مهدویت و آینده سیاست دولت از دیدگاه شیعه

مشخصات کتاب

‏سرشناسه:ک‍ارگ‍ر، رح‍ی‍م‌، ۱۳۴۹-

‏عنوان و نام پدیدآور:آینده جهان (دولت و سیاست در اندیشه مهدویت)/ رح‍ی‍م‌ ک‍ارگ‍ر.

‏مشخصات نشر:ت‍ه‍ران‌: ب‍ن‍ی‍اد ف‍ره‍ن‍گی ح‍ض‍رت‌ م‍ه‍دی‌ م‍وع‍ود(ع‍ج‌)‏‫‏‏، ۱۳۸۳.

‏مشخصات ظاهری:‏‫‏‏420 ص.

‏شابک:‏‫‏‏۲۸۰۰۰ ریال:‏‫‬‭‭‎964-7428-24-X

‏یادداشت:‏‫پشت جلد به انگلیسی:‭‭ Rahim Karegar. The future of the world (State politics in Mahdaviat thought).‬‬‬

‏یادداشت:ک‍ت‍اب‍ن‍ام‍ه‌: ص‌. [۳۸۵] - ۳۹۲؛ ه‍م‍چ‍ن‍ی‍ن‌ ب‍ه‌ ص‍ورت‌ زی‍رن‍وی‍س‌.

‏موضوع:م‍ح‍م‍دب‍ن‌ح‍س‍ن‌(ع‍ج‌)، ام‍ام‌ دوازده‍م‌، ۲۵۵ق‌. -

‏موضوع:م‍ه‍دوی‍ت‌.

‏موضوع:آی‍ن‍ده‌ن‍گ‍ری‌ اج‍ت‍م‍اع‍ی‌.

‏موضوع:اس‍لام‌ و س‍ی‍اس‍ت‌.

‏شناسه افزوده:ب‍ن‍ی‍اد ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌ ح‍ض‍رت‌ م‍ه‍دی‌ م‍وع‍ود(ع‍ج‌)

‏رده بندی کنگره:‏‫‭‭BP۲۲۴/۴‭/ک‌۱۷آ۹ ۱۳۸۳

‏رده بندی دیویی:‏‫‭‭۲۹۷/۴۶۲

‏شماره کتابشناسی ملی:‭م‌۸۳-۳۱۳۱۳

اشاره

اهداء:

هدیه به سرور و سالار شهیدان، حضرت اباعبدالله الحسین« علیه‌السلام » خون خدا، و سلاله پاکش حضرت امام خمینی(ره)، روح خدا که با تأسی از قیام اباعبدالله« علیه‌السلام » در برابر طاغوت زمان به‌پا خاسته، انقلاب اسلامی را رهبری نموده و در برقراری شریعت مقدس اسلام، «جمهوری اسلامی» را بنا نهاد.

روح خدا ز خون خدا دم گرفته است

مشی از طریق حقه خاتم گرفته است

«لاله» به راه سبز خمینی قدم بنه

آن ره که اصل خود ز محرم گرفته است

تقدیر و تشکر

سپاس و ستایش خداوند متعال را که توفیق عنایت فرمود تا این پژوهش را به سرانجام برسانم.

از راهنمایی‌های بی دریغ استاد بزرگوار جناب آقای دکتر محمود شفیعی و از مشورتهای استاد گرامی، جناب آقای دکتر نجف لک‌زایی که در تدوین این پایان‌نامه، حقیر را یاری نمودند، کمال تشکر و قدردانی را دارم.

از زحمات پدر بزرگوار و مادر گرامی‌ام سپاسگزارم. آنها که همیشه دعای خیرشان بدرقه راهم بوده است.

از همسر گرامی‌ام، حجة‌الاسلام مرتضی روحانی که در دوران تحصیل حقیر را همراهی نمودند، قدردانی می‌نمایم.

چکیده

زندگی انسان‌ها در طول تاریخ همواره با ناملایمات، سختی‌ها و مشکلات جانکاهی (چون جنگ، بی‌عدالتی، فقر، فساد و...) روبه رو بوده است؛ از این رو آینده‌ای عاری از این کاستی‌ها، خواسته و آرزوی اصلی آنها بوده است. ادیان و مکاتب مختلف، هر یک به شکلی درصدد توضیح آینده و چگونگی سیاست (دولت) برآمده‌اند. به عنوان نمونه برای مسیحیت، «بازگشت و ظهور عیسی مسیح»، برای فوکویاما، «گسترش لیبرال دموکراسی»، برای مارکس، «تشکیل جامعه بدون دولت و طبقه» و برای شیعه «ظهور و قیام مهدی موعود» و... مطرح است. در زمینه دولت مهدوی، سه دیدگاه مطرح است: 1. انتقام گرا و پایان بخش دولت‌های جائر، 2. اقتدارگرا و متکّی به قدرت فیزیکی و دولت اخلاقی، 3. از دیدگاه شیعه، دولت آینده، دولتی اخلاقی مبتنی بر ساختار امامت است؛ یعنی، امام مهدی(ع) با تشکیل یک دولت اخلاقی، جهان را به کمال نهایی خود می‌رساند و در این راستا به تعالی و تکامل اخلاقی مردم همّت می‌گمارد. در این عصر، مردم از لحاظ اخلاقی و عقلی، تکامل و رشد می‌یابند و به سمت هدف و غایت اصلی خلقت (عبادت و عبودیت الهی) رهنمون می‌شوند. براین اساس سیاست، اقتصاد، فرهنگ و... در راستای تعالی اخلاقی و تکامل معنوی انسان‌ها قرار می‌گیرند و جامعه شاهد شکوفایی و بالندگی خیره‌کننده و بی‌نظیری در همه جنبه‌های زندگی خواهد بود.

واژگان اصلی تحقیق: آینده پژوهی، مهدویت، فلسفه تاریخ، دولت اخلاقی، ساختارامامت

فهرست مطالب

بخش اول: کلیات و چارچوب نظری.... 1

مقدمه: طرح تحقیق.... 1

فصل اول: روش‌شناسی تحقیق در تاریخ آینده و آینده پژوهی.... 9

مقدمه.... 10

یک. آینده پژوهی.... 13

آینده و مؤلّفه‌های آن.... 13

روش آینده پژوهی.... 16

محمل دولت و حکومت.... 17

محمل دولت مهدوی (از دیدگاه شیعه).... 18

ویژگی‌های یک آینده پژوه.... 19

پیش‌بینی آینده.... 20

دو. فلسفه تاریخ و دیدگاه دانشمندان.... 29

فلسفه تاریخ.... 29

دو مفهوم فلسفه تاریخ.... 31

چهار دیدگاه در فلسفه تاریخ.... 34

نقد و بررسی چهار نظریه.... 48

چکیده بحث.... 50

سه. فلسفه تاریخ و دیدگاه شیعه (بر اساس قرآن و روایات).... 51

مقدمه.... 51

3ـ1. فلسفه تاریخ از دیدگاه شیعه.... 55

3ـ2. آینده از دیدگاه قرآن و روایات.... 72

چکیده بحث.... 80

فصل دوم: نظریه‌های آینده تاریخ.... 83

سیاست و دولت در آینده.... 84

یک. سیاست.... 84

دو. دولت (State).... 86

سه. پیوند سیاست و دولت.... 91

3 ـ 1. پایان سیاست.... 93

3 ـ 2. پایان دولت.... 97

3 ـ 3. کاستی‌های دولت و دولت بایسته.... 102

یک. آینده دولت از دیدگاه مسیحیت.... 105

1 ـ 1. مسیحاباوری و منجی‌گرایی.... 105

1 ـ 2. بازگشت مسیح.... 109

1 ـ 3. ملکوت (سلطنت) خداوند.... 114

1 ـ 4. سلطنت خدا یا پادشاهی مسیح.... 117

1 ـ 5. دولت مسیح.... 119

1 ـ 6. داوری و قضاوت.... 127

چکیده بحث.... 130

دو. آینده دولت از دیدگاه فوکو یاما (نظریه پایان تاریخ).... 132

2 ـ1. فلسفه تاریخ.... 133

2 ـ 2. طرح فرضیه پایان تاریخ.... 135

2 ـ 3. سرنوشت دولت.... 139

2 ـ 4. نقد و ارزیابی.... 140

چکیده بحث.... 142

سه. آینده دولت از دیدگاه مارکسیسم.... 144

3 ـ 1. تعریف و شناخت دولت.... 144

3 ـ 2. کاستی‌ها و ناراستی‌های دولت.... 147

3 ـ 3. آینده دولت.... 148

3 ـ 4. جامعه موعود کمونیستی.... 151

3 ـ 5. نقد و بررسی.... 153

چکیده بحث.... 154

فصل سوم: شیعه و آینده دولت.... 156

آینده سیاست و دولت.... 157

یک. پایان تاریخ (آخر الزمان).... 161

دو. باور داشت مهدویت.... 164

2 ـ 1. دیدگاه اهل سنت.... 164

2 ـ 2. دیدگاه شیعه دوازده امامی.... 169

2 ـ 3. دیدگاه فرقه‌های مختلف شیعه.... 170

سه. جامعه موعود شیعه.... 172

3 ـ 1. آغاز و انجام جهان.... 172

3 ـ 2. ظهور و قیام.... 173

3 ـ 3. جنگ و ستیزش.... 174

3 ـ 4. پیروزی حقّ و نابودی باطل.... 175

3 ـ 5. سیطره بر جهان.... 176

3 ـ 6. تشکیل دولت.... 177

چکیده فصل.... 180

بخش دوم: فرضیه‌های دولت مهدی(عج) در اندیشه شیعه.... 182

مقدمه.... 183

فصل اول: فرضیه انتقام و پایان تاریخ (بدون تشکیل دولت).... 185

یک. انتقام و پایان بخشی به دولت‌های جائر.... 186

1 ـ 1. انتقام.... 188

1 ـ 2. جنگ و قتال.... 190

1 ـ 3. تسلیم شدن گردنکشان.... 192

1 ـ 4. مدت جنگ و قتال.... 193

نقد و بررسی فرضیه.... 195

الف. جنگ و پیکار نهایی.... 195

ب. کشتار و قتل عام.... 196

ج. مدّت جنگ.... 198

د. سیره و روش امام مهدی(عج).... 198

ه . انتقام و خونخواهی.... 199

و. دولت سیاسی یا دولت اخلاقی.... 199

ز. مبانی دینی شیعه.... 200

چکیده فصل.... 202

فصل دوم: دولت اقتدارگرا و مبتنی بر قدرت فیزیکی.... 204

یک. دولت اقتدارگرا و مبتنی بر قدرت فیزیکی.... 205

2 ـ 1. صاحب شمشیر.... 208

2 ـ 2. یاری شده با رعب (ترس).... 210

2 ـ 3. قاطعیت و شدّت.... 211

3 ـ 4. سلطه و اقتدار فراگیر.... 213

نقد و بررسی.... 214

الف. استفاده از منطق و قدرت.... 214

ب. سیره و روش مهدی(عج).... 215

ج. بررسی روایات خشونت.... 217

د. رابطه دوستانه یا اقتدارگرایانه.... 217

ه. شفقت یا شدّت.... 218

و. اصلاح کارها در یک شب.... 219

ز. سرکوبی شورشیان و پایان جنگ‌ها.... 220

ح. کاربرد قدرت برای اقامه حق.... 221

چکیده فصل.... 223

فصل سوم: فرضیه دولت اخلاقی مبتنی بر ساختار امامت.... 225

دولت اخلاقی مبتنی بر ساختار امامت.... 226

مقدمه یک. پیوند اخلاق و سیاست (دولت).... 229

مقدمه دو. جامعه مشترک المنافع اخلاقی (دولت اخلاقی کانت).... 233

2 ـ 1. تضاد خیر و شرّ.... 234

2 ـ 2. کمال مطلوب انسان‌ها.... 235

2 ـ 3. جامعه مشترک المنافع اخلاقی (دولت اخلاقی).... 235

2 ـ 4. ویژگی‌های جامعه اخلاقی.... 236

مقدمه سه، نظریه اخلاقی دولت (هگل).... 239

3 ـ 1. روح یا ذهن.... 240

2 ـ 2. آزادی و دولت.... 240

دولت اخلاقی امام مهدی.... 245

یک. امامت (سیاست امامت).... 245

دو. چرایی دولت اخلاقی.... 247

سه. دولت اخلاقی امام مهدی(عج).... 253

چهار. چیستی دولت اخلاقی امام مهدی(عج).... 257

پنج. دلایل و شواهد دولت اخلاقی.... 262

شش. ویژگی‌ها و سیمای دولت امام مهدی(عج).... 268

چکیده فصل.... 273

بخش سوم: ساختار، کارویژه‌ها و بروندادها.... 276

مقدمه.... 277

فصل اول: ساختار و نهادها.... 279

ساختار و سازمان حکومت مهدوی.... 280

یک. استقرار و تثبیت حکومت.... 280

استقرار دولت مهدوی.... 283

دو . ساخت قدرت و حکومت.... 294

سه. ساختار نظام سیاسی.... 299

3ـ 1. امام (نهاد امامت و رهبری).... 300

3ـ 2. نهاد وزارت.... 300

3ـ 3. نهاد امامت و ولایت.... 300

یاران خاص.... 307

3 ـ 4. نهاد کارگزار و اجرا.... 309

3 ـ 5. نهاد قضاوت.... 314

3 ـ 6 . محل حکومت (پایتخت).... 316

3 ـ 7. مدّت حکومت.... 318

چکیده فصل.... 320

فصل دوم: کارویژه‌ها و عملکردها.... 321

ولایت‌های امامان.... 323

3 . ولایت اجرای احکام و حدود و قوانین کیفری.... 324

6 . ولایت سیاسی در اداره جامعه.... 324

یک . کارویژه سیاسی ـ اجتماعی (سیاستی).... 327

1 ـ 1. کارکرد سیاسی ـ مدیریتی.... 330

1 ـ 2 . تأمین عدالت.... 332

1 ـ 3. عملکرد قضایی.... 337

1 ـ 5. عملکرد نظامی ـ امنیتی.... 342

دو . کارویژه فرهنگی ـ دینی.... 347

2 ـ 1. کارکرد اخلاقی ـ تربیتی.... 350

2 ـ 2 . کارکرد دینی ـ تبلیغی.... 358

2 ـ 3. کارکرد علمی ـ عقلی.... 362

سه. کارویژه اقتصادی ـ عمرانی.... 368

اخلاق و اقتصاد.... 370

3 ـ 1. کارکرد تولیدی ـ عمرانی.... 372

3 ـ 2. کارکرد رفاهی ـ خدماتی.... 375

3 ـ 3. کارکرد توزیعی ـ اصلاحی.... 379

چکیده فصل.... 383

فصل سوم: پیامدها و بروندادها.... 385

یک. تعادل و تکامل (پیامدهای سیاسی ـ اجتماعی).... 388

1ـ 1. استقرار دولت حق و نابودی دولت‌های باطل.... 389

1 ـ 2 . استقرار عدالت و ایجاد قسط.... 390

1 ـ 3. فراگیری صلح و امنیت و ریشه‌کنی کینه‌ها و فتنه‌ها.... 391

دو. تعالی و پیشرفت (پیامدهای فرهنگی ـ دینی) .... 393

2 ـ 1. آثار و برکات اخلاقی و معنوی.... 394

2 ـ 2. حاکمیت توحید و گسترش آیین اسلام.... 397

2 ـ 3. جلب رضایت، دوستی و خشنودی جهانیان.... 399

2 ـ 4. توسعه و پیشرفت علم و دانش و شکوفایی عقل و خرد.... 400

2 ـ 5. آرامش و گشایش (فرج).... 402

2 ـ 6. ریشه کن شدن بیماری‌ها و ناتوانی‌ها.... 404

سه. توسعه و رفاه (پیامدهای اقتصادی).... 404

الف. نعمت، برکت و حیات.... 406

ب. بخشش فراوان و بی نیازی مردمان.... 406

ج. آبادانی و سرسبزی جهان.... 407

د . بهره‌برداری از معادن و مواهب طبیعی و برکات زمین.... 407

ه . رونق کشاورزی ، فراوانی آب‌ها و کثرت محصولات و میوه‌ها.... 408

چکیده فصل.... 409

نتیجه‌گیری.... 411

آینده‌پژوهی و نظریات معطوف به آینده.... 412

فرضیه‌های دولت.... 417

ساختار، کارکرد و بروندادها.... 419

فهرست منابع.... 421

الف. کتاب‌های فارسی.... 422

ب) کتاب‌های عربی.... 428

ج) نشریات.... 432

بخش اول: کلیات و چارچوب نظری

اشاره

مقدمه: طرح تحقیق

اشاره

1. بیان مسأله

نگاه به آینده‌ای روشن و چشمداشت سرنوشتی نیک، تأثیر به سزایی بر رفتار، گفتار و زندگی سیاسی ـ اجتماعی انسان دارد. حیات دیرین انسان، پیوندی ژرف، بین گذشته، حال و آینده است؛ اما چشم انداز آتیه، همواره برای او خیره کننده، پرجاذبه و اندیشه برانگیز بوده است. رنج‌ها، سختی‌ها، ستم‌ها، اسارت‌ها، ناراستی‌ها و تبعض‌های روز افزون و همیشگی، باعث شده که انسان‌ها منتظر و در چشمداشت فرجامی زیبا، مهرآگین، پر از صلح، عدالت گون و نیک آیین باشند. گسترده‌ترین و پردامنه‌ترین دشواری‌ها و مشکلات بشر، عموما از ناحیه قدرت و سیاست بوده و دولت‌ها نه تنها از رنج‌های طاقت فرسای بشر نکاسته‌اند؛ بلکه خود به وجود آورنده اصلی جنگ‌ها، کشور گشایی‌ها، برده‌داری‌ها، بی عدالتی‌ها، ستمگری‌ها، ناامنی‌ها و ناداری‌ها بوده‌اند... بر این اساس تأمّل درباره آینده، جایگاه مهمّی در میان اندیشمندان، مکاتب بشری و ادیان آسمانی دارد. این مسأله از بعد سیاسی و فلسفه تاریخ، اهمیت چشمگیری دارد و نظریه‌پردازان در صدد ارائه چهارچوب و ویژگی‌های سیاست (و دولت) مطلوب خود در آینده هستند؛ از جمله: مارکسیسم، درصدد ارائه تصویری از کمون نهایی (جامعه بدون دولت و طبقه)؛ مسیحیت، منتظر بازگشت و ظهور مسیح و تحقّق ملکوت و سلطلنت الهی؛ لیبرالیسم (بر اساس نظریه پایان تاریخ فوکو یاما) در پی غلبه ایدئولوژی لیبرال دموکراسی و برتری دولت‌های لیبرال در پایان تاریخ و... هستند. شیعه نیز منتظر ظهور مهدی موعود و تشکیل دولت جهانی و سیطره او بر کلّ جهان است.

در این پژوهش چهار نظریه معطوف به آینده و دیدگاه‌شان در مورد آینده سیاست (دولت) بررسی خواهد شد. انگاره «دولت» و فرجام نهایی آن، اهمیت و ضرورت خاصی در زندگی سیاسی مردم و پیوندی ژرف با سعادت و راحتی آنان دارد. دولت ـ و به عبارت ساده‌تر هیأت حاکمه ـ جزء جدایی‌ناپذیر حیات بشری و عهده‌دار تأمین امنیت، رفاه و بهروزی مردم است؛ از این رو اندیشیدن درباره سرنوشت آن، پرجاذبه و بایسته است.

فرجام دولت، به طور اغراق‌آمیزی در اندیشه‌ها و ادیان و مکاتب به تصویر کشیده شده است: نابودی و اضمحلال یا برتری و سلطه مطلق؛ کم اهمیت و بی فایده، یا با ارزش و کارآمد؛ دنیوی یا آسمانی و... در این راستا چهار دیدگاه چینش شده، هر یک به شکلی خاص به سرنوشت دولت (و سیاست) پرداخته‌اند و این پژوهش، وظیفه‌دار بیان و بررسی آنها است. در فصول بعدی، دیدگاه شیعه در مورد آینده سیاسی (دولت) بیشتر مورد بررسی قرار می‌گیرد و پس از بیان ماهیت و نوع دولت، ساختار، نهادها، کارکردها و بروندادها و پیامدهای آن مورد پژوهش قرار می‌گیرد.

2. علّت انتخاب موضوع

بحث از مهدویت و آینده سیاست (دولت)، دارای اهمیت و فایده‌های زیادی است؛ از جمله:

الف. اهمیت علمی: بررسی علمی آینده سیاست (دولت)، از دیدگاه شیعه، دوازده امامی و معرفی این دیدگاه به مجامع علمی؛

ب. اهمیت اعتقادی: تبیین جزئیات روشن و عملی دولت مهدوی و باورپذیر کردن آن؛

ج. فایده اجرایی: ارائه الگوهای مناسب سیاسی و مدیریتی برای برنامه‌ریزی و سیاست گذاری در سطح کلان (با توجّه به پایبندی و اعتقاد عمومی به مهدویت)

د. فایده نظری: تبیین وجوه برتر و متمایز و کارآمد اندیشه مهدوی در ساحت اندیشه سیاسی و نظریه‌پردازی دولت.

3. پیشینه پژوهش

درباره آینده سیاست (دولت) از دیدگاه شیعه، پژوهش مستقل و عملی صورت نگرفته و ابعاد و جزئیات ساختار و نهادهای این دولت و کارکردهای آن مورد توجّه قرار نگرفته است. علاوه بر این از ابعاد کمال‌گرایانه و اخلاق محور این دولت، غفلت شده و بیشتر به اهداف کوتاه برد و میان برد (امنیت، عدالت، رفاه و...) توجه گشته است.

در برخی از این تحقیقات و نوشتارها، کم و بیش به حکومت حضرت مهدی(عج) پرداخته شده که به طور عمده از منظر سیاسی نبوده است و در زمینه اصل حکومت و شاخص‌های عمومی آن و نیز سیمای کارگزاران آن بحث شده است. برخی از این تألیفات ـ که در جای خود ارزشمند و گران قدر است ـ عبارت‌اند از:

4. سؤالات اصلی و فرعی

الف. سؤال اصلی: آینده سیاست (دولت) از دیدگاه شیعه دوازده امامی چه وضعیتی دارد؟

ب. سؤالات فرعی:

5. فرضیات پژوهش:

الف. فرضیه اصلی: دولت آینده در اندیشه شیعه، دولتی اخلاقی مبتنی بر ساختار امامت است.

بر اساس این فرض، امام مهدی(عج) با تشکیل یک دولت اخلاقی برای سراسر جهان - که مبتنی بر ساختار و نظام امامت است ـ جهان را به کمال نهایی می‌رساند و در این راستا به تعالی و تکامل اخلاقی مردم همّت می‌گمارد؛ یعنی، انسان‌ها از لحاظ اخلاقی و عقلانی متکامل می‌شوند و به سمت هدف و غایت اصلی خلقت (عبادت و عبودیت خدا) سوق داده می‌شوند. بر این اساس سیاست، اقتصاد (صنعت و فن آوری)، فرهنگ (دانش، خرد بشری) و... در راستای تعالی اخلاقی و تکامل معنوی انسان‌ها قرار می‌گیرند و دولت نیز از اقتدار معنوی و حاکمیت الهی برخوردار است.

ب. فرضیه‌های فرعی:

ج. پیش فرض‌ها:

6. واژگان و مفاهیم کلیدی:

آینده: آن که آید، زمان پس از حال⁽¹⁾.

آینده پژوهی: کاوش سازمان یافته برای پیش بینی آینده⁽²⁾.

اندیشه شیعه: هرگونه تفکّر و تأمل در باره مقوله‌های سیاسی (چون قدرت، دولت و حاکمیت) از دیدگاه شیعه.

دولت: چهارچوبی از ارزش‌ها که در درون آن زندگی جریان می‌یابد و خود قدرت عمومی را در جهت تحقق آنها به کار می‌برد.⁽³⁾

دولت اخلاقی: دولتی که معطوف به تأمین حداکثر کمال و رشد اخلاقی انسان‌ها است.⁽⁴⁾

ساختار امامت: سامان‌یابی یک حکومت (و نظام) بر اساس نظریه امامت.

7. روش پژوهشی:

روش پژوهش در این تحقیق، آینده پژوهشی: توصیفی ـ تحلیلی و روش گردآوری اطلاعات و داده‌ها، استنادی و کتابخانه‌ای است.

درباره اطلاعات و داده‌ها نیز تحلیل محتوایی صورت گرفته و بر منابع دینی (نقل و عقل)، تأکید زیادی شده است.

8. سازماندهی پژوهشی:

پژوهش حاضر در سه بخش و نه فصل تنظیم و سازمان یافته است. در بخش اول (کلیات و

چهارچوب نظری بحث)، سه انگاره مهم مورد توجّه بوده است:

در بخش دوّم بحث، فرضیه‌های دولت مهدوی (ماهیت و آینده سیاست (دولت)) در سه فصل مورد پژوهش قرار گرفته است:

در بخش سوم نیز، ساختار، کارکرد و غایات دولت مهدوی به ترتیب زیر پژوهش شده است:

در پایان نیز خلاصه و نتیجه بحث ارائه شده است.

فصل اول: روش‌شناسی تحقیق

اشاره

در تاریخ آینده و آینده پژوهی

مقدمه:

«آینده»، کلید واژه، مفهوم و انگاره‌ای است که اندیشه و تأمّل درباره آن، برای همگان جالب و پرجاذبه است. مردم دوست دارند بدانند سرنوشت جهان در آینده چگونه رقم خواهد خورد؟ تاریخ بشری به کدام سمت حرکت می‌کند؟ انسان چه برنامه و تصمیمی برای آینده بگیرد؟ آیا دنیا به سمت پیشرفت و توسعه حرکت می‌کند یا تعالی و تکامل؟ در آینده نزدیک یا دور، زندگی بشری چگونه خواهد بود؟ آیا وعده‌های ادیان و مکاتب درباره آینده تحقّق خواهد یافت یا نه؟ آیا بشر در آینده به راحتی، امنیت، رفاه و آسایش دست خواهد یافت؟ آیا جنگ‌ها، کشتارها و ستیزه‌جویی‌ها در انتظار انسان است؟ با توجّه به پیشرفت مادی بشر، وضعیت تکنولوژی و صنعت چگونه خواهد بود؟ آیا انباشت سلاح‌های هسته‌ای، میکربی، هیدروژنی و ... جهان را با خطر نابودی مواجه نمی‌سازد؟ و ...

با رخ نمایی این گونه پرسش‌ها و صدها سؤال دیگر، توجه به آینده، ضرورت و اهمیت ویژه‌ای یافته است و دولت‌ها و صاحبان دانش و اندیشه، همواره به فکر برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری (در عرصه اقتصاد، سیاست، امنیت، مدیریت و ...) برای آینده و پیشدستی در برابر مشکلات احتمالی بوده‌اند و یا خواسته‌اند آینده‌ای مطمئن و توسعه‌آمیز برای کشورهای خود رقم زنند.

از طرف دیگر پدیده‌ها و تحوّلات سریع و شگرفی که در عرصه بین الملل رخ داده (مانند تحولات جهانی شدن و پیشرفت‌های فنّ‌آوری اطلاعاتی و ارتباطاتی و تشکیل دهکده جهانی

و ...) باعث شده که اندیشمندان و فیلسوفان توجّه ویژه‌ای نسبت به آینده جهان داشته باشند و درباره خطرات و تحوّلات احتمالی هشدارهایی بدهند.

ادیان ـ به خصوص دین اسلام ـ نیز توجّه ویژه‌ای به آینده بشر دارند و افقی روشن و امیدوارانه فراروی انسان گشوده‌اند و آینده‌ای توأم با عدالت، رفاه، معنویت و دانش برای جهان پیش‌بینی کرده‌اند. این وعده و بشارت به دست خاتم اوصیا، موعود آسمانی و حجت الهی حضرت مهدی(عج)، تحقق خواهد یافت.

