در سایه سار خطبه حضرت زهرا سلام الله علیها متن کامل و ترجمه روان خطبه فدکیه

مشخصات کتاب

سرشناسه : فاطمه زهرا (س)، 8 قبل از هجرت - 11 ق . 8 قبل از هجرت

عنوان و پدیدآور : در سایه‌سار خطبه حضرت زهرا سلام الله علیها : متن کامل و ترجمه روان خطبه فدکیه / به قلم حسین عمادزاده ؛ مقدمه و یادداشت‌ها به قلم علی‌اکبر مهدی‌پور .

مشخصات نشر : اصفهان : عمادزاده ، 1388 .

مشخصات ظاهری : 112 ص .

شابک : 3 - 0 - 1125 - - 964 978

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : عربی - فارسی .

یادداشت : عنوان دیگر : خطبه حضرت زهرا سلام الله علیها : متن کامل و ترجمه روان خطبه فدکیه .

عنوان قراردادی : خطبه فدک . شرح

عنوان دیگر : خطبه حضرت زهرا سلام الله علیها : متن کامل و ترجمه روان خطبه فدکیه .

موضوع : فاطمه زهرا سلام الله علیها ، 8؟ قبل از هجرت - 11 ق . - خطبه‌ها

شناسه افزوده : عمادزاده ، حسین ، 1285 - 1369 ، مترجم .

رده بندی کنگره : 1387 2 م 84 ع / 22 / 27 BP

رده بندی دیویی : 297 / 973

شماره کتابخانه ملی : 1669856

اشاره

در سایه‌سار خطبه حضرت زهرا علیهاالسلام

حسین عمادزاده

خطبه‌ی آتشین بانوی نمونه‌ی اسلام

بقیّة النبوّة

حضرت فاطمه‌ی زهرا سلام اللّه علیها ،

دخت گرامی حضرت خاتم الأنبیاء صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

را به پیشگاه مقدّس بنیانگذار حکومت واحد جهانی

بر اساس عدالت و آزادی ، خاتم الأوصیاء حضرت

بقی-ة‌اللّه

ارواحنا فداه ، صاحب « دولة الزّهراء » در فرخنده روز « عید الزّهراء » ، یکهزار و یکصد و هفتادمین سالروز امامت آن حضرت تقدیم می‌نماییم .

نهم ربیع الأوّل 1430 ه . ق .

فهرست مطالب

تصویر

تصویر

پیشگفتار

در میان آثار ماندگار تنها یادگار پیامبر ، حضرت زهرا علیهاالسلام « خطبه‌ی فدکیّه » که از سوی کوثر قرآن ، سرور بانوان جهان ، حضرت زهرای مرضیه علیهاالسلام ، در حضور مهاجر و انصار ، به عنوان استیضاح دولت وقت ایراد شده و صاحب آن از سوی امیر بیان ، مولای متّقیان ، امیرمؤمنان علیه‌السلام مدال :

یَا ابْنَةَ الصَّفْوَةِ وَبَقِیَّةَ النُّبُوَّةِ ؛

ای دختر برگزیدگی و بازمانده‌ی پیامبری ،⁽¹⁾

دریافت نموده ، از اهمیّت خاصّی برخوردار است و در طول تاریخ صدها بار از سوی فرهیختگان امّت مورد تحقیق و کنکاش قرار گرفته و صدها شرح و تفسیر در پیرامون آن تدوین یافته ، و همه ساله مسابقه‌های فراوانی از سوی مراکز فرهنگی برای حفظ متن ، ترجمه ، تفسیر و تحلیل آن برگزار می‌گردد .

از این رهگذر مناسب به نظر رسید که متن تحقیق شده‌ی آن با ترجمه‌ی ساده و روان در دسترس طبقات مختلف قرار گیرد ، منابع آن معرّفی شده ، تلاش‌های انجام شده از سوی دانشوران و مرزبانان کشور ایمان ، شناسانده شده ، موقعیّت جغرافیایی و پیشینه‌ی تاریخی « فدک » بررسی گردد .

خطبه‌ی فدکیّه

خطبه‌ی حضرت فاطمه علیهاالسلام در مسجد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

در حضور مهاجر و انصار

سر سلسله‌ی بانوان بزرگی که کرسی خطابه را با خطبه‌های شورانگیز خود زینت بخشیده اند ، صدیقه‌ی کبری ، فاطمه‌ی زهرا سلام اللّه علیها می‌باشد ، که قدرت بیان ، گیرایی تعبیر ، بلندی معانی و شیوایی اسلوب را از پدر والا قدرش به ارث برده ، در فصاحت و بلاغت هم سنگِ همسر بزرگوارش امیرمؤمنان صلوات اللّه علیه قرار گرفته ، گوی سبقت را از همه‌ی بانوان عالم برده است.

خطبه‌ای که در این بخش ، منبع‌شناسی و کتاب‌شناسیِ آن تقدیم می‌گردد ، خطبه‌ایست که پس از شهادت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در مسجد مدینه‌ی منوره ، در حضور مهاجر و انصار ، به عنوان «استیضاحِ خلیفه» و انتقاد از نظام حاکم ایراد شده است.

بزرگ بانوی جهان آفرینش ، به هنگام القای این خطبه ، در سوگ پدر بزرگوارش به شدّت متأثّر ، از غصب حق شوی گرامی‌اش در

دریای غم و اندوه غوطه‌ور ، از ناحیه‌ی سینه ، بازو ، کمر و صورت به شدت مجروح و مصدوم بود ، ولی در این خطبه از طرز تشکیل حکومت و تحریف مسیر خلافت انتقاد نموده ، آثار زیانبار آن را در اجتماع نوبنیاد اسلامی به تفصیل بیان کرده ، از توحید ، نبوت ، امامت ، فلسفه‌ی احکام ، حقایق تابناک اسلام و معارف والای تشیع سخن گفته ، چهره‌ی کریه غاصبان خلافت و متصدیان نامشروع زعامت را به شایسته‌ترین وجه ممکن ترسیم نموده ، که از دیدگاه عمق مطالب ، استحکام معانی ، استدلال به آیات قرآن ، استشهاد به سنت قطعی ، شیوایی بیان و تناسب آن با هدف خطابه ، به قدری بلند و پر مایه است که نظیر آن ، جز در سخنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امیر بیان ، مولای متقیان ، پیشوای پروا پیشگان ، حضرت علی علیه‌السلام یافت نمی‌شود.

فرازهای تابناک این خطبه در سینه‌ها ضبط شد ، در بایگانی تاریخ نقش بست و در سر لوحه‌ی اوراق زرین تاریخ ثبت گردید ، که در ادامه به تعدادی از منابع مورد اعتماد و استناد اشاره خواهیم کرد و اینک متن کامل و ترجمه‌ی روان خطبه‌ی فدکیّه :

متن کامل خطبه‌ی فدکیّه

الْحَمدُ لِلَّهِ عَلی ما أَنْعمَ ، وَلَهُ الشُّکْرُ عَلی مَا أَلْهَمَ ، وَالثَّنَاءُ بِما قَدَّمَ .. مِن عُمُومِ نِعَمٍ ابْتَدَاها ، وَسُبُوغِ آلاءٍ أَسْداها ، وَتَمامِ مِنَنٍ والاها .. جَمَّ عَنِ الإِحْصاءِ عَدَدُها ، وَنَأی عَنِ الْجَزاءِ أَمَدُها ، وَتَفاوَتَ عَنِ الإِدْراکِ أَبَدُها ، وَنَدَبَهُمْ لاسْتِزادَتِها بِالشُّکْرِ لاتِّصَالِها، وَاسْتَحْمَدَ إِلی الخَلائِقِ بِإِجْزالِها ، وَثَنّی بِالنَّدْبِ إِلی أَمْثالِها .

وَأَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلاّ اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِیکَ لَهُ ؛ کَلِمَةً جَعَلَ الإِخْلاصَ تَأْویلَها ، وَضَمَّنَ القُلُوبَ مَوْصُولَها ، وَأَنارَ فِی الْفِکرةِ مَعْقُولَها .. المُمْتَنِعُ مِنَ الأَبْصارِ رُؤیَتُهُ ، وَمِنَ الأَلْسُنِ صِفَتُهُ ، وَمِنَ الأَوْهامِ کَیفِیَّتُهُ .. ابْتَدَعَ الأَشْیاءَ لا مِنْ شَیءٍ کانَ قَبْلَها ، وَأَنْشَأَها بِلا احْتِذاءِ أَمْثِلَةٍ امْتَثَلَها ، کَوَّنَها بِقُدْرَتِهِ ، وَ ذَرَأَها بِمَشِیّتِه ، مِنْ غَیْرِ حاجَةٍ مِنْهُ إِلی تَکْوِینِها ، وَلا فَائِدَةٍ لَهُ فِی تَصْویرِها ، إلاّ تَثْبِیتاً لِحِکْمَتِهِ ، وَتَنبیِهاً عَلی طَاعَتِهِ ، وَإِظهاراً لِقُدرَتِهِ ، وَتَعَبُّداً

حمد و ستایش پروردگاری را که نعم بی‌پایانش همه‌ی موجودات را فراگرفته به اشباح بی‌رنگ صحرای عدم ، رنگ وجود بخشیده و به نیستی و کتم عدم لباس هستی پوشانده است .

سپاس خدای را که با الهامات خفیه درس شکرگزاری به ما آموخت و ما را موظّف به حمد و ثنای خود فرمود .

خدای را تقدیس می‌کنم که از هر کس بخشنده‌تر است به همه نعمت وجود ارزانی داشته ، امّا کیست که بتواند بخشایش او را برشمارد ، و کدام نیرو است که آغاز و انجام نعم وی را بداند .

گواهی می‌دهم که آفریننده‌ای است قبل از هر چیز بوده و پس از هر چیز خواهد بود منبع فیض لایزالی جودش چون ابر ، ریزنده و بخشنده است ، و تا ابد ظروف اندیشه و افکار از فیضان لایتناهی او بهره و نصیب می‌گیرند ، ابر رحمت بی‌حسابش دائم در ریزش و بارش است .

پروردگاری که فرمان داد به شکرگزاری نعماتش را بزرگ شمارند .

گواهی می‌دهم خدائی جز او نیست ، این شهادت آمیخته به اخلاص است که معانی و تأویل آن در دل‌ها گنجانیده شده و مدرکات به تصوّر محسوسات روشن و آشکار گشته است .

او پروردگاری است که چشم‌ها نیروی دیدن او را ندارند و زبان‌ها از وصف بیان او عاجزند ساحت عزّتش را اوهام درک نکنند و مقام ذاتش را عقول در نیابند .

او خالقی است که موجودات را بدون مادّه پدید آورد و روی خرابه‌های وجود نقش و نگار بدیع موجود نمود و چهره را بدون مثل و مانند تصویر و ایجاد فرمود . او به مشیّت و اراده‌ی خود به عدم خلعت وجود پوشانید بدون آنکه نیازی به موجود داشته باشد یا فایده و نتیجه‌ای در تصویر منظور دارد .

او به حکمت و مصلحت خود خلایق را آفرید و بر اطاعت و عبادت خویش آگاه و موظّف ساخت تا در ایجاد خلایق و تبدیل مادّه به نیرو در آزمایشگاه جهان

لِبَریَّتِهِ ، وَ إعْزازاً لِدَعْوتِهِ ..

ثُمَّ جَعَلَ الثَّوابَ عَلی طَاعَتِهِ ، وَوَضَعَ العِقابَ عَلی مَعْصِیَتِهِ ، زِیادَةً لِعبادِهِ عَنْ نِقْمَتِهِ ، وَحِیَاشَةً مِنْهُ إِلی جَنَّتِهِ .

وَأَشهَدُ أَنَّ أَبِی مُحَمّداً [ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ] عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ؛ اخْتارَهُ وَانْتَجَبَهُ قَبْلَ أَنْ أَرْسَلَهُ ، وَسَمَّاهُ قَبْلَ أَنِ اجْتَبَلهُ ، وَاصْطَفاهُ قَبْلَ أَنِ ابْتَعَثَهُ ؛ إِذِ الخَلائِقُ بِالغَیْبِ مَکنُونَةٌ ، وَبِسِتْرِ الأَهاوِیلِ مَصُونَةٌ ، وَبِنِهَایَةِ الْعَدَمِ مَقْرُونَةٌ .. عِلْماً مِنَ اللَّهِ تَعَالی بِمَآیلِ الأُمُورِ ، وَإِحاطَةً بِحَوادِثِ الدُّهُورِ ، وَمَعْرِفَةً بِمَواقعِ المَقدورِ .

ابْتَعَثَهُ اللَّهُ تعالی إِتْماماً لاِءَمْرِهِ ، وَعَزِیمَةً عَلی إِمْضاءِ حُکْمِهِ ، وَإِنفاذاً لِمَقَادِیرِ حَتْمِهِ ، فَرَأَی الأُمَمَ فِرَقاً فِی أَدْیانِها ، عُکَّفاً عَلی نِیرانِها ، عَابِدَةً لاِءَوْثانِها ، مُنْکِرَةً للَّهِ مَعَ عِرْفانِها ..

فَأَنَارَ اللّهُ بِمُحَمَّدٍ[ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ] ظُلَمَها ، وکَشَفَ عَنْ الْقُلُوبِ بُهَمَها ، وَجَلا عَنْ الأَبْصارِ غُمَمَها ، وَقامَ فِی النَّاسِ بِالْهِدایَةِ ، وَأَنْقَذَهُم مِنَ الغَوایَةِ ، وَبَصَّرَهُمْ مِنَ العَمایَةِ ، وَهَداهُمْ إِلی الدِّینِ القَوِیمِ ، وَدَعَاهُمْ إِلی الطَّرِیقِ المُسْتَقِیمِ ..

ثُمَّ قَبَضَهُ اللَّهُ إِلَیْهِ قَبْضَ رَأْفَةٍ وَاخْتِیارٍ ، وَرَغْبَةٍ وَإِیثارٍ ..

بِمُحَمَّدٍ[ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ] عَنْ تَعَبِ هذِهِ الدّارِ فِی رَاحَةٍ، قَدْ حُفَّ بِالْمَلاَئکَةِ الأَبْرارِ ، وَرِضْوانِ الرَّبِّ الغَفَّارِ ، وَمُجاوَرَةِ المَلِکِ الجَبَّارِ .

قدرت لایزالی خود را آشکار نماید .

او بندگان را به عبادت دعوت فرمود تا به عبودیّت آنها را مستوجب پاداش گرداند ، او ثواب را مبتنی بر اطاعت و عقاب را منوط به معصیت قرار داد .

او آزادی عمل داد تا بدکاران را به جهنّم کیفر دهد و نیکوکاران را به بهشت پاداش عطا فرماید .

گواهی می‌دهم که پدرم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بنده و رسول و منتخب پروردگار است ، خداوند عالم او را برگزید پیش از آنکه رسالت دهد و او را نام نهاد قبل از آنکه بیافریند و او را انتخاب کرد پیش از آنکه مبعوث به رسالت گرداند ، او را آفرید وقتی که همه مخلوقات در سرادق غیبی و در کتم عدم بودند و در ظلمات نیستی به سر می‌بردند .

خداوند او را به کلیّه مصالح عالیه نظام زندگی بشر و به کلیّه حوادث و سوانح و به همه‌ی وقایع و حقایق آگاه و واقف فرمود ، آنگاه برای اتمام امر خود برانگیخت و مأمور انفاذ حکمت عالیه خود فرمود در حالی که مردم در ادیان و عقاید مختلف بودند ، گروهی آتش‌پرست و جمعی بُت‌پرست و منکر خداوند بودند .

خداوند به نور وجود محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تاریکی‌های جهالت را از دل‌ها زدود و شبهات قلوب را به اشراقات و افاضات تعلیمات عالیه او برطرف ساخت و نابینائی دل‌ها را به نور دانش منوّر گردانید .

پدرم به امر حقّ برای راهنمائی و هدایت و ارشاد خلایق قیام نمود و گمراهان را از گرداب ضلالت و جهالت نجات داد و تیرگی دل‌ها را به نور ایمان روشن نمود و آنها را به دین اسلام دعوت کرد و به راه راست دلالت فرمود .

آنگاه حضرت حقّ جلّ شأنه روح مقدّس او را به رأفت و رحمت به قرب خود قبض و اختیار نمود و آخرت را برای او برگزید و پدرم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را از رنج و تعب دنیا آسوده ساخت .

آنگاه فرشتگان ملأ اعلا به استقبال اطراف او را گرفتند و رضا و خشنودی پروردگار را به او ابلاغ نمودند تا در مجاورت خالق جبّار وصول قرب یافت .

صَلّی اللَّهُ عَلی أَبِی نَبِیِّهِ وَأَمِینِهِ عَلَی الْوَحْیِ ، وَصَفِیِّهِ وَخِیَرَتِهِ مِنَ الخَلْقِ وَرَضِیِّهِ ، وَالسَّلامُ عَلَیْهِ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَکاتُهُ .

ثمّ التفتت إلی أهل المجلس وقالت :

أَنتُمْ عِبادَ اللَّهِ نُصْبُ أَمْرِهِ وَنَهْیِهِ ، وَحَمَلَةُ دِینِهِ وَوَحْیِهِ ، وَأُمَناءُ اللَّهِ عَلی أَنْفُسِکُم ، وَبُلَغاؤُهُ إِلَی الأُمَمِ ، وَزَعَمْتُمُ حَقٌّ لَکُمْ ، لِلَّهِ فیکُمْ عَهْدٌ قَدَّمَهُ إِلَیْکُمْ ، وَبَقِیَّةٌ اسْتَخْلَفَها عَلَیْکُمْ ، کِتابُ اللَّهِ الناطِقُ ، وَالقُرآنُ الصَّادِقُ ، وَالنُّورُ السَّاطعُ ، وَالضِّیاءُ اللاَّمِعُ .. بَیِّنَةٌ بَصائِرُهُ، مُنْکَشِفَةٌ سَرائِرُه، مُتَجَلِّیَةٌ ظَوَاهِرُهُ، مُغْتَبطَةٌ بِهِ أَشیاعُهُ، قائِدٌ إِلَی الرِّضْوانِ اتِّباعُهُ ، مُوءَدٍّ إِلَی النَّجاةِ إسْماعُهُ .. بِهِ تُنَالُ حُجَجُ اللَّهِ الْمُنَوَّرَةُ ، وَعَزائِمُهُ المُفَسَّرَةُ ، وَمَحَارِمُهُ المُحَذِّرَةُ ، وَبَیِّناتُهُ الجَالیةُ ، وَبَراهِینُهُ الْکَافِیةُ ، وَفَضائِلُهُ الْمَنْدُوبَةُ ، وَرُخَصُهُ المَوْهُوبَةُ ، وَشَرایِعُهُ الْمَکتُوبَةُ ..

فَجَعَلَ اللَّهُ الإِیمانَ ؛ تَطْهِیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرکِ ،

وَالصَّلاةَ ؛ تَنزِیهاً لَکُمْ عَنِ الکِبْرِ ،

وَالزَّکاةَ ؛ تَزکِیَةً لِلنَّفْسِ ، وَنَماءَا فِی الرِّزْقِ ،

وَالصِّیامَ ؛ تَثْبِیتاً لِلإِخْلاصِ ،

وَالحَجَّ ؛ تَشْیِیداً لِلدِّینِ ،

درود و تحیّت خدا بر پدرم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که فرستاده او و امین وحی او و برگزیده او و بهترین بندگان الهی بود . سلام و رحمت و لطف خدا بر او باد .

