چهل حدیث در منزلت قلب

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : چل حدیث در منزلت قلب/ علی‌اشرف عبدی.

مشخصات نشر : قم: انتشارات زایر، 1387.

مشخصات ظاهری : 56 ص.

فروست : چهل حدیث؛ 140.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : 3130565

اشارة

فهرست مطالب

فهرست مطالب

مقدمه ناشر... 5

قلب سلیم... 13

منابع و مآخذ... 54

مقدمه ناشر

کَلامُکُمْ نُورٌ

سخن شما اهل بیت، نور است.

زیارت جامعه کبیره

بر آستان احادیث اهل بیت ، عقل خضوع می‌کند دل خشوع می‌یابد و روح سیراب می‌شود . احادیث نورانی ائمه اطهار ، منشوری است که حکمت‌های قدسی و معارف ناب الهی را بر دل‌ها و عقل‌ها می‌تاباند . گلشنی روح پرور و گنجینه‌ای گرانبها و سرمایه‌ای پایان‌ناپذیر است .

امام باقر علیه‌السلام فرمود :

شَرِّقا أوْ غَرِّبا ، فَلا تَجِدانِ علما صحیحا اِلاّ شیئا خَرَجَ مِنْ عِندنِا اهلِ البیت؛⁽¹⁾

به شرق و غرب جهان بروید ، هیچ دانش صحیحی نخواهید یافت ، مگر آن که از ما خاندان پیامبر صادر شده است .

همواره مدیون راویان ، محدّثان و عالمان گذشته شیعه‌ایم که با دقّت و درایت و مسئولیت‌شناسی ، سخنان نورانی پیشوایان معصوم را ثبت و ضبط کرده و به عنوان «میراث اهل بیت» به نسل‌های بعدی سپرده‌اند .

احادیث اهل‌بیت علیهم‌السلام آنگونه که خودشان فرموده‌اند ، «نور» است .

مجموعه‌های حدیثی ، دانشکده‌های صامت امّا جاویدان امامان شیعه است که بشریّت را آموزش غیر حضوری می‌دهد و خرسندیم که ما میراث‌دار این

علوم و معارفیم . برای پیمودن راه صحیح زندگی و رهایی از حیرت‌ها و ضلالت‌ها و کج راهه‌ها ، نیازمند این احادیثیم که «چراغ راه» و هدایت‌گر اندیشه‌ها و صفابخش دل‌ها و جان‌ها است .

روایات پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اهل بیت او ، هم در عرصه مباحث اعتقادی برای ما «حجّت» است ، هم در قلمرو فقه و تبیین احکام شرع و حلال و حرام الهی سند و پشتوانه است ، هم در موضوعات اخلاقی ، تربیتی ، تهذیب نفس ، پند و موعظه ، سرشار از حکمت و بینش و هدایت است و اگر مردم با احادیث نورانی خاندان عصمت و طهارت آشنا شوند ، دل در گرو محبت و اطاعت آنان می‌نهند، همانگونه که حضرت رضا علیه‌السلام فرمود : اِنَّ النّاسَ لو عَلِموا مَحاسِنَ کلامِنا لاَتّبعونا؛⁽¹⁾

اگر مردم خوبی‌ها و زیبایی‌های سخن ما را بدانند ، از ما پیروی می‌کنند .

بر این اساس ، آموختن ، نوشتن ، بیان ، نشر ، شرح و تبیین، حفظ و تعلّم احادیث اهل بیت ، کاری است ارزشمند و در راستای حفظ و گسترش فرهنگ اهل بیت علیهم‌السلام .

کتب حدیثی شیعه ، همچون دریایی عمیق و موّاج پر از گهرهای نفیس است . برای بهره‌گیری از ذخایر این اقیانوس ژرف و پرگهر ، باید به غوّاصی در دل آن پرداخت و لؤلؤ و مرجان‌هایی به دست آورد و به نسل امروز و مشتاقان عرضه کرد .

