شرح دعای کمیل

مشخصات کتاب

‌عنوان قراردادی:دعای کمیل. فارسی. شرح

عنوان و نام پدیدآور:شرح دعای کمیل/ حسین انصاریان.

مشخصات نشر:قم : دارالعرفان، ۱۳۸۹-

مشخصات ظاهری:ج.

شابک:دوره 978-964-2939-53-4 : ؛ ۱۰۰۰۰ ریال (شومیز): ج.۱ ، چاپ دوم:978-964-2939-54-1 ؛ ۷۰۰۰۰ ریال: ج.۲ ،شومیز: 978-964-2939-55-8 ؛ ۱۴۰۰۰ ریال (ج.۱، گالینگور) ؛ ۸۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، گالینگور )

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:ج.۲ (چاپ اول : ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱ ( چاپ دوم : ۱۳۹۰)

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:دعای کمیل -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -

رده بندی کنگره:BP۲۶۹/۵۰۴۲۲ /الف۸ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی:۲۹۷/۷۷۴

شماره کتابشناسی ملی:۲۰۲۹۷۳۴

اشاره

سخن ناشر

دعا ، سخن گفتن انسان با پروردگار و وسیلۀ ارتباط مخلوق با خالق به شمار می‌رود . بزرگان از عرفاء ، از دعا به عنوان التزام عملی به توحید نام برده‌اند ؛ لذا انبیای عظام و اهل بیت کرام ، به این امر اهمیّت فراوانی می‌دادند .

در بین ادعیۀ وارده ، اهل دل از دعای کمیل به جهت دارا بودن مضامین عالی و عرفانی ، به عنوان « انسان الأدعیه » نام برده‌اند .

دعای کمیل ، بر اساس روایات وارده ، از افق دانش نبوت پیامبری چون حضرت خضر علیه السلام و امامت معصومی چون امیرالمؤمنین علیه السلام طلوع کرده و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام نیز به این دعا عنایت ویژه‌ای داشتند . از دعای کمیل می‌توان به عنوان دعایی جامع و چشمه‌ای جوشان و جاودانه از مسائل عالی الهی ، اعتقادی ، اخلاقی و عرفانی نام برد .

بنابراین برای پی بردن به حقایق مطرح شده در این دعا ، با وجود شرح‌های مختلف - که غالباً مختصر و یا این که دعا را از دریچه‌ای خاص مورد شرح قرار داده و یا به خاطر قدمت تألیف به زبان روز نمی‌باشد - وجود شرحی جامع و به زبان روز بسیار ضروری به نظر می‌آمد ؛ زیرا بی‌مدد شرح و توضیح ، به گوهرهای نهفته در صدف‌های الهی این دعا پی نخواهیم برد .

علاّمۀ محقّق حضرت استاد حسین انصاریان - مدّ ظلّه العالی - با عنایت به منابع اصیل اسلامی و با توجّه به این که خود از ایّام کودکی پیوندی عمیق با این دعا داشته‌اند و همیشه اهتمام و توجّه خاص به قرائت و برپایی و زنده نگاه داشتن آن

در بین مردم نموده‌اند ، بر اساس مبانی قرآنی ، روایی و عرفانی ، شرحی جامع ، مستند و علمی بر این دعا نوشتند .

این شرح با توجّه به پیوند روحی و عاطفی مؤلف با این دعای شریف و با نظر به این که برگرفته شده از قلم دانشورانه ایشان می‌باشد ، شرحی پرنکته و معنوی به شمار می‌رود .

در خور توجه است که این شرح در ابتدا در یک جلد منتشر گردید ، سپس بعد از تحقیق و اضافه نمودن مطالب عمیق برای بسط بخش‌هایی که پیش از این مختصر شرح شده بود ، با اشراف معظم له ، در سه جلد منتشر می‌شود .

أهم تغییرات در مجموعۀ جدید بدین گونه است :

شرح بخش‌های مختلفی از دعا .

ویرایش و تحقیق جدید متن .

استخراج منابع و بررسی مجدد آیات و روایات .

اضافه نمودن فهرست موضوعی مطالب به فهارس فنی سابق .

تقسیم دعا به 30 بخش جهت دسترسی بهتر و سریع‌تر مخاطبان محترم به بخش‌های مختلف دعا .

در پایان ، از کلیۀ کسانی که در عرضۀ این اثر در هیأت جدید ما را یاری نمودند ، خصوصاً محقق محترم و فاضل ارجمند حجة الاسلام محمد جواد صابریان ، و همکاران محترم ایشان محققین محترم حجج اسلام سید علی غضنفری و علی اصغر ظهیری و نیز فرهیختۀ گرانمایه جناب حجة الاسلام والمسلمین مردانی پور که زحمت بازبینی نهایی این اثر را تقبل نمود ، تقدیر و تشکر می‌شود .

امید است این اثر برای دانشوران ، دری برای ورود به این گنجینۀ الهی ، و برای اهل حال ، سفره‌ای پربار از حقایق معنوی ، و برای همۀ ما ذخیره‌ای برای یوم النشور باشد .

واحد تحقیقات دار العرفان

پیش گفتار

این فقیر در سن یازده سالگی همراه پدرم در شب‌های ماه مبارک رمضان در یکی از جلسات معروف مذهبی تهران شرکت می‌کردم ، در آن جلسه مرحوم « آیت اللّٰه حاج سیّد محمّد مهدی لاله زاری » که عالمی عامل و وارسته بود ، با بیانی سحرانگیز معارف الهی را جهت هدایت مردم بیان می‌کرد و شب‌های جمعه دعای شریف کمیل را با لحن ملکوتی و قلبی سوزان و چشمی اشک‌ریزان در تاریکی مطلق قرائت می‌کرد ، بصورتی که کسی در آن دعا شرکت نداشت مگر این که تحت تأثیر آن دعای معنوی و لحن پرشور و پر سوز آن مرد خدا قرار می‌گرفت .

من هم مانند دیگر مردم از طریق عاشقانه خواندن او مجذوب این دعای با عظمت شدم . دعایی که از افق قلب مولای عارفان و امام عاشقان برای تصفیۀ جان مردم و زمینه سازی برای توبۀ گنهکاران طلوع کرده است .

اولین مرتبه که این دعا را در آن مجلس شنیدم ، بتوفیق حق پس از سه روز دعا را حفظ نمودم و شب‌های جمعه در میان خانواده یا جمع دوستان هم کلاسی خود می‌خواندم .

پس از آن که به حوزۀ علیمۀ قم مشرّف شدم و مدتی از تحصیلاتم گذشت و به عنایت خدای سبحان به عرصۀ تبلیغ وارد شدم ، بر خود لازم دانستم که شب‌های جمعه جلساتم را به خواندن این دعا برگزار کنم. پس از گذشت مدتی اندک ،

جلسات دعایم در همۀ ایران و خارج از کشور خواستاران زیادی پیدا کرد و شرکت مردم بیش از حد تصور شد و مردم از آن مجالس به نتایج چشم‌گیر دست یافتند ، که سخن گفتن از آن نتایج ، کتاب جدایی می‌طلبد .

در شب ولادت مولای متقیان ، جناب « حجة الاسلام و المسلمین رحیمیان » از من درخواست نمود که جهت استفادۀ مردم شرحی بر این دعا بنویسم تا مردم با خواندن آن ، با معرفتی بیشتر به بُن دعا توجّه کنند و با بصیرت در جلسات مربوطه به این دعا شرکت نمایند .

اینجانب به لطف حضرت حق به شرح این دعا در حد بضاعت خود موفّق شدم ، و اینک این شرح دعای کمیل در انتظار همّت شما در استفاده از آن .

در پایان از زحمات دوستان واحد تحقیقات مؤسسۀ دار العرفان که زحمات تحقیق و ویراستاری و آماده سازی این شرح را برای چاپ متقبل شده‌اند تشکر می‌کنم .

فقیر : حسین انصاریان

25 شوال مصادف با روز شهادت

امام به حق ناطق حضرت صادق علیه السلام

برابر با 1381/10/10 شمسی

نگاهی به دعا

اشاره

دعا ، اظهار احتیاج و نیاز ، به‌پیشگاه حضرت بی‌نیاز است .

دعا ، بیان تهیدستی و فقر و مسکنت و نداری به محضر غنیّ مطلق و مالک جهان هستی است .

دعا ، درخواست گدایی بی‌نوا از کریمی باوفا و مددخواهی ناتوانی از توانایی شکست ناپذیر است .

دعا ، کمک خواستن بنده‌ای ضعیف ، مسکینی ذلیل ، مستکینی بیچاره ، از پروردگاری رحیم ، خدایی مهربان ، حکیمی لطیف و سمیعی بیناست .

دعا ، نشان دادن فروتنی و تواضع ، خاکساری و خشوع ، انکسار و خضوع ، به درگاه سلطانی قدّوس ، عزیزی مقتدر ، غفوری ودود ، معبودی یکتا و دانایی قویّ است .

دعا ، محبوب خدا و معشوق سالکان و نور چشم عارفان و راز و نیاز مشتاقان و چراغ شبِ دردمندان و تکیه‌گاه مستمندان و نور قلب نیازمندان است .

دعا در قرآن

منبع فیض بی‌نهایت ، دریای بی‌ساحل کرامت ، فراهم آورندۀ فضای هدایت ،

نازل کنندۀ سفرۀ دانش و حکمت ، حضرت ربّ العزّة در قرآن مجید می‌فرماید :

« قُلْ مٰا یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْ لاٰ دُعٰاؤُکُمْ » ⁽¹⁾.

« ای پیامبر رحمت ، به مردم » بگو : اگر دعای شما نباشد ، پروردگارم هیچ اعتنا و نظری به شما نکند .

دعا ، وسیلۀ جلب اعتنای خدا و زمینۀ جذب رحمت الهی به سوی دعا کننده است . اعتنا و نظری که سفرۀ شقاوت را از خیمۀ حیات انسان برمی‌چیند و مائدۀ سعادت و خوشبختی را برای دعا کننده می‌گستراند .

محبوب محبّان ، معشوق عاشقان ، انیس ذاکران ، جلیس شاکران ، یاور بندگان ، تکیه‌گاه صاحب‌دلان ، در قرآن مجید می‌فرماید :

« وَ إِذٰا سَأَلَکَ عِبٰادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدّٰاعِ إِذٰا دَعٰانِ » ⁽²⁾.

هنگامی که بندگانم در بارۀ من از تو سؤال کنند ، [ پاسخش این است ] که من یقیناً نزدیکم ، دعای دعا کننده را چون مرا بخواند مستجاب می‌کنم .

آری ، جز خدا هیچ‌کس به بندگان نزدیک نیست . او نزدیکی است که انسان را به وجود آورده و او را در رحم مادر پرورش داده و از رحم مادر به دنیا انتقال داده و در دنیا ، سفرۀ مادی و معنویش را برای این مهمان باکرامت گسترده و انبیا را برای هدایت او به سعادت دنیا و آخرت برانگیخته و نعمت بی‌نظیری چون قرآن و امامان معصوم علیهم السلام را برای او قرار داده و درد تشنگی‌اش را با آب زلال و صاف درمان می‌کند و رنج گرسنگی‌اش را با غذای مناسب و گوارا برطرف می‌سازد .

بیماری‌هایش را به درمان می‌رساند . تنهاییش را با زن و فرزند و دوستان و یاران

جبران می‌کند . برهنگی‌اش را با انواع لباس‌ها می‌پوشاند . محبّتش را در دل‌ها می‌نهد . مشکلاتش را هر چند شدید و سخت باشد می‌گشاید . سلامتش را تداوم می‌بخشد . به ارزش و اعتبار و آبرویش می‌افزاید و این همه را جز خدا چه کسی می‌تواند برای او فراهم آورد و چه کسی چون خدا به تمام احوالات و نیازمندی‌ها و حاجات او آگاهی دارد ؟

آری ، او از همه به انسان نزدیک‌تر است . تا جایی که در قرآن مجید فرموده :

« وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ » ⁽¹⁾.

هر آینه انسان را به وجود آوردیم و آنچه را نَفْس او به آن وسوسه می‌کند می‌دانیم و ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم .

انبیا ، که از نظر عقل و درایت و بصیرت و کرامت از تمام انسان‌ها برترند و جان و قلب آنان از همه جان‌ها و قلب‌ها نورانی‌تر است و آگاهی آنان به حقایق غیب وشهود کامل‌ترین آگاهی است و واقعیات را آن چنان که هست می‌دانند ، جان و دلی وابسته به دعا داشتند و با همۀ وجود به این رشتۀ استوار و محکم ، متّصل بودند و شب و روزی نبود که بخشی از عمر خود را صرف دعا نکنند و از راه دعا به محضر محبوب حاضر نشوند .

آنان دعا را مایۀ رشد جان ، تصفیۀ دل ، زدودن غبار مادّیت از باطن ، شستشوی خیمۀ حیات از کدورت هجران و عامل حلّ مشکلات می‌دانستند و یقین داشتند که هیچ درخواست کننده از درگاه ربوبی بدون رسیدن به مقصد و روا شدن حاجت بر نمی‌گردد . به همین خاطر به استجابت دعا ، مؤمن بودند و در این زمینه هیچ شک

و تردیدی به خود راه نمی‌دادند و در تمام دعاها ، قبولی دعا را خاضعانه از حضرت حق درخواست می‌کردند و اطمینان داشتند که دعای نیازمند در پیشگاه حضرت بی‌نیاز به اجابت می‌رسد .

قرآن مجید این حقیقت را از زبان پاک و دل تابناک حضرت ابراهیم علیه السلام حکایت می‌کند :

« الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ » ⁽¹⁾.

همۀ سپاس و ستایش ویژۀ خداست که مرا در سنّ پیری و سالخوردگی دو فرزند برومند چون اسماعیل و اسحاق بخشید ، یقیناً پروردگارم اجابت کننده دعاست .

به واسطۀ نیرو و قدرت دعای حضرت زکریّا علیه السلام در سنّ سال‌خوردگی از پروردگار مهربان درخواست فرزند کرد و خدای عزیز درخواستش را اجابت فرمود و به او و همسرش - که در سنّ نازایی قرار داشت - یحیی علیه السلام را عطا کرد ⁽²⁾.

مسیح علیه السلام به دنبال تقاضای یارانش ، به وسیلۀ دعا از حضرت حق درخواست

نزول مائدۀ آسمانی کرد و خدای عزیز دعایش را مستجاب فرمود و برای او و یارانش سفره‌ای از غذاهای مطبوع از آسمان نازل فرمود ⁽¹⁾.

وجود مبارک حضرت حق ، بندگان را در تمام حالات ، به دعا کردن فرمان داده و از آنان خواسته در خوشی‌ها و ناخوشی‌ها به پیشگاه عزّتش پیشانی ذلت سایند و به درگاه رحمتش دست به دعا بردارند و با دلی فروتن و اشکی مایه گرفته از قلب شکسته ، نیازهایشان را از او بخواهند و به وعدۀ قطعی و حتمی و یقینی او در مورد استجابت دعا امیدوار باشند و قاطعانه اعلام کرده است که آن را که از دعا تکبّر ورزد ، خوار و ذلیل و سرافکنده و علیل و پست و فرومایه به دوزخ درآورد و این همه را در ظاهر و باطن یک آیه بیان فرموده :

« وَ قٰالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِی

سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِینَ » ⁽¹⁾.

و پروردگارتان فرمود : مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم . در حقیقت کسانی که از پرستش من کبر می‌ورزند به زودی خوار و در دوزخ درآیند .

دعا در روایات

احسان و فضل حق نسبت به همۀ موجودات به ویژه انسان ، فراگیر است و سفرۀ رحمت بی‌نهایتش گسترده ، و لطف و مهربانی و کرمش برای همگان آماده است .

درگاهش درگاه نومیدی نیست ، و پیشگاهش پیشگاه بخل و طرد کردن نمی‌باشد .

فضل و جود و کرم و بخشش دائمی است و دست عطایش برای عطا کردن به همگان باز و چشم انتظاریش برای روی آوردن بندگان به درگاهش همیشگی است .

به حضرت داود علیه السلام خطاب فرمود :

« زمینیان را بگو : چرا با من دوستی نمی‌کنید که سزاوار دوستی منم ؟ من خدایی هستم که با من بخل نیست ، با داناییم جهل نیست ، با صبرم ناتوانی نیست ، در صفتم تغییر نیست ، در گفته‌ام تبدیل نیست ، رحمتم فراگیر است ، از فضل و کرم برنگردم ، در ازل بر خود رحمت نوشتم ، عود محبّت سوختم ، دل بندگانم به نور معرفت افروختم ، من دوست آنم که مرا دوست است ، رفیق آنم که مرا رفیق است ، همنشین آنم که در خلوتِ ذکر با من است ، مونس آنم که به یاد من انس دارد .

داود ، هر که مرا جوید ، مرا یابد ، و او که مرا یابد سزاوار است که مرا نبازد .

داود ، نعمت از ماست ، شکر دیگری می‌کنند ؛ دفع بلا از ماست ، از دیگری

می‌بینند ؛ پناهگاهشان حضرت ماست ، به دیگران پناه می‌برند ؛ می‌گریزند ولی عاقبت باز می‌گردند !! » ⁽¹⁾.

چنین متن زیبا و پرمعنایی در کتاب‌های باارزش اسلامی ، فراوان به چشم می‌خورد . این‌گونه متن‌ها ، به انضمام آیات قرآن ، مژدۀ عظیمی از جانب خداست که بندگان به فضل و احسانش امید بندند و برای روا شدن حاجاتشان ، دست گدایی به سوی او بردارند و بدانند که راه رسیدن به مقاصد و مطالبشان ، دعاست و کمتر اتفاق می‌افتد که مهمّی از مهماتشان و حاجتی از حاجاتشان بدون دعا برآورده شود . به همین خاطر ، روایات اسلامی به ویژه روایات صادرۀ از جانب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام ، برای دعا جایگاهی خاص و ارزشی ویژه باز کرده‌اند .

از رسول بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله روایت شده :

« إِنَّ الدُّعاءَ هُوَ العِبادَة » ⁽²⁾.

یقیناً دعا عبادت است .

و از آن حضرت نقل شده :

« الدُّعاءُ مُخُّ العِبادَةِ » ⁽³⁾.

دعا مغز عبادت است .

از امام باقر علیه السلام روایت شده :

« أَفضَلُ العِبادَةِ الدُّعاءُ » ⁽⁴⁾.

برترین عبادت دعاست .

و از آن حضرت روایت شده :

« . . . مَا مِن شَیءٍ أفضَلُ عِندَ اللّٰهِ عزَّ وجلَّ مِن أن یُسئَلَ وَیُطْلَبَ مِمّا عِندَه ، وَما أَحَدٌ أَبغَض إِلَی اللّٰهِ مِمّن یَستَکبِرَ عَن عِبادَتِهِ وَلا یَسئَلُ ما عِندَهُ » ⁽¹⁾.

چیزی نزد خدا برتر از خواستن و درخواست فیوضاتی که نزد اوست نیست ، و کسی در پیشگاه او مبغوض‌تر از آن که از دعا به درگاهش تکبّر ورزد و از فیوضات حضرتش درخواست نکند ، نیست .

از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده :

« أَحَبُّ الأَعمالِ إلَی اللّٰهِ تَعَالی فِی الأَرضِ الدُّعاءُ » ⁽²⁾.

محبوب‌ترین کارها نزد خدا بر روی زمین ، دعاست .

و نیز آن حضرت فرمود :

« الدُّعاءُ مَفاتِیحُ النَّجاحِ وَمَقالیدُ الفَلاحِ . وَخَیْرُ الدُّعاءِ مَا صَدَرَ عَن صَدْرِ نَقِیٍّ وَقَلْبِ تَقِیٍّ . وَفِی المُناجاةِ سَبَبُ النَّجاةِ . وَبِالإِخلاصِ یَکونُ الخَلاصُ . فَإِذا اشتَدَّ الفَزَعُ فَإِلَی اللّٰهِ المَفزَعُ » ⁽³⁾.

دعا کلیدهای پیروزی و مخازن کامیابی است . بهترین دعا ، دعایی است که از سینۀ صاف و دل پاک درآید . و در مناجات ، وسیلۀ نجات و رهایی به اخلاص است .

و چون بی‌تابی سخت شود ، پناه جویی به درگاه خداست .

از امام صادق علیه السلام روایت شده :

« . . . فَإِذا نَزَلَ البَلاءُ فَعَلَیکُم بِالدُّعاءِ وَالتَّضَرُعِ إِلَی اللّٰهِ » ⁽⁴⁾.

هنگامی که بلا نازل شود ، حتماً به دعا و زاری به درگاه خدا روی آورید .

و آن حضرت فرمود :

« عَلَیکَ بِالدُّعاءِ ؛ فَإِنَّ فیهِ شِفاءً مِن کُلِّ داءٍ ⁽¹⁾» .

بر تو باد به دعا ؛ زیرا دعا درمان از هر دردی است .

ارزش دعا به صورت گروهی

اهل دعا هنگامی که گرد هم به دعا می‌نشینند و به شکل دسته جمعی به تضرع و انابه اقدام می‌کنند و به پیشگاه حضرت حق ناله و زاری می‌برند و همگان دست گدایی به درگاهش دراز می‌کنند ، یقیناً دعایشان به اجابت نزدیک‌تر است ؛ زیرا در جمعیتِ دعا کننده ، بدون شک دردمندی دل سوخته ، مستمندی از راه مانده ، بیچاره‌ای درمانده ، عاشقی وارسته ، عارفی دلداده و مخلصی ارزنده قرار دارد که دعا و حال و زاری و اخلاصش ، و اضطرار و ناله‌اش ، عامل جلب رحمت و جذب رأفت و مایۀ اجابت و سبب جوشش عفو و مغفرت است . و چه بسا بنا بر آنچه که در معارف الهیه آمده ، خدای مهربان به خاطر او دعای دیگران را هم مستجاب کند و به زاری و نالۀ آنان رحمت آرد و خواسته‌ها و حاجاتشان را برآورد و آنان را مشمول عفو و مغفرت قرار دهد و کشکول خالی آنان را از فیوضات خاصّه‌اش پُر کند .

در این زمینه روایات بسیار مهمی از منابع وحی و منازل علم و خزانه‌های معرفت و ابواب رحمت رسیده که به پاره‌ای از آن‌ها اشاره می‌شود :

امام صادق علیه السلام فرمود :

« مَا اجتَمَعَ أَربَعَةٌ قَطُّ عَلی أمرٍ واحِدٍ فَدَعوا إلّاتَفَرَّقوا عَن إجَابَةٍ » ⁽¹⁾.

هرگز چهار نفر بر کار واحدی جهت دعا به خاطر گشایش آن کار اجتماع نمی‌کنند ، مگر این که با مستجاب شدن آن دعا ، از یکدیگر جدا می‌شوند .

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

« لا یَجتَمِعُ أربَعونَ رَجلاً فِی أمرٍ واحِدٍ إلّااسْتَجابَ اللّٰهُ تَعالی لَهُم حَتّی لَو دَعَوْا عَلی جَبَلٍ لَأزالُوهُ » ⁽²⁾.

چهل مرد جهت دعا برای گشایش کاری واحد اجتماع نمی‌کنند ، مگر این که خدای تعالی دعایشان را مستجاب می‌کند ، تا جایی که اگر بر ضد کوهی دعا کنند آن را از میان برمی‌دارند .

عالم ربانی ، شیخ حرّ عاملی رحمه الله در کتاب وسائل الشیعة روایت می‌کند :

« إِنَّ اللّٰهَ أوحَی إلی عیسَی علیه السلام : یا عِیسَی ، تَقَرَّبْ إلَی المُؤمِنینَ ، وَمُرْهُم أَن یَدعُونِی مَعَکَ » ⁽³⁾.

خدا به عیسی وحی فرمود : ای عیسی ، به جمع مؤمنین بپیوند ، و آنان را فرمان ده همراه تو به درگاه من دعا کنند .

امام صادق علیه السلام می‌فرمود :

« کانَ أبی علیه السلام إذا حَزَنَهُ أمر جَمَعَ النِساءَ وَالصِّبیانَ ثُم دَعا وَأمَّنُوا » ⁽⁴⁾.

پدرم همواره چنین بود ، هنگامی که کاری او را محزون و غصّه‌دار می‌کرد ، زنان و کودکان را به حال اجتماع گرد می‌آورد ، آن گاه دعا می‌کرد و آنان آمین می‌گفتند .

ناامیدی و یأس ، از اوصاف کافران

دعا کننده باید به این حقیقت آگاه باشد که خدای مهربان او را به دعا دعوت فرموده و مستجاب شدن دعا را ضامن شده و اجابت دعا بر حضرت او کاری بسیار سهل و آسان است ؛ زیرا تمام موجودات هستی در سایۀ فرمانروایی مطلق اویند ، و او با یک فرمان و با بکارگیری یک دستور تمام زمینه‌های اجابت را برای بندۀ دعا کننده‌اش فراهم می‌کند .

بنا بر این ، ابداً سزاوار نیست کسی در پیشگاه خدای مهربانی که قدرت و بصیرت و کرم و لطف و مغفرت و فیض و رحمتش بی‌نهایت است و به بنده‌اش - به‌ویژه به هنگام دعا و مناجات و راز و نیاز - محبّت خاص دارد ، ناامید و مأیوس باشد . ناامیدی و یأس به فرمودۀ قرآن مجید صفت کافران به خداست :

« لاٰ تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِنَّهُ لاٰ یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکٰافِرُونَ » ⁽¹⁾.

از رحمت خدا ناامید مباشید ؛ زیرا جز گروه کافران کسی از رحمت خدا ناامید نمی‌شود .

قرآن مجید اکیداً سفارش می‌کند که از رحمت خدا مأیوس و ناامید مباشید :

« لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ » ⁽²⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید :

« الفَاجِرُ الرَّاجِی لِرَحْمَةِ اللّٰهِ تَعالَی أقْرَبُ مِنْها مِنَ العَابِدِ الْمُقَنَّطِ » ⁽³⁾.

بدکارِ امیدوار به رحمت خدای بزرگ ، از عابدِ ناامید به رحمت خدا نزدیکتر است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

« الیَأسُ مِن رَوحِ اللّٰهِ أشدُّ بَرداً مِنَ الزَّمهَریرِ » ⁽¹⁾.

سردی ناامیدی از رحمت خدا ، از سرمای شدید سردتر است .

در روایات و معارف اسلامی ، ناامیدی و یأس از رحمت خدا از گناهان کبیره به حساب آمده ، و به ناامید از رحمت خدا وعدۀ قطعی عذاب داده شده است .

دعا کننده از این که دعایش به سرعت به هدف اجابت نرسد ، نباید دچار یأس و ناامیدی شود . بنا به آیات و روایات ، شاید اجابت دعایش مصلحت نبوده و یا احتمالاً زمان و ظرف اجابت نرسیده است و ممکن است برای این که دعا و مناجات را ادامه دهد ، از اجابتش مانع شده‌اند ، یا خواسته‌اند برای این که نصیبی ابدی و بهره‌ای همیشگی عاید او شود ، زمان اجابت دعایش را قیامت قرار دهند .

در هر صورت ناامیدی از رحمت حق ، به هیچ صورت ، عقلی و شرعی و اخلاقی و انسانی نیست ، و مؤمنِ به حضرت حق ، هرگز به ناامیدی نمی‌گراید و یأس و دلسردی به خود راه نمی‌دهد .

در زمینۀ مطالب و مسائل مربوط به دعا و اجابت آن ، روایاتی بسیار مهم ، در کتاب‌های باارزش اسلامی ثبت شده از آن جمله :

امام صادق علیه السلام فرمود :

« إِنَّ العَبدَ لَیَدعُو فَیَقولُ اللّٰهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْمَلَکَیْنِ : قَدِ اسْتَجَبتُ لَهُ ، وَلکِنِ احْبَسُوهُ بِحاجَتِهِ ؛ فَإنِّی أُحِبُّ أَنْ أَسمَعَ صَوْتَهُ . وَإِنَّ العَبْدَ لَیَدْعُو فَیَقولُ اللّٰهُ تَبارَکَ وَتَعالَی :

عَجِّلوا لَهُ حاجَتَهُ ؛ فَإِنّی ابغِضُ صَوْتَهُ !! ⁽²⁾» .

به راستی بنده دعا می‌کند ، پس خدای عز و جل به دو فرشته می‌فرماید : من دعایش را مستجاب کردم ، ولی حاجتش را نگاهدارید تا دعا را ادامه دهد ؛ زیرا من دوست دارم صدایش را بشنوم . و بنده‌ای دعا می‌کند ، پس خدای تبارک و تعالی می‌فرماید :

در برآورده شدن حاجتش شتاب کنید ؛ زیرا من از صدایش نفرت دارم .

عَن مَنصور الصَّیقَل قالَ : قُلتُ لِأبِی عَبدِاللّٰهِ علیه السلام : رُبَّما دَعَا الرَّجُلُ بِالدُّعاءِ فَاستُجیبَ لَه ثُمّ أُخِّرَ ذَلکَ إِلی حینٍ . قالَ : فقالَ : نَعَمْ . قُلتُ : وَلِمَ ذَاکَ لِیَزدَادَ مِنَ الدُّعاءِ ؟ قالَ : نَعَمْ ⁽¹⁾.

منصور صیقل می‌گوید : به حضرت امام صادق علیه السلام عرضه داشتم : چه بسا مردی دعا می‌کند و مستجاب می‌شود ، سپس تا مدتی ظهور اجابت به تأخیر می‌افتد ، فرمود :

آری . گفتم : برای چیست ، برای این است که بیشتر دعا کند ؟ فرمود : آری .

شرایط دعا

دعا کننده ، اگر بخواهد دعایش مستجاب شود ، لازم است پیش از ورود به عرصۀ دعا ، شرایطی را رعایت کند . این شرایط در روایات نقل شدۀ از اهل بیت علیهم السلام در معتبرترین کتاب‌ها همچون الکافی، محجّة البیضاء ، وسائل الشیعة، جامع احادیث الشیعة و . . . ثبت است .

شرایط دعا بدون تفسیر و توضیح عبارت است از :

طهارت شرعیه - از قبیل وضو ، غسل ، تیمم - پاکی از حق الناس ، اخلاص ، صحیح خواندن متن دعا ، حلال بودن کسب ، صلۀ رحم ، صدقه قبل از دعا ، مطیع خدا بودن ، اجتناب از معصیت ، اصلاح عمل ، دعا در سحر ، دعا در نماز وتر ، دعا

وقت فجر صادق ، دعا در طلوع آفتاب ، دعا در چهارشنبه بین ظهر و عصر ، صلوات پیش از دعا ⁽¹⁾.

شب جمعه

روایات اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام شب جمعه را برای دعا از بهترین و مناسب‌ترین شب‌ها می‌دانند ، و شب جمعه را در ارزش و عظمت هم پایۀ شب قدر به حساب می‌آورند .

بزرگان دین و اهل بصیرت و راه یافتگان به حریم قدس می‌گویند : اگر بتوانید شب جمعه را به نماز و دعا و ذکر و استغفار به صبح برسانید ، از انجامش غفلت نورزید ؛ زیرا خدای مهربان ، برای افزودن کرامت اهل ایمان ، فرشتگان را در شب جمعه به آسمان اول می‌فرستد ، تا حسناتشان را بیفزایند ، و گناهانشان را محو کنند .

در حدیث معتبر ، از حضرت صادق علیه السلام روایت شده :

چه بسا مؤمن برای حاجتی دعا می‌کند و خدای تعالی قضای حاجتش را به تأخیر می‌اندازد ، تا در روز جمعه حاجتش را روا کند ⁽²⁾.

و نیز در تفسیر گفتار یعقوب نبی علیه السلام که در پاسخ درخواست فرزندانش - مبنی بر طلب آمرزش از خداوند - گفت :

«سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی » ⁽³⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود :

« [ یعقوب علیه السلام ] استغفار را تا سحر شب جمعه به تأخیر انداخت » ⁽¹⁾.

حضرت امام باقر علیه السلام فرمود :

خدای تعالی هر شب جمعه به فرشته‌ای دستور می‌دهد که از اوّل شب تا آخر شب از جانب ربّ اعلی ندا دهد : آیا بندۀ مؤمنی هست که پیش از طلوع فجر مرا برای دنیا و آخرتش بخواند تا من دعای او را مستجاب کنم ؟ آیا بندۀ مؤمنی هست که پیش از طلوع فجر از گناهش توبه کند تا توبه‌اش را بپذیرم ؟ آیا بندۀ مؤمنی هست که من روزی او را تنگ کرده باشم و از من بخواهد پیش از طلوع فجر روزی او را زیاد کنم ، پس روزی او را وسعت دهم ؟ آیا بندۀ مؤمن بیماری هست که از من درخواست کند پیش از طلوع فجر او را شفا دهم ، تا او را عافیت بخشم ؟ آیا بندۀ مؤمن غمگینِ محبوسی هست که پیش از طلوع فجر از من بخواهد او را از زندان رهایی بخشم و اندوهش را برطرف کنم ، تا دعایش را به اجابت برسانم ؟ آیا بندۀ مؤمن مظلومی هست که پیش از طلوع فجر از من بخواهد برای دفع ستم ستمکار به خاطر او از ستمکار انتقام گیرم و حقش را به او برگردانم ؟ فرشتۀ حق پیوسته تا طلوع فجر این ندا را سر می‌دهد ⁽²⁾.

حضرت امام صادق علیه السلام فرمود :

از ارتکاب گناه در شب جمعه بپرهیزید که کیفر گناهان در آن شب دو چندان است ، چنانچه ثواب حسنات چند برابر است ؛ و کسی که در شب جمعه معصیت خدا را ترک کند ، خدا گناهان گذشتۀ او را بیامرزد و به او گفته می‌شود : کردارت را از سر بگیر ! و هرکه در شب جمعه با انجام معصیت الهی ، با خداوند به مبارزه برخیزد ، حق تعالی او را به گناهان همۀ عمرش عذاب کند و عذاب گناه شب جمعه او را ( به کیفر شکستن حرمت شب جمعه ) بر او دو چندان کند ⁽¹⁾.

برای شب جمعه نمازها و دعاها و اوراد و اذکار زیادی نقل شده ، که از میان آن‌ها دعای کمیل جایگاه خاصّی دارد .

شرح حال کمیل بن زیاد نخعی

اشاره

« ابن حزم اندلسی » نسب « کمیل » را چنین بیان می‌کند :

« کمیل بن زیاد بن نهیک بن هیثم بن سعد بن مالک بن حارث بن صهبان بن سعد بن مالک بن النَّخَع » ⁽¹⁾.

قبیلۀ کمیل

« نخع » قبیلۀ بزرگی از « مَذحِج » از قبائل یمنی است که افراد آن در طلوع فجر اسلام مشرف به دین اسلام شدند. قبیله‌ای که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای آن دعای خیر فرمود:

« اللَّهُمَّ بٰارِکْ فِی النَّخَعِ » .

پروردگارا ، نخع را مبارک گردان .

مردانی از این قبیلۀ مبارک ، در صدر اسلام ، به اوج فضیلت و کمال دست یافتند و در رکاب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در جنگ‌ها به شهادت رسیدند و زبانزد خاص و عام شدند.

« مالک بن اشتر نخعی » سردار شجاع و با ایمانِ محکم ، یکی از این مردان است.

او جانانه در رکاب امیرالمؤمنین علیه السلام جنگید و در آخر با شربت عسلِ مسمومِ معاویه ، به شهادت رسید. مقام او در حدی است که امیرالمؤمنین علیه السلام هنگام شنیدن خبر شهادت او اشک ریخت و مصیبت او را بسیار سنگین و از مصائب دهر دانست و فرمود :

آفرین خدا بر مالک که هر چه داشت از او بود، او اگر از کوه بود البتّه بزرگ‌ترین ستون و صخرۀ آن بود، و اگر از سنگ بود همانا سنگ سختی بود، مالکا! راستی که بخدا سوگند مرگ تو جهانی را ویران ساخت، و مویه کنان بر چون تویی باید مویه سر دهند.

سپس فرمود:

« إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ ، و الحمد للّٰه‌ربّ العالمین » .

ما همه از خدائیم و به سوی او باز خواهیم گشت، و سپاس ویژۀ پروردگار جهانیان است .

خداوندا ، من این مصیبت بزرگ را به حساب تو می‌گذارم که مرگ او از مصائب روزگار است، خداوند مالک را رحمت کند که او به عهد خود وفا کرد و پیمان خود را به انجام رساند و به دیدار خدایش شتافت، با این که ما با خود عزم کرده‌ایم که بر هر مصیبتی پس از مصیبت رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله صبر پیشه سازیم که راستی آن بزرگ‌ترین مصیبت است ⁽¹⁾.

و یکی از یاران با وفا و صاحب سر امیرالمؤمنین علیه السلام از این قبیله ، « کمیل بن زیاد نخعی » است ⁽²⁾.

ولادت کمیل

در کتب رجال و تراجم از تاریخ ولادت کمیل ذکری به میان نیامده بلکه به

حسب مشهور ، او در سال 82 ه . ق به شهادت رسیده و به حسب نقل کتب تراجم 70 سال عمر نموده است . لذا می‌توان نتیجه گرفت که او در سنۀ 12 ه . ق متولد شده است . گرچه « ابن حَجَر عسقلانی » در الاصابة گفته است که « أن لکمیل ادراکا» ⁽¹⁾به این معنی که او قبل از سنه 10 ه . ق متولد شده است و نقل دیگری است 100 سال ⁽²⁾و یا کمتر عمر نموده است ⁽³⁾.

شخصیت کمیل

« کمیل » ، هجده سال ، روزگار نورانی و عصر بابرکت پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله و سلم را درک نمود و از انوار ملکوتی مقام نبوّت بهره‌مند شد ⁽⁴⁾.

او از خواصّ و بزرگان اصحاب امیرالمؤمنین و حضرت مجتبی علیهما السلام است ⁽⁵⁾.

امیرالمؤمنین علیه السلام « کمیل » را یکی از ده نفر یاران مورد اطمینانش به حساب آورده است و با آن حضرت در جنگ صفین حضور داشت ⁽⁶⁾.

« کمیل » از بهترین شیعیان و عاشقان و محبّان و علاقه‌مندان به امیرالمؤمنین علیه السلام بوده است ⁽⁷⁾.

مسائل و سفارشات و وصایایی که امیرالمؤمنین علیه السلام به کمیل داشته از ایمان

عظیم و معرفت فوق‌العادۀ « کمیل » حکایت دارد .

دانشمندان و علمای بزرگ - چه شیعه مسلک و چه سنی مذهب - « کمیل » را به قوّت ایمان و قدرت روح و اندیشۀ پاک و خلوص نیّت و تخلّق به اخلاق حمیده و آراستگی به اعمال شایسته ، ستوده‌اند .

بزرگان هر دو مسلک ، بر عدالت و جلالت و عظمت و کرامت او اتفاق نظر دارند .

صاحب قاموس الرجال در توثیق کمیل می‌گوید:

« سید بن طاووس » که از علمای بزرگ است در کتاب کشف المحجة ⁽¹⁾که آن را برای فرزندش نوشته و وصایای خود را در آن به او می‌نماید می‌گوید: بعد از جنگ نهروان مردم از امیرالمؤمنین علیه السلام راجع به خلفاء سؤال نمودند، حضرت به « عبداللّٰه بن عباس » فرمود که ده نفر از اشخاص مورد اطمینان را برای گواهی احضار کن ، یکی از آن‌ها «کمیل» بود که حضرت او را مورد اطمینان قرار داد ⁽²⁾.

مرحوم « حاج میرزا هاشم خراسانی » در کتاب منتخب التواریخ ، معاصرین امیرالمؤمنین علیه السلام را به سه دسته : حواریین ، یاران و خواص اصحاب آن حضرت تقسیم می‌نماید.

حواریین امیرالمؤمنین علیه السلام را چهار نفر: « عمرو بن حمق خزاعی » ، « میثم تمار »، « محمد بن ابی بکر » و « اویس قرنی » ذکر کرده و خواص اصحاب حضرت بسیارند که از جمله آن‌ها « کمیل بن زیاد » را ذکر نموده است . سپس می‌گوید:

« کمیل » از بزرگان تابعین بود که « حجاج بن یوسف » در سال هشتاد و سه هجری در

سن نود سالگی او را به قتل رسانید.

اهل سنت - علی رغم اختلافی که از دیر باز با پیروان اهل بیت علیهم السلام دارند - کمیل را در همۀ امور مورد اطمینان معرفی کرده‌اند ⁽¹⁾.

« ابن ابی الحدید » که از علمای بزرگ معتزلی است ، درباره «کمیل» می‌گوید:

«کان من شیعة علی و خاصته ».

کمیل از شیعیان خاص علی بود.

«ذهبی» دربارۀ او چنین می‌گوید:

«شریف مطاع من کبار شیعة علیّ» ⁽²⁾.

کمیل مردی شریف و در میان قومش فرمانروا ، و از بزرگان شیعیان علی بود.

« ابن کثیر دمشقی » گفته است:

« کان شجاعاً فاتکاً و زاهداً عابداً » ⁽³⁾.

کمیل مردی شجاع و دلیر و زاهد و عابد بود .

« ابن اثیر » می‌گوید :

کان رجلاً رکیناً . . . ⁽⁴⁾و کان خصیصاً بأمیرالمؤمنین ⁽⁵⁾،

کمیل مردی باوقار و از اصحاب خاص امیرالمؤمنین علیه السلام بود .

« ابن سعد » صاحب الطبقات و « محمد بن جریر طبری » در تاریخ می‌گویند :

« کان شریفاً مطاعاً فی قومه » ⁽¹⁾.

کمیل مردی شریف و در میان قومش فرمانروا بود .

« ابن حجر عسقلانی شافعی » در الاصابة می‌گوید :

« کان شریفا مطاعا، ثقة، قلیل الحدیث » ⁽²⁾.

کمیل مردی شریف فرمانروا و مورد اعتماد بود و احادیث اندک روایت کرده است .

مؤلف الغارات از بعض روات نقل می‌کند که کمیل از ثقات و رؤسای شیعه و عابدان کوفه بود ⁽³⁾.

عرفا و صاحب‌دلان و اهل سیر و سلوک و مشتاقان لقای محبوب ، کمیل را صاحب سرّ امیرالمؤمنین علیه السلام و خزانۀ معارف معنوی مولی الموحدین می‌شناسند ⁽⁴⁾.

از جمله امتیازات « کمیل بن زیاد » سخنان گرانقدر و مشهور حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام به اوست از آن جمله :

وصیت امیرالمؤمنین علیه السلام به کمیل

روایت « حسن بن شعبه حرّانی » صاحب تحف العقول که با سلسله اسناد خود از « سعد بن زیدبن ارطاة » نقل می‌کند که می‌گوید:

کمیل بن زیاد را دیدم و از فضائل امیرالمؤمنین از او سؤال کردم ، در جواب گفت : می‌خواهی تو را خبر دهم به وصیتی که امیرالمؤمنین به من نموده و آن وصیت برای تو بهتر است از دنیا و هر چه در آن است ؟ در جواب گفتم : آری ، بعد گفت : امیرالمؤمنین به من چنین وصیت نمود :

ای کمیل ، هر روز«بسم اللّٰه الرحمن الرحیم» بگو، و سپس ذکر « لاحول ولا قوة الا باللّٰه » را بخوان و توکل بر خدا کن ، سپس اسامی ، (ائمه معصومین ) را بگو و بر آن‌ها درود و صلوات بفرست و به خدا پناه ببر و بعد به ما پناهنده شو ، و همچنین خود و اولاد و آنچه داری ، همه را به خدا و ما بسپار، که از شر آن روز مصون خواهی ماند.

ای کمیل ، به تحقیق ، پیغمبر را خدا ادب آموخت و پیغمبر مرا ادب آموخت و من مؤمنین را ادب می‌آموزم . آداب را من برای بزرگان به ارث گذاشتم .

ای کمیل ، هیچ علمی نیست مگر آن که من آن را گشودم و هیچ چیزی نیست ، مگر آن که امام قائم علیه السلام آن را ختم کند.

ای کمیل ، پیامبران و ائمه معصومین از یک نسل و شجره طیبه هستند که ) بعضی از ایشان از بعضی دیگرند، و خداوند شنوا و آگاه است .

ای کمیل ، علمت را جز از ما مگیر، تا از ما محسوب شوی .

ای کمیل ، هر حرکت و کاری از تو نیاز به شناخت دارد (باید در کارها با شناخت و معرفت وارد شوی ).

ای کمیل ، هنگام غذا خوردن ، «بسم اللّٰه » بگو که با آن ، هیچ چیز ضرر

نمی‌رساند و در اسم خدا شفای هر دردی است .

ای کمیل ، هنگام غذا خوردن ، کسانی را با خود شریک کن و بخل مکن ؛ زیرا تو مردم را رزق نمی‌دهی و خدا در این کار تو را ثواب بسیار عطا می‌فرماید. اخلاق خود را با وی (کسی که با تو غذا می‌خورد) نیکو کن و با گشاده رویی با او برخورد کن و به خدمت‌گذار خود تهمت مزن و با او درشتی مکن .

ای کمیل ، هنگامی که مشغول غذا خوردن می‌شوی ، غذا خوردن خود را طول بده تا کسانی که با تو غذا می‌خورند سهم خود را از سفره برگیرند. (و دیگران نیز از غذا و روزی خود استفاده کنند).

ای کمیل ، وقتی که از غذا خوردن فارغ شدی ، سپاس خدا را در مقابل روزی که به تو داده بجا بیاور و هنگام سپاس گزاری صدای خود را بلند کن تا دیگران نیز سپاس‌گزاری کنند و بدین وسیله اجر تو زیاد شود.

ای کمیل ، معده خود را پر از غذا نکن و جایی برای آب و تنفس باقی نگهدار و دست از غذا خوردن برمدار مگر زمانی که هنوز به آن مایل باشی و اگر چنین کنی ، از غذا نیرو می‌گیری (یعنی غذا خوب جذب می‌شود) و بدان که سلامت بدن از کم خوردن و کم نوشیدن است .

ای کمیل ، برکت در مال کسی است که زکات می‌دهد و به مؤمنان یاری می‌کند وصله رحم می‌نماید.

ای کمیل ، به قوم و خویش مؤمن خود، بیشتر از قوم و خویش غیر مؤمنت عطا و بخشش کن و به آن‌ها مهربانتر باش و نسبت به آنان بیشتر عطوفت کن و به فقرا و مساکین صدقه بده .

ای کمیل ، نیازمندی را محروم نگردان گرچه به نصف دانه انگور یا خرما باشد، بدرستی که صدقه نزد خدا رشد می‌کند.

ای کمیل ، بهترین زینت و آرایش مؤمن ، فروتنی است و جمال او ، عفت و شرف او ، یاد گرفتن (احکام دین) و آبروی او، ترک بگو و مگو می‌باشد.

ای کمیل ، در هر صنفی ، قومی است که بعضی (از نظر فکری ) بالاتر از بعضی دیگرند ؛ پس بپرهیز از بحث و کشمکش با انسانهای پست . و اگر به گفتۀ تو گوش فرا داد از او تحمل کن و از آن‌ها باش که خدایتعالی ایشان را توصیف کرده که می‌فرماید: هر گاه طرف خطاب نادانان قرار گیرند، با آرامش با آن‌ها برخورد می‌کنند. (یعنی ناسزای آن‌ها را تحمل می‌کنند).

ای کمیل ، در هر حال حق را بگو و پشتیبان پرهیزکاران باش ، از فاسقین دوری کن و از منافقین اجتناب کن و با خائنین همنشین مباش .

ای کمیل ، درِ ظالمان را مکوب ، برای آن که با آن‌ها رفت آمد داشته باشی و با آن‌ها کسب مال یا اعتبار کنی و بپرهیز از تعظیم کردن و اطاعت ایشان یا حضور در مجالس ایشان به کاری که سبب غضب خدا برتوگردد ، و اگر به حضور در مجلسشان ناچار شدی دائما به ذکر خدا باش و بر او توکل کن و از شر آن‌ها به خدا پناه ببر و به تجملات آن‌ها توجه نکن و در دل ، کارهای آن‌ها را منکر باش و پیش آن‌ها به خدا تعظیم کن و عظمت خدا را به آن‌ها گوشزد نما ؛ زیرا تو بدین وسیله تأیید می‌شوی و از شرّ آن‌ها ایمن می‌مانی .

ای کمیل ، بهترین کاری که بندگان خدا پس از اقرار به خدا و اولیای خدا، می‌توانند انجام دهند، عفت و بردباری وصبر است .

ای کمیل ، فقر و ناچاری خود را به مردم آشکار مکن و بر آن‌ها صبر کن و برای خشنودی خدا و با عزّت ، آن‌ها را بپوشان .

ای کمیل ، باکی نیست که برادرت را از سرّ خود آگاه سازی ، اما کدام برادر؟ که هنگام سختی تراپست نگرداند و هنگام زیان‌های مالی ، پشتیبان تو باشد و عقب

نشینی نکند و اگر چیزی از او بپرسی بر تو خیانت نکند و تو را تنها نگذارد تا بداند که تو گرفتاری نداری و اگر گرفتاری داشته باشی آن را اصلاح کند.

ای کمیل ، مؤمن آئینۀ مؤمن است ، یعنی عیب‌های او را به او می‌گوید و تفقد حال او می‌کند و در فقر و بیماری او را یاری می‌کند.

ای کمیل ، مؤمنین با یکدیگر برادرند و هیچ چیز نزد برادر اولی و بهتر از برادر نیست .

ای کمیل ، اگر برادرت را دوست نداری ، برادرش نیستی ، مؤمن کسی است که پیرو ما ائمۀ معصومین باشد و گفتار ما را بگوید ؛ پس کسی که از گفتار ما تخلف کند از ما بریده و کسی که از ما جدا شود به ما ملحق نمی گردد و با ما نمی‌باشد پس (در آن صورت ) در درک اسفل از آتش است .

ای کمیل ، هر افسرده دلی اظهار درد دل می‌کند، پس کسی که اظهار درد دل با تو نمود ، آن را مستور کن ، مبادا آن را برای غیر ، اظهار و افشا کنی ؛ زیرا افشای آن ، توبه ندارد و گناهی که توبه نداشته باشد عاقبت آن آتش دوزخ است .

ای کمیل ، فاش کردن سرّ آل محمد صلی الله علیه و آله قابل جبران و گذشت نیست و از کسی تحمل نمی‌شود و سر آل محمد صلی الله علیه و آله را جز به مؤمن موفق و با هوش نگویید.

ای کمیل ، در هنگام هر شدت و سختی بگو «لاحول ولا قوة لا باللّٰه» که خدای تعالی به وسیلۀ آن تو را نجات می‌دهد. و نزد نعمت بگو«الحمدللّٰه» که خداوند آن را فزونی می‌بخشد. پس هنگامی که رزق تو دیرتر رسید استغفار کن ، خداوند در کار تو گشایش می‌دهد.

ای کمیل ، ایمان بر دو قسم است : مستقر و مستودع ، (یعنی ایمان ثابت و ایمان عاریتی ) بپرهیز از ایمان عاریتی ، و اگر می‌خواهی حتماً مستحق آن باشی که ایمان مستقر داشته باشی ، هنگامی به آن موفق می‌شوی که ملازم راه و روشی باشی که ترا

به راه انحرافی نکشاند و از راه دست بر نگرداند .

ای کمیل ، برای کسی اجازه نیست واجبی را ترک کند و در انجام مستحبات به زحمت و مشقت بیفتد .

ای کمیل ، به وسیلۀ ولایت و دوستی ، خود را نجات ده که شیطان در مال و اولاد تو شرکت نکند.

