تخته سفید 2 روش های تدریس برای کودکان و نوجوانان

مشخصات کتاب

سرشناسه:یوسفیان، محمد، ۱۳۴۸ -

عنوان و نام پدیدآور:تخته سفید 2: روش‌های تدریس برای کودکان و نوجوانان/محمد یوسفیان.

مشخصات نشر:قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج)، مرکز تخصصی امامت و مهدویت، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:ج

شابک:ج.۲ 978-600-6262-82-6

یادداشت:ج.۲ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

عنوان دیگر:روش‌های تدریس برای کودکان و نوجوانان.

موضوع:تدریس

موضوع:تدریس -- روش‌شناسی

شناسه افزوده:بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج). مرکز تخصصی امامت و مهدویت

رده بندی کنگره:LB۱۰۲۵/۳/ی۹ت۳ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۳۷۱/۱۰۲

شماره کتابشناسی ملی:۲۷۹۴۳۰۳

اشاره

تخته سفید (جلد دوم)

روش های تدریس برای کودکان و نوجوانان

محمد یوسفیان

بسم الله الرحمن الرحیم

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف طاووس اهل بهشت است

و هاله ای از نور او را احاطه کرده است

بحار الانوار، ج 51،ص 90

تقدیم به:

زیباترین وجود هستی

و

طاووس بهشتیان

امام کاظم علیه السلام:

خوشا به حال شیعیان ما که در غیبت ما به رشتۀ ولایت ما چنگ می‌زنند و در راه دوستی ما استوار می‌مانند و از دشمنان ما بیزارند.

«آنها از ما هستند و ما از آنهاییم»

آنها ما را به امامت پسندیدند و ما هم آنها را به شیعه بودن پسندیده ایم.

خوشا به حال شیعیان ما و باز هم خوشا به حالشان.

به خدا قسم که ایشان در قیامت در درجات ما خواهند بود.

(کمال الدین و تمام النعمه، شیخ صدوق، ج 2، باب34، حدیث5، ص34.5)

فهرست مطالب

طلوع سخن8

6و5. تفاوت‌ها و شباهت‌ها24

12و 11. دوست کیه؟ دشمن کیه؟44

15- کیستم؟56

فرهنگ‌نامه77

بسم رب المهدی

طلوع سخن

امام مهدی علیه السلام آفتاب زندگی بخش است و ما در انتظار رؤیت خورشیدیم.

... و مجموعه حاضر، در نهایت اختصار و به دور از جمله‌های حاشیه‌ای و به صورت اشاره، در صدد بیان روش‌ها و قالب‌هایی است که به وسیلۀ آنها در راستای تربیت نسل مهدی باور و مهدی یاور، گام بردارد.

گر چه اجرای روش‌ها و قالب های بیان شده در تمام مباحث معارف دینی، از اصول دین و فروع دین و ... یکسان بوده و کار برد دارد، ولی چون مجموعه حاضر، به درخواست مرکز تخصصی مهدویت قم، تهیه شده است به این جهت سعی شده، توضیح روش‌ها با رویکرد مهدوی باشد.

در پایان از اساتید و مجموعه‌هایی که سال های متمادی توفیق شاگردی آنها را داشته‌ام سپاسگزارم که از جمله آنهاست: مرکز تربیت مربی کودک و نوجوان دفتر تبلیغات اسلامی و مرکز تخصصی مهدویت قم و اساتیدی همچون آیت‌الله حائری شیرازی و حجج اسلام آقایان: قرائتی و  راستگو و با تشکر ویژه از حجت الاسلام لطفیان سرگزی که  در گردآوری این مجموعه کمک شایانی نموده‌اند.

به امید آنکه این تلاش اندک مورد قبول واقع شود و توفیق بیان ادامه روش‌ها که تا صد روش می‌باشد را داشته باشیم.

«و تَقَّبل منّا و اجعلنا من اَعوانِه و انصارِه»

1. اسم و فامیل

توجه به لقب‌های امام زمان علیه السلام و معانی آن، یکی از اموری است که می‌تواند معرفت و شناخت به حضرت امام مهدی علیه السلام را افزایش دهد. که این القاب در مورد قرآن و سایر ائمه علیهم السلام هم وجود دارد. یکی از روش‌هایی که بچه‌ها با آن آشنا هستند، بازی اسم و فامیل است که با استفاده از نام این بازی می‌توانیم لقب‌های امام زمان علیه السلام را به دانش‌آموزان آموزش بدهیم.

 12. یعنی کسی که پدرش کشته شده و از خون او مطالبه و خونخواهی نشده است؟ مَوْتور

2. بازی با کلمات

جهت تنوع و رنگارنگی در کلاس، با حروف و کلمات، برنامه را اجرا می‌کنیم و مطالب مورد نظر خود را در قالب بازی با حروف و کلمات بصورت غیرمستقیم به مخاطبان خود انتقال می‌دهیم.

روش بازی با کلمات در یک تقسیم‌بندی کلی با تغییرات زیر قابل اجرا است:

مانند:     مهدی‌باوری > مهدی‌یاوری

جدا > خدا

یا حسین > با حسین

ورامین> رامین> امین> ین> ن

نرجس> نرگس

ی> دی> هدی> مهدی

مُنتظِر> مُنتَظَر

در اجرای برنامه برای هر کدام از کلمات باید برای قبل و بعد از تغییر مطالبی آماده کرده و سعی شود ارتباط بین آنها برقرار نمائیم.

مثلاً در اجرای برنامة (ی> دی> هدی> مهدی) می توانید وقتی «ی» را گذاشتید اشاره به سوره یاسین کنید با توجه به حرف اول آن‌که از حروف مقطعه است. سوره یاسین قلب قرآن است و بعد از پایان برنامه خواهید گفت که امام زمان علیه السلام نیز قلب این جهان است.

وقتی حرکت بعدی را انجام دادید (دی) می‌گویید: قیام نوزدهم دی از روزهای تاریخی و سرنوشت‌ساز کشور ما بود و بعد از تکمیل برنامه به نقش حضور مردم در صحنه و زمینه‌سازی برای ظهور حضرت اشاره می‌شود.

و همین‌طور در مورد (هدی) که می‌تواند نام کسی باشد و معنای هدایت در آن است.