«چهل حدیث نویسی» ، یکی از گام‌های ارزشمند در نشر و تشریح احادیث عترت پاک نبوی است که عالمان از دیرباز به آن مبادرت می‌ورزیدند و جامعه را

از معنویّت آثار اهل بیت بهره‌مند می‌ساختند . اینکه امامان فرموده‌اند : هر کس چهل حدیث از احادیث ما را حفظ کند ، در روز قیامت فقیه و دین شناس برانگیخته می‌شود ، هم پشتوانه چنین حرکت علمی و فرهنگی است ، هم ما را به ضرورت حفظ احادیث آنان آگاه می‌کند . چه حفظ به معنای به حافظه سپردن باشد ، چه ثبت و ضبط و جلوگیری از فراموش شدن و از بین رفتن باشد و چه به معنای حفظ در عمل . به هر حال ، تشویقی است برای رویکرد به معارف اهل بیت که در کلمات نورانی آنان نهفته است .

امروز ، نیاز جامعه به آشنایی با فرهنگ ناب اهل بیت ، بیش از هر زمان احساس می‌شود . عطش و استقبال هم که مردم از خود نشان می‌دهند ، ضرورت ارائه و عرضه کلمات خاندان عصمت را در قالبی روان ،

سهل الوصول و متناسب با اقشار مختلف علاقه‌مند ، روشن‌تر نشان می‌دهد و به همین دلیل ، مراکز و مؤسّسات و اشخاصی به نشر «چهل حدیث» می‌پردازند .

آستانه مقدسه حضرت معصومه علیهاالسلام نیز به عنوان یک حرکت فرهنگی در راه نشر احادیث پیشوایان دین و ترویج معارف عترت ، اقدام به چاپ این سلسله از چهل حدیث‌های موضوعی کرده است . موضوعات ، ابتدا در کمیته‌ای تعیین ، سپس به محققان و مؤلفان سفارش داده شده تا به گردآوری و تدوین چهل حدیث پیرامون موضوعات برگزیده بپردازند . سعی شده است اغلب موضوعات ، اخلاقی ، تربیتی ، کاربردی و معارفی باشد . تا چه قبول افتد و چه در نظر آید .

امّا جزوه حاضر .....

«قلب» ، مرکز ادراکات و احساسات و باورهای انسان است . کانونی است که اگر پاک و سالم باشد ، عمل‌های خوب و خداپسند از انسان سر می‌زند واگر آلوده به وسوسه‌های شیطانی و هواهای نفسانی باشد ، عامل سقوط اخلاقی انسان می‌شود .

در روایات ، از قلب به عنوانِ «حرم خدا» و «امام بدن» و «چشمه حکمت» و ... یاد شده و برای آن ، صفاتی همچون مرگ دل ، حیات دل ، تیرگی دل ، روشنی دل ، کوری دل ، بینایی دل و ... شمرده شده است . اینها همه گواه اهمیت نقش قلب در شخصیت و اعتقادات و اعمال انسان است .

پاکسازی دل ، سبب می‌شود که به کعبه پاکی و ایمان تبدیل شود و غفلت از طهارت قلب ، آن را پایگاه شیطان می‌سازد و «قلب سلیم» که می‌تواند

عامل نجات انسان در دنیا و سعادت او در آخرت گردد ، اگر به قلبی مرده ، افسرده ، تاریک و کور بدل شود ، راه هدایت را به روی انسان می‌بندد و زندگی و آخرتش را تباه می‌سازد .

اثر حاضر که گزیده‌ای از روایات مربوط به قلب و منزلت آن است ، به کوشش برادر ارجمند ، حجة الاسلام آقای علی اشرف عبدی فراهم آمده است که ضمن تقدیر فراوان از ایشان ، امیدوارم توفیق اصلاح قلب و تطهیر آن از رذایل و آلودگی‌های نفسانی ، زمینه‌ساز سعادتمان گردد . و این چراغ هدایت ، روشنگر را همان باشد.

