی‌گشتیم، نوکر ایشان کشت و یکی هم در این قهوه‌خانه پیدا شد، عقرب کوچکی بود که از بازوی آقا سید جواد بالا می‌رفت. انداخته کشتند. الحق در بین مال بندان و قهوه‌خانه‌های راه قم در اینجا به ما خوش گذشت. گرچه وقت رفتن از اینجا شب گذشته بودیم.

خلاصه از اینجا بعد از نهار به راه افتادیم. سه از ظهر گذشته به مال بندان قلعه

محمدعلی خان رسیدیم. ولی در آنجا توقف نکردیم. همین اسبها را عوض کردند، به راه افتادیم، تا به یک قهوه‌خانه در میان راه رسیدیم. در آنجا قدری توقف کردیم. نزدیکی غروب از آنجا حرکت کرده، یک از شب به مال بند رودخانه شور رسیدیم. در آنجا نماز خوانده شام صرف کرده، به راه افتادیم. آقا میرزا در آنجا بالای دلیجان رفت و در آنجا دراز کشید و خوابید تا این که پنج از شب گذشته، به حسن آباد رسیدیم. در آنجا اسبها برای عوض کردن موجود نبود. ولی سورچی این معنی را به ما اظهار نکرد که منتظر نمانده، آسوده خاطر دو سه ساعت بخوابیم. لهذا منتظرانه به حال نگرانی که الان مال می‌بندند تا صبح ماندیم. بعد به سورچی گفتیم که چرا ما را منتظر بین زمین و آسمان نگه داشتی. اگر مال حاضر نبود چرا به ما خبر نکردی که حال آسایشی بر خود بگیریم. به هر حال نماز صبح را خوانده از آنجا به راه افتادیم. تا در مال بند گردنه برای صبحانه پیاده شدیم.

نگارنده از طهران که حرکت کردیم چون کسالت داشتم، چایی در مذاق من در حکم دوا بود، خصوصا آب قم هم که شور بود، چایی را در همه مذاقها بی‌مزه می‌کرد و در مذاق بنده بی‌مزه‌تر. این بود که من نه در راه و نه در قم اصلاً چایی نخوردم تا اینجا، ولی در اینجا هم آبش خوب بود و هم ذائقه من به حال عادی آمده بود. این بود که در این قهوه‌خانه میل به چایی کردم. دو سه استکان چایی خوردم. تا این که اسبها را بستند و حرکت کردیم. و تا در مال بند کاریزک پیاده شدیم.

سورچی به ما توقف دو ساعته را وعده داد. ما نیز آسوده‌خاطر به تماشای کارخانه قند رفتیم. گرچه درش بسته بود، ولی از خارج اسکلت کارخانه را دیدیم. اما باغ فخرالدوله را نشان دادند، رفتیم در اواسط باغ دو قطعه بنا بود که هر یک مشتمل بر چند اطاق که ایوان دراز در جلوی آنها. گفتند: یکی از آنها مردانه است و دیگری زنانه. درختهای قطور خیابانها هم حائل در بین بود که از یکی آن دیگری دیده نمی‌شد. باری دیدیم که جای خوب و باصفا است. آقا میرزا علی اکبر را برای تهیه نهار فرستادیم. ولی پسری کوچک آمد، پیغام سورچی را ابلاغ کرد که تهیه نهار نبینند. بیایند برویم. حال ما عکس حال دیشبی شد. چون دیشب در حسن‌آباد چند ساعت به

حال حاضر باش، نگران و منتظر ماندیم که الساعه حرکت می‌کنیم. متأسفانه نشد. اما در اینجا دو ساعت حالت ایست بر خود گرفته بودیم، چون سورچی خودش حکم ایست صادر کرده بود. آن هم نشد که بدا برایش شد. البته مسافری که ریش به دست این سورچی‌ها داد، حالش اینگونه می‌شود. چون آنها نه عاطفه دارند، نه به وقت مردم ارزشی قائلند⁽¹⁾ونه تشخیص محترم از غیرمحترم می‌دهند. مسافر هم چاره ندارد، جز این که سر و کارش با این اشخاص باشد و با آنها طوری به کنار آید.