ای کمیل ، به تحقیق که گناهان تو بیشتر از کارهای نیک تو است و غفلت تو از یاد خدا بیشتر از ذکر و یاد خداست و نعمت‌های خدا بیش از عمل و کارهای تو است .

ای کمیل ، بیرون از نعمتهای خدا نیستی ، در حالی که عافیت را به تو عنایت کرده (یعنی سرآمد تمام نعمت‌ها عافیت است ) بنا بر این هیچگاه از حمد و تمجید و تسبیح و تقدیس و شکرگزاری و یاد او فارغ مباش .

ای کمیل ، سعی کن از آن‌هایی نباشی که خدای تعالی دربارۀ آن‌ها فرموده :

«آن‌ها خدا را فراموش کردند، پس خدا خودشان را از یاد خودشان برد» ⁽¹⁾و نسبت فسق به آن‌ها داد پس آن‌ها فاسقند.

ای کمیل ، کار آن نیست که نماز بخوانی و روزه بگیری و صدقه دهی ؛ بلکه کار آن است که نماز تو با قلب پاکیزه و کار خداپسند و خشوع کامل باشد .

و ببین در چه لباسی و بر چه زمین و فرشی نماز می‌گزاری ؟ اگر از راه مشروع و حلال نیست نماز تو قبول نخواهد شد.

ای کمیل ! زبان آنچه می‌گیرد و می‌گوید، از دل است و دل انسان قوامش به غذا

است . ببین دل خود را به چه وسیله تغذیه می‌کنی ؟ اگر از راه حلال نیست ، خدای تعالی تسبیح وذکر ترا نمی‌پذیرد.

ای کمیل ، بفهم و بدان ما کسی از مردم را در ترک امانت‌ها رخصت نمی‌دهیم ، پس کسی که از من چنین رخصتی را نقل کند بتحقیق بیهوده و گناه است و به واسطه دروغی که گفته جزایش آتش است . سوگند یاد می‌کنم هر آینه شنیدم از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله ، یک ساعت قبل از وفاتش که سه مرتبه فرمود: یا اباالحسن ! امانت را به صاحبش رد کن ، خواه نیکوکار باشد یا بدکار، خواه امانت کوچک باشد یا بزرگ ولو یک رشته نخ باشد.

ای کمیل ، جنگ وجهادی نیست مگر با امام عادل (یعنی با اذن و اجازه او) و استحبابی در نماز جماعت نیست مگر با امامی که دارای فضیلت است (یعنی امام جماعت حتما باید یک مزیت به مأموم داشته باشد).

ای کمیل ، اگر پیامبری روی زمین ظاهر نمی‌شد و در روی زمین یک مؤمن پرهیزکار می‌بود، هر آینه در دعای خود به سوی خدا ، یا خطاکار بود و یا به هدف رسیده و مصیب بود. (بعد فرمود :) بلی قسم به خدا خطاکار بود تا این که خدای تعالی یک پیامبر می‌فرستاد و به مقام پیامبری او را منصوب می‌کرد و اهلیّت و شایستگی او را گواهی می‌نمود.

ای کمیل ! دین ، دین خداست و خداوند قیام بر دین را از هیچ کس نمی‌پذیرد مگر از رسول یا نبی یا وصی باشد.

ای کمیل ! ( رهبری جامعه مسلمین به واسطه ) نبوت و رسالت و امامت است و غیر از این‌ها، یا ولایت از طرف امام دارند یا متحیر و بدعت‌گزار. بدرستی که خداوند کارهای نیک را از پرهیزکاران می‌پذیرد.

ای کمیل ! خدای تعالی کریم و حلیم و عظیم و رحیم است ، خداوند ما را به

اخلاق و صفات خویش راهنمایی نموده است . امر کرده ما را که اخلاق او را در خود پیاده کنیم و مردم را نیز وادار به آن اخلاق نماییم . پس ما، این وظیفه را ادا نمودیم و بدون تخلف و دورویی ، آن را به مردم رسانیدیم و بدون تکذیب ، احکام دستورات الهی را تصدیق نمودیم و بدون شک و تردید آن را قبول کردیم .

ای کمیل ، به خدا قسم ، من آن نیستم که چاپلوسی کنم تا مرا اطاعت کنند. و این تمنا را ندارم که با من مخالفت نکنند و رشوه به اعراب نمی‌دهم که مرا امیرالمؤمنین بگویند .

ای کمیل ، کسانی که از دنیا بهره و رشدند، بهره دنیا زوال پذیر وگول زننده است و بهره ما از آخرت ، باقی و ثابت است .

ای کمیل ، تمام مردم به سوی آخرت می‌روند، ولی چیزی که ما از آخرت می‌خواهیم رضای خدا و درجات عالیه بهشت است که خدای تعالی آن را به پرهیزکاران ارث می‌دهد.

ای کمیل ! کسی که ساکن بهشت نشد پس او را به عذاب دردناک و پستی دائمی خبر ده .

ای کمیل ! من خدای را در هر حال سپاس می‌گذارم بر توفیقی که به من عنایت فرموده است .

اگر خواستی بروی برخیز . یعنی وقت تمام شده که این خود دستوری است درباره نظم در وقت و کارها ⁽¹⁾.

ذکر حقایقی عمیق برای کمیل

1 - « نیشابوری » در رجال خود می‌گوید:

«کمیل» از خواص اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام است که حضرت او را ردیف خود بر شتر سوار کرد سپس «کمیل» از امیرالمؤمنین سؤال کرد:

حقیقت چیست ؟ - ظاهرا مقصود «کمیل» سؤال از حقیقت ذات مقدس است - امیرالمؤمنین به او فرمود : تو کجا، حقیقت ذات کجا؟

«کمیل» گفت : آیا من صاحب سر تو نیستم ؟ حضرت فرمود: بلی تو صاحب سر من هستی ولی رشحه‌هایی که از اسرار درونی من سرریز می‌کند به تو می‌رسد.

پس «کمیل» گفت : آیا شخصی مثل شما سائل را مأیوس می‌کند؟ حضرت فرمود : حقیقت، کشف سبحات جلال است بدون اشاره ⁽¹⁾.

عرض کرد : بیش از این بیان فرمایید. فرمود: انسان باید بداند که خدا در وهم او نیاید ⁽²⁾و علم با آگاهی است ⁽³⁾.

عرض کرد : بیشتر بیان فرمایید. حضرت فرمود : پاره نمودن حجاب به واسطۀ غلبه سر.

عرض کرد : بیشتر بیان فرمایید. حضرت فرمود: نوری است که از صبح ازل تابیدن می‌گیرد و آثار آن بر هیکل‌های توحید پرتو می‌افکند.

عرض کرد : بیشتر بیان فرمایید. فرمود : چراغ را خاموش کن که صبح طالع گردید ⁽¹⁾.

2 - و از سخنان آن حضرت به «کمیل بن زیاد نخعی» سخنی است که خود «کمیل» نقل می‌کند

امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام دستم را گرفت و به صحرا برد . چون به آنجا رسید آهی کشید چون آه اندوهناک، سپس فرمود:

ای کمیل، این دل‌ها ظرف‌هاست، و بهترین آن‌ها نگاه‌دارنده‌ترین آن‌هاست، پس آنچه را برایت می‌گویم حفظ کن.

مردم سه گروهند: دانشمند ربّانی، دانشجوی بر راه نجات و مگسانی ناتوان که به دنبال هر صدایی می‌روند و با هر بادی حرکت می‌کنند، به نور دانش روشنی نیافته و به رکنی محکم پناه نبرده‌اند.

ای کمیل، دانش بهتر از ثروت است، دانش تو را می‌پاید و تو ثروت را می‌پایی.

ثروت را خرج کردن کم می‌کند و دانش با خرج شدن افزایش می‌یابد. نیکی کردن با ثروت با از بین رفتن ثروت از بین می‌رود.

ای کمیل، شناخت دانش دینی است که انسان به آن جزا داده می‌شود، انسان با

کمک معرفت ، کسب طاعت می‌کند و بعد از مرگش ، نام نیک به دست می‌آورد.

دانش حاکم، و ثروت محکوم است.

ای کمیل بن زیاد، ثروت اندوزان در حالی که زنده‌اند مرده‌اند، و دانشمندان تا جایی که روزگار باقی است باقی‌اند، شخصشان با از دنیا رفتن گم شده، و شخصیّتشان در دل‌ها موجود است.

بدان که در این جا - اشاره به سینه‌اش فرموده - دانش فراوانی است اگر برای آن افراد شایسته‌ای می‌یافتم انتقال می‌دادم . آری ، شخص تیز فهمی را برای این علوم می‌یابم ولی از او بر آن ایمن نیستم، ابزار دین را برای دنیا به کار می‌گیرد و با نعمت‌های خداوند بر بندگانش و به حجت‌های حق بر اولیائش بزرگی می‌فروشد .

یا کسی را می‌یابم که پیرو حاملان حق است و او را در اطراف و جوانب آن بصیرتی نیست، به اولین شبهه‌ای که عارضش می‌گردد ، آتش شک در دلش افروخته می‌شود. بدان که نه این را اهلیّت است نه آن را.

یا کسی را می‌یابم که حریص به لذت شده و به آسانی مطیع شهوت گشته ، یا کسی که شیفتۀ جمع کردن مال و انباشتن آن است، این دو نفر به هیچ وجه رعایت کنندۀ دین نیستند، نزدیک‌ترین موجود از نظر شباهت به این دو طایفه چهارپایان رها شده در علف‌زارند. علم با مرگ حاملانش به این صورت می‌میرد.

خداوندا، آری زمین از کسی که به حجّت خدا برای خدا قیام نماید تهی نمی‌ماند، قایمی آشکار و مشهور، یا ترسان و پنهان، تا دلایل الهی و بیّناتش باطل نگردد.

اینان چند نفرند، و کجایند به خدا قسم عددشان اندک و نزد خداوند از نظر منزلت بسیار بزرگند . خداوند دلایل و بیّناتش را به وجود آنان محافظت می‌کند ، تا به افرادی شبیه خود بسپارند و بذر آن را در دلهایشان کشت کنند.

دانش با حقیقت بصیرت به آنان روی نموده، و با روح یقین در آمیخته‌اند و آنچه را ناز پروردگان سخت گرفته‌اند آسان یافته‌اند و به آنچه نادانان از آن وحشت کرده‌اند مأنوس شده‌اند و با بدنهایی که ارواحشان به محلّ برتر آویخته همنشین دنیا شده‌اند.

اینان جانشین حق در زمین، و دعوت کنندگان به دین خدا هستند. آه آه که چه مشتاق دیدار آنانم . ای کمیل، اگر می‌خواهی باز گرد ⁽¹⁾.

3 - همچنین در کلام دیگری به کمیل بن زیاد نخعی فرمود:

ای کمیل، مردم خود را فرمان بده که روز را به دنبال به دست آوردن مکارم بروند

و شب را از پی قضای حاجت خفته‌ها باشند.

قسم به کسی که شنواییش آوازها را فرا گرفته، احدی دلی را شاد نکند مگر این که خداوند برای وی از آن شادی لطفی بیافریند، و چون بلایی به او رسد آن لطف همانند آب به سوی آن روان گردد تا آن بلا را از او دور کند همان گونه که شتر غریب را از آبگاه دور نمایند ⁽¹⁾. ⁽²⁾

فرمانروایی کمیل

«کمیل» فرماندار امیرالمؤمنین علیه السلام در شهری به اسم «هیت» بود که گویا در کنار فرات قرار داشت، ولی او در اداره کردن حوزه مأموریتش تسلط کافی نداشته ، بطوری که لشکر «معاویه» در سال 39 ه . ق بعضی از آبادی‌ها و روستاهای او را مورد حمله قرار داد و «کمیل» نتوانست از آن‌ها دفاع کند و این برای او نقطه ضعفی بود و برای جبران کردن آن به قرقیسا که تحت تصرف «معاویه» بود حمله نمود.

امیرالمؤمنین علیه السلام به او اعتراض کرد و این مطالب ارزنده را فرمود:

« أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ تَضْیِیعَ الْمَرْءِ مَا وُلِّیَ وَ تَکَلُّفَهُ مَا کُفِیَ لَعَجْزٌ حَاضِرٌ وَ رَأْیٌ مُتَبَّرٌ وَ إِنَّ تَعَاطِیَکَ الْغَارَةَ عَلَی أَهْلِ قِرْقِیسِیَا وَتَعْطِیلَکَ مَسَالِحَکَ الَّتِی وَلَّیْنَاکَ لَیْسَ لَهَا بِهَا مَنْ یَمْنَعُهَا وَ لَا یَرُدُّ الْجَیْشَ عَنْهَا لَرَأْیٌ شَعَاعٌ فَقَدْ صِرْتَ جِسْراً لِمَنْ أَرَادَ الْغَارَةَ مِنْ أَعْدَائِکَ عَلَی أَوْلِیَائِکَ غَیْرَ شَدِیدِ الْمَنْکِبِ وَ لا مَهِیبِ الْجَانِبِ وَلا سَادٍّ ثُغْرَةً وَلا کَاسِرٍ لِعَدُوٍّ شَوْکَةً وَلا مُغْنٍ عَنْ أَهْلِ مِصْرِهِ وَلا مُجْزٍ عَنْ أَمِیرِه » ⁽¹⁾.

اما بعد، واگذاردن آدمی آنچه را بر عهده دارد و عهده‌دار شدن وی کاری را که دیگری باید گزارد، ناتوانیی است آشکار و اندیشه‌ای تباه و نابکار. دلیری تو در غارت مردم قرقیسیا و رها کردن مرزهایی که تو را بر آن گمارده‌ایم، و کسی در آنجا نیست که آن را بپاید، و سپاه دشمن را از آن دور نماید، رأیی خطا و اندیشه‌ای نارساست. تو پلی شده‌ای تا از دشمنانت هر که خواهد از آن بگذرد و بر دوستانت غارت برد. نه

قدرتی داری که با تو بستیزند، نه از تو ترسند و از پیشت گریزند. نه مرزی را توانی بست، نه شوکت دشمن را توانی شکست. نه نیاز مردم شهر را بر آوردن توانی، و نه توانی امیر خود را راضی گردانی.

شهادت کمیل

« کمیل » ، انسانی بزرگوار و شخصیتی شریف و پاک است که به خاطر لیاقتش به دست « حجاج بن یوسف ثقفی » به شرف شهادت نایل آمد ؛ شهادتی که محبوبش علی علیه السلام او را از آن خبر داده بود .

« حجاج بن یوسف » خونخوار ، زمانی که از جانب حاکم ستمگر اموی ، والی عراق شد ، به جستجوی « کمیل » برخاست تا او را به جرم محبت اهل بیت علیهم السلام و به گناه شیعه بودن - که در فرهنگ بنی امیه بالاترین گناه بود - به قتل برساند .

« کمیل » خود را از «حجاج» پنهان داشت ، « حجاج » حقوق منسوبان و اقوام «کمیل» را از بیت المال قطع کرد . زمانی که «کمیل» از قطع حقوق اقوامش آگاه شد گفت :

« از عمر من چیزی نمانده ، شایسته نیست وجود من سبب قطع رزق و روزی گروهی شود » .

از محلّ و مرکزی که پنهان بود درآمد و به نزد «حجاج» رفت . «حجاج» گفت :

« برای به کیفر رساندنت در جستجوی تو بودم » .

«کمیل» گفت :

« آنچه از دستت برآید انجام ده ، از عمر من جز زمانی اندک نمانده ، بازگشت من و تو به زودی به سوی خداست ، مولای من به من خبر داده که قاتل من تویی » .

آن گاه حجاج فرمان داد تا سر کمیل را از بدن جدا کردند ⁽¹⁾.

مرقد مطهر او در منطقۀ « ثویّه » بین نجف و کوفه معروف خاص و عام و زیارتگاه اهل دل است .

دعای کمیل

اشاره

عارفان عاشق و عاشقان عارف ، بیدار دلان منصف و شایستگان به حقایق متّصف ، جایگاه دعای کمیل را در میان همۀ دعاها ، چون جایگاه انسان در میان همۀ موجودات می‌دانند ؛ چنان که انسان را اشرف خلایق به حساب می‌آورند ، دعای کمیل را اشرف همۀ دعاها می‌شمارند و از آن تعبیر به « انسان الأدعیه » می‌نمایند .

مدرک دعای کمیل

در بسیاری از کتب ادعیه سندی برای دعا نوشته نشده است چراکه شهرت آن به قدری بوده است که احساس نیاز به ذکر سند نشده و جامعیت آن از جهت فصاحت و بلاغت و سنخیت دعا با دعاهای امیرالمؤمنین علیه السلام کاشف است که از منشآت امیرالمؤمنین علیه السلام است .

« محقق شوشتری » در قاموس الرجال می‌گوید :

دعای کمیل از دعاهای معتبری است که عامه و خاصه آن را روایت کرده‌اند ⁽¹⁾.

برخی از مدارک دعای کمیل عبارتند از:

1 - « شیخ طوسی » در کتاب مصباح المتهجد دربارۀ دعای کمیل چنین گوید:

«روی أن کمیل بن زیاد النخعی رأی أمیرالمؤمنین علیه السلام ساجدا یدعو بهذا الدعاء فی لیلة النصف من شعبان : اللهم إنی أسألک برحمتک التی وسعت کل شیء» ⁽²⁾.

روایت شده که کمیل بن زیاد امیرالمؤمنین را دید که در شب نیمه ماه شعبان در حال سجده این دعا را می‌خواند .

2 - « سید بن طاووس » در کتاب اقبال الأعمال روایت کرده که کمیل بن زیاد گفت : روزی با مولایم حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام در مسجد بصره نشسته بودم ، شب نیمه شعبان را یادآور شدیم ، حضرت فرمود : هر بنده‌ای آن شب را به عبادت و احیاء بگذارند و دعای حضرت خضر علیه السلام را در آن شب بخواند ، البته دعای او مستجاب گردد. چون حضرت به منزل آمد شب به خدمت او رفتم ، چون مرا دید پرسید : ای کمیل ، برای چه کار آمده‌ای ؟ عرض کردم : برای دعای خضر آمده‌ام .

فرمود : بنشین .

ای کمیل ، چون این دعا را حفظ نمایی و هر شب جمعه یک مرتبه و یا در هر ماهی یک مرتبه و یا در هر سالی یک مرتبه ، یا در طول عمر یک مرتبه بخوانی شر دشمنان دفع و خدا تو را یاری می‌کند و رزق و روزی تو زیاد می‌گردد و گناهان تو آمرزیده خواهد شد .

ای کمیل ، چون مدت زیادی در مصاحبت من بسر بردی تو را شایسته آن دیدم که با این دعای مبارک ممتاز و سرافراز گردانم . پس فرمود : بنویس . و خود حضرت املاء فرمودند و من نوشتم . سپس « سید بن طاووس » شروع می‌کند به نقل دعای معروف ⁽¹⁾.

3 - « شیخ کفعمی » در مصباح در اعمال نیمه شعبان در ضمن دعاهای آن شب می گوید:

«ثم ادع بما روی ان امیرالمؤمنین یدعوا به لیله النصف من شعبان و هو ساجد» ⁽²⁾.

سپس در نیمه شعبان این دعا را که از امیرالمؤمنین روایت شده بخوان که حضرت در حال سجود آن را می‌خواند.

4 - نظر و رأی دقیق علامۀ کم‌نظیر ، محقق خبیر ، حدیث‌شناس آگاه ، حضرت « مجلسی » بر این است که دعای کمیل بهترین دعاست .

« مجلسی » بزرگوار نیز در کتاب زاد المعاد ، به نقل از کتاب اقبال «سید بن طاوس» جریان تعلیم دعا را به « کمیل » بیان می‌فرماید ⁽³⁾.

و اما آنچه در پیش خواهد آمد شرحی است بر دعای کمیل که با تکیه بر آیات

و روایات اهل بیت - از منابع اصیل شیعی - به نگارش در آمده است.

ا 31

به نام خدا که رحمتش بی‌اندازه است و مهربانی‌اش همیشگی

خدایا ، من از تو درخواست می‌کنم به رحمتت که همه چیز را فراگرفته و به تواناییت که به آن بر همه چیز چیره شدی و در برابر آن هر چیزی فروتنی نموده و همه چیز خوار شده است و به قدرت و عظمتت که به آن بر همه چیز غلبه کردی و به عزّتت که چیزی در برابر آن نایستد و تاب و توان نیاورد و به عظمت و بزرگیت که همه چیز را پر کرده و به سلطنت و فرمانروایی مطلق و همه جانبه‌ات که بر فراز همه چیز است و به ذاتت که پس از فنای همه چیز باقی است و به اسمائت که پایه‌های همه چیز را پر کرده و به دانش و داناییت که به همه چیز احاطه کرده و به نور ذاتت که به سبب آن همۀ موجودات غیبی و شهودی به تابش آمد و روشن شد . ای نور ، ای پاک از هر عیب ، ای آغاز هر آغاز و ای پایان هر پایان .

بخش 1

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحیٖمِ

اشاره

به نام خدا که رحمتش بی‌اندازه است و مهربانی‌اش همیشگی

علت ابتداء به «بسم اللّٰه »

شروع دعای شریف کمیل با منبعِ نوری بی‌نهایتی چون«بسم اللّٰه » احتمال دارد به سبب چند دلیل باشد .

1 - امیرالمؤمنین علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و رسول خدا صلی الله علیه و آله از پروردگارِ جهانیان روایت کرده است که فرمود :

کُلّ أَمرٍ ذِی بالٍ لا یُذکَر بِسمِ اللّٰهِ فِیهِ فَهُوَ أَبتَرُ ⁽¹⁾.

هر کار بزرگی که در آن نام خدا یاد نشود ، تباه و ضایع است و به محصول و نتیجه نمی‌رسد .

2 - مرحوم « طبرسی » در کتاب پرقیمت مکارم الأخلاق از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام روایت می‌کند :

مَا مِن أَحدٍ دَهَّمَهُ أَمرٌ یَغُمُّهُ أَو کَرَّبَتهُ کُربَةٌ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَی السَّمَاءِ ثُمَّ قالَ ثَلاثَ مَرّاتٍ : « بِسمِ اللّٰهِ الرَّحمَنِ الرَّحِیمِ » إِلّا فَرَّجَ اللّٰهُ کُربَتَهُ وَأَذْهَبَ غَمَّهُ إِن شآءَ اللّٰهُ تَعالی ⁽²⁾.

هیچ‌کس نیست که او را غم و غصه‌ای فرا گیرد و سر خود را به آسمان بردارد و سه

بار «بسم اللّٰه الرحمن الرحیم » بگوید ، مگر این که خدا ناراحتیش را برطرف کند و غصه‌اش را از میان بردارد ، اگر خدای متعال بخواهد .

3 - در حدیث بسیار مهمّی آمده :

لا یُرَدُّ دُعاءٌ أوَّلُهُ « بِسمِ اللّٰهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ » ⁽¹⁾.

دعایی که ابتدایش «بسم اللّٰه الرحمن الرحیم » باشد مردود درگاه حق نمی‌شود .

4 - رسول خدا صلی الله علیه و آله زبانیه‌های آتش دوزخ را نوزده عدد شمرده‌اند و فرموده‌اند :

کسی که بخواهد خدای تعالی او را از این نوزده زبانیه رهایی بخشد اشتغال به خواندن «بسم اللّٰه الرحمن الرحیم » که نوزده حرف است پیدا کند ، تا خدای مهربان هر حرفی از آن را سپر و حائلی از آن نوزده زبانیه قرار دهد ⁽²⁾.

5 - از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که :

هرگاه آموزگاری «بسم اللّٰه الرحمن الرحیم » را به کودکی بیاموزد ، خدای تعالی برای آن کودک و پدر و مادر و آموزگارش برات آزادی از دوزخ را ثبت کند ⁽³⁾.

6 - از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله روایت شده است که :

در روز قیامت، امت من در حال گفتن «بسم اللّٰه الرحمن الرحیم » وارد می‌شوند، کفه حسنات آن‌ها در میزان، سنگین می‌شود. ( از سوی پیروان دیگر آئین‌ها) سوال می‌شود: چرا کفه حسنات امت محمد، برتری یافت ( با این که سیئات آن‌ها بیشتر

است) ؟، پیامبران ( آن‌ها) می‌گویند:

برای این که ابتدای گفتارشان سه نام از نام‌های حق بوده : ( « اللّٰه » ، « رحمن » ، « رحیم » ) ، که اگر آن نام‌ها را در کفّه‌ای نهند و سیّئات تمام خلق را در کفّه‌ای ، کفّۀ حسنات آن‌ها ( به برکت این سه نام ) سنگین‌تر آید ⁽¹⁾.

7 - از امام رضا علیه السلام روایت شده :

«بسم اللّٰه الرحمن الرحیم » به اسم اعظم حق از سیاهی چشم به سپیدی آن نزدیک‌تر است ⁽²⁾.

بدون شک اگر دعا - بخصوص دعای کمیل - با اسم اعظم حق شروع شود ، یقیناً به اجابت می‌رسد و خواننده‌اش همراه با خواسته‌هایش مورد پذیرش حق قرار می‌گیرد .

«بسم اللّٰه » شراب طهوری است که وقتی کام جان و گلوی قلب از دست ساقی عشق سرکشد ، وجد و حال و نشاط و شوری بیرون از توصیف پیدا می‌کند و مجذوب جاذبۀ معشوق می‌شود و تا رسیدن به وصال محبوب سر از پا نشناخته بدون خستگی و مستی راه را طی می‌کند .

از می عشق مست خواهم شد وز نگاهی ز دست خواهم شد

پیش بالای سرو بالایی خواهم افتاد و پست خواهم شد

غمزۀ یار اگر بود ساقی باده ناخورده مست خواهم شد

گر از این دست باده‌ای خواهد می کش و می پرست خواهم شد

در ره او ز پای خواهم ماند رفته رفته ز دست خواهم شد

گرچه در عشق نیست گشتم فیض باز از عشق مست خواهم شد ⁽¹⁾

دورنمایی از اشارات و لطایف بسم اللّٰه

اسْم

کلمۀ « اسم » بنا به اعتقاد بزرگان علم لغت برگرفتۀ از « سمّو » به معنای رفعت و بزرگی و بلندی و برتری است .

خدای مهربان لفظ « اسم » را با اتصال به حرف « با » در این کلام نورانی و اثربخش آورد تا انسان به هنگام جاری کردنش بر زبان توجّه داشته باشد که می‌خواهد با ذکر اسم دوست به حضرت دوست متوسل شود ، و بداند که توسل به دوست با جاری کردن اسم او فقط به زبان میسر نمی‌شود ، بلکه تا صفحۀ دل را از آلودگی‌های اخلاقی و آیینۀ جان را از ناپاکی‌های معنوی پاک نکند و زبان را به آب استغفار ، از سخنان یاوه و بیهوده و ذکر اغیار نشوید ، روح توسّل و زمینۀ جلوۀ محبوب بر باطن وجود فراهم نگردد . و نیز به این حقیقت اهمّ عنایت داشته باشد که بدون طهارت دل و پاکی جان و اخلاص در نیت و توجّه به فقر ذاتی خود و بی‌نیازی حضرت دوست ، جاری کردن نام مبارکش بر زبان ، کمال بی‌ادبی و گستاخی است ؛

هزار بار بشویم دهان به مشک و گلاب هنوز نام تو بردن کمال بی‌ادبی است

حضرت حق در برترین مراتب پاکی و تقدّس است و انسان خاکی در پست‌ترین مقام تعلّق و تدنّس ، و این پست‌ترین مقام بدون واسطه و سبب از مرحلۀ رذالت به اوج عزّت و جلالت ترقی نمی‌کند ، به همین خاطر خدای مهربان «بسم اللّٰه» را بین خود و انسان وسیله و واسطه قرار داد تا انسان با اتصال به معنا و مفهوم این کلام عرشی و تجلی دادن حقایق آن در جان فرشی ، قدم همت بر نردبان رفعت نهد و زمینۀ جلوۀ قابلیّت مشاهدۀ جمال و جلال از روزنۀ غیب بر او فراهم آید .

عارفی عاشق و صاحبدلی آگاه گفته : حرف« با»اشاره به بدایت و شروع حرکت و سلوک است و از« با » تا حرف « سین » که رمزی از سرّ معرفت است بیابانی بیکران و بادیه‌ای بی‌پایان است . محو شدن« الف » اسم در بیابان بیکران و بادیۀ بی‌پایان بین« با » و « سین » اشاره به این دارد که سالک این راه تا انانیّت و منیّت و خودی و خودیّت را در پرتو انوار توحید محو نکند و در آتش عشق و محبّت دوست نسوزاند و جز حال تسلیم و بندگی از او باقی نماند ، به سرّ معرفت نرسد و در عرصۀ نورانی « میم » مراد راه نیابد .

گروهی از اهل حال برآنند که« با » اشاره به برّ و نیکی او به همگان است و اغلب به عوام از مردم تعلق دارد که اهل نفوسند ، و « سین » عبارت از سرّ او به خواص است که ارباب قلوبند ، و « میم » نشانۀ محبّت اوست که نصیب اخصّ الخواص است که اصحاب اسرارند .

از امام صادق علیه السلام روایت شده که :

هر حرفی از این حروف سه گانه ، اشاره به اسمی از اسمای حسنی است ؛ « با » بهای الهی ، « سین » سنای الهی است ( که به معنای بلندی و رفعت نور اوست ) و « میم »

مجد و بزرگواری حضرت حق است ⁽¹⁾.

جمعی از مجذوبان عاشق گفته‌اند :« با » اشاره به « بصیر » ، و « سین » کنایه از « سمیع » ، و « میم » گویای کلمۀ « مُحصی » یعنی شمارکننده است .

گویا به قرائت کنندۀ «بسم اللّٰه »به این معانی آگاهی داده می‌شود که : بصیرم ، پس ظاهر و باطن همۀ اعمال و کارهایت را می‌بینم ، و سمیعم ، در نتیجه همۀ گفته‌ها و دعاهای تو را می‌شنوم ، مُحصی‌ام ، نهایتاً نفَس‌هایت را شماره می‌کنم ؛ بنا بر این در سایۀ بصیرتم از ریا و خودنمایی در عمل اجتناب کن تا تو را لباس پاداش ابدی بپوشانم ، و در سایۀ سمیعی‌ام از گفتار بیهوده و باطل بپرهیز ، تا تو را خلعت فیض و صفا و غفران و اصلاح دهم ، و در سایۀ محصی بودنم یک نفَس غافل مشو ، تا عوض آن حضور لقایت بخشم .

عارفان عاشق و سالکان مجذوب و سوختگان آتش محبّت محبوب ، می‌گویند :

از معانی و مفاهیم ملکوتی و عرفانی و عرشی «بسم اللّٰه » کسی بهره‌مند شود که بر بلای دوست صبر کند ، و سرّ و باطن خود را به سلوک در صراط مستقیم مشغول سازد ، تا به فضای نورانی « میم » مشاهده برسد .

تا به دامان تو ما دست تولّا زده‌ایم به تولّای تو بر هر دو جهان پا زده‌ایم

تا نهادیم به کوی تو صنم روی نیاز پشت پا بر حرم و دیر و کلیسا زده‌ایم

درخور مستی ما رطل و خم و ساغر نیست ما از آن باده کشانیم که دریا زده‌ایم

همه شب از طرب گریۀ مینا من و جام خنده بر گردش این گنبد مینا زده‌ایم

تا نهادیم سر اندر قدم پیر مغان

جای دیوانه چه در شهر ندادند هما من و دل چند گهی خیمه به صحرا زده‌ایم

اللّٰه

کلمۀ مبارک « اللّٰه » اسم جامع و نام کاملی است برای ذات مقدسی که مستجمع همۀ صفات کمال ، جمال و جلال است .

گفته‌اند : سه معنا در « اللّٰه » مندرج است :

1 - دائم ازلی و قائم ابدی و ذات سرمدی است .

2 - عقول و اوهام در معرفت او متحیر و سرگردانند و ارواح و افهام در طلب او سرگشته و ناتوان .

3 - مرجع رجوع و بازگشت همۀ خلایق و موجودات است .

اصحاب لطایف و اشارات گفته‌اند :

« اللّٰه » اسم اعظم است و اساس توحید بر آن است و کافر به سبب گفتن این کلمه - در صورتی که نیت صادقانۀ دلش گفتار زبانش را بدرقه کند - از پستی کفر به اوج ایمان انتقال می‌یابد .

کافر ، با گفتن این کلمه از دنیای غفلت و ناپاکی و از عرصۀ تنهایی و وحشت ، به دایرۀ هوشیاری و پاکی و انس و امنیت درآید . اگر به جای « لا إله إلّااللّٰه » ، « لا إله إلّا الرحمن » یا نام دیگر گوید ، از کفر بیرون نیاید و وارد دایرۀ اسلام نشود . رستگاری و فلاح بندگان در گرو ذکر این نام نورانی و کلمۀ طیّبه و اسم عرشی است .

منقبت کمال ذاکران به شرف این اسم ، کامل و تمام است . شروع و ابتدای هر کار به آن درست آید و پایان و اختتام ، به آن انتظام یابد . استحکام قواعد رسالت به اوست که« محمد رسول اللّٰه » و استواری و تأیید پایه‌های ولایت به آن است که « علی ولیّ اللّٰه ».

از خواص این اسم آن است که چون « الف » آن را حذف کنند « للّٰه» باقی می‌ماند

که : «لِلّٰهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ » ⁽¹⁾و اگر « لام » اول را بیندازند « له » باقی خواهد ماند که : «لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ » ⁽²⁾و اگر « لام » دوم را بیندازند « هو » باقی ماند که دلالت بر ذات دارد : «قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ » ⁽³⁾.

خوشا آن سر که سودای تو دارد خوشا آن دل که غوغای تو دارد

ملَک غیرت برد افلاک حسرت جنونی را که شیدای تو دارد

دلم در سر تمنای وصالت سرم در دل تماشای تو دارد

فرود آید به جز وصل تو هیهات سر شوریده سودای تو دارد

دلم کی بازماند چون به پرواز هوای قاف عنقای تو دارد

چو ماهی می‌طپم بر ساحل هجر که جانم عشق در پای تو دارد

دل و جان را کنم مأوای آن کو دل و جان بهر مأوای تو دارد

نهم در پای آن شوریده سر کو سر شوریده در پای تو دارد

فدایت چون کنم بپذیر جانا چرا کاین سر تمنای تو دارد

چگونه تن زند از گفت و گویت چو در سر فیض هیهای تو دارد ⁽⁴⁾

الرَّحْمٰن

کلمۀ « رحمن » ریشه و پایه‌اش لغت « رحمت » است ؛ و بنا به عقیدۀ بزرگان علم نحو و صرف و لغت‌شناسی ، صیغۀ مبالغه است و دلالت بر کثرت دارد . و نزد

دانشمندان دین و متخصصان معارف الهیه ، به معنای : « بخشندۀ رحمت عام بر همۀ موجودات و مخلوقات ، بی‌سابقۀ خدمت و عبادت » است . و در زبان اهل کشف و یقین به معنای : « افاضۀ وجود و کمالات ، به کلّ ذرّات به حسب مقتضای حکمت و قابلیت موجود » است ، که اگر این افاضه نبود ، نه از وجود خبری بود نه از کمال اثری !

و اهل بصیرت گفته‌اند :

معنای« رحمن » ارادۀ حق به رساندن خیر و دفع شر از همۀ موجودات است .

همۀ نعمت‌های ظاهری و باطنی از جهتی جلوۀ رحمانیت حق است و گوشه‌ای از این جلوۀ رحمانی در آیات سورۀ مبارکۀ الرحمن بیان شده است .

اوّل دفتر به نام ایزد دانا صانعُ پروردگار حیُّ توانا

اکبر و اعظم خدای عالم و آدم صورت خوب آفرید و سیرت زیبا

از در بخشندگی و بنده نوازی مرغ ، هوا را نصیب ماهی دریا

قسمت خود می‌خورند منعم و درویش روزی خود می‌برند پشه و عنقا

حاجت موری به علم غیب بداند در بُن چاهی به زیر صخره صمّا

جانور از نطفه می‌کند شکر از نی برگ تر از چوب خشک و چشمه زخارا

شربت نوش آفرید از مگس نحل نخل تناور کند زدانۀ خرما

از همگان بی‌نیاز و بر همه مشفق از همه عالم نهان و بر همه پیدا

پرتو نور سرادقات جلالش از عظمت ماورای فکرت دانا

خود نه زبان در دهان عارف مدهوش حمد و ثنا می‌کند که موی بر اعضا

هرکه نداند سپاس نعمت امروز حیف خورد بر نصیب رحمت فردا

بار خدایا مهیمنی و مدبّر وز همه عیبی مقدّسی و مبرّا

ما نتوانیم حق حمد تو گفتن با همه کرّوبیان عالم بالا

سعدی از آنجا که فهم اوست سخن گفت ورنه کمال ، تو وهم کی رسد آنجا ⁽¹⁾

الرَّحیٖم

کلمۀ « رحیم » به عقیدۀ اربابان علوم عربیت صفت مشبهه است ، از این جهت دلالت بر ثبات و دوام دارد . یعنی : « خدایی که رحمت و مهربانی‌اش همیشگی و ثابت است » .

اهل دین گفته‌اند :

رحمت رحیمیه ویژۀ مردم مؤمن و صاحبان یقین است که به سبب پذیرش هدایت و رعایت حلال و حرام حق و آراسته بودن به حسنات اخلاقی و سپاس‌گزاری در برابر نعمت‌ها سزاوار و شایستۀ آن شده‌اند .

در آثار اسلامی آمده :

رحمت رحمانیه به معنای روزی بخشیدن به عموم موجودات و همۀ انسان‌ها چه مؤمن و کافر و چه نیک و بد است و رحمت رحیمیه به معنای : افاضۀ کمالات معنوی به نوع انسان و نیز به معنای : آمرزش اهل ایمان در دنیا و آخرت است .

در « رحمانّیت » و « رحیمیّت » معنای عافیت مندرج است ؛ یکی عافیت دنیوی و دیگر عافیت أخروی . و رحمت رحیمیه شامل مطیعان است به قبول حسنات و عبادات ، و شامل عاصیان از اهل ایمان است به آمرزش و محو سیّئات .

نیکان و نیکوکاران به سبب بندگی ، به انتظار نزول رحمتند و بدان وبدکاران به علّت نیازمندی ومفلسی وبیچارگی وشرمندگی، امیدوار این موهبت‌اند.

« ابن مبارک » گفته :

« رحمن » آن است که چون از او درخواست کنی دست گیرد ، و « رحیم » آن که اگر چیزی از او نطلبی خشم گیرد !

عارفی فرموده :

خدای متعال رحمان است به روزی دادن به جانداران و رحیم است به آمرزش سیئآت اهل ایمان . در رزق و روزی به رحمانیتش اعتماد کن نه به کسب و تجارت خویش ، ولی کسب و تجارت را از دست مگذار که خلاف شرع و عقل است ؛ و در آمرزش گناهان به رحیمیتش تکیه کن نه بر عمل خود ، ولی عمل را ترک مکن که خلاف خواستۀ حق و همراهی با شیطان است .

گروهی از اهل سِرّ گفته‌اند :

بنده را سه حالت است :

اوّل : حالت معدومی که نیاز به هستی داشت .

دوم : حالت هستی و موجودیّت که محتاج به اسباب بقاست ؛

سوم : حالت حضور در قیامت و احتیاج به آمرزش و مغفرت .

و این سه حال در این سه اسم مندرج است :

« اللّٰه » یعنی : مستجمع همۀ صفات کمال اوست ، اندیشه کن که چگونه تو را از دیار نیستی و عدم ، به عرصۀ هستی و وجود آورد .

« رحمن » اوست ، بنگر که چگونه اسباب و ابزار بقا و زندگیت را فراهم آورد .

« رحیم » اوست ، باش تا فردای قیامت ببینی که تو را در پناه رحیمیّت آورد و پردۀ آمرزش بر گناهانت فرو پوشد .

اربابان بصیرت و صاحبان درایت و عاشقان حقیقت گفته‌اند :

انسان را قلب و نفس و روح است ، نفس را هوای رزق و احسان است ، و قلب را تمنای معرفت و ایمان ، و روح را درخواست رحمت و رضوان ، و هر یک از آن‌ها به

اسمی از این اسما نصیب خود گیرند . قلب از نام « اللّٰه » ذوق معرفت و ایمان یابد و نفس از اسم « رحمن » به رزق و احسان رسد و روح از اثر « رحیم » پوشیده به رحمت و رضوان شود .

کسی که قلب و جانش با مفاهیم این سه نام مبارک درآمیزد ، از بندگی و عبادت هر معبودی جز خدا خلاصی یابد و نسبت به بندگان خدا منبع بخشایش و بخشندگی شود و همه را از لطف و مهربانی خود بهره‌مند کند .

آثار بسم اللّٰه

ذکر این کلام نورانی و گنجینۀ فیض ربانی ، در تمام اوقات بیداری و ابتدای هر کاری مطلوب و محبوب است ؛ و گوینده چون با توجّه به معانی آن و با خلوص نیت و به قصد توسّل به حضرت حق و به خاطر تصفیۀ باطن از کدورات مادیات و تعلقات بیجا و رفع تألّمات و مشکلات گوید ، از آثار عظیمه و فایده‌های ارزندۀ آن بهره‌مند شود .

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است :

هرکس «بسم اللّٰه الرحمن الرحیم » را بخواند ، حق تعالی به عدد هر حرفی از آن چهار هزار حسنه برای او نویسد و چهار هزار سیّئه از او محو کند و چهار هزار درجه او را بالا برد ⁽¹⁾.

در روایتی به این مضمون آمده :

هرکس هنگام غذا خوردن «بسم اللّٰه » بگوید ، شیطان هم غذای او نشود و اگر

مشغول غذا خوردن شود و از خواندن آن غفلت ورزد شیطان رفیق او گردد ⁽¹⁾. ⁽²⁾

ای کرمت هم نفس بی‌کسان جز تو کسی نیست کس بی‌کسان

بی‌کسم و هم نفس من تویی رو به که آرم که کس من تویی

ای ز جمال تو جهان غرق نور نور به طوق تو حجاب ظهور

جز تو کسی نیست به بالا و پست ما همه هیچیم تویی هرچه هست

ای دو جهان محو تماشای تو جز تو کسی نیست شناسای تو

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِرَحْمَتِکَ الَّتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ ءٍ

اشاره

خدایا ، من از تو درخواست می‌کنم ، به رحمتت که همه چیز را فراگرفته

هریک از کلمات این جملۀ عرشی و کلام ملکوتی و گنجینۀ آسمانی ، دارای رموز و اشارات و لطایف و اسرار است که تا جایی که این اثر اقتضا دارد به شرح آن پرداخته می‌شود .

« اللّهم » : پایه و اصلش « یا اللّٰه » است ، « یا » حذف شده و به جای آن « میم » تشدیددار قرار گرفته تا مرتبۀ عالی و برتری شأن و عظمت و بزرگی حق را بنمایانند ، که هم چنان که وجود مقدّسش در مرتبۀ وجود بر همۀ موجودات تقدّم ازلی دارد و چیزی بر او پیشی نگرفته ، سزاوار است در کلمۀ« اللّٰه » این حقیقت مراعات شود و آن را بر هر کلمه و حرفی مقدّم کرد ، تا میان وجود حقیقی و وجود لفظی ، توافق به عمل آید و فرقی در رعایت شأن ، بین شأن حقیقی و لفظی باقی نماند .

دعا خوانی که حضرت اللّٰه را مورد توجّه قرار می‌دهد و وجود مقدّس او را ندا می‌دهد و با زبان قال و حال « اللّهم » می‌گوید ، باید بداند که اگر کشش و جاذبه و اذن و اجازۀ حضرت معشوق نبود ، عاشق شیدا ، قدرت یک کلمه سخن گفتن با معشوق را نداشت و نیروی قدم نهادن در عرصۀ دعا برای او نبود ، و زبان قالش لال ، و پدید آمدن حالش محال بود .

زبان ندا دهندۀ حق ، با اتصال به قدرت حق « اللّهم » می‌گوید ، و لسان حال دعا خوان ، با لطف و کرم او گشوده می‌شود .

دعا خوان باید به این حقیقت آگاه باشد که تا خواست محبوب نباشد ، بیان

درخواست خواهنده امکان ندارد و تا ارادۀ حضرتش در وجود عبد تجلّی نکند ، عبد برای دعا و طلب حاجت به پیشگاه او نمی‌رود .

آری ، دعا تعلیم اوست . حیات وجود دعا خوان رشحه‌ای از امر اوست . زبان قال و لسان حال دعا خوان در دست ارادۀ اوست ؛ پس همه چیز از او و در سیطرۀ مالکیت و قدرت اوست .

از خودی ای خدا نجاتم ده زین محیط بلا نجاتم ده

یکدم از من مرا رهایی بخش از غم ماسوا نجاتم ده

دلم از وحشت جهان بگرفت زین دیار فنا نجاتم ده

نفس امّاره قصد من دارد از بلای هوا نجاتم ده ⁽¹⁾

« إنّی أسألک » : « إنّی » به معنای « من » است ، ولی در این جا به معنای منیّت که بویی از فرعونیت دارد نیست . « من » در این فراز ملکوتی و بقیّۀ جملات دعا اشاره به منِ طبیعی و منِ عقلانی و منِ عالی و منِ وجودی و منِ استقلالی ندارد . « من » در این عرصۀ معنوی به معنای فقر ذاتی ، تهی‌دستی ، نیازمندی و خاکساری است .

دعا خوان در این مقام از منِ ذاتیِ خود ، جز فقر و انکسار ، ذلت و بیچارگی ، تضرّع و زاری ، خشوع و خضوع و مسکنت و خواری ، نمی‌بیند و از حضرت محبوب ، جز رحمت و کرامت ، لطف و محبّت ، احسان و عدالت و عفو و مغفرت مشاهده نمی‌کند ، به این خاطر دست سؤال - که درخواست نیازمند از بی‌نیاز ، و گدایی و خواهش خاک نشینی ناچیز ، از مقامی بلندمرتبه و غنی بالذات است - دراز می‌کند ، و درخواست و سئوالش را با کمک گرفتن از رحمت واسعۀ او اظهار می‌دارد .

« برحمتک الّتی وسعت کلّ شیء »: رحمت محبوب همه چیز را فرا گرفته و به ظاهر و باطن همه چیز احاطه دارد .

گوشه هایی از رحمت واسعه

اشاره

این رحمت واسعه ، فیض عامّ حضرت اوست که همه چیز را از برکت آن ، از تاریک‌خانۀ نیستی به عرصه‌گاه نورانی هستی سفر داد و هر یک را در جایگاه خاص خودش مستقر کرد و وسائل و ابزار نموّ و رشد و تعالی و تربیت مادی و معنوی هر کدام را به فراخور قابلیت و لیاقت و ظرفیت و استعدادشان فراهم ، و بدون ذرّه‌ای بخل در اختیارشان گذاشت .

در کتاب شریف انیس اللیل ⁽¹⁾آمده :

داستان و مَثَل فیض عام الهی چون آفتاب است ؛ از افق طلوع می‌کند ، بدون این که رساندن نورش را از چیزی دریغ ورزد و از بهره دادن به موجوداتی که در شعاعش به سر می‌برند بخل کند . هنگام طلوعش آنچه در عرصۀ تصرّف نورش قرار دارد ، از وی به اندازۀ قابلیت و استعدادش کسب نور می‌کند .

به همین صورت همۀ موجودات غیبی و شهودی هم از بزرگ‌ترین آن‌ها تا کوچک‌ترینش در احاطۀ این فیض عام و رحمت واسعه است ؛ و چیزی - گرچه از نظر کوچکی با قوی‌ترین میکروسکوپ‌ها دیده نشود - از دایرۀ احاطۀ رحمتش بیرون نیست و هریک به اندازۀ استعداد و قابلیت ، از حضرتش نصیب می‌برند و در سایۀ آن رشد و نمو می‌کنند و به کمال مادی و معنویِ خود می‌رسند .

از کران تا کران هستی ، از غیب و شهود هستی ، از ظاهر و باطن هستی ، از بالا

و پستیِ هستی ، از عیان و نهان هستی ، همه و همه با تمام هویت وجود خود ، در دایرۀ رحمت واسعه و فیض بی‌نهایت خالق هستی و رازق هستی و پروردگار هستی به سر می‌برند و آنی از آنات و لحظه‌ای از لحظات از این فیض جدا نیستند و قدرت جدا شدن ندارند . و به فرض این که بتوانند لحظه‌ای جدا شوند ، آثاری از آنان در کشور هستی بر جای نمی‌ماند .

ایجاد موجودات ، رزق مخلوقات ، رشد و نمو نباتات ، جنبش جمادات ، نزول آیات ، ظهور بیّنات ، بعثت پیامبران ، هدایت گمراهان ، راهنمایی گم گشتگان ، حیات جانداران ، پدید آمدن فرشتگان ، زنده شدن مردگان ، ثواب نیکوکاران ، مکافات بدکاران ، شایستگی مؤمنان ، ذلت کافران ، برپا شدن قیامت ، ظهور بهشت و دوزخ ، آمرزیده شدن عاصیان از اهل ایمان و آنچه که در همۀ هستی برای همه چیز از خیر و خوبی وجود دارد ، شعاعی از فیض عام و رحمت واسعۀ حضرت حق است .

ما گدایان خیل سلطانیم شهر بند هوای جانانیم

بنده را نام خویشتن نبود هرچه ما را لقب نهند آنیم

گر برانند و گر ببخشایند ره بجایی دگر نمی‌دانیم

چون دل آرام می‌زند شمشیر سر ببازیم و رخ نگردانیم

دوستان در هوای صحبت یار زر فشانند و ما سر افشانیم

مر خداوند عقل و دانش را عیب ما گو مکن که نادانیم

هر گلی نو که در جهان آید ما به عشقش هزار دستانیم

تنگ چشمان ، نظر به میوه کنند ما تماشاکنان بستانیم

تو به سیمای شخص می‌نگری ما در آثار صنع حیرانیم

هرچه گفتند جز حکایت دوست در همه عمر از آن پشیمانیم

سعدیا بی‌وجود صحبت یار همه عالم به هیچ نستانیم

ترک جان عزیز بتوان گفت ترک یار عزیز نتوانیم ⁽¹⁾

فیض عام و عنایت بی‌نهایت و رحمت واسعۀ حضرت حق از دسترس فهم ما و چشم‌انداز تأمّل ما بیرون است . مرغ اندیشه از پرواز در آن عرصه ، ممنوع ، و شاهباز عقل از رسیدن به حقیقت آن ، محروم است .

شمارش « کل شیء » ، یا همۀ موجودات و مخلوقاتی که در سایۀ رحمت واسعه قرار دارند و این حقیقت به نهان و آشکار آن‌ها محیط است ، گرچه همۀ درختان قلم شود و تمام آب‌ها مرکب گردد و فرشتگان و جن و انس نویسنده شوند ، امکان ندارد ؛ بلکه شمارش اندکی از آن‌ها هم برای این همه نویسنده مقدور نمیباشد !!

ما برای فهم نصیبی بسیار اندک از رحمت واسعۀ حق که همۀ موجودات را فرا گرفته ، لازم است به تماشای اموری چند از هویّت و حیثیّت بعضی از مخلوقات مادی و برخی از واقعیات معنوی برخیزیم ، شاید روح تشنه ما به جرعه‌ای از این دریای بی‌نهایت دست یابد و اندکی از آتش عطش خود را فرو نشاند و جلوه‌ای از این خورشید معنوی را - که لحظه به لحظه از افق وجود موجودات طلوع می‌کند - نظاره کنیم .