پس مطالعه و پژوهش درباره «آینده»، در حال حاضر اهمیت و ضرورت ویژه‌ای یافته و «آینده پژوهی» ـ هر چند با پیشینه اندک و نوظهوری ـ جایگاه مهم و برجسته‌ای در میان علوم پیدا کرده و به عنوان یکی از رشته‌های علمی، مطرح گردیده است.

در رابطه با آینده، اصطلاحات و الفاظ گوناگونی از قبیل: فرجام‌مندی، آینده‌نگری، پیش‌بینی، سرنوشت باوری، آینده‌باوری، غیب‌گویی، آینده‌شناسی، دوراندیشی و ... به کار می‌رود؛ اما آنچه اهمیت دارد «روش‌مند کردن پژوهش درباره آینده» و نشان دادن تصویری جامع و نزدیک به واقع از آینده است. بر این اساس فهم «آینده»، «تصویر سازی واقع بینانه از آینده» و «روش‌مند کردن پژوهش درباره آینده»، امری بایسته و ضروری به نظر می‌رسد.

از آنجایی که موضوع این پژوهش، «مهدویت و آینده دولت» است، لذا دو انگاره «آینده پژوهی» و «مهدویت پژوهی» مطرح می‌شود که در ابتدا باید این دو از هم تفکیک گردد:

مطرح است.

بنابراین مهدویت پژوهی، علاوه بر منابع عقلی ـ فلسفی و احیاناً علمی ـ تجربی، به شدّت در تبیین جزئیات، به منابع وحی و سنت و روش استنادی و اجتهادی وابسته است.

برای نمونه، عقل با برهان و استدلال، غایت و علت نهایی را به صورت قطعی و حتمی برای انسان، جامعه، جهان و تاریخ پذیرفته و تعمیم می‌دهد ـ و نمی‌پذیرد که اینها به عبث آفریده شده باشند ـ و اینکه نظام درآینده، نظامی متشکل از جمعیت، دولت، سرزمین و حاکمیت جهانی خواهد بود.

علم و تجارب علمی، با تحلیل گذشته، به صورت احتمالی وضعیت آینده را پیش‌بینی می‌کند؛ لکن، فراتر از همین احتمال کلی، پیش نمی‌رود و از محدوده علم تجربی، سیاسی و تاریخی خارج است. حداکثر می‌تواند احتمال دهد که شکل جهانی و مردمی‌تری باشد. منابع قرآنی و سنّت (احادیث)، در تبیین مبانی و شرایط و حتی شکل، شیوه‌ها و ساختار آینده جهان و تاریخ و وضعیت نظام سیاسی، سیاست و دولت جهانی، به کمک عقل و تجربه می‌آیند و صورت یقینی، دانسته‌های عقل را تفسیر و تفصیل داده و شکل و ساختار سیاسی آینده را تبیین و روشن می‌سازند و از آن خبر می‌دهند.

بخش حاضر، به عنوان چهارچوب نظری بحث، در سه فصل تنظیم شده است.

فصل یکم. روش‌شناسی تحقیق در تاریخ آینده و آینده پژوهی (در این فصل، فلسفه تاریخ از دیدگاه برخی از دانشمندان و شیعه به طور مفصل بررسی خواهد شد).

فصل دوّم. نظریه‌های آینده تاریخ (سیاست و دولت) در آینده (سه دیدگاه مسیحیت، پایان تاریخ و مارکسیسم در این فصل بررسی خواهد شد).

فصل سوّم. مهدویت و آینده تاریخ (سیاست و دولت) در اندیشه شیعه.

یک. آینده پژوهی

اشاره

فهم آینده؛ یعنی، به دست آوردن تصویری از وضعیت‌هایی که در آینده تحقّق پیدا می‌کنند. از آنجا که این وضعیت‌ها بستر عمل فرد هستند، بنابراین تصویر مزبور در عمل امروز دخل دارد. هر عملی که مرتکب می‌شویم، در مرحله‌ای به تصویری که از آینده داریم، ربط پیدا می‌کند و از آن فراتر، بدون تصویری از آینده، اعمال ما صورت نمی‌گیرد. حال درستی فهم طبیعتاً بر اساس تحقّق آن است و هر قدر وضعیت پیش‌بینی شده به واقعیت نزدیک‌تر باشد، فهم درست‌تری در اختیار بوده است.

آینده و مؤلّفه‌های آن:

با توجّه به این مطالب روشن می‌شود که آینده پژوهی؛ یعنی: یکم. تلاش برای یافتن تصویری از آینده؛ دوّم: ارائه توجیهی برای آن تصویر.⁽¹⁾

باید در نظر داشته باشیم که «آینده» احتمالاً از در هم کنش چهار مؤلّفه زیر پدید می‌آید:

رویدادها، همان وقایعی هستند که مردم را نسبت به کفایت و کارآیی تفکّر درباره آینده، به تردید می‌اندازند، وقایعی که روی دادنشان محتمل به نظر می‌رسد. آنچه که قرار است بعد روی دهد، کاملاً ناشناخته می‌نماید... بهترین کاری که امید انجام آن را داریم، این است که با فرض آمادگی نسبی، بدون طرح و برنامه قبلی پیش رویم و امور را بیشتر به بخت و اقبال واگذار کنیم!

بسیاری از طرّاحان، معتقدند که می‌توان وضعیت‌های عمده آینده را تشخیص و طرح‌ریزی اثربخشی برای استقبال از آنها انجام داد. طراحان توصیه می‌کنند که روندها را به دقّت مورد توجّه قرار دهیم تا بتوانیم آینده را پیش‌بینی کرده، برای آن آماده شویم. بعضی از

روندها، استمرار حال و گذشته است و بعضی، روندهایی کم و بیش ادواری می‌باشد. اما آینده ممکن است آبستن اموری باشد که کاملاً نو بوده و پیش از آن هرگز به تجربه بشری درنیامده باشد (مسائل نوظهور). احتمال بروز این روندها در آینده وجود دارد؛ اما در حال حاضر به سختی قابل مشاهده‌اند و در گذشته هم موجود نبوده‌اند. بسیاری از آینده پژوهان استدلال می‌کنند که مهم‌ترین روندهای آینده، همین مسائل نوظهور است... اگر این روندها برای پیش‌بینی آینده، مهم باشند؛ در این صورت بیشتر مردم، برای پیش‌بینی موثّر آینده، با مشکل جدّی روبه‌رو خواهند بود.

3 و 4. اقدام‌ها و تصویرها

سومین و چهارمین عامل عمده‌ای که آینده را شکل می‌دهد، تصویرهایی است که مردم از آینده در ذهن خود می‌پروروانند و اقدام‌هایی است که بر مبنای آنها انجام می‌دهند. بعضی از این اقدام‌ها به قصد تأثیرگذاری بر آینده صورت می‌گیرد؛ اما بعضی دیگر، نه؛ ولی تمامی آنها بر آینده تأثیر می‌گذارد.

بر اساس این مؤلّفه‌ها، جیمز دی‌تور معتقد است:

«یکی از مأموریت‌های آینده پژوهی این است که به مردم کمک کند تصویرهای خویش را از آینده (ایده‌ها، دغدغه‌ها، امیدها، باورها و علایقشان را نسبت به آینده) محک زده و شفاف نمایند تا کیفیت تصمیم‌هایی که برای آینده می‌گیرند، بهبود یابد.

دیگر آنکه آینده پژوهی در صدد کمک به مردم است تا تصویرها و اقدام‌های [کنونی [خود را از حد کوشش‌های فقط منفعلانه فراتر برده، بکوشند تا آینده را پیش‌بینی کرده و سپس بر پایه پیش‌بینی‌های [درست‌تر[ طرح‌های عملی خود را اجرا کرده و به پیش ببرند. این فقط گام اوّل آینده‌نگری است. گام بعدی ایجاد تصویرهای مثبت از آینده (آینده‌های مطلوب و مرجّح) و اقدام به طرح‌ریزی و تصمیم‌گیری بر اساس آن

تصویرهای مثبت است.

یادگیری برای بینش‌مندی و بازنگری بینش‌های مرتبط با آینده و آن گاه اقدام به طرح‌ریزی و عمل بر پایه این بینش‌ها، به گونه‌ای که در عرصه طرح‌ریزی و تصمیم‌گیری رایج است، قلب آینده پژوهی و آینده کاوی را تشکیل می‌دهد».⁽¹⁾

این بیان، به خوبی زوایای مختلف «آینده‌پژوهی» را بازگو کرده است؛ با این حال این امر از جنبه‌های مختلف برای پژوهشگران معارف دینی اهمیت می‌یابد:

«آینده پژوهی» و «آینده نگری»، از نظر سیاسی، روابط بین الملل، فلسفه تاریخ، مدیریت، دین و اندیشه سیاسی، دینی و ... جایگاه ویژه‌ای دارد؛ اما همواره این سؤال مطرح است که «چگونه درباره چیزی که هنوز نیامده، پژوهش کنیم؟»

از نظر کارل یاسپرس: درباره آینده نمی‌توان پژوهش کرد. تنها آنچه روی داده است و واقعیت دارد، قابل پژوهش است. اما آینده هم، در گذشته و در حال پنهان است و ما می‌توانیم آن را به صورت امکان‌های واقعی ببینیم و درباره‌اش بیندیشم و راستی این است که ما با آگاهی [از] آینده زنده‌ایم.

این آگاهی از آینده را نباید به حال خود بگذاریم تا دستخوش اوهام و خیالات ناشی از آرزوها یا ترس‌ها بشود؛ بلکه باید آن را بر پایه پژوهش گذشته و روشن دیدن زمان حال مستقر سازیم. مهم این است که در نبردهای روزانه و از خلال این نبردها، به نبردهای ژرف‌تری پی ببریم که سرنوشت انسانیت را تعیین می‌کنند... .⁽¹⁾

از دیدگاه محمدجواد لاریجانی ـ یکی از نظریه‌پردازان این ساحت ـ آینده پژوهی بر اساس روش‌ها و شیوه‌های علمی نه تنها امکان‌پذیر؛ بلکه پرفایده و علمی است:

«پیش‌بینی آینده، می‌تواند محصول کاوش سازمان یافته‌ای باشد که آن را «آینده پژوهی» می‌نامیم. آینده پژوهی دارای دو شرط قابل ارزیابی است؛ لذا مفید معرفتی عام می‌باشد (objective) و نتایج کاوش‌های آن برای تصمیم گیران اهمیت دارد.

روش آینده پژوهی

روش متداول در کاوش‌های آینده پژوهشی این است که ابتدا «مفهومی» کلیدی به عنوان محمِل (یا مرکب) اختراع می‌گردد و سپس با کمک این مفهوم، به آینده نقبی زده می‌شود. مقصود از نقب این است که تطوّرات آن مفهوم در آینده ترسیم می‌گردد. سپس با توجّه به جایگاه ویژه مفهوم محمل، شرایط آینده را می‌توان تا حدودی (که مفهوم محمل توان دارد) دریافت».⁽²⁾

در این رابطه می‌توان محمل‌ها و چارچوب‌های زیادی برای «آینده پژوهی» مشخص کرد؛ از جمله:

«محمل مفهومی»، براقی است که فکر ما را ابتدا بر خود مستقرّ می‌سازد و سپس آن را فراتر

از زمان کنونی تصوّر می‌نماید. از روی این تصویر امروزین فردا، باید پیش‌بینی «موجّه» خود را به دست آورید؛ به طور مثال:

«هانتینگتون»، با استفاده از مطالعات «توین بی» (رشد و افول و ظهور تمدن‌ها)، سعی می‌کند تحوّلات جهانی امروز را به زبان تمدّن ترجمه نماید. مطابق تئوری وی صحنه جهانی به میدان رقابت سه تمدّن تبدیل خواهد شد: تمدّن اسلامی، تمدّن غربی و تمّدن کنفوسیوس. آن‌گاه این تمدّن‌ها را از لحاظ قدرت، نفوذ و تحرّک مورد ارزیابی قرار می‌دهد. پیش‌بینی او این است که بین تمدّن اسلامی و کنفوسیوس در مقابل غرب، اتحّادی به وجود می‌آید... اما پیروزی تمام عیار با تمدن غربی است!!

محمل دولت و حکومت:

از نظر لاریجانی، محمل مفهومی برای نقب زدن به تاریخ، مفهوم حکومت (بازیگر اصلی صحنه جهانی) است. «حکومت»؛ یعنی، تجمّع عامل با عقلانیّت جامعی که پایه قرار گرفته است. اجزای مقوّم حکومت مبتنی بر تعریف بالا، عبارت است از:

وی می‌گوید: اگر بتوانیم چهره «حکومت» را در آینده ترسیم کنیم و منطبق بر وضعیت جدید، مدل کلّی رفتاری آن را کشف نماییم، در آن صورت توانسته‌ایم برشی از وضعیّت آینده را هم به دست آوریم.

روش کار ما در این کاوش «پرده‌برداری» است. بدین معنا که اوّل، مفهوم حکومت را در سطح «پدیداری» ترسیم می‌نماییم؛ سپس پرده‌ها را یکی پس از دیگری از روی این صورت پدیداری کنار می‌زنیم و بدین سان، آن را به اجزای مقوّم ذاتی حکومت، منحل می‌نماییم. آن گاه این اجزا را به آینده تصویر می‌نماییم و از ترکیب آنها، صورت مستقبل حکومت را «امروز» به

تماشا می‌نشینیم.⁽¹⁾

محمل دولت مهدوی (از دیدگاه شیعه)

پنجمین محمل و مفهوم قابل پژوهش ـ به عنوان یک مصداق ـ برای نقب زدن به آینده، «دولت مهدوی« علیه‌السلام »» و ساختار، و کارکرد و برونداد آن است؛ یعنی، ما چهره این «دولت» را بر اساس آیات، روایات و تفاسیر ترسیم می‌کنیم و ضمن انطباق آن با وضعیت جدید، مدل کلّی ساختار و رفتار آن را کشف می‌نماییم. بر این اساس ضمن اینکه نقبی به آینده می‌زنیم، می‌توانیم از «آینده موعود» پرده‌برداری کنیم و امروز نظاره آن بنشینیم.

بر این اساس، «دولت مهدوی» بر مفهوم و تطورات زیر استوار است:

با توجّه به این محمل، مدارک و مستندات وحیانی (آیات، تفاسیر، روایات و ...) را به دقّت بررسی کرده و ضمن پیش‌بینی تشکیل این دولت در آینده، می‌توان از آن به عنوان الگو و مدل برای زندگی سیاسی معاصر استفاده کرد. در عین حال امروز این دولت را به نظاره نشست. البته باید خاطر نشان کرد که برای فهم و درک آن دولت، می‌توان از مفاهیم و عناصر و شاخصه‌های موجود سیاسی ـ اجتماعی بهره برد و به کمک این ابزار، تصویری شایسته و بایسته از آن ارائه داد.

بر اساس واقعیت‌های موجود، می‌توانیم دو نوع متمایز «آینده پژوهی» را مشخص کنیم: 1. آینده پژوهی غیر دینی، 2. آینده پژوهی دینی. یکی از نقاط قابل توجّه در اندیشه ورزی آدمیان، تأمّل و تفکّر درباره «آینده» است. «آینده پژوهی»، در قالب‌های مختلفی چون دینی، فلسفی، سیاسی و ... در تاریخ بشر رواج داشته است. همه ادیان و بعضی از نحله‌های فکری بشری، در قالب تئوری‌های آینده پژوهانه، نهایت جهان را «نهایتی دیگر» و منجر به جامعه ایده‌آل بشری

دانسته‌اند.

ظهور و افول ایسم‌های آینده گرایانه در غرب، نشان از رواج نوعی غیب‌گویی است که در بیشتر موارد، اساساً بر پایه‌ای مستحکم استوار نیست و در بسیاری از رگه‌های آن، نوعی «بحران» و «اضطراب» از آینده، دیده می‌شود.⁽¹⁾

اما سنّت الهی و اراده انسان، در مکتب آینده پژوهانه دینی، شکل دهنده مستحکم‌ترین نوع آینده پژوهی است که در آن نه تنها اضطراب و بحران راهی ندارد؛ بلکه نقطه سکینه و آرامش روحی و جانی انسان‌ها است. برای آنها «آینده روشنی» را ترسیم می‌کند که اراده الهی نیز بدان تعلّق گرفته است. در اینجا زندگی بشری، به تکامل و تعالی می‌رسد و تخلّفی از بشارت الهی صورت نمی‌گیرد: «و نرید ان نمنّ علی الّذین استضعفوا فی الأرض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثین» و راهی برای آینده آغاز می‌شود که اکنون را نیز می‌سازد.

این در حالی است که افکار آینده پژوهی سکولاریستی، مالامال از اضطراب، پوچی، ابهام و نادانی است. به گفته نیچه «مدت زمانی است که کل فرهنگ اروپایی ما به سوی فاجعه‌ای پیش می‌تازد، با شتابی افزون شونده؛ از دهه‌ای به دهه دیگر بی‌قرار. پرخاشگر... همچون رودخانه‌ای که می‌خواهد به آخر برسد که دیگر باز نمی‌تاباند... می‌ترسد که باز بتاباند».⁽²⁾

ویژگی‌های یک آینده پژوه

برای آنکه به آینده پژوهی موفق تبدیل شد، شرایط و ویژگی‌های چندی نیاز هست؛ از جمله:

پیش‌بینی آینده

یکی از انگاره‌های مهم در رابطه با «آینده»، امکان یا عدم امکان پیش‌بینی حوادث و وقایع و برنامه‌ریزی و آمادگی برای روبه‌رو شدن با آنها است و حتی گاهی این سؤال مطرح می‌شود که: «آیا اصولاً آینده‌ای وجود دارد که آن را پیش‌بینی کنیم یا نه؟» ما در دنیایی زندگی می‌کنیم که آشکارا در حال تحوّل دائمی و حرکت است. تغییرات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در سر تا سر محیط زندگی ما، با آهنگی شتاب یابنده در جریان است و کوچک‌ترین وقفه‌ای در این حرکت مداوم، به چشم نمی‌خورد... از طرف دیگر ما در جامعه و محیطی زندگی می‌کنیم که عمیقاً و به

گونه‌ای فزاینده، گسیخته و فاقد انسجام است و ابهامات و خطراتی از قبیل انحطاط در محیط زیست، فقر فزاینده اکثریت جامعه و فزونی نابرابری و ناامنی، فسادهای اخلاقی و اجتماعی و پوچی و تهی شدن و ... جهان معاصر را تهدید می‌کند. بنابراین به آن دسته از فنون پیش‌بینی، طرح‌ریزی و تصمیم‌گیری نیازمندیم که این واقعیت را پذیرا باشد. از دیدگاه کارل یاسپرس:

«پیش بینی آینده، چگونگی اعمال ما را معیّن می‌کند... هیچ پیش‌بینی بی‌اثر نیست. خواه درست باشد و خواه نادرست؛ مردمان را به حرکت درمی‌آورد. هر چه آدمی ممکن بینگارد، در طرز فکر و نحوه عملش اثر می‌بخشد. دیدن خطر و نگرانی درست، شرط این است که به پای خیزد و در صدد عمل برآید؛ در حالی که تصورهای واهی و پرده‌پوشی، سبب تباهی‌اش می‌شوند. امید و ترس، به حرکتش درمی‌آورند و ... هر پیش‌بینی درباره آینده، نسبت به اموری که اراده انسانی در تحقّق آن مؤثر است، به راستی عاملی برای تحقق آن امور است یا لااقل می‌تواند چنین عاملی باشد...».⁽¹⁾

اما این پیش‌بینی و آینده‌نگری در چه زمینه و تا چه گستره‌ای است؟ آیا همه امور ـ به خصوص مسائل حیاتی و سرنوشت‌ساز زندگی بشری ـ قابل پیش‌بینی است؟! دی تور معتقد است:

«آنچه را که ما آینده (زمان حال در لحظه‌ای دیرتر) می‌نامیم، قابل پیشگویی نیست... آینده، قابل پیشگویی نیست و هیچ کس در هیچ کجا با قطعیت کافی، نمی‌داند آینده چگونه خواهد بود. مع هذا، اصل «غیر قابل پیش‌بینی بودن آینده»، بدین معنا نیست که نگران آینده نباشیم و تنها به بخت و اقبال یا سرنوشت تکیه و اعتماد کنیم؛ یا اینکه بنشینیم تا هر وقت بحران‌های ناگهانی تازه‌ای سر برآورد؛ بدون طرح و برنامه قبلی خود را به

امواج بحران‌ها بسپاریم؛ بلکه این اصل حکم می‌کند که نسبت به آینده موضع مناسب‌تری اتخاذ کنیم».⁽¹⁾

بنابراین در رابطه با پیش‌بینی آینده، ما با چند دیدگاه روبه‌رو هستیم و بر این اساس می‌توان چند شکل «پیش‌بینی» را مشخص کرد. از دیدگاه برخی، امکان پیش‌بینی اصلاً وجود ندارد و بعضی تا حدّ معیّنی آن را می‌پذیرند. گونه‌ها و شکل‌های مختلف «پیش‌بینی» عبارت است از:

بعضی از موراد یاد شده درست و پذیرفتنی و برخی دیگر نادرست، ضعیف و یا غیر قابل پذیرش است. دیدگاه نویسندگان و متفکّران نیز در این باره متفاوت است. پیش‌بینی قانون علمی را تا حدودی ـ به عنوان یک احتمال و شرط ـ می‌توان پذیرفت و همیشه و در همه جا نمی‌توان به آن اعتماد کرد.

به نظر یکی از نویسندگان، هر قانون علمی قادر به پیش‌بینی است. پیش بینی‌هایی که توسط قوانین حرکت کلّ تاریخ صورت می‌گیرد، خود به خود به منزله حوادثی وارد تاریخ می‌شوند... پیش‌بینی‌های علمی، همواره به کمک قانون‌های کلّی منطقی صورت می‌گیرد و به شکل قضایی یا شرطی بیان می‌شود. هیچ پیش‌بینی علمی غیر مشروط وجود ندارد. وقتی می‌گوییم: «اگر کسی سیانور بخورد، می‌میرد»، یک پیش‌بینی علمی کرده‌ایم. این پیش‌بینی وقتی وقوع خواهد یافت که شرط مذکور در آن، تحقّق یافته باشد....⁽²⁾

پیش‌بینی محدود (برنامه‌ریزی و آینده‌نگری) نه تنها ممکن؛ بلکه مفید و بایسته است و

هیأت دولت، سازمان‌ها، نهادها و ... باید درباره آینده، برنامه‌های بلند مدت و کوتاه مدّت داشته باشند و بتوانند وقوع بحران‌ها، مشکلات و نارسایی‌ها را تا حدودی پیش‌بینی کنند. یاسپرس فواید چنین پیش‌بینی را چنین بیان می‌کند:

«همه پیش‌بینی‌ها، تنها محدود بدین حدود است: فضای امکان را پیش چشم ما باز می‌کنند، نقطه‌ای که در برنامه‌ریزی و عمل باید از آن آغاز کنیم، به ما می‌نمایانند. افق ما را هر چه فراخ‌تر می‌سازند و آزادی ما را با آگاهی به امکان‌ها، توسعه می‌بخشند».⁽¹⁾

با این حال یکی از دانشمندان فرانسوی معتقد است:

«پیش‌بینی آینده غیر ممکن است و حتّی نمی‌توان آن را حدس زد، آینده را ما انسان‌ها می‌سازیم؛ همه انسان‌ها و نه یک عده به خصوص و چند نویسنده که از قوه تخیّل در آثار خود، زیاد بهره می‌گیرند. آینده، خودش آینده را می‌سازد و فردای انسانی یک فضای بکر و دست نخورده است که به سوی چندین و چند گزینه مختلف باز می‌شود و هیچ کس نمی‌تواند مدعی آن باشد که توانایی دارد، آینده را به شکل صد در صد درست، پیش‌بینی کند».⁽²⁾

پیشگویی‌های کاهنانه و غیب‌گویی‌ها شیّادانه نیز چیزی جز فریب، دروغ و استفاده از بعضی کلمات دو پهلو و رموز نیست و گاهی با تکیه بر ستاره‌شناسی، فال‌بینی، کتاب‌های قدیمی و ... درباره تحولات و حوادث آینده مطالبی بیان می‌گردد که واقعیت ندارد و هیچ اعتمادی به آن نیست.

از دیدگاه وی تور نیز بسیاری از طرّاحان و تصمیم گیران، چنین می‌پندارند که محتمل‌ترین آینده، همان است که در تداوم روندهای موجود، به ظهور می‌رسد؛... اما رویدادها، روندها

ادواری و مسائل نو ظهور، قطعاً موجب می‌شود که این آینده حدسی و خطّی به هیچ وجه اتفاق نیفتد. به این ترتیب همه طرح‌ها و برنامه‌هایی که فرض را بر استمرار وضع موجود» می‌گذارد، به ناکامی‌های بسیار سریعی در طرح‌ریزی و سیاست‌گذاری می‌انجامد و موجبات بی‌اعتباری تمامی کوشش‌ها در زمینه طرح‌ریزی و پیش‌بینی را فراهم می‌سازد....⁽¹⁾

با توجّه به این گفته‌ها، روشن می‌شود که دیدگاهی واحد و روشنی درباره «پیش‌بینی آینده» وجود ندارد؛ اما در بیشتر موارد دانشمندان و متفکران معتقدند که پیش‌بینی قطعی و یقینی وجود ندارد. البته گزینه‌های یاد شده نیز در اهمیت و ارزش یکسان نیستند؛ از این رو ارزشمندترین و مهم‌ترین انگاره در زمینه «پیش‌بینی آینده»، دو گزینه ذیل است:

به نظر ما پیش‌بینی‌های دینی ـ به خصوص در اسلام ـ درست، یقینی، قطعی و تحقّق یافتنی است و کسی نباید در درستی و حتمی بودن آن تردید کند؛ زیرا معارف دینی مستند به وحی و الهامات الهی و گفتارهای پیامبر صادق و امام معصوم است و بسیاری از این پیش‌بینی‌ها و غیب‌گویی‌ها درباره حوادث و پدیده‌های تاریخی، واقع شده است. از این رو مبنای پژوهش ما تکیه بر نصوص دینی (آیات، تفاسیر و روایات) و استفاده از منابع وحیانی است و از اتقان و ارزش ویژه‌ای برخوردار است.