باری از کاریزک نزدیکی ظهر نهار نخورده، سوار شده، تقریبا دو از ظهر گذشته، به قصبه شاهزاده عبدالعظیم رسیدیم. هوا خیلی گرم بود، با طالبی و آبدوغ خیار که بسیار چسبید، امر نهار را گذاندیم. سورچی دیگر مهلت نداد که نفسی به استراحت بکشیم. بلکه بلافاصله ما را حرکت داد تا این که عصر در سرای سیدآقا خان باز نزول کردیم. چون خسته بودیم و از راه رسیده میل به آب یخ داشتیم و خواب، این بود که آب یخی درست کردیم و خوابیدیم. نه وقت چایی درست کردن داشتیم و نه حال آن، تا این که مختصر استراحتی کرده، حالی تحصیل کردیم.

خلاصه مسافرتمان این شد که روز چهارشنبه بیست و دویم ماه شعبان از طهران به راه افتادیم و عصر روز جمعه بیست و چهارم ماه به قم مشرف شدیم. عصر جمعه دویم ماه مبارک رمضان از قم مرخص شدیم. عصر روز یک شنبه چهارم ماه در طهران بار سفر گشودیم. چون چند روز در طهران ماندگار بودیم. آقایان نمی‌خواستند قصد اقامه عشره نمایند، ولی من دیدم که ما نه کمتر از ده روز در طهران می‌مانیم و نه قضای روزه را به آسانی می‌توانیم بگیریم. اینست من قصد اقامه نموده، مهیای روزه شدیم. آقایان نیز همینطور، غیر از آقای آقا میرزا ابوالقاسم که فرمود: من چون قصد شمران را دارم، نمی‌توانم قصد اقامه عشره نمایم.

باری شب چهارشنبه بعد از شام آقا سیدجواد و آقا میرزا قوام به گردش رفتند. سایرین چون خسته بودند خوابیدند، من که خسته‌تر بودم نتوانستم بخوابم. چون می‌ترسیدم که برای سحور بیدار نشوم. بالأخره خوابم ربوده بود. آقا سید جواد و میرزا قوام برگشته، بیدارمان کردند که وقت سحور می‌گذرد. خودشان سحری خورده بودند. ما نیز فی‌الفور به مهمانخانه (رستوران مقدم لاله‌زار) رفته، سحری خوردیم. اسکناس مشهد دادیم.⁽¹⁾یک عباسی کسر خواست ما قبول نکردیم. لذا همان اسکناس را گرو گذاشته برگشتیم. در منزل نیز به دوسه استکان چایی دستمان بند شد تا توپ صبح را در کردند.⁽²⁾ما نماز صبح را خوانده سر به بستر استراحت نهادیم.

دو سه ساعت از آفتاب رفته بود که من بیدار شدم و دیدم رفقا همه در خوابند. در این حال آقای آقا میرزا ابوالقاسم تشریف آورده فرمود که بیا به زیارت حضرت عبدالعظیم مشرف شویم. با واگون شهری تا پای ماشین رفتیم. در آنجا دیدیم که ماشین در این نزدیکی حرکت نمی‌کند، ما نیز معطل نشده، فسخ عزیمت نموده، برگشتیم. به منزل دوباره خوابیدیم. عصر سه به غروب مانده، بیدار شدم، دیدم که آقایان نیز یکی بعد از دیگری بیدار شدند، نماز ظهر و عصر را خواندیم. به قصد گردش بیرون شدیم. از خیابان ناصریه⁽³⁾رفته وارد مسجد شاه شدیم. دیدیم یک عده‌ای از دراویش و مسأله‌گو و تعبیر خواب گو و غیره هر کس یک حلقه‌ای در دور خود جمع کرده:

حلقه‌های مردم در مسجد شاه

از جمله دو نفر بودند که با هم بحث مسأله می‌کردند، مثلاً یکی از دیگری می‌پرسید که چند طایفه است که مرخص است روزه‌اش را بخورد؟ گفت: چهار طایفه. گفت: اول از آنها کیست؟ گفت: شیخ. گفت: این حرف را نزن. شیخ با آن ریش پهن و عمامه، چگونه می‌تواند روزه‌اش را بخورد؟! گفت: اشتباه مکن! مراد از شیخ آقای شیخ معمم که نیست. گفت: پس کیست؟ گفت: مراد از آن پیرمردی است که روزه بر او سخت باشد. شرع اسلام او را اجازه داده که روزه نگیرد و برای هر روز یک چارک گندم کفاره بدهد. خلاصه بحث مسأله‌شان با این نحو شیرین کاری انجام می‌گرفت.

