امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : امام مهدی علیه السلام/جمعی از نویسندگان مجله مبلغان ؛ تنظیم اکبر اسد علیزاده

مشخصات نشر : قم: مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۶۱۲ص.

فروست : کتابهای مبلغان؛۲

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : ۱۸۷۴۲۸۰

معرفی

مقدمه

با گذشت 10 سال از انتشار مجله مبلّغان، مجموعه ارزشمندی از مقالات در موضوعات فرهنگ و سیره اهل بیت(ع)، آموزش تبلیغ، اخلاق مبلّغان، شبهه‌شناسی، پاسخ به سؤالات، معرفی چهره‌های تبلیغی، خاطرات و تجارب تبلیغی و... گرد آمده است که به نظر بسیاری از مبلّغان و مربیان محترم، گنجینه ارزشمندی جهت استفاده در عرصه تبلیغ می‌باشد.

برخی از مباحث در این نشریه به صورت سلسله مقالات چاپ شده و در بعضی از موضوعات، مقالات فراوانی از زوایای مختلف مورد پژوهش و بررسی قرار گرفته است. انتشار مقالات مرتبط با یک موضوع به صورت کتاب مستقل می‌تواند دسترسی مبلّغان و مربیان محترم به مقالات خاص را تسهیل نموده، آنان را در تبلیغ دین یاری رساند؛ از اینرو طرح انتشار کتابهای مبلّغان در جلسات هیئت تحریریه مجله مبلّغان مطرح و تصویب گردید. درخواستهای مکرّر خوانندگان مجله مبنی بر چاپ کتابهای مبلّغان نیز بر انگیزه دست‌اندرکاران افزود.

اولین کتاب از این مجموعه با عنوان «تبلیغ در محرم» منتشر گردید و مورد استقبال مبلّغان محترم قرار گرفت، و اینک دومین کتاب از مجموعه کتابهای مجله مبلّغان با عنوان «امام مهدی(ع)» در اختیار شماست.

یاد آوری این نکته را لازم می‌دانیم که مقالات ارائه شده جهت استفاده در سخنرانی است؛ ولی شکل سخنرانی و هماهنگ سازی مطالب با مخاطبان و گره‌زدن بحث با نیازها، ظرفیتها و شرایط خاص آنان، به عهده سخنوران عزیز می‌باشد. شایسته است مبلّغان و مربیان محترم با توجه به نیاز جلسه سخنرانی، با چینش مناسب و افزودن توضیحات و مواد لازم، محتوای مقالات را مطرح کنند.

امیدواریم نوشته حاضر که محصول زحمات نویسندگان و مجریان مجله مبلّغان است، مورد لطف و توجه خاص حضرت بقیةالله‌الاعظم(ع) قرار گیرد و مبلّغان و مربیان را در تبلیغ معارف اسلامی یاری رساند.

در پایان از برادر ارجمند جناب حجة الاسلام و المسلمین اکبر اسدعلیزاده که زحمت تنظیم این اثر را پذیرفتند و به خوبی از عهده آن برآمدند تقدیر و تشکر می‌کنیم و ضمن استقبال از نظرات ارزشمند مبلّغان و پژوهشگران گرامی، امیدواریم خوانندگان محترم، ما را از دعای خیر خویش محروم نفرمایند.

هیئت تحریریه مجله مبلّغان

پیشگفتار:

معرفی

شناسنامه/ مقدمه/ پیشگفتار

پیشگفتار:

(بَقِیتُ اللَّهِ خَیرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ) )⁽¹⁾(

سلام بر تو ای تمام زیبائیها، ای وعده ازلی، ای پناه سرمدی؛

سلام بر تو ای مدار نیکیها، ای مدار پاکیها، ای مدار کمال و ایمان؛

سلام بر تو ای روشنی بخش دلها، ای امید مظلومان، ای امید دلهای عاشق، و ای نور امید؛

سلام بر تو ای پرچم دار عدل و داد، ای صراط مستقیم، ای کشتی نجات، ای غایة القصوی، و ای یعسوب دین؛

سلام بر تو ای خاتم الاوصیا و ای خاتم الائمه(ع)، ای قیم الزمان، و ای قائم الزمان؛

سلام بر تو ای بقیة الله، ای بقیة الانبیاء، ای بقیة الاوصیاء؛

سلام بر تو ای خلیفة الرحمان، ای خلیفة الله، ای خلیفة الاتقیاء؛

سلام بر تو ای نورالله، عین الله، حجة الله، ای نور الاصفیاء، ای نور الاتقیاء، و ای ولی الله الاعظم؛

همه عاشقانت بی‌صبرانه منتظر دیدار جمال نورانی تواند.

حمد و ثنای بی‌پایان، خداوند را سزد که در برابر نعمتهای بی‌شمارش، همه از شکر عاجز و از سپاسگذاری ناتوانند، بویژه در مقابل نعمتی چون امام عصر و الزمان حضرت حجة بن الحسن العسکری روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء که با اعطای این نور بی‌نهایت بر بشریت منت نهاده است.

نعمتی که مظهر اسمای حسنای خداوند و واسطه فیض بی‌کران الهی و قلب عالم امکان است و جهان هستی از وجود او بپاست و جنبندگان از وجود او متنعمند و بشریت به امید او زنده‌اند و به انتظار او نشسته‌اند.

آمدن منتظر موعود آرزوی تمام دردمندان و ستمدیدگان تاریخ با هر آیین و مذهبی است. همگان دریافته‌اند که در آینده، روی زمین منجی جهانی و مشترک که ریشه در تمام مذاهب و ملل و نحل انسانی دارد ظهور خواهد کرد و آینده جهان روزی را خواهد داشت که در آن جامعه بشری پر از عدل و داد شود و افراد انسانی با صلح و صفا، هم‌زیستی نمایند و غرق در فضیلت و کمال شوند. البته استقرار چنین وضعی به دست خود انسان خواهد بود و رهبر چنین جامعه‌ای منجی جهان بشری و به لسان روایات «مهدی موعود» است.

در ادیان و مذاهب گوناگون مانند: ثنویت، کلیمیت، مسیحیت، مجوسیت و اسلام، از کسی که نجات دهنده بشریت است سخن به میان آمده و عموماً ظهور او را نوید داده‌اند، اگرچه در تطبیق با هم اختلاف نظر دارند. )⁽¹⁾( طبق فرموده پیامبر اکرم(ص) او (مهدی) از نسل پیامبر اعظم(ص) است. او می‌آید و بر تمام گیتی اسلام عزیز را گسترش می‌دهد و بر اساس اسلام ناب محمدی(ص) حکومت جهانی تشکیل می‌دهد و دین اسلام به خواست خدا بر همه ادیان غالب خواهد گشت. (هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ لِیظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ) )⁽²⁾( .

روش تدوین

آنچه در این مجموعه گرد آمده است حدود 60 مقاله چاپ شده در مجله مبلغان می‌باشد که با توجه به موضوعات مقالات در ده فصل تنظیم و در اختیار مبلغان و محققان عزیز قرار می‌گیرد. در تنظیم این اثر اقدامات زیر انجام شده است:

در پایان بر خود لازم می‌دانم از تک‌تک محققین، اعضای هیئت تحریریه، سردبیر و مدیر مسئول محترم مجله مبلّغان، امور فنی و از تمام برادرانی که در تنظیم و تدوین این اثر کمک کردند تقدیر و تشکر کنم. امیدوارم این تلاشها مورد قبول حضرت باری تعالی قرار گیرد و همه ما از عنایات و توجهات ویژه حضرت بقیةالله الاعظم ارواحنا فداه بهره‌مند گردیم.

والسلام علیکم و رحمةالله

6 رجب المرجب 1430 ق مطابق با 8 تیرماه 1388 ش

قم المقدسه

اکبر اسدعلیزاده

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان (ع)

تولد و کودکی امام زمان(ع)

مقدمه

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

تولد و کودکی امام زمان(ع)

مقدمه

امام حسن عسکری(ع) پدر بزرگوار امام عصر(ع) با سه خلیفه عباسی (معتز، مهتدی و معتمد) معاصر بود و هر یک از این سه نفر، فشارهای سیاسی، اجتماعی و مذهبی شدیدی علیه امام تحمیل کردند. معتز دستور قتل امام را به سعید حاجب داد )⁽¹⁾( که خلیفه با دعای امام، نابود شد.

مهتدی نیز با اینکه به زهد مشهور شده بود، )⁽²⁾( برای نابودی جامعه علویان و امام آنان کوشید. وی امام را زندانی کرد و از پاسخ امام به احمد بن محمد می‌توان دریافت که مهتدی همواره در صدد نابودی امام بود. امام به او فرمود: «ذَاکَ أَقْصَرُ لِعُمُرِهِ عُدَّ مِنْ یَوْمِکَ هَذَا خَمْسَةَ أَیَّامٍ وَ یُقْتَلُ فِی الْیَوْمِ السَّادِس...؛ )⁽³⁾( عمر او کوتاه‌تر از آن است که فکر می‌کند. از امروز تا پنج روز بشمار، در روز ششم کشته خواهد شد.»

پس از او نیز (256 ق) نوبت به معتمد رسید. وی بدتر از دو خلیفه پیشین با امام رفتار کرد و حضرت را به دست یحیی بن قتیبه ـ که امام را در مقابل شیرها انداخت ـ سپرد. )⁽⁴⁾(

به هر حال، امام دورانی پر اضطراب (6 سال) را پشت سرگذاشت. تاریخ نشان می‌دهد که آگاهی خلفا از ظهور دوازدهمین نور محمدی از صلب امام حسن عسکری(ع) عمده‌ترین دلیل آزارهایی بود که بر حضرت وارد می‌کردند. خود امام نیز به این واقعیت تصریح می‌کرد؛ از جمله فرمود: «ستمگران گمان بردند مرا می‌کشند تا این نسل را قطع کنند.» )⁽¹⁾(

آری آنان به سان «فرعون»، حتی همسر و کنیزهای حضرت را نیز تحت نظر می‌گرفتند تا مبادا آن شمع محمدی پای به عرصه وجود بگذارد؛ اما در مقابل اراده الهی چه می‌توانستند بکنند:

(یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَیَأَبَی اللَّهُ إِلا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ)؛ )⁽²⁾

این آیات را از جمله به تشکیل حکومت جهانی به دست حضرت ولی‌عصر(ع) تأویل کرده‌اند.

بانویی از نسل شمعون

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

تولد و کودکی امام زمان(ع)

بانویی از نسل شمعون

نرجس مادر امام عصر(ع)، بانویی از نسل حواریون حضرت عیسی(ع) بود. قدرت الهی و تقدیر حق، او را برای همسری امام یازدهم از روم به سامرا راهی کرد تا گوهر تابناک مهدویت در دامن او پرورش یابد.

اما اینکه نرجس چگونه به «سامرا» رسید، خود حکایتی شگفت‌انگیز است که در کتب بسیاری به شرح آن پرداخته‌اند؛ مانند: فاضل قندوزی از علمای اهل سنت، )⁽¹⁾( شیخ طوسی، شیخ صدوق و... . اکنون به اختصار به این رویداد شگفت اشاره می‌کنیم.

بشر بن سلیمان از فرزندان ابو ایوب انصاری می‌گفت که روزی کافور ـ یکی از خدمتگزاران امام هادی(ع) ـ نزدم آمد و گفت: «امام تو را می‌خواهد.» من خدمت امام رسیدم. حضرت فرمود: «ای بشر! تو از اولاد انصار هستی که در زمان ورود حضرت رسول اکرم(ص) به یاری آن جناب شتافتند و دوستی شما برای ما مسلم است. بنابراین من به شما اطمینان زیادی دارم و می‌خواهم افتخاری به تو بدهم. رازی را با تو می‌گویم که نزدت محفوظ بماند.»

حضرت، نامه‌ای به خط رومی نگاشت و مهر زد و کیسه زردی بیرون آورد و هر دو را به من داد. سپس فرمود: «به بغداد عازم شو. صبحِ فلان روز، سر پل فرات برو و متوجه عمر بن زید باش که نزدش کنیزی است که دو لباس حریر پوشیده است و خود را از دسترس مشتریان حفظ می‌کند... . نزد فروشنده برو و بگو: من نامه‌ای دارم که یکی از بزرگان به خطّ رومی نوشته است. نامه را به کنیزک نشان بده تا درباره نویسنده‌اش بیندیشد. اگر به او تمایل پیدا کرد و شما هم راضی شدی، من به وکالت، او را می‌خرم.»

بشر بن سلیمان می‌گوید که من به فرموده حضرت عمل کردم. چون او نگاهش به نامه افتاد، به شدت گریست و به عمر بن زید نگاه کرد و گفت: «مرا به صاحب این نامه بفروش... .» به این ترتیب با هم راهی شدیم. او نامه را روی چشمانش می‌گذاشت و می‌بوسید. گفتم: «خیلی جای تعجب دارد که نامه‌ای را می‌بوسی که نویسنده‌اش را نمی‌شناسی.»

گفت: «آنچه می‌گویم، بشنو تا علت این علاقه مرا دریابی.» آن‌گاه به شرح زندگی خود پرداخت سپس گفت که من ملیکه، دختر یشوعا، پسر قیصر هستم. مادرم از فرزندان حواریین است و نسبم به حضرت عیسی(ع) می‌رسد. پدر بزرگم می‌خواست مرا به ازدواج برادرزاده‌اش در آورد؛ اما در مراسم عروسی، ناگهان صلیبها از بلندی بر زمین ریخت و پایه‌های تخت شکست. بار دیگر، همه چیز را مرتب کردند تا دوباره عقد بخوانند؛ ولی همان حادثه روی داد و همه حضار پراکنده شدند.

آن شب من در خواب دیدم که حضرت عیسی و شمعون، وصی او و گروهی از حواریون در قصر اجتماع کرده‌اند. طولی نکشید که محمد(ص) پیغمبر خاتم، داماد و جانشین او و عدّه‌ای از فرزندانش وارد شدند. حضرت عیسی(ع) به استقبال شتافت. پیامبر(ص) فرمود: «یا روح الله! من به خواستگاری دختر وصی شما شمعون برای فرزندم آمده‌ام.» در این حال به امام عسکری(ع) اشاره کرد... و آن‌گاه که حضرت عیسی(ع) و شمعون قبول کردند، پیامبر بالای منبر رفت و خطبه خواند. سپس حضرت عیسی(ع) و حواریون را گواه گرفت.

وقتی از خواب بیدار شدم از ترس جان خود، خواب را برای پدر و جدّم نقل نکردم و پیوسته آن را در صندوقچه قلبم نهفته می‌داشتم و روز به روز ضعیف‌تر می‌شدم... تا اینکه چهارده شب گذشت و در خواب، حضرت فاطمه(س) را همراه حضرت مریم دیدم.

بی‌درنگ، دامن مبارک حضرت فاطمه(س) را گرفتم و بسیار گریستم و شکوه کردم از اینکه امام حسن عسکری(ع) به دیدنم نمی‌آید. او فرمود: «چون تو در مذهب نصارا هستی، او به دیدنت نمی‌آید.» سپس من به یگانگی خدا و رسالت پیامبر اکرم(ص) شهادت دادم و از آن شب به بعد، امام را در خواب ملاقات می‌کردم تا اینکه یک شب امام در خواب به من فرمود: «قیصر، لشکری به جنگ مسلمانان می‌فرستد.» به طور ناشناس در لباس خدمتگزاران به آنها محلق شو. من چنان کردم و به اسارت مسلمانان در آمدم تا اینکه چنین به اینجا رسیدم.

راوی می‌گوید: «من او را به سرّ من رأی بردم و خدمت حضرت امام هادی(ع) رساندم... .» حضرت به او فرمود: «می‌خواهم تو را گرامی بدارم. کدام‌یک بهتر است: ده هزار اشرفی یا بشارت به شرافت ابدی؟!»

گفت: «بشارت به شرف ابدی می‌خواهم.» حضرت فرمود: «بشارت باد تو را به فرزندی که پادشاه مشرق و مغرب عالم خواهد شد و زمین را از عدل پر خواهد کرد، پس از آن که از ظلم پر شود.»

او پرسید: «این فرزند از چه کسی به عمل خواهد آمد.» امام فرمود: «از آن کسی که حضرت پیامبر، تو را برایش خواستگاری کرد... .»

آن‌گاه امام، «کافور» را خواست و فرمود: «از خواهرم حکیمه بخواه بیاید.» وقتی حکیمه آمد، فرمود: «این همان دخترکی است که می‌گفتم.» حکیمه او را در آغوش کشید و نوازش کرد. امام فرمود: «ای دختر رسول خدا! او را به خانه ببر و واجبات و سنتها را به وی بیاموز. او همسر حسن و مادر صاحب الامر است.» )⁽¹⁾(

به این ترتیب بانویی پاکدامن، عفیف و منزه، از نسل شمعون به خانه امام هادی(ع) پاگذاشت و به دلیل پالایش درونی و کسب مقامات علمی و دینی به مقامی والا در آن خاندان دست یافت. آنچه از تاریخ بر می‌آید این است که حضرت هادی(ع) او را فوری به عقد فرزندش در نیاورد؛ بلکه مدتها او را تحت آموزشهای لازم قرار داد. او به سرعت به چنان مقامی رسید که سیمای نورانی و اخلاق ربانی‌اش توجه حکیمه را به خود جلب و وی را به احترام به مقام او وادار می‌کرد.

یک روز امام حسن(ع) به خانه حکیمه رفت و چشمش به نرجس افتاد. حکیمه پرسید: «آیا او را می‌پسندی؟» امام که متوجه منظور او شده بود، فرمود: «این نگاه از روی تعجّب بود؛ زیرا به زودی حق‌تعالی از او فرزند بزرگواری متولد می‌کند که عالم را پر از عدل و داد می‌کند؛ آن‌گاه که از ظلم و جور پر شود.» حکیمه پرسید: «پس او را نزدتان بفرستم؟» امام فرمود: «در این باره با پدرم سخن بگو.» در پی این گفتگو، حکیمه خود را بی‌درنگ به امام هادی رساند؛ اما پیش از آنکه سخن بگوید، آن حضرت فرمود: «ای حکیمه! نرجس را برای فرزندم بفرست.» حکیمه با شگفتی گفت: «من هم برای همین آمده‌ام.» به هر صورت حکیمه(س) عهده‌دار امور آنان شد و شب زفاف نیز در خانه او برگزار شد.

گل نرگس

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

تولد و کودکی امام زمان(ع)

گل نرگس

پس از شهادت امام هادی(ع) امر امامت بر عهده امام عسکری(ع) قرار می‌گیرد و در این دوره است که گل نرگس می‌شکفد. حکیمه خاتون(س) می‌گوید که آن روز نیز مثل هر روز به خانه امام حسن(ع) رفتم. همسرش نرگس پیش آمد و گفت: «ای خاتون! اجازه دهید کفشتان را در بیاورم. گفتم: «خاتون و صاحب من تو هستی. هرگز نمی‌گذارم تو کفش از پای من درآوری و به من خدمت کنی؛ بلکه من به شما خدمت می‌کنم.» حضرت عسکری(ع) که این سخنان را می‌شنید، فرمود: «عمه جان! خدابه تو جزای خیر دهد.»

تا غروب آنجا بودم، وقتی خواستم به خانه خود برگردم، از خدمتکار خانه خواستم لباسهای مرا بیاورد. امام تا صدای مرا شنید، فرمود: «ای عمه! امشب مرو و بمان! چون امشب، فرزند ارجمندی متولد می‌شود که حق‌تعالی به او زمین را به علم و ایمان و هدایت زنده می‌گرداند، پس از آنکه به شیوع کفر و ضلالت مرده باشد....» با شگفتی پرسیدم: «من که در نرجس، اثر حملی نمی‌بینم... .» برخاستم و نزد او رفتم، ولی اثری نیافتم؛ ازاین رو برگشتم و گفتم: «اثری از حمل نیست.»

حضرت لبخندی زد و فرمود: «وقتی صبح بدمد، اثر حمل ظاهر می‌شود و مَثَل او مثل مادر موسی(ع) است که هنگام ولادت، هیچ اثری بر او ظاهر نشد و احدی بر حالش مطلع نشد؛ زیرا فرعون شکم زنان حامله را می‌شکافت تا موسی(ع) را بیابد و این فرزند نیز در این امر شبیه به حضرت موسی(ع) است.»

حکیمه می‌گوید: «نزد نرجس برگشتم و او را نیز مطلع کردم.» گفت: «ای خاتون! من که هیچ اثری نمی‌بینم.» در هر صورت، شب را در آنجا ماندم و افطار کردم و نزدیک نرجس خوابیدم. من هر لحظه، حواسم به وی بود و او خوابیده بود. آن شب بیشتر از شبهای پیش به نماز و تهجد برخاستم و نماز شب خواندم. چون به نماز وتر رسیدم، نرجس از خواب برخاست، وضو گرفت و نماز شب خواند.

صبح کاذب دمیده بود و در دل، گویی لحظه‌ای به شک افتادم؛ اما همان لحظه امام ندا داد: «شک نکن که وقتش نزدیک شده است.» در این زمان، اضطرابی در سیمای نرجس مشاهده کردم، او را در بر گرفتم و نام الهی را بر او خواندم. امام ندا داد که سوره «قدر» را بخوان؛ آن‌گاه من از حال نرجس پرسیدم، گفت: «اثر آنچه مولایم فرموده بود، ظاهر شده است.»

وقایع خیره‌کننده

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

تولد و کودکی امام زمان(ع)

وقایع خیره‌کننده

شیوه تولد امام، همانند شیوه حمل او شگفت‌آور بود. وقایع شگفت‌انگیز دیگری نیز در زمان به دنیا آمدن آن حضرت رخ داد که به بعضی از آنها اشاره می‌شود.

حکیمه خاتون می‌گوید که سوره قدر را می‌خواندم که شنیدم کودک در دل مادر با من همراهی کرد و او نیز همین سوره را تلاوت کرد و سپس به من سلام کرد. من ترسیدم، حضرت صدا زد و فرمود: «از قدرت الهی تعجب نکن که خداوند، کودکان ما را به حکمت گویا می‌کند و ما را در بزرگی، حجت خود در زمین می‌گرداند.» )⁽¹⁾(

[پس از تولد] وقتی وارد شدم، نوزادی را دیدم که دو زانو رو به قبله نشسته و دستهای مبارکش را به آسمان بلند کرده بود و می‌گفت:

«أَشْهَدُ أَنْ لّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ جَدِّی رَسُولُ اللَّهِ(ص) وَ أَنَّ أَبِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ عَدَّ إِمَاماً إِمَاماً إِلَی أَنْ بَلَغَ إِلَی نَفْسِهِ فَقَالَ(ع) اللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِی وَعْدِی وَ أَتْمِمْ لِی أَمْرِی وَ ثَبِّتْ وَطْأَتِی وَ امْلَأِ الْأَرْضَ بِی عَدْلاً وَ قِسْطاً؛ )⁽¹⁾( «شهادت می‌دهم که معبودی جز الله نیست، شریکی ندارد و اینکه جدم رسول خدا است و اینکه پدرم امیرمؤمنان است. سپس هر یک از امامان را شمرد تا به خودش رسید، پس گفت: خدایا! به وعده‌ای که به من دادی وفا کن و امر [قیام] مرا تمام فرما، قدمهایم را ثابت بدار و با من، جهان را پر از عدل و داد کن.»

از غیاث بن اسد روایت شده است که محمد بن عثمان عمری گفت: «لَمَّا وُلِدَ الْخَلَفُ الْمَهْدِیُّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ سَطَعَ نُورٌ مِنْ فَوْقِ رَأْسِهِ إِلَی عَنَانِ السَّمَاءِ ثُمَّ سَقَطَ لِوَجْهِهِ سَاجِداً لِرَبِّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ هُوَ یَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْط...؛ )⁽¹⁾( وقتی مهدی(ع) متولد شد، نوری از بالای سر او به سوی آسمان بلند شد، سپس به رو برای خدایش به سجده افتاد و آنگاه سرش را بلند کرد در حالی که می‌گفت: شهادت می‌دهم که خدایی جز خداوند نیست و ملائکه و صاحبان علم [نیز شهادت می‌دهند. خدایی که] به عدل و داد قیام می‌کند....»

امام در همان لحظات اولیه تولد به یگانگی خدا شهادت داد و... این آیه را تلاوت کرد: (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنَ الرّحیمِ وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُون.َ) )⁽¹⁾(

رشد امام

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

تولد و کودکی امام زمان(ع)

رشد امام

چنین بود که در نیمه شعبان سال 255 یا 256 ق امام زمان(عج) چشم به جهان گشود.

آن حضرت پس از تولد، به سرعت رشد کرد و این امر نه تنها در امور باطنی بلکه از حیث ظاهری نیز به وضوح مشاهده می‌شد. حضرت امام عسکری(ع) او را به روح القدس سپرد و فرمود: «تو را به کسی سپردم که مادر موسی، فرزندش را به او سپرد.» حکیمه می‌گوید که پرسیدم: «وی که بود که فرزند را به وی سپردید؟» فرمود: «روح‌القدس بود که موکل بر ائمه است. ایشان را از جانب خدا موفق می‌کند و از خطا نگاه می‌دارد و به علم زینت می‌دهد.»

چهل روز بعد، وقتی نزد امام رفتم، کودکی را دیدم که در خانه راه می‌رفت. گفتم: «ای آقای من! این طفل دو ساله کیست؟» حضرت لبخندی زد و فرمود: «اولاد پیغمبران و اوصیای ایشان، هرگاه امام باشند، برخلاف دیگر کودکان رشد می‌کنند و یک ماهه ایشان، برابر با یک‌ساله دیگران است. آنها در شکم مادر سخن می‌گویند و قرآن می‌خوانند و عبادت می‌کنند و هنگام شیرخوردن، ملائکه از آنها فرمان می‌برند و هر صبح و شام نزدشان حاضر می‌شوند.»

حکیمه می‌گوید که هر چهل روز یک مرتبه، خدمت او می‌رسیدم، تا آنکه چند روز پیش از شهادت امام عسکری(ع) نیز خدمتش رسیدم. او را به صورت یک مرد کامل شناختم. به فرزند برادر گفتم: «این مرد که به من می‌فرمایی نزدش بنشینم کیست؟» فرمود: «این فرزند نرجس و خلیفه من پس از من است و زود باشد که من از میان شما بروم. باید سخن او را قبول کنی و امرش را بپذیری.» )⁽¹⁾(

امام عسکری(ع) و تولد فرزند

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

تولد و کودکی امام زمان(ع)

امام عسکری(ع) و تولد فرزند

به طور طبیعی امام سعی داشت، موضوع تولد فرزند مخفی بماند. اساسا نوع تولد (که اثر حمل در یک شب ظاهر می‌شود) نیز گویای همین موضوع است. طبق سخن امام، تولد او به موسی(ع) شباهت دارد؛ زیرا فرعون تولد موسی را انتظار می‌کشید و فرمان دریدن شکمها را صادر کرده بود. این امر اثبات می‌کند که حکومت در این باره نیز همین حساسیت را داشت؛ با این تفاوت که آنها براساس محاسبات غلط، در زمان شهادت امام عسکری(ع) به این کار روی آوردند و حتی کنیزان و ... را تحت کنترل گرفتند تا اگر فرزندی باشد، او را به قتل برسانند و چون از آن هم نتیجه‌ای نگرفتند، گمان بردند فرزندی در کار نیست.

با توجه به این حساسیت بود که امام در کنار رعایت سنتها و حتی اطعامها ـ که احیانا به طور مخفی و با عناوین دیگر بوده است ـ یاران با وفا و مطمئن را از این امر آگاه می‌کرد. کمترین فایده این کار، زدودن شبهه امام نبودن خود حضرت عسکری(ع) به دلیل نداشتن فرزند بود؛ از این رو شاهد هستیم که پس از اعلام، آنان که از حق برگشته بودند، بار دیگر به محق بودن امام حسن(ع) اعتراف می‌کنند.

صدوق از احمد بن حسین قمی روایت می‌کند که وقتی فرزند امام متولد شد، از ناحیه امام نامه‌ای به جدم، احمد بن اسحاق رسید. در آن نامه نوشته شده بود:

«برای ما مولودی ولادت یافت. باید نزد تو مستور و از مردم پنهان بماند؛ زیرا آن را بر کسی ظاهر نمی‌کنیم؛ مگر نزدیک‌تر را به سبب نزدیکی‌اش و دوستدار را به سبب ولایتش. اعلام آن را به تو می‌پسندیم تا خداوند، تو را به آن شاد کند؛ همان‌گونه که ما را شاد کرد.» )⁽¹⁾(

مسعودی نیز از اثر انتشار این خبر، میان دوستداران خبر می‌دهد و می‌گوید که احمد بن اسحاق به امام عسکری(ع) عرض کرد: «وقتی نامه بشارت شما به ولادت آقای ما رسید، از مرد و زن و پسری که به مرتبه فهم رسیده باشد، کسی نماند؛ مگر آن که قائل به حق شد. حضرت فرمود: «آیا نمی‌دانید که زمین از حجت خدا خالی نمی‌ماند.» )⁽²⁾(

در روایتی می‌خوانیم که پدر در روز سوم تولد، او را به اصحاب نمایاند و فرمود: «این است جانشین من و امام شما پس از من و او همان قائمی است که گردنها به انتظار او کشیده می‌شود. پس وقتی زمین پر از جور و ستم شد، ظاهر می‌شود و آن را از عدل و داد پر می‌کند.» )⁽³⁾(

آری امام از تولد این مولود مبارک بسیار خشنود بود؛ از این رو فرمود: «الحَمْدُ للهِ الَّذِی لَمْ یَخْرُجْنی مِنْ الدُّنْیا حَتّی أرانیِ الْخَلْفَ مِنْ بَعْدِی اَشْبَهُ النَّاسِ بِرَسوُلِ اللهِ خَلْقَاً وَ خُلْقَاً یَحفظُهُ الله فَی غَیْبَتِهِ ثُمَّ یَظْهَرُ فَیَمْلَاُ الأَرْضَ قِسْطَاً وَ عَدْلاً کَما مُلِئتْ جَوْرَاً وَ ظُلْمَاً.» )⁽¹⁾(

شیوه دیگر امام عسکری(ع) این بود که به اصحاب و یاران ویژه خویش، قدر و منزلت فرزندش را بنمایاند و قلب آنان را به این واقعیت مطمئن سازد که کودکی می‌تواند امام آنان پس از وی باشد؛ از این روی امام زمان(عج) نیز با پاسخگویی به خواسته‌های پدر و بروز علم و دانش خود، دوستداران اهل بیت را در رسیدن به این یقین یاری می‌داد. سعد بن عبدالله اشعری، یکی از این اشخاص است که با انبوهی از سؤالات همراه احمد بن اسحاق (نماینده امام عسکری(ع) در قم) به محضر امام یازدهم رسید.

او می‌گوید که وقتی داخل شدیم، چشمانمان بر ابی‌محمد(ع) افتاد. صورتش مانند ماه شب بدر بود و بر روی پایش کودکی دیدیم که در زیبایی به ستاره مشتری می‌ماند. احمد بن اسحاق، سرپوش را برداشت و کیسه‌های [پول و... که مردم داده بودند] را نزد حضرت گذاشت؛ اما امام به فرزندش رو کرد و فرمود: «فُضّ الخاتم عن هدایا شیعتک و موالیک؛ مهر از هدایای شیعیان و دوستداران خود بردار.» کودک فرمود: «ای مولای من! آیا جایز است که دست پاکیزه به هدایای نجس و اموال پلید دراز کنم.» امام عسکری(ع) رو به احمد کرد و فرمود: «آنچه در سرپوش است، خارج کن تا حلال و حرام را جدا کند.»

وقتی چنین کرد، کودک فرمود: «این کیسه مربوط به فلان شخص از فلان محله قم و هفتاد و دو دینار است. چهل و پنج دینار مربوط به فروش خانه است که از پدر به ارث برد و چهارده دینار آن بابت فروش هفت دست لباس و سه دینار آن بابت کرایه مغازه‌هاست.» امام عسکری(ع) فرمود: «راست می‌گویی فرزندم! این مرد را در آنچه از این مال حرام است، راهنمایی کن.» در پی امر امام، او نیز چنین کرد و وضع تمام کیسه‌ها را به همین روش شرح داد. سعد بن عبدالله می‌گوید که آن‌گاه امام به من فرمود: «مسائل خود را از نور چشمم بپرس. من نیز آن مسائل را پرسیدم و یک به یک جواب گرفتم.» )⁽¹⁾(

پس از پدر

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

تولد و کودکی امام زمان(ع)

پس از پدر

حضرت عسکری(ع) همچون اجداد خود پیش از شهادت، ودایع امامت را به ولی‌عصر(عج) سپرد و به نقل از احمد بن اسحاق در سال 259ق مادرش را به حج فرستاد و [پیش از رفتن مادر] او را از شهادت خود در سال دیگر و فتنه‌های پس از شهادتش مطلع ساخت. سپس اسمای اعظم الهی و مواریث پیامبران و اسلحه و کتب حضرت رسالت را به حضرت صاحب الامر تسلیم کرد و مادر آن جناب، متوجه مکه شد. )⁽¹⁾(

ابوالادیان نیز می‌گوید که من خدمت ابی محمد(ع) بودم و نامه‌هایش را به شهرها می‌بردم. روزی در آن بیماری که بر اثرش به شهادت رسید، مرا خواست و چند نامه به من داد و فرمود: «پس از پانزده روز به سامرا خواهی رسید و صدای شیون از خانه من خواهی شنید و مرا در آن وقت غسل می‌دهند.» گفتم: «ای سید من! اگر چنین شد، امام من کیست؟» فرمود: «هر که جواب نامه‌های مرا از تو بخواهد.» گفتم: «نشانه دیگر بدهید.» فرمود: «هر که بر من نماز بخواند.» باز نشان خواستم، فرمود: «هر که بگوید در همیان چیست؟»

ابوالادیان طبق برنامه رفت و برگشت و اوضاع را همان‌گونه دید. خود می‌گوید که دیدم جعفر کذاب بر در خانه نشسته است و شیعیان گرد او جمع شده‌اند و وی را به وفات برادر تعزیت و به مقام امامت تبریک می‌گویند. با خود گفتم: «اگر این امام است، پس امامت نوع دیگر شده است؛ زیرا این فاسق، اهلیت امامت ندارد. خود دیده‌ام که شراب می‌خورد، قمار می‌باخت و... .»

به هر حال من هم تعزیت و تهنیت گفتم؛ ولی او هیچ سؤالی از من نکرد. در این حال، عقبه خادم بیرون آمد و به جعفر کذاب گفت: «برادرت را کفن کرده‌اند. بیا بر او نماز بخوان.» جعفر برخاست و شیعیان با او همراه شدند. وقتی به صحن خانه رسیدیم، دیدیم که امام را کفن کرده و بر روی تابوت گذاشته‌اند. جعفر، پیش ایستاد که بر برادر اطهر نماز گذارد، ولی پیش از آنکه تکبیر بگوید طفلی گندمگون، پیچیده‌موی، گشاده دندان، مانند پاره ماه بیرون آمد و ردای جعفر را کشید و گفت: «ای عمو! عقب بایست که من به نماز بر پدر خود از تو سزاوارترم.»

جعفر بی‌درنگ عقب آمد و رنگش عوض شد. آن نوجوان ایستاد و بر پدر نماز خواند و او را کنار امام علی النقی(ع) به خاک سپرد. سپس متوجه من شد و فرمود: «ای بصری! جواب نامه را که با توست بده!» من هم دادم و در خاطر خود گفتم: «این دو نشان!»... سپس از خانه بیرون آمدیم.

در آن حال، جماعتی از اهل قم آمدند و از امام عسکری(ع) سؤال کردند. وقتی فهمیدند امام به شهادت رسیده است، از امام بعدی سؤال کردند. مردم، جعفر را نشان دادند. آنها نیز جلو رفتند و به «جعفر»، تعزیت و تهنیت گفتند و افزودند: «با ما نامه و مقداری اموال است. بگو نامه‌ها از چه کسانی است و مالها چقدر است تا آنها را تسلیم کنیم.» جعفر برخاست و گفت: مردم از ما علم غیب می‌خواهند.» در همان حال خادم بیرون آمد و از طرف حضرت صاحب الامر گفت: «با شما نامه فلان و... و هزار اشرفی است که ده عدد آن را با طلا روکش کرده‌اند.» وقتی بررسی کردند دیدند همان‌گونه است.

جعفر کذاب به جای آنکه از این همه آبرو ریزی شرمنده شود، این بار نزد خلیفه رفت و او را از آنچه دیده بود آگاه کرد. وی نیز خدمتکاران خود را فرستاد. آنان کنیز امام (صیقل) را گرفتند تا کودک را نشان دهد. او انکار کرد و برای رفع ظن آنها گفت که خود حملی در شکم دارد. به این ترتیب او را به ابن ابی الشوارب قاضی سپردند که پس از تولد فرزند، وی را بکشد. بعدها کنیز آزاد شد. )⁽¹⁾(

به این ترتیب، امام در آن لحظات حساس، پس از شهادت پدر حاضر شد و فرصت هر نوع سوء استفاده را از خلیفه، عموی فرصت‌طلب و هر شخص دیگر گرفت. و امامت وی برای خیل جمعیت حاضر آشکار شد؛ زیرا تمام افرادی که برای نماز میت حاضر بودند در آن صحنه با شکوه حضور یافتند و آن را برای همه نقل کردند. )⁽¹⁾(

و البته این امر، دشمن خون‌آشام عباسی را به تلاش مضاعف وامی‌داشت که بی‌درنگ به دستگیری و نابودی نور الهی اقدام کند. بر اساس همین امر بود که مسئله غیبت امام به طور طبیعی ضرورت یافت تا نور خداوندی برای همیشه روشن بماند و حجت الهی از زمین محو نشود.

نامها و القاب حضرت

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

تولد و کودکی امام زمان(ع)

نامها و القاب حضرت

نام اصلی او (م.ح.م.د) است. پیامبر اکرم(ص) در ضمن حدیثی فرمود: «اسم او اسم من و کنیه‌اش (ابا القاسم) کنیه من است.» کنیه‌های امام: اباالقاسم، ابوصالح، ابوعبدالله، ابوابراهیم، ابوجعفر و ابوالحسین است. )⁽¹⁾(

القاب حضرت عبارت‌اند از:

امام جواد(ع) نیز فرمود: «زیرا قیام می‌کند پس از آنکه نامش از یادها فراموش شد و اکثر معتقدان به امامتش از دین برگشتند.» )⁽¹⁾(

امام زمان(ع) خردسال‌ترین پیشوای معصوم

مقدمه

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

امام زمان(ع) خردسال‌ترین پیشوای معصوم

مقدمه

یکی از سؤالهایی که همواره پرسیده می‌شود، درباره آغاز امامت حضرت ولی‌عصر(عج) در سن و سال خردسالی است؛ به این بیان که چگونه ممکن است امر خطیر امامت به عهده انسانی خردسال گذاشته شود؟

همواره در مقابل این پرسشگری، ائمه اطهار(ع) به عنوان سنگربانان مرزهای اعتقادی در نهایت روشنگری به ارائه پاسخ پرداخته‌اند. در این نوشتار کوتاه پیش از بهره‌مندی از کلام نورانی آن پیشوایان، ناگزیر برای مقدمه، جایگاه اعتقاد به امامت را توضیح می‌دهیم تا هر چه بهتر، سخنان آن بزرگواران روشن شود.

جایگاه اعتقاد به امامت

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

امام زمان(ع) خردسال‌ترین پیشوای معصوم

جایگاه اعتقاد به امامت

جایگاه اعتقاد به امامت و امامان معصوم(ع) نزد شیعه بسیار والا و ارزشمند است؛ به گونه‌ای که اعتقاد به امامت در نگاه ایشان در ردیف اعتقاد به خداوند و پیامبر(ص) قلمداد شده است.

از نگاه شیعه، خداوند متعال، مقام امامت و ولایت را به سبب قابلیتهای ذاتی به افرادی خاص عطا فرموده و تنها از طرف ذات اوست که امام بر جامعه نصب می‌شود.

شیعه این اعتقاد راسخ را از آیات و روایات به دست آورده است که برخی از موارد آنها بدین قرارند:

یکی از مواردی که اطاعت و پیروی از امام در آن واجب است، مسئله جانشینی است؛ به این معنا که وقتی امامی به عنوان پیشوای معصوم، جانشین خود را معرفی کرد، جای هیچ‌گونه تردید باقی نخواهد ماند و بر دیگران واجب است امامت او را بپذیرند؛ اگر چه در سن و سال کودکی باشد.

اکنون که چنین است، چگونه پرنده خیال ما بر بام بلند معرفت ایشان جای خواهد گرفت؟ جز اینکه انفاسِ قدسیِ خودِ آن انوارِ پاک، دست ناز خویش دراز کرده، دست نیاز ما باز گیرند و چه جای این سؤال و خرده‌گیری که خداوند، چگونه این مقام به کودکی ارزانی می‌دارد؟ نه تنها در بین ائمه چنین امری بی‌سابقه نبوده است که در بین پیامبران نیز دست قدرت الهی چنین امری را رقم زده است.

نبوت در کودکی

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

امام زمان(ع) خردسال‌ترین پیشوای معصوم

نبوت در کودکی

خداوند متعال، پیامبرانی را در کودکی به مقام نبوت مفتخر ساخت که به دو نمونه آن اشاره می‌کنیم:

پروردگار در قرآن کریم در بخشی از داستان حضرت مسیح(ع) از زبان آن پیامبر الهی در جواب منکران چنین می‌فرماید: (قَالَ إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتَانِیَ الْکِتَابَ وَجَعَلَنِی نَبِیًّا)؛ )⁽¹⁾( «[کودک] گفت: من بنده خدا هستم. [او] به من کتاب داده و مرا پیامبر قرار داده است.»

خداوند در این‌باره می‌فرماید: (یَا یَحْیَی خُذِ الْکِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَیْنَاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا)؛ )⁽¹⁾( «ای یحیی! کتاب [خدا] را به جد و جهد بگیر و [ما] از کودکی به وی حکم (نبوت) دادیم.»

بنابراین همان‌گونه که خداوند قادر متعال، مقام نبوت را به خردسالی عطا فرمود، مقام امامت را نیز می‌تواند به انسانی با تمام صفات لازم در سن کودکی عطا فرماید.

امامت در کودکی

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

امام زمان(ع) خردسال‌ترین پیشوای معصوم

امامت در کودکی

پیش از حضرت مهدی(ع) به دو امام (امام جواد و امام هادی (ع)) پیش از سن بلوغ، مقام امامت عطا شده است. این شاید، خود به نوعی ایجاد آمادگی برای پذیرش امامت‌حضرت مهدی(ع) در سن کودکی بود.

در سلسله امامت، اولین شخصی که در سن کودکی به امامت رسید، نهمین پیشوای شیعیان بود. از آنجا که این مسئله، بی‌سابقه بود، عده‌ای در آن شک کردند و در این رهگذر با تصریح امام رضا(ع) و بیاناتی از خود آن امام، قلب شیعیان آرام گرفت.

معمر بن خلاد گوید: از امام رضا(ع) شنیدم که مطلبی [دربارة امر امامت] بیان کرد و سپس فرمود:

«مَا حَاجَتُکُمْ إِلَی ذَلِکَ هَذَا أَبُو جَعْفَرٍ قَدْ أَجْلَسْتُهُ مَجْلِسِی وَ صَیَّرْتُهُ مَکَانِی وَ قَالَ: إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ یَتَوَارَثُ أَصَاغِرُنَا عَنْ أَکَابِرِنَا الْقُذَّةَ بِالْقُذَّةِ؛ شما چه احتیاجی به این موضوع دارید؟ این ابوجعفر است که او را به جای خود نشانیده و قائم مقام خود ساخته‌ام، و فرمود: ما خاندانی هستیم که خردسالانمان مو به مو از بزرگسالانمان ارث می‌برند.» )⁽¹⁾( این روایت، بیانگر این حقیقت است که مقام امامت ربطی به کمی و زیادی سن ندارد.

صفوان بن یحیی می‌گوید که به امام رضا(ع) عرض کردم: «پیش از آنکه خدا ابی‌جعفر(ع) را به شما ببخشد، درباره جانشینتان از شما می‌پرسیدیم و شما می‌فرمودید: خدا به من پسری عنایت می‌کند. اکنون او را به شما عنایت کرد و چشم ما را روشن کرد. اگر خدای ناخواسته برای شما حادثه‌ای رخ دهد، به که بگرویم؟» حضرت با دست به ابی جعفر(ع) اشاره فرمود؛ در حالی که او که در برابرش ایستاده بود. عرض کردم: «قربانت شوم! این پسر سه ساله است!!» فرمود: «وَ مَا یَضُرُّهُ مِنْ ذَلِکَ فَقَدْ قَامَ عِیسَی(ع) بِالْحُجَّةِ وَ هُوَ ابْنُ ثَلَاثِ سِنِین؛ )⁽²⁾( چه مانعی دارد؟ عیسی(ع) سه ساله بود که به حجت قیام کرد.»

همان‌گونه که خداوند قادر متعال، مقام نبوت را به خردسالی عطا فرمود، مقام امامت را نیز می‌تواند به انسانی با تمام صفات لازم در سن کودکی عطا فرماید.

علی بن اسباط می‌گوید که امام محمد تقی(ع) را دیدم. آن حضرت به طرف من آمد. من نگاهم را به او تیز کردم و به سر و پایش نگاه کردم تا اندازه و قامتش را برای اهل شهر خود (شیعیان) وصف کنم. در آن میان که من او را به دقت می‌نگریستم، حضرت نشست و فرمود:

«یَا عَلِیُّ! إِنَّ اللَّهَ احْتَجَّ فِی الْإِمَامَةِ بِمِثْلِ مَا احْتَجَّ فِی النُّبُوَّةِ فَقَالَ «وَ آتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیّاً»، «وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ»، «وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً» فَقَدْ یَجُوزُ أَنْ یُؤْتَی الْحُکْمَ صَبِیّاً وَ یَجُوزُ أَنْ یُعْطَاهَا وَ هُوَ ابْنُ أَرْبَعِینَ سَنَةً؛ )⁽¹⁾( ای علی! خدا حجت درباره امامت را به مانند حجت درباره نبوت آورده و فرموده است: "حکم نبوت را در کودکی به او دادیم"، "و چون به رشد، رسید"، "و به چهل سالگی رسید". پس رواست که [به شخصی] در کودکی حکم داده شود (چنانچه به یحیی(ع) داده شد) و رواست که در چهل سالگی داده شود (چنانچه به یوسف(ع) داده شد).»

البته کم نبودند انسانهای وارسته‌ای که در برابر فرمایش امام(ع) سر تعظیم و قبول فرود آورند و مشیت الهی را با کمال رضایت پذیرفتند.

محمد بن حسن بن عمار گوید: که دو سال نزد علی بن جعفر بن محمد (عموی امام رضا(ع)) بودم و هر خبری که او از برادرش موسی بن جعفر(ع) شنیده بود، می‌نوشتم. روزی در مدینه خدمتش نشسته بودم. ابوجعفر محمد بن علی الرضا(ع) در مسجد رسول خدا(ص) بر او وارد شد. علی بن جعفر بر جست و بدون کفش و عبا نزد او رفت و دستش را بوسید و احترامش کرد. ابوجعفر به او فرمود: «ای عمو! بنشین. خدایت رحمت کند!» او گفت: «آقای من! چگونه من بنشینم و شما ایستاده باشید؟»

چون علی بن جعفر به مسند خود برگشت. اصحابش او را سرزنش کردند و گفتند: «شما عموی پدر او هستید و با او این‌گونه رفتار می‌کنید؟!» او به ریش خود دست گرفت و گفت: «خاموش باشید. اگر خدای عزوجل این ریش سفید را سزاوار [امامت] ندانست و این کودک را سزاوار دانست و به او چنان مقامی داد، من فضیلت او را انکار کنم؟ پناه به خدا از سخن شما! من بنده او هستم.» )⁽¹⁾(

آخرین پیشوا

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

امام زمان(ع) خردسال‌ترین پیشوای معصوم

آخرین پیشوا

شیعه با این ذهنیت که مقام امامت به سن و سال خاصی مربوط نیست درباره امام جواد و امام هادی(ع) چندان تردیدی به خود راه نداد؛ به ویژه آنکه حکام جور زمان تلاش کردند تا مسئله امامت را با مناظرات ساختگی دانشمندان بزرگ با این امامان خردسال خدشه‌دار کنند؛ اما به سختی شکست خوردند.

این وضع درباره آخرین پیشوای شیعیان به کلی متفاوت شد؛ چرا که او هم در سن و سالی کمتر از دیگر ائمه به امامت رسید و هم به سبب مصالحی، ولادت آن حضرت نیز مخفیانه صورت پذیرفت. این امور، برخی شیعیان را دچار تردید کرد و کار پدر آن حضرت را مشکل ساخت؛ اگر چه امامان پیشین تا حدودی زمینه را مساعد کرده و شیعه را برای درک چنان روزی آماده ساخته بودند.

در غیبت نعمانی از امام باقر(ع) نقل شده است که آن حضرت فرمود: «صَاحِبُ هَذا الْأمْر أصْغَرُنَا سَنّاً وَ اخْمَلُنَا شَخْصَا؛ )⁽¹⁾( صاحب این امر، کم سن و سال‌ترین و گمنام‌ترین ماست.»

اسماعیل بن بزیع گوید که از حضرت ابی‌جعفر(ع) دربارة امامت پرسیدم و گفتم: «آیا ممکن است امام از هفت‌سال کمتر داشته باشد؟» فرمود: «نَعَمْ وَ أَقَلَّ مِنْ خَمْسِ سِنِین؛ )⁽¹⁾( آری، کمتر از پنج‌سال هم می‌شود.»

البته معرفی حضرت مهدی(ع) با دیگر امامان، این تفاوت را داشت که خواست الهی بر پنهان‌زیستن ایشان تعلق گرفته بود؛ بنابراین تنها افرادی خاص از ولادت آن حضرت باخبر شدند.

ضوء بن علی از مردی از اهل فارس نقل می‌کند که به سامرا آمدم و ملازم درب خانه حضرت عسکری(ع) شدم. حضرت مرا طلبید. وارد شدم و سلام کردم. فرمود: «برای چه آمده‌ای؟» عرض کردم: «برای اشتیاقی که به خدمت شما داشتم.» فرمود: «پس دربان ما باش.» من همراه خادمان در خانه حضرت بودم. گاهی می‌رفتم هر چه احتیاج داشتند از بازار می‌خریدم و زمانی که مردها در خانه بودند، بدون اجازه وارد می‌شدم.