آنگاه به سوی مردم التفاتی نمود و فرمود :

شما بندگان خدا و محلّ و مورد اوامر و نواهی پروردگار هستید ، شما حامل دین و وحی او می‌باشید ، شما بر نفس و جان خود امین خداوند هستید، شما هستید که باید به دین خدا عمل نموده و به دیگران ابلاغ نمایید و سرمشق دیگران باشید .

خداوند در میان شما ضامن بر حقّی قرار داد و عهد و پیمانی به وسیله‌ی پیغمبر خاتم بر شما فرستاد و بعد از او دو خلیفه و جانشین بر شما بگماشت که آنها کتاب ناطق و کتاب صامت الهی هستند ، انوار ارشاد ربوبی و هدایت آنها مشعشع و پرتوافکن است و شما را به سوی حق رهبری می‌نماید و دیدگان شما را روشن می‌گرداند .

سرایر قرآن بر شما پوشیده و ظواهر آن متجلّی و آشکار می‌باشد ، ملل دیگر به پیروان قرآن غبطه می‌خورند و حسرت می‌برند ، پیروی قرآن شما را به رضای خدا سوق می‌دهد و استماع آن شما را به نجات و سعادت می‌رساند ، به وسیله قرآن نشانه‌ها و آیات قدرت الهی درک می‌گردد و احکام شریعت از حلال و حرام دریافت می‌شود .

از محرمات باید حذر نمود و اجتناب ورزید ، دلائل قرآن روشن و براهین آن کافی می‌باشد ، پیروان قرآن به فضائل معنوی نائل خواهند شد .

خداوند برای تسهیل ، احکام مباح قرآن را بخشیده و احکام واجب آن را فرض و حتم فرموده است .

پروردگار ایمان را باعث تطهیر و پاکیزگی از شرک ؛

نماز را برای تنزیه دل‌ها از کبر و نخوت ؛

زکات را برای تزکیه نفس و مال و افزونی روزی ؛

روزه را برای ثبات و تحقّق در اخلاص ؛

حجّ را برای تشیید و تحکیم مبانی دین و اعلاء کلمه‌ی توحید ؛

وَالعَدْلَ ؛ تَنْسِیقاً لِلْقُلُوبِ ،

وَطَاعتَنَا ؛ نِظاماً لِلْمِلَّةِ ،

وَإِمامَتَنا ؛ أَمَاناً مِنَ الفُرْقَةِ ،

وَالجِهادَ ؛ عِزَّاً لِلإِسْلامِ ،

وَالصَّبرَ ؛ مَعُونَةً عَلی اسْتیِجابِ الأَجْرِ ،

وَالأَمْرَ بالْمَعْرُوفِ ؛ مَصْلَحَةً لِلعامَّةِ ،

وَبِرَّ الوَالِدَیْنِ ؛ وِقایَةً مِنَ السَّخَطِ ،

وَصِلَةَ الأَرْحامِ ؛ مَنْماةً لِلعَدَدِ ،

وَالقِصاصَ ؛ حَقْناً لِلدِّماءِ ،

وَالوَفَاءَ بِالنّذْرِ ؛ تَعْریضاً لِلْمَغْفرَةِ ،

وَتَوفِیَةَ المَکاییلِ وَالمَوَازِینِ ؛ تَغییراً لِلْبَخْسِ ،

وَالنَّهیَ عَنْ شُرْبِ الخَمْرِ ؛ تَنزِیهاً عَنِ الرِّجْسِ ،

وَاجْتِنابَ القَذْفِ ؛ حِجاباً عَنِ اللَّعْنَةِ ،

وَتَرْکَ السَّرِقَةِ ؛ إیجاباً لِلعِفَّةِ ..

وَحَرَّمَ اللَّهُ الشِّرْکَ ؛ إخْلاصاً لَهُ بالرُّبُوبِیَّةِ ، فَ- « اتَّقُوا اللّه‌َ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلاَ تَمُوتُنَّ إلاّ وَأَنْتُمْ مُّسْلِمُونَ »⁽¹⁾، وَأَطِیعُوا اللّه‌َ فِیما أَمَرَکُمْ

عدل را برای تألیف قلوب ؛

اطاعت ما خاندان را برای حسن انتظام امور اجتماعی ؛

امامت ما اهل‌بیت را برای ایمنی از اختلاف و تفرقه ؛

جهاد را برای عزّت و سربلندی ملّت اسلام ؛

صبر و شکیبائی را برای استحقاق اجر ؛

امر به معروف را برای مصالح عامّه مردم ؛

نیکی به والدین را برای مصونیّت از غضب خود قرار داده است ؛

خداوند صله رحم را برای پیوستگی و وحدت ؛

قصاص را برای حفظ جان‌ها ؛

وفای به نذر را برای رسیدن به مغفرت و آمرزش ؛

تمام پیمودن کیل و وزن را برای اعتماد و حفظ اموال از نقص و زیان ؛

نهی از شرب خمر را برای دوری از رجس و پلیدی ؛

اجتناب از بهتان را برای مصونیّت از لعنت ؛

ترک دزدی را برای حصول امنیّت اجتماعی ؛

ترک شرک را برای خلوص عبودیّت مقرّر فرموده است .

« پس ای مردم از خدا بترسید و پرهیزکار واقعی باشید تا از دنیا نروید مگر آنکه در زمره‌ی مسلمانان قرار گیرید » .

ای مردم آنچه خداوند به شما امر کرده اطاعت کنید و از آنچه نهی فرموده

بِهِ وَنهاکُمْ عَنْهُ فَإِنَّهُ : « إنَّمَا یَخْشَی اللّه‌َ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ »⁽¹⁾.

ثمّ قالت :

أَیُّهَا النَّاسُ ! اعْلَموا أَنّی فَاطِمَةُ وَأَبِی مُحَمَّدٌ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ، أَقُولُ عَوْداً وَبَدْءاً ، وَلاَ أَقُولُ مَا أَقُولُ غَلَطاً ، وَلاَ أَفْعَلُ مَا أَفْعَلُ شَطَطاً : « لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ »⁽²⁾، فَإِنْ تَعزُوهُ وَتَعْرِفُوهُ تَجِدُوهُ أَبی دُونَ نِسائِکمْ ، وَأَخا ابْنِ عَمِّی دُونَ رِجالِکُمْ .. وَلَنِعْمَ المَعْزِیُّ إِلَیهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ، فَبَلَّغَ الرِّسَالَةَ ، صَادِعاً بِالنِّذارَةِ ، مَائِلاً عَنْ مَدْرَجَةِ المُشرِکِینَ ، ضَارِباً ثَبَجَهُمْ ، آخِذاً بِأَکْظامِهِمْ ، دَاعِیاً إِلی سَبیلِ رَبِّهِ بِالحِکمَةِ وَالمَوعِظَةِ الحَسَنَةِ ، یَکْسِرُ الأَصْنامَ ، وَیَنْکُثُ الْهامَ ، حَتَّی انْهَزَمَ الْجَمْعُ وَوَلَّوا الدُّبُرَ ، حَتَّی تَفَرَّی اللَّیْلُ عَنْ صُبْحِهِ ، وَأَسْفَرَ الْحَقُّ عَنْ مَحْضِهِ ، وَنَطَقَ زَعِیمُ الدِّینِ ، وَخَرِسَت شَقَاشِقُ الشَّیاطِینِ ، وَطَاحَ وَشِیظُ النِّفاقِ ، وَانْحَلَّتْ عُقَدُ الکُفْرِ وَالشِّقَاقِ ، وفُهْتُم بِکَلِمَةِ الإِخْلاصِ ، فِینَفرٍ مِنَ البِیضِ الخِماصِ ، « وَکُنْتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ .. »3، مُذْقَةَ الشّارِبِ ؛ وَنُهْزَةَ الطّامِعِ ، وقَبْسَةَ

اجتناب نمایید ، که « در میان بندگان خدا تنها دانشمندان از خدا ترسانند » .

سپس فرمود :

ای مردم بدانید من فاطمه زهرا هستم و پدرم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پیغمبر خدا می‌باشد آنچه اوّل گفتم آخر هم همان سخن را می‌گویم و آنچه می‌گویم حساب شده می‌گویم و اشتباه نمی‌گویم .

ای مردم آنچه می‌گویم براساس حقّ و عدالت است ، خداوند برای شما پیغمبر از جنس خودتان فرستاد که سختی‌ها و نابسامانی‌های شما بر او دشوار و به هدایت و ارشاد شما کوشا و بر مؤمنین رؤف و مهربان می‌باشد ، اگر او را به بزرگی یاد کنید و نسبت او را متذکّر گردید او پدر من بود نه پدر زنان دیگر ، و او برادر پسر عمّ من بود نه برادر مردان دیگر ، چه بزرگوار است آنکه من نسبت به او دارم ، رحمت خدا بر او باد که فرمان خدا را به بندگان رسانید و رسالت خود را آشکار کرد ،

او با مشرکین مبارزه و معارضه نمود و آنها را به دین حنیف اسلام راهنمایی کرد به سعادت نائل گردانید و با حکمت و موعظت و پند و اندرز گمراهان را به راه خوشبختی سوق داد و بُت‌ها را درهم فروکوفت و بُت‌پرستان را به خاک مذلّت افکند تا بر شما پشت کرده و گریختند و نابود شدند و مانند صبح صادق تاریکی‌های شب جهالت ناپدید شد و چهره زیبای حقّ از پس پرده‌های جهل و تاریکی نمایان گردید و بر مسند ارشاد و هدایت تکیه زد و زبان فرومایگان و دشمنان دین را لال گردانید .

او نفاق و دو روئی را از بین شما برد و گره‌های کفر و عناد را از هم گُسست و شما را با توحید و یکتاپرستی آشنا نمود ، « شما بودید که در پرتگاه آتش قرار داشتید » و از کمی و قلّت مانند شربت آبی بودید که تشنه‌ای بیاشامد و لقمه‌ای که

العَجْلانِ ، وَمَوْطِی‌ءَ الأَقْدامِ ، تَشْرَبُونَ الطَّرْقَ ، وَتَقْتَاتُونَ الوَرَقَ ، أَذِلَّةً خاسِئِینَ .. تَخَافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النَّاسُ مِنْ حَولِکُم ..

فَأَنْقَذَکُمُ اللَّهُ تَبارَکَ وَتَعالی ، بِمُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم .. بَعْدَ اللَّتیَّا وَالَّتی ، وَبَعْدَ أَنْ مُنِیَ بِبُهَمِ الرِّجالِ ، وَ ذُؤْبانِ العَرَبِ ، وَمَرَدَةِ أَهْلِ الْکِتَابِ : « کُلَّمَآ أَوْقَدُوا نَاراً لِّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّه‌ُ »⁽¹⁾، أَوْ نَجَمَ قَرْنٌ لِلشَّیْطانِ ، وَفَغَرَتْ فَاغِرَةٌ مِنَ المُشْرِکِینَ .. قَذَفَ أَخَاهُ فِی لَهَواتِها ، فَلا یَنْکَفِی‌ءُ حَتَّی یَطَأَ صِماخَها بِأَخْمَصِهِ ، وَیُخْمِدَ لَهَبَها بِسَیْفِهِ .. مَکْدُوداً فِی ذاتِ اللَّهِ ، وَمُجْتَهِداً فِی أَمْرِ اللّهِ ، قَرِیباً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ، سَیِّدَ أوْلیاءِ اللَّهِ ، مُشَمِّراً نَاصِحاً ، مُجِدّاً کَادِحاً.. وَأَنْتُمْ فِی رَفاهِیَةٍ مِنَ العَیْشِ ، وَادِعُونَ فَاکِهُونَ آمِنُونَ ، تَتَرَبَّصُونَ بِنَا الدَّوائِرَ ، وَتَتَوَکَّفُونَ الأخْبَارَ ، وَتَنْکُصُونَ عِندَ النِّزالِ ، وَتَفرُّونَ عِنْدَ القِتَالِ . فَلَمَّا اخْتَارَ اللَّهُ لِنَبِیِّهِ دَارَ أَنبِیائِهِ ، وَمَأْوَی أَصْفِیائِهِ ، ظَهَرَ فِیکُمْ حَسیکَةُ النِّفاقِ ، وَسَمَلَ جِلْبابُ الدِّینِ ، وَنَطَقَ کَاظِمُ الغَاوِینَ ، وَنَبَغَ خَامِلُ الأَقلّینَ ، وَهَدَرَ فَنِیقُ المُبْطِلِینَ ، فَخَطَرَ فِی عَرَصَاتِکُمْ ، وَأَطْلَعَ الشَّیْطانُ رَأسَهُ مِنْ مَغْرِزِهِ هَاتِفاً بِکُمْ ، فَأَلْفاکُمْ لِدَعْوَتِهِ مُسْتَجِیبِینَ ، ولِلْغِرّةِ فِیهِ

گرسنه‌ای به آن دست یابد و یا پاره آتشی که با شتاب رو به خاموشی گراید .

شما لگدکوب مردم قوی و دستخوش تمایلات نابخردان نیرومند بودید ، آب متعفّن را می‌آشامیدید و برگ درختان را پوشش و غذای خود قرار داده بودید و در نهایت خواری و مذلّت به زندگی ادامه می‌دادید و همیشه در بیم آن بودید که کدام دسته‌ی متخاصم شما را نابود نماید .

خداوند تبارک و تعالی به وجود مقدّس محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شما را از این نابسامانی و مذلّت نجات داد و آسودگی بخشید بعد از آنکه در دست شجعان عرب و گرگان بیابان جهالت سرگردان و در نزد اهل کتاب زبون و خوار بودید ، « هر زمان که آنها آتش جنگ می‌افروختند خداوند ( به دست پدرم ) آن را خاموش می‌فرمود » و هرگاه ستاره وسوسه شیطان صفتان ظاهر می‌گردید و فتنه‌ای برپا می‌شد و آتش انقلاب روشن می‌گردید پدرم برادرش علی را برای خاموش کردن فتنه می‌فرستاد و او برنمی‌گشت جز اینکه آتش جنگ را فرو می‌نشاند و سر دشمن را زیر پا می‌نهاد او بود که برای رضای خدا و اطاعت امر پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اهتمام تمام داشت و همیشه سایه صفت پشت سر پیغمبر خدا بود و در میان دوستان خدا از همه بالاتر و والاتر بود و در اطاعت و اجرای امر خدا کوشش فراوان می‌نمود تا شما در آسایش به سر برید و در مهد ایمنی متنعّم باشید .

امّا شما برای ما خاندان انتظار بلاها و فتنه‌ها داشتید و منتظر اخبار وحشتناک بودید ، به هنگام سختی خود را کنار کشیدید و دوری نمودید و از معرکه گریختید .

هنگامی که پروردگار متعال منزل و منزلت پیغمبران را برای پدرم اختیار فرمود و آرامگاه برگزیدگانش را برای او انتخاب نمود ، در میان شما خار نفاق ظاهر شد و جامه‌ی دین کهنه گردید ، گمراهان به سخن درآمدند و گمنام‌های پستْ قدر و منزلت یافتند .

و مرکب جهالت را در میدان بطالت دوانیدند و شیطان از کمینگاه ظاهر شد و به وساوس خود شما را بفریفت و شما او را اجابت کردید و چشم به دنیا و متاع آن

مُلاحِظِینَ ، ثُمَّ استَنْهَضَکُم فَوَجَدَکُم خِفافاً ، وَأَحْمَشَکُمْ فَأَلْفاکُمْ غِضاباً ، فَوَسَمْتُمْ غَیْرَ إِبِلِکُمْ ، وَأَوْرَدْتُمْ غَیْرَ شِربِکُمْ .

هَذا ؛ وَالْعَهْدُ قَریبٌ ، وَالْکَلْمُ رَحیبٌ ، وَالجُرْحُ لَمَّا یَنْدَمِلْ ، وَالرَّسُولُ لَمَّا یُقْبَرْ ، ابْتِداراً زَعَمْتُمْ خَوْفَ الفِتْنَةِ ! « أَلاَ فی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکَافِرینَ »⁽¹⁾.

فَهَیْهَاتَ مِنْکُمْ ! وَکَیْفَ بِکُمْ ؟ ! وَأَنَّی تُؤْفَکُونَ ؟ وَکِتَابُ اللّه‌ِ بَیْنَ أَظْهُرِکُمْ ، أُمُورُهُ ظَاهِرَةٌ ، وَأَحْکامُهُ زَاهِرَةٌ ، وَأَعْلامُهُ بَاهِرَةٌ وَزَوَاجِرُهُ لاَئِحَةٌ ، وَأَوامِرُهُ وَاضِحَةٌ ، قَدْ خَلَّفْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِکُمْ ، أَ رَغْبَةً عَنْهُ تُریدُونَ ؟ .. أَمْ بِغَیْرِهِ تَحْکُمُونَ ؟ ! « بِئْسَ لِلْظّالِمِینَ بَدَلاً »⁽²⁾، « وَمَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فی الآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ »⁽³⁾.

ثُمَّ لَمْ تَلْبَثُوا إِلاَّ رَیْثَ أَنْ تَسْکُنَ نَفْرَتُها ، وَیَسْلَسَ قِیادُهَا ، ثُمَّ أَخَذْتُمْ تُورُونَ وَقْدَتَها ، وَ تُهَیِّجُونَ جَمْرَتَها ، وَتَسْتَجِیبُونَ لِهُتَافِ الشَّیْطَانِ الغَوِیِّ ، وَإِطْفاءِ أَنْوارِ الدِّینِ الْجَلِیِّ ، وَإِهْمَادِ سُنَنِ النَّبیِّ الصَّفیِّ ، تُسِرُّونَ حَصْواً فِی ارْتِغَاءٍ ، وَتَمشُونَ لاِءَهْلِهِ وَوُلْدِهِ فِی

دوختید و اسیر هوای نفس شدید و علیه خاندان پیغمبر به مبارزه برخاستید تا آنجا که بر شتر غیرپا نهادید و در آبخورگاه دیگران وارد شدید و مرکب خلافت را غصب نمودید .

ای مردم هنوز از درگذشت رسول خدا زمانی نگذشته و هنوز داغ او تازه است ، هنوز زخم دل ما التیام نیافته است ، هنوز جسد پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در خاک قرار نگرفته بهانه کردید که از فتنه می‌ترسیم و « در آن فتنه که با دست خود ایجاد نمودید گرفتار شدید و جهنّم بر کافران احاطه خواهد داشت » .

افسوس بر شما که به گمراهی کشانده شدید در حالی که کتاب خدا در میان شماست ، احکام فروزان قرآن نشانه‌های آشکاری دارد و در هر امری حکمی نازل شده است و دانستنی‌های آن از اوامر و نواهی واضح و آشکار می‌باشد .

