رسانه و آموزه مهدویت بازنمایی الگوی مطلوب رسانه در عرصه اندیشه مهدویت

مشخصات کتاب

سرشناسه:عرفان، امیرمحسن، ۱۳۶۲ -

عنوان و نام پدیدآور:رسانه و آموزه مهدویت : بازنمایی الگوی مطلوب رسانه در عرصه اندیشه مهدویت

مشخصات نشر:قم: موسسه بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج)، ۱۳۹۴.

مشخصات ظاهری:۲۰۸ ص.

شابک:978-600-7120-65-1

وضعیت فهرست نویسی:فیپای مختصر

یادداشت:فهرستنویسی کامل این اثر در نشانی: http://opac.nlai.ir قابل دسترسی است

شماره کتابشناسی ملی:۳۷۸۴۹۸۷

اشاره

رسانه و آموزه مهدویت

بازنمایی الگوی مطلوب رسانه

در عرصة اندیشه مهدویت

امیرمحسن عرفان

رسانه و آموزه مهدویت

بازنمایی الگوی مطلوب رسانه  در عرصة اندیشه مهدویت

مؤلف: امیرمحسن عرفان

ناشر: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

ویراستار: احمد مسعودیان

صفحه‌آرا: مسعود سلیمانی

نوبت چاپ: اول- بهار 1394

شابک: 1-65-7120-600-978

شمارگان: هزار نسخه

قیمت:9000 تومان

تمامی حقوق© محفوظ است.

m قم: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)  / خیابان شهدا/ کوچه آمار(22)/ بن بست شهید علیان/ پ: 26/ همراه: 09109678911/ تلفن: 37749565 و 37737801(داخلی‌117و116)/37841130 (فروش)/ 37841131 (مدیریت)/ فاکس:37737160 و 37744273

m تهران: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج) / تلفن: 88959049/ فاکس: 88981389/ ص.پ:355-15655

www.mahdi313.com

www.mahdaviat.ir

info@mahdaviat.ir

Entesharatbonyad@chmail.ir

فهرست مطالب

سخنی با خواننده..................................................................................................... 9

مقدمه...................................................................................................................... .................................................. 11

فصل اول: کلیات................................................................. 15

یک. بازتبیین مفاهیم کلیدی................................................................................... 16

2.مفهوم‌شناسی رسانه................................................................................ 20

دو. بازنمایی جایگاه رسانه...................................................................................... 22

سه. نسبت‌سنجی رابطةدین و رسانه.......................................................................... 29

چهار. اندیشه‌های بنیادین رسانه دینی...................................................................... 38

پنج. الزامات مهندسی رسانه دینی........................................................................... 41

فصل دوم: رسانه و آموزه مهدویت......................................... 45

یک. بسترها و زمینه‌های رویکرد کلان رسانه‌ای به آموزه مهدویت........................ 46

دو. قابلیت‌های رسانه‌ای آموزه مهدویت................................................................ 68

سه. نقش رسانه در تغییر نگرش به آموزه مهدویت.................................................. 84

چهار. ضرورت مخاطب‌شناسی فعالیت‌های رسانه‌ای در عرصه مهدویت............... 100

پنج. فرایند اثرگذاری رسانه زمینه‌ساز در عرصه مهدویت...................................... 103

شش. کارکردهای آموزشی رسانه در عرصة اندیشه مهدویت................................ 106

هفت. بازتبیین جنگ نرم در عرصه اندیشه مهدویت............................................... 108

هشت. رسالت رسانه در عرصه گفتمان مهدوی..................................................... 117

فصل سوم:راهکارها و راهبردهای باورافزایی معارف مهدوی در رسانه 127

یک. راهکارهای رسانه زمینه‌ساز در عرصة باورافزایی مهدویت............................ 128

8 . غلبه پیام مهدوی بر فرهنگ عامه‌پسند در رسانه................................... 151

14.جهانی‌سازی اندیشة انتظار ظهور......................................................... 170

دو. ضرورت اتخاذ رویکرد راهبردی به آموزة مهدویت در رسانه‌ها...................... 175

سخن آخر................................................................................................ 194

فهرست منابع......................................................................................................... 196

کتاب‌ها.................................................................................................... 196

مقالات..................................................................................................... 203

چکیده عربی................................................................................................. 206

چکیده انگلیسی............................................................................................ 207

سخنی با خواننده

بسم الله الرحمن الرحیم

دغدغه، پرسمان و پژوهش در عرصة اندیشه نجات‌گرایانة مهدویت و منجی‌گرایی نه به شخص، گروه، قوم و نژادی اختصاص دارد و نه زمان، مکان یا جغرافیای خاصی می‌شناسد و ابعاد و مسائل پیرامون آن نیز همواره رو به افزایش و گسترش است. نکته حائز اهمیت در این زمینه، به‌روزرسانی این حقیقت و گره‌زدن این اندیشه به تار و پود حیات جاری مردم، فرهنگ‌ها و نیز ایدئال‌ها و آرمان‌های آنان است.           

بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج) به حکم وظیفة دینی و انسانی، انتشار کتاب‌هایی را دستور کار خویش قرار داده که به حکم ویژگی‌های خاص، کمتر مورد ژرف‌اندیشی و واکاوی قرار گرفته است. نگاهی به کارنامة پژوهش‌های انجام شده در زمینة آموزه مهدویت و اندیشه در کتاب‌ها و مقاله‌های منتشر شده با همة دست‌آوردهای سترگ و ارزش‌مند، ما را با فقر مطالعات در عرصه‌های میان رشته‌ای مهدویت و رسانه مواجه می‌سازد.

 پژوهش حاضر که کندوکاوی در باب بازنمایی الگوی مطلوب رسانه در عرصة آموزه مهدویت است، به جهاتی چند، در دستة پژوهش‌های مطلوب در این زمینه جای می‌گیرد: اول آنکه؛ این موضوع بر خلاف دیگر موضوعات رسانه‌ای، به صورت زنده و آشکار با باورهای عمومی مردم ارتباط دارد. دوم اینکه؛ در این نوشتار سعی شده است مهم‌ترین راهکارهای تعمیق معارف مهدوی در جامعه از سوی رسانه واکاوی شود. سوم این است که؛ در این پژوهه به تبیین مهم‌ترین شاخصه‌های

رویکرد رسانه‌ای به آموزه مهدویت اهتمام ورزیده شده است. بر این اساس، آنچه در این کتاب بدان پرداخته می‌شود، شایستة تأمل و درخور پی‌گیری است تا در پرتو آن، هر چه بیشتر اندیشه‌های صحیح و سقیم باورهای مذهبی و سنت‌های فرهنگی – هویتی از یکدیگر بازشناخته شوند.

گفتنی است اثر حاضر، در ششمین جشنواره علامه حلّی رحمة الله حائز رتبة شایسته تقدیر در بین کتاب‌های سطح چهار شده است.

در این‌جا لازم است از نگارندة محترم حجت‌الاسلام و المسلمین امیرمحسن عرفان که بار گران این پژوهش را به دوش کشیده و با همت خویش، آن را به نتیجه رسانده‌اند، قدردانی شود.

بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج) امیدوار است که این اثر، برای خوانندگان گرامی مفید واقع شود و مورد توجه اهالی کتاب قرار گیرد.

انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

مقدمه

رسانه‌ها در جریان گسترش نظام سرمایه‌داری، به همراه سایر پدیده‌هایی که خاستگاه آن غرب است، به جوامع دیگر منتقل شد و در طول زمان به صورت بخشی از ساختار این جوامع در آمد. در این انتقال، به تناسب شرایط ساختاری، کارکردهای رسانه در محیط اجتماعی تغییر یافت.

اساساً اشتباه است اگر بنگاریم که رسانه در وضعیت کنونی «تنها وسیلة ساده و بی‌آلایش پخش اطلاعات و ارتباط جمعی است»؛ این تنها محتوا نیست که توسط رسانه مبادله می‌شود، بلکه نوعی نگرش و ارتباط اجتماعی را نیز در لفافه و به طور ضمنی القا می‌کند. رسانه نه تنها از ابتدای تأسیس خود، بلکه در تمامی موقعیت‌ها و حالت‌های خود به دنبال مفهومی بی‌اساس و خنثی و یا بدون ایدئولوژی نبوده است. تلقی ابزاری از رسانه، گونه‌ای از تقلیل ماهیت رسانه است. بسیار ساده‌انگارانه خواهد بود که ماهیت رسانه را به شأن اطلاع‌رسانی فرو بکاهیم.

تحقق انتظار کارکردی ناظر به نوآوری و شکوفایی از رسانه‌ها، اصلاح اساسی این باور را که «رسانه، تقویت‌کنندة گرایش‌های دینی می‌باشد» می‌طلبد. نیل به چنین مقصود والایی، اقتضای آن دارد که از حالت نمادین و اطلاع‌رسانی و سرگرمی، خارج شود و مذهب و دین در کانون توجه قرار گیرد که این خود، تحوّل بنیادی نظام ارزشگذاری را در حوزة تولید برنامه‌های مهدوی با تحمّل همة هزینه‌های احتمالی ایجاب می‌کند.

انقلاب اسلامی، عرصة ارتباط دین و رسانه را فراخ کرده است و ساحت دینی رسانه را، در ابعادی بی‌سابقه، گسترانده است؟ رویکرد هوشمندانه به رسانه، بی‌گمان اشاره به آن هدف مهمی دارد که در راه پاسخ‌گویی به نیازهای دوران ما از رسانه

مورد انتظار است. اصحاب رسانه باید بیش از پیش باور کنند که به برکت پیروزی انقلاب اسلامی، دنیای اسلام و به ویژه جامعه شیعی پا در عرصة نوین و دشواری گذارده است. این عرصة جدید ادعای تمدن‌سازی جهانی بر مبنای اندیشه ناب اسلامی در عصری است که دنیای کفر و نفاق نیز داعیة تمدن‌سازی جهانی بر مبنای اندیشه لیبرال و دموکراسی را دارد. مهم این است که تا چه حد به اقتضائات روزگار جدید تن داده‌ایم؟ غفلت امروز باعث انزوای ما در میان الگوهای منجی‌باوری است و توفیق در انجام این مأموریت تاریخی، فتحی جهانی و گامی بلند به سمت جامعه جهانی مهدوی است.

رشد و گسترش وسایل ارتباط جمعی و فناوری‌های نوین، تا حد زیادی بهانه وجود تنگناها و موانع در عرصه بلاغ و بیان آموزة مهدویت را گرفته است. امروزه دیگر نمی‌توان گفت که مخالفان و معاندان در حصار مرزهای جغرافیایی و سیاسی خود، یکه‌تاز و متکلّم وحده هستند، بلکه محتوای پیام آموزة مهدویت در عالم ثبوت جهانی است، در عالم اثبات و عرصة بلاغ نیز امکان ابلاغ عام و جهانی یافته است.

در این جستار، فرض بر این بوده که رسانه‌ها این توانایی را دارند که مانند یک مرکز قدرتمند فرهنگی، ارزش‌های اجتماعی و اخلاقی آموزة مهدویت که در واقع جلوه‌گری غایت‌مندی تاریخ می‌باشد را، تحت تأثیر نفوذ قرار دهد و با بهره‌گیری از تکنیک ارتباطی بر ایده‌ها، رفتارها و نگرش مردم در خصوص آموزة مهدویت تأثیر مثبت بر جای گذارد. از این رو، برای نشان دادن صحت این استدلال، تلاش می‌شود که نشان داده شود:

در این نوشتار روش پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی است و با توجّه به این روش، جامعة آماری پژوهش شامل کلیه مصادیق رسانه، اعم از شفاهی، چاپی، تصویری و...

می‌باشد. در این خصوص، نمونه‌گیری انجام نشده و کلیه منابع و مراجع در دسترس، مورد بررسی و تحلیل واقع شده‌اند. ابزار گردآوری داده‌ها، فرم فیش‌برداری بوده، به علاوه از شیوة تحلیل کیفی به منظور تحلیل و جمع‌بندی یافته‌ها استفاده شده است.

در این پژوهه نگارنده بعد از تبیین کلیات تحقیق در فصل دوم می‌کوشد تا ضرورت مهندسی رسانه زمینه‌ساز و قابلیت‌های رسانه‌ای آموزه مهدویت را تبیین کند و در ضمن به نقش رسانه در تغییر نگرش به آموزه مهدویت نیز توجه داشته باشد.

در فصل سوم نیز به موضوعاتی از قبیل «راهکارهای رسانه زمینه‌ساز در عرصة باورافزایی مهدویت» و «ضرورت اتخاذ رویکرد راهبردی به آموزه مهدویت در رسانه‌ها» اشاره شده است.

در این مجال، سعی بر آن است که با تمرکز و تأملی آسیب‌شناختی و فرصت‌شناختی بر ابعاد مختلف فعالیت رسانه‌ای در حوزة آموزة مهدویت، صاحب‌نظران را به تأمل و ژرف‌نگری بیشتر در این عرصه فرا بخوانیم.

در پایان می‌سزد از مدیران محترم مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم که حُسن اندیشه و تدبیرشان زمینة انجام چنین کاری را برایم فراهم ساختند تشکر کنم. از حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر رحیم کارگر که با نکته‌سنجی، دقت و تأمل عالمانه خود نکاتی را متذکر شدند و نیز حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر نصرت‌الله آیتی که از سر لطف ارزیابی این جستار را پذیرفتند سپاسگزارم. هم‌چنین از مسئول محترم کتابخانه دانشگاه معارف اسلامی حجت‌الاسلام و المسلمین مجتبی مهدی‌مؤمن و نیز دوستان ارجمندم در کتابخانة مرکز تخصصی مهدویت حجج اسلام حسینعلی منتظری و کاظم آخوندی برای شکیبایی فراوانشان صمیمانه متشکرم. از خداوند متعال دوام توفیقات و طول عمر مبارک همة این بزرگواران را آرزومندم.

و آخر دعوانا ان الحمدلله ربّ العالمین

امیرمحسن عرفان

فصل اول: کلیات

اشاره

یک. بازتبیین مفاهیم کلیدی

1. اصطلاح‌شناسی آموزه مهدویت

«مهدویت»یا اندیشة منجی موعود در اسلام، برگرفته از لفظ «مهدی»،⁽¹⁾نام منجی موعود است. در اصطلاح، مهدی نام فردی از خاندان پیامبر اسلام است که رسول اکرم صلی الله علیه و آله خود بشارت آمدن و عدالت گستری و منجی‌گری او، در جهان آینده را داده است.

اصل نظریة موعود منجی، در تفکر بشری بنا به آیات متعدد قرآن قابل قبول است. گرچه به لحاظ تفسیری اندیشه منجی موعود مدلول صریح آیات قرآن نیست و قرآن نامی از منجی نبرده است و البته چنین انتظاری از قرآن نیست که در این گونه موارد به صراحت سخن گفته باشد، اما به طور مسلم برخی از آیات قرآن کریم یکی از

سرچشمه‌های قرآنی اندیشه مهدویت در اسلام است.⁽¹⁾

از دیدگاه اسلام منجی موعود یک «موعود شخصی بشری» است. رسالت اصلی این موعود تحقق ارادة حق تعالی بر روی زمین است. ظهور موعود قرآنی و اجرای برنامه‌های او وفای وعدة خداوند متعال است و با دخالت مستقیم حق‌تعالی صورت می‌گیرد.⁽²⁾

از نظرگاه قرآن کریم منجی موعود فراگیر و جهان‌شمول است.تعبیرهای به کار رفته در آیات، از قبیل «غلبه بر همة ادیان»،⁽³⁾«جانشینی مؤمنان و صالحان در زمین»،⁽⁴⁾«پایدار شدن مستضعفان در زمین»⁽⁵⁾و «به میراث رسیدن زمین به صالحان»⁽⁶⁾همگی ظهور در فراگیری وعدة نجات موعود دارد، و حتی اگر دلالت صریحی بر فراگیری و جهان شمول بودن این وعده نداشته باشد، تحقق کامل آنها

فقط در صورتی است که در سراسر زمین محقق گردد، نه در ناحیه‌ای خاص از زمین.

ویژگی منحصر به فرد منجی در شیعه «زنده بودن» اوست. مسئله غیبت و مهدویت در امامیه تفکیک ناپذیر است. و این به جهت روایات فراوانی است که درآنها بر وقوع غیبت و مسائل مربوط به آن تأکید شده است.

در دیدگاه شیعه، مهدی از مقام «امامت» برخوردار است. شاید در هیچ‌کدام از اندیشه‌های موعودی ادیان و مکتب‌های مختلف جهان، موردی به جز تشیّع دوازده امامی را نتوان یافت که موعودش الزاماً بایستی «امام» باشد.⁽¹⁾باید برای درک این مقام و ویژگی‌های آن در مدلول آیات و روایات ناظر به آنها درنگ کرد. شیعیان امام مهدی(عج) را از اهل بیت: می‌دانند، و براین اساس جایگاه، اوصاف و حقوق اهل بیت: چون «حق مودت»⁽²⁾، «حقوق مالی»⁽³⁾، «حق وراثت کتاب»⁽⁴⁾، «حق مرجعیت علمی»⁽⁵⁾، «حق ولایت»⁽⁶⁾را که برگرفته از قرآن کریم و روایات است را برای امام مهدی(عج) قائلند.

 براساس روایات امامان معصوم: ظهور وقیام حضرت مهدی در سطحی کلان رخ می‌دهد، و نجات بخشی او «جمعی» است. و مهم‌ترین برنامه آن حضرت برپایی عدالت در جهان است، پس رسالت موعود شیعی اجتماعی نیز می‌باشد. موعود شیعه، منجی بشریت است و اختصاصی به منطقه، نژاد، مذهب و دین خاصی ندارد و برای نجات همه ظهور می‌کند و «جهان شمول» است.

آنچه در تبیین موضوع مورد بحث اهمیت فراوان دارد این است که به اندیشة

مهدویت⁽¹⁾با دو رویکرد «گزاره‌ای» و «آموزه‌ای»می‌توان نگریست. مراد از رویکرد گزاره‌ای یا تک‌واره‌ای، پرداختن به موضوعات، مسائل، روایات، توقیعات،  ادعیه و داستان‌های مهدوی یا بخشی از آنها به صورت موردی و جزئی است. رویکرد آموزه‌ای به رویکرد جامع و سامان‌مند در برابر نگاه گزاره‌ای و موردی می‌گویند.⁽²⁾آموزه مهدویت مجموع معارف منسجم و نظام‌مند پیرامون حضرت مهدی(عج) است. توضیح بیشتر این آموزه چنین است: اعتقاد به وجود امامی که وارث فرهنگ وحی است و جهانیان در انتظار او به سر می‌برند.

در این رویکرد به روایات مهدوی به صورت کلی و مجموعی نگاه نمی‌شود، بلکه با نگرشی خاص به روایات مهدوی هر آنچه را که می‌تواند خاستگاهی برای اصول راهبردی باشد استخراج کرد.⁽³⁾برخی از عناصر ومؤلفه‌های آموزة مهدویت عبارت‌اند از: انتظار و ویژگی‌های جامعة منتظر قبل از ظهور، جایگاه امامان در عالم هستی، جامعة موعود و آرمان‌شهر مهدوی، نقش ظهور و سقوط تمدن‌ها در ظهور تمدن

مهدوی، بازترسیم فلسفة نظری تاریخ با محوریت آموزة مهدویت، نقش اراده انسانی در تحولات تاریخی، زمینه‌سازی ظهور و ... .

از هر یک از این مؤلفه‌ها یا ترکیب آنها اصولی راهبردی می‌توان به دست آورد؛ اصولی که راهنمای عمل ما در عرصه‌های مختلف حیات جمعی و جهانی باشد.⁽¹⁾دوری از رهیافت توصیفی و گزارش‌گونه و نیز نگاه سطحی، عاطفی و حداقلی در آموزة مهدویت بسیار مهم است؛ زیرا چنین رویکردی نتوانسته پاسخی جامع و چارچوبی کامل برای تبیین این پدیدة بزرگ ارائه دهد، لذا باید نقش مهدویت را فراتر از یک گزارة دینی هم‌عرض سایر گزاره‌ها تبیین کرد.

2.مفهوم‌شناسی رسانه

ارتباط، سنگ‌بنای جامعه و هستة اصلی تشکیل ساختمان اجتماعی است؛ چه اینکه بدون ارتباط، هرگز فرهنگ پدیدار نمی‌گشت و بدون فرهنگ، جامعه لباس وجود بر تن نمی‌کرد. روشن است که ارتباط خود به خود صورت نمی‌گیرد، بلکه نیاز به ابزار دارد. رسانه (media) را ابزار ارتباط دانسته‌اند و در تعریف آن چنین گفته اند:

رسانه وسیله‌ای است که فرستنده به کمک آن معنا و مفهوم مورد نظر خود (پیام) را به گیرنده منتقل می‌کند. به عبارت دیگر، رسانه، وسیلة حامل پیام از فرستنده به گیرنده است. روزنامه، مجلّه، فیلم، عکس، رادیو، تلویزیون و ماهواره نمونه‌هایی از رسانه هستند.⁽²⁾

رسانه‌های جمعی، به رسانه‌هایی اطلاق می‌شود که ارتباط در آن با افراد زیادی ناآشنا، غیر مشخص و نامتجانس، که به آسانی قابل شمارش نیستند، برقرار می‌شود.⁽³⁾

به بیانی دیگر اصطلاح «ارتباط جمعی» مشخص کنندة نوع وسایل ارتباطی است

که هدف آن برقراری رابطه با یک مخاطب یا گروه کوچک نیست، بلکه جمع را در نظر دارد.⁽¹⁾

سادنی‌مید، معتقد است که ویژگی‌های ذیل وسایل ارتباط جمعی را به ابزاری منحصر به فرد تبدیل کرده است:

در تقسیم‌بندی رسانه‌ها، رویکردها و دیدگاه‌های مختلفی، مبنای تقسیم‌بندی قرار گرفته است، اما آنچه اهمیت دارد، این است که همه آنها برجسته‌ترین فعالیت خود را در قالب خبر عرضه می‌کنند و محصولاتشان در مقیاس وسیع توزیع می‌شود.

رسانه‌ها را از جنبه‌های گوناگون می‌توان تقسیم‌بندی کرد. از نظر ارتباطی رسانه‌ها به دو گروه تقسیم می‌شوند:

دو. بازنمایی جایگاه رسانه

1. اهمیت و جایگاه رسانه در روزگار کنونی

شهروندان دنیای امروز بنابر نظر اندیشمندانی چون «رایزمن»⁽²⁾اگرچه در اوج توسعه‌یافتگی و رفاه ظاهری و همچنین کثرت مراودت به سر می‌برند، ولی در عمل سر در انزوای خود دارند. این انبوه به گفته رایزمن انبوه تنهاست. انبوهی که در همین کثرت و ازدحام شهرها، در بعد شخصی و روانی تنهاست. در این روزگار، انسان ارتباط خود را بیشتر نه با همنوعان خویش که به واقع با رسانه‌ها برقرار می‌کند.⁽³⁾مردمان امروزه در اوج حیات ماشینی و پر ازدحام عصر حاضر به واقع تنها می‌باشند و این تنهایی فرصت بی‌بدیلی را برای رسانه‌ها فراهم آورده است تا خلأ روانی انسان متمدن امروزی را پر کنند و به تفسیر فکر و ذهن و اندیشه وی اقدام نمایند. رسانه‌ها معجزة بی‌بدیل عصر حاضرند که حضوری آشکار و پنهان در زندگی روزمرة انسان متمدن یافته‌اند، بر روح و جان وی حکم می‌رانند و فکر و اندیشه و روش زندگی وی را در تسخیرخود گرفته‌اند.

انسان امروز محصول رسانه است. این، آن نسبت عمیقی است که در عین تلخی و

تندی ناگزیر از قبول آنیم.

امروزه در جهان هیچ قدرتی بزرگ‌تر از قدرتی که در دست فریب‌دهندگان افکار عمومی است، وجودندارد؛ این قدرت نه با قدرت پاپ یا شاهان در گذشته و نه ژنرال‌های پیروز یا سرمایه‌دارانی که تواسته‌اند یک قدرت را از پیش پای خود بردارند، برابری نمی‌کند. این قدرت در خانه همگان یافت می‌شود و تقریباً در تمامی ساعات کار می‌کند.⁽¹⁾

رسانه‌های گروهی ابتدا تصوری از جهان را برای ما شکل می‌دهند و سپس به ما می‌گویند که دربارة این تصور چگونه فکر کنیم. رسانه‌ها با تولید و توزیع مستمر، دنیایی به کلی متمایز از گذشته ایجاد کرده‌اند. انسان‌ها در معرض این نمادهای رسانه‌ای متولّد می‌شوند، می‌اندیشند و رفتارهای خود را سامان می‌دهند. این نمادها که فرهنگ جدید را شکل می‌دهند، این امکان را پدید آورده است که فرد در دنیای تصنعی، قابل پیش‌بینی و قابل مهارتر باشد، بی آنکه مجالی برای رهایی از آن باقی بماند.

آلوین تافلر، دربارة نقش رسانه‌ها در فرایند عملیات روانی در آینده معتقد است که وسایل ارتباطی عرصة نبرد آینده را می‌سازند که از گلوله‌های سلاح‌های جنگی، بسیار مرگبارترند.⁽²⁾

با وجود تفاوت میان رسانه‌های مختلف، همگی در یک مطلب مشترک هستند و آن هم اثرگذاری بر افکار عمومی است. و این اثر‌گذاری به حدی است که عموماً رسانه‌ها به عنوان یکی از منابع موثق برای کسب اطلاعات به شمار می‌آیند. در این

میان رسانه‌ها به سبب جایگاه محوری خود در نزد افکار عمومی، این توانایی را دارند که مباحث مورد نظر خود را طرح و تعریف کنند.

در رسانه با استفاده از روش‌های اقناعی انتقال پیام و تأثیرگذاری بر افراد، به جای اشغال و تصرف نظامی سرزمین، این قلب‌ها و اذهان آن‌هاست که تسخیر می‌شوند و سلطة مستقیم بیرونی، جای خود را به سلطة نامحسوس و از طریق افکار تحمیلی و مردمان سلطه‌پذیر می‌دهد.⁽¹⁾

2. نقش و کارکرد رسانه

رسانه‌ها کارکردها و کارویژه‌های گوناگونی دارند. اولین تعریف از نقش‌ها و کارکردهای ارتباطات از سوی هارولدلاسول طبقه‌بندی، سپس از سوی دیگر اندیشمندان کامل شد. از این رو می‌توان آنها را از چهار جنبه اساسی به شرح زیر تقسیم کرد:

الف. نظارت بر محیط (نقش خبری)

ب. ایجاد و توسعه همبستگی‌های اجتماعی (نقش تشریحی)

ج. انتقال میراث فرهنگی(نقش آموزشی)

د. ایجاد سرگرمی(نقش تفریحی)⁽²⁾

رسانه‌ها مهم‌ترین نقش را در تغییر نگرش در جامعه عهده دارند. «هارولدلاسول» عمده‌ترین کارهای ارتباطی را در نظارت بر محیط، انتقال میراث فرهنگی و مربوط کردن بخش‌های مختلف جامعه به یکدیگر در جهت عکس‌العمل به محیط خلاصه می‌کند. نقش رسانه در تغییر افکار عمومی به حدی است که «مک کویل» در

نوشته‌های خود، کارکرد دیگری تحت عنوان «بسیج اجتماعی» به مجموعه کارکردهای رسانه می‌افزاید.⁽¹⁾

برخی از پژوهش‌گران پیشگام تحقیق در وسایل ارتباط جمعی و آثار و کارکردهای آن نقش‌هایی چون: وظیفه اخلاقی(حمایت از هنجارهای اجتماعی)، دوم: امکان اعطای پایگاه اجتماعی و سوم: برخی از وظایف نامطلوب (نظیر تخدیر اجتماعی، نوعی مشارکت خیالی در واقعیت) را برای رسانه برمی‌شمارند.⁽²⁾

«لسول» برای وسایل ارتباط جمعی و رسانه‌ها وظایف و کارکردهایی نظیر: مراقبت از محیط، ایجاد همبستگی بین اجزای گوناگون جامعه و انتقال میراث اجتماعی از نسلی به نسل دیگر را بیان می‌کند.⁽³⁾

از نقش‌های غیرقابل‌انکار رسانه‌ها، مدیریت و شکل‌دهی افکار عمومی است. «مارشال مک لوهان»می‌گوید:

جنگ‌هایی که در آینده رخ خواهند داد به وسیله تسلیحات جنگی و در میدان‌های نبرد نخواهند بود بلکه این جنگ‌ها به دلیل تصوراتی رخ خواهند داد که رسانه‌های جمعی به مردم القا می‌کنند.⁽⁴⁾

در دنیای امروز به واسطه نقش برجسته رسانه‌ها و تأثیرگذاری آن‌ها بر افکار عمومی، جنگ‌های نظامی نیز شرایطی متفاوت از گذشته پیداکرده‌اند. امروزه بسیاری از منتقدین رسانه‌ها، دو نوع جبهة نظامی را برای جنگ‌ها متصورند؛ جبهة واقعی که با تلفات همراه است و جبهة دوم، جبهه‌ای فراواقعی یا مجازی است که توسط رسانه‌ها و با هدف نوعی تعدیل و جهت دادن به افکار عمومی شکل می‌گیرد.⁽¹⁾

ژان کازنو نیز می‌نویسد:

این اندیشه، در نظر مردم، چه عادی و چه تحصیل‌کرده، رواج یافته که وسایل ارتباط جمعی قدرتی فوق تصور دارند و می‌توانند افکار فلسفی و سیاسی را دگرگون کنند، شکل تازه‌ای به آن ببخشند و به اختیار، تمامی رفتارها را هدایت کنند.⁽²⁾

«کوک» در مطالعات خود ضمن پذیرش نقش سیاسی برای رسانه، اذعان می‌دارد که رسانه‌ها به طور روشن، موضوعی برای سیاست هستند. وی حتی فراتر رفته و معتقد است رسانه‌ها بخشی از حکومت هستند که به قدرت شکل می‌دهند. «اکو» در نگاهی وسیع‌تر معتقد است وسایل ارتباط جمعی، به انتقال ایدئولوژی نمی‌پردازند، بلکه آنها خود ایدئولوژی هستند. او می‌نویسد: « در نگاه اول رسانه‌ها ممکن است به مثابة یک حرارت‌سنج به شمار آیند، اما در حقیقت، بخشی از سوخت هستند که موتور را به حرکت در می‌آورند».⁽¹⁾

رسانه‌ها تلاش می‌کنند تا با روش‌های گوناگون فضای ذهنی گروه‌های هدف را در جهت اهداف و خواسته‌های متصدیان برنامه‌های مختلف و یا حاکمان کشور شکل دهند.

اطلاعات همواره و در همة اعصار و جوامع بشری یکی از حیاتی‌ترین عناصر زندگی اجتماعی بوده است. وجود جریان اطلاعات نه تنها درون تمامی فرهنگ‌ها و اجتماعات، بلکه در مورد جوامع معاصر نیز بهره‌مندی از اطلاعات جهانی، امری اجتناب‌ناپذیر است.⁽²⁾در عصر اطلاع‌رسانی، برتری در عرصه اعمال سلطه بر جهان، در پرتو تسلط بر فناوری نوین ارتباطات تعیین می‌شود.⁽³⁾

رسانه‌ها به ویژه تلویزیون، به اعتبار ذهنیت‌سازی، انگاره‌پردازی و گفتمان‌سازی خود تولیدکنندة قدرت هستند. در دنیای امروز، افکار عمومی از جمله قوی‌ترین قدرت‌هاست. بخش وسیعی از ماهیت افکار عمومی از طریق تلویزیون شکل می‌گیرد و دلیل اصلی آن، قدرت بسیار بالای این رسانه در جذب مخاطب انبوه است. «این

عقیده وجود دارد که اگر بتوان افکار عمومی را نسبت به موضوع یا پدیده‌ای قانع کرد یا به آن سمت و سوی خاص بخشید، مسلماً دولت‌ها نیز تحت فشار افکار عمومی به آن سمت کشیده خواهند شد».⁽¹⁾بدین معنا، قدرت تلویزیون که به افکار عمومی شکل می‌دهد، بسیار فراتر از قدرت دولت است.

بر اساس نظریة برجسته‌سازی، رسانه‌ها قادرند که شرایط را تعریف کنند، و به یک رویداد و شخصیت، مشروعیت ببخشند. به مثابه سازمان‌دهندة سیاست‌ها عمل کنند و موضوع‌هایی را شفاف یا مخدوش نمایش دهند. برخلاف گذشته که برتری نظامی، قدرت جهانی یک کشور را تعیین می‌کرد، امروزه توانایی یک کشور در استفاده از رسانه‌هاست که تصویر بین‌المللی را شکل می‌دهد.⁽²⁾کشورهایی که دارای فناوری‌های ارتباطی جدید و برتر باشند ضمن کنترل بر جریان‌های جهانی اطلاعات، از رسانه جهانی نیرومندی برخوردار باشند، می‌توانند تصویر برتر بین‌المللی خود را القا کنند. بنابراین قدرت جهانی یک کشور به توانایی دیپلماسی رسانه آن ارتباط دارد.⁽³⁾

در دنیای امروز، رسانه‌ها و به خصوص تلویزیون افکار عمومی جهانیان را جهت می‌دهند و به موجب شکل‌گیری عقاید، گرایش‌ها و رفتارهای مورد نظر را شکل می‌دهند. همچنین با تغییر بینش‌ها و منش‌ها شالوده‌های هویتی جوامع را لرزان و متلاشی می‌سازند. از طریق تولید و باز تولید هنجارها و ارزش‌ها و تزریق آن به آحاد

جامعه، انسان‌ها را در معرض نوعی گم‌گشتگی هویتی قرار می‌دهند.

سه. نسبت‌سنجی رابطة دین و رسانه

اشاره

بی‌شک، دغدغه هر فرد دین‌دار پیرامون رسانه این است که این پدیده، چه نسبتی با مبانی و معارف دین، آرمان‌ها و ارزش‌های دین دارد. از آنجا که آموزة مهدویت به مثابه یک باور عمیق اعتقادی و اجتماعی در دین اسلام مطرح است، برای دین‌داران، یافتن نسبت‌های رسانه با این آموزه نیز به ناچار و به صورت تضمّن صورت می‌گیرد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و استقرار نظام جمهوری اسلامی، رویکرد سکولار به ادارة جامعه جای خود را به نظامی برآمده از آموزه‌های فقه سیاسی شیعه داد و نهادهای مختلف جامعه- از جمله نهاد رسانه- متأثر از این تغییر رویکرد شدند، و با این دیدگاه که رسانه‌ها به عنوان ابزار، بذاته از نظر اسلامی مشروع است و می‌توان در تبلیغ دین از آن‌ها استفاده کرد،⁽¹⁾زمینة حضور دین در رسانه‌های نوین در ایران فراهم شد. یکی از مسائل مهمی که از ابتدای انقلاب اسلامی، حوزة پژوهش‌های رسانه‌ای با آن مواجه است فقدان نظریه بومی است. آنچه امروز درحوزة علوم رسانه به عنوان نظریه‌های ارتباطات اجتماعی مبنای نظری پژوهش‌ها قرار می‌گیرد، مبتنی بر روش‌شناسی علمی متأثر از شرایطی است که پس از دوران نوزایی فرهنگی(رنسانس) و تجدید حیات دینی(جنبش اصلاح دین) در مغرب زمین اتفاق افتاد.⁽²⁾بر این اساس، روش علمی روشی است که پنج ویژگی از جمله: عینی بودن، تجربی بودن، نظام‌مند و انباشتی بودن و قابل پیش‌بینی بودن را در خود جای داده باشد. بنابراین معرفت دینی چون این قابلیت را ندارد رد می‌شود⁽³⁾و سکولاریسم که

رویکردهای مربوط به آن را می‌توان در طیفی از محدودیت حضور دین در زندگی بشر تا زوال آن دسته‌بندی کرد، روح حاکم بر نظریه‌های حوزة علوم انسانی، اجتماعی و به تبع آن علوم ارتباطات شد.

در نتیجه دین و هر آنچه در حوزة دینی قرار می‌گیرد، به این دلیل که ممکن است یکی از ویژگی‌های فوق‌الذکر را نداشته باشد، مثلاً قابل تجربة حسی نباشد، از دایرة پژوهش علمی کنار گذاشته می‌شود. با این نگاه وحی اسلامی به عنوان منبع اندیشه‌های دینی در تحقیقات علمی مورد توجه قرار نمی‌گیرد، چون از شمول روش‌شناسی علمی خارج است.⁽¹⁾

استفاده از نظریه‌های ارتباطی سکولار که مبتنی بر روش‌شناسی علمی برآمده از تحولات فلسفی دوران رنسانس غرب است، آسیب‌های متعددی را متوجه پژوهش در حوزة علوم ارتباطات در جامعه‌ای مانند ایران می‌کند، چرا که در رویکرد سکولار دین به یک نهاد در کنار سایر نهادهای اجتماعی تقلیل می‌یابد و این در حالی است که مطابق اندیشه اسلامی(شیعی) برخلاف رویکرد سکولار غربی، دین یک فرا نهاد است که سایر نهادهای اجتماعی را راهبری می‌کند و به تعبیر شهید مطهری خطوط اصلی، روش‌ها، بایدها و نبایدها، اهداف، وسایل، نیازها و راه‌های برآوردن آن‌ها را مشخص می‌کند.⁽²⁾بنابراین دین باید به عنوان یک فرا نهاد، مبنای شکل‌گیری و بیان‌کنندة شیوه عملکرد و نقش نهادهای حساسی چون سیاست، اقتصاد، تعلیم و تربیت، رسانه و ...باشد.

اهمیت این آسیب در حوزة پژوهش رسانه‌ای ناشی از اهمیت نظریه و چارچوب نظری در تبیین پدیده‌های اجتماعی است. در واقع، محقق برای انجام تحقیق و تبیین چرایی مسئله اجتماعی مورد نظر باید متناسب با موضوع تحقیق خود چارچوب

نظری انتخاب کند. ارائه تبیین مناسب در مورد پدیده‌های اجتماعی نیازمند دو فرایند مرتبط به هم یعنی نظریه‌پردازی و نظریه‌آزمایی است. در نظریه‌پردازی با یک رشته مشاهدات به ساختن نظریه‌هایی دربارة این مشاهدات می‌رسیم، اما در نظریه‌آزمایی کار از نظریه آغاز می‌شود و با استفاده از آن می‌توان پیش‌بینی کرد که در دنیای واقعی چه می‌گذرد.⁽¹⁾

به نظر می‌آید خلأ نظری موجود در پژوهش رسانه‌ای بومی در ایران ناشی از کم‌توجهی به تعامل نظریه‌پردازی و نظریه‌آزمایی است. اگر بپذیریم که پژوهش مبنای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در تمامی حوزه‌ها از جمله رسانه است لزوم اتخاذ رویکرد بومی در پژوهش بیش از پیش احساس می‌شود.