روزی بر حضرت وارد شدم و او در اتاق مردها بود. ناگاه حرکت و صدایی در اتاق شنیدم، با فریاد به من فرمود: «بایست! حرکت مکن!» من جرئت در آمدن و بیرون رفتن نداشتم. سپس کنیزکی که چیز سرپوشیده‌ای همراه داشت از نزد من گذشت. آن‌گاه مرا صدا زد که در آی. من وارد شدم و کنیز را هم صدا زد. کنیز نزد حضرت بازگشت. آن جناب به کنیز فرمود: «روپوش از آنچه همراه داری بردار.» کنیز از روی کودکی سفید و نیکو روی پرده برداشت و خود حضرت روی شکم کودک را باز کرد. دیدم موی سبزی که به سیاهی آمیخته نبود از زیر گلویش تا نافش روییده است. سپس فرمود: «این است صاحب شما.» بعد به کنیز امر فرمود که او را ببرد. سپس من آن کودک را ندیدم تا امام حسن(ع) وفات کرد. )⁽²⁾(

عمرو اهوازی نیز گوید: «امامت در کودکی، این حقیقت را روشن می‌سازد که اعطای مقام امامت بر اساس فضایل ذاتی و مربوط به روح متعالی انسانهای خاص است.» سپس می‌گوید که امام عسکری(ع) آن حضرت را به من نشان داد و فرمود: «هذا صاحبکم؛ )⁽¹⁾( این صاحب شماست.»

در پایان، این سؤال را پاسخ می‌دهیم که علت نصب امامت در کودکی چیست و چرا مقام امامت به برخی امامان در سن و سال بلوغ و رشد اعطا نشده است. پاسخ این است که مصالح تام همه مقدرات و فرامین الهی بر ما روشن نیست؛ اما موارد ذیل را می‌توان به عنوان برخی از دلیلهای احتمالی این امر یادآور شد:

پذیرفتن امام در سن و سال متعارف دارای اهمیت است؛ ولی پذیرش ایشان در شرایط غیرعادی مانند خردسالی، می‌تواند نشانه تسلیم کامل در برابر اراده آفریدگار متعال باشد.

نشانه‌های ظاهری امام زمان(ع)

مقدمه

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

نشانه‌های ظاهری امام زمان(ع)

مقدمه

امروزه بحثی مطرح است و آن، این است که راز محبوب‌شدن فرد در یک جامعه چیست؟ ممکن است در این باره نظریات گوناگونی ارائه شود که برخی زیبایی و جمال را راز محبوبیت فرد بدانند، گروهی قدرت و توان جسمی را نشانه محبوبیت شخص در جامعه بدانند، دسته‌ای دیگر احسان و مهربانی و گذشت و عطوفت را ریشه محبوبیت فرد قلمداد کنند و قومی نیز کمال علمی انسان را باعث جلب محبت دیگران به او بدانند؛ چنان‌که این گونه ابراز محبتها به عالمان و نخبگان علمی دیده می‌شود و یا ممکن است قدرت ایمان و معنویت و وصل به معدن عظمت الهی را علت اصلی محبتها و محبوبیتها بشمارند که البته در فرهنگ دین به ویژه قرآن بر این نظریه تأکید شده است؛ اما ما شیعیان:

دلبری داریم که از صاحبدلان دل می‌برد

غمزه‌ای مشکل‌گشا دارد که مشکل می‌برد

گر نقاب از چهره گیرد آن نگــار نازنین

پرتو رخساره‌اش دلهــای مایل می‌بـــرد

ما امامی داریم که هم جمال دارد و هم کمال، هم صورت زیبا و نورانی دارد و هم سیرت پر بار و نورانی، هم دست خدمت و مهربانی بر خلق دارد و هم ایمان عمیق و سرشار از معنویت به سر منشأ معدن عظمت، خدای جلیل و جمیل.

زیباییهای ظاهری حضرت مهدی(ع)

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

نشانه‌های ظاهری امام زمان(ع)

زیباییهای ظاهری حضرت مهدی(ع)

آنچه پیش رو دارید، نگاهی است به گوشه‌هایی از زیباییهای ظاهری حضرت مهدی(ع).

مهدی صاحب‌الزمان(ع) از معدود انسانهایی است که از نهایت زیبایی صورت و اندام برخوردار است، تا آنجا که پیامبر اکرم(ص) در باره او فرمود: «اَلْمَهْدِیُّ طَاوُوسُ اَهْلِ الْجَنَّةِ عَلَیْهِ جَلَابِیبُ النُّورِ؛ )⁽¹⁾( مهدی طاووس اهل بهشت است که جامه‌هایی از نور او را در بر گرفته است.»

ای به دلهــا درد عشقــت، جاودانــه، جاودانـه

می‌کشــم بار غمت را عاشقــانه، عاشقانه

ای که طاووس بهشتی جلوه‌ای کن جلوه‌ای کن

تا به کی ای مرغ قدسی جای تو در آشیانه

پیامبر اکرم(ص) درباره چهره آن حضرت، فرمود: «اَلْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِی وَجْهُهُ کَالْقَمَرِ الدُّرِّیِّ اللَّوْنُ لَوْنٌ عَرَبِیٌّ؛ )⁽¹⁾( مهدی از نسل من است. سیمایش چون ماه تابان و رنگش عربی (گندمگون) است.»

امیرمؤمنان(ع) فرمود: «حَسَنُ الْوَجْهِ حَسَنُ الشَّعْرِ یَسِیلُ شَعْرُهُ عَلَی مِنْکَبیْهِ وَ نُورُ وَجْهِهِ یَعْلُو سَوَادَ لِحْیَتِهِ؛ )⁽²⁾( زیبا چهره و زیبا موی است و موی او بر شانه‌هایش فرو ریخته و درخشندگی چهره‌اش بر سیاهی محاسنش غلبه می‌کند.»

رسول خدا(ص) فرمود: «أکْحَلُ الْعَیْنَیْنِ کَثُّ اللِّحْیَةِ عَلَی خَدِّهِ الْأیْمَنِ خَالٌ؛ )⁽¹⁾( دیدگان مبارکش سرمه کشیده، محاسن مبارکش پرمو و بر گونه راست او یک خال است.»

علی(ع) فرمود: «مهدی دیدگانی مشکی، موهایی پر پشت، چهره‌ای چون ماه تابان، پیشانی باز و درخشان، خالی [بر گونه راست] و نشانی [چون مهر نبوت در میان دو کتف] دارد.» )⁽²⁾(

خال زیبای جمــال دلربایــت را بنازم

بوی عطر جانفزای خاک پایت را بنـازم

ای صفای هر مصفا مهدی زیبای زهرا

از صفای قلب می‌گویم صفایت را بنازم

من گدایــم من گدایــم بر گدایان درِ تو

عزت و جاه و جلال هر گدایت را بنازم

علامت دیگر برای زیبایی یک فرد، اندام موزون و قد و قامت متناسب اوست که حضرت مهدی(ع) از این نعمت نیز برخوردار است.

امام صادق(ع) در این باره فرمود: «لَیْسَ بِالطَّوِیلِ الشَّامِخِ وَ لا بِالْقَصِیرِ اللَّازِقِ بَلْ مَرْبُوعُ الْقَامَةِ مُدَوَّرُ الْهَامَةِ وَاسِعُ الصَّدْرِ صَلْتُ الْجَبِینِ مَقْرُونُ الْحَاجِبَینِ عَلَی خَدِّهِ الْأیْمَنِ خَالٌ کَأنَّهُ فُتَاتُ الْمِسْکِ عَلَی رَضْراضَةِ الْعَنْبَرِ؛ )⁽¹⁾( دراز قامت متکبر و کوتاه قامت چسبیده به زمین (کوتوله) نیست؛ بلکه میان قامت است، سیمایی گرد، سینه‌ای فراخ، پیشانی‌ای باز و ابروانی به هم رسیده دارد و خالی بر گونه راست اوست؛ چون دانه مشک که بر قطعه عنبر ساییده شده است.»

از نشانه‌های دیگری که باعث زیبایی چهره آن حضرت شده است، این است که بعد از قرنها به سر بردن در غیبت کبری، هنگامی که ظهور می‌کند، به صورت جوانی است که سیمای جوانی از آن نمایان است و گذشت زمان، آن اندام زیبا را پیر و فرسوده نکرده است.

حضرت صادق(ع) فرمود: «إِنَّهُ مِنْ أعْظَمِ الْبَلِیَّةِ أنْ یَخْرُجَ إلَیْهِمْ صَاحِبُهُمْ شَاباًّ وَ هُمْ یَحْسَبُونَهُ شَیْخاً کَبِیراً؛ )⁽¹⁾( از امتحانات بزرگ [خداوندی] است که صاحبشان به صورت جوانی ظاهر می‌شود؛ در حالی که آنها او را پیری کهنسال تصور می‌کنند.» و در حدیث دیگر فرمود: «در صاحب‌الزمان نشانی از حضرت یونس هست و آن اینکه بعد از غیبتش، به صورت جوانی ظاهر می‌شود.» )⁽²⁾(

یوسف کنعان عشق، بنده رخسار اوست

خضر بیابان عشق تشنه گفتار اوست

موسی عمران عشق طالب دیدار اوسـت

کیست سلیمان عشق بر در او یک فقیر )⁽¹⁾(

امام هشتم(ع) فرمود: «عَلَامَتُهُ أنْ یَکُونَ شَیْخَ السِنِّ شَابَّ الْمَنْظَرِ حَتَّی إنَّ النَّاظِرَ إلَیْهِ لَیَحْسَبُهُ ابْنَ أرْبَعِینَ سَنَةً أوْ دُونَهَا وَ إنَّ مِنْ عَلَامَتِهِ أنْ لَا یَهْرَمَ بِمُرُورِ الْأیَّامِ وَ اللَّیَالِی عَلَیْهِ حَتّی یَأْتِیَ أجَلُهُ؛ )⁽²⁾( از نشانه‌های او سیمای جوانی او در سن کهولت است که هر کس او را ببیند، او را چهل ساله یا کمتر تصور می‌کند و از نشانه‌های او این است که با گذشت روزها و شبها پیر نشود تا اجلش فرا رسد.»

یک رهبر جهانی، افزون بر اندام متناسب و زیبا باید از قدرت بدنی متناسب نیز برخوردار باشد. حضرت مهدی(ع) را هم وراثت یاری می‌کند؛ یعنی بدن و قدرت حیدرگونه دارد و هم دست قدرت و عنایت الهی پشت سر او است و به او توان تصرف تکوینی در موجودات را داده است.

امام صادق(ع)در این باره فرمود:

«إنَّ الْقَائِمَ إذَا خَرَجَ کَانَ فِی سِنِّ الشُّیُوخِ وَ مَنْظَرِ الشَّبَابِ قَوِیّاً فِی بَدَنِهِ لَوْ مَدَّ یَدَهُ إلَی أعْظَمِ شَجَرَةٍ عَلَی وَجْهِ الْأرْضِ لَقَلَعَهَا وَلَوْ صَاحَ بِالْجِبَالِ تَدَکْدَکَتْ صُخُورُهَا لَا یَضَعُ یَدَهُ عَلَی عَبْدٍ إلَّا صَارَ قَلْبُهُ کَزُبُرِ الْحَدِیدِ؛ )⁽¹⁾( قائم(ع) هنگامی که ظهور می‌کند، در سن کهولت خواهد بود، ولی با سیمای جوانی و نیروی بدنی قوی که اگر دستش را به سوی قوی‌ترین درخت روی زمین بکشد، از ریشه بر می‌کند و اگر بر کوهها بانگ بزند، سنگهایش فرو ریزد. دستش را بر هیچ بنده‌ای نمی‌گذارد؛ جز آنکه قلبش چون قطعه آهن محکم و استوار می‌شود.»

ولایت تکوینی حضرت بر جهان هستی از این روایت به خوبی نمودار می‌شود. در روایتی دیگر، افزون بر قدرت تکوینیِ دست آن حضرت، به قدرت تکوینی نگاه و چشمانش نیز اشاره شده است.

امیر مؤمنان(ع) در این باره می‌فرماید: «یُؤْمِی لِلطَّیْرِ فَیَسْقُطُ عَلَی یَدِهِ وَ یَغْرِسُ قَضِیباً فِی الْأرْضِ فَیَخْضَرُّ وَ یُورِقُ؛ )⁽¹⁾( به مرغ نگاه [یا اشاره] می‌کند، به دست مبارکش می‌افتد. چوبی را در زمین می‌کارد، سبز می‌شود و برگ می‌آورد.»

حضرت علی(ع) فرمود: «بِظَهْرِهِ شَامَتَانِ شَامَةٌ عَلَی لَوْنِ جِلْدِهِ و شَامَةٌ عَلَی شِبْهِ شَامَةِ النَّبِیِّ(ص) ؛ )⁽²⁾( در پشت او دو خال [و دو علامت] است که یکی به رنگ پوستش و دیگری شبیه خال [و مهر] پیامبر(ص) است.»

امام باقر(ع) فرمود: «بِالْقَائِمِ عَلَامَاتٌ... شَامَّةٌ تَحْتَ کِتْفِهِ الْاَیْسَرِ، تَحْتَ کِتْفَیْهِ وَرَقَةٌ مِثْلُ الاْآسِ؛ )⁽³⁾( در وجود قائم، علامتهایی هست... خالی [شبیه مهر نبوت] زیر شانه چپش است و زیر هر دو شانه‌اش برگی مثل برگ آس است.»

از نشانه‌های دیگر آن حضرت، بوی عطر جانفزایی است که از آن وجود نازنین به مشام می‌رسد؛ همان‌گونه که از رسول اکرم(ص) استشمام می‌شد و در حدیث معروف نقل شده است: وقتی امام حسن و امام حسین و امیرمؤمنان(ع) به ترتیب وارد شدند، بوی پیغمبر اکرم(ص) را متوجه شدند. مهدی(ع) نیز وارث چنین کسی است.

امام رضا(ع) فرمود: «وَ تَکُونُ رایِحَتُهُ أطْیَبَ مِنْ رَایِحَةِ الْمِسْکِ؛ )⁽¹⁾( بوی خوش او از بوی خوش مشک معطرتر است.»

گر رخ گشاید رونق افزاید چمن را

ارزان کند اِسْپر و هم مُشکِ ختن را

گل برگ رنگش ارغوان را سُخره دارد

پیچیده مویش نسترین و نسترن را

ابی‌نعیم محمد بن احمد انصاری نقل می‌کند که کامل بن ابراهیم، از مفوّضه، می‌گوید که نزد امام حسن عسکری(ع) رفتم و با خود گفتم: «وارد بهشت نمی‌شود؛ مگر کسی که عقیده من را داشته باشد و سخن من را بگوید.» بعد از سلام و برخی مسائل، نزد دَرِی نشستم که پرده بر آن آویخته بود: «فَجَاءَتِ الرِّیحُ فَکَشَفَتْ طَرَفَهُ فَإذَا أنَا بِفَتیً کَأنَّهُ فِلْقَةُ قَمَرٍ مِنْ أبْنَاءِ أرْبَعَ سِنِینَ أوْ مِثْلِهَا...؛ )⁽¹⁾( پس باد آمد و پرده را کنار زد، ناگهان کودکی چهارساله یا شبه آن همچون پاره ماه دیدم.»

سپس ادامه می‌دهد: او گفت: ای کامل بن ابراهیم!» از این سخن او تنم لرزید و به من الهام شد که بگویم: «لبیک یا سیدی؛ بلی ای آقای من!» پس فرمود: «آمده‌ای نزد حجت خدا که از او بپرسی: آیا جز کسی که هم‌مسلک توست، بهشت می‌رود؟» عرض کردم: «آری، قسم به خدا!» پس فرمود: «در این صورت، بهشتیان، خیلی اندک خواهند بود. قسم به خدا! حقّی‌ها داخل بهشت نمی‌شوند.» عرض کردم: «ای آقای من! حقّی‌ها کیستند؟» فرمود: «گروهی که [خیال می‌کنند] علی را دوست می‌دارند و به حق او قسم یاد می‌کنند؛ در حالی که حق و فضل و برتری او را نمی‌دانند....» سپس پرده دوباره به حال خود برگشت؛ به گونه‌ای که من قدرت کنار زدن آن را نداشتم.

امام حسن عسکری(ع) نگاهی متبسّمانه به من کرد؛ آن‌گاه فرمود: «چرا نشسته‌ای، در حالی که حجت خدا از حاجت قلبی و درونی‌ات خبر داد و فهماند که حجت بعد از من کیست!» پس من بیرون آمدم و از آن روز به بعد، او (حضرت مهدی(ع)) را ندیدم.» )⁽²⁾(

محل زندگی امام زمان(ع)

اشاره

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

محل زندگی امام زمان(ع)

اشاره

پنهان‌زیستی حضرت مهدی(ع) نه تنها چگونگی زندگی آن حضرت را در هاله‌ای از اسرار فرو برده که بسیاری از موضوعات مربوط به حیات آن حضرت را نیز جزو امور پنهان نظام هستی قرار داده است.

یکی از مهم‌ترین این امور پنهان، محل زندگی آن حضرت در طول غیبت ایشان است؛ از این رو بسیاری علاقه‌مندند بدانند آن خورشید پنهان در کدامین بخش از این کره خاکی به گذران عمر می‌پردازد و به بیان دیگر، کدامین قسمت از زمین، افتخار این منزلت را دارد.

میلیونها انسان عاشق و شیفته، صدها سال است که در هر پگاه، آدینه سخن به ندبه می‌گشایند و این‌گونه می‌سرایند:

«لَیْتَ شِعْرِی أَیْنَ اسْتَقَرَّتْ بِکَ النَّوَی بَلْ أَیُّ أَرْضٍ تُقِلُّکَ أَوْ ثَرَی أَ بِرَضْوَی أَوْ غَیْرِهَا أَمْ ذِی طُوًی عَزِیزٌ عَلَیَّ أَنْ أَرَی الْخَلْقَ وَ لَا تُرَی؛ )⁽¹⁾( ای کاش می‌دانستم در چه جایی منزل گرفته‌ای و چه سرزمین و مکانی تو را در برگرفته است! آیا در کوه رضوایی و یا جای دیگری و یا در ذی‌طوی هستی؟ دشوار است بر من که مردمان را ببینم و تو دیده نشوی.»

حال برای روشن شدن این موضوع، پای به گلستان کلام معصومان(ع) می‌گشاییم و با سیری درکلام نورانی ایشان از آن انفاس قدسی برای حل این معما استمداد می‌طلبیم.

با یک نگاه کلی در این بوستان پرطراوت به چهار دسته روایت در این موضوع برمی‌خوریم. هر یک، محل زندگی آن حضرت را در دوره‌ای از حیات پربرکت ایشان به تصویر کشیده است، اگرچه برای برخی دوره‌ها صراحت و روشنی بیشتری وجود دارد و برخی دوره‌ها بنابر عللی به اجمال و ابهام پاسخ داده شده است.

دوره‌های زندگی

فصل اول: نگاهی کوتاه به زندگی امام زمان(ع)

محل زندگی امام زمان(ع)

دوره‌های زندگی

شکی نیست که آن امام همام در شهر سامرا و در خانه پدرش، امام عسکری(ع) دیده به جهان گشود و تا پایان عمر شریف پدرخود در کنار آن حضرت می‌زیست.

این دوران بنابر قول مشهور از نیمه شعبان سال 255 آغاز شد و در هشتم ربیع الاول سال 260 ق پایان یافت.

غیبت صغری عبارت است از: دوران پنهان‌زیستی کوتاه‌مدت حضرت مهدی(ع) که طبق نظر مشهور با شهادت امام حسن عسکری(ع) (سال 260 ق) آغاز شده و با رحلت چهارمین نایب خاص آن بزرگوار (سال 329 ق) به پایان رسیده است و در مجموع 69 سال می‌شود.

محل زندگی آن حضرت در این دوران به روشنی مشخص نیست؛ ولی از روایات و قرائن به دست می‌آید که حضرت این مدت را به طور عمد در دو منطقه سپری کرده‌اند: یکی منطقه عراق و دیگری «مدینه منوره». البته روایات متعددی بر این مطلب دلالت دارد.

از امام صادق(ع) در این زمینه نقل شده است که فرمود:

«لِلْقَائِمِ غَیْبَتَانِ إِحْدَاهُمَا قَصِیرَةٌ وَ الْأُخْرَی طَوِیلَةٌ الْغَیْبَةُ الْأُولَی لَا یَعْلَمُ بِمَکَانِهِ فِیهَا إِلَّا خَاصَّةُ شِیعَتِهِ وَ الْأُخْرَی لَا یَعْلَمُ بِمَکَانِهِ فِیهَا إِلَّا خَاصَّةُ مَوَالِیه؛ )⁽¹⁾( برای حضرت قائم(ع) دو غیبت است: یکی کوتاه و دیگری طولانی. در غیبت اول، جز شیعیان مخصوص از جای آن حضرت خبر ندارند و در غیبت دیگر جز دوستان مخصوصش از جای او خبر ندارند.»

در دوران غیبت صغری، کسی نزدیک‌تر از سفیران چهارگانه (نواب خاص) به آن حضرت ذکر نشده است و ایشان هم در عراق بودند و همواره با حضرت در ارتباط بوده‌اند و توقیعات فراوانی از طرف حضرت به دست آنها شرف صدور یافته است. بنابراین می‌توان گفت بخشی از عمر آن حضرت در این دوران در عراق سپری شده است.

دسته‌ای دیگر از روایات به صورت مطلق (بدون در نظر گرفتن غیبت صغری و کبری) زندگی حضرت را در دوران غیبت در مدینه منوره ذکر کرده‌اند که با توجه به روایات دسته نخست می‌توان گفت بخشی از عمر آن حضرت نیز در مدینه سپری شده است.

امام باقر(ع) در این باره فرمود: « لَا بُدَّ لِصَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ مِنْ عُزلَةٍ... وَ نِعْمَ الْمَنْزِلُ الطَّیِّبَة؛ )⁽¹⁾( به ناگزیر برای صاحب این امر، عزلت و گوشه‌گیری خواهد بود ... و طیبه (مدینه) چه منزلگاه خوبی است.»

همین روایت در کتاب شریف کافی با اندک تفاوتی از امام صادق(ع) این‌گونه نقل شده است: «لَا بُدَّ لِصَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ مِنْ غَیْبَةٍ وَ لَا بُدَّ لَهُ فِی غَیْبَتِهِ مِنْ عُزْلَةٍ وَ نِعْمَ الْمَنْزِلُ الطَّیِّبَة؛ )⁽²⁾( صاحب‌الامر به ناچار غیبت کند و به ناچار در زمان غیبتش گوشه‌گیری کند و مدینه چه خوب منزلی است.»

همچنین ابوهاشم جعفری می‌گوید: «به امام عسکری(ع) عرض کردم: اجازه بفرمایید سؤالی بپرسم. حضرت فرمود: بپرس. عرض کردم: ای آقای من! آیا فرزندی دارید؟ فرمود: بله. گفتم: اگر اتفاقی رخ داد کجا او را پیدا کنیم؟ پس فرمود: در مدینه.» )⁽³⁾(

بنابراین جمع بین دو دسته روایات به این صورت است که آن حضرت در مدینه حضور داشته‌اند؛ ولی به سبب ارتباطی که آن حضرت با نواب خاص داشته‌اند، بخشی از عمر خود را در عراق سپری کرده‌اند.

غیبت کبری در اصطلاح به مدت زمان پنهان‌زیستی حضرت مهدی(ع) گفته می‌شود. این دوره با وفات آخرین نایب خاص در سال 329 ق آغاز شد و همچنان ادامه دارد و تنها خداوند متعال است که پایان آن را می‌داند.

این دوران ویژگیهای خاصی دارد که آن را به طور کامل از دوران غیبت صغری متمایز می‌سازد؛ از جمله آن ویژگیها کامل شدن غیبت آن حضرت است.

به همان اندازه که پنهان‌زیستی حضرت مهدی(ع) در این دوران به کمال می‌رسد و نیابت و سفارت، همانند دوران غیبت صغری وجود ندارد، محل زندگی آن حضرت نیز نامشخص‌تر می‌شود. در این دوران است که هرگز به طور قطع نمی‌توان مشخص کرد آن حضرت در کجا زندگی می‌کند. البته روایات در این‌باره به محلهای مختلفی اشاره کرده‌اند که برخی از آنها از این قرارند:

الف) مدینه طیبه

همان‌گونه که پیش‌تر نیز اشاره شد برخی از روایات به صورت عام و بدون قید غیبت صغری، مدینه را جایگاه آن حضرت در دوران غیبت ذکر کرده‌اند.

ب) ناحیه ذی‌طوی

ناحیه ذی‌طوی در یک فرسخی مکه و داخل حرم قرار دارد و از آنجا خانه‌های مکه دیده می‌شود. برخی روایات، آن محل را به عنوان جایگاه حضرت مهدی(ع) در دوران غیبت معین کرده‌اند.

امام باقر(ع) در این‌باره فرمود: «یَکُونُ لِصَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ غَیْبَةٌ فِی بَعْضِ هَذِهِ الشِّعَابِ ثُمَّ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی نَاحِیَةِ ذِی طُوًی؛ )⁽¹⁾( صاحب این امر را در برخی از این دره‌ها غیبتی است و با دست‌خود به ناحیه ذی‌طوی - که نام کوهی است در اطراف مکه - اشاره کرد.»

در برخی دیگر از روایات نیز ذکر شده است که حضرت مهدی(ع) پیش از ظهور در ذی طوی به سر می‌برد و آن گاه که اراده الهی بر ظهور آن حضرت تعلق گیرد، از آنجا وارد مسجد‌الحرام می‌شود.

حضرت باقر العلوم(ع) در این‌باره فرموده است: «أَنَّ الْقَائِمَ یَهْبِطُ مِنْ ثَنِیَّةِ ذِی طُوًی فِی عِدَّةِ أَهْلِ بَدْرٍ ثَلَاثِمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا حَتَّی یُسْنِدَ ظَهْرَهُ إِلَی الْحَجَرِ وَ یَهُزُّ الرَّایَةَ الْغَالِبَة؛ )⁽¹⁾( قائم(ع) در میان گروهی به شمار اهل بدر - سیصد و سیزده تن - از گردنه ذی‌طوی پایین می‌آید تا آنکه پشت خود را به حجرالاسود تکیه می‌دهد و پرچم پیروز را به اهتزاز درمی‌آورد.»

ج) دشتها و بیابانها

از برخی روایات نیز استفاده می‌شود که آن حضرت در طول غیبت کبری محل خاصی ندارد و همواره در سفر به سر می‌برد.

امام باقر(ع) هنگام بیان شباهتهای حضرت مهدی(ع) به انبیا چنین فرمودند: «وَأمَّا شَبَهِهِ مِنْ عِیسی فَالسّیَاحَةُ؛ )⁽²⁾( و اما شباهت‌حضرت مهدی(ع) به حضرت عیسی(ع) جهانگردی [و نداشتن مکانی خاص] است.»

همچنین چنانچه بپذیریم آنچه به نام شیخ مفید صادر شده، توقیع حضرت مهدی(ع) است، در آنجا نیز به نامعلوم بودن مکان حضرت مهدی(ع) اشاره شده است.

در آن نوشته چنین بیان شده است: «وَ إِنْ کُنَّا ثَاوِینَ بِمَکَانِنَا النَّائِی عَنْ مَسَاکِنِ الظَّالِمِینَ حَسَبَ الَّذِی أرَانَاهُ اللَّهُ تَعَالَی لَنَا مِنَ الصَّلَاحِ وَ لِشِیعَتِنَا الْمُؤْمِنِینَ فِی ذَلِکَ مَا دَامَتْ دَوْلَةُ الدُّنْیَا لِلْفَاسِقِینَ؛ )⁽¹⁾( با اینکه ما بر اساس فرمان خداوند و صلاح واقعی ما و شیعیان مؤمنمان تا زمانی که حکومت در دنیا در اختیار ستمگران است در نقطه‌ای دور و پنهان از دیده‌ها به سر می‌بریم.»

همچنین حضرت در پاره‌ای از ملاقاتهای معتبر در غیبت کبری، به این نکته اشاره فرموده‌اند.

علی بن ابراهیم بن مهزیار پس از نقل ملاقات خود با حضرت مهدی(ع) به نقل از ایشان چنین می‌گوید: آن حضرت فرمود: «یَا ابْنَ الْمَازِیَارِ أَبِی أَبُو مُحَمَّدٍ عَهِدَ إِلَیَّ أَنْ لَا أُجَاوِرَ قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ ... وَ أَمَرَنِی أَنْ لَا أَسْکُنَ مِنَ الْجِبَالِ إِلَّا وَعْرَهَا وَ مِنَ الْبِلَادِ إِلَّا قَفْرَهَا؛ )⁽¹⁾( همانا پدرم ابومحمد با من عهد فرمود که در مجاورت قومی که خداوند بر آنان غضب کرده است قرار نگیرم... و به من فرمود که در کوهها ساکن نشوم؛ مگر قسمتهای سخت و پنهان آن و در شهرها ساکن نشوم؛ مگر شهرهای متروکه و بی‌آب و علف.»

این نامعلوم بودن محل زندگی آن حضرت در دوران غیبت کبری سبب شده است تا عده‌ای به گمانه‌زنیهایی بعضا سست و واهی بپردازند و به طرح محلهایی روی آورند که اثبات آنها کاری بس مشکل است.

افسانه جزیره خضرا یا مثلث برمودا و مانند آن، حکایتهایی است که در تاریخ پرفراز و فرود این اعتقاد رخ نموده است؛ ولی همواره روشنگران این مذهب حق، مردم را از لغزش در این بیراهه‌ها برحذر داشته‌اند.

دوران ظهور که درخشان‌ترین فراز تاریخ و بهترین دوران حیات انسانی است، ویژگیهای فراوانی دارد که از جمله مهم‌ترین آنها حاکمیت آخرین معصوم و حجت الهی است. روایات فراوانی درباره محل زندگی حضرت ولی عصر(ع) و حکومت آن حضرت در عصر ظهور وجود دارد. این روایات به طور عمده، مسجد سهله را منزل آن حضرت و شهر کوفه را پایگاه حکومتی آن گرامی معرفی کرده‌اند.

مسجد سهله شرافتی بسیار دارد؛ از جمله در روایات ذکر شده است که در این مسجد، هزاران پیامبر به نماز ایستاده‌اند.

صالح بن أبوالأسود گوید که امام صادق(ع) سخن از مسجد سهله راند؛ آن‌گاه فرمود: «أَمَا إِنَّهُ مَنْزِلُ صَاحِبِنَا إِذَا قَامَ بِأَهْلِهِ؛ )⁽¹⁾( به درستی که مسجد سهله، منزل صاحب ماست؛ آن‌گاه که [پس از قیام] با اهل خود در آنجا فرودآید.»

همچنین آن حضرت به ابا بصیر فرمود:

«یَا أبا مُحَمّد کَأَنّی أری نُزُولَ الْقائِمِ فِی مَسجد السَّهْلَةِ بِأهْلِهِ وَعَیالِه؛ ای ابا محمد! گویا حضرت قائم را در مسجد سهله می‌بینم که با زن و فرزندانش در آن نازل می‌شوند.» ابوبصیر پرسید: «آیا مسجد سهله، خانه‌اش خواهد بود؟» حضرت فرمود: «نَعَمْ، هُوَ مَنْزِلُ إِدْرِیسَ(ع) وَ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً إِلَّا وَ قَدْ صَلَّی فِیهِ وَ الْمُقِیمُ فِیهِ کَالْمُقِیمِ فِی فُسْطَاطِ رَسُولِ اللَّهِ(ص) وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ وَ لَا مُؤْمِنَةٍ إِلَّا وَ قَلْبُهُ یَحِنُّ إِلَیْهِ وَ مَا مِنْ یَوْمٍ وَ لَا لَیْلَةٍ إِلَّا وَ الْمَلَائِکَةُ یَأْوُونَ إِلَی هَذَا الْمَسْجِدِ یَعْبُدُونَ اللَّه؛ )⁽²⁾( آری، این مسجد، منزل ادریس است. خداوند هیچ پیامبری را بر نینگیخت؛ مگر آنکه در این مسجد نمازگزارد. هر کس در این مسجد بماند مانند آن است که در خیمه رسول خدا(ص) اقامت کرده است. هیچ مرد و زن مؤمنی نیست؛ مگر آنکه دلش به سوی آن مسجد پرمی‌کشد. روز و شبی نیست؛ مگر آنکه فرشتگان به این مسجد پناه می‌برند و در آن به عبادت خدا می‌پردازند.»

همان‌گونه که اشاره شد، کوفه نیز مرکز حکومت مهدی(ع) قلمداد شده است. چگونگی زندگی در عصر ظهور به روشنی مشخص نشده است؛ ولی به نظر می‌رسد تفاوت بسیاری با نحوه زندگی امروزی داشته باشد. تکامل علوم بشری، کمال عقلانی بشر، توسعه خارق‌العاده امکانات و رفاه عمومی، امنیت فراگیر بر کل کره زمین و... به طور قطع، ویژگیهایی را برای زندگی در آن زمان ایجاد خواهد کرد که امروز درک دقیق آن برای ما کاری بس مشکل است.

از امام باقر(ع) نقل شده است که در بخشی از یک روایت طولانی فرمود: «ثُمَّ یَتَوَجَّهُ إِلَی الْکُوفَةِ فَیُنْزِلُهَا وَ یَکُونُ دَارَهُ؛ )⁽¹⁾( آن گاه [حضرت مهدی(ع)] به سوی کوفه می‌رود. پس آنجا را برای منزل برمی‌گزیند و کوفه، خانه او خواهد بود.»

و در پایان، سخن دل را این‌گونه می‌سراییم:

آن سفرکرده که صد قافله دل همره اوست

هرکجا هست، خدایا به سلامت دارش

فصل دوم: امام مهدی (ع) از نگاه قرآن و معصومان (ع)

امام مهدی(ع) در قرآن

مقدمه

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در قرآن

مقدمه

بدون شک، تمامی انبیای عظام و رسولان گرامی، امتهای خویش را به عاقبتی نیکو و سرانجام پاکیزه و خرم خبر داده‌اند. آنان از سوی خداوند وعده فرموده‌اند که روزگار آدمیان به سعادت، رفاه، خوشی و راحتی ختم خواهد شد و دوران ظلم و ستم به آخر خواهد رسید.

در آن هنگام، انسانهای محروم، حقوق خویش را باز میستانند، از چنگال فقر و محرومیت و رنج، رهایی می‌یابند و پس از آنکه محکوم و رهرو بوده‌اند به رهبری و زمامداری می‌رسند، و به فضل و عنایت الهی در زمین سروری می‌یابند. کتابهای آسمانی، آکنده از این بشارت است. البته در تعیین مصداق آن مصلح، عبارتها مختلف و الفاظ متفاوت است.

قرآن مجید نیز دربارة این موضوع، اهتمام ویژه‌ای دارد. این کتاب آسمانی، اراده و خواست خداوند متعال را بر این می‌داند که دوران حکومت شیطان به پایان رسد، بساط پیروان او برچیده شود، بندگان صالح خداوند در همه جای زمین به حکومت رسند و سراسر گیتی به آنان سپرده شود تا قوانین اسلام به طور کامل و همه‌جانبه تطبیق و اجرا، سعادت افراد بشر تضمین و تأمین شود و هدف نهایی از زندگی تحقق پذیرد.

البته تطبیق این آیات نورانی بر وجود مقدس مهدی(ع) و حکومت جهانی آن حضرت، تنها از راه روایات رسول گرامی اسلام(ص) و امامان معصوم(ع) امکان‌پذیر است وهمچون بسیاری از موضوعات دیگر بدون استفاده از این بیانات نورانی، آیات قرآن خاموش‌اند.

آیات مهدویت

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در قرآن

آیات مهدویت

بیش از یکصد و بیست آیه از آیات قرآن به مسئله مهدویت تفسیر شده است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

امام صادق(ع) ذیل این آیه فرمود: «متقیان، شیعیان علی(ع) هستند و غیب، همان حجت غائب است.» )⁽²⁾(

از امام صادق(ع) درباره این آیه و وقت معلوم سؤال شد. آن حضرت در جواب فرمود: «وقت معلوم، روز قیام قائم آل محمد است. هرگاه خداوند او را برانگیزد، در مسجد کوفه ابلیس می‌آید؛ در حالی که بر زانوهایش راه می‌رود و می‌گوید: ای وای از این روزگار! آن‌گاه با پیشانی‌اش گرفته و گردنش زده می‌شود. آن هنگام روز وقت معلوم است که مدت او به پایان می‌رسد.» )⁽¹⁾(

وقتی از امام صادق(ع) درباره این آیه سؤال شد، آن حضرت پاسخ داد:

«آن قائم آل محمد(ص) است که خروج می‌کند و به انتقام خون حسین(ع) دشمنان را می‌کشد. پس چنانچه اهل زمین را به قتل رساند مسرف نخواهد بود.» )⁽¹⁾(

حضرت صادق(ع) در تفسیر این آیه شریفه می‌فرماید: «إِذَا قَامَ الْقَائِمُ(ع) ذَهَبَْ دَوْلَةُ الْبَاطِل؛ )⁽³⁾( هرگاه قائم(ع) به پا خیزد، دولت‌باطل از بین می‌رود [و زایل می‌شود].»

علی بن ابراهیم در تفسیرش که منسوب به امام صادق(ع) است در معنای این آیه می‌گوید: «منظور از بندگان صالح که زمین را به ارث خواهند برد، حضرت قائم(ع) و اصحاب اویند.» )⁽¹⁾(

امام صادق(ع) درمعنای این آیه شریفه می‌فرماید: «درباره حضرت قائم(ع) و اصحاب او نازل شد.» )⁽³⁾(

از امام باقر(ع) یا امام صادق(ع) درباره این آیه نقل شده است که فرمودند: «این آیه درباره قائم از آل محمد(ص) نازل شده است. هرگاه خروج کند معمم می‌شود و در کنار مقام نماز گذارد و به درگاه پروردگارش تضرع کند. پس هیچ پرچمی از او رد نشود.» )⁽¹⁾(

روایات دربارة نزول این آیه درباره امامان از آل محمد(ص) بسیار است که در کتاب «البرهان» یاد شده است. )⁽³⁾(

درباره این آیه از امام باقر(ع) نقل شده است که فرمود: « خداوند عز و جل زمین را پس از مردن آن به مدد حضرت قائم(ع) زنده می‌کند.» )⁽¹⁾(

برای رعایت اختصار بقیه آیات را تنها با ذکر شماره و منبع استناد به پایان می‌بریم:

البته آیات مربوط به امام زمان(ع) چندین برابر این مقدار است که خواننده محترم را برای مطالعه بیشتر به مطالعه کتابهای ذیل توصیه می‌کنیم:

امام مهدی(ع) از نگاه پیامبر اعظم(ص)

پیوسته به یاد مهدی(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) از نگاه پیامبر اعظم(ص)

پیوسته به یاد مهدی(ع)

آنچه پیش رو دارید نگاهی گذرا است به کلمات و سخنان خاتم پیامبران(ص) درباره خاتم اوصیا، حضرت مهدی موعود(ع).

پیامبر اکرم(ص) در همه حال و همه جا به یاد فرزند و خاتم اوصیای خود حضرت مهدی(ع) بود. ایشان از همان اوایل بعثت متذکر میشد و مردم را به یاد مهدی رهنمون می‌ساخت و به روزگاری سراسر نور نوید می‌داد و می‌فرمود: «لا تَذْهَبُ الدُّنْیا حَتّی یَلِیَ أُمَّتی رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتی یُقالُ لَهُ المَهْدی؛ )⁽¹⁾( دنیا به پایان نرسد؛ مگر اینکه امت مرا مردی از اهل بیت من سرپرستی (و رهبری) کند که به او مهدی گفته می‌شود.»

در جایی دیگر می‌فرمود: «لَوْ لَمْ یَبْقِ مِنَ الدَّهْرِ إلاّ یَوْمٌ لَبَعَثَ اللّه رَجُلاً مِنْ أهْلِ بَیْتی یَمْلاَءُها عَدْلاً کما مُلِئَتْ جَوْراً؛ )⁽²⁾( اگر از عمر روزگار جز یک روز باقی نماند، خداوند [در آن روز] مردی از اهل بیت من را برانگیزد که عرصه زمین را از عدل لبریز کند، پس از آنکه از ستم پر شده باشد.»

آن‌گاه که حضرتش به معراج رفت، سفر آسمانی‌اش نیز با یاد و نام مهدی(ع) شیرین و زیبنده شد و خدا به او فهماند که حتی در اوج معراج و مرحله (قابَ قَوسَین أَو أدْنی) نیز باید سخن از خاتم اوصیا باشد. هنگامی که حق‌تعالی انوار اوصیای او را به وی نشان می‌دهد، مهدی را می‌بیند که «کَأنَّهُ کَوْکَبٌ دُرّیٌ فی وَسَطِهِمْ؛ آنگار همچون ستاره‌ای درخشان در میان ائمه دیگر می‌درخشد.» و این‌گونه به حبیب خدا خطاب می‌شود که نه تنها همیشه به یاد او باش؛ بلکه به او عشق بورز: «یا مُحمد! أحْبِبْهُ فَإنّی أحِبّهُ وَأُحِبّ مَنْ یُحِبُّهُ؛ )⁽¹⁾( ای محمد! او را دوست بدار که من او را دوست می‌دارم و هر کس که او را دوست بدارد، من [نیز] او را دوست می‌دارم.»

رسول خدا(ص) در لحظات پایان عمر خویش نیز به یاد فرزندش مهدی(ع) بود. آن زمان که دخترش فاطمه(س) به شدت گریه می‌کرد، حضرت در حالی که رو به قبله و نزدیک به حالت احتضار بود به دخترش اشاره کرد که نزدیک بیا! زهرا(س) نزدیک رفت. پیامبر آهسته به او سخنی گفت که شادمانی در چهره‌اش آشکار شد.

در حدیث آمده است که از فاطمه زهرا(س) سؤال شد: «آن سخنی که پیامبر، آهسته به تو گفت چه بود که باعث خرسندی تو شد؟» حضرت فرمود: «آنچه پدرم به من فرمود: «[دو مطلب بود]: 1. از میان اهل بیتم تو نخستین کسی هستی که به من ملحق می‌شوی؛ 2. دوازده امام که جانشینان من هستند، از نسل توست و آخرین آنها [مهدی موعود] انتقام تو را می‌ستاند.» )⁽¹⁾(

مشخصات فردی مهدی(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) از نگاه پیامبر اعظم(ص)

مشخصات فردی مهدی(ع)

پیامبر اکرم(ص) سالها پیش از تولد حضرت مهدی(ص) مشخصات فردی او را بیان کرد؛ آنجا که فرمود: «اَلْمَهدی مِنْ وُلْدی اِسْمُهُ إسْمی وکُنیَتُهُ کُنْیَتی أشْبَهُ النّاسِ بی خَلقاً وَخُلْقاً تَکُونُ لَهُ غَیْبَةٌ وَحَیْرةٌ تَضِلُّ فیها الاُْمَمُ ثُمّ یُقْبِلُ کالشَّهاب الثاقب، یَمْلاَءُها عَدْلاً کما مُلِئَتْ جَوْراً وَظُلْماً؛ )⁽¹⁾( مهدی، از فرزندان من است. نامش، نام من و کنیه‌اش کنیه من [ابوالقاسم] است. او شبیه‌ترین مردم به من در خلق و خوی است. برای او غیبت و حیرتی است که امتها در آن به گمراهی افتند. پس از آن، بسان شهاب فروزان بیاید و زمین را از عدل و داد پر کند، پس از آنکه از جور و ظلم لبریز شده باشد.»

در جای دیگر فرمود: «بِأَبی وَ أٌمّی سَمیّی وَشَبیهی وَ شَبیهُ مُوسَی بن عِمْرانَ؛ )⁽²⁾( پدر و مادرم فدایش باد که او همنام من و شبیه من و شبیه موسی بن عمران است.»

همچنین فرمود: «مَهْدیُّ أُمَّتی أشْبَهُ النّاسِ بی فی شَمائِلِهِ وَأقْوالِهِ وَأفْعالِهِ؛ )⁽¹⁾( مهدیِ امت من، شبیه‌ترین مردم به من در شمایل و سخن و رفتار است.»

شاید از جمله دلایل این همه پافشاری بر همگونی حضرت مهدی(ع) با حضرت ختمی مرتبت(ص) این باشد که جلوی مدعیان کاذب مهدویت گرفته شود و هر کسی چنین ادعایی را مطرح نکند.

حضرت رسول(ص) برای شبهه‌زدایی بیشتر بیان فرمود که مهدی(ع) از نسل علی و زهرا(ع) است؛ آنجا که می‌فرماید: «اِنَّ عَلیَّ بنَ أبی طالِبٍ(ع) اِمامُ أمَّتی... ومِنْ وُلْدِهِ القائِمُ الْمُنْتَظَرُ...؛ )⁽²⁾( به راستی علی فرزند ابوطالب، امام امت من است... و از فرزندان او قائم منتظر است...» و یا فرمود: «اَلْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِ فاطِمةَ؛ )⁽³⁾( مهدی، از فرزند فاطمه است.»

همچنین حضرت سلمان از امام علی(ع) پرسید: «مهدی از نسل کدام فرزندان شماست؟ امام فرمود: «مِنْ وُلْدی هذا وَضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَی الحُسَیْنِ؛ )⁽⁴⁾( از این فرزندم و با دست مبارکش بر حسین زد.»

مردی یهودی به نام نعثل از پیامبر اکرم(ص) پرسید: «وصی تو کیست؟...» فرمود: «وصی من و خلیفه من پس از من، علی(ع) و پس از او، دو نوه‌ام حسن و حسین و پس از حسین، نه تن از نسل حسین، امامانی نیک باشند.» نعثل عرض کرد: «نام آنان را برای من بازگو کن.» حضرت در پاسخ فرمود: «چون حسین درگذرد، فرزندش علی، و پس از او فرزندش محمد، و پس از محمد فرزندش جعفر و پس از او فرزندش موسی و پس از موسی فرزندش علی، و پس از علی فرزندش محمد و پس از محمد فرزندش علی و پس از او فرزندش حسن خواهد بود.»

پیامبر اکرم(ص) در ادامه افزود: «فَاِذا مَضَی الحَسَنُ فَبَعْدَهُ ابنُهُ الحجة بنُ الحَسَنِ بن علیّ فَهذِهِ اِثْنا عَشَرَ اِماما عَلی عَدَدِ نُقَباءِ بَنی اِسرائیل؛ )⁽¹⁾( وپس از حسن، فرزندش حجة بن الحسن بن علی(ع) باشد. پس اینان دوازده امام‌اند، به عدد بزرگان بنی اسرائیل.»

غیبت طولانی و ظهور حتمی

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) از نگاه پیامبر اعظم(ص)

غیبت طولانی و ظهور حتمی

مسئله دیگری که در کلام حضرت ختمی مرتبت(ص) بیان شده است، غیبت طولانی و حیرت آور آن حضرت است؛ چنان که گذشت: «...تَکُونُ لَهُ غَیْبَةٌ وَحَیْرَةٌ تَضِلُّ فیهَا الأُمَم ثُمَّ یُقْبِلَ کَالشَّهاب الثّاقِبِ؛ )⁽¹⁾( او را غیبت و حیرتی باشد که امتها در آن به گمراهی افتند. پس از آن بسان شهابی فروزان بیاید.»

همچنین غیبت طولانی امام زمان(ع) را سرّی از اسرار الهی می‌داند و می‌فرماید: «یا جابِرُ! اِنَّ هذَا الأمْرَ أمرٌ مِنْ أمْرِ اللّه‌ِ وَسِرّ مِنْ سرّ اللّه‌ِ مَطْوِیٌّ عَنْ عِبادِ اللّه‌ِ...؛ )⁽²⁾( ای جابر! همانا این امر، امری است از امر خداوند و سری است از سر الهی که بر بندگان او پوشیده است.»

گاه نیز این موضوع را امتحانی برای مؤمنان دانسته، بیان می‌دارد که برای قائم غیبتی است: «لِیُمَحِّصَنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَیَمْحَقُ الْکافِرینَ؛ )⁽³⁾( هر آینه کسانی که ایمان آورده‌اند را پاکیزه می‌سازد و کافران را نابود می‌کند.»

پس از این غیبت طولانی، ظهور حتمی است؛ غیبت و ظهوری که رمز و راز بقای تشیع و نشانه حیات آن است. خاتم انبیا(ص) این امر را نیز با قاطعیت تمام بیان کرده، می‌فرماید: «لَوْ لَمْ یَبْقِ مِنَ الدُّنْیا إلّا یَوْمٌ لَطوّلَ اللّه تَعالی ذلِکَ الْیَوْمَ حَتّی یَبْعَثَ رَجُلاً مِنّی؛ )⁽¹⁾( اگر از دنیا بیش از یک روز باقی نمانده باشد، خداوند آن روز را طولانی خواهد کرد تا مردی از خاندان من را برانگیزد.»

گفتنی است که این مضمون، در روایات اهل سنت نیز آمده است. )⁽²⁾(

پاداش انتظار

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) از نگاه پیامبر اعظم(ص)

پاداش انتظار

بدیهی است که غیبت طولانی و ظهور حتمی، نیازمند بردباری و انتظار و آمادگی است. پیامبر اکرم(ص) به همین سبب برای تسکین درد انتظار و آلام دوران دوری از قطب عالم امکان، پاداش بی‌حساب انتظار را گوشزد می‌کند و می‌فرماید: «أفْضَلُ أعْمالِ أمَّتی اِنْتِظارُ الْفَرَجِ مِنَ اللّه‌ِ عَزّوجلّ؛ )⁽¹⁾( برترین کارهای امت من، انتظار فرج از خدای عزوجل است.» همچنین در روایات دیگر برای منتظران راستین پاداش شهادت در راه خدا همراه آن حضرت و یا ثواب درک دوران ظهور وعده داده شده است. )⁽²⁾(

اوصاف منتظران راستین

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) از نگاه پیامبر اعظم(ص)

اوصاف منتظران راستین

رسول خدا(ص) در این باره فرمود: «یا عَلی وَاعْلَمْ أنَّ أعْجَبَ النّاسِ ایماناً وَأَعْظَمَهُمْ یَقیناً قَوْمٌ یَکُونُ فی آخِر الزَّمانِ لَمْ یَلْحَقُوا النَّبیّ وَحَجَبَ عَنْهُمُ الحُجَّةُ فَآمَنُوا بِسَوادٍ عَلی بَیاضٍ؛ )⁽¹⁾( ای علی! بدان که شگفت‌انگیزترین مردم از جهت ایمان و عظیم‌ترین آنها از روی یقین، مردمی‌اند که در آخرالزمان خواهند بود، پیامبر را ندیده‌اند و حجت (و امام) نیز از آنان محجوب است؛ اما به سیاهی که بر سفیدی رقم خورده است، ایمان آورده‌اند.»