شما آیات روشن الهی را پشت سر نهاده‌اید و آنها را نادیده گرفته‌اید ، آیا از قرآن اعراض نموده‌اید و یا حاکمی غیر از قرآن می‌جویید ؟ « بد پاداشی بر ستمکاران است که فرمان خدا را تغییر دهند » و از دستورات قرآن سرپیچی نمایند ، « هر کس دینی غیر از اسلام اختیار نماید خداوند از او نمی‌پذیرد و در آخرت در پیشگاه خدا و دیوان محاسبات او زیانکار خواهد بود » .

ای مردم شما پس از رحلت پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اندکی درنگ نکردید و در کار خود نیندیشیدید و آتش فتنه و فساد برافروختید و صدای شیطان گمراه‌کننده را اجابت نمودید و انوار دین را خاموش گردانیدید و سنّت‌های پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را محو نمودید و خوشحال هستید که در رفاه و آسایش به سر می‌برید و خاندان پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را در شدّت و سختی گرفتار می‌نمایید .

الخَمَرِ والضَّرَاءِ ، وَنَصْبِرُ مِنکُم عَلی مِثلِ حَزِّ الْمُدی ، وَوَخْزِ السِّنانِ فِی الْحَشا ؛ وَأَنتُم تَزْعُمُون : أَنْ لا إِرثَ لَنَا ! ! « أَفَحُکْمَ الْجاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّه‌ِ حُکْماً لِّقَوْمٍ یُوقِنُونَ »⁽¹⁾أَفلا تَعلَمون ؟ !

بَلی ؛ تَجَلَّی لَکُمْ کَالشَّمْسِ الضَّاحِیَةِ أنِّی ابْنَتُهُ ..

أَیُّها الْمُسلِمُون ! أَأُغْلَبُ عَلی إِرثِیَهْ ؟ !

یَابْنَ أَبِی قُحافَةَ ! أَفِی کِتابِ اللَّهِ أَنْ تَرِثَ أَباکَ وَلاَ أَرِثَ أَبِی ؟ ! « لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً فَرِیّاً »⁽²⁾!

أَفَعَلی عَمْدٍ تَرَکْتُمْ کِتَابَ اللّهِ وَنَبَذْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِکُمْ ؟ إِذْ یَقُولُ : « وَوَرِثَ سُلَیْمانُ دَاوُدَ »⁽³⁾.

وَقَالَ فِیمَا اقْتَصَّ مِنْ خَبَرِ یَحْیَی بْنِ زَکَریّا علیهماالسلام إِذْ قَالَ ربِّ « هَبْ لی مِن لَّدُنْکَ وَلِیّاً یَرِثُنی وَیَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ »⁽⁴⁾.

وَقَالَ : « وَأُولُواْ الاْءَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ فی کِتابِ اللّه‌ِ »⁽⁵⁾.

ما هم مانند کسی که با کارد و نیزه بدن او را بشکافند بر فتنه‌های شما صبر می‌کنیم تا در پیشگاه عدالت پروردگار وارد شویم .

شما گمان می‌کنید من از پدرم ارث نمی‌برم « این حکم را از دوران جاهلیّت گرفته‌اید چه کسی بهتر از خداوند حکم می‌نماید امّا برای کسانی که ایمان به خدا دارند » ، آیا نمی‌دانید که روز پاداشی هست .

ای مردم مانند آفتاب بر شما روشن است که من یگانه دختر پیغمبر خدا هستم و محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پدر من است آیا سزاوار است که جاه‌طلبان بر من ستم نمایند وارث مرا بگیرند و شما ساکت بمانید .

آنگاه خطاب به ابوبکر نمود و فرمود :

ای پسر ابی‌قحافه آیا در کتاب خدا نوشته شده که تو از پدرت ارث ببری و من از پدرم ارث نبرم ؟ « عجب افترای بزرگی بر خدا بسته‌ای » آیا از روی عمد کتاب خدا را پشت سر نهاده‌ای و عمل به آن را ترک نموده‌ای ؟

خداوند در قرآن می‌فرماید که « سلیمان از داود ارث بُرد »

و آنجا که حکایت یحیی فرزند زکریّا را بیان می‌فرماید که زکریّا از خداوند درخواست نمود ای پروردگار « فرزندی به من عنایت فرما که از من و آل یعقوب ارث ببرد »

و آنجا که می‌فرماید : « خویشان رحمی بعضی بر بعضی مقدّم می‌باشند »

وَقَالَ : « یُوصِیکُمُ اللّه‌ُ فی أَوْلادِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الاْءُنْثَیَیْنِ »⁽¹⁾4 . سورة الزمر (39) : 39 - 40 .⁽²⁾.

وَقَالَ : « إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ وَالاْءَقْرَبینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّاً عَلَی الْمُتَّقینَ »⁽³⁾.

وَزَعَمْتُمْ أَلاّ حِظْوَةَ لِی وَلا إِرْثَ مِنْ أَبِی [ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ]؟ ! وَلاَ رَحِمَ بَیْنَنَا ! أَفَخَصَّکُمُ اللَّهُ بِآیَةٍ أَخرَجَ مِنْهَا أَبِی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ؟ ! أَمْ هَلْ تَقُولُونَ : أَهْلُ مِلَّتیْنِ لاَ یَتَوارَثَانِ ؟!

أَوَ لَسْتُ أَنَا وأَبِی مِنْ أَهْلِ مِلّةٍ وَاحِدَةٍ ؟ ! أَمْ أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِخُصُوصِ القُرآنِ وَعُمُومِه مِنْ أَبِی وَابْنِ عَمِّی ؟ ! فَدُونَکُمَا مَخْطُوْمَةً مَرْحُولَةً ، تَلْقَاکَ یَوْمَ حَشْرِکَ فَنِعْمَ الحَکَمُ اللَّهُ ، وَالزَّعِیمُ مُحَمَّدٌ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم وَالْمَوْعِدُ القِیامةُ ، وَعِنْدَ السَّاعَةِ مَا تَخْسرُونَ ، وَلاَ یَنْفَعُکُم إِذْ تَنْدَمُونَ ، وَ « لِکُلِّ نَبَأٍ مُسْتَقَرٌّ »⁽⁴⁾و « سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأتِیهِ عَذابٌ یُخْزِیهِ وَیَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقِیمٌ »(4) .

.. ثُمّ رمت بطرفها نحو الأنصار ، فقالت :

یَا مَعاشِرَ الفِتْیَةِ وَأَعْضادَ الْمِلَّةِ ، وَأنْصَارَ الإِسْلامِ ! مَا هذِهِ

همچنین می‌فرماید که « خداوند شما را درباره‌ی اولادتان وصیّت می‌کند که نصیب یک مرد دو برابر بهره‌ی یک زن می‌باشد » و پسر دو برابر دختر ارث می‌برد و همچنین خداوند می‌فرماید « که هنگام مرگ اگر مال و ثروتی از خود می‌گذارید وصیّت کنید برای پدر و مادر و خویشان وصیّت نیکویی و این حکم بر حقّ و ثابت است بر آنهائی که پرهیزکار هستند » .

آیا شما می‌گویید من از پدرم بهره و نصیبی ندارم و از پدر خود ارث نمی‌برم آیا خداوند برای شما آیه‌ای فرستاده که مرا از فرزندی پدرم خارج کرده ؟! یا می‌گویید اهل دو ملّت از یکدیگر ارث نمی‌برند آیا من و پدرم از اهل یک ملّت و آیین نیستیم ؟! آیا شما از پدرم و پسر عمّم علی به قرآن داناتر هستید ؟!

من اکنون شما را به حال خود گذاشته و داوری را در روز حشر به خدا واگذار می‌نمایم و خداوند حاکم بر حقّی است و بدانید محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دادخواه من است وعده‌ی ما در قیامت در پیشگاه عدل الهی خواهد بود ، روزی که خطاکاران در زیان هستند و ندامت در آن روز سودی ندهد « برای هبر خبری جایگاهی هست » ؛ « و به زودی می‌فهمید که عذاب خوارکننده چه کسی را فراخواهد گرفت و عذاب جاودانی بر چه کسی می‌باشد » .

سپس انصار را مخاطب قرار داد و فرمود :

ای یاوران اسلام و حافظین حدود و احکام قرآن این چه سُستی است در حق من روا می‌دارید ؟!

الغَمِیزَةُ فِی حَقِّی، وَالسِّنَةُ عَنْ ظُلاَمَتِی ؟! أَمَا کَانَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم أَبِی یَقُولُ : «الْمَرْءُ یُحْفَظُ فِی وُلْدِهِ» ، سَرْعانَ مَا أَحْدَثْتُمْ ، وَعَجْلاَنَ ذَا إِهالَةً ، وَلَکُمْ طَاقَةٌ بِمَا أُحاوِلُ ، وَقُوَّةٌ عَلَی مَا أَطْلُبُ وَأُزاوِلُ ، أَتَقُولُونَ : مَاتَ مُحَمَّدٌ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم .. ؟ ! فَخَطْبٌ جَلِیلٌ اسْتَوْسَعَ وَهْنُهُ ، وَاسْتَنْهَرَ فَتْقُهُ ، وَانْفَتَقَ رَتْقُهُ ، وَأَظْلَمَتِ الأَرْضُ لِغَیْبَتِهِ ، وَکُسِفَتِ النُّجُومُ لِمُصیبَتِهِ ، وَأَکْدَتِ الاآمالُ ، وَخَشَعَتِ الجِبَالُ ، وَأُضِیعَ الحَرِیمُ ، وَأُزِیلَتِ الْحُرْمَةُ عِنْدَ مَمَاتِهِ ، فَتِلْکَ - وَاللَّهِ - النَّازِلَةُ الکُبری ، وَالْمُصِیبَةُ الْعُظْمی ، لاَ مِثْلُها نَازِلَةٌ ، وَلا بائِقَةٌ عاجِلَةٌ ، أَعْلَنَ بِها کِتَابُ اللَّهِ جَلَّ ثَناؤُه فِی أَفْنِیتِکُم .. فِی مُمْساکُمْ وَمُصْبَحِکُمْ ، هُتَافاً وَصُراخاً ، وتِلاوَةً وأَلْحاناً ، وَلَقَبْلَهُ مَا حَلَّ بِأَنْبِیاءِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ ، حُکْمٌ فَصْلٌ ، وَقَضَاءٌ حَتْمٌ « وَما مُحَمَّدٌ إلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الْرُّسُلُ أَفَإنْ مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ وَمَنْ یَنْقَلِبْ عَلَی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّه‌َ شَیْئاً وَسَیَجْزِی اللّه‌ُ الشَّاکِرِینَ »⁽¹⁾.

أیْهاً بَنِی قَیْلَةَ ! أَأُهْضَمُ تُراثَ أَبِی وَأَنْتُمْ بِمْرأیً مِنِّی وَمَسْمَعٍ ، ومُبْتَدٍ ومَجْمَعٍ ؟! تَلْبَسُکُمُ الدَّعْوَةُ ، وَتَشْمَلُکُمُ الخَبْرَةُ ، وَأَنْتُمْ

این سهل‌انگاری شما در ظلم و ستمی که بر من رفته برای چیست ؟! آیا پدرم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رسول خدا نفرمود : هر کس را در فرزندش باید احترام نمود و احترام به فرزند احترام به پدر است ، امّا شما آنچه پدرم درباره‌ی من سفارش کرده بود چه زود فراموش نمودید ، شما قدرت دارید و می‌توانید از من حمایت کنید و آنچه از شما می‌خواهم بر آن توانا هستید ، آیا شما هم می‌گویید : دیگر محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مرده است ؟

آری رحلت پیغمبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مصیبت بزرگی است که اثر آن در زمین و آسمان ظاهر و آشکار می‌باشد ، برای رحلت پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله زمین تاریک گردید و ستاره‌های آسمان از این مصیبت تیره گشت امیدها تبدیل به یأس و ناامیدی شد و کوه‌های عالم خاشع گردید و شما حقّ پیغمبر خدا را ضایع نمودید و احترامی به خاندان او نگذاشتید ، به خدا قسم این فاجعه بزرگی است که نازل شده و هرگز چنین مصیبتی به یاد نیاید و خداوند در کتاب خود از آن خبر داده است که شما آن را هر صبح و شام به جهر و اخفا می‌خوانید .

این سنّت ربوبی برای همه‌ی پیغمبران بوده است و این حکم حتمی و قطعی است قضائی غیرقابل انکار ، خداوند می‌فرماید : « محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جز رسولی نبود و پیش از او هم پیغمبرانی آمده و در گذشته‌اند ، آیا اگر محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بمیرد یا کشته شود شما از دین برمی‌گردید ، هر کس از دین برگردد و به آئین گذشتگان خود بپیوندد به خداوند ضرری نمی‌رساند و به زودی خداوند جزای شکرگزاران را عطا می‌فرماید » .

آنگاه طایفه اوس و خزرج را به نام مادرشان مخاطب ساخته و فرمود :

ای فرزندان قیله ، آیا سزاوار است که به ظلم و ستم ارث مرا ببرند و شما ناظر باشید و دادخواهی مرا بشنوید و ساکت بمانید شما صاحب افراد و اعداد و صاحب

ذا العَدَدِ وَالعُدَّةِ ، والأَداةِ وَالقُوَّةِ ، وَعِنْدَکُمُ السِّلاحُ وَالجُنَّةُ ، تُوَافِیکُمُ الدَّعْوَةُ فَلاَ تُجِیبُونَ ، وَتَأْتِیکُمُ الصَّرْخَةُ فَلاَ تُغِیثُونَ ، وأنْتُمْ مَوْصُوفُونَ بالْکِفاحِ ، مَعْرُوفُونَ بِالخَیْرِ وَالصَّلاَحِ ، والنُّجْبَةُ الَّتی انْتُجِبَتْ ، وَالخِیَرَةُ الَّتی اخْتِیرَتْ .. قَاتَلْتُمُ العَرَبَ ، وَ تَحَمَّلتُمُ الکَدَّ وَالتَّعَبَ ، وَنَاطَحْتُمُ الأُمَمَ ، وَکَافَحْتُمُ البُهَمَ ، فَلاَ نَبْرَحُ أَوْ تَبْرَحُونَ ، نَأْمُرُکُمْ فَتَأْتَمِرُونَ ..

حَتَّی إِذَا دَارَتْ بِنَا رَحَی الإِسْلامِ ، وَدَرَّ حَلَبُ الأَیَّامِ ، وَخَضَعَتْ ثُغْرَةُ الشِّرْکِ ، وَسَکَنَتْ فَوْرَةُ الإِفْکِ ، وَخَمَدَتْ نِیرانُ الکُفْرِ ، وَهَدَأَتْ دَعْوَةُ الهَرْجِ ، وَاسْتَوْسَقَ نِظَامُ الدِّینِ ، فَأَنّی حِرْتُمْ بَعْدَ البَیَانِ ؟ وَأَسْرَرْتُمْ بَعْدَ الإِعْلانِ ، وَنَکَصْتُمْ بَعْدَ الإِقدامِ ، وَأَشْرَکْتُمْ بَعْدَ الإِیمانِ ؟ ..

« أَلاَ تُقاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِإخْراجِ الْرَّسُولِ وَهُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللّه‌ُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُّؤْمِنِینَ »⁽¹⁾.

أَلا قَدْ أَری أَنْ قَدْ أَخلَدْتُمْ إلَی الخَفْضِ ، وَأَبْعَدْتُمْ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِالْبَسْطِ وَالقَبْضِ ، وَخَلَوْتُمْ بِالدَّعَةِ ، ونَجَوْتُمْ مِنَ الضِّیقِ بالسِّعَةِ

نیرو و ادوات جنگ و اسلحه می‌باشید ، من شما را به یاری می‌طلبم و شما مرا اجابت نمی‌کنید و از شما استمداد می‌خواهم و شما به فریاد من نمی‌رسید ، در حالی که شما به شجاعت و دلاوری موصوف و به نیکویی و صلاح معروف بودید ، شما برگزیدگان مسلمانان بودید و به خوبی‌ها شهرت داشتید .

شما را برای مقاتله با کافران انتخاب می‌نمودند و شما گردنکشان را از پای در می‌آوردید و هرگز از ما خاندان دوری نمی‌کردید و آنچه به شما فرمان می‌دادیم اطاعت می‌نمودید تا چرخهای پر برکت اجتماع مسلمین به حرکت درآمد و نخوت و شرک و ذلّت و نفاق از میان رفت و آتش کفر و شرک خاموش شد و دعوت بُت‌پرستی و هرج و مرج نابود گشت و نظام دین محکم و استوار گردید .

اکنون چه شده که در یک امر آشکار حیران مانده‌اید و حقیقت را پنهان نموده‌اید و پس از اقبال چرا از حقّ رو گردانیده‌اید و پس از ایمان چرا مشرک شده‌اید .

« آیا جنگ و پیکار نمی‌کنید با کسانی که عهد خود را شکستند و سعی و اهتمام به بیرون کردن رسول خدا نمودند و حال آنکه آنها در شکستن عهد پیشقدم شدند آیا از ایشان می‌ترسید ؟ اگر مؤمن باشید سزاوار است که از خدا بترسید » .

اکنون می‌بینم که شما به پستی گرائیده‌اید و از نعم الهی محروم شده‌اید و از آن کس که احق و شایسته‌تر از شما می‌باشد دوری نموده‌اید و با راحتی و تن‌آسائی

فَمَجَجْتُمْ ما وَعَیْتُمْ ، وَدَسَعْتُمُ الَّذِی تَسَوَّغْتُمْ ، فَ- : « إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فی الاْءَرْضِ جَمیعاً فَإِنَّ اللّه‌َ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ »⁽¹⁾.

أَلا وَقَدْ قُلْتُ مَا قُلْتُ عَلَی مَعْرِفَةٍ مِنِّی بِالْخَذْلَةِ الَّتِی خَامَرَتْکُمْ ، وَالْغَدْرَةِ الَّتِی اسْتَشْعَرتْهَا قُلُوبُکُمْ .. وَلَکِنَّها فَیْضَةُ النَّفْسِ ، وَنَفْثَةُ الغَیْظِ ، وَ خَوَرُ القَنا ، وَبَثَّةُ الصَّدْرِ ، وَتَقْدِمَةُ الحُجَّةِ ، فَدُونَکُمُوها فَاحْتَقِبُوهَا دَبِرَةَ الظَّهْرِ ، نَقِبَةَ الخُفِّ ، بَاقِیَةَ العَارِ ، مَوْسُومَةً بِغَضَبِ اللَّهِ ، وَشَنَارِ الأَبَدِ ، مَوْصُولَةً ب- : « نَارِ اللّه‌ِ الْمُوقَدَةِ الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الاْءَفْئِدَةِ »⁽²⁾..

فَبِعَیْنِ اللَّهِ مَا تَفْعَلُونَ « وَسَیَعْلَمُ الَّذینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ »⁽³⁾.

وَأَنَا ابْنَةُ نَذِیرٍ لَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِیدٍ ، فَ- : « اعْمَلُوا .. إِنَّا عَامِلُونَ * وَانْتَظِرُوا إنّا مُنْتَظِرُونَ »⁽⁴⁾.