جهان هستی

ارزیابی جهان هستی که رحمت واسعۀ حق ، ظاهر و باطن آن را فراگرفته ، از نظر طول و عرض و حجم و تعداد موجوداتی که در آن به سر می‌برند برای هیچ‌کس قابل اندازه‌گیری و شمارش نیست .

ولی گوشه‌ای از این ساختمان را که انسان روی سیّاره‌ای از آن برای مدتی اندک مهمان است و از مواهب و نعمت‌های قرار داده شده در این سیّاره و آنچه از آسمان بر او نازل می‌شود استفاده می‌کند ، می‌توان با عینک دانش و بینش تماشا کرد ، تا به اندازۀ ذرّه‌ای ناچیز معلوم شود که فراگیری رحمت واسعۀ حق چه معنا دارد ، و چه حقیقت عظیم و واقعیت حیران کننده و بهت آوری است ؟!

همه چیز در جهان ، از باکتری‌های ذرّه‌بینی و ویروس‌هایی که از میکرون « یک هزارم میلیمتر » کوچکترند ، تا ستارگان و کهکشان‌هایی که میلیون‌ها کیلومتر از ما دورند ، از اتم ساخته شده است .

اتم‌ها به اندازه‌ای ریزند که با نیرومندترین میکروسکوپ‌ها هم دیده نمی‌شوند .

در سر یک سنجاق 55 میلیون میلیون میلیون اتم وجود دارد ، اگر بتوانیم سر سنجاق را به اندازۀ یکی از عظیم‌ترین بناها بزرگ کنیم ، هر اتم مانند مگسی است که روی یکی از ستون‌ها بخزد .

اتم‌ها « به رحمت حق » از ترکیب سه ذرّۀ اصلی به نام‌های الکترون ، پروتون و نوترون آفریده شده‌اند . الکترون واحد الکتریسیتۀ منفی ، پروتون واحد الکتریسیتۀ مثبت و نوترون از جهت الکتریکی خنثی است .

پروتون‌ها و نوترون‌ها با هم ، هستۀ اتم را تشکیل می‌دهند . الکترون‌ها روی مداری به دور هسته می‌چرخند ، به همان صورت که ماه دور زمین می‌گردد ⁽¹⁾.

اتم‌های بیرون از دایره‌شمار ، مصالح ساختمان جهان هستند . این که ماده و مصالح ساختمان جهان چگونه پدید آمد و آفرینش آن‌ها به چه کیفیت صورت گرفت ، جز آفریدگار یکتا کسی بر آن آگاه نیست :

« مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ » ⁽¹⁾.

ما انسان را شاهد آفرینش آسمان‌ها و زمین و آفرینش خودش قرار ندادیم .

آنچه از نظر قرآن محقق است و عموم دانشمندان بزرگ هم در کتاب‌های خود پس از تحقیقات علمی فراوان ثبت کرده‌اند این است که مصالح جهان عبارت بودند از : ذرّات دود و گاز که در فضا سرگردان بودند ، ولی چنان در پراکندگی به سر می‌بردند که به ندرت با یکدیگر تصادم می‌کردند .

« ثُمَّ اسْتَویٰ إِلَی السَّمٰاءِ وَ هِیَ دُخٰانٌ » ⁽²⁾.

سپس به آفرینش آسمان‌ها توجّه فرمود ، در حالی که توده‌ای از دود بود .

آن گاه با آفرینش ستارگان به تزئین آسمان پایین ، که نزدیک‌ترین آسمان به ماست پرداخت . به این ترتیب که میلیون‌ها ذرّه و گاز به شکل ابرهای عظیم به دور هم گرد آمدند . توده‌های ابر ، ذرّات را به سوی مرکز جذب می‌کرد و بالاخره تودۀ انبوه ابر جمع می‌شد و ذرّات آن به یکدیگر نزدیک می‌گشت . این ذرّات با یکدیگر اصطکاک پیدا می‌کرد و گرما تولید می‌شد ، و گاهی در مرکز ابر گرما چنان شدّت می‌یافت که توده را به تابش می‌انداخت و فضای تاریک را روشنی می‌داد . سرانجام میلیون‌ها تودۀ ابر به صورت ستاره‌ها درآمدند و از آن پس در جهان تاریک نور پیدا شد و آسمان دنیا به ستارگان زینت گرفت .

در بیابان پهناور فضا ابری بی‌شکل در همه جا به طور یکنواخت پخش شده بود ، ذرّات ماده به هم می‌خوردند و با یکدیگر ترکیب می‌شدند ، ابر به دریایی متلاطم و خروشانی از گاز تبدیل می‌شد و شروع به چرخیدن می‌کرد ، این دریای

دود و گاز همچنان می‌چرخید و می‌غرید و می‌خروشید ، و تلاطم نامرئی خیزاب‌ها و شکستن امواج نامرئی که هر یک به بزرگی اقلیمی بود در دل این دریا طغیان برمی‌انگیخت ، موج‌ها به هم می‌خوردند و بر هم می‌لغزیدند و در دل هم فرو می‌رفتند و به هم می‌آمیختند .

در میان این دریای جوشان ، طرحی مارپیچی از اثر چرخش مادّۀ دوّاری پیدا شد .

این صفحۀ مدوّر و گسترده ، با میانی برآمده و بازوانی که آهسته آهسته شکل می‌گرفت ، در سپیده‌دم گیتی به پیدایش گرایید . این شکل مارپیچ که آن را کهکشان راه شیری می‌نامند ، منظومۀ شمسی در یکی از بازوان آن قرار دارد .

در سایۀ رحمت حق و به قدرت او ، پیدایش خورشید و منظومۀ آن به این صورت بود که در یکی از بازوانِ کهکشان ، طوفانی پرآشوب پدید آمد و جریان تند گازها ، آن‌ها را به گردش واداشت ، و همچنان که می‌گردید به شکل فرفره‌ای گسترده و عظیم درآمد و پاره‌های نورانی بر گرد آن روان شدند .

این فرفرۀ عظیم در این کهکشان حیرت‌آور همچنان می‌چرخید ، تا این که کم کم گازها به مرکز آن کشیده شدند و در آنجا به صورتِ گویِ عظیم و فروزانی تراکم یافت و سرانجام به صورت خورشید تجلی کرد :

«وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً » ⁽¹⁾.

و ماه را در میان آن‌ها روشنی بخش گردانید و خورشید را چراغ فروزان قرار داد .

سپس پاره‌های گاز و غباری که گرداگرد خورشید را چون هاله‌ای فرا گرفته بود از هم پاشید و هر پاره‌ای از آن به صورت گردابی درآمد . هر گرداب ، مسیری جداگانه

داشت و در آن مسیر به دور خورشید می‌گردید . برخی نزدیک به خورشید و بعضی از خورشید دور بودند .

در گرداب‌های نزدیک خورشید ، گرما و در گرداب‌های دوردست ، سرما حاکم بود .

در هر گرداب ، ذرّات گاز و غبار ، پیوسته در گردش بود . از برخی ذرّاتِ گاز ، بخار آب پدید می‌آمد و مانند شبنم به روی ذرّات غبار می‌نشست ، و چون ذرّات غبار به هم می‌رسیدند ، رطوبت شبنم آن‌ها را به یکدیگر می‌چسباند و گاهی نیز به شکل پاره‌های یخ زدۀ آب و گِل درمی‌آمدند .

در هر گرداب ، میلیون‌ها از این پاره‌ها در گردش بودند . نیروی جاذبه ، آن‌ها را به سوی یکدیگر می‌کشید . این پاره‌ها به هم می‌پیوستند و توده‌های بزرگ‌تر می‌ساختند و گوی عظیم و چرخانی پدید می‌آوردند . این گوی عظیم با نیروی جاذبه‌ای که داشت ، پاره‌های پیرامون خود را به سوی خویش می‌کشید و روز به روز بزرگ‌تر می‌شد و سرانجام - به قدرت و رحمت خدا - این گوی به صورت زمین پدیدار شد .

بعد سایر سیّارات نیز از گرداب‌ها رخ نمودند . هر سیّاره در مسیر خود گِرد خورشید می‌گردید . عطارد از همه به خورشید نزدیک‌تر بود و پس از آن زهره ، زمین و مریخ بودند . در آن سوی مریخ ، سیّاره‌های عظیمِ مشتری ، زحل ، اورانوس و نپتون به دور خورشید گردش داشتند ، و بسی دورتر از نپتون ، سیارۀ پلوتو بود ⁽¹⁾.

جهان ، همان اندازه بزرگ است که اتم کوچک است ، و بشر هرگز نخواهد توانست حدّ آن را ببیند . نور ، با سرعت باورنکردنی در هر ثانیه سیصد هزار کیلومتر

حرکت می‌کند ؛ با وجود این سرعت ، نورِ نزدیک‌ترین ستاره چهار سال در راه است تا به ما برسد !!

تلسکوپ کوه « پالومار » کالیفرنیا که قطر آینۀ آن پنج متر است می‌تواند ستارگانی را در فضا ببیند که نورشان پس از هزار میلیون سال به ما می‌رسد !!

تعداد ستارگانی که اینک با تلسکوپ‌های نوین می‌توانیم ببینیم به قدری زیاد است که اگر صد سال تمام شب و روز به شمارش آن‌ها بپردازیم و در هر ثانیه یک ستاره بشماریم پس از پایان این مدت هنوز همۀ آن‌ها را نشمرده‌ایم ⁽¹⁾.

کهکشان ، قرص عظیمی است که قسمت مرکزی آن ضخیم‌تر است و لااقل شامل هزار میلیون ستاره است ؛ طول آن صد هزار سال نوری و ضخامت آن در مرکز ، بیست هزار سال نوری است !!

تا جایی که ما می‌توانیم با بزرگ‌ترین دوربین‌های نجومی امروزی آسمان و کهکشان‌ها را ببینیم ، احتمالاً در جهان صد و پنجاه میلیون کهکشان وجود دارد و فاصلۀ متوسط بین دو کهکشان همسایه ، دو میلیون سال نوری است ⁽²⁾.

این مجموعۀ عظیم ، گوشه‌ای از جهان ناشناخته است و فقط به وسیلۀ تلسکوپ‌های محدود رصد شده ، و قسمت اعظم آن از دسترس دید تلسکوپ‌ها بیرون است و هرگز طول و عرض و حجم و حدود آن به دست دانش نمی‌افتد و جز آفریننده‌اش از چگونگی و هویتش آگاه نیست .

بنا به گفتۀ بصیر بی‌نظیر ، آیت کبیر ، صالح خبیر ، حضرت امیر علیه السلام : آفرینش در احاطۀ رحمت حق است . رحمتی که مایۀ ایجاد و رشد و نمو و رساندن خیر و دفع شر و زمینۀ شکل‌گیری و نظام آن شد .

انسان ، شریف‌ترین مهمان جهان

به دنبال آراسته شدن خانۀ هستی و نظام گرفتن جهان و آماده شدن موادّ لازم و گسترده شدن سفرۀ کامل نعمت‌ها ، ارادۀ حضرت محبوب بر این تعلق گرفت که از باب رحمت و مهربانیش ، مهمانی شریف ، و موجودی محترم ، و مخلوقی مرکّب از جسم و جان و مغز و قلب و فطرت و کرامت ، به عنوان خلیفۀ معنوی خود برای مدتی اندک در مهمانخانۀ جهان بر تخت تکلیف قرار دهد ، تا با استفاده از همۀ نعمت‌ها - که بر اثر فعالیت‌های مستمر عناصر هستی به وجود می‌آید - قدرت و انرژی کسب کند و آن را هماهنگ با کتاب‌های آسمانی و هدایت انبیا و امامان علیهم السلام ، در راه بندگی و عبادت خالق و خدمت به مخلوق و هم نوع خود بکار گیرد ؛ سپس از دالان مرگ وارد جهان دیگر شود و در آنجا برای ابد به مزد کوشش‌ها و تلاش‌های مثبتش از نعمت‌های بی‌پایان مادی و معنوی حق در بهشت عنبر سرشت بهره‌مند شده ، جاودانه در سایۀ رحمت حق به سلامت و خوشی و سرور و شادمانی بماند .

اکنون به تماشای گوشه‌ای از آثار رحمت واسعۀ حق که از هر طرف ظاهر و باطن انسان را فرا گرفته می‌نشینیم .

مراحل شکل گیری حیات انسان

اشاره

قرآن مجید ، حیاتِ جنینی انسان را به اطوار و مراحل مختلفی تقسیم کرده ، می‌فرماید :

« وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْوٰاراً » ⁽¹⁾.

خدا شما را در مراحل مختلفی آفرید .

مرحلۀ اول : خاک

« وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ طِینٍ » ⁽¹⁾.

ما انسان را از عصاره و فرآورده‌های خاک آفریدیم .

نطفۀ انسان ، مولود غذاهای گوناگونی است که از نباتات و گوشت و لبنیات سرچشمه می‌گیرد . حیوانات هم از نباتات تغذیه می‌کنند و نباتات هم از خاک مایه می‌گیرند .

بنا بر این نطفۀ انسان - که بعداً به صورت انسانی درمی‌آید - مولود خاک است .

اکتشافات جدید هم نشان می‌دهد عناصری که زمین در بردارد از قبیل : آهن ، مس ، کلسیم ، ید و . . . عصارۀ آن‌ها در انسان وجود دارد و انسان ، به وسیلۀ نباتات و حیوانات از عصاره‌های مواد خاکی تغذیه می‌کند و به تولید مثل برمی‌خیزد .

مرحلۀ دوم : آب

« هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمٰاءِ بَشَراً » ⁽²⁾.

اوست که بشر را از آب آفرید .

از نظر زیست شناسان ، انسان مانند اسفنجی است که آب او را فرا گرفته است .

جسمِ یک فردِ هفتاد کیلویی ، از پنجاه لیتر آب تشکیل شده است ، و این نسبت ثابت است .

اگر شخصی بیست درصد آب بدنش را از دست بدهد ، دیگر سلامتی خود را باز نخواهد یافت .

آبِ یاخته‌های بدن انسان ، دارای مقدار زیادی پتاسیم می‌باشد و عملاً فاقد نمک است . ولی آبِ خارج از یاخته‌ها ، عملاً پتاسیم ندارد ، بلکه دارای مقدار زیادی نمک است و این ترکیبِ آب خارج از یاخته‌ها ، جزء به جزء به آبِ دریایی شباهت دارد که میلیون‌ها سال قبل ، اولین اشکال حیات در آن شکل می‌گرفت و بعداً زمانی که موجودات آبی به خشکی روی آوردند ، دریای درون را نیز با خود آوردند ؛ چون بدون آن زندگی برای آن‌ها در خشکی ممکن نبود .

آری ، این است معجزۀ شگفت‌انگیز قرآن که در صحرایی خشک و سوزان و بدون ابزار علمی و در جامعه‌ای بی‌سواد اعلام کرد :

« اوست که بشر را از آب آفرید » .

مرحلۀ سوم : علق

« خَلَقَ الْإِنْسٰانَ مِنْ عَلَقٍ » ⁽¹⁾.

پروردگار انسان را از علق [ کرمکی شبیه زالو ] آفرید .

« علق » در لغت ، کرمکی است که به دیوارۀ رحم زن می‌چسبد ؛ و به معنای زالو و حیوان شناور خون خوار نیز آمده است . امروزه وقتی اسپرماتوزئید را زیر میکروسکوپ می‌گذارند ، انبوه کثیری از کرمک‌های زندۀ شناوری را مشاهده می‌کنند که این کرمک‌ها وقتی وارد رحم می‌شوند ، مانند زالو به دیوارۀ رحم می‌چسبند .

« اسپرماتوزئید » در حدود چهار سانتیمتر مکعب است ، که در هر یک سانتیمتر آن صد تا دویست میلیون حیوان زندۀ شناور یافت می‌شود . این حیوانات

حیرت‌انگیز ، دسته جمعی به قصد رسیدن به « اوول » ⁽¹⁾، حرکت می‌کنند .

تخمدان یک زن جوان ، تقریباً شامل سیصد هزار هزار تخمک نارس است ، ولی از همۀ این‌ها در حدود چهار صد عددشان رسیده و بالغ می‌شوند .

هنگام قاعدگی ، تخمک ، پس از تَرَک خوردن کیسه‌ای که محتوی آن است ، به روی دنباله‌های لولۀ کوتاهی که از تخمدان تا زهدان کشیده شده می‌افتد و با حرکت مژه‌های لرزان این لوله ، خود را به زهدان می‌رساند و به این ترتیب تخمدان ، خود را برای پذیرش اسپرم نر آماده می‌کند !

مرحلۀ چهارم : ایجاد از آب بی‌ارزش

« ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ مٰاءٍ مَهِینٍ » ⁽²⁾.

آن گاه خدا نسل بشر را از چکیده و خلاصۀ آب بی‌مقدار پدید آورد .

اسپرم‌ها یعنی همان کرمک‌ها و به تعبیر قرآن مجید علق‌ها و یاخته‌های جنسی نر با مادۀ لزجی ، همراه نطفۀ مرد ، خود را به دهانۀ رحم می‌رسانند و پس از رسیدن به داخل رحم ، ناگهان نبرد شگفتی میان آنان به وقوع می‌پیوندد .

در این نبرد عجیب ، دویست میلیون اسپر شرکت دارند که با سرعت 15 کیلومتر در ساعت برای تصرف تخمک زن به سوی آن حرکت می‌کنند و طولی نمی‌کشد که اولین صفوف اسپرم‌ها به جدار تخمک می‌رسند .

ناگهان هزاران کرمک ، تخمک را در بر می‌گیرند . کرمک‌ها - که دُم‌هایشان به سرعت می‌جنبد - در زیر ذرّه‌بین مانند چمن‌زاری هستند که با وزش نسیم ، موج

می‌زنند و تا زمانی که یکی از کرمک‌ها نتواند خود را در آغوش تخمک فرو برد ، این عمل ادامه دارد .

هر اسپرم کوشش می‌کند اولین نفری باشد که به درون تخمک وارد می‌گردد ، تا این که اولین اسپرم پوسته را می‌شکافد و وارد تخمک می‌شود ، و به محض ورود ، دُم کرمک قطع شده ، محل ورود متورم می‌شود . در این هنگام ، پروتوپلاسمای تخمک نیز منقبض گشته ، مایعی از خود خارج می‌کند تا کرمک‌های دیگر نتوانند وارد آن شوند .

بنا بر این از دویست میلیون اسپرم ، تنها یک اسپرم با تخمک می‌آمیزد و انسان تولید می‌شود ، و چنانچه ارادۀ حق و رحمت واسعه‌اش تعلق بگیرد ، دو یا سه اسپرم وارد می‌شود در این صورت در رحم زن ، جنین دوقلو یا سه‌قلو پرورش می‌یابد .

مرحلۀ پنجم : امشاج « سلّول تخم »

« إِنّٰا خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشٰاجٍ » ⁽¹⁾.

ما انسان را از نطفۀ مخلوط پدید آوردیم .

برای این که انسانی به وجود آید ، ابتدا باید تخمک - یعنی یاختۀ جنسی ماده که یکی از کرمک‌ها را در بر گرفته - وارد رحم شود . تخمک ، دانۀ سپیدی است که 250 هزار بار از یاختۀ جنسی نر یعنی اسپرم بزرگ‌تر است ؛ به این خاطر وقتی تخمک ، با سیل اسپرم برخورد می‌کند ، یکی از آن‌ها را در خود فرو می‌برد و با کرموزوم‌های سلّول نر که تعدادشان به نصف تقلیل یافته با کروموزوم‌های سلّول تخمک می‌آمیزد

و در نتیجه ، موجود تازه‌ای بنام سلّول تخم پدید می‌آید که در اصطلاح قرآن « امشاج » نامیده شده .

اگر بهترین وضع زندگی برای سلّول نر و سلّول ماده فراهم باشد ، قادر به ادامۀ زندگی نیستند و به زودی می‌میرند ، مگر آن که با یکدیگر ترکیب شوند و سلّول تخم - یا به تعبیر قرآن « امشاج » - را به وجود آورند .

پس از عمل لقاح ، سلّول تخم شروع به تقسیم می‌نماید . ابتدا به دو ، سپس به چهار و بعد به هشت و . . . تقسیم می‌شود و به همین صورت بر اثر تقسیمات متوالی ، توده‌ای سلولی به وجود می‌آید .

مرحلۀ ششم : صورت بندی جنین

« هُوَ اللّٰهُ الْخٰالِقُ الْبٰارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ » ⁽¹⁾.

اوست خدا ، آفریننده ، نوساز ، صورت‌گر ، همۀ نام‌های نیکو ویژۀ اوست .

پس از تکمیل شدن سلّول‌ها - یعنی مصالح ساختمان جنین - انبوه کثیری از سلّول‌ها برای بنای پیکرۀ انسان ، تحویل رحم داده می‌شود و در رحم ، ساختمان جنین آغاز می‌گردد .

ابتدا این سلّول‌های بی‌شمار ، به قدرت پروردگار و در سایۀ رحمت واسعه و مهربانیش از یکدیگر مجزّا شده ، هر کدام به جایگاه مخصوص خود روانه می‌شوند ؛ سلّول‌های مغز ، سلّول‌های چشم ، سلّول‌های گوش و . . . همین طور هر یک ، ذرّات هم‌عضو خود را پیدا کرده ، تشکیل عضوی می‌دهند و به این ترتیب پیکر جنین به وسیلۀ سلّول‌ها ساخته و پرداخته و صورت بندی می‌شود .

گلولۀ کوچکی که در طرف چپ جنین قرار دارد ، منبع تغذیۀ جنین است . این

گلوله که در خون شناور است ، عصارۀ غذا و آب و تنفّس را که توسط دستگاه‌های گوارش و اکسیژن تهیه و وارد خون شده است ، گرفته و از راه ناف به بدن طفل منتقل می‌کند !

این است رحمت واسعۀ الهی که همه چیز را فرا گرفته و آثارش در ذرّه ذرّۀ بنای خلقت از خورشید روشن‌تر است .

مرحلۀ هفتم : پیچیده شدن جنین در سه پرده

« یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ » ⁽¹⁾.

خدا شما را در شکم‌های مادرانتان می‌آفریند ، آفرینشی بعد از آفرینش دیگر در سه تاریکی .

به تدریج ، سه پرده جنین را در بر می‌گیرد . این پرده‌ها عبارتند از : 1 - پردۀ آمینوس 2 - پردۀ کوریون 3 - پردۀ آلانتوئید .

آمینوس ، پرده‌ای است که از نموِّ سطح خارجی جنین حاصل می‌شودو از اطراف توسعه پیدا می‌کند ، تا فضایی به نام حفرۀ آمینوس در پشت جنین به وجود می‌آورد و آن گاه در حفرۀ آمینوس ، مایع زلالی پدید می‌آید .

پردۀ کوریون ، خارج از پردۀ آمینوس قرار دارد و به کمک آن ، جنین محفوظ می‌ماند .

پردۀ آلانتوئید ، در ناحیۀ شکمی جنین است و مربوط به لولۀ هاضمۀ آن بوده ، به جذب غذا کمک می‌کند . این پرده‌ها نمی‌گذارند از ناحیۀ هوا ، نور ، آب ، باد و ضربات وارده زیانی به جنین وارد آید ، و در فاصلۀ میان پرده آم ینوس و جنین ،

مایعی وجود دارد که هر گاه ضربه‌ای به شکم وارد شود ، این ضربه به مایع منتقل می‌گردد و در آن خنثی و مستهلک می‌شود .

این است رحمت واسعۀ حق که همه چیز را فرا گرفته و گوشه‌ای از آثارش در اوضاع و احوال جنین لمس می‌شود .

مرحلۀ هشتم : دمیده شدن روح

« ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ » ⁽¹⁾.

آن گاه [ جنین را در ] آفرینشی دیگر پدید آوردیم . آفرین باد بر خدا که بهترین آفرینندگان است .

پس از پایان صورت بندیِ جنین - که خود دنیای شگفت‌انگیزی از قدرت خداست و هنوز بسیاری از حقایق آن به صورت اسرارآمیز مانده و تاکنون ابزارهای علمی و افکار قویم به کشف آن دسترسی پیدا نکرده‌اند - مرحلۀ دمیدن روح فرا می‌رسد که خود از عجایب بسیار پیچیده است .

حضرت حق ، به رحمت و اراده‌اش ، تحوّل شگفت‌انگیزتری در جنین پدید می‌آورد ، یعنی جان در او می‌دمد و جنین مرده را زنده می‌کند !!

«وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی » ⁽²⁾.

و از روح خود در او بدمم .

از این پس ، جنین تعلیم می‌گیرد که انگشت خود را در دهان بگذارد ، و به همین خاطر است که نوزاد بلافاصله پس از تولّد می‌تواند پستان مادر را بمکد !

مرحلۀ نهم : تولّد

« وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ » ⁽¹⁾.

خدا شما را از شکم‌های مادرانتان بیرون آورد .

داستان تولّد نوزاد ، یکی از شگفت‌انگیزترین حوادثی است که در دستگاه آفرینش اتفاق می‌افتد . جنین که نُه ماه تمام در سکوت و تاریکی و گرمای مطبوع رحم زندگی کرده ، اینک به ارادۀ خدا و در سایۀ رحمت حق ، وارد محیطی جدید که قابل مقایسه با محیط قبل نیست می‌شود و برای این که بتواند خود را با محیط جدید وفق دهد و هماهنگ کند ، رحمت الهی همه نوع استعداد و نیروی لازم را به او بخشیده است .

او از رحم مادر - که دارای حرارتی به میزان 37 درجه است - وارد محیطی که حرارتش کمتر یا بیشتر است می‌شود ، ولی خود را با محیط جدید هماهنگ می‌کند . چگونگی این هماهنگی از معماهای علم طب است . از تاریکی قدم به روشنایی می‌گذارد و نور خیره‌کنندۀ دنیای جدید را با چشمان کوچک و لطیفش تحمل می‌کند . از محیطی مرطوب و لزج به محیطی خشک می‌آید و خود را با خشکی محیط بلافاصله وفق می‌دهد . تا پیش از ولادت از راه ناف تغذیه می‌کرد ، اینک با دهان غذا می‌خورد و بدون واسطه از هوا تنفّس می‌کند ! ⁽²⁾این‌ها جلوه‌های رحمت واسعۀ حق است که همه چیز را فرا گرفته و در این مقام است که انسان باید با تمام وجود به شکر نعمت‌های بی‌شمار حضرت دوست برخیزد و با تضرّع و زاری و ذلت و مسکنت و زبان حال و قال برای تکمیل سفرۀ مادی و معنویش بگوید :

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِرَحْمَتِکَ الَّتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ .

جلوه‌هایی دیگر از عجایب انسان

اشاره

لازم است به گوشه‌ای دیگر و پرده‌ای عجیب‌تر از رحمت واسعۀ الهی نسبت به انسان نظر اندازیم ، شاید این شگفتی‌ها ، حجاب غفلت را از آیینۀ دل ما بردارد و جان ما را به نورانیتش نورانی کند و سبب شوق بیشتر در باطن ما به سوی عبادتی خالص گردد و نفرت ما را از گناه و معصیت ، تا جایی که به ما مصونیت بخشد ، افزون کند .

ماشین مغز انسان از نظر علم ، حیرت‌انگیزترین ماشین‌هاست و وظایفی را انجام می‌دهد که پرقدرت‌ترین ماشین‌های ساختۀ بشری از انجام آن‌ها ناتوان است .

یکی از وظایف مغز ، ثبت و ضبط وقایع گوناگون است که نیروی حافظه را تشکیل می‌دهد . حافظۀ انسانی فقط به قسمت کوچکی از مغز ارتباط دارد . برای نشان دادن قدرت حافظه مثالی آورده‌اند :

فرض کنیم مردی پنجاه سال از عمرش گذشته باشد و بخواهد خاطرات خود را بدون کم و زیاد بنویسد ، برای درج این خاطرات معادل 160 میلیون نسخۀ روزنامه به قطع بزرگ که در بیست صفحه و سراسر با حروف ریز چاپ شده باشد نیاز خواهد بود . مکانیسم به یاد آوردن خاطرات گذشته ، از بسیاری از جهات ، مانند نوارهای ضبط صوت است ، فرقی که دارد این است که نیروی برقِ نوارهای مغز ، از اعصاب بدن تأمین می‌شود و هیچ گونه احتیاجی به چرخیدن ندارد .

مطابق حساب دقیق ، اگر بخواهند ماشینی بسازند که کم و بیش کار یک مغز انسانی را انجام دهد ، باید دستگاهی دو برابر بزرگ‌ترین ساختمان‌های جهان تهیه کنند ، و برای تهیۀ نیروی برق آن تمام برق حاصله از بزرگ‌ترین آبشار جهان را به آن اختصاص دهند ، و چون ناگزیر لامپ‌های الکترونی و سیم‌های این ماشین گرم می‌شود ، باید تمام آب آن آبشار برای خنک کردن آن ، گرداگرد ماشین بگردد و با

این همه کار ، ماشین اختراعی نخواهد توانست تمام وظایف مغز یک انسان معمولی را از نظر تفکّر و اندیشه انجام دهد .

فرمان مکیدن شیر از پستان مادر ، از مغز کودک به دو لب صادر می‌شود و کودک با خاطری آرام و بدون اشتباه از شیر مادر تغذیه می‌کند .

در پیکر مادر یک کارخانۀ شیمیایی اتوماتیک وجود دارد که خون را به صورت یک غذای بسیار لطیف و سودمند و گوارا تبدیل می‌کند ، که برای تغذیۀ نوزاد و دستگاه‌های گوارش وی مناسب است .

پس از آن که جنین در رحم مادر قدم می‌گذارد ، کارخانۀ شیرسازی سر از خواب برمی‌دارد و کم کم شروع به کار می‌کند . هر چه جنین رشد کند فعالیت این کارخانه رو به افزایش می‌رود تا در وقت ولادت شیری که با مزاج نوزاد سازگار باشد آماده شود .

پس از ولادت ، هر چه کودک بزرگ‌تر شود و دستگاه گوارش وی نیرومندتر گردد این کارخانه در محصول خود تغییراتی می‌دهد !

این حقایق شگفت‌انگیز و واقعیات حیرت‌آور و فعل و انفعالات و تغییر و تحولات که همه و همه در راه بهره‌وری انسان انجام می‌گیرد ، جز جلوۀ رحمت خدا و مهر بی‌پایان او و رأفت و لطف فراگیرش چیز دیگری است ؟!!

این انسان است که با دقّت و تأمل و تفکّر و اندیشۀ در این امور بهت‌آور ، باید در راه سپاس گذاری از حضرت محبوب قدم بگذارد و هر لحظه برای جلب فیوضات بیشتر ، و بخصوص فیوضات معنوی ، دست گدایی به پیشگاه او بردارد و با همۀ وجود بگوید : اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِرَحْمَتِکَ الَّتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ .

دستگاه تنفّس

ریه‌ها در یک دورۀ زندگی معتدل در حدود 500 میلیون بار عملیات قبض و بسط انجام می‌دهند .

در دستگاه تنفّس ، صدها هزار غدّه وجود دارد که از آن مایع چسبنده‌ای ترشح می‌شود . کار این غده‌ها جذب ذرّات زیان آوری است که در گرد و غبار وجود دارند که در حین تنفّس داخل بدن انسان می‌شوند .

اگر این مایع نبود ، ذرّات مزبور در ظرف چند لحظه لوله‌های تنفّس را می‌بستند و منجر به مرگ می‌شدند .

در لوله‌های تنفّس ، موهای بسیار ریزی وجود دارد که آنجا را پیوسته تمیز و پاکیزه می‌کنند .

این موها در مدت یک ثانیه ، 12 بار تمام لوله‌ها را جاروب می‌کنند و ذرّات زیان‌بخش را به جهاز هاضمه می‌رسانند و در آنجا تأثیر خود را از دست می‌دهند .

لوله‌های تنفّس ، 750 میلیون کیسه‌های ریوی را به هوای تصفیه شده می‌رسانند که در کربن و اکسید خون ، به اکسیژن حیات‌بخش تبدیل می‌شود .

دستگاه تنفّس ، با این حجم کوچک و کار عظیم و فعل و انفعال حیرت‌آور ، یکی از اجزاء « کل شیء » است که رحمت الهی آن را فرا گرفته و به آن احاطۀ کامل دارد .

پوست

پوست بدن دارای منافع بسیار زیادی است که به بعضی از آن‌ها اشاره می‌شود :

1 - در پوست ، سوراخ‌های بسیار ریز و ذرّه‌بینی وجود دارد که مقداری از تنفّس انسان به وسیلۀ آن‌ها انجام می‌شود . اگر این سوراخ‌ها بسته شود انسان زنده نمی‌ماند .

2 - دارای غدّه‌هایی است که ایجاد عرق می‌کنند و آن را از بدن بیرون می‌دهند تا حرارت بدن همیشه منظّم باشد و بالا نرود .

3 - دارای غدّه‌های روغنی است که پیوسته موها و خود را تازه و نرم نگاه دارند .

4 - در برابر حملۀ میکروب‌های خارجی ، خط دفاعی کشور بدن است .

5 - سم‌هایی را که در بدن پیدا می‌شود به وسیلۀ عرق دفع می‌کند و در این کار به کلیه‌ها کمک می‌دهد .

6 - از بیرون آمدن مایع‌های سودمند بدن جلوگیری می‌کند .

7 - مرکز حسّ لامسه است . همان حسّی که سردی ، گرمی ، زبری ، صافی ، نرمی ، سفتی ، ضخیمی و نازکی اجسام را به ما گزارش می‌دهد .

پوست ، جسمی است که رحمت خدا او را فرا گرفته و اگر اتصال به رحمت خدا نداشت ، این همه فعل و انفعال سودمند در جهت حیات انسان در آن انجام نمی‌گرفت .

ای که درد مرا تویی درمان ای که راه مرا تویی پایان

کمر خدمتت به دل بستم هر چه گویی به جان برم فرمان

داده‌ام تن به خدمت تو به دل داده‌ام دل به طاعت تو به جان

هر چه خواهی بیار بر سر من یک دمم از درت ولیک مران

به خیال تو زنده است این سر به هوای تو زنده است این جان

گر نه در سر خیال توست مقیم ور نه در جان هوای توست روان

نیستم من ، به جز تن بی‌سر نیستم ، غیر قالب بی‌جان

یکدم ار وصل تو دهد دستم می‌دهم در بهاش جان و جهان

نه جهان خواهم و نه جان ، جانا هم جهان فیض را تویی هم جان ⁽¹⁾

سیستم دفاعی بدن

خدای تعالی ، هنگامی که پیکر انسان را آفرید ، از باب محبّت و لطف و رأفت و رحمتش در برابر دشمنان مهاجم ، یعنی میکروب‌ها و بیماری‌ها ، پنج خط دفاعی برای وی قرار داد :

1 - پوست ، که سراسر بدن را مانند قلعه‌ای فرا گرفته است .

2 - بافت‌های لنفاوی ، که عبارتند از : بافت‌های پنبه مانندی که زیر پوست بدن قرار دارند و کِرِم رنگ هستند و گاهی تغییر رنگ می‌دهند .

این بافت‌ها در بعضی نقاط بدن ضخیم و در بعضی نقاط دیگر نازک هستند . اگر دشمن ، از پوست گذشت ، با مقاومت نسج‌های لنفاوی روبرو می‌شود .

3 - پرده‌های مخاط ، پردۀ مخاط عبارت است از پرده‌ای که پاره‌ای از اعضای بدن را احاطه کرده و رنگ آن متناسب با خود عضو بوده و وظیفۀ آن دفاع از عضو است .

بعضی از اعضا ، مانند قلب ، دارای دو پردۀ مخاط هستند : یکی پرده‌ای که بیرون قلب را احاطه کرده است و آن را « مخاط خارجی » می‌نامند و دیگر آن که در درون قلب است و آن را « مخاط داخلی » گویند .

4 - ترشی معده ، اگر دشمن از خطوط مقدم دفاعی بدن گذشت و به درون معده راه یافت ، ترشی معده او را نابود می‌کند .

5 - گویچه‌های سپید ، موجودات کروی شکلی هستند که با میکروب‌های خبیثی

که از خطوط دفاعی بدن گذشته‌اند و داخل خون شده‌اند ، به جنگ برمی‌خیزند ، تا همگی را به دیار نیستی رهسپار کنند . نکتۀ قابل توجّه این که این گویچه‌های سپید ، با میکروب‌های پاک و طیّبی که وارد کشور بدن می‌شوند همه نوع همکاری را دارند ⁽¹⁾.

مگر نه این است که رحمت الهی و رأفت رحمانی ، همۀ این‌ها را فرا گرفته که اینگونه بشر را از حوادث و آفات حفظ می‌کنند و او را در مسیر حیات با فعل و انفعالات خود یاری می‌دهند . به راستی انسان چه اندازه مورد رحمت خداست ؟ رحمتی که ظاهر و باطن و ذرّه ذرّه وجود او را فرا گرفته و یک لحظه او را تنها نمی‌گذارد ؟!!

گیاهان و منافع شگفت‌انگیز آن‌ها

شمارۀ گیاهان و عدد نباتات و فعل و انفعالات آن‌ها و انواع ویتامین‌هایی که در وجودشان است و نقشی که در بقای حیات و در زندگی انسان‌ها به عهده دارند را کسی جز خدا - که به وجود آورندۀ آن‌هاست - نمی‌داند .

از آنجا که نباتات و گیاهان جزئی از « کل شیء » هستند و رحمت الهی ، ظاهر و باطن همۀ آن‌ها را فرا گرفته است ، به گوشه‌ای از وجود آن‌ها و نقشی که در خیمۀ حیات ، برای بقای موجودات به عهده دارند اشاره می‌شود .

در هوا مقدار محدودی گاز و اکسیژن موجود است . اکسیژن ، ماده‌ای حیاتی است که حرارت غریزی بدن انسان‌ها و حیوان‌ها و همۀ جانداران به آن بستگی دارد و زندگی انسان و حیوان بدون آن ممکن نخواهد بود .

هنگام نفس کشیدن ، مقداری اکسیژن وارد ریه‌ها می‌شود و با خون ترکیب می‌گردد و دستگاه پخش خون آن را به قسمت‌های مختلف بدن می‌رساند .

اکسیژن ، غذا را در سلّول‌های گوناگون بدن با حرارتی ضعیف ، آهسته و آرام می‌سوزاند و حرارت غریزی را به وجود می‌آورد . در اثر احتراق غذا ، گازهای زهرآگینی به نام « کربونیک » ایجاد می‌شود . این گاز در بازگشت مجدد خون به ریه‌ها با خون داخل آن‌ها شده و از راه تنفّس بیرون رفته جزء هوا می‌شود .

کار همۀ جانداران همین است که اکسیژن هوا را می‌گیرند و گاز کربونیک تحویل می‌دهند .

در این جا پرسشی پیش می‌آید که ؛ چرا اکسیژنِ هوا تمام نمی‌شود ؟ چرا که مقدارش محدود و معین بوده و در اثر تنفّس میلیاردها انسان و جاندار دیگر در هزاران سال باید تمام شده باشد .

هر فردی از انسان ، در 24 ساعت ، در ضمن تنفّس ، به طور معمول 250 گرم کربن خالص از ریه بیرون می‌دهد . اگر مجموع افراد بشر را فرضاً سه میلیارد بدانیم ، در ظرف یک سال دویست و هفتاد و سه میلیون و هفتصد و پنجاه هزار تن کربونیک - که گازی سمّی است - تولید می‌شود و تقریباً برابر همین مقدار را جانوران در ضمن تنفّس ایجاد می‌کنند .

این گاز سمّی که دم بدم به طور تصاعدی افزوده می‌شود به کجا می‌رود ؟ اگر در هوا موجود است باید تعادلش با اکسیژن بهم بخورد ، زیرا اکسیژن پیوسته در حال کم شدن و کربن در حال افزایش است . پس چرا انسان‌ها و جانداران همگی زنده مانده‌اند و به کام مرگ نیفتاده‌اند ؟!

پاسخ این سؤال این است :

رحمت الهی این مشکل را به آسانی حل کرده و با آسان‌ترین راه ، انسان‌ها

و جانداران را از خطر مرگ‌بار این گاز نجات داده است .

او سلسله‌ای بر موجودات زندۀ این جهان افزوده که شماره‌اشان برای کسی معلوم نیست . و تنفّس کننده‌های زندۀ دیگری را ایجاد کرده که تنفّس آن‌ها درست بر خلاف نفس کشیدن جانداران است .

آن‌ها وقتی نفس می‌کشند ، کربن را از هوا می‌گیرند و اکسیژن تحویل می‌دهند ، در نتیجه تعادل را میان این دو گاز هوا برقرار می‌کنند . این موجودات زنده و خدمت گذاران دیرینه ، سلسلۀ گیاهان هستند .

گیاه ، عمل کربن گیری را از هوا به وسیلۀ برگ‌های خود انجام می‌دهد و کربن را در تنۀ خود نگاه می‌دارد و اکسیژن را در هوا ارسال می‌کند ، به همین خاطر بخش مهم وجود گیاهان از کربن است .

بر اساس آیات قرآن و کلام ملکوتی امام عاشقان و امیرالمؤمنین علیه السلام در دعای کمیل ، رحمت الهی هر برگی را فرا گرفته که این گونه بساط حیات را از خطر نابودی حفظ می‌کند . آثار رحمت فراگیر حضرت حق در تنه ، شاخه ، برگ ، شکوفه‌ها و گل‌های گیاهان با چشم سر قابل مشاهده است . آن که نمی‌بیند بیمار است و آن که تدبر نمی‌کند دچار سرطان جهل و غفلت است .

انسان ، با عقل و شعور خدا داده ، از انواع سبزیجات و حبوبات و میوه‌ها برای سلامت بدن و رفع گرسنگی و لذّت بردن و ادامۀ حیات استفاده می‌کند . این مجموعه ، در کارگاه عظیم بدن او ، به آنچه که مورد نیاز بدن است از قبیل : رنگ ، استخوان ، پوست ، عصب ، پی ، رگ ، خون ، مو ، ناخن ، انرژی ، حرارت و . . .

به سبب رحمت الهی تبدیل می‌شود .

چشم دل باز کن که جان بینی آنچه نادیدنی است آن بینی

گر به اقلیم عشق روی آری همه آفاق گلسِتان بینی

بر همه اهل آن زمین به مراد گردش دور آسمان بینی

آنچه بینی دلت همان خواهد آنچه خواهد دلت همان بینی

بی سر و پا گدای آنجا را سر به ملک جهان گران بینی

هم در آن پابرهنه قومی را پای بر فرق فرقدان بینی

هم در آن سر برهنه جمعی را بر سر از عرش سایبان بینی

گاه وجد و سماع هر یک را بر دو کون آستین فشان بینی

دل هر ذرّه را که بشکافی آفتابیش در میان بینی

هرچه داری اگر به عشق دهی کافرم گر جُوی زیان بینی

جان گدازی اگر به آتش عشق عشق را کیمیای جان بینی

از مضیق جهات در گذری وسعت ملک لا مکان بینی

آنچه نشنیده گوش آن شنوی و آنچه نادیده چشم آن بینی

تا بجایی رساندت که یکی از جهان و جهانیان بینی

با یکی عشق ورز از دل و جان تا به عین الیقین عیان بینی

که یکی هست و هیچ نیست جز او « وحده لا إله إلّاهو » ⁽¹⁾

نقش حشرات و حیوانات در حیات و هستی

از شمارۀ حشرات و حیوانات و جانوران خشکی و دریا و پرندگان و خزندگان و منافع عظیم وجود آن‌ها در عالم هستی ، کسی جز خالق آن‌ها - که رحمتش ظاهر و باطن هر یک از آن‌ها را فرا گرفته - آگاهی ندارد .

رحمت فراگیر او نسبت به همۀ آن‌ها سبب شده است که آثار بسیار عظیمی از وجودشان آشکار شود و در این عرصه ، سودگیری انسان از آن‌ها جایگاه‌خاصی دارد .

1 . حشرات بارور کننده :

درخت میوه هم نر است و هم ماده ، هم گرده دارد که مانند نطفۀ مرد است و هم تخمک که نشانۀ مادگی اوست . اگر گردۀ درخت نر ، به تخمک درخت مادۀ هم‌نوع خود و یا بالعکس نرسد ، میوه و ثمری وجود نخواهد داشت .

برای باروری بعضی از گیاهان ، حضرت رحمان ، حشرات بسیار ریزی را به وجود آورده است . که این وظیفه را با بهترین شکل انجام می‌دهند . گردۀ این را به تخمک آن و گردۀ آن را به تخمک این می‌رسانند .

شگفتی این جاست که این مأموران زبردست اشتباه نمی‌کنند ؛ گردۀ سیب را به تخمک هلو ، و گردۀ زردآلو را به تخمک خربزه نمی‌رسانند ، بلکه سیب را به سیب ، و هلو را به هلو تلقیح می‌کنند .

2 . گاو و گوسفند :

« دانشوران علوم طبیعی که می‌گویند : هر چیزی در طبیعت به اندازۀ احتیاج موجودات است ، سخنی است درست .

آری ، در حیوانات پستاندار ، شیر در سینۀ مادران به اندازۀ نیاز نوزادان نهاده شده است ، ولی خدای متعال ، که رحمتش همه چیز را فرا گرفته ، گاو و گوسفند را از این قانون کلّی - که در همۀ پستانداران جاری است - مستثنی کرده ؛ چرا که شیر این حیوانات نه تنها غذای نوزادان آن‌هاست ، بلکه غذای کاملی برای بشر نیز به شمار می‌آید .

شیر گاو و گوسفند برای نوزادان و کودکان و حتی انسان‌های در حال رشد و یا

تکامل یافته ارزش غذایی بسیار مهمی دارد و فراورده‌های شیری ، یکی از بزرگ‌ترین احتیاجات غذایی بشر را تأمین می‌کند » ⁽¹⁾.

آیا رحمت و لطف خدای متعال در حق انسان به روشنی دیده نمی‌شود ؟ خدای متعال در سایۀ رحمت بی‌نهایت خود این حیوانات را در خدمت انسان قرار داده است . حیواناتی که سود آن‌ها بسیار سرشار و زیان‌های احتمالی آن‌ها بسیار کم می‌باشد .

بشر از تمام اعضا و جوارح گوسفند بهره می‌برد و سر تا پای وجود این حیوان ، خدمت گزاری به انسان است .

نکتۀ قابل توجّه و شگفت‌آور این که با وجود تنوع و گروه بندی گوسفند به :

پشمی ، گوشتی و شیری ، خوراک هر سه گروه این حیوان یکی است و این قدرت پروردگار عالم است که در وجود یک حیوان ، یک نوع غذا را به سه فرآوردۀ پرارزش برای حیات انسان تبدیل می‌کند و خوراک و پوشاک انسان را - که گروهی هم در میانشان قدر ناشناس وجود دارد - تأمین می‌نماید .

گوسفند ، یک جزء ناچیز از « کل شیء » است که رحمت الهی ، او را فرا گرفته است . جلوۀ آثار رحمت حق در این موجود به اندازه‌ای است که توضیح و تفسیرش کتاب‌ها نیاز دارد .

3 . زنبور عسل :

گیاه شناسان می‌گویند :

« بیشتر گل‌ها در سرتاسر روز شیره ندارند ، بلکه در وقت معیّنی از روز شیره می‌دهند و زمان شیره دهی آن‌ها از سه ساعت تجاوز نمی‌کند . گل‌ها ، شیرۀ خود را

همگی در یک وقت عرضه نمی‌کنند . پاره‌ای در صبح‌گاه ، برخی هنگام ظهر و دسته‌ای بعد از ظهر شیرۀ خود را در معرض قرار می‌دهند . زنبور عسل گیاه شناس و وقت شناس است ، گل‌ها را می‌شناسند و ساعت شیر دهی هر گلی را می‌داند ، و در همان وقت به سراغ آن گل می‌رود تا شیره‌اش را بمکد » ⁽¹⁾.

سپس شیرۀ گل را در کارگاه وجود خود تبدیل به ماده‌ای شیرین ، مصفّا ، خوشمزه ، انرژی بخش و خوشرنگ می‌کند که در تمام مواد غذایی جهان بی‌نظیر و از فاسد شدن مصون است . و علاوه بر همۀ این‌ها به فرمودۀ قرآن برای انسان‌ها جنبۀ درمان از بیماری‌ها دارد : «فِیهِ شِفٰاءٌ لِلنّٰاسِ » ⁽²⁾.

در بارۀ زنبور و زندگی این موجود شگفت‌انگیز ، صدها کتاب نوشته شده که هر ورقش نشانگر رحمت فراگیر حضرت حق نسبت به همۀ شئون این موجود به ظاهر کوچک ، ولی بسیار بزرگ است .

نعمت بی‌نظیر هدایت

رحمت الهی و لطف فراگیر آن حضرت اقتضا کرده که انسان را در گوشه‌ای از ساختمان جهان برای مدتی معیّن جای دهد و او را از انواع مواهب و نعمت‌ها که از طریق فعل و انفعالات عناصری چون ابر و باد و مه و خورشید و فلک و . . . به دست می‌آید بهره‌مند کند و انواع سبزیجات و حبوبات و میوه‌ها را که از طریق نباتات تأمین می‌شود در اختیار او گذارد و وی را از گوشت‌های حلال دریایی و هوایی و زمینی روزی دهد و ابزار و وسائل لازم را برای به پا کردن خیمۀ زندگی برای او

تأمین کند ، تا با تکیه بر عقل و خرد و به کارگیری اراده و اختیار و آزادی و حریت ، هدایت تشریعی را که به عبارت دیگر صراط مستقیمی است که کتب آسمانی و نبوت انبیا و ولایت امامان علیهم السلام و به خصوص قرآن مجید آن را ترسیم کرده‌اند و از بی‌نظیرترین نعمت‌ها است ، انتخاب کند و از این راه ، تکالیف و وظایف و مسئولیت‌های خود را نسبت به خالق دریابد و صادقانه و عاشقانه همراه با همّتی بلند و عالی به اجرای آن‌ها اقدام کند و از این طریق به رشد و کمال مطلوب برسد و در این چند روز محدودی که در دنیاست ، به آباد کردن آخرت ابدی و سرای جاودانی بپردازد و خود را برای بهره‌گیری از رضوان اللّٰه و بهشت ، مهیا کند .

انسان اگر به تمام نعمت‌های مادی و معنوی حضرت ربّ العزّه بیاندیشد و با دقّت و تأمّل بنگرد ، می‌یابد که رحمت رحیمیّۀ پروردگار و فیض عام و خاص خدای مهربان ، ظاهر و باطن و غیب و شهود و ملک و ملکوت و همۀ شئون او را فرا گرفته ، و سعۀ رحمت حضرت دوست او را در خود فرو پوشانده و وی را آن چنان مورد مهر و محبّت خود قرار داده که موجودی از موجودات حتی فرشتۀ مقرب را این گونه مورد عنایت و لطف و رأفت و کرم و رحمت قرار نداده است !!