روشن است که زمانی ایمان راستین و واقعی در منتظران به وجود خواهد آمد که تردید و انکار را از خود دور کرده باشند. به همین سبب، پیامبر اکرم(ص) فرمود: «...فإیّاکَ وَالشَّک؛ )⁽¹⁾( مبادا در آن (غیبت قائم) تردید به خود راه دهی.» و یا فرمود: «مَنْ أنْکَرَ القائِمَ مِنْ وُلْدی فَقَدْ أنْکَرَنی؛ )⁽²⁾( هر آن کس قائم از فرزندان مرا انکار کند، مرا انکار کرده است.»

داشتن ایمان و دین، امر مهمی است و مهم‌تر از آن، حفظ آن در طول دوران و فتنه آخرالزمان است. از مهم‌ترین نشانه‌های منتظر راستین در دیدگاه خاتم پیامبران(ص) ثابت ماندن و استواری بر دین و پایداری در صراط الهی است.

روزی خاتم الانبیا(ص) به جمعی از اصحاب خود دو بار فرمود: ««اللّهُمَّ لَقِّنی اِخْوانی؛ )⁽³⁾( خداوندا! ملاقات با برادرانم را به من عطا فرما.» اصحاب عرض کردند: «ای رسول خدا! مگر ما برادران شما نیستیم؟» حضرت فرمود: «نه، شما اصحاب من هستید. برادران من، مردمانی هستند در آخر الزمان که به من ایمان می‌آورند با اینکه مرا ندیده‌اند. خداوند آنها را با نام و اسم پدرانشان پیش از تولد به من معرفی کرده است.»

در روایات اسلامی به این موضوع اشاره شده و ثابت ماندن شیعیان بر دینشان، از کشیدن دست بر درخت خاردار در شب تاریک دشوارتر معرفی شده و یا از در دست نگه‌داشتن آتش چوب درخت غضا [که سخت و مقاوم است] مشکل‌تر دانسته شده است. آری، آنها چراغهای شب تارند و خداوند آنان را از هر فتنه‌ای نجات می‌دهد. )⁽¹⁾(

رسول اکرم(ص) فرمود: «طُوبی لِمَنْ أدْرَکَ قائِمَ أهْلِ بَیْتی وَهُوَ مُقْتَدٍ بِهِ قَبْلَ قِیامِهِ، یَتَوَلّی وَلِیَّهُ وَیَتَبرَّأُ مِنْ عَدُوِّه، وَیَتَوَلَّی الأئِمَةَ الْهادِیَةَ مِنْ قَبْلِهِ...؛ )⁽²⁾( خوشا به حال کسی که قائم اهل بیت مرا درک کند، در حالی که پیش از قیامش به او اقتدا کرده و با دوستان او دوستی و از دشمنانش بیزاری جسته است و ائمه هدایتگر پیش از او را دوست می‌دارد.»

یاران امام به مولای خود عشق می‌ورزند و چون بنده‌ای گوش به فرمان، از حضرت، پیروی می‌کنند و در انجام دستورهای وی، بر یکدیگر پیشی می‌گیرند؛ چنان‌که خاتم رسل(ص) فرمود: «کرّارُونَ مُجِدُّونَ فی طاعَتِهِ؛ [آنان] سلحشورانی کوشا در پیروی از اویند.»

آن جناب در فرازی دیگر، منتظران راستین و زمینه‌سازان ظهور را دقیق‌تر مشخص کرده، می‌فرماید: «یَخْرُجُ ناسٌ مِنَ الْمَشْرِقِ فَیُوَطِّؤُون لِلْمَهْدی سُلطانَهُ؛ )⁽¹⁾( مردمی (احتمالاً ایرانیان) از شرق، قیام و زمینه را برای حکومت مهدی آماده می‌کنند.»

وقت ظهور و قیام

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) از نگاه پیامبر اعظم(ص)

وقت ظهور و قیام

زمان دقیق ظهور و قیام حضرت مهدی(ع) را فقط خداوند متعال می‌داند، و خود حضرت هم وقتی زمان قیامش فرا رسد، از طریق الهام الهی آگاه می‌شود. )⁽¹⁾( در کلام ختمی مرتبت(ص) آمده است که هرگاه وقت قیام فرا رسد، پرچم حضرت خود به خود برافراشته می‌شود؛ چنان‌که می‌خوانیم:

«لَهُ عَلَمٌ إذا کانَ وَقْتُ خُرُوجِهِ انْتَشَرَ ذلِکَ الْعَلَمُ مِنْ نَفْسِهِ وَاَنْطَقَهُ اللّهُ تَبارَکَ وَتَعالی فَناداهُ الْعَلَمُ: اخْرُجْ یا وَلِیَّ اللّهِ فَاقْتُلْ أعْداءَ اللّهِ... فَلا یَحِلُّ لَکَ اَنْ تَقْعُدَ عَنْ اَعْداءِ اللّهِ؛ )⁽²⁾( برای او (امام زمان(ع)) پرچمی است که وقتی هنگام خروجش فرا رسد، خود به خود باز می‌شود و خداوند بزرگ، آن را به سخن می‌آورد. پس به آن حضرت خطاب می‌کند و می‌گوید: ای ولی خدا خارج شو! پس دشمنان خداوند را نابود ساز که دیگر برای تو نشستن در مقابل دشمنان خدا جایز نیست.»

و یا هنگام فرا رسیدن قیام آن حضرت، شمشیرش به امر الهی از غلاف خارج می‌شود؛ چنانکه پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «لَهُ سَیْفٌ مَغْمَدٌ فَإذا حانَ وَقْتُ خُرُوجِهِ اقْتَلَعَ ذلِکَ السَّیْفُ مِنْ غِمْدِهِ وَاَنْطَقَهُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ فَناداهُ السَّیْفُ اخْرُجْ یا وَلِیَّ اللّهِ فَلا یَحِلُّ لَکَ أنْ تَقْعُدَ عَنْ أعْداءِ اللّهِ فَیَخْرُجُ؛ )⁽³⁾( برای او شمشیری است در غلاف. پس هنگامی که وقت قیامش فرا رسد، آن شمشیر از غلافش خارج می‌شود و خداوند آن شمشیر را به سخن درمی‌آورد و شمشیر به آن حضرت ندا می‌دهد: ای ولی خدا! قیام کن؛ چرا که برای تو جایز نیست در مقابل دشمنان خدا بنشینی. پس او قیام می‌کند.»

علائم ظهور

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) از نگاه پیامبر اعظم(ص)

علائم ظهور

این علائم، بیش از آن است که در بخشی از یک مقاله بگنجد. ما فقط به برخی از آنها اشاره می‌کنیم که در کلام خاتم انبیا(ص) بر آنها دست یافته‌ایم. البته این موارد، در واقع، نشانه‌های آخرالزمان است که منتهی به دوران ظهور حضرت مهدی(ع) می‌شود.

«عَنْ اِبْنِ عَباس عَنْ رَسُولِ‌الله(ص) فی حَدیْثٍ اَنَّ اللّهَ اَوْحی اِلَیْهِ لَیْلَةً اَسْری بِهِ اَنْ یُوْصِیَ اِلی عَلِیٍّ وَاَخْبَرَهُ بِالاَْئِمَّةِ مِنْ وُلْدِهِ اِلی اَنْ قالَ وَآخِرُ رَجُلٍ مِنْهُمْ یُصَلّی عیسَی ابْنُ مَرْیَمَ خَلْفَهُ یَمْلأُ الاَْرْضَ عَدْلاً کَما مُلِئَتْ جَوْرا وَظُلْما... فَقُلْتُ اِلهی وَسَیِّدی مَتی یَکُونُ ذاکَ؟ فَاَوْحَی اللّهُ عَزَّوَجَلَّ اِلَیَّ یَکُونُ ذلِکَ اِذا رُفِعَ الْعِلْمُ وَظَهَرَ الْجَهْلُ وَکَثُرَ الْقِراءَةُ وَقَلَّ الْعَمَلُ وَکَثُرَ الْقَتْلُ وَقَلَّ الْفُقَهاءُ وَالْهادُونَ وَکَثُرَ فُقَهاءُ الضَّلالَةِ وَالْخَوْنَةِ... وَکَثُرَ الْجَوْرُ وَالْفَسادُ وَظَهَرَ الْمُنْکَرُ وَاَمَرَ اُمَّتُکَ بِهِ وَنَهی عَنِ الْمَعْرُوفِ؛ )⁽¹⁾( ابن عباس می‌گوید از پیامبر خدا(ص) در حدیثی نقل شده است: خداوند به او در شب معراج وحی کرد که به حضرت علی(ع) سفارش کند و دربارة امامان از فرزندانش آگاهی داد تا آنجا که فرمود: آخرین مرد از آنها، کسی است که عیسی بن مریم(ع) پشت سرش نماز می‌خواند. زمین را پر از عدل و داد می‌کند؛ چنان‌که ستم فراگیر شده است... . عرض کردم: خدای من و آقای من! آن (قیام مهدی) کی خواهد بود؟ خداوند به من وحی کرد، هرگاه علم از میان برداشته شود و نادانی ظاهر شود، خواندن [قرآن] زیاد، ولی عمل [به قرآن] کم شود، و کشتار، فراوان، و فقها و هدایتگران کم شوند و عالمان گمراهی و خیانتکاری به وفور یافت شوند... جور و فساد زیاد و منکر آشکار شود، و امت تو به منکر امر و از معروف نهی کند.»

پیامبر اکرم(ص) فرمود: «یَکُونُ عِنْدَ انْقِطاعٍ مِنَ الزَّمانِ وَظُهُورٍ مِنَ الْفِتَنِ رَجُلٌ یُقالُ لَهُ الْمَهْدِیُّ عَطائُهُ هَنیئاً؛ )⁽²⁾( هنگام پایان زمان و آشکار شدن فتنه‌ها مردی است که به او مهدی گفته می‌شود و بخشش او فراوان است.»

پس از ظهور

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) از نگاه پیامبر اعظم(ص)

پس از ظهور

از جمله مسائلی که درباره خاتم اوصیا(ع) در کلام خاتم انبیا(ص) آمده است تصویری کلّی، روشن و امیدوار کننده از دوران پس از ظهور است؛ همان چیزی که مایه دلخوشی تمام مستضعفان عالم به حساب می‌آید.

در این باره به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:

آن حضرت در روایت دیگری فرمود: «اَلأئِمَّةُ مِنْ بَعْدی إثْنا عَشَرَ أوَّلُهُمْ أنْتَ یا عَلِیُّ وَآخِرُهُمُ الْقائِمُ الَّذی یَفْتَحُ اللّهُ تَعالی ذِکْرُهُ عَلی یَدَیْهِ مَشارِقَ الأرْضِ وَمَغارِبَها؛ )⁽²⁾( پیشوایان پس از من دوازده نفرند. اولین آنها تو هستی یا علی! و آخرین آنها قائم است؛ همو که خداوند متعال به دست او مشرقها و مغربهای زمین (تمام کره زمین) را فتح خواهد کرد.»

از همان حضرت نقل شده است که خداوند در شب معراج در بخشی از سخنان خود فرمود: «وَلاَُطَهِّرَنَّ الأرْضَ بِاخِرِهِمْ مِنْ أعْدائی وَ لاَُمَکِّنَنَّهُ مَشارِقَ الأرْضِ وَمَغارِبَها؛ )⁽¹⁾( و به راستی زمین را به وسیله آخرین آنها (امامان معصوم(ع)) از دشمنانم پاک خواهم ساخت و تمام شرق و غربِ زمین را در فرمانرواییِ او قرار خواهم داد.»

پیامبر اکرم(ص) فرمود: «إنَّ عَلِیَّ بْنَ اَبی طالِبٍ اِمامُ أمَّتی... وَمِنْ وُلْدِهِ الْقائِمُ الْمُنْتَظَرُ الَّذی یَمْلاَءُ اللّهُ بِهِ الأرْضَ عَدْلاً وَقِسْطاً کَما مُلِئَتْ جَوْراً وَظُلْماً؛ )⁽¹⁾( به راستی که علی بن ابی طالب امام امت من است... و قائم منتظر از نسل اوست؛ آن کس که زمین را از عدالت و داد پر می‌کند، آن‌گونه که از ستم و بیداد پر شده است.»

دادگری امام به گونه‌ای گسترده و فراگیر است که رسول خدا(ص) در سخنی فرمود: «یَمْلاَءُ الأرْضَ عَدْلاً کَما مُلِئَتْ جَوْراً یَرْضی بِخِلافَتِهِ أهْلُ الأرْضِ وَ أهْلُ السَّماءِ وَالطَّیْرُ فِی الْجَوِّ؛ )⁽²⁾( [مهدی موعود] زمین را پر از عدل کند؛ چنان‌که از ستم پر شده است؛ [به گونه‌ای که] ساکنان زمین و آسمان و پرندگان هوا از حکومتش خشنود شوند.» )⁽³⁾(

چهره گل باغ و صحرا را گلستان می‌کند

دیدن مهدی هزاران درد درمان می‌کنـد

مدعی گوید که با یک گل نمی‌گردد بهــار

من گلی دارم که عالم را گلستان می‌کند

شبیه همین روایت را ابو سعید خدری نیز از پیامبر اکرم(ص) نقل کرده است. )⁽²⁾(

حسن ختام

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) از نگاه پیامبر اعظم(ص)

حسن ختام

اجرای عدالت از یک طرف، در اختیار قرارگرفتن گنجهای زمین از طرف دیگر، برکت وجود و ظهور آن حضرت و یاران پاکش از طرف سوم، باعث وفور نعمتها و بارندگی در کره زمین می‌شود. به چند نمونه از روایات در زمینه فوق اشاره می‌کنیم:

یک. استخراج گنجها: پیامبر اکرم(ص) فرمود: «یُخْرِجُ لَهُ الاَْرْضُ اَفْلاذَ کَبِدِها وَیَحْثُوا الْمالَ حَثْوا وَلا یَعُدُّهُ عَدّاً؛ )⁽¹⁾( زمین، جگرگوشه‌ها و [گنجهای] خود را برای آن حضرت ظاهر می‌سازد و ثروت، چنان فزونی می‌یابد که قابل شمارش نیست.»

در روایت دیگر، در وصف خاتم اوصیا(ع) فرمود: «إنَّهُ یَسْتَخْرِجُ الْکُنُوزَ وَیُقَسِّمُ الْمالَ؛ )⁽²⁾( به راستی او (مهدی(ع)) گنجها را استخراج می‌کند و ثروتها را تقسیم می‌کند.»

دو. بارندگی فراوان و محصولات زیاد: حضرت ختمی مرتبت(ص) فرمود: «تَنْعُمُ اُمَّتی فی زَمَنِ الْمَهْدِیِّ نِعْمَةً لَمْ یَنْعُمُوا مِثْلَها قَطٌّ تُرْسَلُ السَّماءُ عَلَیْهِمْ مِدْراراً؛ )⁽¹⁾( امت من در دوران حضرت مهدی(ع) از چنان نعمتی برخوردار می‌شوند که تا آن روز، مانندش را ندیده‌اند؛ آسمان برایشان بسیار می‌بارد.»

آن جناب درباره وفور محصولات کشاورزی فرمود: «وَلا تَدَعُ الاَْرْضُ شَیْئا مِنَ النَّباتِ اِلاّ اَخْرَجَتْهُ؛ )⁽²⁾( و زمین، چیزی از گیاهان خود را فروگذار نمی‌کند؛ جز آنکه آن را می‌رویاند.»

امام مهدی(ع) در آیینه خطبه غدیر

مقدمه

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در آیینه خطبه غدیر

مقدمه

جریان غدیر و خطبه با عظمت آن، فقط یک قصّه تاریخی خاص نیست که زمان آن گذشته و هیچ نقشی در امروز و فردای جامعه اسلامی نداشته باشد. همچنین یک حادثه شخصی نیست که پیامبر اکرم(ص) فقط امیرمؤمنان علی(ع) را به عنوان وصی خود معرّفی کرده باشد و در نتیجه تاریخ مصرف و مبحث آن گذشته باشد؛ بلکه در غدیر خم و خطبه غدیریّه پیامبر دوراندیش و آینده‌نگر اسلام، تاریخ کلّ بشر رقم خورد؛ چرا که امامت تمامی امامان دوازده‌گانه در طول تاریخ مطرح و تبیین شد؛ حقیقتی که از امیر مؤمنان(ع) آغاز و به مهدی صاحب الزمان(ع) منتهی می‌شود. )⁽¹⁾(

در بخشهای پایانی خطبه غدیریه، رئوس برنامه‌های مهدی موعود(ع) بیان شده است تا هم خط سیر تاریخ جامعه اسلامی ترسیم شود و هم آینده روشن و زیبای جامعه بشری نشان داده شود؛ از این رو دعوت مردم و بیعت‌گرفتن از آنان بر همین محور کلّی بوده است.

در بخشی از این خطبه می‌خوانیم: «ای مردم! پس از خدا بترسید و با علی و حسن و حسین «وَالأئِمَّةَ کَلِمَةً طَیِّبَةً باقِیَةً؛ و امامان به عنوان کلمه پاکیزه باقیه» بیعت کنید. هر کس حیله کند، خداوند او را هلاک می‌کند و هر کس وفا کند، در رحمت الهی قرار می‌گیرد.» )⁽¹⁾(

نخستین نکته‌ای که پیامبر اکرم(ص) درباره حضرت مهدی(ع) در خطبه غدیر گوشزد می‌کند، این است که مهدی(ع) از ما خانواده نبوت و امامت است: «مَعاشِرَ النّاسِ إنِّی نَبِیٌ وَعَلِیٌّ وَصِیّی ألا إنَّ خاتَمَ الأئِمَّةِ مِنّا الْقائِمُ الْمَهْدِیُّ؛ )⁽²⁾( ای مردم! به درستی من، نبی، و علی، وصی من است. بدانید که آخرین امام از ما، مهدی قائم است.»

البته این نخستین بار نبوده است که حضرت بر این مسئله تصریح کند؛ بلکه پیش از خطبه غدیر نیز بارها و بارها این مسئله را برای مردم بیان کرده است.

آن جناب در روایات دیگر به طور کامل مشخص کرد که مهدی(ع) از نسل علی و فاطمه(ع) و از فرزندان امام حسین(ع) است؛ )⁽¹⁾( سرانجام به طور دقیق بیان فرمود: «فَإِذا مَضَی الْحَسَنُ فَبَعْدَهُ ابْنُهُ الْحُجَّةُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ(ع)؛ )⁽²⁾( و پس از حسن [عسکری(ع)] فرزندش حجّة بن الحسن بن علی(ع) است.»

آن حضرت در خطبه تاریخی غدیریه در حضور بیش از یکصد هزار نفر، این بشارت را داد که اسلام در زمان حضرت مهدی(ع) جهانی خواهد شد؛ آنجا که فرمود: «ألا إِنَّهُ الظّاهِرُ عَلَی الدِّینِ؛ )⁽³⁾( بیدار باشید او (مهدی) غالب براساس دین است.»

البته پیامبر اکرم(ص) پیش از آن، بارها این امر حیاتی را با صراحت به گوش مردم رسانده بود. یک جا فرمود: «سوگند به آنکه مرا به حق، بشارت‌دهنده برانگیخت! اگر از عمر دنیا جز یک روز نمانده باشد، خداوند آن روز را طولانی می‌کند: «حَتّی یَخْرُجَ وَلَدِی الْمَهْدِیُّ... وَتُشْرِقُ الأرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَیَبْلُغَ سُلْطانُهُ الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ؛ )⁽⁴⁾( تا اینکه فرزندم مهدی(ع) [در آن] قیام کند... و زمین به نور پروردگارش روشن شود و حکومت او شرق و غرب را فرا گیرد.»

انتقام از ظالمان

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در آیینه خطبه غدیر

انتقام از ظالمان

جای تردید نیست که در طول تاریخ، ستمگران، ظلم بی‌شماری دربارة بشر، به ویژه انبیا و اولیا(ع) روا داشته‌اند؛ به ویژه پیامبر خاتم(ص) و آل او، بیشترین ستمها را از ستمگران تحمل کرده‌اند و هنوز هم که هنوز است، انتقام این جنایات و ستمگریها گرفته نشده و این عقده در دل همه انسانها به‌ویژه آل پیامبر(ص) باقی است. آری، عقیده ما این است که ظالمان در روز قیامت، به جزای خویش خواهند رسید؛ ولی با این حال برای عبرت و درس‌گیری و همین طور برای تشفی دل مظلومان عالم در همین دنیا نیز از آنان انتقام گرفته می‌شود. این امر در دوران منتقم آل محمد(ص)، منتقم همه مظلومان، مهدی صاحب الزمان(ع) تحقق خواهد پذیرفت.

حضرت ختمی مرتبت(ص) در خطبه غدیر، این تسلّی را به مظلومان عالم داد که مهدی(ع) انتقام آنها را خواهد ستاند؛ آنجا که فرمود: «ألا إِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مَنَ الظّالِمِینَ؛ )⁽¹⁾( بیدار باشید او (مهدی) به حقیقت، انتقام‌گیرنده از ظالمان است.» در ادامه فرمود: «ألا إِنَّهُ الْمُدْرِکُ بِکُلِّ ثارٍ لاَِوْلِیاءِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ؛ )⁽²⁾( آگاه باشید او است که انتقام خون دوستان خدای عزیز و جلیل را می‌گیرد.»

در دعای شریف ندبه در صبح جمعه می‌خوانیم: «أَیْنَ الطّالِبُ بِذُحُولِ الاَْنْبِیاءِ وَاَبْناءِ الاَْنْبِیاءِ أیْنَ الطّالِبُ بِدَمِ الْمَقْتُولِ بِکَرْبَلاءِ؛ )⁽¹⁾( کجاست آن [منتقمی] که از ستم [ظالمان] بر پیامبران و اولاد پیغمبران دادخواهی کند؟ کجاست خون‌خواه [جدّ غریبش] شهید کربلا؟»

رسول خدا(ص) در خطبه غدیر، سربسته و به گونه‌ای اجمالی از پیروزی حضرت مهدی(ع) بر تمام قدرتها و زورمداران خبر داده است؛آنجا که می‌فرماید: «ألا إِنَّهُ فاتِحُ الْحُصُونِ وَهادِمُها؛ )⁽²⁾( بیدار باشید او (مهدی) فاتح قلعه‌ها و منهدم‌کننده آنهاست.» فرق نمی‌کند این دژها همان قلعه‌های قدیمی باشد و یا سنگرهای محکم سیمانی و سپرهای موشکی و ضدموشکی و فرق نمی‌کند اسلحه‌ها شمشیر و تفنگ و توپ و تانک باشد و یا اسلحه‌های پیشرفته اتمی و انواع جدید آن. قدرت و توان حضرت بقیة الله (ع) همه آنها را درهم خواهد شکست و بر همه آنها پیروز خواهد شد.

پیامبر اکرم(ص) در ادامه می‌فرماید: «ألا إِنَّهُ قاتِلُ کُلِّ قَبِیلَةٍ مِنْ أهْلِ الشِّرْکِ؛ )⁽³⁾( بیدار باشید او کشنده هر قبیله‌ای از اهل شرک است.» این شرک در هر لباس و در هر نقطه و با هر قدرت و امکاناتی که باشد، به دست آن حضرت از پا در خواهد آمد و یا قدرت هدایتی آن حضرت بر آنها غالب می‌شود و به هدایت آنان منجر می‌شود. در برخی نقلها آمده است: «ألا إِنَّهُ غالِبُ کُلِّ قَبِیلَةٍ وَهادِیها؛ )⁽⁴⁾( آگاه باشید که او (مهدی) غالب بر هر قبیله‌ای و هدایتگر آن خواهد بود.»

خاتم پیامبران(ص) در قسمت دیگر می‌فرماید: « ألا إِنَّهُ لا غالِبَ لَهُ وَلا مَنْصُورَ عَلَیْهِ؛ )⁽¹⁾( هشدار که کسی بر او (مهدی) غالب [و پیروز] نخواهد شد و علیه او یاری نخواهد شد.»

وارث تمام علوم

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در آیینه خطبه غدیر

وارث تمام علوم

پیشرفت علوم دینی و بشری در عصر مهدوی، به اوج خود خواهد رسید؛ چرا که آن حضرت تمام علوم انبیا و امامان پیش از خود را داراست و از بحر بی پایان علوم الهی بهره می‌برد. پیامبر اکرم(ص) در خطبه غدیر به این امر اشاره فرموده است. آن حضرت در یک جا می‌فرماید: «ألا إِنَّهُ الْغَرّافُ مِنْ بَحْرٍ عَمِیقٍ؛ )⁽¹⁾( هشدار که او از دریایی ژرف (علوم بی‌نهایت الهی) پیمانه‌هایی افزون گیرد.»

آن جناب در جای دیگر می‌فرماید: « ألا إِنَّهُ وارثُ کُلِّ عِلْمٍ وَالْمُحِیطُ بِهِ؛ )⁽²⁾( بیدار باشید که او وارث تمام دانشها [ی گذشتگان] است و بر آنها احاطه کامل دارد.»

راستی این تعبیر، با لفظ «کُلّ» در بخش علم، نشانگر فراگیری و عمومیّت دانش وسیع آن حضرت است. در نتیجه باید گفت آن حضرت، جامع علوم تمام گذشتگان به ویژه انبیاست و به کتب آسمانی آنان نیز به طور کامل احاطه دارد.

حضرت صادق(ع) فرمود: «امام زمان(ع) ندا می‌دهد: هر کس که کتابها [ی آسمانی] و صحف [انبیا] را می‌خواند، پس باید از من بشنود! سپس ابتدا می‌کند به [خواندن] صحفی که خداوند بر آدم و شیث نازل فرمود و امت [و پیروان] آدم و شیث(ع) می‌گویند: به خدا سوگند! این، همان صحف واقعی است و به راستی ما را نشان داد آنچه نمی‌دانستیم و در آن وجود دارد، آنچه بر ما مخفی مانده و آنچه از آن افتاده و تبدیل و تحریف شده بود.

آن گاه تورات، انجیل و زبور را می‌خواند و اهل تورات، انجیل و زبور می‌گویند: به خدا سوگند! تورات جامع و زبور تمام و انجیل کامل است و به راستی، آن، چندین برابر آن چیزی است که ما پیش‌تر خوانده بودیم.» )⁽¹⁾(

راز این همه دانش گسترده این است که آن حضرت، از جانب خدا سخن می‌گوید و از منبع علوم بی‌نهایت الهی بهره می‌برد. پیامبر اکرم(ص) در خطبه غدیر به این امر اشاره کرده، می‌فرماید: « ألا إِنَّهُ الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَالْمُشَیِّدُ لاَِمْر آیاتِهِ؛ )⁽¹⁾( بیدار باشید که او از سوی پروردگارش خبر می‌دهد و آیات و نشانه‌های او را محکم و برپا می‌کند.»

در بحارالأنوار ذیل جمله فوق چنین آمده است: «وَالْمُنَبِّهُ بِأمْرِ إِیمانِه؛ )⁽²⁾( و آگاه‌کننده به امر ایمان او (خدا) است.»

گوشه هایی از اوصاف و مقامات آن حضرت

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در آیینه خطبه غدیر

گوشه هایی از اوصاف و مقامات آن حضرت

«ألا إِنَّهُ الرَشِیدُ السَّدِیدُ؛ )⁽¹⁾( هشدار که او به رشد [واقعی] رسیده و استوار است.»

« ألا إِنَّهُ الْمُفَوَّضُ إِلَیْهِ؛ )⁽²⁾( آگاه باشید هموست که [اختیار امور جهانیان و آیین آنان] به او واگذار شده [و از سوی خداوند و با اذن او برخوردار از ولایت تکوینی] است.»

او تنها حجّت باقی مانده بر زمین است: « ألا إِنَّهُ الْباقِی حُجَّةً وَلا حُجَّةَ بَعْدَهُ؛ )⁽¹⁾( آگاه باشید که او حجت باقی مانده است و پس از او حجّتی [و امامی] نخواهد بود.» )⁽²⁾(

حق واقعی در مسیر امامتی است که با امیر مؤمنان(ع) آغاز و با مهدی موعود(ع) خاتمه می‌یابد.

پیامبر اکرم(ص) در خطبه غدیریّه فرمود: «وَلا حَقَّ إِلاَّ مَعَهُ وَلا نُورَ إِلاَّ عِنْدَهُ؛ )⁽³⁾( هیچ حقی نیست، مگر اینکه با اوست و هیچ نوری نیست، مگر اینکه نزد اوست.» هر چه غیر او و در مسیری جز او باشد، باطل و دچار تاریکی است.

طبق روایات فراوان، زمین هیچ‌گاه از حجّت خالی نمی‌شود؛ خواه آشکار باشد و یا پنهان و پشت پرده. حجت الهی در این دوران، همان مهدی(ع) است که قرنها پیش از غیبت آن حضرت، پیامبر اسلام(ص) این مسئله را در خطبه غدیر گوشزد فرموده است: «ألا وَ إِنَّهُ وَلِیُّ اللّهِ فِی أرْضِهِ وَ حَکَمُهُ فِی خَلْقِهِ وَ أمِینُهُ فِی سِرِّهِ وَعَلانِیَتِهِ؛ )⁽¹⁾( آگاه باشید به راستی که او ولیّ خدا در زمین و داور او (پروردگار) در میان مردم و امانتدار امور آشکار و نهان او (خداوند) است.»

بشارت به مهدی(ع) در ادیان دیگر

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در آیینه خطبه غدیر

بشارت به مهدی(ع) در ادیان دیگر

همچنان که قرآن کریم می‌فرماید: «وَ لَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أنَّ الأرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّــلِحُونَ»؛ )⁽¹⁾( «در زبور بعد از ذکر (تورات) نوشتیم: بندگان شایسته‌ام وارث [حکومت] زمین خواهند شد.» تمام ادیان الهی به منجی و مصلح اعتقاد دارند و همه به آمدن آخرین منجی بشارت داده اند. در کتب اصلی و غیر تحریف‌شده به شخص حضرت مهدی(ع) بشارت داده شده و در کتابهای موجود فعلی دردست پیروان ادیان، به این مسئله اشاراتی شده است.

پیامبر اعظم(ص) با توجه به احاطه‌ای که به کتب آسمانی و مذاهب گذشتگان داشته‌اند، این جمله رسا را در غدیر خم اعلام فرمودند: « ألا إِنَّهُ قَدْبَشَّرَ بِهِ مَنْ سَلَفَ بَیْنَ یَدَیْهِ؛ )⁽²⁾( آگاه باشید که تمامی گذشتگان به [ظهور] او بشارت داده‌اند.»

این جمله نشان می‌دهد که در کتب ادیان گذشته، صریح‌تر از آنچه موجود است، به آمدن حضرت مهدی(ع) اشاره شده؛ ولی گذشت زمان و دست تحریفگران آن را تغییر داده است.

لیاقت محوری

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در آیینه خطبه غدیر

لیاقت محوری

قیام حضرت ولی عصر(ع) برکات بی‌شماری برای بشر به ارمغان می‌آورد؛ از عدالت فراگیر و همه‌جانبه گرفته تا امنیت واقعی در ابعاد مختلف، و از پیشرفت شگرف علوم گرفته تا رشد عقلانی بشر و ....

یکی از مهم‌ترین دستاوردهایی که در خطبه غدیر بدان اشاره شده است، آن است که در آن زمان با هر کس به اندازه استعداد، لیاقت و توان علمی او برخورد می‌شود. لیاقت‌محوری همه‌جانبه، فقط در آن زمان تحقق خواهد یافت و در آن دوره است که نه کسی بیش از حق خود دریافت می‌کند و نه کمتر از آن.

حضرت ختمی مرتبت(ص) با توجّه به اهمیّت این دستاورد فرموده است: «ألا إِنَّهُ قَسِیمُ [یَسِمُ] کُلِّ ذِی فَضْلٍ بِفَضْلِهِ وَکُلِّ ذِی جَهْلٍ بِجَهْلِهِ؛ )⁽¹⁾( هشدار که او هر صاحب فضلی را به اندازه ارزش و فضل او و هر نادانی را به اندازه نادانی‌اش تقسیم [و نشان] می‌کند.»

راستی از دیرینه‌ترین آرزوهای بشری، لیاقت‌محوری بوده است؛ حتی آنانی که زیاده‌خواه هستند، در مواردی، به لیاقت‌محوری تن می‌دهند و فطرت و وجدان آنان نیز همواره آنها را به این موضوع ترغیب و تشویق می‌کند.

جمع‌بندی سخنان پیامبر اکرم(ص) در خطبه غدیر نشان می‌دهد که حضرت، آینده بس روشنی را برای بشر ترسیم کرده و رئوس و کلیّات اوصاف و برنامه‌های حضرت مهدی(ع) را به زیبایی ترسیم و تبیین فرموده است.

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

مقدمه

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

مقدمه

انسانها سالهاست به فراخور حال و مجال دین و فرهنگ و آگاهی خویش در انتظار اصلاحگر توانمند و بزرگ جهانی به سر می‌برند. در این میان، انبیا و امامان معصوم(ع) بیش از دیگران از مهدویت، انتظار، شرایط آن، ظهور و علائم آن، دوران سخت غیبت، دوران ظهور، رهاورد آن و... سخن گفته‌اند. از جمله امیرمؤمنان(ع) به صورتهای مختلفی از آن یار سفر کرده یاد کرده و در برخی جملات، از ویژگیهای حکومت جهانی آن حضرت و ره‌آورد آن سخنانی را بیان کرده‌اند.

آنچه پیش رو دارید، نگاهی است به مسئله مهدویت و سیمای حضرت مهدی(ع) در کلمات گهربار امیرمؤمنان علی(ع).

الف) اشتیاق به رؤیت مهدی(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

الف) اشتیاق به رؤیت مهدی(ع)

یوسف کنعان عشق، بنده رخسار اوست

خضر بیابان عشق تشنه گفتار اوست

موسی عمران عشق طالب دیدار اوست

کیست سلیمان عشق بر در او یک فقیر )⁽¹⁾(

علی(ع) آنجا که سخن از مهدی(ع) به میان می‌آید، به سینه خود اشاره می‌کند و آهی کشیده، می‌فرماید: «شَوْقاً اِلَی رُؤْیَتِهِ؛ )⁽²⁾( چقدر به دیدار او مشتاقم.» و در نهج البلاغه می‌فرماید: «ألَا بِأبِی وَ أمِّی مِنْ عِدَّةٍ أَسْمَائُهُمْ فِی السَّمَاءِ مَعْرُوفَةٌ وَ فِی الأَرْضِ مَجْهُولَة؛ )⁽³⁾( آگاه باشید! آنان که پدر و مادرم فدایشان باد، از کسانی هستند که نام آنها در آسمان، معروف و در زمین ناشناخته است.»

امیرمؤمنان(ع) دربارة صفات ظاهری آن حضرت نیز می‌فرماید: «هُوَ شَابٌّ مَرْبُوعٌ حَسَنُ الْوَجْهِ حَسَنُ الشَّعْرِ یَسِیلُ شَعْرُهُ عَلَی مَنْکِبَیْهِ وَ نُورُ وَجْهِهِ یَعْلُو سَوَادَ لِحْیَتِهِ وَ رَأسِهِ بِأبِی ابْنُ خِیَرَةِ الْإِمَاءِ؛ )⁽⁴⁾( او جوانی چهار شانه، نیکو صورت و نیکو موی است که موی او بر شانه‌هایش فرو ریخته و درخشندگی چهره‌اش، سیاهی موی محاسن و سر او را تحت الشعاع قرار می‌دهد. پدرم فدای او باد که فرزند بهترین بانوان است.»

دیده در هجــر تو شرمنده هجرانـم کرد

بس که شبها گهــر اشک به دامانــم کــرد

شمـه‌ای از گــل روی تو به بلبل گفتــم

آن تنک حوصله رسوای گلستانم کــرد

گوشه‌ای از غم هجران تو گفتم با شمع

آن قدر سوخت که از گفته پشیمانم کرد

آن حضرت در سخن دیگری امام زمان(ع) را این‌گونه در نهج البلاغه می‌ستاید: «اللَّهُمَّ بَلَی لَا تَخْلُو الْأرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّةٍ إِمَّا ظَاهِراً مَشْهُوراً وَ إِمَّا خَائِفاً مَغْمُوراً؛ )⁽¹⁾( آری خداوندا! زمین هیچگاه از حجت الهی خالی نیست که برای خدا [با برهان روشن] قیام کند. [آن حجت و امام] یا ظاهر و مشهور و یا ترسان و مستور است.»

آن حضرت در همانجا می‌فرماید: «به خدا سوگند که تعدادشان اندک است؛ ولی نزد خداوند بزرگ مقدارند؛ [چرا] که خداوند بزرگ به یاری آنان حجتها و نشانه‌های خود را نگاه می‌دارد تا به کسانی بسپارند که همانندشان هستند...؛ آنان که دانش و نور حقیقت‌بینی بر قلبشان تابیده و روح یقین را دریافته‌اند که با آنچه خوشگذرانها دشوار می‌شمردند و با آنچه ناآگاهان از آن هراس داشتند، انس گرفتند؛ در دنیا با بدنهایی زندگی می‌کنند که ارواحشان به جهان بالا پیوند خورده است. آنان جانشینان خدا در زمین و دعوت‌کنندگان مردم به دین خدایند.» آن‌گاه فرمود: «آه آه شَوْقاً إِلَی رُؤْیَتِهِمْ؛ )⁽²⁾( آه آه! چقدر مشتاق دیدارشان هستم.»

به هر جا می‌رسم جای تو خالیست

به جز یاد تو همراز دلم نیست

به ویژه دوران ظهور آن حضرت و استقرار حکومت عادلانه او که جمال و کمال، دولت و صولت گرد هم می‌آیند، سخت مورد اشتیاق امیرمؤمنان بوده است؛ از این رو فرمود: «یَا شَوْقَاهْ إِلَی رُؤْیَتِهِمْ فِی حَالِ ظُهُورِ دَوْلَتِهِمْ؛ )⁽¹⁾( چقدر مشتاق دیدار آنها هستم، در آن زمان که در ظهور دولتشان به سر می‌برند.»

ب) تداوم امامت با دوازده نفر

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

ب) تداوم امامت با دوازده نفر

از جمله مسائلی که امیرمؤمنان(ع) با بیانهای مختلف به آن توجه داده، این امر است که هیچ‌گاه زمین، از حجت خالی نیست و این حجتها در مجموع، دوازده نفرند. در نتیجه، امامت در تمام ادوار تا دوران ظهور مهدی موعود(ع) ادامه دارد.

آن حضرت در کلامی فرمود: «اللَّهُمَّ بَلَی لَنْ تَخْلُو الْأرْضُ مِنْ قَائِمٍ بِحُجَّةٍ لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَیِّنَاتُهُ؛ )⁽¹⁾( آری خدایا! زمین، خالی از قیام‌کننده به حجت الهی نمی‌ماند تا اینکه حجتها و دلایل روشن الهی باطل نشود.» این مضمون به صورتهای متعددی از مولا امیرمؤمنان(ع) نقل شده است. )⁽²⁾(

در جای دیگر مشخص فرمود که این حجتهای الهی دوازده نفرند: «یَکُونُ لِهَذِهِ الْأمَّةِ بَعْدَ نَبِیِّهَا اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً عَدْلاً لَا یَضُرُّهُمْ خِلَافُ مَنْ خَالَفَ عَلَیْهِمْ؛ )⁽³⁾( برای این امت، دوازده امام عادل پس از پیامبرش وجود دارد که مخالفتِ مخالفان به آنان ضرری نمی‌رساند.»

آن حضرت در بیان دیگری فرمود: «یَا هَارُونِیُّ لِمُحَمَّدٍصَلَّی الله عَلَیْهِ وَآلِهِ بَعْدَهُ اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً عَدْلًا لَا یَضُرُّهُمْ خِذْلَانُ مَنْ خَذَلَهُمْ؛ )⁽¹⁾( ای هارونی! پس از محمد(ص) دوازده امام عادل خواهد بود که تلاش خوارکنندگان به آنها ضرری نرساند.»

آن‌گاه روشن کرد که این دوازده نفر از قریش و از نسل هاشم هستند: «إِنَّ الْأئِمَّةَ مِنْ قُرَیْشٍ غُرِسُوا فِی هَذَا الْبَطْنِ مِنْ هَاشِمٍ لَا تَصْلُحُ عَلَی سِوَاهُمْ وَ لَا تَصْلُحُ الْوُلَاةُ مِنْ غَیْرِهِمْ؛ )⁽²⁾( همانا امامان، همه از قریش‌اند که [درخت] آنها را در خاندان بنی‌هاشم کاشته‌اند. مقام ولایت و امامت، در خور دیگران نیست و دیگر مدعیان [زمامداری ]شایستگی آن را ندارند.»

این موضوع در منابع اهل سنت نیز آمده است )⁽³⁾( که جانشینان پیامبر اکرم(ص) دوازده نفر و همه از بنی هاشم‌اند. سلیمان قندوزی می‌گوید: «مقصود از دوازده خلیفه، همان امامان دوازده‌گانه شیعه است؛ زیرا احادیث را بر خلفای راشدین نمی‌توان تطبیق کرد؛ چون تعداد آنان کمتر از دوازده است و بر حاکمان اموی نمی‌توان منطبق کرد؛ چون بیش از دوازده نفر بودند و غالب آنها عناصری ظالم و ستمگر بوده‌اند. گذشته از این، آنها از دودمان هاشم نبودند و از تیره امیّه بودند و همین طور به خلفای عباسی نمی‌توان تفسیر کرد؛ چون تعداد آنها نیز بیش از دوازده نفر است و افزون بر آن پیوسته با نزدیکان پیامبر در جنگ و ستیز بوده‌اند؛ از این رو راهی جز این نیست که بگوییم: همان امامان دوازده‌گانه شیعه مقصود است.» )⁽⁴⁾(

امّا علی(ع) مسئله را این چنین مشخص فرمود: «ألَا إِنَّ مَثَلَ آلِ مُحَمَّدٍصلی الله علیه وآله کَمَثَلِ نُجُومِ السَّمَاءِ إِذَا خَوَی نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ؛ )⁽¹⁾( بیدار باشید! مَثَل آل محمد(ص) چونان ستارگان آسمان است که اگر ستاره‌ای غروب کند، ستاره دیگری طلوع خواهد کرد... .»

همچنین در جای دیگر به ابن‌عباس فرمود: «إِنَّ لَیْلَةَ الْقَدْرِ فِی کُلِّ سَنَةٍ وَ إِنَّهُ یَنْزِلُ فِی تِلْکَ اللَّیْلَةِ أَمْرُ السَّنَةِ وَ لِذَلِکَ الْأمْرِ وُلَاةً بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ(ص) فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَنْ هُمْ قَالَ أَنَا وَ أَحَدَ عَشَرَ مِنْ صُلْبِی أئِمَّةٌ مُحَدَّثُونَ؛ )⁽²⁾( به راستی شب قدر در هر سالی هست و در آن شب، تقدیرات آن سال نازل می‌شود و برای آن امر، والیانی پس از رسول اکرم(ص) وجود دارد. ابن‌عباس عرض کرد: آنان چه کسانی هستند؟ فرمود: من و یازده تن از صُلب من که امامان محدَّث هستند.»

در روایتی دیگر می‌خوانیم که «از علی(ع) درباره سخن رسول خدا(ص) که فرموده بود: من بین شما دو شی‌ء گرانبها می‌گذارم: قرآن و عترتم، سؤال شد که عترت کیست؟ حضرت فرمود: من، حسن، حسین و امامهای نه‌گانه از فرزندان حسین(ع) که نهمی آنها مهدی و قائم آنان می‌باشد. اینان از قرآن، کتاب خدا، جدا نمی‌شوند تا در حوض کوثر بر رسول خدا(ص) وارد شوند.» )⁽³⁾(

ج. غیبت حیرت‌زا

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

ج. غیبت حیرت‌زا

سالها پیش از تولد حضرت مهدی(ع) امیر بیان، علی(ع) خبر از غیبت طولانی و حیرت‌زای آن محبوب دلها داده است. او این حادثه تلخ را برای همراهان و آیندگان بیان فرموده و شدت و نهایت نگرانی و ناراحتی خود را از آن بیان کرده است.

اصبغ بن نباته گوید که بر امیر مؤمنان وارد شدم و دیدم [ناراحت و ]در اندیشه فرو رفته و با انگشت بر زمین خط می‌کشد. گفتم: «ای امیرمؤمنان! چرا شما را اندیشناک [و اندوهناک] می‌بینم و چرا بر زمین خط می‌کشید؟ آیا به زمین و خلافت در آن رغبتی دارید؟» فرمود: «لَا وَ اللَّهِ مَا رَغِبْتُ فِیهَا وَ لَا فِی الدُّنْیَا یَوْماً قَطُّ وَ لَکِن فَکَّرْتُ فِی مَوْلُودٍ یَکُونُ مِنْ ظَهْرِی الْحَادِیَ عَشَرَ مِنْ وُلْدِی هُوَ الْمَهْدِیُّ یَمْلَؤُهَا عَدْلاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً تَکُونُ لَهُ حَیْرَةٌ وَ غَیْبَةٌ یَضِلُّ فِیهَا أقْوَامٌ وَ یَهْتَدِی فِیهَا آخَرُونَ؛ )⁽¹⁾( نه به خدا! به زمین و دنیا هرگز رغبتی نداشته‌ام؛ ولی درباره مولودی می‌اندیشم که از نسل من و یازدهمین فرزند من است. او مهدی(ع) است که زمین را پر از عدل و داد می‌سازد؛ همان‌گونه که پر از ظلم و جور شده باشد. او را حیرت و غیبتی است [که مردم نسبت به او پیدا می‌کنند و] اقوامی در آن گمراه می‌شوند و اقوام دیگر در آن هدایت می‌یابند.»

اصبغ بن نباته می‌گوید: «گفتم: ای امیر مؤمنان! چنین چیزی واقع خواهد شد؟» فرمود: «آری، همان‌گونه که او آفریده شده [دارای غیبت نیز خواهد بود] و تو را نرسد که به این مسئله علم پیدا کنی. ای اصبغ! آنها بهترین این امت به همراه نیکان این عترت خواهند بود. گفتم: «پس از آن چه خواهد شد؟» فرمود: «سپس خداوند هر چه بخواهد انجام می‌دهد... .» )⁽²⁾(

در روایتی دیگر می‌خوانیم، اصبغ بن نباته می‌گوید: «أَنَّهُ ذَکَرَ الْقَائِمَ(ع) فَقَالَ أمَا لَیَغِیبَنَّ حَتَّی یَقُولَ الْجَاهِلُ مَا لِلَّهِ فِی آلِ مُحَمَّدٍ حَاجَةٌ؛ )⁽¹⁾( امیر مؤمنان(ع) از قائم(ع) یاد کرد و فرمود: او حتماً غایب خواهد شد؛ غیبتی که جاهل [به راز غیبت] گوید: خداوند را در آل محمد(ص) حاجتی نیست.»

و در جای دیگر فرمود: «لِلْقَائِمِ مِنَّا غَیْبَةٌ أمَدُهَا طَوِیلٌ کَأنِّی بِالشِّیعَةِ یَجُولُونَ جَوَلَانَ النَّعَمِ فِی غَیْبَتِهِ یَطْلُبُونَ الْمَرْعَی فَلَا یَجِدُونَهُ...؛ )⁽²⁾( برای قائم ما غیبتی است که مدتش طولانی است. گویی شیعه را در دوران غیبت او می‌بینم که سرگردان‌اند، مانند جولان چهار پایان؛ چراگاه را می‌جویند؛ ولی آن را نمی‌یابند... .»

دلــم آگاهــی از جایــــت نــدارد

نشان از ردّ پاهایت ندارد

در این دنیای ما، می‌دانم ای دوست

کسی تاب تماشایت ندارد

همین مضمون در روایات متعدد به طرق مختلف نقل شده است. )⁽¹⁾( در نهج‌البلاغه هم می‌خوانیم: «فِی سُتْرَةٍ عَنِ النَّاسِ لَا یُبْصِرُ الْقَائِفُ أَثَرَهُ وَ لَوْ تَابَعَ نَظَرَهُ؛ )⁽²⁾( [حضرت مهدی(ع) سالهای طولانی] در پنهانی از مردم به سر می‌برد؛ آن‌چنان‌که اثر شناس، اثر قدمش را نمی‌یابد؛ گرچه در یافتن اثر [و نشانه‌ها] بسیار تلاش کند.»

د) پیروزمندان دوران سخت غیبت‌

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

د) پیروزمندان دوران سخت غیبت

دوران غیبت کبری، دوران سخت و امتحان طاقت‌فرسایی است که مردودهای فراوانی خواهد داشت؛ هر چند قبول‌شدگان سخت‌کوشی نیز دارد؛ اما چه کسانی در این دوران سخت و دشوار پیروز از امتحان بیرون می‌آیند؟ علی(ع) اوصاف آنها را این‌گونه معرفی می‌کند:

مولا می‌فرماید: «ألَا فَمَنْ ثَبَتَ مِنْهُمْ عَلَی دِینِهِ [وَ] لَمْ یَقْسُ قَلْبُهُ لِطُولِ أمَدِ غَیْبَةِ إِمَامِهِ فَهُوَ مَعِی فِی دَرَجَتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ؛ )⁽¹⁾( هر که در آن دوران در دینش استوار باشد و قلبش به سبب طول غیبت امامش، سخت و قسی نشود، او در روز قیامت، هم‌درجه من است.»

آن حضرت فرمود: «وَ لَکِنْ بَعْدَ غَیْبَةٍ وَ حَیْرَةٍ فَلا یثْبُتُ فِیهَا عَلَی دِینِهِ إِلَّا الْمُخْلِصُونَ الْمُبَاشِرُونَ لِرَوْحِ الْیَقِینِ الَّذِینَ أَخَذَ اللَّهُ عزّ و جلّ مِیثَاقَهُمْ بِوَلَایَتِنَا وَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ؛ )⁽¹⁾( [ظهور مهدی واقع می‌شود]؛ ولی پس از غیبت و حیرتی که جز مخلصان، کسی در آن استوار نمی‌ماند؛ کسانی که دارای روح یقین هستند و خداوند، پیمان ولایت ما را از آنها گرفته و ایمان را در قلوبشان نگاشته و آنان را به واسطه روحی از جانب خود مؤید داشته است.»

از زبان منتظرانش باید گفت:

تا فصل بهار منتظر خواهم ماند

تا دیدن یار منتظر خواهــم ماند

در غیبــت تو اگر مــرا دار زنند

بر چوبه دار منتظر خواهم ماند

ه) فضیلت انتظار

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

ه) فضیلت انتظار

از مسائلی که باعث پیروزی و ثبات قدم در دوران غیبت کبری می‌شود و در کلام امیر بیان، علی(ع) به آن توجه شده، فضیلت انتظار است؛ البته انتظار سازنده و فضیلت‌ساز، نه ویرانگر و ناامیدکننده.