3. به من بگو چرا؟

معلم و مربی باید چرایی‌های هر موضوعی که بحث می‌کند را تماماً یا اکثراً بداند. هر موضوع مورد بحثی پر است از سؤالات نهفته و آشکاری که مربی اولاً باید پاسخ این سؤالات یا به تعبیری چرایی‌ها را بداند و از طرف دیگر با تقسیم‌بندی این پرسش‌ها نسبت به مخاطبین، آنها را طرح کرده و پاسخ متناسب را ارائه دهد.

بعضی مواقع، برخی از پرسش‌ها، الان به ذهن دانش‌آموز نمی‌آید یا ما به عنوان مربی نتوانسته‌ایم موضوع را طوری طرح کنیم که برای او پرسش‌های جدید مطرح شود، اما این پرسش‌ها و جواب‌هایی که باید بشوند، برای دانش‌آموز در زمان حال یا چند سال آینده نیاز اوست که اگر الان طرح و پاسخ داده نشود ممکن است بعداً بصورت شبهه یا پرسش‌هایی از طرف منحرفان مطرح شود و او را به چالش و مخاطره و انحراف بکشاند.

مربی سعی می‌کند پرسش‌های اساسی و مهم را در آن موضوع مدنظر داشته باشد و با پاسخ به آن‌ها، مبانی فکری و اعتقادی دانش‌آموزان را پایه‌گذاری و تقویت نماید.

بنابراین منظور از قالب «به من بگو چرا» این نیست که اول پرسش چرا باشد که فقط شامل این‌گونه پرسش‌ها باشد، بلکه همان‌گونه که بیان شد در این قالب می‌خواهیم چرایی‌ها و پرسش‌هایی که در آن موضوع است، طرح نماییم و جواب‌هایی برنامه‌ریزی شده در جهت تقویت بنیة اعتقادی دانش‌آموزان داشته باشیم. سعی شود پرسش‌ها با زبان و ادبیات خود بچه‌ها باشد و حتی دانش‌آموزان می‌توانند دفترچه‌ای مثلاً چهل برگ با عنوان دفترچة «به من بگو چرا» آماده کنند و هر موقع آن پرسش‌ها مطرح شد همراه با پاسخ آن در دفترچه یادداشت نمایند.

چند نمونه از پرسش‌ها و چرایی‌های بحث مهدویت با توجه به یک جهت از جهاتی که می‌تواند برای مخاطب در تقویت اعتقادی او مؤثر باشد، اشاره می‌شود:

شناخت امام، کوچک و بزرگ ندارد، مگر خدا را می‌خواهی بشناسی در کوچکی نمی‌توانی بشناسی؟ به همان‌گونه امامت مثل توحید، از اصول دین می‌باشد و هر چه زودتر باید مشغول شناخت این امر بزرگ شوی که به هر اندازه که بشناسی مثل پله‌های نردبانی است که بالا می‌روی. حالا که پله اول را می‌توانی بروی اگر نروی ضرر کرده‌ای.

اگر این پرسش از خودت پرسیده شود که تو چقدر امام زمان علیه السلام را دوست داری چه جوابی می‌دهی؟

به هر اندازه که تو امام زمان علیه السلام را دوست داری چندین برابر آن امام تو را دوست دارد شخصی از امام صادق علیه السلام پرسید: من شما را خیلی دوست دارم، آیا شما هم مرا دوست دارید؟

امام صادق علیه السلام در جواب او فرمودند:

به هر اندازه‌ای که من در زندگی تو جا باز کرده‌ام، به همان اندازه من تو را دوست دارم.

از چند طریق می‌توان به این پرسش جواب داد، الف ـ تمثیلی: موهای سر و ریش و ابرو و مژه در صورت را با هم مقایسه کنید یکی زود زود رشد می‌کند یکی کمتر و یکی خیلی کمتر. یکی زودتر از همه سفید می‌شود یکی دیگر دیرتر و یکی ممکن است اصلاً تا آخر عمر سفید نشود. پس در صورت انسان با این‌که همه موهای در آن از یک خون تعذیه می‌کنند اما متفاوت هستند بنابراین همان خدایی که قادر است این تفاوت را ایجاد کند می‌تواند عمر طولانی به حضرت عنایت فرماید.

ب: سابقه تاریخی: معمرین تاریخ از انبیا مثل حضرت نوح علیه السلام و دیگران

ج: از نظر علمی، طول عمر اثبات شده است.

د: تعداد امامان را پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مشخص کرده‌اند و آخرین آن‌ها که امام مهدی علیه السلام است را با خصوصیاتشان نام برده‌اند و ایشان در سال 255هـ.ق به دنیا آمدند و هر زمانی باید زمین دارای امام و حجت باشد بنابراین طبق فرمایش پیامبر آن‌که قیام خواهد کرد و حکومت جهانی تشکیل خواهد داد امام مهدی علیه السلام، امام دوازدهم و فرزند امام حسن عسکری علیه السلام است اگر ما به این اعتقاد داشته باشیم مسئله طول عمر حضرت برای ما حل می‌شود که اگر میلیون‌ها سال هم حضرت عمر کنند مشکلی ایجاد نمی‌شود.

امام زمان علیه السلام نیز همانند امامان دیگر و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌خوابند. اما برای تقریب به ذهن به این مثال دقت شود: وقتی شما به خواب می‌روید، چشم، گوش و بسیاری از حواس در خواب هستند یعنی چیزی متوجه نمی‌شوند ولی اگر شخصی که

خواب است سوزنی به دست یا پای او بزنی آیا متوجه می‌شود یا نه؟ پس معلوم می‌شود قمستی در بدن بیدار و مواظب است.

شخصی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پرسید: آیا شما می‌خوابید؟

حضرت فرمودند: چشمانم می‌خوابد ولی قلبم بیدار است.

بنی‌اسرائیل از ظلم و ستم فرعون به ستوه آمده بودند و از خدا می‌خواستند که آن‌ها را نجات دهد وقتی که موسی علیه السلام آمد از او تبعیت کردند بنابراین برای ظهور منجی، اول باید خود مردم آمادگی و زمینه‌سازی ظهور را فراهم کنند تا وقتی منجی آمد با جان و دل با او همراهی کنند و او را تنها نگذارند.

به تعبیر دیگر امام زمان علیه السلام برای ظهور آماده است، همانند پدری که بیرون از خانه در داخل ماشین آماده حرکت است و بچه‌ها یکی دنبال کفش است یکی دنبال جوراب و آن‌ها

هستند که باید سریع‌تر آماده و سوار ماشین شوند تا حرکت شروع شود.