1. رویکرد واگرایی رسانه و دین

تردید سکولار یا واگرا از سوی کسانی مطرح می‌شود که اولاً نگاهی منفی یا نامؤثر به دین دارند و از این حیث، دنباله تلقی تعمیم‌یافته و کلاسیک از دین محسوب می‌شوند و ثانیاً رسانه را یک مبادرت علمی، فنی و مدیریتی صرف قلمداد می‌کنند که نه تنها به دین بلکه به هیچ عنصر، مرامی و ایدئولوژی دیگری هم نیاز ندارند. بنابراین تلقی، نه تنها نقش و رسالتی برای دین در فرایند ساحت زندگی بشرینمی‌توان قائل شد، بلکه هرگونه مداخله از سوی دین موجب اختلال و آسیب در آن خواهد شد. آنان دین را تک‌ساحتی معرفی می‌کنند.

نسبت‌سنجی دین و رسانه، دیربازی است که از جمله محورهای مهم مطالعات اندیشمندان رسانه و ارتباطات قرار گرفته است و تاکنون بررسی‌های متنوعی دربارة جایگاه، خاستگاه، سیر تاریخی و نقش دین در رسانه توسط مستشرقان انجام شده است. ضعف عمدة این عده در رویکرد به رابطه رسانه و دین، در این است که

پیش‌فرض‌های ذهنی آنان برآمده از تجدد اروپایی جایی خارج از فکر دینی است و بنابراین مفهومی است که از بیرون به این سنّت تحمیل شده است.

از دیدگاه صاحبان این اندیشه نتایج و دستاورد‌های علوم بشری با دستاوردها و گزاره‌های دینی و فراورده‌های وحیانی، ناسازگار و غیرقابل جمع‌اند؛ یعنی نمی‌توانیم به صدق هر دو ملتزم باشیم. این غیرقابل جمع بودن می‌تواند به خاطر «تضاد»، «تناقض» یا «تقابل و تنافی» آن دو امر باشد.

مسئله سازگاری دین با فناوری‌های جدید سابقه‌ای بلند از قرون وسطای مسیحی تا دوران اخیر که عرصة تاخت‌وتاز نظریات مختلف بوده است دارد. این مسئله به خصوص در سده‌های اخیر با گسترش حیرت‌انگیز علوم نوین در حیطه‌های فیزیک، زیست‌شناسی، زمین‌شناسی و علوم اجتماعی و علوم انسانی از عمده مسائل مطرح در حوزة فلسفه‌های مضاف مانند فلسفه دین و فلسفه علم و الهیات نوین بوده است.

شدت این منازعات تا جایی بوده که بعضی به صراحت، دین را دشمن دستاوردهای بشری دانسته و برخی دیگر، دین را سدی برای پیشرفت علم قلمداد کرده‌اند. البته این افراط‌گری‌ها، تفریط‌هایی را نیز از سوی دیگر به دنبال داشته است.

صاحب‌نظران در علوم ارتباطات به دو رویکرد «فناوری‌محور» و رویکرد «محتوا یا معنا‌محور» در مورد رابطة دین و رسانه معتقد هستند. خاستگاه شکل‌گیری این دو رویکرد نیز بر آمده از غرب است. در دیدگاه «فناوری محور» که صاحب‌نظرانی مانند: هایدگر، مک لوهان و پستمن⁽¹⁾به آن معتقدند؛ فناوری را برابر با مصنوعات و ابزار

می‌دانند و نوآوری را به سطح تولیدات فنی تنزل می‌دهند. آنان بر این باورند که تحول فناوری در حوزة رسانه‌ها به همراه تحولات اجتماعی، سیاسی و فکری ایجادشده در دورة رنسانس، انقلاب صنعتی بزرگ فکری اروپا رخ داده است. آنان رسانه‌ها را محصول فرایند جدایی دین از جامعه می‌پندارند. این افراد به تقابل ذاتی بین دین و رسانه‌های جدید باور دارند.⁽¹⁾در این رویکرد رسانه وسیله‌ای برای سرگرمی و وقت‌گذرانی است و دارای ماهیتی این جهانی است.

پستمن تأکید می‌کندکه از هر ابزار و وسیلة ارتباط جمعی نمی‌توان توقع تبادل هرگونه پیامی را داشت. وی معتقد است مهم‌ترین ویژگی بارز یک برنامة رسانه‌ای – مذهبی، ماورایی و قداست معنوی آن است؛ از این رو، جمع دو مقولة رسانه و دین سبب تبدیل شدن یک برنامة معنوی به مادی است. در دیدگاه وی، رسانه‌ها برای برنامه‌های عادی و روزمره و سرگرم‌کننده و تبلیغات تجاری و انواع فیلم‌ها و... در نظر گرفته‌شده‌اند و اصولاً مشکل است رسانه را از ساختار و خصلت غیر روحانیان خارج کنیم و هالة قدسی و ویژگی معنوی به آن ببخشیم.

پستمن معتقد است تلویزیون، مذهب را به عنوان سرگرمی و بدون هرگونه مصلحت‌اندیشی به نمایش می‌گذارد.⁽²⁾

از دیدگاه معتقدان به این نظریه روح حاکم بر رسانه، تخیل، سرگرمی، جذابیت و رضایتمندی مشتریان است و این امور تناسبی با ویژگی‌های مذهبی ندارند.

 امّا از دیدگاه «معنا محور» یا «ابزارگرایانه»، فناوری ذاتاً نه خوب است و نه بد،

بلکه همه چیز بستگی به این دارد که ما چگونه از فناوری استفاده کنیم. درست مانند یک تیغ که به عنوان ابزار در دست جراح به نجات آدمی و در دست جانی به قتل می‌انجامد.⁽¹⁾بنا بر دیدگاه معنامحور، رسانه ماهیتی کاملاً ابزاری دارد و این ابزار می‌تواند در اختیار مفاهیم و مضامین دینی قرار گیرد، همان‌طور که می‌تواند در اختیار مفاهیم دیگر از جمله معانی متضاد دینی قرار گیرد.

بنابراین، ماهیت رسانه نسبت به محتوا موضع برابر دارد و رسانه هیچ موضع از پیش تعیین‌شده‌ای نسبت به هیچ محتوا و پیامی ندارد. آنان دین را به مثابة یک مظروف در نظر گرفته‌اند که رسانه به عنوان یک ظرف آن را به مخاطب انتقال می‌دهد. به عبارتی رسانه صرفاً وسیله‌ای برای انتقال است.

 و بنا بر دیدگاه فناوری‌محور رسانه یک فناوری با جهت‌گیری خاص خود در حوزة جدایی از دنیاست.

نکته‌ای که در مطالعات مربوط به دین و رسانه نباید فراموش کرد توجه به این نکته است که بیشتر متدهای تعاملی بین دین و رسانه، بر اساس بنیان‌های مسیحی تعریف شده است. چون ماهیت مسیحیت فعلی اخروی است و ماهیت تلویزیون، دنیوی تلقی می‌شود، برخی صاحب‌نظران بر امتناع ذاتی این دو مقوله از یکدیگر رأی داده‌اند.⁽²⁾

2. همگرایی رسانه و دین

پروفسور مولانا معتقد است که در اسلام رسانه‌ها قدرتمندند نه به دلیل خود فناوری رسانه‌ای، بلکه به واسطة عوامل فرهنگی دیرپایی که به آن مشروعیت

می‌بخشند. بنا بر دیدگاه وی اگر در غرب رسانه‌ها دین می‌باشند، در ایران این دین است که برای رسانه توشه‌ساز است. دیدگاه مزبور از اهمیت رسانه‌های جمعی معمول در ایران، از جمله تلویزیون نمی‌کاهد. اما نکته این است که این مشروعیت رسانه‌هاست که وابسته و تابع مجاری سنّتی است نه بالعکس.⁽¹⁾

مولانا پس از انتقاد از دو دیدگاه محتوامحور و فناورانه، تلاش می‌کند با طرح نظریه «همگرا» در رابطه دین و رسانه نسبت ارتباطات و رسانه‌ها را در اسلام تشریح و از این رهگذر در خصوص حضور دین اسلام در رسانه‌ها اظهارنظر کند. بنابراین دیدگاه، فرا نهاد دین هدایت‌گر نهاد رسانه می‌شود. این دیدگاه زمینه‌ای را فراهم می‌کند تا تمام اجزای فرایند ارتباط یعنی تولید، توزیع، محتوا و فناوری مبتنی بر جهان‌بینی اسلامی عمل کنند.⁽²⁾نتیجة این دیدگاه سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی برای چنین فرایند ارتباطی مستلزم رویکردی بومی است که اقتضای آن به رسمیت شناختن وحی به عنوان منبع اصلی معرفت و هدایت‌گر سایر منابع معرفتی و جدا شدن از روش‌شناسی سکولار است. مولانا در خصوص ارتباطات و رسانه‌ها در اسلام می‌گوید:

ارتباطات الهی، انسانی، اجتماعی، میان فرهنگی و ابزاری در طول تاریخ اسلام یک پایة اساسی و لازم در توسعه و پیشرفت این آیین مقدس و این مکتب دینی و سیاسی بوده است. ما، در تاریخ اسلام همیشه یک جریان مداوم و ناگسیخته بین ارتباطات، دین و سیاست می‌بینیم که در سایر تمدن‌ها و ادیان وجود ندارد. از این جهت دین مبین اسلام یک دین ویژه در میان ادیان و یک آیین و مکتب جهانی است. جهان‌بینی اسلامی را نمی‌توان از فرهنگ، سیاست، اقتصاد، اخلاق و

زندگی روزمرة مسلمانان جدا کرد و کوشش در این امر همیشه با شکست و ناکامی مواجه بوده است.⁽¹⁾

با رویکرد همگرایی، دین اسلام در عالی‌ترین سطح خود در فرایند ارتباطی حاضر می‌شود و زمینه را برای حضور تمام‌عیار آموزه مهدویت در رسانه فراهم می‌آورد. و در مقابل استفاده از نظریه‌های ارتباطی سکولار که مبتنی بر روش‌شناسی علمی بر آمده از تحولات فلسفی دوران رنسانس غرب است، آسیب‌های متعددی را متوجه پژوهش در حوزة علوم ارتباطات در جامعه‌ای مانند ایران می‌کند، چرا که در رویکرد سکولار، دین به یک نهاد در کنار سایر نهادهای اجتماعی تقلیل می‌یابد و این در حالی است که مطابق اندیشه اسلامی (شیعی) بر خلاف رویکرد سکولار غربی، دین یک فرا نهاد است که سایر نهادهای اجتماعی را راهبری و هدایت می‌کند.

صاحبان این دیدگاه معتقدند نه تنها بین رسانه و دین ارتباط تنگاتنگی برقرار است، بلکه رسانه‌ها بنا به تحقیقات بسیار، مقوم دین‌داری در دوره‌های مختلف هستند، به گونه‌ای که پیوند بین این دو به زمان‌های بسیار دور؛ یعنی نخستین روایت‌ها از اسطوره‌ها، دیوارنوشته‌ها و سنگ‌نبشته‌ها برمی‌گردد. نگارش و خوانش‌های هنرمندانه متون دینی به عنوان نماد هزاران سال پیوند میان دین و ارتباطات تلقی می‌شود. حضور دین و آثار دینی در هنر، موسیقی، نسخ خطی و نقاشی به سال‌های بسیار دور در تمدن‌های دینی و اسلام برمی‌گردد.

همچنین با ردیابی در این مسیر می‌توان نمونه‌های برجسته‌ای از نقش و جایگاه دین در رسانه‌های امروزی را پیدا کرد. از این دیدگاه، موقعیت مذهب در عصر رسانه‌ها نشان می‌دهد دین با نفوذ در تمامی زوایای اندیشه و عقل آدمی، بیش‌ترین ارزش‌های ضروری را گردآوری می‌کند تا با جذب شیوه‌های ارتباطی و فناوری‌های نوین، میان انسان‌های پیرو آن ارتباط برقرار کند و به نوعی، خود را با شرایط جدید

سازگار سازد.⁽¹⁾

در این میان توجّه به چند نکته ضروری است:

اول آنکه؛ حتماً باید بین تلقّی از «رسانه دینی» با «دین رسانه‌ای» تفاوت قائل شد، دین رسانه‌ای، همان مضامین و آموزه‌های انحصاری دین است که از رسانه صرفاً به منظور ابزار انتقال معانی استفاده می‌کند. صاحبان دیدگاه دین رسانه‌ای به تباین، تضاد و تقابل بین دین و رسانه معتقدند، آنان می‌گویند دین نهادی سنتی است که به توزیع معرفت می‌پردازد و باید به آن مثل دیگر نهادهای سنتی نگریست. در مقابل، رسانه مفهومی مدرن است که دارای کارکردهای کاملاً جدید است و با دین تباین دارد. از این منظر، رسانه نیز همانند دین و البته در عرض آن، به توزیع معرفت می‌پردازد و به رابطه انسان با محیط پیرامون خود شکل می‌بخشد. در این رویکرد، رسانه در دنیای جدید، رقیب دین است و می‌کوشد جای دین را بگیرد.

دین رسانه‌ای فقط دنبال‌کنندة مسائل دینی است و این مسائل از جهت‌گیری‌های عامه‌پسند مثل سرگرمی و برنامه‌های اوقات فراغت یا برنامه‌های سیاسی جداست. این نوع نگاه از آنجا ناشی می‌شود که این پژوهشگران، دین را هم‌ردیف با دیگر پدیده‌ها چون ورزش، شادی، سیاست و آموزش یکی از مؤلفه‌های زندگی بشر و هم‌عرض آن پدیده‌ها و نهادها می‌بینند، درحالی‌که اگر دین را سبک زندگی بشر بدانیم، می‌تواند تمام جهت‌گیری‌ها و جنبه‌های فردی و اجتماعی زندگی بشر را مشخص کند.

دوم اینکه؛ نه همة آموزه‌های دینی به مفهوم عام کلمه، قابل انتقال به زبان رسانه است و نه رسانه می‌تواند ترجمان بسیار موفقی برای همه ابعاد دین باشد و نه منطقاً لازم است در تبلیغ دین فقط از رسانه بهره گرفت. بی‌توجهی به این نکته کلیدی

سبب خواهد شد آموزه‌های دینی ارائه‌شده به وسیله رسانه، کارایی، توفیق و جذابیت لازم را به دست نیاورد و سبب مسخ و اضمحلال مفاهیم دینی گردد و حتی گاه نقض غرض گردد.⁽¹⁾

سوم آنکه؛ رسانه‌های مدرن در فرهنگ غربی زاده شده‌اند و متناسب با عناصر و ساختارهای متناسب فرهنگ غربی رشد یافته‌اند؛ از این رو هرگونه به‌کارگیری آنها در فرهنگ و جغرافیای دیگر مثل ایران یا هرگونه تلاشی برای ارائه مفاهیم دینی نیازمند بازشناسی ماهوی آن است.

چهار. اندیشه‌های بنیادین رسانه دینی

هر رسانه‌ای دارای خاستگاهی عقلانی به معنای مجموعه‌ای از گرایش‌ها، بینش‌ها، باورها، فعالیت ها و رفتارهایی جمعی است که مؤثر در رسانه واقع می‌شود.⁽²⁾این خاستگاه عقلانی رسانه را می‌توان فرهنگ یک رسانه نام نهاد. در سیاست مقولاتی چون دولت، قدرت و مشروعیت. در ساحت فرهنگ و اجتماع مقولاتی نظیر انسان، دین، جامعه و زندگی. و در اقتصاد مسایلی چون کار، طبیعت و ثروت از این نقطه آغازشده و جهت پیدا می‌کند. در اینکه رسانه‌ها دین‌محور باشند یا سکولار، سرمایه‌داری باشند یا سوسیالیستی، دولت‌سالار باشند یا نه، برخاسته از همین اصول عقلانی است.⁽³⁾دینی یا سکولار بودن یک رسانه منوط به غایت و عقلانیتی است که در نظام اندیشه‌ای آن رسانه وجود دارد. وقتی که یک رسانه، هویتی دینی را پذیرا می‌شود، رسانه صورتی الهی به خود می‌گیرد و آن زمان که دین‌گریز باشد صورتی سکولار می‌یابد.

به عبارتی دیگر هر رسانه‌ای با یک یا چند اندیشه اساسی شکل می‌گیرد. یعنی

رسانه‌ها با نوعی بصیرت و نگرش انسانی شکل می‌گیرند و موقعی که این بصیرت و نگرش به هر دلیلی حذف شود، آن رسانه هم حذف می‌شود. عقلانیت، عنصر اساسی و هویت‌بخش یک رسانه پویا و پایدار است. معیار ارزش‌گذاری در مورد رسانه‌ها نیز عقلانیت موجود در آنهاست.

اسلام به عنوان دینی جامع و کامل، در مسیر ایجاد تمدنی عادلانه و توسعه‌یافته دارای جهان‌بینی خاص خود می‌باشد. آنچه که در تمدن اسلامی دنبال می‌شود دارای تفاوت‌های فراوان با دیدگاه‌های سنّتی و جدیدتر است. بر اساس اندیشه اسلامی، غایت نظام خلقت امری بسیار روشن و معنادار است و نظامی که انسان در آن به سر می‌برد معطوف به هدفی مشخص است. به عبارتی دیگر، در جامعه اسلامی همه اهداف و لوازم در سایه یک هدف مطلق، یعنی خداوند متعال قرار می‌گیرند و همة مسایل جامعه از جمله زندگی و رفاه دنیوی معطوف به چنین هدف غایی و نهایی تعریف می‌شود.

بنابراین رسانه در صورتی دینی محسوب می‌شود که بتواند نسبت خود را با هدف جامعه اسلامی تعریف کند. حاصل آن که تمامی ابزارهای رسانه‌ای باید با توجه به رویکرد آنها به آن غایت نهایی مورد توجه قرار گیرند.

از جمله خصوصیات اصلی رسانه با رویکرد اسلامی، توسعه در جهت بسط عبودیت است. بر اساس این مفهوم؛ رفاه، آزادی، تعامل و اشتراک همگانی در رسانه باید به گسترش بندگی و عبودیت در تمامی ابعاد و لوازمش منجر شود. خصوصیت دیگر این نگرش اسلامی، توجه به افزایش امکانات و توانمندی‌های مادی است. از آنجا که در شریعت اسلامی، مسیر بندگی خدای متعال و کسب آخرت از زندگی این جهانی می‌گذرد، این مفهوم از تمدن با انزوا و کناره‌گیری از دنیا و فعالیت‌های عادی زندگی منافاتی جدی دارد. به عبارتی دیگر در دین اسلام، غایت بندگی در ارتباطی وثیق با فعالیت‌های دنیوی است و لازمة شریعت اسلامی برای دستیابی به غایت بندگی این است که با حفظ زندگی دنیوی و از متن همین زندگی، مسیر سیر و سلوک دنبال

شود. هدف اسلام ارائه راهی متفاوت است که بر اساس آن، هم توسعه زندگی مادی فراهم می‌شود و هم این مسئله مانع از نیل به اهداف معنوی نمی‌شود.

الهی یا قدسی بودن یک رسانه، سبب نمی‌گردد که کارکرد دنیوی و این جهانی آن رسانه از دست رود. یک رسانه - چه سکولار و چه اسلامی- نمی‌تواند خود را از زندگی دنیوی و امورات این جهانی فارغ کرده و با تمرکز صرف بر مسایل آن جهانی، داعیة تمدن داشته باشد.⁽¹⁾

رسانه اسلامی، به حکم وصف اسلامی، رسانه‌ای است که با اسلام نسبت دارد. نسبت یک رسانه با اسلام ممکن است نسبت محتوایی و درونی یا بیرونی و غیر محتوایی باشد. منظور از نسبت محتوایی و درونی یک رسانه با اسلام آن است که محتوای درونی برنامه‌های ارائه‌شده در رسانه با محتوای درونی اسلام نسبت ایجابی داشته باشد. برنامه‌هایی نظیر تبیین قیام عاشورا و بیان احکام از این قبیل‌اند؛ به این دسته از برنامه‌ها می‌توان «رسانه اسلامی از درون» نام داد. این برنامه‌ها مبادی و مسائل خود را از قرآن و روایات اخذ کرده‌اند.

رسانه‌های اسلامی از بیرون لزوماً رسانه‌هایی نیستند که محتوای آنها از معارف اسلامی سیراب شده باشد، گرچه لزوماً استفاده از معارف اسلام در آن منتفی نیست. برای نمونه، برنامه‌های مربوط به پزشکی، مطلوب اسلام است و از این‌رو می‌توان آن را برنامه‌ای اسلامی نامید. یا موضوعاتی از قبیل شیمی و فیزیک و ریاضی که برای پیشرفت جامعه اسلامی مورد نیازند، برنامه‌هایی هستند که به دست آوردن آنها واجب کفایی است، از این رو آنها را می‌توان اسلامی نامید.

اهداف، سیاست‌ها و روش‌شناسی رسانه اسلامی در پرتو نگرش‌های اسلامی آن به جهان، زندگی و انسان، توجیه‌پذیر است. همچنین اندیشه اسلامی، تعیین‌کنندة کارکردهای عمومی و اختصاصی رسانه، سبک‌ها، ابزارها و شیوه‌های نمایش برنامه‌ها

و اخلاق و ضوابط حاکم بر آن است. نگرش اصیل، رسانة اسلامی را نظامی جامع و کلی در نظر می‌گیرد و از این منظر، اهداف و انگیزه‌های آن را تعیین می‌کند. پس شبکة تلویزیونی اسلامی، شبکة اختصاصی مذهبی صرف نیز نیست. شبکة اسلامی، شبکه‌ای است که کاملاً بر مبنای آموزه‌های مذهبی و موازین اخلاقی شکل گرفته است.⁽¹⁾

پنج. الزامات مهندسی رسانه دینی

اشاره

با مشخص شدن ویژگی‌ها و ضرورت‌های رویکرد اسلامی و دینی به رسانه در عصر حاضر به خوبی روشن می‌شود که تحقق رسانه دینی چه گسترة عظیمی از فعالیت‌های فکری را در حوزة تولید نرم‌افزارهای مناسب می‌طلبد.

حال، پیش از بیان پیوندهای دوسویه رسانه و آموزه مهدویت اجمالاً به الزامات اصلی در باب مهندسی رسانه دینی اشاره می‌کنیم:

1. توجه به جامعیت دین در عرصه حیات بشری

صاحبان نظریة رسانه دینی معتقد به اصول و ارزش‌های ثابت در دین اسلام می‌باشند، اصول و ارزش‌های جهان‌شمولی که ظرفیت سرپرستی تمامی جوامع را در طول تاریخ دارا می‌باشند. بر این اساس دین اسلام نه دین حداقلی است و نه این گونه است که تنها به جهت‌گیری‌های کلی بسنده کند و به ماشین امضای محصولات تمدن‌های غیر الهی بدل شود؛ دین اسلام، دینی حداکثری است و شامل مجموعه هدایت‌هایی است که همة عرصه‌های حیات بشر را در بر می‌گیرد. به باور اینان از حوزة اندیشه‌های ذهنی تا نوع وابستگی‌ها و گرایش‌های نفسانی تا سرپرستی و هدایت انسان در عینیت و واقعیت اجتماع، همه را، دین سرپرستی

می‌کند.

دین اسلام، مجموعه معارفی است که تنها به حوزة شریعت، احکام و تکالیف منحصر نمی‌شود، بلکه شامل تمام حوزه‌هایی می‌گردد که مربوط به حیات انسانی ارزش‌ها، احکام و عقاید دینی باشد؛ بنابراین دین اسلام تبیین‌کنندة احکام توصیفی، ارزشی و تکلیفی در دو حوزة روابط فردی و اجتماعی است.

توجه به این نکته بسیار ضروری است که برای تحقق احکام نورانی اسلام، تنها دستیابی به ساحت نظام معارف و حقایق اسلامی کفایت نمی‌کند، بلکه علاوه بر نظام معارف باید اندیشه، علوم و دانش‌های اسلامی جهت تبدیل کیفیات (احکام اسلامی) به کمیات، شاخصه‌ها و برنامه‌های اجرایی، مبتنی بر نظام معارف، تولید گردد.

ماهیت رسانه دارای یک هویت یکپارچه است؛ از این رو نمی‌توان در مباحث رسانه‌ای از رسانة دینی سخن گفت و در مباحث روشی از اهداف غیردینی سخن راند، این کار به معنای دو پارچه شدن رسانه است و نهایتاً منجر به حذف مفاهیم مبنایی به نفع مفاهیم روشی و کاربردی خواهد بود. بنابراین تحول در مباحث رویکردی و روشگانی به رسانه از ارکان حیاتی و الزامات رویکرد دینی به رسانه است.⁽¹⁾بنابراین اگر متدلوژی علوم در جامعه ما تغییر نکند ربط بین اسلام و عمل عینی قابل‌اثبات نخواهد بود و اگر با همین روش تحقیق موجود بخواهیم اقدام به مهندسی رسانه دینی نماییم مجبور به عقب‌نشینی از اهداف آرمانی خود خواهیم شد.⁽²⁾

به عبارتی از مشخصه‌های مهم ایدة رسانه دینی، توجه به ضرورت علوم و دانش‌های متناسب با مهندسی رسانة دینی است؛ به دیگر سخن مهندسی رسانه دینی تنها به استنباط نظام معارف محدود نمی‌شود، بلکه جهت اجرایی شدن آن در

جامعه باید از دانش‌های گوناگون بهره گرفت.

همچنان که غرب برای تحقق ارزش‌های مادی یا دین‌گریز خویش و ساخت تمدن مادی به تولید علوم و دانش‌های سکولار دست یازید، پایه‌گذاری رسانه دینی نیز نیازمند ابزارهای علمی و کارشناسی‌های متناسب با نظام ارزشی و هستی‌شناسی اسلامی است.

2. توجه به تحقیقات بنیادین در عرصة رسانه

تحقق نظام فکری کارآمد در حوزة تحقق رسانة دینی نیازمند جهاد علمی و هنری در این عرصه است. بر این اساس تنها راه تحقق این مهم، جنبش نرم‌افزاری می‌باشد. جنبش نرم‌افزاری به معنای حرکتی فراگیر، جامع و انقلابی در راستای تولید اطلاعات و نرم‌افزارهای مناسب جهت اداره و توسعه رسانه دینی است. پرواضح است که تحقق این حرکت عظیم به نحوه برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی فعالیت‌های علمی و هنری در یک جامعة زنده و پویا بازگشت می‌کند. بنابراین اگر قرار است در عصر اطلاعات و ارتباطات، مجموعه‌ای از معارف دینی از طریق رسانه به مخاطبین ارائه شود این در قالب کارهای گروهی و حتی سازمانی امکان‌پذیر نیست، بلکه برای ایجاد یکپارچگی در ارائه برنامه‌های دینی در همه زمینه‌ها، الگو و قالب آن نیز باید تغییر کند.

فصل دوم: رسانه و آموزه مهدویت

اشاره

یک. بسترها و زمینه‌های رویکرد کلان رسانه‌ای به آموزه مهدویت

اشاره

تحولات سیاسی، فرهنگی، اقتصادی (در مقیاس جهانی) طی سه دهه گذشته در جهان که با پیروزی و تثبیت انقلاب اسلامی ایران شتاب و جهت‌گیری بی‌نظیری پیدا کرد، شرایط مناسبی در ابعاد فکری و فرهنگی، برای تولید مغزافزار، نرم‌افزار و سخت‌افزارهای مورد نیاز رسانه زمینه‌ساز را ایجاد کرده است. با این حال مهم‌ترین بسترهای مهندسی رسانه زمینه‌ساز عبارت‌اند از:

1. جایگاه روزافزون مفاهیم آخرالزمانی و موعودگرایی در رسانه‌های غرب

بی‌تردید «آرمان‌شهر» یا همان اندیشه‌های «اتوپیایی» یکی از صور فلسفی – اجتماعی خواست بشری بوده و بسته به زمینه‌های فکری، اسطوره‌ای و فرهنگی هر جامعه، به هیئت خاصی خود را نشان داده است.⁽¹⁾بحث از نجات با عناوین دیگری نظیر«منجی‌گرایی»،⁽²⁾«موعودگرایی»،⁽³⁾«آینده‌گرایی»،⁽⁴⁾«هزاره‌گرایی»⁽⁵⁾و بالأخره

اندیشه‌های آخرالزمانی و «آخرت‌شناسی»⁽¹⁾پیوندی وثیق یافته و به هنگام طرح مقوله‌ای از مقولات مذکور، خواه یا نا خواه دیگر مقولات و معانی مرتبط با آن نیز به میدان بحث و تأمل وارد می‌شوند. جستجوی تاریخی در آیین‌های هندی – چینی، آیین زرتشت، آیین‌های آفریقایی و آمریکای جنوبی و به ویژه ادیان ابراهیمی نشان می‌دهد که آنها گردش زمان و گردش تاریخ را متوجه و معطوف به مرحله‌ای می‌دانند که گویی یا از طریق بازآفرینی و یا در اثر تحولی شگرف و تکان‌دهنده، دنیایی جدید پدید می‌آید و عالم نوپدید یا نتیجه خواست و مشیت الهی و اراده مافوق طبیعی است و یا نتیجه تلاش خود بشر برای تحقق جامعه آرمانی است.⁽²⁾

به طور خاص در ادیان ابراهیمی اندیشة جامعه آرمانی، مدینه فاضله – و به اصطلاح آگوستینوس «شهر خدا»⁽³⁾- با مفاهیمی چون «خیر و شر»، «ارادة الهی»، «ایمان و شرک» و به ویژه «نجات و رستگاری» و«داوری و جزا» آمیخته است و گویی تحقق و تأسیس مدینه آرمانی، ترجمان تقدیر الهی در جهت دادن به حوادث و رویدادهای تاریخی و امور عالم است.

در دهه‌های متمادی و به ویژه در چند سال اخیر، تلاش زیادی جهت ارائه تصاویری تقریباً واحد از این موعود به جهانیان، به گونه‌ای که تمام گروه‌های متنوع را در جوامع تحت تأثیر قرار دهد، قابل مشاهده است. عده‌ای چون تافلر، فوکویاما و هانتینتگتون موعود جهان را در قالب تفکرات و مدل‌های سیاسی و اجتماعی معرفی می‌نمایند. و عده‌ای دیگر چون گردانندگان هالیوود موعود جهان را در برخی از آثار دیداری و شنیداری خود به صورت یک موجودیت حقیقی، چون کشور آمریکا

می‌شناسانند.⁽¹⁾

نگاهی گذرا به رسانه‌های غربی در عرصة منجی و موعود روشنگر این حقیقت است که آنان در تلاش‌اند گفتمان مسلط، گوی مدعی بودن ترسیم پایان تاریخ را از شرقی‌ها برباید. اگر از ادبیات رسانه‌ای استفاده کنیم، باید اذعان کرد که یک بلوک تصویری، ماندگاری محدودی در ذهن و جامعه می‌تواند داشته باشد، اما محصولات دیداری و شنیداری که جنبه سرگرمی دارند و از جلوه‌های ویژه و نشانه‌شناختی پیچیده استفاده می‌کنند، ماندگاری بیشتری خواهند داشت.پس قاعده به ما چنین می‌گوید که آثار معناشناختی و تصویرسازی از ایرانیان و مسلمانان که در این فیلم‌ها مشهود است، تا مدت زیادی در اذهان مردم جهان باقی خواهد ماند.

آینده‌گرایی از مضامین مهم و مورد توجه در غرب است. با وجود غفلت سینمای ایران، در هالیوود اهتمام جدی به مسئله آینده‌گرایی وجود دارد و از سال 1923م اولین تولید سینمایی با مضمون مرتبط با آخرالزمان تولید شده است و در دهه نود میلادی شصت درصد آثار پرفروش از جمله آثاری بودند که مباحث آخرالزمان را مطرح می‌کردند. در این آثار، تمام بخش‌های تورات و انجیل که در آنها مضامین مرتبط با آخرالزمان آمده، به وسیله هالیوود به فیلم تبدیل شد.⁽²⁾

سال‌هاست که مسیحیان و یهودیان دنیا را آماج تبلیغات، سخنان و ایدئولوژی‌های منجی‌گرایی خویش قرار داده‌اند. به همین دلیل ایجاد یک روش و ساختار مناسب که سه مؤلفه به‌روز بودن، انعطاف داشتن و جذابیت را با خود همراه داشته باشد، از مهم‌ترین و ضروری‌ترین پیش‌نیازهای ترویج آموزه مهدویت در عرصه بین‌الملل است. آموزه مهدویت ظرفیت‌های بالایی دارد که هر چه زمان می‌گذرد، امکان

استفاده از بخشی از آن به دلیل رقابت و پیش‌دستی دیگران از میان می‌رود.

فقدان تصویر یا ترسیم کامل از دستگاه و نظام آرمانی جامعة شیعی می‌تواند در زمانی که گفتمان رقیب به شدت در حال اشباع جهان به تصویر و ترسیم‌سازی جامعه آرمانی خود است، ما را در یک حالت انفعالی فروبرده و از قدرت تهاجم فرهنگی به تدافع بکشاند و از فعال بودن به انفعال سوق بدهد.

با مروری بر رسانه‌های غربی متوجه می‌شویم که برنامه‌های خاص و مدونی برای تحریف اندیشه موعودگرایی وجود دارد. با توجه به تأثیری که تصویر و سینما در اقناع مخاطب دارد بروز و ظهور این تحریف در فیلم‌های ساخته‌شده هالیوود است. فیلم‌های متعددی نظیر: «روز استقلال»، «پیشگویی‌های نوسترآداموس»، «نشانه‌ها»، «زندانی»، «ماتریکس»، «پایان روزها»، «جنگ دنیاها»، «ارباب حلقه‌ها»، «2012»، «آگاهی»، «آخرالزمان»، «روح»، «روی خط سبز»، «رمز داوینچی»، «هنکاک»، «کتاب الی» و «سفر به سرزمین موعود».

در این جا می‌سزد، نکاتی هرچند مختصر یادآوری گردد:

1.آنچه در اندیشه هالیوودی که مبتنی بر اندیشه غربی است، از پایان تاریخ تبلیغ می‌شود، تنها استیلای غرب و باقی ماندن پیروان این فرهنگ در آخرالزمان است. در این‌گونه فیلم‌ها با این نکته روبرو می‌شویم که افراد و یا موجوداتی شرور و شیطانی در زمین شرارت ایجاد خواهند کرد و پس از گذشت زمان و درحالی‌که مردم از این موضوع غافل هستند، آمریکا به عنوان ناجی ظهور می‌کند و جهانیان را نجات می‌دهد.⁽¹⁾در این‌گونه فیلم‌ها دیگران چاره‌ای جز کرنش در مقابل توانایی‌های تمدنی و فنّاورانه غرب به ویژه آمریکا را ندارند. این‌گونه فیلم‌ها از جلوه‌های ویژه و صحنه‌های مجازی بیش از اندازه استفاده می‌کنند تا مخاطب را مفتون و مسحور

برتری منجی‌گری قهرمان داستان کنند. تولیدات بسیاری نظیر: آرماگدون، نارانیا، بیگانه، ترمیناتور، ارباب حلقه‌ها، هری پاتر، مومیایی و  ایندیاناجونز همه معرف تفکر ارزشی آخرالزمان با جدال خیر و شر است.⁽¹⁾

یا برای نمونه، در مجموعه هری‌پاتر، حفظ راز جام مقدس و خانقاه صهیون و ظهور موعودی از نسل عیسی مسیح و مریم مجدلیه برای آخرالزمان در لوای داستانی کودکانه و جادو و جنبل پنهان شده است. سرانجام پرده‌های هنر و فانتزی و افسانه و سرگرمی کنار زده می‌شود و آرمان‌های ایدئولوژیکی گروهی آشکارا پدیدار می‌گردد که در این روزگار، با عنوان «اونجلیستها» از پس گذشت قرون و اعصار،

اهداف دیرین حکومت جهانی صهیون را دنبال می‌کنند!

و حق دارد که بر همه ارکان عالم هستی، چنگ بیندازد.⁽¹⁾

فیلم‌هایی نظیر «شبی با پادشاه»، «پادشاه ایران» و «کشتی‌گیر» در این دسته می‌گنجند. در برخی از این فیلم‌ها هدف، منکوب کردن تمدن ایران نیست، بلکه

نمایش ناتوانی‌های ملتی است که در تاریخ معاصر از کاروان پیشرفت به سوی پایان تاریخ بازمانده است و دیگر نای منجی شدن ندارد. فیلم «کرش»⁽¹⁾و «آسترویا» در این قسمت جا می‌گیرند.⁽²⁾

2. افول تمدن مادی و ظرفیت‌های رسانه‌ای آن در طرح اندیشه نجات

دنیای جدید بازتاب سقوط تدریجی انسان از مقام بندگی خدا به قعر درّه عصیان است، عصیان در مقابل بندگی خدا و سقوط در درۀ انسان‌محوری و اومانیسم. دین این امکان را به انسان می‌داد که برای انسان بودن متوجه مافوق انسان باشد، درحالی‌که بشر متجدد با طرح انسان‌محوری، جنبۀ حیوانی خود را محور و وجود و انگیزه کارهایش قرار داد.

پیشرفت علم و فناوری و تمدن جدید با ره‌آوردهای علمی، فنی و مادی‌اش، «تعالی‌زدایی» را از اندیشه و عمل بشر جدیدآغاز کرد که نتیجه محتوم آن، خلأ معنا و بحران روحی و معنوی در افراد بود. در هیچ تمدنی، همانند تمدن جدید این‌گونه از این نکته‌ها غفلت نشده است که: دنیا برای چیست؟ ما از کجا آمده‌ایم؟ آمدنمان بهر چه بود؟ به کجا می‌رویم؟

و شاید بهتر است بگوییم دنیای امروزه نخستین تمدنی در تاریخ است که به پرسش «معنی زندگی چیست؟» پاسخ داده است.

با تعمق در تحولات جاری بین‌المللی و سرخوردگی بشر از تمدن جدید و محصولات مخرب آن؛ ناتوانی این تمدن در ساماندهی زندگی انسان معاصر و در نتیجه، رویکرد وی را به دین و معنویت به خوبی در می‌یابیم. بی‌گمان در آشوبستان دوران جدید، حکومت دینی و جامعۀ دینی یگانه پناه و تکیه‌گاه انسان بحران‌زدۀ معاصر است.

بوروکراسی و بازار جهانی، این قفس‌های آهنین، چنان ما را اسیر کرده‌اند که امکان شکل دادن به سازمان اجتماعی به هر صورت دیگر و امکان شکوفایی بشر را کمتر کرده است. در این قفس‌های آهنین روزنه‌های امید هرچه تنگ‌تر می‌شود؛ فضای سیاست بسته‌تر می‌شود و توانایی‌ها برای تغییر جهان، کمتر شده و تقریباً از میان رفته است.⁽¹⁾

از عمده دلایلی که ضرورت مهندسی رسانه زمینه‌ساز را اثبات می‌کند؛ جوهره و گسترة تمدن مادی موجود است که سابقة طولانی دارد؛ تمدنی که بیش از سیصد سال کارکرد مادی‌گرایانه خود را به اثبات رسانده است. و از طرفی امروز تبدیل به یک معضل و مشکل جهانی شده تا جایی که ذهن نقادان غربی را نیز به خود

مشغول کرده است.⁽¹⁾نقش و جایگاه رسانه زمینه‌ساز در این راستا، بازنمایی دنیایی است که در سراشیبی سقوط قرار دارد، و تمدن موجود غرب، درصدد زیبا جلوه‌دادن آن است.