خلوت کرده‌اید و از سختی سعادت‌انگیز به رفاهیّت شقاوت‌آمیز گرویده‌اید « اگر شما و همه‌ی اهل عالم کافر شوید خداوند غنی و بی‌نیاز است » .

ای مردم آنچه گفتیم می‌دانم که در شما اثری نخواهد داشت زیرا کناره گرفتن شما از ما با گوشت و پوست شما آمیخته شده و احساس می‌کنم که مکر و فریب و وسوسه شیطان دل‌های شما را فراگرفته است این آهی است از سینه پر دردمند من که آن را از دل بیرون افکنم و وظیفه‌ی خود را انجام دادم و حجّت را بر شما تمام نمودم .

اکنون این شتر خلافت را بگیرید و به ناحق غصب نمایید امّا بدانید که پای آن مجروح و پشت وی زخم و غبار ننگ آن همیشه بر شما باقی است این عمل غصب شما به غضب خدا پیوسته و این روش ناپسند شما به « آتش برافروخته‌ی الهی که بر دلها سر می‌زند » متصّل است خداوند می‌داند آنچه را که شما مرتکب می‌شوید .

« و به زودی ستمکاران آگاه شوند که به کدام مکان بازگشت می‌نمایند » .

ای مردم من دختر آن کسی هستم که شما را از عذاب قیامت بیمناک ساخت و می‌بینم عذابی سخت شما را احاطه نموده است « آنچه را که می‌خواهید عمل کنید و ما بر آنچه حقّ است عمل می‌نماییم . شما منتظر نتیجه‌ی عمل خود باشید و ما منتظر - روز تشخیص حق از باطل و سعید از شقی - خواهیم بود » .

یادداشت‌ها

اشاره

1 . منابع خطبه‌ی فدکیّه

2 . کتابنامه‌ی خطبه‌ی فدکیّه

3 . پیشینه‌ی فدک

4 . نمی‌از یم فضایل و مناقب صاحب فدک

5 . اشاره‌ای کوتاه به شرح حال مترجم

یادداشت اوّل: منابع خطبه‌ی فدکیّه

1 - ابوالفضل احمد بن ابی طاهر ، مشهور به «ابن طیفور» متوفای 280 ه . آن را با سلسله اسنادش از طریق «زید بن علی بن الحسین علیه‌السلام » روایت کرده است.⁽¹⁾

2 - ابوبکر احمد بن عبد العزیز جوهری ، محدث پر آوازه‌ی قرن چهارم ، با سلسله اسنادش از عقیلة العرب حضرت زینب سلام اللّه علیها روایت کرده است.⁽²⁾

3 - ابن مردویه ، احمد بن موسی بن مردویه‌ی اصفهانی ، متوفای 410 ه .

آن را با سلسله اسنادش از طریق عایشه روایت کرده است.⁽¹⁾

4 - سید مرتضی علم الهدی ، متوفای 436 ه . آن را با سلسله اسنادش از طرق مختلف روایت نموده است⁽²⁾.

5 - شیخ طوسی ، متوفای 460 ه . آن را با همان اسناد روایت کرده است⁽³⁾.

6 - ابو جعفر محمد بن جریر بن رستم طبری - امامی - از بزرگان قرن پنجم هجری ، آن را با اسناد مختلف از طریق ابن عباس ، امام باقر علیه‌السلام حضرت زینب علیهاالسلام و عایشه روایت کرده است⁽⁴⁾.

7 - ابو منصور احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی ، از شخصیتهای برجسته‌ی قرن ششم ، آن را از طریق عبداللّه محض روایت کرده است.⁽⁵⁾

8 - ابو المؤید ، موفق بن احمد مکی خوارزمی - اخطب خوارزم - متوفای 568 ه . آن را با سلسله اسناد خود از عایشه حدیث کرده است⁽⁶⁾.

9 - رضی الدین ، علی بن موسی - ابن طاووس - متوفای 664 ه . آن را از طریق ابن مردویه ، ابن ابی الحدید و جوهری روایت نموده است⁽⁷⁾.

10 - علی بن عیسی اربلی ، متوفای 693 ه . آن را از کتاب «السقیفه»

از یک نسخه‌ی کهن ، که در سال 322 ه . بر مؤلّف قرائت شده ، روایت کرده است⁽¹⁾.

اگر بخواهیم همه‌ی منابع خطبه‌ی حضرت زهرا سلام اللّه علیها را نقل کنیم در این صفحات نمی‌گنجد ، و لذا به 10 مورد یاد شده بسنده می‌کنیم و یادآور می‌شویم که شیخ صدوق فرازهایی از آن را در علل الشرایع ، ابن ابی الحدید معتزلی قسمت اعظم آن را در شرح نهج‌البلاغه و متن کامل آن را علامه‌ی مجلسی از بیش از 10 طریق در بحار الانوار روایت کرده است⁽²⁾.

یادداشت دوم: کتابنامه‌ی خطبه‌ی فدکیّه

به جهت جایگاه خاص خطبه‌ی حضرت فاطمه سلام اللّه علیها که بعد از شهادت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در مسجد النبی در محضر مهاجر و انصار ، به عنوان استیضاح خلیفه ایراد گردیده ، بر این خطبه شروح مستقل و ضمنی فراوان در کتب حدیثی ، ادبی و عقیدتی در طول قرون و اعصار نوشته شده ، که احصا کردن آن در این صفحات محدود ممکن نیست.

فی المثل ابن ابی الحدید معتزلی ، متوفای 656 ه . شرح مفصلی در شرح نهج‌البلاغه‌اش بر این خطبه نوشته است.⁽¹⁾و علامه‌ی مجلسی در دائرة المعارف بزرگ بحار الأنوار شرح گسترده‌ای نوشته ،⁽²⁾ولی ما در

این بخش به کتاب‌شناسی بسیار فشرده‌ی کتابهایی می‌پردازیم که مستقلاً در شرح خطبه‌ی فدکیه به رشته‌ی تحریر در آمده است.⁽¹⁾

1 - أدب الزّهراء علیهاالسلام (عربی)

سید محمد جمال هاشمی (م : 1397 ه)

شرح خطبه‌ی فدکیه‌ی حضرت فاطمه علیهاالسلام - مخطوط -⁽²⁾

2 - اسرار فدک (فارسی)

محمد باقر انصاری و سید حسین رجائی

نشر الهادی ، قم ، 1420 ه . 304 صفحه وزیری.

متن ، ترجمه ، سند و تحلیل خطبه‌ی فدکیه

3 - إعلموا أنّی فاطمة علیهاالسلام (عربی)

عبدالحمید مهاجر

دار الکتاب و العترة ، بیروت ، 1413 ه . ده مجلّد ، 7600 صفحه وزیری

گسترده‌ترین شرح خطبه‌ی حضرت فاطمه سلام اللّه علیها.

4 - بررسی خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام (فارسی)

محسن واعظ

بررسی نکات خطبه‌ی فدکیه - مخطوط -

5 - بررسی خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام و ترجمه‌ی آن (فارسی)

سید علی اکبر سجادی پور

ترجمه و بررسی خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام - مخطوط -⁽¹⁾

6 - ترجمه‌ی خطبه‌ی فدک از بزرگ بانوی اسلام (فارسی)

احمد معصومی

چاپ تهران ، 1397 ه . 80 صفحه‌ی جیبی

7 - ترجمه‌ی السحاب المطیر (فارسی)

سید حسن عباس موسوی نیشابوری کنتوری

شرح و ترجمه‌ی خطبه‌ی فدکیه - مخطوط -⁽²⁾

8 - تفسیر خطبه‌ی فاطمة الزهرا علیهاالسلام (عربی)

ابو عبداللّه ، احمد بن عبد الواحد بن احمد بزّاز ، مشهور به : ابن عبدون.

نجاشی مقدم رجالیون از آن نام برده.3

9 - چهل حدیث در مناقب امّ أبیها و خطبه‌ی تاریخی آن حضرت (فارسی)

علی اکبر مهدی‌پور

انتشارات رسالت ، قم ، 1379 ش. 64 صفحه‌ی جیبی

متن و ترجمه‌ی خطبه‌ی فدکیه و 40 حدیث در مناقب حضرت فاطمه علیهاالسلام

10 - حقیقت جاویدان (فارسی)

محمد باقر ملبوبی

انتشارات صدر ، تهران ، 1391 ه . 439 صفحه وزیری.

شرح قسمتی از خطبه‌ی فدکیه ، به عنوان جلد اول.

11 - حماسه‌ی بزرگ (فارسی)

ناصر مکارم شیرازی

نشر انجمن محبّان الفاطمه ، مشهد ، 1406 ه . 104 صفحه رقعی.

متن ، ترجمه ، سند و شرح فرازهایی از خطبه‌ی فدکیه.

12 - خطابه‌ی بزرگ بانوی اسلام (فارسی)

عبد رضی ربانی

ناشر : مؤلف ، 96 صفحه جیبی

متن و ترجمه‌ی خطبه‌ی فدکیه.

13 - خطابه‌ی فاطمه‌ی زهرا علیهاالسلام (فارسی)

خلیل کمره‌ای (م : 1405 ه)

کتابخانه‌ی سقراط ، تهران ، 1367 ه . 133 صفحه‌ی وزیری

شرح خطبه‌ی فدکیه و تحلیل غصب فدک.

14 - خطابه‌ی فدک (فارسی)

محمد باقر انصاری و سید حسین رجائی

نشر الهادی ، قم ، 1376 ش. 128 صفحه رقعی

متن، ترجمه، سند، شرح و کتابنامه‌ی خطبه‌ی فدکیه، گزیده‌ی کتاب «اسرار فدک»

15 - خطبه‌ی آتشین بانوی اسلام (فارسی)

علی کاظمی

نشر ایمان ، قم ، 1365 ش. 85 صفحه‌ی رقعی.

ترجمه‌ی خطبه‌ی فدکیه

16 - خطبه‌ی آتشین بانوی نمونه‌ی اسلام حضرت فاطمه علیهاالسلام (فارسی)

حسین عمادزاده (م : 1410 ه)

دفتر نشر ، قم ، 1391 ه . 76 صفحه‌ی وزیری

متن و ترجمه‌ی خطبه فدکیه ، صفحه مقابل.

17 - خطبه‌ی تاریخی بانوی بزرگ اسلام حضرت فاطمه علیهاالسلام (فارسی)

سید علی سید نژاد

نشر امور تربیتی منطقه‌ی 2 ، قم ، 1371 ش. 60 صفحه وزیری.

شرح خطبه‌ی فدکیه و دیگر خطبه‌ی حضرت فاطمه علیهاالسلام

18 - خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام (فارسی)

غلامحسین حسین زاده - مخطوط -⁽¹⁾

19 - خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام (فارسی)

عبدالرحمن انصاری

نشر انصار المهدی ، قم ، 1373 ش. 128 صفحه جیبی

متن و ترجمه‌ی خطبه‌ی فدکیه و دیگر خطبه‌ی حضرت فاطمه علیهاالسلام

20 - خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام (فارسی)

سید ابوالفضل موسوی گرمارودی

متن و ترجمه‌ی خطبه‌ی فدکیه و دیگر خطبه‌ی حضرت فاطمه علیهاالسلام

21 - خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام - ویژه نوجوانان - (فارسی)

کنگره‌ی بین‌المللی حضرت زهرا علیهاالسلام ، ساری ، 1376 ش. 60 صفحه جیبی

22 - خطبه‌ی حضرت فاطمه علیهاالسلام (فارسی)

کریم کاظمی

نشر کوشا مهر ، شیراز ، 1379 ش. 175 صفحه رقعی

ترجمه‌ی منظوم خطبه‌ی فدکیه

23 - خطبه‌ی حضرت فاطمه علیهاالسلام اصیل و جاودانه است (فارسی)

محمد علی شمشیری میلانی

انتشارات منشور ، تبریز ، 1373 ش. 106 صفحه رقعی

سند و اصالت خطبه و پاسخ به یاوه‌سرایی‌های برخی از کج‌اندیشان (یوسف شعار).

24 - خطبه‌ی حضرت فاطمه‌ی زهرا علیهاالسلام (فارسی)

اداره‌ی ارشاد اسلامی شرق تهران ، 25 صفحه رقعی.

متن ، ترجمه و منابع خطبه فدکیه.

25 - خطبه‌ی حضرت فاطمه‌ی زهرا علیهاالسلام (فارسی)

شیخ حسینعلی منتظری

نشر بلاغت ، قم ، 1374 ش. 344 صفحه وزیری.

متن ، ترجمه ، شرح و اثبات خطبه‌ی فدکیه و دیگر خطبه‌ی حضرت

26 - خطبه‌ی حضرت فاطمه‌ی زهرا علیهاالسلام (اردو)

شیخ حسینعلی منتظری

ترجمه‌ی عنوان بالا به زبان اردو ، 1996 م. 376 صفحه وزیری.

27 - خطبة الزهراء علیهاالسلام (اردو)

محمد تقی خان حیدر آبادی

چاپ حیدر آباد ، هند

ترجمه‌ی خطبه‌ی فدکیه به اردو

28 - خطبة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

از مؤلف ناشناخته

39 صفحه رقعی.

متن و تعلیقات و مقدمه‌ای تحت عنوان : نقش حضرت زهرا در ادای رسالت.

29 - خطبة الزهراء علیهاالسلام (فارسی)

محمد رضا انصاری

ترجمه‌ی عنوان بالا ، چاپ قم ، 1361 ش. 80 صفحه رقعی

30 - خطبة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

تنظیم و نشر مؤسسه‌ی البلاغ ، بیروت ، 1410 ه

31 - خطبة الزهراء علیهاالسلام (فارسی)

تنظیم و نشر مؤسسه‌ی فاطمیه‌ی سمنان ، 1407 ه . 40 صفحه رقعی

متن ، ترجمه ، اسناد و منابع.

32 - خطبة الزهراء علیهاالسلام و قصتها (عربی)

جمعی از فضلای نجف اشرف

نشر دار الأضواء ، بیروت ، 1417 ه . 54 صفحه جیبی

متن تحقیق شده‌ی خطبه‌ی فدکیه ، با تعلیقات

33 - خطبة الصدیقة الکبری فاطمة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

از مؤلفی ناشناخته ، بیروت ، 1416 ه . 44 صفحه رقعی.

متن و شرح مفردات خطبه‌ی فدکیه و دیگر خطبه‌ی حضرت فاطمه علیهاالسلام

34 - خطبه‌ی فاطمه زهرا علیهاالسلام (عربی)

از مؤلف ناشناخته - قرن 11 -

نسخه‌ی خطی ، در 15 ورق⁽¹⁾.

35 - خطب فاطمة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

حلم حائری

چاپ نجف ، 24 صفحه جیبی

36 - خطبه‌ی فدک (فارسی)

علی فصیحی

نشر هوشیار ، مشهد ، 1376 ش. 72 صفحه جیبی

متن ، ترجمه و منابع خطبه با شرح وضع جغرافیائی فدک

37 - خطبه‌ی فدک حضرت فاطمه‌ی زهرا علیهاالسلام (فارسی)

تنظیم و نشر منیر ، تهران ، 1374 ش.

48 صفحه رقعی

متن و ترجمه‌ی صفحه مقابل خطبه‌ی فدکیه و دیگر خطبه‌ی حضرت فاطمه علیهاالسلام

38 - خطبه‌ی فدکیه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام (فارسی)

محمد روحانی علی آبادی

متن و ترجمه‌ی خطبه‌ی فدکیه ، از 60 منبع شیعه و اهل سنت - مخطوط -⁽¹⁾

39 - الخطبة الفدکیة و شرحها (عربی)

از مؤلف ناشناخته

متن و شرح فرازهای خطبه - مخطوط -

40 - خطبه‌ی منظومه‌ی حضرت زهراء علیهاالسلام (فارسی)

سید رضا آل یاسین

ترجمه‌ی منظوم خطبه‌ی فدکیه - مخطوط -

41 - خطبه‌ی منظومه‌ی ملکه اسلام فاطمه‌ی زهرا علیهاالسلام (فارسی)

محمد افتخاری ساوجی

ترجمه‌ی خطبه‌ی فدکیه به نظم ، 1354 ش . 16 صفحه جیبی

42 - خطبه و اشک (فارسی)

محمد لک علی آبادی

تحلیلی پیرامون خطبه‌ی فدکیه ، 80 صفحه‌ی رقعی

43 - الدّرة البیضاء فی شرح خطبة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

سید محمد تقی رضوی قمی (م : 1344 ه .)

کتابفروشی علمی ، تهران ، 1354 ه . 190 صفحه‌ی خشتی .

متن ، شرح ، سند خطبه و تاریخچه‌ی فدک

44 - رخساره‌ی خورشید (فارسی)

محمد تقی خلجی

نشر میثم تمار ، قم ، 1379 ش. 437 صفحه‌ی وزیری

شرح خطبه و بیان اسناد و منابع آن

45 - الزّهراء و خطبة فدک (عربی)

علامه‌ی مجلسی ، مولی محمد باقر (م : 1110 ه .)

تقدیم ، تحقیق و تکمیل محمد تقی شریعتمداری

نشر دار گلستان کوثر ، تهران ، 1423 ه . 255 صفحه وزیری.

متن ، شرح ، اسناد و منابع خطبه‌ی فدکیه و دیگر خطبه‌ی حضرت .

46 - السّحاب المطیر (عربی)

سید حسن عباس موسوی نیشابوری کنتوری

شرح خطبه‌ی فدکیه - مخطوط -⁽¹⁾

47 - سخنان برترین بانو (انگلیسی)⁽²⁾

جلیل سید ابراهیمی

نشر ثار اللّه ، تهران ، 1379 ش. 60 صفحه‌ی رقعی .

48 - سخنرانی حضرت فاطمه علیهاالسلام در مسجد پیامبر اکرم علیه‌السلام (فارسی)

علیرضا اللهیاری

نشر انجام کتاب ، تهران ، 1367 ش. 488 صفحه وزیری.

شرح فرازهای خطبه به تفصیل.

49 - سخنرانی فاطمه علیهاالسلام جلوه‌گاه ایده‌آل اسلامی (فارسی)

توران انصاری

رسالت قلم ، تهران ، 1360 ش. 88 صفحه جیبی

50 - سوگنامه‌ی فدک (فارسی)

سید محمد تقی نقوی

نشر جلیل ، تهران ، 1414 ه . 631 صفحه وزیری

شرح تفصیلی خطبه‌ی فدکیه

51 - سیری مختصر در ماجرای غم انگیز فدک (فارسی)

سید اصغر محمود آبادی

300 صفحه‌ی وزیری

شرح خطبه فدکیه

52 - شرح خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام (فارسی)

سید عز الدّین حسینی زنجانی

چاپ دفتر تبلیغات اسلامی ، قم

836 صفحه‌ی رقعی (دو جلد)

شرح تحلیلی و بیان نکات و دقایق خطبه‌ی فدکیه

53 - شرح خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام (فارسی)

سید احمد بن عطاء اللّه امامی (م : 1414 ه .)

شرحی گسترده ، ولی - مخطوط -

54 - شرح خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام (فارسی)

الیاس شریفی اشکوری

چاپخانه‌ی اسلام ، قم ، 1405 ه .