در این زمان است که با چراغ معرفت ، قدم عشق در جادۀ تکلیف می‌گذارد و با کمک ایمان برای رسیدن به لقاء دوست حرکت می‌کند و لحظه‌ای از بندگی حق و خدمت به خلق دریغ نمی‌ورزد و با تمام سلّول‌های وجودش و رگ و پی و اعضا و جوارحش و دل شیدا و عاشقش و جان واله و حیرانش و زبان گویایش و سینۀ سوزانش و پوست و گوشت و استخوانش و همۀ هستی‌اش ، خاضعانه و خاشعانه ، روزانه و شبانه در پیشگاه محبوب ازلی و ابدی به عنوان توسّل و تمسّک به رحمت سرمدی عرضه می‌دارد :

ملکا ذکر تو گویم که تو پاکی و خدایی نروم جز به همان ره که توام راه نمایی

همه درگاه تو جویم همه از فضل تو پویم همه توحید تو گویم که به توحید سزایی

تو حکیمی تو عظیمی تو کریمی تو رحیمی تو نمایندۀ فضلی تو سزاوار ثنایی

بریّ از رنج و گدازی بریّ از درد و نیازی بریّ از بیم و امیدی بریّ از چون و چرایی

نتوان وصف تو گفتن که تو در فهم نگنجی نتوان شبه تو جستن که تو در وهم نیایی

همه عزّی و جلالی همه علمی و یقینی همه نوری و سروری همه جودی و جزایی

همه غیبی تو بدانی همه عیبی تو بپوشی همه بیشی تو بکاهی همه کمّی تو فزایی

« أحَدٌ لیسَ کَمِثْلِه » « صَمَدٌ لَیْسَ لَهُ ضِد » « لِمَنِ الْمُلْک » تو گویی که مر آن را تو سزایی

لب و دندان سنایی همه توحید تو گوید مگر از آتش دوزخ بودش روی رهایی ⁽¹⁾

انسان با انتخاب صراط مستقیم و هدایت قویم الهی و عمل به تکالیف و وظایف و رعایت حلال و حرام و خدمت به خلق خدا ، بنا به فرمودۀ قرآن مجید از اجر

عظیم ، اجر غیر ممنون ، اجر کریم ، اجر کبیر ، رضای حق ، خلود در بهشت که همه و همه رحمت خدا نسبت به اوست بهره‌مند می‌شود .

رحمت خدا

انسان اگر در طول مسیر زندگی به سبب جهل یا غفلت یا نسیان یا عاملی دیگر دچار خطا و عصیان شود ، با بازگشت به حق و توسل به توبه و انابه و جبران خطا و گناه به صورتی که دستور داده شده ، یقیناً مورد عفو و آمرزش و مغفرت و رحمت حق قرار می‌گیرد . به خصوص اگر توبه و انابۀ او همراه با دعای کمیل در شب جمعه شود ؛ شبی که شب رحمت است و شبی که با خواندن دعای کمیل ، نازل شدن باران غفران و عفو و رحمت پروردگار مهربان و خدای ستودۀ صفات ، حتمی و قطعی است .

« قُلْ یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ » ⁽¹⁾.

ای بندگانم ، ای کسانی که بر خود اسراف روا داشتید ، از رحمت خدا مأیوس و ناامید مشوید ، یقیناً خدا همۀ گناهان را می‌آمرزد ، مسلماً او بسیار آمرزنده و مهربان است .

آیاتی که در قرآن کریم به جملات ملکوتی و عبارات عرشی مانند : «إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ » ⁽²⁾«وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ » ⁽³⁾«وَ اللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ » ⁽⁴⁾«أَنَّ اللّٰهَ

غَفُورٌ حَلِیمٌ » ⁽¹⁾«وَ اللّٰهُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ » ⁽²⁾«وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ » ⁽³⁾«إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً » ⁽⁴⁾«إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً » ⁽⁵⁾«وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ » ⁽⁶⁾«إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ » ⁽⁷⁾ختم می‌شود فراوان است . با توجّه به عمق این آیات ، روی آوردن به سوی حضرت حق و توبه از گناه و جبران عصیان و خطا ، واجب و ناامیدی از رحمت حضرت او حرام و گناه کبیره است .

وسعت رحمت الهی در قیامت

« ابوسعید خدری » از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله روایت کرده :

چون مؤمنان گنهکار را به دوزخ برند ، آتش بر آنان سرد شود تا بیرونشان آورند ، آن گاه از طرف حضرت اللّٰه به فرشتگان خطاب آید : اینان را به فضل و رحمت من به بهشت درآورید که دریای مرحمت من و امتنان و لطفم بی‌کران و فضل و احسانم بی‌پایان است .

از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود:

روز قیامت از تحت عرش منادی ندا می‌دهد: ای امت محمد، هر حقی که من دارم بر شما بخشیدم و تنها حقوق شما بر همدیگر باقی مانده است پس یکدیگر را

ببخشایید و به رحمت من داخل بهشت شوید ⁽¹⁾.

در روایت آمده :

« وقتی روز قیامت شود ، بنده‌ای از اهل ایمان را حاضر کنند ، خطاب رسد : بندۀ من نعمتم را سربار معصیت ساختی و چندان که نعمت را بر تو افزودم تو بر عصیان افزودی . بنده از خجلت معصیت سر در پیش افکند . از پیشگاه رحمت خطاب رسد : ای بندۀ من ، سر بردار که همان ساعت که معصیت می‌کردی تو را آمرزیدم و قلم عفو بر آن کشیدم » ⁽²⁾.

و نیز روایت شده :

« بنده‌ای را نزدیک آرند ، آن بیچاره به خاطر گناه بسیار سر به زیر اندازد و از شرمساری به گریه درآید ، از درگاه عزّت و رحمت خطاب رسد : آن روز که گناه می‌کردی و می‌خندیدی تو را شرمسار نساختم ، امروز که سر شرمساری و خجلت به پیش انداخته‌ای و گناه نمی‌کنی و زاری و گریه می‌آوری چگونه تو را عذاب کنم ، گناهت را بخشیدم و اجازۀ درآمدن به جنت را به تو مرحمت کردم » ⁽³⁾.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده :

خدا را صد رحمت است ، از آن صد رحمت ، یکی را بر جنّ و انس و چهارپایان نازل کرد و نود و نه دیگر را ( در خزانۀ احسان خود ) نگاه داشت تا در آخرت بر

بندگان نثار فرماید ⁽¹⁾.

از رئیس محدثین ، حدیث‌شناس کم‌نظیر ، « شیخ صدوق » رحمه الله ، از امام صادق علیه السلام روایت شده :

چون قیامت برپا شود ، رحمت واسعۀ الهی چنان جلوه کند و از گناهکاران فوج فوج بیامرزد ، که شیطانِ رانده‌شده ، در عفو خدا به طمع افتد ⁽²⁾!!

در روایتی بسیار مهم آمده :

چون بندۀ مؤمن را در قبر گذارند و سر قبر را بپوشانند و دوستان و رفیقان برگردند و او را در کنج لحد تنها گذارند ، حضرت عزّت از روی لطف و رحمت به او خطاب کند : بندۀ من در این تاریکی تنها ماندی و آنان که به خاطر خشنودی‌شان معصیت مرا کردی و رضای آنان را به رضای من برگزیدی از تو جدا شدند و تو را تنها گذاشتند و رفتند ، امروز تو را به رحمت واسعۀ خود بنوازم چنان که خلایق تعجّب کنند . پس به فرشتگان خطاب شود : ای فرشتگان من ، بنده‌ام غریب و بی‌کس و بی‌یاور و دور از وطن است اکنون در این لحد مهمان من است ، بروید او را یاری کنید و دری از بهشت به رویش بگشایید و انواع ریاحین و طعام نزدش حاضر کنید و پس از آن او را به من واگذارید که مونس او تا قیامت خواهم بود ⁽³⁾.

داستان هایی از رحمت

اشاره

در روایتی آمده :

چون روز قیامت شود ، عبد را به جایگاه حساب درآورند ، و نامۀ عمل او را که پر از گناه است به دست چپ وی دهند . عبد ، وقتِ گرفتن نامه به خاطر عادتی که در دنیا داشته «بسم اللّٰه » به زبان جاری کند و با خواندن خدا به رحمت ، نامه را بستاند ، چون بگشاید آن را سپید یابد و هیچ نوشته‌ای در آن نامه به نظرش نیاید ، گوید : این جا نوشته‌ای نیست تا بخوانم . فرشتگان گویند : در این نامه سیئات و خطاهایت نوشته بود ، ولی به برکت این آیه زایل شد و حضرت عزّت از تو گذشت ⁽¹⁾.

حضرت عیسی علیه السلام و گناهکار

در روایات آمده :

روزی حضرت عیسی علیه السلام ، با جمعی از حواریون از راهی می‌گذشت . ناگاه گنهکاری تباه روزگار که در آن زمان به فسق و فجور معروف و مشهور بود آنان را بدید . آتش حسرت در سینه‌اش افروخته شد . آب ندامت از دیده‌اش روان گشت .

تیرگی روزگار و تاریکی حال خود را معاینه دید . آه جگر سوز از دل پرخون برکشید و با زبان حال گفت :

یا رب که منم دست تهی چشم پرآب جان خسته و دل سوخته و سینه کباب

نامه سیه و عمر تبه ، کار خراب از روی کرم به فضل خویشم دریاب

پس با خود اندیشید که هر چند در همۀ عمر قدمی به خیر برنداشته‌ام و با این

آلودگی و ناپاکی قابلیت همراهی با پاکان را ندارم ، اما چون این گروه دوستان خدایند ، اگر به مرافقت و موافقت ایشان دو سه گامی بروم ضایع نخواهد بود ؛ پس خود را سگ اصحاب ساخت و به دنبال آن جوانمردان فریادکنان می‌رفت .

یکی از حواریون باز نگریست و آن شخص را - که به نابکاری و بدکاری شهرۀ شهر و مشهور دهر بود - دید که به دنبال ایشان می‌آید ، گفت : یا روح اللّٰه ، ای جان پاک ، این مردۀ دل بی‌باک را کجا لیاقت همراهی با ماست و بودن این پلید ناپاک از پی ما در کدام مذهب رواست ؟ او را از ما بران تا ما را دنبال نکند و از همراهی ما جدا شود که مبادا شومی گناهانش دامن زندگی ما را بگیرد !!

حضرت عیسی علیه السلام در اندیشه شد تا به آن شخص چه گوید و چگونه عذر او را بخواهد ، که ناگاه وحی الهی در رسید : یا روح اللّٰه ، دوست خودپسند و دچار پندار خود را بگوی تا کار از سر گیرد ، که هر عمل خیری تا امروز از او صادر شده به خاطر نظر حقارتی که به آن مفلس انداخت از دیوان و دفتر عمل او محو کردیم و آن فاسق گناهکار را بشارت ده که به آن حسرت و ندامت که به پیشگاه ما پیش آورد ، مسیر توفیق به روی او گشودیم و دلیل عنایت را در راه هدایت به حمایت او فرستادیم ⁽¹⁾.

جوان گناهکار

« ملا فتح‌اللّٰه کاشانی » در تفسیر منهج الصادقین ، و « آیت اللّٰه کلباسی » در کتاب انیس اللیل نقل کرده‌اند :

در زمان « مالک دینار » جوانی از زمرۀ اهل معصیت و طغیان از دنیا رفت . مردم به خاطر آلودگی او جنازه‌اش را تجهیز نکردند ، بلکه در مکان پستی و محلّ پر از زباله‌ای انداختند و رفتند .

شبانه در عالم رؤیا از جانب حق تعالی به مالک دینار گفتند : بدن بندۀ ما را بردار و پس از غسل و کفن در گورستان صالحان و پاکان دفن کن . عرضه داشت : او از گروه فاسقان و بدکاران است ، چگونه و با چه وسیله مقرّب درگاه احدیّت شد ؟ جواب آمد : در وقت جان دادن با چشم گریان گفت :

یا مَنْ لَهُ الدُّنیا وَ الآخِرَةُ إرْحَمْ مَن لَیْسَ لَهُ الدُّنیا وَ الآخرَةُ .

ای که دنیا و آخرت از اوست ، رحم کن به کسی که نه دنیا دارد نه آخرت .

مالک ، کدام دردمند به درگاه ما آمد که دردش را درمان نکردیم ؟ و کدام حاجتمند به پیشگاه ما نالید که حاجتش را برنیاوردیم ؟ » ⁽¹⁾.

دعای مستجاب

در زمان « منصور بن عمار » که از زمرۀ عارفان و اهل حال بود ثروتمندی مجلس معصیتی آراست ، چهار درهم برای خرید وسائل پذیرایی به غلامش داد و او را روانه بازار کرد .

غلام در راهی که به سوی بازار می‌رفت به مجلس منصور بن عمار گذشت ، گفت : بایستم و گوش فرا دهم که منصور بن عمار چه می‌گوید ؟ شنید منصور برای فردی تهی‌دست از مجلسیان خود چیزی طلب می‌کند و می‌گوید : کیست که چهار درهم انفاق کند تا چهار دعا در حق او کنم ؟ غلام پیش خود گفت : چیزی بهتر از این نیست که چهار درهم را به جای خرید طعام و شراب برای اهل معصیت به او دهم تا در حق من چهار دعا کند .

چهار درهم را به منصور پرداخت و گفت : چهار دعا در حق من کن . منصور

گفت : به چه اموری نسبت به تو دعا کنم ؟ دعایت را بیان کن . گفت : اول : دعا کن که خدا مرا از اسارت بندگی و بردگی نسبت به اربابم آزاد کند . دوم آن که : خواجه مرا توفیق توبه عطا فرماید . سوم آن که : عوض این چهار درهم انفاق شده را به من عطا کند . چهارم آن که : مرا و خواجه‌ام و اهل مجلس خواجه‌ام را مورد آمرزش قرار دهد .

منصور ، چهار دعا کرد و غلام با دست تهی به سوی خواجه بازگشت .

خواجه گفت : کجا بودی ؟ غلام گفت : ای خواجه ، چهار درهم دادم و چهار دعا خریدم . خواجه گفت : چهار دعا کدام است ؟ غلام گفت : دعای اول این که : از قید بردگی آزاد شوم . خواجه گفت : تو در راه خدا آزادی . دوم آن که : تو ای خواجه توفیق توبه از گناه یابی . خواجه گفت : توبه کردم . سوم آن که : خدا عوض چهار درهم را به من عطا فرماید . خواجه چهار درهم به او داد . چهارم آن که : خدای مهربان من و تو و اهل مجلس را بیامرزد . خواجه گفت : آنچه بر عهدۀ من بود بجا آوردم ، آمرزش من و تو و اهل مجلس از عهدۀ من بیرون است . خواجه شبانه در عالم رؤیا صدای هاتفی را از جانب حق شنید که : ای بنده ، تو با این فقر و مسکنت به وظیفۀ خود رفتار کردی ، حاشا به کرم ما که با وجود کرم بی‌پایان به وظیفۀ خود عمل نکنیم ، ما تو را و غلامت و تمام اهل مجلس را آمرزیدیم .

ورود بر خدای کریم

مردی حکیم از گذرگاهی عبور می‌کرد . دید گروهی می‌خواهند جوانی را به خاطر گناه و فساد از منطقه بیرون کنند و زنی از پی او سخت گریه می‌کند .

پرسیدم : این زن کیست ؟ گفتند : مادر اوست . دلم رحم آمد ، از او نزد جمع شفاعت کردم و گفتم : این بار او را ببخشید ، اگر به گناه و فساد بازگشت بر شماست

که او را از شهر بیرون کنید .

حکیم می‌گوید : پس از مدتی به آن ناحیه بازگشتم ، در آنجا از پشت در صدای ناله شنیدم ، گفتم شاید آن جوان را به خاطر ادامۀ گناه بیرون کردند و مادر از فراق او ناله می‌زند . در زدم ، مادر در را باز کرد ، از حال جوان جویا شدم . گفت : از دنیا رفت ولی چگونه از دنیا رفتنی ؟ وقتی اجلش نزدیک شد گفت : مادر همسایگان را از مردن من آگاه مکن ، من آنان را آزرده‌ام و آنان مرا به گناه شماتت و سرزنش کرده‌اند ، دوست ندارم کنار جنازۀ من حاضر شوند ، خودت عهده‌دار تجهیز من شو و این انگشتر را که مدتی است خریده‌ام و بر آن «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » نقش است با من دفن کن و کنار قبرم نزد خدا شفاعت کن که مرا بیامرزد و از گناهانم درگذرد . به وصیتش عمل کردم ، وقتی از دفنش برمی‌گشتم گویی شنیدم : مادر برو آسوده باش ، من بر خدای کریم وارد شدم ⁽¹⁾.

توبه به دنبال توبه

« عطار » در منطق الطیر می‌گوید :

« مردی پس از گناه روی گناه و کثرت معصیت توفیق توبه یافت . پس از توبه بر اثر غلبۀ هوای نفس دچار معصیت شد ، بار دیگر توبه کرد ولی توبۀ خود را شکست و گرفتار گناه شد تا جایی که به عقوبت و جریمه و مکافات و کیفر بعضی از گناهانش مبتلا شد و به این حقیقت آگاهی پیدا کرد که عمرش را به بی‌حاصلی تباه کرده و نزدیک به رحلت شده به خیال توبه افتاد ، ولی از خجالت و شرمساری روی توبه نداشت و چون دانۀ گندم روی تابۀ سرخ شده از آتش در سوز و گداز بود ، تا وقت

سحر از منادی غیبی شنید : ای گنهکار ، خدای مهربان می‌فرماید : چون اول توبه کردی تو را بخشیدم ، وقتی توبه شکستی در حالی که می‌توانستم از تو انتقام بگیرم مهلتت دادم تا توبه کردی و توبه‌ات را پذیرفتم تا بار سوم که توبه شکستی و خود را در معصیت غرق کردی ؛ اکنون اگر به خیال توبه هستی توبه کن که توبه‌ات را می‌پذیرم » ⁽¹⁾.

دعای راه گم کرده را پاسخ می‌دهند

« عطار » در منطق الطیر روایت می‌کند :

« شبی حضرت روح الامین در سدرة المنتهی قرار داشت ، شنید از جانب خدای مهربان ندای لبیک می‌آید ، ولی ندانست این لبیک در جواب کیست . خواست شایستۀ شنیدن لبیک را بشناسد ، در تمام آسمان و زمین کسی را نیافت . ملاحظه کرد از پیشگاه حضرت حق پیاپی جواب لبیک می‌رسد .

دوباره نظر کرد اثری از چنان بنده‌ای که سزاوار مقام جواب باشد نیافت ، عرضه داشت : الهی ، مرا به سوی بنده‌ای که پاسخ ناله‌اش را می‌دهی راهنمایی کن .

خطاب رسید : به خاک روم نظر انداز . نظر کرد دید بت پرستی در بتخانۀ روم در حالی که چون ابر بهار می‌گرید بتش را صدا می‌زند .

جبرئیل از مشاهدۀ این واقعه در جوش و خروش آمد ، عرضه داشت : حجاب از برابرم برگیر ، که چگونه است که بت پرستی بت خود را ستایش می‌کند و او را به زاری می‌خواند و تو از روی لطف و رحمت جوابش را می‌گویی ، خطاب رسید :

بنده‌ام دلش سیاه شده به این خاطر راه را گم کرده ، ولی چون مرا از کیفیت راز

و نیازش خوش آمد جواب می‌گویم و به پاسخش لبیک می‌سرایم تا به این وسیله راه را پیدا کند . در آن هنگام زبان او به خواندن خدای مهربان گشوده شد !! » ⁽¹⁾.

از شقاوت به سعادت

صاحب تفسیر فاتحة الکتاب که یکی از مهم‌ترین کتاب‌های عرفانی و علمی است و به قلم یکی از دانشمندان پس از عصر « فیض کاشانی » رحمه الله نوشته شده روایت می‌کند :

« در بنی اسرائیل عابدی بود دامن انقطاع از صحبت خلق درچیده و سر عزلت در گریبان خلوت کشیده بود . چندان رقم طاعت و بندگی در اوراق اوقاتش ثبت کرده بود که فرشتگان آسمان‌ها او را دوست گرفتند و جبرئیل که محرم اسرار پردۀ وحی بود در آرزومندی زیارت و دیدار او از حضرت حق درخواست نزول از دایرۀ افلاک به مرکز خاک نمود . فرمان رسید : در لوح محفوظ نگر تا نامش را کجا بینی .

جبرئیل نظر کرد نام عابد را مرقوم در دفتر تیره‌بختان دید . از نقشبندی قضا شگفت‌زده شد . عنان عزیمت از دیدار وی باز کشید و گفت : الهی ، کسی را در برابر حکم تو طاقت نیست و مشاهدۀ این شگفتی‌ها را قوت و نیرو نمی‌باشد .

خطاب رسید : چون آرزوی دیدن وی را داشتی و مدتی بود که دانۀ این هوس در مزرعۀ دل می‌کاشتی اکنون به دیدار او برو و از آنچه دیدی وی را آگاه کن .

جبرئیل در صومعۀ عابد فرود آمد ، او را با تنی ضعیف و بدنی نحیف دید ، دل از شعلۀ شوق سوخته و سینه از آتش محبّت افروخته ، گاهی قندیل‌وار پیش محراب طاعت سوزناک ایستاده و زمانی سجّادوار از روی فروتنی به خاک تضرّع

و زاری افتاده .

جبرئیل بر وی سلام کرد و گفت : ای عابد ، خود را به زحمت مینداز ، که نام تو در لوح محفوظ داخل صحیفۀ تیره‌بختان است .

عابد پس از شنیدن این خبر چون گلبرگ تازه که از وزش نسیم سحری شکفته شود ، لب خندان کرد و چون بلبل خوش‌نوا که در مشاهدۀ گل رعنا نغمۀ شادی سراید زبان به گفتن « الحمد للّٰه» به حرکت آورد .

جبرئیل گفت : ای پیر فقیر ، با چنین خبر دلسوز و پیام غم‌اندوز تو را نالۀ « إِنّٰا لِلّٰهِ» باید کرد نعرۀ « الحمد للّٰه» میزنی ؟، تعزیت و تسلیت روزگار خود می‌باید داشت ، نشانۀ تهنیت و مسرّت اظهار می‌کنی !!

پیر گفت : از این سخن درگذر که من بنده‌ام و او مولا ، بنده را با خواهش مولا خواهشی نباشد و در پیش ارادت او ارادتی نماند ، هرچه خواهد کند ، زمام اختیار در قبضۀ قدرت اوست ، هرجا خواهد ببرد ، عنان اقتدار در کف مشیّت اوست هرچه خواهد کند ، « الحمد للّٰه» اگر او را برای رفتن به بهشت نمی‌شایم ، باری برای هیمۀ دوزخ به کار آیم !

جبرئیل را از حالت عابد رقت و گریستن آمد ، به همان حال به مقام خود بازگشت . فرمان حق رسید در لوح نگر تا ببینی که نقاش «یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ » ⁽¹⁾چه نقش انگیخته و صورتگر «وَ یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ » ⁽²⁾چه رنگ ریخته ؟

جبرئیل نظر کرد نام عابد را در دیوان نیک‌بختان دید . وی را حیرت دست داد ، عرضه داشت : الهی ، در این قضیه چه سرّی است و در تبدیل و تغییر مُجرمی به

مَحرمی چه حکمت است ؟

جواب آمد : ای امین اسرار وحی و ای مهبط انوار امر و نهی ، چون عابد را از آن حال خبر کردی ننالید و پیشانی جزع بر زمین نمالید ، بلکه قدم در کوی صبر گذاشت و به حکم قضای من رضا داد ، کلمۀ « الحمد لله» بر زبان راند و مرا به جمیع محامد خواند ، کرم و رحمتم اقتضا کرد که به برکت گفتار « الحمد لله» نامش را از گروه تیره‌بختان زدودم و در زمرۀ نیک‌بختان ثبت کردم » ⁽¹⁾.

الهی رحمتت دریای عام است وز آنجا قطره‌ای ما را تمام است ⁽²⁾

اگر آلایش خلق گنهکار در آن دریا فرو شویی به یکبار

نگردد تیره آن دریا زمانی ولی روشن شود کار جهانی

خداوندا همه سر گشتگانیم مصیبت دیده و آغشتگانیم

زسر تا پا همه پیچیم بر پیچ چه سر چه پا همه هیچیم بر هیچ

همه بیچاره مانده پای بر جای بر این بیچارگیّ ما ببخشای ⁽³⁾

وَبِقُوَّتِکَ الَّتِی قَهَرْتَ بِهَا کُلَّ شَیْ ءٍ

و از تو درخواست می‌کنم به تواناییت که به آن بر همه چیز چیره شدی

قدرت و توانایی حق که عین ذات مبارک اوست ، بی‌نهایت و بی‌انتهاست . همۀ قدرت‌ها و توانایی‌ها در جنب قدرت او هیچ و پوچند . با قدرت او نباید به طور مستقل از قدرتی و قدرتمندی سخن گفت . همۀ قدرت‌ها شعاعی کم نور از قدرت حضرت اوست :« لا حول ولا قوّة الّا باللّٰه ».

در سطور گذشته کلمۀ « کل شیء » مختصراً بررسی شد و سخن به این نتیجه رسید که :

« کل شیء » یعنی : تمام مخلوقات و آفریده‌هایی که به ارادۀ حضرت او به وجود آمده‌اند و شمارۀ آن‌ها و چگونگی کمیت و کیفیت بسیاری از آن‌ها را کسی نمی‌داند و تا قیامت نخواهد دانست .

از میلیاردها میلیارد موجودات کیهانی و اجرام آسمانی و کهکشان‌ها و سحابی‌ها و نباتات و گیاهان و حیوانات و پرندگان و چرندگان و خزندگان خشکی و دریا و انبوه بیرون از شمارۀ آمیب‌ها ، ویروس‌ها ، میکروب‌ها و موجودات غیبی و فرشتگانی که آسمان‌ها و زمین را پر کرده‌اند ، چه کسی می‌تواند آگاه شود ؟ و کدام حسابگر می‌تواند شمارۀ آن‌ها را به دست آورد ؟

مهربان خدای هستی ، با این قدرت بی‌نهایتش بر « کل شیء » و به همه چیز غلبه دارد و چیزی در پهنۀ آفرینش از دسترس قدرت او بیرون نیست و نمی‌تواند بیرون باشد .

آسمان‌ها و اجرامش را ، کهکشان‌ها و ستارگانش را ، منظومه‌ها و موجودات میانش را - که گاهی یکی از آن‌ها میلیاردها میلیارد تن وزن دارد - به طور معلّق در مداری معیّن ، و حرکتی منظّم به قدرتش حفظ نموده و از افتادن و متلاشی شدن آن در پناه توانایی‌اش نگاه می‌دارد .

قدرت خداوند هیچ محدودیتی ندارد ⁽¹⁾و آفرینش آسمان‌ها و زمین و انواع موجودات و شگفتی‌هایی که در هر یک از آن‌ها نهفته شده است ، نمونه‌ای کوچک از آن است .

انسان بعد از هزاران سال کاوش و با دستیابی به پیشرفته‌ترین امکانات و وسایل به گوشه‌ای ناچیز از این شگفتی‌ها دست یافته است و آنچه در گوشه و کنار عالم دیده می‌شود ، ذرّه‌ای از اقیانوس بی‌کران قدرت و عظمت حضرت حق است .

قرآن کریم در آیات مختلف ، قدرت نامحدود حضرت حق را بیان نموده است :

«تَبٰارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ » ⁽²⁾.

همیشه سودمند و با برکت است آن که فرمانروایی [ همه هستی ] به دست اوست و او بر هر کاری تواناست .

« قدیر » از مادۀ « قدرت » به معنای کسی است که هر چه اراده کند به مقتضای حکمت انجام می‌دهد ، نه کمتر و نه بیشتر . و به همین جهت این وصف جز دربارۀ خداوند به کار نمی‌رود ⁽³⁾.

و یا در آیه‌ای دیگر می‌فرماید :

«اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عِلْماً » ⁽¹⁾.

خداست که هفت آسمان و نیز مثل آن‌ها هفت زمین را آفرید . همواره فرمان او در میان آن‌ها نازل می‌شود تا بدانید که خدا بر هر کاری تواناست و این که یقیناً علم خدا به همه چیز احاطه دارد .

از دیگر نشانه‌های قدرت حضرت حق ، مسألۀ آفرینش و مرگ ، و تجدید حیات مردگان در جهان دیگر است .

« لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ » ⁽²⁾.

مالکیّت و فرمان‌روایی آسمان ها و زمین ، فقط در سیطرۀ اوست ، زنده می‌کند و می‌میراند ، و او بر هر کاری تواناست .

انسان وقتی خود را در برابر این همه عظمت و قدرت تصوّر می‌کند و از طریق دلایل علمی - که از مطالعۀ مجموع مسائل شگفت آفرینش به دست می‌آید - و یا براهین فلسفی - از برهان وجوب و امکان ⁽¹⁾گرفته تا برهان سعۀ وجودی ⁽²⁾- به قدرت لایزال الهی یقین پیدا می‌نماید ، دست عجز و نیاز به درگاه قادر مطلق دراز می‌نماید ، و برای بیان درخواست و حاجت خود ، خدا را به قدرت نامحدودش قسم می‌دهد : « وبقوتک التی قهرت بها کل شیء » .

وَخَضَعَ لَهَا کُلُّ شَیْ ءٍ وَذَلَّ لَهَا کُلُّ شَیْ ءٍ

و در برابر آن هر چیزی فروتنی نموده و همه چیز خوار شده است

همه چیز از موجودات غیبی تا شهودی ، از بزرگ‌ترین موجود معنوی و مادّی تا کوچک‌ترین آن ، از عظیم‌ترین کهکشان و سیّاره و ثابت ، تا کوچک‌ترین اتمی که هرگز با نیرومندترین دستگاه‌های علمی به چشم نیاید ، نسبت به قدرت و تواناییت فروتن و خاکسار و ذلیل و خوارند ؛ همه مسخّر و فرمانبردارند و در برابر فرمان‌های حکیمانه‌ات سر تواضع بر خاک ذلّت دارند ، و همیشه و همه جا برای فرمانبرداریت آماده و حاضرند و روح سرپیچی و حالت عصیان در احدی از آن‌ها نسبت به دستوراتت وجود ندارد .

موجوداتی که بی‌استثنا مقهور و مغلوب قدرت بی‌نهایت تواند ، همۀ وجودشان عین خضوع و محض ذلت است .

در فرازی از یک دعای عارفانه و عاشقانه که از قلب ملکوتی معصومی آگاه و موحّدی بینا بر زبانش جاری شده می‌خوانیم :

یقیناً تو ، آری تو ، خدایی هستی که به قدرت و توانایی‌ات همه چیز را ذلیل خود کردی و گردن همه چیز پیش قدرتت افتاده و خاضع است . آنچه بخواهی نسبت به همه چیز انجام می‌دهی و به آنچه اراده فرمایی در مملکت وجود تصرف می‌کنی .

تویی ذات مقدسی که همه چیز را آفریدی و کار همه چیز به دست قدرت توست .

تو مولای همه چیزی و همه چیز مغلوب قهّاریّت و مسخّر قدرت تسخیر توست .

معبودی جز تو نیست . تو عزیز و کریمی ⁽¹⁾.

جمله ذرّات زمین و آسمان لشکر حقّند گاه امتحان

باد را دیدی که با عادان چه کرد آب را دیدی که در طوفان چه کرد

آنچه بر فرعون زد آن بحر کین وآنچه با قارون نمودست این زمین

وآنچه آن بابیل با آن پیل کرد وآنچه پشّه کلّۀ نمرود خورد

وآن که سنگ انداخت داودی به دشت گشت سیصد پاره و لشکر شکست

سنگ می‌بارید بر اعدای لوط تا که در آب سیه خوردند غوط

گر بگویم از جمادات جهان عاقلانه یاری پیغمبران

مثنوی چندان شود که چهل شتر چون کشد عاجز شود از بار پر ⁽²⁾

آری ، خداوندی که رحمتش همه چیز را فرا گرفته و قدرت بی‌نهایتش که بر همه چیز غالب و چیره است و وجود مبارکی که همه چیز در برابر قدرتش خاضع و ذلیل است ، برای او بسیار آسان است که دعای بنده‌اش را که با گریه و زاری و فروتنی و با خلوص و خاکساری و در حالت تضرع و اشک‌باری - آن هم در شبی چون شب جمعه انجام می‌گیرد - مستجاب کند و برای او فوق‌العاده سهل است که لشکر آسمان و زمین خود را برای رساندن عبد دعا خوان به مقاصد دنیوی و اخرویش به کار گیرد .

کسی که در حال انکسار ، خدا را به رحمت و قدرتش می‌خواند و رحمتی و قدرتی جز رحمت و قدرت او نمی‌داند و نمی‌بیند ، آیا ممکن است دعایش به هدف اجابت نرسد ؟ هرگز .

موجودِ ضعیف و ناتوان است که نمی‌تواند حاجت حاجتمند را روا کند و دعای دعا خوان را به اجابت برساند و خواستۀ خواهنده را پاسخ گوید . ذات غنی و رحمت واسعه و قدرت بی‌نهایت که همه چیز در قبضۀ قدرت اوست ، بر وفق مصلحت عبد و حکمت خود ، دعا را مستجاب می‌کند و خواستۀ خواهان را عطا می‌فرماید .

در دعای سیزدهم الصحیفة السجّادیة آمده :

آفریده‌ها را به نیازمندی نسبت داده‌ای و آنان هم بی‌چون و چرا نیازمند به تو هستند ؛ پس کسی که ترمیم خلأ و شکاف زندگیش را از تو بخواهد و تغییر تهی‌دستی و فقرش را از تو درخواست کند ، یقیناً حاجتش را از جایگاه اصلی‌اش خواسته و به دنبال مطلبش از راه صحیح و درستش آمده است . و کسی که برای حاجتش به یکی از آفریده‌های تو رو کند ، یا او را به جای تو وسیلۀ رسیدن به نیازش قرار دهد ، قطعاً خود را در معرض محرومیّت قرار داده و سزاوار از دست رفتن احسان تو شده است .

با اشتیاق و شوق آهنگ تو کردم و از باب اطمینان به تو ، امیدم را به جانب حضرتت آوردم و دانستم آنچه را از تو می‌خواهم ، هرچند زیاد باشد ، در کنار داراییت اندک است و چیزهای باارزشی که بخشش را از تو درخواست می‌کنم ، در جنب تواناییت کوچک و بی‌مقدار است . دایرۀ کرم و بزرگواریت با تقاضای هیچ‌کس تنگ نمی‌شود و دست بخشندگیت از هر دستی برتر است ⁽¹⁾.

ممکنات که روزگاری عدم محض بودند و وجودی نداشتند تا قابل ذکر باشند ، با اراده و رحمت و قدرت حق وجود یافتند و تداوم وجودشان بر اثر عنایت و نظر حق و رحمت و قدرت اوست ؛ و هیچ استقلالی در هیچ زمینه‌ای از خود ندارند و مُهر فقر ذاتی و خضوع و ذلّت ماهیتی و حیثیتی بر پیشانی حیات آنان خورده و همیشه خاکسار و ذلیل و خاضع و خوار در جنب قدرت ازلی و ابدی او هستند .

سزاوار و شایسته انسان نیست که در برابر قدرت بی‌نهایت او از خود قدرتی نشان دهد و کوس منیت بزند و بر طبل تکبّر بکوبد و با خضوع ذاتی و ذلّت هویتی و با این کوچکی جثّه که جز مقداری خاک چیزی نیست و با این محدودیت روحی که جز یک نفخه و دم واقعیّتی نیست و با این محدودیت عقل که از پی بردن به حقیقت یک ذرّۀ ناچیز ، عاجز و ناتوان است ، در برابر قدرت مولا و خالق و مدبّر و پروردگارش ، که همه چیز خود را از شعاع رحمت او دارد ، عرض و اندام کند ، که عرض و اندامش عامل سقوط و ورشکستگی و افتضاح و آبروریزی و سبب محرومیّت از رحمت و گرفتار شدن به چنگال عقوبت و دچار آمدن به عذاب ابد است .

بندۀ واقعی ، در برابر قدرت و عظمت پروردگار خویش ذلیل و خاشع و خاضع است ، و سر تعظیم به درگاه ربوبی فرومی‌آورد ؛ اما به خود اجازه نمی‌دهد در برابر غیر او ، خود را خوار سازد .

امام صادق علیه السلام فرمودند :

« إنَّ اللّٰهَ تَبارَکَ وَتعالیٰ فوَّضَ إلَی المُؤْمِنِ کلَّ شیءٍ إلّاإذلالَ نَفْسِهِ » ⁽¹⁾.

خدای تبارک و تعالی اختیار هرکاری را به مؤمن داده است مگر اختیار خوار نمودن خویش را ( در برابر غیر خدا ) .

حتی وجود مبارک رسول اکرم صلی الله علیه و آله کسی را که ذلّت بپذیرد ، از دائرۀ اهل بیت علیهم السلام خارج می‌داند و می‌فرماید :

« مَنْ أقَرَّ بالذُّلِّ طائِعاً فَلَیْسَ مِنّا أهْلَ البَیْتِ » ⁽¹⁾.

هر که آزادنه خواری و زبونی را بپذیرد از ما خاندان نیست .

لذا وجود مبارک سیّد الشهداء علیه السلام در نبرد با اشقیا ، ندای « هَیهات مِنّا الذِّلّةَ » سر داد و فرمود :

« مَوْتٌ فی عِزٍّ خَیْرٌ مِنْ حَیاتٍ فی ذُلٍّ » ⁽²⁾.

مرگ با عزّت بهتر از زندگی با ذلّت است.

مؤمن واقعی عزیز است و این عزّت را خدا به او عنایت نموده و آن را در ردیف عزّت خود و پیامبرش قرار داده است :

«وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ » ⁽³⁾.

عزّت و اقتدار ، تنها برای خدا و پیامبر او و مؤمنان است .

اما این عزّت ، با ذلّت در برابر عظمت حضرت حق امکان‌پذیر است ؛ چرا که

ذلیل در درگاه ربوبی ، عزیز واقعی است .

در این فراز نورانی ، امیرالمؤمنین علی علیه السلام به این حقیقت اشاره دارد که همه چیز و همه کس ، در برابر عظمت خدای تبارک و تعالی ، فروتن و خوار و ذلیل است .

ذلّت در برابر خداوند امری اختیاری نیست که بتوان آن را نادیده انگاشت و یا انکار نمود ؛ چرا که « کل شیء » خاضع و ذلیل در درگاه خدای متعال‌اند . حتی انسان مغرور و متکبّری که از عبودیّت حضرتش سرتافته اگر چه تصوّر نماید که خوار و ذلیل در برابر قدرت باری تعالی نیست ، اما از حقایق هستی و نشانه‌های شکوه و عظمت پروردگار نمی‌تواند بگریزد و در نهایت ، ذلت و خواری خویش در برابر عظمت او را درک خواهد نمود .

این بندۀ مؤمن است که با اظهار ذلّت و خواری و زبونیِ خود به پیشگاه قادر مطلق ، خود را از مدار « کل شی » خارج نمی‌نماید و حقیقت عجز و ناتوانیِ خود را ابراز می‌نماید تا بتواند به سبب آن ، جلب رحمت و نعمت نماید .

وَبِجَبَرُوتِکَ الَّتِی غَلَبْتَ بِهَا کُلَّ شَیْ ءٍ

اشاره

و از تو درخواست می‌کنم به قدرت و عظمتت که به آن بر همه چیز غلبه کردی

« جبروت » از جهت لغت به معنای قدرت و عظمت و سلطنت است . امیر عارفان و مولای عابدان در این فقره از دعا ، خداوند را به صفت جبروت و عظمتی که بر همه چیز غلبه پیدا کرده است می‌خواند . گوشه‌ای دیگر از قدرت و عظمت حضرت حق جبران کمبودها و نقایص همۀ موجودات و ممکنات عرصۀ هستی است که با رساندن انواع خیرات و نعمت‌ها و ابزار و وسائل به آن‌ها در حد عالی و فراوان و کثیر جبران می‌شود .

همۀ موجودات و ممکنات در ابتدای آفرینش ، اشیائی غیرقابل ذکرند . صورت اولیۀ آن‌ها یا یک اتم است ، یا یک حبّه و دانه ، یا نطفه‌ای ناچیز و بی‌مقدار . هر موجودی آنچه را کم دارد یا آنچه را دارد ، ناقص است . خداوند ، با عظمت و جبروت خود کمبودها و نواقصش را جبران می‌کند تا به صورتی کامل و شکلی جامع و هویتی باارزش و حیثیتی کریمانه در عرصۀ هستی جلوه کند و در جایگاه اصلی خودش قرار بگیرد .

جبران کمبودها توسط خدای مهربان

مسئلۀ جبران کمبودها و نواقص از جانب حضرت حق مسئله‌ای درخور توجّه و دقّت است . چند مورد در این زمینه از کتاب‌های علمی نقل می‌شود ، باشد که ایمان ما را به حضرت فیاض و منبع جبران کنندۀ کمبودها و نواقص بیفزاید :

جبران انرژی مصرف شدۀ خورشید

خورشیدی که قسمت عمده‌ای از انرژی را تأمین می‌کند واحدی کوچک از « کل شیء » است .

حرارت خورشید چنان زیاد است که سوزان‌ترین آتش‌ها در برابر آن سرد است .

حرارت سطح خورشید معادل 6093 درجه سانتی‌گراد و گرمای درون آن خیلی بیش از این مقدار است .

خورشید در هر ثانیه بیش از 12 میلیون و چهار صد هزار تن انرژی در فضا پخش می‌کند ، به طوری که اگر خواسته باشیم آن اندازه حرارت را که خورشید در یک دقیقه مصرف می‌کند توسط ذغال سنگ به دست آوریم ، باید مقدار 679 میلیون میلیارد تن از آن را بسوزانیم .

وزن مقدار انرژی که در هر یک ثانیه به وسیلۀ خورشید مصرف می‌شود ، بالغ بر 4 میلیون تن است و این رقم برای یکسال معادل 126,144,000,000,000 تن است . مسلماً اگر آتشی بی‌مایه بماند ، خاموش می‌شود ؛ بنا بر این اگر خورشید از خارج چیزی نمی‌گیرد و در هر سال این مقدار انرژی مصرف می‌کند ، چرا به خاموشی و سردی نمی‌گراید ؟ در حالی که اگر خورشید از ذغال خالص درست شده بود ، بیش از شصت قرن سوخت نداشت .

پاسخ این پرسش را فقط صفت « جبروت » می‌دهد ؛ او خورشید را توده‌ای عظیم از گاز قرار داده است . گاز ، ضمن عمل تراکم و انقباض ، انرژی از دست داده را باز می‌گیرد .

این نکته نتیجۀ مطالعات و پی‌گیری دانشمندان بسیاری در شرق و غرب و نوشتن هزاران صفحه کتاب است که امروز در این زمینه به صورت ساده‌ترین جمله به دست ما رسیده است .

آری ، اوست که انرژی‌های مصرف شدۀ اشیا را به صورت‌های گوناگون جبران می‌کند . و جبران انرژی مصرف شدۀ خورشید یکی از نشانه‌ها و آیات جبروتی اوست .

جبران جزر و مد دریای خزر

سطح دریای خزر از دریای آزاد در حدود 27/6 متر پایین‌تر است و پایین‌تر نیز می‌رود . دریای خزر ، با دریاهای آزاد پیوستگی ندارد ، لذا تابع جزر و مدّ عمومی اقیانوس‌ها نیست . دریای خزر ، بر اثر کوچکی به طور کافی نمی‌تواند از جاذبۀ ماه استفاده کند ، پس بایستی جزر و مدی نداشته باشد و بگندد و ماهی‌هایش نابود شوند و کرانه‌ها و ساحل‌های چهارسویش را به آلودگی بکشاند و جاندار و گیاهی در آنجا نروید . چرا چنین نشد و نمی‌شود ؟

وجود مبارکی که دریای خزر و سواحل آن را به وجود آورد ، می‌دانست که این نقیصه را چگونه جبران کند . بادهایی را به نام « سرنوک » و « خزری » و « میانوا » فرستاد که آب این دریا را با فشاری هرچه تمامتر به حرکت آورند به طوری که سطح رودهایی را که در آن می‌ریزد بالا ببرند و پایین بیاورند .

این بادها به اندازه‌ای پر قدرت آب دریای خزر را بالا می‌برند که اغلب قایق‌رانان نمی‌توانند در برابر فشار آب مقاومت کنند .

وظیفۀ دیگر این بادها ، حرکت ابرها از شمال دریای خزر به جنوب و ایجاد بارندگی در سواحل شمالی ایران است تا در مرغزارهای آنجا همیشه گل بروید و بوستان‌هایش لاله و سنبل بزاید .

این بادها آب دریا را به داخل « مرداب انزلی » می‌رانند تا عمل تخلیه و پاکیزه کردن مرداب را انجام دهند . رودهای گیلان در اثر بارندگی‌های پی در پی

و کوهبارهای سیل‌آسا بیشتر اوقات گِل‌آلود و پر از ریشه‌ها و تخم‌های گیاهان جنگلی هستند . گِل و لای رودهایی که وارد مرداب می‌شوند در آنجا رسوب می‌کنند ، کف آن را بالا می‌آورند و مرداب را پر می‌کنند . تخم‌ها و ریشه‌ها نیز رشد و نمو می‌نمایند و همین دو عامل بس است که بزودی مرداب را خشک کرده تبدیل به باتلاق کنند ، ولی هزاران سال است که مرداب به حال خود باقی است ، چرا ؟

خدای جبران کننده برای جلوگیری از آن ، آب دریا را به ملاقات سیلاب‌ها می‌فرستد و همان موقع که بادهای « سرنوک » و « خزری » و « میانوا » ابرها را برای باریدن به سوی جنوب حرکت می‌دهند ، آب پاک و تمیز دریا به جلوی آب‌های گل‌آلود رودخانه‌ها می‌روند و با آن‌ها مخلوط می‌شود ، غلظت آن‌ها رقیق می‌گردد و ریشه‌ها و تخم‌ها در اثر آب شور دریا از بین می‌رود .

هنگامی که این بادها آرام گرفت ، بادهای « کراموا » ، « کناروا » و « آفتاب بوشو » وارد عمل می‌شوند و این آب‌ها را سرازیر کرده ، از مرداب داخل دریای خزر می‌کنند و عمل تخلیۀ مرداب از آب‌های گل‌آلود انجام می‌شود .

بادهای « گیلوا » و « درشتوا » نیز مأمور فشار دادن آب مرداب از مشرق به سوی مغرب هستند و برای اختلاط آب‌ها کمک مؤثر می‌کنند !! ⁽¹⁾

جبران کمبود دانۀ میوه ها

دانه‌های میوه‌ها تا کاشته نشوند و جبروتی حضرت جبّار به شکل‌های گوناگون و به وسیلۀ سایر عناصر ، نواقص و کمبودهای آن‌ها را جبران نکند ، قابل استفاده نیستند .

سیب خوشمزۀ درختی را دقّت کنید که روزی به صورت دانه‌ای ریز و به حالت ذرّه‌ای کوچک و دربسته ، در ظرف عطاری بود .

وقتی به دست کشاورز در دل خاک تیره قرار گرفت ، عناصری از قبیل هوا ، نور ، آب ، املاح و . . . به سراغ وی آمد تا به ارادۀ حضرت حق کمبودها و نواقصش جبران شود و به صورت سیبی خوشرنگ ، خوشمزه و خوش‌خوراک درآید و زینت مجالس و خوراک انسان‌ها شود .

برای این که بیشتر با صفت جبّاریت حضرت محبوب آشنا شوید ، سطور زیر را با دقّت بخوانید .

ترکیبات سیب به طور خلاصه عبارتند از

ترکیبات ازته : ( پروتئین‌ها و اسیدهای آمینه : لیزین ، ارژنین ، هیستیدین ، تیروزین ) .

مواد معدنی : ( ید ، پتاسیم ، بر ، فسفر ، کلسیم ، آهن ، مس ، سدیم ، گوگرد ، منگنز ، روی ، پنیزیم ) .

مواد قندی نشاسته‌ای : ( دکستروز ، سلولز ، پنتوزان ، نشاسته ) .

قندها : ( گلوکز ، فروکتوز ، سوکروز ) .

مواد پکتینی : ( اسید پکتیک ، پکتین ، اسید پکثینیک ، پروتو پکتین ) .

چربی‌ها و اسیدها : ( اسید مالیک ، اسید سیتریک ، اسید آگزالیک ، اسید اسکوربیک ، اسید لاکتیک ) .

ترکیبات رنگی : ( انتوسیانین‌ها ، فلاوون‌ها و کلروفیل ) .

ویتامین‌ها : ( A - B - C - G ) .

آنزیم‌ها : ( کاتالاز ، اکسیداز ) .

آب : 84 درصد .

دقّت کنید که خدای جبّار چگونه کمبودها و نواقص یک میوه را جبران می‌کند ؛ و اگر به جبران بقیۀ عناصر مادی و اضافه بر آن به جبران نواقص معنوی اشاره شود ، باید مطالبی بسیار مهم در صفحاتی به شمارۀ صفحات وجود کلّ موجودات نوشته شود !!

به سنگی بخشد آن سان اعتباری که بر تاجش نشاند تاج‌داری

به خاک تیره‌ای بخشد عطایش چنان قدری که گردد دیده جایش

زگِل تا سنگ وز گُل گیر تا خار از او هر چیز با خاصیتی یار

به آن خاری که در صحرا فتاده دوای درد بیماری نهاده

نروید از زمین شاخ گیایی که ننوشته ست بر برگش دوایی

در نابستۀ احسان گشاده ست به هرکس آنچه می‌بایست دادست

ضروریات هرکس از کم و بیش مهیا کرده و بنهاده‌اش پیش

چراغ افروز ناز جان گدازان نیاز آموز طور عشق بازان

اگر لطفش قرین حال گردد همه ادبارها اقبال گردد

خرد را گر نبخشد روشنایی بماند تا ابد در تیره رایی ⁽¹⁾

وَبِعِزَّتِکَ الَّتِی لَایَقُومُ لَهَا شَیْ ءٌ

و از تو درخوست می‌کنم به عزّتت که چیزی در برابر آن نایستد و تاب و توان نیاورد

طبیعت انسان ، طالب عزّت و خواهان شرافت است . خداوند متعال در آن، 17قرآن ⁽¹⁾.

کسی که عزّت می‌خواهد ، پس [ باید آن را از خدا بخواهد ، زیرا ] همۀ عزّت ویژۀ خداست .

« راغب اصفهانی » در کتاب المفردات می‌گوید :

« عزّت به حالتی اطلاق می‌شود که مانع شکست خوردن و مغلوب واقع شدن می‌گردد » ⁽²⁾.

عزّت به این معنی ، مختص به خدای عزوجل است ؛ چون غیر از او هر کسی در

ذاتش فقیر و در نفسش ذلیل است و مالک چیزی نخواهد بود ، مگر آن که خداوند در سایۀ عزّت خود ، به او عزّت بدهد ؛ هم‌چنان که دربارۀ مؤمنان چنین کرده و می‌فرماید :

«وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ » ⁽¹⁾.

عزّت و اقتدار ، تنها برای خدا و پیامبر او و مؤمنان است .

آیۀ نخست ، اختصاص عزّت به خدا و عدم امکان دسترسی به عزّت را بیان نمی‌نماید ، بلکه مالک حقیقی عزّت را خداوند معرّفی می‌نماید که او عزیز بالذات است و هر که در سایۀ او عزّت یابد ، عزیز بالعرض خواهد بود .

به همین دلیل به پیامبر خود فرمود :

«قُلِ اللّٰهُمَّ مٰالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشٰاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشٰاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ » ⁽²⁾.

بگو : خدایا ، ای مالک همه موجودات ، به هر که خواهی حکومت می‌دهی و از هر که خواهی حکومت را می‌ستانی ، و هر که را خواهی عزّت می‌بخشی و هر که را خواهی خوار و بی‌مقدار می‌کنی ، هر خیری به دست توست ، یقیناً تو بر هر کاری توانایی .

با توجّه به همین ملکیّت تامّ و عزّت مطلق است که چیزی در برابر عظمت او تاب و توان نمی‌آورد « وَ بِعِزَّتِکَ الَّتِی لا یَقُومُ لَهَا شَیْ‌ءٌ » .