پیشگویی حوادث آینده اگر از منبع وحی و علم الهی سرچشمه بگیرد، تحقّق آن حتمی است و می‌توان با اطمینان خاطر آن را پذیرفت. پیشگویی‌هایی که در قرآن و سخنان معصومین علیهم‌السلام آمده از همین مقوله است و تردیدی در درستی آن وجود ندارد. حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمود:

«پیش از آنکه مرا از دست بدهید، آنچه می‌خواهید از من بپرسید. سوگند به کسی که جانم در دست قدرت او است! از حادثه‌هایی که از امروز

تا روز قیامت اتفاق می‌افتد و از گروهی که صد نفر را هدایت و صد نفر را گمراه می‌کنند از من نمی‌پرسید؛ مگر آنکه به شما خبر می‌دهم که رهبر و دعوت کننده و زمامدار آنان کیست و محل خیمه و خرگاه و مکان اجتماعشان کجا است...».⁽¹⁾

ابن ابی الحدید در شرح این سخنان می‌گوید:

«این سخن ادعای خدایی یا نبوّت نیست؛ امام می‌گوید که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله او را از وقوع این حادثه‌ها آگاه کرده است و چون اخبار آن حضرت را مطالعه کردیم، به درستی ادعای ایشان پی بردیم؛ مانند: خبر دادن او از ضربتی که به سرش وارد می‌آید و محاسنش با خون سر خضاب می‌شود. و نیز کشته شدن فرزندش حسین علیه‌السلام و سخن او راجع به کربلا هنگامی که از آنجا می‌گذشت. همچنین از به سلطنت رسیدن معاویه پس از خود؛ از حجاج بن یوسف؛ از کار خوارج نهروان؛ از اینکه کدام یک از اصحاب او کشته می‌شود و کدام یک به‌دار آویخته؛ از قتال ناکثین و قاسطین و مارقین؛ از تعداد افراد سپاهی که از کوفه به او وارد می‌شود (هنگامی که برای جنگ به بصره رفته بود)؛ از عاقبت کار عبداللّه بن زبیر و اینکه او مصلوب قریش خواهد بود؛ از ویرانی بصره یک بار به واسطه غرق شدن در آب و یک بار به وسیله زنج؛ از پرچم‌های سیاهی که از خراسان ظاهر می‌شوند؛ خبر دادن او از تأسیس حکومت علوی در طبرستان؛ خبر دادن او از قتل نفس زکیّه و ...»⁽²⁾

مهم‌ترین پیشگویی حضرت علی علیه‌السلام ـ به تبع فرموده‌های رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ درباره مهدی(عج) است:

«آگاه باشید آن کس از ما [مهدی(عج)] که آن فتنه‌ها را دریابد، با چراغی روشنگر در آن گام می‌نهد و بر همان سیره و روش صالحان رفتار می‌کند تا گره‌ها را بگشاید، بردگان و ملت‌های اسیر را آزاد سازد. جمعیت‌های گمراه و ستمگر را پراکنده و حق جویان را گرد هم آورد. این رهبر پنهان از مردم به سر می‌برد؛ آن چنان که جویندگان، اثر قدمش را نبینند، هر چند دریافتن او بسیار جست و جو کنند. سپس گروهی برای در هم کوبیدن فتنه‌ها مهیا می‌گردند؛ همچون مهیا شدن شمشیر به دست تیرگی...».⁽¹⁾

درباره «فلسفه تاریخ» و جست و جوی قانون اجتماعی حاکم بر آن و «پیش‌بینی روند حرکت تاریخ»، نیز از ابعاد مختلف قابل توجّه و بررسی است. در این باره دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد و نمی‌توان نظر قاطعی ارائه داد. پیش‌بینی آینده با کمک «قوانین تاریخی» نمی‌تواند کاملاً درست و واقع‌بینانه باشد؛ به خصوص آنجایی که دیدگاه‌های گوناگونی درباره این قوانین وجود دارد و هر کس تحلیل خود را، مبنای حرکت و پیشرفت تاریخ می‌داند.

هگل ـ که خود درباره «فلسفه تاریخ» مطالب زیادی بیان کرده ـ به رغم ارجاع مکرّر به جریان‌های ضروری و به عقل مجسّمی که ظاهراً مطابق با طرحی از پیش تعیین شده عمل می‌کند صراحتاً منکر آن است که: «روند تاریخ را بتوان پیش‌بینی کرد. تاریخ متعلّق به گذشته است؛ وانگهی فلسفه تاریخ نیز تا زمان حال متوقّف می‌شود... تاریخی مربوط به آینده وجود ندارد!»⁽²⁾

به نظر توین بی، تاریخ نقش یک منجّم و پیشگو را ندارد؛ بلکه می‌توان آن را به عنوان یک راهنمای دریایی مثل قطب نما به حساب آورد که ناخدای کشتی را امیدوار می‌سازد که در دریا گمراه نخواهد شد... وی معتقد است: قوانین مشخّص و ثابتی وجود ندارد که بتوان با توجّه به

گذشته، آینده را پیش‌بینی کرد. البته بعضی از رویدادها که در زمان گذشته تکرار شده، در آینده نیز امکان دارد که واقع شود. البته اکثراً ظاهرشان یکی است؛ ولی علل پیدایش آنها مختلف است.⁽¹⁾تشکیل حکومت، رسیدن به قدرت، انحطاط و سقوط آن، وقایعی است که در تاریخ تکرار شده و می‌توان درباره حکومت‌های آینده، تا حدودی اظهار نظر کرد؛ ولی علل پیدایش قدرت و انحطاط و سقوط ممکن است با گذشته اختلاف داشته باشد. یکی از کسانی که در این زمینه، بیشتر از همه قلم فرسایی کرده و دیدگاهی تند و مخالف ارائه داده است، کارل ریموند پوپر است.

شهرت پوپر بیشتر به خاطر ارائه تفسیر نظام‌مندی است که اوج آن را می‌توان در فرضیه ابطال‌پذیری یا ردّ هر گونه تاریخی‌گری مشاهده نمود؛ یعنی، رد و ابطال هر گونه نظریه دالّ بر اینکه در خصوص روند کلّی جامعه بشری، می‌توان پیش‌بینی‌های کلان مقیاس و بلند مدت صورت داد. به تصریح پوپر:

«نه درباره روند حرکت و تحوّل جامعه و نه درباره جریان تاریخ، به هیچ وجه نمی‌توان دست به تعمیم‌های کلّی یا پیش‌بینی‌های آینده نگرانه زد. حوادث تاریخی ماهیتاً غیر قابل پیش‌بینی هستند. شاید بتوان بر اساس بعضی از قراین و امارات و موارد تجربی و جریان‌های رخ داده مشابه در گذشته، به پیش‌بینی ویا تریسم برخی موارد مشابه دیگر اقدام نمود؛ ولی پیش‌بینی سیر دقیق حوادث تاریخی و نتایج آنها، به طور ماهوی امری ناشدنی است».⁽²⁾

پوپر در کتاب «فقر تاریخی‌گری» دو مطلب را مورد بررسی قرار می‌دهد:

پوپر می‌گوید: ثابت کرده‌ام که به دلایل منطقی دقیق، برای ما امکان آن نیست که جریان

آینده تاریخ را پیشگویی کنیم. وی در دسته‌بندی مباحث خود (رد تاریخی گری) می‌نویسد:

«اگر چیزی به نام پیشرفت و نموّ معرفت بشری وجود داشته باشد، پس ما امروز نمی‌توانیم پیش‌بینی کنیم که فردا چه چیز دانسته خواهد شد! چنان تصوّر می‌کنیم که این استدلال ممکن است... اثبات من مبتنی بر نشان دادن این امر است که: برای هیچ پیشگویی علمی ـ خواه انسان دانشمند یا ماشینی حسابگر ـ امکان پیشگویی نتایج آینده آن، با روش‌های علمی وجود ندارد. کوشش‌هایی که در این راه انجام شود، تنها پس از حدوث پیشامد به نتیجه می‌رسد؛ یعنی، در آن هنگام که دیگر وقتی برای پیشگویی باقی نمانده است...».⁽¹⁾

با توجّه به دیدگاه پوپر، روشن می‌شود: برای کسانی که حرکت تاریخ، یکپارچه و واحد نیست، فلسفه تاریخی وجود ندارد. اما کسانی که حرکت و سیر تاریخ را هدفمند، نظام‌مند و یکپارچه می‌دانند، تاریخ آینده، معنادار و قابل مطالعه و بررسی است. «فلسفه تاریخ» گذشته و آینده را به هم پیوند می‌زد و قانونی برای حرکت و سیر تاریخ ترسیم می‌کند و به صورت احتمالی، به پیش‌بینی آینده (وضعیت سیاسی ـ اجتماعی جهان) می‌پردازد.

از این رو در مباحث آینده پژوهی، آموزه‌ها و دانشواژه‌های «فلسفه تاریخ» اهمیت و ضرورت پیدا می‌کند و در واقع یکی از مسیرها و شیوه‌های آینده پژوهی، نگاهی فلسفی به تاریخ و کشف قوانین آن است. در واقع ما از فلسفه تاریخ، می‌توانیم آینده پژوهی نظام‌مند و روش‌مند داشته باشیم. البته آینده پژوهی را می‌توانیم دو گونه بدانیم: 1. پیش‌بینی (تحلیل فلسفی از تاریخ) 2. پیشگویی (پیش‌بینی وحیانی و غیبی). در فلسفه تاریخ، دانشمندان به طور احتمالی به پیش‌بینی وقایع و حوادث آینده می‌پردازند. این دیدگاه مبتنی بر عقل و تجربه است؛ اما در پیشگویی وحیانی، پیش‌بینی دقیق، حتمی و ضروری با استناد به منابع دینی و غیبی، صورت می‌گیرد و سیمای آینده به طور روشن و دقیق تصویر می‌شود. در واقع در فلسفه تاریخ متکی بر نصوص دینی، علاوه بر عقل و تجربه، از وحی و الهامات الهی برای توضیح آینده استفاده می‌شود و پیامبران به کمک عقل و تجربه بشری می‌آیند و به طور کامل و دقیق وضعیت آتی بشر را پیش‌گویی می‌کنند. مهدویت پژوهی نیز مصداق کامل و تمام این پیشگویی دینی است. بر این اساس مباحث آینده پژوهانه خود را در دو قسمت ارائه می‌دهیم.

دو. فلسفه تاریخ و دیدگاه دانشمندان

فلسفه تاریخ

یکی از بحث‌های ارزنده و قابل توجّه در تاریخ و عرصه «آینده پژوهی»، «فلسفه تاریخ» است. برخی از فیلسوفان تاریخ، خواسته‌اند حرکتی قانون‌مند و نظام‌مند برای تاریخ در نظر بگیرند و سیر حوادث گذشته و حال را به آینده پیوند زنند. در واقع قالب و چهارچوب کلّی و معیّنی برای «حرکت تاریخ» در نظر می‌گیرند و بر اساس آن نقبی به آینده می‌زنند. حال دیدگاه آنان در مورد سیر تاریخ (گذشته/ حال/ آینده)، تا چه اندازه صحیح و منطبق با واقعیات است، امری جداگانه و غیر مرتبط با بحث ما است. در اینجا تنها در پی آن هستیم که اندکی معنای

«فلسفه تاریخ» را بیان کنیم و چند دیدگاه مهم در این زمینه ارائه دهیم. سپس دیدگاه شیعه را در این باره شناسایی کنیم و با توجّه به آیات و روایات و نظرات دانشمندان، پایه پژوهش خود را استوار سازیم.

اصطلاح «فلسفه تاریخ» در اروپا، نخستین بار توسّط ولتر (نویسنده فرانسوی) وضع گردید. قبل از او ابن خلدون (مورّخ و فیلسوف مسلمان)، عملاً مطالعات گسترده‌ای در زمینه «فلسفه تاریخ» انجام داده بود.

در تعریف «فلسفه تاریخ» آمده است: «قبول و تصوّر یک یا چند قانون در سیر امور تاریخ حیات بشر»⁽¹⁾. «فلسفه تاریخ» مسیر حرکت تاریخ را بررسی می‌کند و تا حدودی از معلوم به مجهول و از معلول به علت پی می‌برد. در این خصوص اشخاصی مانند ویکو، اشپنگلر، مارکس، پوپر، ویل دورانت، کالینگ وود، هگل، هردر، اگوست کنت⁽²⁾و ... مطالبی نوشته و نظراتی ارائه داده‌اند. برخی از این متفکّران معتقدند: تاریخ موجودی حقیقی، زنده و متحرّک است که جسمی دارد و روحی، و اراده‌ای و خواستی و عزمی و آهنگی و حرکتی و محرّکی و مبدئی و مسیری و مقصدی و هدفی و قانونی و نظامی... . به طور کلّی فلاسفه تاریخ، به هدفدار بودن تاریخ و تصویر آن به عنوان موجودی زنده، پویا و متحرّک اصرار داشته‌اند.

هر یک از این فلاسفه، در جهت یافتن قانون یا قوانین سیر تاریخ، به یک یا چند عامل اقتصادی، دینی، جغرافیایی، طبیعی، زیستی، روانی، نفسانی و .. استناد نموده، و روی هم به 22 عامل مؤثّر در تحرّک تاریخ اشاره کرده‌اند.⁽³⁾

پس نخستین موضوع مطرح در «فلسفه تاریخ» این است که آیا اساساً حرکت تاریخ و سیر تحوّلات بشری را می‌توان تحت ضابطه و قاعده درآورد و درباره جوامع بشری حکم کلی کرد؟

از دیدگاه شهید مطهری «فلسفه تاریخ»؛ یعنی، علم به تحوّلات و تطورات جامعه‌ها، از

مرحله‌ای، به مرحله دیگر و قوانین حاکم بر این تطورات و تحوّلات، به عبارت دیگر: علم به «شدن» جامعه‌ها، نه «بودن» آنها.⁽¹⁾

بر این اساس آنچه به علل پیدایش تمدّن‌ها و علل انحطاط آنها و شرایط حیات اجتماعی و قوانین کلی حاکم بر همه جامعه‌ها در همه اطوار و تحوّلات مربوط می‌شود، قوانین «بودن» است و آنچه به علل ارتقای جامعه‌ها، از دوره‌ای به دوره‌ای و از نظامی به نظامی مربوط می‌شود، قوانین «شدن» است. پس «فلسفه تاریخ»، کلی و عقلی است و علم به یک جریان است که از گذشته آغاز شده و ادامه دارد و تا آینده کشیده می‌شود.

از دیدگاه استاد مصباح، «فلسفه تاریخ» به قانون‌مندی تاریخ اعتقاد مؤکّد دارد. تاریخ هویّتی حقیقی است نه اعتباری. این هویّت حقیقی مستقل از جایی آغاز کرده است، از طریقی می‌گذرد و سرانجام هم به مقصدی می‌رسد. «فلسفه تاریخ» بر این سر است که نشان دهد این رفتن و بالیدن چگونه صورت می‌گیرد و آن نقطه نهایی ـ که بارانداز تاریخ است ـ کجا است و چگونه از منازل کنونی، منزل واپسین را می‌توان ـ ولو به ابهام و اجمال ـ تصویر کرد و آیا گذر از منازل و مراحل گوناگون تاریخی اجتناب‌ناپذیر است یا چاره‌پذیر و بالاخره محرّک تاریخ کدام است. «فلسفه تاریخ» می‌پذیرد که حرکت تاریخ قانون‌مند است و کشف آن قانون یا قانون‌ها، برای ما میسّر است و مجموع تاریخ به طریق علمی تفسیرپذیر است.⁽²⁾

بر این اساس در نظر فیلسوف تاریخ، همه جامعه‌ها ـ روی هم رفته ـ پیکر موجودی را می‌سازند به نام «تاریخ» که در تطور و تحوّل مستمرّ و دائم است.

دو مفهوم فلسفه تاریخ:

فلسفه تاریخ بنا به دو مفهوم متفاوتی که از واژه تاریخ مراد می‌شود، به دو قسم تقسیم می‌گردد: اوّل فلسفه تحلیلی یا انتقادی تاریخ؛ دوّم فلسفه جوهری یا نظری تاریخ. فلاسفه تاریخ

جوهری یا نظری، تاریخ را عمدتاً به معنای گذشته مطالعه و بررسی می‌کنند و مشخصاً به شیوه‌ای بلند پروازانه‌تر از مورّخان معمولی، به تعمیم درباره آن می‌پردازند؛ در حالی که فلاسفه تاریخ تحلیلی یا انتقادی، تاریخ را به معنای مطالعه گذشته، مورد بررسی قرار می‌دهند و به مسائل مستعدّ توجّه می‌کنند. بر این اساس آنچه که در این نوشتار پی‌گیری می‌شود، فلسفه نظری یا جوهری تاریخ است تا بدین وسیله رهیافتی نسبت به آینده داشته باشیم. در ابتدا توضیح مختصری درباره فلسفه انتقادی یا تحلیلی تاریخ ارائه می‌شود، سپس فلسفه نظری یا جوهری تاریخ و برخی از نظریه پردازان آن مورد بررسی قرار می‌گیرد.

فلسفه علم تاریخ از اقسام «فلسفه علم» است. در فلسفه علم سخن از «علم‌شناسی» می‌رود؛ یعنی، بحث در این است که علم چیست؟ در اینجا اختصاصاً از چیستی علم تاریخ سخن به میان می‌آید: «از این رو فلسفه علم تاریخ (منطق پژوهش تاریخی)، معرفتی است که در آن علم تاریخ [و نه خود تاریخ [همچون یک موضوع مورد بحث قرار می‌گیرد و توانایی‌ها و ناتوانی‌هایش تشریح و تبیین می‌شود. در این منظر بررسی می‌شود که: مورخان چه چیزی را شواهد، مدارک و یا تبیین تلقّی می‌کنند؛ آیا نتایج و دستاوردهای آنان واجد حقیقیت عینی است یا هنر؛ آیا قضاوت‌های اخلاقی درباره شخصیت‌های تاریخی وظیفه مورّخ است یا خیر و ... مهم‌ترین فیلسوفان تاریخ تحلیلی عبارت‌اند از: بارتولد نیبور، رانکه، ریکرد، دیلتای، کالینگور، کارل پوپر، اکشات، والش و ... .⁽¹⁾

این انگاره، ناظر بر پژوهش و دریافت سیر تاریخ گذشته است. در اینجا فیلسوف تاریخ به دنبال فهم معنا و هدف تاریخ، محرّک و مکانیسم حرکت تاریخ، غایت، مقصود و سر منزل تاریخ

است. او می‌خواهد دریابد که آیا سلسله حوادث و رویدادهای گذشته، مجموعه نامرتبط و بی‌هدفی بوده و یا اینکه در ورای این رویدادها، هدف، غایت و طرحی بوده است. قائلان به هدف‌مندی گذشته، بر این باورند که مسلماً هدف و طرح و قواره‌ای وجود داشته است؛ وگرنه تاریخ به کلّی فاقد منطق تلقی می‌شود و در صدد بودند که این طرح و قواره را بیابند. آنان عقیده دارند: وظیفه فلسفه تاریخ این است که شرحی چنان دقیق از مسیر رویدادهای تاریخی بنویسد که اهمیت واقعی و منطق اساسی این مسیر به طور بارز نشان داده شود.⁽¹⁾

از دیدگاه اتکینسون: فلسفه تاریخ، علاوه بر تحلیلِ کاربستِ مورّخان، متضمن تلاش برای تمیز دادن یا مشخّص ساختن وجود الگو یا ساختار در روند خود تاریخ نیز هست... از مهم‌ترین فلاسفه تاریخ جوهری، می‌توان به ویکو، کانت، کندرسه، هردر، فیخته، هگل، شکینگ، مارکس، انگلس، کنت، اسپنسر، اشپنگلر و توین بی‌اشاره کرد.

اوج شکوفایی فلسفه جوهری تاریخ و دستاوردهای عظیم آن با آثار متفکّران و فلاسفه برجسته‌ای چون هردر و کانت در اواخر قرن 18 و هگل در اوایل قرن 19 پیدا است. فلسفه جوهری تاریخ، قدیمی‌تر از فلسفه تحلیلی (انتقادی) است.

کانون توجّه این متفکران «امر فرافردی» است: برای کانت «گونه‌های انسانی»، از نظر هگل «ملّت»؛ برای مارکس «پرولتاریا (طبقه حقیقی جهانی)» و از نظر تویی بی «تمدن (کوچک‌ترین واحد قائم به ذات)» در مطالعات تاریخی است. این سمت توجّه، در واقع شاخص نوعی انگیزش بارز برای فلسفه جوهری تاریخ به شمار می‌رود: تمایل به جبران یا ممانعت از گسترش و شیوع هراس‌انگیز تصادف و ناکامی در زندگی افراد، از طریق نشان دادن نقش مهم آنها در تکوین جریانی گسترده‌تر و رضایت‌بخش‌تر.⁽²⁾

در فلسفه نظری یا جوهری تاریخ سه انگاره مورد توجّه قرار می‌گیرد:

راستا این سؤالات مطرح می‌شود که:

فیلسوف تاریخ با پاسخ‌گویی به این سه سؤال تحولات جوامع و مسیر حرکت آنها را بررسی می‌کند و یک قانون عمومی برای این حرکت ارائه می‌دهد.

در اینجا گفتنی است که اگر فلسفه‌دان نسبت به مسیر تاریخ علاقه خاصی داشته باشد، این علاقه باید نسبت به مسیر تاریخ به طور کلّی باشد؛ یعنی، نسبت به اهمیت همه جریانات تاریخی.

در رابطه با «فلسفه تاریخ» بایسته و شایسته است که چهار دیدگاه مطرح در آن، بیان گردد. سپس دیدگاه مطلوب اسلام (شیعه) روشن شود.

چهار دیدگاه در فلسفه تاریخ:

1. توین بی و انگاره «تمدّن»

توین بی واحد معقول را در بررسی‌های تاریخی نه «انسانیت» و نه «گروهی خاصّ» از انسان‌ها و نه «ملّت» می‌داند؛ بلکه در نظرگاه او آنچه ما را با یک واحد متشکّل و منسجم روبه‌رو می‌کند و فهم و بیان حوادث تاریخی را ممکن می‌سازد، «تمدّن» است. «تمدّن» دلالت بر نوعی ارتقای روحی و اخلاقی می‌کند و انسان‌ها خواه ناخواه در حال کوشش و تقلاّ برای فراروی از مراحل ابتدایی انسانیت به مراتب بالاتر و عالی‌تر هستند. توین بی، تمدّن‌های گوناگونی را که در طول تاریخ به وجود آمده، استقرا کرده و به مطالعه تطبیقی آنها پرداخته است. او معتقد است که در میان جوامع بشری تنها 21 جامعه، منظّم و متشکّل است و تمدّن یا جامعه واقعی به شمار می‌رود. از جمله مهم‌ترین آنها، می‌توان به تمدّن‌های خاور دور، تمدّن هندو، تمدّن ارتدکس، تمدّن اسلامی و تمدّن غربی معاصر اشاره کرد.

به نظر او ما با یک «تمدّن» واحد سر و کار نداریم؛ بلکه گویی با کلّ تمدن‌های دور و نزدیک روبه‌رو هستیم به همین دلیل تفسیری که ما از تاریخ می‌کنیم، خواه ناخواه به نحوی مشارکت ما را در تاریخ نشان می‌دهد و تاریخ کلاً نظرگاهی برای تشخیص واقعیت است؛ زیرا بدون تأمّل در آنچه ظاهراً «گذشته» می‌نامیم، واقعیت عصر خود را نیز به هیچ وجه نمی‌توانیم دریابیم.⁽¹⁾

از نظر توین بی ویژگی شاخص و وجه ممیّزه اصلی تمدّن‌ها، پویایی و تحرّک آنها است. هر تمدن برخاسته از دل تمدّن پیش از خود است؛ یعنی، در پی ظهور و سر بر آوردن یک نیروی معارض یا چالش تهدید کننده قدرتمند، ضرورتاً واکنش یا پاسخ مناسب و خلاّقه جدیدی را در پی دارد.

پس وجود یک محرّک یا انگیزه، سبب عکس العمل در جامعه می‌شود؛ مثلاً مشکلات ناشی از خشونت و سختی محیط جغرافیایی یا ظلم و ستم حاکمان بر جامعه، یا شکست‌های پی در پی یا محرومیّت‌ها و فشارها و انگیزه‌هایی از این قبیل، سبب می‌شود که جامعه در جهت دفاع از خود، در مقابل این محرک‌ها عکس العمل نشان دهد و همین عکس العمل موجب پیدایش تمدّنی تازه می‌گردد.

بنابراین تمام تمدّن‌ها در واقع عکس العملی دفاعی است در مقابل هجوم مشکلات گوناگون جغرافیایی، اجتماعی و سیاسی. وقتی تمدّنی به این طریق به وجود آمد، به ناچار جامعه جدید به دو دسته تقسیم می‌شود: اقلیّت حاکم و اکثریّت تحت سلطه (پرولتاریا) که به تدریج شکاف میان این دو عمیق‌تر می‌شود و انگیزه جدیدی به وجود می‌آید که عکس العملی در پی خواهد داشت. عکس العمل جدید، نظام جامعه را به هم می‌ریزد و آن تمدّن از بین می‌رود و نظام تازه‌ای جایگزین آن می‌شود و این گردش همچنان تکرار می‌شود.

از دیدگاه توین بی، کیفیت و طبیعت سقوط و زوال تمدن‌ها را می‌توان در سه نکته خلاصه کرد:

را از کف داده، تنها مبدّل به یک اقلیت حاکمه می‌گردد.

به عقده توین بی، انحطاط و انحلال الزاماً دفعی نیست و گاهی ممکن است مدت‌ها طول بکشد و حتّی به صورت قطعی و بالفعل شاید قرن‌ها بعد تحقّق پذیرد (که نمونه بارز آن را در امپراتوری مصر و چین می‌توان دید). در دوره بحران، اقلیت تا وقتی که هنوز فائق است، یک دولت عمومی را بنیان می‌نهد و در حفظ آن قدرت، خلاّقیت خود را به کار می‌برد (مانند امپراتوری روم). مردم رانده شده، به مرور با قدرت مرکزی به شدّت در می‌افتد و خطر جدّی برای فروپاشی آن فراهم می‌آورد...

البته توین بی در آخرین جلد کتاب مطالعه تاریخ آشکارا بر پیش‌فرض‌های دینی و کلامی خود تأکید می‌کند. به عقیده او نهایتاً تمدن‌ها صرفاً بر اساس دستاوردهای دینی و معنوی خود، قابل سنجش‌اند و از این رهگذر است که احتمالاً بتوان به صورت موجّه از طرح سیر طبیعی، به نوعی طرح مابعدالطبیعی دست یافت. از این لحاظ به نظر می‌آید توین بی کاملاً در سنّت آگوستینی قرار می‌گیرد و تاریخ را محلّ تحقیق تدریجی مشیّت و فعل خدا می‌داند و هدف نهایی را در رسیدن به چیزی می‌خواند که معمولاً «شهر خدا» و «مدینه الهی» نامیده‌اند.⁽²⁾

2. کانت و انگاره «گونه‌های انسانی»

از نظر کانت تاریخ، ثبت غمگنانه حماقت‌ها، شرارت‌ها و گناهان انسان‌ها است که در اثر آن، دستاوردهای یک نسل عموماً در نسل بعدی از میان می‌روند. وی می‌نویسد:

«وقتی انسان اعمال بشر را در صحنه بزرگ گیتی مشاهده می‌کند، نمی‌تواند از احساس نوعی انزجار خودداری کند. گاه به گاه عقل و خرد به منصه ظهور رسانده می‌شود؛ ولی چنین به نظر می‌رسد که دنیای تاریخ انسان، به طور کلی از حماقت و خودخواهی بچگانه و اغلب هم از شرارت‌های کودکانه و انهدام دوستی بافته شده باشد و نتیجتاً در پایان کار انسان در حیرت است چه اندیشه‌ای درباره نوع بشر ـ که این قدر به امتیازات خویش می‌بالد ـ در سر داشته باشد!»⁽¹⁾

با اندکی نگاه یا تکیه به گذشته، می‌توان روند آهسته؛ ولی یکنواخت و رو به پیش تکامل صور مختلف نظم را در تاریخ مشاهده نمود؛ صوری که برای پیشرفت اخلاقی و فکری (ترقّی)، لازم و ضروری به شمار می‌روند.

از نظر کانت بشر تعدادی گرایش با تمایل یا نیروهای بالقوه در نهاد خود دارد. این تصوّر که نیروهای بالقوه یاد شده وجود داشته باشند، ولی هرگز رشد و تکامل نیابند، مغایر با عقل خواهد بود... بنابراین باید تصور کنیم که طبیعت وسیله‌ای برای حصول اطمینان از این امر دارد که این گونه نیروها یا استعدادهای بالقوه، طی یک مدّت طولانی، رشد خود را به دست آورند تا نسبت به نوع بشر به طور کلی این نیروها یا استعدادها تحقّق کامل یابند. وسیله مذکور «اجتماعی بودن غیر اجتماعی» بشر است.