64 صفحه رقعی

55 - شرح خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام (اردو)

سید حسن نقوی لکهنوی

چاپ هند.

56 - شرح خطبه‌ی حضرت فاطمه علیهاالسلام (فارسی)

سید علی اکبر برقعی (م : 1407 ه .)

شرح خطبه‌ی فدکیه - مخطوط - ⁽¹⁾

57 - شرح خطبه‌ی حضرت فاطمه علیهاالسلام (فارسی)

احمد ارجمند اردبیلی

شرح گسترده‌ی خطبه‌ی فدکیه و دیگر خطبه‌ی حضرت ، در دو مجلد - مخطوط -

58 - شرح خطبه‌ی حضرت فاطمه علیهاالسلام (فارسی)

احمد مدرس وحید ، مشهور به : حاج میرزا آقا باغمیشه‌ای (م : 1404 ه .)

چاپخانه‌ی علمیه ، تبریز ، 1348 ش. 439 صفحه‌ی وزیری.

شرح مزجی ، ادبی و تاریخی خطبه‌ی فدکیه.

59 - شرح خطبة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

سید ابوالقاسم بن حسن حسینی موسوی

شرح خطبه‌ی فدکیه - مخطوط -⁽²⁾

60 - شرح خطبة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

سید ابوالقاسم جعفر کبیر ، بن حسین خوانساری (م : 1158 ه .)

شرح خطبه‌ی فدکیه - مخطوط -⁽³⁾

61 - شرح خطبة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

از مؤلف ناشناخته

شرح واژه‌های مشکل خطبه - مخطوط -⁽¹⁾

62 - شرح خطبة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

فضل علی ، بن ملاّولی اللّه شریعت قزوینی (م : 1367 ه .)

در شرح خطبه فدکیه ، موسوم به : «شرح خطبة اللّمّة» - مخطوط -⁽²⁾

63 - شرح خطبة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

سید علی اکبر بن محمد جعفر حسنی حسینی یزدی (م : حدود 1288 ه .)

شرح خطبه‌ی فدکیه - مخطوط -⁽³⁾

64 - شرح خطبة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

سید محمد حسن بن محمد مهدی موسوی شوشتری - ق 14 -

شرح خطبه‌ی فدکیه - مخطوط -⁽⁴⁾

65 - شرح خطبة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

سید محمد سعید - حفید صاحب عبقات -

شرح خطبه‌ی فدکیه - مخطوط -⁽⁵⁾

66 - شرح خطبة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

هادی بنابی (ق 13)

شرح خطبه‌ی فدکیه ، موسوم به «شرح خطبة اللّمّة» - مخطوط -⁽¹⁾

67 - شرح خطبة الزهراء علیهاالسلام (فارسی)

از مؤلف ناشناخته ، چاپ نجف اشرف⁽²⁾.

68 - شرح خطبة سیدتنا الزهراء فی مسجد النبی بالمدینة المنورة (عربی)

محمد مهدی مراغی حائری - بنابی -

پیرامون سند و منابع خطبه‌ی فدکیه

69 - شرح خطبة الصدیقه فاطمة الزهرا علیهاالسلام (عربی)

محمد طاهر آل شبیر خاقانی ( م : 1406 ه . )

نشر انوار الهدی ، قم ، 1412 ه .

270 صفحه‌ی وزیری

بخش اول کتاب به قلم مؤلف و بخش تکمیلی آن به قلم فرزند برومندش محمد کاظم خاقانی است.

70 - شرح خطبة فاطمه‌ی زهرا علیهاالسلام (فارسی)

بنیاد فرهنگی فاطمة الزهرا علیهاالسلام ، تهران

71 - شرح خطبة فاطمه‌ی الزهرا علیهاالسلام و أسبابها (عربی)

نزیه قمیحه

نشر الوفاء ، بیروت ، 1405 ه . 192 صفحه وزیری

72 - شرح خطبه‌ی فدک (فارسی)

محمد تقی شریعتمداری

نشر منیر ، تهران ، 1379 ش. 94 صفحه رقعی

73 - شرح خطبه‌ی فدک (فارسی)

سید محمد تقی قائنی خراسانی

74 - شرح الخطبة الکبیرة للزّهراء البتول (عربی)

مسلم جابری (م : 1374 ه)

چاپ نجف ، 24 صفحه جیبی

75 - شرح خطبة اللّمّة (عربی)

محمد نجف کرمانی مشهدی (م : 1292 ه .)

شرح خطبه‌ی فدکیه - مخطوط -⁽¹⁾

76 - شرح خطبة اللّمّة (اردو)

سید علی محمد بن دلدار علی نقوی لکهنوی (م : 1312 ه .)

چاپ هند.⁽²⁾

77 - شرح خطبة اللّمة لسیّدة النّساء فاطمة الزّهراء علیهاالسلام (عربی)

از مؤلف ناشناخته - مخطوط -⁽¹⁾

78 - صدای فاطمی فدک (فارسی)

محمد باقر انصاری ، سید حسین رجائی

نشر دلیل ما ، قم ، 1382 ش .

84 صفحه رقعی

متن عربی ، ترجمه ، تحقیق در متن و سند خطبه‌ی فدکیه.

79 - غیرت عشق (فارسی)

بنیاد فرهنگی فاطمة الزهراء علیهاالسلام

نشر بنیاد ، تهران ، 1380 ش. 31 صفحه رقعی

متن و ترجمه‌ی مصحّح خطبه‌ی فدکیه

80 - فاطمه علیهاالسلام و فدک (فارسی)

محمد حسین ضیائی بیگدلی

نشر دار العلم ، قم ، 1380 ش. 160 صفحه رقعی.

شرح خطبه‌ی فدکیه

81 - فریاد فاطمه علیهاالسلام (فارسی)

تنظیم و نشر دفتر مطالعات دینی زنان

82 - فریاد یک انقلاب (فارسی)

محمد یوسف حریری

نشر بدر ، تهران ، 1354 ش. 126 صفحه

تحلیل خطبه‌ی فدکیه.

83 - قطره‌ای از دریا (فارسی)

علی ربانی گلپایگانی

نشر مدرسه‌ی حجتیه ، قم ، 1410 ه . 173 صفحه خشتی

شرح کوتاهی بر خطبه‌ی فدکیه

84 - کشف المحجّة فی شرح خطبة اللّمة (عربی)

سید عبداللّه شبّر (م : 1242 ه)

نسخه‌ی خطی آن در کتابخانه‌ی شوشتری‌های نجف اشرف موجود است⁽¹⁾.

85 - کلام فاطمة فی فدک (عربی)

ابوالفرج ، علی بن حسین اصفهانی ، صاحب «الأغانی» (م : 356 ه)

شرح خطبه‌ی فدکیه - مخطوط -⁽²⁾

86 - کلمة الزّهراء (عربی)

سید عباس مدرسی

نشر عاشورا ، قم ، 1414 ه . 128 صفحه رقعی

خطبه‌ی فدکیه به صورت منظوم

87 - لؤلؤ لالا ، در تاریخ و خطبه‌ی حضرت زهراء علیهاالسلام (فارسی)

سید علی اکبر برقعی قمی (م : 1407 ه)

تحت عنوان شرح خطبه‌ی حضرت فاطمه گفته شد - مخطوط -

88 - اللمعة البیضاء فی شرح خطبة الزهراء علیهاالسلام (عربی)

محمد علی انصاری قراچه داغی (م : 1310 ه)

نشر الهادی ، قم ، 1418 ه . 912 صفحه وزیری

شرحی گسترده بر خطبه‌ی فدکیه

89 - لمعة الضیاء فی شرح خطبة الزهرا علیهاالسلام (عربی)

از مؤلف ناشناخته

چاپ سنگی

90 - متن کامل خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام (فارسی)

حسین عماد زاده (م : 1410 ه)

نشر کانون شریعت ، تهران ، 1373 ش. 55 صفحه رقعی

متن ، ترجمه و شرح کوتاه خطبه‌ی فدکیه

91 - مروری بر خطبه‌ای کم نظیر از بانویی بی همتا (فارسی)

احمد بهشتی

سازمان تبلیغات اسلامی ، تهران ، 1369 ش. 24 صفحه رقعی.

92 - من فقه الزّهراء علیهاالسلام (عربی)

سید محمد حسینی شیرازی (م : 1422 ه .)

جلد دوم : دار الصادق ، بیروت ، 1419 ه . 480 صفحه‌ی وزیری.

جلد سوم : دار المهدی ، اصفهان ، 1421 ه . 416 صفحه‌ی وزیری.

جلد چهارم : مؤسسة المجتبی ، بیروت ، 1428 ه . 486 صفحه‌ی وزیری.

جلد پنجم : نشر رشید ، اصفهان ، 1428 ه . 592 صفحه‌ی وزیری.

آیة اللّه شیرازی جلد دوم تا پنجم از دائرة المعارف «من فقه الزهراء» علیهاالسلام را به تحلیل خطبه‌ی فدکیه از دیدگاه تشریع اسلامی اختصاص داده ، بُعد تازه‌ای از ابعاد شخصیت والای صدیقه‌ی طاهره سلام اللّه علیها را فرا

روی پژوهشگران فرهنگ فاطمی گشوده است⁽¹⁾.

یادداشت سوم: فدک در گذر تاریخ

اشاره

بر اساس نویدهای شفّاف تورات ، قوم یهود از طلوع خورشید اسلام از افقِ مکه آگاه بودند و می‌دانستند که نور محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از « جبل فاران » خواهد درخشید .⁽¹⁾بشارت‌های تورات درباره‌ی پدیدار شدن امّتی عظیم از تبار حضرت ابراهیم ، از نسل اسماعیل و اقامت هاجر در « صحرای فاران » بسیار صریح بود .⁽²⁾

از این رهگذر ، قوم یهود پس از شناسایی نیاکان پیامبر و ناکام ماندنشان در ترور آنان ، درصدد برآمدند که در برابر پیشرفت اسلام سدهای مستحکمی ایجاد کنند و مطمئن شوند که نور اسلام به سرزمین

قدس شریف نخواهد تابید و آنها در تأسیس پایتخت دولت جهانشمول یهود در سرزمین فلسطین موفق خواهند شد . از این رهگذر تعدادی خاکریز بین مکه و قدس ایجاد کردند که مهم‌ترین آنها به قرار زیر است :

1 . یثرب 2 . بنی قریضه 3 . بنی مصطلق 4 . بنی نظیر 5 . خیبر 6 . تبوک 7 . موته .

سپاه اسلام در عهد رسالت ، تا موته پیش رفتند و لشگر اسامه به فرمان آن حضرت به سوی قدس گسیل شد که با کارشکنی منافقان

عقیم ماند .

با مهاجرت پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به یثرب ، خاکریز اول به راحتی فتح گردید .

یهود بنو قریضه ، بنو نضیر و بنو قینقاع ، که محور شرارت در منطقه بودند، به محضر آن حضرت رسیده ، از محتوای دعوتش پرس‌وجو کردند .

پیامبر خدا در پاسخ فرمود :

من به سوی خداوند یکتا و رسالت خویش فرامی‌خوانم ، شما در تورات نشانه‌های مرا خوانده‌اید و دانشمندانِ شما به شما خبر داده‌اند که من از مکّه خروج کرده ، به سوی حَرّه ( یثرب ) هجرت می‌کنم .

گفتند : ما این‌ها را شنیده‌ایم ، ولی اکنون می‌خواهیم پیمان صلح امضا کنیم .

سرانجام پیمان عدم تعرّض بسته شد که علیه پیامبر و یاران آن حضرت با دست ، زبان ، سلاح ، در نهان یا آشکار ، اقدامی نکنند .⁽¹⁾

آنگاه گروهی از آنها به مکّه رفتند و در برابر بتها سجده کردند تا اعتماد مشرکان را به خود جلب کنند .⁽¹⁾

با تحریک یهود، قریش آماده‌ی نبرد شدند و نامه‌ی تهدیدآمیزی از سوی ابوجهل به سوی پیامبر فرستاده شد و مقدّمات جنگ بدر فراهم گردید.⁽²⁾

پس از پیروزی مسلمانان در جنگ بدر ، یهودیان به مکه رفتند و بر کشته‌های مشرکان اشک ریختند و مقدّمات جنگ احد را فراهم ساختند .

نخستین شورش یهود علیه مسلمانان توسّط « بنو قینُقاع » از داخلِ مدینه آغاز شد . پیامبر خدا آنان را به مدّت 15 روز در محاصره نگه داشت ، سپس کوچ داد .⁽³⁾آنگاه « بنی نضیر » اعلان جنگ کردند و سپاه اسلام آنها را نیز محاصره کرده و وادار به تسلیم نمودند . سپس ابوسفیان یهود « بنی قُرَیضه » را تحریک کرده ، قول همکاری دادند و جنگ خندق را پیش آوردند .

پس از جنگ خندق ، پیامبر خدا دستور داد قلعه‌های آنها را نیز محاصره کرده ، وادار به تسلیم نمودند .⁽⁴⁾

پس از شکست بنوقریضه ، یهود خیبر همپیمانان خود را فراخوانده ، مهیّای حمله به مدینه شدند . آنها به قلعه‌های مستحکم خود مغرور بودند و قلعه‌های خود را دژهای نفوذناپذیر می‌پنداشتند .

یهود خیبر شش قلعه داشتند که محکم‌ترین آنها « قموص » بود و مرحب خیبری در آن اقامت داشت .

000/20 جنگجو در خیبر مهیّای حمله بودند که مسلمانان آنها را به محاصره‌ی خود درآوردند . هر روز یکی از اصحاب مسؤولیّت حمله را برعهده می‌گرفت و ناکام برمی‌گشت ، تا اینکه پیامبر فرمود : فردا پرچم را به دست کسی می‌سپارم که خدا و پیامبر را دوست دارد ، خدا و پیامبر نیز او را دوست دارند . او حمله می‌کند و فتح نکرده برنمی‌گردد .

آن روز پرچم را به دست امیرمؤمنان داد ، او در یک حمله ، قلعه را گشود و درِ خیبر را سپر قرار داد و سپس از آن پل ساخت و سرانجام چهل ذراع به کنار پرتاب کرد و مرحب خیبری را از پای درآورد و خیبر

را فتح نمود .⁽¹⁾

هشت نفر تلاش کردند که آن را جابه‌جا کنند ولی نتوانستند .⁽²⁾

پس از فتح خیبر ، پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پرچمی فراهم ساخت و فرمود : چه کسی برای این پرچم داوطلب می‌شود ؟

زبیر گفت : من ، فرمود : دور شو .

سعد بن عباده گفت : من ، فرمود : دور شو .

آنگاه فرمود : علی‌جان ! این پرچم را بردار و به سوی قلعه‌ی « فدک » برو.

چون خبر دلاوری امیرمؤمنان علیه‌السلام در منطقه پیچید و آوازه‌ی خیبر و قتل مرحب به گوش اهالی فدک رسید ، آنها در خود یارای مقاومت

ندیدند و پیشنهاد صلح کردند . امیرمؤمنان علیه‌السلام فدک را در برابر حفظ خون اهالی فدک پذیرفت .⁽¹⁾

بدینسان فدک بدون جنگ و خون‌ریزی در اختیار پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرار گرفت و لذا خالصه‌ی پیامبر بود ؛ چنانکه همه‌ی مفسّران ، محدّثان و مورّخان بر آن تصریح کرده‌اند .⁽²⁾

پس ، آیاتی از قرآن نازل شد و پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مأموریّت یافت که آن را به حضرت فاطمه علیهاالسلام عطا کند . از اینرو ، دخت گرامی‌اش را فراخواند و فدک را به او عطا کرد و به امیرمؤمنان علیه‌السلام فرمان داد که قباله‌ی فدک را به عنوان « نِحله » به نام حضرت فاطمه بنویسد .⁽³⁾

سرگذشت فدک در پرتو آیات :

براساس روایات شیعه و سنّی از پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و پیشوایان معصوم علیهم‌السلام ، آیات فراوانی در قرآن کریم به داستان فدک مربوط است و حضرت

فاطمه علیهاالسلام در خطبه‌ای که به عنوان استیضاح دولت وقت ایراد کرد ، به برخی از آنها استدلال نمود :

1 . « وَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ » ؛ « حقّ « ذِی الْقُرْبی » را بپرداز » .⁽¹⁾

بسیاری از محدّثان ، مفسّران و مورّخان اهل سنّت این آیه را به داستان فدک تفسیر کرده‌اند ؛ از آن جمله‌اند :

الف ) حافظ عبیداللّه حسکانی ، از علمای بزرگ اهل تسنّن در قرن پنجم هجری در ذیل این آیه‌ی شریفه ، با سلسله اسنادش به شش طریق از « ابوسعید خُدری » روایت کرده که گفت :

« لَمّا نَزَلَتْ : « وَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ » دَعا رَسُولُ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فاطِمَةَ فَأعْطاها فَدَکاً » .

