پژوهه مهدوی

مشخصات کتاب

سرشناسه : مهدی‌پور، علی‌اکبر، 1324 -

عنوان و نام پدیدآور : پژوهه مهدوی / علی‌اکبر مهدی‌پور.

مشخصات نشر : قم: رسالت، 1388.

مشخصات ظاهری : 296 ص.

شابک : 30000 ریال: 978-964-6838-30-7

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : این کتاب توسط سازمان تبلیغات اسلامی استان خوزستان به عنوان کتاب "کنگره مهدویت" در سال 1388 ارائه گردید.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، 255ق -

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، 255ق. - -- غیبت

موضوع : مهدویت-- انتظار

رده بندی کنگره : BP51/م9پ4 1388

رده بندی دیویی : 297/5644

شماره کتابشناسی ملی : 1793787

اشاره

پژوهه مهدوی

علی‌اکبر مهدی‌پور

فهرست مطالب

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

امام‌شناسی

امام در لغت به معنای : « پیشوا » و « مقتدا » می‌باشد .

خلیل بن احمد ، پیشوای ارباب لغت می‌گوید :

کُلُّ مَنْ اُقْتُدِیَ بِهِ وَقُدِّمَ فِی الاُمُورِ فَهُوَ إِمامٌ ؛

هر کسی که جلودار امور باشد و به او اقتدا کنند ، او « امام » است .⁽¹⁾

راغب در این رابطه گوید :

الإمام : اَلْمُؤْتَمُّ بِهِ إِنْساناً ؛

امام انسانی است که او را پیشوا قرار دهند .⁽²⁾

ابوبشر لغوی می‌گوید :

امام در لغت عرب جلودارِ مردم را گویند ... که در طول سفر و تاریکی شب راهبر راهروان است .⁽³⁾

امام و پیشوا در اصطلاح به کسی گفته می‌شود که جلودار جماعتی باشد و رهبری

ایشان را در یک مسیر اجتماعی ، یا مرام سیاسی ، یا مسلک علمی و یا دینی برعهده بگیرد .⁽¹⁾

امامت ریاست فراگیر دینی ، همراه با ترغیب و تشویق مردمان بر حفظ مصالح دینی و دنیایی و منعِ آنها از هر چیزی که بر مصالح دینی و دنیوی آنها لطمه می‌زند .⁽²⁾

امام رضا علیه‌السلام در یک حدیث گسترده از جایگاه امام علیه‌السلام سخن گفته ، که فرازهایی از آن در اینجا تقدیم می‌شود :

جایگاه امام والاتر ، ابعادش گسترده‌تر و ژرفایش عمیق‌تر از آنست که مردمان با اندیشه و درایت خود به آن دست یابند ، یا امامی را از سوی خود برگزینند ...

امام همانند خورشید فروزان نورافشانی می‌کند ، دست‌ها و دیده‌ها به جایگاه بلندش نمی‌رسد .

امام ماه تابان ، ستاره‌ی فروزان ، مشعل درخشان و اختر هدایتگر در تاریکی‌های شب دیجور و تیرگی‌های دریاها و صحراها می‌باشد .

امام آب گوارای هدایت بر دلهای تشنه ، راهبر مطمئن بر شاهراه هدایت ، نجات بخش انسانها از لغزش و سقوط در پرتگاهها می‌باشد ...

امام یگانه‌ی دهراست ، هرگز احدی با او برابری نکند ، هیچ دانشوری با او قیاس نشود ، هیچ شبیه و نظیری برای او پیدا نشود ، که همه‌ی فضایلش اختصاصی است ، هرگز به دنبال کسب دانش نرود که همه معلوماتش از سوی خداوند منّان به او افاضه شده است ، دیگر چه کسی می‌تواند جایگاه او را بشناسد ، یا درصدد گزینش او برآید ؟ ! هیهات !⁽³⁾

ضرورت وجود امام

اشاره

هر عاقل فرزانه‌ای که از وضع جهان و رفتار مردمان آگاه باشد ، در ضرورت وجود

رئیسی نافذ ، مدیر و مدبر ، برای جلوگیری از خصومت‌ها ، تجاوزها و تباهی‌ها تردیدی به خود راه نمی‌دهد .

با توجه به خاتمیت پیامبراکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و استمرار شریعت و عدم نسخ آن تا روز

رستاخیز ، وجود شخصی به عنوان نگهبان ، مرزبان و مرزدار آیین اسلام از هرگونه تغییر ، تبدیل و تباهی ضروری می‌باشد .⁽¹⁾

بزرگان شیعه ضرورت وجود امام را از روی قاعده‌ی لطف به صورت گسترده تشریع نموده ، اثبات کرده‌اند که وجود تکلیف و ادامه‌ی آن در طول قرون و اعصار ، ضرورت وجود امام را در هر عصر و زمانی ضروری می‌نماید .⁽²⁾

شرایط امام :

اشاره

با توجه به جایگاه رفیع امام در اجتماع ، برای او شرایط ویژه‌ای هست که او را از هر فرد دیگری از افراد امت ممتاز می‌سازد که از آن جمله است :

1 . عصمت :

انسان برای ادامه‌ی زندگی به خوراک ، پوشاک ، مسکن و ... نیاز دارد ، او نمی‌تواند همه‌ی آنها را شخصاً تأمین کند و لذا جامعه‌ی بشری به تعاون و همیاری نیاز دارد .

این تعاون و تعامل آنها را در معرض تجاوز به حقوق همدیگر قرار می‌دهد .

برای جلوگیری از بروز فتنه ، بازستاندن حق مظلوم و ایصال حق به صاحب حق نیاز مبرم به وجود امام معصوم - که از هر لغزشی مصون باشد - احساس می‌شود وگرنه او نیز به امامی دیگر محتاج خواهد بود .⁽³⁾

امام در تنفیذ احکام ، اقامه‌ی حدود ، حفظ شریعت و تأدیب امت جانشین پیامبر است ،

ز این رهگذر عصمت در امام دقیقاً همانند عصمت در پیامبر است ، که باید هرگز گناه صغیره و کبیره از او سر نزد و سهو و نسیان بر او راه نداشته باشد و این عقیده‌ی همه‌ی شیعیان است ، به جز آنان که از راه صحیح منحرف شده‌اند .⁽¹⁾

اعتقاد شیعه‌ی امامیه در مورد پیامبران و امامان این است که هرگز گناه صغیره یا

کبیره از آنها سر نزند ، چه پیش از نبوت و امامت یا بعد از آن .⁽²⁾

2 . نصّ :

شرط عصمت در امام ایجاب می‌کند که از سوی خداوند بالخصوص « منصوص » باشد ، زیرا جز خداوند کسی از اسرار و مکنونات قلبی افراد آگاه نیست .

امام سجاد علیه‌السلام در این رابطه می‌فرماید :

اَلاِْمامُ مِنّا لا یَکُونُ اِلاّ مَعْصُوماً ، وَلَیْسَتِ الْعِصْمَةُ فی ظاهِرِ الْخِلْقَةِ فَیُعْرَفَ بِها ، وَلِذلِکَ لا یَکُونُ اِلاّ مَنْصُوصاً ؛⁽³⁾

امام از ما خاندان باید معصوم باشد ، نشانه‌ی معصوم بودن در ظاهر خلقت نیست تا همگان آن را بازشناسند ، از این رهگذر باید منصوص باشد .

ضرورتِ عصمت امام از ضرورت نصّ از سوی خدا حکایت می‌کند ، که تنها او واقف بر سرایر و ضمایر افراد می‌باشد ، از این رهگذر حق انتخاب و گزینش به مردم داده نشده ، بلکه باید از سوی پروردگار نصب شده ، توسط پیامبر معرفی شده ، به وسیله‌ی امام پیشین اعلام گردد ، چنانکه قرآن کریم می‌فرماید :

« وَرَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَیَخْتارُ ، ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ » ؛⁽⁴⁾

پروردگارت آنچه بخواهد می‌آفریند و برمی‌گزیند ، آنها حق انتخاب و گزینش ندارند .

امام علیه‌السلام در تفسیر این آیه فرمود :

امام را خداوند برمی‌گزیند ، مردم حق گزینش امام را ندارند .⁽¹⁾

3 . افضلیت :

امام علاوه بر عصمت و نص ، باید افضل انسانهای موجود در روی زمین باشد ، یعنی نسبت به احکام شریعت ، اقسام سیاست و تدبیر امور امت از همه داناتر ، در کمالات از همه برتر ، از نظر نیروی بدنی از همه قوی‌تر و در رغبت به موجبات اجر و پاداش الهی از همه نیرومندتر باشد .⁽²⁾

امام و پیشوای امت باید از همه‌ی افراد امت افضل باشد ، زیرا تقدیم مفضول بر فاضل عقلاً و نقلاً قبیح است ، امّا عقلاً ، پس همه‌ی عقلا بر آن اعتراف دارند و امّا نقلاً ، قرآن کریم می‌فرماید :

« أَفَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاّ أَنْ یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ » ؛⁽³⁾

آیا کسی که به سوی حق هدایت می‌کند برای پیروی کردن شایسته‌تر است ، یا کسی که خود هدایت نمی‌شود مگر اینکه هدایتش کنند ؟ شما را چه می‌شود ، چگونه داوری می‌کنید ؟

ضرورت شناخت امام

دلایل عقلی و نقلی فراوانی دلالت می‌کنند بر اینکه باید همه‌ی انسانها در همه‌ی

قرون و اعصار امام زمان خود را بشناسند وگرنه رشته‌ی اتّصال آنها با دین مقدس اسلام خواهد گسست و به عهد جاهلیت و بربریت خواهند پیوست .

یکی از دلایل روشن آن حدیث معروفی است که محدّثان بزرگ شیعه و سنّی با سلسله اسناد صحیح و معتبر از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت کرده‌اند که فرمود :

مَنْ ماتَ وَلَمْ یَعْرِفْ اِمامَ زَمانِهِ ماتَ میتَةً جاهِلِیَّةً ؛

هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلی از دنیا رفته است .

این حدیث شریف را بدون هیچ کم و کاست ، در منابع مهم حدیثی شیعه ، بزرگان جهان تشیع روایت کرده‌اند ، که از آن جمله است :

1 . ابوالقاسم علی بن محمّد بن علی خزاز - قرن چهارم -⁽¹⁾

2 . ابوجعفر محمّد بن علی بن بابویه ، مشهور به : شیخ صدوق ، متوفّای 381 ه .⁽²⁾

3 . سید مرتضی علم‌الهدی ، متوفّای 436 ه .⁽³⁾

4 . امین الاسلام ، ابوعلی فضل بن حسن طبرسی ، متوفّای 548 ه .⁽⁴⁾

5 . سید ابوالقاسم ، علی بن موسی بن جعفر ، مشهور به سید ابن طاووس ، متوفّای 664 ه .⁽⁵⁾

6 . علی بن عیسی اربلی ، متوفّای 693 ه .⁽⁶⁾

7 . حسن بن یوسف بن مطهر حلّی ، متوفّای 726 ه .⁽⁷⁾

8 . علی بن حسین بن عبدالعالی ، مشهور به محقق کرکی ، متوفّای 940 ه .⁽⁸⁾

9 . شیخ بهاءالدین محمّد عاملی ، متوفّای 1030 ه .⁽⁹⁾

10 . ملامحسن فیض کاشانی ، متوفّای 1091 ه .⁽¹⁾

11 . محمّد بن حسن ، حرّ عاملی ، متوفّای 1104 ه .⁽²⁾

12 . مولی محمّدباقر مجلسی ، متوفّای 1110 ه .⁽³⁾

اما راویان این حدیث به همین تعبیر از بزرگان اهل سنت :

1 . مسلم بن حجّاج نیشابوری ، متوفّای 261 ه .⁽⁴⁾

2 . قاضی عبدالجبار معتزلی ، متوفّای 415 ه .⁽⁵⁾

3 . محمّد بن فتوح حمیدی ، متوفّای 488 ه .⁽⁶⁾

4 . مسعود بن عمر بن عبداللّه تفتازانی ، متوفّای 791 ه .⁽⁷⁾

5 . علی بن سلطان محمّد قاری ، متوفّای 1014 ه .⁽⁸⁾

6 . مولی حیدرعلی فیض‌آبادی هندی ، متوفّای 1205 ه .⁽⁹⁾

7 . حافظ سلیمان بن ابراهیم قندوزی ، متوفّای 1294 ه .⁽¹⁰⁾

این متن با تعبیرهای مختلف و طرق متعدد در کتب حدیثی ، تاریخی و عقیدتی تشیّع و تسنّن آمده ، که مجموعاً به 32 تعبیر بالغ می‌گردد ، گاهی تفاوت آنها یک واو ، فاء ، قد و فقد می‌باشد⁽¹¹⁾که ما در اینجا به متن یاد شده بسنده می‌کنیم .

گروهی از علمای شیعه و شماری از علمای اهل تسنن به تواتر حدیث یاد شده تأکید کرده ، به صراحت اعلام کرده‌اند که این حدیث در منابع اهل تشیع و تسنن متواتر ، اجماعی و مورد اتفاق می‌باشد .⁽¹⁾

براساس این روایت و ده‌ها روایت دیگر که به یک مضمون با تعبیرهای مختلف از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در کتب پایه و مرجع آمده است ، اگر کسی امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلی از دنیا رفته است ، یعنی همانند کسی است که پیش از بعثت نبی مکرم به حال بت‌پرستی ، کفر و الحاد از دنیا رفته باشد .

در اینجا یک سؤال به طور طبیعی در اذهان نقش می‌بندد و آن اینکه :

کدامین امام ؟

این کدامین امام است که اگر کسی او را نشناسد ، شناخت خدا و پیامبر بدون شناخت او انسان را از مرگ جاهلی نجات نمی‌دهد ؟

پیروان مکتب خلفا می‌گویند : امامت با نصّ امام قبلی ، همچنین با انتخاب اهل حلّ و عقد و راههای دیگر محقق می‌شود ، امامت مفضول با وجود افضل مانعی ندارد ، هاشمی بودن ، عصمت و داشتن معجزه شرط نیست و استدلال می‌کنند که خلافت خلفای راشدین ثابت است و هر چند آنها فاقد این صفات بودند .⁽²⁾

آنگاه روایات نصّ بر خلفای اثناعشر را از بخاری و مسلم نقل کرده ،⁽³⁾

ا ) سلیمان بن داود طیالسی ، متوفّای 204 ه . در : مسند ، ج 3 ، ص 105 ، ح 767 .

2 ) نعیم بن حماد مروزی ، متوفّای 229 ه . در : الفتن ، ج 1 ، ص 39 .

3 ) احمد حنبل ، متوفّای 241 ه . در : مسند ، ج 5 ، 87 ، 92 ، 97 و 107 .

5 ) مسلم بن حجاج نیشابوری ، متوفّای 261 ه . در صحیح ، ج 3 ، ص 1451 - 1453 .

7 ) ترمذی ، محمّد بن عیسی بن سوره ، متوفّای 297 ه . در سنن ، ج 4 ، ص 501 ، ح 2223 .

8 ) ابن منادی ، احمد بن جعفر بن محمّد ، متوفّای 336 ه . در الملاحم ، ص 268 - 271 .

10 ) حاکم نیشابوری ، متوفّای 405 ه . در المستدرک علی الصحیحین ، ج 3 ، ص 17 .

تأکید کرده ، اینگونه توجیه می‌کنند که منظور از خلفای دوازده‌گانه دوازده تن از خلفا در طول تاریخ هستند ، که همه‌ی امت بر خلافت آنها اعتراف کرده‌اند و در تعیین آنها گفته‌اند :

آنچه اتفاق افتاده این است که مردم بر خلافت ابوبکر ، عمر ، عثمان و علی اتفاق کرده‌اند ، تا حادثه‌ی حکمین رخ داده ، آنگاه معاویه به عنوان خلافت شناخته شده ، بعد از صلح امام حسن مردم بر او نیز اتفاق نموده‌اند ، سپس بر پسرش یزید اتفاق نموده‌اند ، پس از مرگ یزید اختلافی پدید آمده ، تا بر عبدالملک بن مروان اتفاق حاصل شده ، آنگاه بر چهار پسرش ولید ، سلیمان ، یزید و هشام اتفاق‌نظر بوده ، عمر بن عبدالعزیز نیز در میان سلیمان و یزید قرار گرفته ، این هفت نفر بعد از خلفای راشدین و دوازدهمین آنها ولید بن یزید بن عبدالملک است .

این بهترین دست چینی است که ابن حجر عسقلانی در شرح خود بر صحیح بخاری ، در ذیل حدیث دوازده امیر آورده⁽¹⁾و بسیاری از بزرگان اهل سنت آن را بهترین توجیه برای دوازده خلیفه دانسته‌اند .⁽²⁾

ما در اینجا به چهار نکته در کلمات ابن حجر اشاره می‌کنیم :

1 . افرادی که ایشان برای مصداق دوازده خلیفه نام برده‌اند سیزده تن می‌شوند که باید یکی از آنها به قید قرعه و یا به هر عنوان دیگر حذف شود .⁽³⁾

2 . یکی از دوازده تن در لیست ابن حجر « یزید بن معاویه » است که جنایات او

صفحات تاریخ را سیاه کرده است ، شهادت امام حسین علیه‌السلام با بیش از هفتاد تن از بهترین اصحابش ، یکی از جنایات اوست که برای همه‌ی خوانندگان معلوم است .

یکی از جنایات دیگر او داستان « حَرّه » است که صفحات تاریخ را لکه‌دار کرده است ، گوشه‌ای از این فاجعه‌ی بزرگ تاریخ را از کتاب « تاریخ الاسلام » ذهبی نقل می‌کنیم :

یزیدْ مسلم بن عقبه را با 12000 سوار به مدینه فرستاد و دستور داد که اگر یک تن از بنی‌امیه کشته شود ، شمشیر بکشد ، به کسی رحم نکند ، زخمی‌ها و فراری‌ها را بکشد ، سه روز مدینه را غارت کند .⁽¹⁾

مسلم بن عقبه وارد مدینه شد ، از مردم بیعت گرفت که برده‌ی یزید باشند ، او هر چه بخواهد در مورد جان ، مال و ناموسشان تصمیم بگیرد ! هر کس امتناع کرد او را گردن زد !

در فاجعه‌ی حرّه 306 تن از افراد سرشناس مهاجر و انصار کشته شدند که اسامی آنها در منابع تاریخی ثبت شده⁽²⁾700 تن از حاملان قرآن کشته شدند و به حریم هزار تن از دوشیزگان تعدّی شد !⁽³⁾

جالب‌تر اینکه این همه جنایت به قصد قربت و برای خشنودی خلیفه انجام شده ، و لذا مسلم بن عقبه که این همه جنایت را به فرمان یزید انجام داده ، در لحظات سکرات موت می‌گوید :

بارالها ، من بعد از شهادتین ، کاری انجام ندادم که از کشتار اهل مدینه برای من محبوب‌تر - و برای روز رستاخیزم - امیدوار کننده‌تر باشد ! !⁽⁴⁾

آخرین جنایت یزید لشکرکشی به مکه‌ی معظمه بود که در ماه صفر 64 هجری مکه

را محاصره کرد ، با منجنیق اهل مکه را سنگباران نمود ، سپاهیانش در اطراف کعبه

آتش به پا کردند ، شعله‌های آن پرده‌ی کعبه را طعمه‌ی حریق نمود ، سقف کعبه که از چوب بود آتش گرفت ، شاخ‌های قوچی که به عنوان فدیه برای حضرت اسماعیل آمده بود و از سقف کعبه آویزان بود ، در میان شعله‌های آتش سوخت .⁽¹⁾

کدام شخص عاقلی می‌تواند به خود تحمیل کند که یزید بن معاویه با این جنایات و کارنامه‌ی سیاه خلیفه‌ی پیامبر ، واجب الاطاعة و مخالفتش حرام باشد .

سوکمندانه اینکه اهل حل و عقد او را امام زمان دانسته ، معرفتش را بر همگان واجب دانسته‌اند :

ذهبی با سلسله اسنادش از زید بن اسلم روایت کرده که عبداللّه بن مطیع در ایام « حَرّه » به نزد عبداللّه بن عمر رفته ، از او کسب تکلیف کرده ، وی در پاسخ گفته : از پیامبر اکرم شنیدم که فرمود :

مَنْ نَزَعَ یَداً مِنْ طاعَةٍ لَمْ یَکُنْ لَهُ حُجَّةٌ یَوْمَ الْقِیامَةِ ، وَمَنْ ماتَ مُفارِقاً لِلْجَماعَةِ فَاِنَّهُ یَمُوتُ مَوْتَةً جاهِلِیَّةً ؛⁽²⁾

هر کس دست از اطاعت بکشد روز قیام حجتی نخواهد داشت و هر کس در حال جدایی از جماعت بمیرد به مرگ جاهلی مرده است .

3 . دوازدهمین فردی که ابن حجر او را پایان بخش خلفای دوازده‌گانه شمرده ، ولید بن یزید بن عبدالملک ، ششمین خلیفه‌ی عباسی می‌باشد .

ولید در حدود سال 90 ه . متولد شد ، به هنگام فوت پدرش خردسال بوده ، پدرش یزید ، برادرش هشام را جانشین خود و ولید را ولیعهد او معیّن کرده است .

احمد در مسند با سلسله اسنادش از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت کرده که فرمود :

لَیَکُونَنَّ فی هذِهِ الاْءُمَّةِ رَجُلٌ یُقالُ لَهُ الْوَلیدُ ، لَهُوَ شَرٌّ عَلی هذِهِ الاُْمَّةِ

مِنْ فِرْعَوْنَ لِقَوْمِهِ ؛⁽¹⁾

بی‌گمان در این امت مردی خواهد بود به نام « ولید » که شرِّ او بر این امت از فرعون بر قوم خود بیشتر است .

ولید در ربیع‌الآخر 125 ه . پس از فوت عمویش هشام بر مسند خلافت نشست و در جمادی‌الآخر 126 ه . به دست مردم کشته شد ، مدت خلافتش در حدود یکسال و دو ماه بود .

در این مدت کوتاه هر جنایتی را انجام داد ، که شماری از آنها به قرار زیر است :

ا ) با دخترش آمیخت و بکارتش را از بین برد ! !

2 ) به قرآن تفأّل زد ، این آیه آمد :

« وَاسْتَفْتَحُوا وَخابَ کُلُّ جَبّارٍ عَنیدٍ » ؛⁽²⁾

طلب گشایش کردند و هر گردنکش کینه‌توز نومید گردید .

قرآن را بست ، آنقدر به آن تیراندازی کرد که پاره‌پاره گردید ، پس گفت :

أتوعد کل جبّار عنید

فها أناذاک جبّار عنید

إذا لاقیت ربّک یوم حشر

فقل یا ربّ مزّقنی الولید

آیا هر گردنکش کینه‌توز را تهدید می‌کنی ؟ بدان که آن گردنکش کینه‌توز من هستم !

هنگامی که در روز رستاخیز پروردگارت را ملاقات کردی ، بگو که « ولید »

مرا پاره‌پاره کرد ! !⁽³⁾

خود را در برکه می‌انداخت ، آنقدر مشروب می‌خورد که در آن آثار کاهش ظاهر می‌شد !⁽¹⁾

ه ) شبی تا سحر با کنیزش به میگساری مشغول بود ، چون اذان صبح گفته شد ، سوگند یاد کرد که باید همان کنیز برای مردم امامت کند ، پس جامه‌هایش را بر او پوشانید و او در حالیکه مست و جنب بود بر مردم امامت کرد ! !⁽²⁾

از رحمت خدا دور باد ، که من گواهی می‌دهم که در میگساری افراط می‌کرد ، در فسق و فجور غوطه‌ور بود ، حتی به من هم سوء قصد نمود .⁽³⁾

برای رعایت عفت قلم بیش از این فجایع او را به تصویر نمی‌کشیم و به همین مقدار بسنده می‌کنیم .

آیا کدام عاقل به خود اجازه می‌دهد که او را با این کارنامه‌ی سیاه که قلم از شرح آن شرم دارد ، خلیفه‌ی مسلمانان بداند ، اطاعتش را واجب بداند ، و خیال کند که بر همگان لازم است که او را بشناسند وگرنه با مرگ جاهلی از دنیا می‌روند ؟ !

ابن حجر عسقلانی او را دوازدهمین خلیفه‌ی پیامبر و پایان‌بخش خلفایی معرفی

کرده که شاهرگ حیاتی اسلام به آنها وابسته است ، تا آنها هستند هیچ آسیبی اسلام را تهدید نمی‌کند .⁽⁴⁾و ابن حجر مکی آن را بهترین چینش و توجیه خلفای اثناعشر دانسته است .⁽⁵⁾

بسیار جای شگفت است که ذهبی پس از آنکه از غوطه‌ور شدن او در معاصی ، حتی

تعدی او به همسران پدرش سخن گفته⁽¹⁾

کفر و الحاد ولید ثابت نشده ، فقط به جهت اشتهارش به شرب خمر و لواط بر علیه او خروج کردند .

آنگاه نقل می‌کند که در نزد مهدی عباسی نام « ولید » برده شد ، مردی گفت که او « زندیق » بود ، مهدی عباسی گفت :

مه ، خلافة اللّه عنده أجلّ من أن یجعلها فی زندیق ؛

ساکت باش ، خلافت اللّهی در نزد خداوند بالاتر از آنست که آن را در یک زندیق قرار دهد !

بسیار جالب است که بعد از این همه جنایت و ارتکاب معاصی و تعدی به محارم خود ، مهدی عباسی مقام « خلافة اللّهی » برای او معتقد است ! !

اینجا نوبت به بازرگانان حدیث می‌رسد که برای اثبات مقام خلافة اللّهی برای یزیدها و ولیدها دست به جعل حدیث زده ، به پیامبر اکرم نسبت می‌دهند که فرمود :

یَکُونُ بَعْدی اَئِمَّةٌ لا یَهْتَدُونَ بِهُدایَ وَلا یَسْتَنُّونَ بِسُنَّتی ، وَسَیَقُومُ فیهِمْ رِجالٌ قُلُوبُهُمْ قُلُوبُ الشَّیاطینَ فی جُثْمانِ اِنْسٍ ؛

پس از من پیشوایانی خواهند بود که با هدایت من هدایت نمی‌شوند و با سنت من رفتار نمی‌کنند ، در میان آنها افرادی متصدی امر می‌شوند که به ظاهر انسان هستند ، ولی در باطن دلهای شیاطین در سینه‌های آنها می‌تپد .

پرسیدند : اگر چنین روزگاری را درک کنیم چه کنیم ؟ فرمود :

تَسْمَعُ وَتُطیعُ لِلاَْمیرِ ، وَاِنْ ضَرَبَ ظَهْرَکَ وَاَخَذَ مَالَکَ ، فَاسْمَعْ وَاَطِعْ ؛

گوش به فرمان امیر باش و از او اطاعت کن ، اگر بر پشت تو تازیانه بزنند و مال ترا از تو بگیرند ، گوش کن و اطاعت کن ! !

آنگاه حدیث دیگری را ضمیمه می‌کند که رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

مَنْ خَرَجَ مِنَ الطّاعَةِ وَفارَقَ الْجَماعَةَ ، فَماتَ ، ماتَ مَیْتَةً جاهِلِیَّةً ؛⁽¹⁾

هر کس از اطاعتِ - سلطان - بیرون رود و از جماعت جدا شود و از دنیا بمیرد ، به مرگ جاهلی مرده است .

سپس نوبت به متکلّمانی چون ابوبکر باقلانی می‌رسد که در کتاب « تمهید » که کتاب درسی دانشگاه الازهر می‌باشد و در رشته‌های فلسفه و کلام تدریس می‌شود ، می‌نویسد :

امام هرگز با فسق ، ظلم ، غصب اموال ، ریختن خون ناحق ، تضییع حقوق و تعطیل حدود از امامت خلع نمی‌شود و خروج بر علیه او واجب نمی‌باشد ! !⁽²⁾

و لذا می‌بینیم که عبداللّه بن عمر شبانه به نزد حجاج بن یوسف می‌شتابد و اظهار می‌دارد که آمدم به وسیله‌ی تو با عبدالملک بیعت کنم ، زیرا شنیدم از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که فرمود :

مَنْ ماتَ وَلا اِمامَ لَهُ ماتَ مَیْتَةً جاهِلِیَّةً ؛

هر کس بمیرد و امامی برای او نباشد ، به مرگ جاهلی مرده است .

ولی همین شخص با امیرمؤمنان بیعت نکرد و از اینکه بدون امام بمیرد ترسی به خود راه نداد .

و لذا حجاج او را تحقیر کرد ، پایش را از رختخواب بیرون کرد و گفت : بیا با پای من بیعت کن .⁽³⁾

آیا عقل سلیم باور می‌کند که انسان با کشیدن دست بر پای حجاج بن یوسف ثقفی از مرگ جاهلی رهایی یابد و بدون آن به مرگ جاهلی بمیرد ؟ !

سوگمندانه باید گفت که پیروان مکتب خلافت ، نه تنها خلیفه ، بلکه هر یک از کارگزاران

دولتی را از مصادیق خلیفة اللهی دانسته، هرگونه مخالفت با او را حرام می‌پندارند:

زیاد بن کسیب عدوی می‌گوید : با ابوبکره پای منبر « ابن عامر » بودیم ، لباس نازک پوشیده بود و خطبه می‌خواند . ابوبلال گفت : به امیرِ ما نگاه کنید که لباس فاسقان را می‌پوشد !

ابوبکره گفت : ساکت باش که از پیامبر شنیدم که گفت :

مَنْ أهانَ سُلْطانَ اللّه‌ِ فِی الاْءَرْضِ ، أهانَهُ اللّه‌ُ ؛⁽¹⁾

هر کس به « سلطانِ خدا در زمین » اهانت کند ، خداوند او را خوار می‌سازد !

ابوبکره آزاد شده‌ی پیامبر است، در بصره اقامت گزید، از فقهای بصره به شمار می‌رفت، هنگامی که به والیِ معاویه اهانت می‌شود ، او را « سلطانِ خدا در روی زمین » می‌نامد و به اصطلاح نهی از منکر می‌کند ، ولی هنگامی که احنف بن قیس را می‌بیند که لباس رزم پوشیده به قصد یاری امیرمؤمنان و جنگ با سپاه معاویه حرکت کرده ، به او می‌گوید :

این کار را نکن که اینها برای دنیا می‌جنگند و حکومت را بدون مشورت به دست گرفته‌اند ! !⁽²⁾

ظاهراً جای تعجب نیست ، زیرا « ابوبکره » در دامن « سمیّه » تربیت شده ، و با زیاد بن ابیه از یک پستان شیر خورده است .⁽³⁾

نگارنده از قدیم الایام در مورد پیروان مکتب خلفاء از خود می‌پرسید : آنانکه از کارنامه‌ی سیاه خلفای بنی‌امیه و بنی‌مروان آگاه هستند ، چگونه آنها را خلیفه‌ی خداوند و سلطانِ خدا در روی زمین می‌دانند ؟ ! چگونه آنها را واجب الاطاعه می‌پندارند و هر گونه خروج بر علیه آنها را حرام می‌دانند ؟ !

اخیراً با دانشمند فرهیخته‌ی مصری استاد « صالح الوردانی » آشنا شدم که قبلاً از پیروان مکتب خلافت بود ، اخیراً به مکتب اهلبیت پیوسته است⁽¹⁾

ا ) اهل السنة شعب اللّه المختار

ب ) ابن باز فقیه آل سعود

ج ) الامام علی سیف اللّه المسلول

د ) تثبیت الامامة لآل بیت النّبی

ه ) تصحیح العبادات

و ) الحرکة الاسلامیة فی مصر

ز ) الخطر الوهابی

ح ) فقهاء النفط

ط ) مذکرات معتقل سیاسی

ی ) موسوعة آل البیت

و دهها اثر دیگر به دفاع از حریم اهلبیت عصمت و طهارت پرداخته است .

هنگامی که تاریخ را ورق زدم ، کارنامه‌ی سیاه خلفای بنی‌امیه ، بنی‌مروان و بنی‌عباس را مشاهده کردم ، با خود گفتم : اینها کیانند که من ناگزیر از شناخت اینها باشم ؟ !

نزدیک بود از اسلام برگردم ، لکن خداوند بر من منت نهاد ، مرا با مکتب اهلبیت آشنا ساخت ، از زیر خروارها خاک که در طول 14 قرن بر روی مکتب راستین نشسته بود ، اسلام راستین علوی را با تحقیق و پژوهش بیرون کشیدم ، به آغوش اسلام بازگشتم ، اسلامی ناب از سرچشمه‌ی زلال علوی .

4 . در ده‌ها روایت معتبر و مستند اهل سنت ، حضرت مهدی علیه‌السلام پایان بخش خلفای دوازده گانه معرفی شده ، ولی ابن حجر به این عنوان توجه نکرده « ولید » را با آنهمه جنایت و خباثت دوازدهمین خلیفه معرفی کرده است ! !

سیمای امام در آیینه‌ی قرآن

خداوند منان در آیات فراوان پیرامون امام و امامت سخن گفته ، ابعاد مختلف آن را در لابه‌لای آیات قرآن بیان فرموده ، که به جهت محدودیت صفحات این نوشتار به

شماری از آنها اشاره می‌کنیم :

1 . « وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ » ؛⁽¹⁾

به یاد آورید هنگامی را که ابراهیم را پروردگارش با کلماتی بیآزمود ، پسْ از عهده‌ی آنها برآمد .

فرمود : من ترا برای مردم « امام » قرار دادم .

گفت : از عترت من نیز ؟

فرمود : عهد من به ستمکاران نمی‌رسد .

بی‌گمان واژه‌ی « امام » در این آیه غیر از نبوت و فراتر از آن است ، زیرا این گفت‌وگو در اواخر عمر حضرت ابراهیم علیه‌السلام ، یعنی ده‌ها سال پس از نبوّت او رخ داده است ، زیرا :

1 . حضرت ابراهیم تا سنین بالا فرزند نداشت و لذا هنگامی که فرشتگان به او نوید فرزند دادند ، فرمود :

آیا پس از آنکه من پیر شدم به من بشارت فرزند می‌دهید ؟ .⁽²⁾

2 . همسرش نیز با اظهار شگفتی گفت :

آیا من در حالی که پیرزن هستم فرزند می‌آورم و این شوهرم پیری کهنسال است ؟ به راستی این شگفت‌آور است .⁽³⁾

3 . چون صاحب فرزند شد ، عرضه داشت :

حمد خدای را که در پیری اسماعیل و اسحاق را به من عطا فرمود .⁽¹⁾

4 . تقاضای امامت برای عترت خود پس از اعطای اسماعیل و اسحاق بوده ، زیرا تعبیر « ذریّه » به کار برده ، که به معنای فرزندان خردسال می‌باشد .⁽²⁾

5 . این تقاضا پس از آزمون وی با ذبح حضرت اسماعیل بود که منطق وحی در این رابطه به صراحت می‌گوید :

به راستی این امتحان آشکاری است .⁽³⁾

روی این بیان حضرت ابراهیم علیه‌السلام در سنین کهنسالی پس از انجام مأموریت خطیر ذبح فرزند و دیگر آزمونهای سخت به مقام : « امامت » مفتخر شده است ، یعنی سالیان دراز پیامبر بود ، ولی امام نبود ، چنانکه در احادیث فراوان به آن تصریح شده است :

امام باقر علیه‌السلام در این رابطه می‌فرماید :

خداوند ابراهیم را به « بندگی » برگزید ، پیش از آنکه او را به پیامبری برگزیند .

سپس او را به « نبوت » برگزید ، پیش از آنکه به رسالت برانگیزد .