به هر روی تحولات جهانی نشان‌دهندة نیاز و عطش شدید جوامع بشری برای زندگی در جامعه‌ای مطلوب است؛ نیاز و عطشی که با توجه به بن‌بست‌های مکاتب فکری بشری، طرح آموزه مهدویت را در عرصة جهانی الزامی می‌کند؛ اگرچه برای خروج از کندی و رخوت نبض این حرکت جهانی، دهه‌هایی چند و یا حتی چند قرن، زمان لازم باشد.

گفتنی است که در دنیای متمدن امروزی خدایان بسیاری ظهور کرده‌اند که مشهورترین آنها «علم» است و البته نه علم خدا بنیاد، بلکه علم خود بنیاد و بریده از وحی و هدایت الهی. سؤال این است که غرب مدرن و بالیده از رنسانس و تحت ولایت علم و فناوری، اکنون در کجاایستاده است؟ در قلعۀ تعالی یا در حضیض انحطاط؟ ره یافته است یا سرگردان؟

تنها نیم‌نگاهی فارغ از مشهورات زمانه که ظواهر را به کناری زند، و به اعماق بنگرد کافی است تا دریابیم که خدای علم در ولایت و سرپرستی دنیای امروز، با ناکامی‌هایی بس جانکاه و انسان‌سوز مواجه بوده است. علم مدرن اگرچه به مدد موعود خود فناوری «آسانی» را به بشر مدرن، عرضه کرده است، اما «آسایش» را هرگز! و آنچه جان و روح آدمی را تابناک و متبلور می‌کند، برق ظواهر و ابزار قدرتمند و امکانات انبوه مادی است یا جذبه درخشش معنویت و غایت‌اندیشی؟

گرچه مدل‌های مادی موجود توانسته‌اند از یک سو، بشر این سده و سده‌های اخیر را در هاله‌ای از تردید نسبت به کارآمدی مکاتب ناب الهی قرار دهند و از دیگر سو،

بخشی از نیازهای فردی و اجتماعی انسان را بر محور مادیات پاسخ دهند؛ اما قطعاً از پاسخ‌گویی به نیازهای فطری بشر، ناتوان‌اند. این واقعیتی است که هیچ‌گاه به صورت جدی، چه در مقام و چه در عمل، طراحان و معماران تمدن مادی آن را دنبال نکرده‌اند. اصولاً تفسیر آنان از فطرت ناب بشری، با آنچه مکاتب توحیدی معرفی می‌کنند، بسیار متفاوت است.⁽¹⁾

براین اساس ناکارآمدی مدل‌های مادی و ارائه تفسیر نامتناسب با فطرت بشری دلیل روشنی بر ناتوانی این مدل‌ها در تحقق و توسعه اهداف جامعه الهی و اسلامی است. البته تردیدی در توا‌نمندی این الگوها در حاکمیت بخشیدن به نظام ارزش مادی نیست، ولی این روش‌ها مبتنی بر پیش‌فرض‌های مادی خود برای تعالی عبودیت انسان‌ها و جوامع طراحی نشده‌اند. این واقعیت نیز می‌تواند عزم اندیشمندان جامعه اسلامی را برای تدوین ساختار الهی- اسلامی رسانة زمینه‌ساز بیشتر کند.

3. اقتضائات روزگار جدید و فهم پذیری جنبه جهانی آموزه مهدویت

از زمانی که اصطلاح «جهانی‌سازی» در دنیای سیاست به شعار روز تبدیل شد، درک مشترک خیلی‌ها از جهان را زنجیره‌ای از «پایان‌ها» تشکیل می‌داد؛ پایان فقر، پایان بی‌عدالتی، پایان فساد و...؛ اما در عوض امروزه در میانه بدترین بحران‌های ناشی از جهانی‌سازی ما شاهد پایان‌های دیگر هستیم، یعنی پایان انسانیت، اخلاق، معنویت و... .

 نتیجۀ این وضع، بروز یک گفتمان در حال ظهور پیرامون جهان است که سؤال آغازینش، خود تعریف‌گر آن است: فرجام این جهان به کجا می‌انجامد؟

سنگ‌بنای جهانی‌سازی، بر محوریت پول و بازار قوام‌یافته و دیگر مجالی برای عرض اندام احساسات و عواطف انسانی باقی نگذاشته و فرهنگ چند هزار ساله

انسانی، در معرض تندباد «منطق بازار» در حال فنا شدن و به یغما رفتن است. آنچه همگان را رنج می‌دهد، آن است که این پدیده، نه تنها واجد کمال نیست، بلکه بشر امروز را با قساوت تمام به سوی کژ راه‌های گمراهی و ضلالت سوق می‌دهد. پیامدهای منفی «جهانی‌سازی» چنان شناخته‌شده و روشن است که طرفداران جهانی‌سازی هرگز نتوانسته‌اند پیرایه‌های منفی آن را منکر شوند. جهانی شدن تجارت‌های شیطانی و ناشایست (تجارت شیطانی اعضای بدن انسان، تجارت کودکان، مواد مخدر، اسلحه، زباله‌های سمی، دارو، دختران و زنان)، شکل‌گیری سلطۀ جهانی (تسلط بر نهادهای بین‌المللی، در اختیار گرفتن اقتصاد جهانی، سلطۀ رسانه‌ای)، جهانی شدن مشکلات (جهانی شدن فقر و بیکاری، شیوع بیماری‌های جدید، استفاده بی‌رویه از طبیعت، تخریب محیط‌زیست)، هنجار زدایی جهانی (هویت‌زدایی، مسخ ارزش‌های دینی و ملی، تحمیل گسترده فرهنگ غرب) و جهانی شدن فعالیت‌های سازمانی و گروهی (جهانی شدن فرقه‌ها و گروه‌های ساختگی منحرف، جهانی شدن فعالیت‌های باندهای مافیایی، جهانی شدن فعالیت شرکت‌های چندملیتی) از جمله پیامدهای منفی جهانی‌سازی است.⁽¹⁾

شرایطی که این عصر برای انسان پدید آورده، چندان پیچیده و پر گره شده که بسیاری از نیازهای نخستین و اجتناب‌ناپذیر، بی‌پاسخ مانده است.

عواملی که در درخواست و طلب آگاهانه و عاشقانه «ظهور منجی و مصلح الهی» از سوی بیشتر انسان‌ها دخیل است عبارت‌اند از:

فقر مادی و معنوی؛

اما در این میان، بین الگوی حکومت مطلوب اسلام «حکومت جهانی حضرت مهدی(عج)» و الگوی ناشی از اندیشۀ بشری «جهانی‌سازی» تفاوت‌های جدی وجود دارد. آرمان‌ها و آرزوهای بشر در طول تاریخ، به خصوص در عصر جهانی‌سازی، تنها و تنها در حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) تحقق خواهد یافت. هیچ یک از نهادها و سازمان‌های بین‌المللی و قدرت‌های بزرگ جهانی، توان و شایستگی ادارۀ مطلوب جهان را ندارند و بشر در اضطراب آینده خود به سر می‌برد. حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) پاسخی است به بشر از نگرانی آینده خود. از این منظر می‌توان چنین ادعا کرد که تشکیل حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) محصول یک جابه‌جایی بنیادین در اصول راهبردی جامعه جهانی است. جابه‌جایی قدرت سخت‌افزاری با قدرت نرم‌افزاری ایدئولوژی اسلامی.⁽²⁾

اگر روزگاری چگونگی تحقق حکومت جهانی اسلامی با خرق عادت همراه دانسته می‌شد انسان عصر جهانی‌سازی چنین امری را می‌تواند به عیان مشاهده کند و در جهت تقویت اعتقاد خود به آموزه مهدویت از آن بهره بگیرد. به عبارتی مهم‌ترین کارکرد جهانی‌سازی در این زمینه برجسته‌سازی و فهم‌پذیرتر ساختن ابعاد جهان‌شمول حکومت آرمانی اسلامی است. اینک انسان‌ها خود به این نتیجه رسیده‌اند که لازم است تمامی انسان‌ها هماهنگ با یکدیگر و در جامعه‌ای مشترک

زندگی کنند.⁽¹⁾

در مهندسی رسانه زمینه‌ساز بر جهان‌شمول بودن مهدویت تأکید فراوانی می‌شود. روزگار کنونی شرایطی را پدید آورده است که مخاطبان رسانه این ویژگی مهم اندیشة مهدویت را به درستی درک می‌کنند.

4. سلطه رسانه‌ای غرب

رسانه‌ها در دنیای امروز تنها تصویری مطابق نظر گردانندگان منافع بزرگ ارائه می‌دهند. در واقع، بسیاری از مردم دچار این توهم هستند که ما در دنیای امروز از رسانه‌های خبری و مطبوعاتی آزاد برخورداریم. این نظر نابخردانه‌ای است، که در سال‌های آغازین قرن 21 قابل تصور است.⁽²⁾

قدرت‌های بزرگ استعماری همه این امور را به طور غیرقابل‌تصوری تحت کنترل خود دارند. روزنامه‌ها، مجله‌ها، و شبکه‌های تلویزیونی به طوری باورنکردنی کنترل می‌شوند.

مالکیت بزرگ‌ترین خبرگزاری‌های جهان مانند آسوشیتدپرس، یونایتدپرس، رویترز و فرانس پرز، متعلق به سرمایه‌داران صهیونیستی و یهودی در دنیا است.⁽¹⁾

رسانه‌ها اکنون به عنوان مهم‌ترین سلاح در کشورگشایی و جهان‌خواری عمل کرده و بسیاری از خاک‌ریزها را بدون شلیک گلوله‌ای فتح می‌کنند. سردمداران آمریکایی و غربی آن قدر مطمئن به سلطه رسانه‌ای خود هستند که رسانه‌های خود را «سلاح بزرگ» نام‌گذاری کرده‌اند. خبرگزاری‌ها، روزنامه‌ها و مجلات خبری در کنار شبکه‌های عظیم و متنوع رادیو- تلویزیونی و پایگاه‌های اینترنتی به طور مداوم خوانندگان، شنوندگان و بینندگان خود را در بمباران تبلیغاتی قرار می‌دهند تا مخاطبان را در معرض انواع اطلاعات هدایت‌شده، قرار دهند.⁽²⁾

دروغ‌بافی و تبلیغات منفی از شیوه‌های همیشگی رسانه‌ها برای پیشبرد اهداف سیاسی در کشورهای هدف است. برای نمونه در همان زمانی که نیروهای نظامی اسرائیل به طرز وحشیانه‌ای به اردوگاه‌های فلسطینی در غزه یورش می‌بردند، رسانه‌های غربی با کمال خونسردی اعلام می‌کردند: «عملیات نظامی اسرائیل در غزه تنها حماس و گروه‌های تروریستی دیگر را مورد حمله قرار می‌دهد».⁽³⁾

برخی از اهداف استعمارگران برای سلطه همه‌جانبه بر رسانه‌ها عبارت‌اند از:

طبیعی است که با چنین سلطه‌ای بر رسانه‌ها از سوی سردمداران غربی انتظار تبلیغ و ترویج جهانی مکتب انتظار موعود نیز، انتظاری غیر معقول به نظر می‌رسد. در این راستا تلاش برای تبلیغ جهانی انتظار موعود در رسانه از جمله آرمان‌های رسانة زمینه‌ساز محسوب می‌شود.

5. پیوند‌های دو سویة انقلاب اسلامی و اندیشه مهدویت

انقلاب اسلامی ایران در یکی از حساس‌ترین نقاط جهان همچون زلزله‌ای غیرمترقبه اردوگاه آرام و بی‌دغدغه استکبار جهانی را به شدت به لرزه در‌آورد. با حیات مجدد اسلام و بیداری مسلمانان جهان در عصر امام خمینی رحمة الله تحلیل‌هایی که بر پایه اثبات رکود تدریجی اسلام استوار بود به شدت از اعتبار ساقط گشته است. این انقلاب، فضای مناسبی را جهت تجلی دوباره مکتب اسلام برای جهانیان فراهم نمود.

آنچه اکنون بیش از هر چیز تعجب تحلیل‌گران بین‌المللی را برانگیخته و توجه

صاحب‌نظران را به شدت به خود معطوف داشته تأثیرات وسیع و غیرمنتظره‌ای است که انقلاب اسلامی در میان غیرمسلمانان به ویژه در جوامع غربی بر جای گذاشته است.

تحقق انقلاب اسلامی ایران در دوره توسعه سکولاریسم و لائیسیته و همچنین در دوره گسترش قدرت لیبرالیسم و سازوکار زندگی مدرن مبتنی بر تمدن آمریکایی و غربی و قدرت سیاسی شاه در قلمرو ملی و منطقه‌ای و همچنین در جامعه‌ای که «قدرت مردم» به عنوان عامل تغییر اجتماعی، کاملاً ناشناخته بود، یک امر استثنایی و تغییر بزرگ تاریخی یا امر تمدنی عظیمی محسوب می‌شود که جایگاه آن ناشناخته مانده است.

 امام خمینی رحمة الله با هدایت و رهبری بزرگ‌ترین انقلاب مردمی در واقع آغاز‌گر عصر تجدید حیات دینی و معنوی بشر عصر حاضر گردید؛ عصری که به حق باید مقدمه حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) دانست. امام خمینی رحمة الله در تبیین این رویداد بزرگ تاریخ می‌گوید: «انقلاب ما محدود به ایران نیست، انقلاب مردم ایران نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچمداری حضرت حجت است که خداوند بر همه مسلمانان و جهانیان منت نهد و فرجش را در عصر حاضر قرار دهد».⁽¹⁾

عصر انقلاب اسلامی، عصر تاب و تب مضاعف بشر برای درک ظهور حجت بن الحسن العسکری(عج) است؛ در این عصر «گویا جهان مهیا می‌شود برای طلوع آفتاب ولایت از افق مکه معظمه و کعبه آمال محرومان».⁽²⁾

با این حال باید جستجوگر این واقعیت باشیم که رویکرد به آموزه مهدویت در دوران غیبت کبرا با کاستی‌هایی همراه بود از جمله:

از عوامل رکود و انفعال و انزواطلبی سیاسی شیعیان بود. انتظار منفی و تعطیلی حکومت مشروع در مدت طولانی، بر اندیشه اندیشمندان شیعه چیره گشته بود؛ به نظر می‌رسد تجربه تاریخی این نگاه، شیعه را به این ذهنیت رسانده بود که تنها دو مدل حکومت وجود دارد، حکومت امام معصوم علیه السلام و حکومت امیر ستمگر که نمی‌تواند مشروع باشد.

به هر روی انقلاب اسلامی ایران زمینه و بستر مهمی را برای رویکرد کلان رسانه‌ای به آموزه مهدویت مهیا ساخته است.

6. ظرفیت‌ها و قابلیت‌های رسانه‌ای اندیشه موعودگرایی

تأسیس جامعة آرمانی و ظهور منجی آخرالزمانی به مثابة خواست و غایت مشترک ادیان مقوله‌ای است که همگان بر آن اتفاق نظر دارند. از دیرباز صورت‌های مختلف این خواست در اکثر آیین‌ها و ادیان و نحله‌های فکری فلسفی و عرفانی وجود داشته و دارد. ایده موعودگرایی و منجی‌گرایی، نظریه‌ای فرا اسلامی و فرا شیعی است که مرزهای همه ادیان را درنوردیده و توسط رسولان و اوتاره‌ها برای پیروان آیین‌ها، مسلک‌ها و ادیان مختلف ابراهیمی (مسیحیت، یهودیت و اسلام) و غیر ابراهیمی ( هندو، بودا و شین ته) مطرح گردیده است.⁽¹⁾

هدف از تبیین اندیشه و اعتقاد نجات‌بخشی در هر یک از ادیان و همچنین برابری ادیان در اعتقاد به ظهور منجی، بیان این نکته نیست که دینی از دین دیگر در این مسئله خاص متأثر گردیده و یا بر آن تأثیر گذاشته است. آنچه مورد نظر نگارنده است در کنار هم قرار گرفتن موارد همانند یا مشترک ادیان است. و از این مهم این نتیجةکلی به دست می‌آید که اندیشه نجات‌بخشی و اشاره به موعودی که در پایان جهان خواهد آمد و نظامی همسان با دستورهای خداوند خواهد ساخت، در همة ادیان وجود دارد. اما اینکه کیست، چه موقع و کجا ظهور خواهد کرد، از جمله مسائل مورد اختلاف است.⁽²⁾همة ادیان با عبارات و شیوه‌های واحدی از ویژگی‌های عصر انتظار یاد کرده‌اند. سبب این همسانی این است که در همةدوره‌ها و برای همة مردم، ستم، کینه و جنایت ناپسند بوده است. از این رو، انتظار جامعه‌ای بدون ظلم و تصور جامعه‌ای آرمانی از گذشته‌های دور تاکنون اندیشة بسیاری از دانشمندان و محققان بوده است. به گونه‌ای که هر یک از آنان طرحی جداگانه برای ایجاد جامعة آرمانی تدوین نموده‌اند. طرح این‌گونه مسائل از سوی دانشمندان گوناگون و ریشه‌یابی آن در

ادیان مختلف مانند: یهود، مسیحیت و زرتشت و حتی مسلک‌هایی همچون برهما و بودا نشانه این است که زندگی در یک جامعه آرمانی خالی از ظلم و ستم ریشه در نهاد بشریت دارد.

با این اوصاف به رغم اختلافات اجتناب‌ناپذیر و مشکلات و کاستی‌های برخی از آنها، اصل منجی‌گرایی به منزلة حقیقتی همگانی، توان لازم برای پیوند و اتحاد میان انسان‌ها را دارد و می‌تواند مرزهای جغرافیایی را درهم شکند، گونه‌ای از وحدت مرام و عقیده بین پیروان سنّت‌های گوناگون را در پی آورد و با فروغ خود، چراغ اتحاد و یگانگی را روشن سازد.

سوگمندانه باید اعتراف کرد از ظرفیت و قابلیت همگانی بودن اندیشه موعودگرایی در تبلیغ جهانی اندیشه نجات‌گرایانة مهدویت استفادة بهینه نشده است.

7. تحمیل رسانه‌ای الگویی خاص از منجی‌گرایی

سرمایه‌داری عظیم جهانی در یک پروژه گسترده، که البته طراح مشخص و کشور خاصی را نمی‌توان تنها متولی مستقیم آن دانست، می‌کوشد با تغییر در زمینه‌های مختلف نجات‌باوری و منجی‌گرایی تغییرات چشم‌گیری را پدید آورد و فضایی را مهیا سازد که این فطرت پاک بشری به طریقی طراحی شود که در راستای اهداف آنان باشد. برای مثال برخی از فرقه‌های انجیلی (Evangelicals) تشکیل دولت اسرائیل را نشانه ظهور عیسی علیه السلام می‌پندارند و معتقدند برای شتاب دادن به ظهور، بایستی دست صهیونیست‌ها را در قتل‌عام مسلمانان باز گذاشت. گروه‌هایی از مسیحیان حتی پیش از بنیان‌گذاری کشور اسرائیل، معتقد بودند شرط بازگشت حضرت عیسی علیه السلام در آخرالزمان این است که یهودیان به فلسطین برگردند.⁽¹⁾

صهیونیسم مسیحی⁽¹⁾عمیقاً احساس می‌کند که در آستانه پایان تاریخ و آخرالزمان‌اند و تمام تلاش خود را برای تسریع در وقوع آنچه باید پیش از ظهور دربارة عیسی اتفاق بیفتد، انجام می‌دهند. بر اساس این باور، حضور یهودیان در فلسطین دریافتی پیش‌گویانه از آن چیزی است که کتاب مقدس در خصوص بازگشت عیسی علیه السلام و برپایی ملکوت الهی وعده داده است. تمام ریشه‌های الهیاتی جنبش صهیونیسم مسیحی در همین باور نهفته است و دقیقاً همین اعتقاد است که تبلیغ می‌کند: کانون همه پیش‌گویی‌های وحیانی (کتاب مقدس) دولت اسرائیل است.⁽²⁾

8. رسانه‌ها و ارائه فهم‌های ناقص از آموزه مهدویت

به طور حتم در عرصة جهانی، فهم‌های ناقصی از آموزه مهدویت از سوی رسانه‌ها منعکس شده است. در فرایند تصویر‌سازی آموزه مهدویت مخالفین تفسیر شیعی از این آموزه، روشنفکران غرب‌زده و برخی از شرق‌شناسان کینه‌توز عواملی بودند که در اثر تلاش‌های آنها بخش عمده‌ای از ادبیات آموزه مهدویت با تصویرسازی منفی مواجه شد.

وارونه جلوه دادن اندیشه ناب مهدوی از سوی بیگانگان با ایجاد تشکیک در آرمان‌های این آموزه و وارد کردن شبهات دینی در اذهان نسل جوان خطر تحریف آموزه مهدویت و تغییر مفاهیم و باورهای مهدوی را در پی دارد که ممکن است به

جابه‌جایی ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها و آرمان‌زدایی از جامعه مهدوی و کم‌رنگ شدن ارزش‌های مهدوی منجر شود.

رجوع به منابع دست دوم در زمینه مهدویت و همچنین کلی‌نگری به جای جزیی‌نگری در زمینه شناخت اندیشه مهدویت و برگزیدن شیوه تاریخی‌نگری در تحلیل این اندیشه را باید از جمله مهم‌ترین جنبه‌های آسیب‌زای شرق‌شناسان و دین‌پژوهان غربی دانست.⁽¹⁾

موعود اسلامی، و به ویژه موعود شیعی دوازده‌امامی، در میان موعودباوری ادیان از ویژگی‌ها و جایگاه برجسته‌ای برخوردار است. گستردگی بحث از موعودباوری اسلامی و پیچیدگی خاص آن که معلول پیچیدگی دیدگاه ادیان است اقتضای آن را دارد که تبیین آموزه مهدویت با عنایت و گستردگی بیشتری پیگیری شود.

نزدیک شدن جوامع و تبادل روزافزون فرهنگی در جهان معاصر، تبیین آموزه

مهدویت در عرصه بین‌الملل را، به ویژه برای دست‌اندرکاران دین و فرهنگ، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر ساخته است. امروزه با شمار فزاینده‌ای از پرسش‌ها و چالش‌ها در عرصه مهدویت روبرو هستیم که از ناحیه همین تبادلات فرهنگی پدید می‌آید.

این واقعیت را زمانی بهتر درک می‌کنیم که به یاد بیاوریم که ما به عنوان مسلمان، و به عنوان پیرو مکتب اهل‌بیت: برای درک میراث عظیم معنوی و فرهنگی حکومت جهانی ولی‌عصر(عج)، ناگزیر به ترویج این نسخه الهی برای سعادت بشریت هستیم.

دو. قابلیت‌های رسانه‌ای آموزه مهدویت

اشاره

هم اکنون جای این پرسش است که ملاک‌ها و پتانسیل رسانه‌ای آموزه مهدویت چیست؟ به دیگر سخن مشخصه‌های رسانه‌ای آموزه مهدویت چیست؟

پیرامون ظرفیت‌ها و قابلیت‌های آموزه‌های شیعی منابع اندکی موجود است، چرا که ظرفیت‌های عظیم تعالیم شیعی در حوزة اجتماعی به دلیل دور نگه‌داشتن از موقعیت راهبری اجتماعی هنوز کشف نشده است، لذا شناخت ما از ظرفیت‌های آموزه مهدویت، نقش مهمی در انتخاب شیوه‌ها و روش‌های رویکرد به این آموزه دارد. قابلیت‌های رسانه‌ای زیر در اندیشه مهدویت قابل استقرا و تحلیل است:

1. ظرفیت‌های انگیزشی اندیشه مهدویت

«انگیزش»⁽¹⁾حالتی در افراد است که آنان را به انجام و تداوم رفتاری خاص متمایل

می‌کند و علت و چرایی فعالیت‌ها را مشخص می‌کند. آنچه که در اصل محرک آدمی به سوی رفتارهای خاص است همان نیازی است که او را بی قرار می‌سازد و فرد را برای ارضای آن به تکاپو و تلاش برمی‌انگیزاند.⁽¹⁾

هیچ فرایند روانی در انسان را نمی‌توان یافت که در واقعیت، صورت یا اثری از نیازها (و یا به بیان اجتماعی ارزش‌ها) را با خود به همراه نداشته باشد. چرایی رفتار ما ریشه در نیازهای ما دارد. وقتی انسان به چیزی نیاز دارد، در او یک فرایند روانی و معمولاً هدف‌محور شکل می‌گیرد که از آن به انگیزش تعبیر می‌کنیم. این فرایند دربرگیرنده اهدافی است که محرک عمل فرد و جهت‌دهندة آن است.⁽²⁾

در کلی‌ترین سطح تحلیل می‌توانیم رفتار انسان را واجد دو بعد نیرو و مسیر (جهت) بدانیم. بعد نیروزایی رفتار همان نیازها و یا انگیزه‌هایی است که فرد را در موقعیت‌های مختلف فعال می‌کند و به حرکت و جنبش  وا می‌دارد. جهت یا مسیر رفتار شیوه و صورت رفتار است برای نیل به هدف، ارضاء یا کاهش شدت آن حیطه مطالعه نیازها یا انگیزه‌ها، عرصه نیرو افزایی رفتار است.

انگیزش⁽³⁾را می‌توان عامل نیرو دهنده، هدایت‌کننده و نگه‌دارنده رفتار تعریف کرد.

به زبان ساده، انگیزش چیزی است که فرد را به پیش رفتن وا می‌دارد و تعیین می‌کند که به کجا باید رفت.⁽¹⁾

روان‌شناسان، انگیزش را عامل درونی می‌دانند⁽²⁾که رفتار شخص را تحریک می‌کند و در جهت معین سوق می‌دهد و آن را هماهنگ می‌سازد.⁽³⁾

توجه و علاقه‌مندی به هدف، همچنین پی بردن به اهمیت و ارزش تحقق آن، از جمله عوامل انگیزشی است که به بروز رفتار و جهت‌دهی آن می‌انجامد. آموزة مهدویت بسته به دورنما و چشم‌اندازی که ارائه می‌دهد و متناسب با گرایش خاصی که در نهاد شخص پدید می‌آورد، شخص را برمی‌انگیزاند تا در مسیر تحقق چشم‌انداز توجه کافی مبذول دارد و به لوازم آن پایبند باشد. با این بیان، هر چه عوامل برانگیزاننده قوی‌تر و راسخ‌تر باشند، انگیزه فراگیر در التزام به رفتارهای متعالی و ارزش‌های دینی نیز قوی‌تر خواهد بود.

از مهم‌ترین متغیرهای مؤثر بر انگیزش، وجود یک سلسله باورها و ارزش‌های دینی است. این باورها نه تنها انگیزش افراد را شکل دینی می‌دهند، که حتی در قوت و تداوم بخشیدن به آن نیز نقش بالایی را ایفا می‌کنند. معمولاً انگیزه‌های نشأت‌گرفته از ایمان، از استحکام و دوام بیشتری نسبت به انگیزه‌های مادی

برخوردارند. در تاریخ زندگانی مؤمنان، موارد فراوانی از انگیزه‌های بسیار قوی، همراه با گام‌های استوار در مقابل دشمنان دین الهی، یافت می‌شود. از همه مهم‌تر، انگیزة برتر به رفتار ارزش برتر می‌بخشد و برعکس، انگیزة پست حتی رفتار به ظاهر شایسته را به انحطاط و بی‌ارزشی می‌کشاند.

داشتن هدف و انگیزه به عنوان اصلی‌ترین رکن برنامه‌ریزی، نقش هدایت و راهبری کلیه تلاش‌های فرد و سازمان را به صورت یک نقطه محوری بر عهده دارد. و مهم‌ترین دستاورد انگیزشی را به همراه دارد. یکی از خصوصیات و ویژگی‌های هدف، عالی بودن آن است. امیر مؤمنان امام علی علیه السلام در مورد ضرورت و اهمیت اهداف بلند و عالی می‌فرماید: «خیر الهمم اعلاها⁽¹⁾بهترین هدف‌ها، عالی‌ترین آنهاست».

شاید توصیه به داشتن اهداف عالی و بلند در روایات به این دلیل باشد که داشتن چنین اهدافی باعث افزایش انگیزه افراد برای به دست آوردن آن اهداف می‌شود. این نکته را نیز امام علی علیه السلام متذکر می‌شوند و می‌فرمایند: «علی قدر الهمم تکون الهموم؛⁽²⁾تلاش و کوشش‌ها به اندازه هدف‌ها خواهد بود». یعنی هر قدر هدف‌ها عالی‌تر باشند، انگیزه‌های افراد فزونی می‌یابد و تلاش و کوشش بیشتری برای دست‌یابی به آن اهداف می‌کنند؛ چرا که دست‌یابی به اهداف عالی و بلند، مشکل‌تر بوده و تلاش و کوشش بیشتری را طلب می‌کند. امام علی علیه السلام می‌فرماید: «من کبرت همّته، کبر اهتمامه؛⁽³⁾هر کس که هدفش بزرگ و مشکل باشد، تلاش و کوشش او بیشتر خواهد بود».

با تتبع در انگیزه‌های آدمی، به طور کلی سه سطح انگیزشی را در انسان‌ها می‌توان

تصور کرد؛ این انگیزه‌ها از پایین‌ترین سطح شروع می‌شود و تا عالی‌ترین سطح انگیزش پیش می‌رود. این سطوح به ترتیب عبارت‌اند از:

قدرت انگیزشی آموزه مهدویت در عالی‌ترین سطح انگیزشی، یعنی انگیزه‌های معنوی و الهی قرار دارد. اگر اهداف و مأموریت‌های جامعه در راستای اهداف و انگیزه‌های الهی باشند، در این صورت می‌تواند افراد را از سطح انگیزه‌های مادی، به مرتبه انگیزه‌های تلفیقی برساند و از این طریق، سطح عملکرد آنان را به لحاظ کمی و کیفی ارتقا بخشد. افرادی که دارای انگیزه‌های تلفیقی هستند و حتی بالاتر، انگیزه‌های الهی دارند، در مقایسه با کسانی که با انگیزه‌های مادی کار می‌کنند، تلاش و جدیت بیشتری از خود نشان می‌دهند و به مراتب، عملکرد بهتری خواهند داشت. انگیزه‌های الهی مانع هدر دادن و اسراف امکانات و منابع انسانی می‌گردد و افراد را برای نیل به اهداف، به شدت برمی‌انگیزاند.⁽³⁾قدرت انگیزشی باور به مهدویت

دارای چند کارکرد عمده است که می‌توان آن را در رفتار یک منتظر مشاهده کرد. انتخاب تکالیف و تلاش برای انجام اعمالی خاص متناسب با منبع انگیزشی، پشتکار و مداومت در انجام یک فعالیت و سعی در پیشرفت آن، موارد عمده این شاخص‌ها هستند. زیرا که روان‌شناسان تربیت بر این باورند که رفتاری که بر اساس انگیزش تقویت شود احتمال تکرار آن افزایش پیدا می‌کند.⁽¹⁾

این نکته نیز افزودنی است که قدرت انگیزشی آموزه مهدویت سازه‌ای است که به طور مستقیم قابل‌مشاهده و اندازه‌گیری نیست، ولی وجود آن از رفتار شخص استنباط می‌شود.

بنابراین رسانه زمینه‌ساز به منظور ایجاد انگیزه در میان منتظران و ارتقای سطح عملکرد آنان در قبال ارزش‌های مهدوی باید جامعه منتظر قبل از ظهور را به عنوان هدف تمامی فعالیت‌ها در جامعه ترسیم کند.

2. اندیشه مهدویت و فائق آمدن بر بحران معناداری زندگی

مراد از نقش اندیشه مهدویت در معنادار کردن حیات جمعی این است که مهدی باوری می‌تواند زندگی جمعی بشر در بعد جمعی، به معنای حیات یک امت و حیات تاریخی بشر را معنادار و قابل‌فهم کند. البته، این ادعا را می‌توان دربارة معنادار کردن جهان هستی نیز کرد. برای نمونه یک مهدی باور مؤمن در پرتو آموزه مهدویت می‌تواند درک کند که تاریخ بشر و حتی جهان چه سیری را طی کرده، و می‌کند، کدام مراحل را پیش رو دارد، و هر مرحله از چه ویژگی‌های معنوی و مادی برخوردار است؛ تاریخ بشر با چه فرود و فرازی سیر می‌کند، پایان آن چگونه رقم می‌خورد اکنون او و دیگر مردمان جهان کجای این تاریخ ایستاده، چه می‌کنند، و چه باید بکنند. بالأخره اینکه با ظهور مهدی موعود(عج) و برپایی حاکمیت او بر جهان

چگونه این همه حوادث تلخ و شیرین توجیهی در خور و مقصدی ارزنده می‌یابد. یکی از مهم‌ترین عوامل معنادار کردن حیات تاریخی بشر بینشی است که اندیشه مهدویت به ما می‌دهد. آموزه مهدویت اجزا و عناصر حیات بشری را در یک ترکیب و سامانه معنادار و قابل‌فهم به گونه‌ای تعریف می‌کند که مانند یک تابلوی نقاشی یا هر چیز قابل‌درکی از این دست به نظر آید.

اندیشه مهدویت، سیر تمدن بشری را هدفمند دانسته و مهم‌تر این که با بشارت پیروزی صالحان و پرهیزکاران در آینده و ظهور امام حاضر، انگیزه درونی مضاعفی برای تلاش و استقامت، به انسان می‌بخشد.

مسائل و مشکلات مربوط به مبدأ و منشأ، چگونگی و چرایی سرنوشت ملت و فرهنگ و تمدن بشریت، اندیشه میلیون‌ها انسان؛ نیز مورد توجه همه ادیان اعم از الهی و غیر الهی در طول تاریخ بوده است. این واقعیت نمودار تلاش فزاینده‌ای است که در زمینه تفسیر‌های فرآیندهای تاریخی از سوی اندیشمندان و فیلسوفان هر جامعه‌ای صورت گرفته است. پرسش از معنای زندگی همواره برای انسان اندیشور مهم بوده است؛ به گونه‌ای که بی‌توجهی به این پرسش، موجب اوضاع و احوال شکننده‌ای می‌شود که امروزه آن را «بحران معنا» می‌خوانند.

اندیشه مهدویت فرجام متعالی و شکوهمند آینده جهان و سرمنزل متعالی و متکامل تاریخ بشری از دیدگاه اسلام است. اندیشه مهدویت در میان اندیشه‌های دینی، جایگاه رفیعی دارد؛ اندیشه‌ای است که رمز هویت شیعه به شمار می‌رود. و نگاهی جدی و عمیق به آینده جهان و بشریت دارد. در این آموزه، هدف و غایت تاریخ، سازوکار و محرک حرکت تاریخ و مسیر آن به درستی بیان شده است. اندیشة مهدویت در نزد شیعه دارای عناصر اصلی اعتقاد به وجود یک جریان کلی در نظام طبیعت و جهان، سیر تکاملی تاریخ و اعتقاد به پایان و فرجام خوش برای تاریخ

است.⁽¹⁾این آموزة متعالی به گونه‌های مختلف به تصویر کشیده شده است اما از منظر نقش آن در معنابخشی به تاریخ کمتر به آن پرداخته شده است. و پیوند و رابطه این دو در محاق غفلت فرو رفته است. تبیین و ارائه آموزة مهدویت در چارچوب فلسفة نظری تاریخ افق‌های جدیدی فرا روی پژوهش‌گران و اندیشمندان می‌گشاید. مهم‌ترین ویژگی آموزه مهدویت در تبیین حرکت تاریخی و سیر تکاملی آن نقش اراده‌های انسانی در حرکت تکاملی تاریخ است. درحالی‌که مشکل نظریه‌های ارائه‌شده در فلسفه نظری تاریخ جبری بودن آنها و ادعای علمی بودن آنها است. درحالی‌که در اندیشه قرآنی حرکت تاریخ جبری نیست. آیات قرآن فرجام خوش و آیندة روشنی را برای تاریخ بشریت به تصویر می‌کشد. فطرت کمال طلب و حقیقت جوی انسان، او را به سوی تقرب الهی و اخلاق و معنویت سوق می‌دهد. این رویداد عظیم هنوز رخ نداده است. این انگاره در فلسفه متعالی تاریخ و نظریه «دولت جهانی مهدوی» مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

بنابراین هر جامعه‌ای یک دوره معینی دارد که آن را سپری می‌کند اما جامعه جهانی اگرچه با رکودها و وقفه‌های مقطعی روبروست ولی سیر نهایی آن صعودی و تکاملی است.⁽²⁾به دیگر سخن امت‌ها به وجود می‌آیند و دورانی را در حالات مختلف توحید و شرک سپری می‌کنند و سرانجام آفتاب عمرشان غروب می‌کند، اما در نهایت جامعه‌ای ایجاد می‌شود لبریز از عدل و برابری و تأمین‌کننده کمال و بقای انسان زیرا از منظر قرآن جامعه‌ها، تمدن‌ها و فرهنگ‌ها به سوی یگانه شدن و متحدالشکل شدن سیرمی کنند و آینده جوامع انسانی، جامعه جهانی تکامل یافته است که در آن بشر به کمال حقیقی و سعادت واقعی و انسانیت اصیل خود خواهد

رسید.⁽¹⁾حرکت تاریخ باید به سمت تحقق هدف و غایت آفرینش که تحقق عبودیت و بندگی انسان و تقرب به خداوند متعال است باشد.

اسلام گستره تاریخ و مسیر حرکت تاریخ را در ستیزه‌جویی‌های حق و باطل و غلبه حق را فرجام این ستیزش تاریخی می‌داند. بر مبنای مکتب اسلام موضع‌گیری ارادی انسان در برابر دو جریان ولایت حق و باطل قرار دارد. اراده‌های انسانی هنگامی که یک جامعه را تشکیل می‌دهند یا در جهت حق پیش می‌روند و یا جهت‌گیری باطل دارند؛ نسبت دادن از این؛ دو قطب و نظام تاریخی حق و باطل، یکی بر محور اولیای الهی و پیامبران و دیگری بر محور فراعین و طواغیت و مستکبرین تاریخ شکل می‌گیرد.

هر یک از دو جبهه حق و باطل در حرکت خود به دنبال گسترش توسعه خویش هستند و به همین دلیل در طول تاریخ درگیر هستند. اصلی‌ترین تعارضی که در تاریخ بشریت وجود دارد تعارض ایمان و کفر و عبودیت و استکبار است. تشدید تضاد و تعارض میان جبهه حق و باطل سبب پیدایش دگرگونی‌های بنیادی در جامعه و تاریخ است.⁽²⁾این کشمکش و تعارض با گذشت زمان عمق بیشتری پیدا می‌کند.

اگر بپذیریم که همواره در طول تاریخ دو جریان حق و باطل و ایمان و کفر وجود داشته است و بپذیریم که غلبه در نهایت با جبهه حق است سرانجام تاریخ نیز ظهور ولایت الهی در سراسر جهان است که از آن به عصر ظهور تعبیر می‌شود.

به نظر می‌رسد رسانه‌ها از این ظرفیت آموزه مهدویت کمتر بهره برده‌اند. بدیهی است، چنین ظرفیتی نیازمند سواد رسانه‌ای می‌باشد تا براساس آن نمادسازی موجه صورت گیرد.