چون این آیه نازل شد پیامبر خدا فاطمه را فراخواند و فدک را به او عطا کرد .⁽²⁾

ب ) آنگاه با سلسله اسنادش از امیرمؤمنان علیه‌السلام نیز به همین تعبیر روایت کرده است .⁽³⁾

ج ) حافظ ابن کثیر ( متوفّای 774 ق . ) نیز با سلسله اسنادش از ابوسعید به همان تعبیر نقل کرده است .⁽⁴⁾

د ) حافظ جلال الدین سیوطی ( متوفّای 911 ق . ) در تفسیر این آیه از بزّار ، ابویعلی ، ابن ابی‌حاتم و ابن مردویه نقل کرده که با سلسله اسنادشان از ابوسعید خدری روایت کرده‌اند که گفت :

« چون این آیه نازل شد ، پیامبر خدا فاطمه را فراخواند و فدک را به او عطا کرد » .⁽¹⁾

ه ) امام ثعلبی ( متوفّای 427 ق . ) بدون اشاره به فدک می‌نویسد :

برخی گفته‌اند : منظور از « ذَا القُربی » خویشاوندان پیامبرند .⁽²⁾

آنگاه از امام سجاد علیه‌السلام روایت کرده که به مردی از اهل شام فرمود : آیا این آیه را در سوره‌ی بنی‌اسرائیل خوانده‌ای ؟ پرسید : آیا شما از خویشاوندان

پیامبر هستید که خداوند امر فرموده حق آنها ادا شود ؟ فرمود : آری .⁽³⁾

و ) امام فخر رازی ( متوفّای 606 ق . ) می‌نویسد : در مورد مخاطبِ این آیه دو قول است ؛ قول نخست این است که :

این آیه خطاب به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است . خداوند به آن حضرت فرمان داد که حقوق خویشاوندان را از فَی‌ء و غنیمت عطا فرماید .⁽⁴⁾

ز ) قرطبی ( متوفّای 671 ق . ) می‌نویسد : امام زین‌العابدین علیه‌السلام فرمود :

منظور از ذوی‌القربی خویشاوندان پیامبر هستند که خداوند امر

کرده حقوق آن‌ها از بیت‌المال داده شود ؛ یعنی از سهم ذوی القربی از جنگ و غنایم جنگی . پس والیانِ امر و جانشینان آنها ، به این امر مخاطب می‌باشند .⁽¹⁾

ح ) بیضاوی ( متوفّای 791 ق . ) نیز گوید :

گفته شده که منظور از « ذوی القربی » خویشاوندان پیامبر هستند .⁽²⁾

محدّثان ، مفسّران و مورّخان شیعه ، متّفق‌القول‌اند که این آیه درباره‌ی فدک نازل شده و اکنون اشاره‌ای کوتاه ، به برخی از آنها :

الف ) فرات کوفی ، از رجال برجسته‌ی عصر غیبت صغری ، با سلسله اسنادش از امام صادق علیه‌السلام روایت کرده : هنگامی که آیه‌ی « وَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ » نازل شد ، پیامبر فدک را به فاطمه عطا کرد . ابان بن تغلب پرسید : پیامبر خدا آن را عطا کرد ؟ فرمود : بلکه خداوند آن را به فاطمه

عطا فرمود .⁽³⁾

علی بن ابراهیم قمی تصریح کرده که این آیه در حق حضرت فاطمه علیهاالسلام نازل شده و فدک را از آنِ او قرار داده است .⁽⁴⁾

ب ) عیاشی ( متوفّای 320 ق . ) از امام صادق علیه‌السلام روایت کرده که پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فدک را وقف کرده بود ، پس این آیه نازل شد و پیامبر آن را به فاطمه عطا کرد .⁽⁵⁾

سپس از عطیّه‌ی کوفی نقل کرده که چون پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خیبر را فتح کرد ، خداوند فدک را فیْ‌ء آن حضرت قرار داد . پس این آیه نازل شد و پیامبر فرمود :

« یَا فَاطِمَةُ لَکِ فَدَک » ؛ « ای فاطمه فدک از آن توست » .⁽¹⁾

ج ) شیخ طوسی نیز به تفصیل نقل کرده که پس از نزول آیه ، پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حضرت فاطمه را فراخواند و فدک را به او عطا کرد و کارگزاران فاطمه در طول حیات پیامبر در آنجا مستقر بودند . پس از ارتحال آن حضرت فدک را مصادره کردند .⁽²⁾

د ) علاّمه طبرسی از امام سجاد و دیگر معصومین علیهم‌السلام و از حافظ حسکانی روایت کرده که پس از نزول این آیه ، پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فدک را به حضرت فاطمه بخشید .⁽³⁾

ه ) سید هاشم بحرانی ، بیش از ده حدیث از طریق شیعه و سنی روایت کرده که پس از نزول این آیه ، پیامبر به فرمان خدا فدک را به فاطمه عطا کرد .⁽⁴⁾

و ) فیض کاشانی پس از نقل احادیث وارده ، در ذیل این آیه می‌نویسد :

احادیث در این معنی ، به حدّ استفاضه رسیده است .⁽⁵⁾

ز ) ابن مشهدی نیز بیش از ده حدیث در ذیل این آیه ، در همین رابطه نقل کرده است .⁽¹⁾

2 . « وَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ » ؛ « پس حقّ « ذِی الْقُرْبی » را بپرداز » .⁽²⁾

گروهی از مفسّران شیعه و سنّی در ذیل این آیه‌ی شریفه روایت کرده‌اند که چون این آیه نازل شد ، پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حضرت فاطمه علیهاالسلام را فراخواند و فدک را به او عطا کرد ، که از آن جمله‌اند :

الف ) حافظ حسکانی ، با سلسله اسنادش از ابن عباس .⁽³⁾

ب ) فرات کوفی ، با سلسله اسنادش از امام صادق علیه‌السلام .⁽⁴⁾

ج ) عیاشی ، با سلسله اسنادش از امام صادق علیه‌السلام .⁽⁵⁾

د ) علی بن ابراهیم ، با سلسله اسنادش از امام صادق علیه‌السلام .⁽⁶⁾

ه ) بحرانی با سلسله اسنادش از امام باقر، امام صادق و ابوسعید خدری.⁽⁷⁾

3 . « مَا أَفاءَ اللّه‌ُ عَلَی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَ-للّه‌ِِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبی » .8

« آنچه خداوند از اهل آبادی‌ها بر پیامبر برگرداند ، از آنِ خدا ، پیامبرِ خدا و ذوی القربی است » .

در این آیات مبارکه ، خداوند منّان در مورد آنچه مسلمانان برای به دست آوردن آن رکاب نزده ، اسب و استری نتاخته‌اند ، می‌فرماید : آنها « فَیْ‌ء » هستند و از آنِ خدا و رسول و ذوی القربی می‌باشند .

در ذیل این آیات ، مفسّران و محدّثان به داستان فدک پرداخته و آن را جزو « فَیْ‌ء » شمرده‌اند ؛ از جمله‌ی آنها است :

الف ) ثعلبی از ابن عباس نقل کرده که منظور از این آیه ، اموال بنو قُرَیضه ، بنو نَضیر ، فدک ، خیبر ، و عُرَینه می‌باشد ، که خداوند همه‌اش را در اختیار پیامبر قرار داد و این آیات را نازل کرد و منظور از ذوی‌القربی ، خویشان پیامبر هستند و آنها بنی‌هاشم و بنی عبدالمطّلب هستند .⁽¹⁾

ب ) طبری ، نیز همین متن را با سلسله اسنادش از ابن عباس نقل کرده است .⁽²⁾

ج ) قطب راوندی معجزه‌ی باهره‌ای از پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت کرده که در فرازی از آن آمده است :

« جبرئیل امین پیامبر را با طیّ الأرض به سرزمین فدک برد و در خانه‌های آن به گردش درآورد و آیه‌ی شریفه را تلاوت کرده ، گفت : ای محمّد ، این را خداوند به تو اختصاص داده ، دیگران هیچ نصیبی در آن ندارند » .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به مدینه بازگشته ، کلیدهای فدک را به مردم ارائه کرد و به

حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود :

« دخترم ! خداوند فدک را به پدرت اختصاص داد . دیگر مسلمانان نصیبی در آن ندارند . هرگونه که بخواهم در آن تصرّف می‌کنم . مادرت خدیجه مهریّه‌ای در عهده‌ی پدرت داشت ، پدرت فدک را به عنوان مهریّه‌ی مادرت به تو داد ، تا نحله‌ی تو باشد ، سپس از آنِ فرزندانت » .

آنگاه پوست دبّاغی شده‌ی عُکاظی طلب نمود و به علی علیه‌السلام فرمود :

« اُکْتُبْ لِفاطِمَةَ بِفَدَکَ نِحْلَةً مِنْ رَسُولِ اللّه‌ِ » .

« برای فاطمه فدک را به عنوان نِحله‌ی پیامبر خدا بنویس » .

حضرت علی ، امّ‌ایمن و یکی از غلامان پیامبر بر آن گواه شدند .⁽¹⁾

سپس راوندی گوید :

« اهالی فدک آمدند و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فدک را به آنها سالیانه به 24000 دینار مقاطعه نمود » .⁽²⁾

د ) به نقلی دیگر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و علی علیه‌السلام در کنار هم ، فدک را گشودند .⁽³⁾

ه ) امام رضا علیه‌السلام در مجلس مأمون با این آیه‌ی شریفه استشهاد نموده ، فرمود : هنگامی که این آیه نازل شد ، رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حضرت فاطمه علیهاالسلام را فراخواند و فرمود :

« این فدک به من اختصاص دارد ، مسلمانان برای تصرّف آن رکاب نزده‌اند . خداوند به من امر فرموده که آن را به تو عطا کنم . پس آن را برای خود و فرزندانت بگیر » .⁽¹⁾

پیشینه‌ی فدک

براساس آنچه مرحوم نهاوندی از کتاب « زبدة الأقارن » نقل کرده ، پیشینه‌ی سرزمین فدک به قرن دهم پیش از میلاد می‌رسد .

وی در ضمن داستان بسیار مفصّلی نقل می‌کند که یکی از خواصّ اصحاب حضرت موسی علیه‌السلام به نام « ذَرخاء » مشهور به « ذَرخاءِ زاهد » از حضرت موسی علیه‌السلام وصف پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امیرمؤمنان علیه‌السلام را شنیده

بود و آگاهی زیادی از رمل و اسطرلاب داشت .

در ضمن سیر و سیاحت خود ، به محلّی در نزدیکی « یثرب » رسید ، از آنجا خوشش آمد . چاه آبی حفر نمود ، چشمه‌ی پر آبی پدیدار گردید . پس در آبادانی آنجا کوشید . زاهدان و عابدان از ایل و تبارش به آنجا کوچ کردند . در اندک زمانی هشت قریه در آنجا پدید آمد .

چون اجلش فرارسید فرزندانش را گرد آورد و گفت :

« یکهزار و پانصد و پنجاه سال بعد ، پیامبری به نام « محمّد » در اینجا مبعوث می‌شود ، دامادش که « علی » نام دارد ، وصیّ و خلیفه‌ی اوست » .

آنگاه معجزه‌ی باهره‌ای از آن حضرت نقل کرده ، افزود :

« چون او مبعوث شود و این معجزه از او صادر گردد ، پس همگی به او ایمان آورده ، این هشت قریه را تسلیمش نمایید » .⁽¹⁾

وجه تسمیه‌ی فدک

در اینکه چرا این سرزمین « فدک » نامیده می‌شود ، دو وجه گفته شده :

1 . پس از مهاجرت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به یثرب ، یکی از نوادگانِ « ذَرخاء » به پیامبر ایمان آورد و معجزه‌ای را که نیای او ( ذرخاء ) پیشگویی کرده

بود ، توسّط آن حضرت به وقوع پیوست ، پس او بر اساس لوحی زرّین ، که در صندوقی در بسته از « ذرخاء » به او رسیده بود ، آن هشت قریه را به آن حضرت تقدیم نمود و عرضه داشت :

« فَداک » ؛ « این سرزمین به فدای شما » .

پس آنجا به « فَداکَ » موسوم شد و در اثر کثرت استعمال ، الف آن حذف گردید و به « فَدَک » شهرت یافت .⁽²⁾

2 . زجاجی گوید : نخستین کسی که در این سرزمین فرود آمد « فدک بن حام » بود و لذا به نام او « فدک » نامیده شد .⁽³⁾

گستره‌ی فدک

فدک بیش از آنکه به عنوان مال و منال و جاه و مقام مطرح باشد ، نمادِ حقّانیّت اهل‌بیت علیهم‌السلام در برابر صاحبان زَر و زور و تزویر است . آنچه از معصومین علیهم‌السلام در مورد محدوده‌ی فدک رسیده ، این معنی را به روشنی بیان می‌کند و اکنون به چند نمونه اشاره می‌کنیم :

الف ) امیرمؤمنان علیه‌السلام محدوده‌ی فدک را به شرح زیر بیان فرمود :

اگر حدود کشور پهناور اسلامی را در عهد مولای متقیان در نظر بگیریم ، در واقع آن حضرت حدود کشور اسلامی را به عنوان محدوده‌ی فدک بیان فرموده است .

ب ) روزی حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام بر مهدی عباسی وارد شد ، او مشغول ردّ مظالم بود ، حضرت فرمود : چه شده که مظالمِ ما به ما برگردانیده نمی‌شود ؟ !

خلیفه‌ی عباسی پرسید : چه مظلمه‌ها ؟

امام علیه‌السلام سرگذشت فدک را به تفصیل بیان کرد . وی گفت : حدّ آن را

برای من بازگوی . فرمود :

خلیفه پرسید : همه‌ی اینها جزو فدک می‌باشد ؟ فرمود : آری .⁽¹⁾

ج ) روزی هارون‌الرشید به حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام گفت : فدک را بگیر . حضرت امتناع کرد . هارون اصرار ورزید . حضرت فرمود : اگر فدک را پس می‌دهی ، همه‌ی حدود آن را می‌خواهم .

هارون گفت : حدود آن چیست ؟

حضرت فرمود : اگر حدود آن را بیان کنم ، تسلیم نخواهی کرد . هارون گفت : به جدّت سوگند که تسلیم می‌کنم .

امام کاظم علیه‌السلام فرمود : یک حدّ آن ، عدن است .

چهره‌ی هارون دگرگون شد .

حضرت فرمود : حدّ دیگر آن سمرقند است .

در این هنگام اضطراب و نگرانی به هارون دست داد .

حضرت فرمود : حدّ سوّم آن آفریقا است .

رنگ هارون سیاه شد .

امام علیه‌السلام فرمود : حدّ چهارم آن کرانه‌ی خزر و ارمنستان است .

هارون گفت : دیگر چیزی برای ما باقی نماند .

حضرت فرمود : گفتم که اگر حدود آن را مشخّص کنم ، پس نخواهی داد .

اینجا بود که هارون تصمیم گرفت او را به شهادت برساند .⁽¹⁾

روی این بیان ، مطالبه‌ی فدک از سوی حضرت زهرا علیهاالسلام به جهت ارزش مالی آن نبود ، بلکه فدک نماد حقّانیت اهل‌بیت بود و حضرت فاطمه برای حمایت از امام زمانش آن را از حکومت وقت مطالبه می‌کرد و در طلب آن پای می‌فشرد .

مطالبه‌ی فدک

به گفته‌ی روایات ، خواسته‌های حضرت فاطمه علیهاالسلام از دولت وقت ، منحصر به « فدک » نبود ، بلکه ارث خود از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فَیْ‌ء ، فدک و بازمانده‌ی خمس خیبر را نیز طلب می‌نمود .

بخاری با سلسله اسنادش از عایشه روایت کرده که گفت :

« إِنَّ فاطِمَةَ علیهاالسلام بِنْتَ النّبیِّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، أَرْسَلَتْ إلی أبی بَکْرٍ تَسألُهُ میراثَها مِنْ رَسُولِ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مِمّا أَفاءَ اللّه عَلَیْهِ بِالْمَدینةِ وَفَدَکَ وَما بَقِیَ مِنْ خُمْسِ خَیْبَرٍ » .

« فاطمه دخت پیامبر ، کسی را نزد ابوبکر فرستاد و میراث خود را از پیامبر ، از آنچه خداوند برای او « فَیْ‌ء » قرار داده ، از فدک و بازمانده‌ی خمس خیبر طلب کرد » .

ابوبکر گفت : پیامبر فرموده است : « ما ارث نمی‌گذاریم ، آنچه از ما بماند صدقه است ... » .

ابوبکر از اینکه چیزی از آنها را به فاطمه بدهد امتناع کرد ، پس فاطمه بر او خشم کرده ، قهر نمود و تا زنده بود با او سخن نگفت .

وقتی وفات یافت ، علی علیه‌السلام او را شبانه دفن کرد و خود بر او نماز گزارد و ابوبکر را از این امر آگاه نکرد .⁽¹⁾

ابن ابی‌الحدید می‌نویسد :

« مردم خیال می‌کنند که حضرت فاطمه علیهاالسلام تنها میراث و نحله‌ی خود را از ابوبکر مطالبه می‌کرد ، ولی من در احادیث

یافتم که وی مطالبه‌ی سوّمی نیز داشت که آن را نیز ابوبکر دریغ نمود و آن سهم ذوی القربی بود » .⁽²⁾

البته حضرت فاطمه علیهاالسلام دو مطالبه‌ی دیگر نیز داشت و آنها عبارت بودند از :

1 ) صدقات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله 2 ) سهم وی از غنایم جدید که در اختیار حکومت بود .

صدقات پیامبر

بحث درباره‌ی صدقات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله زمان گسترده‌ای را می‌طلبد، در اینجا

تنها به یک قلم از آنها اشاره می‌کنیم و آن اموال « مُخَیرِیق » یهودی بود که همه‌اش را در اختیار پیامبر قرار داد و حضرت آنها را جزو صدقات خود نمود .

اموال او شامل : دلال ، برقه ، اَعواف ، صافیه ، مَیثب ، حُسنی و مَشرَبه‌ی امّ‌ابراهیم بود .⁽¹⁾

ابن شبّه با سلسله اسنادش نقل کرده که حضرت فاطمه علیهاالسلام کسی را نزد ابوبکر فرستاد و میراثش را از فَیْ‌ء ، فدک ، باقیمانده‌ی خمس خیبر و صدقات پیامبر طلب کرد .⁽²⁾

با توجه به نمادین بودن بحث « فدک » ، بسیار طبیعی بود که

حضرت فاطمه علیهاالسلام از غنایم جدیدی که در اختیار خلیفه قرار می‌گرفت ، حق خود را مطالبه کند .

ارزش ریالی فدک

محدّثان ، مفسّران و مورّخان حامی مکتب خلافت ، کوشیده‌اند ارزش مالی فدک را بسیار پایین نشان دهند و گفته‌اند که خلیفه‌ی دوم نصف فدک را از اهالی فدک به 000/50 درهم خرید .⁽³⁾

این ادّعا یقیناً بی‌پایه است ؛ زیرا :

اوّلاً : به نصّ آیات قرآن ، تمام فدک در اختیار پیامبر بود ، نه نصف آن .

ثانیاً : پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درآمد فدک را به اهالی فدک سالیانه به 24000 دینار ( معادل 000/240 درهم ) مقاطعه کرده بود .⁽¹⁾

ثالثاً : درآمد سالیانه‌ی فدک به 000/70 دینار (000/700 درهم) می‌رسید .⁽²⁾

رابعاً : نخل‌های فدک ، با همه‌ی نخلستان‌های کوفه برابری می‌کرد .⁽³⁾

و نکته‌ی مهم اینجا است که مطالبه‌ی فدک از سوی حضرت فاطمه علیهاالسلام تنها برای احقاق حق بود وگرنه در تمام مدّتی که فدک در اختیار حضرت فاطمه بود ، او درآمد فدک را به فقرا می‌داد و خود همانند وضع پیش از تملّکِ فدک زندگی می‌کرد .

حضرت فاطمه در زهد و ایثار همسنگ امیرمؤمنان است که معاویه

در حقّش می‌گوید :

« اگر برای علی دو انبار ؛ یکی از طلا و دیگری از کاه باشد ، او نخست طلاها را انفاق می‌کند ، سپس کاه‌ها را » .⁽⁴⁾

روی این بیان ، مطالبه‌ی ارث ، فی‌ء ، نحله ، خمس و صدقات ، منحصراً برای دفاع از ولایت امیرمؤمنان علیه‌السلام بوده است .

قباله‌های فدک

پیامبر خدا با توجّه به علم گسترده‌ای که از رخدادهای بعدی داشت ،

برای حضرت فاطمه سندی نوشت و حضرت علی ، امّ‌ایمن و یکی از غلامانش را بر آن ، شاهد گرفت ، این نخستین قباله‌ی فدک بود .⁽¹⁾

دوّمین قباله را ابوبکر ، پس از گواهی امیرمؤمنان و امّ‌ایمن ، به عنوان عدم تعرّض ، نوشت و به آن حضرت داد . حضرت زهرا وقتی از منزل خلیفه به خانه برمی‌گشت ، با عمر بن خطاب روبه‌رو آمد . عمر پرسید : این چیست که همراه تو است ؟ فرمود : پسر ابی‌قحافه برای من نوشته است . گفت : بر من ارائه کن تا ببینم . وقتی آن را از حضرت گرفت ، نگاه کرده ، به آن آب دهان انداخت و پاره کرد .⁽²⁾

سومین قباله را مأمون عباسی⁽³⁾و چهارمین قباله را عمر بن

عبدالعزیز نوشتند .⁽⁴⁾

ماجرای فدک

داستان فدک بسیار گسترده و بستر سخن بسیار وسیع است و سخنان ناگفته و دُرهای ناسفته در این زمینه فراوان است که به جهت محدودیت صفحات کتاب ، از همه‌ی آنها صرف‌نظر می‌کنیم ، فقط دست به دست شدن آن را به طور فشرده می‌آوریم :

1 - پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به فرمان پروردگار، به عنوان «خالصه» آن را در دست گرفت.