آنگاه او را به « رسالت » برانگیخت ، پیش از آنکه به « خُلَّت » برگزیند .

آنگاه او را به « خُلَّت » ( دوستی ) برگزید ، پیش از آنکه امامت را به او عطا کند .

هنگامی که همه‌ی این مقامات برای او گرد آمد فرمود :

« إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً » ؛

من ترا برای مردم « امام » قرار دادم .

این مقام به قدری در نظرش باشکوه جلوه کرد که برای فرزندانش نیز آرزو کرد ، خطاب شد که : عهد من به ستمگران نمی‌رسد .⁽⁴⁾

امام رضا علیه‌السلام در همین رابطه می‌فرماید :

امامت مقام بسیار بلندی است که خداوند آن را پس از نبوّت و خُلَّت ، به عنوان سومین فضیلت و شرف به ابراهیم عطا نمود و او را با مدال :

« إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً » مفتخر فرمود .

ابراهیم خلیل از روی خوشحالی برای ذریه‌اش نیز این مقام را تقاضا نمود ، خطاب شد :

« لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ » .

فَأبْطَلَتْ هذِهِ الاْآیَةُ اِمامَةَ کُلِّ ظالِمٍ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ وَصارَتْ فِی الصَّفْوَةِ ؛⁽¹⁾

این آیه امامت هر ستمگری را تا روز قیامت مُهر بطلان زده و منحصراً امامت در میان برگزیدگان قرار گرفته است .

شماری از مفسران عامه نیز با این آیه‌ی شریفه استدلال کرده‌اند که هرگز ستمگر به مقام امامت و منصب خلیفة اللّهی نمی‌رسد :

1 . طبری در تفسیر این آیه از مجاهد و عکرمه نقل کرده که گفته‌اند :

شخص ستمگر هرگز امام نمی‌شود .⁽²⁾

2 . آنگاه طبری نتیجه می‌گیرد که :

هرگز از ظالم پیشوایی که مردم از او پیروی کنند نخواهد بود . خداوند در پاسخ تقاضای ابراهیم خبر داد که تقاضای او را پذیرفته ، جز در مورد آن عدّه از ذریّه‌ی او که ستمگر باشند .⁽³⁾

3 . قرطبی در تفسیر این آیه می‌نویسد :

ابراهیم علیه‌السلام در مورد ذریّه‌اش تقاضای امامت کرد ، خداوند به او خبر داد که در میان آنها افراد گنهکاری خواهند بود .

4 . آنگاه از گروهی از اهل فضل نقل کرده که آنها گفته‌اند :

این آیه دلالت می‌کند که امام باید اهل فضل ، احسان ، عدل و صاحب توان بر اداره‌ی امور باشد ، پس اهل فسق و فجور شایستگی امامت را ندارند .⁽¹⁾

5 . قرطبی سپس از « ابن خویز منداد » نقل می‌کند که گفت :

هیچ ستم پیشه‌ای نمی‌تواند : پیامبر ، امام ، خلیفه ، حاکم ، مفتی یا امام جماعت باشد .2

6 . سیوطی در تفسیر این آیه از مجاهد نقل کرده که گفت :

خداوند هیچ ستمگری را به امامت نصب نمی‌کند که مردم از او پیروی کنند .⁽²⁾

7 . نظام‌الدین حسن بن محمّد بن حسین نیشابوری ، متوفّای 728 ه . در تفسیر خود می‌نویسد :

کسی که کفر بورزد ، ولو به اندازه یک چشم به هم زدن ، شایستگی پیامبری را ندارد ، همچنین شخص فاسق در حال فسق ، به اتفاق جمهور مسلمین عقد امام بر او جایز نیست ، زیرا هر فاسق و گنهکاری ظالم می‌باشد .

سپس می‌افزاید :

میزان در عدالت ظاهر افراد است ، ما به ظاهر افراد نگاه می‌کنیم ، خدا از باطن اشخاص آگاه است . برخلاف شیعیان که آنها عصمت را شرط می‌دانند و می‌گویند : امام باید معصوم باشد ، ظاهراً و باطناً .⁽³⁾

آری شیعه‌ی امامیه براساس منطق عقل و رهنمودهای قرآن کریم معتقد هستند که باید امام معصوم و منصوص باشد ، چنانکه از این آیه‌ی شریفه به خوبی استفاده می‌شود .⁽⁴⁾

2 . « وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فِی عَقِبِهِ » ؛⁽¹⁾

آن را کلمه‌ای پایدار در نسل او قرار داد .

در این آیه‌ی شریفه از اجابت دعای ابراهیم و قرار گرفتن عهد امامت در دودمان او سخن رفته است .

جالب توجه است که گزارش این دعا و استجابت آن در تورات نیز آمده و در کتاب مقدس که هزاران بار توسط انجمن پخش کتاب مقدسه چاپ و منتشر شده و به بیش از یکهزار زبان ترجمه شده ، تا به امروز دست نخورده باقی مانده است و اینک متن تورات :

و اما در خصوص اسماعیل ترا اجابت فرمودم ، اینک او را برکت داده بارور گردانم و او را بسیار کثیر گردانم ، دوازده رئیس از وی پدید آیند و امتی عظیم از وی به وجود آورم .⁽²⁾

در تفسیر آیه‌ی فوق ده‌ها حدیث از پیامبر اکرم ، اصحاب و اهلبیت علیهم‌السلام وارد شده که توضیح می‌دهد منظور از ضمیر « جَعَلَها » امامت و منظور از ضمیر « عَقِبِهِ » ابراهیم خلیل می‌باشد ، که به شماری از آنها اشاره می‌کنیم :

1 . سُدّی در این رابطه می‌گفت :

منظور از تبار حضرت ابراهیم آل محمّد علیهم‌السلام می‌باشند .⁽³⁾

2 . امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این آیه فرمود :

یعنی امامت را تا روز قیامت در نسل حضرت ابراهیم قرار داد .⁽⁴⁾

3 . امیرمؤمنان علیه‌السلام به هنگام تلاوت این آیه فرمود :

رسول خدا از تبار ابراهیم بود ، ما اهلبیت نیز از تبار ابراهیم و از تبار پیامبر هستیم .⁽⁵⁾

4 . از ابوهریره پرسیدند : آیا منظور از « اهلبیت » همسران پیامبر هستند ؟

گفت :

نه ، بلکه منظور از اهلبیت ایل و تبار آن حضرت می‌باشند و آنها امامان دوازده‌گانه هستند ، که خداوند آنها را در آیه‌ی : « وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فِی عَقِبِهِ » بیان فرموده است .⁽¹⁾

5 . امام باقر علیه‌السلام با توضیح بیشتر به جابر جعفی فرمود :

امامان همانها هستند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنها را با اسم معرفی کرده و فرموده : در شب معراج اسامی امامان را دیدم که با نور بر عرش الهی نوشته شده بود ، و آنها دوازده تن بودند .

سپس امام باقر علیه‌السلام آنها را اینگونه برشمرد :

علی ، دو سبط ، علی ، محمّد ، جعفر ، موسی ، علی ، محمّد ، علی ، حسن و حجّت قائم علیهم‌السلام که اینها امامان برگزیده از خاندان عصمت و طهارت می‌باشند .⁽²⁾

در این رابطه احادیث فراوان از طریق پیشوایان معصوم رسیده است ، که به نمونه‌های یاد شده بسنده کردیم .⁽³⁾

3 . « وَ ما کانَ لِمُوءْمِنٍ وَ لا مُوءْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ » ؛⁽⁴⁾

هیچ مرد و زن با ایمانی حق ندارد هنگامی که خدا و پیامبر در موضوعی فرمان دادند - در برابر فرمان خدا و پیامبر - از خود حق گزینش داشته باشند .

امام رضا علیه‌السلام در ضمن خطبه‌ی بسیار مفصلی که در نخستین روزهای ورودش به مرو

ایراد فرموده ، با این آیه‌ی شریفه به انتصابی بودن امام استشهاد نموده ، می‌فرماید :

یَخْتارُ اللّه‌ُ الاِْمامَ وَلَیْسَ لَهُمْ اَنْ یَخْتارُوا ؛⁽¹⁾

امام را خداوند برمی‌گزیند ، آنها حق گزینش ندارند .

روزی خلیفه‌ی دوم در ضمن یک گفتگوی طولانی به ابن عباس گفت :

قریش نمی‌خواست که نبوت و خلافت در خاندان شما جمع شود ، از این رهگذر رایزنی کردند و خلیفه‌ی خود را برگزیدند و انتخاب درستی نمودند .

ابن عباس گفت : آیا در امان هستم ؟ خلیفه گفت : آری ، هر چه می‌خواهی بازگوی .

ابن عباس گفت : این که گفتی : « قریش نمی‌خواست » خداوند می‌فرماید :

« ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ » ؛⁽²⁾

این بدان جهت است که آنها دوست نداشتند آنچه را که خداوند برای ایشان نازل کرده بود ، پس اعمالشان را حبط و نابود کرد .

و اما این که گفتی : « قریش رایزنی کرد و برگزید » ، خداوند می‌فرماید :

« وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ » ؛⁽³⁾

پروردگارت آنچه را بخواهد می‌آفریند و هر چه را بخواهد برمی‌گزیند . آنها حق گزینش ندارند .

تو خود آگاهی که خداوند از میان بندگانش کسی را که می‌خواست برگزید ، پس اگر قریش برگزیده‌ی خدای را برمی‌گزیدند ، در آن صورت انتخاب درستی بود .⁽⁴⁾

این گفتگو بسیار طولانی است ، علاقمندان به متن کامل آن مراجعه کنند .⁽⁵⁾

آیه‌ی بعدی راز این حقیقت را برملا کرده می‌فرماید :

« وَ رَبُّکَ یَعْلَمُ ما تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ ما یُعْلِنُونَ » ؛⁽¹⁾

پروردگار تو می‌داند آنچه را که در سینه‌های خود مخفی داشته و آنچه را که ابراز می‌دارند .

این دو آیه⁽²⁾به صراحت و شفافیّت کامل اعلام می‌کند حق گزینش منحصراً از آنِ

خداست ، جز او احدی حق گزینش ندارد ، زیرا تنها او از اعماق دل مردمان و فرجام کار آنان خبر دارد .

4 . « وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا » ؛⁽³⁾

آنها را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کنند .

قرآن کریم در آیه‌ی دیگری در همین رابطه می‌فرماید :

« وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا وَ کانُوا بِآیاتِنا یُوقِنُونَ » ؛⁽⁴⁾

آنها را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کنند ، زیرا شکیبایی پیشه کردند و به آیات ما باور داشتند .

علامه‌ی طباطبایی از مقرون گشتن هدایت در آیات مربوطه به امام به این نتیجه رسیده که در قرآن کریم همه جا امامت مقرون به هدایت و مقیّد به « بِأَمْرِنا » می‌باشد ، یعنی : امام هادی امت است ، لکن به فرمان خدا ، نه به فرمان مردم . آنگاه به تفصیل در مورد فرمانِ خدا سخن گفته است .⁽⁵⁾

امام باقر علیه‌السلام در تفسیر این آیه می‌فرماید :

از آنها پیشوایانی قرار دادیم که به فرمانِ ما هدایت می‌کنند ، نه به فرمان مردم . آنها فرمان خدا را بر فرمان مردم مقدم می‌دارند و حکم خدا را بر حکم آنها

مقدم می‌دارند .⁽¹⁾

و در حدیث دیگری فرمود :

این آیه منحصراً درباره اولاد فاطمه علیهاالسلام نازل شده است .⁽²⁾

امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این آیه از پدر بزرگوارشان روایت کرده‌اند که فرمود :

منظور امامان از تبار حضرت فاطمه می‌باشند ، که خداوند به وسیله‌ی روح - بزرگترین فرشته - به سینه‌های آنها وحی می‌کند .⁽³⁾

زید شهید در یک حدیث طولانی از جابر بن عبداللّه انصاری نقل می‌کند که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به ایشان فرموده بود :

چون پسرم محمّد ( باقر ) را درک کردی ، سلام مرا به او برسان ، او همنام من و شبیه‌ترین مردمان به من می‌باشد . دانش او دانش من و داوریِ او داوریِ من است .

هفت امام معصوم از نسل او پدید آیند ، که آنها امین ، معصوم ، امام و نیکوکار می‌باشند .

هفتمین آنها مهدی آنهاست که زمین را پر از عدل و داد کند ، آنگونه که پر از جور و ستم شده باشد .

آنگاه آیه‌ی شریفه را تلاوت نمود .⁽⁴⁾

5 . « یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ » ؛⁽¹⁾

به یاد آورید روزی را که هر گروهی از مردمان را با امامشان می‌خوانیم .

امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این آیه فرمود :

اِمامُهُمُ الَّذی بَیْنَ اَظْهُرِهِمْ وَهُوَ قائِمُ اَهْلِ زَمانِهِ ؛⁽²⁾

هر کسی با امامی خوانده می‌شود که در عهد او می‌زیسته ، که او قائم اهل آن زمان می‌باشد .

امام باقر علیه‌السلام در این رابطه فرمود :

پیامبر اکرم با قوم خود ، امیرمؤمنان با قوم خود ، امام حسن با قوم خود ، امام حسین با قوم خود می‌آیند و هر کسی در زمانِ هر امامی درگذشته با او می‌آید .⁽³⁾

هنگامی که این آیه نازل شد ، اصحاب به رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عرضه داشتند :

یا رسول اللّه ! مگر شما امام همه‌ی مسلمانان نیستید ؟ فرمود :

من رسول خدا هستم بر همه‌ی مسلمانان ، لکن پس از من امامانی از اهلبیت من از سوی خدا خواهند بود که در میان مردم به امر امامت قیام کنند ، مورد

ایذاء و تکذیب قرار می‌گیرند . هر کس از آنها پیروی کند از من است ، با من است و مرا دیدار می‌کند .

آگاه باشید که هر کس به آنها ستم کند ، یا بر ستمِ آنها اعانت کند ، یا آنها را تکذیب نماید ، از من نیست ، با من نیست و مرا دیدار نخواهد کرد .4

امام رضا علیه‌السلام از طریق پدران بزرگوار خود از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت کرده که در تفسیر این آیه فرمود :

یُدْعی کُلُّ اُناسٍ بِاِمامِ زَمانِهِمْ وَکِتابِ رَبِّهِمْ وَسُنَّةِ نَبِیِّهِمْ ؛⁽⁴⁾

هر گروهی با امام زمان خود ، با کتاب پروردگار خود و با سنت پیامبر خود فراخوانده می‌شوند .

سیوطی و آلوسی در ذیل این آیه از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت کرده‌اند که فرمود :

یُدْعی کُلُّ قَوْمٍ بِاِمامِ زَمانِهِمْ ؛⁽¹⁾

هر قومی با امام زمان خود خوانده می‌شوند .

عین همین تعبیر در منابع شیعه نیز از طریق اهلبیت علیهم‌السلام از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت شده است .⁽²⁾

از محضر سالار شهیدان امام حسین علیه‌السلام پرسیدند : معنایِ « شناخت خدا » چیست ؟ امام حسین علیه‌السلام فرمود :

مَعْرِفَةُ اَهْلِ کُلِّ زَمانٍ اِمامَهُمُ الَّذی یَجِبُ عَلَیْهِمْ طاعَتُهُ ؛⁽³⁾

شناخت خدا عبارت است از شناخت اهل هر زمانی امامی را که اطاعتش بر آنها واجب است .

علامه طباطبائی در تفسیر این آیه می‌فرماید :

با توجه به فراگیر بودن عنوان « کُلُّ اُناسٍ » که همه‌ی انسانها را در طول قرون و اعصار شامل می‌شود ، آیه‌ی شریفه دلالت می‌کند که باید هیچ زمانی از امام حق خالی نباشد .⁽⁴⁾

مفسّر کبیر قرآن کریم در عصر حاضر از بررسی همه‌ی آیات مربوط به امامت در قرآن کریم به این نتیجه رسیده است که :

1 . امام باید منصوص و منصوب از طرف خداوند باشد .

2 . امام باید معصوم به عصمت الهی باشد .

3 . تا یک انسان در روی زمین هست ، باید روی زمین خالی از امام حق نباشد .

4 . امام باید مؤیَّد به تأییدات الهی باشد .

5 . باید اعمال مردم از امام پوشیده نباشد .

6 . امام باید بر همه‌ی آنچه مورد نیاز مردم در امور دین و دنیاست ، عالم باشد .

7 . هرگز امکان ندارد که در میان مردم کسی پیدا شود که در فضایل نفسانی از او برتر باشد .

سپس می‌فرماید : این‌ها هفت مسأله از امّهات مسائل امامت است که از بررسی آیات مربوط به امامت در قرآن کریم به دست می‌آید .⁽¹⁾

آنگاه در پرتو آیات قرآن و تعمق در معانی آن به این نتیجه می‌رسد که هدایت امامان با هدایت پیامبران متفاوت است :

1 . هدایتی که برعهده‌ی پیامبران بوده ، از نوعِ « اِرائَةُ الطَّریق » بود .

2 . هدایتی که برعهده‌ی امامان هست ، از نوعِ « ایصال به مطلوب » می‌باشد .⁽²⁾

فراتر از خورشید

اشاره

در محیط زیست ما نورهای فراوانی هستند که همه روزه با آنها سر و کار داریم ، همانند نور شمع ، چراغ ، مشعل ، ماه ، اختران و خورشید فروزان ، که همواره محیط زندگی ما را روشن نگه داشته ، تیرگی‌ها را کنار زده ، دیدگان ما را نوازش داده ، دلهایمان را صفا بخشیده ، ارتباط ما را با آنچه در پیرامون ما هست ممکن ساخته‌اند .

آیا تا به حال در مورد انواری فراتر از نور خورشید ، مفیدتر از نور خورشید و سریع‌تر از سرعت نور اندیشیده‌اید ؟

در این بخش از کتب ، در پرتو انوار درخشان آیات قرآن ، از انواری سخن می‌گوییم که فراتر از نور خورشید می‌باشند :

1 . خدا

خداوند منان در قرآن کریم خود را « نور » نامیده می‌فرماید :

« اللّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الاْءَرْضِ » ؛⁽¹⁾

خدای نور آسمانها و زمین است .

راغب گوید : خدای را از این جهت « نور » می‌نامند که او « منوِّر » است ، یعنی : نوربخش و نورانی کننده ، که از باب مبالغه در فعلِ تنویر خود را « نور » نامیده است .⁽¹⁾

علامه‌ی طبرسی گوید : سه معنا برای این آیه گفته شده :

1 . هدایتگر آسمانها و زمین است به آنچه مصلحت آنهاست .

2 . نوربخش آسمانها و زمین است به وسیله‌ی خورشید ، ماه و ستارگان .

3 . زینت‌بخش آسمانهاست با فرشتگان و زینت‌بخش زمین است ، پیامبران و دانشوران .⁽²⁾

امام رضا علیه‌السلام در تفسیر این فراز از آیه فرمود :

هادٍ لاَِهْلِ السَّماواتِ وَهادٍ لاِءَهْلِ الاْءَرْضِ ؛⁽³⁾

خدا هدایتگر اهل آسمانها و هدایتگر اهل زمین است .

2 . قرآن

در برخی از آیات قرآن ، از آن نور تعبیر شده ، از جمله :

« وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ » ؛⁽⁴⁾

و پیروی می‌کنند از نوری که با او نازل شده است .

بسیاری از مفسّران نور را در این آیه به قرآن تفسیر کرده‌اند و در نقلی از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز روایت شده است .⁽⁵⁾

3 . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

در شماری از آیات قرآن از رسول عالمیان نور تعبیر شده ، از جمله :

« قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ »⁽¹⁾

برای شما از سوی خداوند نور و کتابی بیانگر آمده است .

که منظور از نور رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، امیرمؤمنان و امامان علیهم‌السلام می‌باشند .⁽²⁾

4 . امیرمؤمنان علیه‌السلام

در بسیاری از آیات قرآن از امیرمؤمنان علیه‌السلام نور تعبیر شده است ، از جمله :

1 . « وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا »؛⁽³⁾

لکن ما او را نوری قرار دادیم که به وسیله‌ی او هر کسی از بندگان خود را بخواهیم هدایت می‌کنیم .

امام باقر علیه‌السلام در تفسیر این آیه فرمود : منظور از نور در این آیه علی علیه‌السلام است .⁽⁴⁾

و در حدیث دیگری فرمود : منظور از نورْ علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام است .⁽⁵⁾

2 . « أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّهُ صَدْرَهُ لِلاْءِسْلامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ مِنْ رَبِّهِ » ؛⁽⁶⁾

آیا آن کسی که خداوند سینه‌اش را برای اسلام گشوده است ، پس او بر نوری از پروردگار خود می‌باشد .

واحدی گفته این آیه در حق حمزه سیدالشهداء و علی علیه‌السلام نازل شده است .⁽⁷⁾

3 . « یا أَیُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً » ؛⁽¹⁾

هان ای مردم برای شما برهانی از سوی پروردگارتان آمده و به سوی شما نوری آشکار فرستادیم .

امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این آیه فرمود :

منظور از برهان حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و منظور از نور علی علیه‌السلام است .⁽²⁾

5 . ولایت علی علیه‌السلام

در شماری از آیات قرآن از ولایت امیرمؤمنان و دیگر امامان علیهم‌السلام نور تعبیر شده ، که از آن جمله است :

1 . « لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ » ؛⁽³⁾

تا شما را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آورد .

امام باقر و امام صادق علیهماالسلام در تفسیر این آیه فرمودند :

یعنی شما را از کفر به ایمان ، یعنی به سوی ولایت علی علیه‌السلام بیرون آورد .⁽⁴⁾

2 . « یُرِیدُونَ لِیُطْفِوءُا نُورَ اللّهِ بِأَفْواهِهِمْ » ؛⁽⁵⁾

می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند .

از امام کاظم علیه‌السلام پرسیدند : منظور از نور خدا چیست ؟ فرمود :

ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌باشد .⁽⁶⁾

3 . « یَهْدِی اللّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشاءُ » ؛⁽¹⁾

خداوند هر کس را بخواهد به سوی نور خود هدایت می‌کند .

امام زین‌العابدین علیه‌السلام در تفسیر این آیه فرمود :

خداوند هر کس را بخواهد به ولایت ما هدایت می‌کند .⁽²⁾

امام رضا علیه‌السلام نیز در تفسیر این آیه فرمود :

خداوند هر کس را دوست بدارد به ولایت ما هدایت کند .⁽³⁾

ابن مغازلی نیز با اسناد خود از امام کاظم علیه‌السلام روایت کرده که فرمود :

خداوند هر کس را بخواهد به ولایت ما هدایت می‌کند .⁽⁴⁾

6 . امامان علیهم‌السلام

در آیات فراوان از امامان معصوم علیهم‌السلام نور تعبیر شده ، از جمله :

1 . « نُورٌ عَلی نُورٍ » ؛⁽⁵⁾

نوری بر فراز نور .

امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این فراز از آیه‌ی نور فرمود :

یعنی : امام به دنبال امامی دیگر .⁽⁶⁾

امام باقر علیه‌السلام در همین رابطه فرمود :

یعنی : اِماماً مُؤَیَّداً بِنُورِ الْعِلْمِ وَالْحِکْمَةِ فی أَثَرِ إِمامٍ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ علیهم‌السلام ؛⁽⁷⁾

یعنی : امامی تأیید شده با نور دانش و فضیلت ، به دنبال امام دیگری از

آل محمّد علیهم‌السلام .

حافظ ابن مغازلی از امام کاظم علیه‌السلام روایت کرده که در این رابطه فرمود :

یعنی : امامی پشت سرِ امامی دیگر .⁽¹⁾

امام صادق علیه‌السلام در تفسیر آن فرمود :

یعنی : امامی پشت سرِ امامی دیگر از تبار فاطمه علیهاالسلام .⁽²⁾

2 . « وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ » ؛⁽³⁾

برای شما نوری قرار می‌دهد که در پرتو آن حرکت کنید .

امام صادق علیه‌السلام در تفسیر آن فرمود :

منظور از نور امامی است که از او پیروی کنید .⁽⁴⁾

امام باقر علیه‌السلام نیز در تفسیر این آیه فرمود :

برای شما امامی قرار می‌دهد که از او پیروی نمایید .⁽⁵⁾

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در تفسیر این آیه مصداق را مشخص کرده فرمود :

منظور از نور در این آیه علی علیه‌السلام است .⁽⁶⁾

امام باقر علیه‌السلام با بیان شفاف‌تر فرمود :

یعنی : برای شما امام عادلی قرار می‌دهد که از او پیروی کنید و آن علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام می‌باشد .⁽⁷⁾

3 . « وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّاسِ » ؛⁽¹⁾

برای او نوری قرار دادیم که در پرتو آن در میان مردم گام بسپارد .

امام باقر علیه‌السلام در تفسیر این آیه نیز فرمود :

منظور از نور امامی است که از او پیروی کنند .⁽²⁾

4 . « فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنا » ؛⁽³⁾

به خدا ، پیامبر خدا و نوری که فرو فرستادیم ایمان بیاورید .

امام باقر علیه‌السلام در تفسیر این آیه خطاب به ابوخالد کابلی فرمود :

ای اباخالد ، سوگند به خدا نور همان امامان از آل محمّد علیهم‌السلام هستند تا روز رستاخیز ، به خدا سوگند آنها همان نور خداوند هستند که فرو فرستاده ، به خدا سوگند آنها نور خدا هستند در آسمانها و زمین .⁽⁴⁾

7 . حضرت مهدی علیه‌السلام

در آیات فراوان از جان جانان ، حجت یزدان ، ماه تابان ، خورشید فروزان ، کعبه‌ی مشتاقان ، امام عصر و زمان ، حضرت بقیة‌اللّه ارواح العالمین له الفداء ، به نور تعبیر شده ، که از آن جمله است :

1 . « یَهْدِی اللّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشاءُ » ؛⁽⁵⁾

خداوند هر کس را بخواهد به نور خودش هدایت می‌کند .

جابر بن عبداللّه انصاری تفسیر کامل آیه‌ی نور را از مولای متقیان امیرمؤمنان علیه‌السلام

روایت کرده ، امیرمؤمنان در این تفسیر ، « مشکات » را به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، « مصباح » را به خویشتن ، هر فراز دیگری را به یکی از امامان نور تطبیق نموده ، سرانجام فراز « یَهْدِی اللّه‌ُ لِنُورِهِ مَنْ یَشاءُ » را به آن حضرت تطبیق نموده فرمود :

منظور از آن مهدیِ قائم علیه‌السلام می‌باشد .⁽¹⁾

2 . « الزُّجاجَةُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ » ؛⁽²⁾

آن بلور همانند ستاره‌ی فروزانی است که از درختی فرخنده برافروخته می‌شود .

امام صادق علیه‌السلام در ضمن یک حدیث طولانی پاسخ‌های مولای متقیان علیه‌السلام را از چند پرسش تفسیری نقل کرده ، در تفسیر فراز بالا از آیه‌ی نور فرمودند :

منظور از « زُجاجَة » ( بلور ) فاطمه‌ی زهرا و منظور از « شَجَرة مُبارَکَة » رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و منظور از « کَوْکَب دُرِّیّ » همان قائم منتظر است که زمین را پر از عدل

و داد می‌نماید .⁽³⁾

3 . « وَ اللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ » ؛⁽⁴⁾

خدا نور خود را به اتمام خواهد رسانید .

امام کاظم علیه‌السلام در تفسیر این فراز از آیه فرمود :

خداوند با ولایت قائم علیه‌السلام نور خود را به اتمام می‌رساند .⁽⁵⁾

4 . « فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنا » ؛⁽⁶⁾

به خدا ، پیامبر خدا و نوری که فرو فرستادیم ایمان بیاورید .

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در ضمن خطبه‌ی غدیر خم مضمون این آیه شریفه را تلاوت کردند ،

سپس فرمودند :

مَعاشِرَ النّاسِ اَلنُّورُ مِنَ اللّه‌ِ فِیَّ مَسْلُوکٌ ثُمَّ فی عَلِیٍّ ، ثُمَّ فِی النَّسْلِ مِنْهُ اِلَی الْقائِمِ الْمَهْدِیِّ الَّذی یَأْخُذُ بِحَقِّ اللّه‌ِ وَبِکُلِّ حَقٍّ هُوَلَنا ؛⁽¹⁾

هان ای مردمان ، این نور در من قرار گرفته ، سپس در علی ، سپس در نسل او تا قائم مهدی ، که حق خدا و همه‌ی حقوق ما را می‌گیرد .

آنگاه به تفصیل ویژگیهای حضرت مهدی علیه‌السلام را برشمرده ، در پایان می‌فرماید :

اَلا اِنَّهُ الْباقی حُجَّةً وَلا حُجَّةَ بَعْدَهُ ، وَلا حَقَّ اِلاّ مَعَهُ ، وَلا نُورَ اِلاّ عِنْدَهُ ، اَلا اِنَّهُ لا غالِبَ لَهُ وَلا مَنْصُورَ عَلَیْهِ ؛⁽²⁾

آگاه باشید که او بازمانده‌ی حجت‌ها می‌باشد ، پس از او حجتی نیست ، حق تنها با اوست ، نور تنها در نزد اوست ، هرگز احدی به او غالب نمی‌شود و کسی بر او چیره نمی‌گردد .

5 . « وَ أَشْرَقَتِ الاْءَرْضُ بِنُورِ رَبِّها » ؛⁽³⁾

زمین با نور پروردگارش روشن گردد .

امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این آیه فرمود :

رَبُّ الاَْرْضِ یعنی اِمامُ الاَْرْضِ ؛

منظور از « رَبُّ الاَْرْضِ » ، امام زمین است .

مفضل پرسید : هنگامی که او خروج کند چه اتفاقی رخ می‌دهد ؟ فرمود :

اِذَنْ یَسْتَغْنِی النّاسُ عَنْ ضَوْءِ الشَّمْسِ وَنُورِ الْقَمَرِ ، وَیَجْتَزُونَ بِنُورِ الاِْمامِ ؛⁽⁴⁾

در آن هنگام مردم از نور خورشید و ماه بی‌نیاز می‌شوند و به نور امام علیه‌السلام بسنده می‌کنند .

و در حدیث دیگر با بیان روشن‌تر فرمود :

اِنَّ قائِمَنا اِذا قامَ اَشْرَقَتِ الاَْرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَاسْتَغْنَی النّاسُ عَنْ ضَوْءِ الشَّمْسِ وَذَهَبَتِ الظُّلْمَةُ ؛⁽¹⁾

چون قائم ما قیام نماید ، زمین با نور صاحبش روشن گردد و مردم از نور خورشید بی‌نیاز شوند و تاریکی از بین برود .

در برخی نقلها این فراز نیز آمده است که :

وَصارَ اللَّیْلُ وَالنَّهارُ واحِداً ؛⁽²⁾

شب و روز یکی شود .

جالب توجه است که این مضمون در کتب آسمانی نیز آمده است ، به عنوان نمونه دو فراز از انجیل را در اینجا می‌آوریم :

شهر احتیاج ندارد که آفتاب یا ماه آن را روشنایی دهد ، زیرا که جلال خدا آن را منور می‌سازد .⁽³⁾

دیگر شب نخواهد بود و احتیاج به چراغ و نور آفتاب ندارند ، زیرا که خداوند خدا برایشان روشنایی می‌بخشد .⁽⁴⁾

این بود نمی از یم ، قطره‌ای از دریا و اندکی از بسیار ویژگیهای امامان نور در آیات نورانی قرآن کریم ، که تحت عنوان « فراتر از خورشید » تقدیم گردید .

این بخش را با حدیثی از امام باقر علیه‌السلام در همین رابطه حُسن ختام می‌بخشیم :

امام باقر علیه‌السلام در تفسیر آیه‌ی هشتم از سوره تغابن خطاب به ابوخالد کابلی فرمود :

وَاللّه‌ِ یا اَبا خالِدٍ : لَنُورُ الاِْمامِ فی قُلُوبِ الْمُؤْمِنینَ أَنْوَرُ مِنَ الشَّمْسِ الْمُضیئَةِ بِالنَّهار ؛

وَهُمْ وَاللّه‌ِ یُنَوِّرُونَ قُلُوبَ الْمُؤمِنینَ ، وَیَحْجُبُ اللّه‌ُ عَزَّوَجَلَّ نُورَهُمْ عَمَّنْ یَشاءُ فَتُظْلَمُ قُلُوبُهُمْ ؛⁽¹⁾

به خدا سوگند ای اباخالد ، نور امام در دلهای مؤمنان از نور خورشید فروزان در وسط روز پرنورتر است .

به خدا سوگند امامان دلهای مؤمنان را منوّر می‌سازند ، لکن نور آنها را از هر کس بخواهد در حجاب قرار می‌دهد ، پس دلهای آنها تاریک می‌گردد .

نقش امام در زدودن تاریکی‌ها

نور و ظلمت دو واژه‌ی متقابل هستند ، و هر دو بر دو قسم هستند :

1 . محسوس

2 . غیرمحسوس

خداوند منان از روی حکمت بالغه و رحمت واسعه‌اش برای زدودن ظلمتهای مادی ، انوار مادی و برای زدودن ظلمتهای معنوی ، انوار معنوی قرار داده است .

خداوند برای زدودن تاریکی‌های محسوس ، خورشید ، ماه ، ستارگان ، چراغ ، شمع ، انواع پرتو افکن‌های نفتی ، گازی ، برقی و غیره در اختیار انسانها قرار داده است .

این خورشید جهان افروز ملیونها سال است که با نور خود به کرات منظومه نور و حرارت داده ، با خاصیت میکروب‌زدایی خود محیط زیست را قابل زیست نموده ، با خاصیت پرورش خود گیاهان و جانداران را پرورش داده است .

ماه و ستارگان در غیاب خورشید نقش او را در سطحی فروتر انجام داده‌اند ، ولی هرگز خورشید ، ماه ، ستارگان و دیگر ابزار پرتوافکن و انرژی‌زا نمی‌توانند تاریکی دلها را بزدایند و از انوار درخشان خود بر دلهای تاریک بتابانند و تاریکی جهل ، حرص ، شقاوت و ... را از آن‌ها بزدایند .

برای زدودن تاریکی‌های معنوی انوار معنوی لازم است ، که با تابش آنها بر دلهای تاریک ، هر گونه تاریکی را از آنها بزدایند و با انوار الهی آنها را روشن و منور بنمایند .

در بخش پیشین با جلوه‌هایی از نور امام آشنا شدیم و دانستیم که نور امام از نور خورشید فراتر و پرفروغتر است .

برای زدودن تاریکی‌های معنوی خداوند نور امام را با قدرت و وسعت بسیار والایی قرار داده ، که بر هر دلی بتابد زوایای تاریک آن را منور می‌سازد و او را از تاریکی بیرون آورد به ساحل نجات ، سعادت ، رحمت و نور می‌رساند .

نور امام برافروخته از نور خدا و نور رسول خدا است ، از این رهگذر این عمل امام را قرآن کریم ، گاهی به خدا ، گاهی به رسول خدا و گاهی به امامان نور

نسبت می‌دهد :

1 . « اللّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ » ؛⁽¹⁾

خدا ولی کسانی است که ایمان آورده‌اند ، آنها را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون می‌برد .

ظلمات در این آیه بی‌گمان ظلمتهای معنوی ، از قبیل گناه ، جهل و پیروی خلفای جور می‌باشد و نور در مقابلْ عبارت از توبه ، ایمان و پیروی از اولیای الهی است ، چنانکه امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این آیه فرمود :

از ظلمت‌های گناه به سوی نور توبه و مغفرت به وسیله‌ی پیروی از امام عادلِ انتخاب شده از سوی خدا بیرون می‌برد .⁽²⁾

2 . « کِتابٌ اَنْزَلْناهُ اِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ » ؛⁽³⁾

این کتابی است که آن را به سوی تو فروفرستادیم تا مردمان را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون ببری .