به بیان دیگر هنوز آن باند فرود محکم و صافی که هواپیمای امام زمان علیه السلام در آن فرود بیاید فراهم و ساخته نشده است. پس عدم ظهور، مشکلش از ماست.

در مرحله اول: معرفت و شناخت شناسنامه‌ای نسبت به امام زمان علیه السلام .

در مرحله دوم: معرفت و شناخت نسبت به صفات کمالی حضرت. که در این قسمت باید کمالات و فضایلی که ائمه علیهم السلام و امام زمان علیه السلام دارند را توضیح داد. (کرامات ـ علم ـ اخلاق و...).

در مرحله سوم: اتصاف منتظِر به صفات امام زمان علیه السلام و اجداد مطهرش می‌باشد. یعنی یک دانش‌آموز منتظر از نظر فردی سعی می‌کند کاری کند که امام زمانش از دست او

راضی باشد، پس کارهای مورد رضایت حضرت را انجام می‌دهد و از نظر خانوادگی و اجتماعی هم همین‌طور.

همیشه در طول تاریخ هابیل و قابیل، موسی علیه السلام و فرعون، ابراهیم علیه السلام و نمرودهایی داشته‌ایم و این روند ادامه دارد و در بستر تاریخ همیشه نزاع بین جبهه حق و باطل بوده است و مشخص است که سران جبهه باطل از هر طریقی از پیشرفت جبهه حق جلوگیری می‌کند.

چه کسانی از طلوع خورشید بدشان می‌آید؟ کسانی که از تاریکی شب سوءاستفاده می‌کنند و مال مردم را به غارت می‌ببرند و دوست دارند مردم در خواب باشند و از غفلت آنها جهت منافع خود استفاده کنند.

باغ گل از طلوع آفتاب ناراحت می‌شود یا جایی که پر از آشغال و کثافت باشد؟ مشخص است باغ گل هرچه آفتاب بر آن بتابد خوش بوتر می‌شود اما آفتاب در مُردار و زباله بوی گند آن را بیشتر می‌کند آنهایی که وجود خودشان را همچون گلستان کرده‌اند از ظهورش خوشحال می‌شوند. ولی سران کفر و ظلم که وجودشان را به مزبله‌ای تبدیل کرده‌اند، از ظهور او ناراحت می‌شوند.

این چند پرسش و به قولی چرایی آورده شد و جواب اجمالی آن بیان شد تا این معنا روشن شود که مربی می‌تواند با طرح این چرایی‌ها، حرف‌های اساسی و کلیدی خود را برای دانش‌آموزان توضیح بدهد.

برای طرح چرایی‌های این‌گونه و بیان جواب آن‌ها، به کتاب آفتاب مهر دفتر اول و دوم که چاپ مرکز تخصصی مهدویت است مراجعه نمایید.

4. ترین ها

یکی از روش‌هایی که مربی می‌تواند جهت مطالعه و یا حتی مسابقه با دانش‌آموزان در کلاس یا بصورت غیرحضوری داشته باشد روش «ترین‌ها» است که در هر موضوعی قابل اجرا است.

فایده این روش این است که دانش‌آموزان را به مطالعه و جستجو می‌کشاند و در اطراف آن موضوع به فکر واداشته و فکر آنها را فعال می‌کند و هم‌چنین به اهمیت آن موضوعات بواسطه داشتن پسوند «ترین‌ها» در آن پی خواهند برد.

برای نمونه:

6و5. تفاوت ها و شباهت ها

دو چیز که در یک صفت یا بیشتر مثل هم باشند، برای فهم بهتر مخاطب، آن طرفی که برایش آشکارتر است، آن صفت از او با موضوعی دیگر که قرار است برای اوآشکار شود، رابطه شباهت برقرار می‌کنند که با استفاده از این تشبیه (و یا تفاوت) در زمانی کوتاه و سریع، مخاطب مقصود متکلم را در گفتار و نوشتار درک می‌کند در عین حالی که گفتار و

نوشتار را زیبا و دلنشین می‌کند و مخاطب را به سر نشاط می‌آورد که این امر، عامل همراهی او می‌شود.

استفاده از شباهت‌ها و تفاوت‌ها، از یکنواختی و ملال‌آوری نوشته و گفتار می‌کاهد و بطور نامحسوس، مخاطب را به فکر فرو می‌برد و به آرامی او را به مقصود می‌رساند.

جالب است بدانید حدود 300 مورد شباهت در قرآن آمده است که به چند مورد آن اشاره می‌شود:⁽¹⁾

در روایات و ادعیه تشبیهاتی درباره امام مهدی علیه السلام آمده است که به بعضی از آن‌ها اشاره می‌شود:

 6. خود امام زمان علیه السلام فرمودند: بهره بردن از من در زمان غیبتم همانند بهره بردن از خورشید است هنگامی که ابرها آن را از چشم‌ها بپوشاند.⁽²⁾

در بعضی از دعاهای مفاتیح مواردی از تشبهات در مورد امام مهدی علیه السلام وجود دارد که به بعضی اشاره می‌شود:

درود بر بهار مردم و خرّمی زمان

درود بر تو ای معدن دانش‌های نبوت.

درود بر تیغ کشیده و ماه تابنده و نور خیره کننده.

درود بر آفتاب تاریکی و ماه شب چهارده.

خدایا رحمت فرست بر...... کشتی نجات و پرچم هدایت و نور دیده‌های مردم.⁽¹⁾

تفاوت ها

بیان تفاوت‌ها نیز، باعث ماندگاری بیشتر در ذهن دانش‌آموزان می‌شود. مثلاً وقتی تفاوت قرآن با دیگر کتب یا کتابهای آسمانی مقایسه می‌شود، اهمیت و اعجاز قرآن فهمیده می‌شود و یا وقتی تفاوت امامان را با دیگر رهبران دنیا مقایسه می‌شود، آن وقت است که همه در مقابل هدایتگری و امامت آنها سر تعظیم فرود می‌آورند.

شباهت‌هایی که در مورد امام زمان علیه السلام گفته می‌شود، از یک جهت شباهت است و از جنبه دیگر تفاوت حضرت با دیگران است. مثلاً وقتی می‌گوییم امام زمان7 در طول عمر همانند حضرت نوح7 است این بدین معنا است که دیگران چنین عمری نداشته‌اند.