انتظار سازنده، یعنی خود را برای دوران ظهور آماده‌کردن و با هر کجی و گناه در خود و دیگران مبارزه کردن. انتظار، یعنی ایجاد لیاقت برای دیدار و پیشواز امام خویش که به وسعت هستی، نورانیت و روشنایی دارد و انتظار، یعنی آماده‌شدن برای جامعه عدل مهدوی که به دور از هر گونه ظلم و ستمگری است. به این سبب، علی(ع) از پیامبر اکرم(ص) نقل کرده است که فرمود: «أفْضَلُ الْعِبَادَةِ انْتِظَارُ الْفَرَجِ؛ )⁽¹⁾( برترین عبادت، انتظار کشیدن برای فرج [ و ظهور مهدی(ع)] است.»

و) نقش امام غایب در هدایت مردم

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

و) نقش امام غایب در هدایت مردم

حضرت حجت(ع) همچون خورشیدی پشت ابر، شعاعهای معنوی و هدایتی خویش را متوجه مردم و شیعیان خود می‌سازد و هرگز آنها را رها نمی‌کند و تنها نخواهد گذاشت.

امیر مؤمنان(ع) در این باره می‌فرماید: «اللَّهُمَّ إِنَّهُ لَا بُدَّ لِأرْضِکَ مِنْ حُجَّةٍ لَکَ عَلَی خَلْقِکَ یَهْدِیهِمْ إِلَی دِینِکَ وَ یُعَلِّمُهُمْ عِلْمَکَ لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَّتُکَ وَ لَا یَضِلَّ اتباعُ أَوْلِیَائِکَ بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَهُمْ بِهِ إِمَّا ظَاهِرٍ لَیْسَ بِالْمُطَاعِ أَوْ مُکْتَتِمٍ أَوْ مُتَرَقِّبٍ إِنْ غَابَ عن النَّاسِ شَخْصُهُ فِی حَالِ هدایتِهِمْ فَإِنَّ عِلْمَهُ وَ آدَابَهُ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ مُثْبَتَةٌ فَهُمْ بِهَا عَامِلُونَ؛ )⁽¹⁾( بار خدایا! ناگزیر باید در زمین تو حجتی از تو برای خلایق باشد تا ایشان را به دین تو هدایت کند و علم تو را به آنها بیاموزد تا حجت تو باطل نشود و پیروان اولیای تو پس از هدایت، گمراه نشوند. این حجت، یا آشکار است؛ ولی مطاع نیست و یا آنکه پنهان است و یا منتظر [ظهور]. اگر چه شخص او در حالی که مردم را هدایت می‌کند، غایب باشد؛ اما علم و آداب او در قلوب مؤمنین ثبت است و بدان عمل می‌کنند.»

ز) راز غیبت امام زمان(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

ز) راز غیبت امام زمان(ع)

درباره راز غیبت، اموری در روایات ذکر شده است؛ همچون: امتحان امت، آماده‌شدن مردم و جهان برای قیام جهانی، محفوظ‌ماندن حضرت از شر دشمنان و... . امیر مؤمنان(ع) راز غیبت را در این می‌داند که بیعتی از ظالمان بر دوش او نباشد؛ چنان‌که امامان دیگر در برخی موارد مجبور شدند به ظاهر، بیعت با ظالمان را پذیرا شوند.

حضرت علی(ع) فرمود: «إِنَّ الْقَائِمَ مِنَّا إِذَا قَامَ لَمْ یَکُنْ لِأَحَدٍ فِی عُنُقِهِ بَیْعَةٌ فَلِذَلِکَ تَخْفَی وِلَادَتُهُ وَ یَغِیبُ شَخْصُهُ؛ )⁽¹⁾( هنگامی که قائم ما قیام کند، بیعت احدی بر گردن او نیست و به این دلیل است که ولادتش پنهان است و شخص او [از دیده‌ها ]غایب است.»

ح) غربت و تنهایی مهدی(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

ح) غربت و تنهایی مهدی(ع)

جذبه‌های دنیوی و کشش نفسانی، همیشه انسانها را به این وا داشته است که به سمت دنیاطلبان سوق پیدا کنند و در نتیجه، مردان الهی و رهبران دینی کمتر طرفدار داشته باشند و نوعاً در غربت و تنهایی به سر برند. انبیا و امامان معصوم(ع) هر کدام در برهه‌ای از زمان، این تجربه تلخ را داشته‌اند؛ از جمله امام زمان(ع) که این تنهایی و غربت را در دوران غیبت کبری تحمل می‌کند. علی(ع) در این باره فرمود: «صَاحِبُ هَذَا الْأَمْرِ الشَّرِیدُ الطَّرِیدُ الْفَرِیدُ الْوَحِیدُ؛ )⁽¹⁾( صاحب این امر، آواره، رانده، تک و تنهاست.»

ای شکوفایی هر گل ز شکوفایــی تو

نبود هیــچ گل ناز به زیبایــی تو

مهدی فاطمه ای مـونس تنهایــی من

اشک ریزم به خدا از غم تنهایی تو

چه شود گر به گدا اذن تماشا بدهی

تا ببینــم رخ زیبا و تماشایــی تو

ظهور، نزدیک است‌

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

ظهور، نزدیک است

از نکات بسیار مهم در باره حضرت مهدی(ع) این است که امیر مؤمنان علی(ع) ظهور و قیام آن حضرت را نزدیک دانسته است؛ بشارتی که روح تازه‌ای در کالبد خسته‌دلان دوران غیبت می‌دمد و باعث می‌شود رنج دوری از حضرت و فتنه‌ها و فسادهای آخرالزّمان را با شهد شیرین یاد ظهور و نزدیک‌بودن آن تحمل کنند.

حضرت علی(ع) فرمود: «وَ مَا أقْرَبَ الْیَوْمَ مِنْ تَباشیرِ غَدٍ یا قَوْمِ! هذا إِبَّانُ وُرُودِ کُلِّ مَوْعُودٍ وَ دُنُوٍّ مِنْ طَلْعَةِ مَا لا تَعْرِفُونَ؛ )⁽¹⁾( و چه نزدیک است امروز ما به فردایی که سپیده آن آشکار شد! ای مردم! اکنون ما قرار داریم در آستانه تحقق وعده‌های داده شده [برای دوران ظهور] و نزدیکی طلوع آن چیزهایی که شما نمی‌شناسید.»

وعده دیدار نزدیک است یاران مژده باد

روز وصلش می‌رسد ایّام هجران می‌رود )⁽¹⁾(

آینده روشن در حکومت

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

آینده روشن در حکومت

از امتیازات بزرگ تشیّع، داشتن آینده‌ای روشن و امیدبخش است که عدل‌گستر جهان آن را ایجاد خواهد کرد. بشارت به چنین آینده‌ای را تک تک امامان معصوم(ع) داده‌اند. امیر بیان، علی(ع) در رأس آنها است و می‌فرماید:

«ألا وَ إِنَّ مَنْ أدْرَکَها مِنَّا یَسْری فیها بِسِراجٍ مُنیرٍ وَ یَحْذُو فیها عَلی مِثالِ الصَّالِحینَ لِیَحُلَّ فیها رِبْقاً وَ یُعْتِقَ فیها رِقًّا... ثُمَّ لَیُشْحَذَنَّ فیها قَوْمٌ شَهْذَ الْقَیْنِ النَّصْلَ تُجْلی بِالتَّنْزیلِ أبْصارُهُمْ وَیُرْمی بِا لتَّفسیرِ فی مَسامِعِهِمْ وَ یُغْبَقُونَ کَأْسَ الْحِکْمَةِ بَعد الصَّبُوحِ؛ )⁽¹⁾( بیدار باشید! آن کس از ما (مهدی(ع)) که فتنه‌های آینده را دریابد، با چراغی روشنگر در آن گام می‌نهد و بر همان سیره و روش پاکان [و پیامبر(ص) و امامان(ع)] رفتار می‌کند تا گره‌ها را بگشاید و بردگان [و ملّتهای اسیر] را آزاد سازد... سپس [پس از غیبت طولانی او ]گروهی برای درهم کوبیدن فتنه‌ها آماده می‌شوند و چونان شمشیر صیقل می‌خورند، دیده‌هاشان با قرآن روشنایی می‌گیرد و در گوشهاشان تفسیر قرآن طنین می‌اندازد و پس از خوردنی صبح، جامهای حکمت سر می‌کشند.»

در جای دیگر می‌فرماید: «لَتَعْطِفَنَّ الدُّنْیَا عَلَیْنَا بَعْدَ شِمَاسِهَا عَطْفَ الضَّرُوسِ عَلَی وَلَدِهَا وَ تَلَا عَقِیبَ ذَلِکَ (وَ نُرِیدُ أنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْاَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ)؛ )⁽²⁾( و )⁽³⁾( دنیا پس از سرکشی به ما [در زمان ظهور مهدی(ع)]روی می‌کند؛ چونان شتر مادّه بد خو که به بچّه خود مهربان شود. پس این آیه را تلاوت کرد: «و اراده کردیم که بر مستضعفان زمین منت گذاریم و آنان را امامان و وارثان [حکومتها ]سازیم.»

غم مخور ایّام هجران رو به پایان می‌رود

این خماری از سر ما می گساران می‌رود

پرده را از روی ماه خویش بالا می‌زند

غمزه را سر می‌دهد غم از دل و جان می‌رود

بلبل اندر شاخسار گل هویدا می‌شود

زاغ با صد شرمساری از گلستان می‌رود

محفل از نور رخ او نور افشان می‌شود

هر چه غیر از ذکر یار از یاد رندان می‌رود )⁽¹⁾(

ره‌آورد حکومت امام زمان(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلام امیرمؤمنان(ع)

ره‌آورد حکومت امام زمان(ع)

آنچه تمام بشر، به ویژه مستضعفان جهان به آن چشم دوخته‌اند و در آرزوی تحقق آن به سر می‌برند، ره‌آوردهای دوران ظهور و حکومت مصلح جهانی است. امتیاز مهم مکتب اسلام، به ویژه تشیّع از دیگران این است که این رهاوردها را به صورت مشخّص و دقیق بیان کرده است تا بشر برای تحقق و فرا رسیدن چنین دورانی بیشتر تلاش کند. این دستاوردها به صورت گسترده و دقیق در کلمات رسول خدا(ص) و امامان معصوم(ع) بیان شده است. آنچه در اینجا مطرح می‌شود بیان امیر مؤمنان(ع) و کلمات آن حضرت در این باره است:

از مهم‌ترین رهاوردهای نظام مهدوی این است که به ساختن انسان بیشتر توجّه می‌شود و آثار بعدی نیز بر همین پایه استوار است.

امام علی(ع) در این‌باره فرمود: «یَعْطِفُ الْهَوَی عَلَی الْهُدَی إِذَا عَطَفُوا الْهُدَی عَلَی الْهَوَی وَ یَعْطِفُ الرَّأْیَ عَلَی الْقُرْآنِ إِذَا عَطَفُوا الْقُرْآنَ عَلَی الرَّأْیِ؛ )⁽¹⁾( او (حضرت مهدی(ع)) خواسته‌ها را تابع هدایت می‌کند؛ هنگامی که مردم، هدایت را تابع هوسهای خویش قرار می‌دهند و در حالی که [به نام تفسیر] نظریه [های گوناگون] خود را بر قرآن تحمیل می‌کنند، او نظریه و اندیشه را پیرو قرآن می‌سازد.»

به یقین اصولگرایی بدون زنده‌شدن تعالیم اصلی قرآن و سنت ممکن نیست. به این سبب، در دوران امام زمان(ع) قرآن و سنت احیا می‌شود. حضرت علی(ع) در این‌باره فرمود: «وَ یُحْیِی مَیِّتَ الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ؛ )⁽²⁾( [مهدی(ع)]کتاب [خدا] و سنّت [پیامبر] را [که تا آن روز متروک مانده است] زنده می‌کند.»

از مهم‌ترین و اصلی‌ترین رهاوردهای حکومت جهانی مهدی(ع) که آرزوی تمامی انسانها بوده، استقرار عدالت جهانی و گسترده است که در روایات متواتر نیز به عنوان مهم‌ترین دستاورد قیام آن حضرت ذکر شده است: «اَلَّذِی یَمْلَأُ الْأرْضَ عَدْلاً وَ قِسْطاً؛ )⁽¹⁾( [مهدی(ع) ] کسی است که زمین را پر از عدل و داد می‌کند.» و علی(ع) هم می‌فرماید: «فَیُریکُمْ کَیْفَ عَدْلُ السِّیرَةِ؛ )⁽²⁾( پس او (مهدی(ع)) روش عادلانه [در حکومت حق] را به شما می‌نمایاند.»

قطعاً برای بر پایی حکومت عدل، جلوگیری از فساد مفسدان و تخلّف متخلّفان، لازم است که برخی کارگزاران فاسد مجازات و ناسالمان عزل شوند.

امام علی(ع) درباره عزل کارگزاران ناسالم فرمود: «لَیَنْزِعَنَّ عَنْکُمْ قُضَاةَ السَّوءِ.... وَ لَیَعْزِلَنَّ عَنْکُمْ أمَرَاءَ الْجَوْرِ وَ لَیُطَهِّرَنَّ الْأرْضَ مِنْ کُلِّ غَاشٍّ وَ لَیَعْمَلَنَّ بِالْعَدْلِ؛ )⁽¹⁾( به راستی او (مهدی) قاضیان زشت‌کردار را برکنار می‌کند و حکمرانان ستمگر را بر می‌دارد و زمین را از هر ستمگری پاکیزه می‌سازد و خود به عدالت رفتار می‌کند.»

از دیگر رهاوردهای دوران ظهور و حکومت عادلانه مهدی(ع) آزادی انسانها از بردگی و ستمگری است. بشری که ستمها و ظلمها، آزادی واقعی او را در طول تاریخ سلب کرده و وی را به بردگی و بندگی کشیده است، در آن دوران به آزادی مشروع خود خواهد رسید.

حضرت علی(ع) در این‌باره فرمود: «لِیَحُلَّ فِیهَا رِبْقاً وَ یُعْتِقَ فِیهَا رِقّاً؛ )⁽²⁾( [مهدی(ع) بر سیره صالحان رفتار می‌کند] تا گره‌ها را بگشاید و بردگان [و ملّتهای اسیر و ستم‌کشیده] را آزاد سازد.»

با توسعه عدالت اجتماعی در زیر سایه قرآن و سنّت محمّدی و فراهم شدن زمینه آزادی واقعی و بر چیده شدن تبعیضها، خود به خود جامعه به سوی وحدت و اتحاد قدم بر خواهد داشت.

امیرمؤمنان علی(ع) برای وحدت و اتحاد جامعه اسلامی فداکاریها و چشم‌پوشیها کرد، از خلافت و حق خود گذشت، اهانتهای به همسرش را نادیده گرفت و سکوت تلخ چند ساله را تحمّل کرد. آن جناب درباره حضرت مهدی(ع) می‌فرماید: «وَ یَصْدَعُ شَعْباً وَ یَشْعَبَ صَدْعاً؛ )⁽¹⁾( جمعیّت گمراه و ستمگر را پراکنده و حق‌جویان پراکنده را جمع آوری [و وحدت واقعی را بین آنها ایجاد] می‌کند.»

در آن دوران، نه تنها وحدت در جامعه اسلامی به وجود می‌آید، بلکه وحدت جهانی و اتحاد بین ادیان ایجاد می‌شود. همه در آن دوره بر محور وجود با برکت مهدی(ع) گرد هم می‌آیند و حضرت عیسی(ع) به عنوان نماینده ادیان با او بیعت می‌کند. همچنین بیت‌المقدس به عنوان مرکز توجه و قبله ادیان الهی فتح، و نماز وحدت واقعی در آنجا بر پا می‌شود.

امیرمومنان(ع) می‌فرماید: «وَ یَدْخُلُ الْمَهْدِیُ(ع) بَیْتَ الْمُقَدَّسِ وَ یُصَلِّی بِالنَّاسِ إِمَاماً... فَیَتَقَدَّمُ الْمَهْدِیُّ فَیُصَلِّی بِالنَّاسِ وَ یُصَلِّی عِیسَی خَلْفَهُ وَ یُبَایِعُهُ؛ )⁽¹⁾( مهدی(ع) وارد بیت‌الْمُقدّس می‌شود و به عنوان امام با مردم نماز می‌گزارد. ... مهدی(ع) جلو می‌رود و با مردم نماز می‌گزارد و نیز عیسی(ع) پشت سر او نماز می‌گزارد و با وی بیعت می‌کند.»

مردم با عنایت حضرت مهدی(ع) و به برکت وجود او، به بالاترین نقطه رشد عقلی رسیده، از نظر روحی و قدرت جسمانی به اوج خود می‌رسند. حضرت علی(ع) در این‌باره می‌فرماید: «... وَضَعَ یَدَهُ عَلَی رُءُوسِ الْعِبَادِ فَلَا یَبْقی مُؤْمِنٌ إِلَّا صَارَ قَلْبُهُ أَشَدَّ مِنْ زُبَرِ الْحَدِیدِ وَ أعْطَاهُ اللَّهُ قُوَّةَ أَرْبَعِینَ رَجُلًا؛ )⁽²⁾( [مهدی(ع)] دست بر سر بندگان [خداوند] می‌گذارد. پس هیچ مؤمنی باقی نمی‌ماند، جز آنکه قلبش محکم‌تر از پاره‌های آهن شود و خداوند به او نیروی چهل مرد را عنایت فرماید.»

قطعاً هر زمامداری به اسلام و قرآن عمل کند و عدالت را در جامعه فراگیر سازد و جلوی مفسدان را بگیرد و مردم را از نظر فکری و روحی رشد دهد، رحمت الهی نیز شامل حال او و جامعه می‌شود. به هر اندازه مسائل فوق مراعات شود، امدادهای غیبی و رحمت الهی نیز فراگیرتر خواهد شد. این امر در زمان عدالت‌گستر جهان به اوج خود می‌رسد و زمین، تمام نعمتهای خویش را در اختیار او قرار می‌دهد. امام علی(ع) در نهج البلاغه می‌فرماید: «وَ تُخْرِجُ لَهُ الْأرْضُ أفَالِیذَ کَبِدِهَا وَ تُلْقِی إِلَیْهِ سِلْماً مَقَالِیدَهَا فَیُرِیکُمْ کَیْفَ عَدْلُ السِّیرَةِ؛ )⁽¹⁾( زمین، جگرگوشه [و گنجها و میوه‌های] خود را برای او بیرون می‌ریزد و کلیدهای (معادن) خود را به او می‌سپارد. پس او (مهدی(ع)) شیوه عدالت را به شما نشان می‌دهد.»

و در جای دیگر فرمود: «فَکَأنَّکُمْ قَدْ تَکَامَلَتْ مِنَ اللَّهِ فِیکُمُ الصَّنَائِعُ؛ )⁽²⁾( گویا می‌بینم [در پرتو خاندان پیامبر(ص) و مهدی موعود(ع)] نعمتهای خدا بر شما تمام شده است.»

در چنین اوضاعی، دست با سخاوت مهدی(ع) انفاقی گسترده خواهد داشت. حضرت علی(ع) در این‌باره می‌فرماید: «أوْسَعُکُمْ کَهْفاً وَ أکْثَرُکُمْ عِلْماً وَ أوْصَلُکُمْ رَحِماً... شَوْقاً إِلَی رُؤْیَتِهِ؛ )⁽¹⁾( پناه‌دهی او از همه شما گسترده‌تر و دانش و علمش از همه شما بیشتر و رسیدگی به خویشانش از همه شما فزون‌تر است... چقدر مشتاق دیدن اویم!»

همچنین مشکلات و معضلات اقتصادی مردم حل می‌شود. امیر بیان(ع) در توصیف زمان حکومت مهدی(ع) می‌فرماید: «فَلا یَتْرُکُ عَبْداً مُسْلِماً إلَّا اشْتَرَاهُ وَ أعْتَقَهُ وَ لَا غَارِماً اِلَّا قَضَی دَیْنَهُ وَلَا مَظْلِمَةً لأحَدٍ مِنَ النَّاسِ إلَّا رَدَّهَا وَ لَا یُقْتَلُ قَتِیلٌ إلَّا قَضَی عَنْهُ دَیْنَهُ وَ اَلْحَقَ عِیَالَهُ فِی الْعَطَاءِ؛ )⁽²⁾( هیچ برده مسلمانی باقی نمی‌گذارد، مگر آنکه او را می‌خرد و آزاد می‌سازد و هیچ بدهکاری نیست، مگر آنکه وام او را می‌پردازد و ستمی بر کسی نمی‌رود، مگر آنکه داد او را می‌ستاند و کسی کشته نمی‌شود، مگر اینکه قرض او را ادا می‌کند و خانواده‌اش را تحت پوشش کمکهای خویش قرار می‌دهد.»

آن‌چنان حضرت انفاق و اعطای وسیع دارد که فقیری برای دریافت زکات یافت نمی‌شود. )⁽³⁾(

سالهاست که بشر در آرزوی تحقق عدالت جهانی، امنیّت فراگیر، آزادی واقعی و... به سر می‌برد و هنوز که هنوز است آرزوهای بشر به صورت کامل و تمام لباس عمل نپوشیده است. تنها دورانی که اصلی‌ترین و اصولی‌ترین آرزوهای بشر تحقق عینی خواهد یافت، دوران ظهور مهدی موعود(ع) است؛ چنان‌که مولای متقیان، علی(ع) فرمود: «وَ أرَاکُمْ مَا کُنْتُمْ تَأْمَلُونَ؛ )⁽¹⁾( و آنچه را آرزو داشتید به شما نشان می‌دهد [و در آن زمان به آرزوهای خود خواهید رسید].»

ای دل مخور اندوه و غم سرها به سامان می‌رسد

با یک جهان شور و شعف آن جان جانان می‌رسد

ویرانگر کاخ ستَم با جیش ایمان می‌رسد

احیاگر دین خدا حامی قرآن می‌رسد

چشم انتظاران را بگو یوسـف ز کنعان می‌رسد

ای دل شب هجران ما آخر به پایان می‌رسد

امام زمان(ع) از منظر امام حسین(ع)

مقدمه

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) از منظر امام حسین(ع)

مقدمه

راستی او کیست که همه درباره او، از آینده او، از حکومت و عدالت او سخن می‌گویند؟ او کیست که همه چشم انتظار رؤیت جمال دلربای او، و بی‌قرار از عطر جانفزای خاک پای او هستند:

خال زیبای جمال دلربایت را بنازم

بوی عطر جانفزای خاک پایـت را بنازم

ای صفای هر مصفا مهدی زیبای زهرا

از صفای قلب می‌گویم صفایت را بنازم

خداوند قرنها است که از او سخن گفته، پیامبران درباره وی و آینده‌اش و از عدالت او سخن به بیان آورده‌اند و پیغمبر خاتم(ص) که پیامبران گذشته، بشارت آمدن او را داده‌اند، به آمدن او و عدالت او بشارت داده است، و امامان معصوم(ع) هر یک به فراخور شرایط خود، وی را ستوده‌اند و از دوران ظهورش گفته‌اند.

صاحب‌الامر کیست؟

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) از منظر امام حسین(ع)

صاحب‌الامر کیست؟

آنچه پیش رو دارید، نگاهی گذرا به سخنان سرور شهیدان، حسین بن علی(ع) درباره عزیز دلها، مهدی فاطمه(س) است.

فرمود: «الَّذِی یَمْلَأُهَا عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً عَلَی فَتْرَةٍ مِنَ الْأئِمَّةِ کَمَا أنَّ رَسُولَ‌اللَّهِ(ص) بُعِثَ عَلَی فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُل؛ کسی است که زمین را پر از عدل و داد می‌کند، چنان که پر از ستم شده باشد. او پس از دوران طولانی از حضور امامان می‌آید، چنان که رسول خدا(ص) پس از آن مبعوث شد که دوران طولانی از حضور پیامبران آسمانی گذشت.» )⁽¹⁾(

ویژگیهای امام زمان(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) از منظر امام حسین(ع)

ویژگیهای امام زمان(ع)

امام حسین(ع) برای معرفی و شناساندن صحیح و دقیق حضرت مهدی(ع)، ویژگیهای آن حضرت را به این صورت بیان می‌کند:

«فِی الْقَائِمِ مِنَّا سُنَنٌ مِنْ سُنَنِ الْأَنْبِیَاءِ(ع) سُنَّةٌ مِنْ آدَمَ وَ سُنَّةٌ مِنْ نُوحٍ وَ سُنَّةٌ مِنْ إِبْرَاهِیمَ وَ سُنَّةٌ مِنْ مُوسَی وَ سُنَّةٌ مِنْ عِیسَی وَ سُنَّةٌ مِنْ أیُّوبَ وَ سُنَّةٌ مِنْ مُحَمَّدٍ(ص) فَأمَّا مِنْ آدَمَ وَ مِنْ نُوحٍ فَطُولُ الْعُمُرِ وَ أمَّا مِنْ إِبْرَاهِیمَ فَخَفَاءُ الْوِلَادَةِ وَ اعْتِزَالُ النَّاسِ وَ أمَّا مِنْ مُوسَی فَالْخَوْفُ وَ الْغَیْبَةُ وَ أمَّا مِنْ عِیسَی فَاخْتِلَافُ النَّاسِ فِیهِ وَ أمَّا مِنْ أَیُّوبَ فَالْفَرَجُ بَعْدَ الْبَلْوَی وَ أَمَّا مِنْ مُحَمَّدٍ(ص) فَالْخُرُوجُ بِالسَّیْف؛ )⁽¹⁾( در [زندگی] قائم ما، سنتهایی از پیامبران وجود دارد: سنتی از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و ایوب و حضرت محمد(ص)،. اما از نوح، طول عمر است، و اما از ابراهیم، ولادت پنهان و دوری از مردم است و اما از موسی، واهمه‌داشتن و غیبت‌کردن است و از عیسی، اختلاف مردم در وجود اوست، و از ایوب، گشایش پس از آزمایش و [گرفتاری] است و از محمد(ص)، قیام با شمشیر است.»

مرکز حلقه عشاق تویی

در همه خلق جهان طاق تویی

انبیا مست ولایت‌بوده‌اند

همه مشتاق لقایت‌بوده‌اند

شک ندارم که گدایت‌بوده‌اند

همه محتاج عطایت‌بوده‌اند

همه در ذات تو حیران مانده‌اند

بلکه انگشت‌به دندان مانده‌اند

من خادم او هستم

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) از منظر امام حسین(ع)

من خادم او هستم

در حضور امام حسین(ع) پیرامون امام مهدی(ع) بحثی مطرح شد. شخصی پرسید «یا ابا عبدالله! آیا حضرت مهدی هم اکنون متولد شده است؟»

سالار شهیدان(ع) فرمود: «لَا، وَ لَوْ أَدْرَکْتُهُ لَخَدَمْتُهُ أَیَّامَ حَیَاتِی؛ خیر، ولی اگر او را درک کنم تا زنده‌ام او را خدمت می‌کنم.»

خادم درگــه تو جبرائیل

بنده کوچک تو میکائیل

عبد فرمانبر تو عزرائیل

خاک پابوس تو هم اسرافیل

همه محکوم به فرمان تواند

یکسره ریز خور خوان تواند

غیبت حضرت

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) از منظر امام حسین(ع)

غیبت حضرت

حضرت ابا عبدالله(ع) برای روشن‌ساختن دوران زندگی حضرت مهدی(ع) برای یاران خویش، از غیبت صغری و کبرای آن حضرت سخن می‌گوید: «لِصَاحِبِ هَذَا الْأمرِ - یَعْنِی الْمَهْدِیُ(ع) - غیْبَتانِ: إحْداهُما تَطُولُ حَتّی یَقُولَ بَعْضُهُمْ: مَاتَ وَ بَعْضُهُم: قُتِلَ وَ بَعْضُهُم: ذَهَبَ، وَ لا یَطَّلِعُ عَلَی مَوْضِعِهِ أحَدٌ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا غَیْرِهِ، إلّا الْمُولی الّذی یَلی أمْرَهُ؛ )⁽¹⁾( برای صاحب امر، یعنی، مهدی(ع) دو غیبت است: یکی از آن دو چنان طولانی شود که گروهی از آنان بگویند: مرده است و جمعی بگویند: کشته شده است و جمعی بگویند: او رفته است و هیچ کس - از ولی و غیر ولی - از جایگاه او اطلاعی نخواهد داشت، جز مولایی که به او امر کرده است.»

عاشقان روی جانان جمله بی نام و نشانند

نام داران را هوای او دمی بر سر نیامد

مردگان را روح بخشد، عاشقان را جان ستاند

جاهلان را این چنین عاشق کسی باور نیامد )⁽¹⁾(

صبر در دوران غیبت

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) از منظر امام حسین(ع)

صبر در دوران غیبت

یکی از مهم‌ترین وظایف شیعیان در دوران غیبت، صبر در سختیها و دوری آن حضرت، و استقامت بر دین و مسایل دینی است. امام حسین(ع) با توجه به اصل تداوم هدایت و رهبری جامعه اسلامی، با بیان سرانجام روشن جهان، اجر و پاداش عظیمی برای صابران در دوران غیبت بیان فرموده است؛ چنان‌که می‌فرماید: «دوازده هدایت‌کننده از ماست و نخستین آنها امیرمؤمنان علی(ع) و آخرین آنها نهمین فرزند من است، او امامی است که بر حق قیام می‌کند، خدا به واسطة او، زمین را پس از آنکه مرده باشد زنده می‌کند، دین با او آشکار می‌شود و وی آیین حق را جهانی می‌کند؛ گرچه خوشایند مشرکان نباشد:

(لَهُ غَیْبَةٌ یَرْتَدُّ فِیهَا أَقْوَامٌ وَ یَثْبُتُ عَلَی الدِّینِ فِیهَا آخَرُونَ فیودون [فَیُؤْذَوْنَ] وَ یُقَالُ لَهُمْ مَتی هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ) )⁽¹⁾( أَمَا إِنَّ الصَّابِرَ فِی غَیْبَتِهِ عَلَی الْأَذَی وَ التَّکْذِیبِ بِمَنْزِلَةِ الْمُجَاهِدِ بِالسَّیْفِ بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ(ص)؛ او غیبتی دارد که در آن گروههایی مرتد می‌شوند و دیگرانی بر دین ثابت‌قدم می‌مانند، پس اذیت می‌شوند و به آنها گفته می‌شود: اگر شما راستگو هستید، این وعده کی فرا می‌رسد؟ کسی که در زمان غیبت او بر آزار و تکذیب، صابر باشد، همانند مجاهدی است که در پیشگاه رسول خدا(ص) با شمشیر جهاد می‌کند.» )⁽²⁾(

غم مخور ایام هجران رو به پایان می‌رود

این خماری از سرما می‌گساران می‌رود

بلبل اندر شاخسار گل هویدا می‌شود

زاغ با صد شرمساری از گلستان می‌رود

وعده دیدار نزدیک است‌یاران مژده باد

روز وصلش می‌رسد ایام هجران می‌رود )⁽¹⁾(

حتمی‌بودن قیام

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) از منظر امام حسین(ع)

حتمی‌بودن قیام

سرور شهیدان(ع) دربارة ظهور حضرت مهدی(ع) با ایمان و یقین سخن گفته و آینده جهان و اسلام را نورانی دانسته است. آن حضرت بر همین اساس می‌فرماید:

«لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّی یَخْرُجَ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِی یَمْلَؤُهَا عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً کَذَلِکَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ(ص) یَقُول؛ )⁽¹⁾( اگر از دنیا جز یک روز باقی نماند، پروردگار عزیز و بزرگ آن روز را چنان طولانی خواهد کرد تا مردی از فرزندان من قیام کند و جهان را از عدل و داد پر کند، چنان که پر از فساد و ستمکاری شده باشد. من این چنین از رسول خدا(ص) شنیده‌ام.»

آری همین یقین است که شیعه را زنده و شاداب نگه‌داشته و به آینده خوشبین است.

صد بار گر از دست غمت‌خون رود از دل

از در چو در آیی همه بیرون رود از دل

گر قصه عشق تو و یاران بنگارند

صد لیلی و مجنون همه بیرون رود از دل

در قتل مـن ای شه بکش آهسته کمان را

حیف است که پیکان تو بیرون رود از دل )⁽¹⁾(

چهره شاداب

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) از منظر امام حسین(ع)

چهره شاداب

امام حسین(ع) با علوم و آگاهی که به وسیله جد و پدر بزرگوارش در اختیار داشت، تحولات گوناگون آینده و خصوصیات فردی حضرت مهدی(ع) مانند شکل و سن و سال آن حضرت و برخورد برخی مردم را به روشنی بیان فرموده است؛ آنجا که می‌فرماید:

«لَوْ قَامَ الْمَهْدِیُ لَأنْکَرَهُ النَّاسُ، لِأنَّهُ یَرْجِعُ إلَیْهِمْ شابَّاً مُوَفَّقَاً وَ إنَّ مِنْ أعْظَمِ الْبَلِیَّةِ أنْ یَخْرُجَ إلَیْهِمْ صَاحِبُهُمْ شَابّاً، وَ هُمْ یَحْسَبُونَهُ شَیْخَاً کَبیراً؛ )⁽¹⁾( اگر مهدی قیام کند، مردم او را انکار می‌کنند؛ زیرا او به صورت جوانی شاداب به سوی آنها بر می‌گردد و از بزرگ‌ترین آزمایش [برای مردم آن زمان] همین است که صاحبشان به صورت جوان به سویشان خروج می‌کند، در حالی که آنها او را بسیار پیر می‌انگارند.»

روزگار پس از ظهور

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) از منظر امام حسین(ع)

روزگار پس از ظهور

الف) انتقام از ستمگران

حضرت اباعبدالله(ع) وقتی انبوه مشکلات جامعه اسلامی آن روزگاران را می‌دید و انواع ظلم دشمنان را شاهد بود، به آینده روشن و ظهور و انتقام آن حضرت چشم دوخته، اظهار می‌داشت: «یُظهِرُ اللهُ قائِمَنَا فَیَنتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِینَ؛ )⁽¹⁾( خداوند قائم ما را ظاهر می‌کند، پس از ستمگران انتقام می‌گیرد.»

ب) عدالت فراگیر

اسلام حقیقی، یعنی تشیع، چشم به راه امامی است که جهان را از عدل و داد، لبریز خواهد کرد. امام حسین(ع) در این باره سخنان فراوانی دارد؛ از جمله فرمود: «ثُمَّ یَقُومُ قَائِمُنَا یَمْلَأُ الدُّنْیَا قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً یَشْفِی صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ مِنْ شِیعَتِهِ؛ پس قائم ما قیام کند، جهان را پر از عدل و داد خواهد کرد، چنان که پر از ظلم و فساد شده باشد و دلهای مؤمنان از شیعیان خود را شفا می‌بخشد.» )⁽¹⁾(

حارث بن عبدالله اعور می‌گوید که خدمت امام حسین(ع) رسیدم و از تفسیر سوره شمس پرسیدم. حضرت پاسخ داد تا رسید به این آیه (وَالنَّهَارِ إِذَا جَلّاهَا)؛ )⁽²⁾( «قسم به روز، وقتی که صفحه زمین را روشن سازد». سپس فرمود: «ذَلِکَ الْقَائِمُ(ع) مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ(ص) یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطا؛ این [روز روشن] قائم از خاندان محمد(ص) است که زمین را از عدل و داد پر کند.» )⁽³⁾(

ج) فقر زدایی عمومی

یکی از آرزوهای دیرین تمام انسانها، فقر زدایی عمومی و آبادانی فراگیر و جهانی است.

این آرزو در دوران آن حضرت برآورده می‌شود؛ زیرا پس از ظهور ایشان و استقرار عدل جهانی و عدالت اقتصادی، هر گونه فقر و نیاز در کره زمین ریشه‌کن خواهد شد. امام حسین(ع) با اشاره به این دوران چنین می‌فرماید:

«تَوَاصَلُوا وَ تَبَارُّوا وَ تَرَاحَمُوا فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَیَأْتِیَنَّ عَلَیْکُمْ وَقْتٌ لَا یَجِدُ أَحَدُکُمْ لِدِینَارِهِ وَ دِرْهَمِهِ مَوْضِعاً یَعْنِی لَا یَجِدُ لَهُ عِنْدَ ظُهُورِ الْقَائِمِ(ع) مَوْضِعا؛ )⁽¹⁾( با یکدیگر ارتباط داشته باشید و به یکدیگر نیکی کنید. پس سوگند به خدایی که دانه را شکافت و پدیده‌ها را آفرید، زمانی بر شما فرا خواهد رسید که شما جایی برای [بخشش] درهم و دینار خود نخواهید یافت.»

مدت حکومت حضرت

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) از منظر امام حسین(ع)

مدت حکومت حضرت

یکی از پرسشهای مهم این است که حضرت مهدی(ع) چه مدت پس از ظهور زندگی و حکومت می‌کند؟ آنچه مسلم است، باید به اندازه‌ای حکومت کند که پایه‌های ظلم و ستمگری ویران و به جای آن بنیاد عدل و داد استوار شود.

بدون تردید، این مسئله اساسی، زمان می‌طلبد و فرصت می‌خواهد و بنا نیست که آن حضرت، همه امور را براساس معجزه و روش غیرعادی به پیش ببرد؛ بنابراین عقل اقتضا می‌کند که آن حضرت، مدتی طولانی حیات داشته باشد تا بتواند در این دنیای گسترده، تحولی همه‌جانبه و فراگیر ایجاد کند و جهان را با اسلام و ارزشهای اسلامی آشنا سازد.

اما اینکه مدت آن چه اندازه است، خیلی روشن نیست و روایات وارده از طریق خاصه و عامه گوناگون است: پنج، بیست، سی و چهل سال، در منابع اهل سنت وارد شده است )⁽¹⁾( و نوزده و اندی، بیست، سیصد و نه سال در منابع شیعی به ثبت رسیده است؛ )⁽²⁾( از جمله امام حسین(ع) فرمود: «یَمْلِکُ الْمَهْدِیُّ تِسْعَةَ عَشَرَ سَنَة وَ أشْهُراً؛ مهدی(ع) نوزده سال و چند ماه حکومت‌خواهد کرد.» )⁽³⁾(

البته این روایت با روایاتی که سیصد و نه سال را مدت حکومت دانسته‌اند، تنافی ندارد؛ چون هر دو مثبت هستند، و دو روایت مثبت با هم تنافی ندارند به ویژه آنکه علامت حصر در این روایت به کار نرفته است و ممکن است اشاره به دوران حساس حکومت آن حضرت باشد؛ چنان که مرحوم مجلسی روایات فوق را این‌گونه جمع کرده است:

«اخبار مختلفی درباره مدت حکومت آن حضرت وارد شده است. برخی از آنها بر تمام مدت حکومت آن حضرت دلالت دارد، و برخی بر زمان استقرار و تثبیت دولت آن، و بعضی بر سالها و ماههایی حمل می‌شود که نزد ما است و برخی بر سالها و ماههای طولانی.» )⁽¹⁾(

از این گذشته روایاتی داریم که حکومت ائمه(ع) را پس از ظهور حضرت حجت تا قیامت مستمر و ادامه‌دار می‌داند؛ از جمله امام هشتم(ع) یک روایت طولانی از پیامبر اکرم(ص) درباره اهل بیت(ع) نقل کرده است که ذیل آن از زبان خداوند متعال می‌خوانیم:

«لَأظْهِرَنَّ بِهِمْ دِینِی وَ لَأعْلِیَنَّ بِهِمْ کَلِمَتِی وَ لَأطَهِّرَنَّ الْأرْضَ بِآخِرِهِمْ مِنْ أعْدَائِی وَ لَأمَکِّنَنَّهُ مَشَارِقَ الْأرْضِ وَ مَغَارِبَهَا وَ لَأسَخِّرَنَّ لَهُ الرِّیَاحَ وَ لَأذَلِّلَنَّ لَهُ السَّحَابَ الصِّعَابَ وَ لَأرْقِیَنَّهُ فِی الْأَسْبَابِ فَلَأنْصُرَنَّهُ بِجُنْدِی وَ لَأمُدَّنَّهُ بِمَلَائِکَتِی حَتَّی تَعْلُوَ دَعْوَتِی وَ تَجْمَعَ الْخَلْقُ عَلَی تَوْحِیدِی ثُمَّ لَأدِیمَنَّ مُلْکَهُ وَ لَأدَاوِلَنَّ الْأیَّامَ بَیْنَ أوْلِیَائِی إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَة؛ )⁽¹⁾( و زمین را به وسیله آخرین آنها از دشمنانم پاک می‌کنم، و شرق و غرب زمین را در سیطره سلطنت او در می‌آورم، و بادها را در تسخیر او قرار داده، ابرهای سخت و سرکش را رام او گردانم، و او را بر اسباب مسلط و با سربازانم او را یاری، و با ملائکه خود او را امداد می‌کنم، تا دعوت مرا برتری بخشد، و مردم را همه بر حکم توحید من گرد آورد، و سلطنت او را ادامه می‌دهم و روزگار را بین دوستان خود دست به دست می‌کنم (اشاره به مسئله رجعت) تا روز قیامت.»

روایت فوق سخن از ادامه سلطنت آن حضرت و همچنین ائمه اطهار(ع) تا روز قیامت و پایان دنیا دارد. بحث را با شعری از امام خمینی(رحمه الله) به پایان می‌بریم:

بهار آمد که غم از جان برد غم در دل افزون شد

چه گویم کز غم آن سرو خندان جان و دل خون شد

گروه عاشقان بستند محملها و وارستند

تو دانی حال ما واماندگان در این میان چون شد

حجاب از چهره دلدار ما باد صبا بگرفت

چو من هر کس بر او یک دم نظر افکند مجنون شد

گل از هجران بلبل، بلبل از دوری گل هر دم

به طرف گلستان هر یک به عشق خویش مفتون شد

امام مهدی(ع) در کلمات و دعاهای امام سجاد(ع)

نگاهی اجمالی به سخنان امام سجاد(ع) درباره امام زمان(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلمات و دعاهای امام سجاد(ع)

نگاهی اجمالی به سخنان امام سجاد(ع) درباره امام زمان(ع)

آنچه پیش رو دارید، نگاهی است گذرا به برخی کلمات امام سجاد(ع) درباره حضرت مهدی(ع) و اهّم دعاهایی که آن حضرت درباره امام زمان(ع)، انتظار آن حضرت، فرج او، دعا برای سلامتی و نصرت او و....فرموده است.

امام سجاد(ع) افزون بر دعاهایی که درباره حضرت مهدی(ع) دارد، کلمات و سخنان نغز و زیبایی نیز درباره مسائل مربوط به آن حضرت بیان کرده است که به نمونههایی اشاره میشود:

امام سجاد(ع) فرمود: «لاتَخْلُو الأرْضُ الی أنْ تَقُومَ السّاعَةُ مِنْ حُجَّة وَ لَوْلا ذلِکَ لَمْ یُعْبَدِ اللهُ؛ )⁽¹⁾( زمین تا روز قیامت خالی از حجت نیست، و اگر حجت الهی نبود، خدا پرستیده نمیشد.»

این حدیث به خوبی نشان میدهد که در این زمان نیز حجت الهی وجود دارد. منتهی این امام باید معصوم و معرفی‌شده ازطرف خدا و امامان پیشین باشد؛ چنان که آن حضرت فرمود: «الإمامُ لایکونُ إلّا مَعْصُوماً وَ لَیْسَت العِصْمَةُ فی ظاهِرِ الخِلْقَةِ فَیُعْرَفَ بِها وَ کذلِکَ لایَکُونُ إلاّ مَنْصُوصاً؛ )⁽²⁾( جز معصوم، احدی شایسته امامت نیست و چون عصمت، یک نشان ظاهری در خلقت نیست( که همگان) بشناسند، باید امام از طرف خدا (تعیین) و اعلام شود.»

در خطبه معروف خود در مسجد جامع شام در حضور یزید بن معاویه فرمود: «رسول خدا، و وصی او علی(ع)، سید الشهداء (حمزه)، جعفر طیار، دو سبط این امت و مهدی ]این امت[ از ماست.» )⁽³⁾(

حضرت سجاد(ع) فرمود: «القائِمُ مِنّا یَخفی عَلی النّاسِ وِلادَتُهُ حتّی یَقُولُوا: لَمْ یُولَدْ بَعْدُ، لِیَخْرُجَ حینَ یَخْرُجُ وَ لَیْسَ لأحدٍ فِی عُنُقِهِ بَیْعَةً؛ )⁽¹⁾( قائم ما، ولادتش از مردم مخفی میشود تا جایی که میگویند: هنوز متولد نشده است؛ زیرا وقتی ظهور میکند بیعت کسی بر گردن او نباشد.»

همچنین درباره مخفی‌بودن مکان آن حضرت فرمود: «لا یَطَّلِعُ عَلی مَوْضِعِهِ أحَدٌ مِنْ وَلِیٍّ وَلاغَیْرِهِ إلّا الَّذی یَلی أمْرَهُ؛ )⁽²⁾( هیچ کس از دوست و غیر دوست از اقامتگاه او مطّلع نمیشود، به جز کسی که متصدّی خدمتگزاری اوست.»

امام زین العابدین(ع) فرمود: «اِنَّ لِلْقائِمِ مِنّا غَیْبَتَیْنِ: اِحداهُما أطولُ مِنَ الأُخری. اَمّا الأُولی فَسِتَّة أیّامٍ وَ سِتَّةَ أشْهُر وَ سِتَّ سَنَواتٍ وَ أمّا الْأُخْری فَیَطُولُ أمَدُها حَتّی یَخْرُجَ مِنْ هذَا الْأمْرِ أکْثَرُ مَنْ یَقُولُ بِهِ، فَلا یَثْبُتُ عَلَیْهِ الاّ مَنْ قَوِیَ یَقِینُهُ وَ صَحَّتْ مَعْرِفَتُهُ وَ لَمْ یَجِدْ فی نَفْسِهِ حَرَجاً مِمّا قَضَیْنا وَ سَلَّمَ لَنا أهْلَ البَیْتِ؛ )⁽¹⁾( برای قائم ما دو غیبت است که یکی از آنها طولانی‌تر از دیگری است؛ اما اولی شش سال و شش ماه و شش روز طول می‌کشد و اما دومی به قدری طول می‌کشد که بیشتر کسانی که به غیبت او ایمان داشتند از اعتقاد خود بر میگردند. فقط کسانی بر اعتقاد خود استوار میمانند که یقین محکم و شناخت صحیح داشته باشند و سخنان ما بر آنها گران نباشد و تسلیم ما اهل بیت باشند.»

زینت عبادت کنندگان(ع) فرمود: «یا أبا خَالِد لَتأتِیَنَّ فِتَنٌ کَقِطَعِ اللَّیْلِ المُظْلِمِ لایَنْجُو إلاّ مَنْ أخَذَ اللهُ مِیثاقَهُ اوُلئکَ مَصابیحُ الهُدی وَ یَنابِیعُ العِلْم یُنْجِیهِمُ اللهُ مِنْ کُلِّ فِتْنَةٍ مُظْلِمَةٍ؛ )⁽¹⁾( ای اباخالد! به راستی (در دوران غیبت) فتنههایی همچون قطعههای شب تار هجوم میآورد که از آن جز کسانی که خدا از آنها پیمان گرفته رهایی نمییابد. همانها چراغهای هدایت و سرچشمه علم‌اند، که خداوند آنها را از هر فتنه تاریک نجات می‌بخشد.»

همچنین فرمود: «مَنْ ثَبَّتَ عَلی وِلایَتِنا فی غَیْبَةِ قائِمِنا أعطاهُ اللهُ أجْرَ ألفَ شَهیدٍ مِثْلِ شُهداءِ بَدْرٍ وَ أُحُدٍ؛ )⁽²⁾( کسی که در زمان غیبت قائم ما(ع) بر ولایت ما ثابت و استوار بماند، خداوند به او پاداش هزار شهید مثل شهیدان بدر و احد عطا میفرماید.»

برای انتظار حضرت مهدی(ع) آثار گرانبهایی وجود دارد؛ از جمله امام سجاد(ع) فرمود: «اِنتِظارُ الفَرَجِ مِن أعظَمِ الْعَمَلِ؛ )⁽¹⁾( انتظار فرج از برترین اعمال است.» و فرمود: «اهل زمان غیبت او که قائل به امامت او و منتظر ظهور او باشند، برتر از مردمان هر زمان دیگر میباشند، زیرا خدای تبارک و تعالی به آنها آن قدر عقل، فهم و شناخت عطا فرموده است که غیبت امام در پیش آنها چون زمان حضور شده است. خداوند اهل آن زمان را همانند مجاهدانی قرار داده که در محضر رسول اکرم(ص) شمشیر بزنند، آنها مخلصان حقیقی و شیعیان واقعی و دعوت‌کنندگان به دین خدا در آشکار و نهان‌اند.» )⁽²⁾(

حضرت سجاد(ع) در تفسیر آیه (حَتّی إذا رَأوا ما یُوعَدُونَ فَسَیَعْلَمونَ مَنْ أضْعَفُ ناصِراً وَ أقَلُّ عدداً)؛ )⁽¹⁾( «هنگامی که ببینند آنچه را که وعده میشوند، پس میفهمند که چه کسی یاورش ضعیفتر و نفراتش کمتر است»، فرمود: «یَعْنی القائِمَ و انْصارَهُ بِالنِسْبةِ لِاعْدائِهِ؛ مقصود ]از مایُوعَدوُنَ[ قائم(ع) و یاران او در مقایسه با دشمنان او هستند.» )⁽²⁾(

در جای دیگر فرمود: «...کَأنّی بِصاحِبِکُمْ قَدْ عَلا فَوْقَ نَجَفِکُمْ بِظَهْرِ کُوفان فی ثَلاثَمأةٍ وَ بِضْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً، جَبرئیلُ عَنْ یَمِینهِ وَ میکائیلُ عَنْ شِمالِهِ وَ اِسْرافیلُ أمامَهُ، مَعَهُ رایَةُ رَسُول الله(ص) قَد نَشَرها لایَهْوِی بِها إلی قَوْم إلاّ أَهْلَکَهُم اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ؛ )⁽³⁾( گویا صاحب شما (مهدی) را میبینم که پشت کوفه بالای نجف در بین سیصد و سیزده نفر قرار گرفته است. جبرئیل از راستش، و میکائیل از سمت چپش و اسرافیل جلو آن حضرت قرار دارند و با او پرچم رسول خدا است که آن را برافراشته است و بر قومی فرود نمیآید، جز آنکه آنها را] به امر[ خدای عزیز و جلیل هلاک میکند.»