در این آیه نیز منظور از تاریکی‌ها ، تاریکی‌های معنوی می‌باشد .

3 . « أَ وَ مَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُماتِ لَیْسَ بِخارِجٍ مِنْها » ؛⁽⁴⁾

آیا کسی که مرده است ، پس او را زنده کردیم و برای او نوری قرار دادیم که به وسیله‌ی آن در میان مردم گام می‌سپارد ، آیا او همانند کسی است که در میان تاریکی‌ها باشد و از آن بیرون شدنی نباشد ؟ !

در آیه‌ی نخستین از بیرون آمدن انسانها از تاریکی‌های معنوی به وسیله‌ی خدا ، در آیه‌ی دوم به وسیله‌ی پیامبر اکرم و در آیه‌ی سوّم به وسیله‌ی امامان گفتگو شده است .

در آیات فراوان تأکید شده که هدایت نور و ضلالت ظلمات است ، هدایت زندگی

و ضلالت مرگ است ، از این رهگذر معلوم می‌شود که مهم‌ترین نقش امامان نور ، زنده کردن دلهای مرده و بیرون آوردن آنها از تاریکی‌ها به سوی نور ایمان می‌باشد .

از تقابل نور و ظلمات در این آیات استفاده می‌شود که امام عادل مشعل هدایت و خلفای جور کانون ظلمات هستند ، چنانکه در احادیث فراوان به این حقیقت اشاره شده است :

امام باقر علیه‌السلام در تفسیر آیه فوق فرمود :

« مَیْت » یعنی کسی که چیزی نمی‌داند ، « نُور » یعنی امامی که از او پیروی کنند ، « ظُلُمات » یعنی کسی که امام را نشناسد .⁽¹⁾

و در حدیث دیگری فرمود :

مَیْت ؛ کسی که امامت را نمی‌داند ، نُور ؛ امامی که از او پیروی کنند ، که علی بن ابی‌طالب است و ظُلُمات ؛ این مردمانی که چیزی نمی‌دانند .⁽²⁾

و در تفسیر قمی آمده است :

مَیْت ؛ جاهل به حق و ولایت ، نُور ؛ ولایت و ظُلُمات ؛ ولایتِ غیرامامان می‌باشد .⁽³⁾

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به هنگام گفتگو از خلقت نوری امامان فرمود :

خداوند بعد از من و بعد از علی ، یازده تن امام برگزید ، یکی پس از دیگری ،

هر کدام درگذرد دیگری جای او برخیزد ، همانند ستارگان آسمان ، که هر

ستاره‌ای غروب کند ، ستاره‌ای دیگر طلوع می‌کند ، که هدایتگرانِ هدایت یافته هستند ، هر کس به آنها حیله کند ، یا آنها را خوار سازد ، به آنها صدمه نمی‌زند ، آنها حجت خدا در روی زمین و گواهان خدا در میان بندگان خدا هستند ، هر کس از آنها اطاعت کند ، از خدا اطاعت کرده و هر کس آنها را نافرمانی کند ، خدا را نافرمانی کرده ، آنها همواره با قرآن و قرآن با آنهاست ، از یکدیگر جدا نشوند تا در حوض کوثر بر من وارد شوند .⁽¹⁾

همه‌ی انوار حسّی و ظاهری محیط ظاهری و مادی را روشن می‌سازند ولی انوار درخشان الهی هم محیط زندگی معنوی انسان را در این سرای روشن می‌سازند ، هم در آن سرای ، پیشوایان نور هم در این جهان راهبر و راهنما هستند و دلهای مستعد را از نور ایمان آکنده می‌سازند ، هم در سرای آخرت پیشوا و پشتیبان هستند و اهل ایمان را تا مراتب والای رحمت الهی رهنمون می‌شوند :

« یَوْمَ تَرَی الْمُوءْمِنِینَ وَ الْمُوءْمِناتِ یَسْعی نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمانِهِمْ » ؛⁽²⁾

روزی که مردان و زنان با ایمان را می‌بینی که نورشان در پیشاپیش آنها و از سوی راست آنها پیش می‌تازد .

امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این آیه فرمود :

امامان نور روز رستاخیز پیشاپیش مؤمنان و از سوی راست آنان پیش می‌تازند تا آنها را به جایگاه خود در بهشت برسانند .⁽³⁾

انوار درخشان الهی همانند انوار حسّی جهان طبیعت است ، اگر کسی نخواهد از نور خورشید استفاده کند ، بین خود و نور خورشید عایق ایجاد کند ، از نور خورشید محروم خواهد بود ، شرط استفاده از انوار الهی نیز پیروی از نور الهی است ، چنانکه در شماری از آیات قرآن این معنی به صراحت آمده است ،

از جمله :

« وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ » ؛⁽¹⁾

و پیروی کردند از نوری که با او نازل شده است .

پس اگر کسی از این نور پیروی نکند و از تابش نور الهی بر دلش جلوگیری نماید ، از آثار حیاتبخش آن محروم خواهد بود ، و لذا می‌بینیم که قرآن کریم در مورد هدایتگری خود می‌فرماید :

« ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ » ؛⁽²⁾

این کتاب که شکی در آن نیست ، هدایت است برای پارسایان .

قرآن برای همه‌ی انسانها هدایتگر است ، ولی تنها تقوا پیشگان از هدایت آن سود می‌برند .

امام نیز خورشید فروزانی است که هر لحظه نورافشانی می‌کند ، ولی تنها کسانی از این انوار بیکران بهره می‌برند که از آنها پیروی کنند و بین خود و این انوار درخشانْ با گناهان سدّ ایجاد نکنند .

قرآن کریم شرط استفاده از انوار الهی را ایمان و عمل صالح معرفی کرده می‌فرماید :

« رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیاتِ اللّهِ مُبَیِّناتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ » ؛⁽³⁾

پیامبری آیه‌های روشنگر خداوند را برای شما تلاوت می‌کند ، تا کسانی را که ایمان آورده عمل صالح انجام دهند ، از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آورد .

روی این اساس شرط استفاده از نور الهی ایمان و عمل صالح است ، اگر ایمان و عمل نباشد ، انسان از این نور محروم می‌شود .

اگر مردم نخواهند از نور امام استفاده کنند ، امام در پشت پرده‌ی غیبت قرار می‌گیرد و همگان از ارتباط مستقیم - دو سویه - محروم می‌شوند .

وجود مقدس امام عصر علیه‌السلام به علی بن مهزیار فرمود :

یَابْنَ الْمازِیارِ ، اَبی : اَبُومُحَمَّدٍ عَهِدَ اِلَیَّ اَنْ اُجاوِرَ قَوْماً غَضِبَ اللّه‌ُ عَلَیْهِمْ ؛⁽¹⁾

ای پسر مهزیار ، پدرم ابومحمّد ( امام حسن عسکری علیه‌السلام ) با من پیمان بسته که با قومی که خداوند به آنها غضب کرده مجاورت نکنم .

امیرمؤمنان علیه‌السلام در بیان شفافی راز این محرومیت را توضیح می‌دهد :

وَاعْلَمُوا اَنَّ الاَْرْضَ لا تَخْلُو مِنْ حُجَّةٍ للّه‌ِِ عَزَّوَجَلَّ ، وَلکِنَّ اللّه‌َ سَیُعْمی خَلْقَهُ عَنْها بِظُلْمِهِمْ وَجَوْرِهِمْ وَاِسْرافِهِمْ عَلی اَنْفُسِهِمْ ؛⁽²⁾

بدانید که زمین هرگز خالی از حجت خدای عزوجل نمی‌شود ، لکن خداوند آفریده‌هایش را به جهت جور ، ستم و اسرافشان بر خودشان ، - از دیدار حجت خدا - نابینا می‌سازد .

واژه و اصطلاح‌شناسی مهدویت

اشاره

« مَهْدَوِیَّت » منسوب به « مَهْدِی » است .

« مَهْدیّ » اسم مفهول از واژه « هَدْی » است .

واژه « هَدْی » مطابق گفته اهل لغت دو اصل دارد .

ابن فارس پیشتاز واژه شناسانِ ریشه یاب در این رابطه می‌گوید :

لهُ اَصْلاَنِ :

1 . اَلتَقَدَّمُ لِلاِْرْشَادِ ؛

2 . بَعْثَةُ لَطَف .

برای واژه « هَدی » دو ریشه هست :

1 . جلو افتادن و پیشی جستن به جهت راهنمایی

2 . هدیه و پیشکش فرستادن .⁽¹⁾

آنگاه برای توضیح بیشتر می‌فرماید :

هَدَیْتُهُ الطرَّیقَ ؛ یعنی : از او پیشی جستم تا راه را به او نشان دهم ، و هر کس به این منظور جلو بیفتد ، به او : « هادی » می‌گویند .

« الْهُدی » خلاف « الضَّلاَلَةِ » ؛ یعنی : هدایت ، که معنای مقابل ضلالت است . نیز

از همان معنی نشأت گرفته است .

به سر و گردن حیوان « هادی » گویند ، زیرا از حیوان پیشی می‌گیرد . و پیکرش را به دنبال خود می‌کشد .

به عصا « هادی » گویند ، زیرا از صاحب عصا پیشی می‌گیرد ، گویی او را هدایت می‌کند.⁽¹⁾

سپس در مورد ریشه دوم توضیح می‌دهد :

« اَلْهَدِیَّةُ » مَا اُهْدِیَتْ مِنْ لَطَفٍ اِلی ذِی مَوَدَّةٍ ؛ یعنی : « هدیّه » چیزی است که به عنوان پیشکش به دوستی اهدا می‌شود .

به عروس « هَدِیّ » گفته می‌شود ، زیرا به داماد اهدا می‌گردد .

به قربانی « هَدْی » گفته می‌شود ، زیرا به حرم مکه بیت الحرام تقدیم می‌گردد .⁽²⁾

خلیل پیشتاز اهل لغت سخنانی در همان مقوله آورده ، می‌افزاید :

« هادی » از هر چیزی اولِ آن است ، جوانه هر درختی را « هادی » گویند .

« هُدی » نقیضِ « ضلالت » است .

« هَدْی » در لغت « غَوْر » به معنای « تبیین » می‌باشد ، آیه شریفه : « اَفَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ »⁽³⁾نیز به لغت آنها نازل شده است .⁽⁴⁾

« غَوْر » سرزمین پست را گویند ، در اینجا سرزمین « تهامه » منظور شده است .⁽⁵⁾

ا ) غَوْر تهامه ، از ذات عرق تا دریا ، در سرزمین حجاز .

ب ) غَوْر اردن ، از دمشق تا بیت المقدس .

ج ) غَوْر عماد ، محلی در دیار بنی سُلیم .

د ) غَوْر مَلَح ، آب بنی عدویه .

همه اینها « غَوْر » به فتح غین است ( یاقوت ، معجم البلدان ، ج 4 ، ص 216 ) ولی رشته کوهی در افغانستان هست که « غُور » نامیده می‌شود ، این رشته کوه در میان غزنه و هرات واقع است ( یاقوت ، همان ، ص 218 ) و امروزه « هزارستان » نامیده می‌شود ، ساکنان آن منطقه به « هزاره » مشهوراند ، زبان آنها فارسی و مذهبشان تشیع است . ( مُعین ، فرهنگ فارسی ، ج 6 ، ص 2276 ) .

ابن اثیر گوید : « هادی » از نامهای خداوند متعال است ، زیرا خداوند بندگان را بینش عطا کرده ، راه شناخت را به آنها ارایه داده ، آنها را به آنچه برای بقا و ادامه زندگی لازم است ، رهنمون شده است .⁽¹⁾

از دیگر معانی « هدی » سمت و سوی می‌باشد ، در حدیث آمده است :

« وَ اهْدُوا هَدی عَمَّار » .

یعنی : مطابق سیره عمار حرکت کنید و خود را بر اساس سیرت و صورت او شکل دهید .⁽²⁾

ابن منظور می‌افزاید :

« هُدی اللّه‌ِ »⁽³⁾یعنی آن صراط و طریقی که خدا به سوی آن فرا خوانده .

« اِنَّ عَلینَا لَلْهُدی »⁽⁴⁾یعنی : بر ماست که راه را تبیین کنیم .⁽⁵⁾

« هُدیً » به معنای « هادی » نیز آمده ، مانند : « اَوْ اَجِدُ عَلی النَّارِ هُدیً »⁽⁶⁾

« تَهَادِی » به معنای به یکدیگر هدیه دادن است ، چنانکه در حدیث آمده :

« تَهَادُوا تَحَابُّوا » .

به یکدیگر هدیه بدهید تا محبت یکدیگر را جلب نمایید .⁽⁷⁾

گلواژه مهدی

ابن اثیر در تشریح واژه مهدی می‌نویسد :

اَلْمَهْدی ؛ الَّذِی قَدْ هَدَاهُ اللهُ اِلی الْحَقِّ ، وَ قَدِ اسْتُعْمِلَ فی الاَْسْمَاءِ حَتَّی صَارَ کَالاَْسْمَاءِ الْغَالِبَةِ ، وَ بِهِ سُمِّیَ الْمَهْدیُّ الَّذی بَشَّرَ بِهِ رَسُولُ‌اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اَنَّهُ یَجِی‌ءُ فی آخِرِ الزَّمَانِ ؛⁽¹⁾

مهدی ، یعنی : کسی که خدا او را به حق هدایت نموده ، این واژه به عنوان نام آن قدر به کار رفته که همانند عَلَم به غَلَبَه شده است .

آن مهدی که پیامبر نوید آمدنش را در آخر الزمان داده ، به همین عنوان : « مهدی » نامیده شده است .

طریحی در این رابطه می‌نویسد :

اَلْمَهْدی اِسْمٌ لِلْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّد علیهم‌السلام ، الَّذِی بَشَّرَ بِمَجِیئِهِ فی آخِرِ الزَّمَانِ ... وَ هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْعَسْکَری ( عج ) ؛⁽²⁾

مهدی نام قائم آل محمد علیهم‌السلام است ، که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به آمدنش در آخر الزمان بشارت داده ... او محمد بن الحسن العسکری علیه‌السلام می‌باشد .

دستور زبان عربی و قوانین نحوی ایجاب می‌کند که « مَهْدی » اسم مفعول از واژه « هَدی » به معنای هدایت یافته باشد .

در این صورت آن در اصل « مَهْدویٌ » بر وزن « مَنْصُورٌ » بوده ، با توجه به سنگینی خروج از واو ساکنه به سوی یاء ، واو تبدیل به یاء ، و در یاء ادغام شده ، و ضمه دال به جهت رعایت یاء تبدیل به کسره ، و در نتیجه « مَهْدیٌ » شده ، چنانکه در همه جا این شیوه رایج است ، پس « مَهْدی » اسم مفعول است ، همانند ، مَرْمی ، مَقْضی ، مَنْفی ،

مَشْوی ، مَأْتِی ، مَنْسی و امثال آنها .

ولی در اینجا یاقوت حموی سه احتمال دیگر نیز داده است :

1 . مَهْدی ، به معنای کسی که خود به خود هدایت یافته ، بدون اینکه دیگری او را هدایت نموده باشد .

2 . مَهْدی ، اسم مکان از ریشه هَدی باشد ، یعنی هدایتگاه .

3 . منسوب به « مَهْد » به معنای گهواره باشد ، برای تشبیه آن حضرت به حضرت عیسی علیه‌السلام که در گهواره سخن گفت .⁽¹⁾

ما در عین اینکه جولان فکری یاقوت را می‌ستاییم ، به پیروی از اهل لغت و بزرگان علم نحو ، آن را اسم مفعول می‌دانیم ، ولی معتقدیم که اینجا اسم مفعول به معنای اسم فاعل است .

در ادب عربی و آیات قرآنی مواردی داریم که اسم مفعول به معنای فاعل آمده ، مانند « مَأْتِی » در آیه شریفه :

« اِنَّ وَعْدَهُ کَانَ مَأْتِیا » ؛⁽²⁾

به راستی وعده او آمدنی است .

« مَأْتِی » دقیقا همانند « مَهْدی » اسم مفعول از ریشه « أَتَی » می‌باشد ، لکن بسیاری از مفسران و محدثان تصریح کرده‌اند که « مَأْتِی » در این آیه به معنای « آت » می‌باشد ، یعنی : اسم مفعول به معنای اسم فاعل آمده است .⁽³⁾

آمدن اسم مفعول به معنای اسم فاعل در ادب عربی سابقه دارد ، به عنوان یک مثال : اعشی در قول شاعر :

« وَ سَاعَیْتُ مَعْصّیا اِلیهَا وُشَاتَهَا » .

گفته که « مَعْصّیا » به معنای « عَاصِیا » می‌باشد .⁽¹⁾

یکی از شواهدی که می‌توان برای گلواژه مهدی آورد و ادعا کرد که « مهدی »

به معنای « هادی » می‌باشد ، این است که در صدها مورد این دو واژه در کنار هم آمده ، و همه جا « هادی » بر « مهدی » مقدم شده ، و اگر مهدی به معنای اسم مفعول بود ، بلاغت ایجاب می‌کرد که مهدی بر هادی مقدم شود ، زیرا شخص راهنما باید نخست خود هدایت یافته باشد ، سپس در صدد هدایت دیگران باشد و اینک اشاره‌ای کوتاه به چند مورد از مواردی که این دو واژه در کنار یکدیگر آمده است :

1 . یَا اَبَا الْقَاسِمِ امْضِ هَادیا مَهْدیّا .⁽²⁾

2 . اَللَّهُمَّ اجْعَلْهُ هَادِیا مَهْدیّا .⁽³⁾

3 . اِنْ تُوَلّوُهُ تَجِدُوهُ هَادِیا مَهْدیّا .⁽⁴⁾

4 . اِنْ تَسْتَخْلِفُوا عَلیّا تَجِدُوهُ هَادِیا مَهْدیّا .⁽⁵⁾

5 . اِنَّهُ سَیَکُونُ بَعْدی هَادِیا مَهْدیّا .⁽⁶⁾

6 . اَقْدِمْ حُسَیْنُ هَادِیا مَهْدیّا .⁽⁷⁾

7 . فَهُنَاکَ یَظْهَرُ مُبَارَکا زَکیّا وَ هَادِیا مَهْدیّا .⁽⁸⁾

8 . فَمَنْ اَحَبَّهُ وَ اتَّبَعَهُ کَانَ هَادِیا مَهْدیّا .⁽⁹⁾

9 . اَلَّذِی اصْطَفیتَهُ وَ جَعَلْتَهُ هَادِیا مَهْدیّا .⁽¹⁾

10 . جَعَلْتَهُ هَادِیا مَهْدیّا لِمَنْ شِئْتَ مِنْ خَلْقِکَ .⁽²⁾

ذوق سلیم ایجاب می‌کند که اگر « مهدی » به معنای « ره یافته » و « هادی » به معنای « راهبر » باشد ، در تمام مواردی که این دو واژه در کنار یکدیگر به کار می‌روند « مهدی » مقدّم بر « هادی » باشد ، در حالی که در سخنان فصیح‌ترین انسانِ روی زمین حضرت خاتم پیامبران صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، و در بیانات امرای کلام ، حضرات معصومین علیهم‌السلام همه جا « هادیا » مقدّم بر « مهدیا » آمده ، که ده نمونه آن تقدیم گردید .

فرق هادی و مهدی

اگر « مهدی » اسم مفعول و به معنای اسم فاعل باشد ، این سؤال پیش می‌آید که آیا در میان « هادی » و « مهدی » فرقی هست یا هر دو مترادف می‌باشند ؟

با توجّه به وسعت ادبیات عرب ، و اصرار بسیاری از ادیبان بر اینکه هیچ واژه‌ای در زبان عربی مترادف نیستند ، بلکه فرقه‌ایی دارند ، اگر چه در مواردی بر ما پوشیده باشد ، ما تصور می‌کنیم :

1 . واژه « مهدیّ » رساتر و بالاتر از واژه « هادی » است ، زیرا : « کثرة المبانی تدلّ علی‌کثرة المعانی » .⁽³⁾

2 . علمای لغت در معنای « مهدی » گفته‌اند : « اَلَّذِی قَدْ هَدَاهُ اللهُ اِلی الْحَقِّ ؛ مهدی به کسی گویند که خداوند او را به راستی به حق رهمنون شده باشد »⁽⁴⁾در حالی که « هادی » به مطلق راهبر گفته می‌شود .

3 . هنگامی که « مهدی » را به معنای فاعل می‌گیریم ، به جای تعریف فوق می‌توانیم بگوییم : المهدی ، الّذی قد جعله اللّه هادیا ؛ مهدی کسی است که خداوند او را به عنوان راهبر قرار داده است . و این معنی را از آیات شریفه :

« وَ جَعَلْنَاهُمْ اَئِمَّةً یَهْدُونَ بِاَمْرِنَا » .

ما آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کنند ؛⁽¹⁾و نظایر آنها ؛⁽²⁾استفاده می‌کنیم ، که این پیشوایانْ امت را به سوی حق راهبری می‌کنند ، لکن به فرمان خدا ، و این شرط در واژه هادی منظور نشده است .

4 . « مهدی » بی‌گمان از مصادیق « اَفَمَنْ یَهْدی اِلی الْحَقِّ اَنْ یُتَّبَعَ »⁽³⁾می‌باشد ، ولی « هادی » به دلیل اعمّ بودنش ممکن است از مصادیق : « اَمَّنْ لاَیَهِدیّ إِلاّ اَنْ یُهْدی »⁽⁴⁾باشد .

5 . امام باقر علیه‌السلام در مورد اینکه چرا مهدی آل محمد علیهم‌السلام « مهدی » نام گذاری شد ؟ فرمود :

فَاِنَّمَا سُمِّیَ الْمَهْدیُّ ، لاَِنَّهُ یَهْدی لاَِمْر خَفیَ ؛⁽⁵⁾

او را از این جهت مهدی نامیدند که به رازی‌پنهان هدایت می‌کند .

و در نقلی فرمود :

وَ اِنَّمَا سُمی الْمَهْدیُّ مَهْدیّا ، لاَِنَّهُ یَهْدی اِلی اَمْرِ خَفیَ .⁽⁶⁾

این حدیث در منابع اهل سنت نیز از امام باقر علیه‌السلام روایت شده است .⁽⁷⁾

این نکته نیز در واژه هادی منظور نشده است .

در این حدیث شریف ، اگر کلمه « یُهْدی » را به صیغه معلوم ( یَهْدی ) بخوانیم ،

دلیل دیگری می‌شود بر اینکه « مَهْدی » به معنای اسم فاعل ( هدایتگر ) می‌باشد ، نه اسم مفعول ( هدایت شده ) ، ولی چون می‌توان آن را « یُهْدی » به صیغه مجهول خواند ، از این نظر آن را به عنوان یک دلیل مستقل نیاوردیم .

نکته ظریف دیگری راغب در مفردات آورده و بر آن پا فشرده و آن اینکه :

اَلْهِدَایَةُ دَلاَلَةٌ بِلُطْفٍ ؛

هدایت ، یعنی : راهبری و راهنمایی از روی مهرورزی .⁽¹⁾

سپس می‌فرماید : اگر معنای هدایت ، راهبری از روی مهر و محبت است ، پس چگونه قرآن کریم می‌فرماید : « وَ یَهْدیهِ اِلی عَذَابِ السَّعِیرِ » ؛⁽²⁾او را به سوی عذاب جهنم رهنمون می‌شود ؟ در پاسخ می‌فرماید : آن از باب تهکّم و مبالغه در ادای مقصود است ، از قبیل : « فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ اَلیم » ؛ « آنان را با عذابی جانکاه بشارت بده » .⁽³⁾یعنی : به طوری که « بشارت » به معنای مژده دادن است ، ولی در مواردی در مقام تهدید به شر به کار می‌رود ، « هدایت » نیز به معنای رهبری و راهبری از روی لطف و مهرورزی است ، ولی ممکن است در مواردی به دلایل خاصی در رهبری به قهر و شر نیز استعمال شده باشد .⁽⁴⁾

با توجه به همه مطالب یاد شده ، معنای اصطلاحی « مهدی » عبارت می‌شود از : « کسی که خداوند او را به راستی به حق هدایت کرده و او را به راهبری خلق برگزیده ، او نیز خلق را از روی مهر و محبت به سوی حق رهنمون می‌شود » .

و آنْ نامِ نامی و لقب گرامی مصلح و منجی آخر الزّمان است که در همه ادیان نوید

آمدنش داده شده ، در اسلام نیز در آیات قرآن و کلمات درر بار پیامبر اکرم و ائمه اطهار علیهم‌السلام به روشنی و شفافی بیان شده است .⁽¹⁾

مهدی در آیینه وحی

گلواژه « مهدی » در قرآن کریم نیامده ، ولی بیش از سیصد آیه ، از آیات قرآن کریم ، در احادیث اهل بیت عصمت و طهارت به حضرت مهدی علیه‌السلام تفسیر و تأویل شده است .⁽²⁾

ا ) المحجة فیما نزل فی القائم الحجة ، از سید هاشم بحرانی ، شامل 110 آیه .

ب ) المهدی فی القرآن ، از آیت اللّه سید صادق شیرازی ، شامل 106 آیه .

ج ) سیمای امام زمان در آیینه قرآن ، از نگارنده سطور ، شامل 300 آیه .

کتاب‌شناسی عناوین فوق با 20 عنوان دیگر را در کتابنامه حضرت مهدی علیه‌السلام ملاحظه فرمایید . ( نگارنده ، کتابنامه حضرت مهدی ، ج 2 ، ص 808 ) .

دیگر مشتقات واژه « هدی » 320 بار در قرآن کریم آمده است .⁽³⁾

مشتقات این واژه در قالب 70 شکل در قرآن به کار رفته است .⁽⁴⁾

مهدی در آیینه عترت

اشاره

گلواژه « مهدی » در سخنان درر بار پیامبر اکرم و ائمه اطهار صلوات اللّه علیهم اجمعین صدها بار آمده و احصای آنها غیر ممکن می‌نماید ، صرفا به عنوان تبرّک به یک مورد از آثار بر جای مانده از قرن اول اشاره می‌کنیم :

کتاب سلیم بن قیس

در تنها کتاب بر جای مانده از قرن اول هجری ، کتاب سلیم بن قیس ، از اصحاب

امیرالمؤمنین علیه‌السلام ، گلواژه « مهدی » مکرر آمده ، از جمله :

1 . پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خطاب به حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود :

مِنَّا وَالَّذِی نَفسی بیدِهِ ، مَهْدِیُ هذِهِ الاُْمَّةُ ؛⁽¹⁾

سوگند به خدایی که جانم در دست قدرت اوست ، مهدی این امت از ماست .

2 . آنگاه در مقام بیان فضیلت امامان ، اشاره به امام حسین علیه‌السلام کرد و فرمود :

سپس اوصیای من از نسل این فرزندم می‌باشد، که از آن جمله است مهدی.⁽²⁾

3 . امیرمؤمنان اسامی دوازده امام را از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل کرده ، در پایان خطاب به سلیم بن قیس فرمود :

مِنْهُمْ وَ اللهِ یَا بنی هِلاَلٍ مَهْدیُ هذِهِ الاُْمَّةِ ؛⁽³⁾

ای سلیم بن قیس هلالی ، به خدا سوگند مهدی این امت نیز از آنهاست .

4 . امیرمؤمنان در ضمن یک حدیث طولانی عملکرد سیاه سپاه سفیانی را برای معاویه شرح می‌دهد و در پایان می‌فرماید :

وَ یَبْعَثُ اللهُ لِلْمَهْدیِ أَقْوَاما یُجْمَعُونَ مِنَ الاَْرْضِ ، قَزَعَ کَقَزَعِ الْخَریفِ ؛⁽⁴⁾

آنگه خداوند مردانی را برای یاری مهدی بر می‌انگیزاند ، که همانند قطعات ابر پاییزی از اطراف زمین گرد آورده می‌شوند .

5 . پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در مقام بیان مناقب اهل بیت فرمود :

اَلاَ وَ نَحْنُ بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ سَادَةُ اَهْلِ الْجَنَّةِ ، اَنَا وَ عَلیٌ وَ جَعْفَرُ وَحَمْزَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسینُ وَ فَاطِمَةُ وَ الْمَهْدیُ ؛⁽⁵⁾

آگاه باشید که ما فرزندان عبدالمطلب سروران بهشت هستیم ، من ، علی ، جعفر ، حمزه ، حسن ، حسین ، فاطمه و مهدی .

کتاب سلیم بن قیس در عهد امیرالمؤمنین علیه‌السلام به رشته تحریر در آمده ، در آن ایام بیش از دو قرن به میلاد مسعود حضرت مهدی موعود باقی بود .

نگاهی گذرا به احادیث مهدویت در این تنها اثر بازمانده از نیمه اولِ قرن اول ، این حقیقت را به وضوح اثبات می‌کند که عنوان « مهدی » به عنوان یکی از نام‌های رائج حضرت ولی عصر ( عج ) در آن زمان مطرح بوده است .

گستره واژه مهدی

در کنار استعمال گلواژه مهدی در مهدی آخر الزّمان ، به مفهوم عام خود در مورد هر یک از معصومین علیهم‌السلام نیز به کار می‌رفت ، که به چند نمونه از آنها می‌پردازیم :

1 . یک نفر اعرابی به محضر رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شرفیاب شده ، پس از مشاهده معجزه‌ای اسلام پذیرفته ، آنگاه مدیحه‌ای در مورد آن حضرت سروده ، به مطلع زیر :

اَلاَ یَا رَسُولَ اللهِ اِنَّکَ صَادِقٌ فَبُورِکْتَ مَهْدیا وَ بُورِکْتَ هَادیا

هان ای فرستاده خدا ، تو راستگوی هستی ، چه راهبر مبارکی و چه راهنمای با برکتی هستی .⁽¹⁾

2 . حسان بن ثابت ، شاعر معروف روز غدیر ، چندین چکامه در سوک رسول خدا سروده ، در یکی از ابیات آن می‌گوید :

جَزَعا عَلی الْمَهْدیِ اَصْبَحَ ثَاویا یَا خَیْرَ مَنْ وَطی‌ءَ الْحِصی لاَتَبْعَدِ

افسوس بر راهبری که در زیر خاک‌ها نهان شد ، ای بهترین انسانی که گام در ریگستان حیات نهادی ، از ما دور مشو .⁽²⁾

در این دو نمونه‌ای که تقدیم شد ، واژه « مهدی » در مورد رسول خدا به کار رفته ،

که در این موارد به مفهوم عام خود ( راهبر معصوم و الهی ) به کار رفته است .

3 . ام سنان بنت خیثمه ، شاعر شیرزن مذحج در قصیده‌ای که در سوک امیرمؤمنان علیه‌السلام سروده ، می‌گوید :

اَمَا هَلَکْتَ اَبَا الْحُسینِ فَلَمْ تَزَلْ بِالْحَقِّ تُعْرَفُ هَادِیا مَهْدیّا

ای پدرِ حسین ، تو هرگز نمرده‌ای ، که همواره به حق راهبر و راهنما هستی .⁽¹⁾

در این سوکنامه نیز واژه « مهدی » به مفهوم عام خود در مورد امیرالمؤمنین علیه‌السلام به کار رفته است .

4 . حجاج بن مسروق جعفی ، از شهدای پاک باخته کربلا ، در رجزی که روز عاشورا می‌خواند ، خطاب به سالار شهیدان می‌گفت :

اَقْدِمْ حُسینا هَادیا مَهْدیا فَالیوْمَ تَلْقَی جَدَّکَ النَّبیا

ای حسین عزیز ، ای راهبر و راهنما ، به پیش ، که امروز جدّ بزرگوارت پیامبر اکرم را دیدار می‌کنی .⁽²⁾

حجاج بن مسروق مؤذن امام حسین علیه‌السلام در این رجز خود سالار شهیدان را مهدی

تعبیر کرده است .

در احادیثی که ده نمونه آن قبلا در همین بخش تقدیم گردید ، واژه « مهدی » در مورد رسول خدا ، امیرمؤمنان و دیگر پیشوایان معصوم علیهم‌السلام به همان مفهوم عام و وسیع خود به کار رفته است .

به طوری که در طول تاریخ افرادی ادعای الوهیت و رسالت نموده‌اند ، افرادی نیز ادعای مهدویت کرده‌اند و از این نام مقدس سوء استفاده نموده‌اند ، برخی از این موارد را در ادامه همین فصل برخواهیم شمرد .⁽³⁾

موعودباوری در ادیان آسمانی

اشاره

در تمام ادیان آسمانی و مذاهب مختلف جهانی ، اعم از وثنیت ، کلیمیت ، مسیحیت ، مجوسیت ، اسلام و ... از مصلحی که در آخر الزمان ظهور کرده ، به جنایت‌ها و خیانت‌های انسان‌ها خاتمه خواهد داد ، و شالوده حکومت واحد جهانی را ، بر اساس عدالت و آزادی استوار خواهد کرد ، گفت و گوی شده و نوید آن مصلح آسمانی علاوه بر قرآن کریم ، در تمام کتاب‌های آسمانی ، چون : تورات ، انجیل ، زبور و ... آمده است .

اگر چه به جز قرآن ، همه کتاب‌های آسمانی دست‌خوش تحریف شده‌اند ، لکن باز جملاتی در آنها از دستبرد متولیان مصون مانده است ، که در آنها از آمدن مصلح آسمانی و بنیانگذار حکومت واحد جهانی سخن رفته است .

با توجه به اینکه این مطالب به صورت پیش‌گویی و مربوط به آینده بوده ، و مضامین آنها در قرآن کریم و اخبار متواتر اسلامی وارد شده ، از این رهگذر روشن می‌شود که این عبارت‌ها از منطق وحی سرچشمه گرفته و از دستبرد انسان‌ها درطول تاریخ مصون و محفوظ مانده است .

اینک ما متن قسمتی از نویدهای مهدی موعود را از کتب مقدسه یهودیان ، مسیحیان ، زرتشتیان و سایر کتاب‌هایی که در میان پیروان خود به عنوان کتاب آسمانی مطرح هستند ، نقل می‌کنیم ، تا اصالت موعودباوری و جهانی بودن اعتقاد به مهدی موعود روشن‌تر گردد .

مهدی موعود در زبور داود

اشاره

در زبور داود که تحت عنوان : « مزامیر » در لابه‌لای « عهد عتیق » به همه زبان‌های دنیا ترجمه شده و از سوی « انجمن پخش کتب مقدسه » در سراسر دنیا منتشر شده ، بیش از هر کتاب آسمانی دیگر پیرامون موعود آخر الزمان گفتگو شده است .

به جرأت می‌توان گفت : در هر بخشی از زبور اشاره‌ای به انتظار ، ظهور موعود ، پیروزی صالحان بر شریران ، تشکیل حکومت واحد جهانی ، تبدیل ادیان به یک آیین

محکم و استوار سخن رفته است .

ما به دلایل مختلف پیش از هر کتاب آسمانی ، زبور حضرت داود علیه‌السلام را مورد بررسی قرار می‌دهیم ، که برخی از دلایل آن به قرار زیر است :

1 . قرآن کریم در میان کتاب‌های انبیای سلف تنها زبور را مورد عنایت قرار داده ، در کنار تورات ، حتی مقدم بر تورات نام برده و به امت اسلامی اطلاع داده که در این کتاب در مورد موعود آخر الزمان اطلاع رسانی کرده است :

« وَلَقَدْ کَتَبْنَا فی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ، اَنَّ الاَْرْضَ یَرِثُهَا عِبَادی الصَّالِحُونَ »؛⁽¹⁾

ما علاوه بر ذکر ( تورات ) در زبور نیز نوشتیم که براستی زمین را بندگان شایسته‌ام به ارث خواهند برد .