3. قابلیت‌های اندیشه مهدویت برای تفاهم ادیان

همگرایی میان پیروان ادیان به جای واگرایی، و گفتگو و تفاهم به جای سوءتفاهم، از اموری است که کمتر در نقش سازندة آن در بهبود اوضاع بشر تردیدی هست. این گفتگو می‌تواند بر سر سخن مشترک میان ادیان برقرار گردد. از مواردی که در میان ادیان بزرگ و تاریخی جهان مشترک است، اصل اندیشة منجی و نجات موعود است. تجربه نیز نشان داده است که هر جا پیروان ادیان بزرگ هم سخن شده و در پی یافتن دست‌مایه‌ای برای هم‌دلی و هم‌گرایی برآمده‌اند، اندیشه نجات و منجی موعود به خوبی به این کار آمده است.

پیرامون آخرالزمان آنچه در همة ادیان مشترک است این است:

جامعه‌ای که پس از ظهور «موعود» تشکیل می‌شود مجموعه‌ای به تمام معنا هماهنگ و زیباست، حکومتی جهانی بر بنیاد دین که از رهبری فردی الهی و آسمانی برخوردار است، حکومتی که در آن نادرستی و ناراستی نیست، جهانی که در آن دانش به اوج خود رسیده و فرهنگ عمومی بدان حد رشد یافته است که نزاع‌ها و کشمکش‌های فردی رخت می‌بندد، عدل و داد بر همة ارکان جامعه حاکم است و فراوانی در همه مظاهر طبیعت به چشم می‌خورد، وفور و امنیت و آسایش همگانی و فراگیر از اوصاف این دوره است و قانون مسلط در جامعه همان قانون خدایی است که در کتابش بر مردم فرو فرستاده؛ بدین نحو که پیرو آیین زرتشت معتقد است اوستا حاکمیت می‌یابد، یهودی یا مسیحی معتقد به تسلط تورات یا انجیل است و بالأخره مسلمان قائل به حاکمیت قرآن کریم است، این جهان بی‌رنج ادامه می‌یابد تا بدان جا که به رستاخیز بپیوندد و به سعادت ابدی منتهی گردد.⁽¹⁾

در همة ادیان نوعی اعجاز یا خرق عادت در مسائل مربوط به موعود دیده می‌شود،

مواردی که با ملاک‌های عادی و مادی بشر امروز قابل سنجش نیست، در دین زرتشتی حفظ نطفة زردشت در آب دریاچه و باردار شدن دوشیزه‌ای پس از هزاران سال از آن نطفه، در عهدین ظهور مسیح به عنوان نجات‌بخش پایانی و در اسلام طول عمر امام مهدی علیه السلام از جمله امور خارق‌العاده محسوب می‌شود.

در ادیان در کنار سخن از منجی و موعود از دشمن او نیز بحث شده است: در زرتشتی، ضحّاک مظهر تباهی و فساد، به وسیله گرشاسب کشته می‌شود، همین طور در مسیحیت دجال در آخرالزمان توسط عیسی نابود می‌گردد، در آیین یهود نیز ارمیلوس شخصیتی شبیه دجال و ضحاک، در آخرالزمان نابود می‌گردد.

نشانه‌های مختلفی که زیر عنوان «علائم ظهور» می‌توان از آن سخن گفت نیز در ادیان مختلف با یکدیگر شبیه‌اند؛ پیدایش تغییراتی در آسمان و ظهور اختلال‌هایی در حرکت خورشید و ماه و کیفیت قرار گرفتن ستارگان، قحطی‌های مکرر، باران‌های بی‌موقع و سیل‌آسا و ویرانگر و به طور کلی بی‌سامانی و بی‌نظمی در همه ارکان جامعه و در همه ابعاد آن، ویژگی‌های مشترک جامعه بشری مقارن ظهور موعود است.⁽¹⁾

در روزگار جدید رسانه‌های غربی با تحمیل مدل الگویی منجی‌باوری خاص و نیز تخریب و تحریف آموزه مهدویت در صدد تقابل ادیان و مذاهب هستند و چنین امری رسالت رسانه زمینه‌ساز را برای تفاهم ادیان بر اساس اندیشه نجات دوچندان می‌کند.

4. قابلیت‌های اندیشه مهدویت در همگرایی مذاهب اسلامی

 از مواردی که میان شیعه و اهل سنت مشترک است، اصل اعتقاد به مهدی است. اگر مسلمانان در پی یافتن دست‌مایه‌ای برای هم‌دلی و همگرایی برآیند، اندیشه

مهدویت به خوبی از پس این مهم برمی‌آید.

برای شناخت امام مهدی علیه السلام، می‌توان بر موارد مشترک فریقین تأمل کرد و با تحلیل اوصاف امام مهدی علیه السلام در مدارک فریقین و تحلیل رسالت امام علیه السلام در احیاگری دین حق، به شخصیت امام علیه السلام پی برد.

همگرایی اهل سنّت و شیعه در موضوع مهدویت فراوان است و شاید برای برخی که موعودباوری در اسلام را از این دیدگاه ننگریسته‌اند، باورکردنی نباشد که میان این دو مذهب در موضوع مهدویت، این اندازه وحدت نظر وجود داشته باشد.⁽¹⁾موضوعات مشترکی که دراین‌باره در منابع اولیه و اصلی هر دو فرقه بدان پرداخته شده است عبارت‌اند از: «نسب مهدی از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله است»،⁽²⁾«هم‌نام و هم‌کنیه بودن امام مهدی(عج) با پیامبر»، «شمایل مهدی موعود»، «ویژگی‌ها و شرایط ظهور»،⁽³⁾«نشانه‌های ظهور»،⁽⁴⁾«ویژگی‌های حکومت امام

مهدی(عج) و برکات عصر ظهور»⁽¹⁾و «فراگیر شدن اسلام و حاکمیت امام مهدی(عج) بر جهان».

5. حضور عینی و وجود منجی در اسلام

اسلام و به معنای دقیق‌تر تشیّع تنها مکتب و مذهبی است که منجی و موعودش زنده و عینی است و مانند دیگر مکاتب و ادیان به آینده نامعلوم واگذار نشده است.⁽²⁾

«سوشیانت»، منجی آیین زرتشتی و «مهدی» اهل سنّت در آخرالزمان متولّد می‌شود. و «مسیحا» که عهدین آن را نجات‌بخش پایانی می‌داند در آخرالزمان ظهوری مجدّد دارد.«کلکی» موعود هندو و «مَیتریه» موعود بودا چند سالی پیش از قیام، پای به اقلیم وجود می‌نهند.⁽³⁾در هیچ‌کدام از این آیین‌ها، منجی وجودی عینی و زنده ندارد، بلکه منجی ملّت‌ها و مکاتب غیر از اسلام، یک موجود یا مفهوم ذهنی و ایده‌آلی بیش نیست که قرار است پایان‌بخش نزاع‌ها و کشمش‌ها در آخر‌الزمان باشد.

امّا اسلام پندار انسان‌ها را به این‌که روزگاری، نیروی عادلانه مجهول ظلم را از صفحه گیتی ریشه کن سازد، از یک موضوع فقط غیبی به صورت یک باور پیرامون یک موجود واقعی زنده ملکوتی که تمام مشخصاتش شناخته شده است درآورد.⁽⁴⁾

این واقعیت را زمانی بهتر می‌شناسیم که به یاد بیاوریم که اسلام، مسلمانان را از توجّه به نجات‌بخشی که در آینده به دنیا می‌آید به اهتمام و دقّت در یک منجی حاضر منتقل می‌کند. و راز ماندگاری، بالندگی و نقص‌ناپذیری اندیشه مهدویت در

تفکّر شیعی در همین شفافیت، قطعیت، مستند و مستدل بودن آن است.

6. فرا منطقه‌ای، فرا نژادی و فراقومی بودن اندیشه مهدویت

نگاه راهبردی اسلام از حیث جهانی دارای لوازم و مقتضیات ویژه‌ای است که عموماً به ماهیت ایدئولوژی اسلامی برمی‌گردد. اسلام از حیث معرفتی در حوزة سیاست و حکومت قائل به اصول بنیادینی چون جهان‌نگری است. نتیجة این دیدگاه اسلام، ارائه الگویی نوین از منجی‌باوری است که سطح تحلیل آن جهانی است. این الگو از حیث روش‌شناختی عالی‌ترین شکل منجی‌باوری را در عصر حاضر در بر می‌گیرد که فارغ از روش‌های نادرست اعمال‌شده بر دست قدرت‌های برتر، از حیث روش بسیار تکامل یافته است؛ الگویی که در عین اعتقاد به حکومت واحد جهانی اصول بنیادینی چون عدالت، مساوات، عدم تعرض، نفی ظلم، رعایت حقوق دیگران و… را محترم می‌شمارد.

آموزة مهدویت، منحصر به یک قوم، گروه، کشور، نژاد، زبان و … نیست و تأمین‌کنندة رستگاری همگان است. روایات مهدوی بیانگر جهان‌شمول بودن آموزه مهدویت است درحالی‌که در سایر نظریه‌ها چنین نبوده و تنها طبقه و گروه خاصی مورد توجه قرار می‌گیرد؛ برای مارکس، «طبقه کارگر و پرولتاریا» برای هگل، «نژاد برتر آلمانی» برای یهود، «قوم برگزیدة بنی اسرائیل»، برای فوکویاما، «جهان غرب» و … واجد اهمیت است. ⁽¹⁾

7. رویکرد کلان اندیشه مهدویت به آینده‌نگری انسان

در حال حاضر با نگاهی به رسانه‌هایی که به عنوان ابزار آموزش فرهنگی مورد استفاده قرار می‌گیرند، به خوبی دانسته می‌شود که نگرش نخبگان و هنرمندان به

گذشته است درحالی‌که تصویر و ترسیم گذشته می‌تواند مفید باشد، ولی این تصویر بدون ترسیمی از آینده و دستگاه کامل نظام جامعه و دولت، نمی‌تواند مفید و سازنده باشد.

نگاه به آینده، پیشینه‌ای به فراخنای زندگی بشری دارد و «آینده‌نگری» مسیرها، مراحل و گذرگاه‌های مختلفی را طی کرده و از گمانه‌زنی، اختر بینی، اتوپیا نویسی، فلسفه نظری تاریخ و… به «آینده‌پژوهی»⁽¹⁾رسیده است.

در ورای همه آینده‌نگری‌ها و آینده نگاری‌ها در طول تاریخ، همواره بشر شاهد آینده‌شناسی دینی بوده است. اگر هدف از آینده‌پژوهی را رساندن جامعه انسانی به آینده امن و پایدار بدانیم، گونه‌ای از آینده‌نگری در همه ادیان الهی صادق است.

همه ابعاد و مؤلفه‌های آینده‌نگری در آموزه مهدویت وجود دارد؛ هم تفسیر کلان از حیات معقول بشری است، هم تصویر و ترسیم روشنی از وضعیت‌های مختلف (و در نهایت وضعیت حتمی) و هم راه و نظام رسیدن به آن. گزاره‌های آموزه مهدویت در باب آینده، بیش از آن که بر شناختن تأکید داشته باشد بر ساختن و برنامه‌ریزی برای آن دلالت دارد. در مجموع، در اسلام، امکان پیش‌بینی آینده امکان‌پذیر است؛ ولی طراحی و ساخت آینده را نیازمند حضور، همگرایی و تعهد همگان می‌داند. ⁽²⁾

درحالی‌که رسانه‌های فرهنگی غرب، در بازنمایی مدینه فاضله خود در ناکجاآبادها

از کوچک‌ترین تلاش دریغ نمی‌کنند، ما حتی بر اساس آموزه‌های شیعی نخواسته‌ایم در ترسیم و تصویرسازی از جامعه آرمانی مهدوی گامی برداریم.

8. آموزه مهدویت و امید بخشی به جامعه و گذر از امیدهای واهی

اندیشه مهدویت اگرچه در اصل برای ایفای چنین نقشی پدید نیامده است، اما توان بالایی برای ایجاد و حفظ امید به بهروزی در میان مردم دارد. گویا به همین دلیل است که این اندیشه در هنگام دشواری‌ها و فشارهای اجتماعی بالنده‌تر می‌شود و مقبول می‌افتد.

وجود اندیشه‌های امیدبخش به واقع مایه استمرار حیات انسانی‌اند.⁽¹⁾و به درستی گفته‌اند که انسان به امید زنده است، از این رو، هر فرد یا اجتماعی که امید خود را در کوران حوادث و مصائب از دست بدهد، تا مرگ راه درازی ندارد. و از آن جهت که روزگار هر فرد و ملت خالی از حوادث و مصائب نیست، آموزه منجی موعود راهبر جامعه است. مروری بر تاریخ اندیشه منجی موعود در ادیان، شواهد و نمونه‌های بسیار روشنی را در تأیید این حقیقت نشان می‌دهد.⁽²⁾

اگر در جوهر اندیشه مهدویت این حقیقت نهفته باشد که نجات بشر در گرو هماهنگ شدن با خداوند متعال است، این اندیشه به طور ضمنی دعوتی خواهد بود به اعتنا نکردن به هر ادعایی که بی‌بهره از پشتیبانی آشکار و مؤثر از عالم قدس و نیروهای ماورایی مطرح می‌گردد. این نگرش، موجب وانهادن امیدهای واهی به مکتب‌ها، قدرت‌ها و مدعیان بی‌بنیادی خواهد شد که هرازگاهی جوامع را به گرداب

جنگ، خشونت و تفرقه می‌کشانند.

سه. نقش رسانه در تغییر نگرش به آموزه مهدویت

اشاره

رسانه‌ها به ویژه در طلیعة قرنی که «اطلاعات» به مثابه منبع اولیه و مهم «تغییر نگرش» در جامعه مطرح است، از ویژگی‌های خاصی برخوردار است. همزادی «رسانه» و «اطلاعات» و تلاقی این مفاهیم با «راهبری فکری جامعه» و نقش مستقیم و غیرمستقیم «رسانه» در شکل‌دهی به هنجارهای اجتماعی، عمومی و ارزش‌های فردی، معادله مهم و تازه‌ای را در جهان معاصر رقم می‌زند.

با توجّه به جایگاه «دین» در دنیای کنونی و تأثیر پنهان و آشکار «رسانه» در شکل‌دهی و تحول ارزش‌ها و هنجارها، به راحتی می‌توان از آثار ناشی از عملکرد رسانه در تغییر نگرش به آموزه‌های دینی سخن گفت. ارتباط رسانه و آموزة مهدویت نیز اگر در چارچوب الگویی خاص به تعریف در آید، پویایی و بالندگی هر دو عامل –یعنی رسانه و آموزه مهدویت- را در پی خواهد داشت.

صاحب‌نظران، مطالعه نگرش (Attitude) را برای درک رفتار اجتماعی، حیاتی می‌دانند. آنان معتقدند که نگرش‌ها تعیین‌کننده رفتار‌ها هستند و با تغییر دادن نگرش‌های افراد می‌توانیم رفتار آنان را پیش‌بینی یا بر رفتار آنان کنترل داشته باشیم.

تعریف‌های بسیار متعدد و متنوعی از نگرش شده است؛ عده‌ای آن را سازمان بادوامی از باورها حول یک شیء یا موقعیت می‌دانند که فرد را آماده می‌کند تا به صورت ترجیحی به آن واکنش نشان دهد. برخی معتقدند نگرش نظام بادوامی از ارزشیابی‌های مثبت یا منفی، احساسات عاطفی و تمایل به عمل مخالف یا موافق یک موضوع اجتماعی است.⁽¹⁾

اگرچه نگرش‌ها دارای ثبات و دوام قابل‌توجهی هستند، ولی به هر حال، امکان تغییر آن‌ها وجود دارد؛ در روان‌شناسی اجتماعی، موضوع تغییر نگرش، در چارچوب چندین الگو بررسی شده است. هاولند از نظریه‌پردازان این حوزه معتقد است که تقویت‌کننده‌های ارائه شده برای متقاعد کردن تغییر نگرش، باید قوی‌تر از تقویت‌کننده‌هایی باشند که وضع موجود را حفظ می‌کنند؛ از دیدگاه وی تغییر نگرش مبتنی بر چهار عنصر است که سبب متقاعدشدن شخص پیام‌گیر یا به عبارتی تغییر نگرش او می‌شود. این عناصر عبارت‌اند از:

در بحث پیش‌رو منبع پیام‌رسان رسانه‌هاهستند. نجات‌باوری مردم مستضعف و تمامیت‌خواهی استکبار جهانی زمینه مهیّا کننده این پیام است و مخاطبان این پیام نیز تمامی انسان‌های عدالت‌خواه هستند.

به طور کلی برای نگرش تعریف‌های مختلفی ارائه شده است. یکی از اصلی‌ترین این تعریف‌ها که بیشتر مورد پذیرش واقع شده است، نگرش را به عنوان «منظومه‌ای از عناصر شناختی، عاطفی و رفتاری» مطرح می‌کند.⁽²⁾بنابراین نگرش شامل سه بعد

شناختی، عاطفی (احساسی) و رفتاری است. اگر شخصی دارای ایمان مذهبی باشد و این ایمان در قلب او رسوخ کرده باشد، این ایمان برای او مبنای شناخت خاصی مبتنی بر آموزه‌های مذهبی می‌شود. این شناخت و رسوخ ایمان در قلب باعث ایجاد احساسات خاص در جهت مورد نظر مذهب می‌شود. نیز موجب بروز رفتارهای خاص مورد نظر مذهب می‌شود؛ یعنی یک فرد تحت تأثیر مذهب، تمایلات خود را به صورتی تنظیم می‌کند که مذهب مدنظر دارد و همچنین قواعد مورد نظر مذهب را در رفتارهای خود مراعات می‌کند. در نتیجه برخی رفتارها را انجام نخواهد داد و برخی را انجام می‌دهد.

ضرورت بررسی نقش رسانه در تغییر رویکرد به اندیشه مهدویت بر کسی پوشیده نیست. با وجود اینکه آموزه مهدویت ماهیتی درس‌آموز دارد، در طول تاریخ این آموزه در حیات سیاسی اجتماعی شیعیان کم‌رنگ یا به عبارتی دچار تحریف و انحراف شد، به گونه‌ای که به آموزه‌ای فرعی و عزلت‌نشین مبدل گشت. شاید وقوع انقلاب اسلامی را بتوان نقطه عطفی در نظریه‌پردازی‌های اندیشمندان اسلام‌شناس دانست که بسیاری از آنان را به بازاندیشی در نظریه‌های خویش پیرامون آموزه مهدویت وادار نمود. در این گفتار، فرض بر این بوده که اندیشه مهدویت به عنوان یک سرمایه عظیم نقش مهمی در تحولات اجتماعی دارد. از این‌رو برای نشان‌دادن صحت این استدلال، تلاش می‌شود که نشان داده شود:

1.رسانه‌ها چه تأثیری بر تغییر نگرش عمومی نسبت به آموزه مهدویت دارند؟

2.آثار این تغییر نگرش، به چه شکل است؟

گفتنی است رسانه با مدیریت «انگیزه‌های مهدوی»، «اندیشه مهدوی» و «رفتارهای مهدوی» مهم‌ترین نقش را در تغییر نگرش عمومی به این آموزه و نیز

مدیریت افکار عمومی⁽¹⁾ایفا می‌کند. در حوزة مدیریت «انگیزه‌های مهدوی» رسانه می‌تواند تمایلات و حساسیت‌های مخاطبین را حول موضوع مهدویت برانگیزد؛ یعنی با ایجاد بسترهای خاص اجتماعی و شرایط به گونه‌ای عمل کند که مخاطبین در این موضوع حساسیت پیدا کنند؛ در حوزة مدیریت «اندیشه مهدوی» رسانه با ارائه موضوعات گزینشی و هدفمند در اندیشه مهدویت بسترسازی می‌کند تا به نحو مطلوبی اولاً تولید گمانه در موضوع مورد نظر صورت گیرد، ثانیاً از میان احتمالات و گمانه‌های مختلف، گمانة برتر و کارآمد گزینش شود.

در حوزة مدیریت «رفتارهای مهدوی» رسانه باید این‌گونه رفتارها را آسیب‌شناسی و درصدد برطرف سازی این‌گونه آسیب‌ها باشد. برای نمونه نمادگرایی افراطی یکی از آسیب‌ها در این زمینه است. رسانه باید مخاطبین را از نمادها به صاحب نماد و پیام اصلی سوق دهد.

 موارد پیش‌رو یافته‌های این پژوهش در نقش رسانه در تغییر نگرش به اندیشه مهدویت است:

1. نقش رسانه در تحول روش‌شناختی در رویکرد به آموزه مهدویت

از مهم‌ترین آموزه‌های دین مبین اسلام که در واقع جلوه‌گری غایت‌مندی تاریخ است اندیشة جامع و کامل «نجات‌گرایانه» دین، یعنی آموزه مهدویت است. این

آموزه آینةتمام‌نمای پیش‌گویی وحیانی دین مبین اسلام و آینده‌ای حتمی، روشن، فراگیر، مطلوب و موعود امم است. شاید گزافه نباشد ادعا کنیم هیچ آموزه‌ای از آموزه‌های دین مبین اسلام به اندازه این آموزه راهگشا و راهبردی نباشد.

مهم‌ترین کارکرد رسانه در تغییر نگرش جامعه به آموزه مهدویت به رویکرد فعالانه و راهبردی و هویت‌سازی به این آموزه در رسانه برمی‌گردد. منحصر کردن اندیشه مهدویت به یک نظریه یا نظریه دینی در رسانه چیزی جز کوچک‌نمایی این نهضت اصلاحی جهان‌شمول جامعه بشری نیست. تلقّی حداقلی از آموزه مهدویت در رسانه ناشی از عدم توجه به قوت و غنای این آموزه است. درحالی‌که اندیشه مهدویت، چه در حیطه نظری و چه در عرصه عملی، چیزی بسیار فراتر از یک یا چند نظریه تعمیم نیافته محدود نگر و حتی فراتر از یک قانون عملی است.⁽¹⁾

 بایستی توجه داشت که با پیروزی انقلاب اسلامی ایران رویکرد اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان به این اندیشه نیز تغییر یافت و دیگر چون گزاره‌ای هم‌ردیف دیگر گزار‌ه‌های دینی به تحقیق پیرامون آن پرداخته نمی‌شود. پیروزی انقلاب اسلامی ایران با آرمانی مهدوی سبب شد تا چارچوب‌های نظری و سنتی و رهیافت توصیفی و گزارش گونه از آموزه مهدویت کمرنگ شود.

به یقین تغییر نگرش عمومی به آموزه مهدویت از یک مسئله فرعی به عنصری سیاسی، حماسی و تحول‌آفرین از دستاوردهای ایدئولوژیک رسانه زمینه‌ساز به شمار می‌آید. رسانه زمینه‌ساز ظهور، با تمسک به این آموزه، هویت مهدوی برای همگان پدید می‌آورد. هویتی که آدمی را به هدفی مقدس در جهت ره‌گیری آرمان‌های بلندش فرامی‌خواند. آموزة مهدویت نه تنها برای متمسکین «هویت مهدوی» می‌سازد، بلکه رفتارها، کنش‌ها و هنجارهای نویی را پدید می‌آورد؛ در نتیجه این «هویت‌سازی» و «هنجارآفرینی» است که نهضت‌های بزرگی برای مبارزه با جهل و

نادانی پدید می‌آید. حاصل این نهضت‌ها، بیداری و حرکت‌های سیاسی ـ اجتماعی علیه استبداد، ستمگری، استعمار و همه قیود آزادی و آزادگی آدمی است. در این سیر و سلوک همگانی، هر جامعه‌ای به میزان بهره‌ای که از سرچشمه فیضان اندیشه مهدویت برده است، به منزلگاهی رسیده و از تاریکی‌ها به انواری دست یازیده است. تنها در دوره معاصر، جامعه ایران با بهره خویش از اندیشه مهدویت تا نفی ظلم و ستم پیش آمد. بدیهی است که احوال اقوام و ملل تحت ستم با الهام‌پذیری از این اندیشه می‌تواند رو به بهبودی گذارد و در این گذر و گذار، جامعه بشری افق آتی خویش را تمنّای جامعه موعود خواهد دید. جامعه‌ای که در سایه زمامداری امام عصر(عج) تمامی آرمان‌های متعالی‌اش به منصه ظهور خواهد رسید.

در رسانه زمینه‌ساز، این آموزه خاستگاهی می‌شود برای اصول راهبردی تا این آموزه بیش از پیش در متن زندگی مردم وارد شود. تلاش برای رسیدن به جامعه منتظر قبل از ظهور، توجه به نقش و جایگاه امام معصوم علیه السلام در عصر غیبت کبرا، حاکمیت جهانی اسلام به رهبری امام معصوم علیه السلام و... از جمله عناصر و مؤلفه‌های چنین رویکردی در رسانه است.

 هم اکنون نیز با توجه به تحولات پرشتاب کنونی و متغیرهای متعدد در صحنه فرهنگی کشورها ناگزیریم از الگو و روش‌های سنّتی در رسانه فاصله گرفته و مطالعات مهدوی را با توجه به تغییرات محیط داخلی و منطقه‌ای به‌روزرسانی کنیم، بازنمایی و بازپژوهی آموزة مهدویت در رسانه یک ضرورت عینی است تا جریانی که برای ناب‌سازی معرفت دینی اتّفاق می‌افتد هماره ناب، زلال و اصیل بماند.

2. رسانه و بازتعریف مکتب انتظار

زنده بودن امام به عنوان آخرین امام و حجّت معصوم الهی، رسالت‌ها و نقش‌های تعیین‌کننده و بسیار سودمندی را در نظام هستی ایفا می‌کند و البته این وجود عینی و حضور آخرین حجّت الهی پیام‌هایی را نیز برای پیروانش به همراه دارد. به همین

دلیل انتظار به معنای واقعی در تشیّع معنا پیدا می‌کند. در حقیقت انقلابی بودن و حرکت‌زایی اجتماعی، ذاتی انتظار است. تعبیر انتظار پویا یا مثبت، نیز از این جهت تعبیر صحیح و دقیقی نیست که گویا انقلابی بودن را عرضی و عاریتی انتظار و خصوصیتی بیگانه می‌داند که برای تکمیل آن و کارساز کردن آن، در صحنه تحولات اجتماعی، باید به انتظار افزوده شود.

در رسانة زمینه‌ساز واژه انتظار که سال‌ها با سکوت و سکون، تحمل ظلم و دم فروبستن و در یک کلمه ماندن و در جا زدن به امید برآمدن دستی از غیب مرادف شمرده می‌شد، مفهومی دیگر می‌یابد و این بار «انتظار» نه به عنوان عاملی برای خاموش ساختن روح سرکش اجتماع، بلکه به عنوان ابزاری برای دگرگون کردن وضع موجود و حرکت به سوی آینده موعود به کار گرفته می‌شود.

بر اساس روایات مهدوی جامعه منتظِر قبل از ظهور جامعه‌ای است که مهیای ظهور امام عصر علیه السلام است.

به نظر می‌رسد تأکید روایات مهدوی بر تأسیس جامعه متکامل در عصر ظهور سه پیش‌فرض اساسی دارد:

تفکیک‌ناپذیری پیدایش این تمدن عظیم و آخرالزمان ما را به نکته‌ای مهم رهنمون می‌سازد و آن اینکه فقط اراده الهی در تحقق این تمدن عظیم دخیل نیست. و تا مردم نخواهند و زمینه‌سازی نکنند این تمدن عظیم بشری شکل نمی‌گیرد.

در اندیشه شیعی، واژه «انتظار» دلالت بر «واقعیت های نهفته» می‌کند و در دورنمای خود، چهار ویژگی مهم دارد: نخست، عدم اکتفا به واقعیت‌های موجود؛ دوم، وجود واقعیتی متعالی و برین در فراسوی افق و واقعیت‌های موجود؛ سوم، امکان حرکت انسان‌ها از واقعیت‌های موجود به سوی واقعیت برین؛ چهارم، تأکید بر تکاپو و جست‌وجوی انسان‌ها برای یافتن ابزارهایی که واقعیت موجود را به سوی آینده روشن سوق می‌دهد.

در این نگرش، فاصله زمانی طی مسیر از وضع موجود به وضع آرمانی و مطلوب، چندان در خور اهمیت تلقی نمی‌شود.

به هر روی فلسفه انتظار در اندیشه اسلامی و منتظر ماندن برای ظهور یک منجی که می‌تواند همه دردها را تسکین و به بی‌عدالتی‌ها خاتمه دهد از عواملی محسوب می‌شد که اندیشه گفتمان حاکم بر رسانه را به سمت و سوی مقاومت در برابر ظلم سوق دهد و بروز و تأیید آن را در زندگی مسلمانان در قالب فرهنگ جهادی جلوه‌گر می‌سازد.

عینیت یافتن تحول‌طلبی آموزة مهدویت پس از آن است که تودة مردم و نخبگان به این فرهنگ معتقد و ملتزم شده باشند. همین جا دو مطلب باید تأکید شود؛ یکی، نقش تودة مردم در کارایی مکتب و فرهنگ مهدوی است که بدون خواست و باور آنان و بدون رویکرد مثبت و اقبال آنان به فرهنگ و اندیشه مهدوی، هیچ تحول مؤثر و ماندگاری شکل نخواهد گرفت. دیگر آنکه برای روی آوردن و اعتماد یک نسل به اسلام و آموزه‌های آن، شرایط فرهنگی و اجتماعی و نیز تجربه‌های تاریخی یک جامعه، بسیار نقش‌آفرین است. در جنبش‌های معاصر اسلامی ملاحظه می‌شود که غالباً مسبوق به تجربه‌ای تلخ می‌باشند که چشیدن طعم شکست در تلاش برای ایجاد تحول بر مبنای غیر اسلامی و بنا به اعتقاد به آموزه‌های شرقی یا غربی، زمینه تأمل در عوامل شکست و روی آوردن به اسلام را فراهم کرده است.

3. رسانه و آرمان‌سازی برای تحولات اجتماعی

فقر آرمان، بزرگ‌ترین چالش جوامع کنونی است. جامعه‌ای که برای خود هدف و آرمانی را انتخاب نکند تا به سوی آن گام بردارد و در حقیقت خود را تابع متغیری بداند از رویدادهای تاریخی، این جامعه ره به مقصود نمی‌برد. دگرگونی‌های اجتماعی و تضاد بین سنت‌ها و تحولات اجتماعی موجب شده تا بسیاری از آرمان‌ها و ارزش‌های انسانی دگرگون شوند و همین امر گروهی را به ناتوانی در به دست آوردن یک آرمان کشانده است.

وجود آرمان در زندگی اجتماعی از چند جهت ضروری است؛ زیرا اولاً از آنجا که انسان دارای ایده‌آلی است، برای وصول به آن، امیدوار خواهد بود و امیدواری جلوی یأس و بدبینی را خواهد گرفت. ثانیاً کوشش برای وصول به هدف، آدمی را به خود مشغول داشته و نمی‌گذارد تا اندیشه آدمی ره به پوچی ببرد.

اگر تحولات تاریخی را در یک نمودار خطی فرض نماییم می‌توانیم برای فرایند‌ها و گذارهای تاریخی نقطه‌ای را در نظر بگیریم که در اندیشة سیاسی به عنوان نقطة آرمانی از آن یاد می‌شود و در واقع هدف هنجاری آن تحولات و رویدادها به شمار می‌رود. این غایات تاریخی دقیقاً محل تحقّق جمیع اهداف، آرمان‌ها و تصورات تاریخی یک مکتب است.

گفتنی است که انقلاب اسلامی به عنوان یک حرکت هدف‌دار اجتماعی برای ایجاد، تداوم و سامان‌یابی نهایی خود، نیازمند هویت بوده و مفهوم کلی هویت در سه بعد تأسیسی، تداومی و غایتی در برپایی و بقای انقلاب اسلامی ظهور یافته است. نهضت عاشورا به عنوان منبع تغذیه و تأمین محتوای هویت تأسیسی و تداومی انقلاب اسلامی و زمینه‌سازی و تشکیل جامعه منتظر قبل از ظهور به عنوان شکل‌دهنده و منبع هویت غایی انقلاب اسلامی برگزیده شده است.

رسانه‌ها می‌توانند با تقویت هویت غایی انقلاب اسلامی برای تحولات اجتماعی آرمان‌سازی کنند.

4. رسانه و ابطال قرائت‌های ناصحیح در عرصه اندیشه مهدوی

اندیشة مهدویت در راه رسیدن به سر منزل مقصود ممکن است در دریای پرتلاطم حوادث یا انحرافات و قرائت‌های ناصحیح مواجه شود. شرط رسیدن به ساحل نجات در درجه اول تقویت نیروی محرکه این گفتمان و در درجه دوم انحراف زدایی از آن است.

کاوش‌ها و جستارهایی که دربارة احادیث مهدوی صورت می‌گیرد، باید بر مبنای اصول و مبانی موجود در قرآن و سنت اصیل و تردیدناپذیر باشد، نه بر مبنای تعاریف و تفسیرهایی که دستمایه‌های ذهنی جاری در جامعه باشد؛ زیرا بر اساس آموزه‌های معصومین: این نحوه تلقی از روایات نادرست و اساساً ناروا است.

افراط و تفریط در ارائه چهره مهر و قهر حضرت مهدی(عج)،⁽¹⁾برداشت‌های انحرافی از مقوله انتظار فرج،⁽²⁾طرح مباحث غیرضروری،⁽³⁾تعجیل در امر ظهور،

 ⁽¹⁾توقیت، ⁽²⁾تطبیق‌گرایی، ⁽³⁾ملاقات گرایی⁽⁴⁾و ... از جمله فهم‌های ناقص در عرصه اندیشه مهدویت است.

5. رسانه و بهره‌گیری از کارکردهای هویت‌بخش اندیشه مهدویت

برای بقای هر جامعه یا هر نوع نظام اجتماعی ضروری است که کنش‌گرانش «هویت»⁽⁵⁾داشته باشند و درعین‌حال نسبت به این هویت و هویت دیگران آگاه باشند.

دلیل این ضرورت این است که کنش‌گران بی‌هویت، از انجام رفتارهای اجتماعی، ایجاد ارتباط با دیگران، جای گرفتن در مناسبت‌های اجتماعی و تبعیت از فرایند‌های جمعی عاجزند.

گفتنی است که «فضای رسانه‌ای»، فضایی خنثی و صرفاً دانش‌بنیاد نیست، بلکه به نوبة خود دارای فرهنگ و هویتی است که از آن به «فرهنگ سایبری» یا همان «رایا فرهنگ» تعبیر شده است. از این منظر فضای رسانه، ارزش‌ها و مبادی هویتی مخاطبان را به چالش کشیده و آنها را در معرض دو گزینه قرار خواهد داد: یا مقاومت و عدم تغییر هویتی، یا پذیرش و تحول که می‌تواند به معنای استحاله هویتی برای برخی از مخاطبان باشد.⁽¹⁾

 از میان رفتن هویت شبیه ابتلا به نوعی فراموشی است که فرد را تقریباً از تمام قابلیت‌های اجتماعی‌اش محروم می‌کند. هویت نقش تعیین‌کننده‌ای در قوام و دوام حیات سیاسی یک جامعه ایفا می‌کند، و حتی برای تعیین مسیر زندگی جمعی در آینده و اهداف ملی، نقش خاصی را بر عهده می‌گیرد.

اینکه یک محقق، اندیشمند و یا یک نظام سیاسی کدام عامل را از میان عوامل مؤثر در تعیین هویت، اولویت بخشد، از یک سو به زاویه دید و نگرش او بستگی دارد و از سویی دیگر دارای پیامدهایی است که اهمیت آن را تعیین می‌کند. به عبارت دیگر، آنچه که در بحث هویت و مؤلفه‌های سازنده آن از اهمیت بسیار سازنده‌ای برخوردار است، تعیین و تبیین میزان نقش‌آفرینی و تأثیرگذاری هر یک از مؤلفه‌ها نسبت به مؤلفه‌های دیگر است. اگر به مؤلفه‌های ساخت هویت رجوع شود، به وضوح

برجستگی مؤلفه دین بر سایر مؤلفه‌های هویت‌ساز مشهود است. نظریه‌ای در باب هویت از استحکام، پویایی و پایایی بیشتر و بهتری برخوردار است که از میان عوامل هویت‌ساز، اولویت هستی‌شناسانه را به مؤلفه‌ای بدهد که در سطح درونی دایره شمول وسیع‌تر و مناسبت‌تری دارد، و در سطح بیرونی؛ بیش‌ترین تمایز را با «دگر» خود ایجاد کند.

دین یکی از عوامل مؤثر در شکل‌گیری هویت، جهان‌بینی و نگاهی است که انسان به خود و اجتماع دارد. اگر انسان هویت خود را بر مبنای نگاه مادی صرف تعریف، و خود را عنصری ابزارساز معرفی نماید، حرکت او در سطح مادی باقی می‌ماند و اعمال او در جامعه بر اساس همین تعریف رقم خواهد خورد؛ و چنانچه خود را خلیفه خدا بداند، متناسب با آن در جامعه حرکت خواهد کرد؛ بنابراین، داعیه هویتی، یکی از اساسی‌ترین نیازهای بشر است به گونه‌ای که فرد بدون هویت نمی‌تواند جامعه مورد نظر را ساخته، به پیشرفت و تعالی دست یابد و در صورت مواجهه با چالش هویتی، حرکت به سوی اهداف مطلوبش نیز، با چالش مواجه خواهد شد. اصلی‌ترین مؤلفه هویت‌ساز، فرهنگ دینی و اسلامی است.

اندیشه‌های دینی بیش‌ترین کارکرد هویت‌بخش را دارد، زیرا میان مسلمانان با وجود اقوام، مذاهب، نژادها و زبان‌های گوناگون، تنها مؤلفه‌ای که از حداکثر گستردگی و نفوذ برخوردار باشد، دین اسلام است. بنابراین بازسازی هویت دینی مبتنی بر مؤلفة دین اسلام و ارزش‌های اسلامی، به صورت بالقوه دارای بیش‌ترین ظرفیت وحدت‌بخش در میان مسلمانان است که خود از مؤلفه‌های اصلی قدرت به شمار می رود. مبتنی بر چنین اندیشه‌ای است که مرزهای ملت و جغرافیا درنوردیده می‌شود و به حکم آیات الهی، اصالت به «امت» داده می‌شود.

در موضوع مورد بحث نیز یکی از کارکردهای هویت‌بخش باورداشت اندیشه مهدویت ارتقای همبستگی‌ها و علقه‌ها به سطوح عالی‌تر است. در واقع در چنین نگرشی هویت‌هایی مانند هویت قومی نفی نمی‌شود، بلکه از آن به عنوان مرحله‌ای

آغازین و گذرگاه یاد می‌شود، نه فقط توقفگاه.⁽¹⁾

نکته حائز اهمیت این‌که، در باورداشت اندیشه مهدویت، «دگر» معنای کاملاً جدیدی می‌یابد که ریشه در انسان‌شناسی اسلامی دارد. در این نگاه، انسان‌های درون سرزمین جغرافیایی از انسان‌های سایر نقاط جهان مستثنا نیستند و به این ترتیب معیار جدیدی برای تمایز خودی از غیرخودی وضع می‌شود که ارتباطی با مرزهای اعتباری جغرافیایی ندارد. در این اندیشه تنها معیار تمایز حق و باطل است که در قالب دو قطب دار الاسلام و دارالکفر عینیت می‌یابد.