انتشارات زائر / آستانه مقدسه

1387

قلب سلیم

یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ ؛ إِلاّ مَنْ أَتَی اللّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ؛

آن روزی که مال و فرزندان (هیچ به حال انسان) سود نبخشند و تنها آن کسی سود برد که با دل با اخلاص پاک (از رذایل اخلاقی و صفات ناپسند) به درگاه خدا آید.⁽¹⁾

1.قلب حرم خداست

امام صادق علیه‌السلام :

اَلقَلبُ حَرَمُ اللّه‌ِ فَلاْ تُسکِنْ حَرَمَ اللّه‌ِ غَیرَ اللّه‌ِ؛

قلب حرم خداست. پس در حرم خدا جز خدا را جا نده.⁽¹⁾

2.رهایی از دنیا

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

اَخرِجُوا الدُّنیا مِنْ قُلوبِکُمْ قَبْلَ اَنْ یَخْرَجَ مِنها اَجْسادُکُم فَفیها اخْتُبِرتُمْ وَلِغَیرِها خُلِقْتُم؛

دلهای خود را از دنیا، بیرون کنید پیش از آنکه بدن‌هایتان از دنیا بیرون رود. دنیا آزمایشگاهی است که در آن آزمایش شده‌اید و برای غیر دنیا آفریده شده‌اید (آن‌چه سعی دارید برای آخرت باشد).⁽¹⁾

3.تزکیه و پاکی دل

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

ذَکِّ قَلبَکَ بِالاَدَبِ؛

قلبت را با ادب (تربیت صحیح) از رذائل اخلاقی کن.⁽¹⁾

4.قلب محزون محبوب خداست

امام سجاد علیه‌السلام :

اِنَّ اللّه‌َ یُحِبُ کُلَّ قَلبٍ حَزِینٍ؛

همانا خداوند قلب اندوهگین (از گناهان و در عشق آخرت) را دوست دارد.⁽¹⁾

5.صلاح قلب

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

اَصْلُ صَلاحِ القَلْبِ اِشتِغالُهُ بِذِکرِ اللّه‌ِ؛

پایه و ریشه صلاح قلب مشغول بودن آن به ذکر و یاد خداست.⁽¹⁾

6.دل مؤمن و عنایت ویژه الهی

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

قَلبُ المُومِنُ بَینَ اِصبَعَینِ مِن اَصَابِعِ الرَّحمانِ؛

قلب مؤمن تحت اراده و فرمان خداوند رحمان است.⁽¹⁾

7.دل با صفا

امام صادق علیه‌السلام :

اِنَّ القَلبَ اِذا صَفا ضاقَت بِهِ الاَْرضُ؛

همانا قلب هر گاه با صفا (به فضائل آراسته و از رذایل پیراسته) شود زمین (عالم دنیا و مادیت) بر آن تنگ گردد.⁽¹⁾

8.قلب و زبان

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

لِسانُ العاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ وَ قَلبُ الاَحمَقِ وَ رَاءَ لِسانِهِ؛

زبان (و گفتار) انسان خردمند در ورای فرمان دل و روح اوست و دل کم خرد پس از زبان او قرار دارد.⁽¹⁾

9.نتیجه قساوت قلب

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

اِنَّ ابَعَدَ النّاسِ مِنَ اللّه‌ِ اَلْقَلبُ القاسی؛

همانا دورترین مردم از قرب الهی کسی است که سخت دل و مبتلای به قساوت قلب باشد.⁽¹⁾

10.عامل نیرومندی قلب

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

اَصْلُ قُوَّةِ القَلبِ التَّوَکُّل عَلَی اللّه‌ِ؛

ریشه و سرچشمه نیرومندی (قوت) قلب، توکل (اعتماد) برخداست.⁽¹⁾

11.خوراک قلب

امام صادق علیه‌السلام :

خَلَقَ اللّه‌ُ القَلبَ ظاهِرا صافِیا وَ جَعَلَ غِذاءَهُ الذِّکْرَ وَ الْفِکْرَ وَ الهِیْبَةَ وَ التَّعظیمَ؛

خدا دل (ذات انسان) را پاک و صاف آفریده و غذای آن را ذکر و اندیشه و مهابت و تعظیم قرار داده است.⁽¹⁾

12.اخلاص لطافت بخش قلب

امام صادق علیه‌السلام :

فَاِنَّ القَلبَ لا یَرِقُّ حَتّیْ یَخلُصَ؛

همانا قلب رقت و صفا نیابد جز آن گاه که از (ناخالصی‌ها) رهایی یابد (یعنی اینکه خالص شود).⁽¹⁾

13.قلب فهیم

امام امیرالمؤمنان علی علیه‌السلام :

اَفضَلُ القُلوبِ قَلبٌ حُشِیَ بِالفَهْمِ؛

برترین دلها، دلی است که درون آن پر از آگاهی و اندیشه باشد.⁽¹⁾

14.دل و حسابرسی

امام صادق علیه‌السلام :