طبق روایات متواتر اسلامی از طریق اهل تشیع و تسنن ، این آیه مربوط به ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام است . قرآن کریم این عبارت را از زبور نقل کرده و جالب توجه است که این عبارت عینا در زبور فعلی موجود است :

اما حلیمان وارث زمین خواهند شد ... زیرا که بازوان شریر شکسته خواهد شد . و اما صالحان را خداوند تأیید می‌کند . خداوند روزهای کاملان را می‌داند . و میراث آنها خواهد بود تا ابد الآباد .⁽²⁾

2 . علاوه بر قرآن کریم در انجیل نیز حضرت عیسی علیه‌السلام از زبور به طور مستقل نام برده می‌فرماید :

ضروری است که آنچه در تورات موسی ، صحف انبیا و زبور ، درباره من

مکتوب است به انجام رسد .⁽¹⁾

3 . کتاب زبور به همان اندازه که مورد پذیرش و توجه قوم یهود است ، به همان اندازه مورد توجه مسیحیان نیز می‌باشد ، و لذا می‌بینیم که هاکس آمریکایی گوید :

امری غریب و بسیار عجیب است که مزامیری را که اسرائیلیان متقی و پرهیزکار قرن‌های متعدده قبل از مسیح نگاشتند ، فعلا در عبادت کلیسای مسیحی معمولٌ بِه ، و مناسب ذوق جمیع طوائف مسیحی می‌باشد .⁽²⁾

وی از آنجا به یک نتیجه منطقی رسیده می‌گوید :

و همین مطلب دلیل قوی بر صحت آنها می‌باشد که الهامی ، و از جانب خداست .

4 . در کتاب زبور بیش از هر کتاب آسمانی دیگر نوید موعود آمده است ، نگارنده در حدود چهل سال پیش کتاب زبور را به دقت بررسی کرده ، در 55 مزمور از 150 مزمور کتاب زبور ، نویدهای مربوط به موعود را یادداشت نمود .

از این رهگذر پیش از دیگر کتاب‌های آسمانی کتاب زبور حضرت داود علیه‌السلام را مورد بررسی قرار می‌دهیم :

شماری از نویدهای موعود در زبور داود

در اینجا فرازهای کوتاهی از کتاب زبور را از کتاب مقدس که توسط انجمن پخش کتب مقدسه از زبان‌های اصلی عبرانی ، کلدانی و یونانی ترجمه شده ، به سال 1904 میلادی در لندن به چاپ رسیده ، برای آگاهی خوانندگان عینا نقل می‌کنیم :

1 . پیرامون وراثت صالحان :

1 . جان او در نیکویی شب را به سر خواهد برد ، و ذریت او وارث زمین خواهند شد .⁽¹⁾

2 . زیرا که شریران منقطع خواهند شد . و اما منتظران خداوند وارث زمین خواهند شد .⁽²⁾

3 . هان بعد از اندک زمانی شریر نخواهد بود . و اما حلیمان وارث زمین خواهند شد .⁽³⁾

4 . و اما صالحان را خداوند تأیید می‌کند . خداوند روزهای کاملان را می‌داند . و میراث ایشان خواهد بود تا ابد الآباد .⁽⁴⁾

5 . و اما نسل شریر منقطع خواهد شد . صالحان وارث زمین خواهند بود و در آن تا به ابد سکونت خواهند نمود .⁽⁵⁾

2 . پیرامون انتظار :

1 . بلی هر که انتظار تو را می‌کشد خجل نخواهد شد .⁽⁶⁾

2 . زیرا تو خدای نجات من هستی ، تمامی روز منتظر تو بوده‌ام .⁽⁷⁾

3 . زیرا که منتظر تو هستم .⁽⁸⁾

4 . برای خداوند منتظر باش و قوی شو ، او دلت را تقویت خواهد داد . بلی

منتظر خداوند باش .⁽⁹⁾

5 . قوی باشید . او دل شما را تقویت خواهد داد ، ای همگانی که برای خداوند انتظار می‌کشید .⁽¹⁾

6 . منتظر خداوند باش و طریق او را نگهدار ، تا ترا به وراثت زمین برافرازد .⁽²⁾

7 . انتظار بسیار برای خداوند کشیده‌ام .⁽³⁾

8 . چشمانم از انتظار خدا تار گردیده است .⁽⁴⁾

9 . منتظر خداوند هستم ، جان منتظر است و به کلام او امیدوار .⁽⁵⁾

10 . جان من منتظر خداوند است ، زیاده از منتظران صبح ، بلی زیاده از منتظران صبح .⁽⁶⁾

3 . پیرامون روز موعود :

1 . امت‌ها شادی و ترنّم خواهند نمود ، زیرا قوم‌ها را به انصاف حکم خواهی نمود .⁽⁷⁾

2 . آنگاه زمین محصول خود را خواهد داد .⁽⁸⁾

3 . اما صالحان شادی کنند و در حضور خدا به وجد آیند و به شادمانی خرسند شوند .⁽⁹⁾

4 . او قوم ترا به عدالت داوری خواهد نمود و مساکین ترا به انصاف .⁽¹⁰⁾

5 . مساکین قوم را دادرسی خواهد کرد و فرزندان فقیر را نجات خواهد داد .⁽¹¹⁾

6 . در زمان او صالحان خواهند شکفت و وفور سلامتی خواهد بود .⁽¹⁾

7 . او حکمرانی خواهد کرد از دریا تا دریا ، و از نهر تا اقصای جهان .2

8 . فراوانی غلّه در زمین بر قلّه کوه‌ها خواهد بود .⁽²⁾

9 . اهل شهرها مثل علف زمین نشو و نما خواهند کرد .4

10 . جمیع امت‌های زمین او را خوشحال خواهند خواند .⁽³⁾

3 . چند نکته

ا ) اگر نویدهای زبور را به دقت مورد بررسی قرار دهیم ، همسویی عجیبی بین نویدهای زبور با نویدهای موعود در اسلام می‌یابیم ، این همسویی‌ها منحصر به وراثت صالحان ، مسأله انتظار و ویژگی‌های روز موعود نیست ، بلکه در مسائل بسیار جزیی نیز همسویی دارد که به یک نمونه اشاره می‌کنیم :

شمشیر دو دمه در دست ایشان ، تا از امت‌ها انتقام بکشد .6

بر اساس روایات همه مواریث انبیای و ودایع امامت در محضر حضرت ولی‌عصر (عج) می‌باشد ، که از آن جمله است : « ذوالفقار ».

تعبیر « شمشیر دو دمه » از « ذوالفقار » تعبیر بسیار لطیفی است .

ب ) قرآن کریم از کتاب حضرت داود علیه‌السلام زبور تعبیر کرده ، ولی در کتاب مقدس به عنوانِ « مزامیر » آمده است ، پس از کنگاش دو مورد در عهد جدید یافتم که در آنها « زبور » تعبیر شده :

1 . و خود داود در کتاب زبور می‌گوید .⁽⁴⁾

2 . زیرا که در کتاب زبور مکتوب است .⁽⁵⁾

ج ) « زَبُور » ، از ریشه « زبر » به معنای کتاب و نوشته است .

« زبور » به معنای مفعول ، یعنی : « مکتوب » .⁽¹⁾

« زِبْر » به معنای کتاب و جمع آن « زُبُور » می‌آید ، مانندِ : « قِدْر » و « قُدُور » به معنای دیگ .⁽²⁾

« زبر » دو معنای ریشه‌ای دارد : 1 . محکم کاری 2 . خواندن و نوشتن .⁽³⁾

هر دو معنی را می‌توان در کتاب حضرت داود ملحوظ کرد : 1 . کتابی است محکم و استوار 2 . کتابی است نوشته شده و قرائت شده .

اما « مزامیر » جمعِ « مزمورة » از ریشه « زمر » مربوط به لحن و جنس صوت می‌شود .⁽⁴⁾

کتاب حضرت داود را از این جهت « مزامیر » می‌گفتند که آن را با لحن زیبا می‌خواند .⁽⁵⁾

یکی از اصحاب قرآن را با لحن زیبا تلاوت می‌کرد ، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آن را شنید و صدایش را ستود و به او فرمود :

اُعْطیتَ مِزْمَارا مِنْ مَزَامیرِ آلِ دَاوُدَ ؛⁽⁶⁾

لحنی از الحان حضرت داود به تو داده شده .

در اینجا پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لحن زیبای او را به لحن حضرت داود علیه‌السلام تشبیه نموده است .⁽⁷⁾

قرآن کریم از تأثیر لحن داود بر کوه‌ها و پرندگان سخن گفته⁽⁸⁾و در احادیث از نغمه‌سرایی کوه و دشت و دمن ، همراه با تسبیح و تقدیس وی گفتگو شده است .⁽⁹⁾

اگر روزی انسان موفق شود که لحن زیبای حضرت داود علیه‌السلام را از دل صخره‌ها بازیابی کند ، زیباترین سرود جهان آفرینش را پیرامون موعود آسمانی با گوش جان خواهد شنید .⁽¹⁾

کتاب شریف « صحیفه سجادیه » به زبور آل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مشهور شده ، و لحن زیبای آن حضرت به حضرت داود تشبیه شده و در برخی منابع از هم‌خوانی دشت و دمن با تسبیح آن حضرت سخن رفته است .⁽²⁾

سیمای موعود در عهد عتیق

اشاره

در آیین یهود یکی از مسائل ریشه‌ای اعتقاد به « ماشیح » ، یعنی : منجی و « گئولا » ، یعنی : روز ظهور و دوران رهایی می‌باشد .

بسیاری از فرهیختگان یهود کتاب‌های فراوان در این رابطه نگاشته ، از ضرورت این عقیده برای هر یهودی سخن گفته‌اند .

به عنوان یک نمونه : « موسی بن میمون » معروف به: « هارامبام »⁽¹⁾در این رابطه می‌گوید :

هر فرد یهودی که به « ماشیح » اعتقاد نداشته باشد و یا چشم به راهِ آمدن او نباشد ، منکر سخنان حضرت موسی و سایر پیامبران بنی‌اسرائیل است ، زیرا موضوع ماشِیَح به کرّات در متون مقدس عنوان شده است .⁽²⁾

« ایمانوئل شوحط » پیراون جایگاه رفیع و مقام منیع ما شیح می‌نویسد :

طبق عقیده هارامبام ، عقل و دانش او از حضرت سلیمان نیز بیشتر خواهد بود .

او از پدران قوم یهود ( ابراهیم ، اسحاق و یعقوب ) و نیز از همه انبیای بنی‌اسرائیل

که پس از حضرت موسی برانگیخته شده‌اند ، بلند مرتبه‌تر خواهد بود .⁽¹⁾

« جولیوس کرینستون » در کتاب گرانسنگ خود از مقام عصمتِ « ماشِیَح » ، همواره زیر نظر روح القدس بودن او ، آگاهی او از ژرفترین رازها و قدرت او بر زنده

کردن مردگان به تفصیل سخن می‌گوید .⁽²⁾

« اریه نیومن » دیگر نویسنده و متفکر یهود می‌گوید :

هر گونه تحقیق و پژوهش پیرامون یهود ، نمی‌تواند از اعتقاد به ظهور « ماشِیَح » غافل گردد .⁽³⁾

مؤلّف واژه نامه فرهنگ یهود می‌افزاید :

بنابر سنن آیین یهودی ، که در گفتار پیامبران ، ادبیات مذهبی ، فلسفه دینی و ادعیه نماز بیان گردیده ، در آینده برای قوم یهود ناجی و رهاننده‌ای ظهور خواهد کرد که : « ما شیح صیدْقِنو »⁽⁴⁾و « ماشِیَح بِن داوید »⁽⁵⁾نامیده می‌شود ، او قوم یهود را از بردگی و آشفتگی رهایی خواهد داد .

ایمان به ظهور « ماشِیَح » یکی از اصول دین یهود می‌باشد .⁽⁶⁾

ما به این مقدار مقدمه کوتاه بسنده کرده ، شماری از نویدهای عهد عتیق را پیرامون منجی می‌آوریم .

پیشتر گفتیم که خداوند منان در قرآن کریم نوید داده که صالحان وارث زمین خواهند شد و گزارش داده که قبلا این بشارت در تورات و زبور نیز آمده است .

در فصل پیشین متن زبور را آوردیم و اینک همین متن را در سرآغاز نویدهای

تورات می‌آوریم :

ا ) در سِفر پیدایش ، اولین سِفر از اسفار پنج‌گانه تورات آمده است :⁽¹⁾

ا ) سِفر پیدایش

ب ) سِفر خروج

ج ) سِفر لاویان

د ) سِفر اعداد

ه ) سِفر تثنیه

1 . خداوند بر ابراهیم ظاهر گشته گفت : به ذریت تو این زمین را می‌بخشم ، تمام این زمین را که می‌بینی ، به تو و ذریه تو تا به ابد خواهم بخشید .⁽²⁾

2 . به سوی آسمان بنگر و ستارگان را بشمار ، هرگاه توانی آنها را شمرد ... ذریت تو نیز چنین خواهند بود ... من هستم یهوه که تو را از کلدانیان بیرون آوردم ، تا این زمین به ارثیت تو بخشم .⁽³⁾

3 . نام تو بعد از این « اَبْرام » خوانده نشود ، بلکه نام تو « ابراهیم » خواهد بود ، زیرا که تو را پدر امت‌های بسیار گردانیدم . تو را بسیار بارور نمایم ، و امت‌ها از تو پدید آورم و پادشاهان از تو به وجود آیند . و عهد خویش را در میان خود و تو ، و ذریت بعد از تو استوار گردانم . که نسلا بعد نسل عهد جاودانی باشد .⁽⁴⁾

4 . اما در خصوص اسماعیل تو را اجابت فرمودم ، اینک او را برکت داده ، بارور گردانم ، و او را بسیار کثیر گردانم ، دوازده رئیس از وی پدید آیند و امتی عظیم از وی‌به وجود آورم .

از ابراهیم امتی بزرگ و زور آور پدید خواهد آمد و جمیع امت‌های جهان از او برکت خواهند یافت .(5)

اهمیت فرازهای یاد شده بسیار فراوان است ، از جمله :

1 . آنچه در سوره انبیا ، آیه 105 ، از وراثت صالحان به نقل از تورات آمده بود ، در اینجا به صراحت آمده است .

2 . تصریح شده که این صالحان از تبار حضرت ابراهیم علیه‌السلام می‌باشند .

3 . به تعداد امامان از نسل حضرت ابراهیم علیه‌السلام تصریح شده است .

4 . به صراحت اعلام شده که امامان دوازده گانه از تبار حضرت اسماعیل هستند .

5 . از عظمت ، وسعت و توانمندی امت اسلامی سخن رفته است .

6 . به کثرت و وسعت نسل پیامبر کوثر که شاخه‌ای از ریشه حضرت ابراهیم علیه‌السلام می‌باشد ، تصریح شده است .

7 . همانطوری که در سوره بقره ، آیه 124 ، در رابطه با امامت حضرت ابراهیم و ذریت او ، از امامت به عنوان « عهد خدایی » تعبیر شده ، در اینجا نیز دقیقا همین تعبیر به کار رفته است .

8 . در آیه فوق آمده بود که حضرت ابراهیم از خداوند برای ذریه‌اش مقام امامت را طلب کرد ، در فرازهای نقل شده نیز به این مطلب تصریح شده است .

9 . در سوره حج ، آیه 78 ، حضرت ابراهیم سرچشمه و اساس شریعت ، اسلام تداوم راه او ، و او نامگذارِ مسلمانان به این نام مقدس معرفی شده ، به این معانی در فرازهای بالا نیز اشاراتی وجود دارد .

10 . فرازهای یاد شده از متن تورات ، آن هم سفر پیدایش که استوارترین بخش تورات است ، نقل شده است .

ب ) در کتاب اشعیاء نبی آمده است :

1 . و نهالی از تنه « یَسی »⁽¹⁾بیرون آمده ، شاخه‌ای از ریشه‌هایش خواهد

شگفت و روح خدا بر او قرار خواهد گرفت .⁽²⁾

2 . مسکینان را به عدالت ، داوری خواهد کرد ، و به جهت مظلومانِ زمین به راستی‌حکم خواهد کرد .⁽¹⁾

3 . گرگ با بره سکونت خواهد کرد و پلنگ با بزغاله خواهد خوابید و گوساله و شیر پرواری با هم ... در تمام کوه مقدس من ، ضرر و فسادی نخواهند کرد ، زیرا که جهان از معرفت خداوند پر خواهد شد .⁽²⁾

4 . بلکه نسلی از یعقوب و وارثی برای کوه‌های خویش از یهود به ظهور خواهم رسانید . برگزیدگانم ورثه آن و بندگانم ساکن آن خواهند شد .⁽³⁾

در فراز اول و چهارم تصریح شده که منجی از تبار حضرت داود علیه‌السلام است ، و این یکی از عقاید رائج کلیمیان در طول قرون و اعصار بوده است ، و لذا او را « ماشِیَح بن داوید » می‌نامند ، از این رهگذر کلیمیان گویند که نجات بخش ما منحصرا از تبار حضرت داود علیه‌السلام است و مسیحیان گویند که حضرت عیسی علیه‌السلام از طرف مادرش حضرت مریم ، نسب شریفش به حضرت داود علیه‌السلام می‌رسد . جالب توجه و شایان دقت است که نسب شریف حضرت مهدی علیه‌السلام نیز از طرف مادر به حضرت داود علیه‌السلام می‌رسد ، زیرا حضرت نرجس بدون تردید از تبار شمعون بن صفا می‌باشد ، چنانکه خودش به آن تصریح کرده است .⁽⁴⁾

شمعون بن صفا بر اساس روایات اسلامی پسر عمه حضرت مریم⁽⁵⁾و حضرت مریم از تبار حضرت داود علیه‌السلام می‌باشد .⁽⁶⁾

از این رهگذر « ماشِیَح » موعود کلیمیان ، چه حضرت مسیح باشد یا حضرت

مهدی علیهماالسلام هر دو از طرف مادر از تبار حضرت داود علیه‌السلام هستند .

ج ) در کتاب دانیال نبی آمده است :

1 . و در آن زمان میکائیل امیر عظیمی که برای پسران قوم تو ( خطاب به حضرت دانیال ) ایستاده است⁽¹⁾خواهد برخاست .⁽²⁾

2 . و بسیاری از آنان که در خاک زمین آرمیده‌اند ، بیدار خواهند شد .⁽³⁾

3 . و آنان که بسیاری را به راه عدالت رهبری می‌نمایند ، مانند ستارگان خواهند بود تا ابد الآباد . اما تو ای دانیال ، کلام را مخفی دار و کتاب را تا زمان آخر مهر کن ، بسیاری به سرعت تردد خواهند کرد .⁽⁴⁾

4 . خوشا به حال آنان که انتظار کشند .⁽⁵⁾

5 . لکن درازی عمر تا زمانی و وقتی به ایشان داده شد . و در رؤیای شب نگریستم ، اینک مثل پسر انسان با ابرهای آسمان آمد و نزد قدیم الایام رسید و او را به حضور وی آوردند . سلطنت و جلال و ملکوت به او داده شد . تا جمیع قوم‌ها و امت‌ها و زبان‌ها او را خدمت نمایند . سلطنت او سلطنت جاودانی و بی‌زوال است و ملکوت او زایل نخواهد شد .⁽⁶⁾

به جهت گویا بودن متن نویدها هیچ توضیحی نمی‌دهیم ، فقط یادآور می‌شویم که در ضمن نویدهای عهد جدید ، پیرامون : « پسر انسان » توضیح خواهیم داد .

د ) در کتاب حبقوق نبی می‌خوانیم :

اگر چه تأخیر نماید برایش منتظر باش ، زیرا که البته خواهد آمد و درنگ نخواهد نمود .⁽¹⁾

نام این پیامبر عظیم الشّأن در کتاب مقدس حَبَقُّوق ضبط شده ، ولی در روایات اسلامی حیقُوق آمده است .⁽²⁾

بشارت مربوط به بعثت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز در کتاب او بدون تحریف مانده⁽³⁾و حضرت رضا علیه‌السلام در ضمن احتجاجات خود با « رأس الجالوت » به آن استناد نمود و ایشان پذیرفت و اعتراف کرد .⁽⁴⁾

این بود اشاره‌ای کوتاه به نوید منجی در تورات و ملحقات آن .

در این میان بیشترین نویدها به کتاب مزامیر ( زبور ) مربوط بود که به جهت اهمیت ویژه آن ، پیش از متون عهد عتیق ، آن را تقدیم نمودیم .

همسویی و همخوانی بشارات عهد عتیق با روایات اسلامی

اشاره

در پایان این بخش به شماری از نویدهای عهد عتیق فهرست‌وار اشاره می‌کنیم که دقیقا در روایات اسلامی نیز آمده است :

1 . فراگیر شدن توحید

زیرا که در آن زمان زبان پاک به امت‌ها باز خواهم داد تا جمیع ایشان اسم یهوه را

بخوانند و به یک دل او را عبادت کنند .⁽¹⁾

امام باقر علیه‌السلام در این رابطه می‌فرماید :

فرمانروایی او به شرق و غرب جهان می‌رسد ، خداوند به وسیله او دینش را بر همه ادیان پیروز می‌گرداند ، اگر چه مشرکان را خوش نیاید .⁽²⁾

2 . فراگیر شدن عدالت

مسکینان را به عدالت داوری خواهد کرد و به جهت مظلومانِ زمین به راستی حکم خواهد کرد ... کمر بند کمرش عدالت خواهد بود و کمربند میانش امانت .⁽³⁾

گذشته از صدها حدیثی که به عنوانِ « یَمْلاَءُ الاَْرْضَ قِسْطا وَ عَدْلا » آمده ، امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید :

حق و مظلمه‌ای را فرو نمی‌گذارد ، جز اینکه آن را به صاحبش برمی‌گرداند .⁽⁴⁾

3 . آسایش همگانی

گرگ با بره سکونت خواهد داشت و پلنگ با بزغاله خواهد خوابید و گوساله و شیر و پروازی با هم .5

امیرمؤمنان علیه‌السلام در این رابطه می‌فرماید :

حتی درندگان و چهارپایان با یکدیگر آشتی کنند .⁽⁵⁾

4 . امنیت جهانی

کمان و شمشیر جنگ را از زمین خواهم شکست و ایشان را به امنیت خواهم رسانید .7

امیرمؤمنان علیه‌السلام در این رابطه می‌فرماید :

چون قائم ما قیام کند با عدالت رفتار کند ، ظلم و ستم در زمان او رخت بر می‌بندد و راه‌ها امن می‌شود .⁽¹⁾

5 . بهداشت جهانی

آنگاه چشمان کوران باز خواهد شد و گوش‌های کران مفتوح خواهد گردید ، آنگاه لنگان مثل غزال جست و خیز کنند و زبان گنگ خواهد سرایید .⁽²⁾

امام صادق علیه‌السلام در این رابطه می‌فرماید :

در روی زمین نابینا ، زمین‌گیر و شخص گرفتاری نمی‌ماند .⁽³⁾

6 . وفور نعمت

زمین ایشان از نقره و طلا پر شده و خزائن ایشان را انتهایی نیست و زمین ایشان از اسبان پر است و ارابه‌های ایشان را انتهایی نیست .⁽⁴⁾

پیامبر رحمت در این رابطه می‌فرماید :

امت من در زمان او آنقدر در نعمت غوطه‌ور می‌شوند که در هیچ زمانی چنین نعمت و رفاهی دیده نشده است .⁽⁵⁾

7 . بی‌نیازی از نور خورشید

بار دیگر آفتاب در روزْ نورِ تو نخواهد بود و ماه با درخشندگی برای تو نخواهد

تابید ، زیرا که یهوه نور جاودانی تو و خدایت زیبایی تو خواهد بود .⁽¹⁾

امام صادق علیه‌السلام در این رابطه می‌فرماید :

چون قائم ما قیام کند ، زمین با نور صاحبش روشن گردد ، مردمان از نور خورشید بی‌نیاز شوند ، شب و روز همسان گردند و ظلمت رخت بربندد .⁽²⁾

8 . سیمای جهان در آستانه ظهور

لکن خطایای شما در میان شما و خدای شما حایل شده است و گناهان شما روی او را از شما پوشانیده است تا نشنود . زیرا که دست‌های شما به خون و انگشت‌های‌شما به شرارت آلوده شده است ...⁽³⁾

این نشانه‌ها یادآور حدیث مفصل و بسیار عجیبی است که امام صادق علیه‌السلام در تصویر سیمای جهان در پیشقدم ظهور بیان فرموده است .⁽⁴⁾

9 . شور انتظار

ای خداوند بر ما ترحم فرما که منتظر تو می‌باشیم .⁽⁵⁾

پیامبر رحمت پیرامون فضیلت انتظار فرمود :

اَفْضَلُ اَعْمَالِ اُمَّتِی اِنْتِظَارُ الْفَرَجِ ؛⁽⁶⁾

برترین عمل امت من انتظار فرج می‌باشد .

10 . گستره دانش

جهان از معرفت خداوند پر خواهد بود .⁽¹⁾

امام صادق علیه‌السلام در این رابطه می‌فرمود :

دانش 27 حرف است ، همه آنچه پیامبران آورده‌اند دو حرف است ، و تا کنون مردم جز با دو حرف آشنا نشده‌اند ، هنگامی که قائم ما بیاید ، 25 حرف دیگر را بیرون آورد ، و در میان مردم منتشر نماید ، تا 27 حرف کامل شود .⁽²⁾

تبلور اعتقاد به موعود در نیایش‌ها

پرشورترین و پر هیجان‌ترین مظاهر اعتقاد به موعود در تعالیم یهودی را باید در نمازها و نیایش‌های یهود جستجو کرد .

قوم یهود در نمازهای روزانه ، نمازهای سبت و اعیاد ، در مناجات‌های نمازنامه‌ها ، به ویژه در نماز اصلی خود : « شِمُونَه عِسْرَه » یعنی : 18 ، که « عَمیدا » و « تِفیلا » نیز نامیده می‌شود ، بر منجی و موعود فراوان تکیه کرده ، برای تأسیس

حکومت جهان شمول نیایش فراوان شده است .

نیایش نماز « شِمُونَه عِسْرَه » 18 بند است 7 هفت بند از آنها پیرامون موعود و دیگر بندها نوعی مربوط به موعود است .

در نیایش‌های مختلف که برای سال نو ، روز کفاره ، مراسم عبادی صبح و شام ، مراسم خاک‌سپاری اموات و جز آنها تنظیم شده ، بندهایی برای موعود اختصاص یافته ، از خداوند منان تعجیل در فرج او خواسته می‌شود .

به عنوان یک نمونه ، دعای سفرهای که در مراسم ختنه سوران خوانده می‌شود

و به دعای « فیض » معروف است ، در اینجا آورده می‌شود :

خدای مهربان که به شایستگی افراد مقرب ، از طرق خون ختنه ، توجه می‌کند ، مسیحای خود را برای ما بفرستد ، تا در وحدت او گام بردارد و به قومی که میان اقوام پراکنده و متفرق است ، مژده و تسلی دهد . خدای مهربانْ کاهن عادل را به سوی ما بفرستد ، همان که رانده شده در پس پرده غیبت خواهد ماند ، تا تختی به روشنی خورشید و درخشندگی الماس برای او آماده شود .⁽¹⁾

سیمای موعود در عهد جدید

اشاره

موعودباوری در میان ، مسیحیان ، از موعودباوری قوم یهود جدا نیست ، زیرا مسیحیت در یک بستر یهودی متولد شد و با یک هویت دینی مجزا پدیدار شد .

مسیحیان اولیه خود را از یهودیت جدا نمی‌دانستند ، بلکه خود را شاخه‌ای از قوم یهود می‌شمردند ، که وجه تمایز آنان از قوم یهود در اعتقاد به مسیحا بودن حضرت عیسی علیه‌السلام بود .

فهم عیسویان از رسالت عیسی علیه‌السلام ناشی از کتاب مقدس عبری بود و در نتیجه آنها معتقد بودند که عیسی آمده تا یهودیان را گرد هم آورده ، آنها را برای دوره آخرالزمان مهیا سازد .

موعودباوری در میان همه اقوام مسیحی مشترک است ، اگرچه در تصویر آن اختلاف‌های فاحشی در میان آنها وجود دارد ، مثلا :

1 . شیکرها ،⁽¹⁾که عنوان رسمی آنها : جمعیت متحد مؤمنان به رجعت مسیح می‌باشد ، که در نیمه دوم قرن هجدهم به وجود آمدند و معتقد شدند که خداوند متعال در شکل مذکر در حضرت مسیح و به شکل مؤنث در مادر آن لی⁽²⁾بنیانگذار جمعیت یاد شده ، ظاهر شده است .⁽³⁾

2 . گروه‌های هزاره‌گرا که براساس اظهارات یوحنا⁽¹⁾معتقدند که مسیح یک دوره سعادت هزار ساله ایجاد خواهد کرد ، بنابراین شادمانه منتظر فرا رسیدن هزاره‌اند .⁽²⁾

در قرن نوزدهم سه گروه هزاره گرا به وجود آمد که عبارت بودند از :

ا ) ادونتیست‌ها ،⁽³⁾که براساس پیشگویی ویلیام میلر⁽⁴⁾درباره پایان جهان و برداشت

او از کتاب دانیال و مکاشفه یوحنّا ، منتظر رجعت حضرت عیسی در سال 1843 م . شدند و چون کشف خلاف شد ، بسیاری از منتظران کلیسای خود را رها کردند .

ب ) شاهدان یهوه ، که براساس مطالعات چارلز راسل⁽⁵⁾عقیده پیدا کردند که حضرت عیسی علیه‌السلام در سال 1874 م . مخفیانه بازگشته و در سال 1924 م . جهان به پایان خواهد رسید.

ج ) دیسپینساشنالیست‌ها ،⁽⁶⁾که براساس تفسیر سایرس آی . اسکوفیلد⁽⁷⁾از کتاب مقدس ، به مقطع باوری رسیدند .⁽⁸⁾

3 . پنجاهه گراها ، که توسط چارلز فوکس پارهام⁽⁹⁾به وجود آمدند ، قویا به رجعت قریب الوقوع حضرت مسیح معتقد بودند .

4 . بنیادگرایان ، که بر مصونیت کتاب مقدس از خطا پای می‌فشرند ، رجعت حضرت عیسی را در سرلوحه عقاید بنیادین خود قرار داده‌اند .⁽¹⁰⁾

با این اشاره کوتاه به برخی از فرقه‌های مسیحیت ، متون و نصوص موعودباوری را از انجیل و دیگر کتب وابسته به عهد جدید پی می‌گیریم .

سیمای موعود در منابع عهد جدید

اشاره

جامع‌ترین ، جالبترین و صحیح‌ترین نویدهای عهد جدید را باید در انجیل برنابا جستجو کرد ،⁽¹⁾ولی نظر به اینکه متولیان مسیحیت آن را به رسمیت نمی‌شناسند ، ما نویدهای موعود را منحصرا از اناجیل اربعه و کتاب‌های وابسته به آنها ، که از سوی انجمن پخش کتب مقدسه ، از عبرانی ، کلدانی و یونانی به فارسی ترجمه و منتشر شده است⁽²⁾نقل می‌کنیم :

1 . انجیل متی :

1 . هم چنانکه برق از مشرق ساطع شده ، تا به مغرب ظاهر می‌شود ، ظهور پسر انسان نیز چنین خواهد شد .⁽³⁾

2 . آنگاه علامت پسر انسان در آسمان پدید گردد . و در آن وقت جمیع طوائف زمین سینه زنی کنند و پسر انسان را ببینند که بر ابرهای آسمان با قوت و جلال می‌آید .⁽⁴⁾

3 . آسمان و زمین زایل خواهد شد ، اما سخن من زایل نخواهد شد . اما از آن روز و ساعت هیچ کس اطلاع ندارد ، حتی ملائکه آسمان ، جز پدر من و بس .⁽⁵⁾

4 . لهذا شما نیز حاضر باشید ، زیرا در ساعتی که گمان نبرید پسر انسان می‌آید .⁽⁶⁾

5 . اما چون پسر انسان در جلال خود با جمیع ملائکه مقدس خود آید ، آنگاه بر کرسی جلال خود خواهد نشست ، و جمیع امت‌ها در حضور او جمع شوند و آنها را از همدیگر جدا می‌کنند .⁽¹⁾

2 . انجیل مرقس :

6 . آنگاه پسر انسان را ببینند که با قوت و جلال عظیم بر ابرها می‌آید .⁽²⁾

7 . ولی از آن روز و ساعت ، غیر از پدر هیچ کس اطلاع ندارد ، نه فرشتگان در آسمان و نه پسر هم ، پس بر حذر باشید و بیدار شده ، دعا کنید ، زیرا

نمی‌دانید که آن وقت کی می‌شود .⁽³⁾

3 . انجیل لوقا :

8 . کمرهای خود را بسته ، چراغ‌های خود را افروخته بدارید ، و شما مانند کسانی باشید که انتظار آقای خود را می‌کشند ، که چه وقت از عروسی مراجعت کند ، تا هر وقت آید و در را بکوبد ، بیدرنگ برای او باز کنند .⁽⁴⁾

9 . خوشا به حال آن غلامان که آقای ایشان چون آید ، ایشان را بیدار یابد .⁽⁵⁾

10 . پس شما نیز مستعد باشید ، زیرا در ساعتی که گمان نمی‌برید ، پسر انسان می‌آید .⁽⁶⁾

11 . و زلزله‌های عظیم در جای‌ها ، و قحطی‌ها ، و وباها پدید و چیزهای هولناک و علامات بزرگ از آسمان ظاهر خواهد شد .⁽⁷⁾

12 . و در آفتاب و ماه و ستارگان علامات خواهد بود .⁽⁸⁾

13 . و آنگاه پسر انسان را خواهند دید که بر ابری سوار شده با قوت و جلال عظیم می‌آید .⁽¹⁾

4 . مکاشفه یوحنّا :

14 . و شهر احتیاج ندارد که آفتاب یا ماه آن را روشنایی دهد ، زیرا که جلال خدا آن را منور می‌سازد .⁽²⁾

15 . و دیگر شب نخواهد بود و احتیاج به چراغ و نور آفتاب ندارند . زیرا که خداوند خدا بر ایشان روشنایی می‌بخشد .⁽³⁾

پسر انسان کیست ؟

براساس تحقیقات مسترهاکس آمریکایی ، واژه پسر انسان 80 بار در انجیل و ملحقات آن به کار رفته است که تنها 30 مورد آن با حضرت عیسی علیه‌السلام قابل تطبیق است .⁽⁴⁾

همسویی ویژگی‌های موعود در اسلام و مسیحیت

در مورد اعتقاد به موعود دو وجه اشتراک بسیار مهم بین مسلمانان و مسیحیان وجود دارد :

1 . هر دو ، منجی را موجود و زنده می‌دانند .

برخلاف قوم یهود ، مسیحیان معتقدند که حضرت عیسی علیه‌السلام اندکی پس از آنکه به دار زده شد ، زنده شده ، در قید حیات است .

مسلمانان به ویژه شیعیان اعتقاد راسخ دارند که موعود جهانی و مصلح آسمانی ، شب نیمه شعبان 255 ه . دیده به جهان گشوده و هم اکنون زنده است و در انتظار فرا رسیدن فرمان حق تعالی است ، که پرده غیبت را کنار زده ، چهره پرفروغ و عالم آرای خود را ظاهر سازد .