حال که عزّت حقیقی از آنِ خداست ، تنها راه رسیدن به عزّت ، اطاعت حضرت خواهد بود .

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید :

« إنَّ رَبَّکُمْ یَقُولُ کُلَّ یَوْمٍ : أَنَا العَزیزُ فَمَنْ أرادَ عِزّ الدارَیْن فَلیُطِعِ العَزیزَ » ⁽¹⁾.

پروردگارتان هر روز می‌گوید : تنها من عزیزم ، پس هر کس عزّت در دنیا را می‌خواهد ، باید از عزیز اطاعت کند .

و امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرماید :

« إذا طَلَبْتَ العِزّ فاطلُبْهُ بالطاعَة » ⁽²⁾.

هرگاه عزّت را خواستی ، با اطاعت ، آن را به دست آور .

انسان‌های کوتاه‌فکر و جاهل ، عزّت را به مال و ثروت و ایل و تبار و پناه بردن به قدرت‌های دنیایی می‌دانند ، در حالی که هیچ یک از این عناوین ، عزّت و پایداری را برای انسان به ارمغان نمی‌آورد .

امام صادق علیه السلام می‌فرماید :

« مَنْ أَرادَ عِزّاً بِلا عَشیرَةٍ وغِنًی بِلا مالٍ وهَیْبَةً بِلا سُلطانٍ فَلیُنْقَلْ مِنْ ذُلِّ مَعصِیَةِ اللّٰهِ إلیٰ عِزِّ طاعَةِ اللّٰهِ » ⁽³⁾.

هر کس می‌خواهد بی آن که ایل و تباری داشته باشد عزّت‌مند باشد ، و بدون آن که ثروتی داشته باشد بی نیاز باشد ، و بدون آن که قدرتی داشته باشد به هیبت و شکوه برسد ، باید از خواری معصیت خدا به عزّ طاعت او در آید .

عزّت در همۀ موجودات ، شعاعی سوسو زن از عزّت و توانایی اوست . شعاع جرقۀ ناچیز و بی‌مقدار کجا ، و نور بی‌نهایت و ازلی و ابدی کجا !

آری ، بر اساس آیات قرآن عزیز ، همۀ عزّت از اوست ؛ به هرکس بخواهد به اندازۀ لیاقتش عزّت می‌دهد و هرکس را اراده نداشته باشد عزّت نمی‌بخشد و عزّت داده شده را از هرکس بخواهد باز می‌ستاند . پس عزیز مستقلی برابر او وجود ندارد و کسی را یارای ایستادگی در برابر عزّت او نیست . او توانای شکست ناپذیر و غالب غیرمغلوب است .

وجود یک شیء با همۀ ترکیبات وجودی‌اش ، از آسمان‌ها و زمین گرفته تا آنچه بین آسمان‌ها و زمین است ، از موجودات غیبی گرفته تا آنچه در مملکت شهود است ، پرتوی بسیار اندک از عزّت و توانمندی اوست ، و نسبت به حضرت او جز سایه و نمایشی ضعیف از وجود نیست ؛ پس چگونه تاب ایستادگی در برابر عزّت ازلی و ابدی و توانایی بی‌نهایت بیاورد !؟

وَبِعَظَمَتِکَ الَّتِی مَلَأَتْ کُلَّ شَیْ ءٍ

اشاره

و از تو درخواست می‌کنم به عظمت و بزرگیت که همه چیز را پر کرده

شناخت فاعل به وسیلۀ فعل او

می‌دانیم که عظمت و بزرگی هر فاعلی را تا حدّی می‌توان از فعل او به دست آورد .

عظمت فکری و قدرت علمی مؤلفی گران قدر را از کتاب‌هایش و مختری شایسته را از اختراعاتش و مهندسی آگاه را از ساختمان‌های با عظمتش می‌توان درک کرد .

عظمت و بزرگی خدا به خاطر ازلی و ابدی و بی‌نهایت بودنش ، برای ما که وجودی بسیار محدود هستیم قابل فهم نیست ؛ ولی شعاعی از آن عظمت را می‌توان با دقّت در جهان هستی و تأمل در موجودات و توجّه به عظمت آفرینش با عمق باطن خود لمس کنیم ؛ زیرا جلوۀ عظمتش همه چیز را پر کرده است .

جلوه ای از عظمت حضرت حق

آفرینش جهان‌های متعدد

کتاب کم‌نظیر اسلام و هیئت اثر علامۀ بزرگ ، « سیّد هبة الدین شهرستانی » از کتاب الخصال « صدوق » و بحار الأنوار « علامۀ مجلسی » و انوار نعمانیه و شرح صحیفه و تفسیر نور الثقلین با سلسله سندی قوی و قویم از حضرت صادق علیه السلام روایت می‌کند :

إِنَّ للّٰهِ‌ِ عَزَّ وَجَلَّ إِثْنَیْ عَشَرَ أَلْفَ عَالَمٍ کُل عَالَمٍ مِنْهُم أَکبَرُ مِنْ سَبعِ سَماواتٍ وَ سَبعِ أَرَضِینَ مَا یُریٰ عَالَمٌ مِنْهُمْ أنَّ للّٰهِ‌ِ عَزَّ وَجَلَّ عَالَماً غَیْرَهُم ⁽¹⁾.

خدای عز و جل را دوازده هزار جهان است که هر یک از همۀ هفت آسمان و زمین بزرگ‌تر است و هیچ کدام از آن‌ها از وجود جهانی غیر از خود خبر ندارد !!

دانشمندان کیهان‌شناس معاصر می‌گویند :

جهان هستی مرکب از هزاران جهان است و هر جهانی دارای آسمان‌ها و زمین‌هایی بزرگ‌تر از آسمان و زمین ما است ⁽²⁾.

عدد ، به طور اغلب ، در آیات قرآن مجید و روایات ، برای بیان حدود و شماره نیست ، بلکه برای بیان کثرت و فراوانی است ؛ بنا بر این تصوّر نشود که هستی محدود به دوازده هزار جهان است . جهان‌ها بیش از چیزی است که در قرآن و روایات و کتاب‌های علم نجوم و جهان‌شناسی بیان شده است .

قندیل‌های معلق در عرش و منظومۀ شمسی

از رسول خدا و ائمۀ طاهرین علیهم السلام روایت شده :

خدا صد هزار قندیل آفریده و همه را به عرش معلّق ساخته و تمام آسمان‌ها و زمین و آنچه در آن‌هاست حتی بهشت و دوزخ در یک قندیل است و جز خدا کسی نمی‌داند که در سایر قندیل‌ها چیست !! ⁽³⁾« علامۀ شهرستانی » در شرح این روایت معجزه‌آسا و این حقیقت پر عظمت می‌گوید : وجوه مشابهتی در قندیل به منظومۀ شمسی است :

وجه اوّل : شکل قندیل بیضی است و شکل مجموعۀ نظام شمسی ما هم - به عقیدۀ متأخّرین از دانشمندان - بیضی است .

وجه دوّم : قندیل مشتمل بر جسم لطیفی است که در وسط آن است و از خود نور و نار به اطراف پراکنده می‌کند و نظام شمسی هم بنا بر عقیدۀ متأخرین ، مشتمل است بر کرۀ لطیف خورشید که در وسط مستقر است و از خود به سیّارات نور و نار می‌بخشد .

وجه سوّم : قندیل در هوا معلق و آویزان است و بر دیوار و چیز دیگری نصب نیست و منظومۀ شمسی هم معلق در فضاست .

وجه چهارم : جرم روشنی بخش که در قندیل است در وسط حقیقی آن نیست و به یک حدّ آن نزدیک‌تر است و خورشید هم در وسط حقیقی منظومۀ شمسی نیست .

با توجّه به وجوه مشابهت ، انطباق این روایت معجزه‌اثر بر مبانی هیئت جدید و مخالفتش با فلسفۀ قدیم آشکار است و صریحاً بر وجود هزاران جهان و منظومۀ شمسی که هرکدام جداگانه مشتمل بر اراضی سیّاره و اقمار و بلاد و امصار و دیار و بهشت و دوزخ و غیره و این که هر یک از جهان‌های این قنادیل یک نظام شمسی و به پهنای آسمان و زمین است دلالت دارد!! ⁽¹⁾

خورشیدهای ستارگان غیر قابل شمارش

در آغاز قرن بیستم وقتی مردم شنیدند که در کهکشان ما - که شب‌ها در آسمان به وضوح دیده می‌شود - سی میلیون خورشید وجود دارد ، از شدت حیرت انگشت

به دهان بردند و گزیدند . ولی امروز معلوم شده که فقط در کهکشان ما ده هزار میلیون ستاره یعنی خورشید وجود دارد .

ما وقتی هنگام شب بدون دوربین ، کهکشان را از نظر می‌گذرانیم حقیر و کوچک جلوه می‌کند و حتی جلوۀ ابرهای انبوه یک روز زمستان یا بهار را ندارد . ولی اگر به وسیلۀ یک دوربین بزرگ فلکی مثل دوربین رصدخانۀ کوه « ویلسون » ، یا دوربین بزرگ فلکی مثل دوربین رصدخانۀ کوه « پالومر » که وسعت دهانۀ آن پنج متر است ، کهکشان را از نظر بگذرانیم می‌فهمیم چه قدر عظمت دارد .

خورشیدها در کهکشان ما طوری یکی پس از دیگری قرار گرفته‌اند که شمارش دقیق آن‌ها امکان ندارد و هنوز هیچ منجم نتوانسته با دقّت تعیین کند که در کهکشان ما چند خورشید وجود دارد ، فقط از روی تخمین گفته‌اند : ده هزار میلیون خورشید در کهکشان وجود دارد ، به این ترتیب که یک قسمت از کهکشان را محدود کرده ، خورشیدهای آن را شمرده‌اند و از روی آن می‌گویند : کهکشان ما ده هزار میلیون خورشید دارد .

ممکن است شمارۀ خورشیدها خیلی بیش از این باشد ، چون ستارگان کهکشان آنقدر انبوه است که قسمتی از آن‌ها حاجب دیگر می‌شود و نمی‌گذارد که منجّم ، قسمت‌هایی را که در عقب آن‌ها قرار گرفته ببیند . ولی عمق شگرف کهکشان نشان می‌دهد که در پس خورشیدهای ظاهری ، خورشیدهای دیگر وجود دارد . در میان خورشیدهای کهکشان ، خورشیدهایی هستند که ده میلیون مرتبه از خورشید ما بزرگ‌ترند !!

در جهان ما میلیون‌ها کهکشان وجود دارد که گاهی فاصلۀ میان یک کهکشان ،

مانند کهکشان ما ، با کهکشان دیگر به اندازۀ دو میلیون سال نوری ⁽¹⁾است .

قوی‌ترین دوربین فلکی امروز جهان دوربین رصدخانۀ کوه « پالومر » در آمریکاست . آن دوربین می‌تواند طیف کهکشان‌هایی که در فاصلۀ هزار میلیون سال نوری است ببیند . ولی گاهی از ماورای هزار میلیون سال نوری روشنایی‌هایی به چشم می‌رسد که به منجمان می‌فهماند در آنجا هم کهکشان‌هایی وجود دارد !!

وزن خورشید دو بلیون بلیون تن است و کهکشان ما که ولایت کوچکی از مملکت جهان عظیم است در حدود 165 هزار میلیون برابر خورشید وزن دارد !!

با وجود این همه مادّه و عنصر که با همۀ بزرگی و عظمتشان در سراسر جهان پراکنده است ، بیشتر جهان خالی یا تقریباً خالی است !

فاصلۀ میان ما و نزدیک‌ترین ستارۀ ثابت قریب 40 میلیون میلیون کیلومتر است !! ⁽²⁾این گوشه‌ای از جهان عظیم است ، که دوربین‌های بسیار محدود نجومی توانسته‌اند به ما نشان دهند . شما با مطالعۀ همین ارقام و اعداد که نمایشگر گوشه‌ای محدود از جهان ، و طول و عرض و حجم و وزن آن است آیا می‌توانید بزرگی و عظمت حضرت حق را - آن هم عظمتی که بی‌نهایت است و همه چیز را پر کرده - درک کنید ؟!

جهان عظیم ، فعل و صنعت و کارخانه و کارگاه و کتاب خداست . کتاب تکوینی از فعل عظیم حق ، و از کتاب باعظمت او تا حدی بسیار بسیار محدود می‌توان به

عظمت حضرت عظیم پی برد و از عمق جان و با همۀ وجود فریادی خالصانه برآورد که :

اللّٰهُ أَکْبَرُ مِنْ أَنْ یُوصَفَ ⁽¹⁾.

خدا بزرگ‌تر از آن است که وصف شود .

زیرا نیرومندترین واصفان از وصفش عاجزند و بلیغ‌ترین زبان‌ها از تعریفش لالند و پای قوی‌ترین اندیشه‌ها از رسیدن به گوشه‌ای از عظمتش لنگ است !

آری ، در حد استعداد و فهم خود همان را در پیشگاهش باید بگوییم که از پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله تعلیم گرفته‌ایم :

مَا عَرَفْنَاکَ حَقَّ مَعْرِفَتِکَ ⁽²⁾.

گر کسی وصف او ز من پرسد بی‌دل از بی‌نشان چه گوید باز

عاشقان کشتگان معشوق‌اند بر نیاید ز کشتگان آواز ⁽³⁾

وَبِسُلْطَانِکَ الَّذِی عَلَا کُلَّ شَیْ ءٍ

و از تو درخواست می‌کنم به سلطنت و فرمانروایی

مطلق و همه جانبه‌ات که بر فراز همه چیز است

در سطور گذشته گوشه‌ای کوچک و ناچیز از عظمت مملکت هستی را خواندید . فرمانروایی بی‌چون و چرای او فوق ظاهر و باطن جهان و جهانیان است .

تسلّط و چیره‌گی و قدرت او بر فراز همه چیز قرار دارد و همه چیز در همۀ شئون ، محکوم سلطنت و فرمانروایی آن سلطان مقتدر است .

هرکس در این جهان به حق و به خاطر شایستگی ، دارای فرمانروایی است فرمانرواییش عطا و بخشش خدا به اوست ، هرگاه اراده کند از او می‌گیرد و در اختیار دیگری قرار می‌دهد .

فرمانروایان باید فرمانروایی خود را شعاعی از سلطنت و حاکمیت و فرمانروایی حضرت محبوب بدانند و جز به عدل و احسان فرمان نرانند که اگر بیرون از دایرۀ عدالت و احسان حکمرانی کنند ، در زمرۀ ستمکاران قرار می‌گیرند . و چنان که در آیات قرآن آمده و تاریخ نیز اثبات نموده ، دست انتقام خدا که بر فراز همۀ دست‌هاست ، آن‌ها را دستگیر می‌کند و بدون این که بتوانند از خود مقاومتی نشان دهند به خاک ذلت و پستی دچار می‌شوند و به کام عذاب دردناک ابدی فرو می‌روند .

فرمانروایی او به آب نازل شده از آسمان و به آب جوشیده از زمین ، دستور داد به صورت طوفان درآید و کفار و مشرکین زمان نوح را نابود کند .

فرمانروایی او ، با وزیدن بادی ، قوم نیرومند عاد را هم چون علف خشکی که از زمین کنده شود از ریشه به در آورد و در لحظه‌ای به زندگی نکبت‌بارشان خاتمه داد .

فرمانروایی او ، به رود نیل دستور داد تا با موجی خروشان فرعون ستمگر ، طاغی و متکبّر را با قومش به دیار نیستی فرستد ⁽¹⁾.

وَبِوَجْهِکَ الْبَاقِی بَعْدَ فَنَاءِ کُلِّ شَیْ ءٍ

اشاره

و از تو درخواست می‌کنم به ذاتت که پس از فناء همه چیز باقی است

ذات مقدس او عین هستی است . هستی او ازلی ، ابدی و سرمدی است . او همیشه و همواره بوده و هست و چیزی در جنب او نبوده و نیست . به ارادۀ حکیمانه‌اش همه چیز را به وجود آورد ، در حالی که از همه چیز بی‌نیاز است .

مدت عمر همه چیز پایان می‌گیرد و او همیشه و همواره خواهد بود .

چیزی در جهان هستی از خودش حیات مستقل ندارد ، حیات او رشحه‌ای از نفخۀ الهی است ؛ پس قابلیت فنا در همه چیز حتمی است . فنا ، از صفات نقص ، و بقا ، از صفات کمال است ؛ در نتیجه ، کمال مطلق ، بقای مطلق دارد ، و فنا مُهری است که بر پیشانی تمام موجودات و بر دفتر حیات همه چیز خورده است .

قرآن کریم ، بقای حضرت حق و پایان‌پذیری هر آنچه جز اوست را چنین بیان می‌کند :

«وَ لاٰ تَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ » ⁽¹⁾.

و با خدا معبودی دیگر مخوان ، جز او معبودی نیست ، هر چیزی مگر ذات او هلاک شدنی است ، فرمان‌روایی [ بر همۀ جهان هستی ] ویژۀ اوست ، و فقط به سوی او بازگردانده می‌شوید .

مفهوم فنا

« فنا » با توجّه به معنای لغوی و با عنایت به این که معاد یکی از اصول دین و غیر قابل انکار است ، به معنای عدم محض و نابودی نیست .

آیات قرآن کریم تصریح به وجود برزخ تا روز رستاخیز می‌نماید ⁽¹⁾و بارها بر خروج مردگان از قبرها اشاره شده است ⁽²⁾و پوشاندن لباس حیات بر استخوان‌های پوسیده از مسائل یقینی و قطعی است ⁽³⁾در نتیجه « فنا » به معنای نابودی مطلق نیست ، بلکه به معنی به هم ریختن نظام جسم و جان و قطع پیوندها و بر هم خوردن نظم عالم خلقت است ⁽⁴⁾.

در تفاسیر آمده است که وقتی آیه «کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ» ⁽⁵⁾نازل شد ، ملائکه گفتند : زمینیان هلاک شدند ، بعد خداوند این آیه را نازل فرمود که : «کُلُّ شَیْ‌ءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ » ⁽⁶⁾.

فنای هر چیز متناسب با همان چیز است ؛ مثلاً در قرآن کریم ، فنای زمین این گونه بیان شده است :

«یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ » ⁽⁷⁾.

روزی که زمین به غیر این زمین ، تبدیل شود .

و فنای آسمان‌ها به این تعبیر آمده است :

«یَوْمَ نَطْوِی السَّمٰاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ » ⁽¹⁾.

روزی که آسمان را در هم می‌پیچیم ، مانند درهم پیچیدن طومار .

پس همه چیز و همه کس و به تعبیر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام « کل شیء » فانی است و فقط وجه اللّٰه باقی است .

معنای وجه اللّٰه

« وجه » به معنای صورت است و در این جا معنی کنایی دارد . همان‌گونه که از قدرت خدا تعبیر به « ید اللّٰه » می‌شود ، چنان که در قرآن کریم می‌فرماید : «بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ » ⁽²⁾و امیرالمؤمنین علی علیه السلام نیز فرمود : « یَدُ اللّٰهِ مَعَ الجَماعَة » ⁽³⁾.

در تفسیر آیۀ شریفۀ «وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ » ⁽⁴⁾معانی مختلفی برای « وجه » بیان شده است از آن جمله : «وَجْهُ رَبِّکَ» به « دین ربک » معنا شده است ⁽⁵⁾.

و در روایتی وجود مبارک حضرت امام سجاد علیه السلام می‌فرماید :

« نَحْنُ الوجَه الذی یؤتیٰ مِنْهُ » ⁽⁶⁾.

ما آن جهت و سویی هستیم که از آن درآیند.

امام رضا علیه السلام در ضمن روایتی به « ابا صلت » می‌فرماید :

ای ابا صلت ، اگر کسی صورت ظاهری مانند بقیه صورت‌ها برای خداوند توصیف کند ، کافر است بلکه مراد از « وجه اللّٰه » انبیا و فرستادگان و حجج الهی هستند که به واسطۀ آنان به خدای عزّوجلّ و دین و معرفتش توجّه می‌شود ⁽¹⁾.

با توجّه به این روایات می‌توان گفت :

ذات و صفات خداوند و هرچه موجب توجّه به خدا باشد اعم از دین ، آن، 17قرآن ، انبیا ، ائمۀ هدیٰ ، احکام الهی ، اطاعت ، عبادت ، اعمال صالحه ، تقوی و . . . وجه اللّٰه است و چون حسن آن‌ها ذاتی است و تغییرناپذیر است باقی خواهند ماند .

و « وجه » استعاره برای این معانی شده است ؛ چرا که صورت ، اشرف اعضا و مجمع مشاعر و موضع سجود و محل ظهور آثار خشوع است ⁽²⁾.

وَبِأَسْمَائِکَ الَّتِی مَلَأَتْ أَرْکَانَ کُلِّ شَیْ ءٍ

اشاره

و از تو درخواست می‌کنم به اسمائت که پایه‌های همه چیز را پر کرده

منظور از « اسماء » در این کلام ملکوتی و فراز عرشی ، اسمای لفظی که ترکیبی از حروفند نیست ، بلکه منظور ، حقایق و واقعیات و مصادیقی هستند که الفاظ بر آنان دلالت دارد .

رحمت واقعی ، لطف حقیقی ، علم ذاتی ، عدل عینی و قدرت فعلی پایه‌های همه چیز را پر کرده و به عبارت دیگر : هر چیزی جلوه‌گاه خالقیّت ، بارئیّت ، مصوّریت ، علم ، بصیرت ، عدل ، حکمت ، رحمت و رأفت حقیقی حضرت حق است .

موجودات به آن حقایق به وجود آمده‌اند و به آن‌ها بر پا هستند و از برکت آن‌ها حیاتشان دوام می‌یابد و به سبب آن‌ها روزی می‌خورند .

با دقّت در این حقیقت روشن می‌شود که اسمای لفظیه که ترکیبی از حروفند ، اسمای حقیقی نیستند . آنچه در همۀ شئون موجودات و هویّت و حیثیّت « کل شیء » مؤثر است ، اسمای حقیقیّه است نه لفظیّه .

در هر صورت ، اسمای حقیقیه واسطۀ تحقق حقایق در این بساط هستی هستند . در یکی از دعاهای وارده از معصوم بنام دعای سمات می‌خوانیم :

خدایا ، از تو درخواست می‌کنم به نام بزرگت ، نام بزرگ‌تر ، عزیزتر ، برجسته‌تر ، باارزش‌تر ، که چون برای باز شدن درهای بستۀ آسمان به آن خوانده شوی به رحمت باز شود و هنگامی که برای گشایش تنگناهای درهای زمین خوانده شوی

گشوده گردد و زمانی که برای آسانی سختی‌ها خوانده شوی آسان شود و وقتی برای زنده شدن مردگان به آن خوانده شوی زنده شوند ، و چون برای برطرف شدن تنگدستی و پریشان حالی خوانده شود ، برطرف گردد . . . ⁽¹⁾.

آنچه که امور بیان شده در این دعا را تحقق می‌دهد ، لفظ « قدرت » که مرکّب از « قاف » و «دال » و « را»و « تا » است ، نیست ، بلکه حقیقت قدرت و عین قدرت است .

اسمایی که پایه‌های « کل شیء » را پر کرده‌اند ، در حقیقت حقایق موجوده هستند که در قرآن و روایات از آن‌ها تعبیر به « اسماء » شده است .

حقیقت اسماء الحسنی

اسماء الحسنی اشاره به صفات جمال و جلال ویژۀ حق است ، که هرکدام از کمال مخصوص یا نفی نقصی حکایت می‌کند . این اسماء و صفات در آیات مختلف قرآن آمده است .

از تعبیراتی که در آیات قرآن آمده برمی‌آید که همۀ نام‌های خدای متعال از اسماء الحسنی اوست :

«وَ لِلّٰهِ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ فَادْعُوهُ بِهٰا » ⁽²⁾.

و نیکوترین نام‌ها [ به لحاظ معانی ] ویژۀ خداست ، پس او را با آن نام‌ها بخوانید .

این آیۀ شریفه - که با تقدیم « للّٰه» افادۀ حصر می‌دهد و کلمۀ « الاسماء » مفید عموم است - این معنی را می‌رساند که هر اسم احسن که در عالم باشد ، از آنِ خداست و احدی در آن با خدا شریک نیست ، مگر این که خداوند به اراده و مشیّت خود ، پرتوی از آن را در افق وجود افرادی تجلی دهد .

ظاهر آیات ، بلکه صریح بعضی از آن‌ها ، این معنی را تایید می‌کند مانند :

«أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً » ⁽¹⁾.

همۀ قدرت ویژۀ خداست [ و معبودهای باطل ، هیچ و پوچ‌اند ] .

« فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً » ⁽²⁾.

یقیناً همۀ عزّت و قدرت فقط برای خداست .

« وَ لاٰ یُحِیطُونَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاّٰ بِمٰا شٰاءَ » ⁽³⁾.

و آنان به چیزی از دانش او احاطه ندارند مگر به آنچه او بخواهد .

« هُوَ الْحَیُّ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ » ⁽¹⁾.

اوست زندۀ [ بی‌زوال ] ، هیچ معبودی جز او نیست .

و همچنین ظاهر کلام خدای تعالی در هر جایی که ذکری از اسماء خود نموده این معنا را تأیید می‌کند که حقیقت هر اسم حسنی تنها برای خداست ⁽²⁾.

از مظاهر حقایق اسماء ، ائمۀ طاهرین علیهم السلام هستند که میان همۀ موجودات از ویژگی‌های خاصی برخوردارند و بین خدا و مردم تا روز قیامت واسطۀ فیض هستند . رحمت ، هدایت ، لطف ، رأفت ، کرم و غفران حق به واسطۀ آن بزرگواران به مردم می‌رسد و اعمال خوبشان در سایۀ معرفت و ولایت آنان به قبولی می‌رسد .

حکیم بزرگوار « فیض کاشانی » در تفسیر باارزش الصافی از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده :

نَحْنُ وَاللّٰهِ الأَسْماءُ الحُسْنَی الَّذِی لا یَقبَلُ اللّٰهُ مِنَ العِبادِ عَمَلاً إلّابِمَعْرِفَتِنَا ⁽³⁾.

به خدا قسم اسمای حسنای خدا ما هستیم که خدا عملی از بندگان را جز به معرفت و شناخت آنان نسبت به ما و ولایت و جایگاه ما قبول نمی‌کند .

بنا بر این توجّه به لفظ ، انسان را بجایی نمی‌رساند و حقیقتی را در او ظهور

نمی‌دهد . باید از دنیای لفظ گذشت و به حریم حقیقت پیوست ، که آنچه آثار بر صفحۀ هستی دیده می‌شود از اسمای حقیقی یا عین واقعیات است .

وَبِلإسْمِ الَّذِی خَلَقْتَ بِهِ الْعَرشَ ، وبِلإسمِ الَّذِی خَلَقْتَ بِهِ الْکُرْسِیَّ ... وَبِلإسمِ الَّذِی خَلَقْتَ بِهِ الجِنَّ والإنس ⁽¹⁾.

تو را به حق اسمی که بوسیلۀ آن عرش را آفریدی و به حق اسمی که به سبب آن کرسی را به وجود آوردی . . . و به حق اسمی که از برکت آن جنّ و انس را پدید کردی .

اختلاف دربارۀ اسماء و صفات حضرت حق

اگر چه بسیاری در اصل ذات پروردگار اتفاق نظر دارند ، اما دربارۀ اسماء و صفات الهی به دو دسته تقسیم می‌شوند :

1 - کسانی که خدا را به اسمای حسنی می‌خوانند و او را خدایی « ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ » می‌دانند . در منظر ایشان ، تنها آن معانی لایق انتساب به ساحت مقدس پروردگار است که مبیّن کمال و یا نفی نواقص و زشتی‌ها باشد . این گروه ، هدایت یافتگان حقیقی و اهل سعادت‌اند .

2 - گروهی که در اسمای الهی الحاد ورزیده و غیر او را به اسم او ، یا او را به اسم غیرش می‌خوانند که خود به دو گروه تقسیم می‌شوند :

الف - گروهی که صفات خاصۀ حضرت حق را به غیر او نسبت می‌دهند ، مانند مادیّین و دهریّین که آفریدن و زنده کردن و روزی دادن و امثال آن را کار ماده و یا دهر می‌دانند ، و یا مانند وثنی‌ها که خیر و نفع را به خدایان نسبت می‌دهند . و یا مانند بعضی از اهل کتاب که پیغمبر و بعضی از اولیای دین خود را به صفاتی توصیف

می‌کنند که جز خدای تعالی کسی سزاوار و برازندۀ آن نیست و در این انحراف برخی از مردم ضعیف الایمان نیز شریک‌اند ؛ چرا که اسباب هستی را مستقل در تأثیر دانسته و دربارۀ آن‌ها نظریه‌ای دارند که با توحید سازگار نیست .

ب - گروهی دیگر که به خدای متعال ایمان دارند ، لکن در اسمای او انحراف می‌ورزند ؛ یعنی صفات نقص و اعمال زشت را به او نسبت می‌دهند . مثلاً او را جسم و محتاج به مکان دانسته و در برخی از شرائط او را قابل درک می‌دانند ، و علم ، اراده ، قدرت ، وجود و بقایی از قبیل علم ، اراده ، قدرت ، وجود و بقای مادی و انسانی را برایش اثبات می‌کنند ، و در برخی امور ، به او نسبت ظلم و جهل می‌دهند .

این گروه که در اسمای الهی الحاد می‌ورزند و غیر او را به اسم او ، یا او را به اسم غیرش می‌خوانند ، اهل ضلالت‌اند که جایگاهشان در دوزخ ، به حسب مرتبه‌ای است که از ضلالت دارند ⁽¹⁾.

عدد اسماء الحسنی

در روایات متعددی که از طرق اهل بیت علیهم السلام و حتی از طریق عامه رسیده است تعداد اسماء الحسنی 99 اسم دانسته شده است . از جمله روایت معروفی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که فرمود :

« إنَّ للّٰهِ‌ِ تسعَةٌ وَتسعینَ اسماً - مِأة إلّاواحداً - مَنْ أحصاها دَخَلَ الجنَّةَ ، انّه وَتْرٌ یحبُّ الوَتْر » ⁽²⁾.

خداوند نود و نه اسم - یکصد الا یک اسم - دارد ، هر کس آن‌ها را شمارش کند وارد بهشت می‌شود ، خداوند فرد است و فرد را دوست دارد .

و سپس آن حضرت ، آن 99 اسم را بیان و تفسیر می‌کند .

روایات دیگری نیز به صورت مختصر یا مفصّل ، 99 اسم برای خداوند ذکر نموده‌اند ؛ از جمله روایتی که « شیخ صدوق رحمه الله » از امام علی بن موسی الرضا علیهما السلام از پدرانش از امیرالمؤمنین علی علیه السلام نقل نموده که می‌فرماید :

« قالَ رَسُول اللّٰه صلی الله علیه و آله : للّٰهِ‌ِ عزّوجلّ تِسْعَةٌ وَتِسْعونَ اسماً مَنْ دَعَا اللّٰهُ بِهِما استَجابَ لَهُ وَمَنْ أحصاهَا دَخَلَ الجنَّةَ » ⁽¹⁾.

خداوند نود و نه اسم دارد که هر کس خدا را به آن بخواند ، دعای او را مستجاب می‌کند ، و هر کس آن‌ها را شمارش کند داخل بهشت می‌شود .

مرحوم « شیخ صدوق رحمه الله » بعد از ذکر این روایت می‌گوید :

منظور از « احصاء » نه تنها شمارش ، بلکه احاطۀ به آن‌ها و آگاهی از معانی این اسماء است .

و سپس شرح مفصّلی در تفسیر این نام‌های نود و نه گانه ذکر می‌کند ⁽²⁾.

بخشی از این اوصاف ، از قبیل اوصاف کمالیّۀ ذاتیّۀ خداوند است که صفات جمال نامیده می‌شود و بخشی دیگر ، اوصافی است که هر گونه نقص را از ذات مقدسش دور می‌کند که به اوصاف جلال معروف است و قسمت زیادی از آن ،

صفاتی است که از ناحیۀ افعال خدای متعال مشتق شده است که به آن‌ها صفات فعل می‌گویند .

البته در بعضی از روایات ، عدد اسمای الهی بیش از این ذکر شده ، و حتی در بعضی از دعاها مانند جوشن کبیر هزار نام برای وجود مقدس حضرت شمرده شده است که بین دو دسته روایات ، منافاتی نیست ؛ چرا که نود و نه اسم و صفت ، اسماء و صفاتی است که ویژگی و اهمیت بیشتری دارد و بسیاری از اسماء و صفاتی که فراتر از این نود و نه صفت هستند ، از این نود و نه صفت گرفته شده است ⁽¹⁾.

به این ترتیب همۀ این صفات ، تعبیرات مختلفی است که از کمالات بی‌انتهای آن ذات واحد حکایت دارد و به گفتۀ شاعر :

عِباراتُنا شتّیٰ وحُسْنُک واحِدٌ وکُلٌّ إلیٰ ذاک الجمالِ یُشیرُ

تعبیرات ما مختلف است ولی حسن تو بیش از یکی نیست و همه به آن جمال واحد بی‌مثال اشاره می‌کنند .

وَبِعِلْمِکَ الَّذِی أَحَاطَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ

و از تو درخواست می‌کنم به دانش و داناییت که به همه چیز احاطه کرده

در زمینۀ علم حق که علم فعلی و علم حضوری است و ظاهر و باطن همۀ موجودات را احاطه کرده و چیزی گرچه از یک اتم - که میلیاردها از آن ، نوک سوزنی جای می‌گیرند - از علم او پنهان نیست و شماره و عدد همۀ مخلوقات حتی اتم‌ها ، دانه‌ها ، حبّه‌ها ، برف و باران نزد علم او حاضر است ؛ آیات مختلفی در قرآن کریم بیان شده است .

در قرآن کریم ، بیش از ده بار در سوره‌های مختلف ، به احاطۀ علمی حضرت حق بر همه چیز ، تصریح شده است :

«وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ » ⁽¹⁾.

و بدانید که خدا به همه چیز داناست .

وجود مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام نیز در این فراز از دعا ، به این اصل کلی اشاره فرموده‌اند که « وَ بِعِلْمِکَ الَّذِی أَحَاطَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ » .

« کل شیء » شامل تمام موجودات می‌شود ، از موجودات در دل صحراها و اقیانوس‌ها تا برگ‌هایی که از درختان فرو می‌ریزد و دانه‌هایی که در هر گوشه و کناری از جنگل‌ها و درّه‌ها و بیابان‌ها در زیر زمین پنهان شده و در انتظار قطرات باران است .

آیه‌ای دیگر در قرآن کریم به این حقیقت اشاره می‌نماید :

«وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ الْأَرْضِ وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ » ⁽¹⁾.

و کلیدهای غیب فقط نزد اوست ، و کسی آن‌ها را جز او نمی‌داند . و به آنچه در خشکی و دریاست ، آگاه است ، و هیچ برگی نمی‌افتد مگر آن که آن را می‌داند ، و هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین ، و هیچ تر و خشکی نیست مگر آن که در کتابی روشن [ ثبت ] است .

این آیه یکی از جامع‌ترین آیاتی است که از علم الهی خبر می‌دهد .

گوشه‌ای از «مٰا فِی الْبَرِّ » که بخشی ناچیز از « کل شیء » است - و شاید به چشم ما نیز نیاید - این است که تا کنون حشره‌شناسان نزدیک به هفتصد هزار حشره شمارش کرده‌اند که شمارۀ این حشرات به اندازه‌ای است که ارقام برای بیان آن قاصر است .

در یک روز تابستانی که هوا صاف باشد ، شمارۀ حشرات‌ریزی که در بریدگی تپه‌ها در تکاپو هستند از عدۀ نفوس یک قاره بیشتر است . اگر ناگهان نژاد بشری بکلّی از روی زمین معدوم شود ، مخلوقات دیگر روی زمین به زحمت متوجّه غیبت او خواهند شد ⁽²⁾.

نویسندۀ کتاب جهان گل‌ها ، گیاهان نهان‌دانه را بالغ بر یکصد و پنجاه هزار نوع می‌داند ، و در بعضی از کتب گیاه‌شناسی بیش از هجده هزار نوع گیاه توصیف و تشریح شده است ⁽³⁾.

یکصد هزار نوع از انواع قارچ‌ها شمارش شده ، و بیش از چهل هزار نوع از

جلبک‌ها ، هفت هزار نوع سیب و سی و پنج هزار نژاد گندم مورد بررسی قرار گرفته است ⁽¹⁾.

و گوشه‌ای از«مَا فِی الْبَحْرِ »که باز جزئی از « کل شیء » است اسرار و عجایب شگفت‌انگیز جانواران اعماق دریاست .

بعضی تعداد انواع جانوران شناخته شده دریایی را یکصد و چهل هزار نوع ذکر کرده‌اند . البته تعداد این انواع در سطح اقیانوس‌ها بسیار زیاد است .

درگذشته چنین تصوّر می‌شد که در اعماق دریاها ، مطلقاً موجود زنده‌ای وجود ندارد ؛ زیرا تقریباً شعاع آفتاب ، تنها تا عمق ششصد متری در آب فرو می‌رود و آخرین اشعۀ آن در چنین عمقی ناپدید می‌گردد . به علاوه آب دریا در این منطقه بسیار سرد و فشار آب بسیار بالاست . اما مطالعات بعدی دانشمندان ثابت کرد که در اعماق خیلی زیاد دریا ، موجودات زندۀ فراوان و عجیبی هستند ، و فشار بسیار زیاد آب را با فشاری که در درون وجود آن‌هاست خنثی می‌کنند ⁽²⁾.

آفرینش همه تنبیه خداوند دل است دل ندارد که ندارد به خداوند اقرار

کوه و دریا و درختان همه در تسبیحند نه همه مستمعی فهم کند این اسرار ⁽³⁾

در آیات دیگر قرآن کریم ، علم خداوند به نیّات انسان و اسرار تمام موجودات هستی ، و علم به آنچه در آسمان و زمین است ، و علم به اعمال و گفتار و حالات انسان ، و علم به قیامت و باران و آنچه در رحم مادران قرار گرفته و . . . بیان شده است ⁽⁴⁾.

مسألۀ علم ، در بحث شناخت خدا بسیار مهم است ؛ زیرا هم‌چنان که انسان را به خدا آشنا و نزدیک می‌نماید ، موجب می‌شود او را نیز در همه جا حاضر و ناظر اعمال خود می‌بیند .

توجّه به علم بی‌پایان حضرت حق ، آثاری بسیار ارزشمند به همراه دارد از جمله :

1 - اعتقاد به مراقبت دائمی یک عالم بزرگ نسبت به اعمال انسان مشوّق در مسیر زندگی و مانع بروز خطا و عصیان است .

وقتی انسان بداند که خدایش از رگ گردن به او نزدیک‌تر است ⁽¹⁾، و حتی وسوسه‌های درون دل انسان را می‌داند ⁽²⁾موجب می‌شود که در تمام لحظات زندگی

خود ، خدا را ناظر بر اعمال خود بداند ، و شرم حضور در برابر حضرتش او را از ارتکاب گناه بازدارد .

2 - این علم و مراقبتِ دائمی ، موجب امیدواری انسان می‌شود که در برابر حوادث ، تنها نیست و خداوندی که بر تمام سرّ و نهان او عالم است و قدرت و سطلنت و رحمت او بر تمام کائنات فائق است ، حامی و حافظ اوست .

3 - توجّه به وسعت علم خداوند اشاره‌ای به وسعت جهان هستی و گستردگی رازها و اسرار عالم آفرینش است و این خود عامل مهمی برای حکمت‌های علمی است .

امیرالمؤمنین علی علیه السلام پیرامون علم خداوند می‌فرماید :

« یَعْلَمُ عَجیجَ الوُحُوشِ فِی الفَلَواتِ وَمَعاصِی العِبادِ فِی الخَلَواتِ وَاختِلافِ الحیتانِ فِی البحار الغامِراتِ وَتَلاطُمَ الماءِ بالرّیاح العاصِفاتِ » ⁽¹⁾.

خداوند ، صدای نعرۀ وحوش در دل کوه‌ها و بیابان‌ها ، و گناه بندگان در خلوت‌گاه‌ها ، و رفت و آمد ماهیان در دریاهای عمیق ، و پیدایش امواج آب به سبب تند بادها را می‌داند .

وَبِنُورِ وَجْهِکَ الَّذِی أَضَاءَ لَهُ کُلُّ شَیْ ءٍ

اشاره

و از تو درخواست می‌کنم به نور ذاتت که به سبب آن

همۀ موجودات غیبی و شهودی به تابش آمد و روشن شد

معنی نور در آیات و روایات

در قرآن مجید و روایات، از کمالات و ارزش‌ها تعبیر به «نور» شده است با این که:

مراد از « نور » ، هدایت است ⁽¹⁾.

« نور » به معنای توفیق برای حرکت به سوی ایمان است ⁽²⁾.

« نور » یعنی : اسلام .

« نور » یعنی : معرفت .

« نور » یعنی : علم .

« نور » یعنی : روشنایی دل ⁽³⁾.

« نور » به معنای قرآن :

« قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ » ⁽⁴⁾.

قطعاً برای شما از جانب خدا روشنایی و کتابی روشنگر آمده است .

« نور » به معنای احکام الهی و مسائل اخلاقی و حقایق اعتقادی :

« إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ » ⁽⁵⁾.

ما تورات را که در آن رهنمود روشنایی بود نازل کردیم .

با توجّه به این معانی باید گفت : منظور از « نور » ، نفس کمالات و صفات و اسمای حسنای حضرت حق است که هر یک از موجودات به تناسب وجود خود و به اندازۀ امکان و استعداد و در حدّ ظرفیت و قابلیت از آن استفاده می‌کنند و در این بهره‌گیری ، از ظلمتی که دچار آن هستند رهایی می‌یابند .

انسان مستعد ، در این موقعیت بسیار مهم و فوق‌العاده ، از ظلمت عدم به نور هستی ، از ظلمت نقص به نور کمال ، از ظلمت جهل به نور معرفت ، از ظلمت ظلم به نور عدالت ، از ظلمت کفر به نور ایمان ، از ظلمت ضلالت به نور هدایت ، از ظلمت مادیت به نور معنویت آراسته می‌شود و در حقیقت مطلع الفجر طلوع اسماء و صفات حق - که نور محض و روشنایی خالص است - می‌شود .

با توجّه به آیات قرآن و معارف اهل بیت علیهم السلام شاید بتوان گفت : منظور از « نور وجه » همان حقایق و کمالاتی است که در هزار مورد در دعای جوشن کبیر آمده است .

و امّا مفرد بودن کلمۀ « نور » به خاطر این است که همۀ صفات علیا و اسماء حسنی ، عین ذات است و در آن حریم مقدس ، دویی که عبارت از صفت و موصوف باشد وجود ندارد . علم و حکمت و عدل و رحمت و لطف و رحمانیت و . . . همه و همه همان ذات یکتای یگانه و فرد و احد است .

و از آنجا که استعمال « نور » بر هدایت در معارف الهی زیاد به چشم می‌خورد ، شاید معنای این کلام ملکوتی و جملۀ عرشی این باشد :

« خدایا ، از تو درخواست می‌کنم به هدایت و راهنماییت که به سبب آن همۀ موجودات هدایت یافتند » .

در هر صورت کلمۀ « نور » تحمل همۀ معانی آسمانی و مفاهیم ملکوتی را دارد ، تا ذوق سلیم و قلب نورانی در موارد لازم کدام معنا و مفهومش را استعمال کند .

یَا نُورُ یَا قُدُّوسُ یَا أَوَّلَ الْأَوَّلِینَ وَیَا آخِرَ الْآخِرِینَ

ای نور ، ای پاک از هر عیب ، ای آغاز هر آغاز و ای پایان هر پایان

ای همۀ کمالات ، ای پیدای پیدا ، ای ظهور محض ، ای آشکار ، ای ظاهر ، ای هویدایی که روز عرفه در صحرای عرفات ، عاشق بی‌قرارت و عارف دلداده‌ات و بندۀ خالصت و مطلع الفجر نورت ، حضرت امام حسین علیه السلام به پیشگاهت عرضه داشت :

أَیَکُونُ لِغَیرِکَ مِنَ الظُّهورِ ما لَیسَ لَکَ حَتَّی یَکونَ هُوَ المُظهِرَ لَکَ ؟ مَتَی غِبْتَ حَتَّی تَحْتاجَ إِلَی دَلیلٍ یَدُلُّ عَلَیکَ ، وَمَتی بَعُدْتَ حَتَّی تَکونَ الآثارُ هِیَ الَّتِی تُوصِلُ إِلَیکَ ؟ ⁽¹⁾آیا برای غیر تو ظهوری هست که برای تو نیست ، تا آن غیر وسیله ظهور تو باشد ؟ ،کِی پنهان بوده‌ای ، تا نیازمند به دلیلی باشی که بر تو دلالت کند ، و کِی دور بوده‌ای تا آثار واصل کننده به تو باشند ؟

پروردگارا ، در آن هنگام که حالت زودگذر روانیم را کنار می‌گذارم و به خود آمده و با دقّت می‌نگرم می‌بینم که روشنایی جمال و جلالت در جهان هستی آشکارتر از هر چیز است و برای آن وجود مقدس خفا و پوشیدگی نیست ، تا چراغی سر راهم گیرم و بارگاه ربوبی تو را جستجو کنم ؛ زیرا هر آن گاه که حقیقتی را دلیل راه و طریقم فرض می‌کنم ، با کمی تأمل درک می‌کنم که سازندۀ همین دلیل و فروزندۀ همین

چراغِ راه ، تویی .

کی و کجا غایب بوده‌ای تا نیاز به دلیلی باشد که بر وجودت دلالت کند و کی و کجا دور بوده‌ای تا آثاری که خود پدید آورده‌ای ما را به تو برساند ؟

ای منزّه از همۀ عیوب ، ای پاک از همۀ نواقص ، ای برتر از آنچه به آن توصیف می‌شوی ، ای کلّ الکمال ، ای حقیقت محض ، یا نور و یا قدّوس ، ای ابتدای همۀ ابتداها بدون این که برای ذات مقدّست ابتدایی باشد ، و ای آخر همۀ آخرها بدون این که برای وجود مبارکت آخری باشد ، تو ابتدا کنندۀ هر چیزی در حالی که خود ابتدا نداری و ازلی هستی و پس از فنای همۀ موجودات آخری در حالی که آخری نداری و ابدی می‌باشی .

ابتدا و آخر اصطلاحی ، صفت « کل شیء » است . همه چیز اول و آخر و ابتدا و انتها دارد ، و این ابتدا و انتها دو حقیقتی است که تو برای کل موجودات قرار داده‌ای . ابتدا داشتن دلیل بر این است که موجودات ، روزی نبودند و تو آن‌ها را به وجود آوری ، و آخر داشتن دلیل بر این است که موجودات ، روزی در کام فنا فرو می‌روند و تو آن‌ها را فرو می‌بری . پس پیش از « کل شیء » بودی و چیزی پیش از تو نبوده ، و بعد از « کل شیء » هستی و پس از تو چیزی نخواهد بود .

ا 32

خدایا ، برای من گناهانی را که پرده‌های بازدارنده از نزول سختی‌ها و عذاب‌ها و زیان‌ها و خسران‌ها را پاره می‌کند بیامرز . خدایا ، برای من گناهانی که انتقام‌ها و عقوبت‌ها را نازل می‌کند بیامرز . خدایا ، برای من گناهانی که نعمت‌ها را تغییر می‌دهد بیامرز . خدایا ، برای من گناهانی که دعا را از مستجاب شدن باز می‌دارد بیامرز . خدایا ، برای من گناهانی که بلا را نازل می‌کند بیامرز .

خدایا ، برای من هر گناهی که انجام دادم و هر خطایی که مرتکب شدم بیامرز .

بخش 2

اشاره

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تَهْتِکُ الْعِصَمَ

اشاره

خدایا ، برای من گناهانی را که پرده‌های بازدارنده از نزول

سختی‌ها و عذاب‌ها و زیان‌ها و خسران‌ها را پاره می‌کند بیامرز

گناه

اشاره

حرکات و اعمال و حالات و رفتار و اخلاق و کرداری که ضد دستورات خدا و انبیاء و امامان علیهم السلام باشد گناه شمرده شده است .

سنگینی و شدت بعضی از گناهان به اندازه‌ای است که به فرمودۀ قرآن انجام دهندۀ آن اعلان جنگ با خدا وپیامبر می‌دهد ⁽¹⁾.

گناهی که در دنیا از انسان سرمی‌زند ، فردای قیامت آتشی است که برای همیشه گریبان‌گیر گنهکار است :

« إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً » ⁽²⁾.

مسلماً کسانی که اموال یتیمان را از روی ستم می‌خورند ، جز این نیست که در شکم‌های خود آتش می‌خورند .

گناه ، نمک خوردن از سفرۀ کریم و روزی رحیم و مصرف کردن نعمت خدای

عظیم و نمکدان شکستن است .

سالیانی دراز و عمری طولانی نمک خوردن و نمکدان شکستن ، کمال بی‌انصافی است !

حکایت نمک خوردن و حرمت صاحب نمک

« یعقوب لیث » - چهرۀ پرآوازۀ سیستان و پایه‌گذار انقلابی رهایی‌بخش بر ضدّ حکومت خون‌خوار و ظالم و ستم‌کار عباسی - در ابتدای جوانی روی‌گرزاده‌ای بیش نبود .

مدتی به کار روی‌گری مشغول بود و پاداش کارش را سخاوتمندانه با جوانان هم‌سن و سالش تقسیم می‌کرد .

سخاوت و شجاعت و آزادمنشی او ، عامل گرد آمدن جوانانی متهور و سخت‌کوش به گرد او شد .

با دست برداشتن از روی‌گری ، همراه جوانان مجذوبش به شغلی دیگر روی آورد . از آن شغل هم روی گردان شد و بنا گذاشت همراه یارانش دستبردی به خزانۀ اموال امیر سیستان بزند . از آنجا که خزانه در حفاظت نیرویی کارآمد قرار داشت و دستبرد به آن به آسانی ممکن نبود ، بنا گذاشتند از بیرون شهر با کندن کانالی تا زیر کف خزانه به اموال امیر دست یابند و با شتاب و سرعت همه را تصرف کنند .

کندن کانال شش ماه به طول انجامید . عاقبت نیمه شبی با سوراخ کردن کف خزانه وارد خزانه شدند و همۀ طلا و نقره و جواهرات قیمتی و درهم و دینار را به صورتی که مأموران بیرون خزانه نفهمند در کیسه‌های متعددی جمع کردند و آمادۀ بردن اموال از راه کانال به بیرون شهر بودند که یعقوب در تاریکی نیمه شب چشمش به چیزی گوهر مانند افتاد که درخشندگی خاصّی داشت . از آنجا که

تاریکی شدید مانع شناخت آن بود ، با زبانش عنصر بدست آمده را امتحان کرد و یافت که قطعه‌ای نمک بلورین است ، به تمام همراهانش دستور داد اموال را بگذارید و از راه کانال به طرف بیرون شهر حرکت کنید .

جوانان مطیع او با دست خالی به بیرون شهر آمدند و علّت این کار را از یعقوب جویا شدند . یعقوب گفت : با این که پس از شش ماه زحمت مداوم ، خود را به خزانه رساندیم و اقتضا داشت همۀ اموال گرد آمده در خزانه را تصرف کنیم ، ولی من با چشیدن نمک امیر سیستان ، از مردانگی و انصاف دور دیدم که اموال او را به غارت بریم !!