اِجْعَل قَلبَکَ قَریبا تُشارِکُهُ؛

دل خویش را همچون خویشاوندی قرارده که با او شریک شده باشی (سود و زیانش را مراقبت و از او سخت حساب رسی کنی).⁽¹⁾

15.دل نگهبان زبان

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

اَلقَلبُ خازِنُ اللِّسانِ؛

قلب و دل انسان نگه دارنده (کنترل کننده) گفته‌های زبان است.⁽¹⁾

16.اثرپذیری قلب

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

مَثَلُ القَلبِ مَثَلُ ریشَةٍ فی فَلاةٍ یُقَلِّبُها الرِّیاحُ کَیْفَ یَشاءُ؛

مَثَل قلب مثل پری است که در بیابان افتاده و بادها آن را هر طور که بخواهند جابجا می‌کند.⁽¹⁾

17.دشواری دل کندن

امام صادق علیه‌السلام :

اِزالَةُ الجَبالُ اَهوَنُ مِن اِزالَةِ قَلبٍ عَن مَوضِعِهِ؛

کندن کوهها آسان‌تر از کندن (و رها ساختن) قلب از جایگاه (و دلبستگی‌های) آن است.⁽¹⁾

18.دل کتاب فکر

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

اَلقَلبُ مُصحَفُ الفِکْرِ؛

قلب و دل محل نگارش و ثبت و ضبط افکار انسان است.⁽¹⁾

19.حضور قلب

امام صادق علیه‌السلام :

اِذا دَعوَتَ فَاقبِلْ بِقَلبِکَ؛

زمانی که دعا می‌کنی پس با قلبت به سوی خدا توبه و دعا کن.⁽¹⁾

20.آبادی قلب

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

لِقاءُ اَهلِ الخَیرِ عِمارَةُ القَلبِ؛

ملاقات با نیکوکاران سبب آبادی قلب است.⁽¹⁾

21.صادرات دل پاک

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

لایَصدُرُ عَنِ القَلبِ السَّلیمِ اِلاّ المَعنی المُستَقیمُ؛

از دل سالم جز معنی و مقصود حق و استوار تراوش نکند.⁽¹⁾

22.قلب موعظه‌گر

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

مَن کانَ لَهُ مِن قَلبِهِ واعِظٌ کانَ عَلَیهِ مِن اللّه‌ِ حافِظٌ؛

دارنده قلب و روحی موعظه‌گر نگهبانی الهی بر او گماشته شده است.⁽¹⁾

23.دل چشمه حکمت

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

اَلقَلبُ یَنبُوعُ الحِکْمَةِ؛

دل سرچشمه حکمت است.⁽¹⁾

24.قلب جایگاه ایمان

امام صادق علیه‌السلام :

اَلایمانُ فیِ القَلبِ وَ الیَقینُ خَطَراتٌ؛

ایمان در دل ثابت است و یقین خاطره‌ها و الهامات (الهی) قلب است (که بعضی مواقع برای برخی افراد حاصل می‌شود).⁽¹⁾

25.تصمیم به خیانت

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

شَرُّ ما اُلقِیَ فی القُلوُبِ الغَلوُلُ؛

بدترین چیزی که در دلها جای می‌گیرد تصمیم به خیانت است.⁽¹⁾

26.سالم‌ترین دل

امام حسن مجتبی علیه‌السلام :

اَسلَمُ القُلوبِ ما طَهُرَ مِنْ الشُّبَهاتِ؛

سالمترین دل‌ها آن است که از شبهات (مادی و معنوی) پاک باشد.⁽¹⁾

27.دل بی‌تقوی سرچشمه فتنه‌ها

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

خِلْوُ القَلبِ مِنَ التَّقوی یَمْلَأُهُ مِن فِتَنِ الدُّنیا؛

وقتی قلب از تقوا تهی باشد از فتنه‌های دنیا پر می‌شود.⁽¹⁾

28.راه حیات قلب

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

اَحْیِ قَلبَکَ بِالمَوْعِظَةِ وَ اَمِتْهُ بِالزَّهادَةِ؛

قلبت را با پند زنده نگهدار، و با زهد و بی‌اعتنایی به دلبستگی‌های مادی و غیر الهی او را بمیران (و از طغیان و عصیان بازدار).⁽¹⁾