نقش سازنده موجود بودن موعود و تأثیر شگرف آن در دل باورداران بر احدی پوشیده نیست .

2 . مسلمانان نیز همانند مسیحیان بر نزول حضرت عیسی علیه‌السلام اعتقاد قطعی دارند ، جز اینکه مسیحیان او را نجات بخش و مسلمانان او را یار و یاور منجی می‌دانند .

و اما دیگر نقاط مشترک :

1 . حضرت عیسی تأکید می‌کند که از روز و ساعت ظهور احدی اطلاع ندارد ، از نظر ما نیز احدی از وقت ظهور خبر ندارد :

از پیامبر رحمت پرسیدند : قائم شما کی ظهور می‌کند ؟

در پاسخ فرمود :

مثل او مثل رستاخیز است که جز خداوند منان احدی از وقت آن مطلع نیست .⁽¹⁾

2 . حضرت عیسی علیه‌السلام تأکید می‌کند که در ساعتی که گمان نمی‌برید او می‌آید ، در احادیث اسلامی نیز بر آن تأکید شده :

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این رابطه فرمود :

جز به صورت ناگهانی ظاهر نشود .⁽²⁾

3 . حضرت عیسی علیه‌السلام تأکید می‌کند که جهان با نور خداوند روشن شود و نیازی به خورشید و ماه نباشد ، این تعبیر عینا در احادیث اسلامی آمده :

امام صادق علیه‌السلام در این رابطه فرمود :

چون قائم ما قیام کند ، زمین با نور صاحبش منور گردد ، مردم از نور خورشید بی‌نیاز شوند ، تاریکی رخت بربندد و شب و روز یکسان شوند .⁽¹⁾

4 . حضرت عیسی علیه‌السلام تأکید می‌کند که نشانه ظهور در خورشید و ماه ظاهر می‌شود ، در احادیث اسلامی نیز تأکید شده که نشانه ظهور در قرص خورشید ظاهر می‌شود :

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از نشانه‌های موعود در آستانه ظهور گفتگو کرده ، در ضمن می‌فرماید :

پیکری را می‌بینند که همراه قرص خورشید نمایان شده ، ندا می‌کند : فلانی پسر فلانی برانگیخته شد .⁽²⁾

5 . حضرت عیسی علیه‌السلام برای درک حضور و رهایی از شرور توصیه می‌کند که همواره به دعا و نیایش بپردازند ، آنجا که می‌فرماید :

پس هر وقت دعا کرده بیدار باشید تا شایسته آن گردید که از جمیع این چیزهایی که به وقوع خواهد پیوست نجات یابید و در حضور پسر انسان باشید .⁽³⁾

امام عسکری علیه‌السلام نیز در این رابطه می‌فرماید :

به خدا سوگند او غایب می‌شود ، غیبتی که در آن رهایی پیدا نمی‌کند از هلاکت ، جز کسی که خداوند او را در اعتقاد بر امامت آن حضرت ثابت قدم بدارد و او را برای دعا کردن به تعجیل فرجش موفق بدارد .⁽⁴⁾

6 . حضرت عیسی علیه‌السلام به هنگام گفتگو از ناجی و موعود می‌فرماید :

سوگندی که برای پدر ما ابراهیم یاد کرده ، که ما را فیض عطا فرماید ، تا از دست دشمنان خود رهایی یافته ، او را بی‌خوف عبادت کنیم .⁽⁵⁾

و این دقیقا مضمون آیه شریفه ایست که می‌فرماید :

خداوند به کسانی که ایمان آورده ، عمل صالح انجام دهند ، وعده فرموده که آنها را در روی زمین خلیفه گرداند ، چنانکه افرادی را که پیش از آنها بودند جانشین قرار داد ، و آنها را متمکّن سازد از دینی که برای آنها برگزیده و خوف آنها را به امنیت مبدل نماید ، تا مرا عبادت کنند و چیزی را شریک من قرار ندهند .⁽¹⁾

در ذیل این آیه شریفه ده‌ها حدیث داریم که این آیه پیرامون دولت کریمه حضرت مهدی علیه‌السلام نازل شده است .⁽²⁾

7 . در انجیل از حکومت بسیار طولانی موعود سخن رفته⁽³⁾در احادیث اسلامی‌نیز از 309 سال گفتگو شده :

امام باقر علیه‌السلام در این رابطه می‌فرماید :

قائم ( عج ) 309 سال حکومت می‌کند ، همان مقدار که اصحاب کهف در کهف خود درنگ نمودند .⁽⁴⁾

8 . حضرت عیسی علیه‌السلام از وقوع زلزله‌ها ، قحطی‌ها ، جنگ‌ها و اغتشاش‌ها در آستانه ظهور خبر می‌دهد ،⁽⁵⁾و این مطلب درصدها حدیث مربوط به علایم ظهور از پیشوایان نور آمده است .⁽⁶⁾

9 . حضرت عیسی علیه‌السلام تأکید می‌کند که پسر انسان سوار بر ابر با یک شوکت و احتشام خاص می‌آید⁽¹⁾در احادیث اسلامی حتی در مورد شماری از یاران خاص آن حضرت تأکید شده که در روز روشن و در معرض دید همگان سوار بر ابر از شهری به شهر دیگر منتقل می‌شوند .⁽²⁾

10 . حضرت عیسی علیه‌السلام در ده‌ها مورد بر انتظار فرج ، کیفیت انتظار ، نقش انتظار و سختی آن گفتگو کرده ، در موردی به لزوم ادامه آن تأکید کرده می‌فرماید :

لکن هر که تا به انتها صبر کند نجات می‌یابد .⁽³⁾

در احادیث اسلامی نیز در صدها حدیث از انتظار فرج ، نقش انتظار ، پاداش انتظار ، اوصاف منتظران و از دیگر ویژگی‌های آن سخن رفته ، از جمله امام رضا علیه‌السلام در حدیثی می‌فرماید :

مَا اَحْسَنَ الصَّبْرَ وَ اِنْتِظَارَ الْفَرَجِ ؛⁽⁴⁾

چه قدر نیکوست که انسان شکیبایی را پیشه خود ساخته ، فرج را انتظار کشد .

سیمای موعود در آیین زرتشت

اشاره

بی‌گمان عنوان زرتشت یا اوستا در قرآن کریم و کتاب‌های مقدس ( عهدین ) نیامده ، آنچه در منابع آسمانی آمده ، واژه مجوس می‌باشد .

قدیمیترین منبعی که در آن واژه مجوس آمده ، کتاب ارمیا نبی است ، که در آن به مناسبت دستگیری حضرت ارمیا از افراد متنفّذ در دستگاه بخت نصّر از جمله رئیس مجوسیان نام برده شده .⁽¹⁾

در عهد جدید نیز یک بار واژه مجوسی و سه بار مجوسیان به مناسبت آمدن جمعی‌مجوس برای تحقیق پیرامون تولد حضرت مسیح به اورشلیم آمده است .⁽²⁾

مجوس یک واژه کلدانی است ، به خادمان دین زرتشت نیز مجوس می‌گفتند . اینها لباس خاص داشتند و موظف بودند که آتش را در آتشکده‌های اورمزد روشن نگهدارند .⁽³⁾

در قرآن کریم فقط یکبار نام مجوس آمده است :

« اِنَّ الَّذِینَ امَنُوا وَ الَّذِینَ هَادُوا وَ الصَّابِئِینَ وَ النَّصَاری وَ الْمَجوُسَ وَ الَّذینَ اَشْرَکُوا ... » ؛⁽⁴⁾

آنانکه ایمان آوردند و کسانی که یهودی ، صائبی ، نصرانی ، و مجوس شدند ، و کسانی که شرک ورزیدند ...

در این آیه شریفه خداوند مؤمنان ، مشرکان و اهل کتاب را با لفظ « اَلَّذِی » از یکدیگر جدا کرده است .

در این فراز از آیه چهار گروه را با یک « اَلَّذِی » تحت یک مجموعه آورده است :

1 . یهودیان

2 . صابئین⁽¹⁾

ا ) اصول الصابئة و معتقداتهم الدّینیّة ؛ عزیز سباهی ، چاپ دمشق .

ب ) تاریخ الصابئة المندائیین ، محمدعمر حمادة ، چاپ بیروت .

ج ) الصابئة ، غضبان روحی ، چاپ بغداد .

د ) صابئة حران ، محمد عبدالحمید ، چاپ دمشق .

ه ) الصابئون ، عبداللّه علی سمک ، چاپ قاهره .

و ) الصابئون فی حاضرهم و ما ضیهم ، سید عبدالرزاق حسنی ، چاپ بغداد .

3 . مسیحیان

4 . مجوس

از این آیه می‌توان استفاده کرد که مجوس نیز اهل کتاب هستند .

سیمای مجوس در احادیث

با سیری گذرا در منابع حدیثی ، اهل کتاب بودن مجوس تقویت می‌شود ، که از آن جمله است :

1 . رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نامه‌ای به هَجَر⁽²⁾نوشته آنها را به اسلام دعوت کرد ، از مشرکان

جز اقرار به اسلام را نپذیرفت ، ولی از یهود ، نصاری و مجوس جزیه قبول کرد .⁽¹⁾

می‌دانیم که جزیه منحصرا از اهل کتاب پذیرفته می‌شود ، چنانکه در حدیث زیر به صراحت آمده است :

2 . از امام صادق علیه‌السلام پرسیدند : آیا برای مجوس پیامبری بود ؟ فرمود : آیا نمی‌دانید که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به اهل مکه نامه نوشت و آنها را به اسلام دعوت کرد ، آنها پیشنهاد جزیه دادند ، حضرت به آنها نوشت :

اِنِی لَسْتُ آخُذُ الْجِزیةَ إِلاّ مِنْ اَهْلِ الْکِتَابِ ؛

من هرگز جزیه را جز از اهل کتاب نمی‌پذیرم .

آنها در پاسخ نوشتند :

پس چگونه است که از مجوس هجر جزیه گرفتید ؟

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در پاسخ آنها نوشت :

اِنَّ الْمَجوُسَ کَانَ لَهُمْ نَبی فَقَتَلُوهُ ، وَ کِتَابٌ اَحْرَقُوهُ ؛⁽²⁾

برای مجوس پیامبری بود که او را کشتند و کتابی بود که آن را آتش زدند .

3 . امام صادق علیه‌السلام در حدیث دیگری فرمود :

نام کتاب آنها « جاماسب » بود .⁽³⁾

4 . امیرمؤمنان علیه‌السلام در این رابطه فرمود :

مجوس از این جهت به یهود و نصاری ملحق می‌شود ، در جزیه و دیات ، که در گذشته کتاب داشتند .⁽⁴⁾

5 . و در حدیث دیگری فرمود :

آری ، ای اشعث ، خداوند برای آنها کتابی فرستاده بود و پیامبری برانگیخته بود .⁽¹⁾

6 . امام سجاد علیه‌السلام می‌فرماید : پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حق مجوس فرمود :

سَنُّوا بِهِمْ سُنَّةَ اَهْلِ الْکِتَابِ ؛⁽²⁾

با آنها همانند اهل کتاب معامله کنید .

7 . امام صادق علیه‌السلام فرمود :

ازدواج موقّت با زن مجوسی مانعی ندارد .⁽³⁾

8 . از امام رضا علیه‌السلام در مورد ازدواج موقّت با زن یهودی و نصرانی پرسیدند ، فرمود : مانعی ندارد . سپس در مورد زن مجوسی پرسیدند ، فرمود : آنهم مانعی ندارد .⁽⁴⁾

9 . از امام صادق علیه‌السلام پرسیدند : آیا می‌توان ذبیحه یهود ، نصاری و مجوس را خورد ؟ فرمود :

اگر بشنوید که نام خدا را بر زبان جاری کردند ، و یا گواهان شهادت دهند که دیدند که نام خدا را بر زبان آوردند ، پس بخور . ولی اگر خود نشنوید و گواهان گواهی ندهند ، پس ذبیحه آنها را نخورید .⁽⁵⁾

شیخ طوسی پس از نقل این حدیث ، احادیث دال بر عدم جواز را پذیرفته ، و این حدیث را به استناد حدیثی دیگر حمل بر مقام ضرورت نموده است .⁽⁶⁾

10 . شیخ طوسی در کتاب الخلاف می‌فرماید : مجوس کتاب داشتند ، ولی از میان

آنها برداشته شد و آن صحیح‌ترین قول شافعی است ، ولی در قول دیگرش گفته که برای آنها کتابی نبود ابوحنیفه نیز با او هم عقیده است .

آنگاه شیخ طوسی برای نظر خود چنین استدلال می‌کند :

دلیل ما اجماع فرقه حقّه و روایات آنهاست . از علی علیه‌السلام روایت کرده‌اند که فرمود :

برای آنها کتابی بود که آن را سوزانیدند و پیامبری بود که او را کشتند .

پس ثابت شد که آنها اهل کتاب می‌باشند .⁽¹⁾

مجوس از دیدگاه دانشمندان

به طوری که شیخ طوسی در کتاب الخلاف فرموده‌اند : اجماع فرقه امامیه بر آن است که مجوس اهل کتاب می‌باشند .

برای استفاده از نظرات فقهای شیعه در طول تاریخ ، شماری از فقهای شیعه را ، از عصر شیخ طوسی تا عصر علّامه حلی ، به ترتیب تسلسل زمانی نام می‌بریم ، که همه آنها فتوا داده‌اند که مجوس اهل کتاب می‌باشد و یا حداقل شبهه کتابی بودن دارند و در نتیجه در حکم اهل کتاب می‌باشند :

1 . ابوجعفر محمد بن حسن طوسی ، مشهور به : شیخ طوسی (385 - 460 ه . ) .⁽²⁾

2 . قاضی عبدالعزیز بن برّاج طرابلسی ، مشهور به : ابن برّاج (400 - 481 ه . ) .⁽³⁾

3 . سعید بن عبداللّه بن حسین بن هبة‌اللّه ، مشهور به : قطب راوندی ( م : 573 ه . ) .⁽⁴⁾

4 . عمادالدین ، ابوجعفر محمد بن علی بن حمزه طوسی ، مشهور به : ابن حمزه⁽⁵⁾

5 . ابو منصور محمد بن ادریس عجلی حلی ، مشهور به : ابن ادریس (558 - 598 ه . ) .⁽⁶⁾

6 . ابوالقاسم نجم‌الدین جعفر بن حسن بن ابی زکریا یحیی بن حسن بن سعید هذلی ، مشهور به : محقق حلی (602 - 676 ه . ).⁽¹⁾

7 . ابوزکریا ، یحیی بن احمد بن یحیی بن حسن بن سعید هذلی ، پسر عموی محقق حلی (601 - 689 ه . ) .⁽²⁾

8 . جمال‌الدین ، ابومنصور حسن بن سدیدالدین یوسف بن زین‌الدین علی بن محمد بن مطهر حلی ، مشهور به : علامه حلی.⁽³⁾

روی این بیان هیچ تردیدی نیست که مجوس اهل کتاب هستند و اگر کسی بخواهد با احتیاط داوری کند می‌تواند بگوید : بی‌گمان مجوس شبهه کتابی بودن دارند و از نظر احادیث اهل بیت و فقه شیعه در حکم اهل کتاب هستند .

در اینجا فقط یک شبهه اساسی باقی می‌ماند و آن عبارت است از ارتباط زرتشت با مجوس !

زرتشت کیست ؟

هاله‌ای از ابهام زندگی زرتشت را فراگرفته ، 36 قرائت در نام او و بیش از سه قرن اختلاف در تاریخ تولد او موجود است .

زرتشتیان را گمان بر این است که او در حدود 600 سال قبل از میلاد در عهد گشتاسب دیده به جهان گشود .

پدرش : پوروشسپ اهل آذربایجان و مادرش : دوغدو ( دوغدویه ) اهل ری بود .

گفته می‌شود او سرانجام در حمله دوم ارجاسپ تورانی به بلخ ، به دست یک تن تورانی از خاندان کرپ به نام بر اترک رش کشته شد .

موبدان تلاش فراوان کردند که مجوس را با زرتشت تطبیق بدهند تا به عنوان

یک آیین آسمانی از نظر مسلمانان پذیرفته شود .

البته به هنگام فتح ایران ، مسلمانان با یک تسامح اسلامی با آنان رفتار کردند و به حدیث شریف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله استناد کردند که فرمود :

سَنُّوا بِهِمْ سُنَّةَ اَهْلِ الْکِتَابِ ؛⁽¹⁾

با مجوسیان همانند اهل کتاب رفتار کنید .

ما این حدیث را از منابع شیعه روایت کردیم⁽²⁾اضافه می‌کنیم که در منابع حدیثی اهل سنت نیز عینا آمده است⁽³⁾ولی در همه منابع به عنوان مجوس است ، و در فتح ایران آن را به زرتشتیان نیز تعمیم دادند .

اهل تحقیق تردیدی ندارند که مجوس به معنای زرتشتی نیست ، و اگر در منابع اسلامی مجوس اهل کتاب به شمار آمده ، الزاما به این معنی نیست که زرتشتیان را نیز اهل کتاب بدانیم .

شهرستانی مجوس را به سه دسته تقسیم کرده و به تفصیل سخن گفته که خلاصه‌اش این است :

مجوس در اصل به دو نیروی نور و ظلمت معتقد بودند ولی می‌گفتند : امکان ندارد که هر دو قدیمی باشند ، آنها نور را ازلی و ظلمت را حادث می‌دانستند ولی در مورد اینکه ظلمت چگونه پدید آمد اختلاف داشتند .

آنها اولین مبدأ را کیومرث پنداشتند و کیومرث را آدم ابوالبشر دانستند . کَیُومَرثیه ، به دو اصل : یزدان و اهریمن معتقد بودند ، یزدان را قدیم و ازلی ، اهریمن را حادث و مخلوق می‌دانستند .⁽⁴⁾

زُرْوَانیه ، نیز به دو اصل معتقد بودند و عقایدی شبیه خرمدینان داشتند ، و مهمترین عامل انحراف در میان مجوس ( در مورد حلول ، تناسخ و اباحیگری ) آنها بودند .⁽¹⁾

زردشتیّه ، پیروان زردشت بن یورشت ( پورشسپ ) می‌باشند که در عهد گشتاسب ظهور کرد .⁽²⁾

آنان نیز نور و ظلمت ، یزدان و اهریمن را مبدأ جهان دانسته ، به نبرد دائم بین این دو نیرو معتقد هستند .

زرتشت در کتاب : زند اوستا بشارت داده که مردی در آخرالزمان به نام أشیزریکا ظهور کرده ، جهان را با زیور علم ودین مزین خواهد کرد .⁽³⁾

روی این بیان زرتشت پیامبر مجوس نیست ، بلکه پیشوای یکی از شاخه‌های مجوس می باشد .

کتاب معروف او : اوستا مهمترین منبع باقیمانده از متن‌های پهلوی است .

گفته می‌شود اوستا در اصل 21 بخش بوده که در طول تاریخ دو سوم آن از بین رفته ، فقط یک سوم آن باقی است .

بخش‌های موجود آن به شرح زیر است :

1 . یسنا ، مخصوص تعالیم دینی در 7 بخش ، شامل 72 سرود .

2 . یشت‌ها ، نیایش خطاب به فرشته‌ها ، شامل 22 سرود .

3 . ویس پرت ، سروده‌ایی که در جشن‌ها خوانده می‌شود .

4 . وی دئودات ( وندیداد ) ، شامل تزکیه نفس ، بهداشت آب و نفرین بر اهریمنان .

5 . خورتک اپستاک ( خرده اوستا ) ، پیرامون نمازهای پنچگانه روزانه و نیایش‌های‌ماهانه و سالانه .⁽⁴⁾

از دیگر منابع پهلوی عصر کهن : می‌نوخرد ، دینکرد ، بوندهشن و زندبهمن یسن را می‌توان نام برد .⁽¹⁾

براساس منابع عهد کهن ، کتاب زند و اوستا به فرمان گشتاسب در 12000 پوست گاو به آب طلا نوشته شد و در موزه اصطخر پارس ، که دژنبشت نامیده می‌شد ، محافظت می‌شد ، به هنگام حمله ددمنشانه اسکندر ، همه آنها به فرمان اسکندر طعمه حریق شد .⁽²⁾

با توجه به نصّ رسول عالمیان و پیشوایان معصوم علیهم‌السلام بر این که برای قوم مجوس پیامبر و کتابی بوده ، به جرأت می‌توان گفت که ، آیین مجوس در آغاز یک دین صحیح براساس یکتاپرستی بوده ، بعدا ثنویت « دوگانه پرستی » توسط موبدان در آن پدید آمد ، همانگونه که آیین مسیحیت در اصل دین یکتاپرستی بوده ، بعدها مسئله تثلیث ( اقانیم سه گانه ) در آن پدید آمد .

ولی در مورد آیین زرتشت چنین سند محکم و قابل استنادی در دست نداریم .

در آیین زرتشت و منابع موجود آن دستمایه‌هایی وجود دارد که پژوهشگر را اطمینان می‌دهد که زرتشت پیامبر مجوس نبود ، بلکه یکی از مجدّدان آیین مجوس بود ، فی المثل زرتشت درگات‌ها گوید :

قصد من این بود که صفای قدیمی مذهب را برگردانم .

در اینجا حدیثی داریم که صداقت و نبوت زرتشت را به شدّت زیر سؤال می‌برد :

یکی از زنادقه به محضر مقدس امام صادق علیه‌السلام رسید ، ده‌ها مسأله از آن حضرت پرسید و حضرت پاسخ داد ، از جمله پرسید : آیا خداوند برای قوم مجوس پیامبری فرستاد ؟

امام علیه‌السلام فرمود :

هیچ امتی نیست جز اینکه خداوند برای آنها هشدار دهنده‌ای فرستاده است ،

آری برای آنها نیز خداوند پیامبری فرستاد و کتابی آورد ، که خودش و

کتابش را انکار نمودند .

گفت : بعضی‌ها گمان می‌کنند که خالد بن سنان بر آنها مبعوث شده ، حضرت فرمود :

خالد یک عرب بدوی بود و پیامبر نبود ، این سخن را مردم می‌گویند .

عرض کرد : آیا پیامبر آنها زرتشت بود ؟ حضرت فرمود ؟

اِنَّ زَرْدَشْتَ أَتَاهُمْ بِزَمْزَمَة وَ ادَّعَی النُّبُوَّةَ ، فَآمَنَ مِنْهُمْ قَوْمٌ وَ جَحَدَهُ قَوْمٌ ، فَأَخْرَجُوهُ فَأَکَلَتْهُ السِّبَاعُ فی بَریة مِنَ الاَْرْضِ ؛⁽¹⁾

زرتشت سخنانی ساز کرد و برای آنها آورد و ادّعای نبّوت کرد ، گروهی از آنها به او گرویدند و گروهی دیگر او را انکار کردند ، پس در یکی از صحراهای زمین درندگان او را دریدند .

این حدیث را علامه مجلسی نقل کرده⁽²⁾سپس فرموده : « أَتَاهُمْ بِزَمْزَمَة » یعنی برای آنها سخنانی آورد که مفهوم نبود ، به دور از اذهان و برخلاف حق بود .⁽³⁾

تعبیر : « وَادَّعَی النُبُّوَّةَ » تقریبا صریح است در این اینکه او پیامبر نبود ، بلکه مدّعی نبوت بود .

ولی ما به دلایل زیر نویدهای زرتشت را در شمار نویدهای اهل کتاب می‌آوریم :

1 . نویدهای اوستا و دیگر آثار منسوب به زرتشت بسیار شفاف و روشن است و بدون تردید نشأت گرفته از منبع وحی است ، زیرا این مطالب مربوط به آینده است و

افراد غیر وابسته به مکتب انبیاء از آنها بی‌بهره هستند .

2 . این بشارت‌ها کاملا با آنچه در منابع اسلامی از معصومین علیهم‌السلام رسیده همسو و همگام می‌باشد .

3 . کتب زرتشتیان تنها منابع بازمانده از مجوس می‌باشد .

با این مقدمات ثابت می‌شود که حقایق نهفته در این کتاب‌ها برگفته از تعالیم انبیاءست ، چنانکه خود زرتشت در گات‌ها تصریح کرده که هدفش باز گردانیدن مذهب به صفای قدیمی خود می‌باشد ، در نتیجه او یک فرد اصلاح طلب در تعالیم مذهب می‌باشد ، اگرچه در آثارش مطالب نادرست فراوان ، از جمله مسأله ثنویت موجود می‌باشد ، ولی این مانع از آن نیست که به حقایق موجود در آن توجه نشود ، چنانکه سخنان بیهوده و باطلی چون تثلیث ، مانع از استناد به کتب مسیحیت نمی‌باشد .

سیمای موعود در آیینه زرتشت

بیشترین واژهای که در منابع زرتشت برای موعود به کار رفته ، واژه سوشیانس می‌باشد .

سوشیانس ، سوشیانت ، سئوشیانت ، سوشانس و سیوسوش ، کلا از ماده سو به معنای سودمند ، سودآور و سودرسان می‌باشند .

در زند و اوستا ، همه جا سوشیانس به معنای رهایی‌بخش و نجات دهنده به کار رفته و غالبا از سه رهایی بخش در سه مقطع ، از مقاطع عمر جهان ، گفتگو شده است . ولی هنگامی که از موعود آخرالزّمان گفتگو شده ، معمولا همراه با واژه ورثرغن یعنی : پیروزگر و همیشه پیروز آمده است .⁽¹⁾

واژه خاصی که از آخرین منجی یا سوشیانت پیروزگر در منابع زرتشتی تعبیر می‌شود ، واژه اَسْتْوَت اِرِتَ می‌باشد .

این در خود متون زرتشتی اینگونه تفسیر شده است :

او را از این جهت « اَستْوَت اِرِتَ » گویند ، برای آنکه آنچه در این جهان دارای جسم و جانی است ، از پرتو او به یک زندگانی فناناپذیر رسد .⁽²⁾

در منابع زرتشتی ، هر کجا واژه سوشیانتِ اوستایی ، یا سوشیانسِ پهلوی ، به صورت مفرد آمده ؛ یا با عنوان اَستْوَت اِرِتَ همراه باشد ، مقصود از آن آخرین نجات بخش جهان است که تمام آدمیان را از ستم و بیداد خواهد رهانید .⁽¹⁾

در بسیاری از پیشگویی‌های زرتشت از او بهرام تعبیر شده که به یک نمونه از زراتشت نامه که متن منظوم بهمن یشت می‌باشد ، بسنده می‌کنیم :

بیاید پس آن شاه فرخنده نام که « بهرام » خواند ورا خاص و عام

بگیرد سر تخت و تاج شهان جهان را رهاند از آن گمرهان

زعالم ببرّند تخم بدان نشینند با کامِ دل بخردان⁽²⁾

در اینجا شماری از نویدهای منابع زرتشتی را از مورد اعتمادترین نسخ موجود ، با اشاره به پایگاه‌های پالایش شده آنها می‌آوریم ؛ در این نویدها از موعود آخرالزمان ، سیره و صورت او ، یاران فداکار او ، فرو ریختن نظام‌های فاسد و بنیاد جهانی آباد ، آرام ، بی‌کینه و بی‌خدعه به روشنی و شفافیت تمام خبر می‌دهند :

1 . سوشیانس ، دین را به جهان رواج دهد ، فقر و تنگدستی را ریشه‌کن سازد ، ایزدان را از دست اهریمن نجات داده ، مردم جهان را هم فکر و هم گفتار و هم کردار سازد .⁽³⁾

2 . پس سوشیانس آفرینش را دوباره پاک بسازد و رستاخیز و تن پسین باشد .⁽⁴⁾

در بخش واژه‌شناسی زند بهمن یسن آمده : سوشیانس آخرین نجات بخش دین زرتشتی است .⁽⁵⁾

3 . بدان جهت که مردگان دگرباره برخیزند و زندگانی جاودانه آغاز گردد و « سوشیانت » به درآید و جهان را به آروزی خویش دگرگون سازد .⁽⁶⁾

در این فراز به رجعت و بازگشت مردگان در هنگامه ظهور تصریح شده است .

4 . بدان هنگام که « اَستْوَت اِرِتَ » به درآید ، گرزی پیروزمند به دست دارد ، گرزی که فریدون دلیر به هنگام کشتن اژدهاک در دست داشت ... استوت ارت با این گرز دروغ را از گیتی خانه راستی بیرون خواهد راند .⁽¹⁾

5 . یارانِ « استوت ارت » پیروزمندانی به در آیند : نیک اندیش ، نیک گفتار و نیک دین ، آنان هرگز سخن دروغ بر زبان نیاورند .⁽²⁾

در این فراز از اصحاب خاص موعود ستایش شده و در فرازهایی دیگر از برخی از آنان نام برده شده ، که از آن جمله است :

1 . توس ، فرزند نوذر⁽³⁾

2 . گرشاسب⁽⁴⁾

3 . اَشَوَذَ دَنگَهَه⁽⁵⁾

6 . کی ، ای مزدا ، سپیده دم به درآید ، و جنس بشر به سوی راستی روی کند ؟ کی ، نجات دهنده بزرگ با گفتار پر از حکمت خویش به مراد رسد ؟ کدامند کسانی که و هومن به یاری آنان آید ؟⁽⁶⁾

7 . به « فَرَوَهَر اَستْوَت اِرِتَ » درود می‌فرستیم ، آن کسی که « سوشیانت پیروزگر » موسوم خواهد شد و « اَستْوَت اِرِتَ » موسوم خواهد شد .

او را از این رو « سوشیانت » نامند ، برای آنکه او به همه موجودات مادی سود بخشد .

او را از این جهت « استوت ارت » گویند ، برای اینکه آنچه در جهان دارای جسم و جانی است ، از پرتو او به یک زندگانی فناناپذیر رسد .⁽⁷⁾

8 . ای زرتشت سپیتمان ، هنگامی که زمان سر شود ، دشمنان چنان نابود شوند ، مانند ریشه درختی که به یک شب زمستان سرد که فرا رسد ، به یک شب برگ بیفکند .⁽¹⁾

9 . مهر دارنده چراگاه فراخ ، و سروش دلیر و رشنِ راست ، و بهرام نیرومند و اشتادِ پیروزگر ، ( و ) فره دین مزدیسنان ، نیروی آینده رهبری جهان ، به فرمان من دادار برسند .⁽²⁾

مهر یکی از ایزدان توانای آیین زرتشتی ؛ رشن نام ایزدی دیگر که به همراه مهر و سروش کارهای بندگان را می‌سنجد ؛ اشتاد به معنای راستی و درستی ، نام ایزدی که به همراه زامیاد ، روان را به ترازو می‌گذارد تا رشن کارهای او را بسنجد .⁽³⁾

10 . درباره بهرام و رجاوند پیداست که به پر فرهی فراز رسد و دیهیم فراز بندد ، گمارده در مقام موبدان موبدی و مقام داور راست دین ، و این ده‌های ایران ، که من اورمزد آفریدم ، دوباره بیاراید . آز و نیاز وکین و خشم و شهوت ، رشک و گناهکاری‌از جهان کاستی گیرد ، گرگ زمان برود و میش زمان آید .⁽⁴⁾

11 . فر کیانی مزدا آفریده نیرومند ، ابرکار ، پرهیزگار ، ارجمند ، ماهر و برتر از دیگر آفریدگان را می‌ستاییم ، که از آنِ سوشیانس و یاران دیگرش خواهد بود .(1)

12 . پس باشد از آنانی باشیم که جهان را نورانی کنیم ای مزدا ، و شما ای اهوره‌های دیگر ، که حمایت و راستی را بیاوریم ، وقتی که اندیشه‌ها آنجا یکی شوند .⁽⁵⁾

13 . می‌خواهیم که سوشیانس‌ها شویم ، می‌خواهیم که پیروزمند شویم .⁽⁶⁾

14 . رو به امشاسپندان و سوشیانس‌ها آوریم ، که داناترین ، راست گفتارترین ، یاری‌کننده‌ترین ، به جنبش آورنده‌ترین و بزرگترین هستند .⁽¹⁾

15 . ما فر کیانی توانا را می‌ستاییم که در میان سوشیانت‌ها به آن پیروزمند و یارانش مختص خواهد شد ، که جنس بشر را نو کند که هیچ وقت پیر نشود .⁽²⁾

16 . وقتی که « اَستْوَتِ اِرِتَ » پیک مزدا اهورا ... ظهور کند ... جهان راستی را از دروغ پاک خواهد نمود . او با دیدگان دانا به سوی مخلوقات خواهد نگریست .⁽³⁾

17 . فروهر نیک توانای پاک پرهیزگاران را از « کیومرث » تا « سوشیانس پیروزگر » می‌ستاییم .⁽⁴⁾

18 . هدف سوشیانس‌ها با آموزش‌های کامل تو هماهنگ است ، به سوی که برای‌یاری دادن اندیشه نیک باید رفت ؟ ( ای مزدا )⁽⁵⁾

19 . آنها سوشیانس‌های کشورها خواهند بود ، آنان که شناخت خود را از آموزش تو به وسیله کردارهای هماهنگ با اشه ، همراه اندیشه نیک پیروی می‌کنند .⁽⁶⁾

20 . تا که آنان ( سوشیانت‌ها و یاوران وی ) زندگی را تازه سازند ، پیر نشدنی ، نمردنی ، نگندیدنی ، نپوسیدنی ، جاودان زنده ، جاودان بالنده ، کامروا .

در آن هنگام که دیگر باره مردگان برخیزند به زندگانی بی‌مرگی روی کنند ، پس آنگاه او ( سوشیانت ) به درآید و به آرزوی خویش جهان را تازه ساخته ، گیتی را نو کند .

پس جهانی که فرمان بردار راستی است ، آسیب‌ناپذیر شود . دروغ دیگر باره به همان جایی رانده شود که از آنجا برای گزند راستی پرست و نژاد و هستی وی آمده بود .⁽⁷⁾

در این بخش نیز بر رجعت و بازگشت مردگان در هنگامه ظهور تأکید شده ، جهان پر فروغ ، دیدنی و دوست داشتنی ایام ظهور را به تصویر کشیده ، از نقش اصحاب خاص در اداره کشورها و ایجاد نظم و عدالت ، و تأسیس دنیایی نو با روح تعاون ، براساس مهر و محبت سخن گفته است .

علیرغم تأکید ما بر آسمانی نبودن آیین زرتشتی ، همسویی فراوان بین آموزه‌های زرتشت و معارف عالیه اسلام ، پیرامون موعود روزگاران می‌بینیم ، راز این همسویی را پیشتر یادآور شدیم و گفتیم که : این تعلیم عالیه و معارف والا هرگز از مغز افراد غیر مرتبط به عالم وحی تراوش نمی‌کند ، ولذا اگر نبوت زرتشت ثابت نشود ( که نشده ) ، بی‌گمان آموزه‌های پیامبری راستین از انبیای سلف ( پیامبر مجوس ، یا پیامبری دیگر ) در دسترس او بوده و این حقایق از مکتب وحی برخاسته ، اگرچه با سخنان سست ، بی‌ارزش و گاهی ضدارزش نیز آمیخته شده است .