با ظهور امام مهدی(ع) برکات فراوانی عاید بشر، به ویژه مؤمنان میشود؛ از جمله، آنچه حضرت سجاد(ع) فرمود: «إذا قامَ القائِمُ أذْهَبَ اللهُ عَن شِیعَتنا العاهَةَ و جَعَل قُلُوبَهُمْ کَزُبَرِ الحَدیدِ وَ جَعَلَ قُوَّةَ الرَّجُل مِنْهُم قُوَّةَ أرْبَعینَ رَجُلا وَ یَکونُونَ حُکّامَ الاَرْضِ وَ سَنامَها؛ )⁽¹⁾( وقتی قائم قیام کند، خداوند رنج را از شیعیان ما دور میکند و دلهای آنها را چون پارۀ آهن قرار میدهد و خداوند، قدرت هر مرد از آنها را برابر چهل مرد قرار میدهد و آنها حاکمان زمین خواهند شد.»

دعاهای امام سجاد درباره امام زمان(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام مهدی(ع) در کلمات و دعاهای امام سجاد(ع)

دعاهای امام سجاد درباره امام زمان(ع)

یکی از برکات وجود حضرت سجاد(ع)، تعلیم شیوه و روش دعا کردن است. درباره انتظار مهدی(ع)، دعا برای فرج و نصرت آن حضرت و... نیز دعاهای متعددی وجود دارد که به اهم آنها اشاره میشود:

الف) دعا برای ظهور در روز عرفه

این دعا از چهار بخش تشکیل شده است: لزوم وجود امام در هر زمان و اطاعت مطلق از امر و نهی او، دعا برای نصرت، یاری و محافظت آن حضرت، بیان نتایج و پیامدهای ظهور مهدی(ع) در قالب دعا، بیان اوصاف یاران آن حضرت و دعا در حق آنان.

در بخش اول چنین میخوانیم:

«اللّهُمَّ إنَّکَ أیَّدْتَ دینَکَ فی کُلِّ أوانٍ بِاِمامٍ أقَمْتَهُ عَلَماً لِعبادِکَ وَ مَناراً فی بِلادِکَ بَعْد أنْ وَصَلْتَ حَبْلَهُ بِحَبْلِکَ وَ جَعَلْتهُ الذَّریعَةَ إلی رِضْوانِکَ وَ افْتَرَضْتَ طاعَتَهُ وَ حَذَّرْتَ مَعْصِیَتَهُ وَ أمَرْتَ بِامْتِثالِ أمْرِهِ و الانْتِهاءِ عِند نَهْیِهِ و أنْ لایَتَقَدَّمَهُ مُتَقَدِّمٌ و لایَتأَخَّرَ عَنهُ مُتَأخِّرٌ فَهُوَ عِصْمَةُ اللاّئذیْنَ وَ کَهْفُ المؤمِنینَ و عُرْوَةُ المُتَمسِّکینَ وَ بَهاءُ العالمینَ ؛ «بار الها! تو در هر زمان، دین خود را با امامی تأیید فرمودهای که او را برای بندگانت به عنوان عَلَم و در کشورهایت به جای منار ]هدایت[ برپا داشتهای؛ پس از آنکه پیمان او را به پیمان خود پیوسته و او را وسیله خشنودی خود ساختهای و طاعتش را واجب کرده و از نافرمانی‌اش بیم دادهای و به اطاعت فرمانش و باز ایستادن در برابر نهی‌اش و سبقت نگرفتن بر او و عقب نماندن از او فرمان دادهای! پس او نگه‌دارنده پناهندگان و ملجأ مؤمنان و دستاویز متمسکان و جمال و عظمت جهانیان است.»

در بخش دوم میخوانیم:

«اللّهُمَّ فَأوْزِعْ شُکرَ ما أنْعَمْتَ بِهِ علیه وَ أوْزِعْنا مِثْلَهُ فیهِ و أیِّد مِن لَدُنکَ سُلطاناً نصیراً وَا فْتَحْ لَهُ فتْحاً یَسیراً وَ أعِنْهُ بِرُکنِکَ الاعَزّ وَ اشْدُد أزْرَهُ وَ قَوِّ عَضُدَهُ و راعِهِ بِعَیْنِکَ وَاحْمِهِ بِحِفْضِکَ و انْصُرْهُ بِملائِکَتِکَ... ؛ بار الها! پس ولی خود را به شکر آنچه بر او نعمت دادهای مُلهَم ساز، و ما را نیز به سپاسگزاری نعمت وجود او توفیق ده، و او را از جانب خود سلطنتی یاری‌دهنده عطا فرمای و درهای پیروزی را به آسانی بر وی بگشا، و او را به نیرومندترین تکیه‌گاه خود مدد ده و پشت‌گرم ساز، و بازویش را نیرو بخش و به چشم عنایت منظورش دار، و به نگه‌داری خود حمایتش کن و با فرشتگانت یاری‌اش ده... .»

در بخش چهارم چنین آمده است:

«وَ أحْیِ بِهِ ما أماتَهُ الظّالمُونَ مِنْ مَعالِمِ دِینِکَ وَ اجْلَ بِهِ صَدْأ الجَوْرِ عَنْ طَریقَتِکَ وأبْنِ بِهِ الضَّرَّاء عَنْ سَبیِلِکَ وَ أذِل بِهِ النّاکِبِینَ عَنْ صِراطِکَ و أمْحَقْ بِهِ بَغاةَ قَصْدِکَ عِوَجاً...؛ و به مدد او آنچه از نشانههای دینت را که به دست ستمگران از بین رفته، زنده ساز، و زنگ جور]ظالمان[ را از طریق خویش بزدای، و سختی و ناهمواری را به دست او از راه خویش برطرف کن، و منحرفان از صراط ]مستقیم[ خود را به دست او از میان بردار، و آنانی را که قصد کج ساختن راه تو را دارند هلاک کن... .»

این همه، دستاوردهای بزرگ حکومت جهانی مهدی(ع) است که در قالب دعا در سختترین دوران خفقان و ستم بیان شده است.

درباره اوصاف یاران آن حضرت چنین آمده است: «اللّهُمَّ و صَلِّ عَلی أوْلیائِهِمُ المُعتَرِفینَ بِمَقامِهِم، المُتَّبِعینَ مَنْهَجَهُمْ المُقْتَفِینَ آثارَهُمْ...المُنْتَظریْنَ أیّامَهُم المَادّینَ إلَیْهِم أعْیُنَهُم...؛ )⁽¹⁾( بارالها! رحمت فرست بر دوستان ایشان که معترف به مقام آنها، و تابع راه آنان و پیرو آثار آنهایند، منتظر روزگار ]دولت[ آنها و چشم دوخته به راهشان‌اند.»

ب) دعای دیگر برای ظهور و فرج

این دعا نیز در منابع متعددی آمده است و مربوط به روز عرفه است. این دعا با درخواست فرج آل محمد(ص) و در خواست یاری آنان شروع شده و با بیان ره‌آوردهای ظهور حضرت مهدی(ع) در قالب دعا ادامه یافته، در پایان با بیان اوصاف یاران حضرت خواسته میشود دعا کننده جزو بهترین یاران او قرار گیرد:

«اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد وَ فَرِّجْ عَنْ آلِ مُحَمَّد وَ اجْعَلْهُمْ أئِمَّةً یَهْدُونَ بِالحَقِّ....وَانْصُرْهُمْ وَ انْتَصِر بِهِمْ وَ أنْجِزْ لَهُمْ ما وَعَدْتَهُم وَ بَلِّغْ فَتْحَ آلَ مُحَمَّد ...؛ خدایا! بر محمد و آل او درود فرست و فرج آل محمد را ]با ظهور مهدی(ع)[ برسان، آنها را امامانی قرار بده که به حق هدایت می کنند و آنان را یاری کن و به دست آنها [دیگران را] یاری بخش و برای ایشان به وعده‌هایت وفا کن و پیروزی آل محمد را برسان... .»

در ادامه، خطاب مخصوص به حضرت حجت شده، میگوید: «...وَ أصْلِحْ لَنا إمامَنا وَ اسْتَصْلِحْهُ وَ أصْلِحْ عَلی یَدیْهِ و آمِنْ خَوْفَهُ و خَوْفَنا عَلَیْهِ وَ اجْعَلْهُ اللّهُمَّ الذّی تَنْتَصِر بِهِ لِدیْنِکَ ؛ و برای ما اماممان را اصلاح کن و برای او طلب اصلاح کن و با دستان او ]جامعه را[ اصلاح کن، ترس او را و ترس ما را به ]وجود مبارک[ او ایمن گردان و او را کسی قرار بده که به دست او دینت را یاری کنی.»

همچنین در باره دستاوردهای دوران ظهور میگوید: «اللّهُمَّ امْلَاءِ الأرْضَ بِهِ قِسْطاً وَ عَدْلاً کَما مُلِئَتْ ظُلماً وَ جَوْراً و امْنُن بِهِ عَلی فُقَراءِ المُسْلِمینَ و أرامِلِهِمْ وَ مَساکِینِهِم وَ اجْعَلْنی مِنْ خِیارِ مَوالِیهِ وَ شِیعَتِهِ، أشَدِّ هِمْ لَهُ حُبّاً وَ اَطْوَعِهِمْ لَهُ طَوْعاً؛ )⁽¹⁾( خدایا! به دست او زمین را پر از عدل و داد کن، چنان‌که از ستم و جور پر گشته است، و به دست او بر فقرای مسلمانان و یتیمان و بی سرپرستان و از کار افتادگان منت گذار و مرا از برگزیدگان دوستان و شیعیانش، و شدیدترین آنها نسبت به او از نظر محبت، و رام‌ترین آنان در فرمانبری قرار ده.»

«وَ اَنْفَذِهِمْ لأمْرِهِ وَ اَسْرَعِهِمْ إلی مَرضاتِهِ و اَقْبَلِهِمِ لِقَوْلِهِ وَ أقْوَمِهِم بِأمْرِهِ وَ ارْزُقنی الشَّهادَةَ بَیْنَ یَدَیْهِ حَتّی ألْقاکَ وَ أنْتَ عَنّی راضٍ؛ و ]مرا[ نافذترین آنها در مقابل فرمان او، و شتاب‌کنندهترین آنان به سوی خرسندی و رضایت او، و روکنندهترین آنها به سوی سخن او، و پایدارترینشان در امر او قرار ده، و شهادت در پیشگاه او را روزی من گردان، تا تو را در حالی ملاقات کنم که از من راضی هستی.»

ج) دعا برای فرج و شِکوه از فتنه‌ها

در دعای روز عرفه، از غیبت، کمی عدد، و شدت فتنه‌ها شکوه شده و در پایان، ظهور و قیام امام زمان(ع) از خداوند خواسته شده است:

«اَللَّهُمَّ یا رَبِّ نَشکوُ غَیبَةَ نَبِیّنا وَ قِلّةَ ناصِرنا، وَ کَثْرَةَ عَدُوِّنا و شِدَّةَ الزَّمانِ عَلَیْنا، وَ وُقَوعَ الفِتَن بِنا وَ تَظاهُرَ اْلخَلْقِ عَلَیْنا، اَللَّهُمُّ صَلِّ عَلی محمّدٍ وَ آل محمّدٍ وَ فَرِّج ذلِکْ بِفَرَجٍ مِنْکَ تُعَجِّلُهُ، وَ نَصْرٍ وَ حَقٍّ تُظْهِرُهُ؛ خدایا! پروردگارا! شکایت می‌کنم از نبود پیغمبرمان و کمی یارانمان، و فراوانی دشمنان و سختی زمانه و روزگار بر ما، و وقوع فتنه‌ها برای ما، و پشتیبانی مردم علیه ما. خدایا! بر محمّد و آل محمد درود بفرست و با گشایشی از جانب خودت و با یاری و حقی که آن را آشکار می‌سازی، این مشکلات را بگشا.»

دانی که انتظار تو با ما چه می‌کند؟

توفان ببین به پهنه دریا چه می‌کند؟

آشفته‌ام چو موج به دریای زندگی

آشفتگی ببین به دل ما چه می‌کند

یکدم بپرس این همه غم، این همه بلا

در خاطر شکسته زغمها چه می‌کند

دور از بهار روی تو بی برگ مانده‌ام

بی برگ و بار مانده به دنیا چه می‌کند

بنشین ز راه لطف دمی در کنار دل

آخر بپرس این دل تنها چه می‌کند

آن‌گاه صریحاً حضرت سجاد(ع) ظهور حضرت مهدی(ع) را از خداوند خواسته، عرضه می‌دارد:

«اَللَّهُمَّ وَابْعَثْ بِقائِمِ آلِ مُحمّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلیه و آله لِلنَّصْرِ لِدینِکَ، وَ إِظْهارِ حُجَّتِکَ وَ القِیامِ بِأمْرِکَ، وَ تَطْهیرِ أرْضِکَ مِنْ أرْجاسِها؛ )⁽¹⁾( خدایا! قائم آل محمد(ص) را برای یاری دینت و اظهار برهانت و برپایی فرمانت و پاکیزه‌ساختن زمینت از آلودگیهای آن، بر انگیز[و ظهورش را برسان].»

ظهورت را زحق خواهانم ای دوست ؟

شب و روز از غمت گریانم ای دوست؟

ظهــورت گــر نصیــب ما نگـــردد

از این غـــم تا ابــد نالانـم ای دوست

د) دعا برای ظهور در ضمن دعا علیه شامیان

حضرت سجاد(ع) دعایی در افشای جنایات اهل شام یعنی یزید و تبار او دارد. در ضمن آن، برای ظهور حضرت مهدی(ع) دعا می‌کند و می‌گوید: «اَللَّهمَّ وَ أسْفِرْ لَنا عَنْ نَهارِ الْحَقِّ وَ الْعَدْلِ، وَ آرِناهُ سَرْمَداً، وَ أهْطِلْ عَلَیْنا بَرَکَتَهُ وَ أدِلْهُ مِمَّنْ ناداهُ وَ عاداهُ وَ أوْضِحْ بِهِ فی غَسَقِ اللَّیْلِ الْمظلِمِ وَ بَهْیم الْحَیْرَةِ المُدْلَهِمّ؛ خدایا! کشف کن و پرده‌بردار از روز [و روزگار] حق و عدل، و آن را تا ابد به ما نشان بده و برکتش را بر ما فرود آور و وی را از کسی که قصد او کرده و با او دشمنی دارد، راهنمایی [و حفاظت ]کن و به مدد او در شب تار و حیرتزای بسیار سیاه، روشنایی ایجاد کن.»

«اَللّهُمَّ وَ أحْیِ بِهِ الأرْضَ الْمَیْتَةَ، وَ اجْمَعْ به الأهَواءَ الْمُتَفَرِّقَةَ وَ أقِمْ بِهِ الحُدُودَ المُعَطَّلَةَ، وَ أسْرِبْ بِهِ الاَحْکام الْمُهْمَلَةَ، اللَّهُمَّ وَ أشْبِعْ بِهِ الْخماصَ السَّغِبَةَ وَارْحَمْ بِهِ الاَبْدان اللَّغِبَةَ؛ )⁽¹⁾( خدایا! به دست او (مهدی(ع)) زمین مرده را زنده کن، و هواها و خواسته‌های متفرقه را متحد فرما، و حدود معطّل مانده را به دست او به پادار، و احکام رها شده را به مدد او جاری ساز. خدایا! شکمهای گرسنه را به دست او سیرگردان، و بدنهای خسته [و رنجور] را به دست او، مورد رحمت خود قرار بده.»

هـ) حرز امام زین العابدین(ع) و دعا برای ظهور

امام زین العابدین(ع) در این حرز دعا در حق دوستان حضرت مهدی(ع) و نفرین درباره دشمنان آن حضرت، و تعجیل فرج او، و دیدار جمال دلربای اورا طرح فرموده است:

«اَللَّهُمَّ صَلّ عَلی... الْحُجَّةِ الْقائِم الْمَهْدیِّ الْمُنتَظَرِ صَلَواتُ‌اللَّه عَلَیْهِم أجْمَعین، اَللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُم، وَ عادِ مَنْ عاداهُم، وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُمْ وَ اخْذُل مَنْ خَذَلَهُمْ وَالْعَنْ مَنْ ظَلَمَهُمْ، وَ عَجِّلْ فَرَجَ آلِ مُحَمَّدٍ وَانْصُرْ شیعَةَ آلِ مُحمَّدٍ و أهْلِکْ أعْداءَ آلِ مُحمّدٍ وَ ارْزُقْنی رُؤْیَةَ قائِمِ آلِ مُحمّدٍ، وَاجْعَلْنی مِنْ اَتْباعِهِ وَ اَشیاعِهِ وَ الرّاضِینَ بِفِعْلِه؛ )⁽¹⁾( خدایا درود فرست بر...حجت قیام‌کننده، مهدی منتظر، که درود خدا بر همه ایشان (آل محمد(ص)) باد. خدایا! دوست بدار کسی را که آنان را دوست بدارد و دشمن بدار آن را که آل محمّد را دشمن بدارد و یاری کن آنکه آنها را یاری کند و خوار فرما کسی را که در پی خواری ایشان است و نفرین فرست بر کسانی که بر ایشان ظلم کردند، و در فرج آل محمد تعجیل فرما و آل محمد را یاری فرما، و دشمنان آل محمد را هلاک کن، و دیدار [روی] قائم آل محمد را روزی من فرما و مرا از پیروان و یاری‌کنندگان و خرسند شوندگان به کار او قرار ده.»

آن دوست که دیدنش بیاراید چشم

بی دیدنش از گریه نیاساید چشم

ما را زبرای دیدنش باید چشم

گر دوست نبیند به چه کار آید چشم

و) دعای روز جمعه برای فرج

«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحمّدٍ وَ آلِ مُحمّدٍ إنّکَ حَمیدٌ مَجیدٌ کَصَلواتِکَ وَ بَرَکاتِک وَ تَحیَّاتِکَ عَلی أصْفِیائِکَ إِبْراهیمَ وَ آلَ اِبْراهیم، وَ عَجِّلْ الْفَرَجَ وَ الرّوحَ وَ النُّصْرَةَ وَ التَّمْکینَ وَالتّأییدَ لَهُم؛ )⁽¹⁾( خدایا بر محمد و آل محمد(ص) درود فرست؛ به راستی تو ستایش‌شده با عظمتی هستی، همچون درودهای تو و برکات و سلامهای تو بر برگزیدگانت ابراهیم و آل ابراهیم، و فرج و رحمت و یاری، و زمینه‌سازی [و جای دهی] و تأیید را برای آنان(آل محمد) نزدیک فرما.»

ز) دعای هر روز ماه مبارک رمضان

در این دعا که منابع متعددی آن را نقل کرده‌اند، در آغاز، اوصاف حمیده خداوند ذکر شده و آن‌گاه در حق دشمنان آل محمد، نفرین شده و عذاب درخواست شده است. و حضرت سجاد(ع) در بخش پایانی آن، عرضه می‌دارد: «أسْأَلُکَ أنْ تَنْصُرَ وَصِیَّ مُحَمَّدٍ وَ خِلیفَةَ مُحَمَّدٍ وَ الْقائِمَ بِالْقِسْطِ مِنْ أوْصِیاءِ مُحَمَّدٍ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ، إِعْطِفْ عَلَیْهِمْ نَصْرَکَ؛ )⁽¹⁾( [خدایا]! از تو درخواست می‌کنم که وصیّ محمّد و خلیفه محمد و قیام‌کننده به عدل و داد از میان جانشینان محمّد ـ که درود تو بر او و آل او باد ـ را یاری کنی و نصرتت را بر آنها معطوف داری.»

ح) روز عید فطر و دعا برای فرج

در بخشی از دعای روز عید فطر امام سجاد(ع) می‌خوانیم: «وَاَعِنّی عَلی جِهادِ عَدُوِّکَ فی سَبیلِکَ مَعَ وَلیِّکَ کما قُلْتَ جَلَّ قَولُکَ (اِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤمنینَ اَنْفُسَهُمْ وَ اَموالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلونَ فی سبیل اللَّهِ) )⁽¹⁾( ... اللَّهُمَّ فَاَرِنی ذلِکَ السَّبیلَ حَتَّی اُقاتِلَ فیهِ بِنَفْسی وَ مالی طَلَبَ رِضاکَ فَاَکُونَ مِنَ الْفائِزینَ؛ )⁽²⁾( خدایا! مرا بر جهاد با دشمنت در راه خودت همراه با ولیّت [امام زمان] یاری کن، چنان‌که خود فرمودی و بزرگ است سخن تو که «خداوند از مؤمنان، جانها و اموالشان را خریداری کرده است که [در برابرش ]بهشت برای آنان باشد، [به این صورت که] در راه خدا پیکار کنند..» خدایا! پس این راه جهاد را به من نشان بده تا با جان و مال برای رضای تو در آن بجنگم، پس [به شهادت برسم و] از رستگاران باشم.»

دعاهای دیگری نیز از آن حضرت نقل شده است؛ مانند: «اَلدُّعاءُ لِظُهُورِ الْحُجَّةِ فی دُعاءِ الاِْحْتِرازِ» )⁽³⁾( و دعا برای فرج در ضمن دعای روز بیستم ماه رمضان )⁽⁴⁾( و همین طور دعاهایی که از طریق امام زمان(ع) از زبان امام زین‌العابدین(ع) نقل شده است؛ مانند دعای تعقیب نماز امام سجّاد(ع)، )⁽⁵⁾( دعا در حال سجده زیر ناودان طلا در مسجدالحرام )⁽⁶⁾( و... که به سبب پرهیز از طولانی‌شدن مقاله، از نقل آنها خودداری می‌شود.

آنچه از مجموع دعاهای امام سجاد(ع) درباره مهدویت - که در سخت‌ترین دوران، و حکومت پلیدترین افراد همچون: یزید، مروان بن حکم، عبدالملک بن مروان و... خوانده شده است - استفاده می‌شود، اموری است که در ذیل به آنها اشاره می‌کنیم:

حضرت مهدی(ع) محبوب پاکان

محبوب پروردگار

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

حضرت مهدی(ع) محبوب پاکان

محبوب پروردگار

بدون تردید، اساس تمام دوستیها خداوند است و هر که دوست خداست، محبوب قلبهای پاک نیز هست؛ از این رو در ابتدا روایتی را که در آن خداوند محبت‌خویش را نثار آخرین امام معصوم(ع) کرده است‌به گوش جان می‌شنویم:

پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أوْحَی إِلَیَّ لَیْلَةً أسْرِیَ بِی یَا مُحَمَّدُ مَنْ خَلَّفْتَ فِی الْأرْضِ عَلَی أُمَّتِکَ وَ هُوَ أعْلَمُ بِذَلِکَ قُلْتُ یَا رَبِّ أخِی قَالَ یَا مُحَمَّدُ عَلِیَّ بْنَ أبِی طَالِبٍ قُلْتُ نَعَمْ یَا رَبِّ قَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنِّی اطَّلَعْتُ إِلَی الْأرْضِ اطِّلَاعَةً فَاخْتَرْتُکَ مِنْهَا فَلَا أذْکَرُ حَتَّی تُذْکَرَ مَعِی أنَا الْمَحْمُودُ وَ أَنْتَ مُحَمَّدٌ ثُمَّ اطَّلَعْتُ إِلَی الْأرْضِ اطِّلَاعَةً أُخْرَی فَاخْتَرْتُ مِنْهَا عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ فَجَعَلْتُهُ وَصِیَّکَ فَأَنْتَ سَیِّدُ الْأنْبِیَاءِ وَ عَلِیٌّ سَیِّدُ الْأوْصِیَاء؛ )⁽¹⁾( همانا خدای عزوجل در آن شب که به گردش شبانه برده شدم (معراج) به من وحی فرمود: ای محمد! چه کسی را در زمین میان امتت به جای خود گذاشتی؟ ! - در حالی که خود بدان آگاه‌تر بود. - عرض کردم: پروردگارا! برادرم را. فرمود: ای محمد! علی بن ابی‌طالب را؟ عرض کردم: آری، ای خدای من! فرمود: ای محمد! من از ابتدا از فراز عرش نظری بر زمین افکندم و تو را از آن اختیار کردم، هیچ‌گاه یادی از من نشود، مگر اینکه تو نیز با من یاد کرده شوی. من خود محمودم و تو محمد، سپس نظری دیگر بر زمین افکندم و از آن، علی بن ابی‌طالب را برگزیدم و او را وصی تو قرار دادم. پس تو آقای پیامبران و علی آقای اوصیا است.»

در ادامه این گفتگو، رسول گرامی اسلام(ص) پس از توصیفاتی درباره فرمایش خداوند دربارة امامان معصوم(ع)، و پس از آنکه انوار پاک ائمه اطهار(ع) را می‌بیند، در بخشی دیگر از کلام خود می‌فرماید: «عرض کردم: پروردگار من! اینان چه کسانی‌اند؟ فرمود: اینان امامان هستند و این یک نیز قائم است که حلال‌کننده حلال من و حرام‌دارنده حرام من است و از دشمنان من انتقام خواهد گرفت.»

پس خداوند فرمود: «یا مُحَمَّد! اَحْبِبْهُ فَاِنّی اُحِبُّهُ وَ اُحِبُّ مَنْ یُحِبُّهُ؛ )⁽¹⁾( ای محمد! او را دوست‌بدار که من او را دوست می‌دارم و هر کس که او را دوست‌بدارد نیز دوست می‌دارم.»

محبوب پیامبر خدا(ص)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

حضرت مهدی(ع) محبوب پاکان

محبوب پیامبر خدا(ص)

پیامبر اعظم(ص) به عنوان اشرف انبیا و آخرین فرستاده الهی، دارای مقام و منزلتی بس رفیع و بلند در نظام آفرینش است. همان‌گونه که در روایت پیشین اشاره شد، خداوند، محبت‌حضرت مهدی(ع) را به آن حضرت توصیه فرموده بود.

بنابراین جای شگفتی نیست که حضرتش درباره آخرین جانشین خود از بزرگ‌ترین واژگان محبت‌آمیز، یعنی «بِابی وَ اُمّی، پدر و مادرم فدای او» بهره برده باشد؛ آنجا که می‌فرماید: «بِأَبِی وَ أُمِّی سَمِیِّی وَ شَبِیهِی وَ شَبِیهُ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ عَلَیْهِ جُیُوبُ النُّورِ أَوْ قَالَ جَلَابِیبُ النُّور...؛ )⁽¹⁾( پدر و مادرم فدایش باد که او همنام من و شبیه من و شبیه موسی بن عمران است که بر او نورهایی احاطه دارد.»

دامنه علاقه به حضرت مهدی(ع) به جایی رسیده است که پیامبر اکرم(ص)؛ انکار مهدی(ع) را همچون انکار خود دانسته، فرمود: «مَنْ أَنْکَرَ الْقَائِمَ مِنْ وُلْدِی فَقَدْ أَنْکَرَنِی؛ )⁽²⁾( هر که قائم از فرزندان مرا انکار کند، مرا انکار کرده است.» همچنین هشتمین پیشوای شیعیان به نقل از پدران خود از پیامبر گرامی اسلام(ص) روایت کرده است که آن حضرت فرمود: «بِأَبِی ابْنُ خِیَرَةِ الْإِمَاء؛ )⁽³⁾( پدرم فدای فرزند بهترین کنیزان عالم باد.»

محبوب امیرمؤمنان(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

حضرت مهدی(ع) محبوب پاکان

محبوب امیرمؤمنان(ع)

آن‌گاه که نگاه تیزبین علی بن ابی‌طالب(ع) اعصار و قرون را درنوردید، زمان آخرین امام را نظاره می‌کند و چنین می‌فرماید: «فَانْظُرُوا أهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا، وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فَانْصُرُوهُمْ، فَلَیُفَرِّجَنَّ اللَّهُ [الْفِتْنَةَ] بِرَجُلٍ مِنَّا أهْلَ الْبَیْتِ. بِأبِی ابْنُ خِیَرَةِ الْإِمَاءِ؛ )⁽¹⁾( شما همواره به اهل‌بیت پیامبرتان نگاه کنید، اگر آنها ساکت‌شدند و در خانه نشستند شما نیز سکوت کرده به زمین بچسبید و اگر از شما یاری طلبیدند به یاری آنها بشتابید که البته خدای متعال به دست مردی از ما اهل بیت، ناگهان فرج عنایت‌خواهد کرد. پدرم فدای او باد که فرزند بهترین کنیزان است.»

در روایتی دیگر - که امام باقر(ع) نقل فرموده است - چنین آمده است که بین حضرت علی(ع) و عمر بن خطاب، سخنانی رد و بدل شد. عمر گفت: «أَخْبِرْنِی عَنِ الْمَهْدِیِّ مَا اسْمُهُ فَقَالَ(ع): أَمَّا اسْمُهُ فَإِنَّ حَبِیبِی رَسُولَ اللهِ(ص) عَهِدَ إِلَیَّ أَنْ لَا أُحَدِّثَ بِِهِ حَتَّی یَبْعَثَهُ اللَّهُ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنْ صِفَتِهِ قَالَ هُوَ شَابٌّ مَرْبُوعٌ حَسَنُ الْوَجْهِ حَسَنُ الشَّعْرِ یَسِیلُ شَعْرُهُ عَلَی مَنْکِبَیْهِ وَ نُورُ وَجْهِهِ یَعْلُو سَوَادَ لِحْیَتِهِ وَ رَأْسِهِ بِأَبِی ابْنُ خِیَرَةِ الْإِمَاءِ؛ )⁽²⁾( از مهدی به من خبر ده که نامش چیست؟ فرمود: اما درباره اسم او، حبیبم با من عهد کرده که درباره آن با کسی صحبت نکنم تا اینکه خداوند او را برانگیزد. عمر گفت: پس درباره صفت او به من خبر ده؟ حضرت فرمود: او جوانی چهارشانه، نیکو صورت و نیکو مو است که موهایش بر شانه‌هایش فرو ریخته و نور صورتش، سیاهی موی سر و ریش را تحت الشعاع قرار می‌دهد. پدرم فدای او باد که فرزند بهترین کنیزان است.»

در کتاب شریف «غیبت نعمانی» ضمن نقل روایتی آمده است که وقتی امام علی(ع) صفات حضرت مهدی(ع) را ذکر کرد، با حالتی سرشار از عشق و شیدایی به سینه خود اشاره کرد، آهی کشید و فرمود: «شُوقاً إِلی رؤیَتِهِ؛ )⁽¹⁾( چقدر به دیدار او مشتاقم.»

مرحوم کلینی در روایتی از آن حضرت نقل کرده است که شدت محبت به حضرت مهدی(ع) باعث شده است تا اشتیاق به دیدن یاران و دوستداران او نیز در کانون توجهات حضرتش قرار گیرد؛ در آنجا که می‌فرماید: «یا شُوقاً إِلی رؤیَتِهِ فِی حَالِ ظُهُورِ دَوْلَتِهِمْ؛ )⁽²⁾( چقدر مشتاق دیدار آنها هستم، در آن زمان که در ظهور دولتشان به سر می‌برند.»

آن جناب شبیه همین مضمون را در نهج‌البلاغه، این‌گونه آورده است: «ألَا بِأَبِی وَ أمِّی هُمْ مِنْ عِدَّةٍ أسْمَاؤُهُمْ فِی السَّمَاءِ مَعْرُوفَةٌ وَ فِی الْأرْضِ مَجْهُولَة؛ )⁽³⁾( آگاه باشید! آنان که پدر و مادرم فدایشان باد، از کسانی هستند که اسامی آنها در آسمان معروف و در زمین ناشناخته است.»

بیانات محبت‌آمیز امام باقر(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

حضرت مهدی(ع) محبوب پاکان

بیانات محبت‌آمیز امام باقر(ع)

ابوحمزه ثمالی می‌گوید که روزی نزد امام باقر(ع) بودم. وقتی کسانی که نزد آن حضرت بودند، متفرق شدند، آن حضرت فرمود: «یَا أَبَا حَمْزَةَ مِنَ الْمَحْتُومِ الَّذِی حَتَمَهُ اللَّهُ قِیَامُ قَائِمِنَا فَمَنْ شَکَّ فِیمَا أَقُولُ لَقِیَ اللَّهَ وَ هُوَ کَافِرٌ بِهِ وَ جَاحِدٌ لَهُ ثُمَّ قَالَ بِأَبِی وَ أُمِّی الْمُسَمَّی بِاسْمِی الْمُکَنَّی بِکُنْیَتِی؛ )⁽¹⁾( ای ابا حمزه! یکی از امور حتمی که خداوند آن را حتمی ساخته است، قیام قائم ما اهل بیت است و اگر کسی در آنچه می‌گویم تردید کند، در حالی خدا را ملاقات خواهد کرد که به او کافر شده و انکار‌کننده اوست. سپس فرمود: پدر و مادرم فدای آنکه همنام من و هم کنیه من و هفتمین فرد پس از من است.»

ارادت امام صادق(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

حضرت مهدی(ع) محبوب پاکان

ارادت امام صادق(ع)

حقیقتا حضرت صاحب الامر(ع) چه شأن رفیعی دارد که این گونه معصومان بزرگوار دربارة ایشان اظهار محبت و علاقه می‌کنند؟! این شیدایی، گاهی برخی ائمه(ع) را به گونه‌ای واله کرده است که نه تنها سخن از عشق و محبت می‌گویند؛ بلکه اظهار ارادتی خالصانه دارند.

خلاد بن صفار می‌گوید: «سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(ع)، هَلْ وُلِدَ الْقَائِمُ(ع)؟ قَالَ لَا وَ لَوْ أدْرَکْتُهُ لَخَدَمْتُهُ أَیَّامَ حَیَاتِی؛ )⁽¹⁾( از امام صادق(ع) سؤال شد که آیا قائم به دنیا آمده است؟! حضرت فرمود: خیر! اگر او را درک کردم در ایام زندگانیم خدمتگزار او خواهم بود.»

این اظهار ارادت در روایتی دیگر نیز چنین انعکاس یافته است: سدیر صیرفی می‌گوید: من، مفضل بن عمر، داوود بن کثیر رقی، ابوبصیر و ابان بن تغلب بر مولایمان امام صادق(ع) وارد شدیم. آن حضرت را در حالی بس عجیب دیدیم که بر روی خاک نشسته بود و لباسی پشمین بر دوش انداخته و بسان مادری جوان‌مرده با سوز تمام می‌گریست؛ به گونه‌ای که آثار حزن و اندوه، سراسر وجود مبارکش را فرا گرفته بود و اشک بر پهنای صورتش جاری بود و چنین می‌فرمود:

«سَیِّدِی غَیْبَتُکَ نَفَتْ رُقَادِی وَ ضَیَّقَتْ عَلَیَّ مِهَادِی وَ أَسَرَتْ مِنِّی رَاحَةَ فُؤَادِی سَیِّدِی غَیْبَتُکَ أَوْصَلَتْ مُصَابِی بِفَجَائِعِ الْأَبَدِ وَ فَقْدُ الْوَاحِدِ بَعْدَ الْوَاحِدِ یُفْنِی الْجَمْعَ وَ الْعَدَدَ فَمَا أُحِسُّ بِدَمْعَةٍ تَرْقَی مِنْ عَیْنِی وَ أَنِینٍ یَفْتُرُ مِنْ صَدْرِی؛ )⁽¹⁾( سرور من! غیبت تو خواب از دیدگانم ربوده، خاطرم را پریشان ساخته، آرامش دلم را از من سلب کرده است. سرور من! غیبت تو مصیبتهای مرا به مصیبتهای دردناک همیشگی متصل ساخته و از دست دادن [یاران]؛ یکی پس از دیگری را به نابودی اجتماعات و افراد کشانده است. [بلاها و سختیها، رنجها و اندوهها آن‌چنان بر دلم سنگینی می‌کند که] دیگر اشک دیده و فریادهای سینه‌ام را احساس نمی‌کنم.»

ارادت امام هشتم(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

حضرت مهدی(ع) محبوب پاکان

ارادت امام هشتم(ع)

در روایتی آمده است که در مجلسی، دعبل خزاعی، قصیده‌ای برای امام رضا(ع) خواند. وی در فرازهایی از آن به حضرت مهدی(ع) اشاره کرد. آن جناب، بی‌درنگ به احترام ذکر مقدس نام آن حضرت، متواضعانه برخاست، دست بر سر نهاد و برای فرج قائم آل محمد(ص) دعا کرد. )⁽¹⁾(

امام زمان(ع) در آیینه زیارت جامعه

اشاره

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) در آیینه زیارت جامعه

اشاره

مسئله مهدویت از جمله مسائل حیاتی و مهم است. این مسئله از زمان پیامبر اکرم(ص) به صورت واضح و روشن طرح شده و بر زنده نگه‌داشتن آن تأکید و تشویق فراوان شده است. امامان معصوم(ع) نیز به فراخور فرصتهایی که برای آنها پیش آمده است، این مسئله را مطرح و بیان کرده‌اند.

دوران امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) از دورانهایی است که حکومت وقت به شدّت، مسائل مهدویت و حتی تولد حضرت مهدی(ع) را پیگیر بوده و تحت نظر داشته است. اختناق و سختگیری در این‌باره نیز به اوج خود رسیده بود. با این حال، حضرت هادی(ع) از فرصتها بهره‌برداری کرد و گاه به صورت صریح و زمانی در پوشش دعا، مسئله مهدویت را زنده نگه‌داشت.

از جمله در زیارت جامعه کبیره که از متقن‌ترین، صحیح‌ترین و جامع‌ترین متون زیارتی شیعه است، افزون بر بیان اصل امامت، به مسئله مهدویت، به ویژه دوران ظهور حضرت مهدی(ع) و رهاورد حکومت او اشاره و توجّه شده است. آنچه پیش رو دارید، نگاهی گذرا به مسئله مهدویت در زیارت جامعه کبیره است.

فرازهایی از این زیارت شریف را که درباره امام زمان(ع) است در ذیل از نظر خوانندگان عزیز می‌گذرانیم:

نخستین آیه‌ای که امام پس از ظهور می‌خواند

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) در آیینه زیارت جامعه

نخستین آیه‌ای که امام پس از ظهور می‌خواند

در زیارت جامعه می‌خوانیم: «السَّلَامُ عَلَی الْأئِمَّةِ الدُّعَاةِ... وَ بَقِیَّةِ اللَّهِ؛ )⁽¹⁾( سلام بر امامان دعوت‌کننده [به سوی خداوند]... و باقی‌مانده خدا!»

مرحوم صدوق نقل کرده است: «نخستین آیه‌ای که حضرت قائم(ع) هنگام قیام می‌خواند، این آیه است: (بَقِیَّةُ اللّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤمِنینَ)؛ )⁽²⁾( «بقیة اللّه برای شما بهتر است، اگر مؤمن باشید.»

آن‌گاه می‌فرماید: «أنَا بَقِیَّةُ اللّه ِ فِی أرْضِهِ وَ خَلِیفَتُهُ وَ حُجَّتُهُ عَلَیْکُمْ فَلا یُسَلِّمَ عَلَیهِ مُسْلِمٌ إلاَّ قالَ السَّلامُ عَلَیْکَ یا بَقِیَّةَ اللّه ِ فِی أرْضِهِ؛ )⁽³⁾( من بقیة اللّه در زمین خدا و خلیفه و حجّت او بر شما هستم. پس هر مسلمانی که به او سلام می‌کند، می‌گوید: درود بر تو ای بقیة اللّه در زمین او!»

خبر از غیبت امام زمان(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) در آیینه زیارت جامعه

خبر از غیبت امام زمان(ع)

در سخت‌ترین دورانی که اختناق، همه جا را فرا گرفته بود و امامان معصوم(ع) تحت نظر بودند و به شدّت حرکات، رفتار و گفتار آنها کنترل می‌شد، حضرت هادی(ع) بیشترین استفاده را از دعا و زیارت برد. آن جناب، مسائل مهم امامت را در قالب دعا بیان کرد و مسئله غیبت امام زمان(ع) را نیز گوشزد کرد تا شیعیان را برای چنین دوران سخت و غمباری آماده سازد؛ از این رو فرمود: «مُوءْمِنٌ بِسِرِّکُمْ وَ عَلَانِیَتِکُمْ وَ شَاهِدِکُمْ وَ غَائِبِکُمْ وَ أوَّلِکُمْ وَ آخِرِکُم؛ )⁽¹⁾( ایمان‌آورنده به نهان و آشکار شما و حاضر و غایب شما و اوّل و آخر شما.»

مراد از شاهد، امامی است که مردم او را مشاهده کنند و او مردم را مشاهده کند و مراد از غایب، حضرت قائم(ع) است که در هستی و جامعه حضور دارد؛ ولی ظهور ندارد؛ یعنی او مردم را می‌بیند و می‌شناسد؛ امّا مردم یا او را نمی بینند و یا می‌بینند، ولی نمی شناسند.

انتظار ظهور دولت حق

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) در آیینه زیارت جامعه

انتظار ظهور دولت حق

از بهترین و برترین آرزوهایی که امامان ما به جامعه تلقین کرده و نوید تحقق آن را داده‌اند، ظهور حکومت عادلانه مهدوی است. تزریق و تلقین این آرزو، جامعه را با نشاط، فعال و سرزنده نگه می‌دارد و روح امید را در دل انسانها می‌دمد.

هر شبی گویم که فردا یارم آید از سفر

چون که فردا می‌شود گویم که فردای دگر

آن قدر امروز و فردا انتظارش می‌کشم

کاقبت روز فراق یار من آید به سر

حضرت هادی(ع) نیز این آرزوی بلند را این‌گونه تلقین می‌کند: «مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِکُمْ مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِکُمْ؛ )⁽¹⁾( منتظر امر [و خروج] شما و چشم به راه دولت شمایم.»

امام صادق(ع) می‌فرماید: «مِنْ دِینِ الأئِمَّةِ الْوَرَعُ وَالْعِفَّةُ... وِانْتِظارُ الْفَرَجِ بِالصَّبْرِ؛ )⁽²⁾( از دین امامان، ورع و عفت... و انتظار فرج با صبر کردن است.»

عمّار ساباطی می‌گوید: که از امام صادق(ع) پرسیدم: «آیا عبادت پنهانی با امام غایب و پنهان در دوران دولت باطل بهتر است و یا عبادت با ظهور دولت حق [و در زمان ظهور مهدی(ع)]؟»

حضرت فرمود: «شما در ورود به دین خدا و نماز و روزه و حج و دیگر خیراتی که خداوند توفیق داده است و به عبادت خدا در پنهان سبقت دارید و از دیگران پیشی گرفتید و پیوسته به حق امام و حقوق خویش می‌نگرید که در دست ستمگران است و ایشان که شما را ناچار به زندگی دنیوی و طلب معاش با شکیبایی بر دین و عبادت و طاعت امام و خوف از دشمنان نموده اند. بنابراین، خداوند اعمال شما را در دنیا مضاعف کرده است. پس گوارای وجود شما باد!» )⁽³⁾(

امام هادی(ع) تنها به آرزوی تشکیل دولت حضرت مهدی(ع) اکتفا نمی‌کند؛ بلکه گام را فراتر می‌نهد و آرزو می‌کند که جزو حکمرانان، کارگزاران و یاران اصلی حضرت مهدی(ع) قرار گیرد و از این رو می‌فرماید: «وَ جَعَلَنِی مِمَّنْ... وَ یُمَلَّکُ فِی دَوْلَتِکُمْ وَ یُشَرَّفُ فِی عَافِیَتِکُمْ وَ یُمَکَّنُ فِی أیَّامِکُم؛ )⁽¹⁾( و مرا از کسانی قرار بده... که در دولت شما به فرمانروایی رسد و در عافیت شما گرامی شود و در روزگار شما تمکّن یابد.»

یعنی در دولت شما از حکمرانان و فرمانداران بر مردم باشم و در زمان سلامت و عافیت شما به جایگاه بلند برسم؛ به گونه‌ای که ستم ستمکاران و طاغیان به من نرسد و در زمان دولت وچیرگی شما دارای ارزش و اعتبار و منزلت شوم. )⁽²⁾(

با این آرزوها، آرزوی دیدار آن حضرت نیز برآورده می‌شود که: «وَ تَقَرُّ غَدا بِرُؤْیَتِکُمْ؛ )⁽³⁾( و چشمش فردا به دیدار شما روشن شود.»

رجعت در زمان حضرت مهدی(ع)

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) در آیینه زیارت جامعه

رجعت در زمان حضرت مهدی(ع)

یکی از اعتقادات قطعی شیعه، اعتقاد به رجعت است. براساس این اعتقاد و بر مبنای روایات اهل بیت(ع) در زمان حضرت مهدی(ع) عدّه ای از انسانهای خوب و بد به این دنیا باز خواهند گشت.

از جمله مسائل تصریح شده در جای جای زیارت جامعه، بحث رجعت است؛ آن هم با عبارات قطعی و یقینی. در یک جا می‌فرماید: «مُؤْمِنٌ بِاِیابِکُمْ مُصَدِّقٌ بِرَجْعَتِکُمْ؛ )⁽¹⁾( مؤمن به آمدن شما و تصدیق‌کننده رجعت شما هستم.» دو جمله فوق صرفا برای تأکید نیست؛ بلکه برای بیان اعتقاد به این است که رجعت اتفاق می‌افتد، چه اینکه هر چه را معصومان(ع) که از اشتباه و خطا مصون اند ـ خبر دهند، واقع خواهد شد و باید به آن ایمان داشت.

در جای دیگر می‌فرماید: «وَ یَکُرُّ فِی رَجْعَتِکُمْ؛ )⁽²⁾( [و قرار ده مرا از کسانی که] باز گردد در رجعت و برگشت شما!» و در زیارت وداع در ذیل زیارت جامعه می‌خوانیم: «وَ اَحْیانِی فِی رَجْعَتِکُمْ؛ )⁽³⁾( [خدا] مرا در رجعت و برگشت شما زنده کند!»

رهاورد ظهور

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

امام زمان(ع) در آیینه زیارت جامعه

رهاورد ظهور

رهاورد حکومت مهدوی آرزوی تمام انبیا، و اولیا و صالحان و بلکه تمامی بشر است و در روایات به صورت گسترده به آن پرداخته شده است. آنچه در اینجا اشاره می‌شود، مواردی است که در زیارت جامعه به آن پرداخته شده است.

گذشت زمان، غیبت امام زمان(ع) و وجود تحریفگران و بدعتگزاران در طول تاریخ، باعث تغییر چهره دین و دستورهای دینی می‌شود، تا آنجا که دین به ظاهر، مرده و کهنه به حساب می‌آید و دستورهای آن به تعطیلی کشیده می‌شود؛ از این رو با ظهور حضرت، دستورهای دین، آن‌چنان که هست، بیان و اجرا می‌شود. به این سبب، آن حضرت احیا‌کننده دین شمرده شده است. در زیارت جامعه می‌خوانیم: «حَتّی یُحیِیَ اللّه ُ تَعالی دِینَهُ بِکُمْ؛ )⁽¹⁾( تا اینکه خداوند دینش را به دست شما زنده کند.»

به تعبیر عرفانی، خداوند با ظهور حضرت قائم(ع) مظاهرش را که محمد و آل او هستند، حیات می‌بخشد و قدرت اهل بیت(ع) با پاکی زمین از طاغوتها و شاخه‌های آن، یعنی فحشا ومنکرات و ستم و دیگر زشتیها بر جهان، حاکم می‌شود )⁽²⁾( و در همه جا دستورهای اسلام اجرا می‌شود. حضرت علی(ع) فرمود: «وَ یُحْیِی مَیِّتَ الْکِتابِ وَالسُّنَّةِ؛ )⁽³⁾( و [مهدی بخشهای] مرده کتاب [خدا] و سنّت [پیامبر(ص)] را زنده می‌کند.» اهل بیت(ع) با زنده شدن دین است که به منزلت بزرگی دست می‌یابند و به تعبیری که در زیارت جامعه آمده است: «یُمَکِّنَکُمْ فِی أرْضِهِ؛ )⁽⁴⁾( و شما را در زمین خویش تمکن و قدرت دهد.»

این دو فقره، به همان مطلبی اشاره دارد که قرآن، دویست سال، پیش از بیان امام هادی(ع) به آن اشاره کرده است؛

(وَعَدَ اللّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنی لا یُشْرِکُونَ بی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ)؛ )⁽¹⁾( «خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، وعده می‌دهد که قطعا آنان را حکمران روی زمین خواهد کرد؛ همان‌گونه که به پیشینیان آنها خلافت روی زمین را بخشید، و دین و آیینی را که برای آنان پسندیده است، برایشان پابرجا و ریشه‌دار خواهد ساخت و ترسشان را به امنیّت و آرامش مبدّل می‌کند؛ [آن‌چنان] که تنها مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نخواهند ساخت و کسانی که پس از آن کافر شوند، آنها فاسقان‌اند.»

و در آیه دیگر فرمود: (اعْلَمُوا أنَّ اللّهَ یُحْیِ الْأرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَیَّنّا لَکُمُ الآیاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ)؛ )⁽²⁾( «بدانید، خداوند، زمین را پس از مردنش زنده می‌گرداند. به تحقیق آیات را برای شما بیان کردیم، شاید تعقل کنید.»

(وَ أشْرَقَتِ الأرْضُ بِنُورِکُمْ)؛ )⁽¹⁾( «و زمین با نور شما روشن می‌شود.»

این جمله از زیارت جامعه، اشاره‌ای لطیف به ظهور حضرت مهدی(ع) دارد که با وجود نور آن حضرت، زمین نورانی خواهد شد. در واقع، اشاره دارد به آیه‌ای که می‌فرماید: (وَاَشْرَقَتِ الاَْرْضُ بِنُورِ رَبِّها)؛ )⁽²⁾( «و زمین [در آن روز] به نور پروردگارش روشن می‌شود.» امام صادق(ع) در این باره فرمود: «ربّ و پروردگار زمین، امام آن است.» عرض کردند: «هنگامی که (مهدی) قیام کند، چه خواهد شد؟» فرمود: «مردم از نور خورشید و ماه بی‌نیاز می‌شوند و از نور امام استفاده می‌کنند.» )⁽³⁾(

و در جای دیگر فرمود: «هنگامی که قائم ما ظهور کند، زمین به نور پروردگارش روشن شود و مردم از نور خورشید بی‌نیاز می‌شوند و تاریکی از بین می‌رود.» )⁽⁴⁾(

رهاورد دیگری که از ظهور صاحب‌الزمان(ع) در زیارت جامعه مطرح شده است، عدالت فراگیر و جهانی است؛ عدالتی که تمام هستی و تمام جوانب و زوایای زندگی بشر را زیر بال می‌گیرد و به قول امیرمؤمنان(ع): «فَیُرِیکُمْ کَیْفَ عَدْلُ السِّیرَةِ؛ )⁽¹⁾( روش عادلانه [در حکومت حق] را به شما می‌نمایاند.»