از دیدگاه کانت روی دادهای تاریخ از طریق تأمین «ترقی» آنچه را که برای نوع انسان غایت محسوب می‌شود، تحقّق می‌بخشد. بدین گونه که مردم در حالی که صرفاً مقاصد فردی خود را دنبال می‌کنند، به تحقّق این غایت نیز کمک می‌نمایند و مثل این است که قانون طبیعت، تمام اعمال آنها را به خلاف خواست آنها متوجّه این غایت منظم می‌کند؛ چنان که گویی عقل یک نوع «حیله» به کار می‌بندد تا انسان را به مقتضای خواست خویش هدایت کند. افراد انسانی و حتّی اقوام و ملّت‌ها، نادانسته در مسیر نقشه‌ای که طبیعت دارد، راه می‌پویند و این نقشه ـ که خود آنان

از آن خبر ندارند ـ خط سیر آنها را تعیین می‌کند و تمام اعمال و اطوار آنها نیز جهت تحقّق آن به کار می‌آید. از نظر کانت این غایت به وسیله زندگی نوع بشر تحقّق می‌پذیرد و بدین نحو ترقّی انسانیت در مسیر کمال، از طریق نسل‌های پیاپی و نامتناهی حاصل می‌شود، نه به وسیله فرد.⁽¹⁾

این تحول و دگرگونی در دو مرحله اصلی صورت می‌گیرد:

مرحله نخست؛ یعنی، پایان «جنگ همه علیه همه» هابزی، با تأسیس و استقرار قدرت دولت، در سطحی گسترده و وسیع در اروپا تحقّق کامل یافت و به انجام خود رسید.

مرحله دوّم، می‌بایست بنا و استقرار نظمی بین المللی در شکل کنفدراسیونی متشکّل از ملل مختلف جهان باشد که جنگ بین کشورها را غیر قانونی و نامشروع دانسته و مانع آن گردد (که تا حدودی تجلّی آن را می‌توان در جامعه ملل و سازمان ملل مشاهده کرد).

این قبیل تلاش‌ها، اقدامات، جریان‌ها و نهادها، نه به رغم خودخواهی و انگیزش‌های ضد اجتماعی انسان‌ها؛ بلکه به دلیل وجود آنها ایجاد شده و خواهند شد. اگر نوع‌دوستی پیش شرط نظم به حساب آید، در آن صورت مسأله انسانیت امید خود را از دست خواهد داد. در حقیقت این «جامعه‌پذیری غیر اجتمای» (اجتماعی بودن غیر اجتماعی) انسان‌ها روحیات تهاجم و حسّ رقابت آنان است که آنها را به سمت نوآوری و ابداعات در تمامی حوزه‌های حیات سوق می‌دهد. البته تضادهای ویرانگر و مخرّب بی‌شماری نیز وجود دارند؛ ولی خودِ وحشت از این تضادها نیز انگیزه‌های جدیدی برای یافتن صُوَر تازه‌ای از نظم به شمار می‌روند. در اینجا کانت به وضوح دست نوعی غایت‌شناسی یا فرجام گرایی تقدیری را در کار می‌بیند.⁽²⁾وی می‌نویسد:

«کلاًّ تاریخ نوع بشر را می‌توان به عنوان تحقّق یک طرح پنهانی طبیعت برای ایجاد یک نظم و قانون سیاسی ـ کامل از نظر داخلی و از دیدگاه این هدف، و نیز کامل از دیدگاه خارجی ـ تلقّی نمود و چنین نظم یا قانونی تنها اوضاع و شرایطی است که تحت آن، طبیعت می‌تواند کلیه

استعدادهایی را که در نهاد بشر به ودیعه گذاشته است، رشد و تکامل بخشد».⁽¹⁾

این نتیجه‌ای است که کانت از استدلال پیشین می‌گیرد و آن را به عنوان سرنخی برای تدوین «فلسفه تاریخ» عرضه می‌دارد. وی معترف است: آنچه او عرضه می‌دارد راه میانبری برای کشف حقایق تاریخی نیست؛ بلکه طریقی جهت نگریستن به حقایق پس از کشف آنها است.

3. هگل و انگاره «ملّت» و «روح»

هگل در «درس‌هایی در فلسفه تاریخ»، مفاهیم، مقولات و برداشت‌های چندی را وارد عرصه تاریخ می‌کند؛ از جمله: مفهوم عقلِ خود سامانگرِ دیالکتیکی؛ برداشت از جامعه به مثابه پدیده‌ای «ذهنی یا عقلانی» و «روحی یا معنوی»؛ یعنی، متأثر از تفکّر و تعقّل و نه برآیندِ صرفاً مکانیکیِ حاصل از اجتماع بین مخلوقات زنده و مقوله تحقیق رو به پیش «آزادی» به عنوان خط اصلی یا هدایتگر.

به عقیده هگل کلید مسیر تاریخ را باید در موضوع «آزادی» جست و جو کرد. بر اساس درس‌های وی «تاریخ جهان نشان دهنده گسترش آگاهی روح از آزادی و نتیجتاً تحقّق آن آزادی می‌باشد». این اصل را می‌توان هم با اثبات انتزاعی منطق و هم با تأیید تجربی نشان داد. همان طور که می‌دانیم پدیده‌های تاریخی عبارت‌اند از تجلیّات روح نه طبیعت... .⁽²⁾

از نظر هگل عالم هم شامل طبیعت به معنای مادی کلمه است و هم شامل طبیعت به معنای روحانی کلمه و با اینکه طبیعت مادی در تحوّل تاریخ عالم دخیل است، آنچه از این لحاظ جنبه اصلی و جوهری دارد، «روح» و تحوّل آن است. از لحاظ تاریخ عالم، طبیعت مادی نیز باید نسبت به «روح» سنجیده شود؛ زیرا روح است که در تاریخ واقعیت انضمامی پیدا می‌کند. تاریخ بدین طریق محل صیرورت روح است و چون جوهر روح، آزادی و حریّت است؛ پس در واقع

تاریخ نموداری از مراحل مختلف تحقّق آزادی است.

تحقّق تدریجی آزادی، در سیر تاریخ، در عین حال و ضرورتاً تحقّق تدریجی آگاهی و شعور است؛ یعنی، در واقع تاریخ عالم، تاریخ «روح» است؛ از این لحاظ که روح کوشش دارد از خود آگاه شود و خود را آزاد سازد و این آگاهی و این آزادی مقدور نمی‌گردد؛ مگر به نحو تدریجی و به طور دیالکتیکی. تاریخ عالم مراحل منطقی پیشرفت شعور و آزادی را مصوّر می‌کند!

معنای آزادی در نظر هگل، چیزی به جز آگاهی از خود و شعور به خود نیست و همین در عین حال هم خصوصیت اصلی روح است و هم غایت و نهایتی که مورد تجسّس او است. آزادی مطلق و آگاهی تام، غایت روح و در نتیجه غایت تاریخ عالم است و این غایت آن چیزی است که «روح مطلق» از انسان و از جهان انتظار دارد و عالم خواه ناخواه به آن جهت سوق پیدا می‌کند... انسان [هم] از آن جهت که انسان است، هم آزاد است و هم وسیله تحقّق آزادی و به همین جهت ناگزیر موجودی است تاریخی.⁽¹⁾

تاریخ حقیقی، عبارت است از ترجمان فرآیند الهی و مطلقه روح در عالی‌ترین صور آن و تجلّی پیشرفتی تکاملی که در جریان آن، روح سرشت حقیقی خود را کشف و به نفس خویش، آگاهی می‌یابد. صور خاصی که روح در هر یک از این مراحل به خود می‌گیرد، عبارت است از: روحیات ملّی تاریخ جهانی، همراه با تمام ویژگی‌های بارز مربوط به حیات معنوی، قوانین و نهادهای حقوقی، هنر، دین و دانش، روحیات ملّی و .. اصول و قواعد روحیات ملّی در فرآیند پیشرفت ضروری و اجتناب‌ناپذیر خود، صرفاً لحظه‌هایی از یک روح همگانی و جهانی به شمار می‌روند که از طریق آنها، جریان تاریخ، در کلیت فراگیر و همه شمول خود، به حد اعلای کمال خود نایل می‌گردد.

آنچه او در نظام فلسفی خود می‌خواهد نشان دهد روح ملّت خاصّی نیست؛ بلکه روح کلی یا روح جهان است:

«روح اقوام، به منزله ایده‌هایی که صورت انضمامی یافته‌اند،

حقیقت... و خصایص‌شان در ایده مطلق است. روحِ اقوام، مجریان واقعیت بخشیدن [یا به صورت واقعی در آوردن] روحِ جهان‌اند. روحِ اقوام، شاهدان جلال و جبروت روح جهان‌اند و زینت‌های آن نیز هستند و این روح‌ها گرداگرد او رنگِ روحِ جهان می‌ایستند. روح جهان در چنین مقامی فقط نیاز به این دارد که به خود آید و به شناخت آگاهانه از وجود خود نایل شود و برای رسیدن به این خود آگاهی، روح جهان باید در جهان‌های مختلفِ تاریخی سیر کند تا سرانجام به آزادی برسد»⁽¹⁾.

روح جهان از چهار مرحله گذر می‌کند تا به خود آگاهی و آزادی برسد: 1. مرحله جهان شرقی، 2. مرحله جهانی یونانی، 3. مرحله جهان رومی، 4. مرحله جهان آلمانی که در این مرحله روح جهان به خودآگاهی و آزادی می‌رسد.

از نظر هگل نگاهی سریع به مسیر واقعی رویدادهای تاریخی، مویّد این نظرات کلّی و انتزاعی است. در دنیای مشرق زمین (تمدّن‌های چین، بابل و مصر)، استبداد و برده‌داری قاعده کلّی بود و آزادی در انحصار یک فرد واحد (سلطان) بود؛ ولی دنیای یونانی ـ رومی، با آنکه نهاد اجتماعی برده‌داری را حفظ کرد، دامنه آزادی را گسترش داد و مدعی شد که آزادی حقّ شهروندان ـ اگر نه همه افراد ـ می‌باشد.

به زعم هگل تاریخ به معنای اخصّ آن از یونان باستان شروع می‌شود، همراه با ظهور خودانگیختگیِ انسان‌ها و رشد و تکامل ناگهانی و عظیم انسانی که بعدها با حقوق روم تنظیم و تحریف می‌شود؛ ولی در عین حال بذر آن در سرتاسر امپراتوری روم پخش می‌شود؛ همان طور که بعدها در خصوص مسیحیت با تأکیدات متضاد فردگرایانه و ذهنیت گرایانه آن صورت گرفت.⁽²⁾

هگل بر آن است که از طریق موضوع پیشرفت، به تاریخ مفهوم بخشد (مانند کانت). از نظر

او هر ملّت دارای اصول ویژه یا نبوغ خاص خویش است و این ویژگی یا نبوغ در کلیه پدیده‌های مربوط به آن ملّت، خود را آشکار می‌سازد: در مذهب، نهادهای سیاسی، قواعد اخلاقی، نظام حقوقی، رسوم و عادات و حتی علم و هنر و سطح و استعداد فنّی آن ملّت. تقدیر هر ملّت این است که به نوبه خود به جریان تاریخ جهان، کمک و خدمت خاص بنماید. وقتی نوبت یک ملّت فرا می‌رسد، همه ملل دیگر باید راه را برای آن باز کنند؛ زیرا آن دوران مخصوص آن ملّت است؛ نه ملل دیگر که وسیله و ابزار برگزیده دنیای روح است. با توجّه به این دیدگاه هگل، پرسش‌های بنیادی فلسفه نظری را چنین پاسخ می‌دهد:

4. مارکس و جامعه بی‌طبقه

درباره مارکس و نظرات او در رابطه با آینده تاریخ و جامعه بدون طبقه، بحث‌های مفصّلی ارائه خواهد شد. در این بحث تنها بخشی از آرا و افکار او در مورد «فلسفه تاریخ» و سیر حرکت آن بیان می‌گردد.

در این رابطه وی «ماتریالیسم تاریخی» (Historicql Materia Tism) را پیشنهاد نمود که بنابر آن، ساختار جامعه و تکامل تاریخی آن، به واسطه «شرایط مادی حیات» یا «شیوه تولید ابزار مادی هستی اجتماعی» تعیین می‌شود.⁽¹⁾ماتریالیسم تاریخی، به عقیده هواداران آن در درجه نخست شامل نوعی تحلیل جامعه‌شناختی است که قابل اعمال بر همه جوامع بشری ـ جز جوامع ابتدایی ـ است. بر این اساس می‌توان به تبیین علّت ظهور و سقوط نظام‌های اجتماعی گوناگون پرداخت. بر اساس این تحلیل پیش‌بینی می‌شود که سرمایه‌داری فرو خواهد پاشید

و نهایتاً جامعه‌ای کمونیستی جانشین آن می‌گردد که در آن هیچ نوع دستمزد، پول، تمایز طبقاتی و دولت وجود نخواهد داشت.

مارکس به گفته خود، مخروط تفکّر هگلی را ـ که وارونه و بر سر ایستاده بود ـ بر قاعده نشاند؛ یعنی، بافت و ساخت جهان را نه «اندیشه»؛ بلکه «مادّه» شناخت. نزاع مستمرّ تاریخی را اگر چه قبول کرد؛ لکن آن را در میان طبقات اقتصادی جاری دانست، نه در ذات اندیشه مطلق. محرّک حرکت تاریخ را نه عشق اندیشه مطلق به رهایی از فراق؛ بلکه رشد ابزار تولید و نزاع طبقه نوخاسته با طبقه کهن انگاشت. مسیر تاریخ را جلوه‌های متوالی و گوناگونِ اندیشه مطلق در پوشش ملّت‌ها و مردمان ندانست؛ بلکه مراحلِ مختلف رشد ابزار تولید و روبناهای مناسب با آن پنداشت. به عقیده او، مراحل مختلف تاریخ هر یک در دوره‌ای و متناسب با درجه‌ای از رشد ابزار تولید حکومت و عمومیت می‌یابد. بالاخره وی هدف تاریخ را هر چه آزادتر شدن اندیشه متعالی و رهایی‌اش از فراق ندانست؛ بلکه رهایی از طبقات اقتصادی انگاشت.⁽¹⁾

وی سیر تاریخ را به عنوان پیشرفت دیالکتیکی تلقّی می‌کرد که مقصد نهایی آن هدفی از نظر اخلاقی پسندیده می‌باشد و آن عبارت است از «اجتماع غیر طبقاتی» یا «بدون طبقه کمونیستی» که یک اجتماع واقعاً آزاد خواهد بود؛ هر چند که وی نیل به این اوضاع و شرایط سعادت‌بار را به آینده‌ای نه زیاد دوردست (نه زمان حاضر) موکول می‌کرد. به نظر مارکس بازیگران اصلی در نمایشنامه تاریخ افراد یا ملل نبودند؛ بلکه طبقات اقتصادی بودند؛ هر چند که در اینجا نیز هر یک از آنها خدمات و کمک‌های خاصی به سهم خود انجام می‌دادند.⁽²⁾

از دیدگاه مارکس تاریخ عبارت است از توالی تغییراتی که در سازمان اجتماعی یا نظام‌های اجتماعی حاصل می‌شود. همراه با پیشرفت توانایی تولید بشری (نیروهای تولید)، در سازمان اجتماعی تولید (روابط تولیدی) تغییراتی حاصل می‌گردد. به همین دلیل نظام‌های تاریخی، پیاپی یکی پس از دیگری، تاریخ بشر را دگرگون می‌کنند و به پیش می‌برند. ادوار مهم تاریخی

و اجتماعی عبارت است از: 1. دوره اشتراکی نخست (کمون اولی)؛ 2. دوره بردگی؛ 3. دوره فئودالی؛ 4. دوره کاپیتالیستی (سرمایه‌داری)؛ 5. دوره کمونیستی (جامعه بی‌طبقه).

رشد ابزار تولید، عامل مهم برای پیدایش این ادوار تاریخی است و از تضادّ و ناهماهنگی ابزار تولید با روابط اقتصادی، یکی از این دوره‌های پنجگانه سپری شده و دوره دیگری آغاز می‌گردد. مارکس دیدگاه‌های خود را در چهارچوب دو محور اساسی پیگیری می‌کند:

4-1. ماتریالیسم تاریخی

نظریه ماتریالیسم تاریخی، به عنوان عامل پویش تاریخ، خاصّه درمرحله سرمایه‌داری مطرح می‌شود و شامل نظریه مبارزه طبقاتی و تحول و طرح نظام اجتماعی و سیاسی بعد از انقلاب است.

مارکس در مقدمه مبانی نقد اقتصاد سیاسی، مبانی رویکرد خود را در تحلیل تاریخ و جامعه، به ترتیب زیر خلاصه می‌کند: انسان‌ها در تولید اجتماعی خود، وارد مناسبات یا روابط معیّنی با یکدیگر می‌شوند که گریزناپذیر و مستقل از اراده آنها است. این روابط (روابط تولید)، با مرحله معیّنی از رشد و تکامل نیروهای مادّی تولید تناسب دارد. جمع کل این روابط تولید، ساختار اقتصادی جامعه را می‌سازد. این ساختار اقتصادی، شالوده یا زیربنایی واقعی است که روبنای سیاسی و حقوقی جامعه بر روی آن افراشته می‌شود و صورت‌های معیّن آگاهی اجتماعی با آنها تطابق می‌یابد. شیوه تولید حیات، تعیین کننده اصلی خصوصیات عمده فرایندهای اجتماعی، سیاسی و فکری است.⁽¹⁾

مارکس نیروهای تولیدی و مناسبات تولید را توأماً شرایط مادی حیات نامید. وی در پیشگفتار نقد اقتصاد سیاسی نوشت: این دو «مبنایی واقعی هستند که بر اساس آن، روبنای

حقوقی و سیاسی شکل می‌گیرد و صورت‌های خاص آگاهی اجتماعی با آنها همخوانی دارد». فعالیت اساسی اجتماعی تولید است که همواره مستلزم ارتباط با افراد دیگر است؛ هم در خود کار و هم در توزیع کالا.

از نظر مارکس نحوه کار و فعالیت انسان‌ها؛ یعنی، چگونگی و نوع ابزارهای تولید، سبب ظهور شیوه‌ای از سازماندهی یا مناسبات تولید می‌گردد: رعایا و دهقانانی که در اراضی به کشت و زرع می‌پردازند، بخشی برای خود و بخشی برای اربابان خود تولید می‌کنند (شیوه تولید فئودالی)؛ یا کارگران مزدبگیرد در کارخانه‌ها، پررولتاریا و بورژوازی سرمایه‌داری (شیوه تولید سرمایه‌داری). نیروها و مناسبات تولید در مجموع زیربنا یا زیرساختِ اقتصادی جامعه را تشکیل می‌دهند. بر روی این زیر ساخت اقتصادی، یک روبنا یا روساختِ نهادی شکل می‌گیرد: حقوق و نظام مربوط به حق مالکیت.

در نظریه مارکس و در مارکسیسم، تاریخ در نگاه کلّی خصوصیتی پیش رونده دارد. بشر همواره توانایی تولید خود را تکامل می‌دهد. جزء ثابت این پیشرفت، رشد ممتدّ ابزار تولید است. تولید با ابزاری که «ابزار تولید» نامیده می‌شود، صورت می‌گیرد. ابزار تولید (مثل بیل، کلنگ، خیش و ماشین) به طور مداوم تکامل یافته است.

در پیکاری که میان رشد ابزار تولید و روابط تولیدی دربر می‌گیرد، پیروزی ابزار بر وجه مالکیت قطعی و حتمی است و سرانجام بر اثر این پیروزی، روابط تولیدی کهن از میان رفته و اوضاع و روابط اقتصادی جدیدی که با رشد ابزار هم گام می‌باشد، پدید می‌آید.

به عنوان مثال در همان دوره فئودالیسم (تسلّط انسان بر آهن و ابزار کشت) چون بردگی و مالکیت انسان بر انسان با چنین رشدی سازگار نبود؛ لذا روابط اقتصادی کهن (بردگی) جای خود را به روابط اقتصادی نوین به نام اربابا و رعیتی داد....».⁽¹⁾

از طرفی نوعی تضادّ در دل تاریخ وجود دارد که مصداق آشکار آن، تقابل و مبارزه اقتصادی و سیاسی طبقات است که جنبه دیالکتیکی پیدا می‌کند؛ یعنی، «کار» همان وضع

و «سرمایه» وضع مقابل و هدف برای رسیدن به جامعه بدون طبقه وضع مجامع است.⁽¹⁾بر این اساس تاریخ به گونه‌ای دیالکتیکی پیش می‌رود؛ یعنی، بر اساس مفهوم اساسی تز (These)، آنتی تز (Antithese) وسنتز (Synthese). پاسخ مارکس به سؤالات اساسی فلسفه تاریخ چنین است:

یکم. تاریخ به طرف جامعه بی‌طبقه حرکت می‌کند.

دوّم. محرّک این رفتن، رشد ابزار تولید و نزاع طبقه نوخاسته با طبقه کهن است.

سوّم. مراحل مختلف تاریخ، ادوار برده‌داری، فئودالی، بورژوازی و ... است که هر یک در دوره‌ای و متناسب با درجه‌ای از رشد ابزار تولید، حکومت و عمومیت یافته‌اند.

4-2. اقتصاد سیاسی

مارکسیسم به دو نوع پیش‌بینی عمده قائل است: پیش‌بینی نخست این است که نظام سرمایه‌داری در نتیجه تناقضات درونی خود، مضمحل خواهد گردید. پیش‌بینی دوّم این است که پس از دوره‌ای از دیکتاتوری پرولتاریا، جامعه کمونیستی، جانشین دیکتاتوری طبقه کارگر خواهد گردید.

مارکس در کتاب سرمایه (کاپیتال)، عمدتاً به تحلیل از نظم سرمایه‌داری می‌پردازد. از نظر او: اقتصاد سرمایه‌داری چنان از کنترل انسان خارج گردیده که بحران‌های اقتصادی، ویژگی اجتناب‌ناپذیر آن است. سرمایه‌داران در رقابت با یکدیگر برای به دست آوردن سود بیشتر از فروش کالاهایشان، لازم می‌بینند که دستمزد کارگران خود را به پایین‌ترین سطح ممکن برسانند تا بتوانند اساساً به تولید کالا بپردازند. به علاوه، مزایای تولید گسترده و انبوه چنان خواهد بود که سرمایه‌داران بزرگ‌تر، رقبای ضعیف‌تر خود را از صحنه خارج و آنها را به صفوف پرولتاریا خواهند راند.

در حالی که شمار کمی از مردم (سرمایه داران) غنی‌تر می‌گردند، توده کارگران فقیرتر می‌شوند. در همان حال، رشد معرفت علمی، موجب می‌گردد که منافع سرمایه‌داران بزرگ‌تر، به

رشد و بهبود تکنولوژی آنها کمک کند، به گونه‌ای که طبیعت به طور بی‌سابقه‌ای تحت تسلّط و کنترل درمی‌آید... .⁽¹⁾به نظر مارکس، زنجیره تحولاتی که در سرمایه‌داری بحران‌زده پیش می‌آید، به شرح زیر است:

گسترش کاربرد تکنولوژی در تولید/ گسترش بیکاری و فقر فزاینده طبقه کارگر/ کاهش قدرت خرید عمومی/ جذب شدن بازده صنایع به طور کامل/ تولیدات اضافی/ نوسان در فعالیت تولیدی و رکود/ افزایش بیشتر بیکاری /کاهش نرخ سود سرمایه‌داران/ افزایش رقابت میان بنگاه‌های اقتصادی / تمرکز سرمایه و پیدایش انحصارات بزرگ/ جست و جوی بازارهای خارجی بیشتر و گسترش امپریالیسم و سرمایه مالی/ اشباع بازارهای جهانی/ جنگ امپریالیستی/ انقلاب سوسیالیستی/ پرولتاریایی/ سقوط دولت سرمایه‌داری/ تأسیس دیکتاتوری پرولتاریا/ ظهور کمونیسم/ جامعه بی‌دولت و بی‌طبقه.

دیدگاه مارکس همیشه با انتقاداتی همراه بوده که به پاره‌ای از آنها اشاره می‌شود:

است که مسأله جبر تاریخ در نظر اندیشمندان بزرگ، به صورت یک نظریه ضد انسانی جلوه کرده است.

نقد و بررسی چهار نظریه:

در نقد مجموع این دیدگاه‌ها گفته شده است:

وقایع تاریخی تکرارناپذیرند و از لحاظ جامعه‌شناسی معاصر، چندان نمی‌توانند قانون علمی ارائه دهند و دیگر اینکه هر گونه اظهار نظر پیشگویانه، ممکن است واقعیت نیابد؛ یعنی، با توجّه به در کار بودن اصل احتمالات ـ که روز به روز گستره بیشتری در علوم می‌یابد ـ مسأله پیچیده‌تر می‌شود.

حال که بسیاری از امور و پدیده‌های در دسترس علوم از نسبیت برخوردارند و قطعیت کامل ندارند؛ لذا پیش‌بینی امور تاریخی، سخت‌تر و تا حدّی غیر علمی‌تر خواهد بود.

ارائه یک قانون عام برای کلّ بشریت، با توجّه به تنوّع، تعدّد، تکثّر و پیچیدگی‌های مجموعه‌ای علل و عوامل حیات اجتماعی بشر، نمی‌تواند معیاری متقن برای سنجش تلقّی شود تا چه رسد به تعمیم آن در آینده.⁽¹⁾

همچنین آمده است: جبرگرایی تاریخ در این نظریات بدون توجه به اختیار انسان‌ها است. نظریه‌ها و دیدگاه‌های جوهری (هگل، مارکس، توین بی و ...) دارای یک وجه جبرگرایانه یا ضرورت گرایانه هستند... ظاهراً عقیده بر آن است که روند بلند مدت حوادث و رخدادها ـ یا به تعبیر بهتر جریان تاریخ ـ بدون توجّه به تلاش‌ها و اقدامات یا فعالیت افراد، مسیر خود را طی خواهد نمود. تاریخ آن چیزی خواهد شد که باید باشد؛ حال هر کاری که انسان‌ها بخواهند از دستشان برآید انجام دهند؛ نوعی جبر محتوم و ضرورت اجتناب‌ناپذیر بر کل روند تاریخ حاکم است. انسان‌ها قادر به ممانعت، جلوگیری، یا متوقّف ساختن چرخ‌های تاریخ نخواهند بود.

به اعتقاد مارکس انقلاب و جامعه بی‌طبقه سرانجام فرا خواهد رسید؛ مهم نیست که ما در

تسریع یا تعویق آن چه اقداماتی صورت دهیم. به اعتقاد هگل روند تکامل و پیشرفت پدیده‌ها و امور، همانی است که در راستای آن پیش رفته‌اند؛ هر گونه مقاومت و ایستادگی در برابر آن، یا هر گونه تلاش برای تسریع و پیشبرد آن یا تغییر دادن سمت و سوی آن ضرورتاً بیهوده است و در نهایت عقیم خواهند ماند.

گرایش‌های دیگری نیز در دیدگاه‌های این متفکران وجود دارد؛ ولی جبرگرایی (دترمینیسم)، یقیناً عمده‌ترین گرایش موجود در نظرهای آنان است. در واقع نوعی جبرگرایی، که عمدتاً سر از نوعی قدری‌گرایی (Fatalism) در می‌آورد. دترمینیسم از نوع فیزیکی یا روان‌شناختی و دترمینیسم در سطح فردی، غالباً به مثابه تهدیدی در مقابل اراده آزاد تلقّی شده‌اند؛ ولی این نظر به معنای آن نیست که عمل انسانی بی‌تأثیر است.