مأموران حفاظت ، پس از باز کردن درِ خزانه ، از دیدن وضع خزانه و کانالی که با مهارت هر چه تمام‌تر زده شده بود ، و به ویژه از بجا ماندن اموال و طلا و نقره و درهم و دینار ، شگفت زده شدند و جریان امر را به امیر سیستان گزارش دادند .

امیر دستور داد جارچیان در شهر آواز بردارند که دزد خزانه هر که هست ، خود را به امیر بشناساند تا از لطف و احسان امیر بهره‌مند شود .

یعقوب بدون دغدغۀ خاطر خود را به امیر سیستان معرّفی کرد و از این که نمک خورده و نمکدان شکستن را دور از مردانگی و انصاف دیده ، داد سخن داد .

امیر سیستان از بودن چنین جوان شجاع ، پرکار ، باانصاف و دارای صفت مردانگی بسیار خوشحال شد و او را به منصب باارزش امارت لشکر سیستان برگزید و یعقوب از همان جا راه ترقی و کمال را تا درگیر شدن با حکومت عباسیانِ آلوده ، برای نجات مظلومان پیمود .

گناه ، نجاست معنوی است که روح و روان و اندیشه و فکر و باطن و قلب را آلوده می‌کند و باعث محروم شدن انسان از الطاف حق و رحمت خدا و فیوضات الهی می‌شود .

گناه ، پردۀ حفاظت انسان را از عذاب و خواری و رسوایی و افتضاح ، پاره می‌کند و عامل فاش شدن اسرار انسان در دنیا و آخرت می‌شود ، و زمینۀ خارج شدن انسان را از مقام بندگی و دور شدن از پرده پوشی حق و غفران و آمرزش خدای مهربان فراهم می‌آورد !

بزرگان دین بر اساس آیات قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام گناهان را به دو دسته تقسیم کرده‌اند : گناهان کبیره و گناهان صغیره .

گناهان کبیره ، به فرمودۀ امام صادق علیه السلام گناهانی است که خدای عز و جل دوزخ را بر آن‌ها واجب ساخته است ⁽¹⁾.

انسان اگر از گناهان کبیره خودداری کند و قدم در این لجن زار مهلک نگذارد و دامن انسانیت به این آلودگی نیالاید ، خداوند مهربان از دیگر گناهانش می‌گذرد و او را مشمول رحمت و بخشایش خود می‌فرماید :

« إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبٰائِرَ مٰا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَرِیماً » ⁽²⁾.

اگر از گناهان بزرگی که از آن [ ها ] نهی شده‌اید دوری گزینید ، بدی‌های شما را از شما می‌زدائیم و شما را در جایگاهی ارجمند در می‌آوریم .

در کتاب پرقیمت عیون اخبار الرضا از امام هشتم علیه السلام روایت شده که گناهان کبیره عبارت است از :

1 - به قتل رساندن انسانی که خدا ریختن خونش را حرام کرده . 2 - زنا . 3 -

سرقت . 4 - نوشیدن مست کننده . 5 - عاق شدن از جانب پدر و مادر . 6 - فرار از جنگ . 7 - خوردن مال یتیم به ستم . 8 - خوردن گوشت مردار و خون ، و گوشت خوک و آنچه به نام غیر خدا کشته شده . 9 - ربا . 10 - خوردن مال حرام . 11 - قمار . 12 - کم گذاشتن از پیمانه و ترازو . 13 - تهمت به پاکدامن . 14 - لواط . 15 - ناامیدی از رحمت خدا . 16 - ایمن دانستن خود از عذاب خدا . 17 - کمک دادن به ستمکاران . 18 - میل قلبی به ستمگران . 19 - سوگند دروغ . 20 - حبس کردن حقوق مردم بدون تنگدستی . 21 - دروغ . 22 - کبر . 23 - اسراف . 24 - تبذیر .

25 - خیانت . 26 - سبک شمردن حج . 27 - جنگ با دوستان خدا . 28 - اشتغال به سرگرمی‌های زیانبار . 29 - پافشاری بر گناه ⁽¹⁾.

آثار شوم گناهان

از آیات قرآن و روایات ، عناوین زیر به عنوان آثار شوم گناهان استفاده می‌شود :

گناه ، اعمال نیک را تباه و نابود می‌کند .

گناه ، باعث دچار شدن انسان به فتنه‌ها و بلاهای دنیایی و عذاب سخت آخرتی است .

گناه ، مانع مستجاب شدن دعاست .

گناه ، انسان را از شفاعت شفیعان محروم می‌کند .

گناه ، دل را سخت و سیاه می‌سازد .

گناه ، ایمان را از بین می‌برد .

گناه ، مانع نتیجه بخشیدن موعظه می‌شود .

گناه ، انسان را خوار و رسوا می‌کند .

گناه ، باعث محرومیّت آدمی از رزق حق می‌شود .

گناه ، انسان را از منطقۀ عبادت و بندگی دور می‌کند .

گناه ، زمینۀ چیرگی شیطان بر انسان را فراهم می‌آورد .

گناه ، رشتۀ نظم زندگی و نظام خانواده و جامعه را از هم می‌گسلد .

گناه ، اعتماد و اطمینان مردم را از یکدیگر از بین می‌برد .

گناه ، قلب را می‌میراند .

گناه ، باعث سختی جان کندن و فشار برزخ است ⁽¹⁾.

از حضرت امام صادق علیه السلام روایت شده :

أَمَا إِنَّهُ لَیسَ مِن عِرقٍ یَضْرِبُ وَلا نَکْبَةٍ وَلا صُداعٍ وَلا مَرَضٍ إلّابِذَنبٍ وَذَلِکَ قَولُ اللّٰهِ عَزَّ وَجَلَّ فِی کِتابِهِ : «وَ مٰا أَصٰابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ ⁽²⁾» ⁽³⁾.

هیچ رگی زده نشود و پایی به سنگ نخورد و دردسر پیش نیاید و بیماری و مرضی به

انسان نرسد ، جز به ارتکاب گناهی . و همین است که خدای عز و جل در کتابش فرمود : هر مصیبتی به شما رسید ، به خاطر گناهی است که مرتکب شدید و خدا از بسیاری از گناهان در می‌گذرد .

و نیز از آن حضرت روایت شده :

إنّ الرَّجُلَ یُذنِبُ الذَّنبَ فَیُحْرَمُ صَلَاةَ اللَّیلِ وَإِنَّ العَمَلَ السَّیِّئَ أَسْرَعُ فِی صاحِبِهِ مِن السِّکِّینِ فِی اللَّحْم ⁽¹⁾.

قطعاً شخص مرتکب گناهی می‌شود و به خاطر آن از خواندن نماز شب محروم می‌ماند و تأثیر گناه در گناهکار از تأثیر کارد در گوشت ، سریع‌تر است .

از حضرت امام رضا علیه السلام روایت شده :

أَوحَی اللّٰهُ عَزَّ وَجَلَّ إلَی نَبیٍّ مِنَ الاَنبِیاءِ : إِذا أُطِعْتُ رَضِیتُ ، وَإِذا رَضِیتُ بَارَکْتُ ، وَلَیْسَ لِبَرَکَتِی نِهایَةٌ ، وَإِذا عُصِیتُ غَضِبْتُ ، وَإِذا غَضِبتُ لَعَنتُ ، وَلَعْنَتی تَبْلُغُ السَّابِعَ مِن الوَرَی ⁽²⁾.

خدای عز و جل به پیامبری از پیامبران وحی فرمود : هرگاه اطاعت شوم خوشنود گردم و چون خوشنود گردم برکت بخشم و برکت من بی‌پایان است . و هنگامی که از من نافرمانی شود خشم گیرم و چون خشم گیرم لعنت کنم و لعنت من تا هفت پشت را شامل شود .

به تجربه ثابت شده که گاهی فرزندان ستم پیشگان به بلای تهی‌دستی ، بیماری و ناتوانی و تنگی رزق دچار شده‌اند . این خود عنایت و رحمتی از جانب خدا به

آن‌هاست تا مانند پدران خویش به گناه و طغیان مبتلا نشوند .

دربارۀ اصرار بر گناه و ادامۀ معصیت از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده :

هیچ بنده‌ای نیست مگر این که بر او چهل پردۀ حرمت قرار دارد تا مرتکب چهل گناه کبیره شود ؛ چون مرتکب چهل گناه کبیره ( و مستحق رسوایی ) شود ، خدا به فرشته‌ها وحی می‌کند : بنده‌ام را با بال‌های خود بپوشانید . فرشتگان او را با بال‌های خود می‌پوشانند . سپس آن بنده هیچ کار زشتی را نگذارد جز آن که مرتکب شود ، تا جایی که میان مردم به خاطر ارتکاب گناه ببالد . فرشتگان گویند : پروردگارا ، بنده‌ات هر گناهی را مرتکب می‌شود و ما از کردار او شرمساریم . خدای عز و جل به آنان وحی می‌کند : بال‌هایتان را از او بردارید . چون کارش به این جا رسد ، آغاز به دشمنی با اهل بیت علیهم السلام کند ، آن زمان است که پردۀ حرمتش در آسمان و زمین پاره شود . فرشتگان گویند : پروردگارا ، بنده‌ات پرده دریده مانده . خدای عز و جل وحی کند : اگر خدا به او توجّه داشت ، به شما فرمان نمی‌داد که بال‌هایتان را از او بردارید !! ⁽¹⁾انسان پاک دامن و باتقوا ، که به یاد خدا و با توجّه به قیامت و با معرفت به آثار شوم گناه ، در پیدا و پنهان از گناه فراری و متنفّر است انسانی زنده ، و گناهکار

آلوده دامن که از خدا و قیامت غافل است و از عواقب گناه نمی‌هراسد ، میّت است ⁽¹⁾.

گناهانی که باعث پرده دری است

اشاره

حدیث شناس باعظمت ، « شیخ صدوق رحمه الله » در کتاب معانی الأخبار حدیث بسیار مهمی در بارۀ گناهانی که آثار شومی دارد از حضرت زین العابدین علیه السلام نقل کرده که بخشی از آن روایت ، این قطعه از دعای کمیل را که هر جمله‌اش با« اللهم اغفر لی الذنوب » شروع شده توضیح می‌دهد :

گناهانی که باعث پرده‌دری است عبارتست از :

1 - خوردن مایع مست کننده . 2 - قمار بازی . 3 - بکار گرفتن کار بیهوده و شوخی بیجا برای خنداندن مردم . 4 - بیان عیوب مردم . 5 - همنشینی با متهمین به گناه و بدکاری ⁽²⁾.

1 - شراب خواری

حضرت موسی بن جعفر و امام هشتم و حضرت جواد علیهم السلام شراب خواری را از گناهان کبیره شمرده‌اند .

دانشمندان بزرگ شرق و غرب اثبات کرده‌اند که مایعات مست کننده ، چه کم

و چه زیاد ، آثار زیان‌باری در مغز و معده و کبد و قلب و کلیه و مجاری تنفّس و گردش خون و عقل و نسل به جا می‌گذارد که گاهی علاج آن آثار ، غیر ممکن و هلاکت مشروب خوار قطعی و حتمی است .

شیطانِ بطری ، شیطانی بسیار خطرناک و دشمنی زیان آفرین و موجودی پلید و نجس است .

قرآن مجید ، مایع مست کننده را ناپاک و رجس و از کارهای شیطان برشمرده ⁽¹⁾و سودش را در برابر زیانش ناچیز و اندک دانسته ⁽²⁾و به خاطر خطرات فراوان و زیان‌های غیر قابل جبرانش ، آن را بر تمام مردم حرام کرده و مرتکب آن را - چنان چه موفّق به توبه نشود - به عذاب سنگین دنیایی و آتش سوزان آخرتی دچار خواهد کرد .

رسول خدا صلی الله علیه و آله در بارۀ مایع مست کننده ، ده نفر را لعنت کرده :

کسی که درختش را به این خاطر کاشته ، و آن که از درختش نگهبانی کرده ، و کسی که انگور یا مادّه دیگرش را افشرده ، و شخصی که آن را نوشیده ، و کسی که ساقی آن بوده ، و آن که آن را با دوش یا با مرکب جابجا کرده ، و کسی که از باربر تحویل گرفته ، و شخصی که آن را فروخته ، و آن که آن را خریده ، و کسی که پولش

را خورده ⁽¹⁾.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید :

فردای قیامت شراب خوار وارد عرصۀ محشر می‌شود ، در حالی که رویش سیاه و دهانش کج و زبانش بیرون افتاده و فریاد تشنگی‌اش بلند است ، به او از چاهی که چرک زناکاران در آن ریخته شده به او می‌دهند ⁽²⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود :

شراب خوار ، همانند بت پرست است ⁽³⁾.

شراب خوار در قیامت کافر محشور می‌شود ⁽⁴⁾.

شراب ، پایۀ هر گناهی است ! ⁽⁵⁾به امیرالمؤمنین علیه السلام گفته شد : آیا شما فرموده‌اید : شراب از دزدی و زنا بدتر است ؟ فرمود :

آری ، زناکننده شاید گناه دیگری انجام ندهد ، ولی شراب خوار چون شراب خورد ، زنا می‌کند ، آدم می‌کشد ، نماز را ترک می‌کند ! ⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

کسی که شراب را پس از آن که حرمتش را خدا به زبان من ابلاغ کرد بنوشد ، سزاوار نیست هنگامی که به خواستگاری بیاید پاسخ مثبت به او داده شود . شفاعت شراب خوار چون شفاعت کند پذیرفته نیست . گفتارش نباید مورد تصدیق قرار گیرد . نباید او را بر امانتی امین دانست ، پس کسی که چیزی به او بسپارد ، برای او از جانب خدا ضمانی نیست ⁽²⁾.

2 - قمار

از گناهان بزرگ و معاصی کبیره قمار است .

امام رضا علیه السلام در نامۀ مهمّ خود به مأمون ، به کبیره بودن این گناه اشاره فرموده است ⁽³⁾.

در قرآن مجید فقط در بارۀ قمار و شراب تعبیر به گناه بزرگ شده :

« یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ » ⁽¹⁾.

از تو از مایع مست کننده و قمار می‌پرسند ، بگو : در مایع مست کننده و قمار گناه بزرگ است .

ساختن همۀ آلات و ادوات قمار و اجرت گرفتن بر ساخت آن‌ها و خرید و فروششان حرام است .

به فتوای بسیاری از فقهای بزرگ شیعه ، بازی با آن‌ها حتّی بدون برد و باخت ، شرعی نیست .

نگاهداشتن این وسائل ، حرام ، و از بین بردنش لازم است .

نشستن در مجلس قمار و تماشای آن ، حرام و ترک مجلس قمار ، واجب شرعی است .

3 - به کار گرفتن کار بیهوده برای خنداندن مردم

منظور از بکار گرفتن کار بیهوده ، انجام کارها و اعمالی است که برای انجام دهنده و بیننده سود دنیایی و آخرتی ندارد و از موارد ضایع کردن عمر است .

عمری که یک لحظه‌اش با دست به دست دادن میلیاردها عامل در اختیار انسان گذاشته می‌شود .

بدون تردید ضایع کردن عمر از موارد کفران نعمت است . نعمت عمر از بزرگ‌ترین و مفیدترین نعمت‌هایی است که حضرت حق به انسان عنایت فرموده و شکر این نعمت به این است که انسان تمام لحظاتش را در راه عبادت و بندگی

و علم و دانش و خدمت به بندگان خدا بکار گیرد .

« محدث قمی رحمه الله » در کتاب منازل الآخرة حکایت می‌کند :

« شخصی به نام « توبة بن صمّه » بیشتر اوقات شب و روز وجود خود را محاسبه می‌کرد . روزی ایّام گذشتۀ عمرش را حساب کرد ، به نظر آورد شصت سال از عمرش گذشته ، روزهای آن را به شماره آورد ، بیست و یک هزار و نهصد روز شد ، فریاد زد : وای بر من ، اگر روزی یک گناه بیشتر مرتکب نشده باشم ، پس خدا را با بیست و یک هزار و نهصد گناه ملاقات می‌کنم . این را گفت و بی‌هوش بر زمین افتاد و در همان حالت بی‌هوشی از دنیا رفت » ⁽¹⁾.

4 - بیان عیوب مردم

حفظ آبروی مسلمانان و مؤمنان ، واقعیتی بسیار مهمّ و به شدّت مورد توجّه آیین اسلام است . تا جایی که در معارف دینی ، آبروی مؤمن با خونش برابردانسته شده :عِرضُ المُؤمِنِ کَدَمِهِ ⁽²⁾.

با به باد رفتن آبروی مردم ، بنای اعتماد و اطمینان ویران می‌شود و نظام زندگی خانواده و جامعه در هم فرو می‌ریزد و امور مسلمانان مختل می‌شود .

انسان‌های کامل و بی‌عیب ، فقط انبیا و امامان و اولیای خاصّ حضرت حقند .

جز اینان هرکس دارای عیب و عیوبی است که از دید و نظر مردم پنهان می‌کند .

البته در میان مردم ، عده‌ای بی‌شرم و حیا وجود دارند که از پخش شدن عیب خود ننگ ندارند و آزاری از این ناحیه حسّ نمی‌کنند ، ولی اکثر مردم برای آبروی

خود حرمت و ارزش قائل هستند و رضایت به بازگو شدن عیب یا عیوبشان ندارند .

پس کسانی که عیب مردم را - چه عیب بدنی یا عملی یا اخلاقی یا گفتاری یا مالی یا دینی یا دنیوی - بازگو می‌کنند و از این جهت به آبروی مردم لطمه می‌زنند و باعث خفت و خواری و سبکی آنان می‌شوند ، خود را به گناه بسیار سنگینی دچار می‌کنند و خویش را مستحقّ عذاب قیامت و رسوایی در دنیا می‌کنند .

از حضرت امام باقر و حضرت امام صادق علیهما السلام روایت شده :

أَقْرَبُ ما یَکونُ العَبدُ إِلَی الکُفْرِ أَن یُواخِیَ الرَّجُلَ عَلَی الدِّینِ فَیُحْصِی عَلَیْهِ عَثَراتِهِ وَزَلَّاتِهِ لِیُعَنِّفَهُ بِهَا یَوماً مَا ⁽¹⁾.

نزدیک‌ترین چیزی که انسان به کفر دارد اینست که با مردی بر اساس دین عقد برادری بسته باشد تا لغزش‌ها و خطاهایش را شماره کند ، برای این که روزی او را به آن‌ها سرزنش و ملامت کند .

حضرت امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند که آن حضرت فرمود :

یَا مَعْشَرَ مَن أَسْلَمَ بِلِسَانِهِ وَلَمْ یُخْلِصِ الإیمَانَ إِلَی قَلْبِهِ ، لَاتَذُمُّوا الْمُسلِمِینَ وَلَا تَتَّبِعُوا عَوْرَاتِهِم ، فَإِنَّهُ مَنْ تَتَبَّعَ عَورَاتِهِم تَتَبَّعَ اللّٰهُ عَوْرَتَهُ ، وَمَنْ تَتَبَّعَ اللّٰهُ تَعَالَی عَوْرَتَهُ یَفْضَحهُ وَلَوْ فِی بَیْتِهِ ⁽²⁾.

ای گروهی که به زبان اسلام آورده‌اید و ایمان به قلبش نرسیده ، مسلمانان را نکوهش نکنید و به جستجوی عیوبشان نباشید ؛ زیرا هرکس عیوب آنان را جستجو کند ، خداوند عیوبش را دنبال می‌کند ، و هرکه خدا عیبش را دنبال کند ، گرچه در خانه‌اش باشد رسوایش می‌کند .

5 - همنشینی با متّهمین به گناه

اثرپذیری انسان از همنشین ، بیش از اثرپذیری از دیگر امور است . قدرت اثرگذاری همنشین در وجود انسان از هر چیزی بالاتر است ؛ به همین خاطر ، آیات قرآن مجید و روایات اهل بیت علیهم السلام برای انتخاب دوست و همنشین ، رهنمودهای مهمّی به انسان ، بخصوص اهل ایمان دارند .

تفسیر و تحلیل این واقعیت و بیان آیات و روایات ، کتاب جداگانه‌ای می‌طلبد که خوشبختانه دانشمندان علوم اسلامی در این زمینه آثار مهمی در دسترس مردم قرار داده‌اند ⁽¹⁾.

قرآن و روایات ، مردم را از نشست و برخاست و همنشینی با اهل کفر و شرک و فسق و فجور و دوستی با یهود و نصاری و حتی متّهمین به گناه و معصیت نهی می‌کند ، تا فرهنگ و اخلاق و منش و عقاید شیطانی آنان در انسان اثر نگذارد و او را از رحمت حق محروم نکند .

امام صادق علیه السلام فرمود :

لَا یَنْبَغِی لِلْمُؤْمِنِ أَنْ یَجْلِسَ مَجْلِساً یُعْصَی اللّٰهُ فِیهِ وَلَا یَقْدِرُ عَلَی تَغْیِیرِهِ ⁽²⁾.

برای مؤمن شایسته نیست در مجلسی بنشیند که خدا در آن مجلس نافرمانی می‌شود و او قدرت تغییر آن را نداشته باشد . .

« ابوهاشم جعفری » می‌گوید : حضرت رضا علیه السلام به من فرمود : چرا تو را نزد « عبدالرحمن بن یعقوب » می‌بینم ؟

« ابوهاشم » گفت : او دایی من است .

حضرت فرمود : او دربارۀ خدا سخن ناجور و غیر قابل قبولی می‌گوید ، ( سخنی که با آیات قرآن و معارف اهل بیت علیهم السلام نمی‌سازند ) . خدا را به صورت اشیاء و اوصاف آن وصف می‌کند . بنا بر این یا با او همنشین باش و ما را واگذار ، یا با ما بنشین و او را رها کن .

عرضه داشتم : او هرچه می‌خواهد بگوید ، چه زیانی به من دارد . وقتی من آنچه را او می‌گوید نگویم ، چیزی بر عهدۀ من نیست .

حضرت فرمود : آیا بیم نداری از این که عذابی بر او فرود آید و هر دوی شما را بگیرد ؟ آیا داستان کسی که خود از یاران موسی علیه السلام بود و پدرش از یاران فرعون را نشنیده‌ای ؟ هنگامی که لشکر فرعون کنار دریا به موسی علیه السلام و یارانش رسید ، آن پسر از موسی علیه السلام جدا شد که پدرش را نصیحت کند و به موسی علیه السلام و یارانش ملحق نماید ، پدرش به راه باطل خود دنبال فرعونیان می‌رفت و این جوان با او دربارۀ آیینش ستیزه می‌کرد ، تا هر دو به کناری از دریا رسیدند و با هم غرق شدند ، خبر به موسی علیه السلام رسید ، فرمود : او در رحمت خداست ولی چون عذاب نازل شود از کسی که نزدیک گنهکار است دفاعی نشود ! ⁽¹⁾امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود :

مَن کَانَ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَالْیَومِ الآخِرِ فَلَا یَقُومُ مَکَانَ رِیبَةٍ ⁽¹⁾.

هرکه ایمان به خدا و روز جزا دارد در جایی که مایۀ تهمت و تردید است درنگ نکند .

امام صادق علیه السلام فرمود :

مَن قَعَدَ عِنْدَ سَبَّابٍ لِأَوْلِیَاءِ اللّٰهِ فَقَدْ عَصَی اللّٰهَ تَعَالَی ⁽²⁾.

هرکه نزد دشنام گوی به دوستان خدا بنشیند ، خدای تعالی را نافرمانی کرده .

مسیح علیه السلام فرمود :

دوستی خود را با کینه‌ورزی به اهل معصیت آشکار کنید و با دور شدن از آنان به خدا نزدیک شوید و خشنودی خدا را به عوض خشم آنان بخواهید .

گفتند : ای روح خدا ، با که بنشینیم ؟ فرمود : با کسی که دیدنش شما را به یاد خدا اندازد و گفتارش به دانش شما بیفزاید و کردارش شما را به جانب آخرت رغبت دهد ⁽³⁾.

آری ، پرده‌هایی که چون تقوا و پاکدامنی ، ورع و پارسایی ، صداقت و درستی و عبادت و خدمت مانع بین انسان و بلا و عذاب و خشم و نفرت خداست ، وقتی برجا می‌ماند که انسان از گناه آشامیدن مایع مست کننده و قمار و به کار گرفتن

کارهای بیهوده و بیان عیوب مردم و همنشینی با متهمین به گناه بپرهیزد ؛ و اگر دچار اغواگری‌های نفس و وسوسه‌های شیاطین باطنی و ظاهری شود و دامن به این گناهان بیالاید ، با دست خود آن پرده‌ها و حجاب‌ها و موانع را می‌درد و راه را برای فرود آمدن بلا و مصیبت و خواری و عذاب بر خود هموار و باز می‌کند .

هرکه در این درد گرفتار نیست یک نفسش در دو جهان کار نیست

هرکه دلش دیدۀ بینا نیافت دیدۀ او محرم دیدار نیست

هرکه از این واقعه بویی نبرد جز به صفت ، صورت دیوار نیست

ای دل اگر دم زنی از سرّ عشق جای تو جز آتش و جز دار نیست

آن که سزاوار در گلخن است در حرم شاه سزاوار نیست

پردۀ پندار بسوز و بدانک در دو جهانت به از این کار نیست

⁽¹⁾

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُنْزِلُ النِّقَمَ

اشاره

خدایا ، برای من گناهانی که انتقام‌ها و عقوبت‌ها را نازل می‌کند بیامرز

گناهانی که سبب نزول عقوبت هاست

اشاره

در روایت بسیار مهم حضرت امام سجاد علیه السلام ، در به نُه گناه که سبب نزول عقوبت‌هاست اشاره فرموده :

1 - بغی . 2 - تعدی و تجاوز به حقوق مردم . 3 - مسخره کردن بندگان خدا . 4 - شکستن عهد و پیمان . 5 - معصیت و بدکاری آشکار . 6 - شیوع دروغ . 7 - داوری و قضاوت بر خلاف احکام خدا . 8 - خودداری از پرداخت زکات . 9 - کم گذاشتن پیمانه و کیل ⁽¹⁾.

1 - بغی

کلمۀ « بغی » در لغت به معنای سرپیچی از حق و سرکشی ، تجاوز از حدود الهی ، تعدّی به مردم ، فساد ، معصیت ، آلودگی و زنا آمده و در آیات قرآن و روایات در تمام این معانی به کار گرفته شده است :

« إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ » ⁽²⁾.

به راستی قارون از قوم موسی بود ، که بر آنان ظلم و ستم روا داشت .

« وَ لَوْ بَسَطَ اللّٰهُ الرِّزْقَ لِعِبٰادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ » ⁽¹⁾.

و اگر خدا رزق و روزی را بر بندگانش وسیع و فراوان کند ، در زمین به فساد و بیدادگری برمی‌خیزند .

« یٰا أُخْتَ هٰارُونَ مٰا کٰانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ مٰا کٰانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا » ⁽²⁾.

ای خواهر هارون ، پدرت انسان ناصالح و بدی نبود و مادرت دامنی پاک از زنا و بدکاری داشت .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

إِنَّ أَسْرَعَ الْخَیرِ ثَوَاباً البِرُّ وَإِنَّ أَسْرَعَ الشَرِّ عِقَاباً البَغیُ ⁽³⁾.

به راستی سریع‌ترین خوبی از جهت پاداش ، نیکی و بخشش و خوبی به مردم است و سریع‌ترین بدی از نظر مکافات ، تعدّی و ظلم و ستم به دیگران است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

سِتَّةٌ لَاتَکونُ فِی المُؤْمِنِ : العُسْرُ وَالنَّکَدُ وَاللَّجَاجَةُ وَالکِذْبُ وَ الحَسَدُ وَالبَغْیُ ⁽⁴⁾.

در مؤمن شش خصلت وجود ندارد : عجز و درماندگی ، خسیسی و کم‌خیری ، لجاجت و سرسختی ، دروغ ، حسد ، تعدّی و تجاوز به مردم .

2 - تعدی و تجاوز به حقوق مردم

خداوند مهربان برای مردم نسبت به یکدیگر حقوقی قرار داده که ادای آن

حقوق لازم است و تجاوز و تعدی به حقوق مردم ، گناه و معصیت و گاهی سبب کیفر و عقوبت است .

حق پدر و مادر بر فرزند ، حق فرزند بر پدر و مادر ، حق اقوام و خویشان به یکدیگر ، حق همسایه به همسایه ، حق مردم بر حکومت ، حق حکومت بر مردم ، حق شوهر بر زن ، حق زن بر شوهر ، حق زیردستان بر صاحبان نعمت و ثروت ، حق فقیر بر غنی و دیگر حقوقی که در قرآن مجید و روایات بیان شده است .

زیباترین و کامل‌ترین رساله‌ای که بیانگر حقوق است رسالۀ حقوق حضرت امام سجاد زین العابدین علیه السلام است . انسان با مراجعه به آن رساله به شناخت کامل و جامعی نسبت به حقوق می‌رسد و خود را پس از شناخت ، مسئول اجرای آن حقوق احساس می‌کند .

تعدی و تجاوز به هر یک از آن حقوق ، گناهی مسلم و معصیتی یقینی است .

و در صورت جبران نکردن ، مکافات و عقوبت آن حتمی و قطعی است .

3 - مسخره کردن بندگان خدا

مسخره کردن مردم چه نسبت به قیافه و شکل ، یا به خاطر فقر و تهی‌دستی ، و یا به علّت دین‌داری و ایمان ، و یا به سبب شغل و کار ، و یا به خاطر هر وضع و موقعیتی ، گناهی بزرگ و معصیت و خطایی است که عقوبت و مکافات دنیایی و آخرتی به دنبال دارد :

مسخره کردن مردم در حقیقت توهین به شخصیت ایشان و تحقیر و خوار شمردن آن‌هاست .

قرآن مجید از مسخره کنندگان به عنوان منافق ، ستمکار و مفسد یاد می‌کند و آنان را مستحق عذاب دردناک می‌داند :

« وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ » ⁽¹⁾.

اینان هنگامی که با اهل ایمان دیدار کنند می‌گویند ایمان آوردیم و چون با شیاطینشان [ که سردمداران کفر و شرکند ] خلوت کنند می‌گویند با شماییم و هدف ما از برخورد با مؤمنان مسخره کردن آنان است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : خدای تبارک و تعالی فرموده :

مَن أَهَانَ لِی وَلِیّاً فَقَد أَرْصَدَ لِمُحَارَبَتِی ⁽²⁾.

هرکه به دوستی از من اهانت کند ، یقیناً به جنگ با من کمین کرده !!

امام صادق علیه السلام فرمود :

هنگامی که قیامت شود ، یک منادی ندا کند : روگردانان از دوستان من کجایند ؟ پس گروهی که صورتشان گوشت ندارد برخیزند . در آن وقت گفته شود : اینان کسانی هستند که اهل ایمان را آزردند و با آنان به دشمنی برخاستند و نسبت به آن‌ها عناد ورزیدند و آنان را با درشتی و سرسختی در دینشان سرزنش کردند . سپس فرمان رسد که آن‌ها را به دوزخ برند ⁽³⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : خدای عز و جل فرموده :

قَد نَابَذَنِی مَن أَذَلَّ عَبدِی المُؤْمِنَ ⁽¹⁾.

کسی که بندۀ مؤمن مرا خوار کند ، آشکارا به جنگ با من برخاسته !! »

آری ، به ریش‌خند گرفتن مردم و مسخره کردن آنان ، در حقیقت توهین کردن به آنان و آزار دادن روحی و کوچک شمردن آن‌هاست .

قرآن مجید به شدت مردان و زنان را از این که به مسخره کردن یکدیگر اقدام کنند نهی می‌کند و مسخره کنندگانی که از این کار زشت خود توبه نمی‌کنند ستمکار می‌داند ⁽²⁾.

4 - شکستن عهد و پیمان

عهد و پیمان و وفای به آن ، دو حقیقت اخلاقی و انسانی است که در قرآن مجید و روایات اهل بیت علیهم السلام مورد توجّه قرار گرفته و شکستن آن ، گناه و معصیت شمرده شده است .

در زمینۀ عهد و پیمان و وفای به آن ، تفاوتی نمی‌کند که عهد و پیمان با خدا یا با پیامبر صلی الله علیه و آله یا با امام علیه السلام یا با مردم بسته شود . وفای به هر عهد و پیمان مثبتی که در طریق عبادت ، یا خدمت به مردم ، یا کسب و تجارت ، یا امور صحیح دیگر بسته می‌شود ، واجب شرعی و اخلاقی است و شکستنش گاهی حرام و موجب کیفر الهی است .

«وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ » ⁽¹⁾.

به عهد خدا هنگامی که عهد بستید وفا کنید .

«اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ » ⁽²⁾.

آنان که عهد خدا را پس از محکم کردنش می‌شکنند و آنچه را خدا دستور به پیوندش داده قطع می‌کنند و در زمین به فساد برمی‌خیزند ، فقط آنان زیان کارند .

«وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً» ⁽³⁾.

به عهدی [ که با خدا و با یکدیگر می‌بندید ] وفا کنید ، به راستی عهد مورد بازخواست و بازپرسی است .

«یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ » ⁽⁴⁾.

ای کسانی که ایمان آوردید ، به قراردادها و عهد و پیمان‌ها وفا کنید .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

ثَلاثٌ مَن کُنَّ فِیهِ کَانَ مُنَافِقاً وَإِن صَامَ وَصَلَّی وَزَعَمَ أَنَّهُ مُسْلِمٌ : مَنْ إِذَا ائْتُمِنَ خَانَ ، وَإِذَا حَدَّثَ کَذِبَ ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ ⁽⁵⁾.

سه خصلت است در هرکه باشد منافق است ، گرچه نماز بخواند و روزه بگیرد و خود را مسلمان بداند : چون او را امین دانند خیانت ورزد ، و هنگامی که به سخن برخیزد دروغ گوید ، و هرگاه وعده دهد وعده‌اش را وفا نکند .

امام صادق علیه السلام فرمود :

مَن عَامَلَ النَّاسَ فَلَمْ یَظْلِمْهُم وَحَدَّثَهُم فَلَمْ یَکْذِبْهُمْ ، وَوَعَدَهُمْ فَلَمْ یَخْلِفْهُمْ ، کَانَ مِمَّن حُرِّمَتْ غِیبَتُهُ وَکَمُلَتْ مُرُوءَتُهُ وَظَهَرَ عَدْلُهُ وَوَجَبَتْ أُخُوَّتُهُ ⁽¹⁾.

کسی که در رفتارش با مردم ستم نورزد و در سخن گفتن با آنان دروغ نگوید و در وعده به آنان تخلف نکند ، از کسانی است که غیبتش حرام و مروّتش کامل و عدالتش آشکار است و باید او را برادر دینی دانست .

5 - معصیت و بدکاری آشکار

اشاره

قرآن مجید مردم را از نزدیک شدن به کارهای زشت و معصیت‌های آشکار و پنهان به شدت نهی کرده ⁽²⁾.

معصیت آشکار و بدکاری ظاهر ، نشان دهندۀ کمال بی‌شرمی و بی‌حیایی گنه‌کار و جسارت و بی‌ادبی او و بی‌احترامیش به قانون و فضای جامعۀ اسلامی است .

اسلام ، آلوده شدن فضای جامعه را به هیچ صورت نمی‌پسندد و برای آنان که عرصۀ حیات امّت اسلامی را آلوده می‌کنند ، مجازات و تعزیر شرعی تعیین کرده است .

بر مردم مؤمن و دلسوزان آگاه و به خصوص کارگزاران حکومت اسلامی واجب است از بدکاری بدکار و عصیان گنه‌کار و خطای انسان بی‌شرم و حیا به هر شکل ممکن جلوگیری کنند ، تا میکروب خطرناک معصیت ، دامن مردم و بخصوص نسل

جوان و دختران و پسران را آلوده نکند .

وجوب امر بمعروف و نهی از منکر ، به خاطر قطع ریشۀ فساد و دفع آلودگی و رفع ناپاکی و حفظ جامعه از خطر سقوط در منجلاب معصیت است .

اگر مراکز تربیتی چون خانه و مدرسه صفت الهی حیا را در نسل جوان پرورش دهند و به صفتی پابرجا و ثابت تبدیل کنند ، خلوت و جلوت انسان از آلودگی به فحشا و منکرات پاک می‌ماند .

حیا ، و توجّه به خدا ، و اندیشه در عاقبت گناه ، عالی‌ترین بازدارندۀ انسان از مفاسد و معاصی است .

از امام صادق علیه السلام روایت شده :

الحَیَاءُ مِنَ الإِیمَانِ وَالإِیمَانُ فِی الجَنَّةِ ⁽¹⁾.

حیا از ایمان و ایمان در بهشت است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

از خدا حیا کنید و حق حیا را رعایت نمایید .

گفتند : یا رسول اللّٰه ، چگونه ؟ فرمود :

از شما کسی شب را صبح نکند مگر این که اجل و موتش در برابر دو چشمش باشد و سر و آنچه را دربردارد چون چشم و گوش و زبان ، از حرام حفظ کند و شکم و آنچه را از طعام جمع می‌کند از حرام نگاه دارد و قبر و پوسیدن بدن را در آن یاد آورد . و کسی که آخرت را می‌خواهد زینت و زیور فریبندۀ زندگی دنیا را واگذارد ⁽²⁾.

مردی به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت : مرا سفارش و وصیت کن . حضرت فرمود :

إِسْتَحْیِ مِنَ اللّٰهِ کَمَا تَسْتَحْیِی مِنَ الرَّجُلِ الصَّالِحِ مِن قَوْمِکَ ⁽¹⁾.

از خدا حیا کن ، چنان که از مرد شایسته‌ای از قومت حیا می‌کنی . .

شدت ترس و حیای زنی با ایمان

حضرت سجاد علیه السلام فرمود :

« مردی با خانواده‌اش از طریق دریا مسافرت کرد . کشتی آنان در میان دریا شکست و از همۀ مسافرانی که در کشتی بودند جز همسر آن مرد کسی نجات نیافت . او بر تخته پاره‌ای از تخته‌های کشتی نشست تا به یکی از جزیره‌های آن دریا پناه برد .

در آن جزیره مردی راهزن بود که همۀ پرده‌های حرمت خدا را دریده بود . ناگاه دید آن زن بالای سرش ایستاده ، سر به سوی او برداشت و گفت : تو انسانی یا جن ؟

گفت : انسانم .

بی آن که با او سخنی گوید با او چنان نشست که مرد با همسرش می‌نشیند .

چون آمادۀ نزدیکی با او شد زن لرزان و پریشان گشت . راهزن به او گفت : چرا پریشان شدی ؟

زن گفت : از او می‌ترسم ، و با دست اشاره به عالم بالا کرد .

مرد گفت : مگر چنین کاری کرده‌ای ؟

زن گفت : نه به عزّت خدا سوگند .

مرد گفت : تو از خدا چنین می‌ترسی در صورتی که چنین کاری نکرده‌ای و من تو را مجبور به این کار می‌کنم ، به خدا سوگند من به پریشانی و ترس از خدا از تو سزاوارترم .

سپس کاری نکرده برخاست و به سوی خانواده‌اش رفت و همواره در اندیشۀ توبه و بازگشت بود .

روزی در مسیر راه به راهبی برخورد در حالی که آفتاب داغ بر سر آن‌ها می‌تابید .

راهب به جوان گفت :

دعا کن تا خدا ابری بر سر ما آرد که آفتاب ما را می‌سوزاند .

جوان گفت : من برای خود نزد خدا کار نیکی نمی‌بینم تا جرأت کنم چیزی از او بخواهم .

راهب گفت : پس من دعا می‌کنم و تو آمین بگو .

گفت : آری خوبست .

راهب دعا می‌کرد و جوان آمین می‌گفت . به زودی ابری بر سر آن‌ها سایه انداخت . هر دو پاره‌ای از روز را زیر ابر راه رفتند تا سر دو راهی رسیدند . جوان از یک راه و راهب از راه دیگر رفت و ابر همراه جوان شد !

راهب گفت : تو بهتر از منی ، دعا به خاطر تو مستجاب شد نه به خاطر من ، گزارش وضع خود را به من بگو . جوان داستان آن زن را بیان کرد .

راهب گفت : چون ترس از خدا تو را گرفت گذشته‌ات آمرزیده شد ، اکنون مواظب باش که در آینده چگونه باشی » ⁽¹⁾.

6 - شیوع دروغ

رسول خدا صلی الله علیه و آله و امام صادق و امام رضا علیهم السلام دروغ را از گناهان کبیره بلکه از بزرگ‌ترین گناهان کبیره شمرده‌اند ⁽¹⁾.

از زشت‌ترین مراتب دروغ ، دروغ بستن به خدا و انبیا و امامان علیهم السلام و کتب آسمانی است که سبب گمراهی بسیاری از مردم است .

سردمداران کفر و شرک در طول تاریخ با دروغ‌پردازی‌های خود و با ارایۀ دروغ‌های شاخدار به عنوان علم و فلسفه ، توده‌های عظیمی از انسان‌ها را از گرایش به آیین حق و ایمان به انبیا و یقین به روز جزا بازداشتند .

این شیاطین حیله‌گر و خنّاسان دین‌ساز و وسوسه‌گران شیاد ، با به هم بافتن اموری نامربوط و مسائلی عاری از حقیقت ، مانع ورود بسیاری از انسان‌ها به راه هدایت و صراط مستقیم شدند .

اینان با دروغ پردازی و پشت هم اندازی ، هر باطلی را در برابر چشم مردم ، حق جلوه دادند و هر حقی را از چشم مردم انداختند .

اینان در طول تاریخ به انکار کتاب‌های آسمانی برخاستند و نزول آن‌ها را از پیشگاه مقدس حق برای هدایت بشر منکر شدند و در برابر آیاتش به هر شکل ممکن ایستادند و به گوش مردم خواندند که هیچ چیز از جانب خدا نازل نشده !! ⁽²⁾اینان برای محروم کردن انسان از فیض هدایت حق و دور شدنشان از سعادت

دنیا و آخرت ، به تمام انبیای الهی تهمت زدند و آن راستگویان حقیقی را دروغگو انگاشتند و آن صاحبان عقل و درایت را ساحر و جادوگر به حساب آوردند و آن چهره‌های باکرامتی که از نظر سلامت روان در میان تمام انسان‌ها بی‌نظیر بودند متهم به دیوانگی و جنون کردند !

اینان به هر دروغ خطرناک و خطرسازی متوسل شدند و دست آلوده و جنایتکار خود را به تحریف معانی و مفاهیم حقایق دراز کردند و حتی به الفاظ و ترکیب تورات و انجیل و زبور دستبرد خائنانه زدند و آن کتاب‌های هدایت را تبدیل به منابع شرک و کفر و گمراه کننده کردند و اگر قدرتشان اجازه می‌داد و حفاظت فرمانروای مطلق هستی حضرت حق نبود ، ظاهر قرآن را هم مانند سایر کتاب‌های آسمانی دچار تحریف می‌کردند .

اینان از تحریف و تغییر معانی آیات برای گمراه کردن مردم حیا نکردند و از عواقب شوم این کار خطرناک نترسیدند و از عذاب دردناک الهی در قیامت نهراسیدند .

اینان برای محکم کردن پایه‌های ظالمانۀ حکومت سقیفه و سوار کردن بنی‌امیه و بنی‌عباس بر گردۀ مردم و دور ساختن حق از مسیر و محورش و خانه نشین کردن اهل بیت پیامبر علیهم السلام و محروم نمودن انسان از علوم و معارف امامان بزرگوار علیهم السلام که جانشینان بر حق پیامبر صلی الله علیه و آله بودند ، کارخانه‌های عظیم حدیث سازی به راه انداختند و نزدیک به یک میلیون حدیث و روایت ساختگی - که همه را به رسول بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله نسبت دادند - به وسیلۀ زور و زر بنی‌امیه و بنی‌عباس به عنوان فرهنگ اسلام در دسترس امت قرار دادند . اگر قیام علمی امامان علیهم السلام بخصوص حضرت امام باقر و امام صادق علیهما السلام و تربیت شدگان مکتب اهل بیت علیهم السلام و به ویژه زحمات علما و فقها و اصولیّین و حکیمان شیعه تا به امروز نبود ، شیعه هم به ناچار

تن به پذیرفتن برخی از آن احادیث ساختگی حیله گران مدرسۀ بنی‌امیه و بنی‌عباس می‌داد .

ولی ابزار شناخت حق از باطل که به وسیلۀ امامان معصوم علیهم السلام در اختیار اصحاب آن بزرگواران و علما و فقها قرار گرفت ، از پذیرش دروغ‌هایی که به رسول خدا صلی الله علیه و آله نسبت داده بودند ، مصونیت داد و در نتیجه ، اسلام ناب محمّدی به وسیلۀ امامان علیهم السلام و زحمات باارزش دانشمندان شیعه از دستبرد خائنان و حدیث سازان محفوظ ماند ، تا حجت خدا بر تمام انسان‌ها ، تا برپا شدن قیامت ، تمام باشد و احدی در عرصه‌گاه محشر نتواند خود را در دور بودن از آیین ناب محمّدی معذور بدارد .

این دروغ پردازان خائن - که در هر لباسی هستند - در این دویست سال اخیر ، در آسیا و اروپا و آمریکا در رشته‌های مختلف علمی و در بازار سیاست و صحنه‌های مادی و معنوی ، دروغ‌های بی‌شماری ساختند و با رنگ و لعابی عقل پسند بر تمام جوامع تحمیل کردند و از این طریق میلیاردها انسان را در مدرسه‌های علمی و در امور سیاسی و در شئون معنوی و در بازار مصرف و جدا نمودن از حق و حقیقت فریب دادند ، و با ساختن جملاتی دروغ ، همراه با رنگ و لعاب جوان پسند هم چون : « دین ، افیون ملت‌هاست » ، « حکومت ، شایستۀ انسان متمدن و پیروز و غالب است » ، « دانش ، کلید حل همۀ مشکل‌هاست » ، « دموکراسی و آزادی » ، « حکومت مردم بر مردم » به جای حکومت خدا از طریق صالحان بر مردم ، « جامعۀ مدنی لیبرالی » و ... میلیاردها نفر را کمونیست و لائیک و بی‌دین ، و بقیۀ مردم را حیران و سرگردان ، و اکثر انسان‌ها را از حق و حقیقت میان‌تهی کردند ، و مؤمنان واقعی را در همۀ کشورها در میان انواع حیوان‌صفتان درنده و وحشی گرفتار نمودند و آنان را در همۀ زمینه‌های ایمانی و اخلاقی به ریشخند گرفتند ،

و کرۀ زمین را در همۀ شئون دچار فساد و تباهی و تزویر و زور کردند .

شما ای خوانندگان عزیز ، به قرآن مجید که کتاب حق و حقیقت ، نور و روشنایی ، هدایت و شفا و کتابی محکم و استوار است ، حق دهید که از اعماق خود فریاد بزند :

« فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ » ⁽¹⁾.

ولعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم .

و فریاد بزند :

« إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ کَفّٰارٌ » ⁽²⁾.

در حقیقت خدا آن کسی را که دروغ‌پرداز ناسپاس است هدایت نمی‌کند .

شما به پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله و اهل بیت پاک او حق دهید که دربارۀ دروغ ، - کوچک و یا بزرگ در امور مادی و یا معنوی - روایات بسیار مهمی بیان فرمایند . از آن جمله :

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

أَلَا أُنَبِّئُکُمْ بِأَکْبَرِ الکَبَائِرِ ؟ قُلْنَا : بَلَی یَا رَسُولَ اللّٰهِ . قَال : الإشْرَاکُ بِاللّٰهِ ، وَعُقُوقُ الوَالِدَیْنِ وَکَانَ مُتَّکِئاً فَجَلَسَ ثُمَّ قَالَ : أَلَا وَقَوْلُ الزّور . . . ⁽³⁾.

آیا شما را به بزرگ‌ترین گناهان کبیره خبر ندهم ؟ ما گفتیم : بله ای رسول خدا .

فرمود : شرک ورزیدن به خدا ، نامهربانی و بدرفتاری با پدر و مادر ( و این در حالی بود که ) تکیه داده بود ، پس نشست ، سپس فرمود : آگاه باشید گفتار دروغ . . . .

و نیز آن حضرت فرمود :

شَرُّ الرِّوَایَةِ روایَةُ الکِذبِ ⁽¹⁾.

بدترین گفتار ، گفتار دروغ است . .

و از همان حضرت روایت شده است که :

أَقَلُّ النَّاسِ مُرُوَّةً مَن کَانَ کَاذِباً ⁽²⁾.

انسان دروغگو مردانگی‌اش از تمام مردم کمتر است .

به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفته شد : مؤمن ترسو می‌شود ؟

فرمود : آری .

عرض شد : بخیل می‌شود ؟

فرمود : آری .

گفته شد : دروغگو می‌شود ؟

فرمود : نه ! ⁽³⁾حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود :

لَا یَجِدُ عَبدٌ طَعْمَ الإیمَانِ حَتَّی یَتْرُکَ الکِذْبَ هَزلَهُ وَجِدَّهُ ⁽⁴⁾.

انسان مزۀ ایمان را نمی‌چشد جز این که دروغ ، چه شوخی و چه جدّی ، آن را ترک کند .

و آن حضرت فرمود :

لَا سُوءَ أَسْوَءُ مِنَ الکِذْبِ ⁽¹⁾.

هیچ زشتی زشت‌تر از دروغ نیست .

و نیز فرمود :

الصِّدقُ أَمَانَةٌ وَالکِذْبُ خِیَانَةٌ ⁽²⁾.

راستی امانت و دروغ خیانت است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

خدای عز و جل برای بدی‌ها قفل‌هایی قرار داده ، کلیدهای این قفل‌ها شراب است و بدتر از شراب دروغ است !! ⁽³⁾حضرت موسی علیه السلام به پروردگار عرضه داشت :

کدام یک از بندگانت از جهت عمل و کردار بهتر است ؟

خدا فرمود : کسی که زبانش دروغ نگوید و دلش از حق منحرف نشود و زنا نکند ⁽⁴⁾.

در معارف دینی آمده است :

دروغگو فاسق است .

دروغگو مورد لعنت فرشتگان است .

دروغگو دهانش گنده بوست .

دروغگو بی‌ایمان است .

دروغگو مورد خشم و غضب و لعنت خداست .

دروغگو روسیاه است .

دروغگو فاجر است .

دروغگو منافق است .

دروغگو از بزرگ‌ترین گناهکاران است .

دروغگو لایق دوستی و همنشینی نیست .

دروغگو از هدایت حق محروم است .

دروغگو در صورت ، انسان ، و در سیرت ، مانند حیوان حرام گوشت است !!

7 - داوری و قضاوت بر خلاف احکام خدا

از گناهانی که سبب نزول عقوبت است ، داوری و حکم کردن قاضی در پروندۀ مورد دعوی ، بر خلاف احکام خداست .

قاضی ، اگر آگاه به حکم خدا باشد و در داوری خود حکم خدا را مردود بداند و از نزد خود ، یا بر اساس قوانین ساخته و پرداختۀ حکومت‌های غیر شرعی حکم کند ، به فرمودۀ قرآن مجید کافر ⁽¹⁾و ستمکار ⁽²⁾و فاسق ⁽³⁾است ؛ کافر است چون حکم

خدا را رد کرده . ستمکار است چون با حکم خود ، صاحب حق را از حقش محروم ساخته و فاسق است چون با حکم غیر عادلانه‌اش از دایرۀ ایمان و انسانیت بیرون رفته است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

هرکس در بارۀ دو درهم ، بر خلاف فرمودۀ خدا داوری کند ، به خدای بزرگ کافر شده است ⁽¹⁾.

8 - خودداری از پرداخت زکات

پرداخت زکات در غلّات و چهارپایان و طلا و نقره بر اساس آیات قرآن و روایات ، واجب و ترک آن از گناهان سنگین و سبب غضب حق است .