همچنین عدالت واقعی را برای همه جهانیان به نمایش می‌گذارد و طعم شیرین آن را به همه خواهد چشاند. در زیارت جامعه می‌خوانیم: «وَ یُظْهِرَکُمْ لِعَدْلِهِ؛ )⁽²⁾( و شما را برای [اجرای] عدالتش آشکار کند.» تعبیر فوق به این اشاره دارد که خداوند با ظهور حضرت مهدی(ع) آخرین و کامل‌ترین صحنه از عدالت خویش را آشکار می‌سازد و به مردم نشان خواهد داد.

نگاهی کوتاه به ادعیه و زیارات مربوط به امام مهدی(ع)

مقدمه

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

نگاهی کوتاه به ادعیه و زیارات مربوط به امام مهدی(ع)

مقدمه

بی‌گمان شیعیان راستین، ائمه اطهار(ع) را به عنوان الگوی زندگی در تمامی ابعاد و شئون زندگی برگزیده‌اند. یکی از اموری که شیعه با توجه به سلوک پیشوایان معصوم(ع) در زندگی خود بدان توجه دارد، دعاها و زیارت‌نامه‌هایی است که از ایشان به یادگار مانده است. در این نوشتار کوتاه بر آن هستیم تا به معرفی هر چند کوتاه و اجمالی برخی آثار آخرین حجت الهی در این باره بپردازیم.

دعای افتتاح

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

نگاهی کوتاه به ادعیه و زیارات مربوط به امام مهدی(ع)

دعای افتتاح

یکی از دعاهای مشهور شبهای ماه مبارک رمضان «دعای افتتاح» است. این دعای شریف را شیخ ابوجعفر محمد بن عثمان بن سعید عمری، نایب خاص حضرت مهدی(ع) نقل کرده است؛ چنان که علامه مجلسی گفته است: «و به سند معتبر از حضرت صاحب الامر - عجل الله فرجه - منقول است که به شیعیان نوشتند: در هر شب ماه رمضان این دعا را بخوانید که دعای این ماه را ملائکه می‌شنوند و برای صاحبش استغفار می‌کنند... .» )⁽¹⁾(

نام این دعای شریف از جمله اول آن: «اللّهُمَّ إنِّی افتَتِحُ الثَّنَاءَ بِحَمْدِکَ...» )⁽²⁾( گرفته شده است. مضامین عالی خداشناسی، حمد و ثنای الهی، بر شمردن صفات خداوند - به ویژه مهربانی کامل و بی‌نظیر هنگام عفو و گذشت و شدت کیفر و عقوبت هنگام حسابرسی و نقمت –، بعضی علل تاخیر استجابت دعا و بیان مهم‌ترین نعمتهای الهی، سرآغاز این دعای شریف است.

سپس درود و صلوات مخصوص بر پیامبر و آل او(ع) با ذکر نام و القاب ایشان بیان می‌شود؛ آن‌گاه ادامه می‌یابد با دعا برای قیام حضرت مهدی(ع) و اظهار اشتیاق برای برقراری دولت کریمه‌ای که اسلام و اهل اسلام در آن عزت یابند و نفاق و منافقان خوار و زبون شوند و اینکه ما از داعیان آن دولت باشیم که دیگران را به طاعت الهی فرا خوانیم و به راه خداوند رهبری کنیم.

پایان دعا شکوه‌ای به درگاه خداوند است؛یعنی در پایان با اشاره به فقدان پیامبر(ص)، غیبت امام، بسیاری دشمن، کمی تعداد و فتنه‌های شدید، فتح و گشایش از خداوند درخواست می‌شود.

دعای عهد

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

نگاهی کوتاه به ادعیه و زیارات مربوط به امام مهدی(ع)

دعای عهد

از جمله دعاهای مشهور که خواندن آن در دوران غیبت‌ولی عصر(ع) فراوان سفارش می‌شود «دعای عهد» است. این دعای شریف، مشتمل بر درود خاص از طرف خواننده دعا و نیز از سوی تمامی مردان و زنان مؤمن - در شرق و غرب جهان و خشکی و دریا، و از پدر و مادر و فرزند - به پیشگاه حضرت مهدی(ع) است.

خواننده در این دعا پیمان و بیعت‌خود را با آن حضرت تجدید می‌کند و پایداری بر این پیمان را تا روز قیامت اظهار می‌دارد؛ آن‌گاه از خداوند درخواست می‌کند که اگر مرگ من فرا برسد، در حالی که امام زمان(ع) ظهور نکرده باشد، پس از ظهور او مرا از قبرم برآور و به یاری آن حضرت سعادتمند کن. پس از این درخواست، دیدار امام با عبارت ظریفی بیان می‌شود و دعا برای تعجیل ظهور و فرج و برپایی حکومت‌حقه و سامان یافتن جهان و زنده‌شدن حقایق دین و اهل ایمان، پایان‌بخش این دعای شریف است.

یاد کرد این نکته شایسته است که امام صادق(ع) درباره این دعا فرموده است: «مَنْ دَعَا إِلَی اللَّهِ أرْبَعِینَ صَبَاحاً بِهَذَا الْعَهْدِ کَانَ مِنْ أنْصَارِ قَائِمِنَا وَ إِنْ مَاتَ أخْرَجَهُ اللَّهُ إِلَیْهِ مِنْ قَبْرِهِ وَ أعْطَاهُ اللَّهُ بِکُلِّ کَلِمَةٍ ألْفَ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ ألْفَ سَیِّئَةٍ...؛ )⁽¹⁾( هر کس با این [دعای] عهد، چهل صبح به سوی خدا دعا کند، از یاوران قائم ما خواهد بود و اگر بمیرد، خداوند او را از قبرش به سوی حضرت قائم(ع) خارج خواهد ساخت و در مقابل هر کلمه‌ای، هزار حسنه به او می‌دهد و هزار گناه از او محو می‌کند.»

دعای فرج

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

نگاهی کوتاه به ادعیه و زیارات مربوط به امام مهدی(ع)

دعای فرج

معنای کلمه «فرج» عبارت است از: آسودگی از اندوه، غم و بیماری و آنچه نفوس از آن کراهت دارند و نیز گشایش را گویند. دعای فرج، دعایی است که حضرت ولی عصر(ع) آن را به یکی از شیعیان «محمد بن احمد بن ابی اللیث» آموختند. میرزا حسین نوری در کتاب نجم الثاقب به نقل از:کنوز النجاح، نوشته است که طبرسی آورده است: «این دعا را حضرت صاحب‌الزمان(ع) در خواب به ابی الحسن محمد بن ابی اللیث در شهر بغداد در مقابر قریش تعلیم فرموده است.

ابی الحسن از ترس کشته‌شدن به مقابر قریش گریخت و به آنجا پناه برد. پس به برکت‌خواندن این دعا از کشته شدن نجات یافت.» )⁽¹⁾( دعای فرج این‌گونه آغاز می‌شود: «اللّهُمَّ عَظُمَ الْبَلاء وَ بَرَحَ الْخَفَاء... .» )⁽²⁾(

گفتنی است دعاهای دیگری نیز به عنوان دعای فرج موسوم است؛ چنان که مرحوم مجلسی در بحارالأنوار، دعاهایی را تحت عنوان «باب ادعیة الفرج» آورده است. )⁽¹⁾(

دعای ندبه

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

نگاهی کوتاه به ادعیه و زیارات مربوط به امام مهدی(ع)

دعای ندبه

یکی از دعاهای مربوط به حضرت مهدی(ع) دعای ندبه است. این دعا از جمله دعاهای بسیار مشهور است که مستحب است در چهار عید - روز جمعه، عید فطر، عید قربان و عید غدیر - خوانده شود. همواره بسیاری از مؤمنان، مشتاقان و منتظران ظهور دولت‌حق و حکومت جهانی اسلام و ارادتمندان درگاه امام زمان(ع) خواندن آن را شعار خود قرار می‌دهند و با آن در مناسبتها و فرصتهای معین، با آن یار غایب از نظر به نجوا می‌پردازند.

ندبه به معنای فراخوانی و نیز گریه و ناله است و این دعای شریف، مشتمل بر استغاثه و استمداد از حضرت مهدی(ع) و تأسف بر غیبت و گریه از فراق آن بزرگوار است؛ از این رو به این نام شهرت یافته است.

خواندن این دعا خواص زیادی دارد؛ مانند اینکه اگر با حضور قلب و اخلاص کامل بخوانند و به مضامین عالی آن توجه کنند، عنایت حضرت مهدی(ع) شامل حالشان می‌شود. این دعای ارزشمند با حمد و ثنای پروردگار و درود بر پیامبر و اهل بیت(ع) آغاز می‌شود. سپس حکمت برگزیده‌شدن انبیا و اولیا و مورد قبول خداوند بودنشان، بیان و به مهم‌ترین بخش زندگی هر یک از پیامبران اولواالعزم اشاره می‌شود.

همچنین تاکید می‌شود که خداوند برای هر یک از آنان وصی و جانشینی تعیین کرده است تا حق پایدار بماند و باطل بر اهل حق چیره نشود و کسی بر خداوند عذری نیاورد که چرا فرستاده‌ای از سوی تو نیامد و راهنمای هشدار دهنده‌ای نرسید تا از آیات تو پیروی کنیم؟! آن‌گاه به جانشینی مولای متقیان حضرت علی(ع) می‌پردازد و با بیان قسمتی از فضایل آن حضرت، سخن را به بی‌وفایی و شقاوتمندی دشمنان دین می‌کشاند؛ آنان که برخلاف دستور صریح پیامبر اکرم(ص) آن امام مبین را به شهادت رساندند و پس از آن حضرت، هدایتگران از فرزندانش را یکی پس از دیگری شهید کردند.

سپس با سوز و گداز به استغاثه و اظهار شوق به آخرین بازمانده معصوم خاندان رسالت روی می‌آورد؛ آن‌گاه با درود مخصوص بر پیامبر و آل او، با چند درخواست مهم برای تعجیل فرج، روی کار آمدن دولت‌حق و از بین رفتن دولت‌باطل و محکم شدن پیوند با امام زمان(ع) دعا خاتمه می‌یابد.

زیارت آل یس

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

نگاهی کوتاه به ادعیه و زیارات مربوط به امام مهدی(ع)

زیارت آل یس

زیارت آل یس، یکی از زیارتهای مشهور حضرت صاحب‌الامر(ع) است. راوی این زیارت، ابوجعفر محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری است که همه علمای رجال و حدیث از او به بزرگی و قداست یاد کرده‌اند. )⁽¹⁾( او صاحب کتابهای متعددی بوده است که ظاهرا چیزی از آنها در دست نیست و چون در اواخر دوران غیبت صغری می‌زیسته، مکاتباتی با حضرت مهدی(ع) داشته و به افتخار این توقیع نائل آمده است.

این زیارت با 23 سلام آغاز شده است: سلام اول به آل یس (عترت پاک پیامبر(ص)) و سلامهای بعدی، هر یک با القاب و عناوین خاص حضرت مهدی(ع) است. سپس با اظهار و اقرار به اصول اعتقادی صحیح و گواه گرفتن امام بر آنها و تجدید عهد وفاداری با اولیای دین، زیارت به پایان می‌رسد.

این زیارت به تصریح برخی علما، جامع و کامل و بهترین زیارت آن حضرت است و در همه اوقات می‌شود آن را خواند. سندهای این زیارت صحیح و معتبر است و در مجموعه‌های مهم حدیثی و دعا نقل شده است. )⁽¹⁾(

جمع کثیری از شیعیان به خواندن این زیارت و دعای پس از آن مداومت دارند و جلسات خاصی برای خواندن آن به طور دسته جمعی در شهرهای مختلف شیعه‌نشین برگزار می‌شود.

زیارت ناحیه مقدسه

فصل دوم: امام مهدی(ع) از نگاه قرآن و معصومان(ع)

نگاهی کوتاه به ادعیه و زیارات مربوط به امام مهدی(ع)

زیارت ناحیه مقدسه

این زیارت‌نامه به امام زمان(ع) نسبت داده شده است. مضامین بلند و نیز تایید برخی علمای شیعه، این نسبت را تقویت می‌کند. )⁽¹⁾( اگر چه برخی نیز در انتساب آن به حضرت ولی عصر(ع) تردید کرده و آن را از تالیفات سید مرتضی دانسته‌اند. )⁽²⁾(

ممکن است گفته شود که اصل زیارت از حضرت مهدی(ع) نقل شده است؛ اما سید مرتضی بخشهایی را به تناسب به آن افزوده است. )⁽³⁾( بنابراین، انتساب قطعی آن به حضرت صاحب‌الامر(ع) محل تأمل است.

متن زیارت، خطاب به سیدالشهداء(ع) و شهدای کربلاست و در آن نام یکایک آنان، اغلب با ذکر اوصاف و خصوصیاتشان و نیز اسامی قاتلان آن شهدا آمده است. آغاز زیارت این گونه است: «السَّلامُ عَلَیْکَ یا أوّلَ قَتِیلٍ مِنْ نَسْلِ خَیْرِ سَلیلٍ... .» )⁽⁴⁾( این زیارت در مفاتیح الجنان ذکر نشده است؛ ولی این امر، از ارزش آن کم نکرده و همچنان بزرگان شیعه به آن توجه دارند.

زیارت ناحیه، عملکرد ظالمانه بنی امیه را به نحوی بازگو می‌کند که تمام مردم دنیا متوجه می‌شوند، چه جرم و جنایت بزرگی در کربلا واقع شده است. هیچ زیارتی، عمق فاجعه کربلا را همانند زیارت ناحیه بیان نکرده است؛ مثلا در زیارت عاشورا، فقط اشاره‌ای به عظمت مصائب امام حسین(ع) و فاجعه عاشورا شده است و همانند زیارت ناحیه نیست و در هیچ موردی، مصیبت عاشورا آن گونه که بوده، جلوه داده نشده است.

زیارت ناحیه مقدسه، همانند زیارت عاشورا برای روز عاشورا وارد شده و در غیر عاشورا نیز خوانده می‌شود.

فصل سوم: شباهتها

امام زمان(ع) میراثدار انبیا(ع)

الف) جامع کمالات

فصل سوم: شباهتها

امام زمان(ع) میراثدار انبیا(ع)

الف) جامع کمالات

مهدی موعود(ع) هم شباهت تام به انبیای گذشته دارد و هم میراثدار تمام انبیا است.

باقر آل محمد(ع) دربارة شباهت آن حضرت به انبیا و رسولان سلف فرمود: «إنَّ فِی الْقائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ(ص) شَبَهاً مِنْ خَمسَةٍ مِنَ الرُّسُل یونُسُ بْنُ مَتی وَ یُوسُفُ بْنُ یَعْقُوب وَ موسی وَ عیسی وَ مُحَمَّد صَلَواتُ اللّه عَلَیْهِمْ أجْمَعینَ...؛ )⁽¹⁾( به راستی قائم آل محمد(ص) شباهتی به پنج تن از رسولان: یونس و یوسف و موسی و عیسی و محمد(ص) دارد.»

«شباهتش به یونس بن متی، بازگشت او از غیبت است؛ در حالی که با وجود سن زیاد، جوان باشد و اما شباهتش به یوسف بن یعقوب، پنهان‌زیستن آن حضرت از خاص و عام و مخفی شدن از برادران و پوشیده شدن امر او بر پدرش، یعقوب(ع) باشد و این در حالی بود که بین او و پدر، بستگان و پیروانش، فاصله کمی بود.

شباهت آن حضرت به موسی(ع)، ترس دائمی داشتن از دشمنان و طولانی بودن غیبت و پنهانی بودن تولد اوست و این که پیروانش پس از او از اذیت و خواری در رنج بودند تا اینکه سرانجام خدای عز و جل، ظهورش را اجازه فرمود و او را بر دشمنانش یاری و نصرت بخشید.

شباهتش به عیسی(ع)، اختلاف کسانی است که درباره او اختلاف کردند. گروهی گفتند: به دنیا نیامد، و برخی گفتند: مرد و از دنیا رفت و عده‌ای گفتند: کشته و به دار آویخته شد.

شباهتش به جدش محمد مصطفی(ص)، خروج او با شمشیر و کشتن دشمنان خدا و دشمنان رسول(ص) و جباران و سرکشان است.» )⁽¹⁾(

در بخشی از روایتی طولانی که مفضل بن عمر از حضرت صادق(ع) نقل کرده است، چنین می‌خوانیم:

«وَ سَیِّدُنَا الْقائِمُ(ع) مُسْنِدٌ ظَهْرَهُ اِلَی الْکَعْبَةِ وَ یَقُولُ: یَا مَعْشَرَ الْخَلائِقِ اَلا وَ مَنْ اَرادَ اَنْ یَنْظُرَ اِلی آدَمَ وَ شَیْثَ، فَها اَنَا ذا آدَمُ وَ شَیْثُ، اَلا وَ مَنْ اَرادَ اَنْ یَنْظُرَ اِلی نُوحٍ وَ وَلَدِهِ سامْ فَها اَنَا ذا نُوحٌ وَ سامُ، اَلا وَ مَنْ اَرادَ اَنْ یَنْظُرَ اِلَی اِبْراهیمَ وَ اِسْماعیلَ فَها اَنَا ذا اِبْراهیمُ وَ اِسْماعیلُ اَلا وَ مَنْ اَرادَ اَنْ یَنْظُرَ اِلی مُوسی وَ یُوشَعَ فَها اَنَا ذا مُوسی وَ یُوشَعُ اَلا وَ مَنْ اَرادَ اَنْ یَنْظُرَ اِلی عیسی وَ شَمعونَ فَها اَنَا ذا عیسی وَ شَمعونُ. اَلا وَ مَن اَرادَ اَن یَنْظُرَ اِلی مُحَمَّدٍ وَ اَمیرِ الْمُؤمِنین صَلَواتُ الله عَلَیهما فَها اَنَا ذا مُحَمَّدٌ(ص) وَ اَمیر الْمُؤمِنین(ع) اَلا وَ مَن اَرادَ اَن یَنْظُرَ اِلی الْحَسَنِ‌وَ الْحُسَیْن(ع) فَها اَنَا ذَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ اَلا وَ مَن اَرادَ اَن یَنْظُرَ اِلی الائمةِ مِنْ وُلْدِ الحُسَینِ(ع) فَها اَنا ذا الاَئِمَّةُ(ع)؛ )⁽¹⁾( آقای ما قائم(ع) پشت خود را به کعبه تکیه زده، می‌فرماید: ای گروه مردم! بیدار باشید! هر کس می‌خواهد آدم و شیث را ببیند، اکنون منم آدم و شیث. بیدار باشید! هر کس می‌خواهد نوح و فرزندش سام را به تماشا نشیند، اکنون منم نوح و سام. آگاه باشید! هر کس می‌خواهد ابراهیم و اسماعیل را ببیند، اکنون منم ابراهیم و اسماعیل. بیدار باشید! کسی که می‌خواهد موسی و یوشع را بنگرد، اکنون منم موسی و یوشع. آگاه باشید! هر کس می‌خواهد عیسی و شمعون را بنگرد، اکنون منم عیسی و شمعون. بیدار باشید! هر کس می‌خواهد محمد و امیر مؤمنان را بنگرد، اکنون منم محمد و علی. بیدار باشید! هر کس می‌خواهد حسن و حسین را بنگرد، اکنون منم حسن و حسین. بیدار باشید! هر کس می‌خواهد امامان از فرزندان حسین را تماشا کند، اکنون من، همان عصاره ائمه از فرزندان حسینم.»

چهارده معصوم را یکجا منم عترت و قرآن به یک معنا منم!

در حقیقت با آواز جلی باید گفت:

هر چه خوبان همه دارند تو یکجا داری

زین سبب هست که اندر دل ما جا داری

قابل دقت است که مراد از نزدیکی آن حضرت به انبیا و یا شباهت او، همان همرنگی و همگونی کمالی و جمالی است؛ یعنی صفات کمال و اخلاق ستوده در انبیا، در او نیز جمع است؛ چنان که در بخشی از لوح فاطمه زهرا(س) که جابر نقل کرده است، می‌خوانیم:

«وَ الْخازِنَ لِعِلْمِیَ الْحَسَنَ (ثُمَّ) وَ اَکْمَلَ ذلِکَ بِابْنِهِ (م ـ ح ـ م ـ د) رَحْمَةً لِلْعالَمینَ عَلَیْهِ کَمالُ مُوسی وَ بَهاءُ عیسی وَ صَبْرُ اَیّوبَ؛ )⁽¹⁾( گنجینه‌دار علم من حسن (عسکری) است و کامل می‌شود آن (سلسله امامت) با فرزندش مهدی که رحمت بر جهانیان است و دارای کمال موسی و عظمت عیسی و بردباری ایوب است.»

این همه تأکید برای آن است که مردم در دوران ظهور، جامعیت امام زمان(ع) را درک کنند و بفهمند که همه انبیا و اولیا در او خلاصه شده‌اند و تمام علوم انبیا و کتب آسمانی آنها نزد او جمع است؛ از این رو امام صادق(ع) فرمود: «کُلّ نَبِیٍ وَرِثَ عِلماً اَوْ غَیْرَهُ فَقَدِ انْتَهی اِلی مُحَمَّدٍ(ص)؛ )⁽²⁾( هر پیغمبری علم یا غیر آن را به ارث برده، به محمد منتهی می‌شود.» علوم حضرت محمد به وارثان او و آخرین وارث و وصی‌اش می‌رسد؛ چنان که امام باقر(ع) فرمود: «اِنَّ الْعِلْمَ بِکِتابِ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ(ص) لَیَنْبُتُ فی قَلْبِ مَهْدِیِّنا کما یَنْبُتُ الزَّرعُ عَلی اَحْسَنِ نَباتِهِ فَمَنْ بَقی مِنْکُم حَتّی یراهُ فَلْیَقُلْ حینَ یَراهُ السَّلامُ عَلَیْکُم یا اَهلَ بَیتِ الرَّحمَةِ وَ مَعدِنِ الْعِلمِ وَ مَوْضِعِ الرِّسالَةِ اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا بَقیَّةَ اللّه فی اَرْضِهِ؛ )⁽³⁾( به راستی آگاهی به کتاب خدای عزیز و جلیل و سنت پیامبرش(ص)، در قلب مهدی ما می‌روید! مانند، روییدن زراعت بر نیکوترین حالت؛ پس کسی که از شما باقی بماند تا او را ببیند، باید در آن هنگام بگوید: سلام بر شما ای اهل بیت رحمت و معدن دانش و محل رسالت! سلام بر تو ای باقی‌مانده خدا در زمین او!»

در نتیجه حضرت مهدی(ع)، نه تنها جامع صفات کمال و جمالِ انبیای گذشته است؛ بلکه جامع علوم آنها و آگاه به کتب آسمانی آنان نیز است؛ چنان که امام صادق(ع) می‌فرماید که امام زمان(ع) می‌گوید: «هر کس که کتابها(ی آسمانی) و صحف (انبیا) را می‌خواند، پس باید از من بشنود.»

سپس ابتدا می‌کند به (خواندن) صحفی که خداوند بر آدم و شیث نازل فرمود و امت (و پیروان) آدم و شیث می‌گویند: «به خدا سوگند! این، همان صحف واقعی است و به راستی ما را نشان داد آنچه نمی‌دانستیم و در آن وجود دارد و آنچه بر ما مخفی مانده بود و آنچه از آن افتاده بود و تبدیل و تحریف شده بود.»

آن‌گاه تورات و انجیل و زبور را می‌خواند و اهل تورات و زبور می‌گویند: «هذِهِ وَ اللّهِ التُّوراةُ الْجامِعَةُ وَ الزَّبورُ التَّمامُ وَ الاِنجیلُ الْکامِلُ وَ اِنَّهااَضْعافُ ما قَرَأْنا مِنْها؛ )⁽¹⁾( به خدا سوگند! تورات جامع و زبور تمام و انجیل کامل، این است و به راستی آن، چندین برابر آن چیزی است که ما پیش خوانده بودیم.»

ب) میراثدار انبیا

فصل سوم: شباهتها

امام زمان(ع) میراثدار انبیا(ع)

ب) میراثدار انبیا

حضرت حجت(ع)بر اساس اخبار و روایات رسیده، هنگام ظهور، تمام مواریث منحصر به فرد انبیا را همراه دارد؛ مانند پیراهن ابراهیم و یوسف(ع)، عصای موسی(ع)، انگشتر سلیمان(ع)، تابوت سکینه، پرچم و شمشیر پیامبر خاتم(ص).

ابی‌الجارود از امام باقر(ع) نقل کرده است که آن حضرت فرمود:

«اِذا ظَهَرَ الْقائِمُ(ع) ظَهَرَ بِرایَةِ رَسول اللّهِ(ص) وَ خاتَمِ سُلَیْمانَ وَ حَجَرِ مُوسی وَ عَصاهُ ثُم یَأمُرُ مُنادیهِ‌فَیُنادی اَلا لایَحمِلُ رَجَلٌ مِنْکُم طَعاماً وَ لا شَراباً وَ لا عَلَفاً فَیَقولُ اَصحابُهُ: اِنَّهُ یُریدُ اَن یَقْتُلَنا وَ یَقْتُلَ دَوابَّنا مِنَ الجُوعِ وَ الْعَطَشِ فَیَسیرُ وَ یَسیرونَ مَعَهُ فَاَوَّلُ مَنْزِلٍ یَنزِلُهُ یَضْرِبُ الْحَجَرَ فَیَنْبَعُ مِنْهُ طَعامٌ وَ شَرابٌ وَ عَلَفٌ فَیَاْکُلُونَ وَ یَشْرَبونَ وَ دَوابُّهُمْ حَتی یَنزِلُوا النَّجَفَ بِظَهْرِ الکُوفَةِ؛ )⁽¹⁾( هنگامی که قائم ظهور کند، با پرچم رسول خدا و انگشتر سلیمان و سنگ و عصای موسی ظهور خواهد کرد. سپس منادی او به فرمان آن حضرت ندا می‌دهد: فردی از شما غذا و آب و علف با خود حمل نکند. پس یارانش می‌گویند: او قصد دارد ما و چهارپایان ما را بر اثر گرسنگی و تشنگی هلاک کند. پس او حرکت می‌کند و آنها نیز با او حرکت می‌کنند. پس در اولین منزلی که آن حضرت فرود می‌آید، آن سنگ را (به زمین) می‌زند، پس غذا و آب و علف از آن بیرون می‌آید و یاران و حیوانات آنان از آن می‌خورند و می‌نوشند (وضع به همین منوال است) تا به نجف، پشت کوفه می‌رسند.»

امام صادق(ع) فرمود: «وَاِنَّهُ کانَ کُلُّه فِی السَّفطِ وَ تَرَکاتُ جَمیعِ النَّبیّینَ حَتّی عَصاآدَمَ وَ نوحَ(ع) وَ تَرَکَةُ هودَ وَ صالِحَ(ع) وَ مَجموعُ اِبراهیم(ع) وَ صاعُ یُوسُفَ(ع) وَ مِکیالُ شُعَیْبَ(ع) وَ میزانُهُ وَعَصی موسی(ع) وَ تابُوتُه الَّذی فیهِ بَقیةُ ما تَرَکَ الُ موسی وَ آلُ هارونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِکةُ وَ دِرعُ داوُدَ(ع) وَخاتَمُهُ وَ خاتَمُ سُلیْمانَ(ع) وَ تاجُهُ وَ رَحْلُ عیسی(ع) وَ میراثُ النَبیین وَ الْمُرسَلینَ فی ذلک السَّفطِ؛ )⁽²⁾( همه آن اشیا (نزد حضرت مهدی) داخل آن جامه دان قرار دارد و همین طور تمامی میراث انبیا حتی عصای آدم و نوح و میراث هود و صالح و مجموع ابراهیم و جام یوسف و پیمانه و ترازوی شعیب و عصای موسی و تابوت [سکینه] او که میراث (یادگارهای) آل موسی و هارون در آن قرار دارد و ملائکه آن را حمل می‌کنند و زره داوود(ع) و انگشترش و انگشتر حضرت سلیمان و تاجش و رحل )⁽³⁾( عیسی و میراث انبیا و رسولان (همه) در آن جامه‌دان قرار دارد.»

مواریث انبیا، فقط یک مجموعه اشیای قیمتی و عتیقه نیست که فقط جنبه مالی و آثار باستانی داشته باشد؛ بلکه اشیایی منحصر به فرد است و خواص فوق‌العاده عجیب و پیشرفته دارد که حضرت را در تحقق حکومت جهانی و بر پایی عدالت فراگیر، کمک و یاری می‌رساند.

آنچه به خوبــان جهان داده‌اند

قسم تو را بهتر از آن داده‌اند

آنچه بنازند بر آن دلبران

جمله تو را هســت زیــادت بر آن

برای روشن شدن، برخی از آنها را بررسی می‌کنیم.

پیراهن ابراهیم خلیل و حضرت یوسف(ع)

فصل سوم: شباهتها

امام زمان(ع) میراثدار انبیا(ع)

پیراهن ابراهیم خلیل و حضرت یوسف(ع)

این پیراهن، پیراهن بهشتی و بی‌نهایت خوشبو، حفظ کننده و شفا بخش است. همین پیراهن بود که ابراهیم را از آتش نجات داد و پس از او به اسحاق و آن‌گاه به یعقوب و یوسف رسید. این همان پیراهن بود که بوی آن را یعقوب از مصر که تا کنعان فاصله زیادی داشت ـ استشمام کرد؛ )⁽¹⁾( چنان‌که قرآن از زبان او چنین نقل می‌کند: (إنّی لأجِدُ ریحَ یُوسُفَ لَو لا أنْ تُفَنِّدون)؛ )⁽²⁾( «به راستی من بوی یوسف را استشمام می‌کنم اگر مرا کم‌خرد ندانید.»

این همان پیراهن است که وسیله‌ای برای شفای چشمان نابینای یعقوب شد، که بنابر نقل مرحوم طبرسی، بیش از شش سال نابینا بود )⁽³⁾( و قرآن نیز می‌فرماید: (وَ اَبْیَضَّتْ عَیْناهُ مِنَ الْحُزنِ)؛ «و دیدگانش از غم و اندوه سفید شد.»

وقتی حضرت یوسف از حال پدر جویا شد، برادران گفتند: «پدر از فراق تو چشمانش را از دست داده است.» حضرت یوسف فرمود: (إذْهَبُوا بِقَمیصی هَذا فَاَلقُوهْ عَلی وَجهِ أبی یَأْتِ بَصیراً)؛ )⁽¹⁾( «این پیراهن مرا ببرید و بر صورت پدرم بیندازید که بینا می‌شود.»

وقتی فرد بشارت‌دهنده به کنعان رسید، پیراهن را بر صورت یعقوب افکند و او همان موقع، بینا شد و آن‌گاه بود که حضرت یعقوب فرمود: (ألَم اَقُلْ لَکُم إِنّی اَعْلَمُ مِنَ اللّه مالا تَعْلَمون)؛ )⁽²⁾( «آیا به شما نگفتم که من از خداوند چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید.»

حضرت صادق(ع) درباره سابقه و خاصیت و نهایت این پیراهن، به مفضل فرمود:«اَتَدری ماکانَ قَمیصُ یُوسُفَ(ع)؛ قالَ: قُلْتُ: لا. قالَ: اِنَّ اِبراهیمَ(ع) لَمّا اُوْقِدَت لَهُ‌النّارُ نَزَلَ اِلَیْهِ جَبْرَئیلُ(ع) بِالْقَمیصِ وَ الْبَسَهُ اِیّاهُ فَلَمْ یَضُرَّهُ مَعَهُ حَرٌّ وَ لا بَرْدٌ فَلَمّا حَضَرَتْهُ الوَفاةُ جَعَلَهُ فی تَمیمَةٍ وَعَلَّقَهُ عَلی اِسحاقَ(ع) وَ عَلَّقَهُ اِسحاقُ عَلی یَعْقوبَ(ع) فَلَّما وُلِدَ یوسُفُ عَلَّقَهُ عَلَیهِ وَ کانَ فی عَضُدِهِ حَتی کانَ مِن اَمْرِهِ ما کانَ فَلَمّا اَخْرَجَهُ یوسُفُ مِنَ التَّمیمَةِ وَجَدَ یَعْقوبُ ریحَهُ وَ هُوَ قَولُهُ عَزَّ وَ جَلَّ «اِنّی لاََجِدُ ریحَ یُوسُفَ لَوْ لا اَنْ تُفَنِّدُونَ فَهو ذلِکَ الْقَمیصُ الَّذی مِنَ الجَّنَةِ قُلتُ: جُعِلْتُ فِداکَ فَاِلی مَنْ صارَ هذَا القَمیصُ قال اِلی اَهْلِهِ وَ هُوَ مَعَ قائِمِنا اِذا خَرَجَ؛ )⁽³⁾( می‌دانی پیراهن یوسف چه بود؟ گفت: نه. حضرت فرمود: وقتی آتش برای ابراهیم افروخته شد، جبرئیل با این پیراهن به سوی او فرود آمد و آن را بر او پوشاند. پس با آن پیراهن، گرما و سرما به او زیان نمی‌رساند. چون وفات او نزدیک شد، آن را در جلدی قرار داد و به (گردن) اسحاق آویخت و اسحاق (نیز) بر یعقوب آویخت و چون یوسف متولد شد، یعقوب آن را به یوسف آویخت. هنگامی که آن بلاها به یوسف رسید، آن جلد در بازوی او بود. وقتی یوسف آن پیراهن را از جلد خارج کرد، یعقوب بوی آن را استشمام کرد و این سخن خدا است که می‌گوید: «همانا من بوی یوسف را استشمام می‌کنم اگر مرا کم‌خرد ندانید." پس آن همان پیراهن بهشتی است.»

«مفضل» می‌گوید که عرض کردم: «فدایت شوم! این پیراهن به چه کسی رسید؟» فرمود: «به اهلش رسید و هنگامی که قائم ما قیام کند، آن پیراهن با او خواهد بود.»

از روایات فوق به خوبی به دست می‌آید که آن پیراهن، پیراهنی معجزه‌آسا و ودیعه الهی است.

قابل ذکر است که این پیراهن در همان حالی که امام صادق(ع) سابقه و خصوصیات آن را بیان می‌کرد نزد خود حضرت موجود بود، شاهد این مطلب و مطلب اصلی ـ که آن پیراهن همراه حضرت مهدی(ع) خواهد بود ـ روایت یعقوب بن شعیب است که می‌گوید: نزد حضرت صادق(ع) بودم، حضرت فرمود:«اَلا اُریکَ قَمیصَ الْقائِم الَّذی یَقومُ عَلَیْه؟ فَقُلْتُ: بَلی. فَدَعا بِقَمْطَرٍ فَفَتَحَهُ وَ اَخْرَجَ مِنه قَمیصَ کَرابیسَ فَنَشَرَهُ فَاِذا فی کُمِّهِ الاَیْسَرِ دَمٌ فَقالَ: هذا قَمیصُ رَسولِ اللّهِ(ص) الَّذی عَلَیْهِ یَوْمَ ضُرِبَتْ رباعیّتُهُ وَ فیهِ یَقَوْمُ الْقائِمُ فَقَبَّلتُ الدَّمَ وَ وَضَعْتُهُ عَلی وَجْهی ثُمَّ طَواهُ اَبو عَبْدِ اللّه(ع) وَ رَفَعَهُ؛ )⁽¹⁾( آیا نمی‌خواهی پیراهن قائم را که در آن قیام می‌کند به تو نشان دهم؟ عرضه داشتم: چرا. پس حضرت، جعبه‌ای را خواست و آن را گشود و یک پیراهن کرباس از داخل آن بیرون آورد و آن را باز کرد. پس دیدم که آستین چپ آن خون آلود است. حضرت فرمود: این پیراهن پیامبر است، روزی که دندانهای رباعی آن حضرت در جنگ شکست، آن را بر تن داشت و در آن قائم قیام می‌کند. یعقوب می‌گوید: من خون را بوسیدم و آن را به صورت خود گذاشتم و آن گاه حضرت پیراهن را پیچید و بر داشت.»

عصای حضرت موسی(ع)

فصل سوم: شباهتها

امام زمان(ع) میراثدار انبیا(ع)

عصای حضرت موسی(ع)

دومین میراثی که حضرت مهدی(ع) همراه دارد، عصای موسی(ع) است. این عصا نیز طبق نقل قرآن و روایات، یکی از معجزات حضرت موسی بوده است که بعد از ظهور مهدی(ع) در اختیار او قرار می‌گیرد تا در تحقق اهدافش او را یاری رساند. محمد بن فیض از حضرت باقرالعلوم(ع) نقل می‌کند که آن حضرت فرمود:

«کانَ عَصی موسی(ع) لادَمَ فَصارَت الی شُعَیبٍ ثُمَّ صارَت الی موسی بنِ عِمرانَ(ع) وَ اِنَّها لَعِندَنا وَ اِنَّ عَهدی بِها آنِفا وَ هِیَ خَضْراءٌ کَهَیْئَتِها حینَ انْتَزَعَتْ مِنْ شَجَرِها وَ اِنَّها لَتَنْطِقُ اِذَا اسْتُنطِقَتْ. اُعِدَّتْ لِقائِمِنا لِیضَعَ کَما کانَ موسی یَضعُ بِها وَ اِنَّها لَتَروُعُ وَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکوُنَ وَ تَصْنَعُ کَما تُؤمَرُ وَ اِنَّها حَیثُ اَقْبَلَتْ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ تَفْتَحُ لَها شَفَتانِ اِحدیهما فِی الاَْرْضِ وَ الاُخْری فِی السَّقْفِ وَ بَیْنَهُما اَرْبَعونَ ذِراعاً وَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ بلسانِها؛ )⁽¹⁾( عصای موسی از آدم بود و سپس به دست شعیب رسید و سرانجام به دست موسی بن عمران(ع) و اکنون در دست ماست و الآن در دست من است و آن عصا سبز است؛ همانند روزی است که از درخت بریده شده است و به راستی آن عصا هرگاه استنطاق شود، سخن می‌گوید. این عصا برای قائم ما آماده شده است تا همچون موسی بن عمران آن را به کار برد و این عصا [اهل باطل را] می‌ترساند و هر چه بیندازند می‌بلعد و همان کاری را انجام می‌دهد که فرمان داده شده است و هر جا رو کند، می‌بلعد آنچه را که به طرفش بیاندازند، دو لب باز می‌کند (در بعضی از نسخه‌ها وارد شده به دو شعبه می‌شود) که یکی روی زمین و دیگری تا سقف است که بین آن دو لب (یا دو شعبه) چهل ذراع است و هر چه به طرفش بیندازند با زبانش می‌بلعد.»

قرآن نیز به بزرگی و خصوصیات این عصا اشاره دارد. )⁽²⁾( این عصا، همان است که به اذن خداوند، به اژدها تبدیل شد و آنچه که جادوگران از ریسمانها و چوبها به شکل مار درآورده بودند را بلعید و با چشمان دهشتناک خود متوجه فرعون شد. فرعون از ترس بی‌هوش شد )⁽³⁾( و بر اثر این حمله و فرار جمعیت، هزاران نفر زیر دست و پا از بین رفتند. )⁽⁴⁾(

انگشتر حضرت سلیمان

فصل سوم: شباهتها

امام زمان(ع) میراثدار انبیا(ع)

انگشتر حضرت سلیمان

یکی دیگر از مواریث انبیا، انگشتر حضرت سلیمان است که در اختیار حضرت مهدی(ع) قرار می‌گیرد. آن حضرت از سمت صفا ظاهر می‌شود، در حالی که انگشتر سلیمان و عصای موسی با اوست. )⁽¹⁾(

این انگشتر دارای ویژگیهایی معجزه آساست؛ چرا که به کمک آن به سادگی می‌توان مؤمن را از کافر تشخیص داد و قدرت تسلطی که حضرت سلیمان بر موجودات جهان یافته بود، از طریق این انگشتر بود؛ چنان که امام صادق(ع) فرمود:

«جَعَلَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ مُلْکَ سُلَیْمانَ فی خاتَمِهِ فَکانَ اِذا لَبِسَهُ حَضَرَتْهُ الجِنُّ وَ الاِنْسُ وَ الشَّیاطینُ وَ جَمیعُ الطَّیْرِ وَ الْوَحشُ وَ اَطاعُوهُ؛ )⁽²⁾( خداوند، پادشاهی سلیمان را در انگشترش قرار داده بود. پس هرگاه آن انگشتر را در دست می‌کرد، جن و انس و شیاطین و همه پرندگان و وحشیان نزد او حاضر می‌شدند، و از او اطاعت می‌کردند.»

این انگشتر در دوران ظهور کاربردهایی دارد؛ از جمله تشخیص کافر از مؤمن؛ چنان‌که علی(ع) فرمود: «تَضَعُ الْخاتَمَ عَلی وَجْهِ کلِّ مؤمن فَیُطْبَعُ فیه هذا مؤمِنٌ حَقَّاً وَ تَضَعُهُ عَلی وَجْهِ کُلِّ کافِرٍ فیُکْتَبُ فیهِ هذا کافِرٌ حقّاً. اِنَّ المُؤمِنَ لَیُنادی اَلْوَیْلُ لَکَ یا کْافِرُ وَ إِنَّ الْکافِرَ یُنادی طوبی لَکَ یا مؤمِنُ وَدَدْتُ اَنّی الْیَوْمَ مِثْلُکَ فَاَفوزَ فَوزاً؛ )⁽¹⁾( [و امام زمان هر گاه] انگشتر را بر روی هر مؤمنی قرار می‌دهد، نوشته می‌شود: این واقعا مؤمن است و آن را بر صورت هر کافری قرار می‌دهد، پس بر صورتش نوشته می‌شود: این واقعا کافر است تا آنجا که مؤمن صدا می‌زند: ای کافر! وای بر تو باد؛ (ولی) کافر داد می‌زند ای مؤمن! خوشا به حالت! دوست داشتم امروز مثل تو بودم تا رستگار می‌شدم.»

تابوت سکینه

فصل سوم: شباهتها

امام زمان(ع) میراثدار انبیا(ع)

تابوت سکینه

چهارمین میراثی که از انبیای گذشته به حضرت مهدی(ع) می‌رسد تابوت سکینه و یا صندوق عهد است که هنگام ظهور، همراه آن حضرت است.

این تابوت، همان صندوقی است که مادر موسی او را در آن گذاشت و به دریا افکند. هنگامی که عمال فرعون او را از دریا گرفتند و موسی را از آن بیرون آوردند، همچنان در دستگاه فرعون نگه‌داری می‌شد و سپس به دست بنی اسرائیل افتاد. بنی‌اسرائیل این صندوق خاطره‌انگیز را محترم می‌شمردند و به آن تبرک می‌جستند.

موسی در واپسین روزهای عمر خود، الواح مقدس که احکام خدا بر آن نوشته بود به ضمیمه زره خود و یادگارهای دیگر را در آن نهاد و به وصی خویش یوشع بن نون سپرد. به این ترتیب، اهمیت این صندوق نزد بنی‌اسرائیل بیشتر شد. آنها در جنگهایی که میان آنان و دشمنان واقع می‌شد، آن را با خود می‌بردند و اثر روانی و معنوی خاصی داشت، از این رو گفته‌اند آنان تا زمانی که این صندوق خاطره‌انگیز با آن محتویات مقدس در میانشان بود، با سر بلندی زندگی می‌کردند. )⁽¹⁾(

در منابع روایی آمده است که این تابوت، پس از ظهور، در اختیار امام زمان(ع) قرار می‌گیرد؛ از جمله حضرت ختمی مرتبت(ص) فرمود: «اِنَّ الْمَهْدی مُستَخرِجٌ تابُوتَ السَّکینةِ مِن غارِ اَنْطاکیَّة وَ اَسْفارَ التّوراةِ مِنْ جَبَلٍ بِالشّامِ یُحاجُّ بِهَا الْیَهُودَ فَیُسْلِمُ کَثیرٌ مِنهُم؛ )⁽¹⁾( به راستی مهدی(ع) تابوت سکینه را از غار انطاکیه و سِفْرهای تورات را از کوهی درشام بیرون می‌آورد و به کمک آن با یهود محاجّه می‌کند، سپس عده زیادی از یهودیان مسلمان می‌شوند.»

کاربرد تابوت سکینه در زمان ظهور

از خواص منحصر به فرد تابوت سکینه در دوران ظهور حضرت(ع) آن است که آن را به هر شهری (که از فرمان آن حضرت تخلف کرده است) و یا کشوری ارسال کند، طعمه حریق شده و از جغرافیای جهان محو خواهد شد. بدین سان، خدای قهار، حضرت را با عصای موسی، انگشتر سلیمان و تابوت سکینه، مجهز ساخته که پیشرفته‌ترین اسلحه بشری نیز در مقابل آن، توان مقابله و استقامت نخواهد داشت. )⁽²⁾(

زره، پرچم، شمشیر و... پیامبر خاتم(ص)

فصل سوم: شباهتها

امام زمان(ع) میراثدار انبیا(ع)

زره، پرچم، شمشیر و... پیامبر خاتم(ص)

از دیگر میراثهای پیامبران که به حضرت مهدی(ع) می‌رسد، مجموعه‌ای از میراث گرانبهای پیامبر خاتم(ص) است؛ مانند: زره، پرچم و براق آن حضرت. امام صادق(ع) دربارة زره آن حضرت که به مهدی موعود(ع) می‌رسد به ابا بصیر فرمود: ای ابا محمد! پدرم زره رسول خدا را پوشید و آن را به زمین می‌کشید و من نیز آن را پوشیدم که نزدیک بود به اندازه باشد، آن‌گاه فرمود: «وَ اَنَّهاتَکونُ مِنَ الْقائِم کَما کانَتْ مِنْ رَسولِ اللّه(ص) مُشَمِّرَةً کَاَنَّهُ تُرْفَعُ نِطاقُها بِحَلْقَتَیْنِ؛ )⁽¹⁾( و آن زره بر بدن و قامت قائم(ع)، همان‌گونه است که بر بدن رسول خدا(ص) بود و دامن آن زره از زمین بالاتر است؛ به نحوی که گویا جلوی آن با دو حلقه بالا رفته است.»

همچنین دربارة پرچم و شمشیر پیامبر اکرم(ص) فرمود: «ثُمَّ یَهُزُّ الرّایَةَ الْجَلیَّةَ وَ یَنشرُها وَ هِیَ رایَةُ رَسولِ اللّه(ص) السَّحابة وَ دِرْعُ رَسولِ اللّه(ص) السّابِغَةَ، وَ یَتَقَلَّدُ بِسَیْفِ رَسولِ اللّه ذِی الْفَقارِ؛ )⁽²⁾( سپس پرچم روشن را به اهتزار در می‌آورد و آن را می‌گشاید و آن همان پرچم رسول خدا(ص) به نام سحابه است و (همچنین) زره پیامبر(ص) به نام سابغه را همراه دارد و شمشیر پیامبر اکرم(ص) به نام ذوالفقار را به گردن می‌آویزد.»

همچنین جابر بن عبدالله انصاری از امام باقر(ع) نقل می‌کند که آن حضرت فرمود: «یَظهَرُ الْمَهدیُّ بِمَکَّةَ عِندَ الْعِشاءِ وَ مَعَهُ رایَةُ رسول اللّه وَ قَمیصُهُ وَ سَیْفُهُ؛ )⁽¹⁾( مهدی(ع) در مکه، هنگام نماز عشا ظهور می‌کند؛ در حالی که پرچم و لباس و شمشیر رسول خدا همراه اوست.»

قابل ذکر است که یادگارهای خاتم انبیاء و میراث او نیز کاربرد فوق العاده‌ای برای حضرت مهدی(ع) دارد که در روایات بدان اشاره شده است؛ از جمله ابان بن تغلب از امام صادق(ع) نقل کرده است که آن حضرت فرمود:

«کَاَنّی بِالْقائِم(ع) عَلی نَجَفِ الکوفةِ وَقَد لَبِسَ دِرْعَ رَسولِ اللّه(ص) فَیَنتَفِضُ هُوَ بِها فَتَسْتَدیرُ عَلَیهِ فَیُغَشّیها بِخَداجَةٍ مِن اِسْتَبرَقٍ وَ یَرْکَبُ فَرَساً اَدْهَمُ بَیْنَ عَیْنَیْهِ شِمراخٌ فَیَنْتَفِضُ بِهِ اِنتِفاضَةً لایَبقی اَهْلُ بِلادٍ اِلاّ وَ هُمْ یَرَوْنَ اَنَّهُ مَعَهُم فی بِلادِهِمْ فَیَنْشُرُ رایَةَ رَسُولِ اللّه(ص) عَمُودُها مِنْ عَمُودِالعَرْشِ وَ سائِرُها مِن نصرِاللّه لا یَهوی بها اِلی شَیْ‌ءٍ اَبَداً إلاّ اَهْلَکَهُ اللّه فَاِذا هَزَّها لَم یَبْق مؤمِنٌ ِالاّ صارَ قَلْبُهُ کَزُبُرِالْحَدید وَ یُعطِی المُؤمِنَ قُوَّةَ اَربَعینَ رَجُلاً؛ )⁽²⁾( گویا من قائم را می‌بینم در نجف کوفه، در حالی که زره پیامبر(ص) را پوشیده، پس آن حضرت با آن زره که بر او احاطه دارد حرکت می‌کند و لباس ضخیمی (و یا حریری همراه با پنبه که زره را منور ساخته) بر آن می‌پوشد و بر اسب تیره رنگ و ابلق سوار شده است که میان پیشانی تاگلویش سفید است. پس اسبش او را به حرکت در می‌آورد؛ به گونه‌ای که مردم هر شهری می‌بینند، قائم در میان شهرهای آنهاست؛ پس پرچم رسول خدا را باز می‌کند [که] دستگیره آن از عمود عرش [الهی] است و حرکت‌دهنده آن از یاری خدا است. با آن پرچم به سوی هر چیزی رو کند، خداوند آن را به هلاکت می‌رساند، پس هنگامی که آن پرچم را به اهتزاز در آورد مؤمنی باقی نمی‌ماند، مگر اینکه قلبش همچون پاره آهنی [سخت و محکم] شود و به مؤمن، توان چهل نفر را اعطا می‌کند.»

شباهتهای پیامبر اعظم(ص) و امام زمان(ع)

اشاره

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای پیامبر اعظم(ص) و امام زمان(ع)

اشاره

خداوند تبارک و تعالی، نور هدایت را در خاندان آخرین ستاره درخشان آسمان نبوت قرار داد و محمد(ص) آخرین پیامبر، برترین برگزیده در میان انبیا و رحمتی برای عالمیان است.

امام مهدی(ع) می‌آید تا احیا کننده احکام کتاب الهی و سنّت پیامبر(ص) باشد: «وَ مُجَدِّداً لِمَا عُطِّلَ مِنْ أَحْکَامِ کِتَابِکَ... وَ سُنَنِ نَبِیِّکَ؛ )⁽¹⁾( و تازه‌کننده احکام تعطیل شده از قرآن تو... و سنت پیغمبرت باشد.»