برخی از این اشکالات درست است و نظریه‌های «فلسفه تاریخ» به جبرگرایی منتهی می‌شود؛ اما از دیدگاه قرآن ـ که در قسمت بعدی می‌آید ـ چنین جبری بر روند تاریخ حاکم نیست. شهید مطهری به این امر اشاره کرده، می‌نویسد: هر چند در مجموع، حرکت تاریخ تکاملی است؛ ولی ـ بر خلاف نظریه ابزاری ـ سیر تکاملی تاریخ، جبری و لا یتخلّف نیست؛ یعنی، چنین نیست که هر جامعه در هر محله تاریخی، لزوماً نسبت به مرحله قبل از خود، کامل‌تر بوده باشد. نظر به اینکه عامل اصلی این حرکت انسان است و انسان موجودی مختار و آزاد و انتخابگر است، تاریخ در حرکت خود نوسانات دارد؛ گاهی جلو می‌رود و گاهی به عقب برمی‌گردد؛ گاه به راست منحرف می‌شود و گاه به چپ؛ گاهی تند می‌رود و گاهی کند و احیاناً برای مدتی ساکن و راکد و بی‌حرکت می‌ماند. یک جامعه همچنان که تعالی می‌یابد، انحطاط پیدا می‌کند. تاریخ تمدن‌های بشری جز یک سلسله تعالی‌ها و سپس انحطاط‌ها و انقراض‌ها نیست.⁽¹⁾

چکیده بحث:

از دیدگاه برخی از متفکران (مانند هگل، ویکو، هردر، مارکس، ویل دورانت، اشپنگلر و ...) تاریخ موجودی حقیقی، زنده و متحرک است که جسمی دارد و روحی و اراده‌ای و خواستی و آهنگی و حرکتی و محرّکی و مبدئی و مسیری و مقصدی و هدفی و قانونی و نظامی... در واقع تاریخ آینده، برآمد گذشته است و بر این اساس، فلاسفه تاریخ، به هدف‌دار بودن تاریخ و تصویر آن به عنوان موجودی زنده، پویا و متحرّک اصرار دارند.

فلسفه تاریخ می‌خواهد نشان دهد رفتن و بالیدن تاریخ (گذشته/ آینده) چگونه صورت می‌گیرد و آن نقطه نهایی کجا است. پس فلسفه تاریخ عبارت است از قبول و تصوّر یک یا چند قانون در سیر امور تاریخ حیات بشر. در فلسفه تاریخ دو مفهوم وجود دارد: 1. فلسفه نظری تاریخ، 2. فلسفه تحلیلی (انتقادی تاریخ). در فلسفه نظری تاریخ، فیلسوف به دنبال فهم معنا و هدف تاریخ، محرّک و مکانیسم حرکت تاریخ، غایت، مقصود و سرمنزل تاریخ است.

پس در اینجا سه انگاره مورد توجّه است:

هر فلسفه تاریخی باید بتواند به این سه سؤال پاسخ بدهد.

در این رابطه چهار دیدگاه (کانت، توین بی، هگل و مارکس)، مورد بررسی قرار گرفت. کانون توجّه این متفکران «امر فرا فردی» است؛ یعنی، برای کانت، «گونه‌های انسانی»، از نظر هگل «ملّت» برای مارکس «پرولتاریا» (طبقه حقیقی جهانی) و از نظر توین بی «تمدن» در مطالعات تاریخی قرار دارد. نظریه‌ها و دیدگاه‌های یاد شده، دارای یک وجه جبرگرایان یا ضرورت گرایانه هستند... ظاهراً عقیده بر آن است که روند بلند مدت حوادث و رخدادها بدون توجّه به تلاش‌ها و اقدامات یا فعالیت افراد، مسیر خود را طی می‌کند و تاریخ آن چیزی خواهد شد که باید باشد....

سه. فلسفه تاریخ و دیدگاه شیعه (بر اساس قرآن و روایات)

مقدمه

از دیدگاه شیعه، حرکت تاریخ ـ طبق آیات قرآن و روایات اهل بیت علیهم‌السلام ـ دارای معنا و مفهومی روشن و چهارچوب و قالب مشخص است. این حرکت، قانون‌مند و بر اساس سنت‌های الهی و اراده بشری در جریان است. مسیر و مکانیسم آن روشن و هدف و مقصدش معیّن است. جریان تاریخ، حرکتی نظام‌مند و دارای موعدی مشخّص و رو به پیشرفت و تکامل است و سرمنزل و مقصود آن، کمال و تعالی زندگی بشری است. در واقع «فلسفه تاریخ»، همان فلسفه زندگی بشری و غایت‌مندی آن، همان غایت خلقت انسان (عبادت، عبودیت و تقرّب به خدا) است. این فرجام‌شناسی روشن، مبتنی بر پیش‌بینی وحیانی (قرآن) و اخبار معصومین« علیهم‌السلام »از غیب است. در ضمن مطابق یا نظام‌مندی و سازواری جهان هستی است؛ زیرا هیچ بیهودگی و بی‌سامانی در آن وجود ندارد و بی‌حساب و کتاب نیست.

قرآن کریم این گمان را که اراده‌ای گزاف کار و مشیّتی بی‌قاعده و بی‌حساب، سرنوشت‌های تاریخی را دگرگون می‌سازد؛ به شدّت نفی می‌کند و تصریح می‌نماید که قاعده‌ای ثابت و تغییرناپذیر بر سرنوشت‌های اقوام حاکم است:

«فهل ینظرون الاّ سنّة الاوّلین فَلَن تجدَ لِسنّة اللّه تبدیلاً و لن تجد لسنّة‌اللّه تحویلاً»⁽¹⁾

«آیا این مردم جز سنّت و روشی که بر اقوام پیشین جاری شده است، انتظاری دارند؟ هرگز در سنّت خدا تبدیل یا تغییر نخواهی یافت».

بر این اساس قرآن تصریح می‌کند که: «و ما خلقنا السّماء و الارض و ما بینهما باطلاً ذلک ظنُّ الّذین کفروا فویلٌ للّذین کفروا من النّار»⁽²⁾«ما زمین و آسمان وآنچه در آنها است را باطل نیافریدیم. این گمان کسانی است که کافرند. پس وای بر کافران از آتش».

از بعد دیگر، «سرنوشت باوری» از دیدگاه شیعه، باور و پنداشت حاکمیت فضایل

و نیکی‌ها و زدودن رذایل و زشتی‌های اخلاقی و مشتمل بر انگاره‌های ذیل است:

ترسیم این جامعه آرمانی، به روشنی و با قطعیّت صورت می‌گیرد و حتمی و قطعی بودن آن قابل انکار نیست. در این راستا توجّه به چند انگاره مهم بایسته و پرفایده است:

یکم. این شکل سرنوشت باوری و فرجام‌گویی، مبتنی بر پیش‌بینی علمی و فلسفی نیست؛ بلکه بر پایه وحی و غیب است که علم آن نزد خدا و افراد برگزیده او (پیامبر و امامان معصوم« علیهم‌السلام ») است. این پیش‌بینی حتمی و قطعی، اخبار غیبی از آینده‌ای روشن و فضیلت‌گون است و بر جبری بودن حرکت تاریخ دلالت ندارد. تنها وعده و بشارت حتمی الهی بر حاکمیت صالحان و حکومت جهان عدل و نابودی باطل است.

دوّم. پیش‌بینی‌های علمی، همواره به کمک قانون‌های کلی منطقی صورت می‌گیرد و به

شکل قضایایی شرطی بیان می‌شود. هیچ پیش‌بینی علمی غیر مشروط وجود ندارد. (وقتی می‌گوییم اگر کسی سیانور بخورد، می‌میرد؛ یک پیش‌بینی علمی کرده‌ایم. این پیش‌بینی وقتی وقوع خواهد یافت که شرط مذکور در آن تحقّق یافته باشد...).

وعده دادن و خبر از آینده محتوم دادن و پیشگویی پیامبرانه و غیر مشروط کردن، کار علم نیست؛ بلکه یا کار کذّابان و یا کار پیامبران صادق است و در هر صورت، از قلمرو علم بیرون است. وعده‌های تاریخی به پیروزی این گروه یا آن طبقه و سخن از جبر نامشروط و اجتناب‌ناپذیر تاریخ گفتن، گرچه قدرت تبلیغاتی سخن را بالاتر می‌برد، ارزش علمی آن را می‌کاهد... .⁽¹⁾

سوّم. مشکل نظریات ارائه شده در «فلسفه تاریخ»، جبری بودن و ادعای علمی بودن آنها است؛ در حالی که در اندیشه قرآن حرکت تاریخ جبری نیست و اراده انسان‌ها تأثیر به سزایی در پویش گردنه‌های تاریخ و رسیدن به قلّه‌های پیشرفت و تعالی دارد؛ هر چند این سیر از مشیّت و قدرت الهی خارج نیست و بر اساس قضا و قدر صورت می‌گیرد. این حرکت و سیر به مقصد والا، خارج از قوانین و سنت‌های الهی امکان‌پذیر نیست و هدف خلقت و خواست خداوند نیز، رسیدن انسان به بالاترین حد کمال و تعالی است.

بنابراین بیان مقصد و هدف تاریخ، مکانیسم حرکت تاریخ و شناسایی بسترهای حرکت، کشف یک قانون علمی حاکم بر تاریخ نیست؛ بلکه این موارد نیز از آموزه‌های وحیانی به دست می‌آید و با مراجعه به آیات و روایات، می‌توان «فلسفه تاریخ» اسلامی را توضیح داد.

چهارم. اساس اسلام و هر دین آسمانی دیگر و بلکه پایه هر دین و هر نظام اخلاقی یا حقوقی، بر اراده آزاد انسان استوار است. اگر آدمی مختار نباشد، چگونه می‌توان او را امر یا نهی، ستایش یا نکوهش، انذار یا تبشیر، تحذیر یا ترغیب کرد و پاداش و کیفر داد؟ اگر این گونه امور در کار نباشد، چگونه دین یا نظام اخلاقی یا حقوقی‌ای استقرار خواهد یافت؟

اکثر آیات قرآنی، به تصریح یا اشاره دلالت دارد بر اینکه قوانین اجتماعی یا تاریخی، به هیچ روی اختیار را از انسان سلب نمی‌کنند. به عنوان نمونه حدود 42 آیه قرآن، انسان‌ها را به

عبرت‌اندوزی و پندآموزی از سرگذشت اقوام و امت‌های سابق دعوت می‌کند. این آیات روشن می‌کند که قوانین حاکم بر تاریخ و جامعه، از انسان سلب اختیار نمی‌کند؛ زیرا اگر چنین بود که قوانین اجتماعی ـ هر چند مشترک و تکرارپذیر باشند ـ جبری و نافی آزادی انسان‌ها باشند، باز جای این نبود که قرآن از ما بخواهد که در اوضاع و احوال گذشتگان، نیک بنگریم و از این تأمّلات تاریخ به نفع و صلاح خود بهره برگیریم؛ چرا که اگر قوانین اجتماعی آزادی ما را سلب کرده باشند و زمام امور ما همه به دست روح جامعه یا تاریخ باشد و آن روح رشته‌ای بر گردن‌های ما افکنده باشد و ما را ـ چه بخواهیم و چه نخواهیم ـ به هر جا که خاطر خواه خود او است، بکشاند، درس گرفتن از سرانجام کار پیشینیان، برای ما چه سودی خواهد داشت؟!⁽¹⁾

این قبیل آیات قرآن، به وضوح گویای این مطلب است: عللی که پدیده‌های اجتماعی و حوادث تاریخی را به وجود می‌آورند، یکسره مستقلّ و بریده از اراده‌های افراد نیستند؛ بلکه مشتمل بر آنهایند؛ بنابراین جای آن هست که ما با درس‌گیری از گذشتگان، افعال اختیاری خود را چنان سامان دهیم که عواقب نامطلوب در پی نداشته باشند.

پنجم، اراده و نقش انسان‌ها در حرکت تاریخ و پویش گردنه‌های مختلف آن، نمی‌تواند مانع تحقق بشارت و وعده حتمی الهی ـ نه پیش بینی احتمالی ـ مبنی بر استخلاف صالحان در زمین و آکنده شدن آن از عدل و داد گردد. در بعضی روایات تحقّق این وعده یقیقنی بعد از آکنده شدن جهان از ظلم و ستم دانسته شده است و مسلّم است جهان به دست خود انسان‌ها از جور و ستم پر می‌شود.

از شیعیان نیز خواسته شده است برای تعجیل فرج دعا کنند و زمینه را برای ظهور منجی موعود فراهم سازند که این نیز بر تأثیر رفتارهای انسان در تحوّلات تاریخی اشاره دارد.

ششم: تأثیر اراده بشر بر کم و کیف پدیده‌های اجتماعی و تاریخی، پیش‌بینی قطعی آینده، جامعه و تاریخ را از طریق غیر و حیانی غیر ممکن می‌سازد. روشن است که آینده موجودات مختار و از جمله بشر، به سبب همین اراده آزادی که دارند، پیش‌بینی‌ناپذیر است. قطعیتی که در

علوم طبیعی (علوم فیزیکی و علوم زیستی) هست و علوم انسانی فاقد آن است، ناشی از بی‌اختیار بودنِ جمادات، نباتات و حیوانات است؛ وگرنه چنانچه همین پدیده‌های طبیعی هم در دسترسِ آدم و تحت تأثیر تصرف و تدبیر او واقع شوند، آینده‌شان در ظلمت ابهام فرو خواهد رفت.

در هر جا که پای اراده آزاد انسان و تصرّف اختیاری وی در خودش یا در پدیده‌ای دیگر در میان بیاید، پیش‌بینی قطعی میسّر نخواهد شد؛ مگر اینکه کسی به طریقی ـ و مثلاً از راه علم غیب ـ از مبادی اراده او آگاه باشد و بداند که برای او در فلان مکان و فلان زمان، چه مبادی نفسانی تحقّق خواهد یافت و از نفسش اراده چه کاری صادر خواهد شد.

چنین کسی نیز در واقع غیب‌گویی می‌کند، نه پیش‌بینی. البته میان کسانی که به تعلیم خدای متعال، آینده جامعه و تاریخ را غیب‌گویی می‌کنند و کسانی دیگر که به استناد قوانین اجتماعی و تاریخی، آینده را پیش‌بینی می‌کنند، فرق بسیار است.⁽¹⁾

برای تبیین فلسفه تاریخ و کشف قانون‌ها و سنّت‌های حاکم بر تاریخ و شناخت پیوند مهدویت با فلسفه تاریخ از دیدگاه قرآن، نیاز به پژوهش و تحقیقی نظام‌مند و سلسله‌وار داریم که در دو قسمت ارائه می‌شود:

قسمت نخست. فلسفه تاریخ از دیدگاه شیعه

قسمت دوّم. آینده جهان از دیدگاه قرآن و روایات

3ـ1. فلسفه تاریخ از دیدگاه شیعه:

3 ـ 1 ـ 1. حرکت به سوی کمال

مهم‌ترین انگاره درباره «تاریخ آینده» در قرآن، حرکت و سیر انسان و جامعه بشری به سوی کمال و اوج گرفتن است. سرنوشت باوری به معنای باور به فرجامی متکامل و متعالی است. اوج کمال انسانی، عبارت است از کمال عقلی، خلقی و اجتماعی. بر این اساس راهبری و راهنمایی

بشر به سوی تکامل، بر عهده انسان‌های کامل (پیامبران و اوصیای آنان) نهاده شده است تا به بهترین و پسندیده‌ترین صورت، بشر را به مرحله کمال و تعالی سوق دهند. البته کمال مطلوب و نهایی انسان در باشکوه‌ترین برهه تاریخی (ظهور منجی موعود) به دست خواهد آمد.

سرنوشت و فرجام نهایی انسان، تکامل همه جانبه است؛ یعنی، تکامل در رابطه‌اش با طبیعت، آگاهی، قدرت، آزادی، عواطف، احساسات، انسان‌دوستی و در نهایت معنویت از دیدگاه علاّمه طباطبایی، این حرکت و تکامل بر اساس قانون هدایت عمومی صورت می‌گیرد: به موجب قانون هدایت عمومی ـ که در همه انواع آفرینش جاری است ـ نوع انسان به حکم ضرورت با نیرویی (نیروی وحی و نبوت) مجهّز است که او را به سوی کمال انسانیت و سعادت راهنمایی می‌کند و بدیهی است که اگر این کمال و سعادت برای انسان ـ که زندگی‌اش زندگی اجتماعی است ـ امکان و وقوع نداشته باشد؛ اصل تجهیز، لغو و باطل خواهد بود و لغو در آفرینش وجود ندارد.⁽¹⁾این امر نه تنها یک قانون عمومی است؛ بلکه خواست و نیاز خود انسان نیز می‌باشد. به بیان دیگر، بشر از روزی که در زمین، سکنی ورزیده، پیوسته در آرزوی یک زندگی اجتماعی مقرون به سعادت (به تمام معنا) می‌باشد و به امید رسیدن چنین روزی قدم برمی‌دارد و اگر این خواسته، تحقّق خارجی نداشت؛ هرگز چنین آرزو و امیدی در نهاد وی نقش نمی‌بست؛ چنان که اگر غذایی نبود، گرسنگی [هم] نبود و اگر آبی نبود، تشنگی [هم] تحقّق نمی‌یافت... .

شهید مطهری از دیدگاه دیگری به این انگاره می‌نگرد و به باور او، در فطرت و گوهر تاریخ، حرکت تکاملی وجود دارد: بر حسب بینش انسانی (فطری) تاریخ، تاریخ مانند خود طبیعت به حکم سرشت خود، متحوّل و متکامل است؛ حرکت به سوی کمال، لازمه ذات اجزای طبیعت و از آن جمله تاریخ است. و طبیعت تاریخ، نه یک طبیعت مادی محض؛ بلکه مانند طبیعت فرد انسان، طبیعتی مزدوج است از ماده و معنی.... تحول و تکامل تاریخ، تنها جنبه فنی و تکنیکی و ابزاری و آنچه بدان تمدّن نام می‌دهند، ندارد؛ گسترده و همه جانبه است؛ همه شئون معنوی و فرهنگی انسان را دربر می‌گیرد و در جهت آزادی انسان از وابستگی‌های محیطی و اجتماعی

است...».⁽¹⁾

در هر حال حرکت و سیر تاریخ به سوی عبودیت و حاکمیت ارزش‌ها و متعالی شدن انسان است و اگر غیر این می‌بود، حرکت تاریخ امری لغو و پوچ می‌نمود!

گفتنی است که تاریخ همواره شاهد رشد و تعالی انسان‌ها است؛ به خصوص که در عصر حاضر توسعه و پیشرفت مادی انسان به حد بالایی رسیده و دانش و صنعت در اوج خود به سر می‌برد و تا حدودی رفاه اقتصادی و زندگی راحت و امکانات فراوان از شاخصه‌های حلم آن به شمار می‌رود؛ اما آیا می‌توان ادعا کرد که انسان از لحاظ اخلاقی، فرهنگی و اجتماعی نیز پیشرفت و تکامل داشته است؟! آیا می‌توان چشم خود را بر انبوه مشکلات روحی، اخلاقی و اجتماعی بست و انسان قربانی صنعت و تکنولوژی را، آسوده خاطر و متعالی دانست؟! آیا این پیشرفت سریع و حیرت‌آور علمی و صنعتی، سعادت و شادکامی را نیز به انسان ارزانی داشته و هدف واقعی او را تأمین کرده است؟! اصولاً آیا انسان تنها به دنبال تأمین سعادت دنیوی و رفاه مادی است یا آرمان‌ها و خواسته‌های والاتری نیز دارد؟!

در اینجا بایسته است به دقّت مسأله «پیشرفت» و «تکامل» زندگی بشری را با بررسی مفهوم دقیق این دو واژه موشکافی کنیم. پس از تبیین مفهوم «پیشرفت» و «تکامل»، روشن می‌شود که هدف زندگی بشری و نیل به سعادت و خوشبختی، در سایه کدام یک تحقّق خواهد یافت.

در مفهوم تکامل، تعالی خوابیده است؛ یعنی، تکامل حرکت است، اما حرکت رو به بالا و عمودی. تکامل حرکت از سطحی به سطح بالاتر است؛ ولی پیشرفت در یک سطح افقی هم درست است. چه بسا چیزهایی که برای انسان و جامعه بشری پیشرفت باشد (مانند صنعت و ماشین سازی، کامپیوتر و ...)؛ ولی برای جامعه انسانی تکامل و تعالی شمرده نشود. پس با بررسی تاریخ، می‌بینیم برای بشر پیشرفت وجود داشته است. او در رابطه‌اش با طبیعت پیشروی کرده و هر چه به جلو رفته، طبیعت عینی را بیشتر در تسخیر خود و در اختیار خود قرار داده است. در این حالت ساختمان جامعه بشری از یک حالت ساده، به تدریج به سوی پیچیدگی و پیچیده‌تر

بودن پیش آمده است. همچنین در زمینه ابزار سازی به پیشرفت حیرت‌انگیزی رسیده است و بشر از نظر ابزار زندگی، به حد اعلای پیشرفت دست یافته است. این مسأله معلول تکامل تجارب بشر و تکامل علم بشر است (علوم تجربی) و ... .⁽¹⁾

در واقع «پیشرفت» عمدتاً ناظر به بعد مادی و ظاهری زندگی بشری است؛ ولی تکامل به ابعاد معنوی و واقعی زندگی اشعار دارد. حال با این همه پیشرفت در جنبه‌های مختلف، آیا انسان در ابعاد دیگر زندگی نیز به پیشرفت و تکامل رسیده است: در اخلاق، دین‌داری، پرورش فضایل و مکارم انسانی، تعاون و همدلی، احساس مسؤولیت نسبت به هم‌نوع، صلح و آرامش روحی و ...؟! از دیدگاه شهید مطهری انسان در رابطه با طبیعت و روابط ساختمانی و تشکیلاتی اجتماع پیشرفت کرده است؛ ولی در ارتباط با دیگر انسان‌ها (معنویت انسان) و در رابطه با خودش (اخلاق) چندان پیشرفتی دیده نمی‌شود!

«از دیدگاه ویل و آریل دورانت نیز در تکامل و پیشرفت انسان تردید وجود دارد. به نظر آنها: اگر منظور [از پیشرفت] رسیدن به سعادت بیشتر باشد که ادعای آن تقریباً از بادی امر مردود است... می‌شود پیشرفت را سلطه فزاینده زندگی بر محیط تعریف کرد که در این صورت پست‌ترین جاندارها و نیز انسان را شامل می‌شود! نباید متوقّع شویم که پیشرفت امری مستمرّ یا عام باشد؛ واضح است که در کار پیشرفت، برگشت و انحطاط وجود دارد...».⁽²⁾

این وضعیت زندگی بشر در حال حاضر و عصر پیشاظهور است؛ در حالی که وضعیت مطلوب و مورد انتظار بشر غیر از این است و بر اساس سنّت و خواست الهی نیز غیر از این خواهد بود؛ یعنی، تکامل معنوی و پیشرفت مادی، همپا و همراه هم بوده و جامعه آرمانی، جامعه‌ای پویا و پایا در تمامی ابعاد است. البته این وضعیت نابهنجار و کژ آلوده جوامع، امری ظاهری

و فراگیر است؛ ولی وضعیت درونی و حقیقی، بشر حرکت به سوی اخلاق و معنویت و طلب کمال واقعی و مطلوب است.

در هر حال تحقّق بشارت الهی و رسیدن انسان‌ها، به این آمال و آرزوهای دیرین خود در پرتو حکومت امام مهدی(عج) به دست می‌آید:

«در طول تاریخ گذشته و آینده، نیروهای انسان به تدریج بیشتر جنبه ایدئولوژیک پیدا کرده و می‌کند و انسان تدریجاً از لحاظ ارزش‌های انسانی به مراحل کمال خود؛ یعنی، به مرحله انسان ایده‌آل و جامعه ایده‌آل نزدیک‌تر می‌شود تا آنجا که در نهایت امر حکومت عدالت؛ یعنی، حکومت کامل ارزش‌های انسانی ـ که در تعبیرات اسلامی از آن به «حکومت مهدی» تعبیر شده است ـ مستقرّ خواهد شد و از حکومت نیروهای باطل و حیوان‌مآبانه و خودخواهانه و خود گرایانه اثری نخواهد بود... ».⁽¹⁾

از دیدگاه علامه طباطبائی نیز:

«به حکم ضرورت آینده جهان روزی را دربر خواهد داشت که در آن روز جامعه بشری پر از عدل و داد شده و با صلح و صفا، همزیستی نماید و افراد انسانی غرق فضیلت و کمال شوند. البته استقرار چنین وضعی به دست خود انسان خواهد بود و رهبر چنین جامعه‌ای منجی جهان بشری و به لسان روایات مهدی خواهد بود...».⁽²⁾

3 ـ 1 ـ 2. هدف و مقصد

بر اساس آموزه‌های دینی، انسان یک هدف و مقصد بیشتر ندارد و حرکت او در جهت تحقّق این هدف و رسیدن به این مقصد است. البته برای رسیدن به این هدف واحد و متعالی، اهداف فرعی مختلفی وجود دارد که در آموزه‌های دینی به آنها اشاره شده است. از آیات قرآن به

دست می‌آید که همه جهان هستی و از جمله انسان، به عالم بالا باز خواهند گشت و فرجام تمامی امور و پایان زندگی به سوی خداوند و از آنِ او است:

«و الی اللّه عاقبة الامور»⁽¹⁾«و فرجام کارها به سوی او است».

«و للّه عاقبة الامور»⁽²⁾«و فرجام همه کارها از آن خدا است».

«و الی اللّه ترجع الامور»⁽³⁾«و [همه] کارها به سوی خدا بازگردانده می‌شود».

بر این اساس، هدف، غایت، فرجام و آرمانی که اسلام برای بشر تصویر کرده است، فقط «خدا» است و بس.

قرآن می‌فرماید: «یا ایّها الانسان إنّک کادحٌ الی ربّک کدحاً فملاقیه»⁽⁴⁾«ای انسان تو در مسیر پروردگارت تلاشگر هستی پس او را دیدار می‌کنی». این آیه، خداوند سبحان را هدف اعلای انسان قرار می‌دهد و انسان در اینجا به معنای همه انسانیت است. پس انسانیت در مجموع به سوی خداوند متعال در تلاش و تکاپو است. واژه «کدح»؛ یعنی، حرکت مداوم و پویش مستمر و بی‌وقفه همراه با سختی و رنج و توأم با تلاش و سعی و مجاهدت؛ چرا که این حرکت، یک حرکت عادی و معمولی است؛ حرکت ارتقایی و سیر صعودی و تکاملی است... این پویش و سیر و حرکت، ناچار راهی و جادّه‌ای باید داشته باشد؛ زیرا حرکت به سوی هدف، قطعاً مقتضی طریق و مسیری است که میان پوینده و هدف کشیده شده باشد. این حقیقت در قرآن تحت عنوان سبیل اللّه، صراط و صراط اللّه یاد شده است... پس این آیه، زبان سخن گفتن از یک واقعیت ثابت و حقیقت قطعی و حتمی موجود است (نه تشویق انسان‌ها به سوی خدا). این حقیقت عبارت است از اینکه هر پویشی و پیشرفتی که انسان در مسیر تاریخی دور برد و بلند مدت خود انجام می‌دهد، حرکت و پیشرفت به سوی خداوند متعال است... .⁽⁵⁾

جهان هستی بر اساس حقّ آفریده شده و هدفی را دنبال می‌کند و آفرینش جهان، باطل، بیهوده و بازیچه نیست: «و ما خلقنا السماوات و الارض و ما بینهما لاعبین و ما خلقنا هما الاّ بالحقِّ و لکنّ اکثرهم لا یعلمون»⁽¹⁾«آسمان‌ها و زمین و آنچه را که در آنها است بازیگرانه نیافریدیم و آنها را نیافریدیم جز بر اساس حقّ؛ ولی بسیاری از آنان نمی‌دانند».