با توجه به مطالب گذشته به وضوح می‌توان تمایز میان تعریفی از «هویت ملی»⁽²⁾که تمرکز آن بر سرزمین و محدود جغرافیایی خاص است با کارکرد هویت‌بخش اندیشه مهدویت را مشاهده کرد. هویتی که در سایه باورداشت اندیشه مهدویت پدید می‌آید از جنس عقیده است و لذا تقویت و اتکای به چنین عقیده‌ای است که پیامد آن به بهترین نحو، حتی حفظ سرزمین یا جغرافیای واحد می‌شود.⁽³⁾این نکته خود غنای هویت مورد نظر اسلام را نشان می‌دهد که در عین معرفتی استعلایی، ملیت و

سرزمین و سایر متعلقات را نفی نمی‌کند.

تصریح و تأکید بر مؤلفه دین و فرهنگ دینی به عنوان مهم‌ترین مؤلفه هویت‌ساز، به هیچ عنوان به معنای نفی ملیت نیست، بلکه آنچه که حائز اهمیت است تقدم هستی‌شناختی است. همان‌گونه که پیش‌تر گذشت اسلام ملیت و نیز سایر هویت‌های موسوم به سطوح درون ملی نظیر طایفه، قبیله و منطقه را نفی نمی‌کند، اما از آنجا که در نگاه اسلام، دین اولویت دارد، گرایش به این سطوح تنها در صورت عدم بروز تعصبات و عدم تعرض با اسلام قابل پذیرش است.

یکی از بارزترین کارکردهای هویت‌بخش باورداشت مهدویت، «تشابه‌سازی و تمایزسازی» توأمان است. این ویژگی سبب می‌گردد تمامی مسلمانان در یک عنصر به نام اسلام مشابه شوند و هم‌زمان آنان را نسبت به دیگرانی که دارای دینی متفاوت هستند متمایز می‌کند. بر اساس این، آگاهی و احساس تعلق و وفاداری مسلمانان به اندیشه مهدویت در جایگاه هویت‌بخش، آنان را در مجموعه‌ای واحد و دارای تشابهی به عنوان اسلام قرار می‌دهد که بر اساس آن، به همدیگر احساس تعلق خاطر نموده و خود را یکی تلقی می‌کنند.

برخی از مهم‌ترین کارکردهای هویت‌بخش باورداشت اندیشه مهدویت را می‌توان این‌چنین برشمرد:

5 .باورداشت اندیشه مهدویت با ایجاد تعهد، وفاداری، پایبندی، اتحاد و درانداختن آیین‌های همگانی، موجب هم‌بستگی مسلمانان می‌شود و از اقداماتی که موجبات ایجاد شکاف و برجسته‌سازی مرز میان مذاهب مختلف، اقوام مختلف و ... می‌شود؛ جلوگیری می‌کند.

6. رسانه و بازنمایی جامعه آرمانی عصر ظهور به مثابه الگوی منتظران

تشیع در نگاه تاریخی خود، از آن چه پیش‌آمده رضایت ندارد و ضمن دفاع از اصالت‌های موجود در تمدن تاریخی اسلام، با اعتقاد به تمدن آرمانی جامعه امام زمانی، تمدن مطلوب اسلامی را در این آینده آرمانی جستجو می‌کند.

در اسلام پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نمونة کامل فردی و حکومت کوتاه مدت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در مدینه نیز نمونة جامعه مطلوب برشمرده می‌شود. ولی دین، مسلمانان را به یک نمونه آرمانی دیگر نیز که در فرجام تاریخ بشر به دست مصلحی از خاندان پیامبر تحقق خواهد یافت، متوجه ساخته است.

جهانی‌شدن عدالت مهم‌ترین کارویژه حکومت حضرت مهدی(عج) است که نیازمند سیستم اجتماعی کلان در مقیاس جهانی است و این جز با تمدنی فراگیر حاصل نمی‌شود و اصولاً اندیشه جهان‌شمولی اسلامی بدون اندیشه تمدنی، امری ناشدنی است.

در پرتو آرمان مدینه فاضله آتی می‌توان به آسیب‌شناسی وضعیت امروز جوامع بشری پرداخت. بدین معنا که می‌توان وضعیت فعلی خود را سنجید و میزان تناسب و سازگاری آن را با وضعیت آرمانی مشخص ساخت. می‌توان معین ساخت که از وضعیت آرمانی به چه میزان فاصله‌داریم تا در نهایت، برای کم کردن فاصله وضعیت

امروز خود با وضعیت آرمانی بکوشیم.⁽¹⁾به همین منظور نقش الگوهای تاریخی و ملی در این جهت بسیار مهم بوده و در صورت بیان مستمر و بروز این آرمان‌ها و الگوها برای نسل‌های جدید می‌تواند قدرت بی‌پایانی در بسیج پتانسیل‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و نظامی برای تحقق و صیانت از موجودیت یک ملت و جامعه پدید آورد. حکومت جهانی مهدی موعود(عج) فقط پیش‌بینی و الگوسازی برای آینده نیست؛ بلکه مدل و الگوی زندگی امروزی نیز است. این ایده، هم نظر به حال دارد و هم نظر به آینده و ما می‌توانیم از الگوهای اخلاقی، دینی، سیاسی و اقتصادی آن برای رفع کاستی‌ها و نابسامانی‌های اخلاقی و معنوی جوامع استفاده کنیم و هم در تربیت و پرورش نفوس از آن بهره بگیریم.

با مراجعه به روایات و تفاسیر، به روشنی در می‌یابیم که با ظهور حجت حق و امام کل، حضرت مهدی علیه السلام تغییرات و دگرگونی‌های فراوانی صورت می‌گیرد. او با شیوه‌ها وسازوکارهای متنوع و فراگیری که از جهت هدایت، تعلیم، تربیت، اصلاح و ... اتخاذ می‌کند. زمینه‌های رشد فکری، فرهنگی و تمدنی انسان‌ها را فراهم می‌سازد.

شرط موفقیت رسانه زمینه‌ساز، الگوگیری از شاخصه‌ها و ویژگی‌های جامعه متکامل عصر ظهور است. جامعه منتظر با الگو قرار دادن تمدن مهدوی باید بکوشد عدالت را به معنای واقعی و فراگیر آن بر همه رفتارها، برنامه‌ها و آرمان‌ها حاکم کند و اعتدال و توازن واقعی را به زندگی برگرداند.

چهار. ضرورت مخاطب‌شناسی فعالیت‌های رسانه‌ای در عرصه مهدویت

رسانه، انسان‌محور است و نه سرزمین‌محور. از این رو بر شناخت سامانه روانی انسان استوار است. برای اثرگذاری هرچه بیشتر رسانه از یافته های علوم شناختی و روان‌شناسی فردی و اجتماعی، مردم‌شناسی و دیگر مطالعات اجتماعی استفاده

می‌شود.

یکی از مهم‌ترین ابعاد و مؤلفه‌های رسانه، مخاطبین⁽¹⁾آن هستند. همه فرایندها و محیط‌های رسانه متکی بر مخاطبین آن است و اساساً تمامی برنامه‌ریزی‌های رسانه تنها در صورتی عملی و محقق خواهد شد که بتواند مخاطبین خود را هدف قرار داده و آنها را به سیر فرایند تحقق اهداف پیوند بزند. از این رو، شناخت مخاطبین رسانه از مهم‌ترین محورهای شناخت رسانه است.⁽²⁾

در مطالعه مخاطبین رسانه، علاوه بر تفکیک جنبه‌های فردی، گروهی و همگانی جوامع آماج، طبقه‌بندی ساختاری آن نیز مدنظر است.

توجه به ظرفیت‌های فکری، عقلانی و تفاوت‌های فردی مخاطبان و در نظر گرفتن سطح درک و فهم مخاطب در ارائه نوع برنامه و پیام و ارتباط با او و انتقال پیام‌های اخلاقی و تربیتی، و ملاحظه تناسب محتوای کلامی با گنجینه فهم مخاطب در پذیرش پیام نقش تعیین‌کننده‌ای دارد؛ زیرا ارسال پیام با هدف تغییر نگرش مخاطب صورت می‌گیرد تا مخاطب در زندگی خویش از اصولی پیروی کند که در این پیام‌ها بیان می‌شود. بنابراین، هدف از ترویج و ارائه یک پیام دینی، تغییر و دگرگون‌سازی بینش و نگرش مخاطب پیام است. بنابراین، توجه ویژه به مخاطب امری ضروری است. از این رو، اگر برنامه و یا پیامی متناسب با سطح فهم مخاطب

نباشد، عملاً تأثیرگذار نخواهد بود.

از نظر میزان انطباق مخاطبین رسانه با آرمان‌های مهدوی، نیروی انسانی مخاطب دارای سه ماهیت باورمندان آگاه به آموزة مهدویت، بی‌اطلاعان از جنبه‌های معرفتی این آموزه و تردیدگرایان در آموزة مهدویت تقسیم می‌گردند. کارکرد رسانه برای تأثیرگذاری بر افکار، احساسات و تمایلات هر سه گروه مهم است به طوری که باور باورمندان به این آموزه حفظ شود و افزایش یابد، درصدد مقابله با دشمن برآمده شبهات و ترفند آنان جواب داده شود و اگر امکان آن بود برنامه‌های آنان خنثی گردد و گروه مخاطب بی‌اطلاع نیز در نهایت به باورمندان این آموزه تبدیل گردند.

به واقع، به تناسب طبقه‌بندی مخاطبین نوع روش‌ها و تاکتیک‌های رسانه در ترویج اندیشه مهدویت نیز متغیر است. رسانه در ترویج اندیشه مهدویت باید به گونه‌ای طراحی شود که با جنسیت، سن و میزان آگاهی از آموزة مهدویت، هماهنگ باشد و همه یا حداکثر اقشار مردم را در برگیرد.

از نظر نوع مواجهة مخاطب با برنامه‌های مهدوی نیز مخاطب به منفعل و فعال تقسیم می‌گردد. مخاطب منفعل صرفاً دریافت‌کننده پیام‌های مهدوی بدون هیچ واکنش و پیگیری پیام مهدوی است، اما مخاطب فعال، گیرنده پیام به همراه پیگیری و مطالعه است. به دیگر سخن مخاطب منفعل، بدون هیچ انگیزه و شناختی در معرض پیام‌های مهدوی قرار می‌گیرد، اما مخاطب فعال جهت‌گیری داوطلبانه در انتخاب برنامه مهدوی دارد و انتخاب پیام‌های مهدوی از سوی وی اشاره به انگیزه، نیازها و اهدافی است که وی دارد. چنانکه مخاطبان بر اساس انگیزه‌ها و اهداف از پیش تعریف‌شده، برای برآورده شدن نیازهایشان از محتوای گوناگون برنامه‌های مهدوی رسانه استفاده کنند طبیعی است که سطح محتوای پیام ارائه‌شده باید غنی باشد.

بعد دیگری از مخاطب‌شناسی این است که توجه داشته باشیم، مخاطب ما از جایگاه برون دینی به اندیشه مهدویت نگاه می‌کند یا درون دینی. آن‌که نگاه برون

دینی دارد، تحت تأثیر آیات و روایات قرار نمی‌گیرد و نسبت به آنان تعبد ندارد، بلکه از راه‌های دیگری، مانند استدلال و تعقل و توجه به کارکردهای منجی‌باوری و ... باید رشته سخن را به دست گیرد.

رسانه در عرصه مطالعات مهدوی باید با روش‌های علمی مخاطب‌شناسی، نیازهای همه مخاطبان را مورد توجه قرار دهد تا از این طریق بتواند اعتماد آنان را جلب کند و روز به روز بر کمیت و کیفیت مخاطبان خود بیفزاید.

طبیعی است هرچه پیام رسانه به مخاطبان بیشتری برسد، اثربخشی رسانه در مدیریت افکار عمومی در عرصه منجی باوری و موعودباوری نیز بیشتر می‌شود.

پیام‌های مهدوی رسانه در صورتی بر مخاطبان اثرگذار است که مخاطبان به رسانه اعتماد داشته باشند و علاوه بر دریافت پیام‌های ارسالی، آنها را نیز بپذیرند. در این زمینه رسانه‌ها باید جلب اعتماد عمومی را شعار اصلی خود قرار دهند و از طریق تجزیه و تحلیل بازخوردهای مخاطبان، رعایت اخلاق حرفه‌ای، اعتماد به مخاطبان و ارزش قائل شدن برای همه آنان و ... اعتماد مخاطبان را جلب کنند.

از نظر مخاطب، تمرکز بر هدف قرار دادن نخبگان و از منظر هدف و مقصود نیز تأثیرگذاری جدی و اساسی در ساختارهای نظام سیاسی و فکری مهدی‌باوران از اهداف رسانه زمینه‌ساز در ترویج اندیشه مهدویت است. به همین دلیل است که در رسانه‌ها ما با بالاترین سطح مبتنی بر به رخ کشیدن قدرت ایدئولوژی و تغییرآفرینی در نظام تصمیم‌گیری، تصمیم‌سازی و عالی‌ترین سطوح جامعه روبرو هستیم.

پنج. فرایند اثرگذاری رسانه زمینه‌ساز در عرصه مهدویت

رسانه افکار و هیجان‌های مخاطب را در معرض تغییر و حمله قرار می‌دهد، و تلاش می‌کند منابع دخیل در تصمیم‌گیری‌ها و رفتارهای انسان را تحت کنترل قرار دهد. از این روست که با تسخیر شدن فکر و ذهن انسان، بافت جامعه و ساختارهای اساسی آن به گونه‌ای تغییر خواهد یافت که خواست گردانندگان رسانه باشد. بر این

اساس، فرایند و چرخه اثرگذاری رسانه در عرصه مهدویت در چهار محور تحکیم باور به مهدویت، تغییر اندیشه و احساس و رفتار نامطلوب و ایجاد ساختار جدید قابل بررسی است.

نمودار فرایند اثرگذاری رسانه در عرصه مهدویت

تحکیم باور به مهدویت

تغییر اندیشه و احساس نامطلوب

تغییر رفتار ناصواب

نمودار شماره (1)

الف) تحکیم باور به مهدویت:⁽¹⁾باورها و اعتقادات دینی، پایه افکار اجتماعی و رفتارهای ماندگار در صحن زندگی است. از این جهت، مادامی که اعتقادات و باورها در یک جامعه همچنان ثابت مانده یا روند پویایی و رشد و ارتقای خود را طی کند، امکان جاگیری ارزش‌های غرب در جامعه مورد نظر وجود نخواهد داشت. در واقع باورها به مثابه عناصری هستند که ارزش‌های مهاجم و معارض را خنثی می‌نمایند. باورها هرچند ممکن است جنبه تعقلی داشته باشند، اما ماندگاری‌شان، همراه با تولد بوده و اغلب بی‌نیاز از استدلال، در افراد جامعه و در فرایند جامعه‌پذیری منتقل می‌گردند.

ب) تغییر اندیشه و احساس نامطلوب: اندیشه‌ها، مبانی تشکیل‌دهندة رفتار فردی، گروهی و همگانی را تشکیل می‌دهند. هرچند، نهایتاً آنچه در جامعه نمود و ظهور

دارد، نتایج عینی اندیشه‌ها یعنی رفتارهای فردی، گروهی و همگانی است، اما کم و کیف رفتارها، تابعی از این اندیشه‌ها و نیز احساسات و هیجان‌های افراد است. تغییر در اندیشه و احساس نامطلوب در عرصه اندیشه مهدویت، موجب می‌شود رفتارهایی که از نظرگاه اندیشمندان دینی، ناهنجار و نامطلوب تلقی می‌شوند به سمت رفتارهای هنجار تمایل یابد. در واقع، با تغییر در افکار نامطلوب، مبانی مقبولیت و مطلوبیت هنجارهای گروهی و حتی همگانی ممکن است به گونه‌ای تغییر یابند که هنجارهای مطلوب مخاطب که اکنون از دیدگاه اندیشمندان مهدوی از ناهنجاری‌های جامعه محسوب می‌شوند به هنجارهای مطلوب جامعه تبدیل گردد.⁽¹⁾

ج) تغییر رفتار: برای بهره‌گیری از تغییرات اندیشه و احساس نامطلوب بایستی آن را عینی کرد تا منجر به تغییر رفتار گردد و نتایج عینی حاصل گردد. تغییر سبک زندگی، مقوله گسترده و پردامنه‌ای است که ظاهر و باطن جامعه را در سطوح موجود و افق‌های آینده دگرگون می‌نماید. رفتارها از نظر دامنه، به سه دسته «فردی، گروهی و همگانی» تقسیم می‌شوند. با اینکه تغییرات رفتاری و گروهی در نبرد نرم و فعالیت‌های رسانه‌ای اهمیت دوچندانی دارد، اما صرف ایجاد این تغییرات سطحی مطمح نظر رسانه نیست، بلکه تلاش رسانه این است که این تغییرات را به سطوح عالی‌تر و تصمیم‌گیرنده نیز بکشاند. رسانه با تغییر رفتار، رفتارهای جدید را جایگزین آن می‌کند.

نمودار شماره (2)

رفتارهای فردی

 رفتارهای گروهی

رفتارهای همگانی

               لایه‌بندی رفتار

شش. کارکردهای آموزشی رسانه در عرصة اندیشه مهدویت

یکی از کارکردهای مهم رسانه‌ها کارکرد آموزشی آنها است. در جوامع مختلف سعی شده است از رسانه‌ها برای آموزش سراسری و همگانی استفاده شود. از طریق رسانه می‌توان افراد مختلف از قشرها و طبقات گوناگون را تحت آموزش قرار داد. در «هدایت و مدیریت فرهنگی» نیز یکی از ضرورت‌ها آموزش افراد جامعه است. آموزش یکی از راه‌هایی است که از طریق آن می‌توان افراد جامعه را با یک اصل یا ارزش فرهنگی آشنا ساخت و با آموختن آن به دیگران امکان استقرار آن را در جامعه فراهم کرد.

در این زمینه گفتنی است که دو دیدگاه دربارة آموزش همگانی وجود دارد. در یک دیدگاه آموزش فرایندی است که برای موفقیت نیاز به عواملی نظیر ارتباطات چهره به چهره، بهره‌گیری از تمام کیفیت‌های حسی و... دارد؛ این آموزش محدود به نظام‌های آموزش رسمی و تدریس مدرسه‌ای دروس می‌شود. این ویژگی‌ها در نظام ارتباطات سنتی دینی وجود دارد.

در دیدگاه دوم، آموزش را اعم از قالب‌های مدرسه‌ای و دارای محتوای فراگیر و شامل فرهنگ عمومی جامعه می‌داند. در این دیدگاه آموزش بیشتر به صورت غیرمستقیم و ارائه پیام‌های آموزشی در ضمن دیگر کارکردها است، و هماهنگی کاملی با وسایل ارتباط جمعی دارد. توانمندی بسیار بالای وسایل ارتباط جمعی در

پرداختن به این نوع آموزش و توفیق چشم‌گیر آنها منجر به تغییر نگرش و بینش مخاطبان شده است.⁽¹⁾

آموزش عمومی در عرصة مهدویت، هشداردهی نسبت به شبهات، گزارش فعالیت‌های مهدوی، سامان‌دهی افکار عمومی در حوزة مهدویت و ... همگی از کارکردهای مهم و اساسی است که رسانه‌ها در این عرصه بر عهده دارند. در این زمینه شاید بیش‌ترین نقش را تلویزیون بر عهده دارد، زیرا این رسانه با تکیه بر تصویر، قدرت آموزشی بالایی دارد. در این زمینه رادیو و رسانه‌های مکتوب⁽²⁾نقش مکملی برای تلویزیون دارند. مشخصه‌های آموزشی رسانه در عرصه اندیشه مهدویت باید دارای قابلیت‌های زیر باشد:

الزامات رسانه در عرصه آموزش‌دهی معارف مهدوی

گونه‌های اصلاحی

پیشنهاد‌ها

1

 در عرصه مدیریت

برنامه‌ریزی آموزشی جامع

مدیریت اثربخش

شایسته‌سالاری

2

 در عرصه نیروهای رسانه

متخصص و کارآمد در آموزش‌دهی

آموزش‌های مستمر مهدوی کارشناسان رسانه

3

در عرصه مخاطبین رسانه

مخاطب‌شناسی پویا و کارآمد

گسترش مخاطبان مهدوی رسانه و جلب اعتماد مخاطبان مهدوی رسانه

هفت. بازتبیین جنگ نرم در عرصه اندیشه مهدویت

جنگ نرم⁽²⁾در فرهنگ سیاسی به معنای فروپاشی از درون و در حقیقت شامل

هرگونه اقدام روانی و تبلیغات رسانه‌ای است که جامعة هدف یا گروه هدف را نشانه می‌گیرد و بدون درگیری نظامی و گشوده شدن آتش، رقیب را به انفعال یا شکست وا می‌دارد.⁽¹⁾

بنابراین می‌توان گفت که جنگ نرم عبارت است از هرگونه اقدام غیر خشونت‌آمیز که ارزش‌ها و هنجارها را مورد هجوم قرار داده و در حد نهایی منجر به تغییر در الگوهای رفتاری و خلق الگوی جدید شود که با الگوهای رفتاری نظام حاکم تعارض داشته باشد.⁽²⁾

علل توجه جبهه باطل به جنگ نرم عبارت است از:

1.در جنگ نظامی و جنگ سخت، تلفات و خرابی‌ها محسوس و ملموس است و در ضمن با هزینه‌کردن، قابل بازسازی است، ولی در جنگ نرم ویرانی‌ها و آسیب‌ها نامحسوس است و به آسانی بازسازی نمی‌شود.

2.گسترة جنگ نرم؛ فکر، اندیشه و فرهنگ ملت‌ها است، لکن گسترة جنگ سخت

و نظامی مرزهای جغرافیایی یک یا چند کشور است.

تهدیدات نرم رسانه‌ای در طول تاریخ، با دو نوع سنتی و مدرن به کار گرفته‌شده‌اند: در گونه‌های سنتی، تهدیدات رسانه‌ای ذیل تهدیدات نظامی مطرح بودند و بیشتر متوجه پنهان‌کاری، توجیه یا فریب اذهان عمومی بودند، حال آنکه، در گونه‌های مدرن بیشتر «تصویرسازی»⁽³⁾موضوعیت دارد و از این حیث تهدیدات رسانه‌ای بر تهدیدات نظامی مقدم‌اند و حتی اولویت و اهمیت بیشتری دارند. و این به خاطر بروز

تحولی بزرگ در ماهیت تهدیدات نرم است.⁽¹⁾

جنگ نرم در حوزة مطالعات آخرالزمانی و منجی‌گرایی و مهدویت با هدف گرفتن فکر و اندیشه مهدوی جامعه هدف، نقش مهمی را در سست کردن حلقه‌های فکری و فرهنگی این باورداشت ایفا می‌کند.

گروه‌های هدف در جنگ نرم علیه اندیشه مهدویت رهبران، نخبگان و توده‌های مردم هستند. پدیده جنگ نرم که هم اکنون به عنوان پروژه‌ای عظیم علیه اندیشه مهدویت در حال تدوین و اجرا است در شاخص‌هایی نظیر ایجاد تردید و شبهه آفرینی در این آموزه، تضعیف باورهای مهدوی در جامعه، استفاده از آسیب‌های مهدویت‌گرایی در جامعه و ... متبلور می‌شود.

گفتنی است که جنگ نرم در شرایطی صورت می‌گیرد که قدرت نرمی وجود داشته باشد و دارندگان قدرت نرم می‌توانند از تاکتیک‌ها و فرصت‌های جنگ نرم استفاده کنند. بهترین راه مقابله با جنگ نرم ایجاد قدرت نرم در رسانه‌ها و بهترین وضع قدرت نرم، وحدت موضوع و وحدت نظری رسانه‌ها در حوزة اندیشه مهدویت است. قدرت نرم در حوزة اندیشه مهدویت دو کارکرد اساسی دارد:

الف. کارکرد ایجابی: مشروعیت‌بخشی به تلاش‌ها و کوشش‌ها در حوزة مطالعات مهدوی (حق با ماست) و اقناع تودة مردم برای پشتیبانی از برنامه‌ها و اهداف مهدوی در جامعه.

ب. کارکرد سلبی: مشروعیت‌زدایی از نیروی دشمن و سلب مقاومت از آنها.

مصادیق قدرت نرم در حوزة اندیشه مهدویت عبارت‌اند از: بحث امامت و امت،

فرهنگ انتظار در مکتب تشیع، نزاع جبهه باطل و جبهه حق در گسترة تاریخ و پیروزی جبهه حق در فرجام این ستیزش تاریخی، ظرفیت راهبردی زمینه سازی در روزگار غیبت، فرهنگ غنی اسلامی با محوریت جهاد و شهادت، باور به منجی موعود و نقش آن در معنا بخشی به حیات جمعی در تاریخ.

تهدید نرم در حوزة اندیشه مهدویت به دلیل پیچیدگی و اتکا به قدرت نرم از ویژگی‌های بسیار زیاد و متنوعی برخوردار است که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: تغییر قالب‌های ماهوی جامعه در باورداشت مهدویت،⁽¹⁾آسیب‌محور بودن،⁽²⁾چندوجهی بودن،⁽³⁾آرام، تدریجی و زیرسطحی بودن،⁽⁴⁾نمادساز بودن،⁽⁵⁾پایدار و بادوام بودن،⁽⁶⁾

پرتحرک و جاذبه‌دار بودن،⁽¹⁾هیجان سازی⁽²⁾و تردیدآفرینی⁽³⁾.

هدف و حیطه تحت پوشش عملیات نرم در حوزة اندیشه مهدویت باورها، افکار، احساسات و تمایلات و نهایتاً رفتار مهدوی در جامعه هدف است.

سلاح اصلی در جنگ نرم، نه چگونگی و ابزار انتقال پیام، بلکه خود پیام و چگونگی تأثیرگذاری بر مخاطب است.⁽⁴⁾

روش‌های فعالیت علیه اندیشه مهدویت از سوی دشمن را با تکیه بر مفهوم ارضای یک سویه، اقناع و اغوا می‌توان چنین دسته‌بندی کرد:

در این خصوص، سه روش ارضا، اقناع و اغوا راهبرد اساسی دشمنان اندیشه مهدویت در تغییر نگرش به این آموزه است.

الف) ارضا: در شرایطی که افراد نسبت به یک باور یا اندیشه علاقه داشته باشند و یا خالصانه ارادت یابند، نسبت به آن اندیشه یا باور قابلیت ارضاء می‌یابند. یعنی توجه و محبت نسبت به آن اندیشه و یا باور آنان را ارضا می‌کند. در این صورت، با همین علاقه می‌توان پیام مرجع را به آنها منتقل کرد و آنکه به او پیام منتقل شده بدون تصمیم و تأمل محتوای پیام را می‌پذیرد.

نمایاندن نمونه‌هایی از این دست، در این فراز از سخن، سودمند است. در این زمینه رسانه‌های غربی شرایط پیروزی انقلاب اسلامی را بهترین فرصت برای معرفی مهدویت دیدند. دو سال بعد از پیروزی انقلاب اسلامی فیلم «نوستر آداموس؛مردی که فردا را دید»⁽¹⁾توسط هالیوود تولید و پخش شد و در آن اسلام و مسلمانان به عنوان نیروهای شرور و نابودکننده جهان معرفی‌شده بودند. جالب آنکه رمان‌های پرفروشی نیز با موضوع مهدویت توسط برخی از نویسندگان و مقاله‌نویسان معروف مجلاتی نظیر نیوزویک، واشنگتن تایمز وارد بازار نشر شد. کتاب‌هایی با عناوین «امام دوازدهم»⁽²⁾نوشتة روزنبرگ، «مهدی، ترسی در هزاره»⁽³⁾نوشتة داکندورف،

«مهدی»⁽¹⁾نوشتة کوئینل و «فجر طلایی»⁽²⁾نوشتة کوستیگن از این جمله‌اند.⁽³⁾

ب) اقناع: به عنوان یکی از وجوه تغییر نگرش، جنبة فکری دارد و از ارضای صرف فراتر می‌رود. در اقناع، حوزة ذهنی و فکری مخاطب مورد توجه قرار می‌گیرد و با در نظر گرفتن این وضعیت است که عملیات نرم به انجام می‌رسد.

تردیدسازی یا خلق تردید که نخستین مرحله از تاکتیک جنگ نرم است، گویای این است که برای تخریب ذهن‌ها و حتی باورها، نخست از پاشیدن شک به محیط‌های یقینی مردم استفاده می‌شود.

سپس با از بین رفتن یا کند شدن محیط ذهنی مخاطبین، به صورت تدریجی باورها و ذهنیت‌های دشمن به جای آنها قرار می‌گیرند. بدین ترتیب، یقینیات افراد به دلیل تأثیرپذیری از تردیدهای ساخته و پرداخته دشمن، قدرت اثرگذاری خود را بر رفتار مخاطب از دست می‌دهند و الگوهای دشمن به یقینیات اعضای جامعه آماج تبدیل می‌شوند.

در اندیشه مهدویت، دشمن به مهندسی پیام رو آورده است. در این روند، با توزیع و تولید اخبار صادق (پیام‌های سفید) که دارای تأثیرگذاری حداقلی در رفتارها و باورهای عمومی هستند، پوششی زیبنده و فریبنده را برای نشر و انتقال پیام‌های سیاه فراهم می‌سازد. دشمن در جنگ رسانه‌ای علیه اندیشه مهدویت کمترین تمرکز را بر حقایق قرار می‌دهد و عمدتاً در تکاپوی تولید حقیقت‌های مجازی از امور ساختگی است. در واقع، دشمن به حقیقت انگاری پیام‌های ساختگی خود روی می‌آورد و با جذابیت‌ها و اعتباری که در تولید حقایق اندک و کم اثر کسب می‌کند،

سعی می‌نماید دروغ‌های بزرگ را به عنوان حقایق بزرگ در جامعه به جریان اندازد و استقرار نماید.

برای نمونه کتاب «مهدی؛ مسیحای به سرقت رفته»⁽¹⁾نگاشته رون کانترل با جلدی که تصویر بن لادن را دارد وارد بازار نشر می‌شود. در این کتاب طالبان و بن لادن به عنوان نمونه‌های عینی باور به اندیشه مهدویت در اسلام مطرح می‌شوند. در این کتاب اندیشه مهدویت خاستگاهی برای انواع شورش‌ها، قیام‌ها، درگیری و خشونت در گستره تاریخ اسلامی به ویژه در شمال آفریقا معرفی شده است.⁽²⁾

ج)اغوا: در این شیوه بدون مشهود بودن تحمیل اراده بر مخاطب، مخاطب نوعی هم‌سویی و هم‌نوایی را احساس می‌کند. اغوای نرم یکی از روش‌های جنگ نرم محسوب می‌شود.اغوا یا القاء سه رکن دارد: محور، محمل و سوژه. محور القاء هدفی است که القاء در جامعه انتخاب کرده است. محورهای القاء بر اساس نوع تبلیغات تعیین می‌شود. محمل القاء مجموعه دلایلی است که برای تنفیذ محور القاء ذکر می‌گردد و منطقی که به استخدام این هدف در می‌آید محمل نامیده می‌شود و سوژه القاء، کلیه واقعیت‌هایی است که به مناسبت آنها و یا به بهانه آنها و یا به وسیله آنها تبلیغات القائی حرکت می‌کنند.

ارکان اغوا در مهدویت‌ستیزی

محور اغوا

محمل اغوا

سوژه اغوا

تردیدآفرینی و شبهه‌فراکنی در عرصه اندیشه مهدویت، و القای مضامین منجی‌باوری غربی، خرافی جلوه دادن اندیشه مهدویت

گونه‌های مختلف رسانه(رادیو، تلویزیون، سینما و...)

فطری بودن نجات‌باوری، اصالت اسلامی آموزةمهدویت و...

شاخص‌های جنگ نرم در تقابل با اندیشه مهدویت

شاخص‌های فرهنگی

شاخص‌های اجتماعی

شاخص‌های سیاسی

تغییر نگرش‌ها و ارزش‌های آموزة مهدویت

ترویج واگرایی مذهبی در باورداشت اندیشه مهدویت

مبارزه با جنبش‌های عدالت‌خواهانه در جهان

گرایش به الگوهای منجی‌باوری رقیب

آرمانی جلوه دادن روزگار نامطلوب جهانی

رواج بی‌تفاوتی سیاسی در قبال بی‌عدالتی‌ها و تبعیض‌های سیاسی

رواج گرایش‌های خرافی در عرصه مهدویت

القای بی‌اعتمادی عمومی به ایدة زمینه‌سازی ظهور

حمایت از سلفی‌گری در تقابل با اندیشه نجات‌گرایانه مهدویت

تغییر الگوهای شناختی اندیشه مهدویت

تغییر ارزش‌های اجتماعی مبتنی بر اندیشه مهدویت

القای ناکارآمدی الگوی ولایت‌فقیه در ادارة جامعه

بهره‌گیری از آسیب‌های رویکرد به اندیشه مهدویت

تغییر سبک زندگی اسلامی

حمایت از مدعیان دروغین مهدویت

هشت. رسالت رسانه در عرصه گفتمان مهدوی

دانشمندان علوم ارتباطات، وظایف رسانه‌ها در ابعاد گوناگون زندگی اجتماعی را مورد بحث قرار داده و برشمرده‌اند. اما رسالت رسانه‌ها هنوز هم می‌تواند و باید به

عنوان موضوعی جذاب مورد توجه قرار گیرد. مقصود از رسالت چیزی متفاوت از کارکرد و وظیفه است و به احساس تعهدی گفته می‌شود که رسانه‌ها و گردانندگان آن نسبت به تولید و پخش برنامه‌ها احساس می‌کنند. برای تشبیه می‌توان رسالت را روح حاکم بر فعالیت‌های حرفه‌ای و التزام درونی و عملی به دنبال کردن هدف یا اهداف خاصی در ضمن انجام وظایف ذاتی دانست. تعیین رسالت رسانه‌ها در شمارش کارکردهای حرفه‌ای رسانه‌ها قابل ردیابی است؛ زیرا یکی از کارکردهای اجتماعی رسانه، «راهنمایی و رهبری» جامعه است که آشکارا بر ارزش‌گرا و رسالتمند بودن فعالیت رسانه‌ها دلالت می‌کند.

نگارنده بر این باور است که در تبیین رسالت رسانه‌ها، باید کارکرد رسانه‌ها را فراتر از انتقال پیام و علائم و نیز جلب توجه مخاطب برشمرد، بلکه بزرگ‌ترین کارکرد رسانه در انتقال معنا است و دیگر رسانه‌ها را نباید تریبونی برای اظهارنظر دانست.

فعالیت رسانه در عرصة آموزة مهدویت نیز بدون رسالت معین، امکان باروری ندارد. کارکرد خوب رسانه، به طور کلی، پیامد هدف‌گذاری و رسالت خوب است. رسالت رسانه در این عرصه باید مشخص، متمایز، روشن، دست‌یافتنی، قابل سنجش، مفید و برخوردار از اولویت و ضرورت باشد. رسالت رسانه مهدوی، زمینه‌سازی و تشکیل جامعه منتظر است.

در جامعه منتظر قبل از ظهور، محور روابط بر اساس دو مفهوم و نهاد امام و امت است. در نظریة سیاسی شیعه که امام و امت رأس و قاعدة سامانه اجتماعی را شکل می‌دهند، پیوند و روابط امام و امت بر پایة محبت قلبی مؤمنانه، دینی ماندن جامعه اسلامی و غوطه‌ور نشدن در پیچیدگی‌ها و بن‌بست‌های مادی است.

اصلی‌ترین نشانة تحقق روابط امت و امام، یکی بودن آن دو در ترکیب جامعه دینی است. به همین دلیل انسجام و هماهنگی یک جامعه به صورت «امام» و «امت» متبلور می‌شود. تعمق در مفهوم امام و امت، که قدر مسلم هر دو شأن و ماهیت دینی و الهی آن‌ها و حرکت به سوی این آرمان واحدی که بسط عبودیت

است را نشان می‌دهد. روابطی هم که میان امت و امام در جامعه برقرار می‌شود، نه بر اساس تمنیات مادی، بلکه بر اساس غایات معنوی و فرازمینی است.

جدول مقایسه‌ای ماهیت رسانه در دو جامعه غیر ولایی و جامعه منتظر

ردیف

متغیر دوره

جامعة غیر ولایی

جامعة منتظر قبل از ظهور

1

طرفین روابط اجتماعی

حاکم و مردم

امام و امّت

2

جهت روابط

اطاعت‌گرایی

تکلیف‌گرایی

3

ماهیت رسانه

ایجاد قدرت

محبت

4

فرهنگ سیاسی رسانه

تبعی، سلطه‌پذیر

ولایی، سلطه‌ستیز

5

هدف رسانه‌ها

اقناع

انتقال ارزش‌ها

6

پایگاه اولیه رهبری در جامعه

وراثت ـ دموکراسی

ولایت‌فقیه

7

ویژگی سیاست‌های اجتماعی

تناقض و دوگانگی میان دو الگوی رضایت و عبادت

احیاء و توسعة الگوی امت و امام

8

نوع فعالیت رسانه‌ای

پرداختن به همة امور

انتخاب فعالیت‌های ارزش آفرین

در بررسی اجمالی خواهیم دید که فراتر از این‌که اسلام، حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) را آرمان نهایی عدالت‌خواهان قرار داده، با سازوکارهایی کاملاً منسجم و هماهنگ مسلمانان را در زمینه‌سازی تشکیل آن حکومت جهانی یاری می‌رساند.

اسلام بدون هیچ نیازی به نظریه‌ها، اندیشه‌ها و مکتب‌های دیگر، ذاتاً فرد و جامعه مسلمان را به تحول‌خواهی اجتماعی و سیاسی بر می‌انگیزد و بدون جمود و تعصب

در مورد روش‌ها و راهکار خاص، متناسب با شرایط، امکانات و محدودیت‌ها، همواره جامعۀ اسلامی را به سوی جامعه مطلوب سوق می‌دهد. الگوی جامعۀ منتظر به عنوان یک راهکار برای تحول مثبت در جامعۀ اسلامی، تلقی شده است. راهبردهای مهدوی بدون در نظر گرفتن نقش و جایگاه جامعۀ منتظر قبل از ظهور مؤثر و تحول‌خواه نخواهد بود.

شاید پذیرفتن این تعبیر در آغاز دشوار باشد و در فضای فرهنگی و تبلیغاتی امروز، امری غریب تلقی شود، ولی با، بازخوانی نقش مؤثر و بی‌دلیل عقاید و باورها، احکام فردی و اجتماعی و نیز اصول ارزشی و اخلاقی اسلام و آموزه‌های اصیل شیعی در رفتار تحول‌گرایانه اصلاحی، به راحتی این ویژگی ذاتی اسلام، روشن می‌شود.

«بینش منتظرانه»؛ از جمله شاخصه‌های جامعه منتظر است.مهم‌ترین و اصلی‌ترین بینش جامعۀ منتظر نگرش توحیدی و اعتقاد به یگانگی مبدأ هستی است.⁽¹⁾

همین باور توحیدی، که همۀ صفات کمالی را از حضرت حق می‌بیند و خداوند متعال را واجد و منشأ مطلق این صفات می‌داند( قدرت مطلق، رحمت مطلق و...) در فرد و جامعۀ مسلمان نیرو و قدرتی پدید می‌آورد که برای هیچ قدرتی، نفوذناپذیری و شکست‌ناپذیری را باور نمی‌کند.