امام مهدی(ع) آرزوی پیامبر و سرور قلب نبی است: «اللَّهُمَّ وَ سُرَّ نَبِیَّکَ مُحَمَّداً(ص) بِرُوءْیَتِهِ؛ )⁽²⁾( خدایا! پیامبر اکرم(ص) را به دیدار او شاد کن.»

امام مهدی(ع) بشارت پیامبر(ص) است: «...أُبَشِّرُکُمْ بِالْمَهْدِیِّ علیه السلام.» )⁽¹⁾(

حضرت مهدی(ع) قائم مقام رسول خدا(ص) است: «وَ الْقَیِّمِ مَقَامَهُ.» )⁽²⁾(

امام زمان(ع) آرزوی همه تاریخ و آرزوی پیامبر(ص) برای رساندن امتش به آزادی است: «...بِهِ یُخْرِجُ ذُلَّ الرِّقِّ مِنْ أَعْنَاقِکُمْ؛ )⁽³⁾( خداوند به سبب مهدی(ع) زنجیرهای بردگی و اسارت را از گردنهای شما بر می‌دارد.»

اکنون بشر، چشم به راه قافله سالاری است تا در پرتو رهبری پیامبر گونه او، لبیک‌گویان قدم به صراط مستقیم بگذارد. حال که جهانیان در جاهلیت مدرن و در حجابی از جهل و نادانی خفته‌اند، تنها وجود حیات‌بخشی چون رسول خدا(ص) می‌تواند بشر را از این خواب گران بیدار کند.

«اَللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکُو إِلَیْکَ فَقْدَ نَبِیِّنَا صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ غَیْبَةَ وَلِیِّنَا؛ )⁽⁴⁾( خدایا! ما شکایت به درگاهت می‌کنیم از نبودن پیامبرمان که درود تو بر او و آلش باد! و از غیبت ولیّ مان.»

حضرت مهدی(ع) مشترکات فراوانی با جدّ بزرگوارشان رسول خدا(ص) دارند که در این مقاله سعی شده است به بیان گوشه‌هایی از پیوندها و اوصاف مشترک این دو بزرگوار پرداخته شود.

الف) پیوندها

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای پیامبر اعظم(ص) و امام زمان(ع)

الف) پیوندها

شهادت به نبوت

در بیان ولادت حضرت حجّت(ع)، حکیمه خاتون عمه امام حسن عسکری(ع) نقل می‌کند: ناگهان آن فرزند عزیز را مشاهده کردم که در حال سجده بود و دو انگشت سبابه خود را بلند کرد و فرمود:

«أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ [وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ] وَ أَنَّ جَدِّی مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ(ص)....» )⁽¹⁾(

همچنین از جانب امام حسن عسکری(ع) نقل می‌کنند که فرمود: «ای فرزندم! سخن بگو!» و او اظهار داشت: «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ(ص).... » )⁽²⁾(

پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «اَلْقَائِمُ مِنْ وُلْدِی؛ )⁽³⁾( قائم از فرزندان من است.»

و در جایی دیگر فرموده‌اند: «الْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِی؛ )⁽¹⁾( مهدی از فرزندان من است.»

امام یازدهم(ع) در بستر شهادت، خطاب به امام زمان(ع) فرمود: «أَبْشِرْ یَا بُنَیَّ... وَلَدَکَ رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنْتَ خَاتَمُ الْأَئِمَّةِ الطَّاهِرینَ وَ بَشَّرَ بِکَ رَسُولُ اللَّهِ وَ سَمَّاکَ وَ کَنَّاکَ بِذَلِکَ؛ )⁽²⁾( بشارت بر تو باد ای پسرم!... جد تو رسول خدا(ص) است و تو خاتم ائمه طاهرین هستی و رسول خدا(ص) به [ولادت] تو بشارت داده است و این اسم و کنیه را برای تو قرار داد.»

شبیه‌ترین مردم به رسول خدا(ص)

امام علی(ع) می‌فرماید: «ألَا اِنَّهُ اَشْبَهُ النَّاسِ خَلْقا وَ خُلْقا وَ حُسْنا بِرَسُولِ اللَّهِ(ص)؛ )⁽³⁾( همانا او (مهدی(ع)) شبیه‌ترین مردم از نظر خَلق و خُلق و نیکویی به رسول خدا(ص) است.»

وحدت در اطاعت و عصیان

امام جعفر صادق(ع) از پیامبر(ص) نقل می‌کند:

«اَلْقَائِمُ مِنْ وُلْدِی... مَنْ أَطَاعَهُ فَقَدْ أَطَاعَنِی وَ مَنْ عَصَاهُ ُ فَقَدْ عَصَانِی وَ مَنْ أَنْکَرَهُ فِی غَیْبَتِهِ فَقَدْ أَنْکَرَنِی وَ مَنْ کَذَّبَهُ فَقَدْ کَذَّبَنِی وَ مَنْ صَدَّقَهُ فَقَدْ صَدَّقَنِی إِلَی اللَّهِ أَشْکُو الْمُکَذِّبِینَ لِی فِی أَمْرِهِ وَ الْجَاحِدِینَ لِقَوْلِی فِی شَأْنِهِ وَ الْمُضِلِّینَ لِأُمَّتِی عَنْ طَرِیقَتِهِ (وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ )⁽¹⁾( )؛ )⁽²⁾( قائم از فرزندان من است... کسی که از او اطاعت کند، از من اطاعت کرده است و کسی که او را نافرمانی کند، من را نافرمانی کرده است و کسی که او را در دوران غیبتش انکار کند، مرا انکار کرده است و کسی که او را تکذیب کند، مرا تکذیب کرده است و کسی که او را تصدیق کند، مرا تصدیق کرده است. از کسانی که گفتار مرا درباره او انکار و تکذیب می‌کنند و از کسانی از امتم که مردم را از طریقه او گمراه می‌سازند، به خداوند شکایت می‌برم؛ و به زودی کسانی که ظلم کرده‌اند، خواهند دانست به چه کیفرگاهی بازگشت می‌کنند.»

وحدت در انکار

امام صادق(ع) فرمود: «مَنْ أَقَرَّ بِجَمِیعِ الْأَئِمَّةِ(ع) وَ جَحَدَ الْمَهْدِیَّ کَانَ کَمَنْ أَقَرَّ بِجَمِیعِ الْأَنْبِیَاءِ وَ جَحَدَ مُحَمَّداً(ص) نُبُوَّتَهُ؛ )⁽¹⁾( کسی که به همه امامان(ع) اقرار کند و امام مهدی(ع) را انکار کند، مانند کسی است که به همه پیامبران اقرار کند، اما نبوت محمد(ص) را انکار کند.»

حضرت صادق(ع) از پدرانشان از رسول اکرم(ص) نقل می‌کند که فرمود: «مَنْ أَنْکَرَ الْقَائِمَ مِنْ وُلْدِی فَقَدْ أَنْکَرَنِی؛ )⁽²⁾( هر کس قائم از فرزندان مرا انکار کند، مرا انکار کرده است.»

ثواب انتظار فرج

امام سجاد(ع) فرمود: «إِنَّ أَهْلَ زَمَانِ غَیْبَتِهِ وَ الْقَائِلِینَ بِإِمَامَتِهِ وَ الْمُنْتَظِرِینَ لِظُهُورِهِ أَفْضَلُ مِنْ أَهْلِ کُلِّ زَمَانٍ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَعْطَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ وَ الْأَفْهَامِ وَ الْمَعْرِفَةِ مَا صَارَتْ بِهِ الْغَیْبَةُ عِنْدَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمُشَاهَدَةِ وَ جَعَلَهُمْ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ بِمَنْزِلَةِ الْمُجَاهِدِینَ بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ(ص) بِالسَّیْفِ؛ )⁽¹⁾( همانا مردم زمان غیبت حضرت مهدی(ع) که امامت او را باور دارند و منتظرین ظهور او، از مردم دیگر زمانها برترند؛ چرا که خدای متعال به آنان عقل و درک و قدرت شناختی داده است که غیبت بر ایشان چون ظهور است و خداوند، آنان را در آن زمان، هم‌پایه مجاهدانی قرار داده است که در رکاب رسول خدا(ص) شمشیر زده‌اند.»

بعثت و ظهور با فاصله طولانی

امام زمان(ع) همچون پیامبر گرامی(ص) پس از غیبت طولانی و فاصله‌ای بسیار از اوصیای پیش از خویش ظهور می‌کند.

امام علی(ع) دربارة پیامبر(ص) می‌فرماید: «أَرْسَلَهُ عَلَی حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ هَفْوَةٍ عَنِ الْعَمَلِ وَ غَبَاوَةٍ مِنَ الْأُمَمِ؛ )⁽¹⁾( خداوند او را زمانی فرستاد که با زمان پیامبران گذشته، فاصله طولانی داشت و مردم از نیکوکاری فاصله گرفته و امتها به نادانی گرفتار شده بودند.»

امام صادق(ع) نیز در وصف امام مهدی(ع) می‌فرماید: «اَلَّذِی یَمْلَأُهَا عَدْلاً کَما مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً عَلی فَتْرَةٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ یَأْتی کَمَا أَنَّ النَّبِیَّ(ص) بُعِثَ عَلَی فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ؛ )⁽²⁾( او کسی است که آن (زمین) را از عدالت پر می‌کند، همان‌گونه که از ظلم و جور پر شده است. پس از یک دوره فترت )⁽³⁾( از ائمه(ع) می‌آید؛ چنان که پیامبر اکرم(ص) نیز پس از یک فاصله طولانی از پیامبران مبعوث شدند.»

مشابهت در خصوصیات زمانه

امام علی(ع) زمانه پیش از رسالت پیامبر اکرم(ص) را این گونه توصیف می‌کنند:

«أَرْسَلَهُ عَلَی حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ طُولِ هَجْعَةٍ مِنَ الْأُمَمِ وَ اعْتِزَامٍ مِنَ الْفِتَنِ وَ انْتِشَارٍ مِنَ الْأُمُورِ وَ تَلَظٍّ مِنَ الْحُرُوبِ وَ الدُّنْیَا کَاسِفَةُ النُّورِ ظَاهِرَةُ الْغُرُورِ عَلَی حِینِ اصْفِرَارٍ مِنْ وَرَقِهَا وَ إِیَاسٍ مِنْ ثَمَرِهَا وَ أغْوِرَارٍ مِنْ مَائِهَا قَدْ دَرَسَتْ مَنَارُ الْهُدَی وَ ظَهَرَتْ أَعْلَامُ الرَّدَی فَهِیَ مُتَجَهِّمَةٌ لِأَهْلِهَا عَابِسَةٌ فِی وَجْهِ طَالِبِهَا ثَمَرُهَا الْفِتْنَةُ وَ طَعَامُهَا الْجِیفَةُ وَ شِعَارُهَا الْخَوْفُ وَ دِثَارُهَا السَّیْفُ؛ )⁽¹⁾( خداوند پیامبر اسلام(ص) را هنگامی معبوث فرمود که از زمان بعثت پیامبران پیشین مدتها گذشته و ملتها در خواب عمیقی فرو رفته بودند. فتنه و فساد، جهان را فرا گرفته و اعمال زشت رواج یافته بود. آتش جنگ، همه جا زبانه می‌کشید و دنیا بی نور و پر از مکر و فریب شده بود. برگهای درخت زندگی به زردی گراییده و امید از باروری درختانش قطع شده بود. آبهایش فرو خشکیده و نشانه‌های هدایت، کهنه و ویران شده بود. پرچمهای هلاکت و گمراهی آشکار و دنیا با قیافه زشتی به مردم می‌نگریست، و با چهره‌ای عبوس و غم‌آلود با اهل دنیا رو به رو می‌شد. میوه‌های درخت دنیا فتنه، و خوراکش مردار بود، در درونش وحشت و اضطراب، و بر بیرون، شمشیرهای ستم حکومت داشت.»

امام باقر(ع) در وصف زمانه پیش از ظهور حضرت مهدی(ع) می‌فرماید: «لَا یَقُومُ الْقَائِمُ(ع) إِلَّا عَلَی خَوْفٍ شَدِیدٍ وَ زَلَازِلَ وَ فِتْنَةٍ وَ بَلَاءٍ یُصِیبُ النَّاسَ... وَ اخْتِلَافٍ شَدِیدٍ بَیْنَ النَّاسِ وَ تَشَتُّتٍ فِی دِینِهِمْ؛ )⁽²⁾( قائم(ع) قیام نمی کند، مگر [در زمانی که] ترسهای بزرگ پدید آمده، و زلزله‌ها و فتنه‌ها و گرفتاریها به مردم رسیده... و اختلافهای شدید، میان مردمان رخ داده و در دینشان تفرقه ایجاد شده است.»

رسول خدا(ص) نیز، ضمن حدیثی طولانی در معراج، دوره پیش از ظهور حضرت مهدی(ع) را این‌گونه توصیف کرده‌اند: «یَکُونُ ذَلِکَ إِذَا رُفِعَ الْعِلْمُ وَ ظَهَرَ الْجَهْلُ وَ کَثُرَ الْقُرَّاءُ وَ قَلَّ الْعَمَلُ وَ کَثُرَ الْقَتْلُ... وَ کَثُرَ الْجَوْرُ وَ الْفَسَادُ وَ ظَهَرَ الْمُنْکَرُ... وَ صَارَتِ الْأُمَرَاءُ کَفَرَةً وَ أَوْلِیَاوءُهُمْ فَجَرَةً وَ أَعْوَانُهُمْ ظَلَمَةً وَ ذَوُو الرَّأْیِ مِنْهُمْ فَسَقَةً؛ )⁽¹⁾( ظهور مهدی(ع) وقتی است که علم و دانش واقعی از بین برود و نادانی آشکار شود و قاریان فراوان شوند و عمل [به قرآن] کم شود و قتل و خونریزی زیاد شود... و ظلم و فساد زیاد شود و منکر [و عمل زشت] آشکار شود... و فرمانروایان کافر و والیان آنها فاجر شوند و کارپردازان آنها ستمگر و صاحبان رأی و نظر از آنها فاسق باشند.»

امیر مؤمنان(ع) به درگاه خداوند عرضه می‌دارد: «... اِجْعَلْ شَرَائِفَ صَلَوَاتِکَ وَ نَوَامِیَ بَرَکَاتِکَ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ الْخَاتِمِ لِمَا سَبَقَ وَ الْفَاتِحِ لِمَا انْغَلَقَ وَ الْمُعْلِنِ الْحَقَّ بِالْحَقِّ وَ الدَّافِعِ جَیْشَاتِ الْأَبَاطِیلِ وَ الدَّامِغِ صَوْلَاتِ الْأَضَالِیلِ کَمَا حُمِّلَ فَاضْطَلَعَ قَائِماً بِأَمْرِکَ مُسْتَوْفِزاً فِی مَرْضَاتِکَ غَیْرَ نَاکِلٍ عَنْ قُدُمٍ وَ لَا وَاهٍ فِی عَزْمٍ وَاعِیاً لِوَحْیِکَ حَافِظاً لِعَهْدِکَ مَاضِیاً عَلَی نَفَاذِ أَمْرِکَ حَتَّی أَوْرَی قَبَسَ الْقَابِسِ وَ أَضَاءَ الطَّرِیقَ لِلْخَابِطِ وَ هُدِیَتْ بِهِ الْقُلُوبُ بَعْدَ خَوْضَاتِ الْفِتَنِ وَ الآْثَامِ وَ أَقَامَ بِمُوضِحَاتِ الْأَعْلَامِ وَ نَیِّرَاتِ الْأَحْکَامِ؛ )⁽¹⁾( [خداوندا!]... گرامی‌ترین درودها و افزون‌ترین برکات خود را بر محمد(ص)، بنده و فرستاده‌ات، اختصاص ده! که خاتم پیامبران گذشته و گشاینده درهای بسته و آشکارکننده حق با برهان است. دفع‌کننده لشکرهای باطل و درهم‌کوبنده شوکت گمراهان است؛ آن گونه که بار سنگین رسالت را بر دوش کشید و به فرمانت قیام کرد و به سرعت در راه خشنودی تو گام برداشت و حتّی یک قدم به عقب برنگشت و اراده او سست نشد و در پذیرش و گرفتن وحی نیرومند بود. حافظ و نگهبان عهد و پیمان تو بود و در اجرای فرمانت تلاش کرد تا آنجا که نور حق را آشکار و راه را برای جاهلان روشن ساخت و دلهایی که در فتنه و گناه فرو رفته بودند به دست او هدایت شدند. پرچمهای حق را برافراشت و احکام نورانی را بر پا کرد.»

از امام صادق(ع) دربارة سیره حضرت مهدی(ع) پرسیدند. آن حضرت در جواب فرمود: «یَصْنَعُ کَمَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) یَهْدِمُ مَا کَانَ قَبْلَهُ کَمَا هَدَمَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) اَمْرَ الْجَاهِلِیَّةِ وَ یَسْتَأْنِفُ الْاِسْلَامَ جَدیدا؛ )⁽²⁾( [امام مهدی(ع)] مانند پیامبر(ص) عمل خواهد کرد؛ همان گونه که پیامبر(ص) آنچه از روش جاهلیت در میان مردم مرسوم بود، از میان برد، [امام مهدی(ع) نیز] روشهای جاهلی پیش از ظهور خود را از بین خواهد برد و اسلام را از نو پی‌ریزی خواهد کرد.»

زمانه پس از ظهور حضرت مهدی(ع) در دعای ندبه این گونه ترسیم شده است:

«أَیْنَ قَاصِمُ شَوْکَةِ الْمُعْتَدِینَ أَیْنَ هَادِمُ أَبْنِیَةِ الشِّرْکِ وَ النِّفَاقِ أَیْنَ مُبِیدُ أَهْلِ الْفُسُوقِ وَ الْعِصْیَانِ وَ الطُّغْیَانِ أَیْنَ حَاصِدُ فُرُوعِ الْغَیِّ وَ الشقاقِ أَیْنَ طَامِسُ آثَارِ الزَّیْغِ وَ الْأَهْوَاء؛ )⁽¹⁾( کجاست شکننده شوکت تجاوزگران؟ کجاست ویران‌کننده بناهای شرک و نفاق؟ کجاست نابود کننده اهل فسق [و تبه‌کاران] و معصیت‌کاران و سرکشان؟ کجاست درو کننده شاخه‌های گمراهی و اختلاف؟ کجاست محو‌کننده آثار انحراف و هوا و هوسها؟»

همچنین پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «تَاسِعُهُمُ الْقَائِمُ الَّذِی یَمْلَأُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ الْأَرْضَ نُوراً بَعْدَ ظُلْمَتِهَا وَ عَدْلًا بَعْدَ جَوْرِهَا وَ عِلْماً بَعْدَ جَهْلِهَا؛ )⁽²⁾( نهمین آنها (امام از فرزند حسین(ع)) قائم است که خداوند به دست او همه زمین را از روشنایی پر می‌کند، پس از آنکه گرفتار تاریکی شده است و از عدالت و دادگری سرشار می‌کند، پس از آنکه از ظلم و جور پر شده باشد و سراسر عالم را از دانایی بهره مند می‌کند، پس از آنکه به نادانی گرفتار شده باشد.»

ب) اوصاف مشترک

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای پیامبر اعظم(ص) و امام زمان(ع)

ب) اوصاف مشترک

رحمت

پیامبر اسلام(ص) و اهل بیت گرامی ایشان(ع)، مظهر و تجلّی رحمت واسعه الهی اند. خداوند در قرآن کریم، وجود نازنین پیامبر اکرم(ص) را رحمتی برای عالمیان معرفی می‌کند: (وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمینَ)؛ )⁽¹⁾( «و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم.»

امام زمان(ع) نیز به این وصف توصیف شده است: «السَّلَامُ عَلَیْکَ... وَ الرَّحْمَةُ الْوَاسِعَةُ؛ )⁽²⁾( سلام بر تو... ای رحمت گسترده [الهی]!»

حجت اللّه

ائمه اطهار(ع) و پیامبر اکرم(ص) حجّتهای الهی بر روی زمین هستند. در زیارت حضرت رسول(ص) آمده است: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللَّهِ عَلَی الْأَوَّلِینَ وَ الآْخِرِینَ؛ )⁽¹⁾( سلام بر تو ای حجت خدا بر اولین و آخرین [بشر]!»

امام زمان(ع) نیز با لقب حجّت الله، خطاب شده‌اند: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللَّهِ وَ دَلِیلَ إِرَادَتِهِ؛ )⁽²⁾( سلام بر تو ای حجّت خدا و راهنمای اراده او!» همچنین در جایی دیگر آمده است: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللَّهِ عَلَی مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ السَّمَاءِ؛ )⁽³⁾( سلام بر تو ای حجّت خدا بر [تمام] اهل زمین و آسمان!»

نور اللّه

وجود مطهر پیامبر اکرم(ص) نور است. خاصیت نور، این است که هم روشن و درخشنده است و هم اطراف خویش را روشن می‌سازد. پیامبر اعظم(ص) نور خدا و روشن‌کننده دلهای تیره جاهلیت و عقلهای خفته در کفر و ظلمت است. در زیارت حضرت رسول(ص) آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَا نُورَ اللَّهِ الَّذِی یُسْتَضَاءُ بِهِ؛ )⁽¹⁾( سلام بر تو ای نور خداوند که به سبب آن طلب نور می‌شود!»

نور مقدس پیامبر اکرم(ص) در عترت و خاندان پاک ایشان ساری و جاری است. امام باقر(ع) در تفسیر آیه (فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذی أَنْزَلْنا) )⁽²⁾( فرمود: «اَلنُّورُ وَ اللَّهِ الْأَئِمَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ(ص) إِلی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ هُمْ وَ اللَّهِ نُورُ اللَّهِ اَلَّذی أَنْزَلَ وَ هُمْ وَ اللَّهِ نُورُ اللَّهِ فِی السَّمَاوَاتِ وَ فِی الْأَرْضِ؛ )⁽³⁾( به خدا قسم! نور، همان امامان از آل محمد(ص) تا روز قیامت هستند و به خدا سوگند! نور الهی که نازل کرده همانها هستند و به خدا قسم! نور خدا در آسمانها و زمین، آنها هستند.»

در زیارت روز جمعه، خطاب به امام مهدی(ع) این گونه سلام می‌دهیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَا نُورَ اللَّهِ الَّذِی یَهْتَدِی بِهِ الْمُهْتَدُونَ؛ )⁽¹⁾( سلام بر تو ای نور خدا! که هدایت‌جویان، به سب آن هدایت می‌شوند!»

دعوت‌کننده به سوی خدا

خداوند در قرآن کریم پیامبر اکرم(ص) را دعوت‌کننده به سوی خویش معرفی می‌کند: (یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذیراً وَ داعِیاً إِلَی اللّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنیراً)؛ )⁽²⁾( «ای پیامبر! ما تو را گواه و بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده و دعوت‌کننده به سوی خدا به فرمان او و چراغی روشنی‌بخش فرستادیم.»

در زیارت آل یاسین نیز امام زمان(ع) را با ذکر «دَاعِیَ اللَّهِ» یاد می‌کنیم: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَا دَاعِیَ اللَّهِ وَ رَبَّانِیَّ آیَاتِهِ؛ )⁽³⁾( سلام بر تو ای دعوت کننده خلق [به سوی خدا] و مظهر آیات الهی!»

خاتم )⁽¹⁾(

خداوند در قرآن کریم دربارة پیامبر اسلام(ص) می‌فرماید: (ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ وَ کانَ اللّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلیماً)؛ )⁽²⁾( «محمد(ص) پدر هیچ‌یک از مردان شما نیست؛ ولی او رسول خدا و خاتم انبیا است و خداوند همیشه به همه امور آگاهی دارد.»

خداوند در این آیه، رسول مکرم اسلام، حضرت محمد(ص) را به عنوان «خاتم النّبیّین» ملقب ساخته است؛ یعنی پس از ایشان، پیامبر دیگری نخواهد بود.

امام مهدی(ع) در معرفی خود می‌فرماید: «أَنَا خَاتَمُ الْأَوْصِیَاءِ بِی یَدْفَعُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْبَلَاءَ عَنْ أَهْلِی وَ شِیعَتِی؛ )⁽³⁾( منم خاتم جانشینهای پیامبر که خداوند به سبب من، بلا را از اهل من و شیعیانم بر می‌دارد.»

حضرت مهدی(ع) را «خاتم الأوصیاء» و «خاتم الائمّة» گویند؛ به این سبب که ایشان، آخرین نفر از سلسله امامت هستند و پس از ایشان، امامی نخواهد بود.

تلاوت و تفسیر قرآن

در قرآن کریم آمده است: (لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُوءْمِنینَ إِذْ بَعَثَ فیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ...)؛ )⁽¹⁾( «خداوند بر مؤمنان منت نهاد، هنگامی که رسولی را در میانشان برانگیخت که آیاتش را بر آنها تلاوت کند....» همچنین در جایی دیگر می‌فرماید: (وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ)؛ )⁽²⁾( «و همانا قرآن را بر تو نازل کردیم تا برای مردم تبیین [و تفسیر] کنی.»

خداوند در این دو آیه مبارکه، یکی از اهداف بعثت پیامبر اعظم(ص) را تلاوت و توضیح آیات قرآن و روشن کردن اسرار درونی آنها معرفی می‌کند.

امام مهدی(ع) نیز به این لقب مشهورند: «اَلسَّلَامُ عَلَیْکَ یَا تَالِیَ کِتَابِ اللَّهِ وَ تَرْجُمَانَهُ؛ )⁽³⁾( سلام بر تو ای تلاوت‌کننده کتاب خدا و مفسر و مترجم آن!»

جابر از امام باقر(ع) نقل می‌کند که می‌فرماید: «إِذَا قَامَ قَائِمُ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ضَرَبَ فَسَاطِیطَ لِمَنْ یُعَلِّمُ النَّاسَ الْقُرْآنَ عَلَی مَا أَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ؛ )⁽¹⁾( هنگامی که قائم آل محمد(ص) قیام کند، برای کسانی که قرآن را تعلیم می‌دهند، چادرهایی نصب می‌کند که قرآن را همچنان که خداوند نازل کرده، به مردم بیاموزند.»

مظهر حیات

بهار، مظهر حیات و زندگی و طراوت است. امام علی(ع) وجود مقدس پیامبر(ص) را بهاری برای مردم زمانشان دانسته است: «رَبِیعاً لِأَهْلِ زَمَانِهِ.» )⁽²⁾( امام زمان(ع) نیز به تأویل آیه مبارکه (یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها...)، )⁽³⁾( انسان مرده از انسانیت را حیاتی دوباره می‌بخشد: «السَّلَامُ عَلَی رَبِیعِ الْأَنَامِ وَ نَضْرَةِ الْأَیَّامِ؛ )⁽⁴⁾( سلام بر بهار مردم و خرمی زمان!»

امان برای همه

قرآن کریم درباره برکات وجودی حضرت ختمی مرتبت(ص) می‌فرماید: (وَ ما کانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فیهِمْ)؛ )⁽¹⁾( «و تا تو در میان آنان هستی، خداوند آنها را عذاب نمی کند.» یعنی پیامبر، سبب امان از عذاب الهی است. امام مهدی(ع) نیز در معرفی خود این چنین می‌فرماید: «إِنِّی أَمَانٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ کَمَا أَنَّ النُّجُومَ أَمَانٌ لِأَهْلِ السَّمَاءِ؛ )⁽²⁾( من مایه امنیت اهل زمین هستم؛ همچنان که ستارگان، امنیت‌بخش اهل آسمان‌اند.» براساس این حدیث، حضرت مهدی(ع) سبب امنیت همه موجودات روی زمین است.

شفقت و دلسوزی

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: (لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُوءْمِنینَ رَئُوفٌ رَحیمٌ)؛ )⁽¹⁾( «قطعا برای شما پیامبری از خودتان آمد که رنجهای شما بر او دشوار است و به [هدایت] شما حریص و برای مؤمنان، دلسوز و مهربان است.»

مهربانی و شفقت پیامبر اکرم(ص) به قدری بود که برای هدایت افراد، بسیار پافشاری می‌کرد؛ به گونه‌ای که خداوند به ایشان فرمود: (لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ أَلاّ یَکُونُوا مُوءْمِنینَ)؛ )⁽²⁾( «شاید تو از اینکه [مشرکان] ایمان نمی‌آورند، جان خود را تباه سازی.»

امام رضا(ع) نیز امام مهدی(ع) را این‌گونه معرفی می‌کند: «وَ أَشْفَقَ عَلَیْهِمْ مِنْ آبَائِهِمْ وَ أُمَّهَاتِهِمْ؛ )⁽³⁾( از پدران و مادران، بر امت خود مهربان‌تر است.»

همچنین در توقیعی از امام مهدی(ع) آمده است: «إِلَیَّ ارْتِیَابُ جَمَاعَةٍ مِنْکُمْ فِی الدِّینِ وَ مَا دَخَلَهُمْ مِنَ الشَّکِّ وَ الْحَیْرَةِ فِی وُلَاةِ أُمُورِهِمْ فَغَمُّنَا ذَلِکَ لَکُمْ؛ )⁽¹⁾( به من رسیده است که گروهی از شما در دین به تردید افتاده و در دل دربارة اولیای امر خود به شک و حیرت دچار شده‌اند و این امر، مایه غم ما دربارة شما شد.»

اگر پدر و مادر همواره نگران سلامتی فرزندان و دلسوز و مراقب آنها هستند، این پدر بی‌نظیر امت، در توقیع خود به شیخ مفید می‌فرماید: «إِنَّا غَیْرُ مُهْمِلِینَ لِمُرَاعَاتِکُمْ وَ لَا نَاسِینَ لِذِکْرِکُمْ؛ )⁽²⁾( ما هرگز در رعایت و مراقبت شما کوتاهی نمی‌کنیم و یاد شما را از خاطر نمی‌بریم.»

شباهتهای رستاخیر مهدی(ع) با رستاخیز آخرت

اشاره

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای رستاخیر مهدی(ع) با رستاخیز آخرت

اشاره

ایام الله، ایام مخصوصی است که نعمت و رحمت و یا عذاب و کیفر الهی در آن ظاهر می‌شود. نسبت‌دادن این روزها به خدا با اینکه همه ایام و همه موجودات از آن خداست، به سبب حوادث مهمی است که در آن رخ داده و یا خواهد داد؛ مانند روز قیامت که در آن سلطنت آخرتی خدا هویدا می‌شود و روز قیام مهدی که در آن، حکومت عدل بر گستره جهان سیطره پیدا می‌کند. بعضی از ایام الله در روایت ذیل معرفی شده است:

امام باقر(ع) فرمود: «أَیَّامُ اللَّهِ ثَلَاثَةٌ یَوْمُ یَقُومُ الْقَائِمُ وَ یَوْمُ الْکَرَّةِ وَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ؛ )⁽¹⁾( ایام‌الله سه روز است: روز قیام مهدی(ع)، روز رجعت و روز قیامت.»

نوشتار کوتاهی که پیش رو دارید به بررسی اجمالی شباهتهای دو مورد از ایام الله - یعنی روزگار قیام امام عصر(ع) و روز رستاخیز - پرداخته است.

حوادث عجیب

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای رستاخیر مهدی(ع) با رستاخیز آخرت

حوادث عجیب

یکی از وجوه مشترک بین رستاخیز آخرت و قیام حضرت حجت(ع)، وقوع حوادث و رخدادهای بزرگ است که پیش از شروع آن دو، تحقق پیدا می‌کند.

حوادث پیش از قیامت کبری

الف) متلاشی شدن کوه‌ها

(یَوْمَ تَرْجُفُ الأرْضُ وَالْجِبَالُ)؛ )⁽¹⁾( «روزی که زمین و کوه‌ها به لرزه درآیند.»

(وَحُمِلَتِ الأرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُکَّتَا دَکَّةً وَاحِدَةً)؛ )⁽²⁾( «و زمین و کوه‌ها از جای خود برداشته شوند و یکباره درهم کوبیده شوند.»

ب) زلزله‌های عظیم

(یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ)؛ )⁽¹⁾( «ای مردم! از پروردگارتان پروا کنید؛ چرا که زلزله رستاخیز امری بزرگ است.»

(إِذَا رُجَّتِ الأرْضُ رَجًّا)؛ )⁽²⁾( «چون زمین با تکان [سختی] لرزانده شود.»

ج) بی فروغ شدن خورشید و ستارگان

(إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ)؛ )⁽³⁾( «آن‌گاه که خورشید به هم درپیچد، و آن‌گاه که ستارگان تیره شوند.»

(وَخَسَفَ الْقَمَرُ، وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ)؛ )⁽⁴⁾( «و ماه بی نور شود و خورشید و ماه یک جا جمع شوند.»

حوادث پیش از رستاخیز مهدی(ع)

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای رستاخیر مهدی(ع) با رستاخیز آخرت

حوادث پیش از رستاخیز مهدی(ع)

الف) صیحه آسمانی؛

امام صادق(ع) می‌فرماید: «یُنَادی مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ اَوَّلَ النَّهَارِ، یَسْمَعُهُ کُلُّ قَوْمٍ بِاَلْسِنَتِهِم؛ )⁽¹⁾( در ابتدای روز، گوینده‌ای در آسمان ندا می‌دهد، به گونه‌ای که هر قومی با زبان خود، آن ندا را می‌شنود.»

ب) خسوف و کسوف

از نشانه‌های ظهور، کسوف در نیمه ماه رمضان و خسوف در آخر و یا اول همان ماه است.

کسوف در روزهای نخست و روزهای آخر ماه و خسوف در روزهای میانی ماه، طبیعی و عادی است و در طول تاریخ، بارها و بارها، رخ داده و از نظر علمی، خسوف و کسوف در روزهای یاد شده، پدیده‌ای عادی به حساب می‌آید. منجمان از دیرباز، بر اساس محاسبه‌های دقیق ریاضی و نجومی، زمان گرفتن خورشید، یا ماه را در طول سال، پیش‌بینی می‌کرده‌اند؛ ولی خورشید گرفتگی در وسط ماه یا ماه گرفتگی در اول و یا آخر آن، امری غیرعادی است. البته در خود روایات هم، به غیرعادی بودن تحقق این نشانه، تصریح شده است. )⁽²⁾(

از امام باقر(ع) چنین نقل شده است: «آیَتَانِ تَکُونَانِ قَبْلَ قِیَامِ الْقَائِمِ(ع) لَمْ تَکُونَا مُنْذُ هَبَطَ آدَمُ إِلَی الْأَرْضِ تَنْکَسِفُ الشَّمْسُ فِی النِّصْفِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ الْقَمَرُ فِی آخِرِهِ فَقَالَ رَجُلٌ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ تَنْکَسِفُ الشَّمْسُ فِی آخِرِ الشَّهْرِ وَ الْقَمَرُ فِی النِّصْفِ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ(ع) إِنِّی أَعْلَمُ مَا تَقُولُ وَ لَکِنَّهُمَا آیَتَانِ لَمْ تَکُونَا مُنْذُ هَبَطَ آدَمُ(ع) )⁽¹⁾( ؛ پیش از قیام مهدی(ع) دو نشانه پدید خواهد آمد که از زمان هبوط آدم(ع) در زمین بی سابقه است: گرفتن خورشید در نیمه ماه رمضان و گرفتن ماه در آخر آن. مردی به امام عرض کرد: ای پسر رسول خدا! کسوف در وسط و خسوف در آخر ماه؟ ! حضرت فرمود: همانا من به آنچه می‌گویی داناترم. این دو از آیتهای الهی هستند که واقع شدن آنها از زمان هبوط آدم(ع) تاکنون سابقه ندارد.»

به نظر می‌رسد وقوع این دو پدیده به صورت غیرعادی، به سبب آن است که اهمیت مسئله ظهور، نمایان شود و مردم از خواب غفلت‌بیدار شوند و خود را مهیای مشارکت در آن نهضت عظیم سازند.

ج) بارانهای پیاپی؛

امام صادق(ع) می‌فرمایند: «إِنَّ قُدَّامَ الْقَائِمِ لَسَنَةً غَیْدَاقَةً یَفْسُدُ التَّمْرُ فِی النَّخْلِ فَلَا تَشُکُّوا فِی ذَلِکَ؛ )⁽¹⁾( در آستانه قیام مهدی(ع) سالی پر باران خواهد بود که بر اثر آن، خرما بر روی نخل می‌پوسد. پس در این امر، تردیدی به خود راه ندهید.»

البته برای قیام امام زمان(ع) علائم و نشانه‌های بسیاری بیان شده است که به ذکر عناوین برخی از آنها اکتفا می‌کنیم:

د) طلوع خورشید از مغرب؛

ذ) خروج یاجوج و ماجوج؛

ر) خروج دجال؛

ز) خروج یمانی؛

هـ) خروج سفیانی. )⁽²⁾(

برقراری عدالت

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای رستاخیر مهدی(ع) با رستاخیز آخرت

برقراری عدالت

اجرای عدالت و تحقق آن، یکی از وجوه مشترک بین قیامت کبری و قیامت صغری (ظهور مهدی(ع)) است.

عدالت در قیامت کبری

(وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئًا وَإِنْ کَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنَا بِهَا وَکَفَی بِنَا حَاسِبِینَ)؛ )⁽¹⁾( «ترازوهای عدل را در روز رستاخیز قرار می‌دهیم، پس هیچ کس [در] چیزی ستم نمی‌بیند و اگر [عمل] به وزن دانه خردلی باشد آن را می‌آوریم وکافی است که ما حساب‌کننده باشیم.»

(فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُ، وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ)؛ )⁽²⁾( «پس هر کس به اندازه ذره‌ای نیکی کند آن را خواهد دید و هر کس به اندازة ذره‌ای بدی کند آن را خواهد دید.»

عدالت در رستاخیز مهدی

رسول خدا(ص) می‌فرماید: «... التَّاسِعُ مِنْهُمْ قَائِمُ أَهْلِ بَیْتِی وَ مَهْدِیُّ أُمَّتِی أَشْبَهُ النَّاسِ بِی فِی شَمَائِلِهِ وَ أَقْوَالِهِ وَ أَفْعَالِهِ لَیَظْهَرُ بَعْدَهُ غَیْبَةٌ طَوِیلَةٌ وَ حَیْرَةٌ مُضِلَّةٌ فَیُعْلِی أَمْرَ اللَّهِ وَ یُظْهِرُ دِینَ اللَّهِ وَ یُؤَیَّدُ بِنَصْرِ اللَّهِ وَ یُنْصَرُ بِمَلَائِکَةِ اللَّهِ فَیَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً؛ )⁽¹⁾( نهم آنان (امامان) قائم خاندان من، مهدی امتم است. او در سیما و گفتار و کردار شبیه‌ترین مردم به من است. پس از غیبت طولانی و سردرگمی گمراه‌کننده‌ای ظاهر می‌شود؛ آن گاه امر خدا را اعلان و آیین خدا را آشکار می‌سازد... پس زمین را از عدل و داد لبریز می‌کند.»

امام باقر(ع) می‌فرماید: «...کَذَلِکَ الْقَائِمُ(ع) إِذَا قَامَ یُبْطِلُ مَا کَانَ فِی الْهُدْنَةِ مِمَّا کَانَ فِی أَیْدِی النَّاسِ وَ یَسْتَقْبِلُ بِهِمُ الْعَدْل؛ )⁽²⁾( همچون پیامبر(ص) آنگاه که قائم(ع) قیام کند، آنچه را از راه و روشهای غلط میان مردم در زمان پیش از ظهور رایج است زیر پا می‌نهد، و آیین دادگری را برپا می‌دارد.»

جناب حکیمه خاتون چنین روایت می‌کند: آن امام بزرگ در لحظات نخستین پس از تولد، لب به سخن گشود و [همچون پیامبران که در آغاز کودکی توان سخن گفتن دارند] به یکتایی خداوند و رسالت‌حضرت محمد(ص) و امامت امام علی(ع) و دیگر امامان گواهی داد. سپس چنین فرمود: «اللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِی وَعْدِی وَ أَتْمِمْ لِی أَمْرِی وَ ثَبِّتْ وَطْأَتِی وَ امْلَأِ الْأَرْضَ بِی عَدْلًا وَ قِسْطا؛ )⁽¹⁾( خداوندا! به آنچه به من وعده دادی وفا کن، و امر مرا (حکومت عدالت‌گستر جهانی) به کمال برسان، و گامهای مرا استوار بدار، و زمین را به دست من از عدل و داد آکنده ساز.»

اقتدار در حاکمیت

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای رستاخیر مهدی(ع) با رستاخیز آخرت

اقتدار در حاکمیت

از شباهتهای دیگری که بین این دو قیام می‌توان ذکر کرد، اقتدار در حاکمیت است.

اقتدار حاکمیت در قیامت کبری

یکی از مهم‌ترین منزلگاههای قیامت که اقتدار خداوند را به منصه ظهور می‌رساند، مرحله رسیدگی به حساب خلایق در دادگاه عدل الهی با حضور شاهدان مختلف، و سنجش اعمال در ترازوی مخصوص است. دادگاهی که همه را در وحشت و اضطراب غرق می‌کند، دادگاهی که قاضی و داورش خدای مقتدر و قوی است.

(فَمَا یُکَذِّبُکَ بَعْدُ بِالدِّینِ، أَلَیْسَ اللَّهُ بِأَحْکَمِ الْحَاکِمِینَ)؛ )⁽¹⁾( «پس چه چیز تو را پس از این به تکذیب جزا وا می‌دارد؟ آیا خداوند، بهترین حکم کنندگان نیست؟!»

(ألا لَهُ الْحُکْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِینَ)؛ )⁽¹⁾( «آگاه باشید که حکم و داوری مخصوص اوست و او سریع‌ترین حسابرسان است.»

(اللَّهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِیمَا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ)؛ )⁽²⁾( «خدا در روز قیامت دربارة آنچه با یکدیگر در آن اختلاف می‌کردید، داوری خواهد کرد.»

اقتدار حاکمیت در قیام مهدی(ع)

امام زمان(ع) در اجرای حدود و احکام الهی و مبارزه با ستمگران، قاطعیتی خدایی دارد، چشم‌پوشی و مسامحه در راه و روش او نیست. از ملامت ملامتگران ابایی ندارد و از هیچ مقام و قدرتی نمی‌هراسد. قاطعیت و سازش‌ناپذیری، خصلت همه رهبران راستین الهی و در امام مهدی(ع) این خصلت در حد اوج و کمال است.

امام علی(ع) می‌فرماید: «وَ لَیُطَهِّرَنَّ الْأَرْضَ مِنْ کُلِّ غَاشٍّ؛ )⁽³⁾( [امام مهدی(ع)] زمین را از هر چه باعث فریب و گمراهی مردم شود، پاک می‌سازد.»

از حضرت باقرالعلوم(ع) نقل شده است که فرمود: «لَیْسَ شَأْنُهُ إِلَّا بِالسَّیْفِ لَا یَسْتَتِیبُ أَحَداً وَ لَا یَأْخُذُهُ فِی اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِم؛ )⁽¹⁾( شیوه [حضرت مهدی(ع)] تنها با شمشیر است و توبه کسی را نمی‌پذیرد و در راه اجرای احکام الهی از ملامت هیچ ملامتگری نمی‌هراسد.»

بشارت انبیا و اولیا به ظهور قیامت کبری و صغری

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای رستاخیر مهدی(ع) با رستاخیز آخرت

بشارت انبیا و اولیا به ظهور قیامت کبری و صغری

قیامت کبری و رستاخیز مهدی(ع)، به سبب اهمیتشان، از جمله بشارتها و نویدهای همه انبیا و اولیای الهی است؛ بلکه وجه مشترک همه ادیان الهی است. به ویژه قیام مصلح جهان که در برخی مکاتب غیر الهی نیز بدان توجه شده است.

بشارت به قیامت کبری

(وَإِلَی مَدْیَنَ أَخَاهُمْ شُعَیْبًا فَقَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَارْجُوا الْیَوْمَ الآخِرَ)؛ )⁽¹⁾( «و به سوی [مردم] مدین، برادرشان شعیب را [فرستادیم]. گفت: ای قوم من! خدا را بپرستید و به روز بازپسین امید داشته باشید.»

(إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ، لَیْسَ لِوَقْعَتِهَا کَاذِبَةٌ)؛ )⁽²⁾( «زمانی که آن واقعه وقوع یابد، [که] در وقوع آن هیچ دروغی نیست.»

(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ)؛ )⁽¹⁾( «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا پروا دارید، و هر کسی باید بنگرد که برای فردا [ی خود] از پیش چه فرستاده است.»

بشارت به رستاخیز مهدی(ع)

در تمام ادیان و مذاهب مختلف جهان به مصلحی نوید داده شده است که در آخر زمان ظهور خواهد کرد. او به جنایتها و خیانتهای انسانها خاتمه خواهد داد و شالوده حکومت واحد جهانی را بر اساس عدالت و آزادی، استوار خواهد کرد. نوید آن مصلح بزرگ جهان، افزون بر قرآن مجید، در کتابهای آسمانی چون انجیل، تورات و زبور آمده است. )⁽²⁾(

(وَلَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الأرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ)؛ )⁽¹⁾( «و در حقیقت، در زبور پس از تورات نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد.»

«خداوند بر ابراهیم ظاهر شد و گفت: تمام این زمین را که می‌بینی به تو و ذریه تو تا به ابد خواهم بخشید.... به سوی آسمان بنگر و ستارگان را بشمار. هرگاه توانی آنها را شمرد.... ذریت تو نیز چنین خواهد بود.... من هستم یهوه که تو را از کلدانیان بیرون آوردم تا این زمین به ارثیت تو بخشم.» )⁽²⁾(

«اگر چه تأخیر نماید، برایش منتظر باش؛ زیرا که البته خواهد آمد و درنگ نخواهد کرد...؛ بلکه جمیع امتها را نزد خود جمع می‌کند و تمامی قومها را برای خویش فراهم می‌آورد.» )⁽³⁾(

«همچنان که برق از مشرق، ساطع شده تا به مغرب ظاهر می‌شود، ظهور پسر انسان نیز چنین خواهد شد...؛ آن گاه علامات پسر انسان در آسمان پدید گردد. و در آن وقت جمیع طوایف زمین سینه‌زنی کنند و پسر انسان را ببینند که بر ابرهای آسمان با قوت و جلال می‌آید.» )⁽¹⁾(

«مردی بیرون آید از زمین تازیان، از فرزندان هاشم، مردی بزرگ سر و بزرگ تن و بزرگ ساق، و بر دین جد خویش باشد، با سپاه بسیار، روی به ایران نهد و آبادانی کند و زمین را پر از داد کند.»

«پیامبر عرب، آخرین فرستاده است که از میان کوه‌های مکه ظاهر شود... از فرزندان پیامبر شخصی در مکه پدیدار خواهد شد که جانشین آن پیامبر است و پیرو دین جد خود می‌باشد.... از عدل او گرگ با میش آب می‌خورند و همه جهانیان به آیین مهر آزمای [محمد] خواهندگروید.» )⁽¹⁾(

زندگی خوب و فراوانی نعمت

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای رستاخیر مهدی(ع) با رستاخیز آخرت

زندگی خوب و فراوانی نعمت

در قیامت کبری و صغری، مردان مؤمن و زنان مؤمنه در ناز و نعمت زندگی می‌کنند و هیچ‌گونه نگرانی و ترسی آنها را تهدید نمی‌کند.

زندگی در قیامت کبری

(تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ...)؛ )⁽¹⁾( «و هر کس از خدا و پیامبر او اطاعت کند، وی را به باغهایی درآورد که از زیر [درختان] آن نهرها روان است.»

(إِنَّ الأبْرَارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کَانَ مِزَاجُهَا کَافُورًا)؛ )⁽²⁾( «همانا نیکان از جامی نوشند که آمیزه‌ای از کافور دارد.»

(أُولَئِکَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الأنْهَارُ یُحَلَّوْنَ فِیهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَیَلْبَسُونَ ثِیَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّکِئِینَ فِیهَا عَلَی الأرَائِکِ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا)؛ )⁽¹⁾( «آنها کسانی هستند که بهشتهای جاودان برای آنان است، از زیر [قصرها]شان جویبارها روان است. در آنجا با دستبندهایی از طلا آراسته می‌شوند و جامه‌هایی سبز از حریر نازک و ضخیم می‌پوشند. در آنجا بر سریرها تکیه می‌زنند. چه خوش پاداش و نیکو تکیه‌گاهی.»

زندگی در رستاخیز مهدی(ع)

در سلام به حضرت مهدی(ع) آمده است: «السَّلَامُ عَلَی رَبِیعِ الْأَنَامِ وَ نَضْرَةِ الْأَیَّام؛ )⁽¹⁾( سلام بر بهاران زندگی مردمان و طراوت روزگاران.»

رسول گرامی اسلام(ص) می‌فرماید: «یَتَنَعَّمُ أُمَّتِی فِی زَمَنِ الْمَهْدِیِّ(ع) نِعْمَةً لَمْ یَتَنَعَّمُوا قَبْلَهَا قَطُّ یُرْسِلُ السَّمَاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرَاراً وَ لَا تَدَعُ الْأَرْضُ شَیْئاً مِنْ نَبَاتِهَا إِلَّا أَخْرَجَتْهُ؛ )⁽²⁾( امت من در زمان مهدی(ع) به نعمتی دست یابند که پیش از آن و در هیچ دوره‌ای دست نیافته بودند. [در آن روزگار] آسمان باران فراوان دهد، و زمین، هیچ روییدنی را در دل خود نگاه ندارد.»

آشکار شدن باطنها

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای رستاخیر مهدی(ع) با رستاخیز آخرت

آشکار شدن باطنها

یکی از موضوعاتی که وجه شباهت بین دو قیام است، بر ملا شدن باطن و درون انسانها است. البته برملا شدن باطنها در قیامت کبری با قیامت صغری متفاوت است. در قیامت کبری، آشکار شدن درون، کلی و فراگیر است؛ ولی در رستاخیز مهدی(ع) ظاهر شدن درون مردم، برای حاکم و والی عادل - یعنی امام زمان(ع) - تحقق پیدا می‌کند. پس به طور کلی ظهور باطن‌ها را یکی از وجوه مشترک بین دو قیام می‌توان دانست.

در قیامت کبری

(یَوْمَ تُبْلَی السَّرَائِرُ)؛ )⁽¹⁾( «آن روز که رازها [همه] فاش می‌شود.»

(یَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لا یَخْفَی عَلَی اللَّهِ مِنْهُمْ شَیْءٌ)؛ )⁽²⁾( «آن روز که آنان ظاهر شوند، چیزی از آنها بر خدا پوشیده نمی‌ماند.»

(وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ)؛ )⁽³⁾( «و آن‌گاه که نامه‌ها گشوده شوند.»