هدفی که قرآن برای کاروان بشری ترسیم می‌کند «عبادت و عبودیت» است و منظور از آن، معنای وسیع و گسترده‌ای است که شامل کلیه شئون زندگی انسان در روی زمین می‌گردد و این هدف در صورتی محقق می‌شود که در سر تا سر جهان خواسته‌ها و دستورات خدا اجرا و شناخت و عبادت او محقّق و عبودیت و معنویت جایگزین رذایل و کژی‌ها شود: «و ما خلقت الجنّ و الانس الاّ لیعبدون»⁽²⁾«و جنّ و انس را نیافریدیم مگر برای اینکه مرا عبادت کنند». استاد مطهری با اشاره به این نکته معتقد است:

«ما هرگز در قرآن به این منطق برخورد نمی‌کنیم که انسان آفریده شده است که هر چه بیشتر بداند و هر چه بیشتر بتواند تا اینکه انسان وقتی دانست و توانست، خلقت به هدف خود رسیده باشد! بلکه انسان آفریده شده است که خدا را پرستش کند و پرستش خدا، خود هدف است... طبعاً به این معنا در منطق اسلام، هدف اصلی از زندگی، جز معبود چیز دیگری نمی‌تواند باشد؛ یعنی، قرآن می‌خواهد انسان را بسازد و می‌خواهد به او هدف و آرمان بدهد و هدف و آرمانی که اسلام می‌خواهد بدهد، فقط خدا است و بس و هر چیز دیگر جنبه مقدّمی دارد، نه جنبه اصالت و استقلال و هدف اصلی».⁽³⁾

سیر و حرکت به سوی خدا و رسیدن به او، مستلزم پرورش فضایل اخلاقی، سبقت به

سوی نیکی‌ها، انجام اعمال صالح، پرستش و عبادت، عدالت و تقوا و ... است. اینها معنا و مصداق واقعی کمال و تعالی انسان است و هر یک به نوعی سعادت و خوشبختی انسان را تأمین می‌کند و زندگی‌ای آرام، متعالی، متکامل و متعادل را برای او رقم می‌زند. در این میان پیامبران و امامان نکته اتصال و دعوت مردم به سوی خدا و فضایل اخلاقی‌اند و در تحقّق اهداف و آرمان‌های والا و حقیقی، نقشی موثّر و بااهمیت دارند.

این نکته نیز روشن است که در طول تاریخ، انسان‌ها خواسته‌ها و آرمان‌های مختلفی برای خوشبختی و غایت خود در نظر گرفته‌اند (مانند علم و دانش، ثروت و مال، قدرت و مکنت، آسایش و آرامش، رفاه و عدالت و ...)؛ اما تنها خواسته اصیلی که در طول تاریخ میان انسان‌ها مشترک و مورد اتفاق همه بوده، خداپرستی و خداخواهی است. این انگاره فطری، ما را هر چه بیشتر به معنای واقعی کمال و تعالی انسان رهنمون می‌شود.

3 ـ 1 ـ 3. مسیر و مکانیسم حرکت

پس از آنکه مقصد نهایی «تاریخ» و «زندگی بشر» (حرکت به سوی خدا) مشخص شد، نوبت به بررسی مسیر و مکانیسم این حرکت می‌رسد؛ یعنی، این سیر با چه محرّک و مکانیسمی صورت می‌گیرد و مراحل و مسیرهای آن در تاریخ کدام است.

سوگمندانه باید گفت: انگاره حقیقی و اصیلی که مورد تغافل و تجاهل نظریه‌پردازان غربی و فیلسوفان تاریخ قرار گرفته است، نقش و جایگاه اساسی پیامبران و جانشینان آنان در سیر تحوّلات تاریخ، شکوفایی تمدّن‌ها و توسعه و پیشرفت جوامع و تأثیرگذاری آموزه‌های وحیانی آنان در زندگی بشری است. در این نوشتار، این مطلب بایسته، مورد توجّه قرار گرفته و نقش مهم آنها در حرکت تاریخ تبیین شده است.

از دیدگاه قرآن، صحنه تاریخ و زندگی بشری، عرصه پویش‌ها و کوشش‌های حقّ‌پرستان و باطل‌گرایان برای رسیدن به آرمان‌ها و اهداف خود می‌باشد. حقّ‌پرستان، در صدد پیروی از حق، پرستش خدا، کسب فضایل انسانی، تحقّق عدالت و سعادت واقعی انسان‌ها، ایمان، تثبیت و گسترش خداپرستی، دوری از زر و زور و ... هستند. اما باطل گرایان به دنبال شهوت‌رانی،

ثروت‌اندوزی، ظلم و ستم، کفر، فسادگری و تباهی، عدالت گریزی، کسب مقام، تکبّر و خودخواهی و ... می‌باشند.

در رأس حقّ‌پرستان و حق پویان، پیامبران، اولیای الهی و صالحان و در رأس باطل گرایان شیطان، فرعون‌ها، شاهان، ستمگران و زرمداران قرار دارند.

بین دو گروه و جبهه حقّ و باطل، همواره نزاع و درگیری وجود دارد و در واقع تضادّ و کشمکش بین آنها، محرّک و مکانیسم حرکت تاریخ است. پیامبران همواره مخالفت خود را با کفر و ستمگری فرعون‌ها و سردمداران زر و زور اعلام کرده و منافع نامشروع و باطل آنها را به چالش کشیده‌اند. دعوت اصلی آنها به تحقّق خداپرستی و عدالت اجتماعی بوده که با منافع سرشار و دنیوی باطل گرایان تعارض داشته است.

باورداران و ایمان آورندگان به رسولان الهی نیز عموماً افراد تهی دست و تحت ستم جامعه بوده‌اند که از اطاعت سردمداران کفر و باطل، سرپیچی کرده و به طریق حقّ و ظلم‌ستیزی گام نهاده‌اند. همه این عوامل، باعث واکنش جبهه باطل و درگیری و نزاع همیشگی آنان با گروه حقّ و خداپرست بوده است.

قرآن کریم تضاد و مبارزه را در مناسبات جوامع بشری مطرح کرده (همان گونه که از تضادّ میان آدم و شیطان و تضادّ در عالم طبیعت نام برده است) و از آن گاهی به عنوان مبارزه ایمان و کفر و گاهی به عنوان مبارزه حقّ و باطل یاد می‌کند. این یک واقعیت تاریخی است که آزادی اراده و قدرت انتخابی که خداوند به بشر داده است آن را اقتضا می‌کند؛ به گونه‌ای که جمعی به سوی حقّ و گروهی به سوی باطل کشیده شوند. در میان این دو گروه درگیری و ستیز به وجود آمده و در نتیجه چرخ‌های تاریخ به حرکت درآید.

در میدان مبارزه حق و باطل ـ که به وسعت کلّ تاریخ است ـ نیروهای حقّ، همان نیروهای مؤمنی هستند که پشت سر انبیا حرکت می‌کنند و رهبری این مبارزه همواره با انبیا و جانشینان آنان بوده... در این میان، امت اسلامی به عنوان آخرین و مهم‌ترین حلقه این سلسله مسؤولیت مبارزه با

باطل را در تمام جبهه‌ها بر عهده دارد.⁽¹⁾

«از نظر قرآن مجید، از آغاز جهان همواره نبردی پیگیر میان گروه اهل حق و گروه اهل باطل، میان گروهی از طراز ابراهیم و موسی و عیسی و محمد ـ صلوات اللّه علیهم ـ و پیروان مؤمن آنها و گروهی از طراز نمرود و فرعون و جباران یهود و ابوسفیان و امثالهم برپا بوده است. هر فرعون، موسایی در برابر خود داشته است: «لکلّ فرعون موسی»... در این نبردها و ستیزها، گاهی حق و گاهی باطل پیروز بوده است؛ ولی البته این پیروزی‌ها و شکست‌ها، بستگی به یک سلسله عوامل اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی داشته است... در قرآن به نقش ـ به اصطلاح ـ مرتجعانه «ملأ» و «مترفین» و «مستکبرین» و نقش حقّ طلبانه «مستضعفین» تصریح شده است. در عین حال از نظر قرآن، آن جهاد مستمرّ پیش برنده‌ای که از فجر تاریخ وجود داشته و دارد، ماهیت معنوی و انسانی دارد؛ نه مادی و طبقاتی».⁽²⁾

درباره تضاد و ستیزش میان حق و باطل، ممکن است این پرسش مطرح شود که آیا این تضادّ، همان تضادّ دیالکتیکی موجود در اندیشه هگل و مارکس است یا معنای دیگری دارد؟!

گفتنی است واقعیت طبیعت و جامعه جز یک رشته امور متضاد، چیزی نیست. تضاد در اینجا نه به معنای دیالکتیکی آن است؛ یعنی، هر چیزی ضد خود را در درون خود بپرورد و پدیده از میان اضداد عبور نموده و تحقّق پذیرد... در قرآن و احادیث به تضادّی به این معنا برنخوردیم. اگر قرآن تضاد را عامل حرکت طبیعت و تکامل جامعه می‌داند، به این معنا است که سراسر جهان از امور متخالف و متباین آفریده شده است و در اثر جدال دو متضاد، جهان رو به تکامل می‌رود. آنجا که می‌فرماید: «هو الّذی خلق الموت و الحیاة لیبلوکم ایّکم احسن عملا»⁽³⁾«مرگ

و زندگی را با هم آفرید تا شما را بیازماید کدام یک نیکوکارترید» و نیز: «قل اللّهمّ مالک الملک تؤتی الملک من تشاء و تنزعُ الملک ممّن تشاء و تعزّ من تشاء و تذلّ من تشاء...»⁽¹⁾«بگو خدایا! تو صاحب سلطنت و قدرتی؛ هر کس را بخواهی قدرت می‌دهی. از هر کس بخواهی، می‌ستانی. هر کس را بخواهی عزیز و هر کس را بخواهی ذلیل می‌کنی...». در این آیه جامعه با سلطه و قدرت، با عزّت و ذلّت، ترسیم شده است. این تضادّ اجتماعی است که مایه بقای جامعه می‌گردد. بر این اساس از دیدگاه استاد سبحانی: قرآن، صحنه زندگی انسان‌ها را صحنه دو نیروی متضاد حقّ و باطل می‌داند که سرانجام به حاکمیت نیروی حق بر باطل منجر می‌گردد: «بل نقذف بالحقّ علی الباطل فیدمغه فإذا هو زاهقٌ و لکم الویل ممّا تصفون»⁽²⁾«ما با حق، بر چهره باطل می‌زنیم تا در هم شکند و نابود گردد. وای بر شما از آنچه می‌گویید».⁽³⁾

خلاصه وجود اضداد در طبیعت و جامعه مایه تکامل و وسیله بقا و حیات جامعه و انسان‌ها است. اما این تضاد نه به معنای این است که هر چیزی ضد خود را پرورش می‌دهد؛ بلکه مقصود این است که از آمیزش مختلف‌ها، متفاوت‌ها، متزاحم‌ها و گوناگون‌ها، انواع مجدّد و جامعه وزین و متکامل به وجود می‌آید: «و قد خلقکم اطواراً»⁽⁴⁾«شما را مختلف و گوناگون آفرید».

پس از بیان معنای «تضادّ» مورد نظر قرآن، بحث را به ستیزه دو گروه حق و باطل برمی‌گردانیم. با مطالعه آیات اجتماعی قرآن، نوعی حالت دو قطبی در جامعه‌ها مشاهده می‌شود. قرآن از طرفی نوعی حالت دو قطبی در جامعه بر اساس مادی؛ یعنی، بر اساس برخورداری‌ها و محرومیت‌های مادی مطرح می‌کند که از دیدگاه استاد مطهری یک قطب با عناوین ملأ، مستکبران، مسرفان، مترفان و قطب دیگر با عناوین مستضعفان، ناس (توده‌ها)، ذریه

(کوچک‌ها و به چشم نیاها) و ارذلون (بی‌سر و پاها)⁽¹⁾یاد می‌شود و این دو قطب در مقابل هم قرار می‌گیرند.

از طرف دیگر نوعی حالت دو قطبی در جامعه بر اساس مفاهیم معنوی طرح می‌کند که یک قطب آن کافران، مشرکان، منافقان، فاسقان و مفسدان می‌باشند و قطب دیگر مؤمنان، موحّدان، متقیان، صالحان، مصلحان، مجاهدان و شهیدانند... البته با بررسی همه این موارد روشن می‌شود که جامعه دو قطب بیشتر ندارد: قطب برخوردار و ستمگر (کافران) و گروه مستضعفان که معمولاً جمع مؤمنان را تشکیل می‌دهند.⁽²⁾

در طول تاریخ، پیامبران رهبری گروه مؤمنان (جبهه حقّ) را در دست داشتند و با تمام قدرت و توان در برابر گروه کافران (جبهه باطل) صف‌آرایی می‌کردند و در صدد از بین بردن تصویر کریه کفرو باطل از جهان بودند. بر این اساس حرکت تاریخ، با سکانداری پیامبران و جانشینان صالح آنان، به سمت حق‌گرایی و پیروزی بر باطل در حرکت بوده است.

در این رابطه آیات زیادی⁽³⁾وجود دارد که ما به جهت گزیده‌گویی، از بیان آنها پرهیز کردیم.

با توجّه به آیات قرآن و روایات دیگر، به دست می‌آید که زندگی بشری دارای مراحلی است که مهم‌ترین و اثرگذارترین آنها، مرحله حضور پیامبران و جانشینان آنان و ارتباط بشر با «وحی» و آموزه‌های مستقیم الهی است. در این ارتباط انسان از ناحیه خداوند، راهنمایی و هدایت می‌شود و پیامبران نقش واسطه بین مردم و خدا و راهنمایی جامعه را بر عهده دارند. در این مرحله است که تضادّ و نزاع مستمر و همیشگی حقّ و باطل جریان دارد تا انسان به مراحل دیگر قدم گذارد.

3 ـ 1 ـ 4. پیروزی حقّ بر باطل

با توجّه به این آیات و شواهد تاریخی گوناگون، روشن می‌شود که تاریخ چیزی جز انعکاس درگیری پایدار و بی‌امان حقّ و باطل نیست. رویارویی طرفداران این دو از سپیده دم تاریخ تا کنون به طور مداوم و در میدان‌های گوناگون حیات جریان داشته و پیروزی و شکست دست به دست گردیده است. البته قدرت غیبی خداوند همیشه یاور حقّ پرستان و مؤمنان بوده است. در روند تاریخ مقاطع بسیاری پیش آمده که حقّ و رهروان راهش در ضعف و فشار و باطل و میدان دارانش در تاخت و تاز بوده‌اند؛ اما سرانجام تاریخ طبق سنن الهی از آن حق و حق‌طلبان است.

نهضت‌های توحیدی در جریان تاریخ برای نجات انسان از اسارت شیطان، هواپرستی، زرمداری و غرور و فساد و اوج دادنش به پرفرازترین قله توحید و تقوا، مجاهدات و مبارزات بی‌امان و قهرمانانه و مخلصانه‌ای را تدارک دیده‌اند و با وجود مخالفت‌ها و جنگ و ستیزه‌ها، اکثراً پیروز بوده و تا کنون بیشتر مردم را زیر چتر مکتب هدایت خود داشته‌اند؛ اما نگرش وحی، مخالفت‌ها و کشمکش‌های مخالفان دعوت‌های توحیدی را ناپایدار می‌شناسد. بر این اساس سنگرهای آنان طبق وعده تخلّف‌ناپذیر الهی فرو خواهد ریخت و حاکمیت خط انبیا بر تمامی قلوب و نفوس تحقّق خواهد یافت. قرآن نویدگر این حقیقت است که در مبارزه طولانی و پردامنه حق و باطل، سرانجام حق پیروز است و باطل محتوم به اضمحلال و انهدام و فنا:⁽¹⁾«قل جاء الحقّ و زهق الباطل اِنّ الباطل کان زهوقاً»⁽²⁾«بگو حقّ آمد و باطل را نابود ساخت که باطل بی‌تردید لایق محو و نابودی است» و «یرید اللّه‌ُ اَن یُحقّ الحقّ بکلماته و یقطع دابر الکافرین لیحقّ الحقّ و یبطل الباطل و لو کره المجرمون»⁽³⁾«و خداوند می‌خواهد حق را با کلمات خود تقویت و ریشه کفر و کافران را قطع کند تا حقّ تثبیت شود و باطل را از میان برود؛ هر چند مجرمان را خوش نیاید».

کشمکش و نزاع بین حق و باطل منحصر در زمان پیامبران و جانشینان آنان نیست. بشر بعد از بعثت پیامبر اسلام« صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » (آخرین دین الهی) و حضور جانشینان معصوم او، وارد مرحله دیگری از زندگی خود می‌شود. در این مرحله پیامبر یا جانشینان او حضور مستقیم دارند و آخرین جانشین او در ورای پرده غیبت است. در این مرحله، بشر از آثار و برکات آموزه‌های وحی و دریافت‌های عقلی بهره‌مند شده و با تکیه بر علم و دانش، راه‌های پیشرفت و توسعه را طی می‌کند. حق‌مداران با تکیه بر آموزه‌های دین، خود یا به رهبری علما و دانشمندان، علیه جبهه باطل موضع‌گیری کرده و در نزاع و درگیری با این گروه هستند.

تضادّ و کشمکش بین حقّ و باطل و مؤمنان و کافران از نخستین لحظات تاریخ تا کنون ادامه داشته است و نزاع و ستیزه‌های خارج از این چهارچوب، محدود و گذرا بوده و استمرار و تداومی در تاریخ نداشته است. حال نقطه پایانی این درگیری و تضادّ کجا و چه وقت است؟ با توجّه به وعده قرآن، نقطه پایانی این «تضادّ»، غلبه و پیروزی ایمان و حقّ و نابودی کفر و باطل است؛ بدین صورت که در عصری، «حقّ» به اوج قدرت و کمال خود می‌رسد و زمینه برای فتح و پیروزی آن به وجود می‌آید. باطل نیز به نهایت قدرت و انحطاط و فساد کشیده می‌شود و وقتی هر دو به نهایت خود رسیدند، حقّ با امداد خداوند و آگاهی و توانایی مؤمنان و صالحان بر باطل غلبه می‌کند و کافران و مفسدان را از میان برمی‌دارد و قدرت و سلطه شیطان از بین می‌رود. در روایات به صراحت از نابودی و هلاکت شیطان به دست امام زمان« علیه‌السلام » اشاره شده است.

پیروزی نهایی نیروهای حق و صلح و عدالت ، اندیشه‌ای قرآنی است که با قاطعیت اعلام می‌دارد: پیروزی نهایی با دین حق و ایمان و غلبه قطعی صالحان و متقیان، کوتاه شدن دست ظالمان و مستکبران و آینده روشن و سعادتمندانه بشر است.

نقطه اوج و متعالی این حرکت با قیام و ظهور منجی موعود ـ و از دیدگاه اسلام مهدی(عج) ـ تحقّق می‌یابد و او رهبری گروه حقّ را به دست می‌گیرد و با تمام توان، به جنگ نهایی با جبهه کفر و باطل می‌پردازد و در تحقّق وعده‌های حتمی الهی، پیروز می‌شود و تاریخ به شکوه‌مندترین فرجام خود می‌رسد.

از دیدگاه استاد مطهری: «در حدیث مشهور «یملأ اللّه به الارض قسطاً و عدلاً کما مُلئت ظلماً و جوراً»؛ تکیه بر روی ظلم شده است و می‌رساند که قیام مهدی(عج) برای حمایت [از[ مظلومانی است که استحقاق حمایت دارند... شیخ صدوق روایتی از امام صادق« علیه‌السلام » نقل می‌کند مبنی بر اینکه این امر تحقّق می‌پذیرد، مگر اینکه هر یک از شقی و سعید به نهایت کار خود برسد. سخن در این است که گروه سعدا و گروه اشقیا، هر کدام به نهایت کار خود برسند. [پس[ سخن در این نیست که سعیدی در کار نباشد و فقط اشقیاء به منتها درجه شقاوت برسند.

در روایات اسلامی، سخن از گروهی زبده است که به محض ظهور امام(عج) به آن حضرت ملحق شوند. بدیهی است که این گروه ابتدا به ساکن خلق نمی‌شوند... معلوم می‌شود در عین اشاعه و رواج ظلم و فساد، زمینه‌های عالی وجود دارد که چنین گروه زبده را پرورش می‌دهد. این خود می‌رساند که نه تنها حق و حقیقت به صفر نرسیده است؛ بلکه فرضاً اگر اهل حق از نظر کمیّت قابل توجّه نباشند؛ از نظر کیفیت، ارزنده‌ترین اهل ایمان‌اند و در ردیف یاران سیّد الشهداء« علیه‌السلام »... . در برخی روایات اسلامی، سخن از دولتی است از اهل حق که تا قیام مهدی(عج)، ادامه پیدا می‌کند.⁽¹⁾

این وعده قطعی و حتمی خداوند به مؤمنان و حق‌مداران است که به هیچ عنوان تخلّف نمی‌پذیرد و حقّ با تمام توان و شکوه، به پیروزی می‌رسد. از مجموع آیات و روایات استنباط می‌شود که قیام مهدی موعود« علیه‌السلام » آخرین حلقه از مجموعه حلقات مبارزات حق و باطل است که از آغاز جهان برپا بوده است. مهدی موعود، تحقّق بخش ایده‌ال همه انبیا و اولیا و مردان مبارز راه حق است و به عبارتی او حاصل تمامی مجاهدت‌ها و تلاش‌های پیامبران و ثمره قیام‌ها و مبارزات حقّ طلبان است:

«از آیات قرآن، استفاده می‌شود که ظهور مهدی موعود حلقه‌ای است از حلقات مبارزه اهل حق و اهل باطل که به پیروزی نهایی اهل حق منتهی می‌شود. سهیم بودن یک فرد در این سعادت، موقوف به این است که

آن فرد عملاً در گروه اهل حق باشد. آیاتی که بدان‌ها در روایات استناد شده است، نشان می‌دهد که مهدی موعود(عج) مظهر نویدی است که به اهل ایمان و عمل صالح داده شده است⁽¹⁾، مظهر پیروزی نهایی اهل ایمان است.»⁽²⁾

ظهور مهدی موعود منّتی است بر مستضعفان و خوار شمرده شدگان و وسیله‌ای است برای پیشوا و مقتدا شدن آنان و مقدمه‌ای برای وراثت آنها، خلافت الهی در روی زمین است.⁽³⁾ظهور مهدی موعود، تحقّق بخش وعده‌ای است که خداوند متعال از قدیم‌ترین زمان در کتب آسمانی، به صالحان و متقیان داده است که زمین از آن آنان است و پایان تنها به متقیان تعلق دارد».⁽⁴⁾

امام باقر« علیه‌السلام » در تفسیر آیه «و تلک الایّام نداولها بین النّاس»⁽⁵⁾می‌فرماید: «از وقت خلقت آدم تا این زمان، دولتی برای خدا و دولتی برای ابلیس بوده است. پس کجا است دولت خدا در این زمان؟! و نیست صاحب دولت خدا، مگر قائم⁽⁶⁾».

امام هادی« علیه‌السلام » فرموده است: «او کسی است که وحدت کلمه ایجاد می‌کند، نعمت را کامل می‌سازد. خداوند حق را به دست او تحقّق می‌بخشد و باطل را نابود می‌کند. آن گاه آیه «بقیة‌اللّه خیرٌ لکم» را قرائت کرد و فرمود: به خدا سوگند! بقیّة اللّه، او است⁽⁷⁾».

در روایتی آمده است: «محمد بن مسلم گوید: از امام باقر علیه‌السلام پرسیدم: مقصود از آیه «و

اللیل اذا یغشی»چیست؟فرمود: شب، اشاره به آن است که سدّ راه علی علیه‌السلام شد و او را فرو پوشاند. «و النّهار اذا تجلّی»، روز، اشاره به قائم ما است که وقتی خروج می‌کند، دولتش بر همه دولت‌های باطل چیره‌گی می‌یابد⁽¹⁾».

روشن است که پیروزی بر باطل و محو کفر و فساد و بی‌عدالتی از جهان، تنها گام نخست و آغازین این فرجام شکوه‌مند است و والاترین و حسّاس‌ترین نقطه آن، تشکیل دولت مهدی و حکومت جهانی عدل است؛ یعنی، پیروزی و سلطه بر کفر و باطل، آغاز و زمینه تشکیل دولت کریمه‌ای است که به اداره جهان می‌پردازد و آرمان سعادت و خوشبختی را در مرحله عمل تحقّق می‌بخشد. بدون تشکیل دولت حق، امکان بهره‌برداری از این پیروزی بی‌نظیر وجود ندارد و ممکن است گروه باطل باز فعالیت خود را آغاز کنند و موانع عمده‌ای در مقابل گروه حقّ ایجاد نمایند.

به طور خلاصه می‌توان پاسخ پرسش‌های «فلسفه تاریخ» از دیدگاه قرآن را چنین برشمرد:

عصر هر پیامبری، بستر و مرحله‌ای برای گذر تاریخ به مراحل بالاتر و کامل‌تر از گذشته است. تاریخ در عصر ظهور، به مرحله نهایی و کامل خود خواهد رسید. این مرحله آغاز زندگی نوین، پیشرفته و متکامل است و بشر در آن از رفاه، سعادت، عدالت، امنیت و معنویت برخوردار خواهد شد.

3ـ2. آینده از دیدگاه قرآن و روایات

3 ـ 2 ـ 1. آخر الزمان و آینده بشری

یکی از آموزه‌های مهم دینی درباره آینده تاریخ، بحث از «آخر الزمان» است. این واژه معانی و مفاهیم متفاوتی دارد؛ اما آنچه که مربوط به مهدویت است، عبارت است از اینکه: «آخرین بخش از زمان که در آن مهدی موعود ظهور می‌کند و تحوّلات عظیمی در عالم واقع می‌شود». بر این اساس در فرهنگ عامّه مسلمانان ـ مخصوصاً شیعه ـ اصطلاح «آخر الزّمان» حکایت از عصری می‌کند که مهدی موعود در آن ظهور می‌کند و تحوّلات ویژه‌ای در جهان رخ می‌دهد.⁽¹⁾

آخر الزمان خود به دو مرحله کاملاً متفاوت تقسیم می‌شود: دوران نخست که انسان به مراحل پایانی انحطاط اخلاقی می‌رسد... فساد اخلاقی و ستم همه جوامع بشری را فرا می‌گیرد و واپسین امیدهای بشری به ناامیدی می‌گراید. دوران دوّم عصر تحقق وعده‌های الهی به پیامبران و اولیای خداست و با قیام مصلح جهانی آغاز می‌شود. در آخر الزّمان وقایع گوناگونی پیش‌بینی شده که با تحقّق آنها، تاریخ بشری وارد یک مرحله نوینی می‌شود:

بر این اساس با ظهور مهدی(عج)، تحوّل عظیمی در جوامع واقع می‌شود، فساد و ستم از

میان می‌رود و توحید و عدل و رشد و کمال عقلی و علمی در سراسر زندگی انسان‌ها گسترش می‌یابد. در روایتی چند بحث «آخر الزّمان» به عنوان مرحله نوین و متکامل زندگی بشر مطرح شده است؛ از جمله، پیامبر خدا« صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » به حضرت علی« علیه‌السلام » فرمود: آیا تو را بشارت ندهم؟ آیا تو را خبر ندهم؟ عرض کرد: بلی ای رسول خدا! آن حضرت فرمود:⁽¹⁾«هم اینک جبرئیل نزد من بود و مرا خبر داد: قائمی که در آخر الزّمان ظهور می‌کند و زمین را پر از عدل و داد می‌سازد ـ همان گونه که از ظلم و جور آکنده شده ـ از نسل تو و از فرزندان حسین« علیه‌السلام » است».

پیامبر« صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » در روایت دیگری می‌فرماید:⁽²⁾«هنگام پایان زمان و آشکار شدن فتنه‌ها، مردی هست که به او مهدی گفته می‌شود و بخشش بسیار دارد».

با توجّه به روایات فراوان، می‌توان گفت که «آخر الزّمان» پایان تاریخ است؛ اما پایانی روشن و سعادت‌آمیز که غرض از آفرینش انسان‌ها به طور کامل تحقّق خواهد یافت و جهان شاهد بهترین دوران از زندگی بشری خواهد بود.