در اکثر آیات مربوط به نماز ، بلافاصله به زکات اشاره شده است . بیان زکات

پس از حکم نماز ، دلیل بر اهمیت و ارزش این حقیقت است .

ترک کنندۀ زکات از باب انکار و ردّ حکم حق ، بنابر روایات اهل بیت علیهم السلام هم چون تارک نماز و حج ، کافر است .

امام صادق علیه السلام در حدیثی بسیار مهم و قابل توجّه به گوشه‌ای از فلسفۀ زکات اشاره کرده ، می‌فرماید :

زکات ، به خاطر آزمایش ثروتمندان و رفع نیاز نیازمندان واجب شد . اگر مردم زکات مال خود را می‌پرداختند ، مسلمانِ محتاج و نیازمند یافت نمی‌شد ، و به سبب حقّی که خدا برایش قرار داده بی‌نیاز می‌شد .

مردم ، تهی‌دست و نیازمند و گرسنه و برهنه نمی‌شوند ، جز به سبب گناهکاری ثروتمندان و نرساندن حقوق واجب بر آنان . و سزاوار است خدا رحمتش را به کسی که حق خدا را از ثروتش نمی‌دهد نرساند . به خدا سوگند هیچ مالی در صحرا و دریا تلف نمی‌شود ، مگر به سبب نپرداختن زکات ⁽¹⁾.

فاطمۀ زهرا علیها السلام در گفتار حکیمانه و بی‌نظیرش در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله ، آن هنگامی که حکومت زمانش را با آیات قرآن و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله محاکمه می‌کرد ، به مردم فرمود :

فَجَعَلَ اللّٰهُ الایمانَ تَطهیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرْکِ ، وَالصَّلاةَ تَنزیهاً لَکُمْ عَنِ الکِبرِ ، والزّکاةَ تَزکیَةً للنَّفْسِ ⁽²⁾.

خدا ایمان را بر شما واجب کرد ، تا از آلودگی شرک پاک شوید ، و نماز را واجب فرمود تا از بیماری کبر رهایی یابید ، و زکات را واجب کرد تا نفس از آلودگی پاک شود .

امام رضا علیه السلام به خدمتکارش فرمود :

امروز در راه خدا چیزی داده‌ای ؟ گفت : نه به خدا .

فرمود : بنا بر این از کجا خدا به ما عوض عنایت کند ؟ انفاق کن ، هر چند یک درهم باشد ⁽¹⁾.

9 - کم گذاشتن پیمانه و کیل

کم‌فروشی و کم‌گذاشتن جنس مشتری و کم دادن پیمانه و کیل و کاستن جنس به هنگام وزن کردن ، بر اساس آیات قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام حرام و از گناهان کبیره است ، یک سوره از قرآن کریم به این موضوع اختصاص داده شده که اولین آیات آن سوره به این گناه بزرگ و خیانت سنگین و عذاب آن اشاره دارد :

« وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ * اَلَّذِینَ إِذَا اکْتٰالُوا عَلَی النّٰاسِ یَسْتَوْفُونَ * وَ إِذٰا کٰالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ * أَ لاٰ یَظُنُّ أُولٰئِکَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ * لِیَوْمٍ عَظِیمٍ * یَوْمَ یَقُومُ النّٰاسُ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ * کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الفُجّٰارِ لَفِی سِجِّینٍ » ⁽²⁾.

وای بر کم فروشان ، آنان که چون به پیمانه چیزی از مردم بستانند کامل و تمام بستانند و چون با پیمانه و وزن چیزی بدهند کم و ناقص دهند . آیا آنان یقین ندارند

که برای روزی بزرگ برانگیخته می‌شوند ، روزی که مردم در حضور پروردگار جهانیان می‌ایستند . چنین نیست که این نابکاران گمان می‌کنند ، آن روز نامۀ بدکاران ( همراه خود آمان ) در سجیّن ( کتاب جامع اعمال بدکاران ) است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

« هرکس در پیمانه و وزن خیانت کند ، فردای قیامت او را به قعر دوزخ درآورند و در میان دو کوه آتش جای دهند و به او گویند : این کوه‌ها را وزن کن و او همیشه به این عمل مشغول است » ⁽¹⁾.

تفسیر باارزش منهج الصادقین در توضیح آیات سورۀ مطففین ، روایت بسیار با ارزش زیر را از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند :

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « پنج چیز در برابر پنج چیز است . گفتند : یا رسول اللّٰه ، آن‌ها چیست ؟ فرمود : قومی پیمان شکنی نکردند ، مگر این که خدا دشمنانشان را بر آنان چیره کرد . و گناه زشت زنا از آنان آشکار نشد ، مگر این که مرگ در میان آنان شایع شد . و دروغ و داوری خلاف حکم خدا در آنان پخش نشد ، مگر این که تهی‌دستی و فقر در آنان پیدا شد . و زکات را نپرداختند ، مگر این که باران از آنان منع شد . و پیمانه را کم ندادند ، مگر این که گیاهان از آنان دریغ داشته شد و به بلای خشک سالی گرفتار شدند » ⁽²⁾.

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُغَیِّرُ النِّعَمَ

اشاره

خدایا برای من گناهانی که نعمت‌ها را تغییر می‌دهد بیامرز

گناهانی که باعث تغییر نعمت هاست

اشاره

به فرموده امام سجاد علیه السلام گناهانی که سبب تغییر نعمت‌ها می‌شود و به جای آن‌ها بلاها و مصائب و مشکلات و سختی‌ها و عذاب‌ها و عقوبت‌ها قرار می‌گیرد پنج گناه است :

1 - ستم به مردم . 2 - از دست دادن روحیۀ عادت در خیر . 3 - کناره گرفتن از نیکوکاری . 4 - کفران نعمت . 5 - ترک سپاس گزاری و شکر ⁽¹⁾.

1 - ستم به مردم

گناهِ ستم به مردم ، گناهی بس زشت و معصیتی سنگین و کاری شیطانی است .

ستم ، گرچه به اندازۀ دانۀ ارزن باشد قبیح است و بدون تردید این اندازه ستم هم در قیامت به حساب انسان گذاشته خواهد شد .

« وَ إِنْ کٰانَ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنٰا بِهٰا وَ کَفیٰ بِنٰا حٰاسِبِینَ » ⁽²⁾.

و اگر عمل شما هم وزن دانه‌ای از خردل باشد آن را به عرصه‌گاه قیامت برای

سنجیدن می‌آوریم و بس است که ما حسابگر باشیم .

2 - از دست دادن روحیۀ عادت در خیر

روحیات و عاداتی که در تمام برنامه‌های خیر و مثبت به توفیق حضرت حق در انسان پیدا می‌شود و به سبب آن ، درهای رحمت الهی به روی انسان باز می‌گردد ، از نعمت‌های بسیار باارزشی است که انسان باید با تمام وجود از آن‌ها نگاهداری کند و مواظب و مراقب باشد که خنّاسان و شیاطین و غارتگرانِ ارزش‌ها از دست انسان نگیرند .

عادت داشتن به تحصیل معرفت ، روحیۀ فروتنی و تواضع ، حالت بردباری و حوصله ، عادت به خدمت به بندگان حق ، و هر نوع عادت و روحیه‌ای از این قبیل، خطراتی در برابر دارد که انسان باید همواره برای حفظ آن‌ها از خطرات، بیدار و بینا باشد . انسان اگر در برابر عادت‌های مثبت ، سستی ورزد و در برابر ضعیف شدن این عادت‌ها بی‌تفاوتی به خرج دهد تا جایی که به زوال و نابودی آن‌ها منتهی شود ، گناه و معصیت کرده و باید به انتظار تغییر نعمت‌های الهی در زندگیش باشد .

3 - کناره گرفتن از نیکوکاری

نیکی و نیکوکاری و خوبی و احسان به مردم ، از نشانه‌های ایمان و انسانیت است . نیکوکاران - بنا بر آیات قرآن مجید - مورد محبّت حضرت حق‌اند :

«وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ » ⁽¹⁾.

و خدا نیکوکاران را دوست دارد.

نیکوکاران نباید در هر شرایطی ، از نیکی و احسان به مردم دست بردارند .

احسان و نیکی به مردم ، در حقیقت عبادت خداست و بهره و پاداشش عظیم و سبب خوشنودی خدای مهربان است .

بدون تردید کناره گرفتن از نیکوکاری ، گناهی بزرگ و در نهایت موجب دور ماندن از فیوضات خاصّۀ پروردگار و عاری شدن از اخلاق حسنه و زمینۀ محرومیّت از رحمت خدا و پاداش‌های بی‌حساب است .

4 - کفران نعمت

کفران و ناسپاسی نعمت ، گناهی است که به فرمودۀ قرآن مجید ، عذاب شدیدی به دنبال دارد :

« وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ » ⁽¹⁾.

زشت‌ترین صورت کفران نعمت ، هزینه کردن نعمت در گناه و معصیت و شهوات حرام و خواسته‌های نابجای دیگران است .

5 - ترک سپاس گزاری و شکر

شکر و سپاس گزاری نسبت به حضرت حق - که انواع نعمت‌های مادی و معنوی را برای رشد جسمی و روحی در اختیار انسان قرار داده - واجب و لازم ، و ترک آن خلاف انصاف و مروّت و دور از شأن آدمیّت و انسانیت است .

حقیقت شکر ، شناخت نعمت دهنده و نعمت ، به ویژه مصرف نمودن نعمت در اموری است که صاحب نعمت دستور داده است .

شکر نعمت قلب ، آراسته کردن آن به ایمان به خدا و یقین به قیامت و اعتقاد به

انبیا و امامان علیهم السلام و قرآن کریم و فرشتگان است .

شکر نعمت چشم ، تماشای جهان طبیعت برای پی بردن به عظمت و قدرت حق و بکارگیری آن در مسیر تحصیل علم و قرائت قرآن و حفظ آن از محرمّات الهی است .

شکر نعمت گوش ، استماع حق ، شنیدن حقایق ، و نگهداری آن از شنیدن باطل و غنا و غیبت و تهمت و برنامه‌های شیطانی است .

شکر نعمت زبان ، گفتار نیک ، خیرخواهی نسبت به مردم ، پاسخ به سئوالات مثبت ، راهنمایی گمراه ، قرائت قرآن ، ادای نماز و نگاهداریش از غیبت و دروغ و تهمت و شایعۀ بی‌اساس و باطل گویی و مسخره کردن مردم و تحقیر بندگان خداست .

شکر نعمت شکم ، به اندازه خوردن ، حلال خوردن و دوری از انباشته شدن حرام در آن است .

شکر نعمت شهوت ، مصرفش در طریق ازدواج شرعی و دور نگاهداشتن آن از امور حرام است .

شکر نعمت قدم ، پای گذاشتن در مساجد ، شرکت در مجلس علم ، رفتن به دیدن اقوام و برادران دینی و قدم برداشتن برای حلّ مشکل مردم است .

شکر نعمت مال ، هزینه کردن برای زن و فرزند ، پرداخت به اقوام مستمند ، خرج کردن در امور خیر ، ادای زکات ، پرداخت خمس و انفاق و صدقه است .

ترک هر یک از این امور - که شعاعی از شکر و سپاس گزاری است - گناه و معصیت و سبب تغییر نعمت به بلا و عذاب و مشکلات و مصائب است .

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تَحْبِسُ الدُّعَاءَ

اشاره

خدایا ، برای من گناهانی که دعا را از مستجاب شدن باز می‌دارد بیامرز

موانع استجابت دعا

اشاره

حضرت سجاد علیه السلام هفت گناه را از موانع استجابت دعا می‌داند :

1 - نیت بد . 2 - صفات پنهانی زشت . 3 - دو رویی و نفاق با برادران دینی .

4 - باور نداشتن دعا و از دست رفتن اوقات آن‌ها . 5 - به تأخیر انداختن نمازهای واجب تا گذشتن و از دست رفتن اوقات آن‌ها . 6 - ترک نیکی و صدقه که وسیلۀ تقرب به خداست . 7 - به کار بردن کلمات زشت و رکیک در گفتار با مردم و آلوده بودن زبان به فحش و ناسزا ⁽¹⁾.

1 - نیت بد

نیت ، به معنای قصد و آهنگ و اراده است . اسلام از انسان می‌خواهد نسبت به همۀ انسان‌ها و حتی حیوانات و موجودات زنده نیت و آهنگ خیر داشته باشد.

برای همه خیر و خوشی و سعادت و سلامت بخواهد و نیتش این باشد که تا جایی که قدرت دارد به مردم خوبی کند و در مقام رفع مشکلات مردم باشد .

نیت خیر و آهنگ پاک و قصد صحیح ، از چنان ارزشی برخوردار است که به خاطر آن ثواب و پاداش داده می‌شود !!

از امام صادق علیه السلام روایت شده :

بندۀ مؤمن تهی‌دست می‌گوید : پروردگارا ، به من رزق و روزی عطا کن تا از خوبی و نیکی و برنامه‌های خیر چنین و چنان کنم . چون خدا نیت او را در این زمینه ، نیت صادقانه بداند پاداشش را به مانند این که همۀ موارد نیتش را عمل کرده برای او در پرونده‌اش ثبت می‌کند ؛ زیرا خدا گشایش دهنده و کریم است ⁽¹⁾.

و نیز روایت شده :

مردی در حال گرسنگی به تپۀ شنی عبور کرد . در باطن خود گفت : اگر این شن‌ها طعام بود آن را میان مردم تقسیم می‌کردم . خدا به پیامبرشان وحی کرد که به او بگو : مسلماً صدقه‌ات را پذیرفت و خوبی نیتت را قبول کرد و پاداشت را ، چنانچه این شن‌ها طعام بود و صدقه می‌دادی ، عطا کرد ⁽²⁾.

واجب است انسان از قصد بد و نیت شر و آهنگ شیطانی نسبت به همۀ موجودات بپرهیزد ؛ زیرا نیت فاسد و آهنگ آلوده و قصد بد ، درون را تاریک می‌کند و باطن را آلوده می‌سازد و زمینۀ گناه و معصیت و ستم و تعدی به بندگان خدا را فراهم می‌آورد .

2 - صفات پنهانی زشت

اشاره

صفاتی هم چون نفاق ، سوء ظن ، کینه ، عجب ، ریا ، کبر ، غرور ، بخل ، حرص ، طمع ، حسد و محبّت به دشمنان خدا ، گناهان بسیار خطرناکی هستند که علاوه بر آثار شوم دنیایی و عذاب آخرتی ، مانع از مستجاب شدن دعا هستند .

نفاق

امام باقر علیه السلام دربارۀ منافق می‌فرمایند :

بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ هُمَزَةٌ لُمَزَةٌ یُقْبِلُ بِوَجهٍ وَیُدبِرُ بِآخَرَ ⁽¹⁾.

بد بنده‌ای است بندۀ عیب‌جو و بدگو و آبرو بر ، با یک چهره به دوستی می‌آید و با چهرۀ دیگر ، از سر دشمنی پشت می‌کند .

سوء ظن

سوء ظن و بدگمانی به خدا و اولیای الهی و مردم مسلمان ، از گناهان بسیار زشت است که در عین پنهان بودنش ، در پروندۀ انسان ثبت می‌شود و در قیامت به حساب او می‌آید و سبب عذاب می‌شود ؛ مگر این که بدگمان ، در دنیا به توبۀ واقعی موفّق شود .

« یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ » ⁽²⁾.

ای اهل ایمان از بسیاری از گمان‌ها و پندارها در حق دیگران اجتناب کنید که برخی گمان‌ها و پندارها گناه است . .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

سوگند به آن که شایستۀ پرستش جز او نیست ، خدا هیچ مؤمنی را پس از توبه و آمرزش‌خواهی‌اش عذاب نکند ، جز به خاطر بدگمانی‌اش به خدا و کوتاهی‌اش در امیدواری به رحمت حق و بداخلاقی و غیبت کردنش از مردم مؤمن ⁽¹⁾.

انسان مؤمن - که درونش آراسته به ایمان و باطنش دارای حسنات اخلاقی و ظاهرش همراه با عمل شایسته است - باید به رحمت و پاداش خدا امیدوار و خوش گمان باشد و از پندار غلط و گمان بد نسبت به حق بپرهیزد .

گنهکارانی که راه توبه به روی آنان باز است و زمینۀ جبران گناهان برای آنان فراهم است و با توجّه به وعدۀ خداوند بر آمرزش گناه‌کاران ، نباید نسبت به پروردگار در پذیرش توبه بدگمان باشند ، بلکه بر آن‌ها هم واجب است باطن خود را به حسن ظن بیارایند و از این رهگذر خود را در معرض رحمت الهی قرار دهند .

حدیث‌شناس کم‌نظیر ، « علامۀ مجلسی رحمه الله » در شرح حدیث حسن ظن و سوء ظن به خدا ، می‌گوید :

« هنگام طلب آمرزش ، خوش بین باشد که خدا او را می‌آمرزد و چون توبه و بازگشت به حق کند ، بداند که خدا او را می‌پذیرد و هنگامی که از روی حقیقت دعا کند ، یقین به اجابت داشته باشد و چون از خدا نسبت به کاری کمک خواهد ، بداند که خدا کار او را کفایت کند و چون عملی برای خدا انجام دهد ، بداند که خدا آن را قبول می‌کند . این همه حسن ظن به خدا ، و ضدّش بدگمانی به حضرت

اوست که از گناهان کبیره به حساب آمده و به آن وعدۀ عذاب داده شده » ⁽¹⁾.

وظیفۀ انسان است که تا حد ممکن عمل مؤمن و کار مسلمان را حمل بر صحت و درستی کند . به عنوان مثال : اگر کسی مؤمنی را در مجلس گناه ببیند - مجلسی که همه گونه آلات لهو و لعب و ابزار قمار و وسائل شراب‌خواری فراهم است - نباید تعجّب کند و از دل آه سرد برآرد و دست بر دست بزند و گمان کند آن مؤمن دست از ایمان شسته و در زمرۀ اهل فسق و فجور قرار گرفته است .

این سوء ظن و گمان بد از نظر قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام حرام و موجب عذاب و کیفر الهی است ، بلکه برابر با دستور پیامبر و اهل بیت علیهم السلام باید در باطن خود با آرامش و اطمینان بگوید : خوشا به حال برادر مؤمنم که خدای مهربان به او توفیق عطا کرده تا در این مجلس برای امر به معروف و نهی از منکر حاضر شود و به چاه افتادگان و گمراهان را نجات بخشد ؛ ای کاش چنین توفیقی نصیب من نیز می‌شد ، تا بتوانم بیمار گناه را مداوا کنم و اسیر شیطان را از اسارت نجات دهم و از این رهگذر ، به پاداشی بزرگ و ثوابی عظیم برسم .

کینه

بر هر مسلمانی لازم است نسبت به همۀ انسان‌ها محبّت و علاقه داشته باشد ، مگر نسبت به کسانی که خدای قهار اجازه نمی‌دهد .

کینۀ به مردم ، سبب محرومیّت انسان از صلۀ رحم ، نیکی و نیکوکاری و انواع امور خیر می‌شود .

کینۀ به مردم ، دل را آلوده و روح را تاریک و اندیشه را ظلمانی و آدمی را از

رحمت خدا دور می‌کند .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

مَا کَادَ جَبرئیلُ یَأْتِینِی إِلَّا قَالَ : یَا مُحَمَّدُ إِتَّقِ شَحْنَاءَ الرّجالِ وَعَداوَتَهُم ⁽¹⁾.

نشد که جبرئیل نزد من آید مگر این که بگوید : ای محمد از بغض و دشمنی کردن با مردم بپرهیز .

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود :

رَأسُ الجَهلِ مُعَاداةُ النَّاسِ ⁽²⁾.

سر نادانی دشمنی با مردم است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

إیّاکَ وَعِدوَاةُ الرِّجالِ ؛ فَإنَّها تُورِثُ المَعَرَّةَ وَتُبدِی العَورَةَ ⁽³⁾.

از دشمنی با مردم بپرهیز که سبب هلاکت و موجب آشکار شدن عیب‌هاست .

عُجب

به خود بالیدن و از عمل خود راضی بودن و خود پسندیدن و با این امور بر دیگران فخر فروختن ، گناه بسیار زشتی است .

انسان ، مملوک خداست و حیات و مرگش به دست اوست و رزق و روزی‌اش از جانب حضرت حق است ، توفیق بندگی و عبادتش عنایت خداست و هر کار خیر و عمل صالحی انجام دهد به خواست او است . با توجّه به این حقایق ، جا ندارد انسان حالت شیطانی عجب و خودپسندی را به خود راه دهد .

امام صادق علیه السلام فرمود :

مَن دَخَلَهُ العُجبُ هَلَکَ ⁽¹⁾.

هرکه دچار خودپسندی شود به هلاکت می‌رسد .

و آن حضرت فرمود :

مرد دانایی نزد عابدی آمد و به او گفت : چگونه نماز می‌خوانی ؟ پاسخ داد : از چون منی می‌پرسند که چگونه نماز می‌خوانی ؟ من از ابتدا چنین و چنان خدا را عبادت می‌کنم . گفت : گریه‌ات چگونه است ؟ گفت : به اندازه‌ای گریه می‌کنم که اشکم روان شود . آن دانا گفت : به راستی اگر بخندی و از خدا ترسان باشی بهتر است که گریه کنی و به خود ببالی . راستی هرکه بر خود ببالد هیچ کرداری از او بالا نرود ⁽²⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

خدای عز و جل به داود علیه السلام فرمود : ای داود ، گنهکاران را مژده ده و صدّیقان را بترسان . عرض کرد : چگونه گنهکاران را مژده دهم و صدیقان را بترسانم ؟ فرمود :

ای داود ، به گنهکاران مژده ده که من توبه پذیرم و از گناه عفو می‌کنم و صدیقان را بترسان که مبادا به اعمال خود عجب ورزند و خودپسند شوند ؛ زیرا من هیچ بنده‌ای را پای حساب قرار ندهم جز آن که هلاک باشد ⁽³⁾.

ریا

خودنمایی در عمل و انجام عبادت و کار خیر به خاطر جلب نظر مردم ، حرام و مورد خشم خداست .

قرآن مجید ، گروهی از نمازگزاران را به سبب ریا مورد نفرت قرار داده می‌فرماید :

« فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ * اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ * اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ » ⁽¹⁾.

وای بر نمازگزاران ، آنان که از نمازشان غافلند ، آنان که پیوسته ریا می‌ورزند .

شخصی از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید : نجات در چیست ؟ فرمود :

انسان به خاطر جلب نظر مردم به عبادت برنخیزد ⁽²⁾.

همچنین از آن حضرت روایت شده :

شخصی در جهاد کشته می‌شود و شخصی ثروتش را در راه خدا انفاق می‌کند و شخصی قرآن را قرائت می‌کند ؛ خداوند در قیامت به هر یک از آنان می‌گوید : تو در برنامۀ جهاد دروغ گفتی ، خواسته‌ات این بود که گفته شود : فلانی شجاع است ، و تو در مسئلۀ انفاق دروغ گفتی ، خواسته‌ات این بود که گفته شود : فلانی اهل جود و سخاست ، و تو در قرائت قرآن دروغ گفتی ، خواسته‌ات این بود که بگویند : فلانی قاری قرآن است ؛ سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : به اینان پاداش نمی‌رسد

و خودنمایی و ریای آن‌ها اعمالشان را بر باد داد !! ⁽¹⁾در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده :

فرشته، عمل بنده‌ای را با خوش‌حالی بالا می‌برد، ولی چون آن عمل را که به صورت حسنات است بالا برد، خدای عز و جل می‌فرماید: آن اعمال را در سجین (دیوان اعمال گنهکاران) گذارید؛ زیرا آن بنده این اعمال را برای من به‌جا نیاورده ⁽²⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

ترسناک‌ترین چیزی که نسبت به آن بر شما می‌ترسم شرک اصغر است . گفتند : یا رسول اللّٰه ، شرک اصغر چیست ؟ فرمود : ریا ⁽³⁾.

و نیز آن حضرت فرمود :

خدا عملی که در آن به اندازۀ ذرّه‌ای از ریا باشد نمی‌پذیرد ⁽¹⁾.

« شدّاد بن اوس » می‌گوید :

رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیدم گریه می‌کند . گفتم : سبب گریۀ شما چیست ؟ فرمود : بر امّتم از شرک می‌ترسم ، اینان بت و خورشید و ماه و سنگ را نخواهند پرستید ، ولی با اعمالشان به ریا و خودنمایی دست خواهند زد ⁽²⁾.

کبر

سرکشی و گردنکشی چه در برابر حق ، چه در برابر مردم ، چه در برابر دستورات خدا و انبیا و امامان علیهم السلام و چه در برابر خیرخواهان دلسوز ، حالتی ابلیسی و اخلاقی شیطانی است .

ابلیس ، به خاطر تکبرش از دستور حق برای همیشه از رحمت حق محروم و برای ابد از پیشگاه پروردگار رانده و مورد لعنت قرار گرفت و عذاب همیشگی بر او قطعی و حتمی شد .

تیره‌بختی و بدبختی و شقاوت متکبّر ، به اندازه‌ای است که از دایرۀ محبّت خدا خارج است .

« إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ » ⁽³⁾.

قطعاً او مستکبران را دوست ندارد .

برای متکبّر و سنگینی گناهش همین بس که قرآن مجید او را اهل دوزخ به

حساب آورده و فرموده :

« فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ » ⁽¹⁾.

دوزخ جایگاه بدی برای متکبّرین است .

آری ، خود را از دیگران بزرگ‌تر دیدن و خود را در همۀ امور محور و میزان حساب کردن و امتناع از پذیرفتن دستورات حق و روی گردانی از عبادت و بندگی و در برابر هر حقّ و حقیقتی چهره در هم کشیدن بر پایۀ این هدف که من بهتر می‌فهمم ، از گناهان کبیره و معصیت‌هایی است که پروردگار به آن وعدۀ عذاب دردناک داده است .

کبر و فخرفروشی به مردم به سبب علم و دانش و عمل و عبادت و حسب و نسب و زینت و جمال و ثروت و مال و قوّت و قدرت و کثرت یار و یاور و رفیق و دوست ، امری بسیار قبیح و عملی فوق العاده زشت است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

العِزُّ رِدَاءُ اللّٰهِ وَالْکِبْرُ إِزَارُهُ فَمَن تَنَاوَلَ شَیْئاً مِنهُ أَکَبَّهُ اللّٰهُ فِی جَهَنَّمَ ⁽²⁾.

عزّت و عظمت و شرف و برتری و بزرگ منشی ویژۀ خداست ، کسی که چیزی از آن را به خود بگیرد ، خدا او را به رو در دوزخ می‌اندازد .

امام باقر و امام صادق علیهما السلام فرمودند :

لا یَدْخُلُ الجَنَّةَ مَنْ فِی قَلْبِهِ مِثْقالُ ذَرَّةٍ مِنْ کِبْرٍ ⁽³⁾.

کسی که در دلش هم وزن ذرّه‌ای از کبر باشد وارد بهشت نمی‌شود .

امام صادق علیه السلام فرمود :

إِنَّ فِی جَهَنَّمَ لَوَادِیاً لِلْمُتَکَبِّرِینَ یُقَالُ لَهُ سَقَرُ شَکَی إِلَی اللّٰهِ عَزَّ وَجلَّ شِدَّةَ حَرِّهِ وَسَأَلَهُ أَنْ یَأذَنَ لَهُ أَنْ یَتَنَفَّسَ فَتَنَفَّسَ فَأَحْرَقَ جَهَنَّمَ ⁽¹⁾.

به‌راستی در جهنم سرزمینی است ویژۀ متکبّرین که به آن [ سقر ] گفته می‌شود، از شدت حرارتش به خدا شکایت می‌کند و می‌خواهد که به او اجازۀ نفس کشیدن بدهد ، پس نفس می‌کشد و در نتیجه جهنم را می‌سوزاند .

« عبدالاعلی » می‌گوید :

به امام صادق گفتم : کبر چیست ؟ فرمود : بزرگ‌ترین درجۀ کبر این است که حق را سبک شماری و مردم را خوار پنداری . گفتم : سبک شمردن حق چیست ؟ فرمود :

آن را نشناسی و بر اهل آن طعنه و سرزنش زنی ⁽²⁾.

غرور

فریفته شدن به امور مادی و معنوی - که ریشه در غفلت انسان نسبت به حقایق دارد - امری بسیار زشت و حالتی فوق العاده خطرناک است .

آنان که به بیماری انکار حقایق گرفتارند ، فریفتۀ دنیا و زر و زیور آن می‌شوند و از این حقیقت غفلت دارند که دنیا ، سرایی زودگذر و از دست‌رفتنی است و روزی باید در خاک گور قدم نهند و خوراک ماران و موران شوند و روحشان در عرصۀ برزخ

در گرو اعمال ناپسندشان رود و در قیامت اسیر عذاب دردناک جهنم شوند .

اینان به خیال باطل خود ، دنیا را نقد و آخرت را نسیه می‌پندارند و با همۀ وجود به دنیا می‌آویزند و آخرت را از یاد می‌برند و لذات دنیای از دست‌رفتنی را یقین می‌دانند و به لذات آخرت شک می‌ورزند و حاضر نیستند وعدۀ خدا و صد و بیست و چهار هزار پیامبر و امامان علیهم السلام را نسبت به آخرت بپذیرند و بر اساس ایمان و اعتقاد قدم بردارند و از معاصی بپرهیزند و به حسنات اخلاقی آراسته شوند .

اینان ، توجّه به این معنا ندارند که بر اساس آیات قرآن ، آخرت میوه و محصول همۀ حرکات باطنی و ظاهری انسان در دنیاست و به فرمودۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله دنیا مزرعۀ آخرت ⁽¹⁾و بلکه خود آخرت است و دنیا و آخرت دو ماهیت جدای از یکدیگر نیستند ، آخرت به صورتی دیگر همان دنیاست و اینان به خاطر جهل به این حقیقت ، پنداشته‌اند دنیا نقد و آخرت نسیه و لذات دنیا یقینی و لذات آخرت آمیخته با شک و تردید است !!

جاهلان از اهل ایمان و بی‌خبران از آیات قرآن ، بر اساس اعتقادشان به کرم حق و رحمت واسعۀ خدا ، فریفته می‌شوند و می‌گویند : چون نعمت‌های خدا به انسان گسترده و رحمتش فراگیر و لطفش شامل همۀ موجودات است ، نیازی نیست که در بندگی و عبادت بکوشیم و در کسب ورع و تقوا خود را به زحمت اندازیم و تلخی دوری از گناهان را بچشیم . گناهان ما نسبت به رحمت خدا ، چون ذرّه در برابر اقیانوس بی‌کران است و ما به سبب ایمان به او و محبّت به انبیا و امامان علیهم السلام امید نجات داریم و گناهانمان را موجب دوری از حق و دچار شدن به عذاب نمی‌دانیم .

اینان توجّه به این حقیقت ندارند که شیطان و هوای نفس ، انسان را با سخنان و عناوینی که ظاهرش پسندیده و باطنش مردود است فریب می‌دهد .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

الکَیِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وَعَمِلَ لِما بَعْدَ الْمَوْتِ ، وَالأحْمَقُ مَنْ أَتْبَعَ نَفْسَهُ هَواهَا وَتَمَنَّی عَلَی اللّٰهِ ⁽¹⁾.

هشیار و زیرک کسی است که نفسش را تربیت کند و برای پس از مرگ عمل کند ، و نادان کسی است که نفسش از هواها پیروی کند و بر خدا آرزوی باطل و بیجا ورزد .

اینان به این معنا دقّت نمی‌کنند که همان خدای کریم ، که دارای رحمت واسعه و عفو فراگیر و آمرزش و غفران است ، در بسیاری از آیات قرآن به گناهکاران حرفه‌ای و تهی‌دستان از عمل خیر و خطاکاران مغرور ، وعدۀ عذاب قطعی داده و رحمتش را برای اهل تقوا و عاملان به دستورات قرآن و صالحان قرار داده و فقط آنان را مجاز دانسته که به رحمت خدا امیدوار باشند .

« إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ » ⁽²⁾.

قطعاً اهل ایمان و آنان که به خاطر خدا از دیار خود هجرت کردند و در راه خدا به جهاد برخاستند ، اینان به رحمت خدا امید می‌ورزند . .

امید به رحمت خدا ، با پیوسته بودن معصیت و ترک واجبات الهی، در حقیقت فریفته شدن به رحمت خداست و امیدی باطل و نابجاست .

به امام صادق علیه السلام عرض شد : قومی به انواع گناهان آلوده‌اند و می‌گویند امیدواریم ، و پیوسته در گناهند تا آنان را مرگ فرا رسد . فرمود :

اینان گروهی هستند که در امیدها و آرزوها دچار نوسان و اضطراب‌اند ، نسبت به امیدشان دروغ می‌گویند ، اینان امیدوار نیستند ، کسی که امید به چیزی دارد ، آن را دنبال می‌کند و هرکس ترسان از چیزی است از آن می‌گریزد ⁽¹⁾.

امام علی علیه السلام فرمود :

سُکرُ الغَفْلَةِ وَالغُرورِ أَبْعَدُ إِفَاقَةً مِن سُکْرِ الخُمُورِ ⁽²⁾.

به هوش آمدن از مستی غفلت و غرور ، سخت‌تر از به هوش آمدن از مستی شراب است .

و فرمود :

إِنَّ مِنَ الغِرَّةِ بِاللّٰهِ أَن یُصِرَّ العَبْدُ عَلَی المَعْصِیَةِ وَیَتَمَنَّی عَلَی اللّٰهِ الْمَغْفِرَةَ ⁽³⁾.

از فریفته شدن به خدا این است که انسان بر ارتکاب گناه پافشاری ورزد و آمرزش را بر خدا آرزو کند ! »

رسول خدا صلی الله علیه و آله به « ابن مسعود » فرمود :

لا تَغْتَرَّنَّ بِاللّٰهِ وَلا تَغْتَرَّنَّ بِصَلاحِکَ وَعِلْمِکَ وَعَمَلِکَ وَبِرِّکَ وَعِبَادَتِکَ ⁽⁴⁾.

به خدا مغرور مشو و به آراستگی و دانش و عمل و نیکی و بندگیت فریفته مباش .

بخل

چه قبیح و زشت است که انسان از مواهب و نعمت‌های مادی و معنوی حضرت حق برخوردار باشد ، ولی از انفاق در راه خدا و صدقه و زکات ، بخل ورزد .

ثروت و مالی که از طریق درآمد مشروع در اختیار انسان است ، امانتی الهی است که انسان اجازه دارد برابر با شأن و شخصیتش از آن استفاده کند و مازاد آن را به دستور حضرت حق در اختیار محتاجان و نیازمندان ، فقیران و مسکینان ، دردمندان و از پا افتادگان قرار دهد .

انسان و آنچه در اختیار اوست مملوک خداست و تصرف مملوک در دارایی مالک باید هماهنگ با خواستۀ مالک باشد . مملوک اگر بر اساس هوا و هوس و شهوات و خواسته‌های خود در دارایی مالک تصرف کند ، باید به انتظار عتاب و عذاب مالک باشد .

انباشتن ثروت - که خلاف خواستۀ خداست و جز از راه بخل‌ورزی و پیمودن راه شیطان میسّر نمی‌شود - گناهی بزرگ و سبب شقاوت و تیره‌روزی و عامل تاریکی باطن و باعث عذاب قیامت و دور ماندن از رحمت خداست .

بخل ، حالتی شیطانی و صفتی حیوانی و رذیلتی از رذایل اخلاقی است که در قرآن مجید و روایات مورد مذمّت قرار گرفته و دارندۀ آن ، انسانی ناسپاس و سزاوار عذاب معرّفی شده است :

« الَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبُخْلِ وَ یَکْتُمُونَ مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً » ⁽¹⁾.

کسانی که بخل می‌ورزند و مردم را وادار به بخل می‌کنند و آنچه را خدا از احسانش

به آن‌ها عطا کرده پنهان می‌دارند [ کیفرش را خواهند دید ] و خدا برای کافران عذابی خوار کننده مهیا کرده است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

حُرِّمَتِ الجَنَّةَ عَلَی المَنَّانِ وَالبَخِیلِ وَالقَتَّاتِ ⁽¹⁾.

بهشت بر منّت‌گذار و بخیل و سخن‌چین حرام شده است .

امام علی علیه السلام شنید مردی می‌گوید : بخیل معذورتر از ستم‌گر است . فرمود :

دروغ گفتی ؛ ستم‌گر توبه می‌کند و از خدا مغفرت می‌طلبد و حقوق مالی مردم را برمی‌گرداند ، و بخیل هنگامی که بخل می‌ورزد ، از زکات و صدقه و صلۀ رحم و پذیرایی میهمان و هزینه کردن در راه خدا و امور خیر خودداری می‌کند و بر بهشت حرام است که بخیل در آن وارد شود ⁽²⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

خَصْلَتَانِ لَاتَجْتَمِعَانِ فِی مُسلِمٍ : البُخلُ وَسُوءُ الخُلْقِ ⁽³⁾.

دو خصلت در مسلمان قرار نمی‌گیرد : بخل و اخلاق بد .

امام صادق علیه السلام فرمود :

إِنْ کَانَ الخَلَفُ مِنَ اللّٰهِ عَزَّ وَجَلَّ حَقّاً فَالْبُخْلُ لِمَاذَا ؟ ⁽⁴⁾اگر جایگزینی مالی که در راه خدا مصرف شده از جانب خدای عز و جل حق است ،

پس بخل ورزیدن برای چیست ؟ .

امام موسی بن جعفر علیه السلام فرمود :

البَخِیلُ مَنْ بَخِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللّٰهُ عَلَیْهِ ⁽¹⁾.

بخیل کسی است که از انجام آنچه خدا بر او واجب کرده ، بخل ورزد .

امام رضا علیه السلام فرمود :

سخی ، نزدیک به خدا ، نزدیک به بهشت و نزدیک به مردم و دور از آتش است و بخیل (دور از خدا ) دور از بهشت ، دور از مردم و نزدیک به آتش است ⁽²⁾.

حرص

رغبت شدید و میل فراوان به ثروت و مال و به آنچه بیش از نیاز و احتیاج است ، انسان را دچار اختلال فکری و روانی می‌کند و سبب می‌شود که از حدود و احکام الهی چشم بپوشد و از مرزبندی‌های اخلاقی دست بردارد و از نظام انسانیت خارج گردد و چون آتش سرکش ، به اموال و حقوق مردم افتد و به گناه حرام خواری و غارت مال مردم و شهوات افسار گسیخته دچار شود !!

یاد خدا و فکر قیامت و ترس از عذاب الهی و رعایت مسائل اخلاقی و مهرورزی به مردم و توجّه به حق و حقوق دیگران ، انسان را از آلوده شدن به حرص و رغبت بیش از اندازه به امور مادی حفظ می‌کند ، درحالی که خدای مهربان سفره‌ای کامل

از انواع نعمت‌ها برای انسان مهیّا کرده و برای بدست آوردن آنچه که مورد نیاز اوست کانال‌هایی از کار و فعالیت برایش مقرّر فرموده و از این راه ، رزق و روزیش را ضامن شده و تا آخرین لقمۀ روزیش را نخورد از دنیا نمی‌رود ، حرص‌ورزی چرا ؟!

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

أَغنَی النَّاسِ مَن لَم یَکُن لِلْحِرصِ أَسِیراً ⁽¹⁾.

بی‌نیازترین مردم کسی است که اسیر حرص نباشد .

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در وصیتش به امام علی علیه السلام فرمود :

یَا عَلِیُّ ، انهَاکَ عَن ثَلاثِ خِصَالٍ عِظَامٍ : الحَسَدِ وَالحِرْصِ وَالکِذْبِ ⁽²⁾.

ای علی ، تو را از سه خصلت که در زشتی بزرگ است نهی می‌کنم : حسد ، حرص و دروغ .

امام صادق علیه السلام فرمود :

هنگامی که نوح علیه السلام از کشتی پیاده شد ، ابلیس نزد او آمده ، گفت : در روی زمین انسانی بر من منّتی بزرگ‌تر از تو ندارد ؛ از خدا بر ضدّ این بدکاران عذاب خواستی ، در نتیجه سبب راحت من شدی ، آیا تو را به دو خصلت آگاه نکنم ؟ از حسد بپرهیز که بر سر من آورد آنچه را آورد ، و از حرص دوری کن که بر سر آدم آورد آنچه آورد ! ⁽³⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

حریص میان هفت بلای دشوار است : فکری که بدنش را زیان می‌زند و وی را سودی نمی‌دهد ، غصه و اندوهی که پایان ندارد ، رنجی که جز با مرگ از آن راحت نمی‌شود ، هنگام راحت دچار رنجی سخت است ، ترسی که عاقبت در آن افتد ، حزنی که خوشی را بر او تلخ می‌کند ، حسابی که از عذاب خدا به خاطر آن رهایی نیابد مگر این که خدا او را عفو کند ، عذابی که از آن گریزگاه و چاره بدست نیاورد ⁽¹⁾.

طمع

علاقه و محبّت به آنچه در دست مردم است و آرزوی آن که به آن برسد و اظهار آن علاقه به کیفیتی که دیگران را وادار به پرداخت کند و درخواست و سؤال از مردم به نظر اهل تحقیق ، طمع‌ورزی است .

امام سجاد علیه السلام فرمود :

رَأَیْتُ الخَیْرَ کُلَّهُ قَدِ اجْتَمَعَ فِی قَطْعِ الطَّمعِ عَمّا فِی أَیدِی النَّاسِ ⁽²⁾.

همۀ خیر را دیدم در بریدن طمع از ثروت و مال و مقامی است که در دست مردم است .

« سعدان » به امام صادق علیه السلام عرض کرد :

ما الَّذِی یُثْبِتُ الإیمَانَ فِی العَبْدِ ؟ قَالَ : الوَرَعُ . وَالَّذِی یُخْرِجُهُ مِنه ؟ قَالَ : الطَّمَعُ ⁽¹⁾.

چیزی که ایمان را در عبد پابرجا می‌کند چیست ؟ فرمود : دوری گزیدن از شبهات ؛ و چیزی که ایمان را از او بیرون می‌آورد کدام است؟ فرمود: طمع و آز .

امام هادی علیه السلام فرمود :

الطَّمَعُ سَجِیَّةُ سَیِّئَةٌ ⁽²⁾.

طمع صفت زشتی است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

إِن أَرَدتَ أَنْ تَقَرَّ عَیْنُکَ وَتَنالَ خَیرَ الدُّنْیا وَالآخِرَةِ ، فَاقْطَعِ الطَّمَعَ عَمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ ⁽³⁾.

اگر می‌خواهی شاد و خوشحال باشی و به خیر دنیا و آخرت برسی ، از آنچه در دست مردم است قطع طمع کن .

حضرت علی علیه السلام فرمود :

مَنْ أَرَادَ أن یَعِیشَ حُرّاً أَیّامَ حَیَاتِهِ فَلا یُسْکِنَ الطَّمَعَ قَلْبَهُ ⁽⁴⁾.

کسی که می‌خواهد همۀ دوران زندگیش آزاد زیست کند ، طمع را در قلبش جای نگیرد .

حسد

اهل تحقیق می‌گویند : حسد این است که نعمتی را در دست کسی مشاهده کنی و آرزوی از بین رفتنش را داشته باشی .

حسد ، در حقیقت ناخشنودی از قضای حکیمانۀ حق نسبت به نعمتی است که به دیگران عنایت کرده !

کبر و خودخواهی و عشق به ریاست و برتری جویی و ناپاکی درون و بخل ، از عوامل پدید آمدن حسد در قلب انسان است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

إِنَّ الحَسَدَ یَأْکُلُ الإیمَانَ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الحَطَبَ ⁽¹⁾.

مسلماً حسد ایمان را می‌خورد ، چنان که آتش هیزم را می‌خورد .

و نیز آن حضرت فرمود :

آفَةُ الدِّینِ الحَسَدُ وَالعُجْبُ وَالفَخْرُ ⁽²⁾.

آفت دین ، حسد ، خودشیگفتی و فخر فروشی است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هر روز از شش چیز به خدا پناه می‌برد : شک ، شرک ، نخوت ، خشم ، تجاوز و ستمگری و حسد ⁽³⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود :

در حالی که موسی با پروردگارش مناجات می‌کرد و سخن می‌گفت ، ناگهان مردی را در سایۀ عرش خدا دید ، گفت : پروردگارا ، این مردی که عرش بر سرش سایه انداخته کیست ؟ فرمود : این از کسانی است که بر مردمی که خدا از احسانش به آن‌ها عطا کرده حسد نورزید ⁽¹⁾.

محبّت به دشمنان خدا

دوست داشتن دشمنان خدا ، ناشی از بیماری قلب است . انسان باید خوبی‌ها و خوبان را دوست داشته باشد و به بدی‌ها و بدکاران دشمنی ورزد . اگر حالت قلب جز این نشانه گیرد ، دلیل بر بیماری اوست و این بیماری باید با آیات قرآن و روایات درمان شود ، و گرنه عواقب خطرناکی در دنیا و آخرت به دنبال خواهد داشت .

قرآن ، پیامبر صلی الله علیه و آله و پیروانش را سخت‌گیر به کافران و در حوزۀ ایمان نسبت به یکدیگر رحیم و مهربان می‌داند :

« مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ » ⁽²⁾.

محمد پیامبر خداست ؛ و کسانی که با اویند ، با کافران سخت‌گیر [ و ] با هم دیگر مهربانند »

قرآن به مؤمنان می‌گوید :

«لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا

جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ » ⁽¹⁾.

دشمنان من و دشمنان خود را به ولایت و سرپرستی مگیرید که با آنان طرح محبّت دراندازید ، آنان به قرآنی که به سوی شما آمده کفر می‌ورزند .

و یا می‌فرماید :

« لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ » ⁽²⁾.

گروهی که به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشند نمی‌یابی که با مخالفان خدا و رسولش دوستی کنند ، گرچه مخالفان ، پدران یا پسران یا برادران یا خویشاوندانشان باشند .

3 - دورویی و نفاق با برادران دینی

زشتی نفاق و ناپاکی و خباثت منافق و پستی و دنائت انسانی که نسبت به برادران دینی ، دورو و دوچهره است - با یک رو در برابر اهل ایمان اظهار ایمان می‌کند و با روی دیگر بر ضد آنان دشمنی می‌ورزد - به اندازه‌ای است که خدای قهّار در قرآن مجید بدترین و شدیدترین عذاب و پست‌ترین جای دوزخ را سزاوار آنان دانسته است .

منافق ، کسی است که پیوسته با ارتباط با دشمنان ، برای مؤمنان مشکل و سختی به وجود می‌آورد و اسرار اهل ایمان را به شیطان صفتان خائن ، و فرعون مسلکان ظالم ، منتقل می‌کند .

منافق ، بیماری است که درمانش بسیار سخت و علاجش گاهی غیر ممکن است .

منافق ، ایمانش بر زبان و کفرش پا بر جای در قلب و روحش آلوده و اخلاقش فاسد و کردارش ناپسند و اندیشه‌اش شیطانی و حالاتش ابلیسی و کارش حیله‌گری و انسانی پست و آلوده و موجودی خطرناک و فاسد است .

گذشته از آیات قرآن که در سوره‌های متعدد نشانه‌های این خائنان به دین و ملت را بیان می‌کند ، روایات مهمی در کتاب‌های حدیث آمده که به چند روایت که بیانگر وضع این نابکاران است اشاره می‌شود :

امام رضا علیه السلام در جواب نامۀ « محمد بن فضیل » که مسأله‌ای از حضرت سؤال کرده بود ، دربارۀ منافقان نوشتند :

لَیسُوا مِن عِتْرَةِ رَسُولِ اللّٰهِ ، وَلَیْسُوا مِنَ المُؤمِنِینَ وَلَیْسُوا مِنَ المُسْلِمِینَ یُظْهِرُونَ الإیمَانَ وَیُسِرّونَ الکُفرَ وَالتَّکذِیبَ ، لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ⁽¹⁾.

دو چهره‌ها که نسبت به خدا و آیین اسلام و پیامبر و در بارۀ مسلمانان نیرنگ می‌زنند ، از عترت رسول خدا و از گروه اهل ایمان و از زمرۀ مسلمانان نیستند ، ایمان آشکار می‌کنند و به ظاهر خود را مؤمن جلوه می‌دهند و کفر و تکذیب خود را پنهان می‌دارند ، خدا همۀ آنان را لعنت کند .

امام صادق علیه السلام فرمود :

مِنْ عَلامَاتِ النِّفَاقِ : قَسَاوَةُ القَلْبِ وَجُمُودُ العَیْنِ وَالإصْرَارُ عَلَی الذَّنبِ وَالحِرصُ عَلَی الدُّنیَا ⁽²⁾.

از نشانه‌های نفاق : سنگدلی ، و خشکی چشم از اشک ، و پافشاری بر گناه ، و رغبت بیش از اندازه به دنیاست .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

کسی که باطنش با ظاهرش یکی نباشد ، منافق است ؛ هرکه باشد و هرگونه باشد و در هر سرزمینی باشد و در هر رتبه و مقامی باشد ⁽¹⁾.

4 - باور نداشتن اجابت دعا

در صفحات گذشته در باب سوء ظن و بدگمانی توضیح داده شد که باور نداشتن اجابت دعا از موارد سوء ظن و بدگمانی به ساحت حضرت حق است .

5 - به تأخیر انداختن نمازها

نماز ، عبادتی کامل و از زیباترین مراسم بندگی و اظهار تواضع و خشوع نسبت به پروردگار جهانیان است .

آیات قرآن و روایات در بارۀ نماز ، حقایق بسیار مهمی را مطرح کرده‌اند که فهرست‌وار به گوشه‌ای از آن حقایق اشاره می‌کنم .

نماز ، انسان را از فحشا و منکرات باز می‌دارد . اقامۀ نماز ، از نشانه‌های مردم مؤمن است . همۀ انبیا بر پا دارندۀ نماز بودند . انبیا خانوادۀ خود را به اقامۀ نماز دعوت می‌کردند .

محافظت بر همۀ نمازها از وظایف واجب است .

بی‌نماز ، از رحمت خدا محروم و شفاعت شفیعان شامل او نمی‌شود .

نماز ، از قوانین دین و جلوه‌گاه خوشنودی رب و راه روشن انبیاست .

نماز ، پس از اقرار به دین ، در رأس اسلام است .

برای هر چیزی شرف و قدری است و شرف و قدر دین نماز است .

نماز ، حصاری استوار در برابر حملات شیطان است .

نماز ، سبب نزول رحمت است . محبوب‌ترین عمل نزد خدا ، نماز است .

نماز ، آخرین وصیت و سفارش پیامبران است .

نماز ، نور چشم رسول خداست صلی الله علیه و آله .

نماز ، نزدیک کنندۀ هر انسان باتقوا به خداست .

نماز ، پس از معرفت بالاترین عمل است .

نماز ، ستون دین است .

خواندن نماز با رعایت شرایط آن ، سبب آمرزش است .

اول چیزی که در قیامت از مردم پرسیده می‌شود ، نماز است .

اول عملی که خدا در قیامت از اعمال بنده‌اش به آن می‌نگرد ، نماز است .

نماز ، سبب پاک شدن انسان از کبر است .

قبولی نماز ، در گرو تقوا و پاکدامنی و پارسایی و دوری گزیدن از محرمات است .

برتری نماز اول وقت ، چون برتری آخرت نسبت به دنیاست .

برتری نماز اول وقت در برابر آخر وقت برای مؤمن ، از مال و فرزندش بهتر است .