حال به بعضی از تفاوت‌های حضرت با دیگران اشاره می‌شود:

7. چه عددی هستم؟

قالب شمردنی‌ها یا اعداد در آموزش قرآن و معارف دینی، خیلی از مفاهیم را به راحتی در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌دهد و بیان معارف از این طریق برای آن‌ها جالب است و از طرفی وقتی متوجه می‌شوند این تعداد عدد در قرآن و معارف است برایشان جالب‌تر می‌شود. با اعداد به روش‌های مختلف می‌توان اجرای برنامه داشت که اگر خود مربیان عزیز در مورد آن فکر کنند، می‌توانند آنها به دست آورند ولی از باب نمونه به بعضی اشاره می‌شود:

روش قابل اجرا می‌باشد که مربیان می‌توانند به کارت بازی اعداد مهدوی که مرکز تخصصی مهدویت تولید کرده است مراجعه کنند.

نمونه های از اعداد مهدوی:

8. چه مکانی هستم؟ (کجایم؟)

جهت دسته‌بندی و اجرای برنامه و آموزش مکان‌هایی که در بحث مهدویت مدخلیت دارند، از روش «کجایم؟» استفاده می‌کنیم. جهت اطلاع مربیان گرامی، بعضی از مکان‌های مهدوی آورده شده است.

سهله نماز گزارده است و منزل امام مهدی علیه السلام در دوران ظهور می‌باشد.

9. چیستم؟

بعضی از مفاهیم و کلیدواژه‌های مهدویت در تحت عنوان «من چیستم» قابل دسته‌بندی می‌باشد البته این مفاهیم در قالب گفتگو با اشیاء نیز آمده است اما در قالب چیستی، مفاهیم بیشتری را می‌توان، دسته‌بندی نمود و چون برای پیدا کردن این مفهوم، از روش پرسش و پاسخ استفاده می‌شود، موجب فعال شدن ذهن دانش‌آموزان و تقویت قوه تفکر آنها می‌شود.

به نمونه‌های زیر توجه فرمایید:

10. درِ گوشی

روشی است برای نشان دادن چگونگی کم و زیاد شدن سخن دیگران و این‌که در شنیدن و گفتن دقت داشته باشیم که اولاً سخن دیگران را با دقت گوش دهیم و همان‌گونه به دیگران انتقال دهیم و از طرف خودمان الکی مطلبی به آن اضافه نکنیم که این عامل انحراف و دور شدن سخنی از معنای اصلی خود و شیوع شایعه در جامعه می‌شود.

برای فهم این مطلب، جمله‌ای را انتخاب نمایید و درگوش نفر اول بصورت آهسته بگویید و از او بخواهید که بصورت آهسته در گوش نفر دوم بگوید و این عمل تا آخرین نفرات ادامه پیدا کند و بعد از نفر اول و آخر بخواهید که جمله‌های شنیده شده را بر روی کاغذ بنویسند و با همدیگر مقایسه کنید، خواهید دید که تفاوت زیادی دارد.

روش دیگر اجرای این برنامه بدین شکل است که ده نفر از بچه‌ها را انتخاب کنید، بعد نُه نفر از آن‌ها بیرون از کلاس

بروند و یک نفر داخل کلاس بماند، بعد آن‌که داخل کلاس است را در حضور بقیه کلاس، جمله‌ای به او گفته می‌شود و از او خواسته می‌شود که همین جمله را سریع در گوش نفر دومی که بیرون از کلاس است بگوید و بیاید داخل کلاس و آن را بگوید و همین‌طور وقتی نفر دوم داخل کلاس آمد و جمله را گفت، بیرون می‌رود و به نفر سوم، آهسته در گوشش می‌گوید و همین کار تا آخرین نفر به سرعت ادامه پیدا خواهد کرد و بچه‌ها خواهند دید که جمله اول با جمله آخر تفاوت پیدا می‌کند.

 جمله‌ای که انتخاب می‌شود، سعی شود در راستای موضوع درس همان روز باشد که با تکراری که صورت می‌گیرد از آن استفاده کامل در راستای موضوع درسی بشود.

12و 11. دوست کیه؟ دشمن کیه؟

شناسایی دوستان و ارتباط با آنها و دشمن‌شناسی و بیزاری از آن‌ها، از آموزه‌هایی است که معلم باید برای محصلین خودش داشته باشد. این تعالیم را مربی می‌تواند در قالب دوست و دشمن کیه، به آن‌ها برساند و برای هر کدام از دوستان و دشمنان توضیحات لازم را بدهد.

دوست کیه؟

دشمن کیه؟

13. کارت

بعضی از مواقع تخته در اختیار ما نیست و یا در مکانی هستیم که امکان استفاده از تخته نیست، در چنین مواردی می‌توان از کارت استفاده کرد. کارت عبارت است از مقوایی در اندازه 10 علیه السلام 20 که با توجه به افزایش تعداد دانش‌آموزان می‌تواند اندازه بزرگتری داشته باشد.

در این روش مطالب با خط خوانا و خوش بر روی کارت‌ها نوشته می‌شود و با دسته‌بندی خاص و منطقی که توسط مربی صورت می‌گیرد، هنگام تدریس در مقابل دانش‌آموزان گرفته می‌شود. بطوری که مطالب نوشته شده بر روی آن‌ها، قابل رؤیت و خواندن برای دانش‌آموزان باشد و با توضیح مربی و جابجا کردن کارت‌ها، کلاس ادامه پیدا می‌کند.

کارت‌ها را می‌توان به شکل‌های مختلف و با ذوق و سلیقه و هنرهایی که مربی در آن ایجاد می‌کند، جذابیت بیشتری به آن داد.

مثلاً روی کارت اول نوشته شده باشد: وظایف منتظران و در کارت‌های بعد با عدد مشخص شده باشد که وظایف منتظران چه می‌باشد.

و یا مکان‌های متعلق به امام مهدی علیه السلام همانند: سرداب مقدس، مسجد جمکران، مسجد کوفه، مسجد سهله، سامرا، کعبه، مسجدالحرام، قدس و.... آورده شود.

مربی می تواند توضیحاتی را که در نظر دارد برای دانش‌آموزان بگوید در طرف کارتی که به سمت خودش می‌باشد، بنویسد، هنگامی که طرف دیگر آن را به طرف دانش‌آموزان گرفته است اطلاعات در پشت کارت را نگاه کند و آن را توضیح دهد.

کارت‌ها می‌تواند دوطرفه باشد، بدین شکل که در طرف اول پرسش مطرح شده باشد و در پشت آن جواب باشد که اول پرسش مطرح شود و بعد از مراحلی طرف دیگر کارت که جواب است نمایش داده شود و توضیح کامل بیان شود.