3 ـ 2 ـ 2. آیات قرآن و روایات

چنان که گذشت، در آیاتی چند از قرآن، وعده حتمی و یقینی داده شده که پیروزی نهایی با حق و ایمان خواهد بود و صالحان و مستضعفان حکومت زمین را در دست خواهند گرفت. بر اساس تفاسیر و روایات زیادی، مهدی موعود (از فرزندان پیامبر اسلام) رهبری گروه حقّ و ریاست دولت کریمه را بر عهده خواهد داشت. او حاصل تلاش‌ها و مجاهدت‌های تمامی پیامبران و جانشینان صالح آنان است که وعده خداوند را مبنی بر پیروزی حق تحقّق خواهد بخشید. با پژوهش و سیر منطقی در آیات، تفاسیر و روایات، می‌توان به روشنی این نظام غایی را به دست آورد:

این بشارتی است در زمینه پیروزی حق بر باطل و ایمان بر کفر. این بشارتی است برای همه انسان‌های آزاده و خواهان حکومت عدل و داد و برچیده شدن بساط ظلم و جور. نمونه‌ای از تحقق این مشیت الهی، حکومت پیامبر« صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » و یارانش بعد از ظهور اسلام بود... نمونه گسترده‌تر آن، ظهور حکومت حق و عدالت در تمام کره زمین به وسیله مهدی(عج) است. این آیات، از جمله آیاتی است که به روشنی بشارت ظهور چنین حکومتی را می‌دهد؛ لذا در روایات اسلامی، تفسیر این آیه را به آن ظهور بزرگ، پیوند داده‌اند.⁽²⁾

امام علی« علیه‌السلام » در تفسیر این آیه می‌فرماید: «این گروه آل محمد هستند، خداوند مهدی آنها را بعد از زحمت و فشاری که بر آنان وارد می‌شود، برمی‌انگیزد و به آنها عزّت می‌دهد و دشمنان‌شان را ذلیل و خوار می‌کند».⁽³⁾

آن حضرت همچنین می‌فرماید:⁽⁴⁾«مستضعفان زمین که در قرآن از آنان یاد شد و خداوند آنها را پیشوا قرار می‌دهد، ما اهلبیت هستیم. خداوند مهدی ما را برخواهد انگیخت پس آنان را عزّت و دشمنانشان را ذلّت خواهد داد».

از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام روایت شده است:⁽⁵⁾«این آیه درباره صاحب الامر است که در آخرالزمان ظهور می‌کند و جبّاران و فراعنه را نابود می‌سازد و شرق و غرب عالم را مالک

می‌شود و آن را از عدل آکنده می‌سازد همان طور که از ستم پر شده بود».

بر اساس این آیه ظهور مهدی موعود، تحقّق بخش وعده‌ای است که خداوند از گذشته‌های دور، در کتاب‌های آسمانی به حق‌پرستان، صالحان و تقواپیشگان داده است که زمین از آنِ ایشان است و فرجام نیک به مؤمنان تعلّق دارد. در تفسیر این آیه آمده است: «خداوند متعال خبر می‌دهد که منافع جهان به صالحان منتقل می‌شود ـ بدون آنکه معامله‌ای صورت گیرد ـ و برکات زمین مختص به آنان خواهد شد. این برکات در شکل دنیوی‌اش جامعه‌ای صالح خواهد بود که از شرک و گناه پاک گشته است. جامعه‌ای بشری و صالحی که خدا را بندگی کنند و به او شرک نورزند».⁽²⁾

«ارض» در این آیه به مجموع کره زمین گفته می‌شود و سراسر جهان را شامل می‌گردد که با ظهور مهدی موعود(عج) حکومت در دست صالحان قرار خواهد گرفت.

امام باقر« علیه‌السلام » در تفسیر این آیه می‌فرماید:

«[بندگان صالحی که در این آیه یاد شده‌اند]، یاران مهدی(عج) در آخر الزّمان هستند⁽³⁾».

در روایتی منسوب به امام صادق« علیه‌السلام » آمده است:

«منظور از اینکه زمین را بندگان صالح خدا به ارث می‌برند، مهدی قائم« علیه‌السلام »و یاران او هستند⁽⁴⁾».

در روایتی نیز از پیامبر اکرم« صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » نقل شده است:

«اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نمانده باشد، خدا آن روز را طولانی گرداند تا مردی از اهل بیت من برانگیخته شود و زمین را از عدالت پر نماید؛ همچنان که از ستم و بیداد پر شده بود⁽¹⁾».

«این آیه وعده زیبایی است... خدای سبحان به کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام دهند، وعده می‌دهد که به زودی جامعه‌ای برایشان برپا می‌دارد که به تمام معنا صالح باشد و از ملکه کفر و نفاق و فسق پاک باشد. زمین را ارث برند و در عقاید افراد آن و اعمالشان جز دین حق، چیزی حاکم نباشد. در امنیت زندگی کنند، ترسی از دشمن داخلی و خارجی نداشته باشند. از کید نیرنگ بازان و ظلم ستمگران و زورگویی زورگویان آزاد باشند. این جامعه طیّب و طاهر با صفاتی که از فضیلت و قداست دارد، هرگز تا کنون در دنیا منعقد نشده و دنیا تا کنون چنین جامعه‌ای به خود ندیده است، ناگزیر اگر مصداقی پیدا کند، در روزگار مهدی(عج) خواهد بود؛ چون اخبار متواتری که از رسول خدا« صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » و ائمه اهل بیت« علیهم‌السلام » در خصوصیات آن حضرت وارد شده، از انعقاد چنین جامعه‌ای خبر می‌دهد. حق این است که آیه شریفه جز با اجتماعی که به وسیله ظهور مهدی به

زودی منعقد می‌شود، قابل انطباق با هیچ مجتمعی نیست».⁽¹⁾

از امام صادق« علیه‌السلام » در تفسیر آیه «وعد اللّه الّذین...» نقل شده که فرمود:

«[ین آیه] در شأن قائم« علیه‌السلام » و اصحابش نازل شده است⁽²⁾».

مرحوم طبرسی در ذیل آیه می‌گوید: از اهل بیت« علیهم‌السلام » نقل شده است که:

«این آیه درباره مهدی آل محمد« صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » است⁽³⁾».

علاّمه طبرسی(ره) از امام صادق« علیه‌السلام » نقل کرده است: این آیه هنوز تأویل نشده است و اگر قائم ما ظهور کند، به زودی خواهید دید کسی را که معنای این آیه را می‌فهمد. دین محمد« صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » به همه جا خواهد رسید، چنان که شب به همه جا می‌رسد؛ به صورتی که بر روی زمین مشرکی باقی نخواهد ماند⁽⁴⁾».

در تفاسیر مختلفی از امام سجاد« علیه‌السلام » درباره تفسیر این آیه نقل شده است: «آنان به خدا سوگند شیعیان ما هستند. خداوند این کار را برای آنها به دست مردی از ما انجام می‌دهد که مهدی این امت است. زمین را پر از عدل و داد می‌کند، آن گونه که از ظلم و جور پر شده باشد⁽⁵⁾».

مفهوم آیه، پیروزی همه جانبه اسلام بر همه ادیان جهان است؛ یعنی، سرانجام اسلام همه سرزمین‌ها را فرا خواهد گرفت. بررسی موارد استعمال ماده «اظهار» «لیظهره علی الدین...» در آیات قرآن، نشان می‌دهد که این ماده بیشتر به معنای غلبه جهانی و قدرت ظاهری آمده است. شکّی نیست که در حال حاضر این موضوع (گسترش کامل اسلام) تحقّق نیافته؛ ولی می‌دانیم که وعده حتمی خداوند به تدریج در حال تحقّق است.

طبق روایات مختلفی، تکامل این برنامه، هنگامی خواهد بود که مهدی(عج) ظهور کند و به برنامه جهانی شدن اسلام را تحقّق بخشد.⁽¹⁾

امام صادق« علیه‌السلام » در تفسیر آیه «هو الّذی أرسل...» می‌فرماید: «به خدا سوگند! این آیه تا کنون تأویل نشده و تأویل نیز نخواهد شد تا اینکه قائم خروج کند. پس زمانی که قائم خروج کرد و باقی نمی‌ماند کافر به خداوند بزرگ و مشرک به امامت مگر اینکه از خروج او ناراحت می‌شود. پس اگر کافر یا مشرک در داخل سنگی پنهان شود، آن سنگ خواهد گفت: ای مؤمن! در داخل من کافری پنهان شده، پس مرا بشکن و او را بکش⁽²⁾».

از امام باقر« علیه‌السلام » نقل شده است: «این امر، در زمان خروج مهدی آل محمد« صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » است.پس کسی باقی نمی‌ماند مگر اینکه اقرار به نبوت محمد« صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » می‌کند⁽³⁾».

بر اساس احادیث قیام مهدی(عج) از روشن‌ترین مصداق‌های این آیه است و نتیجه آن،

پیروزی نهایی حق بر باطل در سراسر جهان است. این قانون کلی الهی و ناموس تخلّف‌ناپذیر آفرینش (پیروزی حق) در هر عصر و زمانی مصداقی دارد و قیام پیامبر« صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » و پیروزی آن حضرت بر لشکر شرک و بت‌پرستی و نیز قیام مهدی(عج) بر ستمگران و جباران جهان از چهره‌های روشن و تابناک این قانون عمومی است. این قانون الهی، رهروان راه حق را در برابر مشکلات امیدوار و نیرومند و قوی و پراستقامت می‌دارد و به ما در همه تلاش‌های اسلامی‌مان نشاط می‌بخشد. بر این اساس در بعضی از روایات، جمله «جاء الحقّ و زهق الباطل» به قیام مهدی(عج) تفسیر شده است.⁽¹⁾

امام باقر« علیه‌السلام » در تفسیر آیه «قل جاء الحق...» فرمود: هنگامی که امام قائم« علیه‌السلام » قیام کند، دولت باطل برچیده می‌شود⁽²⁾».

در روایت دیگری آمده است:

«به هنگام تولّد مهدی(عج) بر بازویش این جمله نقش بسته بود: «جاء الحقّ و زهق الباطل...»».⁽³⁾

چکیده بحث:

از دیدگاه شیعه قرآن با بیان چند انگاره مهم و اساسی، به دقّت سیر تاریخ، محرّک تاریخ و مقصد تاریخ را مشخص کرده و به روشنی نظر خود را درباره «فلسفه تاریخ» و فرجام آن ارائه نموده است:

به حاکمیت نیروی حق بر باطل منجر می‌گردد.

حکومت و خلافت بر روی زمین را در دست خواهند گرفت. این در زمانی است که رهبری گروه حق در دست منجی موعود و بقیة‌اللّه قرار گیرد.

فصل دوم: نظریه‌های آینده تاریخ

اشاره

سیاست و دولت در آینده

اشاره

فرجام‌مندی سیاست (دولت)، یکی از انگاره‌های مهم در سرنوشت باوری است. سیاست و دولت، بایسته‌ترین و مهم‌ترین رکن زندگی اجتماعی بشر به شمار می‌آید؛ از این رو نوع نگرش به آینده آنها، اهمیت و جذّابیت ویژه‌ای دارد. در این فصل نخست سیاست و دولت جداگانه بررسی و سپس پیوند آن دو بیان می‌شود. آن گاه فرجام‌مندی سیاست از دیدگاه چهار اندیشه و مکتب زیر، مورد پژوهش قرار می‌گیرد:

یک. سیاست

سیاست (Politics)، یکی از بایسته‌ها و نگرش‌های اساسی زندگی بشری و انگاره‌ای ناگسستی و جدایی‌ناپذیر از کنش‌ها، تصمیم‌گیری‌ها و کارکردهای زیستی او است.

«سیاست در معنای خاص، علم و هنر راهبری یک دولت و در معنای

عام، هر نوع روش اداره یا بهبود امور شخص یا اجتماع است».⁽¹⁾

دانشواژه سیاست (Politics) از واژه یونانی «پولیس» (Polis = شهر) برگرفته شده است. ارسطو گفته است: «انسان به حکم Physis موجودی است که برای زندگی در Polis آفریده شده است».⁽²⁾سیاست در معنای یونانی، علم حکومت بر شهر بود؛ اما در یونان، شهر و دولت از هم جدایی‌ناپذیر بودند. برخی از محققان می‌گویند: واژه Polis در اسناد آتن، به خصوص به معنای جامعه سیاسی یک کشور در ارتباط با کشورهای دیگر و یا به عبارت بهتر به معنای شخصیت بین‌المللی آمده است. امروزه واژه «سیاست» به مسائل جاری حکومت و جامعه ـ که ماهیت اقتصادی و سیاسی در مفهوم علمی دارند ـ اشاره می‌کند. به گفته رابرت دال «سیاست یکی از حقایق غیر اجتناب زندگی بشر است. انسان‌ها در هر لحظه از زمان به نوعی با مسائل سیاسی درگیر می‌باشند».⁽³⁾

تنها از راه روند سیاسی است که انسان می‌تواند امیدوار باشد. زندگی خود را بر پایه خرد و کمال مطلوب‌ها قرار دهد.⁽⁴⁾

بر این اساس «سیاست»، امری فراخ دامن و چهارچوب عقلی و علمی فعالیت‌ها و کارکردهای مهم و گوناگون انسان است. سیاست غالباً به شکل توصیفی برای اشاره به هر جنبه‌ای از امور حکومتی و زندگی سیاسی در کلّ و نیز علم و هنر حکومت کردن به کار می‌رود که این سبب می‌شود واژه «سیاست» واژه‌ای فراگیر باشد.

البته نه تنها واژه «سیاست»؛ بلکه خود سیاست و امر سیاسی هم امروزه گسترده، فراگیر، تأثیرگذار و سرنوشت‌ساز است. در دوران مدرن، سیاست نوید این را می‌داد که به کمک آن، جوامع بر سرنوشت خود حاکم خواهند شد و مهار آن را با خلق فضا و قلمروی سیاسی در دست

خود خواهند گرفت و در آن، به دنبال یافتن پاسخ‌هایی برای پرسش‌های بنیادین «سیاست»⁽¹⁾خواهند بود: اینکه ما که هستیم؟ چه باید به دست آوریم؟ و چگونه زندگی کنیم؟ سیاست در این معنا، از برخورد دائمی منافع، ایدئولوژی‌ها و ارزش‌ها خبر می‌دهد. سیاست درباره شکل‌گیری اراده عمومی و مقصود عمومی و تعیین منافع عمومی است: اینکه چه چیزی باید حفظ و چه چیزی باید اصلاح و متحوّل شود؟ چه چیزی باید عمومی و چه چیزی باید خصوصی باشد؟ با چه قواعدی باید بر جوامع حکم رانده شود؟ شالوده همه این انگاره‌ها، این باور است که آنچه به سر ما و به سر جوامع ما می‌آید، در دست خود ما است.

دو. دولت (State)

اشاره

گفت و گو و بحث درباره «دولت» امری بایسته و اهمیت‌دار و در عین حال سخت و پیچیده است. همچنین بحث درباره ضرورت و بایستگی وجود «دولت» و نیز تمایزات، خصوصیات و فواید آن، جایگاه خاصی در میان مباحث سیاسی دارد. پیچیدگی و ابهام قابل ملاحظه‌ای درباره «دولت» و به ویژه ارتباط آن با مفاهیم دیگر مانند جامعه، جماعت، ملّت، حکومت، سلطنت، حاکمیت و ... وجود دارد. اغلب این مفاهیم با مفهوم دولت خلط می‌شوند. از طرفی هنگام بررسی مفهوم دولت، باید آگاه بود که این مفهوم، معضل‌ترین مفهوم در سیاست است؛ علّت آن، دو پهلویی و پیچیدگی آن است که آن را در عین حال، سهل و ممتنع ساخته است.

برخی از مواضع فکری نیز نسبت به ضرورت وجود دولت شک و تردید کرده و اندیشه‌هایی در خصوص «جامعه بی‌دولت» عرضه داشته‌اند؛ لکن در سطح امور روزمرّه، دولت به صورت ظریفی در قسمت عمده زندگی ما نفوذ و رخنه می‌کند.

واژه دولت (State)، از ریشه لاتینی Staves به معنای ایستادن و به صورت دقیق‌تر از واژه Statvsبه معنای وضع مستقرّ و پابرجا گرفته شده است. «دولت» قدرت عمومی است و با ساخت اقتدار و روابط قدرت در جامعه سر و کار دارد. مفهوم دولت روی هم رفته، مفهومی باز

و قابل تعبیر و تفسیر بسیار است. با این حال مفهوم دولت، مفهومی منفعل نیست؛ بلکه بیش از هر چیز دیگر، اساس واقعیت سیاسی را تشکیل می‌دهد. دولت متضمن معنای نظم اجتماعی است که در آن شهروندان وحدت می‌یابند.⁽¹⁾افراد دارای گرایش ذهنی نسبت به دولت هستند که منبع مشروعیت دولت به شمار می‌رود؛ هر چند ممکن است گاهی مردم نسبت به دولت احساس وفاداری نکنند و یا مشروعیت آن را زیر سؤال ببرند. اما به هر حال افراد طبعاً در درون دولت زندگی می‌کنند و رشد و رفاه آنها بستگی به دولت دارد. فرد نمی‌تواند وابستگی خود را نادیده بگیرد. از نظر عملی مشکل بتوان زندگی را بدون دولت تصوّر کرد. با توجّه به اهمیت آن و نیز پراکندگی دیدگاه‌ها، ارائه تعریف واحدی از دولت که برای اکثریت افراد دخیل در این مسأله رضایت‌بخش باشد، غیر ممکن است. در ذیل به پاره‌ای از این تعاریف اشاره می‌شود:

این تعاریف و تعریف‌های دیگر، شامل نگاه‌های ساده‌انگارانه و ناقص تا نگرش‌های بلندپروازانه و عمیق درباره دولت است. به هر حال دولت، فراتر و گسترده‌تر از آن چیزی است که در کلام عموم مردم مطرح می‌شود. دولت عالی‌ترین مظهر رابطه قدرت و حاکمیتی است که در همه جوامع وجود داشته است و مفهومی گسترده‌تر از نهادهای اجرایی و قانون‌گذاری دارد.

از زبان وبر نقل شد که دولت، عبارت است از تشکیلاتی که در یک قلمرو معین، انحصار مشروع کاربرد قوه قهریه را دارد؛ اما الگویی از حکومت و دولت که از این تعریف استنباط می‌شود ـ دنیایی که تحت تسلّط دولت‌های ملّی حاکم باشد ـ مفهومی جدید و نسبتاً بحث‌انگیز است. امروزه نظریه غالب دولت ـ به مفهومی که در سازمان ملل متحد و حقوق بین الملل پذیرفته است ـ به معنای «دولت‌های حاکم» است که مشروعیت خود را عمدتاً از این اندیشه گرفته‌اند که ملّت‌ها، حقّ تعیین سرنوشت خویش را دارند.⁽³⁾

بنابراین چنین به نظر می‌رسد که آحاد یک ملّت، باید نسبت به تشکیل یک حکومت ـ حکومتی که ضامن نظام قانونیِ متناسب با فرهنگ و سنن آنها باشد ـ رضایت داشته باشند. این اندیشه فقط با انقلاب‌های فرانسه و آمریکا در اواخر قرن هجدهم بود که آشکارا به محور تاریخ بشر تبدیل شد. گفتنی است دولت (دولت ـ ملّت) دارای ویژگی‌ها، خصوصیت‌ها و ملاک‌هایی است که به راحتی می‌توان به معنای درست آن راه یافت.

ابوالفضل قاضی معیارها و ملاک‌هایی را برای دولت ـ کشور بیان می‌کند که آن را از سایر جماعات ناقص، متمایز می‌کند: 1. استحکام پیوندها (همبستگی)؛ 2. کمال سازمان‌بندی حکومتی (ساخت قدرت تکامل یافته و نهایی است)؛ 3. شخصیت حقوقی دولت ـ کشور؛ 4. حاکمیت.⁽¹⁾

ملاک و معیارهای دیگری نیز برای «دولت» در نظر گرفته شده که آن را با دیگر سازمان‌های اجتماعی ـ حتی با اقتدارهای جمعی گذشته ـ متفاوت می‌سازد. پاره‌ای از این تفاوت‌ها عبارت است از:

این چنین دولتی، با هیئت حاکمه یک قبیله و یا یک امپراتوری فرق دارد. دولت قدرت عام و مستدامی است که بالاتر از حکّام و اتباع ایشان قرار دارد. از نظر جغرافیایی دولت در سرزمینی مشخّص واقع است و بر آن حکمرانی می‌کند. دولت ـ بر خلاف گروه‌های داخلی ـ دارای بیشترین میزان سلطه بر منابع و وسایل اجبار است. دولت به عنوان عالی‌ترین مرجع اقتدار، مدعی سلطه انحصاری در درون قلمرو خویش است و به این معنا واحد حاکمیت است. دولت منبع قانون

است و یا حداقل ماهیت آن، سخت به وجود قانون وابسته است. دولت در مقایسه با سازمان‌ها یا گروه‌های دیگر، دارای اهداف گسترده‌تر و فراگیرتری است. غایت اصلی آن ـ به اصطلاح قدما ـ تأمین خیر عمومی است. دولت قدرت عمومی مستمر و متداوم است. اعمال آن واجد آمریت حقوقی بوده و از خواست‌های افراد و گروه‌های کارگزار متمایز هستند. این ویژگی‌های صوری «دولت» است که آن را از سایر وجوه قدرت متمایز می‌کند...

مفهوم دولت اغلب به صورت هم معنا و یا همراه با شماری از مفاهیم دیگر (جامعه، جماعت، ملّت، حکومت و ...) به کار می‌رود که بهتر است در کاربرد آنها دقّت و تأمّل کرد.⁽¹⁾در هر حال می‌توان این تعریف را پذیرفت که: «دولت چهارچوبی از ارزش‌ها است که در درون آن زندگی جریان می‌یابد و خود قدرت عمومی را در جهت تحقّق آن ارزش‌ها به کار می‌برد».

دولت را می‌توان تجلّی قدرت ناشی از تشکّل سیاسی یک جامعه دانست و وجود آن را از طریق صفات و خصایص ویژه (عناصر بنیادی دولت) درک و احساس کرد. این عناصر عبارت است از: مردم، سرزمین، حکومت (سازمان حکمرانی) و حاکمیت. بدون اینها، دولت موجودیت و مفهومی نخواهد داشت.

1. مردم (جمعیت)

عنصر اولیه و بنیادی موجودیت دولت، مردم است. دولت را به عنوان نهادی بشری، بدون مردم نمی‌توان تصوّر کرد. باید عده کم و بیش زیادی از مردم وجود داشته باشند و به فرمان‌روا و فرمانبردار تقسیم شده باشند تا دولت تأسیس شود... البته جمعیت را نباید به طور ریاضی سنجید؛ نوع مردم بیش از شمار آنها اهمیت دارد.

2. سرزمین (عامل ارضی)

امروزه سرزمین، یک عامل اساسی و اجتناب‌ناپذیر برای وجود دولت تلقّی می‌شود و بسیاری از حقوق‌دانان، دولت منهای میهن معیّن و محدود را مردود می‌شمارند. سرزمین یک

دولت، شامل خاک، آب و فضا است.

امروزه عقیده بر این است که تشکّل‌های قبیله‌ای، کوچ نشینان و کنفدراسیون‌های قبیله‌ها، تا زمانی که اسکان نیافته و با سرزمین معیّنی پیوند نگرفته‌اند، دولتی به وجود نمی‌آورند. البته هرگز دولت، از اراضی به وجود نمی‌آید و آنچه به عنوان حاکمیت ارضی مطرح می‌شود، چیزی جز حاکمیت دولت بر اشیا به وسیله اشخاص نیست.

3. حکومت (سازمان حکمرانی)

حکومت به معنای سازمانی که دارای تشکیلات و نهادهای سیاسی (مانند قوه قانون‌گذاری، قضائیه و مجریه) باشد، از عمده‌ترین عناصر و عوامل تشکیل دولت است و دولت به وسیله این نهادها، تجلّی یافته و اعمال حاکمیت می‌کند. سازمان یافتگی سیاسی یا حکومت، برای موجودیت دولت اساسی است و بدون ساخت تشکیلاتی و نهادهای سیاسی، دولت هرگز قادر نخواهد بود، حاکمیت خود را اعمال و به وظایف خویش عمل کند و هدف‌های سیاسی پیش‌بینی شده را به مرحله اجرا درآورد. پس حکومت کارگزاری است که بدان وسیله اراده دولت متبلور می‌شود، بیان می‌گردد و جامه عمل می‌پوشد.

4. حاکمیت (اقتدار فراگیر)

حاکمیت، مهم‌ترین عنصر دولت نو دانسته می‌شود. این واژه، بر قدرت بالاتر و برتری دلالت می‌کند که هیچ قدرت قانونی دیگری، برتر از آن وجود ندارد. این حاکمیت، دولت را از دیگر گروه‌ها و مجتمع‌های انسان‌ها مشخص و متفاوت می‌کند. حاکمیت دو جنبه دارد: اول اقتدارات داخلی دولت که در قلمرو سرزمین خویش است. دوّم استقلال خارجی در برابر دولت‌های دیگر و مداخله‌های بیرون.⁽¹⁾

سه. پیوند سیاست و دولت

اشاره

در روزگار حاضر، مشکل بتوان سیاست را جدای از دولت یا خواست تأسیس دولت در نظر گرفت. بین «سیاست» و «دولت» پیوندی ژرف و ناگسستنی وجود دارد؛ از این رو سرنوشت آن دو، با هم گره خورده است. امروز جو هر سیاست در دولت آشکار می‌شود. بلونشلی معتقد است: «علم سیاست، به معنای درست کلمه، علمی است که دولت را بررسی می‌کند». رافل نیز بر آن است که: «امر سیاسی هر آن چیزی است که به دولت مربوط باشد». باری معتقد است: «تاریخ نظریه سیاسی، عمدتاً درباره دولت است».⁽¹⁾چنان که گذشت واژه «سیاسی» (Political) از «پولیس» (Polis) یونانی؛ یعنی، دولت ـ شهر باستانی اخذ شده است. پس معانی ضمنی آن از ابتدا با اندیشه دولت پیوند خورده است. البته شکل‌های اولیه‌تر سازمان اجتماعی وجود داشت که مقدم بر پیدایش دولت بود.⁽²⁾

در عین حال بین سیاست و دولت، یکسانی و پیوند کامل وجود ندارد و دولت جزئی از سیاست است. اگر سیاست را بر طبق تعریف مشهور مایکل اوکشات، به عنوان «رسیدگی به امور عمومی جمعی از مردم که بر حسب اتفاق و یا به حکم انتخاب خود گرد هم آمده‌اند»⁽³⁾تلقّی کنیم، در این صورت همه گونه فعالیت ـ از فعالیت خانواده‌ها، اقوام، قبایل، اتحادیه‌ها گرفته تا اعمال حکومت‌های دموکراسی یا استبدادی ـ را در بر خواهد گرفت. پس عرصه سیاست، گسترده‌تر از عرصه دولت است. در واقع می‌توان مفهوم سیاست را به صورت‌های گوناگون تعریف کرد که انطباق کامل با عرصه دولت نداشته باشد. حتی از دیدگاه برخی از دانشمندان، با توجّه به تاریخ طولانی حیات اجتماعی بشر، دولت پدیده‌ای نسبتاً متأخر است.

از طرفی گروه‌ها، اجتماعات و انجمن‌ها نیز خود دارای زندگی درونی پیچیده‌ای هستند که ضرورتاً ربطی به دولت ندارند. پس مسلماً حوزه سیاست از نظر تاریخی گسترده‌تر از محدوده دولت است. در مورد سرنوشت و فرجام سیاست و دولت به طور جداگانه می‌توان نکاتی را بیان

کرد:

3 ـ 1. پایان سیاست

چنان که گذشت بین سیاست و دولت، پیوندی ژرف و تأثیرگذار وجود دارد و آینده و سرنوشت هر دو، به هم وابسته است. حال آیا می‌توان تصور کرد که در آینده زندگی بشر، سیاست و دولت حذف یا تضعیف بشود و ساخت جوامع، ساختی بدون دولت و سیاست باشد؟!