2 - به فرمان خداوند آن را به عنوان « نحله » به حضرت زهرا تسلیم کرد .

3 - در طول حیات پیامبر ، حضرت زهرا آن را در تصرّف خود داشت .

4 - پس از ارتحال پیامبر ، ابوبکر آن را مصادره کرد .

5 - پس از آن ، خلیفه‌ی دوّم به مدّت دو سال فدک را تصرّف کرده ، به امیرمؤمنان بازگرداند .

6 - عثمان آن را مصادره کرد .

7 - معاویه آن را به مروان بخشید .

8 - عمر بن عبدالعزیز آن را بازگرداند .

9 - پس از او ، بار دیگر مصادره شد و سفّاح برگرداند .

10 - باز هم غصب شد و مهدی پس داد .

11 - باز هم مصادره شد و مأمون برگرداند .

12 - همچنین غصب شد و واثق پس داد .

13 - باز هم غصب شد و منتصر برگرداند .

14 - و باز مصادره شد و مهتدی برگرداند .

15 - باز برای چندمین بار مصادره شد و راضی باللّه پس داد .⁽¹⁾

روی این بیان ، فدک در ایّام خلافت امویان و عباسیان ، 10 بار مصادره شد و باز به فرزندان حضرت فاطمه بازگردانده شد .

از این دست به دست شدن ، می‌توان کشف کرد که خلفا نیز یقین داشتند که حدیث « نحن معاشر الأنبیاء لا نورث » دروغ است و دروغ بودن آن را ، حضرت فاطمه با استناد به آیات قرآن در خطبه‌ی مشهور خود ، که به عنوان استیضاح دولت وقت در میان مهاجران و انصار ایراد کرد ، اثبات نمود .⁽¹⁾

یادداشت چهارم: نمی از یم فضایل و مناقب صاحب فدک

1 - رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از خداوند متعال نقل می‌کند که در کلام قدسی فرمود:

« یا اَحْمَدُ ! لَوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الاْءَفْلاکَ ، وَلَوْلا عَلِیٌّ لَما خَلَقْتُکَ ، وَلَوْلا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکُما » :

« ای احمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اگر تو نبودی جهان را نمی‌آفریدم ، و اگر علی نبود تو را نمی‌آفریدم ، و اگر فاطمه نبود شما را نمی‌آفریدم » .⁽¹⁾

2 - امام باقر علیه‌السلام فرمود :

« وَلَقَدْ کانَتْ علیهاالسلام مَفْرُوضَةَ الطّاعَةِ عَلی جَمِیعٍ مَنْ خَلَقَ اللّه‌ُ مِنَ الْجِنِّ وَالاْءِنْسِ وَالطَّیْرِ وَالْوَحْشِ وَالاْءَنْبِیاءِ وَالْمَلائِکَةِ » :

«حضرت فاطمه علیهاالسلام بر همه‌ی مخلوقات خداوند، از جن و انس و پرنده و درنده و پیامبران و فرشتگانْ واجب الاطاعه بود ».⁽¹⁾

3 - امام صادق علیه‌السلام فرمود :

« وَهِیَ الصِّدّیقَةُ الْکُبْری ، وَعَلی مَعْرِفَتِها دارَتِ الْقُرُونُ الاْءُولی » :

« او صدّیقه‌ی کبری است ، و همه‌ی قرنهای پیشین بر محور معرفت او دور زده است » .⁽²⁾

4 - امام حسن عسکری علیه‌السلام فرمود :

« نَحْنُ حُجَّةُ اللّه‌ِ عَلَی الْخَلْقِ ، وَفاطِمَةُ حُجَّةٌ عَلَیْنا » :

« ما امامانْ حجّت خدا بر مردمان هستیم ، و فاطمه علیهاالسلام حجّت خدا بر ما می‌باشد » .⁽³⁾

5 - حضرت بقیّة‌اللّه - ارواحنا فداه - در ضمن توقیع شریفی مرقوم فرموده است :

« وَفِی اِبْنَةِ رَسُولِ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لی اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ » :

« در دختر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای من الگوی خوبی هست » .⁽⁴⁾

6 - رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

« نَزَلَ مَلَکٌ فَبَشَّرَنی اَنَّ فاطِمَةَ سَیِّدَةُ نِساءِ اَهْلِ الْجَنَّةِ » :

« فرشته‌ای به نزد من آمد و مرا بشارت داد که فاطمه بانوی بانوان اهل بهشت است » .⁽¹⁾

7 - پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در ضمن حدیث مفصّلی فرمود :

« وَاَمّا اِبْنَتی فاطِمَةُ ، فَاِنَّها سَیِّدَةُ نِساءِ الْعالَمینَ ، مِنَ الاْءَوَّلینَ وَالاْآخِرینَ ، وَهِیَ بَضْعَةٌ مِنّی ، وَهِیَ نُورُ عَیْنی وَثَمَرَةُ فُؤادی ، وَهِیَ رُوحی » :

« امّا دخترم فاطمه ، پس او بانوی بانوان جهان است از اوّلین و آخرین ، او پاره‌ی تن من است ، او نور چشم من است ، او میوه‌ی دل من است ، و او روح من است » .⁽²⁾

8 - رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

« فاطِمَةُ بَهْجَةُ قَلْبی ، وَابْناها ثَمَرَةُ فُؤادی ، وَبَعْلُها نُورُ بَصَری ، وَالاْءَئِمَّةُ مِنْ وُلْدِها اُمَناءُ رَبّی ، وَحَبْلُهُ الْمَمْدُودُ بَیْنَهُ وَبَیْنَ خَلْقِهِ ، مَنِ اعْتَصَمَ بِهِمْ نَجا ، وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُمْ هَوی » :

« فاطمه سرور دل من است ، دو پسرش میوه‌ی دلم هستند ، همسرش نور دیده‌ام می‌باشد ، امامان از نسل فاطمه امنای

پروردگار و ریسمان استوار خداوند به سوی مردمانند ، هر کس به آنها چنگ بزند نجات می‌یابد و هر کس از آنها تخلّف کند هلاک می‌گردد » .⁽¹⁾

9 - امیرمؤمنان علیه‌السلام در بیان این معنی که همه‌ی ستارگان فروزان امامت از آسمان عصمت حضرت فاطمه طلوع می‌کنند ، می‌فرماید :

« فَهُمُ الْکَواکِبُ الْعَلَوِیَّةُ الْمُشْرِفَةُ مِنْ شَمْسِ الْعِصْمَةِ ، الْفاطِمِیَّةِ ، فی سَماءِ الْعَظَمَةِ الْمُحَمَّدِیَّةِ ، وَالاْءَغْصانُ النَّبَوِیَّةِ الثّابِتَةِ فِی الدَّوْحَةِ الاْءَحْمَدِیَّةِ » :

« آنها ستارگان فروزان علوی هستند که در آسمان

برافراشته‌ی محمّدی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از خورشید عصمت فاطمی نورافشانی می‌کنند ، آنها شاخه‌های نبوّت هستند که در حدیقه‌ی احمدی ثابت و استوارند » .⁽²⁾

10 - پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

« خَیْرُ رِجالِکُمْ عَلِیُّ بْنُ اَبی طالِبٍ ، وَخَیْرُ شَبابِکُمُ الْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ ، وَخَیْرُ نِسائِکُمْ فاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ » :

« بهترین مردان شما علی بن ابی‌طالب است ، بهترین جوانان شما حسن و حسین هستند ، و بهترین زنان شما فاطمه دختر محمّد است - که درود خداوند بر همه‌شان باد - » .⁽³⁾

11 - رسول گرامی اسلام خطاب به حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود :

« اَلا تَرْضَیْنَ اَنْ تَکُونی سَیِّدَةَ نِساءِ اَهْلِ الْجَنَّةِ وَابْناکِ سَیِّدا شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ » :

« آیا خشنود نیستی از این که بانوی بانوان اهل بهشت هستی و دو پسرت سرور جوانان بهشت می‌باشند » .⁽¹⁾

12 - امام صادق علیه‌السلام فرمود :

« لِفاطِمَةَ تِسْعَةُ اَسْماءِ عِنْدَ اللّه‌ِ عَزَّ وَجَلَّ : فاطِمَةُ وَالصِدّیقَةُ وَالْمُبارَکَةُ وَالطّاهِرَةُ وَالزَّکِیَّةُ وَالرَّضِیَّةُ وَالْمَرْضِیَّةُ وَالْمُحَدَّثَةُ وَالزَّهْراءُ » :

« برای حضرت فاطمه علیهاالسلام در نزد خداوند متعال نُه اسم هست : فاطمه ، صدّیقه ، مبارکه ، طاهره ، زکیه ، راضیه ، مرضیه ، محدَّثه و زهراء » .⁽²⁾

13 - هنگامی که امام باقر علیه‌السلام را تب عارض می‌شد ، با صدای بلند نام حضرت فاطمه را بر زبان جاری می‌کرد و از آن استشفا می‌نمود .⁽³⁾

14 - از امام صادق علیه‌السلام پرسیدند : چرا حضرت فاطمه علیهاالسلام « زهرا » نامیده شد ؟ فرمود :

« لاَِنَّها کانَتْ اِذا قامَتْ فی مِحْرابِها زَهَرَ نُورُها لاِءَهْلِ

السَّماءِ کَما یَزْهَرُ نُورُ الْکَواکِبِ لاِءَهْلِ الاْءَرْضِ » :

« زیرا هنگامی که حضرت زهرا در محراب عبادتش قرار می‌گرفت نور جمالش بر اهل آسمانها می‌درخشید آنچنان که نور ستارگان بر اهل زمین می‌درخشید » .⁽¹⁾

15 - یکی از اصحاب امام صادق علیه‌السلام نام دخترش را « فاطمه » نهاده بود ، امام علیه‌السلام به او فرمود :

« اَما اِذا سَمَّیْتَها فاطِمَةَ فَلا تَسُبَّها وَلا تَلْعَنْها وَلا تَضْرِبْها » :

« حالا که او را فاطمه نامیده‌ای به او دشنام مده ، او را نفرین مکن و او را مزن » .⁽²⁾

16 - امام صادق علیه‌السلام فرمود :

« لَوْ لا اَنَّ اللّه‌َ تَبارَکَ وَتَعالی خَلَقَ اَمیرَ الْمُؤْمِنینَ علیه‌السلام لِفاطِمَةَ ، ما کانَ لَها کُفْوٌ عَلی ظَهْرِ الاْءَرْضِ مِنْ آدَمَ وَمَنْ دُونَهُ » :

« اگر خداوند حضرت علی علیه‌السلام را برای حضرت فاطمه علیهاالسلام نمی‌آفرید ، هرگز برای او کفو و همسنگی پیدا نمی‌شد ، از حضرت آدم تا هر کسی که بعد از او پای در صحنه‌ی گیتی نهاده است » .⁽³⁾

17 - حضرت فاطمه علیهاالسلام از پدر بزرگوارش خواست که از خدا بخواهد مهریه‌ی آن حضرت را شفاعت گنهکاران امّت قرار دهد .

جبرئیل فرود آمد و طاقه‌ی ابریشمی آورد که بر آن نوشته شده بود :

« جَعَلَ اللّه‌ُ مَهْرَ فاطِمَةَ الزَّهْراءِ شَفاعَةَ الْمُذْنِبینَ مِنْ اُمَّةِ اَبیها » :

« خداوند شفاعت گنهکاران امّت را مهریه‌ی حضرت فاطمه قرار داد » .

حضرت فاطمه به هنگام ارتحال وصیّت فرمود که آن پارچه‌ی ابریشمی را از زیر کفن بر روی سینه‌اش قرار دهند .⁽¹⁾

18 - رسول اکرم علیه‌السلام خطاب به امیرمؤمنان علیه‌السلام فرمود :

« اِنَّ اللّه‌َ اَمَرَنی اَنْ اُزَوِّجَکَ فاطِمَةَ عَلی خُمْسِ الدُّنْیا - اَوْ عَلی رُبْعِها - فَمَنْ مَشی عَلَی الاْءَرْضِ وَهُوَ یُبْغِضُکَ ،

فَالدُّنْیا عَلَیْهِ حَرامٌ ، وَمَشی عَلَیْها حَراماً » :

« خداوند به من امر فرمود که فاطمه را به تزویج تو درآورم ، در برابر یک پنجم روی زمین ، و یا فرمود : یک چهارم روی زمین [ تردید از « عتبه » راوی حدیث است ] پس هر کس در روی زمین گام بسپارد ، در حالی که تو را دشمن می‌داد ، دنیا بر او حرام است و گام نهادنش بر روی زمین حرام است » .⁽²⁾

19 - در شب زفاف حضرت فاطمه علیهاالسلام حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در پیشاپیش حضرت فاطمه ، جبرئیل در طرف راست و میکائیل در طرف چپ ، و هفتاد هزار فرشته پشت سرِ آن حضرت حرکت می‌کردند و تا طلوع صبح به تسبیح و تقدیس پروردگار مشغول بودند .⁽¹⁾

20 - پیامبر گرامی اسلام خطاب به حضرت فاطمه فرمود :

« زَوْجُکِ اَعْلَمُ النّاسِ عِلْماً ، وَاَوَّلُهُمْ سِلْماً ، وَاَفْضَلُهُمْ حِلْماً » :

« همسرت از نظر دانش از همه داناتر ، و از جهت اسلام آوردن بر همه مقدّم ، و از جهت عقل از همه برتر است » .⁽²⁾

21 - امام کاظم علیه‌السلام فرمود :

« اِنَّ فاطِمَةَ علیهاالسلام صِدّیقَةٌ شَهیدَةٌ » :

« فاطمه علیهاالسلام صدّیقه و شهیده است » .⁽³⁾

22 - حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

« فاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنّی ، یُریبُنی ما رابَهَا ، وَیُؤْذینی ما اذاها » :

« فاطمه پاره‌ی تن من است ، مرا اندوهگین می‌سازد آنچه او را اندوهگین سازد ، و مرا آزار می‌دهد آنچه او را آزار بدهد » .⁽⁴⁾

23 - خداوند متعال به هنگام معرّفی پنج تن آلِ عبا به فرشتگان ، حضرت فاطمه را محور قرار داده فرمود :

« هُم فاطِمَةُ وَاَبَوُها وَبَعْلُها وَبَنُوها » :

« آنها عبارتند از : فاطمه ، پدر فاطمه ، همسر فاطمه و فرزندان فاطمه » .⁽¹⁾

24 - از امام صادق علیه‌السلام پرسیدند : حضرت فاطمه علیهاالسلام را چه کسی غسل داد ؟ فرمود : « امیرمؤمنان علیه‌السلام » .

این مطلب بر مفضّل سنگین آمد ، فرمود :

« لا تَضیقَنَّ فَاِنَّها صِدّیقَةٌ ، وَلَمْ یَکُنْ یُغَسِّلُها اِلاّ صِدّیقٌ ، اَما عَلِمْتَ اَنَّ مَرْیَمَ لَمْ یُغَسِّلْها اِلاّ عیسی » :

« بر دلت سنگین نیاید ، زیرا او صدّیقه بود و جز صدّیق نمی‌توانست او را غسل دهد ، مگر نمی‌دانی که حضرت مریم را حضرت عیسی غسل داد ؟ ! » .⁽²⁾

25 - رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خطاب به حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود :

« اِنَّ اللّه‌َ یَغْضِبُ لِغَضَبِکِ وَیَرْضی لِرِضاکِ » :

« خداوند به سبب خشم تو خشمگین می‌شود ، و به سبب خشنودی تو خشنود می‌شود » .⁽³⁾

26 - رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خطاب به حضرت فاطمه می‌فرمود :

« فَداکِ اَبی وَاُمّی » :

« پدر و مادرم به فدای تو باد » .⁽¹⁾

27 - امام رضا علیه‌السلام در مورد محلّ دفن حضرت فاطمه فرمود :

« دُفِنَتْ فی بَیْتِها ، فَلَمّا زادَتْ بَنُو اُمَیَّةُ فِی الْمَسْجِدِ صارَتْ فِی الْمَسْجِدِ » :

« در خانه‌ی خود به خاک سپرده شد ، هنگامی که بنی‌امیّه مسجد را گسترش دادند جزء مسجد قرار گرفت » .⁽²⁾

28 - حضرت فاطمه علیهاالسلام در وصیّت خود به امیرمؤمنان علیه‌السلام فرمود :

« نَشَدْتُکَ بِاللّه‌ِ وَبِحَقِّ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللّه‌ِ اَنْ لا یُصَلِّیَ عَلَیَّ اَبُوبَکْرٍ وَعُمَرُ » :

« تو را به خدا و به حق محمّد رسول خدا سوگند می‌دهم که ابوبکر و عمر بر جنازه‌ی من نماز نگذارند » .⁽³⁾

و در نقلی فرمود : « اگر آن دو نفر بر من نماز بخوانند به پدرم شکایت می‌کنم » .⁽⁴⁾

29 - پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از مصائب جانکاهی که بر حضرت فاطمه وارد

شد خبر داد و فرمود :

« اَللّهُمَّ الْعَنْ ظالِمَها ، وَعاقِبْ مَنْ غَصَبَها حَقَّها ، وَاَذِلَّ مَنْ اَذَلَّها، وَخَلِّدْ فِی النّارِ مَنْ ضَرَبَها عَلی جَنْبِها حَتّی اَلْقَتْ وَلَدَها » :

« خدایا بر ستمگرانش لعنت کن ، و غاصبان حقّش را عقاب کن ، و خوارکنندگانش را خوار کن ، و کسی را که بر پهلویش زد تا فرزندش را سقط کرد در آتش جاویدان ساز » .⁽¹⁾

30 - امام جواد علیه‌السلام مدّتی طولانی در دریای تفکّر غوطه‌ور بود ، امام رضا علیه‌السلام پرسید :

جانم به فدایت در چه موضوعی این قدر تفکّر می‌کنی ؟ ! فرمود :

« فیما صُنِعَ بِاُمّی فاطِمَةَ ، اَما وَاللّه‌ِ لاَُخْرِجَنَّهُما ثُمَّ لاَُحْرِقَنَّهُما ثُمَّ لاَُذْرِیَنَّهُما ثُمَّ لاََنْسِفَنَّهُما فِی الْیَمِّ نَسْفاً » :

« در مصائب مادرم فاطمه علیهاالسلام می‌اندیشم ، به خدا سوگند جسد آن دو پلید را بیرون می‌آورم ، سپس آتش می‌زنم ، و خاکسترشان را بر باد می‌دهم و بازمانده‌شان را در دریا می‌ریزم » .⁽²⁾

31 - امام صادق علیه‌السلام در این رابطه می‌فرماید :

« ثُمَّ یُحْرِقُهُما بِالْحَطَبِ الَّذی جَمَعاهُ لِیُحْرِقا بِهِ عَلِیّاً وَفاطِمَةَ

وَالْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ ، وَذلِکَ الْحَطَبُ عِنْدَنا نَتَوارَثُهُ » :

« حضرت بقیّة‌اللّه - ارواحنا فداه - آن دو پلید را با همان هیزمی که برای سوزانیدن علی و فاطمه و حسن و حسین گرد آورده بودند می‌سوزاند ، آن هیزم در نزد ما می‌باشد ، ما امامانْ آن را از یکدیگر به ارث می‌بریم » .⁽¹⁾

32 - در عهد امام صادق علیه‌السلام پای زنی لغزید و بر زمین افتاد ، از حضرت زهرا علیهاالسلام یاد کرد و گفت :

« لَعَنَ اللّه‌ُ ظالِمیکِ یا فاطِمَةُ » :

« خداوند بر ستمگرانت لعنت کند ای فاطمه » .