همسویی بشارت‌های زرتشت با بشارت‌های اسلام پیرامون موعود

1 . در آموزه‌های زرتشت تأکید شده که بهداشت و دارو و درمان به قدری رونق می‌گیرد که هرگز احدی جز به مرگ طبیعی فوت نکند ،⁽¹⁾در منابع اسلامی نیز تأکید

شده که حتی یک نفر نابینا ، زمین گیر و بیمار در روی زمین نمی‌ماند .⁽²⁾

2 . در تعالیم جاماسب آمده است که : دروغ ، خیانت و مغبونی از جهان برخیزد ، غم و اندوه از دل مردم دور شود ، نشاط ، خرمی و عیش در دل‌ها جای گیرد .⁽³⁾

در منابع اسلامی نیز تأکید شده که همه آسمانی‌ها و زمینی‌ها خوشحال و خشنود شوند.⁽⁴⁾

3 . در آموزه‌های زرتشتی تأکید شده که زمین ، دهان باز کند ، هر گوهر و فلزی ،

مانند زر ، سیم ، روی ، ارزیز و سرب آشکار شود ،⁽¹⁾در منابع اسلامی نیز تأکید شده که زمین آنچه در دل دارد برای او ظاهر می‌کند .⁽²⁾

4 . در اوستا تأکید شده که اندیشه‌ها یکی می‌شود ،⁽³⁾در اسلام نیز تأکید شده که او همه افکار و اندیشه‌ها را به سوی قرآن هدایت می‌کند و از تشتت آرا باز می‌دارد .⁽⁴⁾

5 . در منابع زرتشتی تأکید شده که پیش از ظهور موعود زمین لرزه زیاد باشد⁽⁵⁾و بسیار ویرانی از خود بر جای گذارد ،⁽⁶⁾و در احادیث اسلامی نیز تأکید شده که حضرت مهدی علیه‌السلام در سالی پر زلزله ظهور می‌کند .⁽⁷⁾

6 . در تعالیم زرتشت در میان نشانه‌های ظهور بیش از همه بر نشانه‌هایی که در خورشید و ماه و آسمان ظاهر می‌شود ، تکیه شده است ،⁽⁸⁾در روایات اسلامی نیز بر کسوف خورشید و خسوف ماه در پیش‌قدم ظهور ،⁽⁹⁾و بروز نشانه در قرص خورشید تأکید شده است .⁽¹⁰⁾

7 . در ده‌ها مورد درباره موعود واژه « پیروزگر » تأکید شده⁽¹¹⁾در منابع اسلامی نیز از او « مغلولب » یعنی همیشه پیروز تعبیر شده است .⁽¹²⁾

8 . در منابع زرتشتی از یاران خاص موعود تقدیس و تمجید فراوان شده ،⁽¹³⁾در

منابع اسلامی نیز تمجید و توصیف فراوان از اصحاب خاص حضرت شده است .⁽¹⁾

9 . در آموزه‌های زرتشتی از فروکش کردن آز ، حرص ، کین ، خشم ، رشک و گناه سخن رفته ،⁽²⁾در منابع اسلامی نیز بر ریشه‌کن شدن آنها تأکید شده است .⁽³⁾

10 . در منابع زرتشتی بر زنده شدن مردگان در عهد موعود تأکید شده⁽⁴⁾و آن یکی از اعتقادات اصیل ، محکم و خلل‌ناپذیر ما می‌باشد و به عنوان « رجعت » شهرت یافته است .

بسیاری از بزرگان بر تواتر احادیث رجعت تصریح کرده‌اند⁽⁵⁾و شماری از فرزانگان کتاب‌های مستقل و مبسوط پیرامون آن به رشته تحریر در آورده‌اند .⁽⁶⁾

موعودباوری در ادیان زمینی

اشاره

از دیدگاه قرآن کریم واژه دین منحصر به آیین مقدس اسلام است ، و جز آن دین به شمار نمی‌آید و لذا این واژه که در قرآن 62 بار آمده ، همه‌اش به عنوان مفرد آمده و هرگز به صیغه تثنیه یا جمع نیامده است .

منطق وحی به صراحت اعلام می‌دارد :

« اِنَّ الدینَ عِنْدَاللَّهِ الاِْسْلاَمُ » ؛⁽¹⁾

بی‌گمان دین در نزد خدا همانا اسلام است .

« وَمَنْ یَبْتَغِ غیرَ الاِْسْلاَمِ دینا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ » ؛⁽²⁾

هر کس به جز اسلام آیین دیگری را طلب کند ، هرگز از او پذیرفته نخواهد شد .

« اَلیوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ ، وَ اَتْمَمْتُ عَلیکُمْ نِعْمَتِی و رَضیتُ لَکُمُ الاِْسْلاَمَ دینا » ؛⁽³⁾

امروز دین را برای شما به کمال رسانیدم ، نعمتم را بر شما تمام کردم و اسلام را به عنوان دین برای شما برگزیدم .

« شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدینِ مَا وَصَّی بهِ نُوحا ، وَ الَّذِی اَوْحینَا اِلیکَ وَ مَا وَ صینَا بِهِ اِبْراهیمَ وَ مُوسی وَ عِیسی ، اَنْ اَقِیموُا الدینَ و لاَ تَتَفَرَّقُوا فیهِ » ؛⁽¹⁾

از دین همان را بر شما تشریع کرد که به نوح نیز توصیه نمود . آنچه را که به تو

وحی کردیم ، به ابراهیم ، موسی و عیسی نیز توصیه نمودیم که دین را برپا دارید و در آن پراکنده نشوید .

« وَوَصَّی بهَا اِبرَاهیمُ بَنِیهِ وَ یَعْقُوبُ یَا بَنِیَ اِنَّ اللَّهَ اصْطَفی لَکُمُ الدینَ ، فَلاَ تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ » ؛⁽²⁾

ابراهیم آن را به فرزندانش توصیه نمود ، یعقوب نیز که ای فرزندان من خداوند دین را برای شما برگزیده ، از دنیا بیرون نروید جز در حالی که مسلمان باشید .

قرآن کریم در این آیات و آیات دیگر اسلام را معادل دین دانسته و آن را در همه موارد به صیغه مفرد آورده است .

شایان دقت است که قرآن کریم واژه صراط را نیز فقط به صورت مفرد آورده ، راه‌های دیگر را با واژه سبیل مطرح نموده است :

« وَ اَنَّ هذَا صِرَاطی مُسْتَقِیما فاَتَّبِعُوهُ ، و لاَ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ ، فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبیلِهِ » ؛⁽³⁾

این راه ( صراط ) من است که مستقیم است ، پسْ از آن پیروی کنید ، از دیگر راه‌ها پیروی نکنید که شما را از راه او پراکنده کنند .

روی این بیان راه منحصر به راه خدا و آن دین مقدس اسلام است .

آیین یهود ، آیین مسیح و آیین همه پیامبران ، در مقطع خود اسلام بود و آیین توحید بود و صراط مستقیم و راه راست بود .

اما مسلک‌های زمینی و آیین‌های غیر آسمانی در واقع دین نمی‌باشند و از احدی پذیرفته

نیستند ، ولی ما در سر فصل همین بخش عنوان : ادیان زمینی به کار بردیم ، چرا ؟

1 . از راه تسامح و تعامل ، که در عرف هر کیشی که به نوعی به مبدأ و معاد معتقد باشند ، بر آن واژه دین را اطلاق می‌کنند .

2 . از قرآن کریم پیروی نمودیم که به ادیان باطل نیز واژه دین را اطلاق نموده است :

« وَمَنْ یَبْتَغِ غیرَ الاِْسْلاَمِ دینا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ » ؛⁽¹⁾

هر کس به جز اسلام ، دینی را طلب کند از او پذیرفته نمی‌شود .

« هُوَ الَّذِی اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی و دِینِ الْحَقِّ ، لیظْهِرَهُ عَلی الدینِ کُلِّهِ » ؛⁽²⁾

او خداوندی است که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد ، تا آن را بر همه ادیان پیروز سازد .

3 . همه مکتب‌هایی که در پهندشت زمین به عنوان دین مطرح هستند ، ریشه آسمانی‌دارند ، به این معنی که یا واقعا در اصل آیین یکتاپرستی بوده ، با گذشت زمان آنقدر دستخوش تغییر و تحریف شده که کاملا رنگ توحید و اعتقاد به مبدأ و معاد از آنها گرفته شده ، و یا بنیانگذاران آنها معارف یکی از کتب آسمانی را به دست آورده ، آن را براساس اهداف خود تغییر داده ، به عنوان یک روش و منش در میان مردم منتشر ساخته است .

و به همین دلیل است که ما در میان ادیان زمینی به دنبال نویدهای موعود می‌گردیم :

موعودباوری در کتب مقدسه هندوها

در لابه‌لای کتاب‌هایی که از روزگار باستان در میان هندوان به عنوان کتاب آسمانی شناخته شده ، نویدهای فراوانی پیرامون مصلح آسمانی با صراحت و شفافیت کامل دیده می‌شود .

ما هیچ سندی در دست نداریم که این کتاب‌ها آسمانی و آورندگان آنها پیامبران

الهی باشند ، ولی اطمینان کامل داریم که یا آورندگان آنها از پیامبران آسمانی بوده‌اند و یا معارف و تعالیم پیامبری در دسترس آنها بوده و آنها در تدوین این کتاب‌ها از آن معارف عالیه بهره جسته‌اند . زیرا اینها مطالب مربوط به آینده است و هرگز افکار و اندیشه‌های مردم ، اگرچه نابغه دوران و نادره زمان باشند به آنها نمی‌رسد و این پیشگویی‌ها منحصرا باید از سرچشمه وحی نشأت گرفته باشد .

از این رهگذر ما شماری از نویدهای موجود در کتب مذهبی هندوها را پیرامون موعود در اینجا می‌آوریم ؛ تا جهانی بودن این ایده و عقیده بیش از پیش آشکار گردد :

1 . در کتاب باسک از کتب مقدسه هندوها آمده است :

دور دنیا تمام شود به پادشاه عادلی در آخرالزمان ، که پیشوای فرشتگان ، پریان و آدمیان باشد و حق و راستی با او باشد .

او هرچه در دریاها ، کوه‌ها و دل زمین پنهان باشد ، همه را به دست آورد و اخبار آسمان‌ها و زمین را بیان می‌کند .

از او بزرگتر کسی به دنیا نیاید .

2 . در کتاب شاکمونی از کتب مقدسه هندوها آمده است :

پادشاهی و دولت دنیا به فرزند سید خلایق در دو جهان : « کشن »⁽¹⁾تمام شود .

او کسی باشد که بر کوه‌های شرق و غرب جهان حکم براند و فرمان دهد .

او بر ابرها سوار شود و فرشتگان کارکنان او باشند و جن و انس در خدمت او درآیند .

از « سودان » که زیر خط استوا است ، تا سرزمین « تسعین » که زیر قطب شمال است ، و ماوراء بحار را صاحب شود و دین خدا را زنده گردد .

نام او « ایستاده » باشد و خداشناس باشد .

3 . در کتاب ریک ودا از کتب مقدسه هندوها چنین آمده :

« ویشنو » در میان مردم ظاهر گردد .⁽²⁾

او از همه کس قوی‌تر و نیرومندتر است .

در یک دست ویشنو ، شمشیری به مانند ستاره دنباله‌دار ، و در دست دیگر انگشتری درخشنده دارد .

هنگام ظهور وی ، خورشید و ماه تاریک شونده و زمین خواهد لرزید .⁽¹⁾

4 . در کتاب دید از کتب مقدسه هندوها آمده است :

پس از خرابی دنیا ، پادشاهی در آخرالزمان پیدا شود که پیشوای خلایق باشد و نام او « منصور » باشد .⁽²⁾

تمام عالم را بگیرد و به دین خود درآورد و همه کس را از مؤمن و کافر بشناسد و هر چه از خدا بخواهد بیاورد .

5 . در کتاب وشن جوک از کتب مقدسه هندوها می‌خوانیم :

سرانجام دنیا به کسی برگردد که خدا را دوست دارد و از بندگان خاص او

باشد ، نام او « فرخنده » و « خجسته » باشد .⁽³⁾

6 . در کتاب دادتک از کتب مقدسه برهمائیان هند چنین آمده :

بعد از آنکه مسلمانی بهم رسد ، در آخرالزمان اسلام در میان مسلمانان از ظلم ظالمان ، فسق عالمان ، تعدی حاکمان ، ریای زاهدان ، بیدیانتی امینان ، حسد حاسدان و ... برطرف شود و به جز نام از آن چیزی نماند ... دست حق برآید و جانشین آخر « ممتاطا »⁽⁴⁾ظهور کند ، مشرق و مغرب عالم را بگیرد و بگردد همه جا ... و خلایق را هدایت کند .

7 . در کتاب پاتیکل از کتب مقدسه هندیان چنین آمده است :

چون مدت روز تمام شود ، دنیای کهنه نو شود و زنده گردد و صاحب ملک

تازه پیدا شود ، از فرزندان دو پیشوای جهان :

یکی ناموس آخرالزمان .

دیگری وصیّ بزرگتر وی ، که « پشن » نام دارد .

و نام آن ملک تازه « راهنما » است .⁽¹⁾

به حق پادشاه شود و خلیفه « رام » باشد .⁽²⁾

حکم براند و او را معجزه بسیار باشد .

8 . در کتاب اوپانیشاد در شرح واژه کلی دهمین مظهر ویشنو آمده است :

این مظهر ویشنو در انقضای کلی یا عصر آهن ، سوار بر اسب سفیدی ، در حالی که شمشیر برهنه درخشانی به صورت ستاره دنباله‌دار ، در دست دارد ظاهر می‌شود و شریران را تماما هلاک می‌سازد و خلقت را از نو تجدید و پاکی را رجعت خواهد داد .⁽³⁾

9 . در کتاب شاپورگان کتاب مقدس مانویه ، ترجمه مولر آمده :

باید « خرد شهرایزد » در آخرالزمان ظهور کند و عدالت را در جهان بگسترد .⁽⁴⁾

10 . 25 سال پیش ، در اردیبهشت 1359 ش . توفیقی دست داد ، یک سفر 25 روزه به کشور پهناور هند نمودم ، در کشمیر در مورد زبان سانسکریت جویا شدم ، معلوم شد که دو تن از اساتید دانشگاه سری نگر آگاهی کامل بر این زبان دارند . ترتیبی‌داده شد که با آنها دیدار کردم و از آنها در مورد آخرالزمان و موعود جهانی پرسیدم ، گفتند : آنچه در کتابهای مذهبی ما موجود است این است که :

یک مرد آسمانی در آخرالزمان ظهور کند ، ظلم و ستم از پهنه جهان ریشه کن سازد . حکومتی براساس عدالت و آزادی در سطح جهان تأسیس کند ، در

جهانْ دیگر از جهل و شر و تبهکاری اثری نمی‌ماند . و همه انسان‌ها در برابر او تعظیم کنند و همه جهان زیر یک پرچم و تحت فرمان یک فرمانروا اداره شود .

از آنها خواستم که متن مکتوبی را به من معرفی کنند که حاوی مطالب یاد شده باشد ، آنها کتاب گرگوارنهم نهمین پیامبر سیک‌ها را معرفی کردند و متن سانسکریت آن را به من ارایه دادند و فرازهایی را از روی آن برای من خواندند و ترجمه کردند .⁽¹⁾

این بود خلاصه‌ای از نویدهای موجود در کتب مقدسه هندوها پیرامون موعود آخرالزمان ، که نسبت به دیگر کتب مقدسه از صراحت و شفافیت بیشتری برخوردار بودند ، و به روشنی حاکی از آن بودند که تدوین کنندگان کتب یاد شده به تعالیم پیامبران دسترسی داشتند و این حقایق والا و معارف بلند را از مکتب وحی آموخته بودند .

موعودباوری در میان اهل سنت

اشاره

واژه سنّت در لغت به معنای راه و روش است ، و از نظر اهل سنّت به معنای حرکت طبق شیوه و روش شرع نبوی می‌باشد .

اهل سنّت ، واژه « سنّت » را در مقابل « بدعت » به کار می‌برند .

در قرن اول و نیمه اول قرن دوم به سخنان منقول از پیامبر اکرم ، اصحاب و تابعین نیز سنّت می‌گفتند .

در نیمه دوم قرن دوم با تألیف رساله‌ای واژه سنّت را در محدوده سخنان پیامبر محدود کردند ، به تدریج سنت منحصرا در : گفتار پیامبر ، رفتار پیامبر و تقریر و تبیین پیامبر به کار رفت و سخنان صحابه و تابعین به عنوان : « اثر » شناخته شد .

در اویل قرن سوم عبارت « اصحاب حدیث » جای خود را به « اهل سنت » داد و این واژه به تدریج رواج یافت و به همه پیروان مکتب خلفا ، در مقابل پیروان مکتب اهل بیت اطلاق شد .

آنگاه احمد حنبل رساله‌ای تدوین کرده ، ارکان اعتقادی اهل سنت را به شرح زیر مقرّر نمود :

1 . تمسک به اصحاب

2 . ایمان به قَدَر

3 . قدیم بودن قرآن

4 . رؤیت خداوند در قیامت

5 . افضلیت صحابه به ترتیب خلافت

6 . اطاعت از خلیفه ، عادل یا فاسق

7 . عدم خروج بر خلیفه

8 . منع بیان مثالب اصحاب

9 . مخلوق بودن بهشت و جهنم

10 . عدم کفر اهل قبله

این اصول به تدریج از طرف دیگر مکتب‌ها نیز پذیرفته شد .

در قرن دوم و سوم مکتب‌های فقهی اهل سنت به شرح زیر پدید آمد :

1 . اوزاعی

2 . سفیان ثوری

3 . طبری

4 . حنفی

5 . لیثی

6 . ظاهری

7 . شافعی

8 . حنبلی

9 . مالکی

10 . کرامی و ...

بعدها چهار مکتب براساس مصالح و مقتضیات تثبیت شده ، بقیه به کنج عزلت و غربت غنودند .

به موازات تدوین کتب حدیثی ، احادیث مربوط به موعود در مجامع حدیثی جایگاه خاصی پیدا کرد و در همه منابع و کتب حدیثیِ پایه و مرجع به صورت شفاف و روشن با اسناد صحیح و معتبر جای گرفت ، از جمله در کتب پایه و مرجع زیر :

1 . بخاری

2 . مسلم

3 . ترمذی

4 . ابوداود

5 . ابن ماجه

6 . مسند احمد

7 . المصنَّفِ عبدالرزاق

8 . المصنَّفِ ابن ابی شیبه

9 . معجم کبیر و متوسط طبرانی

10 . صحیح ابن‌حبان و ...

به جز صحیح بخاری احادیث حضرت مهدی در دیگر منابع حدیثی اهل سنت به صراحت آمده ، ولی بخاری آن را در باب « نزول عیسی بن مریم » آورده ، به این بیان :

کَیْفَ اَنْتُمْ اِذَا نَزَلَ ابن مَریمَ فیکُمْ وَ اِمَامُکُمْ مِنْکُمْ ؛⁽¹⁾

چگونه خواهید بود هنگامی‌که پسر مریم در میان شما فرود آید و امام شما از خود شما باشد .

این حدیث بی‌گمان در شأن حضرت مهدی علیه‌السلام است ، ولی نام آن حضرت به صراحت نیامده است ، ولی جای این پرسش باقی است که بخاری با وجود آن همه احادیث صحیحی که در آن به نام حضرت تصریح شده ، تنها به نقل حدیثی‌بسنده کرده که نام حضرت در آن به صراحت نیامده است .

کسانی که به بخاری حسن ظن دارند ، او را معذور می‌دارند و می‌گویند که بخاری‌در زمانی می‌زیست که ستیزه‌های کلامی و عقیدتی سایه سنگین خود را بر سراسر جهان اسلام انداخته بود .

یک نمونه آن زندان ، شکنجه و تازیانه‌های دستگاه خلافت بود که بر پیکر نحیف

احمد حنبل بر سر بحث حدوث یا قدمت قرآن نواخته می‌شد .⁽¹⁾

در همین رابطه بخاری را از نیشابور ، سمرقند و زادگاهش بخارا بیرون رانده ، به اقامت اجباری در روستای خرتنک وادار کردند .

در یک چنین جوّ خفقان و خطرناک باید به او حق داد که خود را درگیر مسائل حساسی چون مهدویت نکند .

ولی آنانکه با ژرف نگری بیشتری به مسأله می‌نگردند ، معتقدند باید راز اصلی دوری بخاری را از اهل بیت در جای دیگری جستجو کرد .

بخاری از همه ملاحده روزگار ، چون عمران بن حِطّان⁽²⁾روایت کرده ، حتی یک حدیث به عنوان نمونه از امام صادق علیه‌السلام روایت نکرده است .

برای آشنایی کامل از اعمال ، رفتار ، قضاوت‌های ناروا و جبهه‌گیری‌های مغرضانه و دور از انصافش ، به کتاب ارزشمند : الامام البخاری مراجعه فرمایید .⁽³⁾

ا ) الامام البخاری و فقه اهل العراق ، در 250 صفحه وزیری

ب ) الامام البخاری و صحیحه الجامع المختصر ، در 595 صفحه وزیری

در ایران ، لبنان و لندن ، چاپ و منتشر شده است .

و اینک با این مقدمه کوتاه سرگذشت موعودباوری را در میان فرهیختگان مذاهب چهارگانه اهل سنت پی می‌گیریم .

موعودباوری در میان حنفیان

نعمان بن ثابت ، مشهور به ابوحنیفه ( 80 - 150 ه . ) پیشوای حنفیان⁽⁴⁾در کتاب

معروفش : الفقه الاکبر از نزول عیسی علیه‌السلام به عنوان یکی از اشراط الساعه سخن گفته ، ملاعلی قاری در شرح آن آورده است :

حضرت مهدی علیه‌السلام در حرمین شریفین ظاهر می‌شود ، سپس به بیت المقدس تشریف می‌برد ، دجال می‌آید ، او را در آنجا محاصره می‌کند ، در این حال حضرت عیسی علیه‌السلام فرود می‌آید ، در دمشق شام ، از سوی مناره شرقی ، از آسمان ، و مهیای نبرد با دجال می‌شود ، ضربتی بر او فرود می‌آورد ، با نزول

عیسی دجال آب می‌شود ، همانند نمک که در آب ذوب می‌شود .

حضرت عیسی با حضرت مهدی گرد می‌آیند ، وقت نماز فرا می‌رسد ، حضرت مهدی به حضرت عیسی اشاره می‌کند که مقدم شود ، حضرت عیسی امتناع می‌کند و می‌گوید : این نماز برای شما برپا شده ، برای امامتْ شما شایسته‌تر هستید ، پس عیسی به او اقتدا می‌کند تا پیروی‌اش از پیامبر ما صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آشکار شود .⁽¹⁾

آنگاه فرهیختگان حنفی به دنبال پیشوای خود حرکت کرده ، احادیث روشن و شفاف و اعتراف‌های قاطع و صریح پیرامون موعود بشریت ، خلیفه حضرت احدیت ، سامان بخش جهان خلقت ، مهدی امت حضرت بقیة اللّه ارواحنا فداه ، در کتاب‌های گرانسنگ خود به ودیعت نهادند ، که به شماری از آنها به ترتیب تسلسل زمانی اشاره می‌کنیم :

1 . ابو محمد عبدالغنی بن عبدالواحد مقدسی جماعیلی حنفی (600 ه . )

وی به سال 541 ه . در جماعیل ، از توابع نابلس دیده به جهان گشود ، در دمشق ، بغداد ، همدان ، اصفهان و دیگر مراکز علمی به آموزش حدیث پرداخت ، احادیث موعود را در کتابش : اشراط الساعه ثبت نموده و سرانجام در 23 ربیع الاول 600 ه . در قاهره درگذشت .⁽²⁾

2 . یوسف بن قِزْ اُوغْلی بن عبداللّه دمشقی (581 - 654 ه . )

ابوالمظفر ، شمس‌الدین حنفی ، مشهور به : « ابن جوزی » به تفصیل پیرامون موعود سخن گفته ، از نماز خواندن حضرت عیسی به امامت حضرت مهدی ، از طول عمر و احادیث مهدویت دفاع کرده و تصریح کرده که او فرزند امام حسن عسکری و آخرین امام از ائمه اثناعشر می‌باشد .⁽¹⁾

3 . ابوالولید محمد ابن شحنه حنفی (815 ه . )

ابن شحنه در کتاب خود به صراحت اعلام کرده که مهدی منتظر در شب نیمه شعبان 255 ه . متولد گردید .⁽²⁾

4 . شمس الدین ، احمد بن سلیمان بن کمال پاشا حنفی (940 ه . )

او کتابی به نام : « تلخیص البیان فی علامات مهدی آخرالزمان » دارد ، که نسخه‌های‌دست نویسی از آن موجود است .⁽³⁾

ا ) کتابخانه لوس آنجلس ، به شماره 1/393 - B

ب ) کتابخانه عارف حکمت ، مدینه منوره ، به شماره : 62/240 ، 7 - ق

ج ) کتابخانه عاشر افندی ، استانبول ، در ضمن مجموعه‌ای به شماره : 446 .

وی شیخ الاسلام و مفتی استانبول بود ، بیش از یک صد اثر از خود به یادگار گذاشت .⁽⁴⁾

5 . شمس الدین محمد بن طولون حنفی دمشقی (880 - 953 ه . )

ابن طولون در صالحیه ، از محلات دمشق متولد شد ، فقه ، اصول ، ادبیات ، طب و نجوم را فراگرفت ، 746 جلد کتاب نوشت ، در کتاب الشذرات الذهبیه که پیرامون 12 امام نوشته ، به صراحت اعلام کرده که ایشان در شب 15 شعبان 255 ه . متولد شده⁽⁵⁾و گفته :

کتاب مستقلی در این رابطه به نام : المهدی الی ما ورد فی المهدی تألیف کرده است .⁽¹⁾

6 . نورالدین ، علی بن سلطان محمد قاری هروی (1014 ه . )

ملاعلی قاری در هرات متولد شده ، به مکه مهاجرت نموده ، تا پایان عمر در حرم

مکه مجاورت نموده ، آثار فراوانی از خود به یادگار نهاده ، که چهار جلد آن به حوزه مهدویت اختصاص دارد :

1 . الرد علی من حکم و قضی بان المهدی الموعود جاء و مضی⁽²⁾

2 . رسالة فی حق المهدی⁽³⁾

3 . المشرب الوردی فی المهدی⁽⁴⁾

4 . مهدی آل الرسول⁽⁵⁾

وی در کتاب مرقاة المفاتیح نیز به تفصیل احادیث حضرت مهدی علیه‌السلام را آورده است .⁽⁶⁾

متن نوشته ایشان را در شرح الفقه الاکبر در آغاز همین بخش آوردیم .⁽⁷⁾

7 . قطب‌الدین ، مصطفی بن کمال‌الدین حنفی بکری (1099 - 1162 ه . )

وی در دمشق متولد شده ، صدها کتاب در رجال ، تراجم ، سیره ، حدیث ، تفسیر ، ادعیه ، زیارات، مناقب و غیره تألیف کرده، دو مجلد از آنها را به حوزه مهدویت اختصاص داده است:

1 . النوافح القریبة الکاشفة عن خصائص الذّات المهدیة .⁽⁸⁾

2 . الهدیة الندیة فیما جاء فی فضل الذات المهدیة .⁽¹⁾

8 . شهاب‌الدین ، احمد بن علی بن عمر بن صالح منینی (1089 - 1173 ه . )

وی کتاب ادبی بسیار والایی در شرح قصیده الفوز و الامان شیخ بهایی نوشته ، و آن را : فتح المنان ، شرح الفوز و الأمان ، فی مدح صاحب الزمان نام نهاده است .⁽²⁾

9 . حافظ سلیمان بن ابراهیم قندوزی حنفی (1220 - 1294 ه . )

شیخ سلیمان قندوزی ، فرزند ابراهیم ، مشهور به : « خواجه کلان » فرزند محمد ، مشهور به : « خواجه بابا » فرزند ابراهیم ، مشهور به : « سید ترسون » حسینی بلخی قندوزی⁽³⁾شیخ الاسلام دولت عثمانی ، صاحب کتاب گرانسنگ ینابیع المودة در این کتاب ارزشمند که ده‌ها بار در استانبول ، ایران ، لبنان ، هند و غیره به طبع رسیده ، به صراحت اعلام کرده که امام حسن عسکری علیه‌السلام تنها یک فرزند به نام : « ابوالقاسم ، محمد و حجت » داشت که عمرش به هنگام ارتحال پدرش به 5 سال رسیده بود ، لکن علم و حکمت را خداوند به وی عطا کرده بود ، او به « قائم منتظر » نامیده می‌شد ، زیرا غائب و پشت پرده غیبت بود .⁽⁴⁾

آنگاه بخش مهمی از کتاب خود را به احادیث مهدویت اختصاص داده، و جمعا 285 حدیث پیرامون موعود اعم ، هادی سبل ، یوسف زهرا ، با اسناد و منابع آورده است .⁽⁵⁾

وی کتاب دیگری در حوزه مهدویت تألیف کرده و آن را مُشْرِقُ الاَْکْوَان یعنی : ضیاء بخش عوالم هستی ، نام نهاده ، و در کتاب ینابیع به آن ارجاع داده است .⁽⁶⁾

نسخه خطی این کتاب با خط بسیار نفیس در کتابخانه مرحوم گلپنارلی موجود است .⁽¹⁾

10 . ابوالبرکات ، خیرالدین ، نعمان بن محمود بن عبداللّه آلوسی حنفی (1252 - 1317 ه . )

آلوسی در بغداد نشأت یافته ، در شهرهایی چون حلّه ، عهده‌دار منصب قضاوت شده ، مدتی در استانبول اقامت نموده ، به عنوان مدرسان به بغداد بازگشته ، تا پایان عمر به تألیف و تدریس پرداخته است .

وی بابی را به « اشراط الساعه » اختصاص داده ، احادیث حضرت مهدی علیه‌السلام را در آن جا آورده است .⁽²⁾

11 . اسماعیل بن عبداللّه مناستری رومی حقی (1330 ه . )

اسماعیل حقی ، مشهور به : « ازمیرلی » مقیم استانبول ، خطیب مسجد ایاصوفیا و از اعضای مجلس سنا بود ، که در 25 ذیحجه 1330 ه . درگذشت .⁽³⁾

او رساله‌ای به ترکی استانبولی به نام مسأله مهدویت در موعودباوری نوشته ، 20 حدیث پیرامون حضرت مهدی علیه‌السلام نقل و بررسی کرده است .

این رساله در مجله هفتگی سبیل الرَّشاد در عهد خلافت عثمانی ، در استانبول چاپ و منتشر شده است .⁽⁴⁾

این بود 12 نمونه از 12 دانشمند فرزانه ، از فرهیختگان حنفیان در طول قرون و اعص-ار .

موعودباوری در میان مالکیان

ابوعبداللّه ، مالک بن انس بن مالک ، حمیری ، اصبحی ، مدنی (93 - 179 ه . ) پیشوای مالکی‌ها ، در کتاب معروف خود الموطّأ از احادیث مهدویت چیزی روایت نکرده و دیگر آثارش به دست ما نرسیده است .⁽¹⁾

از کتاب الموطّأ ستایش فراوان شده ، حتی از امام شافعی نقل شده که در زیر آسمان

بعد از قرآن کریم ، کتابی صحیح‌تر از کتاب الموطّأ وجود ندارد .⁽²⁾

نیامدن احادیث حضرت مهدی علیه‌السلام در کتاب الموطّأ یا به این جهت است که این کتاب یک مجموعه فقهی است و سر فصلی متناسب با احادیث موعود ندارد .

و یا به دلیل جوّ خفقان عجیبی است که در ایام او از سوی دستگاه خلافت در همه جا ، به ویژه در مدینه حاکم بود وگرنه مالک در مورد جنبش زیدیه نظر مثبت داشت ، حتی به هنگام خروج محمد بن عبداللّه ، مشهور به نفس زکیه از او اجازه خواستند که به همراه او بر علیه منصور دوانیقی خروج کنند ، ایشان اجازه داد . گفتند : بیعت منصور بر گردن ماست ، گفت : مانعی ندارد ، زیرا شما از روی اجبار با او بیعت کرده‌اید ، کسی که مجبور باشد بیعتش تأثیر ندارد ، پس اهالی مدینه براساس فتوای مالک با او خروج کردند .⁽³⁾

هنگامی که جعفر بن سلیمان والی مدینه شد به او گفتند : مالک بیعت شما را بیهوده می‌داند و به حدیث ثابت بن احنف پیرامون « طلاق مُکْرَه » استناد می‌کند .

والی او را طلبید ، مالک به روایتی که به دست او رسیده بود استناد کرد و از آن دفاع نمود ، والی خشمگین شد ، دستور داد جامه‌های مالک را از تنش بیرون آوردند و با تازیانه بر پیکر لختش نواختند .

هنگامی که او را می‌بردند ، طوری دستش را کشیدند که دستش از شانه در رفت .

از آن تاریخ به بعد ، هنگامی که مالک از جایش بر می‌خاست ، آن دستش را با دست دیگرش حرکت می‌داد .⁽¹⁾

عالمان فرزانه و فرهیختگان با فضیلت از راهیانِ راه مالک ، در مورد حضرت مهدی علیه‌السلام بیان صریح و سخنان شفّافی دارند که به شماری از آنها اشاره می‌کنیم :

1 . شمس الدین ، ابوعبداللّه ، محمد بن احمد بن أبی‌بکر مالکی قرطبی (671 ه . )

حافظ قرطبی در کتاب معروفش : التذکرة به دنبال فصل « أشراط الساعه » چندین

باب به احادیث مهدویت اختصاص داده ، احادیث فراوانی پیرامون ظهور حضرت ، خروج سفیانی ، نزول حضرت عیسی ، خروج دابة الأرض و دیگر موضوعات مربوطه نقل کرده است .⁽²⁾

2 . نورالدین علی بن محمد بن احمد بن عبداللّه ، ابن صباغ مالکی (784 - 855 ه .)

ابن صباغ در کتاب ارزشمند خود ، شرح مبسوطی از حضرت مهدی آورده ، احادیث فراوانی نقل کرده ، بر تولدش در شب 15 شعبان 255 ه . تصریح کرده ، نسب شریفش را از امام حسن عسکری تا امیرمؤمنان صلوات اللّه علیهم بر شمرده ، نام مادرش را « نرجس » ذکر کرده ، از او به عنوان : ابوالقاسم ، محمد ، حجت ، خلفِ صالح ، قائم ، منتظر و صاحب الزمان نام برده است .⁽³⁾

وی پس از آنکه از امامت آن حضرت در سنین کودکی گفتگو کرده ، به آیاتی از قرآن استشهاد نموده ، می‌نویسد :

او پیش از آنکه قیام کند دو غیبت دارد ، یکی از دیگری طولانی‌تر است .

غیبت کوتاه که اولین غیبت است از لحظه تولدش آغاز شده ، تا پایان دوران سفارت ادامه دارد .

هنگامی که سفارت بین ایشان و شیعیانش منقطع شد غیبت طولانی‌اش آغاز می‌شود و در پایان آن با شمشیر قیام می‌کند .⁽¹⁾

آنگاه به تفصیل از سیرت ، خصلت ، سیما ، کارکرد ، بیعت ، غیبت و ظهور آن حضرت سخن گفته ، از نزول عیسی ، حوادث آخرالزمان ، سرانجام قیام جهانی آن حضرت در روز شنبه دهم محرم گفتگو نموده است .⁽²⁾

3 . علی بن محمّد میلی جمالی مغربی مالکی (1248 ه . )

جمالی اهل مراکش و مقیم مصر بود ، کتاب مستقلی در حوزه مهدویت نوشته و آن را : اشراط الساعة و خروج المهدی نام نهاده است .⁽³⁾

نسخه دست نویس این کتاب در کتابخانه دارالکتب المصریه موجود است .

4 . ابوعبداللّه، محمد بن جعفر بن ادریس بن محمد کتانی فاسی مالکی (1274 - 1345 ه .)