در رستاخیز مهدی(ع)

ابان می‌گوید از امام صادق(ع) شنیدم که می‌فرمود: «لَا تَذْهَبُ الدُّنْیَا حَتَّی یَخْرُجَ رَجُلٌ مِنِّی یَحْکُمُ بِحُکُومَةِ آلِ دَاوُدَ وَ لَا یَسْأَلُ بَیِّنَةً یُعْطِی کُلَّ نَفْسٍ حَقَّهَا؛ )⁽⁴⁾( دنیا به آخر نمی‌رسد تا مردی از من (حضرت حجت(ع)) قیام کند و آن مرد، شبیه حکم حضرت داوود حکم خواهد کرد و از شاهد سؤال نمی‌کند و حکم هر کس را به او می‌دهد.»

حسن بن ظریف می‌گوید که در ذهن خود دو سؤال داشتم. آنها را برای امام عسکری(ع) نوشتم و چنین سؤال کردم: «إِذَا قَامَ بِمَا یَقْضِی وَ أَیْنَ مَجْلِسُهُ الَّذِی یَقْضِی فِیهِ بَیْنَ النَّاسِ ... فَجَاءَ الْجَوَابُ سَأَلْتَ عَنِ الْقَائِمِ فَإِذَا قَامَ قَضَی بَیْنَ النَّاسِ بِعِلْمِهِ کَقَضَاءِ دَاوُدَ(ع) لَا یَسْأَلُ الْبَیِّنَةَ؛ )⁽⁵⁾( وقتی حضرت صاحب‌الزمان(ع) قیام کرد، از چه مقام و جایگاهی بین مردم حکم خواهد کرد؟ ... جواب آمد [و امام در آن جواب فرمود]: سؤال از قائم کردی. پس هر گاه [مهدی(ع)] قیام کند، بین مردم به علم خود قضاوت می‌کند؛ شبیه قضاوت حضرت داوود و از شاهد و بینه سؤال نمی‌کند.»

حیات مجدد

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای رستاخیر مهدی(ع) با رستاخیز آخرت

حیات مجدد

از دیگر وجوه مشترک بین قیامت کبری و رستاخیز امام زمان(ع)، زنده‌شدن انسانهاست که در قیامت کبری انسانها برای بهره‌مند شدن از جزا و پاداش الهی زنده می‌شوند و در قیام مهدی(ع)، مؤمنان به سبب لذت‌بردن و مشارکت در حکومت عدل و کافران به سبب زجر کشیدن از مشاهده حکومت الهی زنده می‌شوند.

حیات دوباره در قیامت کبری

(ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أخْرَی فَإِذَا هُمْ قِیَامٌ یَنْظُرُونَ)؛ )⁽¹⁾( «سپس بار دیگر در آن [صور] دمیده می‌شود و به ناگاه آنان [برپای] ایستاده می‌نگرند.»

«وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا» )⁽²⁾( ؛ «و [همین که] در صور دمیده شود، همه آنها را گرد خواهیم آورد.»

(وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الأجْدَاثِ إِلَی رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ)؛ )⁽¹⁾( «و در صور دمیده خواهد شد، پس به ناگاه از گورهای خود شتابان به سوی پروردگار خویش می‌روند.»

حیات دوباره در رستاخیز مهدی(ع)

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای رستاخیر مهدی(ع) با رستاخیز آخرت

حیات دوباره در رستاخیز مهدی(ع)

چنان‌که در ابتدای مقاله بیان شد، روز رجعت، یکی از ایام الله است. در روایات، اقرار و ایمان به رجعت از نشانه‌های مؤمن ذکر شده است.

برقی از امام صادق(ع) نقل می‌کند: «مَنْ أَقَرَّ بِسَبْعَةِ أَشْیَاءَ فَهُوَ مُؤْمِنٌ وَ ذَکَرَ مِنْهَا الْإِیمَانَ بِالرَّجْعَةِ؛ )⁽¹⁾( کسی که به هفت چیز معترف باشد، پس او مؤمن است و از جمله آن هفت چیز، ایمان به رجعت را ذکر فرمود.»

زنده شدن در رستاخیز مهدی(ع) که به رجعت معروف است، مثل قیامت کبری کلی و فراگیر نیست؛ بلکه جزئی و نسبی است.

حضرت صادق(ع) می‌فرماید: «إِنَّ الرَّجْعَةَ لَیْسَتْ بِعَامَّةٍ وَ هِیَ خَاصَّةٌ لَا یَرْجِعُ إِلَّا مَنْ مَحَضَ الْإِیمَانَ مَحْضاً أَوْ مَحَضَ الشِّرْکَ مَحْضا؛ )⁽¹⁾( رجعت، عمومی نیست، بلکه جنبه خصوصی دارد، تنها گروهی بازگشت می‌کنند که ایمان خالص یا شرک خالص دارند.»

رجعت در قرآن

آیاتی از قرآن کریم نشانگر این است که تاکنون در این دنیا رجعت صورت گرفته است. برخی از این آیات را در ذیل می‌آوریم.

(فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیَاهُمْ)؛ )⁽²⁾( «پس خداوند به آنان گفت: تن به مرگ بسپارید، آن‌گاه آنان را زنده ساخت.»

(ثُمَّ بَعَثْنَاکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ)؛ )⁽³⁾( «سپس شما را پس از مرگتان حیات بخشیدیم، شاید شکر نعمت [او را] به جا آورید.»

این آیه درباره بنی‌اسرائیل است که گروهی از آنها پس از تقاضای مشاهده خداوند گرفتار صاعقه مرگباری شدند و مردند، دوباره زنده شدند.

(فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ)؛ )⁽¹⁾( «پس خداوند، او را (به مدت) صد سال میرانده، آن‌گاه او را برانگیخت.»

این آیه دربارة پیامبری است که از کنار یک آبادی عبور می‌کرد؛ در حالی که دیوارهای آن فرو ریخته بود و اجساد و استخوانهای اهل آن در هر سو پراکنده شده بود. وی از خود پرسید: «چگونه خداوند اینها را پس از مرگ زنده می‌کند؟» خدا او را یکصد سال میراند و سپس زنده کرد و به او گفت: «چقدر درنگ کردی؟» عرض کرد: «یک روز یا قسمتی از آن.» فرمود: «بلکه یکصد سال بر تو گذشت.» )⁽²⁾(

انتقام از ظالمان و ستمگران

فصل سوم: شباهتها

شباهتهای رستاخیر مهدی(ع) با رستاخیز آخرت

انتقام از ظالمان و ستمگران

انتقام گرفتن از ستمگران و ظالمان به طور مشترک در قیامت کبری و رستاخیز مهدی(ع) مطرح است. در قیامت کبری و قیام ولی‌عصر(ع)، انسانهای مؤمن به پاداش و رحمت الهی می‌رسند، و انسانهای کافر و ظالم، به عذاب و کیفر الهی دچار می‌شوند.

انتقام خدا از ظالمان در قیامت

(فَیَوْمَئِذٍ لا یُعَذِّبُ عَذَابَهُ أحَدٌ، وَلا یُوثِقُ وَثَاقَهُ أحَدٌ)؛ )⁽¹⁾( ؛ «پس در آن روز هیچ‌کس چون عذاب کردن او، عذاب نمی‌کند و هیچ کس چون در بند کشیدن او، در بند نمی‌کشد.»

(إِنَّا أعْتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ نَاراً أحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغَاثُوا بِمَاءٍ کَالْمُهْلِ)؛ )⁽²⁾( «ما برای ستمگران آتشی آماده کرده‌ایم که سرا پرده‌اش آنان را دربرمی گیرد، و اگر فریادرسی جویند، به آبی چون مس گداخته یاری می‌شوند.»

(إِنَّ جَهَنَّمَ کَانَتْ مِرْصَاداً، لِلطَّاغِینَ مَآبًا، لابِثِینَ فِیهَا أحْقَابًا، لا یَذُوقُونَ فِیهَا بَرْدًا وَلا شَرَابًا، إِلا حَمِیماً وَ غَسَّاقاً)؛ )⁽¹⁾( «[آری]، جهنم [از دیرباز] کمین‌گاهی بود، [که] برای سرکشان بازگشتگاهی است. روزگاری دراز در آن درنگ کنند، در آنجا نه خنکی چشند و نه شربتی، جز آب جوشان و چرکابه‌ای.»

تجلی انتقام خداوند در انتقام مهدی(ع)

امام باقر(ع) در بیان شباهتهای حضرت مهدی(ع) با پیامبر اکرم(ص) فرمود: «فَخُرُوجُهُ بِالسَّیْفِ وَ قَتْلُهُ أَعْدَاءَ اللَّهِ وَ أَعْدَاءَ رَسُولِهِ(ص) وَ الْجَبَّارِینَ وَ الطَّوَاغِیتَ؛ )⁽²⁾( قیام با شمشیر و کشتن دشمنان خدا و پیامبر، و جباران و سرکشان [از وجوه شباهت او] است.»

فصل چهارم: امام زمان (ع) از نگاه اهل سنت

امام مهدی(ع) از نگاه اهل سنت

مقدمه

فصل چهارم: امام زمان(ع) از نگاه اهل سنت

امام مهدی(ع) از نگاه اهل سنت

مقدمه

اعتقاد به ظهور مهدی موعود(ع) بخشی از اعتقادات اسلامی را تشکیل می‌دهد و با وجود پاره‌ای از اختلاف‌نظرها در برخی جزئیات مربوط به شخص امام مهدی(ع) و نیز در باره چگونگی ظهور و تشکیل حکومت آن حضرت، تمامی مذاهب اسلامی به آمدن چنین شخصیتی در آخر الزمان باور دارند و بر خلاف نظر بعضی نویسندگان، این عقیده به مذهب شیعه اختصاص نداشته و ندارد.

این واقعیت با مراجعه به منابع روایی و دیدگاههای عالمان مذاهب اسلامی به خوبی روشن می‌شود. عالمان و دانشمندان چهار مذهب اصلی اهل سنت، یعنی: شافعیان، حنبلیان، مالکیان و حنفیان به این واقعیت تصریح دارند و آن را از جمله اعتقادات اسلامی بر شمرده و حتی برخی آن را ضروری دین نیز دانسته‌اند.

با این وصف، برخی نویسندگان اسلامی و به ویژه در دوره اخیر، از پذیرفتن اصل مهدویت سرباز زده‌اند و با دلایلی که به نظر می‌رسد برخی از آنها برگرفته از دیدگاههای مستشرقان باشد، به انکار مهدویت به عنوان عقیده‌ای اسلامی پرداخته و آن را بر آمده از تفکرات شیعه معرفی کرده‌اند. )⁽¹⁾(

بر خلاف این اظهار نظر غیر کارشناسانه، اعتقاد به حضرت حجت(ع) و تصریح بر اسلامی بودن این باور، از سده‌های نخستین تاریخ اسلام تاکنون وجود داشته و در آثار و نوشته‌های دانشمندان اسلامی منعکس شده است و نادیده گرفتن این واقعیت، همانند انکار امور بدیهی و واضح است.

در این نوشتار، برای اثبات این ادعا گفته‌ها و نوشته‌هایی از دانشمندان چهار مذهب اصلی اهل سنت ذکر می‌شود که به روشنی بیانگر این مهم است. البته باید اعتراف کرد که توجه به این موضوع در میان عالمان شافعی مذهب جایگاه ویژه و برتری داشته است و آثار و تألیفات آنان در این زمینه، بیش از آثار و تألیفات دیگر دانشمندان مذاهب اسلامی است.

الف) دانشمندان شافعی

فصل چهارم: امام زمان(ع) از نگاه اهل سنت

امام مهدی(ع) از نگاه اهل سنت

الف) دانشمندان شافعی

آنان توجه خاص و ویژه‌ای به موضوع مهدویت داشته‌اند و در بسیاری از آثار و نوشته‌های خود، از زوایای مختلف به طرح این بحث و مباحث پیرامونی آن پرداخته‌اند. گاهی با ذکر روایات و احادیث مربوط، گاهی با بیان ویژگیها و اوصاف حضرت و دیگر گاه با رد اشکالات و شبهاتی که در این حوزه وارد شده است.

یادآوری این نکته مفید است که تعدادی از دانشمندان شافعی مذهب دربارة خصوصیات و ویژگیهای امام(ع) با شیعه هم‌عقیده هستند و این واقعیت از لا به لای برخی نوشته‌های آنان مشهود است. برخی نوشته‌ها و نظریات تعدادی از نویسندگان شافعی‌مذهب ذکر می‌شود:

وی با نوشتن کتاب «مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول» دیدگاههای خود را در باره امامان معصوم(ع) بیان داشته است و همان‌گونه که از نام کتاب پیداست، مؤلف، آن را در باره فضایل و زندگی‌نامه امامان(ع) نگاشته است و به همین سبب، باب آخر کتاب را به امام مهدی(ع) اختصاص داده و در آنجا نظریات خود را در باره آن حضرت بیان داشته است.

نکته مهم و قابل توجه در اندیشه این نویسنده، این است که دربارة شخص آن حضرت، به مانند شیعه معتقد است که ایشان فرزند حضرت عسکری(ع) است و اکنون نیز در قید حیات است. )⁽¹⁾(

برای اثبات ظهور امام(ع)، احادیث متعددی را از منابع اهل سنت ذکر کرده و در پایان نیز به بررسی و ارزیابی برخی اشکالات در باره حضرت مهدی(ع) پرداخته و به تفصیل آنها را پاسخ داده است. از جمله آن اشکالات اینکه چگونه مهدی موعودی که پیامبر(ص) وعده آمدن وی را داده است، همان محمد بن الحسن العسکری است؟

نویسنده در توجیه حدیث «اسم ابیه اسم ابی» که برخی منابع اهل سنت آن را به نقل از پیامبر(ص) ذکر کرده‌اند، توضیح مفصل و ارزشمندی را بیان داشته است.

یکی از کتابهای خوب و منظمی که احادیث و مباحث مربوط به امام مهدی(ع) را با ترتیبی خاص و با ابواب و موضوعاتی منسجم ذکر کرده، کتاب البیان فی اخبار صاحب الزمان، نوشته گنجی شافعی است.

وی در مقدمه کتاب می‌نویسد: «من این کتاب را به نام البیان فی اخبار صاحب الزمان نامیدم و از ذکر هر روایتی که از طریق شیعه وارد شده، اجتناب کردم که شیعه هر چند نقلش صحیح باشد، برای آنان کارساز است... و استدلال به احادیث غیر شیعه، مسئله را تأکید بیشتری خواهد بخشید.» )⁽¹⁾(

نکته حائز اهمیت در این نوشته آن است که نویسنده با عنوانی که به آخرین باب داده ـ بر خلاف نظر بیشتر اهل سنت ـ امام مهدی(ع) را متولد شده می‌داند و معتقد است که وی دارای حیات است.

وی در ابتدای باب 25 می‌نویسد:

«هیچ امتناعی در بقای مهدی وجود ندارد؛ به دلیل اینکه عیسی و الیاس و خضر(ع) که از اولیای خداوند هستند، زنده‌اند و دجال و ابلیس که از دشمنان خداوند هستند نیز زنده‌اند و زنده‌بودن اینها به سبب قرآن و سنت اثبات شده است. آن گاه که بر این موضوع اتفاق کرده‌اند، زنده بودن مهدی را انکار کرده‌اند. پس، بعد از این به سخن هیچ عاقلی توجه نمی‌شود، اگر بخواهد باقی‌بودن مهدی را انکار کند.» )⁽¹⁾(

نویسنده در ادامه با ذکر دلایل و مستنداتی، زنده‌بودن عیسی و خضر(ع) را اثبات می‌کند و از این دلایل نتیجه می‌گیرد که زنده ماندن امام مهدی(ع) در مدت طولانی هیچ استبعادی ندارد.

وی در کتاب النهایة فی الفتن و الملاحم، فصل ویژه‌ای برای امام مهدی(ع) گشوده و ضمن توضیحاتی در باره ایشان، احادیث و روایات زیادی را نقل کرده و در پاره‌ای از موارد به توضیح آنها نیز پرداخته است. وی عنوان این فصل را چنین ذکر کرده: «فصل فی ذکر المهدی الذی یکون فی آخر الزمان.»

در ابتدای این فصل این چنین آغاز می‌کند:

«مهدی(ع) یکی از خلفای راشدین و از امامان هدایتگر است که روایات منقول از رسول خدا(ص) دربارة او نقل شده و گویای این است که حضرت در آخر الزمان خواهد آمد و به گمانم ظهورش پیش از آمدن عیسی(ع) باشد.» )⁽¹⁾(

وی تصریح می‌کند که مهدی موعود(ع) از ذریه رسول خدا(ص) و از فرزندان فاطمه(س) است. )⁽²⁾(

نویسنده پس از ذکر برخی از احادیث، در باره سند آنها به قضاوت نشسته و در چند مورد، اسناد این روایات را صحیح و یا حسن دانسته است. )⁽¹⁾(

وی در مبحث امامت کتاب شرح المقاصد که آخرین بخش این کتاب است، به موضوع ظهور امام مهدی(ع) توجه کرده، می‌نویسد:

«روایات صحیحه‌ای در مورد ظهور پیشوایی از نسل فاطمه(س) آمده [است] و چنین دلالت دارد که آن حضرت، دنیا را پر از عدل و داد خواهد کرد، پس از پر شدنش از ظلم و ستم.... » )⁽²⁾(

وی در ادامه، ظهور امام(ع) را از جمله نشانه‌های قیامت بر شمرده و مجددا بر صحت اخبار مهدویت تأکید ورزیده است؛ هر چند آنها را احادیث آحاد دانسته است. )⁽³⁾(

البته وی نگاهی نقادانه به نگرش شیعه به مهدویت دارد و زنده‌بودن امام مهدی(ع) را امری بعید می‌داند. )⁽⁴⁾( ظاهرا مهم‌ترین دلیل وی در این مطلب، همین استبعاد حیات حضرت شمرده می‌شود. معلوم است استبعاد تنها، نمی‌تواند دلیل قانع‌کننده و درستی باشد؛ چون واضح است که اگر با استبعاد تنها بشود موضوعی را منکر شد، بسیاری از مباحث و مسائل به راحتی قابل انکار خواهد بود و البته این شیوه‌ای پسندیده نیست.

وی از نویسندگان برجسته اهل سنت در زمینه‌های گوناگون حدیثی، تفسیری و علوم قرآنی است، تألیف مستقلی در باره امام زمان(ع) دارد با نام العرف الوری فی اخبار المهدی و در آن صدها حدیث را از منابع متعدد و مختلف اهل سنت جمع آوری کرده است.

این کار، نشان از اهتمام و توجه جدی وی به این موضوع دارد. نویسنده، بیشتر به نقل احادیث اکتفا کرده و به ندرت توضیحاتی در باره آنها ذکر کرده است. وی در پایان، فصلی را گشوده و در آن چهار نکته مهم را یادآوری کرده است که عبارت است از:

افزون بر آنچه وی در این اثر نقل کرده است، در برخی دیگر از آثارش، همانند «الجامع الصغیر» احادیثی را در باره امام عصر(ع) ذکر کرده است. )⁽²⁾(

وی در کتاب الصواعق المحرقه، ذیل آیه دوازدهم که در فضایل اهل بیت(ع) نقل کرده، روایات مربوط به امام مهدی(ع) را با تفصیل زیادی از منابع متعدد اهل سنت آورده است و در ادامه می‌نویسد:

«قول بهتری است که خروج امام مهدی(ع) پیش از ظهور عیسی(ع) است؛ ولی برخی نیز گفته‌اند: پس از آن است. ابو‌الحسن آبری )⁽³⁾( می‌گوید: روایات ظهور مهدی(ع) که از رسول خدا(ص) نقل شده است و متواتر و مستفیض هستند، دلالت دارند بر اینکه وی از اهل بیت پیامبر(ص) است و زمین را پر از داد می‌کند و همراه عیسی(ع) خروج می‌کند و او را در کشتن دجال در درب «لدّ» )⁽⁴⁾( در سرزمین فلسطین یاری می‌رساند و او امام این امت خواهد شد و عیسی(ع) پشت سر او به نماز می‌ایستد.» )⁽⁵⁾(

وی در شرح حال ابی‌القاسم محمد الحجة می‌گوید:

«سن وی هنگام وفات پدر، پنج سال است که خداوند در این سن به وی حکمت عطا کرد.» )⁽¹⁾(

با اینکه سخن وی صراحت در تولد پسر امام عسکری(ع) دارد؛ اما در ادامه و نیز در جایی دیگر، به شدت بر شیعیان تاخته است که چرا آنان مهدی موعود(ع) را همان فرزند امام عسکری(ع) دانسته‌اند.

هیثمی در جایی دیگر و در پاسخ به پرسشی دربارة اعتقاد به یک مدعی مهدویت و نیز سؤال در باره حکم منکران حضرت حجت(ع) چنین نوشته است:

«اعتقاد این گروه (معتقدان به مهدی‌بودن آن شخص) باطل و زشت است و بدعتی فاحش و گمراهی حتمی است و اما انکار مهدی(ع) اگر برای انکار سنت باشد، حکم کفر و ارتداد آنان باید صادر شود و کشته شوند و اگر این انکار، نه به خاطر انکار سنت، بلکه صرف دشمنی با بزرگان اسلامی باشد، پس تعزیر آنان لازم است.» )⁽²⁾(

وی ضمن یادآوری مطلب یاد شده و تأکید بر آن در کتاب «الفتاوی الحدیثیة» برای استوار کردن رد این افکار و عقاید، احادیث متعدد و مختلفی را در باره امام مهدی(ع) ذکر کرده و به استناد آنها، ادعای آنان را غیر قابل قبول معرفی کرده است. )⁽³⁾(

ضمنا وی کتابی مستقل در باره امام مهدی(ع) با نام القول المختصر فی علامات المهدی المنتظر نوشته است. این کتاب در سه باب و یک خاتمه خلاصه شده و باب اول به بیان نشانه‌ها و خصوصیاتی که برای امام عصر(ع) در روایات آمده، اختصاص یافته است. در این قسمت با استناد به احادیث، 63 عنوان را یادآور شده است.

در باب دوم، روایاتی را که از صحابه ذکر شده، نقل کرده و در آن 39 حدیث را آورده است. در باب سوم آنچه که از تابعین در باره امام(ع) نقل شده، آورده است که جمع آنها 56 حدیث است. در خاتمه کتاب، مباحث مختلفی از قبیل: خروج امام(ع) پیش از آمدن عیسی(ع)، علامات نزول عیسی(ع)، خروج یأجوج و مأجوج و نیز خروج دابة الارض را با تکیه بر احادیث و گفته‌های علما ذکر کرده است.

افزون بر این چند مورد که از میان علمای شافعی مذهب ذکر شد، شمار زیادی از دانشمندان شافعی، در باره امام زمان(ع) با صراحت اظهار نظر کرده‌اند و برخی حتی تألیف مستقل و ویژه‌ای در این‌باره به سامان رسانده‌اند که به سبب رعایت اختصار تنها نام چند نفر از آنها برده می‌شود: 1. مناوی (م 103 هـ . ق) در کتاب «فیض القدیر»؛ 2. محمد رسول برزنجی (م 1103 هـ . ق) در کتاب «الاساعة لاشراط الساعة»؛ 3. محمد الصبان (م 1307 هـ . ق) در کتاب اسعاف الراغبین و ابراز الوهم المکنون من کلام ابن خلدون.

ب) دانشمندان حنبلی

فصل چهارم: امام زمان(ع) از نگاه اهل سنت

امام مهدی(ع) از نگاه اهل سنت

ب) دانشمندان حنبلی

وی رئیس فرقه حنبلیه است و نویسنده یکی از گسترده‌ترین و کهن‌ترین جوامع حدیثی اهل سنت نیز به شمار می‌رود. وی در این مجموعه حدیثی، احادیث متعددی را در باره امام مهدی(ع) ذکر کرده است. یکی از فضلای محترم حوزه علمیه قم در اقدامی شایسته، احادیث مربوط به امام عصر(ع) را از این کتاب حدیثی، جمع آوری کرده و با نام احادیث المهدی علیه السلام من مسند احمد بن حنبل به چاپ رسانده است. )⁽¹⁾(

در این کتاب، 136 حدیث از مسند احمد استخراج شده و طی چند بخش تنظیم شده است که در بردارنده موضوعات متعدد و مختلفی در باره حضرت مهدی(ع) است. از نشانه‌های ظهور آن حضرت تا ظهور و وضعیت عصر ظهور و دیگر موضوعات مرتبط با صاحب الزمان.

ممکن است گفته شود: چون احمد بن حنبل در باره این احادیث قضاوت خاص نداشته است، پس ذکر این احادیث نمی‌تواند دلیلی برای اثبات دیدگاه و نظر او در این باره باشد؛ ولی در جواب باید گفت: ثبت این تعداد زیاد از احادیث در این جامع حدیثی کهن، حتما نشان از پذیرش و اعتماد نویسنده بر این احادیث دارد و چنین اهتمامی از سوی وی، حکایت از مقبولیت محتوای آنها نزد وی دارد. بنابراین، مهم‌ترین شخصیتِ فرقه حنبلی که در موضوع مهدویت دیدگاهش روشن و مشخص است، امام آنها یعنی احمد بن حنبل است.

وی که از نویسندگان سرشناس و معروف اهل تسنن است، فصل پنجاهم کتاب «المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف» را به مباحث مربوط به امام مهدی(ع) اختصاص داده است. )⁽¹⁾( وی در ردّ حدیث جعلی «لَا مَهْدِیَّ إلا عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ»؛ )⁽²⁾( (هیچ مهدی، جز عیسی وجود ندارد.) مطالب و مباحث مختلفی را ذکر کرده است. او از قول برخی دانشمندان اهل سنت، از جمله احمد بن الحسین آبری، تواتر روایات نبوی را در باره امام مهدی(ع) یاد آور می‌شود و می‌گوید: «تواتر در این باره وجود دارد که آن حضرت از اهل بیت رسول خدا(ص) است و عیسی(ع) هنگام ظهور وی، خواهد آمد و در نماز به او اقتدا خواهد کرد.» )⁽³⁾(

وی در ادامه برای تأکید گفته آبری، روایات متعددی را از منابع اهل سنت ذکر کرده، هنگام تقسیم‌بندی این احادیث، تصریح دارد که اینها چهار دسته هستند: صحیح، حسن، غریب و موضوع.

به این ترتیب، تعدادی از احادیث امام مهدی(ع) را صحیح و حسن دانسته و آنها را دارای حجیت و قابل برای استدلال معرفی کرده است.

وی در پاسخ به پرسشی دربارة معتقدان به یک مدعی مهدویت و نیز در باره منکران اصل مهدویت چنین نوشته است:

«الْحَمْدُ لِلَّه اللَّهُمَّ اهْدِنِا لِمَا اخْتُلِفَ فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِکَ! عقیده مذکور بدون شک، باطل است؛ چون مستلزم مخالفت و ردّ احادیث صحیحی است که از پیامبر(ص) رسیده و پیامبر(ص) در این احادیث از ظهور مهدی(ع) در آخر الزمان خبر داده و ویژگیهای شخصی مهدی(ع) و حوادث زمان ظهور را یاد کرده است. یکی از علائم مهم ظهور مهدی(ع) که کسی نمی‌تواند مدعی وقوع آن شود، فرود آمدن حضرت عیسی(ع) از آسمان و قرار گرفتن او در کنار مهدی(ع) و نمازگزاردن او پشت سر آن حضرت و همین طور خروج دجال و کشته شدن او است... و کسی که مهدی موعود(ع) را تکذیب کند، رسول خدا(ص) به کفر او خبر داده است.... » )⁽¹⁾(

ج) عالمان حنفی و مهدویت

فصل چهارم: امام زمان(ع) از نگاه اهل سنت

امام مهدی(ع) از نگاه اهل سنت

ج) عالمان حنفی و مهدویت

تعدادی از عالمان و نویسندگان حنفی مذهب، در باره مهدویت و اعتقاد به مهدی آخرالزمان، نوشته‌ها و آثار خوب و ارزشمندی را از خود بر جای گذاشته‌اند. در پاره ای از موارد، افزون بر اصل اعتقاد به ظهور امام مهدی(ع) مانند شیعه به زنده‌بودن وی نیز معتقدند. اکنون دیدگاه چند نفر از دانشمندان حنفی مذهب در پی می‌آید:

وی در کتاب معروفش، تذکرة خواص الامة فی خصائص الائمة علیهم السلام، فصلی جداگانه به حضرت مهدی(ع) اختصاص داده و مباحث و موضوعات مختلفی در این باره نگاشته است و در آغاز این فصل می‌گوید:

«فصل فی ذکر الحجة المهدی هو محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی الرضا و کنیته ابو عبد الله و ابو القاسم و هو الخلف الحجة صاحب الزمان.»

آن‌گاه روایاتی از منابع اهل سنت ذکر می‌کند که در آنها موضوعات مربوط به امام مهدی(ع) مطرح شده است. سپس ابن‌جوزی به دیدگاه امامیه در باره زنده بودن آن امام پرداخته، برخی دلایل شیعیان در این باره را یاد آور شده است. )⁽¹⁾( از نوشته ابن‌جوزی چنین بر می‌آید که وی اعتقاد شیعه را در باره امام مهدی(ع) پذیرفته و آن را منطقی و قابل قبول دانسته است.

وی در حدیث، فقه و تاریخ صاحب نظر و در بسیاری از موضوعات دارای آثار و نوشته هایی بوده است. او کتابی با نام الائمة الاشاعة دارد که بخشی را به الحجة المهدی اختصاص داده و در آن به بحث در باره امام عصر(ع) پرداخته است. در این اثر، بیشتر عقاید و اندیشه‌های شیعه دربارة ولادت امام زمان(ع) و زنده بودن آن حضرت را نوشته است و هر چند با صراحت این عقاید را نپذیرفته است؛ ولی از لا به لای نوشته وی چنین بر می‌آید که به قبول آنها تمایل دارد. البته اظهار نظر صریح را به کتاب دیگرش با نام الهدی الی ماورد فی المهدی موکول کرده و ظاهرا از این نوشته هم اثری باقی نمانده است.

ابن‌طولون در کتاب الائمة اثنا عشر با احترام و تجلیل فراوان، اسامی امامان دوازده گانه شیعه را در اشعاری گنجانده است. )⁽¹⁾(

وی در باب 56 کتاب الیواقیت و الجواهر، نشانه‌های قیامت را در احادیث، ذکر می‌کند که از جمله آنها، خروج ولی عصر(ع) است. نکته قابل توجهی که وجود دارد، این است که وی با وجود حنفی‌بودن، به مانند شیعه معتقد است امام مهدی(ع) فرزند امام یازدهم(ع) و اکنون زنده و در قید حیات است و تا زمان ظهور عیسی(ع) نیز زنده خواهد ماند. به متن عبارت وی بنگرید:

«وی (امام مهدی(ع)) از فرزندان امام عسکری(ع) است و ولادتش در شب نیمه شعبان سال 255 هـ . ق اتفاق افتاده و تا زمان آمدن عیسی(ع) زنده خواهد ماند.» )⁽²⁾(

بدین شکل، وی نه تنها آمدن و ظهور امام مهدی(ع) را در آخر الزمان از جمله موارد حتمی بر شمرده است؛ بلکه تولد آن حضرت و حیات ایشان را تا زمان ظهور قبول دارد و از این جهت، اندیشه و عقیده وی به عقیده شیعه بسیار نزدیک است.

وی مفتی حنفیها در شهر مکه بوده است. جماعتی از مسلمانان هند از علمای آن زمان مکه استفتائاتی کرده و از آنان خواسته‌اند که نظرشان را دربارة اعتقاد به یک مدعی مهدویت و نیز منکران مهدویت بنویسند. ابوالسرور در پاسخ، چنین گفته است:

«اعتقاد این طایفه زشت کردار باطل است و پوچ. باید با عقیده باطل و پیروان آن به سختی مبارزه کرد و این فکر یاوه را از مغز آنان در آورد؛ چون این عقیده مخالف است با احادیث صحیح و سنن صریح و متواتری که به وسیله راویان بسیار و اخبار فراوان رسیده است و آن احادیث و سنن همه می‌گوید که مهدی موعود(ع) که در آخرالزمان خروج می‌کند، همراه عیسی(ع) خواهد آمد و با کمک او، دجال را خواهد کشت. برای ظهور او، علامتهایی است؛ از جمله: خروج سفیانی و گرفته شدن ماه و خورشید در ماه رمضان بر خلاف معمول.» )⁽¹⁾(

از این گفته به خوبی نگاه مذهب حنفی به موضوع امام مهدی(ع) آشکار و معلوم می‌شود که نه تنها آنان این فکر را قبول دارند؛ بلکه آن را مضمون احادیث صحیح و متواتر می‌دانند و این نکته بسیار مهمی است.

وی که متولد شده در بلخ است، بیشتر تحصیلاتش را در همان دیار سپری کرد و ادامه تحصیلات را در بخارا گذراند. پس از آن به تصوف و عرفان روی آورد و از بزرگان صوفیه شد. بدین شکل، هم در مباحث نقلی و هم طریقی صاحب مقاماتی شد.

او کتاب ینابیع المودة را در مناقب و فضایل اهل بیت(ع) نگاشته و بخش عمده‌ای از آن را به مباحث مربوط به صاحب الزمان(ع) اختصاص داده است. وی آیات تفسیر و تأویل شده در باره آن حضرت را ذکر کرده و نیز روایات نقل شده دربارة ایشان از نقل شده، از منابع مختلف ذکر کرده است. همین طور، احادیث خلفای دوازده گانه و تفسیرهایی که برای آنها شده را ذکر کرده و نقلهای موجود درباره ولادت ایشان را آورده است. همچنین وی آن دسته از علمای سنی مذهب را نام برده است که بر ولادت وی تصریح کرده‌اند. در بخش دیگر، کرامات و خارق عادتهایی را نقل کرده است که آن حضرت انجام داده و ملاقات‌کنندگان با ایشان را در دوره غیبت یاد آور شده است. )⁽¹⁾(

از مجموع نوشته‌های وی چنین بر می‌آید که نویسنده درباره امام مهدی(ع) همانند شیعه می‌اندیشد و به ولادت و زنده بودن آن حضرت معتقد است.

وی در کتاب غایة المواعظ در بخش شمارش نشانه‌های برپایی قیامت ـ به مانند برخی دیگر از دانشمندان اهل سنت ـ ظهور خاتم اوصیا(ع) را از جمله این نشانه‌ها دانسته و گفته است که قول صحیح‌تر نزد بیشتر عالمان و دانشمندان، ظهور و خروج امام مهدی(ع) است.

وی از قول ابن‌حجر هیثمی در الصواعق المحرقة نقل می‌کند که آیه (وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَة) )⁽¹⁾( دربارة امام مهدی(ع) نازل شده است. آن گاه در ادامه می‌گوید که در باره آمدن امام زمان(ع)، احادیث و اخبار متعددی وارد شده و به همین مناسبت، تعدادی از این احادیث را ذکر کرده است. در باره سیر حکومتی که امام خواهد داشت، بحثهایی را مطرح کرده و به نظریات عالمان معروف اشاره کرده است. وی در پایان، با اشاره به اعتقاد شیعه دربارة زنده بودن امام(ع) این باور را مردود می‌داند و آن را انکار می‌کند؛ البته دلیل خاصی برای این کار ارائه نکرده است. )⁽²⁾(

د) امام مهدی(ع) در نگاه مالکیان

فصل چهارم: امام زمان(ع) از نگاه اهل سنت

امام مهدی(ع) از نگاه اهل سنت

د) امام مهدی(ع) در نگاه مالکیان

علمای فرقه مالکی همانند دیگر عالمان مذاهب اسلامی، باور به ظهور و فرج ولی عصر(ع) را یکی از اعتقادات خود دانسته و بر آن تأکید ورزیده‌اند. این واقعیت در نوشته‌ها و آثار آنان کاملاً مشهود و واضح است. در دوره‌های مختلف، تصریح بر این عقیده در لا به لای کتابها و نوشته‌های آنها دیده می‌شود. اکنون برای نمونه به گزارشی از نوشته‌ها و گفته‌های برخی از دانشمندان برجسته این فرقه پرداخته می‌شود:

او از جمله عالمان و نویسندگان معروف اهل سنت است. وی آثار علمی و مشهوری از خود بر جای گذاشته که مهم‌ترین آنها تفسیر الجامع لاحکام القرآن است. قرطبی در کتاب دیگرش با نام التذکرة فی احوال الموتی و امور الآخرة ابواب و فصولی را به بحث در باره امام مهدی(ع) اختصاص داده و با بیان احادیث متعددی از منابع اهل سنت، این موضوع را دنبال کرده و در توضیح برخی از این احادیث، مطالبی را دربارة امام مهدی(ع) بیان داشته است. )⁽¹⁾( البته نویسنده در تفسیر آیه 33 سوره توبه، در کتاب تفسیرش، مضمون آن آیه را که وعده خداوند بر غلبه دین اسلام است، بنا بر قولی منطبق بر عصر و زمان حضرت حجت(ع) دانسته است. )⁽²⁾(

وی که از بزرگان فرقه مالکی در عصر و زمان خود بوده است، کتابی با نام الفصول المهمة فی معرفة احوال الائمة(ع) نگاشته و انگیزه تألیف آن را بیان شرح حال و مقامات ائمه دوازده گانه(ع) معرفی کرده است. او این نوشته را بنا بر درخواست برخی معاصران خود به سامان رسانده است. )⁽¹⁾( وی در فصل دوازدهم این کتاب، شرح حال و خصوصیات امام زمان(ع) را ذکر کرده و در آن، مباحث مختلف و احادیث گوناگونی در باره امام مهدی(ع) آورده است. همچنین وعده رسول خدا(ص) به ظهور آن حضرت را اثبات کرده و از نسب آن بزرگوار سخن گفته است.

نکته قابل توجه در نوشته‌های این نویسنده آن است که به مانند برخی دیگر از عالمان اهل سنت، به ولادت امام عصر(ع) معتقد و بر این باور است که آن حضرت، اکنون زنده و در قید حیات است. )⁽²⁾(

وی در پاسخ به پرسشی در باره معتقدان به میّتی که مدعی مهدویت بوده و نیز دربارة منکران مهدویت گفته است:

«عقیده طایفه یاد شده، در باره آن میّت درگذشته که او مهدی موعود است و باید در آخر الزمان ظهور کند، باطل و پوچ است؛ به سبب احادیث صحیحه‌ای که دلالت دارد بر وجود مهدی(ع) و خروج او و نیز حوادثی که در آستانه ظهور او اتفاق خواهد افتاد؛ همانند: ظهور سفیانی، فرو رفتن وی و لشکرش در زمین منطقه بیداء، کسوف خورشید در نیمه ماه رمضان و خسوف ماه در اول آن... و نیز به سبب احادیثی که دلالت بر این دارند که مهدی(ع) فرمانروای زمین خواهد شد و دجال، در روزگار وی ظهور خواهد کرد و دیگر علاماتی که هیچ کدام در دوره این شخص مرده‌ای که بدان اشاره شد، تحقق نیافته است.»

وی در کتاب اسعاف الراغبین، فصلی را به بحث درباره امام عصر(ع)، نسب ایشان و محل ظهور و نیز نشانه‌های خروج حضرت بیان داشته است. افزون بر ذکر روایاتی در این باره مطالب مختلفی در تأیید این موضوع از بزرگانی چون محی‌الدین عربی و شعرانی نقل می‌کند:

عربی در جمع بین روایاتی که ولی عصر(ع) را از نسل امام حسین(ع) می‌شمارد و روایاتی که آن حضرت را از نسل حضرت مجتبی(ع) می‌داند، مطالب متنوعی را بیان داشته است. )⁽¹⁾(

وی در کتاب نظم المتناثر من الحدیث المتواتر، احادیث متواتری را جمع آوری کرده و روایات مربوط به امام مهدی(ع) را از جمله آنها دانسته است. او با استناد به سخنان و گفته‌های دانشمندان معروف اهل سنت بر تواتر این احادیث پای می‌فشارد و معتقد است که آمدن و ظهور امام زمان(ع) بر اساس این احادیث و نیز وعده هایی که در آنها داده شده است، از ضروریات و موارد حتمی است. )⁽²⁾(

فصل پنجم: عصر غیبت

غیبت امام زمان(ع) در اندیشه امام صادق(ع)

مقدمه

فصل پنجم: عصر غیبت

غیبت امام زمان(ع) در اندیشه امام صادق(ع)

مقدمه

فرصت طلایی عصر حضرت صادق(ع) از نظر اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، فرصتی استثنایی برای ترویج فرهنگ اهل بیت(ع) بود.آن بزرگوار نیز به خوبی از این موقعیت استفاده کرد )⁽¹⁾( و علوم گوناگون را به شاگردانش تعلیم داد؛ از جمله مسائلی را که آن جناب به خوبی بیان و تثبیت نمود، مسئله غیبت امام مهدی(ع) و مسائل مربوط به مهدویت بود.

آنچه پیش رو دارید، نگاهی به غیبت ولی عصر(ع) در اندیشه بلند امام به حق ناطق، حضرت صادق(ع) است.

الف) تثبیت اصل مهدویت

فصل پنجم: عصر غیبت

غیبت امام زمان(ع) در اندیشه امام صادق(ع)

الف) تثبیت اصل مهدویت

اصل مهدویت و ظهور امامی که جهان را پر از عدل و داد کند، از مسلّمات دین اسلام و اتفاق بین همه مسلمانان است. پیامبر اکرم(ص) و جانشینان پس از او، از جمله امام ششم(ع) تلاشهای بسیاری برای به وجود آمدن چنین اتفاقی انجام دادند که به دو نمونه اشاره می‌شود:

ب) حکم منکران مهدی(ع)

فصل پنجم: عصر غیبت

غیبت امام زمان(ع) در اندیشه امام صادق(ع)

ب) حکم منکران مهدی(ع)

با همه اتفاقی که بین مسلمین درباره حضرت مهدی(ع) وجود دارد، بوده‌اند و هستند کسانی که گاه مسئله مهدویت و اقرار به امامت آن حضرت را انکار می‌کنند. حضرت صادق(ع) پیش از ولادت امام زمان(ع) حکم منکران او را بیان کرده است:

صفوان بن مهران از امام ششم(ع) نقل می‌کند که آن حضرت فرمود: «مَنْ أقَرَّ بِجَمِیعِ الأئِمَّةِ وَجَحَدَ الْمَهْدِیَّ کانَ کَمَنْ أقَرَّ بِجَمِیعِ الأنْبِیاءِ وَجَحَدَ مُحَمَّدا نُبُوَّتَهُ؛ )⁽¹⁾( کسی که به همه امامان اقرار کند و مهدی را انکار کند، مانند کسی است که به همه پیامبران اقرار کند و نبوت محمد(ص) را انکار کند.»

درروایت دیگری غیاث از امام جعفر بن محمد (ع) از رسول خدا(ص) نقل کرده است که آن حضرت فرمود: «مَنْ أنْکَرَ الْقائِمَ مِنْ وُلْدِی فِی زَمانِ غَیْبَتِهِ ماتَ مِیتَةً جاهِلِیَّةً؛ )⁽²⁾( کسی که قائم از فرزندان مرا در زمان غیبتش انکار کند، به مرگ جاهلی می‌میرد.» یعنی نامسلمان از دنیا می‌رود؛ چنان‌که نشناختن امام هر زمان، طبق روایت معروف بین فریقین: «مَنْ ماتَ وَلَمْ یَعْرِفْ اِمامَ زَمانِهِ ماتَ مِیتَةً جاهِلِیَّةً» )⁽³⁾( باعث مرگ جاهلی است.

نکته اضافه در روایت فوق، انکار آن حضرت در دوران غیبت است که دامن جمع زیادی را می‌گیرد؛ همانهایی که اصل ظهور و آمدن آن حضرت را قبول دارند؛ امّا تولد، حیات و غیبت او را انکار می‌کنند.

ج) تأکید بر وقوع غیبت

فصل پنجم: عصر غیبت

غیبت امام زمان(ع) در اندیشه امام صادق(ع)

ج) تأکید بر وقوع غیبت

از مسائلی که سخت کوشیده‌اند تا پیش از ولادت حضرت، شیعه را برای آن آماده کنند، مسئله دوران غیبت امام زمان(ع) است. از شخص پیامبر اکرم(ص) گرفته تا امامان بعدی بر این مسئله تأکید کرده‌اند؛ اما حضرت صادق(ع) با توجّه به فرصتی که برای او پیش آمد، بیش از امامان دیگر مسئله غیبت و طولانی بودن و سخت بودن آن را گوشزد فرمود:

زراره از امام صادق(ع) نقل کرده استکه فرمود: «اِنَّ لِلْقائِمِ غَیْبَةً قَبْلَ أَنْ یَقُومَ قُلْتُ وَلِمَ قالَ اِنَّهُ یَخافُ وَاَوْمَأَ بِیَدِهِ اِلی بَطْنِهِ یَعْنِی الْقَتْلَ؛ )⁽¹⁾( به راستی برای قائم، غیبتی است پیش از اینکه قیام کند. عرض کردم: چرا [غائب می‌شود]؟ فرمود: به ترسی که دارد. و با دستش به شکم خویش اشاره کرد؛ یعنی [به سبب] کشته شدن.»

البته منظور این نیست که حضرت از مرگ ترس دارد که بر اولیای الهی چنین ترسی راه ندارد؛ بلکه ترس از این دارد که با کشته شدن او، داستان عدل جهانی و آرزوی همیشگی بشر تحقق نیابد.

مفضّل بن عمر» از حضرت صادق(ع) نقل می‌کند که آن بزرگوار فرمود: «أما وَاللّهِ لَیَغِیبَنَّ اِمامُکُمْ سِنِینا مِنْ دَهْرِکُمْ وَلَتُمَحَّصُنَّ حَتّی یُقالَ ماتَ قُتِلَ هَلَکَ بِأَیِّ وادٍ سَلَکَ وَلَتَدْمَعَنَّ عَلَیْهِ عُیُونُ الْمُؤْمِنِینَ وَلَتُکْفَؤُنَّ کَما تُکْفَأُ السُّفُنُ فِی اَمْواجِ الْبَحْرِ؛ به خدا سوگند! امام شما سالیانی از روزگارتان غیبت کند و حتما آزمایش می‌شوید تا آنجا که گفته شود: او مرده [یا] کشته [و یا] هلاک شده [و] به کدام وادی رفته است؟ و چشمان مؤمنان بر او بگرید و واژگون شوید، چنان‌که کشتیها در امواج دریا واژگون شوند.»

«فَلا یَنْجُوا ألاَّ مَنْ أخَذَ اللّهُ مِیثاقَهُ وَکَتَبَ فِی قَلْبِهِ الأیمانَ وَ أیَّدَهُ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ لَتُرْفَعَنَّ إثْنَتا عَشْرَةَ رایَةً مُشْتَبِهَةً لا یُدْری أیٌّ مِنْ اَیٍّ قالَ فَبَکَیْتُ؛ و نجات نیابد [از این امتحان]، مگر کسی که خدا از او پیمان گرفته و در قلبش ایمان را نقش کرده و او را با روحی از جانب خود مؤیّد کرده باشد و دوازده پرچم مشتبه بر افراشته شود که هیچ‌یک از دیگری باز شناخته نشود. [راوی] گوید: من گریستم.»

آن‌گاه حضرت فرمود: «چرا گریه می‌کنی؟» گفتم: «چگونه نگریم در حالی که شما می‌گویید: دوازده پرچم مشتبه که هیچ یک از دیگری باز شناخته نشود، وجود دارد. پس ما چه کنیم؟» راوی گوید که امام به پرده آفتاب که به داخل صفه تابیده بود، نگاه کرد و فرمود: «ای ابا عبد اللّه! آیا این آفتاب را می‌بینی؟» گفتم: «آری.» فرمود: «به خدا سوگند! امر ما از این آفتاب روشن تر است.» )⁽¹⁾(

هانی تمّار می‌گوید که امام صادق(ع) فرمود: «اِنَّ لِصاحِبِ هذا الأمْرِ غَیْبَةً الْمُتَمَسِّکُ فِیها بِدِینِهِ کَالْخارِطِ لِلْقَتادِ... ثُمَّ قالَ اِنَّ لِصاحِبِ هذا الأمْرِ غَیْبَةً فَلْیَتَّقِ اللّهَ عَبْدٌ وَلْیَتَمَسَّکْ بِدِینِهِ؛ )⁽²⁾( به راستی برای صاحب این امر، غیبتی است که پایبند به آن مانند کسی است که دستش را بر روی شاخه درخت خار کشد... آن گاه فرمود: برای صاحب این امر، غیبتی است و بنده باید تقوای الهی پیشه سازد و متمسک به دینش باشد.»

دوران غیبت به قدری دشوار است که خواب و آرامش را از متدیّنان می‌گیرد و شب و روز باید ناله بکنند. حضرت صادق(ع) در حالی که هنوز امام مهدی(ع) متولد نشده است، برای دوران غیبت او این چنین ناله می‌زند: «سَیِّدِی غَیْبَتُکَ نَفَتْ رُقادِی وَضَیَّقَتْ عَلَیَّ مِهادِی وَابْتَزَّتْ مِنِّی راحَةَ فُؤادِی سَیِّدِی غَیْبَتُکَ أوْصَلَتْ مُصابِی بِفَجائِعِ الأبَدِ؛ آقای من! غیبت تو خواب را از دیدگانم ربُوده وبسترم را بر من تنگ ساخته و آسایش قلبم را از من سلب کرده است. ای آقای من! غیبت تو اندوه مرا به فجایع ابد پیوند داده است.»

سدیر می‌گوید: در چنین حالی که امام صادق(ع) را آن گونه دیدیم، عقل از سرمان پرید و از شدّت جزع قلوبمان چاک چاک شد... و گفتیم: «ای فرزند بهترین خلایق! چشمانت گریان مباد! از چه حادثه‌ای اشکتان روان و سرشک از دیدگان شما، ریزان است؟»

حضرت صادق(ع) نفس عمیقی کشید که بر اثر آن [غم] درونش برآمد و هراسش افزون شد؛ آن گاه فرمود: «نَظَرْتُ فِی کِتابِ الْجَفْرِ صَبِیحَةَ هذا الْیَوْمِ... وَتَأَمَّلْتُ فِیهِ مَوْلِدَ قائِمِنا وَ غَیْبَتَهُ وَابْطاءَهُ وَطُولَ عُمْرِهِ وَبَلْوَی الْمُؤْمِنِینَ فِی ذلِکَ الزَّمانِ وَتَوَلُّدَ الشُّکُوکِ فِی قُلُوبِهِمْ مِنْ طُولِ غَیْبَتِهِ؛ صبح امروز به کتاب جفر نگریستم... و در آن درباره میلاد قائم ما و غیبت او و تأخیر آن و طول عمرش و گرفتاری مؤمنان در آن زمان و پیدایش شکوک در قلوب آنها بر اثر طول غیبتش تأمّل کردم.» )⁽¹⁾(