مربیان بزرگوار می‌توانند با مکان‌ها، اعلام، القاب، اعداد و... که در کتاب به آن‌ها اشاره شده، کارت‌های مناسب در بحث مهدویت تهیه نمایند.

اجرای برنامه با کارت، روش‌های گوناگونی دارد که به صورت دو نفره تا چند نفری و کلاسی قابل اجرا می‌باشد. دو عدد کارت بازی درباره امام زمان علیه السلام به نام کارت بازی انتظار و کارت اعداد مهدوی در مرکز تخصصی مهدویت به چاپ رسیده است که می‌توانید آن را تهیه کرده و در قالب‌های متعددی که در راهنمای آن آمده در کلاس اجرا نمایید.

14. کدام کتابه؟

یکی از وظایفی که معلم و مربی باید به آن توجه داشته باشد، آشنایی دانش‌آموز با منابع و کتاب‌هایی است که ارتباط با موضوع مورد بحث دارد تا این سنتی شود که دانش‌آموزان خودشان رجوع به منابع کنند و بحث را بطور کامل و مفصل در کتاب‌ها ببینند و فرهنگ کتابخوانی رایج شود. بدین منظور سعی شود کتاب‌هایی که لازم است در آن خصوص با آن آشنا شوند به کلاس آورده شود و در معرض دید دانش‌آموزان قرار گیرد و مقداری درباره آن توضیح داده شود.

ـ کتاب‌های زیر در واحد کودک و نوجوان مرکز تخصصی مهدویت قم تدوین شده است:

دو پیک مسابقة مهدوی هستند که به صورت رنگی جهت برگزاری مسابقه چاپ شده است.

مجموعه 5 جلدی جهت رنگ‌آمیزی و یادگیری مفاهیم مهدویت در مهد و پیش دبستانی می‌باشد. نام هر جلد: مثل آبی دریا ـ مثل چشمه و رود ـ مثل گل نرگس ـ مثل باران بهاری ـ مثل خورشید پشت ابر.

مجموعه آرزوهای آسمانی که دو کتاب از این مجموعه تا این تاریخ تدوین شده است جهت بیان مفاهیم مهدویت در قالب داستان می‌باشد. این مجموعه جهت استفاده مربیان مهد و پیش دبستانی تنظیم شده است اما دانش‌آموزان اول تا سوم ابتدایی می‌توانند از خواندن آن لذت ببرند.

آشنایی با قسمت‌هایی از دعای ندبه با طرح کلاژ

چهارده پوستر رنگی به همراه شعر می‌باشد که جهت نمایشگاه‌ها یا سالن و نمازخانه مدرسه مناسب است.

این پیک جهت مناسب عید غدیر تنظیم شده است که با طراحی رنگی در قالب مسابقه‌ای قابل استفاده می‌باشد.

این کتاب 352 پرسش درباره امام حسین علیه السلام و امام مهدی علیه السلام را در قالب جواب سه گزینه‌ای تدوین نموده که جواب‌های آن در آخر کتاب آمده است.

 جهت آشنایی مخاطب با کلیدواژه‌ها و مفاهیم مهدویت این کتاب بصورت فرهنگ‌نامه‌ای تنظیم گردیده است.

یکی از قالب‌هایی که عموم مردم از دانش‌آموز گرفته تا بزرگ‌ترها به آن علاقه دارند، حل جدول است، این کتاب

جهت این علاقه‌مندی تدوین شده که تعدادی جدول، همراه با مقدمات آن را در اختیار مخاطب قرار داده است.

 10. در انتظار آفتاب (نوجوانان)

جهت دستیابی مخاطبان در فرصت زمانی کم، تعدادی زیادی از پرسش‌ها و جواب‌های مهدوی در این کتاب در قالب پرسش و پاسخ سه گزینه‌ای تنظیم گردیده است. تعداد پرسش‌ها در این کتاب 313 عدد می‌باشد که جواب آن‌ها در آخر کتاب آمده است.

 11. راز دایره‌ها (کودکان)

بازی مار و پله که اکثر بچه‌ها با آن آشنایی دارند در همان قالب، مفاهیم مهدویت در آن قرار گرفته است.

 12. غایب همیشه حاضر (نوجوانان)

یکی از قالب‌ها و روش‌هایی که فهم مطالب بلند مهدویت را محسوس و قابل فهم می‌کند، استفاده از تمثیل است در

این کتاب 35 تمثیل و تشبیه در مورد امام زمان علیه السلام جمع‌آوری شده است.

 13. مجموعه چلچراغ (کودکان)

چهل حدیث کوتاه مهدوی که قابلیت حفظ را دارد همراه با نقاشی و شعر در این مجموعه پنج جلدی جمع‌آوری شده است با نام‌های: لحظه ظهور دوست ـ مهربان‌تر از بابا ـ می‌شود جهان زیبا ـ هم غریب و هم تنها ـ آرزوی پیغمبر

درسنامه مهدوی است که در هشت فصل، جهت مقطع راهنمایی تنظیم گردیده است که در سال 1391 در استان قم به عنوان متن درسی در کلاس سوم راهنمایی در کل استان تدریس گردید.

بعضی از نکاتی که لازم است یک نوجوان در ارتباطش با امام زمان علیه السلام بداند در این کتاب آمده است.

فضای اعتکاف، محل مناسبی، جهت پیوند و ارتباط با امام زمان علیه السلام می‌باشد.

این کتاب جهت استفاده در آن فضا تدوین شده است. 

حال که بحث کتاب و کتابخوانی مطرح شد یکی از آرزوهای حقیر این است که از اول ابتدایی تا آخرین مقطع تحصیلی، برای هر سال تحصیلی، کتاب‌هایی در نظر گرفته شود تا دانش‌آموزان با یک سیر مطالعاتی که به صورت آزاد برگزار می‌شود، کتاب‌هایی را که مورد نیاز زندگی دینی آنها در دنیا و آخرت است را مطالعه کنند، به امید آن روز.

15- کیستم؟

طبقه‌بندی اطلاعات و قراردادن آن‌ها تحت یک عنوان کلی، در فهم بهتر دانش‌آموزان نقش زیادی دارد و اساساً یکی از علت‌های فراموشی اطلاعات، پراکنده‌گویی، پراکنده مطالعه کردن و پراکنده شنیدن است.