در فاس متولد شده ، در مدینه مجاور گشته ، به دمشق عزیمت نموده ، به مغرب بازگشته ، تا پایان عمر در آنجا اقامت نموده ، در حدود 60 مجلد کتاب نوشته ، از جمله : نظم المتناثر من الحدیث المتواتر .

کتانی در این کتاب به شدت از متواتر بودن احادیث مهدویت دفاع کرده ، به شدت بر ابن خلدون تهاجم کرده و گفته : ایشان مرد این میدان نبود ، در چیزی که اهلیت نداشته مداخله نموده است .⁽⁴⁾

آنگاه راویان احادیث حضرت مهدی ، نزول حضرت عیسی ، خروج دابة الأرض ، خروج دجال و دیگر اشراط ساعه را بررسی کرده است .

این بود شماری از فرهیختگان مالکی که در حوزه مهدویت تلاش‌های ارزشمندی انجام داده بودند .

موعودباوری در میان شافعیان

محمّد بن ادریس بن عباس شافعی (150 - 204 ه .) پیشوای شافعی‌ها ،⁽¹⁾به بنی‌هاشم

نسب می‌رسانید و در میان چهار پیشوای اهل سنت بیش از همه به محبت اهل‌بیت علیهم‌السلام شهره بود .

و لذا او را به تشیع نسبت دادند و به احمد حنبل گفتند : یحیی و ابوعبید ، شافعی را نمی‌پسندیدند و او را به تشیع نسبت می‌دادند ، احمد بن حنبل گفت : من نمی‌دانم که آنها چه می‌گویند ، به خدا سوگند ما از او جز خیر ندیدیم .⁽²⁾

ربیع بن سلیمان می‌گوید : من در معیّت شافعی به حج مشرف شدم ، هیچ تپه‌ای را بالا نمی‌رفتیم و هیچ دره‌ای را فرود نمی‌آمدیم جز اینکه گریه می‌کرد و این چکامه را می‌سرود . آنگاه آن چکامه را نقل کرده که در آخرین بیت آن می‌گوید :

اِنْ کَانَ رَفْضا حُبُّ آلِ مُحَمَّد فَلیشْهَدِ الثَّقَلاَنِ أَنِی رَافِضی

اگر محبت آل محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله « رفض » باشد ، همه جن و انس گواه باشند که من « رافضی » هستم .⁽³⁾

وی در چکامه دیگری در همین رابطه می‌سراید :

اِذَا فی مَجْلِسٍ نَذْکُرُ عَلیا

وَسِبْطیهِ وَ فَاطِمَةَ الزَّکیَّةَ

یُقَالُ تَجَاوَزُوا یَا قَوْمُ هذَا

فَهذَا مِنْ حَدیثِ الرَّافِضیةِ

بَرِئْتُ اِلی الْمُهیمِنِ مِنْ اُنَاس

یَرَوْنَ الرَّفْضَ حُبَّ الْفَاطِمیةِ

چون در مجلسی از حضرت علی ، دوسبط او و فاطمه اطهر یاد می‌کنیم ؛ می‌گویند که ای مردم اینها از حد بیرون رفتند ، اینها سخنان رافضی‌ها می‌باشد .

من به سوی خداوند منان بیزاری می‌جویم از مردمانی که محبت فاطمی را « رفض » می‌پندارند .⁽¹⁾

از امام شافعی پرسیدند که نظر شما در مورد امام جعفر صادق علیه‌السلام چیست ؟ در

پاسخ گفت :

او ثقه است ، ما 400 حدیث از او به وسیله ابراهیم بن یحیی روایت کردیم .⁽²⁾

اهمیت این طرز تفکر هنگامی روشن می‌شود که توجه داشته باشیم که بخاری حتی یک حدیث هم از امام صادق علیه‌السلام روایت نکرده است .

و شاید به هین جهت است که از امام شافعی نیز حتی یک حدیث روایت نکرده است .

اگرچه خطیب برای این رفتار بخاری عذرهایی تراشیده است⁽³⁾ولی ظاهرا علتش همین تظاهر شافعی به محبت اهل بیت بوده است .

جالب توجه است که از یک سو شافعی را به تشیع متهم می‌کنند ، از سویی دیگر حدیثی بر علیه مهدی موعود به زبان او می‌بندند ، و اینک متن حدیث مجعول :

ابن ماجه از یونس بن عبدالأعلی ، از محمد بن ادریس شافعی ، از محمد بن خالد جندی ، از ابان بن صالح ، از حسن ، از انس بن مالک ، از پیامبر که فرمود :

لاَیَزْدَادُ الاَْمْرُ إِلاّ شِدَّةً ، وَ لاَ الدُّنیا إِلاّ اِدْبَارا ، وَ لاَ النَّاسُ إِلاّشُحّا ، و لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ إِلاّ عَلی شِرَارِ النَّاسِ ، وَ لاَ المَهدی إِلاّ عِیسی بْنُ مَریمَ ؛⁽⁴⁾

همواره کار شدت می‌یابد ، دنیا روی برمی‌گرداند ، بر بخل و آز مردم افزوده می‌شود ، رستاخیز جز بر سر بدترین مردمان بر نمی‌خیزد ، و جز عیسی بن مریم ، مهدی دیگری وجود ندارد ! .

همه کارشناسان حدیث آن را نقل و رد کرده‌اند ، ما در اینجا وارد این بحث نمی‌شویم فقط یادآور می‌شویم که ذهبی آن را به منظور دفاع از شافعی در شرح حال او آورده و به شدت آن را نفی کرده و با قاطعیت گفته :

این حدیث مُنْکَر است و هرگز احتمال نمی‌دهم که احدی آن را از شافعی شنیده باشد .⁽¹⁾

ما در اینجا به گونه‌ای دیگر از امام شافعی دفاع می‌کنیم و می‌گوییم :

شاید شافعی این حدیث را به طور صحیح روایت کرده باشد ، ولی کسانی که از او روایت کرده‌اند ، به عمد یا سهو آن را ناقص نقل کرده باشند ، زیرا متن حدیث این است :

لاَ مَهْدی إِلاّ عِیسی بْنُ مَریمَ مَعَهُ ؛⁽²⁾

مهدی نیست جز اینکه عیسی بن مریم با اوست .

در این صورت حدیث ، این حقیقت را بیان می‌کند که نزول حضرت عیسی علیه‌السلام قطعی است و اگر فردی مدعی مهدویت باشد ، ولی حضرت عیسی علیه‌السلام همراه او نباشد ، او دروغ پرداز است و مهدی واقعی نیست .

اما اینکه چرا این اندیشه وارد فرهنگ دشمنان اهل بیت شده و از هر چندی یکی پیدا می‌شود و نغمه : لامهدی الا عیسی را ساز می‌کند .⁽³⁾

ده‌ها نفر از فرزانگان اهل تسنن بر او پاسخ دادند و سخنانش را نقد علمی کردند و تعدادی از آنها ردّیه مستقل نوشتند که از آن جمله است :

ا ) الاحتجاج بالأثر علی من انکر المهدی المنتظر ، از شیخ حمّود بن عبداللّه تویجری ، چاپ 1406 ه . سعودی ، بریده ، در 424 صفحه .

3 ) الرد علی من کذب بالأحادیث الصحیحة الواردة فی المهدی ، از شیخ عبدالمحسن عبّاد ، استاد دانشگاه مدینه ، چاپ 1402 ه . مدینه منوره ، در 224 صفحه وزیری .

را معاویه بر زبان مردم انداخته و در یک مجلس عمومی خطاب به بنی هاشم گفته :

شما خیال می‌کنید که دولت هاشمی در انتظار شماست و یک مهدی قائم از شما هست ، در حالی که مهدی همان عیسی بن مریم است و این حکومت در دست ماست تا به او تسلیم کنیم !⁽¹⁾

رویکرد خاص امام شافعی نسبت به اهل بیت علیهم‌السلام موجب شده که فرهیختگان شافعی بیش از هر مذهب دیگر به فضائل و مناقب اهل بیت علیهم‌السلام روی آورند و در هر عرصه‌ای از عرصه‌های این خاندان شاهکارهایی تألیف کرده ، به جامعه اسلامی تقدیم کنند .

عالمان با فضیلت شافعی به موازات همه عرصه‌ها در حوزه مهدویت نیز بیش از همه عالمان وابسته به دیگر مذاهب کتاب و رساله نوشته‌اند ، که به شماری از آنها به ترتیب تسلسل زمانی اشاره می‌کنیم :

1 . حافظ ابونعیم ، احمد بن عبداللّه اصفهانی (336 - 430 ه . )

ابونعیم شش کتاب مستقل در حوزه مهدویت تألیف کرده و به جامعه اسلامی تقدیم کرده که عناوین آنها به شرح زیر است :

1 . الاربعون حدیثا فی المهدی⁽²⁾

این کتاب در حوزه‌های درسی مشایخ اجازه قرائت می‌شد و اجازه دریافت می‌شد ، فی المثل در اوایل قرن ششم ، گروهی در مرسیه ، در محضر « ابوعلی صدفی » آن را خوانده و اجازه دریافت کرده‌اند ، از جمله حافظ عیاض به سال 508 ه . ( المعجم فی اصحاب القاضی ابن علی الصدفی ، ص 295 ) .

2 . ذکر المهدی و نعوته⁽¹⁾

3 . صفة المهدی⁽²⁾

4 . کتاب المهدی⁽³⁾

5 . مناقب المهدی⁽⁴⁾

6 . نعت المهدی⁽⁵⁾

ابونعیم در دیگر آثار خود نیز احادیثی پیرامون حضرت مهدی علیه‌السلام روایت کرده است .⁽⁶⁾

2 . ابوعبداللّه ، محمد بن عبداللّه حاکم نیشابوری (405 ه . )

حاکم در کتاب بسیار معتبر المستدرک علی الصحیحین فصلی را به ملاحم و فتن اختصاص داده ، ده‌ها حدیث پیرامون ظهور حضرت ، نزول عیسی ، خسف بیدا و دیگر مسائل موعود آورده است .⁽⁷⁾

3 . حسین بن مسعود بن محمد شافعی بغوی (436 - 516 ه . )

بغوی در کتاب مصابیح السنة در ضمن اشراط الساعة احادیث حضرت مهدی علیه‌السلام را روایت کرده است .⁽⁸⁾

4 . ابوالسعادات ، مجدالدین ، مبارک بن محمد بن عبدالکریم شیبانی شافعی (544 - 606 ه . )

وی که به : « ابن اثیر جزری » معروف است ، در کتاب جامع الاصول فصلی را به اشراط الساعة اختصاص داده ، احادیث رسول خدا را پیرامون آخرین موعود آسمانی

آورده است .⁽¹⁾

5 . کمال‌الدین محمد بن طلحه قرشی نصیبی شافعی (582 - 652 ه . )

وی در کتاب مطالب السّؤول بخشی را به حضرت مهدی علیه‌السلام اختصاص داده ، روایات مهدویت را نقل کرده ، و تأکید نموده که : منظور از حضرت مهدی ( عج ) حجة بن الحسن العسکری علیه‌السلام می‌باشد ، آنگاه سلسله نسب آن حضرت را تا امیرمؤمنان علیه‌السلام برشمرده ، هر احتمال دیگر را با استناد به احادیث صحیحه محکوم نموده است .⁽²⁾

6 . ابومحمد ، عبدالعظیم بن عبد القوی منذری شافعی (581 - 656 ه . )

منذری در گزیده معالم السنن که آن را المجتبی نام نهاده ، بخشی را به حضرت مهدی علیه‌السلام اختصاص داده ، احادیث صحیح و متقن حضرت مهدی علیه‌السلام را آورده است .⁽³⁾

7 . یوسف بن یحیی مقدسی سلمی شافعی (685 ه . )

وی کتاب گرانسنگی در حوزه مهدویت تألیف کرده و آن را عقدالدرر فی أخبار المنتظر نام نهاده است .

این کتاب بارها در قاهره ، بیروت ، ریاض ، تهران و قم چاپ شده است .⁽⁴⁾

از این کتاب نسخه‌های خطی فراوانی در نجف ، کربلا ، مشهد ، استانبول ، برلین ، قاهره ، اسکندریه و سوهاج موجود است .

8 . شمس‌الدین ، احمد بن محمد ، ابن خلّکان (681 ه . )

وی در کتاب بسیار ارزنده وفیات الاعیان از موعود به عنوان : ابوالقاسم محمد بن

حسن عسکری نام برده ، تصریح کرده که آن حضرت روز جمعه نیمه شعبان 255 ه . بوده و به هنگام ارتحال پدر بزرگوارش پنج ساله بود .⁽¹⁾

9 . ابوالعباس ، محب الدین ، احمد بن عبداللّه بن محمد طبری شافعی (615 - 694 ه .)

محب‌الدین طبری در مکه متولد شده و در همان جا دیده از جهان بربسته ، او مفتی حجاز و شیخ شافعی‌ها در عصر خود بود ، آثار فراوان نوشته ، در کتاب ذخائر العقبی بخشی را به موعود اختصاص داده و در ضمن روایات حضرت مهدی از پیامبر رحمت نقل کرده که دست بر شانه امام حسین نهاده فرمود :

اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نباشد ، خداوند آن را به قدری طولانی گرداند که مردی از تبار من ، از نسل این پسرم برانگیخته شود ، که هم‌نام من است .⁽²⁾

10 . ابوحفص ، سراج الدین عمر بن مظفر بن عمر حلبی شافعی (749 ه . )

او که به « ابن الوردی » مشهور بود ، در معرّة النعمان سوریه متولد شد ، منصب قضاوت را به عهده گرفت ، آثار فراوان در شعر ، ادبیات ، تاریخ و لغت نوشت و سرانجام در حلب درگذشت .

در کتاب خریدة العجائب در ضمن بحث ملاحم ، احادیث مهدی منتظر ( عج ) را

گردآوری کرده ، از نزول عیسی ، خروج سفیانی ، قحطانی و خراسانی سخن گفت ، سیرت و صورت موعود را ترسیم نمود .⁽¹⁾

11 . ابوالفداء ، عمادالدین اسماعیل بن عمر بن کثیر شافعی (774 ه . )

ابن کثیر صاحب تألیفات فراوان ، بر کتاب معروفش البدایة و النّهایه تکمله‌ای در دو مجلد نوشته و آن را به فتن و ملاحم اختصاص داده و احادیث مهدی موعود را در جای جای آن آورده است .⁽²⁾

ابن کثیر در این کتاب می‌نویسد : من رساله مستقلی پیرامون مهدی ( عج ) نوشته‌ام .⁽³⁾

12 . سعدالدین مسعود بن عمر بن عبداللّه تفتازانی هروی شافعی (712 - 793 ه . )

تفتازانی در کتاب کلامی عقیدتی خود شرح المقاصد بابی را به خروج حضرت مهدی ( عج ) و نزول حضرت عیسی علیه‌السلام اختصاص داده ، روایات حضرت مهدی علیه‌السلام را نقل و بررسی کرده است .⁽⁴⁾

13 . نورالدین ، ابوالحسن علی بن ابی بکر بن سلیمان هیثمی شافعی (735 - 807 ه . )

هیثمی در کتاب معروفش : مجمع الزوائد و منبع الفوائد فصلی را به احادیث مهدی موعود اختصاص داده و روایات فراوانی در این رابطه نقل کرده است .⁽⁵⁾

او همچنین در کتاب دیگرش : موارد الظّمآن بابی را به احادیث حضرت مهدی علیه‌السلام اختصاص داده است .⁽⁶⁾

14 . ابوزرعه ، ولی‌الدین ، احمد بن عبدالرحیم بن حسین کردی مصری شافعی (762 - 826 ه . )

ابوزرعه در قاهره متولد شد ، آثار فراوان در فقه ، اصول ، حدیث و ریاضیات

نوشت ، به سال 824 ه . عهده‌دار منصب قضاوت شد ، در 17 شعبان 826 ه . درگذشت .⁽¹⁾

سخاوی و ابن فهد در شرح حالش از کتابی به نام طرق احادیث المهدی در شماره تألیفاتش نام برده‌اند .⁽²⁾

15 . جلال‌الدین ، عبدالرحمن بن ابی بکر سیوطی (911 ه . )

سیوطی از مفسران ، مورّخان ، محدثان ، متکلّمان ، تراجم نگاران و ادیبان با برکتی‌است که آثار ماندگار فراوانی در رشته‌های مختلف از خود به یادگار نهاده ، در حوزه مهدویت نیز آثار ارزشمندی نوشته که سرآمد آنها : العرف الوردی فی اخبار المهدی می‌باشد .

سیوطی کتاب الاربعون حدیثا فی المهدی ابونعیم را تلخیص کرده ، در حدود 225 حدیث بر آن افزوده ، کتاب گرانسنگی را در حوزه مهدویت به یادگار نهاده است .⁽³⁾

کتاب دیگری از سیوطی در حوزه مهدویت به نام ظهور المهدی در دست می‌باشد .⁽⁴⁾

16 . شهاب‌الدین ، احمد بن محمد بن علی بن حجر هیتمی شافعی (909 - 974 ه .)

ابن حجر در محله « ابوالهیتم » مصر متولد شده ، در الأزهر تحصیل کرده ، در مکه

معظمه درگذشته و لذا به هیتمی و مکّی نیز شناخته می‌شود .

وی کتاب ارزشمندی در حوزه مهدویت تألیف کرده و آن را : القول المختصر فی علامات المهدی المنتظر نام نهاده است .

او در مقدمه به تواتر احادیث حضرت مهدی تصریح کرده ، 63 حدیث از

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، 39 حدیث از اصحاب و 56 حدیث از تابیعن روایت کرده است .⁽¹⁾

این کتاب مکرر به چاپ رسیده و نسخه‌های خطی فراوان در کتابخانه‌های عمومی جهان دارد .⁽²⁾

این کتاب به ترکی استانبولی نیز ترجمه شده است .⁽³⁾

ابن حجر در کتاب الصّواعق المحرقه و الفتاوی الحدیثیه نیز احادیث حضرت مهدی علیه‌السلام را آورده است .⁽⁴⁾

17 . شمس‌الدین محمد بن محمد بن عبدالرحمن بن علی عقیلی خلوتی شافعی ( 1001 ه . )

او کتاب مستقلی در حوزه مهدویت نوشته و آن را النجم الثاقب فی بیان ان المهدی من اولاد ابیطالب نامیده است .

او در این کتاب با احادیث مورد اعتماد و استناد اثبات کرده که موعود از عترت پیامبر ، از نسل فاطمه و از صلب امیرمؤمنان علیهم‌السلام می‌باشد .⁽⁵⁾

18 . زین‌الدین ، محمد ، عبدالرؤف بن تاج العارفین بن علی بن زین‌العابدین حدادی مناوی شافعی (952 - 1031 ه . )

مناوی در شرح خود بر الجامع الصغیر سیوطی ، احادیث موعود را گردآورده ، بررسی سندی کرده ، از سخنان عرفا و علمای حروفیه بهره جسته ، از حضرت مهدی به عنوان : ابوالحق ، ابوالأخیار ، حبیب العشاق و ... نام برده ، بر معاندان پاسخ گفته است .⁽¹⁾

19 . رضی‌الدین بن عبدالرحمن بن احمد بن محمد بن حجر هیتمی مصری شافعی (1010 - 1071 ه . )

رضی‌الدین نواده ابن حجر هیتمی است که کتاب جدش را تلخیص کرده و آن را مختصر القول المختصر فی علامات المهدی المنتظر نام نهاده است .⁽²⁾

20 . جعفر بن حسن بن عبدالکریم بن محمد بن عبدالرسول برزنجی شافعی (1179 ه . )

مفتی شافعیان در مدینه « برزنجی » کتاب مستقلی در حوزه مهدویت نوشته و آن را روض وردی فی اخبار المهدی نام نهاده است .⁽³⁾

نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانه صاحب عبقات در لکهنو هند موجود است .

21 . ابوالعرفان ، محمد بن علی صبان مصری شافعی (1206 ه . )

ابن صبان در کتاب اسعاف الراغبین به تفصیل احادیث حضرت مهدی علیه‌السلام را آورده و به صراحت اعلام کرده که آن حضرت در شب نیمه شعبان 255 ه . متولد شده و همچنان در قید حیات است ، تا با حضرت عیسی علیه‌السلام اجتماع نماید .⁽⁴⁾

22 . احمد بن عبداللطیف بربیر دمیاطی شافعی (1228 ه . )

دمیاطی دو کتاب در حوزه مهدویت نوشته ، یکی را رسالة فی تحقیق ظهور المهدی⁽¹⁾و دیگری را رسالة فی المهدی نام نهاده است .⁽²⁾

23 . شهاب‌الدین ، احمد بن احمد بن اسماعیل حلوانی شافعی (1308 ه . )

چکامه‌ای نغز و پرمغز حلوانی شافعی پیرامون یوسف زهرا سروده و آن را : القطر الشهدی فی اوصاف المهدی نام نهاده است .

این چکامه همراه با شرح آن و به پیوست « فتح رب الارباب » در بولاق ، سپس قاهره به چاپ رسیده است .⁽³⁾

24 . محمد بن محمد بن الیاس بلبیسی مصری ( بعد از 1308 ه . )

بلبیسی ، چکامه یاد شده دمیاطی را شرح کرده و آن را العطر الوردی فی شرح القطر الشهدی فی اوصاف المهدی نام نهاده است .⁽⁴⁾

این شرح به پیوست متن در سال فوت مؤلف (1308 ه . ) در بولاق به چاپ رسیده ، تاریخ فوت شارح به دست نیامده .⁽⁵⁾

25 . ابوالفیض ، احمد بن محمد بن صدیق حسنی غماری شافعی (1380 ه . )

غماری کتاب استدلالی پر محتوایی در اثبات تواتر احادیث حضرت مهدی علیه‌السلام

تألیف کرده ، اشتباهات ابن خلدون را رد کرده و آن را : ابراز الوهم المکنون من کلام ابن خلدون نام نهاده است .⁽¹⁾

26 . ابوالفضل، عبداللّه بن محمد بن صدیق حسنی غماری شافعی (1328 - 1413ه .)

ابوالفضل غماری برادر ابوالفیض غماری است که در بالا یاد شد ، او نیز در حوزه مهدویت تلاش فراوان نموده ، کتاب مستقلی به نام المهدی المنتظر تألیف کرده ، تواتر احادیث حضرت مهدی را اثبات کرده ، در حدود یکصد حدیث در این رابطه ذکر نموده ، بر مخالفانْ پاسخ‌های علمی داده است .⁽²⁾

غماری علاوه بر مهدی منتظر کتاب‌های دیگری نیز در این رابطه نوشته است که از آن جمله است .

1 . اقامة البرهان علی نزول عیسی فی آخرالزمان

2 . عقیدة اهل الاسلام فی نزول عیسی علیه‌السلام

3 . حسن البیان فی لیلة النصف من شعبان⁽³⁾

این بود شماری از فرهیختگان شافعیان ، که در پشت سر پیشوای فرهیخته‌شان حرکت کرده ، در هر بُعدی از ابعاد مربوط به اهل بیت ، از جمله حوزه مهدویت تلاش‌های طاقت‌فرسا نموده ، آثار پربار و ماندگار از خود به یادگار نهادند .

موعودباوری در میان حنبلیان

ابوعبداللّه ، احمد بن محمد بن حنبل هلال شیبانی (164 - 241 ه . ) پیشوای حنابله ، بعد از امام شافعی بیش از دیگر پیشوایان اهل سنت به خاندان عصمت و طهارت اظهار ارادت می‌ورزید و به محبّت آنها اشتهار یافته و در این رابطه

مشکلاتی را تجربه کرده است .⁽¹⁾

در مطالعه شرح حال احمد حنبل نشانه این عشق و ارادت ، به روشنی دیده می‌شود ، از جمله :

1 . احمد حنبل به آنچه در فضائل الصحابه از مناقب امیرالمومنین علیه‌السلام آورده ،

بسنده نکرده ، شرح حال مستقلی به نام : فضائل علی علیه‌السلام در مناقب آن حضرت ، علیرغم آن جوّ خطرناک و اختناق شدید زمانش تألیف کرده است .⁽²⁾

ا ) نسخه‌ای از قرن هفتم در کتابخانه آیت‌اللّه مرعشی در قم ، به شماره 113 .

ب ) نسخه‌ای از قرن ششم در کتابخانه‌های استانبول .

ج ) نسخه‌ای از آن در کتابخانه یمن ، که تاریخ استنساخ آن سال 1027 ه . می‌باشد .

د ) نسخه دیگری در کتابخانه جامع کبیر صنعا یمن به تاریخ 1063 ه .

ه ) نسخه‌ای در اصفهان ، در کتابخانه علامه روضاتی ، به تاریخ 1056 ه .

و ) نسخه‌ای دیگر در موزه آثار باستانی صنعاء یمن به تاریخ 1058 ه .

این کتاب اخیرا با تحقیقات حسن حمید سنید ، از سوی مجمع جهانی اهلبیت در 555 صفحه وزیری چاپ و منتشر شده است .

2 . وی در این کتاب 369 حدیث با سلسله اسنادش در فضائل و مناقب امیرمؤمنان علیه‌السلام روایت کرده است .⁽³⁾

3 . در کتاب المسند تعداد 819 حدیث از امیرمؤمنان علی علیه‌السلام روایت کرده است ،⁽⁴⁾در حالی که از مجموع سه خلیفه پیشین 561 حدیث نقل کرده است .⁽⁵⁾

4 . وی با صراحت علی علیه‌السلام را بر همه اصحاب برتری می‌دهد و می‌گوید :

اُوتِی عَلِیٌّ مِنَ الْفَضَائِلِ مَا لَمْ یُؤْتَ اَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ ؛⁽⁶⁾

به علی علیه‌السلام آنقدر فضائل داده شده ، که به احدی از اصحاب داده نشده است .

آنگاه از ابن مسعود نقل می‌کند که می‌گفت :

کُنَّا نَتَحَدَّثُ اَنَّ اَفْضَلَ اَهْلِ الْمَدینَةِ عَلی بْنَ اَبی طَالِب ؛⁽¹⁾

ما همواره گفتگو می‌کردیم که برترین اهل مدینه علی بن ابیطالب علیه‌السلام می‌باشد .

5 . در مورد حدیث معروف :

مَنْ حَفِظَ عَلی اُمَّتِی اَرْبَعِینَ حَدیثا ... بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقیها عَالِما ؛⁽²⁾

هر کس برای امت من چهل حدیث از احادیثی که مورد نیاز آنها در امور دینی باشد ، محافظت نماید ، خداوند او را در روز قیامت فقیه و عالم محشور می‌کند .

شافعی و احمد حنبل گفته‌اند :

هر کس چهل حدیث از احادیث حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که در مناقب أئمه طاهرین صلوات اللّه علیهم اجمعین باشد ، محافظت نماید ، در روز قیامت از فقیهان و عالمان محشور می‌شود .⁽³⁾

6 . اینگونه تظاهر احمد بن حنبل به محبت اهل بیت موجب شده بود که سادات بنی هاشم همواره به خانه‌اش رفت و آمد می‌کردند و در لحظات واپسین او ، هنگامی که فرستاده والی آمد و اجازه خواست که والی به عیادتش بیاید عذر خواست و اجازه نداد ، ولی در آن هنگام جمعی از بنی هاشم آمدند و از او عیادت کردند ، پیرامونش نشستند و بر احوالش گریه‌ها سر دادند ، در آن هنگام گروهی از قضات به عیادتش آمدند ، به آنها نیز اجازه ورود نداد .⁽⁴⁾

7 . به متوکل گزارش داند که احمد حنبل یک سید علوی را مخفی کرده تا با وی بیعت کند و از مردم برای او بیعت بگیرد .

احمد این تهمت را رد کرد ، آنها قبول نکردند و گفتند : باید سوگند یاد کند . او

ناگزیر شد سه بار به طلاق سوگند یاد کند . در عین حال به خانه‌اش ریختند و خانه‌اش را تفتیش کردند ، حتی صندوق‌های کتاب و لباس‌های زنانه را نیز بازرسی کردند ولی چیزی نیافتند .⁽¹⁾

هنگامی که بی‌اساس بودن این تهمت روشن شد ، او را به پرستش مانی متهم کردند و قاضی بغداد بر این تهمت سوگند یاد کرد و به آن شهادت داد .⁽²⁾

8 . احمد حنبل در کتاب مسند خود احادیث فراوانی پیرامون موعود ، سیرت و صورت مهدی موعود ، نزول حضرت عیسی ، راز غیبت ، ظهور موفور السّرور و ویژگی‌های روزگار ظهور به تفصیل آورده است .

گستره احادیث موعود در مسند احمد به قدری گسترده بود که یکی از فضلای حوزه علمیه قم آنها را در کتاب مستقلی گردآوری کرده ، آن را احادیث المهدی من مسند احمد بن حنبل نام نهاده است .⁽³⁾

قرار گرفتن احمد حنبل در حومه مغناطیسی اهل بیت موجب شد که او به هیچ‌وجه به هیئت حاکمه وقعی نگذارد ، از زندان و شکنجه نهراسد ، هیچ ستمی را قبول نکند ، هیچ هدیه‌ای را نپذیرد .

رئیس شرطه معتصم به صراحت می‌گوید : ما در نظر احمد هیچ ارزشی نداشتیم ، او به ما همانند یک مگس می‌نگریست .⁽⁴⁾

به او آنقدر شلاق می‌زدند که از هوش می‌رفت ، ولی هرگز به خواسته‌های هیئت حاکمه وقعی نمی‌نهاد .⁽⁵⁾

او در رمضان 220 ه . دستگیر شد ، در حالی که پاهایش در زنجیر بود ، از بغداد تا انبار بردند ، با دهان روزه 150 ضربه شلاق زدند ، او هرگز در اعتقاد خود سست و

متزلزل نشد .

روزی معتصم که ناظر شلاق خوردن احمد بود به قاضی خود « ابن ابی دُواد » گفت : در حق این مرد خیلی مرتکب گناه شدی . وی گفت : نه ، به خدا قسم او کافر است ، او از چندین جهت به خدا شرک ورزیده است .⁽¹⁾

او با این همه مشکلات ، خطرات ، اختناق ، اتهام ، شکنجه و زندان ، کتاب المسند را به عنوان گسترده‌ترین کتاب پایه و مرجع حدیثی به رشته تحریر درآورد و از خود به یادگار نهاد .

مسند احمد شامل : 27718 حدیث می‌باشد ، که 136 حدیث از آنها در رابطه با کعبه مقصود ، قبله موعود ، مصلح جهانی ، موعود آسمانی ، حضرت بقیة اللّه ارواحنا فداه می‌باشد .

گروهی از فرهیختگان حنبلی ، راه پیشوای خود را در پیش گرفتند ، از سرزنش ، سرزنش‌کنندگان نهراسیدند و کتاب‌های مستقلی در رابطه با موعود تألیف کردند و یا در کتاب‌های خود فصلی را به احادیث حضرت مهدی ( عج ) اختصاص دادند ، که از آن جمله است :

1 . شمس‌الدین ، ابوعبداللّه ، محمد بن ابی بکر حنبلی دمشقی ، ابن قیم جوزیه (691 - 751 ه .)

ابن قیم جوزیه ، شخصیت برجسته علمای حنبلی و از پایه گذاران مکتب وهابی ، علاوه بر کتاب مستقلی که به نام کتاب المهدی پیرامون حضرت مهدی علیه‌السلام نوشته ،⁽²⁾در کتاب ارزشمند المنار المنیف به تواتر احادیث مهدویت تأکید کرده ، 18 حدیث در

این رابطه نقل کرده ، بر نزول حضرت عیسی علیه‌السلام و به اقتدا کردنش به حضرت مهدی علیه‌السلام تصریح نموده است .⁽¹⁾

2 . بدرالدین ، حسن بن محمد بن صالح نابلسی حنبلی (772 ه . )

ابن حجر عسقلانی در شرح حال او می‌نویسد : کتابی به خط او دیدم که آن را پیرامون اخبار مهدی ( عج ) که در آخرالزمان ظهور می‌کند ، گردآوری کرده بود و برای آن تلاش فراوان کرده بود .⁽²⁾

سپس می‌افزاید : دامادش فخرالدین عمر انباری با من دوست بود ، او به من گفت که نابلسی خصوصی به وی گفته بود که : علی علیه‌السلام در میان اصحاب از همه افضل بود .⁽³⁾

بسیار شایان دقت است که پرورش یافتگان مکتبِ پیکارگرِ خستگی‌ناپذیری چون احمد حنبل ، باید افضلیت علی علیه‌السلام را برای دامادش به طور خصوصی‌بگوید ! ! ، از ترس متولیان خلافت اسلامی و ریزه خواران سفره امیرالمؤمنین علیه‌السلام !⁽⁴⁾

3 . مرعی بن یوسف بن ابی بکر بن احمد کرمی مقدسی حنبلی (1033 ه . )

این پیرو راستین مکتب احمد ، کتاب گرانسنگ مستقلی در حوزه مهدویت تألیف کرده ، که آن را فوائد فرائد الفکر فی الامام المهدی المنتظر نام نهاده ، بیش از 200 حدیث پیرامون سیرت ، صفت ، نشانه‌های ظهور ، فتنه‌های پیش از ظهور ، نزول

عیسی و دیگر مسائل مربوطه نقل کرده است .⁽¹⁾

مقدسی همچنین کتاب دیگری در این رابطه به نام ارشاد ذوی الافهام لنزول عیسی تألیف کرده است .⁽²⁾

4 . شمس‌الدین، محمد بن احمد بن سالم سفارینی حنبلی نابلسی (1114 - 1188 ه .)

سفارینی عقاید اهل سنت و جماعت را در چکامه یا به نظم درآورده و آن را الدرة المضیة فی عقد اهل الفرق المرضیة نام نهاده است .⁽³⁾

سفارینی در این اشعار نغز و پر مغز در ضمن شمارش « اشراط الساعه » می‌گوید :

منها الامام الخاتم الفصیح

محمد المهدی والمسیح

یکی دیگر از اشراط الساعة ، امامی است که خاتم امامان است ، زبان فصیح و رسایی دارد ، نام شریفش محمّد ، لقب گرامی‌اش مهدی است و یکی دیگر از آنها نزول حضرت مسیح علیه‌السلام است .

این چکامه سفارینی که سرلوحه نامه اعمالش می‌باشد ، توسط نواده‌اش : « سیدمحمد بن عمر بن عبدالغنی بن محمد بن محمد غزی » مفتی دیار شام و متوفّای 1177 ه . شرح شده به : « الکواکل الدّریة فی شرح الدریة المضیة » موسوم گشته است .⁽⁴⁾

سفارینی شخصا این چکامه را شرح کرده و آن را لوائح الأنوار البهیة و سواطع الأسرار الالهیة نام نهاده است .

سفارینی در شرح بیت یاد شده ، احادیث فراوانی پیرامون حضرت مهدی علیه‌السلام روایت کرده ، بر تواتر احادیث مهدی تأکید کرده ، بر وجوب اعتقاد به خروج مهدی علیه‌السلام فتوا داده است .⁽¹⁾

موعودباوری و مهدویت در میان شیعیان اثناعشریه، اسماعیلیه و زیدیه

اشاره

گلواژه شیعه

اشاره

شیعه در لغت به معنای : یار ، یاور ، تابع و پیرو می‌باشد . مقدّمِ اهل لغت خلیل بن احمد گوید :

الشیعة قومٌ یتشیعون ، أی : یَهْوُونَ أهواءَ قوم و یُتابعونهم .

شیعةُ الرّجلِ : أصحابُهُ و أتباعُهُ .

کلُّ قوم إجتمعوُا علی أمر فهم شیعةٌ .⁽¹⁾

به گروهی که خواسته‌های قومی را می‌خواهند و از آنها پیروی می‌کنند « شیعه » می‌گویند .