از جمله یکی بود که از رفیقش می‌پرسید: مثلاً اگر کسی در خواب گوسفندی ببیند، تعبیرش چیست؟ او یک بیت از تعبیر خواب در جوابش می‌خواند و بعد آن را شرح می‌داد.

از جمله مداحی بود که منطقه شیرینی داشت از نظم و نثر در مدیحه حضرت امیر(علیه السلام) بساطی آراسته بود.

از جمله دو نفرنابینا بود[ند] که صدای خوب و گیرا داشتند که صدای به صدای هم داده از اشعار مدح و مصائب ائمه می‌خواندند.

از جمله درویشی بود که از انوشیروان می‌گفت. دیگری از قنبر قصه سرایی می‌کرد و هکذا هر یک از آنها یک جوقه حلقه‌وار در دور خود جمع کرده، اهل آن را سرگرم کرده بود که روز را بگذرانند. علاوه بر آنها عکس فروش و مجله فروش و کارت فروش، روزنامه فروش، هر یک عده‌ای را سرگرم کرده بود که آفتاب روزه‌داران را از افق رد کند. ما نیز از این جوقه‌ها از دور حظّی از سرگرمی داشتیم تا این که نزدیکی غروب به منزل برگشتیم.

شب سه شنبه، ششم ماه

بعد از افطار و نماز هر یک به جایی رفت. آقا سید جواد و آقا سید علی اکبر، به دیدن همولایتی خودشان آقای آقا هبة‌الله خلخالی رفتند. آقا میرزا محمد خدمت آقا میرزا

ابوالقاسم عازم شد. آقا میرزا قوام قصد حجره حاج سید حسین اردبیلی را کرد که در سرای حاج رحیم خان بود. من هم به منزل آقای مجدالاسلام رفتم. آقای حاج مشیر حضور و آقای میرزا ابوالحسن هم آمدند. آقای حاج مشیر حضور پرسید: شما چگونه روزه می‌گیرید، در حالتی که قصد زیارت شاهزاده عبدالعظیم را دارید و آن هم با قصد اقامه درست نمی‌شود. من عرض کردم: بلی فتوی مرحوم آقای آخوند زنجانی اعلی الله مقامه⁽¹⁾این بود ولی فتوی آقای آقا سید کاظم یزدی⁽²⁾که مرجع تقلید کنونی است این نیست. ایشان خروج از حد ترخّص را که عن قریب برگردد، منافی قصد اقامه نمی‌دانند.⁽³⁾

بعد از چند دقیقه مزین السلطان و امیر بهادر جنگ (برادر امیر بهادر جنگ سابق که با محمدعلی شاه از ایران به روسیه رفت و پارسال در آنجا وفات نمود) آمدند. امیر لفظ نمه را بر زنجانیها خورده‌گیری کرد و گفت: زنجانیها می‌گویند نمه را بردار به فلانی بده، بگو نمه‌اش را نمه کند. مزیّن گفت: این دلیل بر فطانت آنهاست که از یک لفظ چندین معنی می‌فهمند. بعد گفت: در تبریز هم لفظی که به زنجانی‌ها خوش نمی‌آید، زیاد است. از قبیل اوتورمک، ساواشمه و غیره، باری تا حدود ساعت پنج آنجا بودم. بعد به منزل برگشتم؛ رفقا نیز برگشتند تا وقت سحر مشغول صحبت متفرقه شدیم. برای سحور به مهمانخانه رفتیم. اسکناس مشهد را که دیشب امانت گذاشته بودیم. آقا میرزا قوام رفته گرفته بود. ولی در بازار قبولش نکردند، گفتند: قلب است. دیگر نفهمیدیم که در مهمانخانه عوض کرده بودند و یا از اول به ماقلب داده بودند. خدا می‌داند.

باری ازمهمانخانه برگشته، نماز صبح را خوانده، خوابیدیم. من خوابم نسبةً کم بود. در حدود ساعت چهار بیدار شده، مزاحم دیگران نشدم. به تنهایی به گردش رفتم. از خیابان باب همایون رفته به بازار داخل شدم. بعد از چندی گردش وتماشا نزدیکی ظهر به منزل برگشتم.