از دید این نگاه توحیدی، هیچ عاملی جز خداوند متعال، دارای نقش حقیقی و مستقل در جهان هستی ـ و از جمله در سرنوشت فردی و اجتماعی انسان ـ نیست و زمام همه امور به دست خداست.⁽²⁾

منتظران در جامعۀ قبل از ظهور «دنیا» را محل گذر و مرحلۀ امتحان و آزمایش الهی می‌دانند و برای رفاه و خوشی دنیا هیچ ارزش ذاتی قائل نیستند. شهوات و خواسته‌های زندگی را، عاملی برای آزمون انسان می‌دانند. آنان سختی‌ها و مضیقه‌های اقتصادی را ابزار ساخته‌شدن و رشد انسان می‌دانند که در دو راهی انتخاب میان پیگیری اهداف الهی و دستیابی به برخورداری‌های مادی، بدون درنگ و تردید، جانب اهداف را می‌گیرند.

اینجاست که مهم‌ترین مانع ذهنی و اعتقادی برای تحول‌طلبی اجتماعی و جان‌نثاری در پیشگاه موعود آخرالزمان، از پیش پای یک فرد مسلمان برداشته می‌شود؛ او نه تنها مرگ در راه هدف را شکست و نابودی تلقی نمی‌کند که آن را هم عرض پیروزی قرار می‌دهد.

علاوه بر این، از مهم‌ترین عناصر اعتقادی جامعۀ منتظر ایمان و باور به امامت است. در جامعۀ قبل از ظهور، منتظران از روی بصیرت، همراه با پیوند قلبی و انس معنوی به امام خویش معرفت دارند.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

کم‌ترین درجۀ معرفت امام اعتقاد به هم‌سنگ بودن امام با پیامبر است، مگر در درجۀ نبوت که امام، وارث پیامبر صلی الله علیه و آله است. اطاعت او اطاعت خدا و پیامبر خدا و فرمان‌برداری از او و واگذاری امور به او و عمل به اوامر اوست و نیز اعتقاد به این‌که بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام و بعد از او حسن و حسین8و... و حجت بن الحسن(عج) امام مسلمین هستند.⁽¹⁾

وقتی انسان به این باور قلبی رسیدکه امام عصر(عج) قبل از آن که یک رهبر دینی ـ سیاسی باشد، دارای مقام والایی در نظام تکوین است، آن گاه خود را ناگزیر

و مضطر به امام(عج) می‌داند. با پیدایش چنین بینشی، عطش درونی او ناچار وی را به سوی امام(عج) می‌کشاند.

جامعۀ منتِظر، به چیزی کمتر از تحقق حکومت جهانی حضرت ولی‌عصر(عج) رضایت نمی‌دهد؛ از همین روی، حتی اگر نظام‌های استبدادی و خشن هم بر جوامع اسلامی حاکم نباشد، رشد بینش اسلامی و ایمان توحیدی جامعه منتظر را به تدریج به سوی تعارض و مبارزه با نظام حاکم سوق می‌دهد. اندیشه «غلبه نهایی حق بر باطل» و «قطعی بودن پیروزی اهل تقوی بر کافران و منافقان و فاسقان» اندیشه‌ای قرآنی و اسلامی است که ما را در تبیین شاخصۀ «انتظار» در جامعۀ منتظر یاری می‌رساند.

«گرایش منتظرانه» از دیگر شاخصه‌های جامعه منتظر است.مروری بر نظام رفتار فردی یک مسلمان و شکل‌گیری تدریجی نیروی ورع و تقوا در او، نشان می‌دهد چگونه یک «انقلاب درونی» در مسلمان حقیقی رخ می‌دهد و این انقلاب درونی، کاملاً زمینه را برای ورود به انقلاب بیرونی و جنبش اجتماعی مهیا می‌سازد.

مهم‌ترین روحیات خاص یک فرد در جامعه منتظر عبارت است از استقامت، خودباوری، تعصب آگاهانه و منطقی، احساس بی‌نیازی از پاداش اجتماعی، توکل بر خداوند متعال، اطاعت محض از هر آنچه که آن را فرمان خدا بداند، برد‌باری، نشاط و امید به آینده حتی در تاریک‌ترین و سخت‌ترین شرایط ممکن، تکلیف‌مداری محض، بی‌اعتنایی به همه فشارهای تبلیغاتی بیرونی، پای‌بندی شدید به عهد و پیمان و...

طبیعی است کسی که کمال خود را به بندگی خداوند متعال می‌داند و امام زمان(عج) را ناظر و حاضر می‌بیند قطعاً در برابر مشکلات، دشواری‌ها و محرومیت‌های مادی ناشی از یک حرکت اصلاحی عمیق اجتماعی، ایستادگی می‌کند و از هر خطر و مشکلی در راه استقرار حق و عدالت استقبال می‌کند.

«منش منتظرانه» نیز از جمله شاخصه‌های جامعه منتظر است. در این مختصر، مجال بررسی کامل این دستورها و رهنمودها وجود ندارد و اجمالاً باید مروری بر مهم‌ترین آنها داشته باشیم. «ظلم‌ناپذیری»، «جایگاه متعالی شهادت در راه خدا»،

«تلاش برای اصلاح اقتصاد و فرهنگ جامعه»، «امر به معروف و نهی از منکر»، «تولی و تبری»، «تعاون و همکاری»، «انفاق» و «اضطرار به حجت» و «فضیلت و ارزش جهاد و مبارزه» از جمله ارزش‌های اجتماعی جامعه منتظر است.⁽¹⁾

از ویژگی‌های اجتماعی جامعه منتظِر قبل از ظهور«بلوغ اجتماعی» است.⁽²⁾شاخصه‌های بلوغ اجتماعی عبارت‌اند از: رغبت اجتماعی؛ به معنای میل، اعتقاد و باور قلبی انسان‌ها به دولت کریمه مهدوی.⁽³⁾شکایت اجتماعی؛ یعنی اعتراض و شکایت انسان‌ها به درگاه الهی به جهت غیبت رهبر و سرپرست آنها و به عبارتی دیگر شکایت از وضعیت موجود به درگاه الهی⁽⁴⁾و استعانت اجتماعی؛ به معنای درخواست گشایش و فتح سریع از خداوند متعال.⁽⁵⁾

نمودار شماره (3)

رغبت اجتماعی اجتماعی

بینش منتظرانه

گرایش منتظرانه

شکایت اجتماعی

استعانت اجتماعی

منش منتظرانه

شاخصه‌های جامعه منتظر

(تعامل فرد و اجتماع)

برای رسیدن به جامعة منتظر قبل از ظهور رسانه‌ها باید با ترویج باورهای مهدوی، ارزش‌های مهدوی و رفتارهای مهدوی جامعه را به سوی وضعیت مطلوب سوق دهند. باورهای مهدوی (اصول بنیادین آموزة مهدویت) از مهدویت می‌پرسد و مختصات، اهداف و مبانی آن را معلوم می‌کند. قرآن کریم و روایات اهل‌بیت:، متکفل بیان باورهای مهدوی هستند. توحید، تبیین جایگاه امام، عصمت امام، اعتقاد به معاد و... از جمله باور‌های مهدوی است. ارزش‌های مهدوی (اصول ارزشی) به تبیین ویژگی‌های منحصربه‌فرد این آموزه می‌پردازد. زنده بودن موعود شیعی، اصالت اسلامی، حتمی بودن حکومت جهانی و... از جمله اصول ارزشی آموزة مهدویت است. رفتارهای مهدوی (اصول ابزاری و رفتاری) بر اصول بنیادی و ارزشی مهدویت مبتنی است. اصول رفتاری (ابزاری) متکفل عملیاتی است که فرد و جامعة مسلمانان را با حداکثر بازدهی و سرعت به سوی جامعه منتظر قبل از ظهور سوق می‌دهد. بنابراین، ویژگی اصول رفتاری آموزة مهدویت «کارایی و بازدهی» است.

برنامه رسانه زمینه‌ساز در راستای تحقق جامعه منتظر

ترویج باورهای مهدوی (اصول بنیادی)

ترویج ارزش‌های مهدوی (اصول ارزشی)

ترویج رفتارهای مهدوی(اصول ابزاری و رفتاری)

ولایت‌پذیری

حتمی بودن حکومت جهانی حضرت

تعاون و همکاری

اضطرار به حجت

پایدار بودن حکومت جهانی

ظلم ناپذیری

تولی و تبری

زنده بودن و حضور منجی

امر به معروف و نهی از منکر

دنیاگریزی

عدالت مهدوی

گذشت و ایثار

تسلیم امر امام

اصالت اسلامی

انفاق

به هر روی رسانة زمینه‌ساز، رسانه‌ای است که فعالیت نظام‌مند⁽¹⁾و به طور مستقیم به قصد گسترش علمی، عاطفی و رفتاری⁽²⁾اندیشه مهدویت در سطح و عمق⁽³⁾انجام می‌دهد.⁽⁴⁾

نمودار شماره (4)

گسترش رفتاری

گسترش علمی

تعریف تبلیغ مهدوی

گسترش عاطفی

فصل سوم: راهکارها و راهبردهای باورافزایی معارف مهدوی در رسانه

اشاره

یک. راهکارهای رسانه زمینه‌ساز در عرصة باورافزایی مهدویت

اشاره

موضوع اصلی این است که بتوانیم تعادلی میان اهداف آموزة مهدویت و محتوایی که به مخاطب ارائه می‌شود فراهم کنیم. امروز مهم‌ترین نیاز اندیشه مهدوی و بزرگ رسالت آن، باز پیرایی و تبیین درون دینی این آموزه، نوآوری و ابتکار، استخدام زبانی نو در بازگفت اندیشة مهدوی و طراحی ساختاری نو در این عرصه است.

کاستی‌ها و کژی‌های روش‌شناختی از نحوة نگاه ما، در رویکرد به آموزة مهدویت نشأت می‌گیرد؛ به رغم سعی میراث گران‌سنگی که در باب فهم آموزة مهدویت برای ما بازمانده است، هنوز و همچنان مبتلا به کاستی‌ها و ناراستی‌های بسیاری در رویکرد به آموزة مهدویت هستیم؛ جهان جدید محصول روش‌های جدید است، بشر امروز پیشرفت وسیعی در باب روش‌شناسی به چنگ آورده است و نسل ما باید ضمن پاسداشت حاصل سعی پیشینیان و بهره‌برداری از این ثروت گران‌سنگ به سعی عظیم برای فهم‌پذیری آموزة مهدویت دست یازد.

مدیران فرهنگی، نقش برجسته‌ای در کم و کیف حرکت به سوی آرمان‌ها و اهداف فرهنگی ایفا می‌کنند؛ در این میان نقشی که مدیران در عرصة مطالعات مهدوی بر عهده دارند برجسته‌تر و مؤثرتر است. اگر در سطوح و لایه‌های مدیریت فرهنگی و پژوهشی؛ اصول‌گرایی، واقع‌نگری، توان و تخصص برنامه‌ریزی با بهره‌گیری از امکانات معنوی و مادّی جامعه در حد نصاب لازم وجود نداشته باشد، قطعاً نمی‌توان توفیق چندانی را برای ارتقای سطح آگاهی‌های عمومی در عرصة مباحث مهدوی انتظار داشت.

تحولات کلان در حوزة آموزة مهدویت را نمی‌توان بر اساس نظرات تنها چند نفر

معدود (هر چند نخبه) به انجام رساند، بلکه باید با مشارکت همه نخبگان و همة متصدیان و صاحب‌نظران به انجام رساند؛ زیرا که اگر در این زمینه اکثریت حضور نداشته باشند و مشارکت نکنند و خود را با جامعه همراه ندانند کار به سرانجام نخواهد رسید.

منظور از اصول، سیاست‌ها و چارچوب بینشی است که رسانه در عرصه اندیشه مهدویت باید بر مبنای آن، فعالیت و اهداف خود را تنظیم کند. طبیعی است که رسانه در جامعه دینی مبتنی بر اصول کلی‌ای همچون: انطباق با آموزه‌های اسلامی، احیای ارزش‌های اسلامی و انقلابی در برابر اهداف استکبار جهانی، امیدبخشی در برابر امیدزایی، آموزندگی در برابر انحراف، انسان‌سازی و ... است.

در اینجا با مفروض گرفتن این اصول، مهم‌ترین اصول حاکم بر فعالیت‌های مهدوی رسانه را ذکر می‌کنیم:

1. پرهیز از گذشته‌گرایی افراطی

توجه به تغییرات و مقتضیات زمانی در انتقال مفاهیم مهدوی به مخاطب، اصلی انکار ناشدنی است. وقتی فرهنگ و ادبیات یک ملت در گردونه جامعه دست‌خوش تحول و دگرگونی می‌شود، لازم است رسانه‌ها به عنوان عوامل فرهنگ‌ساز فعالانه وارد عرصه شده، رسالت دینی خویش را بر اساس مقتضیات زمان در عرصه‌های گوناگون جامعه متناسب با سطح فهم و شعور و خواست جامعه به انجام رسانند.⁽¹⁾

در این زمینه اصحاب رسانه‌ها باید با آگاهی و شناخت کافی از مقتضیات روز جهانی و نیز شیوه‌های نوین تبلیغی و بهره‌گیری از سازوکارهای روان‌شناختی برای

جذابیت‌بخشی به برنامه‌های خود و مهارت‌افزایی برای افزایش توان رقابت با رسانه‌های رقیب همواره با لحاظ کردن عنصر زمان، در پی نهادینه‌سازی اندیشه مهدویت در رسانه باشند.

یک نکته اساسی در خور یادکرد این است که به همان اندازه که کهنه‌گرایی و گذشته‌گرایی به آموزة مهدویت آسیب می‌رساند، «زمانه‌زدگی» که به صورت عصری‌سازی افراطی و تجددطلبی در همه چیز جلوه‌گر شده است، از جمله موانع رشد محتوایی در حوزة اندیشه مهدوی است. با سیال و بی‌ثبات شدن مطالعات مهدوی، حقایق بسیاری در زیر گل و لای این سیل تجددطلبی دفن می‌شود. و اندیشه‌های تازه نیز مجالِ نما و نمود و بروز و بقا نمی‌یابند و در این میان نواندیشی حقیقی رخ در حجاب می‌کشد. هر چند این رفتار غلط‌انداز، گاه به غلط، نواندیشی یا آزاد‌اندیشی نیز نامیده می‌شود، امّا خود از بزرگ‌ترین عوامل رکود عرصة مهدویت در رسانه‌ها به شمار می‌رود. نباید نو آوردن و نو گفتن را (هر چه که باشد) بالذات ارزشمند انگاشت، برخی امروز حتّی در فهم و بیان آموزة مهدویت تابع خوشایند و بدایند عناصر و جریانات روشنفکری‌اند!

برای دوری از کهنه‌گرایی در ارائه معارف مهدوی موارد زیر پیشنهاد می‌شود:

اعتماد مخاطب به رسانه خواهد بود.

2. دغدغه اثربخشی پیام مهدوی

از جمله مؤلفه‌های مهم در فرایند نهادینه‌سازی اندیشه مهدویت در رسانه، مرتبط بودن نیاز درونی با پیام است. برای ترویج اندیشه مهدویت و تقویت باورهای مهدوی در جامعه روش‌های تحمیلی و اجباری نمی‌تواند به گونه شایسته و بایسته مؤثر واقع شود.

رسانه‌ها در حوزة مطالعات دینی، در عین حفظ اصالت و عمق هر رأی و فکر، می‌توانند آن را به واضح‌ترین صورت ممکن، یعنی با نزدیک‌ترین بیان به مرتبة فهم تودة مردم، به مخاطبان خود انتقال دهد. اگر دو یا چند پزشک بر سر بالین بیماری به زبانی چنان فنی و تخصصی سخن بگویند که خود بیمار کلمه‌ای از آن را فهم نکند باکی نیست، زیرا به هر حال حاصل این تبادل‌نظرها توصیه دارو و درمانی است که بدون اینکه بیمار اندک آگاهی‌ای از چند و چون آن داشته باشد، تأثیر خود را بر بدن بیمار خواهد داشت. اما اگر تودة مردم از گفته‌ها و نوشته‌های اندیشمندان جامعه

چیزی سر در نیاورند تشخیص‌ها و درمان‌های آنان مسئله‌ای را حل و مشکلی را رفع نخواهد کرد، زیرا در این جا تأثیر دارو و درمان متوقف بر اطلاع و فهم کسانی است که دارو و درمان برایشان توصیه می‌شود. از این رو، اندیشوران این حوزه نباید ثقل و صعوبت و غموض سخن را دلیل و علامت عمق آن تلقی کنند و سخنان دشوار و پیچیده و دیریاب را دست‌مایة فضل فروشی و تفاخر بدانند.

در زمینة باز پیرایی معارف مهدوی در رسانه امور زیر پیشنهاد می‌شود:

بنابراین، اگر به مخاطبان مهدوی اجازه دهیم که برای کشف یک مطلب پیچیده وقت صرف کنند، به رشد فکری آنان بیشتر کمک کرده‌ایم تا اینکه همان مطلب را در مدت کمتری به آنها یاد بدهیم.⁽⁴⁾

3. نهادینه‌سازی رویکرد عالمانه به آموزة مهدویت

رسانه‌ها باید با بازتولید و بازاندیشی در محتواهای خاصی که از کتب مهدویت می‌گیرند و انتشار هدفمند این محتواها درصدد ترویج فرهنگ انتظار و مهدویت باشند. از سویی رسانه‌ها نباید با تکیه بر احساسات و هیجانات، دین‌داری سطحی و عامیانه و گاه بدون چارچوب فکری را گسترش دهند. برنامه‌های مهدوی باید مبتنی

بر اندیشه‌های عمیق در این عرصه باشد نه این‌که بیشتر سطحی و مبتنی بر احساسات باشد.

متأسفانه امروزه تهیّه برخی برنامه‌های مهدوی جز یک تتبع سطحی برای اسقاط تکلیف، ارزش دیگری ندارد!

 عرفیات غلط در حوزة مطالعات مهدوی خود را بر محیط و مناسبات علمی ما تحمیل کرده است و امروز در زمرة موانع رشد علمی در این عرصه در آمده است.

در این شرایط، آنچه باید در عمل مورد توجه قرار گیرد، نیاز واقعی مخاطبان است. ارتقای سطح مهارت بهره‌مندی از رسانه‌ها و ایجاد توان تحلیل‌گری در عرصه آموزة مهدویت، نوعی آموزش ضروری است که سواد رسانه‌ای⁽¹⁾خوانده می‌شود و خود نیاز به برنامه‌ریزی رسانه‌ای دارد. برنامه‌های مهدوی در صورتی معنا‌دار و مؤثر خواهد بود که:

4. طرح مباحث ضروری و کلان اندیشه مهدویت در رسانه

«مفید بودن»⁽²⁾و «دارای اولویت بودن»⁽³⁾از جمله خصوصیات یک برنامه مهدوی در رسانه است. مراد از مفید بودن برنامه‌های رسانه‌ای به این معنا است که نیاز خاصی را مرتفع سازد و دارای فایده و ارزش باشد. پرداختن به موضوع‌های تکراری در عرصه مطالعات مهدوی در رسانه تنها برای اسقاط تکلیف است. مفید بودن لزوماً

به معنای کاربردی بودن نیست، بلکه مراد از آن، اثربخشی برنامه مهدوی در دو سطح بنیادی و کاربردی است.⁽¹⁾اهداف بنیادی برنامه مهدوی رسانه عبارت است از:

الف) کشف خلأهای معرفتی موجود در تبیین معارف مهدوی؛

ب) به دست آوردن نگرش نوین یا رهیافت جدید و دستیابی به دیدگاه تازه در عرصه معارف مهدوی؛

ج) گسترش نظریه‌ها در حوزة مطالعات مهدوی.

هدف در برنامه‌های کاربردی رسانه، ناظر به تغییر عملی گرایش‌ها و بینش‌های مهدوی موجود در جامعه است.

منظور از دارای اولویت بودن برنامه مهدوی رسانه این است که علاوه بر مفید بودن، ضرورت داشته باشد.

 مهم‌ترین شاخصه‌های دارای اولویت بودن یک برنامه مهدوی عبارت است از:

الف) پاسخ‌گو بودن به مبرم‌ترین نیاز مهدوی مخاطب؛

ب) رفع فوری‌ترین خلل هنری و علمی در این زمینه؛

ج) داشتن عمیق‌ترین تأثیر؛

د) مسبوقیت آن به تحقیقات غنی.⁽²⁾

سؤالات و نیازهای باورمندان به آموزة مهدویت سلسله مراتبی دارند، به طوری که تا پایین‌ترین سؤالات و نیازهای مهدوی برآورده نشوند سؤالات رتبه دوم بروز نمی‌کنند. عدم توجه به سلسله‌مراتب نیازها و غفلت از این که مهم‌ترین نیازها و کمبود و کاستی‌های مهدی باوران چیست، خود یکی از مصادیق عدم تمییز مسئله از

مسئله‌نماها است و با واقع‌نگری منافات دارد.⁽¹⁾

برای نمونه در آموزة مهدویت دو موضوع «نشانه‌های ظهور» و «شرایط ظهور» دارای بازتاب‌های متفاوتی هستند. در جامعه کنونی ما و در رویکردی غیراصولی به موضوع نشانه‌های ظهور اولویت داده می‌شود.⁽²⁾در این رویکرد آنچه که مهم است شناسایی نشانه‌های ظهور و مطابقت آنها با اوضاع کنونی است. آنچه که سبب گردیده گرایش به این موضوع دوچندان شود شاخص‌های بصری و جذابیت نشانه‌های ظهور است. رواج انتظار منفی و سوء‌استفاده مدعیان دروغین و مدل‌سازی بر اساس نشانه‌های ظهور از پیامدهای عدم اهتمام به جایگاه‌شناسی موضوع نشانه‌های ظهور است.

در مقابل و در رویکرد عالمانه، به موضوع «شرایط ظهور» اهتمام فراوانی می‌شود. در این رویکرد مخاطب به تفکر عمیق و انتظار سازنده فرا خوانده می‌شود. به هر

روی به نظر می‌رسد باید جایگاه مباحث نشانه‌های ظهور بازنمایی شود.

متمایزات دو رویکرد افراطی به علائم ظهور و موضوع شرایط ظهور

متغیر

رویکرد افراطی به علائم ظهور

شرایط ظهور

روی‌آورد

عوامانه

عالمانه

عوامل

آسان و فرومایه گرفتن اندیشه مهدویت

رویکرد کلان و پویا به آموزة مهدویت

منبع ارائه پیام

وجود برخی روایات دارای ضعف سندی و محتوایی و در برخی موارد جعل نشانه‌های ظهور

مستند و مستدل

پیامدها

خمودی و سستی، انتظار منفی و سوء‌استفاده مدعیان دروغین

فهم عمیق‌تر آموزة مهدویت

ویژگی پیام

بدون اولویت و فقدان جایگاه‌شناسی

دارای اولویت و ضرورت

امر ظهور

بدون توجه به سازوکارهای تحول و تحرک اجتماعی

توجه به سازوکارهای تحرک و تحول اجتماعی

هدف

تقویت احساسات

توجه به حرکت رو به جلو

مهم‌ترین راهکار در این زمینه توجه به موضوعات کلان در حوزة مطالعات مهدوی در رسانه است؛ برخی از این موضوعات عبارت‌اند از:

5. وحدت نظر نهادهای رسانه‌ای در تبیین و ترویج آموزة مهدویت

گوناگونی و تعدّد مراکز و نهادهای علمی و پژوهشی از یک طرف، و وجود دیدگاه‌ها و آرای مختلف در رویکرد به مسئله مهدویت از طرف دیگر، سبب شده است که دیدگاه‌های متفاوتی، تبلیغ و ترویج شود؛ به همین دلیل ما همواره شاهد نوعی تعارض و حتی تناقض در متون مختلف و سیاست‌های اعلامی و اعمالی هستیم. برای نمونه مقوله زمینه‌سازی و تشکیل جامعة منتظر قبل از ظهور از مهم‌ترین مقوله‌های آموزة مهدویت در حوزة رفتار است که اختلاف فراوانی پیرامون آن در جامعه علمی وجود دارد.

 ایجاد رقابت برای کیفی‌سازی برنامه‌های مهدوی و جلوگیری از تکرار بسیار مؤثر است.ترویج فضای گفتگو و تبادل‌نظر در عرصة مباحث مهدوی از مهم‌ترین راهکارها در این زمینه است. پیامدهای جلوگیری و محدود کردن تبادل‌نظر، رکود استعدادها، سطحی‌نگری و آسیب‌پذیری رشد و تسلیم‌پذیری و جمودگرایی است که هر یک در جای خود علاوه بر آنکه کمکی به مباحث منجی‌گرایی نخواهد کرد به آن نیز ضربه می‌زند. به هر روی باید توجه کرد اگر ظرفیت شنیدن نظرهای گوناگون را نداشته باشیم، نمی‌توانیم با دیگران ارتباط برقرار کنیم؛ ناگزیر علاوه بر آنکه روح همیاری و همکاری از میان می‌رود، تعصب و بدتر آز آن، خشونت بر مباحث نظری حاکم خواهد شد و این، مساوی با مرگ اندیشه‌ها است.⁽¹⁾

6. ارزیابی‌های مستمر

برای اینکه از درستی روش‌ها و آموزش‌های خود در عرصة اندیشه مهدویت آگاه شویم می‌بایست به نتایج و ثمراتی که درخت آموزش و ترویج این اندیشه در رسانه به جا گذاشته مراجعه کنیم. به نظر می‌رسد که میوه‌های این درخت ناقص و نارساست. و به تعبیر دیگر این درخت از نظر روشی و محتوای مطلوب دارای نواقصی است که اگر به شناسایی و درمان آن نپردازیم همچنان میوه‌های نارسی در اختیار خواهیم داشت.

 در آموزة مهدویت نیازمند اتاق مهندسی، اتاق فکر و اتاق تحلیل هستیم، تا با بررسی و نقد، مطالعات مهدوی همواره نوآور و پیشتاز باشند. همواره باید عملکردها را با اهداف مقایسه و در عمل نسبت به رفع ضعف‌های برنامه‌ای اقدام نمایند از نقادی‌های دلسوزانه استقبال کند و در راستای اهداف و رسالت‌های پیش رو به نقادی و آسیب‌شناسی مستمر خویش بپردازند.

تقریر حقیقت و تقلیل مرارت وظیفة اخلاقی فعّالان در عرصة مهدویت است. صرف برشمردن درد و رنج‌های مورد ابتلای آموزة مهدویت کافی نیست، بلکه آنچه مهم است علت‌یابی و ریشه‌شناسی آن‌هاست. در طی این علت‌یابی و ریشه‌شناسی، چه بسا میان درد و رنج‌ها نظامی طولی و هرمی کشف شود؛ به طوری که شاید همه درد و رنج‌ها معلول یک یا دو یا چند درد بزرگ باشند که در رأس آن هرم و نظام طولی قرار دارند. در این صورت، جستجوگران حقیقت نبایستی خود را به معلول‌ها مشغول دارند و به سراغ علت‌های اصلی بروند و راه‌حلی برای آن‌ها بیابند.

در پایان هر سال لازم است روش‌های اجرا شده در حوزة معارف مهدوی در رسانه مورد ارزیابی قرار گیرد و نقاط قوت و ضعف آن بررسی شود تا روش‌های آتی از حداکثر بهره‌وری برخوردار باشند. ارزیابی مستمر رسانه‌ها در عرصه مهدویت به

معنای تنظیم روش‌های کار و بررسی نتایج عملکردها و استمرار ارزیابی کار بر مبنای استانداردهای علمی است.⁽¹⁾

اهداف ارزیابی‌های مستمر رسانه در عرصه مطالعات مهدوی

نمودار شماره (5)

خروج از وضعیت موجود

معرفی فعالیت‌های جدید

استقرار اندیشه مهدویت در جامعه

توانمندسازی مخاطبان در عرصة مهدویت؛

خلق پیروزی‌های کوتاه مدت؛

ایجاد تحول بیشتر در عرصة مهدویت.

نهادینه‌سازی دیدگاه‌های اساسی در عرصة اندیشه مهدویت.

ایجاد حالت اضطرار به حجت؛

ایجاد ائتلاف راهنما؛

خلق چشم‌انداز و به کارگیری آن.

7. آسیب‌شناسی مستمر برنامه‌های مهدوی

شاید هیچ دلیلی واضح‌تر، ملموس‌تر و البته متقن‌تر از «بقا» برای ضرورت آسیب‌شناسی⁽¹⁾نتوان ذکر کرد. علاوه بر این، پویایی جوامع، تغییرات ناخواسته و

تحولات جهانی و گسترش اجتناب‌ناپذیر روابط گوناگون و هجوم و سرعت اطلاعات، مؤید ضرورت آسیب‌شناسی هستند.

در آسیب‌شناسی اندیشه مهدویت شناخت خصایص و ویژگی‌های این اندیشه در درجة اول اهمیت قرار می‌گیرد. در هر آسیب‌شناسی، سه عامل هدف، موضوع و روش قابل تفکیک هستند.

توضیح و تبیین آسیب‌شناسی اندیشه مهدویت روشن می‌کند که آسیب‌شناسی اندیشه مهدویت درصدد مطالعه، شناخت، پیشگیری، کج‌روی و جلوگیری از بازگشت مجدد بحران‌هایی است که با انتظارهای منطقی از این اندیشه، جامعه دینی و ماهیت آموزة مهدویت سازگاری ندارد. توضیح مطلب این که آسیب‌ها و بحران‌ها و به تبع پیشگیری و درمان آن‌ها به دو شاخه تعلّق دارد: نخست به ماهیت آموزة مهدویت و دوم به تحقق خارجی آموزة مهدویت. ماهیت اندیشه مهدویت عبارت است از مجموعه حقایقی که توسط رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم: پیرامون اندیشه مهدویت به دست ما رسیده است و به عبارتی حقایق، معارف و موضوعاتی که پیرامون این اندیشه به صورت متن و نص دینی ظاهر شده است. ماهیت اندیشه مهدویت به لحاظ اتصال به علم لدنی معصومان: و خدای متعال از انحراف و اعوجاج مصون بوده است.⁽¹⁾

اما تحقق خارجی اندیشه مهدویت عبارت است از آموزه‌ای که در جامعة متدینان جریان پیدا می‌کند و ارزش‌ها، بینش‌ها، باورها و رفتارهای مهدوی را در جامعه پدید می‌آورد. البته این باورها و رفتارها اگرچه به دین منسوبند، ولی تنها زاییدة ماهیت

دین نیستند و ده‌ها عامل فرهنگی، اجتماعی و روانی نیز بر آن‌ها می‌تواند تأثیر بگذارد.آسیب‌شناسی اندیشه مهدویت می‌تواند در مقام کشف بحران‌ها و کج روی‌های رفتار و عملکرد مهدوی جامعه باشد.

تاریخ اندیشه مهدویت بر حضور اندیشه‌های باطل و خرافی و غیر مطابق با متون کهن مهدوی و تفسیر به رأی در میان معارف مهدوی گواه است که باید به اصلاح و حذف آنها پرداخت و در بازفهمی و کسب معارف صحیح دینی تلاش مجدد نمود.

وقتی سخن از آسیب‌های اندیشه مهدویت می‌رود تنها جامعة عوام مدنظر نیست، بلکه جوامع و نهادهای خواص از جمله دانش‌پژوهان، دانشگاهیان، روحانیان و حاکمان نیز مورد نظر است.

در دوره معاصر استاد شهید مطهری بر آسیب‌شناسی تفکر دینی تأکید کرده و بابی را در این خصوص گشود.⁽¹⁾این توجه زاییده دین‌داری و دردمندی و دانایی شهید مطهری بود که درصدد معرفی آسیب‌ها و چالش‌های وارده بر اعتقادات، باورها، آموزه‌ها و رفتارهای دینی مردم و جامعه اسلامی بود. به یک معنا می‌توان همه آثار شهید مطهری را آسیب‌شناسی معرفت، عقاید، رفتار، جامعه و نهادهای دینی دانست.⁽²⁾وی در این‌باره می‌نویسد:

باید اعتراف کنیم که حقیقت اسلام به صورت اصلی در مغز و روح ما موجود نیست، بلکه این فکر اغلب در مغزهای ما به صورت مسخ شده موجود است؛ توحید ما توحید مسخ شده است، نبوت ما نبوت مسخ شده است، ولایت و امامت ما مسخ شده

است، اعتقاد به قیامت ما کم و بیش همین طور. تمام دستورهای اصولی اسلام در فکر ما همه تغییر شکل داده.⁽¹⁾

آموزة مهدویت به رغم سترگی و استواری بسیار، صفایا و مزایای بی‌شمار و پیشینه و گذشته پربار اینک با چالش‌ها و کاستی‌هایی مواجه است؛ مواجهه‌ای که ماهیت فراگیر این آموزه و میزان التزام مسلمانان به اصول ماندگار آن را به مخاطره می‌اندازد. ضرورت‌های زمانه، کاوش پیرامون این چالش‌ها و موانع را دارای اهمیتی دوچندان می‌کند. موانع تحول‌زایی در حوزة مطالعات مهدوی به معنای آسیب‌ها و اشکالاتی است که بر آموزة مهدویت و معرفت مهدوی وارد شده است یا ممکن است وارد شود. این موانع ممکن است شکل بالفعل یا بالقوه داشته باشد. به بیان دیگر، می‌تواند شکل احتمالی نیز بیابد.

یادآوری چند نکته را در این جا ضروری است:

اول: مراد ما از آسیب در این نوشتار، هرگونه عامل سلبی و ایجابی در رسانه است که سبب رکود و فتور آموزة مهدویت گشته و از باب تسامح، به عدم مقتضی نیز مانع اطلاق می‌کنیم.

دوم: ذکر کاستی‌ها و ناراستی‌های رسانه در حوزة مهدویت به معنای مزایا و موفقیت‌های بی‌شمار گذشته و حال رسانه‌ها در حوزة اندیشه مهدویت نیست، بلکه این درست به معنای اعتماد و اعتنا به استعداد و استطاعت علمی ژرف و گسترده‌ای است که در جهت تحرک و تحول در حال و آینده در زمینه مطالعات و استنباطات مهدوی وجود دارد.

سوم: مهم‌ترین کارکرد‌های طرح این موضوع عبارت‌اند از:

مکتب‌های رقیب در عرصة موعودباوری و منجی‌گرایی؛

چهارم: بیان این آسیب‌ها به این معنا نیست که این موارد سبب عدم تمدن‌سازی آموزة مهدویت شده باشد، بلکه سعی شده است مهم‌ترین چالش‌های فرا روی این آموزه کاویده شود.

پنجم: یادآوری این نکته است که شاید بتوان آسیب‌های نامطلوب موعودباوری را از جمله امور گریزناپذیری دانست که ذاتی موعودباوری نیست، بلکه بالعرض بدان انتساب می‌یابد. برخی از این آسیب‌ها را نیز باید به حساب سوء فهم‌ها و سوءاستفاده‌ها از اندیشه مهدویت نهاد.

ششم: تأکید لزوم ژرف‌نگری و انصاف در شناسایی و بیان آسیب‌ها است. اگر آسیب‌شناسی را همچون زنگ خطر و هشداری برای تصحیح عملکردها و سیاست‌ها در نظر بگیریم، در آن صورت چگونگی بیان آن در مثبت یا منفی بودن آن اهمیت بسزایی دارد. به عبارت دیگر نباید آسیب‌شناسی از مرز اعتدال و حفظ مصالح خارج شود. بدین معنا که وجه سلبی آن که به صورت طبیعی و ضروری وجود دارد، نباید به طرزی افراطی جنبة تخریبی به خود بگیرد و به جای بررسی توصیفی- تحلیلی مسایل، به صورت اشاعه ناامیدی و رسیدن به پایان خط در موضوع مورد نظر درآید، زیرا هدف از آسیب‌شناسی، اصلاح امور است و چنان چه به ضد خود، یعنی جمود و عدم باور به اصلاح‌پذیری بدل گردد، نه تنها سودی نخواهد داشت، بلکه خساراتی جبران ناپذیر در زمینه‌های مختلف برجای خواهد گذاشت.⁽¹⁾

هفتم: رویکرد به آسیب‌شناسی اندیشه مهدویت و احیای تفکر مهدوی ناشی از نگاه ویژه به اندیشه مهدویت است. اندیشه مهدویت اندیشه حیات و پویایی است و

طرز تفکری که نتیجه‌اش دانایی نباشد و سکون و بی‌اطلاعی باشد، از این اندیشه به دور است. بنابراین، بر اساس این زاویه دید، اصلاح طرز تفکر و روش فکر کردن بر هر چیزی تقدم دارد. به عبارتی عینکی که به چشم زده‌ایم تا اسلام را با آن بنگریم، مشکل دارد؛ باید عینک و زاویه دید را اصلاح کرد تا نوبت به اصلاح دین‌شناسی و دین‌داری برسد.

الگوی ارزیابی و تحول رسانه در عرصة مباحث مهدوی

نمودار شماره (6)

در اینجا می‌سزد مقاصد آسیب‌شناسی فرهنگ مهدوی در رسانه را ذکر کنیم:

پیش‌روانه رسانه در عرصة آموزة مهدویت و افزایش بهره‌وری و تأثیر‌گذاری آن در تبیین نظام‌مند آموزة مهدویت، تولید و عرضة آثار مهدوی و پاسخ‌گویی به شبهات جدید نیازمند آسیب‌شناسی مستمر رسانه هستیم.⁽¹⁾

آسیب‌های موجود در رویکرد رسانه‌ای به آموزه مهدویت

گونه‌بندی آسیب

تفسیر

پیامدها

رویکرد عرفی‌گرایی و ظاهر‌گرایی

به رسمیت نشناختن مرجعیت رسمی تفسیر اندیشه مهدویت و دوری از روش تحقیق علمی در تبیین معارف مهدوی.

1.اسطوره‌محوری؛

 2.آسان‌گیری در نقل مطالب مهدوی؛

3.عالم‌گریزی و ذوق‌گرایی.

رویکرد احساسی و عاطفی به آموزة مهدویت

(عدم تناسب عناصر بینشی و معرفتی با احساسات)

تقویت احساس و عاطفه مخاطب در حوزة مهدویت بدون توجه به تقویت بینش، گرایش و منش منتظرانه.

1.محوریت تشرفات و ملاقات‌گرایی افراطی؛

2.درشت‌گویی و غلو؛

3.عدم توجه به مقتضیات زمان؛

طرح مباحث غیرضروری (عدم تمییز مسئله‌ها از مسئله‌نماها)

طرح مباحثی که هیچ نتیجه معرفتی ندارد. مثل: ازدواج حضرت، محل سکونت حضرت، جزیره خضراء و ملیت مادر حضرت و ... .

1.غافل شدن از بن‌مایه‌های معرفتی اندیشة مهدویت؛

2.عدم انطباق با نیازهای مخاطب؛

گونه‌بندی آسیب

تفسیر

پیامدها

انحصارگرایی

محصور کردن اندیشه مهدویت به اندیشه‌ای فرقه‌ای، منطقه‌ای و نژادی. و عدم توجه به ویژگی‌های فطری و جهانی اندیشه نجات‌گرایانه مهدویت.

1.تدافعی در عرصة موعودباوری؛

نشانه‌گرایی افراطی

رویکردی که به بحث نشانه‌های ظهور اولویت درجه اول می‌دهد.