اگر مطالب موضوع‌بندی شده مطالعه شود و به همان صورت تدریس شود، فایده و بهره آن چند برابر خواهد بود و در زمانی کوتاه، مطالب زیادی از معلومات جمع‌آوری شده و در ذهن ماندگار خواهد شد.

عنوان بعضی از این قالب‌ها که بوسیله آن‌ها می‌توان، مطالب را در تحت آن موضوع‌بندی کرد از قرار زیر است: من کیستم؟، من چیستم؟، کجایم؟، چه عددی هستم؟، چه کتابی هستم؟ و... .

حال، عنوان «من کیستم» در موضوع مهدویت را به بعضی از موارد آن اشاره می‌شود:

16. گفتگو با اشیاء

در هر علمی از مباحث قرآنی یا حدیثی یا تاریخ و زندگی پیامبران و ائمه علیهم السلام و... که برای دانش‌آموزان بیان می‌کنیم، بعضی از واژه‌ها، لقب، کنیه، زمان، مکان، اَعلام، دوست، دشمن و... نمی‌باشند بلکه اشیائی هستند که می‌توانیم با سخنگو کردن آنها، دریچه‌ای از اطلاعات را به سوی مخاطب باز کنیم. در موضوع مباحث مهدویت به مثال‌های زیر دقت کنید:

حال چه از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و چه امام علی علیه السلام، امام زمان علیه السلام هنگام ظهور آن را همراه خواهد داشت. (پیراهن)

اشیاء دیگری نیز هستند که با جستجو می‌توانید پیدا کنید و آن را تعریف کنید. همانند: اسب، سنگ، انگشتر، کوه و... .

17. مُشاعره

مشاعره یکی از روش‌های جذاب و جالب است که بسیاری از بچه‌ها با آن آشنا هستند و معمولاً در مهمانی‌ها و جاهایی که با همدیگر هستند از آن استفاده می‌کنند.

مشاعره به شکل‌های مختلف برگزار می‌گردد و مربی با توجه به ذوق و سلیقه خود و دانش‌آموزان می‌تواند آن را متنوع و گوناگون اجرا نماید.

آن روشی از مشاعره که بیشتر بین دانش‌آموزان مرسوم است بدین طریق است که دو نفر یا دو گروه با همدیگر به رقابت می‌پردازند و بقیه دانش‌آموزان، تماشا می‌کنند و آن بدین شکل است که مربی یک بیت شعر می‌خواند ونفر اول یا گروه اول باید با حرف آخر مصرع دوم، شعر خود را شروع کند و یک بیت شعر بگوید و بدین ترتیب نفر دوم یا گروه دوم، از حرف آخر مصرع شعر گفته شده باید بیتی دیگر بگوید و این‌کار همچنان ادامه دارد که در زمانی مشخص، جمع امتیاز آنها حساب می‌گردد و نفر برنده یا گروه برنده مشخص می‌گردد.

می‌توان مشاعره را بدین شکل در موضوع مهدویت برگزار کرد که هرکس یک بیت شعر که در مورد امام زمان علیه السلام باشد بخواند. و یا چنانچه در جمعی مسابقه برگزار شود که توانمندی آن‌ها از جهت شعر بالا باشد یک مصرع از شعر مهدوی گفته شود و طرفی که قرار است مسابقه بدهد، مصرع دوم را بیان کند. مثلاً:

یوسف گم گشته باز آید به کنعان غم مخور..............

گفتم که روی خوبت از من چرا نهان است..............

ای که یک گوشه نگاهت غم عالم ببرد....................

آب زنید راه را هین که نگار می‌رسد........................

و..............

دو بیتی‌هایی به دانش‌آموزان بدهید تا آن‌ها را حفظ کنند که هم در مشاعره به روش قبل استفاده کنند و هم می‌توانید این دوبیتی‌ها را در موضوعات مختلف باشد و این‌گونه مسابقه را برگزار کنید که شما به گروه اول (یا نفر اول) می‌گویید یک بیت شعر یا دو بیتی درباره نماز بخوان، و آن گروه یا نفر باید سریع آن شعر را بخواند و از دو گروه بعدی همان موضوع یا

موضوع دیگر را سؤال می‌کنید که اگر بلد نبودند، نوبت گروه بعدی می‌شود و امتیاز از دست می‌دهند.

دوبیتی‌ها را سعی شود از موضوعاتی انتخاب شود که مورد نیاز دانش‌آموزان است مثلاً درباره: خدا ـ پیامبران ـ امامان ـ نماز ـ روزه ـ حجاب ـ علم ـ قرآن ـ انقلاب ـ اسلام ـ رهبری ـ معلم و... .

حال چون موضوع کتاب مهدوی است؛ چند دوبیتی جهت مقطع ابتدایی و راهنمایی آورده می‌شود:

هم با شهامت

 هم کوه صبر است

مانند خورشید

 در پشت ابر است

هستی ای امام

 در دعای من

در قنوت من

 در صدای من

پیش‌روی مولایم

 من گذشته‌ام از جان

آمد او به این دنیا

 روز نیمه‌ی شعبان

نام مادر مهدی علیه السلام

 بوده حضرت نرجس

در زبان ایرانی

 گفته می‌شود نرگس

سال تولدش هست

 دویست و پنجاه و پنج

تا که بیاید آقا

 پر بزند درد و رنج

صاحب الزمان علیه السلام

 یادمان کند

با دعای خود

 شادمان کند

از محبتِ آقا

 تویِ زندگی شادم

من به یاد ایشانم

 چون که بوده او یادم

با محبت مهدی علیه السلام

 زندگی، نکو باشد

در میان یک هفته

 جمعه روز او باشد

آید امام غایب

 در انتظار اویم

در یاد و فکر ما هست

 من بی‌قرار اویم

دوباره کوچه‌ها شد

 نظافت و چراغان

رسیده ماه شعبان

 تولدش مبارک

آخرین خورشید دنیا

 مهدی صاحب الزمان است

در دلش دارد محبت

 با فقیران مهربان است

با قیام آن حضرت

 می‌شود جهان زیبا

تازه می‌شود آن گاه

 رنگ و بوی این دنیا

صاحب الزمان فرمود

 جمله‌ای که گشتم شاد

شیعیان، شماها را

 ما نمی‌بریم از یاد

منتظِر هستیم و او

 می‌رسد مثلِ شهاب

کاخ ظلم و ستم است

 در همان لحظه خراب

وقتی نباشی

 ما بی‌قراریم

یعنی که بی‌تو

 ما بی بهاریم⁽¹⁾

18. معنای این واژه چیه؟

بعضی از کلمات و واژه‌ها هستند که در منابر و سخنرانی‌ها و کتاب‌های مذهبی زیاد به چشم می‌خورد و در مرحله‌ای از مراحل آموزش، باید مربی و معلم، دانش‌آموزان را با این کلمات و معانی آشنا کند و الّا وقتی در یک سخنرانی و یا یک کتاب مذهبی که مطالعه می‌کنند چند تا از این کلمات باشد و دانش‌آموزان معنایش را متوجه نشوند، دل‌سرد شده و نمی‌توانند با آن سخنران و کتاب ارتباط برقرار کنند. مثلاً بچه‌ها کلمة «صله رحم» را زیاد می‌شنوند ولی واقعاً معنای آن را نمی‌دانند، بنابراین چه خوب است که یک‌بار و برای همیشه این معنا را به آن‌ها بگوییم و اگر در صحبت و نوشتار نمی‌توانیم توضیح معنایی داشته باشیم، در کنار آن واژه، هم‌معنا و مترادف آن را پیوند و عطف به آن دهیم تا از آن طریق خودش معنای آن را بفهمد.

در مباحث مهدویت نیز نسبت به سطح مخاطب، واژه‌ها و کلمات جدید را شناسایی کرده و توضیح داده شود.

بعضی از آن کلمات در نگاه اول مشخص است که مخاطب، معنای آن را نمی‌داند، مانند کلمات زیر:

وقّاتون، سوشیانس، توقیع، خسف، رجعت، سازمان وکالت، نوّاب و... .

بعضی از واژه‌ها را تصوری از آن دارد ولی باید معنای آن را گسترده‌تر و تخصصی برایش بیان کنیم همانند: انتظار، مهدویت، آخرالزمان، ندای آسمانی، ظهور و... .

بعضی از واژه‌ها و کلمات را سعی کنیم طوری استعمال شود که اشتباه برداشت نشود مثلاً وقتی می‌گوییم: چه کسانی دوست دارند سرباز امام زمان علیه السلام شوند؟ منظور شما از سرباز، یار و یاور حضرت است اما بچه‌ها، همان معنای اصطلاحی سرباز که به معنای جنگیدن و اسلحه برداشتن

است را می‌فهمند. یا مثلاً کلمه «خروج» در خروج سفیانی و یمانی را شاید معنای دیگری متوجه شود.

بنابراین سعی شود در تدریس، نسبت به کلمات و لغات، حساس باشیم و آنها را در قالب واژه‌شناسی توضیح دهیم یا حتی در قالب مسابقه مطرح شود تا به کتاب‌های لغت یا فرهنگ‌نامه‌ها و دایرة المعارف‌ها مراجعه کنند.

19. مناظره، گفتگوی آزاد، گفتمان

جهت فعال کردن ذهن دانش‌آموزان و فراگیری دفاع عقلی و منطقی از خود و اعتقاداتی که به آن معتقد هستند و برطرف کردن کم‌رویی و خجالت از آن‌ها و مشارکت آن‌ها در مباحث مطرح شده، از روش مناظره، گفتگوهای آزاد و گفتمان استفاده می‌نماییم.

موضوعاتی که این قابلیت را دارد که از این روش در آن استفاده شود، چنانچه با مدیریت مربی اجرا گردد، بسیار تأثیرگذار و قابل فهم و ماندگار خواهد بود و برای دانش‌آموزان بسیار شیرین و فراموش ناشدنی خواهد بود.

مناظره

زمانی که امام زمان علیه السلام ظهور می‌کند، اسلحة آن حضرت شمشیر است یا این‌که از سلاح‌های روز استفاده می‌کند، می‌تواند یکی از موضوعات مناظره و گفتگوی کلاسی ما باشد.

شیوه اجرای آن بدین‌گونه است که یک نفر به عنوان مدافع قول اول و نفر دیگر به عنوان مدافع دوم در جلوی دانش‌آموزان حضور پیدا می‌کند و دلایل خود را بیان می‌کند و از آن دفاع می‌نماید و در نهایت با تکمیل کردن آن توسط دانش‌آموزان و مدیریت مربی، موضوع جمع‌بندی و نتیجه‌گیری می‌شود.

و یا بدین روش که:

موضوعی را خود دانش‌آموزان طرح نمایند و در اطراف آن به مطالعه بپردازند و آن را در کلاس بیان نموده و از مربی بخواهند که به سؤالات و شبهات آن‌ها پاسخ بگوید.

موضوعاتی که برای این روش مناسب است همانند: آسیب‌های مهدویت ـ طول عمر حضرت ـ غیبت طولانی حضرت ـ اختفای ولادت، جزیره خضرا و... .

20. نقطه چین

مراد از روش نقطه‌چین، خالی گذاشتن جای بعضی از کلمات در یک متن موردنظر می‌باشد که توسط مربی در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌گیرد، حال ممکن است لازم باشد خود دانش‌آموزان آن کلمات که جای آن خالی است را پیدا کنند یا این‌که خود مربی در اول یا آخر صفحه آن کلمات را بصورت پراکنده آورده باشد که بعضی از مواقع، خود همان کلمه که باید در جای خالی قرار گیرد آورده می‌شود و بعضی مواقع هم‌خانواده یا مترادف آن بیان می‌شود.

شیوه اجرای روش نقطه‌چین می تواند در کلاس باشد، بدین طریق که در زمان مشخصی بین دانش‌آموزان ورقه‌ها، توزیع می‌شود و اولین کسی که آن را پر کرد جایزه خواهد گرفت و بقیه هم فرصت دارند که آن را پر کنند که چنانچه شخص اول غلط پر کرده باشد از بقیه قرعه‌کشی شود.

از این روش می‌توان در مسیر اردوهایی که دانش‌آموزان را می‌برید، استفاده نمایید و همچنین می‌توان به عنوان کار در خانه بین آن‌ها توزیع کرد و فردای درسی، ضمن بیان جواب‌های آن‌ها از میان کسانی که درست پر کرده‌اند به نفرات برتر یا بوسیله قرعه‌کشی جوایزی اهدا گردد.

دانش‌آموزان وقتی در مورد جاهای خالی فکر می‌کنند و یا برای جایگزین کردن لغات آن‌ها را ملاحظه می‌کنند، خود به خود فکر آن‌ها درگیر شده و مربی به مقصود خود رسیده است در عین حالی که مطالب بسیاری که مربی دوست دارد، دانش‌آموزان یاد بگیرند را از این طریق فراگرفته و کار مربی راحـت‌تر می‌شود.