زیارت حضرت عبد العظیم

آقایان نیز به تدریج بیدار شده و می‌شدند. آقا میرزا ابوالقاسم تشریف آورد و بعد از ساعتی قرار بر این شد که به زیارت حضرت شاهزاده عبدالعظیم⁽¹⁾مشرف شویم. به این قصد با واگون شهری به پا[یِ] ماشین آمدیم. ما وقتی رسیدیم که ماشین حرکت [کرده] بود. ناچار به انتظار ماشین بعدی در سالون انتظار ماندیم. چون وقت حرکت آن را نمی‌دانستیم، منتظرانه دقیقه شماری می‌کردیم که حالا درِ سالون باز می‌شود، آن قدر نمانده که حرکت کند. با این حرفها سه ساعت تمام در حال انتظار و ناراحتی گذارندیم تا این که در باز شد. از حبس خلاص شدیم و سوار ترن شده به راه افتادیم. نیم ساعت نشد که به زاویه مقدسه رسیدیم.

ابن بابویه و ابن قولویه از مردی از اهل ری روایت کرده‌اند که من خدمت حضرت امام علی‌نقی(علیه السلام) مشرف شده بودم. حضرت پرسید کجا بودی؟ عرض کردم: به زیارت حضرت امام حسین(علیه السلام) رفته بودم، فرمود که اگر زیارت می‌کردی عبدالعظیم را که قبر او نزد شماست، هرآینه مثل کسی بودی که زیارت امام

حسین(علیه السلام) را کرده باشد.⁽¹⁾

روایت شده که حضرت عبدالعظیم از سلطان گریخت و به ری آمد. و در سکة الموالی در خانه مردی از شیعیان پنهان شد و در سرداب آن خانه روزها روزه و شبها نماز به جا می‌آورد و مخفیانه بیرون می‌آمد و قبری را که در مقابل او است زیارت می‌کرد و می‌فرمود: این قبر مردی از فرزندان موسی(علیه السلام) است⁽²⁾و پیوسته در آن خانه بود و یک دو نفر از شیعه خبردار بود تا این که اکثر مردم ری آن حضرت را شناختند. وقتی یکی از شیعیان حضرت رسول(صلی الله علیه وآله) را در خواب دید، که حضرت فرمود که مردی از فرزندان من در سکة الموالی مدفون خواهد شد، در نزد درخت سیبی در باغ عبدالجبار بن عبدالوهاب و اشاره فرمود به همان مکانی که آن جناب در آنجا مدفون شد. پس آن شخص رفت که آن درخت و مکان را از صاحب آن بخرد. او گفت: از برای چه میخری؟ گفت: چنین خوابی دیده‌ام. او گفت: من نیز چنین خوابی دیده‌ام. محل این درخت را با تمامی باغ وقف کرده‌ام بر این سید و شیعیان که مرده‌های خودشان را در آنجا دفن کنند. پس حضرت عبدالعظیم بیمار شد و دار دنیا را وداع کرد. او را در همانجا به خاک سپردند و در جیب قبایش رقعه‌ای یافتند که در آن نسب شریف خود را نوشته بود. بقعه دیگر به نام امامزاده طاهر در طرف شرقی صحن عبدالعظیم زیارتگاه بود. ما نیز زیارتش کردیم. بعد به مسجد زیرزمینی که در مقابل ایوان مبارک بود، رفتیم. واعظی در منبر بود. بیان شیوای او ما را جلب کرد، در پای منبر نشسته تا آخر مجلس که منتهی به ذکر مصیبت حضرت سیدالشهداء (علیه السلام) نمود. چنانکه رسم تمامی اهل منبر است که مجلس را با ذکر مصائب آن حضرت خاتمه می‌دهند. بعد یک و نیم به غروب مانده با ترن به طهران برگشتیم.