1.فرومایه گرفتن اندیشه مهدویت؛

تطبیق‌گرایی

تطبیق روایات نشانه‌های ظهور بر افراد و یا حوادثی که اتفاق می‌افتد. (مدل‌سازی بر اساس روایات نشانه‌های ظهور)

1.تأویل‌گرایی؛

2.استناد به نصوص متشابه؛

3.به وجود آمدن مدعیان دروغین؛

4.سوءاستفاده از وضعیت سیاسی و اجتماعی جامعه.

نمادگرایی افراطی و نمادسازی ناموجه

غلبه جنبه نماد بر جنبه حقیقت و واقعیت (صاحب نماد). اولویت دال بر مدلول.

1.یکسونگری؛

2.کهنه‌گرایی.

8 . غلبه پیام مهدوی بر فرهنگ عامه‌پسند در رسانه

ساده‌سازی حقایق معنوی و تقلیل دادن آنها به امور قابل‌فهم برای مخاطبان عادی به قیمت فدا کردن اصالت و خلوص این حقایق را می‌توان از مشکلات رسانه در تبیین معارف دینی برشمرد.

در همین راستا، نیل پستمن از صاحب‌نظران علوم ارتباطات به مشکلی اشاره می‌کند که بسیار قابل تأمل است. به باور پستمن، در نتیجة حاکمیت فرهنگ تفریح

و سرگرمی در جوامعی مثل آمریکا، تلویزیون از هر وسیله‌ای برای ساخت برنامه‌های سرگرمی استفاده می‌کند و لحن برنامه‌های تلویزیونی همواره و در همه حال، لحن سرگرمی و وقت‌گذرانی است، تا آنجا که حتی امور مذهبی نیز به دور از هرگونه مصلحت‌اندیشی به عنوان سرگرمی نمایش داده می‌شوند. به این ترتیب، مسئله‌ای که بروز می‌کند، چیزی فراتر از توهین به مقدسات دینی و وقیحانه‌تر از آن است، زیرا کسانی که به یک مضمون یا نماد دینی توهین می‌کنند، در حقیقت، به اندازة افراد متدین آن را جدی و شایستة اهتمام تلقی می‌کنند؛ اما در اینجا سخن بر سر مبتذل ساختن مقدسات دینی است که از راه‌هایی همچون طنزآمیز کردن آنها و یا حتی نمایش دادن بیش از حد آنها حاصل می‌گردد.

با وجود این، باید برای رفع پاره‌ای از کاستی‌ها، به ویژه کاستی‌های محتوایی، که به کاهش اثرگذاری دینی این برنامه‌ها می‌انجامد، چاره‌اندیشی شود. مشکل غلبة محتوای فرهنگ عامه‌پسند بر پیام دینی، که برخی از محققان علوم ارتباطات به آن توجه داده‌اند.

 یک نکتة اساسی در خور یادکرد این است که گرایش شدید جامعة شیعی به مباحث مهدویت سبب شده که شاهد سطحی‌نگری و کمیت‌گرایی در رویکرد به آموزة مهدویت باشیم. در حال حاضر، ساز و کارهای علمی و پژوهشی به نحوی تنظیم‌شده‌اند که برنامه‌های کمّی را ارزشمند تلقی کرده و انجام آن را تشویق می‌کنند.

از سویی دیگر کمبود محققین و اندیشمندان حوزة مهدویت، بحران کمیت‌گرایی را تشدید کرده است. تأملی در برنامه‌ها و نیز روند تلاش‌های دستگاه‌های فرهنگی و رسانه‌ها در عرصة مهدویت، به راحتی نشان می‌دهد که این برنامه‌ها تنها پیش‌بینی بودجه و اعتبارات پنج سالة دستگاه‌های فرهنگی است، نه برنامه فرهنگی کشور برای نزدیک شدن به اهداف و آرمان‌های مهدوی!

«مهدویت‌گرایی عوامانه»؛در رویکرد به اندیشه مهدویت بنای استقلال دارد. از

این‌رو، خود را بی‌نیاز از مرجعیت رسمی تفسیر این اندیشه می‌داند. در گرایش عرفی به اندیشه مهدویت احساسات حرف اول را می‌زند و از سویی دیگر در مراجعه به منابع نیز آسان‌گیر و متساهل است. در رویکرد عرفی به اندیشه مهدویت، برداشت‌های دینی بر اساس مفاهیم و اصول بنا نشده است، بلکه به جای مفاهیم، این شخصیت‌های تاریخی و مذهبی هستند که محوریت می‌یابند و برای استحکام این محوریت، لازم است که جنبه اسطوره‌ای⁽¹⁾به خود بگیرند.⁽²⁾

استقلال از مرجعیت رسمی        زمینه مناسب برای هنجارشکنی در آموزة مهدویت.

تفسیر اندیشه مهدویت  

                                                 خلأ ارائه الگوهای منطبق بر آموزة مهدویت.

به نظر می‌آید بسیاری از مخاطبان رسانه‌ها در جامعه ما به خصوص نسل جوان اطلاعات درستی پیرامون اندیشه مهدویت ندارند. و رویکرد احساسی و عاطفی به این موضوع درک نادرستی را به مخاطب القا می‌کند.⁽³⁾

از نظر کارشناسان مؤلفه‌های زیر در جلب مخاطب و دوری از رویکرد احساسی به اندیشه مهدویت مؤثر هستند:

 منتظرانه؛

 - استفاده از ظرفیت مجالس مذهبی مهدوی؛

تأکید بر اندیشه آینده‌گرایانه مهدویت در تقابل با جریان سلفی‌گری؛

کارکردهای آینده‌گرایی اندیشه مهدویت و تبیین رسالت مسلمانان در این زمینه؛

تقسیم‌بندی اهداف راهبردی رسانه زمینه‌ساز

اهداف در عرصة رشد و هدایت انسانی

اهداف در عرصة توسعه اجتماعی

اهداف در عرصة تعالی سازمانی

1.افزایش سطح اطلاعات مهدوی در جامعه

1.افزایش رضایت مخاطبان مهدوی رسانه

2.معرفی رسالت، راه و روش زندگی منتظرانه

2.پیشگیری از بروز آسیب‌های مهدوی در جامعه

2.ارتقای کیفیت برنامه‌های مهدوی

3.ترویج حالت اضطرار به حجت در جامعه

3.معرفی و ترویج الگوهای جامعه منتظر

3.افزایش کمی و تنوع برنامه‌های مهدوی

4.روشنگری در برابر اندیشه‌های انحرافی در عرصه مهدویت

4.بازترسیم شاخصه‌های جامعه منتظر

4.به‌روزرسانی شکل، فرم و محتوای برنامه‌های مهدوی

5.ترویج سبک زندگی سعادتمندانه و حیات طیبه

5.ترویج روحیه امید و نشاط اجتماعی

5.توسعه منابع انسانی خلاق و توانمند در عرصه برنامه‌های دینی

تکرار مطلب، عامل مهمی در یادگیری و عمل به مقتضای آن است. بر همین اساس، یکی از شیوه‌های مرسوم در آموزش، شیوه تکرار است.

درعین‌حال، این نکته حائز اهمیت است که اگر تکرار به صورت یکنواخت و ملامت‌آور صورت پذیرد، تداعی‌کننده نوعی تحمیل در مخاطبان خواهد بود. مخاطبان این‌گونه تکرار را به منزله فشاری بیرونی تلقّی می‌کنند که می‌خواهد او را به سمت خواسته‌های مربّی سوق دهد. بنابراین، لازم است مربی از شیوه‌هایی متنوع و دل‌نشین برای تکرار و تأکید مطالب مهم خود استفاده کند.

در حوزة اندیشه مهدویت نیز رسانه‌ها می‌توانند با استفاده از شیوه‌های گوناگون قالب‌های هنری پیام خود را به صورت مکرر و دل‌نشین به مخاطبان ابلاغ نمایند و بدین‌سان، پیام را از قالب و محتوای تحمیلی عاری گردانند.

به نظر می‌رسد، در این زمینه توجه به دو نکته مهم است؛ تکرار پیام و تعدد و یا تنوع شیوه‌های پیام‌رسانی.

 باید برای تغییر نگرش، به مدل یادگیری سه مرحله‌ای توجه ویژه نمود که عبارت‌اند از: توجه، ادراک و پذیرش. پیام‌های مهدوی وقتی از غنای لازم برخوردار و دارای محتوای قوی باشند و به وسیلة استدلال‌های عقلی و منطقی نیز حمایت شوند، (البته به صورت مکرر در رسانه‌ها ترویج شوند و به شیوه‌ها و در قالب‌های گوناگون ارائه شوند)، بهتر مورد پذیرش قرارگرفته، نهادینه خواهند شد.

تکرار پیام‌های مهدوی در برنامه‌های مختلف با متن ثابت و بدون هیچ‌گونه تغییری موجب می‌شود که از تأثیر ضریب قابلیت تکرار کاسته شود. در این زمینه تنوع ارائه پیام‌های مهدوی سفارش می‌شود.

9. رصد هوشمندانه فعالیت‌های رسانه‌ای رقیب

دشمن‌شناسی از جمله محرک‌های تاریخ است، هر شخص یا مکتب و ملتی روزی که احساس خطر کند، به انگیزة دفاع از حیات و هستی خود قیام خواهد کرد، عرصة مهدویت نیز مشمول این سنّت است؛ واقعیت این است که برخی اندیشمندان ما هنوز تهدیدهای رسانه‌ای و فکری نوظهور علیه آموزة مهدویت را درک نکرده‌اند، اینان اگر

دریابند که آموزه‌ها و باورهای مهدوی تا چه اندازه در معرض تهدیدهای گوناگون است چنین بی‌تفاوت نخواهند نشست.

عمده فعالیت‌های مهدویت‌ستیزی در قالب راهبرد اسلام‌هراسی (Islamophobia)صورت می‌گیرد. اصطلاح (Islamphobia) از دو کلمة اسلام«Islam» و کلمه فوبیا «phobia» به معنای ترس یا بیزاری نامعقول از چیزی تشکیل یافته است.⁽¹⁾

آنچه مهم است بررسی راهبردهای دشمنان مهدویت در تصویرسازی از مهدویت دنبال شده است. به طور کلی آنان دائماً در تلاشند تا ساختار ایدئولوژیکی جامعه‌ای را که در آن فعالیت می‌کنند شکل داده و تحت تأثیر قرار دهند. بنابراین اسلام‌ستیزان به جای آنکه به صورت منفعل به توصیف آموزة مهدویت بپردازند، فعالانه و بر اساس گرایش‌های ایدئولوژیک خود و منافع صاحبان قدرت دست به بازسازی مجدد آن‌ها

می‌زنند.

مهم‌ترین راهبردهای مهدویت ستیزی عبارت‌اند از:

3.قداست‌زدایی: رسانه‌های غربی با ایجاد شبهة نظری نسبت به عصمت امامان معصوم:، طول عمر حضرت مهدی(عج) و زمینی جلوه دادن امامت در صدد قداست‌زدایی از این آموزه هستند.

بزرگ کردن اختلافات مذهبی در باورداشت مهدویت و نگاه مطلق‌انگارانه به معتقدات مذهبی موجب نهادینه شدن انگاره‌های تنگ‌نظرانه و چالش‌گر شده و در نهایت مانع اثربخشی این آموزه می‌شوند. این در حالی است که آموزة مهدویت به دلیل فطری بودن نجات‌باوری و اصالت اسلامی، یکی از نیرومندترین عوامل ایجاد نظم و ثبات در ابعاد گوناگون روابط اجتماعی و سیاسی در مقیاس ملی و فراملی است.

وظایف رسانه در عرصه مهدویت‌ستیزی نرم

  وظایف رسانه

راهکارها

1

الزامات آموزشی رسانه

آموزش اثربخش

آموزش پیشگیرانه (مصون‌ساز)

آموزش فرهنگ‌ساز

2

رسانه و هدایت افکار عمومی

هدایت افکار عمومی در عرصه اندیشه مهدویت

3

رسانه و مواجهه با بحران‌ها و شبهات

پیش‌بینی بحران و شبهه

پیشگیری از بحران

آمادگی برای بحران و جواب‌دهی به شبهات

4

رسانه و پایش و رصد محیطی

رصد مستمر افکار عمومی

رصد تیزبینانه شبهات

رصد هوشمندانه فعالیت‌های رسانه‌ای رقیب در عرصه منجی‌باوری

5

رسانه و اطلاع رسانه

اطلاع‌رسانی برنامه‌ریزی‌شده، دقیق و به هنگام، فعال و کامل در عرصه معارف مهدوی

رسانه‌ها برای مقابله با مهدویت‌ستیزی نرم چند راه می‌توانند در پیش بگیرند:

الگوی مقابله با مهدویت‌ستیزی نرم رقیب

نمودار شماره (7)

نقد رسانه‌ای

پاسخ رسانه‌ای

رصد رسانه‌ای

10. مدیریت صحیح رسانه‌ای مواجهه با شبهات و بحران‌ها در عرصة مهدویت

یکی از موضوعات اساسی در حوزة مطالعات مهدوی بحث مواجهه⁽²⁾با شبهات و حملات پیش‌روی این آموزه و نحوة مدیریت آن است که از این لحاظ در شرایط فعلی به طور آشکاری شاهد نابسامانی در عرصة مدیریت آن هستیم. در پاسخ به این سؤال که آیا باید در برخورد با این تهاجم، به نرم‌افزار توجه کرد یا از ابزار سخت افزاری بهره جست یا آن که اساساً پدیده‌ای به نام دشمن مهدویت وجود دارد، همین اختلاف نظر در اصل مواجهه یا در شیوه‌های اجرای آن سبب شده است که

«مدیریت مواجهه» در عرصة مطالعات مهدوی، یکی از نابسامان‌ترین فعالیت‌ها باشد.

در عرصه مدیریت مواجهه شبهات با «مدیریت واکنشی»،⁽¹⁾«مدیریت فعال»⁽²⁾و «مدیریت فوق فعال»⁽³⁾مواجه هستیم. رسانه‌هایی که از «مدیریت واکنشی» در برابر تهدیدهای رسانه‌ای رقیب استفاده می‌کنند، دیدگاه‌های برنامه‌ریزی بلند مدت ندارند. نوع نگرش حاکم بر سازمان‌هایی که از چنین مدیریتی تبعیت می‌کنند، منفی و تهدیدآمیز است؛ به همین دلیل واکنشی که از چنین رسانه‌هایی می‌رود، نوعی همراهی با شبهه است. چنین رسانه‌هایی تا فشار افکار عمومی را در شرایط بحرانی احساس نکنند، واکنش نشان نمی‌دهند و تنها زمانی دست به اقدام می‌زنند که در موقعیت بحران، تهدیدی متوجه خود ببینند.⁽⁴⁾

رسانه‌هایی که در قبال فعالیت رسانه‌ای رقیب و دشمن «مدیریت فعال» دارند، به محض رصد فعالیت‌های رسانه‌ای رقیب وارد عمل می‌شوند و فعالانه درصدد کنترل و مهار شبهه و یا بحران می‌شوند. در اینجا، شیوه عمل از انطباق و همراهی با بحران و اوضاع بحرانی، به سمت همراه ساختن اوضاع با خود سوق می‌یابد. رسانه‌هایی که دارای مدیریت فعال هستند، به صورت گسترده به بررسی و تحلیل اوضاع پدید آمده می‌پردازند و در ارائه مطالب به صورت گزینشی عمل نمی‌کنند و درعین‌حال، تدابیر لازم را نیز می‌اندیشند.⁽⁵⁾

در رسانه‌هایی که «مدیریت فوق‌فعال» دارند با تأکید بر کشف فرصت‌های جدید و چشم‌اندازی نو برای رشد و پویایی، نه تنها وجود بحران‌ها را می‌پذیرند و در مواجهه

با آن فعالانه وارد عمل می‌شوند بلکه فراتر از آن، برای مقابله با شرایط بحرانی پیش‌بینی‌های لازم را به عمل می‌آورند. در این رسانه‌ها نوع نگرش به شبهات و بحران‌ها در عرصه اندیشه مهدویت کاملاً مثبت و فرصت‌آفرین است.⁽¹⁾

الگوی مدیریت شبهات مهدوی در رسانه

  مراحل

 راهکارها

1

مرحله قبل از شبهه پراکنی

1.پیش‌بینی

3.آمادگی

2

مرحله شبهه پراکنی

1.هشدار و مصونیت مخاطبان مهدوی رسانه

2.ارزیابی مقدماتی و بسیج کارشناسان

3.پاسخگویی سریع

3

مرحله بعد از شبهه پراکنی

1.بازیابی شبهه

2.بازپیرایی معارف مهدوی

3.یادگیری

11. رصد مستمر افکار عمومی در عرصه اندیشه مهدویت

برنامه‌های رسانه‌ای اگرچه از یک سو برای شکل‌دهی و جهت‌دهی افکار عمومی⁽¹⁾صورت می‌گیرد، اما از سویی نیز تحت‌تأثیر آن است. افکار عمومی است که تعیین می‌کند چه موضوع و در چه موقعیتی قابل تبلیغ هست یا نیست؛ از راه مکانیزم عرضه و تقاضا، بازار کتاب، مطبوعات، رسانه‌های نوشتاری و حتی گفتاری را کنترل می‌کند و جهت می‌دهد.⁽²⁾

ریشه‌های افکار عمومی عبارت‌اند از: امور مشترک و اساسی در زندگی انسان‌ها، اموری که همه انسان‌ها، به آن می‌اندیشند، برای آن اهمیت قائل‌اند و حاضرند برای حفظ آن اقدام کنند.⁽³⁾

 افکار عمومی دارای سه ویژگی مهم هستند:

افکار عمومی، خود را با رسانه هماهنگ نمی‌کند، بلکه رسانه است که باید این بافت را بشناسد و به اقتضای آن تصمیم بگیرد و طرح بریزد و عمل کند. به علت اهمیتی که این موضوع دارد، مؤسسه‌ها، به سنجش افکار عمومی می‌پردازند.

رسانه‌ها با ارتباط مستقیم با متن جامعه می‌توانند به خوبی به رصد افکار عمومی⁽¹⁾بپردازند تا از این طریق زمینه‌های بحران را در افکار عمومی جامعه شناسایی کنند. تعامل مستمر با مردم، نظرخواهی آنان، نظرسنجی و ... از مواردی هستند که در بحث رصد افکار عمومی ضروری به نظر می‌رسد و باید با برنامه‌ریزی دربارة آنها بر عمق و وسعت این ارتباط با متن جامعه افزود.

برای برقراری ارتباط نزدیک با مخاطبان و افزایش اعتماد آنان به برنامه‌های مهدوی، باید نحوه فرایند تولید برنامه‌های مهدوی بر اساس نیاز مخاطبان و واکنش‌های آنان را در برابر انتشار پیام‌های مهدوی از طریق روش‌های افکارسنجی مدیریت کرد. در واقع آنچه با عنوان مدیریت مخاطبان مطرح است، بیانگر مجموعه‌ای از اقدامات، برنامه‌ریزی‌ها، تصمیم‌گیری‌ها و هماهنگی‌های میان عوامل تولید پیام مهدوی (فرستندة پیام) و دریافت‌کنندگان(مخاطبان) است.⁽²⁾به هر روی باید توجه داشت که عوامل ساختاری و محتوایی در عدم پایبندی مخاطبان به برنامه‌های مهدوی نقش ایفا می‌کنند.

نمودار شماره (8)

علل ساختاری

عدم استفاده از ابزار هنر

عدم توجه به مخاطب

پاسخ‌های کهنه به سوالات جدید

فقدان روش‌مندی در ارائه مطالب

علل محتوایی

عدم پایبندی مخاطب

در زمینه رصد افکار عمومی در عرصه آموزة مهدویت توجه به نکات زیر خالی از لطف نیست:

12. موقعیت‌سنجی

اگر مدیران رسانه‌ای بخواهند میزان پیام‌های مهدوی رسانه افزایش یابد، باید به این نکته توجه داشته باشند که در همة موقعیت‌ها نمی‌توان با یک سبک و اسلوب، پیام را ارسال کرد؛ زیرا گاهی پیام شفاهی می‌تواند مؤثر و اثربخش باشد، در بعضی شرایط پیام کتبی کارساز است، در بعضی موقعیت‌ها پیام باید حالت هیجانی و خطابی داشته باشد، و گاهی برعکس، پیام به صورت موعظه و نصیحت می‌تواند تأثیر بگذارد؛ حتی گاهی ممکن است لازم باشد که پیام، آمیخته با ملالت و توبیخ باشد. به هر روی ضرورت‌های موقعیت‌سنجی در ارائه پیام‌های مهدوی به جهت فعال بودن مخاطب است؛ یعنی مخاطب رسانه در رفتار ارتباطی خود، دارای انگیزه و هدف است. از سویی دیگر این مخاطب است که تصمیم می‌گیرد که رسانه خاصی را انتخاب و از آن استفاده کند و او در انتخاب رسانه نیز تحت نفوذ تأثیرات اجتماعی و زمینه روان‌شناختی محیط خود است.⁽¹⁾

13. نمادسازی منطبق بر باورها و ارزش‌های مهدوی

نماد در لغت به معنای نمود (نمودن) است. نمودن یعنی نشان دادن، ارائه دادن، آشکارکردن، به نظر رساندن، نمایش دادن و معرفی کردن.⁽²⁾بنابراین، نماد آن چیزی است که در پس خود چیز دیگری را نشان دهد؛ «چیزی که جای چیز دیگری را می‌گیرد و بر آن دلالت می‌کند».⁽³⁾

نمادسازی مکانیزمی است که رسانه‌های تصویری از طریق آن بر تبلیغات دینی تأثیر می‌گذارند. اگر نمادها را منبع وحدت و هویت فرهنگی و عاملی برای معنا بخشیدن به زندگی دینی تلقی کنیم، مفهوم نماد لزوماً به نمادهای کهن دینی منحصر نخواهد شد و به نمادهای جدید نیز قابل تعمیم خواهد بود. بر این اساس، زمانی که تلویزیون از برخی از مکان‌های مذهبی یا چهره‌ها و .. نمادهایی می‌سازد که نقش گروه مرجع را بر عهده می‌گیرند، به این معنا که بسیاری از مردم و به ویژه جوانان محو در نماد شوند و صاحب نماد را از یاد برند، قهراً میزان کارآمدی برنامه‌های تبلیغی دین در هویت بخشی به افراد جامعه کاهش می‌یابد.

در مواجهه با این مشکل نیز دو راهکار اصلی به ذهن می‌آید که عبارت‌اند از:

از جمله آسیب‌های رسانه در اندیشه مهدویت نمادگرایی افراطی است. به گونه‌ای که جنبة نماد بودن بر جنبة حقیقت آن و واقعیتی که در پس آن وجود دارد، غلبه کند. برای مثال جشن‌های نیمه شعبان و مسجد مقدس جمکران از جمله نمادهای مهدوی است، اما اگر فقط به جنبة نماد بودن آن پرداخته شود آسیب زا خواهد بود. به عبارتی دال بر مدلول اولویت پیدا می‌کند. به بیان دیگر، توجه افراطی یا محض به نماد آن است که معنا و حقیقت پنهان یا کم‌رنگ گردد و بازار ظاهر رونق بیشتری بگیرد.⁽¹⁾

از جمله موارد نمادگرایی افراطی در امر مهدویت عبارت است از به تصویر کشیدن فراوان مسجد جمکران بدون توجه به این که این مکان می‌تواند زمینه‌ساز رشد فکری و معنوی و رفتاری باشد، گویی فقط اصل حضور در این مکان مهم است و

بس. از سویی دیگر اگر یک مسجد نماد معنویت و بندگی و امامت‌باوری است چرا فقط به زمان خاصی اختصاص پیدا کرده است. فروش عریضه و ترغیب زائران به چاه عریضه، خود دلیل دیگری بر استفاده نکردن مناسب و پربرکت از نمادهای مهدوی است. در جشن‌های نیمه شعبان نیز به اموری پرداخته می‌شود که هیچ سنخیتی با صاحب نماد ندارد. توجه فراوان و افراطی به این نمادها سبب شده است که معتقدان به آن حضرت بعد از توجه به این نمادها در خود احساس وظیفه‌ای نکنند و همین را برای خود غنیمت بشمارند و به همان راضی باشند و احساس کنند وظیفة خود را با آمدن به مسجد و یا شرکت در مراسم جشن انجام داده اند و در نتیجه از وظیفة اصلی خود در قبال امام زمان(عج) غافل شوند.

14.جهانی‌سازی اندیشة انتظار ظهور

یکی از ویژگی‌های تبلیغ دینی در عصر حاضر، توجه به یک اصل اساسی در تبلیغ است و آن برون‌نگر بودن تبلیغات دینی است؛ به عبارتی هیچ دینی نمی‌تواند تنها در اندیشة توسعه محدود خود باشد، بلکه می‌کوشد در نظام موازنة سهم، تأثیر بیشتری در رقابت دینی به دست آورد و جایگاهی درخور بیابد.

به دیگر سخن در دنیای امروز، مسئله «جهانی‌شدن» یا «جهانی‌سازی»⁽¹⁾از مهم‌ترین مسائل توسعه در هر جامعه‌ای است، چرا که به دلایل مختلف، جامعه بشری به سمت تبدیل شدن به یک جامعه جهانی در حرکت است؛ در این حرکت

تمامی ادیان به دنبال آن‌اند که متناسب با توان و قدرت خود سهم تأثیر بالاتری از دیگر ادیان داشته باشند تا جایی که بعضی از ادیان به دنبال ایفای نقش اول در عرصه مدیریت جهانی هستند. بنابراین اگر دینی نخواهد در امر تبلیغ دینی خود به این مسئله جهانی توجه کند، لاجرم تحت مدیریت جهانی‌شدن واقع می‌شود و حتی در تبلیغ در جامعه خود با ناکامی‌های بسیاری روبه‌رو می‌گردد.⁽¹⁾

امروزه و با توجه به عطش فزایندة افکار عمومی نسبت به یک اندیشة نجات‌بخش و آینده‌ساز، ضرورت بسط اندیشة انتظار منجی موعود، بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود، ⁽²⁾زیرا بشر معاصر در فضایی زندگی می‌کند که از یک سو به طور فطری، میل شدید به وجود ایده‌ای نجات‌بخش را در درون خود احساس می‌کند و از سویی دیگر، در میان امواج پر غوغای موجود در فضای گفتمان بشر معاصر که تفکر اومانیستی مدرنیسم وجهه غالب آن است، هیچ آهنگ روح‌افزا و آرام‌بخشی را که بتواند به ندای درونی و استغاثة فطری آنان پاسخ دهد، نمی‌یابد.⁽³⁾

در چنین وضعیتی، به نظر می‌رسد عملیاتی نمودن اندیشة «انتظار ظهور» و طرح ایدة حکومت عدل جهانی مهدوی به عنوان اساسی‌ترین نیاز انسان معاصر، می‌تواند

پاسخ‌گوی خلأ کنونی باشد؛ زیرا قرار دادن این طرح در مدار گفتمان جهانی، زمینه‌های فکری ضرورت چنین تبدلی را در اذهان پدید خواهد آورد و انظار عمومی را از اندیشه‌های متزلزل و نامتوازن، به سمت اندیشة عقلانی، فطری و جامع‌نگر، سوق خواهد داد.⁽¹⁾

انتظار فرج، در شرایط فعلی، تلاش برای اعتلای اسلام و بسط و توسعه آن در جهان است. بنابراین، کوشش برای شکل‌گیری جهانی‌شدن انتظار ظهور مصداق بارز انتظار فرج و تمهید مقدمات ظهور محسوب می‌شود. جهانی‌سازی انتظار به معنای به پذیرش عمومی رساندن باورها، ارزش‌ها و نظام عقیدتی مبتنی بر باورداشت منجی موعود در سطح جهان است.

از این همه که بگذریم، نباید این نکته کلیدی را فراموش کنیم که «تشکیل امت اسلامی» مقدمه جهانی‌سازی اندیشه انتظار است. مفهوم امت، مرکز ثقل سازمان سیاسی اسلام است.⁽²⁾

استعمال واژه «امت» برای گروهی از انسان‌ها که بر اساس دین و احکام الهی و رهبری الهی متحد شده و اقدام به تشکیل یک جامعه دینی با اهداف مشترک کرده‌اند؛ برای اولین بار توسط قرآن صورت گرفته است.

با بررسی آیات قران کریم حول محور موضوعی «امت»،⁽¹⁾می‌توان گفت این واژه و مفهوم در نشان دادن سیمای جامعه دینی مسلمانان، نسبت به واژه‌های دیگر رساتر است. واژه امت با معانی «جامعه»، «ملت»، «کشور» و «وطن» تفاوت اساسی و بنیادین دارد، چون ملاک در چهار مورد اخیر، ویژگی‌های نژادی، جغرافیایی و ملی است درحالی‌که در «امت اسلامی»، ملاک و معیار اصلی، وحدت عقیدتی، فرهنگی و وحدت جهان‌بینی دینی است. بنابراین در اندیشه تمدنی اسلام که در مفهوم «امت» متبلور است؛ محدودیت‌ها و مرزبندی‌های جغرافیایی و مکانی، تعصبات قومی و نژادی و زبانی هیچ نقشی ندارد و اصلاً مدنظر نیست. بلکه ملاک و معیار در امت اسلامی، وحدت عقیدتی و التزام به تعالیم جهانی قرآن کریم است.⁽²⁾

فرایند جهانی‌سازی اندیشه انتظار

نمودار شماره (9)

تشکیل جامعه منتظر

تحقق امت اسلامی

جهانی‌سازی انتظار

تبلیغ اندیشه مهدویت در عرصه جهانی مستلزم چند تلاش است:

1.تلاش‌های علمی، حقوقی و دیپلماسی برای دینی کردن قوانین بین‌المللی و علوم انسانی در موضوعات مختلف ضرورت دارد، لکن، کاری درازمدت و مستمر می‌طلبد و در این مسیر، توفیق اندک هم، بسیار ارزشمند است.

2.ستادهای تبلیغات دینی⁽¹⁾باید اندیشه مهدویت را به گونه‌ای واقع‌بینانه و مطابق با نیازهای بین‌المللی و با ادبیات جهانی و ابزار و امکانات پیشرفته، ارائه کنند.

3.در صحنة بین‌الملل، در تبلیغ اندیشه مهدویت باید تا حد ممکن بر مشترکات تکیه کرد؛ برای نمونه باورداشت منجی در ادیان و تکیه بر اشتراکات در این زمینه بسیار راهگشا است. در ترویج جهانی اندیشه مهدویت بیش از تکیه بر استدلال بایستی آن را با عواطف انسانی آمیخته کرد.⁽²⁾

4.تبیین و ترویج اصول، آرمان‌هاو نیازهای گم‌شده بشری در عرصه بین‌الملل - که اندیشه مهدویت پاسخ‌گوی آن است- همچون عدالت جهانی، صلح جهانی، امنیت، رفاه عمومی، رشد و بلوغ فکری، تعالی و کرامت انسانی در این زمینه راهگشا خواهد بود.

5.تلاش رسانه‌ای در راستای بازترسیم دستاوردهای عظیم عصر ظهور نظیر: فرهنگ‌سازی جامع در عصر ظهور، بازسازی کرامت انسانی، بسط عبودیت و ... .

6.موعودشناسی تطبیقی ادیان و تبیین امتیازات موعود شیعی از جمله موضوعات مفید در این عرصه است.

7.تبیین ناکامی‌های تاریخی مکاتب و فرقه‌های خودساخته بشری در تحقق بخشیدن به نیازهای فطری انسان.

8.آخرالزمان‌شناسی از نظرگاه فلسفه نظری تاریخ و مطالعات ادیانی.

دو. ضرورت اتخاذ رویکرد راهبردی به آموزة مهدویت در رسانه‌ها

اشاره

افزون بر اهمیتی که بر مدیریت راهبردی مترتب است، راهبردپردازی در عرصة مطالعات مهدوی از دو جهت ضروری است: از یک‌سو کوشش برای رسیدن به آرمان‌شهر مطلوب ادیان یکی از مهم‌ترین اهداف ادیان به شمار می‌رود. با وجود این؛ اکنون در مطالعات مربوط به منجی‌گرایی باید به این مهم توجه داشت که مفهوم منجی‌گرایی متحول شده و ابعاد تازه‌ای یافته است، به طوری که در عصر جهانی شدن، منجی‌باوری را نه در محدودة یک دین، بلکه در توسعة مفهوم آن سراغ می‌گیرند؛ بنابراین باید در مطالعات مربوط به موعودباوری به این مهم توجه داشت. اهمیت منحصربه‌فرد، اندیشة مهدویت را در کانون توجّه مطالعات بین‌الأدیانی قرار داده است؛ این امر دیدگاه جهان‌شمول در مطالعات مهدوی را ضروری می‌نماید.

از جهت دیگر، ارزیابی دقیق وضعیت موجود، و تلاش برای تغییر آن جزو الزامات آموزة مهدویت محسوب می‌شود. بلکه با نگاهی جامع و کاربردی به مقولة مهدویت، درمی‌یابیم نه تنها اراده، بلکه تلاش و خواست جمعی، نقش مؤثر و تعیین‌کننده‌ای در تسریع ظهور دارد و اساساً، اهتمام به آموزة مهدویت بدون توجّه به سازوکارها و اقدامات زمینه‌ساز، امری نامعقول و بی‌معناست.

1. معناشناسی راهبرد

راهبرد معادل کلمة استراتژی (Strategy) است. استراتژی در لغت به معنای علم یا فن جنگ، تعیین خط‌مشی، مهارت، زبردستی و تخصص در طرح‌ریزی و تدبیر است.⁽¹⁾عده‌ای استراتژی را از کلمة یونانی (strateqia) گرفته‌اند که به معنای هنر

سرداری یا سپه‌سالاری است. و عده‌ای دیگر آن را از واژة یونانی (srategos) گرفته‌اند که به معنای «ژنرال ارتش» است.

استراتژوس در یونان قدیم به سران سپاه اطلاق می‌شد، و سالانه هر ده قبیلة یونان قدیم یک استراتژوس انتخاب می‌کردند، چنانچه نقل می‌کنند آتن در زمان جنگ‌های ایران و یونان، ده استراتژوس داشت که انتخاب آنها سالی یک‌بار تجدید می‌شد و در طول سال به نوبت به فرماندهی سپاه می‌پرداختند.⁽¹⁾

در واقع تاریخچة برنامه‌ریزی راهبردی (استراتژیک) به امور نظامی باز می‌گردد. به طوری که در فرهنگ لغت «ناوبریتانیکا» و فرهنگ لغت قدیمی «وینستون» و بعدها در «وبستر» راهبرد را از دید نظامی (جایی که خاستگاه اولیه آن بوده) به معنای فن و هنر فریب دادن دشمن در جنگ تعریف کرده‌اند. که معادل لغت (trick) به معنای حیله، نیرنگ، فن، راهکار، شیوه اغفال و شیطنت است. بعدها بر آن افزودند و آن را علم برنامه‌ریزی و هدایت عملیات نظامی بزرگ در مقیاس کلان با هدف تشخیص و یافتن بهترین موقعیت قبل از شروع درگیری واقعی با دشمن دانستند.⁽²⁾

بعدها راهبرد به حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی راه یافت. راهبرد در اکثر این موارد به معنای سنجیدن وضع موجود و اتخاذ نقشه‌ای برای مدیریت و هدایت منابع در جهت تحقق و نیل به هدف مشخص است.⁽³⁾

پیرامون تعریف اصطلاحی راهبرد، تاکنون تعاریف فراوانی از سوی اندیشمندان این رشته ارائه شده است. ساموئل سرتو،⁽⁴⁾اچ آنسوف،⁽⁵⁾ادوارد جی،⁽⁶⁾مک دانل،⁽⁷⁾پاول

پیتر،⁽¹⁾پیرس،⁽²⁾رابینسون،⁽³⁾فرد آر. دیوید،⁽⁴⁾جانسون⁽⁵⁾و... از جمله صاحب‌نظرانی هستند که تعاریف متعددی از راهبرد ارائه کرده‌اند.

راهبرد، گرفتار چند تعبیری و چند گونه‌نگری است. فقدان یک تعریف همه‌پذیر، زمینه را برای هجوم تعابیر جذاب و عبارات باب روز، گشوده است و این امر بر ابهام ما در مورد این‌که راهبرد چیست و یا چه باید باشد می‌افزاید.⁽⁶⁾

بعضاً تعاریف ذکرشده مبتنی بر بازار، محصول‌گرایی، مشتری و... است. با توجه و بررسی بیشتر در حوزه‌های مختلفی که راهبرد به آن راه‌یافته می‌توان آن را این‌گونه تعریف کرد:

راهبرد، طرح عملیاتی درازمدّتی است که جهت کلی و کلان حرکت در راستای تحقّق و نیل به اهداف بلند مدّت را مشخص می‌کند.

و «مدیریت راهبردی» عبارت است از: هنر و علم تدوین، اجرا و ارزیابی این طرح عملیاتی به منظور دستیابی به یک هدف مشخص طراحی‌شده.

راهبرد مبتنی بر پنج پرسش اصلی است که پاسخ به آنها هدف اصلی راهبردپردازان است:

مفهوم راهبرد با پیشرفت زمان تحول و تغییر فراوانی به خود دید.⁽²⁾دو مقولة راهبرد

و تاکتیک تفاوت‌های بنیادین دارند. آگاهی از تفاوت این دو مقوله از این جهت اهمیت دارد که مانع تداخل سیاست راهبردی و برنامه‌ریزی تاکتیکی می‌شود. راهبرد فعال، پیشگیرانه، دوراندیشانه و در جهت آینده است. حال آن‌که تاکتیک واکنشی است که به شرایط و وضعیت فعلی می‌پردازد. راهبرد جامع و کلی‌نگری است و تمام ابعاد مسئله را در نظر می‌گیرد. درحالی‌که تاکتیک مسئله‌محور است و سعی دارد برای پدیدة روز و مورد خاص برنامه‌ریزی نماید.⁽¹⁾

2. الگوی تدوین راهبرد رسانه‌ای در عرصه مهدویت

رسانه‌ها برای آنکه در رقابت در عرصة منجی‌باوری اثرگذار باشند، باید در چارچوب مدیریتی مناسب که هدف آن اتخاذ بهترین شیوه حرکت با توجه به توانایی‌ها و ضعف‌های درونی و تهدیدات بیرونی است اقدام نمایند که از آن با عنوان مدیریت راهبردی نام‌برده می‌شود.

تدوین مدل‌های راهبرد یک سیر تکاملی داشته و به نظر می‌رسد مدل‌ها از شکل ساده و یک بعدی به سمت پیچیدگی و چندبعدی گام برداشته و اجرایی‌تر شده‌اند. با وجود تفاوت‌های ظاهری، بیش‌تر این مدل‌ها، روی دو بعد داخلی و خارجی سازمان‌ها در تدوین راهبرد تأکید داشته‌اند و لذا تقریباً همة مدل‌ها به نقاط قوّت⁽¹⁾و ضعف⁽²⁾و نیز فرصت‌ها⁽³⁾و تهدیدها⁽⁴⁾توجه داشته‌اند.