شیعه یک فرد ، یاران و پیروان اوست . هر قومی که بر یک موضوع اتفاق کنند ، شیعه می‌باشند .

ابن فارس در این رابطه گوید :

برای واژه « شیع » دو ریشه هست :

1 . همیاری و هم پیوستگی

2 . نشر و انتشار

در پایان گوید :

الشیعة : الأعوان و الأنصار ؛⁽¹⁾

شیعه به معنای یار و یاور می‌باشد .

واژه شیعه ریشه قرآنی دارد ، خداوند منّان در مورد حضرت ابراهیم خلیل الرّحمان می‌فرماید :

« وَ اِنَّ مِنْ شیعَتِهِ لاَِبْرَاهیمُ » ؛⁽²⁾

یکی از شیعیان او به راستی ابراهیم می‌باشد .

امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این آیه شریفه ، در پایان یک حدیث طولانی فرمود :

حضرت ابراهیم از خداوند خواست که او را از شیعیان امیرالمؤمنین علیه‌السلام قرار دهد ، خداوند نیز در کتابش خبر داد که به راستی ابراهیم از شیعیان اوست .⁽³⁾

ابن خلدون در این رابطه می‌گوید :

شیعه در لغت به معنای یاران و پیروان می‌باشد ، امّا در عرف فقیهان و متکلّمان از پیشینیان و پسینیان به پیروان حضرت علی و فرزندان او گفته می‌شود .⁽⁴⁾

ابومحمد حسن بن موسی نوبختی ، پیشتاز متکلّمان پیش از سده سوم و پس از آن ،⁽⁵⁾در این رابطه می‌فرماید :

« شیعه » گروه علی بن ابیطالب علیه‌السلام است که در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و پس از آن به نام « شیعه علی » علیه‌السلام نامیده می‌شدند ، با دلبستگی کامل به علی علیه‌السلام ، انقطاع به

او و اعتقاد به امامت او مشهور بودند .

از آن جمله است : مقداد بن اسود ، سلمان فارسی ، ابوذر - جندب بن جناده -

غفاری ، عمّار یاسر و کسانی که مودت علی علیه‌السلام را دارا بودند . آنها نخستین کسانی‌بودند که در میان این امت به نام « شیعه » شناخته شدند .⁽¹⁾

واژه « شیعه » در سخنان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

اشاره

گلواژه « شیعه » در صدها حدیث درباره شیعیان مولای متقیان امیرالمؤمنین علیه‌السلام به کار رفته ، که عمادالدین طبری 589 حدیث از آنها را در کتابی گرد آورده ، آن را بشارة المصطفی لشیعة المرتضی نام نهاده است .

ما در اینجا به نقل چند حدیث از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این رابطه از منابع اهل تسنّن تبرک می‌جوییم :

1 . پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در فرازی از خطبه‌ای فرمود : هر کس ما را دشمن بدارد ، خداوند او را یهودی محشور نماید ... در پایان فرمود :

مُثِّلَ لی اُمَّتِی فی الطینَ فَمَرَّ بی أَصْحابُ الرَّایَاتِ ، فَاسْتَغْفَرْتُ لِعَلیٍّ وَ شیعَتِهِ ؛2

امّت من در عالمِ طینت بر من مجسّم شدند ، صاحبان پرچمها بر من گذشتند ، من فقط برای علی و شیعیان او استغفار نمودم .

2 . و در حدیث دیگری فرمود :

أنْتَ وَ شیعَتُکَ فی الجَنَّةِ ؛⁽²⁾

تو و شیعیانت در بهشت هستید .

3 . و در حدیث دیگری فرمود :

یَا عَلی أنتَ وَ اَصْحَابُکَ فی الجَنَّة ، اَنْتَ وَ شیعَتُکَ فی الجَنَّةِ ؛4

ای علی ! تو و یارانت در بهشت هستید ، تو و شیعیانت در بهشت هستید .

4 . پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : هفتاد هزار نفر از امت من بدون حساب وارد بهشت می‌شوند . آنگاه به سوی علی علیه‌السلام رو کرد و فرمود :

هُمْ شیعَتُکَ وَ اَنْتَ اِمَامُهُمْ ؛⁽¹⁾

آنها شیعیان تو هستند و تو امام آنها می‌باشی .

5 . در حدیث دیگری فرمود : چون روز رستاخیز فرا رسد ، علی بن ابیطالب علیه‌السلام را با هفت نام : صدیق ، رهبر ، عبادتگر ، هدایت‌گر ، هدایت شده ، جوانمرد و بلند مرتبه ، ندا می‌کنند و می‌گوید :

مُرَّ اَنْتَ وَ شیعَتُکَ اِلی الجَنَّةِ بِغیرِ حِسَاب ؛⁽²⁾

ای علی ! تو و شیعیانت بدون حساب به سوی بهشت رهسپار شوید .

6 . و در حدیث دیگری فرمود :

یَا عَلی ! اِنَّ اللّه‌َ قَدْ غَفَرَ لَکَ وَ لِذُریتِکَ وَ لِوُلدِکَ وَ لاَِهْلِکَ وَ شیعَتِکَ وَ

لِمُحِبِّی شیعَتِکَ ؛⁽³⁾

ای علی ! خداوند ، ترا ، ذریه‌ات را ، فرزندانت را ، خاندانت را ، شیعیانت را و دوستداران شیعیانت را آمرزید .

7 . و در حدیث دیگری فرمود :

اِذَا کَانَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ دُعِی النَّاسُ بِاَسْمَائِهِمْ وَ أَسْمَاءِ اُمَّهَاتِهِمْ ، اِلاَّ هَذَا یعنی : علیا وَ شیعَتُهُ ، فَاِنَّهُمْ یُدْعَوْنَ بِاَسْمَائِهِمْ وَ اَسْمَاءِ آبَائِهِمْ لِصَحَّةِ وِلاَدَتِهِمْ ؛⁽⁴⁾

چون رستاخیز به‌پا شود ، همه مردمان با نام خود و نام مادرانشان خوانده

می‌شوند ،

به جز این ( یعنی علی علیه‌السلام ) و شیعیانش ، که آنها با نام خود و نام پدرانشان خوانده می‌شوند به جهت طیب مولدشان .

8 . در ضمن یک حدیث طولانی آمده است که چون علی علیه‌السلام وارد شد ، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : برادرم آمد ، آنگاه با دست خود کعبه را لمس کرد و فرمود :

وَ الَّذِی نَفْسی بیدِهِ ، اِنَّ هَذَا وَ شیعَتَهُ هُمُ الْفَائِزُونَ یَوْمَ الْقِیَامِةِ ؛⁽¹⁾

سوگند به کسی که جانم در دست قدرت اوست ، این علی علیه‌السلام و شیعیانش در روز قیامت رستگارانند .

9 . و در حدیث دیگری خطاب به علی علیه‌السلام فرمود :

اَنْتَ اَوَّلُ دَاخِلِ الْجَنَّةِ مِنْ اُمَّتِی ، وَ اِنَّ شیعَتَکَ عَلی مَنَابِرَ مِنْ نُور مَسْرُورُونَ مُبیَضَّةً وُجُوهُهُمْ حَوْلی ، اَشْفَعُ لَهُمْ ، فیکُونُونَ غَدا فی الْجَنَّةِ جِیرَانِی ؛⁽²⁾

تو در میان امت من نخستین کسی هستی که وارد بهشت می‌شوی ، و شیعیان تو بر فراز منبرهایی از نور قرار می‌گیرند ، در حالی که شادمان و سپیدچهرگان هستند در اطراف من ، من برای آنها شفاعت می‌کنم ، آنها فردا در بهشت همسایگان من هستند .

10 . هنگامی که آیه شریفه : « اِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اُولئِکَ هُمْ خَیْرُ البِریةِ » ؛⁽³⁾به راستی آنانکه ایمان آورده ، عمل شایسته انجام دادند ، آنها بهترین مردمان هستند نازل شد ، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خطاب به امیرمؤمنان علیه‌السلام فرمود :

هُوَ أنْتَ وَ شیعَتُکَ ، تَأْتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ أنْتَ وَ هُمْ رَاضینَ مَرْضیینَ ، وَ یَأْتِی اَعْدَاؤکَ غِضابا مُقْمَحینَ ؛⁽⁴⁾

منظور از خیر البریه تو و شیعیان تو می‌باشد ، تو و شیعیانت در روز قیامت شاداب و شادمان می‌آیید ، ولی دشمنانت خشمناک و لگام بر دهان می‌آیند .

اینها نمی از یم ، قطره‌ای از دریا ، اندکی از بسیار روایات وارده از رسول گرامی

اسلام در منابع اهل سنت بود ، که در آنها از پیروان علی بن ابیطالب علیه‌السلام به عنوانِ « شیعه » یاد شده است .

ابن خلدون پس از آنکه به صراحت اعلام می‌کند که در عرف فقیهان و متکلمان ، از پیشینیان و پسینیان ، واژه « شیعه » به پیروان حضرت علی و فرزندان آن حضرت اطلاق می‌شود ، عقیده شیعیان را در مورد امامت چنین تشریح می‌کند :

همه شیعیان در این عقیده متفق القول هستند که امامت از آن مصالح عامه نیست که تصمیم‌گیری در مورد آن به امت موکول باشد و متولی منصب امامت با تعیین مردم معیّن شود ، بلکه امامت رکن دین و پایه ایمان است . بر پیامبر روا نیست که آن را فرو گذارد و یا به امت موکول نماید ، بلکه باید امام را معین کند و امام باید از گناهان صغیره و کبیره معصوم باشد و علی علیه‌السلام همان کس می‌باشد که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله او را تعیین کرده است .⁽¹⁾

ما در نخستین فصل کتاب با دلایل روشن ضرورت وجود امام ، ضرورت عصمت امام ، لزوم نصّ بر امام و لزوم افضلیت امام را براساس آیات قرآن ، دلایل عقلی و احادیث معصومین علیهم‌السلام بیان کردیم ، در اینجا اشاره‌ای کوتاه به شمار امامان در احادیث پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌نماییم :

دوازده امام در کلام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

1 . بخاری با سلسله اسنادش از جابر بن سمره روایت کرده که گفت : از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدم که فرمود :

یَکُونُ اِثْنا عَشَرَ اَمیرا ؛ دوازده امیر خواهد بود .

آنگاه جمله‌ای فرمودند که آن را نشنیدم ، از پدرم پرسیدم ، گفت که آن حضرت فرمود :

کُلُّهُمْ مِنْ قُریش ؛⁽¹⁾

همه آنها از قریش می‌باشند .

2 . مسلم با سلسله اسنادش روایت کرده که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

لا یَزالُ هذَا الدینُ عَزیزا مَنیعا اِلی اِثْنی عَشَرَ خَلیفَةً ؛

این دین تا دوازده خلیفه عزیز و استوار است .

جابر گوید : آنگاه مطلبی فرمود که سر و صدای مردم مانع شد که بشنوم ، از پدرم پرسیدم ، گفت که فرمود :

کُلُّهُمْ مِنْ قُریش ؛⁽²⁾

همه آنها از قریش خواهند بود .

3 . احمد حنبل نیز همین مضمون را از ده‌ها طریق روایت کرده است .⁽³⁾

4 . طبرانی نیز این مضمون را از ده‌ها طریق روایت کرده است .⁽⁴⁾

5 . شیرویه نیز همین متن را روایت کرده است .⁽⁵⁾

روی این بیان در احادیث فراوان به سند صحیح از رسول عالمیان روایت شده که شمار خلفا دوازده تن می‌باشد⁽⁶⁾و اینک اشاره‌ای کوتاه به اسامی آنان :

اسامی مقدسه امامان در گفتار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

نام نامی و یاد گرامی امامان شیعه در ده‌ها حدیث معتبر از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت شده⁽¹⁾و کتب مستقلی در این رابطه توسط بزرگان اهل سنت به رشته تحریر در آمده که به دو نمونه از آنها اشاره می‌کنیم :

1 . سید بن طاووس متوفّای 664 ه . می‌نویسد : کتابی دیدم از تألیفات بزرگان چهارگانه که اسم آن تاریخ اهل البیت من آل الرسول بود . این کتاب درباره اسامی امامان دوازده‌گانه از آل محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به روایت نصر بن جهضمی⁽²⁾بود .⁽³⁾

2 . سید بن طاووس گوید : کتاب دیگری دیدم از علمای اهل تسنّن ، که نام آن تاریخ موالید و وفیات اهل البیت و أین دفنوا بود ، که به روایت « ابن خشّاب نحوی حنبلی »⁽⁴⁾در رابطه با اسامی دوازده امام از آل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود .⁽⁵⁾

ابوالقاسم علی بن محمد خزاز قمی از علمای قرن چهارم هجری کتاب گرانسنگی در

این رابطه تألیف کرده و آن را کفایة الأثر فی النّص علی الأئمة الاثنی‌عشر نام نهاده است .⁽¹⁾

آیت اللّه صافی از مراجع تقلید نیز جلد اول کتاب منتخب الأثر را به این موضوع اختصاص داده ، 310 حدیث در این رابطه نقل فرموده است .⁽²⁾

اخیرا یکی از علمای لبنان استاد محمود قانصوه عاملی نیز کتاب ارزشمندی در این رابطه تألیف کرده و آن را الحجة علی البشر فی النَّصّ علی الأئمة الاثنی عشر نام نهاده است .⁽³⁾

اگر بخواهیم به شماری از این احادیث بپردازیم ، از موضوع کتاب خارج می‌شویم ، فقط اشاره می‌کنیم که شیخ‌الاسلام ابراهیم بن محمد جوینی ، متوفّای 730 ه . با سلسله اسنادش از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت کرده که فرمود :

اَنَا سیدُ الْمُرْسَلینَ وَ عَلی بْنُ اَبی طَالِب سیدُ الْوَصیینَ ، وَ اِنَّ اَوْصیائِی بَعْدی اِثْنَا عَشَرَ ، اَوَّلُهُمْ عَلی بْنُ اَبی طَالِب ، وَ آخِرُهُمُ الْقَائِمُ ؛⁽⁴⁾

من سرور پیامبران و علی بن ابیطالب سرور اوصیا می‌باشد ، اوصیای من پس از من دوازده تن می‌باشند ، نخستین آنها علی بن ابیطالب و آخرین آنان قائم می‌باشد .

آنگاه در ضمن یک حدیث طولانی اسامی یکایک دوازده امام را از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در پاسخ نعثل یهودی ، از امیرمؤمنان تا حجة بن الحسن المهدی علیه‌السلام نقل کرده و در پایان قصیده نعثل را در جایگاه امامان آورده که در یکی از ابیات آن می‌گوید :

آخرهم یَشفی الظَّمَا و هو الامامُ المنتظَرُ

آخرین آنها تشنگان را سیراب می‌کند و او همان امام منتظَر می‌باشد .⁽⁵⁾

حافظ سلیمان بن ابراهیم حنفی قندوزی ، شیخ‌الاسلام سلاطین عثمانی در تطبیق

احادیث اثناعشر بر امامان اهل بیت تحقیق جالبی دارد که ترجمه آن از نظر خوانندگان گرامی می‌گذرد :

احادیث دالّ بر اینکه جانشینان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دوازده تن می‌باشند ، با طُرُق مختلف روایت شده و مشهور است ، با گذشت زمان معلوم شده که مراد آن حضرت از این حدیث همان دوازده امام از اهل بیت او می‌باشند ، زیرا این حدیث با دیگران قابل انطباق نمی‌باشد ، اما خلفا از اصحاب کمتر از دوازده بودند ، اما پادشاهان اموی‌بیشتر از دوازده بودند و به شدت ظالم و ستمگر بودند ، به جز عمر بن عبدالعزیز ، و از بنی هاشم نبودند ، زیرا پیامبر فرموده بود : « کلهم من بنی‌هاشم » ...

و قابل انطباق با سلاطین بنی‌العباس نمی‌باشد ، زیرا شمار آنها نیز بیش از دوازده بود ، و آیه مودت و حدیث کسا را کمتر رعایت می‌کردند ، و لذا باید این روایات را به امامان اهل بیت منطبق بدانیم که اعلم اهل زمان ، بزرگوارترین ، پارساترین ، با تقواترین ، با شرف‌ترین ، با فضیلت‌ترین و گرامیترین مردمان در نزد خداوند بودند و دانش آنها متصل به دانش جدّ بزرگوارشان بود ، از طریق وراثت و لدنی ، که اهل دانش و تحقیق ، همچنین ارباب کشف و شهود اینگونه شناخته‌اند .

حدیث ثقلین و احادیث فراوان دیگر نیز مؤیّد این معنی می‌باشد که منظور از احادیث امامان دوازده‌گانه همان امامان اهل بیت می‌باشند .⁽¹⁾

پس از تقدیم این مقدمه کوتاه به بیان موعودباوری از دیدگاه شیعیان زیدی ، اسماعیلی و اثناعشری می‌پردازیم .

موعودباوری در میان شیعیان اثناعشری

اشاره

پیروان امامان معصوم از خاندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به جهت پیروی از امامان : « شیعه » و به مناسبت اعتقاد به امامت : « امامیه » و به سبب اعتقاد به دوازده امام : « اثنا عشریة » نامیده می‌شوند .

به طوری که قبلا اشاره شد در بیش از 300 حدیث شمار امامان و نام شریف آنان از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به صراحت آمده است .⁽¹⁾

یکی از این احادیث ، حدیث معروف « لوح » است که آن را خداوند منان به خاتم پیامبران اعطا فرموده ، پیامبر اکرم نیز آن را به تنها یادگارش حضرت زهرا علیهاالسلام اهدا فرموده و متن آن در مجامع حدیثی آمده است .⁽²⁾

ا ) کلینی ، اصول کافی ، ج 1 ، ص 527 .

ب ) مسعودی ، اثبات الوصیة ، ص 260 .

ج ) شیخ صدوق ، عیون الأخبار ، ج 1 ، ص 34 .

د ) نعمانی ، الغیبة ، ص 62 .

ه ) شیخ مفید ، الاختصاص ، ص 210 .

و ) شیخ طوسی ، الغیبة ، ص 143 .

ز ) ابن‌شهر آشوب ، مناقب آل ابیطالب ، ج 1 ، ص 359 .8 ) طبرسی ، اعلام الوری ، ج 2 ، ص 174 .

ط ) حموینی ، فرائد السّمطین ، ج 2 ، ص 136 .

ی ) شیخ حر عاملی ، اثبات الهداة ، ج 1 ، ص 468 .

برای کتابنامه حدیث لوح : بنگرید به : کتابنامه آثار ماندگار تنها یادگار پیامبر ، ص 73 - 76 ، از نگارنده .

ویژگی‌های حضرت مهدی ( عج ) از دیدگاه شیعیان اثناعشری را به طور فشرده در چند بخش می‌آوریم :

1 . نسب والا

در 407 حدیث تصریح شده که حضرت مهدی علیه‌السلام از عترت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌باشد .

در 225 حدیث بیان شده که از نسل امیرمؤمنان علیه‌السلام است .

در 202 حدیث آمده است که از تبار حضرت فاطمه علیهاالسلام می‌باشد .

در 208 حدیث تأکید شده که از فرزندان سالار شهیدان علیه‌السلام است .

در 160 حدیث آمده است که نهمین فرزند امام حسین علیه‌السلام می‌باشد .

در 197 حدیث بیان شده که از نسل امام سجاد علیه‌السلام است .

در 121 حدیث بیان شده که از تبار امام باقر علیه‌السلام است .

در 120 حدیث تصریح شده که از فرزندان امام صادق علیه‌السلام می‌باشد .

در 121 حدیث از اولاد امام‌کاظم علیه‌السلام معرفی شده است .

در 111 حدیث تصریح شده که چهارمین فرزند امام رضا علیه‌السلام است .

در 109 حدیث از نسل امام‌جواد علیه‌السلام شناسانده شده .

در 107 حدیث آمده که از تبار امام‌هادی علیه‌السلام است .

در 107 حدیث تصریح شده که فرزند بلافصل امام حسن عسکری علیه‌السلام است .⁽¹⁾

2 . مادر والاگهر آن حضرت

مادر گرامی حضرت مهدی علیه‌السلام « ملیکه » دخت یشوعا ، پسر قیصر روم ، از تبار

شمعون صفا ، مشهور به « پطرس » ، وصی حضرت عیسی علیه‌السلام می‌باشد .⁽¹⁾

ملیکه پس از انتقال به دودمان امامت به « نرجس » ، « سوسن » ، « سبیکه » ، « ریحانه » ، « صقیل » و نام‌های دیگر شهرت یافت .⁽²⁾

سرگذشت نرجس خاتون و انتقال او از کاخ قیصر به خاندان پیامبر در منابع حدیثی به تفصیل آمده است .⁽³⁾

امام صادق علیه‌السلام از حضرت نرجس خاتون به عنوانِ « سیدة الاماء » ؛ « بانوی کنیزان » یاد نموده است .⁽⁴⁾

امام هشتم نیز به عنوانِ « سیدة الاماء » تعبیر کرده است .⁽⁵⁾

هنگامی که از امام حسن عسکری علیه‌السلام پرسیدند : مادرِ حجت خدا چه کسی خواهد بود ؟ فرمود :

مِنْ اِبْنَةِ اِبْنِ قَیْصَر مَلِکِ الرُّومِ ؛⁽⁶⁾

او فرزند دخترِ پسر قیصر ، نواده پادشاه روم می‌باشد .

نگارنده پس از تلاش فراوان ، از بررسی نکات تاریخی به این نتیجه رسید که یشوعا پسرِ « تئوفیل » سی و پنجمین امپراطوری روم می‌باشد .

از تئوفیل (829 - 842 م . ) به عنوان پادشاهی مدیر ، مدبر ، مصلح ، بت‌شکن و آبادگر یاد شده است .⁽⁷⁾

تئوفیل در سال 217 ه . با مأمون⁽⁸⁾و در سال 223 ه . با معتصم درگیر شد .9

3 . نام نامی و یاد گرامی آن حضرت

در 54 حدیث از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله این مضمون رسیده که :

« اَلْمَهْدی مِنْ وُلْدی ، اِسْمُهُ اِسْمی وَ کُنیتُهُ کُنیتِی » .⁽¹⁾

مهدی از فرزندان منست ، نام او نام من و کنیه‌اش کنیه منست .

در شماری از احادیث از جمله حدیث لوح نام مقدس آن حضرت به صراحت آمده که به چند نمونه از آنها اشاره می‌کنیم :

1 . جابر بن عبداللّه انصاری متن حدیث لوح را که در دست حضرت فاطمه علیهاالسلام دیده بود به محضر امام باقر علیه‌السلام نقل می‌کند و در آخرین فراز می‌گوید :

اَبُوالْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ ، هُوَ حُجَّةُ اللهِ الْقَائِمُ ، اُمُّهُ جَاریةٌ ، اِسْمُهَا نَرْجِسُ ؛⁽²⁾

ابوالقاسم محمد بن حسن ، حجّت خدا و قائم به امر خدا می‌باشد ، که مادرش کنیزی است به نام نرجس .

2 . در کافی شریف پس از یاد امام حسن عسکری علیه‌السلام چنین آمده :

و اُکَمِّلُ ذَلِکَ بِابنِهِ « مُ حَ مَّ د » رَحْمَةً لِلْعَالَمینَ ؛⁽³⁾

اوصیای ترا با فرزندش : « م ح م د » که رحمت برای جهانیان است کامل می‌گردانم .

3 . در غیبت طوسی از ابوسهل نوبختی روایت شده که امام حسن عسکری علیه‌السلام در

آخرین لحظات عمر شریفش خطاب به حضرت بقیة‌اللّه ارواحناه فداه فرمود :

أَبْشِرْ یَا بُنی فَأَنْتَ صَاحِبُ الزَّمَانِ ، و أَنْتَ الْمَهْدی ، وَ أَنْتَ حُجَّةُ اللهِ عَلی أَرْضِهِ ، و أَنْتَ وَلَدی وَ وَصیی ، وَ أنَا وَلَّدْتُکَ ، وَ أَنْتَ مُحَمَّدُ بْنُ الحسنِ بنِ علی بنِ محمد بنِ علی بنِ مُوسی بن جعفر بنِ محمد بنِ علی بنِ

الحسینِ بنِ علی بنِ ابی طالِب علیهمُ السَّلامُ ؛⁽¹⁾

پسرم بشارتت باد که تو صاحب الزمان ، مهدی ، حجت خدا در روی‌زمین ، پسر و جانشین من هستی ، من ترا به دنیا آوردم ، تو محمد ، فرزند حسن ، فرزند علی ، فرزند محمد ، فرزند علی ، فرزند موسی ، فرزند جعفر ، فرزند محمد ، فرزند علی ، فرزند حسین ، فرزند علی بن ابی‌طالب علیهم‌السلام هستی .

4 . رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در فرازی از یک حدیث طولانی به شمارش امامان پرداخته ، پس از امام حسن عسکری علیه‌السلام از آخرین وصی خود چنین نام می‌برد :

ثُمَّ ابنُهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْهَادی الْمَهْدی النَّاطِقُ الْقَائِمُ بِحَقِّ اللهِ ؛2

سپس فرزندش محمد فرزند حسن عسکری مهدی هدایت‌گر ، قائمِ ناطق به حق خداوند .

5 . هنگامی که « ابوسوره » به محضر حضرت بقیة‌اللّه شرفیاب شد ، از او پرسید : شما کی هستید ؟ فرمود :

أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ ؛⁽²⁾

من محمد فرزند حسن می‌باشم .

اینها چند نمونه از مواردی بود که نام شریف آن حضرت به صورت صریح و

شفاف در کلمات معصومین علیهم‌السلام آمده است .

بسیاری از علمای اهل سنت نیز در کتب حدیث ، تاریخ ، رجال ، سیره و تراجم خود ، نام آن حضرت را به صورت صریح آورده‌اند .⁽¹⁾

ا ) ابن طلحه شافعی ( م : 652 ه . ) ، مطالب السؤول ، ص 311 .

ب ) سبط ابن جوزی ( م : 654 ه . ) ، تذکرة الخواص ، ص 325 .

ج ) ابن خلّکان ( م : 681 ه . ) ، وفیات الأعیان ، ج 4 ، ص 176 .

د ) ابوالفداء ( م : 732 ه . ) ، المختصر فی تاریخ البشر ، ج 2 ، ص 45 .

ه ) ابن صباغ مالکی ( م : 855 ه . ) ، الفصول المهمة ، ص 291 .

و ) ابن طولون ( م : 953 ه . ) ، الائمة الاثنا عشر ، ص 117 .

ز ) خواند میر ( م : 942 ه . ) ، تاریخ حبیب السیر ، ج 2 ، ص 100 .

ح ) دیاربکری ( م : 966 ه . ) ، تاریخ الخمیس ، ج 2 ، ص 343 .

ط ) ابن حجر هیثمی ( م : 974 ه . ) ، الصواعق المحرقة ، ص 208 .

ی ) شبلنجی ( م : بعد از 1290 ه . ) ، نور الأبصار ، ص 257 .

4 . میلاد نور

تاریخ دقیق میلاد مسعود آن کعبه مقصود شب نیمه شعبان 255 ه . می‌باشد .

قدیمیترین منبعی که تاریخ تولد آن امام نور در آن ثبت شده ، کتاب ارزشمند اثبات الرجعة از فضل بن شاذان نیشابوری ، متوفّای 260 هجری می‌باشد .

مؤلف که در عهد امام حسن عسکری علیه‌السلام دیده از جهان فروبسته ، با یک واسطه از امام حسن عسکری علیه‌السلام روایت کرده که فرمود :

قَدْ وُلِدَ وَلی اللهِ وَ حُجَّتُهُ عَلی عِبَادِهِ ، وَ خَلیفَتِی مِنْ بَعْدی ، مَخْتُونا لیلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ ، سَنَةَ خَمْس وَ خَمْسینَ وَ مِأَتَیْنِ ، عِنْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ ؛⁽²⁾

حجت خدا بر بندگان ، ولی خدا و جانشین من پس از من ، در شب نیمه شعبان ، به سال 255 ه . به صورت ختنه شده ، به هنگام طلوع فجر ، دیده به جهان گشود .

اصل ولادت حضرت مهدی علیه‌السلام از ضروریات مذهب و از مسلّمات تاریخ است و همه علمای امامیه در طول قرون و اعصار بر آن اتفاق نظر داشتند . جالب‌تر اینکه گروهی از بزرگان علمای عامه نیز با علمای امامیه هم‌عقیده هستند و تولد آن حضرت را در شب نیمه شعبان 255 ه . ثبت کرده‌اند .⁽¹⁾

5 . شاهدان عینی

در شب میلاد حضرت ولیعصر ارواحنا فداه فرزانه خاندان عصمت و طهارت ، حکیمه دخت گرامی امام جواد علیه‌السلام به دعوت امام حسن عسکری علیه‌السلام در خانه امام عسکری علیه‌السلام حضور داشته ، شاهد طلوع خورشید امامت بود که در منابع حدیثی فراوان با اسناد معتبر آمده است .⁽²⁾

امام حسن عسکری علیه‌السلام براساس یک سلسله مصالح از قابله‌ای از اهل سنت نیز دعوت به عمل آورد که در لحظه میلاد نور در خاندان عصمت و طهارت حضور یافته ، شاهد میلاد نور باشد .⁽³⁾

شماری از غلامان و کنیزان خاندان امامت نیز در روز تولد آن خورشید فروزان امامت در کنار گهواره آن حضرت حضور یافته ، جمال باهر النّور آن امام نور را مشاهده کرده ، گزارش آن را به شیعیان مورد اعتماد بشارت و نوید داده‌اند .

امام حسن عسکری علیه‌السلام گروهی از شیعیان مورد اعتماد را در سومین روز میلاد مسعود آن کعبه مقصود به منزل خود فراخوانده ، میلاد مسعود آن قبله موعود را به آنان خبر داده ، چهره فروزان آن مهر تابان را به آنان ارایه نمود .⁽⁴⁾

در طول 5 سال (255 - 260 ه . ) صدها نفر در محضر امام عسکری علیه‌السلام به دیدار

جمال دلربای یوسف زهرا نایل آمده‌اند که اسامی شماری از آنها در دیگر آثار نگارنده آمده است .⁽¹⁾

6 . غیبت صغری

یکی از ضروریات اعتقادی شیعیان امامیه پنهان زیستی حضرت ولیعصر ارواحنا فداه می‌باشد که آن را « غیبت » می‌نامند .

دوران غیبت به دو بخش مشخص به نام : « غیبت صغری » و « غیبت کبری » تقسیم می‌شود .

در احادیث فراوان تصریح شده که برای آن حضرت دو غیبت هست ، برخی از این احادیث در اصول کافی با اسناد معتبر از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است .

با توجه به این که مرحوم کلینی در اواخر غیبت صغری و پیش از آغاز غیبت کبری دیده از جهان فروبسته ، بودن این احادیث در اصول کافی از اهمیت خاصی برخوردار است .

مرحوم کلینی با سلسله اسنادش از امام صادق علیه‌السلام روایت کرده که فرمود :

لِلْقَائِمِ غیبَتَانِ ، اِحْدَاهُمَا قَصیرَةٌ وَ الاُْخْری طَویلَةٌ ، اَلْغیبَةُ الاُْولی لاَیَعْلَمُ بِمَکَانِهِ اِلاّ خَاصَّةُ شیعَتِهِ، وَالاُْخْری لاَیَعْلَمُ بِمَکَانِهِ فیهَا اِلاّ خَاصَّةُ مَوَالیهِ؛⁽²⁾

برای قائم علیه‌السلام دو غیبت است : یکی کوتاه ، دیگری طولانی ، در غیبت نخستین جز شیعیان خاص کسی از جایگاهش مطلع نمی‌شود و در غیبت دومی به جز متصدیان خدمتش کسی از محل آن حضرت آگاهی نخواهد داشت .

علامه طبرسی پس از نقل حدیثی از کتاب مشیخه حسن بن محبوب زرّاد متوفّای 224 ه .

یادآور می‌شود که او بیش از یک قرن پیش از آغاز غیبت کبری دیده از جهان فرو بسته ، آنگاه می‌فرماید :

خوب بنگر که چگونه دو غیبت برای آن حضرت حاصل شد ، همانگونه که پدران بزرگوارش پیش از تولد آن حضرت پیش‌بینی کرده بودند .⁽¹⁾

برخی از علمای عامه نیز به روایات دو غیبت تصریح کرده‌اند ، به عنوان مثال :

ابن صبّاغ مالکی ، متوفّای 855 ه . می‌نویسد :

در روایت صحیح آمده است که برای آن حضرت دو غیبت است ، که یکی از آنها طولانی‌تر از دیگری است . اما غیبت نخستین که کوتاه‌تر است ، از تولد آن حضرت آغاز می‌شود و تا پایان وجود سفیران بین او و شیعیان ادامه می‌یابد .

غیبت دوم از روز انقطاع سفارت آغاز می‌شود و در پایان آن با شمشیر خروج می‌کند .2

7 . نوّاب اربعه

مهمترین شاخصه دوران غیبت صغری وجود چهار سفیر شناخته شده بود که بین شیعیان و آن حضرت رابط بودند .

نواب اربعه که به عنوان « نایب خاص » شناخته می‌شدند به ترتیب عبارت بودند از :

1 . ابوعمرو عثمان بن سعید عمری

2 . ابوجعفر محمد بن عثمان بن سعید

3 . ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی

4 . ابوالحسن علی بن محمد سمری

چهار نایب خاص پرسش‌ها و مشکلات شیعیان را به محضر حضرت بقیّة‌اللّه ارواحنا فداه تقدیم داشته ، پاسخ‌های لازم را با خطّ مبارک آن حضرت که برای شیعیان شناخته شده بود به آنها ارسال می‌نمودند .

8 . مدت سفارت

روز هشتم ربیع‌الاول 260 هجری پدر بزرگوارشان حضرت امام حسن عسکری علیه‌السلام به شهادت رسید و از همان روز امامت و زعامت به آن حضرت منتقل شد . و در نتیجه دوران سفارت چهار سفیر و نایب خاص نیز از همان روز آغاز گردید .

دوران سفارت در روز 15 شعبان 329 ه . با درگذشت آخرین سفیر به پایان رسید .

بر این اساس دوران سفارت چهار نایب خاص قریب هفتاد سال طول کشید .

در مورد آغاز سفارت و پایان آن هیچ اختلافی وجود ندارد ، زیرا همه علمای شیعه در طول قرون و اعصار در مورد آغاز و انجام آن متفق القول هستند .

ولی در مورد مدت دوران غیبت صغری دو تعبیر وجود دارد :

1 . 70 سال

2 . 74 سال

کسانی که آن را هفتاد سال ثبت کرده‌اند ، از روز شهادت امام حسن عسکری علیه‌السلام در نظر گرفته‌اند ، اما کسانی که آن را 74 سال ثبت کرده‌اند ، آن را از روز میلاد مسعود حضرت ولیعصر علیه‌السلام منظور کرده‌اند .

راز این نگرش به جهت پنهان زیستی امام‌عصر علیه‌السلام در دوران امامت پدر بزرگوارش می‌باشد ، زیرا خورشید فروزان امامت از روزی که طلوع کرده ، همواره در پشت ابر غیبت بود ، از این رهگذر بسیاری از بزرگان دوران غیبت صغری را 74 سال و مبدأ آن را از روز تولد ثبت کرده‌اند ، که از آن جمله است : شیخ مفید ،⁽¹⁾

علامه طبرسی ،⁽²⁾محدث قمی⁽³⁾و بیشتر مورخان و محدثان .