شب چهارشنبه هفتم ماه صیام

از منزل بعد از افطار قدمی در خیابان زدیم. در اواسط خیابان چراغ برق قهوه‌خانه‌ای بود که دری به حیاط خوش قطعه‌ای داشت که آب جاری از آن جا می‌گذشت. چون از هر طبقه به آنجا رفت و آمد می‌کرد[ند] از اهل عمایم و تجار و غیره. ما نیز هوس کردیم که سیری از آنجا بکنیم. لذا رفتیم در یک گوشه قرار گرفتیم، مستخدمهای با ادب داشت. مقداری در آنجا تنفس کرده، با چایی و قلیان و صحبت متفرقه و تماشای واردین و صادرین برگزار کردیم. چون این برای ما تازه‌گی داشت، تا حال به همچو جایی که درش بر روی طبقات باز باشد، وارد نشده بودیم. بعد مقداری هم در خیابان گردش کردیم که آنهم برای ما تازگی داشت⁽¹⁾. بعد به منزل برگشته، باقی وقت را در منزل گذرانده.

باغ سردار معتضد

هنگام سحور به رستوران رفتیم. بعد از صرف سحری که مراجعت به منزل کردیم و چایی خوردیم، رفقا میلشان این شد که به باغ سردار معتضد برویم و آنجا بی سر و صداست، در آنجا بخوابیم. بیداری شب و درازی خیابان که با پای پیاده رفتیم ما را خسته کرد. این بود که به مجرد رسیدن باغ خواب استقبالمان کرد. هر یک زیر یک درختی دراز کشیدیم. ولی مورچه امان نداد و اتصالاً از سر و کله و گوش و چشم من راه می‌رفت. بالأخره خواب از چشم من پرید، نتوانستم، بخوابم. ناچار به همان حال خستگی رفقا را که گرم خواب بودند. گذاشته به منزل برگشتم، یک دو ساعت بود خوابیده بودم. آقای آقا میرزا ابوالقاسم تشریف آورده، بیدارم کرد. من ماجرای باغ را

عرض کردم. فرمود: من هم میل دارم آن باغ را ببینم. این دفعه با درشکه رفتیم، دیدیم آقایان رفقا همانطور گرم خوابند، خواستیم: کفش آقا میرزا محمد را از پایش درآریم. بیدار شد، آقا میرزا قوام هم از همهمه ما بیدار شد. آقاسید جواد را هم بیدار کردیم و شروع کردیم در باغ گردش نمودن. آقا میرزا ابوالقاسم روزه‌دار نبود. با طالبی صرف نهار نمود. ما نیز در حوض آب تنی کردیم و قدری راحت شدیم. خلاصه تا دو به غروب پوست و پلاسمان در باغ بود. بعد به طرف منزل عازم شدیم. آنجاها چون خارج شهر بود. درشکه در آنجا پیدا نمی‌شد، اتفاقا از باغ یک درشکه بر می‌گشت. جای سه نفر بود. قرار گذاشتیم آقا میرزا قوام و آقا میرزا محمد در خدمت آقا میرزا ابوالقاسم به منزل بروند و تهیه افطار ببینند و من با آقا سیدجواد قدم زنان برویم. الحاصل آنها بساط افطار را چیده بودند، ما به سر سفره رسیدیم.

شب پنجشنبه هشتم ماه

بعد از افطار آقای اعتضاد دفتر؛ پسر آقای اسعد الذاکرین آمد (اسعد الذاکرین طهرانی است، چند سال است می‌آید در دهه محرّم به امیر افشار روضه می‌خواند و بعد از دهه برمی‌گردد، در زنجان تا آخر صفر در مجالس به روضه می‌رود، سابقه‌مان با او از این راه بود). حال آقای اسعد را پرسیدیم. گفت: به مشهد مشرف شده، آقای اعتضاد با این که به زنجان آمده بود و با او سابقه شناسایی داشتیم و او هم مدیر مدرسه داریوش بود که در نزدیکی منزل ما بود و ما هم هر یک چندین بار از در آن مدرسه عبور می‌کردیم. او گفت: من نیز غالبا در درِ مدرسه می‌ایستم. با وجود این در این مدت اتفاق ملاقات با او نیفتاده بود.

انتخاب وکلای طهران

باری او گفت: امشب حوزه انتخاب وکلای طهران در مدرسه ما است. بد نیست که شما هم تشریف بیاورید. ما هم وعده دادیم که بعد از دو سه ساعت که حوزه منعقد می‌شود، حاضر باشیم. پس اعتضاد بعد از چند دقیقه رفت. من و آقا سیدجواد و آقا