در همة مدل‌های تدوین راهبرد، این پیام اساسی وجود دارد که: سازمان‌ها برای ماندن در میدان رقابت و برخورداری از سهم بیشتر، باید هم وضعیت موجود خود را بشناسند و هم موقعیت خود را در مقایسه با توان، سهم و وضعیت رقبا بسنجند و دریابند که راهبرد چیزی نیست جز تعیین موقعیت و جایگاه یک مجموعه در مقایسه با نیروهای رقیب.

مدل (swot)⁽⁵⁾

الف: جامعیت: این مدل با در نظر گرفتن عوامل محیطی و درونی و مقایسه آنها با کمک به خلق راهبردهای متناسب با آنها، از جامعیتی برخوردار است که سایر ابزارهای مدیریت راهبردی فاقد آن می‌باشند. ب: انعطاف‌پذیری: این مدل در شرکت‌های تولیدی، شرکت‌های خدماتی، سازمان‌های غیرانتفاعی و دولتی، تحلیل مسائل کلان یک جامعه و کشور، و تجزیه و تحلیل موضوعات مختلف کاربرد دارد.ج: این مدل به حل یک سؤال بنیادی در انتخاب راهبرد کمک می‌کند. مقصود اصلی راهبرد طبق این مدل استفاده از یک موقعیت قوی یا غلبه بر یک موقعیت ضعیف است. د: این مدل توانایی نمایش ارتباط فیمابین عوامل مختلف را داراست و با افزایش تعدد عوامل و پیچیده شدن ارتباطات می‌توان با استفاده از آن، این ارتباطات را تجزیه و تحلیل نمود. ه: این مدل از نظر مفهومی بسیار ساده است و استفاده از آن به سهولت و با سرعت امکان‌پذیر و بسیار سودمند است. در این زمینه ر.ک: حسین احمدی، برنامه‌ریزی استراتژیک و کاربرد آن، ص154؛ داود فیض، «تحلیل استراتژیک جایگاه پژوهش‌های کیفی در کشور و ارائه استراتژی‌هایی جهت توسعه آن»، فصلنامه راهبرد، ش54، بهار1389، ص189.

و تهدیدات محیطی و هم‌چنین نقاط قوت⁽¹⁾و ضعف⁽²⁾داخلی به مدیران می‌دهد. این مدل راه‌کاری است برای بازشناسی محیط داخلی و خارجی. مراد از محیط داخلی، عواملی است که تحت کنترل برنامه‌ریزان و مجریان آن بخش قرار دارد. تجزیه و

تحلیل نقاط قوت و ضعف بعد از بازشناسی محیط داخلی امکان‌پذیر است.⁽¹⁾

منظور از محیط خارجی، عواملی هستند که بر عملکرد یک حوزه تأثیرگذارند و درعین‌حال خارج از کنترل سیاست‌گذاران، برنامه‌ریزان و مجریان آن حوزه می‌باشند. در مدیریت راهبردی محیط خارجی از این منظر که منشأ تهدید یا منبع فرصت هستند مورد توجه قرار می‌گیرند، لذا عواملی که برای اهداف و عملکرد یک حوزه نه تهدیدزا هستند نه فرصت‌آفرین مورد بررسی قرار نمی‌گیرند. وقتی از محیط خارجی صحبت می‌شود، ذهن افراد به عوامل خارج از مرزهای جغرافیایی کشور متوجه می‌شود، اما باید دقت نمود آنچه که در اینجا تعیین‌کننده است، مرزهای حوزة مورد بحث است و نه مرزهای جغرافیایی کشور.

در مدیریت راهبردی برای دستیابی به وضعیت قابل قبولی، توجه به چهار قاعده کلی الزامی است:

قاعده اول: حداکثر استفاده از قوت‌ها برای بیشترین بهره‌برداری از فرصت‌ها؛

قاعده دوم: حداکثر استفاده از قوت‌ها برای به حداقل رساندن اثر تهدیدها؛

قاعده سوم: به حداقل رساندن ضعف‌ها برای حداکثر استفاده از فرصت‌ها؛

قاعده چهارم: به حداقل رساندن ضعف‌ها برای کاهش اثر تهدیدها.⁽²⁾

نمودار قواعد چهارگانه برای طراحی جهت‌گیری‌های راهبردی (ماتریس swot)

 نقاط

   فرصت‌ها

   تهدیدها

قوت‌ها

قاعده اول: حداکثر استفاده از قوت‌ها برای بیش‌ترین بهره‌برداری از فرصت‌ها

قاعده دوم: حداکثر استفاده از قوت‌ها برای به حداقل رساندن اثر تهدیدها

ضعف‌ها

قاعده سوم: به حداقل رساندن ضعف‌ها برای حداکثر استفاده از فرصت‌ها

قاعده چهارم: به حداقل رساندن ضعف‌ها برای کاهش اثر تهدیدها

پس از مقایسة چهار عامل نقاط ضعف و قوت، فرصت‌ها و تهدیدها، چهار دسته راهبرد با عناوین wo، so، wt و st به دست می‌آیند.

راهبردهای wo، راهبردهایی هستند که با توجه به فرصت‌های خارجی و نقاط ضعف داخلی نوشته می‌شوند. هدف اصلی از این راهبردها بهره‌برداری از فرصت‌های خارجی برای جبران ضعف‌های داخلی است.

راهبردهای so، راهبردهایی است که با توجه به فرصت‌های خارجی و نقاط قوت داخلی تدوین می‌شوند. هدف اصلی از این راهبردها استفادة بهینه از فرصت‌های خارجی در جهت تقویت نقاط قوت داخلی است.

راهبردهای WT، عمدتاً راهبردهای تدافعی هستند. این راهبردها با توجه به تهدیدات خارجی و نقاط ضعف داخلی تدوین می‌شوند. هدف اصلی این دسته از راهبردها کاهش نقاط ضعف داخلی و در امان ماندن از اثرات سوء تهدیدات خارجی است.

راهبردهای ST، راهبردهایی هستند که با توجه به تهدیدات خارجی و نقاط قوت داخلی تدوین می‌شوند. هدف از این دسته از راهبردها، کاهش اثرات نامناسب

تهدیدات خارجی، با استفاده مناسب از نقاط قوت داخلی است.⁽¹⁾

3. کارکردهای تدوین راهبرد رسانه‌ای مهدوی

برخورداری از راهبرد، این امکان را برای تلاشگران در حوزۀ مطالعات مهدوی فراهم می‌سازد که در شکل‌دهی آیندۀ خود، مجبور نباشند همواره به صورت انفعالی در مقابل کنش، واکنش نشان دهند. در واقع، مدیریت بدون راهبرد، کشتی بدون قطب‌نما در دریای توفان‌زده‌ای را می‌ماند که یافتن راه درست در آن شرایط تقریباً ناممکن می‌نماید و احتمال زیادی وجود دارد که قبل از رسیدن کشتی به سرمنزل مقصود، حیات آن به خطر بیفتد. راهبرد در رویکردهای نوین، نه براساس پیش‌بینی آینده (که امری پیچیده و حتّی ناممکن است)، بلکه با قابلیت ساختن آینده اثربخشی می‌یابد. راهبرد اثربخش نیز با فراخوان دست‌اندرکاران آموزۀ مهدویت به درک فرصت‌های راهبردی و خلق راهکارهای بدیع، چشم‌انداز جدیدی را پیش‌روی فعالان در حوزۀ آموزة مهدویت می‌گشاید. تدوین راهبرد در آموزۀ مهدویت، پاسخ‌گویی به دو سؤال عمده است؛ اول این که مقصودتان در این آموزه کجاست؟ و دوم آن‌که چگونه می‌خواهید به مقصد برسید؟

پاسخ‌گویی به این دو سؤال، ما را در یک چارچوب حرکت مشخص قرار می‌دهد و استفادۀ بهینه از امکانات و منابع در جهت دست‌یابی به اهداف تعیین‌شده را میسر می‌سازد. بدین ترتیب با تدوین راهبرد در عرصۀ آموزۀ مهدویت، مسیر کلی حرکت در این آموزه مشخص می‌شود.

نتایج و دستاورد‌های قابل پیش‌بینی حاصل از راهبرد پردازی در عرصۀ مهدویت را به شرح زیر می‌توان بر‌شمرد:

4. بایسته‌های راهبرد‌های مهدوی رسانه

منظور از بایسته‌ها جهت‌گیری‌ها و باید و نبایدهایی است که در ترسیم راهبرد مهدوی در همۀ اجزاء و عناصر آن تجلی خواهد یافت. با توجه به اهداف متعالی و آرمان‌های بلند اندیشۀ مهدویت برخی از بایسته‌های تدوین راهبرد‌های مهدوی عبارت‌اند از:

بیشتری در احصاء سویه‌ها و دورنمای راهبرد‌های دیگران داشته باشند، امکان بیشتری برای تأمین منافع تحقق اهداف خود دارند.⁽¹⁾

5. رصد محیطی رسانه در عرصه مهدویت و ارائه راهبردها

اشاره

در ارزیابی اولیه رسانه‌ها، در عرصة مهدویت، بین وضع موجود و وضع مطلوب فاصلة زیادی وجود دارد. که باید با تدوین سیاست‌های اجرایی، اندیشه مهدویت جایگاه خود را در رسانه بازیابد. و از سویی دیگر باید از سطح فعلی که در آن امکانات فناورانه و نیروی انسانی نوآور و معرفت‌پذیر وجود دارد، به سطحی برسد که با تولید و انتشار برنامه‌های متنوع در عرصه مهدویت مزیت رقابتی میان رسانه‌ها حاکم شود.

الف)نقاط قوت

 رسانه‌ها در ایران در عرصه معارف مهدوی دارای نقاط قوتی هستند که مدیران رسانه بایستی به آن توجه کنند:

2.برخورداری از امکانات و تجهیزات مناسب در ارائه پیام‌های مهدوی به مخاطب؛

ب) نقاط ضعف

 برخی از نقاط ضعف رسانه‌ها در عرصه مهدویت که در صورت برطرف نشدن آسیب‌رسان خواهند بود، عبارت‌اند از:

1.ضعف در ساختار حرفه‌ای ارائه پیام‌های مهدوی به لحاظ شکل، فرم و محتوا؛

فرهنگ استغنا و منزوی کردن متخصصان)

ج)فرصت‌ها

 بررسی قابلیت‌های رسانه‌ها نشان می‌دهد رسانه‌ها از فرصت‌های مناسبی برای دستیابی به وضع مطلوب برخوردار است که اگر دست‌اندرکاران و مسئولان رسانه به آن توجه نشان دهند، فاصله وضع موجود به وضع مطلوب کاهش خواهد یافت. فرصت‌های رسانه‌ها در این زمینه عبارت‌اند از:

د)تهدیدها

تهدیدهای موجود برای فعالیت‌های مهدوی در رسانه عبارت‌اند از:

می‌توان گفت با توجه به اینکه راهبردها به منظور استفاده بیشتر از فرصت‌ها، کاهش تهدیدها و ضعف‌ها و استفاده از قوت‌هاست، از تحلیل عناصر در تعامل با یکدیگر این راهبردها قابل احصاء است:

تعامل فرصت‌ها و قوت‌ها (راهبرد so). رسانه‌ها در ایران قابلیت برای تبدیل شدن به مرجع قابل‌اطمینان در تبیین معارف مهدوی را دارند، با توجه به نقاط قوت و همچنین فرصت‌هایی که در محیط برای رسانه‌ها وجود دارد، می‌توان گفت که قوت‌های موجود برای بهره‌گیری از فرصت‌ها کافی نیستند و از این‌رو، مدیران رسانه‌ای باید سیاست‌های مناسبی را از جمله توجه بیشتر به معارف مهدوی ضروری

است.

تعامل فرصت‌ها و نقاط ضعف (راهبرد wo). ضعف‌های موجود در شکل، ساختار و فرم ارائه پیام‌های مهدوی موجب از دست دادن مخاطب و دست نیافتن رسانه به منبع مطمئن در ارائه پیام‌های مهدوی می‌شود. برای دستیابی به اعتماد و جایگاه قابل‌اطمینان در این زمینه باید توانمندسازی حرفه‌ای و محتوایی و تغییر در شکل، ساختار و فرم ارائه پیام‌های مهدوی را در دستور کار قرارداد.

تعامل تهدیدها و ضعف‌ها (راهبرد st). با تحلیل قوت‌ها و تعامل آن با تهدیدها می‌توان گفت مدیران رسانه‌ای با بهره‌گیری از این ویژگی که اکثر افراد جامعه به برنامه‌های مهدوی توجه نشان می‌دهند، می‌توانند بر تعامل بیشتر با مخاطبان تمرکز یابند تا در میدان رقابت با دیگر الگوهای منجی‌باوری و موعودباوری در رسانه‌های رقیب، توانمندی رقابتی خود را طریق حفظ مخاطبان افزایش دهد. راهبردهای اجرایی این بخش می‌تواند بر حفظ مخاطبان از طریق توجه به نیازهای مخاطبان در عرصه مهدویت تمرکز یابد.

تعامل تهدیدها و ضعف‌ها (راهبرد wt). در بررسی نقاط ضعف و تعامل آن با تهدیدها، نتیجه می‌گیریم که چنین وضعیتی، مانع دستیابی مدیران رسانه به اهداف کلان در عرصه مهدویت می‌شود. بنابراین، مدیران رسانه‌ای باید با اتخاذ راهبردهایی خاص؛ از جمله تنوع‌بخشی به برنامه‌های مهدوی و ایجاد رقابت در برنامه‌های مهدوی و موارد دیگر از دام تهدید خارج و ضعف‌ها را به حداقل برسانند.

نقاط

فرصت‌ها O

تهدیدها T

نقاط قوت S

راهبردSO– تبدیل شدن به مرجع قابل‌اطمینان در تبیین معارف مهدوی.

راهبرد ST– حفظ مخاطبان و برآورده‌سازی نیاز آنان.

نقاط ضعف W

راهبردWO– توانمندسازی حرفه‌ای و تغییر شکل، فرم و محتوای پیام‌های مهدوی.

راهبرد WT– تنوع‌بخشی در برنامه‌های مهدوی رسانه.

مدل پیشنهادی راهبردهای رسانه زمینه‌ساز

چشم انداز

رسانه‌ای فعال و مسئولیت‌پذیر در ترویج و رشد آموزه مهدویت متعهد به اصول اخلاقی و ارزش‌های اسلامی الهام‌بخش و مؤثر در حوزة اندیشه مهدویت، فراهم‌ساز زمینه‌های رشد و بالندگی جامعه در عرصة مهدویت، برخوردار از مجموعة کامل برنامه‌های مدون، جامع و هماهنگ در زمینه‌های آموزشی، فرهنگی و پژوهشی برای تحقق جامعة منتظر قبل از ظهور.

مأموریت

استقرار ارزش‌های مهدوی در زندگی جمعی و فردی و پیشبرد جامعه به سوی جامعه منتظر قبل از ظهور.

اهداف کلان

زنده و پویا نگاه داشتن اندیشه مهدویت

ارتقای سطح کیفی جامعه در ابعاد مختلف فرهنگی، آموزشی و پژوهشی در عرصة مهدویت

کاربردی کردن بنیان‌ها، اصول و راهبردهای برخاسته از آموزة مهدویت

ترویج روحیه قیام به قسط و عدالت اجتماعی

سامان‌دهی و تقویت گفت‌وگوی بین‌الادیانی در عرصة منجی‌باوری

تبدیل شدن به مرجع قابل اطمینان تبیین معارف مهدوی

توانمندسازی حرفه‌ای و تغییر شکل، فرم و محتوای پیام‌های مهدوی

حفظ مخاطبان و برآورده‌سازی نیاز آنان

تنوع‌بخشی در برنامه‌های مهدوی رسانه

از طریق

از طریق

از طریق

از طریق

راهبردها

سخن آخر

همزمان و در کنار تلاش‌های فرهنگی جمعی یا انفرادی باید به نقد و تحلیل وضعیت کنونی رسانه‌ها در عرصة آموزة مهدویت اهتمام ورزید. اگر اقشار فرهیخته، فعال و مؤثر جامعه، تدبیر و تلاش مسئولان و متصدیان را برای کم کردن از فاصلة وضع موجود با اهداف و آرمان‌ها مطالبه نکنند و آن را به صورت یک مطالبة عام و مستمر، در جامعه نگسترانند؛ هیچ‌گاه این فاصله نمی‌تواند به سرعت کاهش یابد.

طرح مطالبات فرهنگی و بازخواست از کوتاهی و بی‌توجهی مسئولان امور فرهنگی در جهت تحقق آرمان‌ها و ارزش‌های مهدوی از مصادیق بارز دعوت به خیر و امر به معروف است که همگی باید آن را انجام دهند.

در این نوشته ضمن اثبات نظریه «همگرایی رسانه و آموزة مهدویت»، مهم‌ترین رسالت رسانه در این عرصه «تحقّق جامعه منتظر قبل از ظهور» دانسته شد. و در ادامه نیز برای گذر از رسانة منفعل به رسانة فعّال در باب گفتمان مهدوی به آسیب‌شناسی رسانه پرداخته شد.این همه توجیه‌گر درنگی است که بسیاری آن را نادیده گرفته یا بسیار ساده از آن گذشته‌اند.

نوشتار حاضر این نوید را به مخاطبان پرسش‌گر خود می‌دهد که عرصة پژوهش و تحقیق در حوزة پرقدر رسانه و آموزة مهدویت، همچنان به همت بلند محققان امینی چشم دوخته است که در بازنمایی این روند پر رمز و فریب صادقانه می‌کوشند.

به هر روی این نوشتار پرسش‌های متعددی را پیش‌روی سیاست‌گذاران فرهنگی و رسانه‌ای قرار می‌دهد:

الف) پرسش‌های توصیفی

ب) پرسش‌های تحلیلی

پرسش‌هایی از این دست فراوان است که پاسخ آن را به پژوهش‌گران باانصاف و مدیران دغدغه‌مند وا می‌گذاریم.

فهرست منابع

کتاب‌ها

1 .آراسته‌خو، محمد، فرهنگ اصطلاحات علمی– اجتماعی، تهران: انتشارات چاپخش، 1381ش.

2 . احمدی، حسین، برنامه‌ریزی استراتژیک و کاربرد آن، تهران: انتشارات سایه‌نما، 1377ش.

3 . اخوان‌کاظمی، بهرام، نگرش‌هایی نو به آموزة مهدویت، قم: مؤسسه آینده روشن، 1387ش.

4 . استنفورد، مایکل، درآمدی برفلسفه تاریخ، ترجمة احمد گل‌محمدی، تهران: نشر نی، 1384ش.

5 . اسدی، علی، افکار عمومی، تهران: سروش، 1370ش.

6 . اسلاوین، رابرت ایی، روان‌شناسی تربیتی، ترجمة یحیی سیدمحمدی، تهران: نشر روان، 1385ش.

7 . اکبری، محمدعلی، تبارشناسی هویت جدید ایرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1384ش.

8 . افتخاری، اصغر، تهدید نرم: رویکردی اسلامی، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1391ش.

9 . امزیان، محمد، روش تحقیق علوم اجتماعی از اثبات‌گرایی تا هنجارگرایی، ترجمة عبدالقادر سوار، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1380ش.

10 . امیرتیموری، محمدحسن، رسانه‌های آموزشی، شیراز: ساسان، 1377ش.

11 . باهنر، ناصر، رسانه‌ها و دین، تهران: مرکز تحقیقات صدا و سیما، 1385ش.

12 . بشیر، حسن و همکاران، مرزهای نو در ارتباطات بین‌الملل، تهران: دانشگاه امام صادق علیه السلام ، 1388ش.

13 . بعلبکی، منیر، المورد: قاموس انگلیسی ـ عربی، بیروت: دارالعلم للملایین، 1989م.

14 . بنارد، چریل، اسلام دموکراتیک مدنی، ترجمة عسگر قهرمان پور، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی، 1384ش.

15 . بهروزلک، غلامرضا، سیاست و مهدویت، قم: مؤسسه آینده روشن، 1388ش.

16 . پایدار، حبیب‌الله، برداشت‌هایی دربارة فلسفه تاریخ از دیدگاه قرآن، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1336ش.

17 پستمن، نیل، زندگی در عیش، مردن در خوشی، ترجمةصادق طباطبایی، تهران: سروش، 1373ش.

18 پستمن، نیل، تکنوپولی تسلیم فرهنگ به تکنولوژی، ترجمة صادق طباطبایی، تهران: سروش، 1381ش.

19 . پینتریچ، پال آر، و شانک، ایل اچ، انگیزش در تعلیم و تربیت، ترجمة مهرناز شهرآرای، تهران: نشر علم، 1385ش.

20 . پیروزمند، علیرضا، مبانی و الگوی مهندسی فرهنگی، قم: فرهنگستان علوم اسلامی، 1389ش.

21 . جمعی از نویسندگان، عملیات روانی و فریب استراتژیک، تهران: ابرار معاصر، 1388ش.

22 . جمعی از نویسندگان، جستاری نظری در باب تمدن، قم:پژوهشگاه

علوم و فرهنگ اسلامی، 1386ش.

23 . جمعی از مؤلفان، تمدن نوین اسلامی، قم: جامعه المصطفی العالمیه، 1391ش.

24 . جمعی از نویسندگان، استراتژی امنیت ملّی در جمهوری اسلامی، تهران: پژوهشکدة مطالعات راهبردی، 1384ش.

25 . جمعی از نویسندگان، جنگ نرم در عرصه دفاع ملی (ابعاد نظری و کاربردی)، تهران: دانشگاه امام صادق علیه السلام، 1390ش.

26 . جمعی از نویسندگان، مدیریت در اسلام، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1384ش.

27 . جوادی آملی، عبدالله، بنیان مرصوص(امام خمینی رحمة الله در بیان و بنان آیه الله جوادی آملی)، قم: اسراء، 1386ش.

28 . حسین حسینی و دیگران، مجموعه مقالات همایش جنگ روانی، تهران: دانشگاه امام حسین علیه السلام، 1372ش.

29 . خسروپناه، عبدالحسین، آسیب‌شناسی دین‌پژوهی معاصر، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1388ش.

30 . ساروخانی، باقر، جامعه‌شناسی ارتباطات، تهران: انتشارات اطلاعات، 1372ش.

31 . سهرابی، فرامرز، مهدویت و فلسفه تاریخ، قم: مؤسسه آینده روشن، 1389ش.

32 . سیف، علی‌اکبر، روان‌شناسی پرورشی، تهران: آگاه، 1383ش.

33 . شفیعی، عباس، استراتژی رهبری امام خمینی رحمة الله، تهران: انتشارات عروج، 1384ش.

34 . صدر، سید محمدباقر، انقلاب مهدی و پندارها، ترجمه: سید احمد علم الهدی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1384ش.

35 .ضیایی‌پرور، حمید، جنگ نرم: ویژه جنگ رسانه‌ای، تهران: ابرار

معاصر، 1383ش.

36 . طوسی، محمدبن‌حسن، الغیبه، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1417ق.

37 . عصاریان‌نژاد و مهدی رضائیان، رسانه و زمینه‌سازی ظهور، تهران: دانشگاه عالی دفاع ملی، 1390ش.

38 . عرفان، امیرمحسن، دولت خدا؛ درسنامه پیامدهای منفی جهانی‌سازی و ضرورت تشکیل حکومت جهانی حضرت مهدی، قم: موسسه آینده‌سازان، 1389ش.

39 . علوی طباطبایی، ابوالحسن، هالیوود فرجام جهان، تهران: موسسه موعود، 1387ش.

40 . عیوضی، محمدرحیم، آسیب‌شناسی انقلاب اسلامی، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1388ش.

41 . فرجاد، محمدحسین، آسیب‌شناسی اجتماعی و جامعه‌شناسی انحرافات، تهران: انتشارات بدر، 1363ش.

42 . دیوید، فرد، آر، مدیریت استراتژیک، ترجمة علی پارسائیان و محمد اعرابی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380ش.

43 . فرامرز قراملکی، احد، روش‌شناسی مطالعات دینی، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1385ش.

44 . فرجاد، محمدحسین، آسیب‌شناسی اجتماعی و جامعه‌شناسی انحرافات، تهران: انتشارات بدر، 1363ش.

45 . الرازی، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغه، تحقیق عبدالسلام محمدهارون، قاهره: دار احیاء الکتب العربیه، 1389ق.

46 . راشدمحصل، محمدتقی، نجات‌بخشی در ادیان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1381ش.

47  . داوس، دی.ای، پیمایش در تحقیقات اجتماعی، ترجمة هوشنگ

نائینی، تهران: نشر نی، 1376ش.

48 . ذوالقدر، محمدباقر، مدیریت راهبردی (طراحی و تدوین)، تهران: دانشگاه عالی دفاع ملی، 1388ش.

49 . کاشفی، محمدرضا، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی، 1384ش.

50 . کارگر، رحیم، جستارهایی در مهدویت، قم: مرکز تخصصی مهدویت، 1389ش.

51 . کارگر، رحیم، تعلیم و تربیت در عصر ظهور، قم: مرکز تخصصی مهدویت، 1389ش.

52 . کازنو، ژال، جامعه‌شناسی وسایل ارتباط جمعی، ترجمة باقر ساروخانی و منوچهر محسنی، تهران: اطلاعات، بی‌تا.

53 . کاویانی، محمد، روان‌شناسی و تبلیغات (با تأکید بر تبلیغ دین)، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1387ش.

54 . کریمی، عبدالعظیم، راه‌بردهای روان‌شناختی تبلیغ، تهران: ستاد اقامه نماز، 1381ش.

55 .کریمی، یوسف، نگرش و تغییر نگرش، تهران: مؤسسه نشر ویرایش، 1379ش.

56 . کریمی، یوسف، روان‌شناسی تربیتی، تهران، نشر ارسباران، 1385ش.

57 . کلباسی اشتری، حسین، هزاره‌گرایی در سنّت مسیحی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1389ش.

58 . گمبل، اندرو، سیاست و سرنوشت، ترجمة خشایار دیهیمی، تهران: طرح نو.

59 . محسنی، منوچهر، جامعه‌شناسی جامعه اطلاعاتی، تهران: نشر دیدار، 1380ش.

60 . محسنیان راد، مهدی، ارتباط شناسی، تهران: سروش، 1380ش.

61 . مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تحقیق علی‌اکبر غفاری، بیروت: انتشارات دار احیاء التراث العربی، 1403ق.

62 . مرشدی زاد، علی، تبعیض و ناشکیبایی علیه مسلمانان در اتحادیه اروپا بعد از یازده سپتامبر، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، 1388ش.

63 . مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، بیروت: مؤسسه آل البیت، 1410ق.

64 . مطهری، مرتضی، فطرت، تهران: صدرا، 1385ش.

65 . --------، جهان‌بینی توحیدی، تهران: صدرا، 1386.

66 . --------، پیرامون انقلاب اسلامی، تهران: انتشارات صدرا، 1375ش.

67 . --------، قیام و انقلاب مهدی، تهران: صدرا، 1374ش.

68 --------، نقدی بر مارکسیسم، تهران: صدرا، 1363ش.

69 . --------، فلسفه تاریخ، تهران: صدرا، 1385ش.

70 . --------، جامعه و تاریخ، تهران: صدرا، 1386.

71 . مظاهری، محسن حسام، رسانه شیعه(جامعه‌شناسی آئین‌های سوگواری و هیئت‌های مذهبی در ایران)، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، 1389ش.

72 . مظفری، آیت، شیعه و جهان فردا، قم: پژوهشکده تحقیقات اسلامی، 1386ش.

73 . موسوی، سید رضی، شرق‌شناسی و مهدویت، قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود، 1389ش.

74 . مولانا، حمید، ارتباطات جهانی در حال گذار پایان چندگونگی، تهران: انتشارات سروش، 1384ش.

75 . --------، الگوی مطبوعات و رسانه‌های اسلامی، تهران: پژوهشگاه اندیشه اسلامی، 1382ش.

76 . مهرداد، هرمز، مقدمه‌ای بر نظریات و مفاهیم ارتباط جمعی، تهران: مؤسسه فرهنگی- پژوهشی فارابی، 1380ش.

77 . نجارزادگان، فتح الله، بررسی تطبیقی تفسیر آیات مهدویت و شخصیت‌شناسی امام مهدی(عج)، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1379ش.

78 . نعمانی، ابن ابی زینب محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم: منشورات انوار الهدی، 1422ق.

79 . نصر، سید حسین، در جست‌وجوی امر قدسی، ترجمة سید مصطفی شهرآیینی، تهران: نشر نی، 1385ش.

80 . واعظی، حسن، استعمار فرانو(جهانی‌سازی و انقلاب اسلامی)، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمة الله، 1386ش.

81 . وبستر، فرانک، نظریه‌های جامعه اطلاعاتی، ترجمة اسماعیل قدیمی، تهران: انتشارات قصیده‌سرا، 1383ش.

82 . ولتون، دومینیک، جهانی‌سازی دیگر، ترجمة عبدالحسین نیک گهر، تهران: فرهنگ معاصر، 1387ش.

83 . ویمر، راجر؛جوزف.آر.دومینیک، تحقیق در رسانه‌های جمعی، ترجمة کاووس سید امامی، تهران: سروش، 1384ش.

84 . ویندال، سون؛ سیگنایرز، بنو و اولسون، جین، کاربرد نظریه‌های ارتباطات، ترجمة علیرضا دهقان، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، 1376ش.

85 . هارپر، کریستوفر، رسانه‌های نوین، ترجمةعلی‌اصغر کیا، تهران: سما، 1387ش.

مقالات

1 . آشنا، حسام‌الدین، «میزگرد مبانی رسانه دینی»، فصلنامه پژوهش و سنجش، شماره35، پاییز1382ش.

2 . اعرابی، محمد، «ارایه مدل تدوین استراتژی مبتنی بر فرهنگ مورد ایران»، فصلنامه پژوهش‌های مدیریت منابع انسانی، سال اوّل، شماره3، تابستان 1388ش.

3 . افتخاری، اصغر، «دو چهره اسلام هراسی؛ سلبی و ایجابی در تبلیغات غرب»، فصلنامه رسانه، سال بیستم، شماره79، پاییز1388ش.

4 . بیچرانلو، عبدالله، «بازنمایی ایران و اسلام در رسانه‌های غرب»، فصلنامه رسانه، شماره77، بهار1388ش.

5 . بیاری، علی‌اکبر، بررسی آسیب‌های مهدویت گرایی، فصلنامه مشرق موعود، سال دوم، شماره هفتم، پاییز 1387ش.

6 . آقایی، سید داوود، «نقد و بررسی نظریه های مطرح دربارة نقش رسانه ها در مدیریت بحران»، فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی، شماره 56، زمستان 1387ش.

7 . پورسیدآقایی، مسعود، «مهدویت و روی کردها»، فصلنامه مشرق موعود، شماره 4، زمستان 1386ش.

8 . پویا، علیرضا، «نقش رسانه‌های جمعی (بویژه رسانه ملی) در پشتیبانی از راهبردهای سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی، شماره 65، بهار 1390ش.

9 . خاشعی، وحید، «درآمدی بر سیاست‌های رسانه‌ای مقابله با جنگ نرم»، فصلنامه رسانه، شمار78، تابستان1388ش.

10 . خلیل‌بیگی، نغمه، «مهدویت در رسانه ملی»، نشریه رواق هنر و اندیشه، شماره41.

11 . خواجه‌ئیان، داتیس، «طراحی مدل تعاملی مدیریت رسانه و فنّاوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی»، فصلنامه پژوهش های ارتباطی، شماره 60، زمستان 1388ش.

12 . شاه‌محمدی، عبدالرضا، «جایگاه رسانه و فرهنگ در فرایند جهانی‌شدن»، فصلنامه پژوهش و سنجش، ش 37، بهار 1383ش.

13 . شکرخواه، یونس، «جنگ روانی رسانه ای»، فصلنامه عملیات روانی، سال اوّل، شمارة اوّل، تابستان1382ش.

14 . صادقی، حامد، «جستاری پیرامون جنگ نرم در آیات و روایات»، فصلنامه رسانه، سال بیستم، شمارة78، تابستان1378ش.

15 . صلواتیان، سیاوش و روشندل اربطانی، طاهر، «مدیریت رسانه‌ای بحران؛ رویکردی پیشگیرانه»، فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی، شماره 66، تابستان 1390ش.

16 . صمدی، قنبر علی، «آموزه انتظار و زمینه‌سازی ظهور»،  فصلنامه مشرق موعود، شماره 11، پاییز 1388ش.

17 . عامری، داوود، «درآمدی بر مؤلفه های جنگ نرم»، فصلنامه راهبرد فرهنگ، شماره 16، زمستان 1390ش.

18  . عباسی، شهاب‌الدین، «دین و فن آوری تلویزیون از دید نیل پستمن»، فصلنامه پژوهش و سنجش، شماره 35، 1382ش.

19 . عبداللهیان، حمید، «تحلیلی تاریخی بر تکوین مفهوم پایان تاریخ در سینمای قرن 21: روایت شناسی 13 فیلم»، فصلنامه مشرق موعود، شماره 18، تابستان 1390ش.

20 . عرفان، امیرمحسن، «نقش انقلاب اسلامی ایران در تغییر نگرش به آموزه مهدویت»، فصلنامه انتظار موعود، شماره 32، بهار 1389ش.

21 . غیاثیان، مریم سادات، «بازنمایی ما و آن‌ها، تصویر سفید پوستان و مسلمانان در نشریات غرب پس از یازدهم سپتامبر»، فصلنامه رسانه، شمارة72، زمستان1382ش.

22 . روشندل اربطانی، طاهر، «تدوین الگوی جامع مدیریت بحران با رویکرد نظم امینت»، فصلنامه دانش انتظامی، شماره 10، 1388ش.

23 . فولادی، محمد، «چیستی رسانه با تأکید بر رسانه دینی»، فصلنامه معرفت فلسفی، شماره 36، تابستان 1391ش.

24  . فهیمی‌فر، اصغر، «امکانات و محدودیت های زیبایی شناختی رسانه تلویزیون در ارائه فرهنگ مهدوی و شخصیت‌های قدسی»، فصلنامه مشرق موعود، شماره 18، تابستان 1390ش.

25 . فیرحی، داوود، «دین، رسانه و فرهنگ»، فصلنامه دین و رسانه، شماره دوم، بهار 1390ش.

26 . فیض، داوود، «تحلیل استراتژیک جایگاه پژوهش‌های کیفی در کشور و ارائه استراتژی‌هایی جهت توسعه آن با استفاده از مدل swot، فصلنامه راهبرد، شماره54، بهار1389ش.

27 . فیاض، ابراهیم و بستان، حسین، «آسیب‌شناسی تبلیغ دینی در تلویزیون»، دو فصلنامه اسلام و علوم اجتماعی، شماره 4، پاییز و زمستان 1389ش.

28 . ذوالقدر، حسین، «نقش تلویزیون در فرایند جهانی محلی شدن»، فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی، شماره 71، پاییز 1391ش، ص143.

29 . کاویانی، علیرضا، «رسانه، پیام، مخاطب و انحصار، بازنمایی روند سلطه برابر رسانه‌های جهان»، فصلنامه راهبرد فرهنگ، شماره4، زمستان1387ش.

30 . کلاهچیان، محمود، «الگوی طراحی استراتژی ملّی در جمهوری اسلامی»، استراتژی امنیت ملّی در جمهوری اسلامی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی، 1384ش.

31 . گودرزی، غلام‌رضا، «رسانة تصمیم ساز موعودگرا»، مجموعه مقالات هفتمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت، قم: مؤسسه آینده روشن، ج1، 1390ش.

32 . میرباقری، سیدمحمدمهدی، «درآمدی بر فلسفه تاریخ شیعه»، ماهنامه فرهنگ عمومی، شماره 4، خرداد و تیر1390ش.

33 . نقیب‌السادات، سید رضا، «رسانه های فراگیر خبری و ایجاد جریان بیداری اسلامی»، فصلنامه مشرق موعود، شماره 18، تابستان 1390ش.

چکیده عربی

ملخّص

نسعی فی هذا الکتاب و من خلال الأستناد علی المکونات والمقومات الکیفیة والقراءة الواضحة للتعالیم المهدویة الی تجسید وتصویر أهم الآلیات والأسالیب الناجعة التی بإستطاعتها من تحقیق الغلبة للرسالة المهدویة علی الثقافة العامة والإسقاطات التی یتناولها الإعلام بکل اشکاله والتی من شأنها عرقلة عملیة استقامة التعالیم المهدویة والأخذ بمکانها الطبیعی بین ظهرانی الأمة.

والجدیر بالاهتمام فإن المواضیع التی نشاهدها کثیراً فی وسائل الإعلام فإنها تأکّد دوماً علی المواضیع العامة والجانبیة التی لها مقبولیة بدل من الأخذ بالمسائل والقضایا الأساسیة والأصلیة ودراسة المخاوف التی تساور وتقف حجر عثرة فی مسیرة العلوم والمعارف المهدویة والعمل علی رفعها والنهوض بها وکانت عملیة التآثیر المطلوب للإعلام فی مجال العلوم المهدویة هو البحث الذی أختصت به هذه الدراسة ولعل بیان ذلک یوضح بشکل لا لبس به ماهی المساحات الاکثر عمقاً وامتداداً التی یرید بحثها ودراستها ذلک المقال والجوانب التی یمکن التطرق إلیها وقد أشار فی هذا الخصوص الی العوامل التی تساعد فی تقویة العقیدة المهدویة والشعور غیر المقصود والذی لایرتق الی المستوی المطلوب فی المجال المهدویة وعملیة تغیر السلوک غیر الصحیح.

ومن جملة الآلیات والطرق التی استخلصها الکاتب فی غلبة الرسالة المهدویة علی الثقافة ذات المقبولیة العامة هی «التوجه والإهتمام بمعرفة المخاطب الحقیقی والفعال فی مجال النشاطات والفعالیات المهدویة فی الإعلام» و« تشخیص المنهجیة العملیة التعلیمیة فی العقیدة والرؤیة المهدویة فی الإعلام» و«التناغم مع المتغیرات والمقتضیات الزمانیة فی نقل المفاهیم المهدویة» و«تعمیق النظرة العالمیة للتعالیم المهدویة» و«الترویج للرسالة المهدویة الأصیلة والصحیحة فی الإعلام».

چکیده انگلیسی

Abstract

In this book, we try to present important solutions of ascendancy of messianic message over the popular culture in the media with reference to the components of qualitative approach to messianic teachings. It is noteworthy that the emphasis is more on the popular topics rather than being concerned with finding problems and being effective in the field of messianic teachings. We start our discussion with the process media use to influence favorably on the field of messianic teachings. Perhaps, this shows from what perspective this article has viewed this issue. In this regard, the strength of belief in Messianism, the change of thought, the unfavorable feeling in the field of Messianism and ungracious change of behavior have been pointed out.

“Attention to dynamically know the audience in the field of messianic activities in the media”, “institutionalizing the educational approach to the messianic idea in the media”, “consistency with the changes and requirements of the time in conveying the messianic teachings”, “deepening the understanding of external look toward messianic teachings”, and “re-trimming the messianic message in the media” are among the findings of the author toward the ascendancy of messianic message over the popular culture.

Media and Mahdism

An Ideal Model of Media in the Field of the Doctrine of Mahdism

By

Amir Mohsen Erfan

Cultural Institute of the Promisd Mahdi

Printed In Qom

1436 AH/ 2015 AD