بی‌نماز ، کافر است . بی‌نماز ، پس از مرگ در صف یهود یا نصاری یا مجوس است .

سبک شمارندۀ نماز ، مردود خدا و رسول صلی الله علیه و آله است .

ترک نماز و ضایع کردن نماز و سبک شمردن نماز و به تأخیر انداختن نماز از اول وقت به پایان وقت ، باعث بازداشتن دعا از اجابت است .

6 - ترک نیکی و صدقه

اشاره

احسان به مردم و صدقه دادن به نیازمند ، سبب جلب خوشنودی و رضایت خدا ، و عامل نزول رحمت و اجابت دعاست .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

الصَّدَقَةُ تَمْنَعُ سَبعِینَ نَوعاً مِن أَنْواعِ البَلاءِ أَهْوَنُهَا الجُذامُ وَالبَرَصُ ⁽¹⁾.

صدقه هفتاد نوع از انواع بلا را از انسان باز می‌دارد ، سبک‌ترینش جذام و پیسی است .

و نیز آن حضرت فرمود :

صدقه بپردازید و بیمارانتان را با صدقه مداواکنید ، مسلماً صدقه ناراحتی‌های زایل‌شدنی و بیماری‌ها را دفع می‌کند ، صدقه عمر شما و خوبی‌هایتان را می‌افزاید ⁽²⁾.

داستانی شگفت از صدقه

مردی به نام « عابد »، از نیکان قوم حضرت موسی علیه السلام ، سی سال از حضرت

حق درخواست فرزند داشت ولی دعایش به اجابت نرسید . به صومعۀ یکی از انبیای بنی اسرائیل رفت و گفت : ای پیامبر خدا ، برای من دعا کن تا خدا فرزندی به من عطا کند ، من سی سال است از خدا درخواست فرزند دارم ، ولی دعایم به اجابت نمی‌رسد .

آن پیامبر دعا کرده ، گفت : ای عابد ، دعایم برای تو به اجابت رسید ، به زودی فرزندی به تو عطا می‌شود ، ولی قضای الهی بر این قرار گرفته که شب عروسی آن فرزند ، شب مرگ اوست !!

عابد به خانه آمد و داستان را برای همسرش گفت . همسرش در جواب عابد گفت : ما به سبب دعای پیامبر از خدا فرزند خواستیم تا در کنار او در دنیا راحت باشیم ، چون به حد بلوغ رسد به جای آن راحت ، ما را محنت رسد ، در هر صورت باید به قضای حق راضی بود . شوهر گفت : ما هر دو پیر و ناتوان شده‌ایم چه بسا که وقت بلوغ او عمر ما به پایان رسد و ما از محنت فراق او راحت باشیم .

پس از نُه ماه پسری نیکو منظر و زیبا طلعت به آنان عطا شد . برای رشد و تربیت او رنج فراوان بردند تا به حد رشد و کمال رسید . از پدر و مادر درخواست همسری لایق و شایسته کرد ؛ پدر و مادر نسبت به ازدواج او سستی روا می‌داشتند ، تا از دیدار او بهرۀ بیشتری برند . به ناچار کار به جایی رسید که لازم آمد برای او شب زفاف برپا کنند . شب عروسی به انتظار بودند که چه وقت سپاه قضا درآید و فرزندشان را از کنار آنان برباید . عروس و داماد شب را به سلامت به صبح رساندند و هم چنان به سلامت بودند تا یک هفته بر آنان گذشت . پدر و مادر شادی کنان به نزد پیامبر زمان آمدند و گفتند : با دعایت از خدا برای ما فرزندی خواستی و گفتی که شب زفاف او با شب مرگ او یکی است ، اکنون یک هفته گذشته و فرزند ما در کمال سلامت است !

پیامبر گفت : شگفتا ، آنچه من گفتم از نزد خود نگفتم ، بلکه به الهام حق بود ، باید دید فرزند شما چه کاری انجام داد که خدای بزرگ ، قضایش را از او دفع کرد .

در آن لحظه جبرئیل امین آمد و گفت : خدایت سلام می‌رساند و می‌گوید : به پدر و مادر آن جوان بگو : قضا همان بود که بر زبان تو راندم ، ولی از آن جوان خیری صادر شد که من حکم مرگ را از پرونده‌اش محو کردم و حکم دیگر به ثبت رساندم ، و آن خیر این بود که آن جوان در شب عروسی مشغول غذا خوردن شد ، پیری محتاج و نیازمند در خانه آمد و غذا خواست ، آن جوان غذای مخصوص خود را نزد او نهاد ، آن پیر محتاج غذا را که در ذائقه‌اش خوش آمده بود ، خورد و دست به جانب من برداشت و گفت : پروردگارا ، بر عمرش بیفزا . من که آفرینندۀ جهانم به برکت دعای آن نیازمند ، هشتاد سال بر عمر آن جوان افزودم تا جهانیان بدانند که هیچ‌کس در معامله با من از درگاه من زیانکار برنگردد و اجر کسی به دربار من ضایع و تباه نشود ⁽¹⁾.

7 - فحش و کلمات رکیک

زبان ، در عین این که می‌تواند با گفتن سخن حق و کلام مثبت و هدایت کردن مردم به سوی حق و گره‌گشایی از کار مردم به بهره‌ای عظیم و ثوابی سنگین از سوی خدا نایل شود ، زمینه دارد که با سخنانی دور از منطق و کلماتی بی‌اصل و اساس و مطالبی دور از حقیقت ، و گناهانی چون غیبت و تهمت و شایعه و باطل‌گویی و فحش و کلمات رکیک ، باری خطرناک از گناه و معصیت و عذابی جاوید و ابدی به دوش خود بردارد .

بزرگان گفته‌اند : زبان جِرمش صغیر و جُرمش عظیم است .

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود :

إِنَّ أَکْثَرَ خَطَایَا ابْنُ آدَم فِی لِسَانِهِ ⁽¹⁾.

یقیناً بیشتر خطاهای انسان در زبان اوست .

امام صادق علیه السلام فرمود :

از نشانه‌های شرکت شیطان در کار انسان این است که انسان فحّاش باشد ، باک نکند که چه می‌گوید و دربارۀ او چه می‌گویند ⁽²⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود :

البَذَاءُ مِنَ الجَفَاءِ وَالجَفَاءُ فِی النَّارِ ⁽³⁾.

فحش ، از باطل است و باطل در آتش است .

در پاره‌ای از روایات آمده :

کسی که به برادر مسلمانش فحش دهد ، خدا برکت را از رزقش برمی‌کند و او را به خود وامی‌گذارد و ابزار و وسائل زندگیش را نابود می‌کند ⁽⁴⁾.

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُنْزِلُ الْبَلَاءَ

اشاره

خدایا ، برای من گناهانی که بلا را نازل می‌کند بیامرز

گناهانی که سبب نزول بلاست

اشاره

گناهانی که سبب نزول بلاست سه گناه است :

1 - بی‌توجهی به فریادخواهی محزون دل سوخته . 2 - ترک کمک به ستمدیده .

3 - ضایع کردن امر بمعروف و نهی از منکر ⁽¹⁾.

1 - بی‌توجهی به فریادخواهی محزون دل سوخته

اخلاق و عاطفه اقتضا می‌کند که انسانی که دچار زیان مالی می‌شود ، یا یکی از عزیزان خود را از دست می‌دهد ، یا به مصیبت و رنجی دیگر مبتلا می‌گردد و از برادران دینی خود برای رفع حزن و اندوه و غصه و رنج خود فریادخواهی می‌کند ، به کمک او بشتابند و در کاهش آلام و رنج‌هایش به او یاری دهند .

آنان که فریاد محزونان و دل سوختگان را بشنوند و به کمک آنان برنخیزند ، نه این که مسلمان ، بلکه از دایرۀ آدمیّت و انسانیت بیرونند .

تو کز محنت دیگران بی‌غمی نشاید که نامت نهند آدمی ⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

مَنْ أَصْبَحَ لَایَهْتَمُّ بِأُمُورِ المُسْلِمِینَ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ ⁽¹⁾.

کسی که صبح کند و به امور مسلمانان اهتمام نورزد مسلمان نیست .

برنامۀ کمک رسانی به یکدیگر و توجّه به امور مسلمانان و به ویژه رسیدگی به فریاد فریاد خواهان ، دستور حضرت حق و سفارش پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و امامان بزرگوار علیهم السلام است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

کسی که رنج و غصه‌ای را از مؤمنی برطرف کند ، خدا رنج و غصۀ آخرت او را برطرف می‌کند و با دل خنک از قبرش درآید . و کسی که گرسنگی مؤمنی را بزداید ، خدا او را از میوۀ بهشت بخوراند . و کسی که با شربت آبی مؤمن تشنه را سیراب کند ، خدا او را از رحیق مختوم سیراب فرماید ⁽²⁾.

همچنین آن حضرت فرمود :

هرکس به فریاد برادر مؤمن غصه‌دار و تشنه‌اش به هنگام سختی و رنجش برسد ، غصه‌اش را برطرف کند و او را برای رسیدن به حاجتش یاری دهد ، خدا از جانب خود هفتاد و دو رحمت برایش بنویسد که یکی از آن هفتاد و دو رحمت را در دنیا برای اصلاح امور زندگیش پیش اندازد و هفتاد و یک رحمت را برای ترس و هول قیامتش ذخیره کند ⁽³⁾.

2 - ترک کمک به ستمدیده

برنامۀ کمک به مظلوم و یاری دادن به کسی که مورد ستم واقع شده ، به اندازه‌ای در اسلام حائز ارزش و اهمیت است که امیرالمؤمنین علیه السلام در دقایق آخر عمرش در شب بیست و یکم ماه رمضان ، در ضمن سفارش و وصیّتش به فرزندان فرمودند :

کُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَلِلْمَظْلُومِ عَوْناً ⁽¹⁾.

دشمن ستمکار و یار ستمدیده باشید .

آری ، این زیباترین شعار اسلام و شعار عملی مؤمن در برابر ظلم و ظالم ، و نسبت به مظلوم و ستمدیده است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

مَنْ أَخَذَ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَالِمِ کانَ مَعی فِی الجَنَّةِ مُصاحِباً ⁽²⁾.

هرکس حق مظلوم را از ظالم باز ستاند ، همنشین من در بهشت است .

حضرت علی علیه السلام فرمود :

هنگامی که ستمدیده‌ای را دیدی او را بر ضد ستمکار یاری ده ⁽³⁾.

و نیز آن حضرت فرمود :

أَحْسَنُ العَدْلِ نُصْرَةُ المَظْلُومِ ⁽¹⁾.

نیکوترین عدل ، یاری رساندن به ستمدیده است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

هیچ مؤمنی نیست که مؤمن ستمدیده‌ای را یاری دهد ، مگر این که یاری دادنش از روزۀ یک ماه ، و اعتکافش در مسجد الحرام برتر است . و هیچ مؤمنی نیست که برادر مؤمنش را یاری دهد ، در حالی که قدرت یاری دادن داشته باشد ، مگر این که خدا در دنیا و آخرت یاریش دهد . و هیچ مؤمنی نیست که برادر مؤمنش را در حالی که توانایی یاری دادن به او را دارد واگذارد ، مگر این که خدا او را در دنیا و آخرت واگذارد ⁽²⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

خدای عز و جل می‌فرماید : سوگند به عزّت و جلالم ، قطعاً در دنیا و آخرت از ستمکار انتقام می‌گیرم و یقیناً از کسی که ستمدیده‌ای را ببیند و قدرت بر یاری او داشته باشد و او را یاری ندهد انتقام خواهم گرفت ⁽³⁾.

3 - ضایع کردن امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر ، دو فریضۀ مهم از فرائض الهی ، و دو برنامۀ واجب از واجبات دینی است که اجرایش بر کسی که واجد شرایط است - یعنی معروف و منکر را می‌شناسد و خود آراسته به معروف و دور از منکر است - لازم و حتمی است و ترک و ضایع کردن این دو فریضه ، گناهی بزرگ و سبب نزول بلاست .

امر به معروف و نهی از منکر ، بزرگ‌ترین محور دین و حقیقت بسیار مهمی است که همۀ انبیا به خاطر برپا داشتنش ، مبعوث به رسالت شده‌اند .

اگر بساط این دو فریضه برچیده شود ، و علم و عمل به آن از بین برود ، حرکت نبوت تعطیل می‌شود و دین به نابودی می‌رسد و گمراهی همه را می‌گیرد و نادانی و جهالت شیوع پیدا می‌کند و فساد به همۀ امور مردم سرایت می‌یابد و شهرها رو به خرابی می‌رود و انسان‌ها به چاه هلاکت می‌افتند .

قرآن می‌فرماید :

« وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » ⁽¹⁾.

از شما ملّت اسلام باید گروهی باشند که همه را به خیر دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند ، اینان که به امر به معروف و نهی از منکر اقدام می‌کنند ، همان رستگارانند .

« وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ » ⁽²⁾.

مؤمنان و مؤمنات دوستان یکدیگرند امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

لَتَأمُرُنَّ بِالمَعروفِ وَلَتَنهَوُنَّ عَنِ المُنْکَرِ أَو لَیُسَلِّطَنَّ اللّٰهُ عَلیکُم شِرارَکُم ثُمَّ یَدعُو خِیارُکم فلا یُستَجابَ لَهُم ⁽¹⁾.

شما مردم باید امر به معروف و نهی از منکر کنید یا خدا اشرارتان را بر شما چیره می‌سازد ، پس خوبانتان دعا می‌کنند ولی دعایشان مستجاب نمی‌شود .

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود :

از نشستن در جادّه‌ها که محل رفت و آمد مردم است بپرهیزید . گفتند : ما را از آن چاره‌ای نیست چون مجالس گفتگوی ماست . فرمود : اگر چاره‌ای ندارید پس حق جاده را رعایت کنید . گفتند : حق جادّه چیست ؟ فرمود : فروپوشی چشم از نامحرم ، خودداری از آزار مردم ، پاسخ سلام و امر به معروف و نهی از منکر ⁽²⁾.

و نیز آن حضرت فرمود :

همۀ سخنان انسان به زیان اوست نه به سودش ، مگر امر به معروف و نهی از منکر و ذکر خدا ⁽³⁾.

امام باقر علیه السلام فرمود :

خدا به شعیب وحی کرد : از قوم تو صد هزار نفر را عذاب می‌کنم ، چهل هزار نفر از اشرار و شصت هزار نفر از خوبان . گفت : پروردگارا ، عذاب اشرار در جای خود صحیح است ، خوبان چرا ؟ خدا وحی فرمود : خوبان ، نسبت به اشرار خیرخواهی نکردند و از بدی‌ها بازشان نداشتند و به آنان اعتراض نکردند و به خاطر خشم من بر آنان خشم نگرفتند ⁽¹⁾.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید :

مردی از قبیلۀ خثعم خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید و گفت : ای رسول خدا ، مرا خبر ده بهترین برنامۀ اسلام چیست ؟ فرمود : ایمان به خدا . گفت : پس از آن ؟ فرمود : صلۀ رحم . پرسید : بعد از آن ؟ فرمود : امر به معروف و نهی از منکر .

پرسید : کدام عمل نزد خدا مبغوض‌تر است ؟ فرمود : شریک انگاشتن برای خدا .

گفت : پس از آن ؟ فرمود : قطع رحم . پرسید : بعد از آن ؟ فرمود : امر به منکر و نهی از معروف ⁽²⁾.

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی کُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ وَکُلَّ خَطِیئَةٍ أَخْطَأْتُهَا

خدایا ، برای من هر گناهی که انجام دادم و هر خطایی که مرتکب شدم بیامرز

جاذبۀ گناه و کشش معصیت ، هنگامی که در قلب انسان نقش ثابت و استواری نبسته ، بلکه گاهی آدمی را دچار عمل خلاف می‌کند ، در اصطلاح اهل تحقیق « ذنب » است ، و زمانی که در قلب جای پایش ثابت و استوار می‌شود و به تعبیر اهل فن برای قلب ملکه می‌شود ، تا جایی که انسان در هر زمان و در هر کجا و در هر موقعیت و شرایطی دست به گناه و معصیت می‌زند ، در اصطلاح اهل لغت به « خطیئه » تعبیر می‌شود .

گدای درگاه حضرت رب و سائل پیشگاه خدای مهربان ، پس از آمرزش‌خواهی از گناهانی که پردۀ حرمت بین عبد و خدا را پاره می‌کند و سبب نزول نقمت و عذاب می‌شود و نعمت‌ها را تغییر می‌دهد و مانع اجابت دعا می‌شود و بلاهای سنگین بر انسان فرود می‌آورد ، به پروردگارش می‌گوید : همۀ گناهان و خطاهایی که در مدت عمرم از من سر زده بیامرز ، چه گناه صغیره چه کبیره ، چه آنچه به عمد از من سر زده یا به سهو ، چه در زمان کودکی چه هنگام نوجوانی ، چه اول بلوغ و چه در اوج بلوغ ، چه در پنهان و چه در آشکار ؛ زیرا کسی جز تو نیست که همۀ گناهان و خطاها را بیامرزد . تویی که در قرآن مجید در کمال لطف و مهربانی و آقایی و بزرگواری ، اعلام کرده‌ای :

« لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ

اَلرَّحِیمُ » ⁽¹⁾.

از رحمت خدا ناامید مشوید ، یقیناً خدا همۀ گناهان را می‌آمرزد ، مسلماً او بسیار آمرزنده و مهربانیش همیشگی است .

بار خدایا من بدنام را رند غزل خوان می آشام را

کز ظُلَم دم به دم روزگار تار شده هم‌چو شبم روزگار

نام شده شهره به بدنامی‌ام کام به دل گشته به ناکامیم

غنچۀ دل چون گل افسردگی روی نهادست به پژمردگی

از شَرَر افروزی نار بلا وز قَدَر اندوزی شست قضا

خشک شده گلبن اندیشه‌ام پنجه فرو برده به خون ریشه‌ام

کار من ارچه همه جرم و خطاست لیک امیدم زتو عفو و عطاست

رحمتی آور به گنه‌کاری‌ام درگذر از جرم و تبه‌کاری‌ام

در حرم وصل خودت راه ده طبع سلیم و دل آگاه ده

معتکف میکدۀ خاص کن جرعه کش بادۀ اخلاص کن

بادۀ توفیق به جامم بریز ساغر تحقیق به کامم بریز

ا 33

خدایا ، من به سبب ذکر تو به سوی تو تقرّب می‌جویم . و تو را ( برای نجات خویش از بند گناهان و عقوبت‌ها ) به سوی ذات مقدّست و نزد حضرتت شفیع قرار می‌دهم . و به وسیلۀ بخشش و سخاوتت ، و بزرگواری و کرمت ( که همۀ ظاهر و باطن هستی را فرا گرفته ) از تو درخواست می‌کنم که مرا به مقام قرب خود نزدیک گردانی و شیفتۀ سپاس گزاری همۀ نعمت‌هایت کنی و یاد وجود مقدست را به من الهام نمایی .

بخش 3

اشاره

اللَّهُمَّ إِنِّی أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ بِذِکْرِکَ

اشاره

خدایا ، من به سبب ذکر تو به سوی تو تقرّب می‌جویم

خرابۀ هجران

تعلّق بیش از اندازۀ قلب به امور مادی ، تا جایی که آن امور چون حجابی سنگین بین عبد و رب شوند ، میل بی‌اندازه به شهوات ، فرو رفتن در کام لذّات ، صرف همۀ دقایق و آنات و روزها و شب‌ها و هفته‌ها و ماه‌ها برای بدست آوردن متاع حیات دنیا ، نشست و برخاست با بی‌خبران و غافلان ، جدا ماندن از اعمال شایسته و خیرات ، اسراف در پوشاک و خوراک ، تبذیر در هزینه کردن اموال ، بی‌خبر بودن از مردم و اقوام ، سستی داشتن از انجام واجبات ، آلوده بودن به محرّمات ، تهی بودن از معارف و واقعیات ، از نشانه‌های زیستن در خرابۀ هجران است .

خرابه‌ای که ، جز مار و مور ، دغل کاری و حیله‌گری ، حیوان صفتی و پستی ، شیطنت و بدمستی ، غارت و راهزنی ، دروغ و پشت هم اندازی ، ریا و خودنمایی ، غیبت و تهمت ، ربا و غصب ، شهوت و خیانت ، آلودگی و دنائت ، زنا و سرقت ، قتل و شرارت ، کبر و نخوت ، حرص و طمع ، بخل و حسد ، کینه و دشمنی ، خشم و غضب و گناه و معصیت چیزی در آن یافت نمی‌شود !!

خرابه‌ای که ، گنج انسانیت در کُنج آن به دست شیاطین می‌افتد و عمر گرانمایه در آن ضایع می‌شود و سرمایه‌های معنوی انسان بر باد می‌رود و حالت پوچی و پوکی بر آدمی حاکم می‌گردد و خسارت و زیان ابدی دامن‌گیر بنی‌آدم می‌شود و پردۀ ناسپاسی و شرک و کفر و نفاق بر چهرۀ قلب می‌افتد .

خرابه‌ای که بازار داد و ستدش در اختیار شیاطین جنّی و انسی است و اکثر مردمش به صورت انسان و به سیرت حیوان‌اند ، ظاهرش چون گور کافر پر از زینت و زیور ، و باطنش آکنده از عذاب دردناک دوزخ است .

خرابه‌ای که آدمیانش به آثار ظاهر ، انسان و به کردار ، حیوانند . همه سرگرم قیل و قال و بی‌خبر از وجد و حال‌اند . تصدیقشان از تصور مبرّا و تحقیقشان از حقیقت جدا است . همه کر و کور و با گمان و خیال هم آغوش و از ایمان و یقین دور .

خرابه‌ای که ساکنانش از جرعۀ گناه مدهوش و با شاهد فسق و فجور هم آغوش ، پردۀ عصمت از میان برداشته و رایت شهوت از هر کرانه افراشته ، همه در بستر هوا و هوس خفته و مردان نابکار زنان بدکار را در بر گرفته ، دخترانش مکّار و پسرانش غدّار و جوانانش بی‌هویت و بیکار و پیرانش فاسق و بدکردار ، به اطوار موشند و به کردار خرگوش ، یکی به صورت ، مار و آن دیگر به سیرت ، کژدم ، آن به دندان می‌گزد و این به دُم ؛ نام این خرابه ، طبیعت و پادشاهش ، جهل و سپاهش ، رذایل و موادّش ، حرام و کارش به تحلیل بردن و نابود کردن انسان است !!

کشور وصال

بر گرفتار خرابۀ هجران ، به فتوای عقل و شرع واجب است بار سنگین تعلقات بی‌ثمر را از دوش قلب بر زمین نهد ، و بال پرواز برای سفر و هجرت به سوی کشور وصال بگشاید ، و با عشق و همت به حرکت درآید ، و با کمک گرفتن از قدرت « ذکر » به آن کشور ، که کشور معرفت و فضیلت ، صدق و درستی ، امانت و راستی ، حق و حقیقت ، وفا و صفا ، شور و حال ، بندگی و عبادت ، شرافت و کرامت ، محبّت و صمیمیت ، زهد و قناعت ، صبر و توکّل ، بصیرت و استقامت ، ورع و پاکدامنی ، پارسایی و تقوا ، واقعیت و عزّت و احسان و عدالت است درآید و مزۀ

شیرین مقام قرب به حق را بچشد و گُل وصال محبوب را ببوید و به اخلاق معشوق آراسته شود و به همنشینی رفیقانی چون انبیا و صدیقین و شهدا و صالحین نایل آید .

قرآن، دربارۀ این سفر و این هجرت آگاهانه و حرکت عاشقانه - که حرکت و هجرت از همۀ زشتی‌ها و بدی‌ها به سوی همۀ خوبی‌ها و نیکی‌هاست - می‌فرماید :

«وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً » ⁽¹⁾.

و هرکس در راه خدا هجرت کند ، پناهگاه‌های بسیار ، و فراخی و گشایش در زمین می‌یابد و هرکس از خانه‌اش برای هجرت به‌سوی خدا و رسولش بیرون آید ، آن گاه مرگ او را در رسد مسلماً پاداشش بر عهدۀ خداست و خدا بسیار آمرزنده و مهربانیش همیشگی است .

در بیابان طلب بسیار می‌باید گذشت وز دو عالم در سراغ یار می‌باید گذشت

سال‌ها در خواب غفلت بگذراندی عمر را مدتی هم با دل بیمار می‌باید گذشت

اندر این دریا که موج اوست تیغ آبدار از تلاش گوهر شهوار می‌باید گذشت

چون متاع عمر را بسیار ارزان می‌خرند از زیان و سود این بازار می‌باید گذشت

آفتاب عشق عالم را منور می‌کند تا به کِی در سایۀ دیوار می‌باید گذشت

حقیقت ذکر

اهل تحقیق می‌گویند ، در کلمۀ نورانی« بذکرک » « باء » به معنای سببیت است .

بنا بر این معنای جمله می‌شود : خدایا ، من به سبب ذکر تو ، به تو تقرب می‌جویم .

معانی ذکر

اشاره

برای کلمۀ « ذکر » سه معنا بیان شده است : 1 - توجّه و یاد قلبی و باطنی نسبت به حضرت حق . 2 - قرآن . 3 - پیامبر و اهل بیت علیهم السلام .

1 - توجّه و یاد قلبی و باطنی

یاد و توجّه و ذکر و تذکر ، ضد غفلت است . غافل از خدا ، از این که عمرش تباه شود و دچار محرمات و معاصی گردد و حقوق مردم را پایمال کند و از عبادت و بندگی محروم ماند و به حرام‌خواری دچار آید و دست شقاوت و محرومیّت و بدبختی گریبانش را بگیرد ، باکی ندارد .

ولی کسی که یاد خداست و دلش خانۀ ذکر محبوب است و قلبش برای او می‌تپد و به این حقیقت آگاهی دارد که حضرت حق برای هدایت بندگان ، انبیا علیهم السلام را فرستاد و کتاب‌های آسمانی را نازل کرد و برای حسنات پاداشی چون بهشت قرار داد و برای سیّئات کیفری چون دوزخ مقرّر کرد ، شبانه روزش را در عبادت و بندگی و خدمت به انسان‌ها و دوری از محرّمات و حفظ حقوق مردم و رعایت تقوا و پاکدامنی و تحصیل علم و معرفت و به دست آوردن معاش حلال از راه کسب مشروع و حلّ مشکلات دردمندان و رفع حاجت نیازمندان و دستگیری از مستمندان می‌گذراند ، و در همۀ این امور جز خوشنودی حق و پاداش الهی را نمی‌طلبد .

این ذکر و توجّه - که امری باطنی و قلبی است - آن چنان قدرتی برای آراسته شدن به حسنات به انسان می‌دهد که انسان ، پس از مدتی اندک به عرصه‌گاه قرب دوست می‌رسد و شاهد وصال را به آغوش جان می‌گیرد و لذّت مناجات و عبادت و خدمت به بندگان را می‌چشد .

قوم یونس علیه السلام - که دچار غفلت سنگین بودند - با راهنمایی مردی عالم و عاشقی عارف ، متذکر حق شدند و به یاد خدا افتادند و با کمک گیری از یاد دوست پردۀ غفلت را از برابر دیدۀ قلب کنار زدند و سر به بیابان گذاشتند و صورت بر خاک ذلت نهادند و با آب دیدگان ، غبار از چهرۀ جان شستند و وجودشان را به توبۀ واقعی آراستند و با این واقعیات ، ابر صاعقه‌زا و مرگبار را از دیار خود راندند و به عرصه‌گاه قرب دوست نشستند و باقیماندۀ عمر را در درستی و راستی و عبادت و بندگی سپری کردند و سپس در آغوش خوشنودی و کرامت و رحمت حق جان دادند و قدم به سرای آخرت گذاشتند ، تا در آنجا در بهشت برزخی جای گیرند و سپس در بهشت رضوان سکنی گزینند .

گناهکاران و فاسقان و فاجرانی که عاقبت به خیر شدند و دست از گناه شستند و از وادی ضلالت ، به بوستان هدایت ، هجرت کردند و از شیطنت و حیلت دست شسته ، به عرصۀ سلامت و امنیت آمدند و با عبادت و بندگی همۀ گذشتۀ تاریک خود را جبران کردند ، از برکت یاد و توجّه قلبی به این مقامات رسیدند و با توبه و بازگشت خود به خدا ، برای آیندگان اسوه و سرمشق شدند و حجت حق را بر همگان تمام کردند .

چهره‌های باعظمتی چون « آسیه » ، « اصحاب کهف » ، « بهلول‌نبّاش » ، « حرّ بن یزید » ، « فضیل عیاض » و . . . که صفحات تاریخ حیات را با نور قلب خود روشنی بخشیدند ، از گروه متذکران و از طایفۀ یادکنندگان حقند ، که با توجّه به خدا و یاد

محبوب ، روزگار تیرۀ خود را منوّر ساختند و دامن حیات از دست شیطان کشیدند و به دامان رحمت دوست دست انداختند و خود را سریع‌تر از حرکت نور از حضیض پستی به اوج قلّۀ کرامت و درستی و قرب رحمت و وصال رساندند .

آری آری آن که مرد حق بود از غم دنیای دون مطلق بود

خود نپوید راه جز راه خدا رو نیارد جز به درگاه خدا

شسته از دنیا و عقبی جمله دست در مقام قرب حق دارد نشست

و انکه از دنیای دون مسرور شد از مقام قرب ایزد دور شد

نه ز دنیا کام وی حاصل شود نه به وصل دوست او واصل شود

بگذر از این کهنه زال و شادیش پا منه در حجلۀ دامادیش

رو بجو در کنج عزلت گوشه‌ای خوش بدست آر از قناعت توشه‌ای

باش قانع تا نیفتی در طمع کز طمع با ذلت آمد مرد ، مع ⁽¹⁾

2 -قرآن

خدای مهربان در آیات متعددی ، از قرآن مجید به عنوان « ذکر » یاد کرده از جمله :

« إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ » ⁽²⁾.

ما ذکر را نازل کردیم و خود حافظ و نگاهبان آن هستیم .

قرآن مجید ، در بردارندۀ معارف و احکام و فرامان‌هایی است که بکارگیری آن‌ها سعادت دنیا و آخرت انسان را تضمین می‌کند .

قرآن ، کتاب زندگی است و انسان چیزی را از نظر راهنمایی در تمام زوایای حیات نیاز ندارد ، مگر این که در آن بیان شده است .

قرآن ، انسان را به پابرجاترین و استوارترین راه ، هدایت می‌کند و عمل کنندۀ به آیاتش را به اجر کریم بشارت می‌دهد .

توجّه باطنی به قرآن و اندیشه در آیات این کتاب ، بیماری خطرناک جهل را معالجه و قلب را به کانون معرفت تبدیل می‌کند .

عمل به آیاتِ بیان کنندۀ خوبی‌ها و اجتناب از زشتی‌هایی که قرآن انسان را نسبت به آن‌ها هشدار می‌دهد ، مایۀ نجات و زمینه‌ساز کرامت و سبب قرب‌به خداست .

عمل به قرآن ، انسان را به همۀ حسنات آراسته می‌کند و از همۀ سیّئات دور نگاه می‌دارد و در برابر خطرات دنیایی و آخرتی به انسان مصونیت می‌دهد .

دانش گذشته و آگاهی نسبت به آینده و دوای دردها و نظم امور زندگی در قرآن است .

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به وسیلۀ قرآن ، از بدترین مردم ، بهترین مردم را ساخت و عرب جاهلی و عجم دور از حقیقت را از لبۀ پرتگاه جهنم نجات داد و به مرزهای خوشبختی و سعادت و بهشت آخرت رساند .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

فَإِذَا الْتَبَسَتْ عَلَیْکُمُ الفِتَنُ کَقِطَعِ اللَّیْلِ المُظْلِمِ فَعَلَیْکُمْ بِالْقُرآنِ فَإنَّهُ شافِعٌ مُشَفَّعٌ وَمَاحِلٌ مُصَدَّقٌ وَمَنْ جَعَلَهُ أَمَامَهُ قَادَهُ إِلَی الجَنَّةِ وَمَنْ جَعَلَهُ خَلْفَهُ سَاقَهُ إِلَی النَّارِ ⁽¹⁾.

هنگامی که فتنه‌ها چون پاره‌های شب تاریک ، امور را بر شما مشتبه ساخت ، بر شما باد به قرآن ، زیرا قرآن شفاعت کننده‌ای است که شفاعتش پذیرفته می‌شود ، و شکایت کننده‌ای است که شکایتش پذیرفته است ؛ و کسی که قرآن را پیشرو خود قرار دهد ، او را به بهشت می‌برد ؛ و هرکس آن را پشت سر اندازد ، او را به دوزخ سوق می‌دهد .

امام سجاد علیه السلام فرمود :

لَو مَاتَ مَنْ بَیْنَ المَشْرِقِ وَالمَغْرِبِ لَمَا اسْتَوْحَشْتُ بَعْدَ أَن یَکُونَ القُرآن مَعِی ⁽¹⁾.

اگر همۀ کسانی که بین مشرق و مغربند بمیرند بعد از این که قرآن با من است ، دچار وحشت نمی‌شوم .

آری ، برای حضرت سجاد علیه السلام که آیات توحید در وجودش تحقق داشت و به این خاطر خدا را با چشم دل مشاهده می‌کرد و با محبوب ازلی و ابدی انس داشت و آیات اخلاق از مشرق باطنش طلوع داشت و غرق نور بود و آیات احکام را مو به مو اجرا می‌کرد و در زمینۀ اجرا ، کمال اخلاص را رعایت می‌کرد و آن چنان با آیات مربوط به قیامت انس داشت که گویی خود را در قلّۀ رفیع نجات می‌دید ، جایی برای وحشت در عین تنهایی نبود .

حضرت زین العابدین علیه السلام فرمود :

آیاتُ القُرآنِ خَزَائِنُ فَکُلَّمَا فُتِحَتْ خَزانَةٌ یَنْبَغِی لَکَ أَنْ تَنْظُرَ مَا فِیهَا ⁽²⁾.

آیات قرآن جایگاه گنج‌هاست ؛ پس هرگاه جایگاهی گشوده شد ، سزاوار و شایسته است آنچه را در آن است با تأمل بنگری .

کسی که در آیات قرآن اندیشه کند و مفاهیم ملکوتی آیات را بیابد ، سپس آن‌ها را عمل کند و همۀ حرکات ظاهر و باطن خود را با قرآن هماهنگ نماید ، قدرت و نیروی حرکت به سوی مقام قرب را پیدا کند ، و به سبب قرآن - که ذکر خداست - در عرصه‌گاه قرب محبوب قرار می‌گیرد و چشم دل از تماشای جمالش تا ابد برنمی‌دارد و به زبان حال می‌گوید :

تا مرا نور در بصر باشد به جمال ویم نظر باشد

نظری را که او کند نظری آن نظر کیمیا اثر باشد

کافرم گر به جنب رخسارش نظرم جانب دیگر باشد

شکّر از قهر او بود حنظل حنظل از لطف او شکر باشد

دوست دارم ز سینۀ سوزان ناله‌ای را که با اثر باشد

اثر نالۀ سحر خیزان در شبانگاه بیشتر باشد

سر نپیچد ز تیغ بیدادش مگر آنکس که خیره‌سر باشد

غمزه‌اش را که تیر دل‌دوز است نور خونین جگر باشد ⁽¹⁾

3 - پیامبر و اهل بیت علیهم السلام

حضرت باقر العلوم علیه السلام در پایان روایتی بسیار بااهمیت که دارای مطالب مهم و باارزشی است و شیخ « کلینی » رحمه الله آن را در کتاب پرقیمت کافی به عنوان اولین روایت باب فضل قرآن نقل کرده در توضیح آیۀ شریفۀ : «إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ » ⁽²⁾فرموده‌اند :

وَنَحْنُ ذِکْرُ اللّٰهِ وَنَحْنُ أَکْبَرُ ⁽¹⁾.

ما ذکر خداییم و ما بزرگ‌تریم .

بی‌شک منظور از « ذکر » پیامبر و دوازده معصوم علیهم السلام هستند .

دوازده امامی که وارث ایمان و اخلاق و دانش و آگاهی و بصیرت پیامبرند .

دوازده امامی که مفسّر قرآن و بیان کنندۀ احکام و حافظان دین و امنای حق در میان جامعۀ انسانی‌اند .

دوازده امامی که مصداق عینی قرآن و چراغ‌های هدایت و راهنمایان انسان‌ها به سوی سعادت و تأمین کنندۀ خیر دنیا و آخرت مردمند .

آنان ، یادآور همۀ حقایق و روشن کنندۀ واقعیات و گنجینه‌های علم و عرفان و مظاهر صفات و اسمای الهی‌اند .

از آنجا که امامان معصوم علیهم السلام قرآن ناطق‌اند ، حضرت باقر علیه السلام فرمود : ما ذکر خداییم و ما ذکر بزرگ‌تر هستیم .

بدون پذیرش سرپرستی آنان و بدون قبول معارف آن بزرگواران و بدون اطاعت از دستورات و فرمان‌های آن جانشینان به حق پیامبر و بدون قرار داشتن در دایرۀ ولایتشان ، ایمان انسان ناقص و اخلاقش فاسد و اعمالش ناشایسته و دنیایش بی‌نظم و آخرتش پیچیده به خشم و عذاب خداست .

رسول اسلام صلی الله علیه و آله در لحظات پایان عمرش به امت اعلام کرد :

من دو چیز گران‌بها در میان شما می‌گذارم ، قرآن و عترتم که اهل بیت من هستند ، این دو از هم جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض بر من وارد شوند ، چنانچه به این دو

چیز گران‌بها تمسک جویید پس از من برای ابد روی گمراهی نخواهید دید ⁽¹⁾.

امامت شمع فانوس یقین است امامت نور قلب متقین است

امامت گوهر دریای جود است امامت جوهر کان وجود است

امامت جانب حق ره نمودن امامت زنگ از دل‌ها زدودن

امامت رهبری کردن به خالق نمودن راه حق را بر خلایق

امامت لجّۀ دین راست گوهر امامت کان ایمان راست جوهر

امامت مقصد جنّ و بشر دان امامت ختم بر اثنا عشر دان

بیا برگو ، شه جن و بشر کیست ؟ امام اوّل از اثنی عشر کیست ؟

علی شیر خدا شاه ولایت علی مصباح مشکات هدایت

علی دانای سرّ بود و نابود علی دریای لطف و معدن و جود

علی تابنده مِهر برج ایمان علی رخشنده درّ درج ایقان

علی در دهر حلّال مشاکل علی آرام جان و راحت دل

وصیّ و جانشین مصطفی اوست ولیّ و محرم راز خدا اوست

بود اندر جهان ختم امامت بر او و عترت او تا قیامت

توجّه به این حقیقت لازم است که پاک کردن قلب از رذایل و شستشوی آن از قبایح و حاضر کردن مفاهیم و معانی اسمای حسنی و صفات علیای حضرت حق در آن و حفظ این حقایق عظیمه و مراتب کریمه از دستبرد شیاطین انسی و جنی و حضور دائمی در محضر مبارک او هنگام قدم نهادن در هر کاری و حرکت به سوی

هر برنامه‌ای و غافل نبودن از او و بی‌خبر نماندن از حضرتش در آنی از آنات و وقتی از اوقات و انجام هر عبادتی که انسان نسبت به آن مکلّف است و پرداختن به هر عمل خیری و هرگونه خدمت مثبتی به مردم به قصد تحصیل خوشنودی او ، « ذکر » است .

گروهی از اهل دل و جمعی از آزاد شدگان از آب و گل و فرقه‌ای از عارفان واصل و آیاتی که مردم را دعوت به ذکر می‌کنند و روایاتی که تشویق به ذکر می‌نمایند ، کلمۀ « ذکر » را در آن آیات و روایات به معنای همین حقایق باطنی و عملی می‌دانند و نیز جلوه دادن آیات قرآن و به طلوع آوردن آثار نبوت و رسالت و ظهور دادن روایات اهل بیت علیهم السلام را از افق زندگی ، مصداق کامل « ذکر » برشمرده‌اند .

آری ، دسترسی به قرب حق ، فقط با ذکر حق - که عبارت از این واقعیات بیان شدۀ به وسیلۀ اهل دل است - میسّر است و راهی به سوی قرب ، جز با کمک « ذکر » وجود ندارد .

یاد خدا را بر کشور دل حاکم کنیم و به آیات قرآن مجید عمل نماییم و با همۀ وجود از نبوت پیامبر صلی الله علیه و آله و امامت امامان معصوم علیهم السلام پیروی کنیم ، تا به مقام قرب برسیم و در زمرۀ مقربان قرار گیریم و شیرینی انس با خدا و اجرای دستورات او و همراه بودن با پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام او را بچشیم ، و از این طریق ، همای سعادت و خوشبختی را در آغوش بگیریم .

هنگامی که خانۀ دل ، مظهر مفاهیم و معانی اسما و صفات حضرت محبوب شود ، و آثار این مفاهیم و معانی در روح و نفس و اعضا و جوارح ظاهر گردد ، محبّتی عطرآگین و عشقی آتشین ، که میوۀ شیرین معرفت به مفاهیم اسما و صفات است ، سراسر خانۀ دل را به تصرف خود در می‌آورد و جلوۀ «أَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ » ⁽¹⁾همۀ

وجود انسان را محاصره می‌کند و آدمی را در گروه «رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ » ⁽¹⁾که مقامی جامع و کامل است قرار می‌دهد و بر کرسی خلافت و جانشینی از خدا می‌نشاند و لذّت و شیرینی مقام قرب را به انسان می‌چشاند .

در این جایگاه رفیع است که انسان از دسترس هر شیطان اغواگری مصون است و هیچ چیز قدرت منصرف کردن انسان از خدا را ندارد و آدمی در این عرصه‌گاه نورانی جز خدا نمی‌شناسد و جز خدا نمی‌بیند و جز خدا نمی‌خواهد و جز خدا نمی‌داند و جز خدا نمی‌یابد .

سر حلقۀ عارفان ، امام پرهیزکاران ، رهبر پاکان ، شمع دل واصلان ، مقتدای کاملان ، اسوۀ عاشقان ، امیرالمؤمنین علی علیه السلام با همۀ وجود مترنّم به این ترانۀ عاشقانه بود :

ما رَأیْتُ شَیئاً إلّاوَرَأیتُ اللّٰهَ قَبْلَهُ وَمَعَهُ وَبَعْدَهُ ⁽²⁾.

چیزی را ندیدم مگر آن که پیش از آن و همراه آن و بعد از آن خدا را دیدم .

و تربیت شدۀ دامن معرفت و بصیرتش حضرت سید الشهداء علیه السلام در اوج تشنگی و گرسنگی و در حالی که همۀ مصائب او را محاصره کرده بود ، در میان گودال ، در کنار هفتاد و یک بدن قطعه قطعه و با شنیدن نالۀ جانسوز زنان و دختران اهل بیت علیهم السلام صورت خون آلود بر پیشگاه محبوب بر خاک می‌گذارد و می‌گوید :

إلهی ، رضاً بِقَضائِکَ صَبراً عَلی بَلائِکَ تَسلیماً لِأمْرِکَ لا مَعبُودَ لِی سِواکَ . . . .

خدایا ، به قضای تو خوشنود و راضیم ، بر آزمایش و بلایت صابرم ، در برابر فرامان‌هایت تسلیمم ، برای من معبودی جز تو وجود ندارد .

دانی چه آرزو ز تو دارم نگار من خواهم که یار کس نشوی جز که یار من

گیرد قرارْ کارِ من آن دم که گوییم یار توام قرار توام بی‌قرار من

من جز تو دلبری نشناسم تویی تویی دلدار من نگار من ای غمگسار من

خالت نهاد گرچه بسی داغ بر دلم یاد تو شد انیس دل داغدار من

دوش از زبان بلبل دل می‌شنید گل کی گل عذار من چمنت مَرغزار من

گفت آری آری این چمن حسن از آن تست نومید نیست هرکه شد امیدوار من

سیمرغ قاف قدرت عشقم که هر زمان شهباز رفعتی شود از نو شکار من ⁽¹⁾

وَأَسْتَشْفِعُ بِکَ إِلَیٰ نَفْسِکَ

اشاره

خدایا ، تو را ( برای نجات خویش از بند گناهان و عقوبت‌ها )

به سوی ذات مقدّست و نزد حضرتت شفیع قرار می‌دهم

این بخش از دعا ، نشان دهندۀ این حقیقت است که :

اولاً : دعا کننده به اوج انقطاع از ماسوای محبوب رسیده و از همۀ علل و اسباب دل بریده و روی قلب را به سوی حضرت دوست نموده و چشم امید از غیر او بسته و فقط دلگرم به عنایات و الطاف او شده و با توجّه به این که شفیع باید کسی باشد که شفاعتش مقبول افتد و در شفاعت خدا هیچ ترسی از عدم پذیرش وجود ندارد ، پس حضرت حق را نزد ذات خودش ، شفیع گدا و سائلی چون خود قرار داده است .

ثانیاً : خود را در غرق بودن در گناه و سنگینی بار معصیت و فراوانی عصیان و کثرت نافرمانی و تهی‌دست بودن از عبادت و بندگی به گونه‌ای فرض کرده که شفاعت دیگر شفاعت کنندگان اثری به حال او ندارد ، و از قابلیت شفاعت دیگران محروم شده و تنها خداست که اگر از او نزد ذات مقدسش شفاعت کند ، از بند گناه نجات یابد و از چاه عصیان بیرون آید و از سنگینی آثار گناه رها شود و مورد عفو و آمرزش قرار گیرد . به این خاطر با دلی سوزان و اشکی ریزان و حالی پریشان دست به دعا برمی‌دارد و در کمال فروتنی و انکسار می‌گوید : وَأَسْتَشْفِعُ بِکَ إِلَیٰ نَفْسِکَ .

معنی شفاعت

لفظ « شفاعت » از مادۀ « شفع » به معنی جفت در مقابل « وتر » به معنی تک گرفته شده ، سپس به ضمیمه شدن فرد برتر و قوی‌تر برای کمک به ضعیف‌تر اطلاق شده است .

علت این که به وساطت شخص برای نجات گناه‌کار « شفاعت » گفته می‌شود این است که مقام و موقعیت شفاعت کننده و نیروی تأثیر او و یا عوامل نجاتی که در وجود شفاعت شونده هست ضمیمه و جفت می‌شوند و هر دو به کمک هم موجب خلاص شدن شخص گناه‌کار می‌شود .

تمام دانشمندان مسلمان شفاعت را از اصول مسلم اسلام می‌دانند و هیچ یک از فرق اسلام آن را انکار نکرده‌اند ، بلکه اختلاف در مفاد و معنی شفاعت است ⁽¹⁾.

« شیخ مفید » عالم نامدار شیعی پیرامون شفاعت می‌گوید :

« امامیه اتفاق نظر دارند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین و پیشوایان معصوم پس از او در حق شیعیان گناه‌کار خود شفاعت می‌کنند که بر اثر آن ، گروه زیادی از شیعیان خطاکار نجات پیدا می‌کنند » .

و در عبارت دیگر شفعای دیگر را نیز نام برده‌اند ⁽²⁾.

« فخر رازی » نیز چنین می‌گوید :

« امت اسلامی اتفاق نظر دارند که پیامبر اسلام روز قیامت حق شفاعت دارد . . .

گناه‌کاران را از عذاب دوزخ می‌رهاند . تا وارد آتش نشوند و آنانی که در آتش می‌سوزند در پرتو شفاعت پیامبر ، از آتش دوزخ خارج خواهند شد و وارد بهشت می‌شوند . همچنان که مسلمانان اتفاق نظر دارند که شفاعت از آن مؤمن است و کافران برای شفاعت شایستگی ندارند » ⁽¹⁾.

حتی « محمد بن عبدالوهاب » مؤسس فرقۀ وهابیت که برخی تصور می‌کنند او از منکران شفاعت است با وجود تمام انحرافات عقیدتی خود می‌گوید :

« طبق روایات اسلامی ، پیامبر اسلام و همچنین پیامبران دیگر و فرشتگان و اولیاء و کودکان در روز رستاخیز شفاعت می‌کنند و وظیفۀ ما این است که شفاعت را از مالک واقعی و اذن دهندۀ شفاعت که خداوند است بخواهیم و چنین بگوییم :

پروردگارا ! شفاعت پیامبر را دربارۀ ما در روز قیامت بپذیر . . . » ⁽²⁾.

البته باید توجه داشت که اسلام نه مانند یهود و گروه بت پرست به طور مطلق بر شفاعت صحه نهاده و آن را بدون هیچ قید و شرطی قبول کرده است ، و نه مانند منکران شفاعت به طور کلی آن را طرد کرده است و برای اولیای خدا حق و مقامی قائل نشده است ، شفاعت در اسلام بین نفی و اثبات است که نوعی از آن را پذیرفته و اقسام دیگر را مردود دانسته است .

آیات متعددی در قرآن کریم به موضوع شفاعت اشاره کرده‌اند که نتیجه‌گیری صحیح از آن نیازمند بررسی یک یک آیات است که در کتب مختلف مورد بحث و بررسی قرار گرفته است .

شروط شفاعت

مطابق روایات : کافر ، ستمگر ⁽¹⁾، دشمنان خاندان رسالت ⁽²⁾، آزار دهندۀ فرزندان رسول خدا ⁽³⁾، بی‌اعتقاد به شفاعت ⁽⁴⁾، خائن ⁽⁵⁾، کسی که نماز را سبک بشمارد ⁽⁶⁾و . . . شفاعت نخواهد شد .

اسباب شفاعت

اطاعت خدا

حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرماید :

فَاجعَلُوا طٰاعَةَ اللّٰه . . . شَفیعاً لِدَرکِ طَلَبَتِکُم ⁽¹⁾.

برای رسیدن به خواسته‌های خود . . . اطاعت خدا را شفیع خود قرار دهید .

توبه

و نیز آن حضرت می‌فرماید :

لا شَفیعَ أَنجَحُ مِنَ التَوبَةِ ⁽²⁾.

هیچ شفاعت‌کننده‌ای بهتر از توبه نیست .

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

قرآن مجید خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید :

«وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضیٰ » ⁽³⁾.

و به زودی پروردگارت بخششی به تو خواهد کرد تا خشنود شوی .

همچنین از روایات بسیاری شفیع بودن پیامبر در قیامت اثبات می‌شود از آن جمله پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

ادّخَرتُ شَفاعَتی لِأهلِ الکَبٰائِرِ مِن أمتی ⁽⁴⁾.

شفاعتم را برای مرتکبین گناهان کبیرۀ امتم ذخیره کرده‌ام .

اهل بیت علیهم السلام

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود :

وَیَشْفَعُ أَهْلُ بَیتی فَیُشَفَّعُونَ ⁽¹⁾.

اهل بیت من شفاعت می‌کنند و شفاعتشان پذیرفته می‌شود .

قرآن

وَاعْلَمُوا أَنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ وَقَائِلٌ مُصَدَّقٌ وَأَنَّهُ مَنْ شَفَعَ لَهُ الْقُرْآنُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ شُفِّعَ فِیهِ وَمَنْ مَحَلَ بِهِ الْقُرْآنُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ صُدِّقَ عَلَیْهِ ⁽²⁾.

بدانید که قرآن شافعی است که شفاعتش پذیرفته گشته، و گوینده‌ای است که گفتارش تصدیق شده است، آن که قرآن در قیامت به شفاعتش برخیزد شفاعتش در مورد او قبول است، و از هر که شکایت نماید شکایتش پذیرفته است .

همچنین مطابق آیات و روایات . پیامبران الهی ⁽³⁾، فرشتگان ⁽⁴⁾، شهدا ،