29.قلب سلیم هدیه خدا

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

اِذا اَحَبَّ اللّه‌ُ عَبْدا رَزَقَهُ قَلبا سَلیما؛

وقتی خدا بنده‌ای را دوست داشته باشد به او دلی سالم (و پیراسته از رذایل اخلاقی) روزی می‌کند.⁽¹⁾

30.قلب وارونه

امام صادق علیه‌السلام :

اِذا لَم یَغَرِ الرَّجُلُ فَهُوَ مَنکُوسُ القَلبِ؛

وقتی مرد در مواقع لازم غیرت نورزد پس قلبش واژگون است.⁽¹⁾

31.خنده زیاد عامل دل مردگی

امام صادق علیه‌السلام :

کَثرَةُ الضِّحْکِ تُمیتُ القَلبَ؛

خنده زیاد (افراط در شادمانی) دل را می‌میراند (و آن را از رسیدن به نورانیت و صفای معنوی باز می‌دارد).⁽¹⁾

32.مایه روشنایی دل

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

اِنَّ اللّه‌َ سُبحانَهُ جَعَلَ الذِّکْرَ جَلاءً لِلقُلوُبِ؛

همانا خداوند سبحان، ذکر و یاد خود را باعث روشنایی و نورانیت دلها قرار داده است.⁽¹⁾

33.مرگ دلها

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

مَنْ قَلَّ وَرَعُهُ ماتَ قَلبُهُ وَ مَن ماتَ قَلبُهُ دَخَلَ النّارَ؛

کسی که کمتر از گناهان خودداری کند دلش می‌میرد (و از طی مراتب رشد و کمال روحانی باز می‌ماند) و آنکه دلش مرده باشد در آتش جهنم سقوط خواهد کرد.⁽¹⁾

34.کوردلی

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

شَرُّ العِمی عِمَی القَلبِ؛

بدترین نوع کوری کوردلی است (و از دست دادن بصیرت و دید باطنی است).⁽¹⁾

.قلب کافر

امام صادق علیه‌السلام :

قَلبُ الکافِرِ اَقسی مِنَ الحَجَرِ؛

دل کافر (در عدم انعطاف و پذیرش حق) سخت‌تر از سنگ است.⁽¹⁾

36.منزلت قلب در بدن

امام صادق علیه‌السلام :

اِنَّ مَنزِلَةَ القَلبِ مِنَ الجَسَدِ بِمَنزِلَةِ الاِمامِ مِنَ النّاسِ؛

همانا جایگاه فرماندهی قلب (و روح) نسبت به (اعضای) بدن همچون جایگاه امام نسبت به مردم است.⁽¹⁾

37.آبادی دلها

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

عِمارَةُ القُلُوبِ فی مُعاشِرَةِ ذَوِی العُقُولِ؛

آبادی قلبها در معاشرت با صاحبان عقل و خرد است.⁽¹⁾

38.رعایت حال دل

امام حسن عسکری علیه‌السلام :

اِذا نُشِطَتِ القُلُوبُ فَاَوْدِعُوها وَ اِذا نَفَرَتْ فَوَدِّعُوها؛

هرگاه که دلها با نشاط هستند هر چی می‌خواهید از اعمال و اخلاق نیک به آن‌ها بسپارید و هنگامی که دچار حالت نفرت و بی‌رغبتی شدند آن‌ها را به حال خود واگذارید.⁽¹⁾

39.بزرگترین درد

امام امیر مؤمنان علی علیه‌السلام :

لا وَجَعَ اَوْجَعُ لِلقُلوبِ مِن الذُّنوُبِ؛

برای قلب و دل انسان‌ها دردی آزار دهنده‌تر از گناهان نیست.⁽¹⁾

40.نقش قلب در رفتار

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

اِذا طابَ قَلبُ المَرءِ طابَ جَسَدُهُ؛

هنگامی که قلب آدمی از رذایل و ناپاکی‌های اخلاقی پاک باشد تمام اعضای جسمانی او هم از گناهان و بدیها پاک خواهد شد.⁽¹⁾

منابع و مآخذ

منابع و مآخذ

الاسلامیه، قم، سال 1371 ق.