مأمورین دولتی او را گرفتند و کتک زنان به زندان بردند .

چون خبر به امام صادق علیه‌السلام رسید آنقدر گریست که محاسن شریفش تر شد ، آنگاه به مسجد سهله تشریف بردند و برای استخلاص آن زن دعا کردند .⁽²⁾

33 - هنگامی که رسول خدا در نزد حضرت فاطمه مائده‌ی آسمانی را مشاهده کرد فرمود :

« اَلْحَمْدُ للّه‌ِِ الَّذی لَمْ یُخْرِجْنی مِنَ الدُّنْیا حَتّی رَاَیْتُ فِی ابْنَتی ما رَایَ زَکَرِیّا فی مَرْیَمَ بِنْتِ عِمْرانَ » :

« سپاس خداوندی را که مرا از دنیا بیرون نبرد تا در نزد

دخترم دیدم آنچه را که زکریّا در نزد مریم دخت عمران دیده بود » .⁽¹⁾

34 - امام باقر علیه‌السلام در وصف آن مائده‌ی آسمانی فرمود :

« آن یک کاسه نان و گوشت بود » .

سپس فرمود :

« فَأَکَلُوا مِنْها شَهْراً ، وَهِیَ الْجَفْنَةُ الَّتی یَأْکُلُ مِنْهَا الْقائِمُ ، وَهِیَ عِنْدَنا » :

« خاندان عصمت به مدّت یک ماه از آن غذا خوردند ، آن کاسه در نزد ماست ، و آن همان کاسه‌ای است که قائم علیه‌السلام در آن غذا تناول می‌کند » .⁽²⁾

35 - رسول گرامی اسلام خطاب به حضرت فاطمه فرمود :

« اِبْشِری یا فاطِمَةُ ! فَاِنَّ الْمَهْدِیَّ مِنْکِ » :

« ای فاطمه تو را بشارت باد که حضرت مهدی از نسل توست » .⁽³⁾

36 - امام حسن مجتبی علیه‌السلام فرمود :

مادرم حضرت فاطمه را شب جمعه‌ای در محراب عبادتش دیدم که شب تا صبح مشغول رکوع و سجود بود ، تا هنگامی که صبح طالع گردید .

در این مدّت افراد زیادی را از مؤمنین و مؤمنان شنیدم که مادرم از آنها یاد کرد و در حق آنها دعا کرد ، ولی چیزی برای خودش دعا نکرد . گفتم : مادر جان در حقّ همه دعا کردی جز خودت ، فرمود :

« یا بُنَیَّ الْجارُ ثُمَّ الدّارُ » :

« فرزندم اوّل همسایه سپس خانه » .⁽¹⁾

37 - رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

« اَوَّلُ مَنْ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِنْتی فاطِمَةُ » :

« نخستین کسی که وارد بهشت می‌شود دخترم فاطمه است » .⁽²⁾

38 - رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خطاب به حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود :

« اِنَّ اللّه‌َ غَیْرُ مُعَذِّبِکِ وَلا وُلْدِکِ » :

« خداوند تو را و فرزندانت را هرگز عذاب نمی‌کند » .⁽³⁾

39 - رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

« اِذا کانَ یَوْمَ الْقِیامَةِ ، نادی مُنادٍ مِنْ بُطْنانِ الْعَرْشِ ، یا اَهْلَ الْمَوْقَفِ ! غُضّوُا اَبْصارَکُمْ وَنَکِّسُوا رُؤوُسَکُمْ لِتَجُوزَ

فاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ عَلَی الصِّراطِ » :

« چون روز قیامت فرارسد منادی از اعماق عرش ندا دهد :

هان ای اهل محشر ! دیدگان خود را فروبندید و سرهای خود را پایین بیندازید ، تا فاطمه دخت محمّد از صراط عبور نماید » .⁽¹⁾

40 - رسول گرامی اسلام خطاب به جناب سلمان فرمود :

« یا سَلْمانُ ! حُبُّ فاطِمَةَ یَنْفَعُ فی مِائَةٍ مِنَ الْمَواطِنِ ، اَیْسَرُ تِلْکَ الْمَواطِنِ : الْمَوْتُ وَالْقَبْرُ وَالْمیزانُ وَالْمَحْشَرُ وَالصِّراطُ وَالْمُحاسَبَةُ » :

« ای سلمان ! محبّت دخترم فاطمه در صد مورد پر خطر سود می‌بخشد ، که از آسان‌ترین آنهاست : دم مرگ ، قبر ، میزان ، محشر ، صراط ، و به هنگام حساب و کتاب » .⁽²⁾

یادداشت پنجم: اشاره‌ای کوتاه به شرح‌حال مترجم

اشاره

نویسنده‌ی پر توان ، پژوهشگر پر تلاش ، دانشمند پر آوازه ، شادروان عمادالدّین حسین عمادزاده ، فرزند مرحوم میرزا احمد عماد الواعظین ، صاحب بیش از یکصد اثر تألیفی و قریب هزار مقاله در مطبوعات کشور ،⁽¹⁾مشهورتر از آن است که نیازی به معرّفی داشته باشد ، لذا در اینجا تنها اشاره‌ی کوتاهی به زندگانی ایشان می‌شود :

تولّد : دوم ذیحجة الحرام 1325 ق . برابر 16 دیماه 1287 ش . ششم ژانویه 1908 م . در اصفهان

مهاجرت به تهران : 1316 ش .

اساتید : سید علی نجف‌آبادی ، شیخ محمود مفید ، حاج میرزا علی‌آقا شیرازی ، شیخ محمّد حکیم خراسانی ، سید صدرالدین کوهپایه‌ای

و میرزا رضا کلباسی .

اجازه‌ی روایتی از حضرات آیات : سید ابوالحسن اصفهانی ، سید محمّد حجّت ، شیخ محمّدرضا مظفر ، سید یونس اردبیلی و مرحوم شیخ آغابزرگ تهرانی .⁽¹⁾

پدر بزرگوارش : مرحوم حاج میرزا احمد عماد الواعظین ، فرزند مرحوم ملاحسین عماد الواعظین ، متولّد 1298 ق . برابر 1255 ش . و

متوفّای 1384 ق . برابر 1343 ش . از شاگردان ملا محمّدحسین کرمانی ، ملا عبدالکریم گزی ، سید محمود کلیشاوی و حاج آقا منیرالدین بروجردی ، که در بامداد جمعه سوم جمادی‌الثانیه 1384 ق . پس از نزول از منبر ، در مجلس عزای حضرت فاطمه علیهاالسلام بر اثر سکته وفات نموده ، در تکیه‌ی حاج محمّد جعفر آباده‌ای ، در جنب پدرش در تخت فولاد مدفون گردید .⁽²⁾

آثار علمی :

مرحوم عمادزاده به سال 1323 ش . امتیاز روزنامه‌ی « خرد » را در تهران گرفت ، به سال 1325 ش . روزنامه‌ی « فریاد اصفهان » را در زادگاه خود منتشر نمود .

از او در بیش از هزار مقاله در موضوعات مختلف اسلامی بر جای مانده و بیش از یکصد اثر علمی به یادگار مانده ، که بیش از نیمی از آنها به زیور طبع آراسته شده است .

در حوزه‌ی تألیف :

از مرحوم عمادزاده آثار تألیفی فراوان در رشته‌های مختلف به ویژه تاریخ ، تراجم و سیره منتشر شده ، که از آن جمله است :

1 . بستان الادب

2 . تاریخ اسلام

3 . تاریخ انبیا

4 . تاریخ کربلا

5 . تاریخ عاشورا

6 . زندگانی 14 معصوم در 25 مجلد

7 . شرح خطبه‌ی غدیر

8 . مبدء و معاد

9 . مکتب اسلام

10 . منتقم حقیقی

در حوزه‌ی ترجمه :

از مرحوم عمادزاده آثار فراوانی در حوزه‌ی ترجمه برجای مانده که از آن جمله است :

1 . ترجمه‌ی قرآن کریم

2 . ترجمه‌ی صحیفه‌ی سجّادیه

3 . ترجمه‌ی زینب الکبری ، از علاّمه نقدی

4 . ترجمه‌ی خطبه‌ی حضرت زهرا علیهاالسلام

در آستان حضرت زهرا علیهاالسلام

از مرحوم عمادزاده آثار ارزشمندی در شرح زندگانی حضرت زهرا علیهاالسلام منتشر شده که از آن جمله است :

1 . آرامگاه حضرت فاطمه علیهاالسلام

2 . فاطمه‌ی زهرا دختر پیامبر

3 . فاطمه‌ی زهرا سیدة نساء العالمین

4 . خطبه‌ی آتشین بانوی نمونه‌ی اسلام حضرت فاطمه ، دفتر نشر قم ، 1391 ق . در 76 صفحه‌ی وزیری ، به صورت صفحه مقابل .⁽¹⁾

این کتاب یکبار دیگر تحت عنوان « متن کامل خطبه‌ی حضرت زهرا » از سوی کانون شریعت ، به سال 1373 ش . در تهران منتشر شده است .

سپس به پیوست « چهل حدیث در مناقب امّ‌ابیها » در سال 1379 ش . از سوی انتشارات رسالت قم انتشار یافته است .

و اینک خرسندیم که با اضافات و تجدیدنظر به صورتی که ملاحظه می‌فرمایید به شیفتگان خاندان عصمت و طهارت تقدیم می‌شود .

غروب غمبار

شادروان حسین عمادزاده پس از یک عمر تلاش ، تبلیغ ، ترویج ،

تألیف ، ترجمه ، سخنرانی و خدمات برجسته‌ی دینی ، سرانجام در پنجم رمضان 1410 ق . برابر 12/1/1369 ش . اول آوریل 1990 م . در تهران دیده از جهان فروبست و در کنار مضجع محدّث عالیمقام شیخ صدوق قدس‌سره در شهر ری به خاک سپرده شد .

آخرین سخن

در پایان بر خود وظیفه می‌دانم که از بنیانگذار حسینیه‌ی عمادزاده ، مرحوم حاج آقارضا عمادزاده ، یاد کنم که این کتاب نیز از سوی

انتشارات آن حسینیه منتشر می‌شود .

حاج آقا رضا ، برادر بزرگوار مرحوم حاج حسین عمادزاده ، فرزند برومند مرحوم حاج میرزا احمد عماد الواعظین ، که آثار خیریّه‌ی فراوان ، از جمله حسینیه‌ی عمادزاده را در خیابان احمدآباد اصفهان از خود به یادگار نهاد و ده‌ها کتاب ارزشمند مربوط به خاندان عصمت و طهارت را در طول عمر با برکت خود منتشر نمود ، از جمله : ترجمه‌ی آذری « اعتقادات علاّمه‌ی مجلسی » را در یکصد هزار تیراژ با حروف کریل ( لاتین روسی ) چاپ کرده به آذربایجان فرستاد تا در میان شیعیان آن سامان به رایگان پخش شود .

و اینک این خدمات توسّط فرزندان برومند آن عزیز سفر کرده ادامه می‌یابد .

از مرحوم حاج آقا رضا در کنار خدمات فرهنگی فراوان کتابی به نام « اربعین حدیث » به یادگار مانده است .

مرحوم حاج آقا رضا در شب چهارشنبه 20 جمادی الاولی 1420 ق . دیده از جهان فروبست و طبق وصیّتش در مدخل حسینیه‌اش به خاک سپرده شد . « عاش سعیداً و مات حمیداً » .

نهم ربیع المولود 1430 ق .

قم / علی‌اکبر مهدی‌پور

آثار چاپ شده‌ی مصحّح

1 - ابو ریحان بیرونی / چاپ دوّم / دارالتبلیغ اسلامی / قم.

2 - اجساد جاویدان / چاپ دوم / نشر حاذق / قم.

3 - ارزیابی تمدن غرب / چاپ سوّم / انتشارات رسالت / قم.

4 - ارمغان صافی / چاپ اول / انتشارات دلیل ما / قم.

5 - ارمغان مجلسی / چاپ پانزدهم / انتشارات رسالت / قم.

6 - ازدواج امّ‌کلثوم افسانه یا حقیقت / چاپ اوّل / انتشارات رسالت / قم.

7 - از شب عاشور تا آدینه‌ی ظهور / چاپ اوّل / انتشارات عطر عترت / تهران.

8 - اسرار نماز / چاپ چهارم / انتشارات رسالت / قم.

9 - اعتقادات علاّمه‌ی مجلسی / چاپ سوم / انتشارات رسالت / قم.

10 - اماکن زیارتی منتسب به امام زمان / سلسله مقالات / انتظار / قم.

11 - او خواهد آمد / چاپ دوازدهم / انتشارات رسالت / قم.

12 - با دعای ندبه در پگاه جمعه / چاپ اول / نشر موعود / تهران.

13 - بانوی اسلام / چاپ اوّل / دارالتّبلیغ اسلامی / قم.

14 - پیامبر پایه‌گذار تشیّع / چاپ اول / انتشارات دلیل ما / قم.

15 - تاریخ شیعه‌ی زیدیّه / چاپ اوّل / دانشگاه شیراز.

16 - تاریخ وهابیان / چاپ اول / نشر طوفان / تهران.

17 - تاریخچه‌ی عاشورا / ترکی استانبولی / انتشارات زمان / استانبول.

18 - ترجمه‌ی مصوّر سوره‌ی رعد / به سه زبان / دفتر نشر/ تهران.

19 - ترجمه‌ی مصوّر سوره‌ی الرّحمن / به چهار زبان / انتشارات اوس / استانبول.

20 - تشرفات در میان نفی و اثبات / سلسله مقالات / موعود / تهران.

21 - تشیّع یا اسلام راستین / چاپ ششم / بنیاد بعثت / تهران.

22 - جزیره‌ی خضراء / چاپ چهاردهم / انتشارات رسالت / قم.

23 - جغرافیای کشورهای اسلامی / سلسله مقالات / نسل نو / قم

24 - چهل حدیث از غیبت فضل بن شاذان / چاپ اوّل / نشر حاذق / قم.

25 - چهل حدیث پیرامون نور یزدان / چاپ اوّل / نشر حاذق / قم.

26 - چهل حدیث پیرامون یوسف زهرا / چاپ اوّل / نشر حاذق / قم.

27 - چهل حدیث در مناقب اوّلین پیشوا / چاپ اوّل / انتشارات رسالت / قم.

28 - چهل حدیث در مناقب امّ ابیها / چاپ اوّل / انتشارات رسالت / قم.

29 - حضرت‌مهدی‌و رابطة‌العالم‌الاسلامی /ترکی/انتشارات زمان/ استانبول.

30 - دانشگاه امام صادق علیه‌السلام / چاپ اوّل / دارالتّبلیغ اسلامی / قم.

31 - دراسة عن حیاة فاطمة علیهاالسلام / عربی / چاپ اوّل / بحرین.

32 - در حریم حضرت معصومه علیهاالسلام / چاپ دوم / انتشارات رسالت / قم.

33 - راهنمای قبله / ترکی استانبولی / انتشارات زمان / استانبول.

34 - روزگار رهائی / چاپ سوّم / نشر آفاق / تهران.

35 - روزه در اسلام / ترکی استانبولی / انتشارات زمان / استانبول.

36 - رهبری در اسلام / ترکی استانبولی / انتشارات زمان / استانبول.

37 - زندگانی کریمه‌ی اهلبیت / نشر حاذق / قم.

38 - زمینه‌سازان حکومت امام زمان / نشر توحید / تهران.

39 - زیارت عاشورا وآثار معجزآسای‌آن / چاپ‌پنجم / انتشارات رسالت / قم.

40 - زیارتنامه‌ی حضرت معصومه / چاپ دوم / نشر حاذق / قم.

41 - سرچشمه‌ی کوثر / چاپ سوم / انتشارات راه وداد / کرج.

42 - سند حدیث کساء / چاپ دوّم / انتشارات رسالت / قم.

43 - سیری در ترجمه‌های قرآن / سلسله مقالات / نسل نو / قم.

44 - سیمای مدینه / سلسله مقالات / میقات / تهران.

45 - طول عمر امام زمان علیه‌السلام / چاپ سوّم / انتشارات طاووس بهشتیان / قم.

46 - عاشورا چه روزیست ؟ / ترکی استانبولی / انتشارات زمان / استانبول.

47 - علاّمه‌ی اقبال در مدینه / چاپ اوّل / دارالتّبلیغ اسلامی / قم.

48 - علی اول / چاپ دوم / نشر موعود / تهران.

49 - علی و فلسفه‌ی الهی / چاپ اوّل / بنیاد علاّمه‌ی طباطبائی / قم.

50 - قرآن معجزه‌ی جاویدان / ترکی استانبولی / انتشارات زمان / استانبول.

51 - قربانیان الکلیسم / سلسله مقالات / نسل جوان / قم.

52 - کتابنامه‌ی آثار ماندگار تنهار یادگار پیامبر / چاپ اول / انتشارات دلیل ما / قم.

53 - کتابنامه‌ی حضرت مهدی علیه‌السلام / چاپ اول / انتشارات الهادی / قم.

54 - کرامات معصومیه / چاپ دوم / انتشارات حاذق / قم.

55 - کریمه‌ی اهلبیت / چاپ اوّل / انتشارات حاذق / قم.

56 - گزارش لحظه به لحظه از میلاد نور / چاپ اول / انتشارات رسالت / قم.

57 - معارف اسلامی / ترکی استانبولی / انتشارات زمان / استانبول.

58 - میثم تمّار / چاپ اوّل / انتشارات توحید / تهران.

59 - میلاد نور / چاپ اوّل / مسجد صدریّه / تهران.

60 - نبراس الزائر / چاپ اول / انتشارات رسالت / قم.

61 - نبراس الفائزین بزیارة امیرالمؤمنین علیه‌السلام / چاپ اول / انتشارات تک / قم.

62 - نقش امام زمان در جهان هستی / چاپ سوّم / دارالتّبلیغ اسلامی / قم.

63 - نقش روزه در درمان بیماریها / به هشت زبان / کعبه / تهران.