مثلاً به نمونه زیر توجه فرمایید:

امام مهدی علیه السلام در سال............ به دنیا آمدند نام مادرشان…. بود که دختر...... بود. امام مهدی علیه السلام در.......... سالگی به امامت رسیدند. تنها زنی که در کنار مادر امام

زمان علیه السلام هنگام تولد حضور داشت..... می‌باشد که ایشان.......... امام حسن عسکری علیه السلام می‌باشد. قبر ایشان و مادر امام زمان علیه السلام در....... می‌باشد و.... .

فرهنگ نامه

موضوع مهدویت دارای کلیدواژه‌ها و مداخل زیادی است که لازم است مربیان و معلمان عزیزی که تدریس مهدویت دارند با نام و تعریف مختصری از آن آشنا باشند تا چنانچه دانش‌آموزان درباره موضوعی از مباحث مهدویت سؤال کردند، پاسخ آن را در اختیار آن‌ها قرار بدهند و از جهت دیگر با دانستن مداخل و کلیدواژه‌ها تسلط بهتری می‌توانند به مباحث داشته باشند. به همین جهت در این قسمت به بعضی از آن کلیدواژه‌ها اشاره شده و در پایان مداخلی که در همین کتاب به مناسبت آمده، نامی از آن‌ها آورده می‌شود.

مادر امام زمان علیه السلام و حکیمه خاتون عمة پدر آن حضرت در آن قرار دارد.

د: هرکس بمیرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلیت مرده است. هـ: امام مهدی علیه السلام در پنج سالگی به امامت رسیدند.

مهدی علیه السلام فرزندی نداشتند. لقب آن حضرت: نقی، زکی. فاضل، امین و کنیه‌اش ابومحمد است. 22 ساله بودند که پدرشان به شهادت رسیدند. مدت امامتش شش سال و عمر شریفش 28 سال و در سال 260ق به شهادت رسیدند.

روز است، روزی که حضرت قائم علیه السلام قیام خواهد کرد و روز بازگشت برخی از مردگان و روز رستاخیز.

بهره‌مندی از من در عصر غیبتم درست همانند بهره‌مندی از خورشید است هنگامی که ابرها آن را از چشم‌ها بپوشانند.

البته روایاتی با مضمون روایات مورد نظر، در منابع معتبر نخستین آمده که چنین رسمی در آن‌ها، مورد اشاره قرار نگرفته است.

حضرت بمیرد، خدا او را زنده خواهد کرد، تا همراه آن حضرت جهاد نماید و به شمارة هر کلمه از آن، هزار پاداش برایش نوشته می‌شود و هزار کار بد از او پاک می‌گردد. (بحارالانوار، ج83، ص284، ح47).

در کنار کعبه است. این مکان، محل بیعت مردم با امام مهدی علیه السلام در آغاز ظهور و محل کشته شده نفس زکیه می‌باشد.

بخشی از شرایط ظهور: 1. وجود برنامه و طرحی متعالی که بتواند با ساختار درست، عدل واقعی را در جهان بر پا سازد.

غیبت او طولانی خواهد بود و افرادی که دارای اخلاص می‌باشند، منتظر ظهور او خواهند بود.

ویژگی هایی که غیبت کبرا دارد: 1. طولانی بودن آن 2. نامشخص بودن پایان آن

در بیشتر روایات مهدویت، مدت زمان پنهان زیستی حضرت مهدی علیه السلام به «غیبت» تعبیر شده، اما در پاره‌ای از سخنان معصومان علیهم السلام این دوران را «فترت» نیز یاد کرده‌اند.

و سرخوردگی 3. ایمنی بخش از بلاها 4. با عرضه اعمال انسان‌ها به آن حضرت باعث ایجاد خویشتن‌داری و پروای الهی در پرتو باور وجود امام زنده در جامعه خواهد شد.

در آستانه قیام امام مهدی علیه السلام، فردی پاکباخته و مخلص، بین رکن و مقام، در راه امام کشته می‌شود.

قتل نفس زکیّه از نشانه‌های حتمی ظهور است که بین قتل او و ظهور بیش از پانزده شبانه‌روز فاصله نیست.

به نظر می‌رسد، در زمان غیبت کبرا اگر نام بردن آن حضرت موجب ضرر و زیان نشود، جایز است.

می‌کند. سلسله مراجع بزرگ تقلید از رحلت چهارمین نایب در سال 329 آغاز شد.

نماز دیگری که محدث نوری ذکر کرده: هرکس که از خداوند خواسته‌ای دارد، شب جمعه غسل کند بعد از نیمه شب و به نمازگاه خود رفته، دو رکعت نماز بدین ترتیب بخواند: در رکعت اول وقتی به «ایاک نعبد و ایاک نستعین» رسید آن را صد بار بگوید و بعد از آن سوره توحید یکبار و ذکر رکوع و دو سجده، را هفت بار تکرار کند و رکعت دوم را به همین ترتیب بخواند، خداوند حاجتش را برآورده خواهد کرد.

که در هر عصر، فرد شاخصی که آن ضابطه بر او صدق کند، نایب امام شناخته می‌شود.

میلاد امام زمان علیه السلام در شب نیمه شعبان 255قمری واقع و باعث کامل شدن فضیلت این شب مبارک شده است.

در پایان، نام بعضی از موضوعات که در متن کتاب به مناسبت طرح قالب‌ها و یا به عنوان مثال آورده شده که مربیان عزیز می‌توانند، مراجعه نمایند.

احمد بن اسحاق ـ اصحاب کهف ـ بیت المقدس ـ پرچم امام مهدی علیه السلام ـ توقیع ـ جعفر کذّاب ـ حجرالاسود ـ حسین بن روح ـ حکیمه خاتون ـ خضر ـ ذی طوی ـ سامرا ـ سرداب ـ سیصد و سیزده ـ عثمان بن سعید ـ علی بن محمد سمری ـ قم ـ کوفه ـ محمد بن عثمان ـ مسجد

جمکران ـ مسجد الحرام ـ مسجد سهله ـ مسجد کوفه ـ نواب خاص.

برای اطلاع بیشتر از کلیدواژه‌ها و مداخل مهدوی، به کتاب فرهنگ‌نامه مهدویت، تألیف خدامراد سلیمیان مراجعه فرمایید.