زمانی «سیاست»، همچون فعالیتی در نظر گرفته می‌شد که می‌توانست به جوامع امکان حاکمیت بر سرنوشت‌شان را بدهد. اما اکنون بدبینی مفرط و عمیقی نسبت به توانایی انسان برای در دست گرفتن مهار هر چیزی به میزان زیاد وجود دارد و در این میان نسبت به مهار سرنوشت از طریق «سیاست»، از همه بیشتر است. این سرنوشت باوری، منعکس کننده نوامیدی از امیدهای سیاسی بسته شده به اتوپیاهای لیبرالی و سوسیالیستی در قرن بیستم و سرخوردگی و یأس تقریباً همگانی از روایت‌های بزرگ عصر روشنفکری در باب عقل و خرد و پیشرفت و خود مدرنیته است. ویژه‌ترین بیان این نومیدی و سرخوردگی گفتمان‌های بی‌پایان، درباره پایان باوری (endism) است: پایان تاریخ، پایان ایدئولوژی، پایان دولت ـ ملّت، پایان فرمان‌روایی، پایان قلمرو عمومی و پایان خود سیاست است. و به عبارتی «سرنوشت فعلی ما، زیستن در قفس‌های آهنینی است که نیروهای گسترده غیر شخصی برپا داشته‌اند؛ نیروهای برخاسته از جهانی شدن و تکنولوژی».⁽¹⁾

بسیاری از نوشته‌های پایان باورانه با تظاهر به اینکه همه چیز از پیش معیّن و مقرّر شده است و آینده با همه خصوصیاتش غیر قابل تغییر است؛ می‌خواهند سیاست را از توش و توان بیندازند. این ادعا که سیاست به پایانش رسیده، در واقع معادل این ادعا است که سیاست در مقام یک فعالیت و ورزش با هدفِ ساختن، تجدید کردن و دگرگون نمودن نظم اجتماعی، از همه اهمیت و معنای خود تهی شده است.

البته با توجّه به کاستی‌ها و نارسایی‌های «سیاست»، یکی از مضامین دیرپا در اندیشه و تفکّر غربی، رؤیای «جهانی بی‌سیاست و بی‌کشمکش» بوده است. آیا متحقّق کردن چنین جامعه‌ای ممکن است یا اینکه سیاست، جنبه‌ای جایگزینی‌ناپذیر از زندگی بشری است؟ بسیاری از اتوپیاهایی که تخیّل غربی را آکنده‌اند، در واقع مکان‌هایی غیر سیاسی هستند... امروزه دیگر تأکید بر اینکه سیاست در حال خالی کردن صحنه است و کم‌کم از میان می‌رود، عقیده‌ای شایع و عمومی شده است...

می‌گویند: سیاست حتّی پیش از آنکه به اوتوپیایی ـ چه از نوع اختیار گرایانه، چه از نوع جمع گرایانه ـ برسیم، از میان خواهد رفت! عصر حاضر را عصر غیر سیاسی و ضدّ سیاسی خوانده‌اند و با از میان رفتن اعتقاد به سیاست، دلبستگی به سیاست و درگیرِ آن شدن هم رو به نزول گذاشته است. فضای سیاسی،، تنگ‌تر و تنگ‌تر می‌شود و ... علّت این امر چه می‌تواند باشد؟! آیا سیاست حاکم بر جوامع غربی و سایر جوامع دارای چنان کاستی‌ها و مشکلات اساسی است که عده‌ای به باور پایان سیاست رسیده‌اند؟! از دیدگاه اندرو گمبل وقایع و حوادثی در قرن بیستم رخ دادند که به خوشبختی مردم (نسبت به سیاست و حاکمیت آنها بر سرنوشت‌شان) لطمه زدند و به نوعی شک‌گرایی درباره توانایی انسان برای در دست گرفتن مهار هر چیزی به میزان زیاد دامن زدند و در این میان، شک‌گرایی نسبت به مهار سرنوشت از طریق «سیاست» از همه بیشتر بود. دو دیدگاه بدیل درباره سیاست به عنوان یک فعالیّت، جنبه مسلّط پیدا کرد:

یک. دیدگاه اوّل سیاست را به نحوی لاعلاج محافظه‌کارانه، آغشته به فساد، هرز دادن ،ناکارآمدی و نفع‌طلبی می‌داند و خوارش می‌شمارد و آن را مانعی دائمی در برابر نو شدن و تغییر و غیر پویاترین بخش جامعه می‌داند.

دو. دیدگاه دوّم، از سیاست واهمه دارد، چون آن را بدواً توتالیتری، وخیم‌تر کننده تضادها و کشمکش‌ها، برافروزنده آتش اعتقادات ایدئولوژیکی و مشوّق نگاه نخوت‌آمیز به توانایی انسان برای شکل دادن به جهان می‌داند که منجر به دیکتاتوری‌های مُهلک می‌شود. این احساسات ضدّ

سیاسی با رواج «پایان باوری» اوج گرفته‌اند.⁽¹⁾

در سال‌های اخیر لحن اکثر نوشته‌ها درباره سیاست، لحن فاجعه‌بار «آخر الزّمانی» (پایان باوری) بوده است و کتاب‌ها و مقاله‌های منتشر شده که تقریباً پایان همه چیز را اعلام می‌کنند؛ خصوصاً پایان ایدئولوژی، تاریخ، فرمانروایی و دولت ـ ملّت. تمامی صفت‌ها و خصلت‌هایی که زمانی، معرّف سیاست و قلمرو سیاسی بودند، اکنون پایان یافته، از میان رفته و منسوخ قلمداد می‌شوند. برخی از پیروان و مدعیان «پایان باوری» بر این تغییرات اسف می‌خورند؛ اما اکثریت ابراز شادمانی می‌کنند. آنان چشم به راه روزی هستند که «پایان خود سیاست» رقم خواهد خورد. این شادمانی و چشمداشت به آینده بدون سیاست، تا حدودی بجا و بایسته می‌نماید.

با تأمل و پژوهش درباره کاستی‌ها و ناشایستگی‌های «سیاست» ـ چه گذشته و چه حال ـ روشن می‌شود که سیاست حاکم بر جوامع، سیاستی غیر فاضله و ناکارآمد و نشانی از آرمان شهرهای خیالی لیبرالیستی، سوسیالیستی و ... است. اینها نتیجه‌ای جز سرخوردگی و یأس برای مردم ندارند و با این سیاست غیر فاضله، امیدها و خواسته‌های بجای مردم غیر قابل تحقّق است.

مردم تسلّطی بر سرنوشت و آینده خود ندارند و این نهادهای فراملیّتی و پدیده‌های ساختگی هستند که امروزه سرنوشت جهان را در دست دارند. جهانی‌سازی، رسانه‌های ارتباطاتی، شرکت‌ها و کارتل‌های چند ملیتی، صنعت و فن‌آوری، بنگاه‌های تبلیغاتی و ... افکار عمومی و مسیر حرکت تاریخ را تا حدودی در دست گرفته و بنابر خواست و منفعت خود، آن را تغییر می‌دهند و اراده انسان‌ها را سلب می‌کنند. سیاست در خدمت دو قطب «قدرت» و «ثروت» و برای تأمین «سود» آن دو، قرار دارد.

بحران‌ها، مشکلات و دشواری‌های پیش روی انسان در عرصه‌های مختلف، توانایی سیاست را برای حلّ و برطرف کردن آنها به چالش کشانده است؛ سیاست توانایی رفع آنها را ندارد و با آنکه خود بیشتر آنها را به وجود آورده است؛ رشته امور از دست آن خارج شده است. به راستی سیاست، منبع اکثر شرها در جهان است. امروز سیاست توأم با فساد و شرارت شده

و فساد سیاسی در تمامی عرصه‌های حکومتی و دیوانسالاری نفوذ کرده است. این سیاست، همان سیاست غیر فاضله، شریرانه، خود محور و نفع طلبانه است؛ با گرایش به سمت عده‌ای خاص!

«سیاست» مرادف با ستیزش، کشمکش، رقابت و دشمنی است و نتیجه‌ای جز جنگ، ناامنی و دیکتاتوری ندارد. و در نهایت باعث تضعیف و کم‌رنگ شدن دین و اخلاق ـ که بایسته‌ترین امر برای زندگی بشری است ـ و تقویت و ترویج باورهای الحادی و شهوانی است.

نظریه‌پردازی‌های مختلف و حکومت‌های گوناگون نیز، نشان از ناکارآمدی و ناتوانی سیاست دارد... با این بیان، نبود چنین سیاستی، بهتر از بودن آن است؛ در حالی که تنها سیاست بایسته و مفید برای جوامع سیاست فاضله ـ یا سیاست امامت ـ است. خیر کثیر برای جوامع در سایه چنین سیاستی حاصل می‌شود و مشکلات و کاستی‌های روز افزون در سایه آن از بین می‌رود. چنین سیاستی که منشأ تضادها و تعارض‌ها ـ ناشی از منافع و خواسته‌های متضاد و مختلف ـ است و همواره دوگانگی و کشمکش در پی دارد، نباید وجود داشته باشد؛ بلکه سیاست بایسته و انسانی، آن است که جلوی تضادّها و دوگانگی‌ها را بگیرد و در جامعه وحدت و دوستی ایجاد کند. این همان سیاستی که ما آن را تحت عنوان سیاست الهی، سیاست فاضله و سیاست امامت می‌شناسیم؛ به قول خواجه نصیر طوسی:

«اگر این تدبیر، بر وفق وجوب و قاعده حکمت اتفاق افتد و مؤدّی بود به کمالی که در نوع و اشخاص به قوّت است، آن را سیاست الهی خوانند».⁽¹⁾«... یکی سیاست فاضله باشد که آن را امامت خوانند و غرض از آن تکمیل خلق بود و لازمش نیل سعادت».⁽²⁾

سیاست الهی و فاضله، سیاستی است که به تدبیر مصالح جامعه می‌پردازد تا انسان را به کمال سوق دهد و از ناشایستگی‌ها و نازیبایی‌ها باز دارد. امام نیز ـ به عنوان راهبر این سیاست ـ

زمینه روی‌آوری به فضایل و دوری از رذایل را فراهم می‌سازد. در مقابل آن، سیاست غیر فاضله (ناقصه) وجود دارد که باید در صدد تضعیف و برکندن آن از جوامع بود؛ چون نتیجه‌ای جز شقاوت و بدبختی ندارد:

«دوّم سیاست ناقصه بود که آن را تغلّب خوانند و غرض از آن استعباد خلق بود و لازمش نیل شقاوت و مذمّت».⁽¹⁾

پایان سیاست غیر فاضله، شروع سیاست فاضله و امامت است؛ چیزی که این پژوهش، عهده‌دار تصویر و بررسی آن است.

3 ـ 2. پایان دولت

گفتمان «پایان دولت» یا «جامعه بی‌دولت»، گفتمانی است که در دو سده اخیر همواره مطرح بوده و ویژه بحث‌های «پایان باوری» نیست؛ بر خلاف گفتمان «پایان سیاست» که در این ده ـ بیست سال طرح شده است.

نبود دولت، رؤیای آنارشیست‌ها و آرمان شهر مارکسیست‌ها و تضعیف موقعیت آن، ایده «نئولیبرال‌ها» است. از طرفی در پدیده «جهانی شدن» و گسترش تکنولوژی و صادرات، این «دولت» است که نقش خود را به شرکت‌های چند ملیتی می‌دهد. در عرصه ائتلاف و همکاری‌های جهانی در راستای جنگ و صلح، این سازمان‌های بین المللی است که ایفاگر نقش اصلی هستند... بعضی از ادیان نیز خود را از چهارچوب سیاست و دولت کنار کشیده و آموزه‌های خود را متمرکز بر باطن شخص و سعادت در سلطنت ملکوت (آخرت) قرار داده‌اند...

به هر حال درباره پایان سرنوشت دولت و دیدگاه‌ها و اندیشه‌های مختلفی وجود دارد و از منظرهای گوناگونی به آن نگریسته می‌شود. در واقع دولت (یا دولت ـ ملّت) در حال ورود به مرحله جدیدی است و پس از یک دوره پیشرفت مداوم، از اواخر قرن هجدهم تا دهه 1960، دولت ملّی پا به مرحله‌ای از بلا تکلیفی و شاید عقب‌نشینی گذاشته است. دوره توسعه و تکامل دولت ـ که حدود دو قرن طول کشیده ـ اکنون رو به پایان است. این انگاره را می‌توان از منظرهای

مختلفی بررسی نمود؛ از جمله:

الف. وجود نیروهای فرا ملّی

اکنون مسأله حکمرانی و اداره «فرا ملّی» در برابر جهان قرار دارد؛ در پایان قرن بیستم مسائلی به وجود آمده که مستلزم اقدام جهانی است. مشکلات جهانی بوم‌شناختی و زیست محیطی نمونه‌ای از این مشکلات است. با ظهور نیروهای فرا ملّی و درون ملّی و نیز دست شستن ساکنان مملکت از موقعیت شهروندی و .. اختیارات و کارکردهای دولت محدود شده است. نیروهای فرا ملّی به سه طریق دولت را تضعیف می‌کنند:

این گونه تغییرات و تحولات، موقعیت دولت را به شدّت تضعیف می‌کند و ضرورت وجودی آن را به چالش می‌کشاند.

ب. جهانی شدن

این انگاره در حال حاضر به شدّت تقویت می‌شود. که دوران دولت ـ ملّت‌ها سپری شده است. دولت در حال عقب نشینی است و از قدرت تهی می‌شود. به سرعت توانایی‌هایش را برای شکل دادن به وقایع از دست می‌دهد. ادعاهایی از این دست در گفتمان جهانی شدن ـ که از اوایل دهه 70 نیرو گرفت ـ دیگر چیزی عادی شده است.

طرفداران جهانی شدن در تأکیدات و تصریحات خود ـ مبنی بر تضعیف موقعیت دولت، جسورتر شده‌اند؛ خصوصاً از زمان فروپاشی کمونیسم در اروپا و اتحاد دوباره اقتصاد جهانی. زمانی که جهانی شدن سر برآورد، در واقع حکم مرگ دولت، ملّت صادر شد؛ زیرا منطق جهانی شدن گریزناپذیر است و فقط می‌تواند به یک نتیجه منتهی شود. بی‌آنکه کسی برنامه‌ریزی کرده باشد، دولت ـ ملّت در مسیر نابودی و خاموشی است. بحث‌های گسترده‌ای در این زمینه وجود دارد که مهم‌ترین نشانه‌های آن، تضعیف موقعیت نهادهای دولتی و تقویت سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی است. جهانی شدن، بزرگ‌ترین تهدید برای الگوی دولت ـ محور است.

در نتیجه این فرایند، توانایی دولت‌های ملّی در اتخاذ اقدامات مستقل در اجرای سیاست‌های خود محدود شده و کنترل آنها بر کالاها، تکنولوژی و اطلاعات کاهش می‌یابد و حتّی اختیار آنها در تبیین قواعد و قانون‌گذاری، در محدوده سرزمین ملّی نیز تنزّل پیدا می‌کند.⁽¹⁾

جیمز، ان، روزه‌نا در تعریف جهانی شدن می‌نویسد:

«روندی نو که فعالیت‌ها و امور مهم را از خاستگاه‌های ملّی قدرت، به عنوان پایه‌های دیرینه جهان اقتصادی، سیاسی و اجتماعی فراتر می‌برد».⁽²⁾

به گفته اپادورایی نیز:

«جهان گرایی در بهترین وجه، به عنوان مجموعه‌ای از جریان‌های اطلاعات، تصاویر، مسائل مالی، مردم و فن‌آوری‌هایی شناخته می‌شود که ممکن است به طور فرضی، اقدامات ساختارهای قدرت از قبیل دولت ـ ملّت‌ها را متوقّف کند یا تسهیل بخشد».⁽³⁾

بر این اساس، جهانی شدن دربردارنده جریان کالاها، سرمایه‌ها، انسان‌ها، اطلاعات، عقاید، اندیشه‌ها و خطرات بین مرزهای ملّی است که با ظهور شبکه‌های اجتماعی و نهادهای سیاسی ـ که دولت ـ ملّت را محدود می‌کند ـ توأم شده است. هنگامی که به نظم در شرف تکوین جهان از این منظر نگاه کنیم، حوزه عمل و حاکمیت دولت ـ ملّت به نفع نهادها و رژیم‌های بین المللی محدود و کم رنگ می‌شود و اصول قواعد، هنجارها و روش‌های فراگیر جهانی، جایگزین تنگ نظری‌های محلّی، ملّی و منطقه‌ای می‌گردد.

مدافعان پرشور و شوق «جهانی شدن» معتقدند: نظم جهان میهنی بدون دولتی در حال سر برآوردن است که همه نظام دولتی فرسوده قرن بیستمی را خواهد روفت و به کناری خواهد زد (درست به همان نحوی که قرن بیستم امپراتوری‌های استعماری را روفت و به کناری زد) و دوران جدیدی از هماهنگی و صلح را آغاز خواهد کرد.

نئولیبرال‌ها نیز سخت تکیه بر تحلیل بازار آزادی اقتصاددانان سیاسی کلاسیک دارند که می‌گفتند: باید مداخله دولت در اقتصاد را به حداقل رساند تا ثروت و آزادی اقتصادی حداکثر شود. جهانی شدن قویّاً با نئولیبرالیسم و تجویزات سیاسی خاصّ آن گره خورده است: پول‌مداری، حذف مقرّرات تنظیمی، خصوصی سازی و بازار کار منعطف.⁽¹⁾

ج. آنارشیسم

آنارشیست‌ها به نهاد دولت و قدرت دولتی بدبین بوده و هر گونه مؤسسه مبتنی بر زور و اجبار را عامل تباهی زندگی اخلاقی و اجتماعی انسان قلمداد کرده‌اند. به طور کلی آنان با حکومت مبتنی بر زور مخالفت ورزیده‌اند؛ اما هرگز خواستار از میان برداشتن نهاد حکومت به طور کلّی نبوده‌اند. حکومت موردنظر آنها باید مطلقاً داوطلبانه و فاقد هر گونه قدرت کاربرد زور و سلطه علیه شهروندان باشد (دولت بدون قدرت). از دیدگاه گولدمن، آنارشیسم فلسفه یک نظام اجتماعی جدید است که بر آزادی و اختیاری مبتنی است که به واسطه قوانین بشر ساخته، محدود نشده باشد؛ نظریه‌ای حاکی از آنکه همه اشکال حکومت بر خشونت متکی است

و بنابراین نادرست و زیان‌بخش و نیز غیر ضروری است.⁽¹⁾

غالب آنارشیست‌ها استدلال می‌کنند که شیوه کنونی زندگی صنعتی و شهری اسراف کارانه ما، باید به شیوه‌ای پرهیزکارانه‌تر و سالم‌تر جای دهد .به نظر اینها کمون‌های خودمختار و مجامع ادبی، آموزشی، هنری و ورزشی، داوطلبانه به مبادله آزادانه کالاها و خدمات بر مبنایی غیر انتفاعی دست خواهند زد. اقلیتی از آنارشیست‌ها نیز تأکید می‌کردند: ماشین دولت را باید با قیام مسلّحانه نابود کرد.. .

د. جوامع بی‌دولت

«دولت» پدیده نسبتاً متأخّری است که سابقه‌اش به قرن شانزدهم بازمی‌گردد. دولت با هیئت حاکمه یک قبیله یا یک امپراتوری فرق دارد؛ هر چند کاربرد آن در این گونه موارد نیز مرسوم شده است. از این رو جوامع بسیاری را می‌توان در ذیل عنوان مقوله «جامعه بی‌دولت» قرار داد. جوامع بی‌دولت به چهار دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

جماعت ابتدایی نیز هست. در این گونه برداشت‌ها دولت عامل اصلی، بدبختی انسان پنداشته می‌شود.

3 ـ 3. کاستی‌های دولت و دولت بایسته

اشاره

هر چند تصویر جوامع «بی‌دولت»، امکان‌پذیر است؛ ولی امروزه زندگی سیاسی بدون «دولت» معنا ندارد. دولت تا حدودی که مظهر پیشگیری از هرج و مرج، جرایم و پیامدهای ناشی از اقدامات خومحورانه و تنازع افراد باشد، می‌توان آن را در ادعای ضرورت متابعتی که از خویش دارد، برحق دانست. چونان عامل نهادی کردن قوانین، می‌توان آن را سزاوار احترام و اطاعت برشمرد.

دیدگاه دموکراتیک نیز تأکید می‌کند که وظیفه شهروند خوب آن است که به حاصل تصمیماتی که نتیجه روندهایی از تصمیم‌گیری است که به نام او جریان یافته است و فقط با رضایت او، امکان تداوم و بقا دارد، احترام بگذارد.⁽²⁾دولت به هر حال پدیده‌ای مشحون از ارزش‌ها است و نمی‌توان آن را نادیده گرفت و یا از میان برداشت؛ بلکه باید دید چگونه می‌توان ارزش‌های مطلوب در حیات اجتماعی را در درون چهارچوب‌های مدنیت ـ که همان دولت است ـ جست و جو کرد.⁽³⁾

به نظر دیدگاه‌هایی که درباره معایب و کاستی‌های «دولت» گفته شده، تا حدودی درست

است. دولت‌ها معمولاً از کارکرد اصلی خود غافل و تبدیل به حکومتی شده‌اند که تنها در صدد تأمین منافع شخصی و گروهی عده‌ای خاص است. از طرفی فسادهای اخلاقی، مالی و سیاسی صاحبان قدرت، ارزش و اهمیت «دولت» را پایین آورده و باعث روی گردانی و دوری از آن شده است. سلطه و اجبار ناحق، فریب افکار عمومی، ایجاد ستیزش‌ها و کشمکش‌های مداوم، ترویج تفکّرات الحادی و ضد اخلاقی، ناتوانی در حل مشکلات و معضلات جامعه و .. باعث تضعیف نقش دولت شده است. البته تا زمانی که جنگ و ناامنی و سلطه باشد، دولت هم وجود خواهد داشت؛ اما نکته مهم این است که تا کنون دولت‌های گوناگونی پای در عرصه دنیا گذاشته و نتوانسته‌اند چهره موفقیت‌آمیزی از خود نشان دهند.

نظریه‌های مختلفی نیز که درباره دولت ارائه شده است (نظریه دولت مطلقه، دولت مشروطه، نظریه طبقاتی دولت و کثرت گرایی) هر یک کاستی‌ها و ضعف‌های خاص خود را داشته است. حکومت و اقتدار ـ به عنوان ابزار حکم رانی در دست دولت‌ها ـ تبدیل به وسیله سرکوب، فریب و فساد شده است.

در آینده «دولت» وجود خواهد داشت (به خلاف نظر مارکسیست‌ها)، آن هم در این دنیا (بر خلاف نظر مسیحیان)؛ اما نه به معنای غربی آن (دولت لیبرال ـ دموکراسی فوکو یاما) که ناتوانی و فساد آن روشن است. در این دولت، حاکم امام عادل و مردم - بخصوص صالحان و مستضعفان ـ صاحب اصلی آن خواهند بود. راهبرد و هدف اصلی آن، ترویج مکارم اخلاقی و تأمین رفاه و امنیت و عدالت خواهد بود و در آن اجبار و سلطه نامشروع و ظلم و ستم وجود نخواهد داشت.

مشکلات دائمی جهان (جنگ‌ها، عداوت‌ها، کینه‌ها، نابرابری‌ها، نابسامانی‌ها، ظلم و ستم‌ها)؛ نیازها و احتیاجات ضروری بشر (در زمینه اقتصاد، سرمایه، ارتباطات، بهداشت، رفع فقر مادی و معنوی و ...)، الزامات و بایسته‌های جهان (در زمینه همگونگی و نزدیکی فرهنگ‌ها و علوم، تربیت اخلاقی، حاکمیت سیاست فاضله و ...)؛ ایده‌ها و آرمان‌های همیشگی اصلح، دوستی، عدالت، نیکی، آرامش و ...)؛ تجارب گذشته انسان‌ها (در نقص و ضعف دولت‌ها

و حکومت‌ها، جنگ‌ها و سودجویی‌ها) و .. مستلزم این است که دولتی جهان‌شمول و اخلاقی، حاکمیت را در دست بگیرد و دوگانگی‌ها و تضادها را از بین ببرد وبه خواسته‌ها و آرمان‌های فطری و واقعی بشر پاسخ‌گو باشد. این آروزها و آمال کمال‌جویانه و انسانی است که تا کنون به وسیله هیچ دولت و حکومتی تأمین نشده و تنها در حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) تحقّق خواهد یافت.

این درست در زمانی خواهد بود که همه «دولت‌ها» ناکارآمدی و ناشایستگی خود را نشان داده‌اند: «امر ظهور واقع نمی‌شود، مگر بعد از آنکه هر طبقه‌ای به حکومت برسند و دیگر طبقه‌ای در روی زمین باقی نباشد که حکومت نکرده باشد؛ تا دیگر کسی نتواند ادعا کند که اگر زمام امور به دست ما می‌رسید، ما عدالت را پیاده می‌کردیم! آن گاه حضرت قائم« علیه‌السلام » قیام کرده، حقّ و عدالت را پیاده می‌کند».⁽¹⁾

این دولت اخلاقی در سایه نظام امامت شکل گرفته و سیاست فاضله را به عنوان راهبرد اصلی خود انتخاب خواهد کرد. در این راستا چهار دیدگاه مهم درباره آینده سیاست (دولت) طرح و بررسی می‌شود:

یک. آینده دولت از دیدگاه مسیحیت

اشاره

دین مسیحیت ـ و یهود ـ نگاهی خوشبینانه، امیدوارانه و منتظرانه به آینده تاریخ دارند و در چشمداشت روزی موعودی هستند که برای نجات و رستگاری آنها به دست «مسیح» و یا به دست «پسر انسان» تعیین شده است.

نگاه و باور داشت مسیحیان در طول تاریخ به «انگاره نجات‌بخشی»، دستخوش دگرگونی‌هایی شده و نمی‌توان به طور دقیق مراد آنها را از «روز موعود» و «بازگشت مسیح» مشخّص کرد.

به نظر می‌رسد مطالب کتاب مقدس ـ به خصوص عهد جدید ـ به روشنی و آشکارا از نجات انسان‌ها در پایان تاریخ و آمدن منجی موعود بحث کرده است؛ اما پیرایه‌ها و باورداشت‌های شخصی مسیحیان به آن افزوده شده و «مسیحا باوری فعلی» را اشکال داده است.

درباره دیدگاه مسیحیت نسبت به آینده تاریخ (و سیاست و دولت) به ترتیب، می‌توان انگاره‌های مختلفی را مطرح کرد:

1 ـ 1. مسیحاباوری و منجی‌گرایی

واژه «مسیحا باوری» از کلمه «مسیح» (Messiah) گرفته شده که ترجمه واژه عبری Mashiah(تدهین شده) است و در اصل به پادشاهی دلالت می‌کرد که سلطنت او با مراسم مسح با روغن مقدّس اعلام می‌شد. درس کتاب‌های مقدس یهود (عهد عتیق)، همیشه برای اشاره به پادشاه وقت اسرائیل به کار رفته است (طالوت، سلیمان و داوود). اما در دوره بین دو عهد، این واژه به پادشاه آینده اطلاق می‌شد که انتظار می‌رفت پادشاهی اسرائیل را اصلاح کند و مردم را از شرّ تمام شیاطین نجات دهد. در یهودیت مربوط به دوره بین دو عهد، امیدهای مربوط به مسیح موعود در دو جهت شکل گرفت:

جهانی وضع خواهد کرد که در آن مردم در صلح و سعادت زندگی خواهند کرد.⁽¹⁾اینها بیانگر پیشگویی‌های کتب عهد عتیق در مورد «مسیح موعود» است.

مسیحیت اولیه، بسیاری از نظرات یهودیت را در خصوص مسیح موعود پذیرفته، آنها را در مورد عیسی به کار می‌برد. مسیح موعود در زبان یونان به Christos(مسیح) ترجمه شده است؛ بدین وسیله عیسی مسیح را با امیدهای مسیحایی یهودیت یکسان تلقّی کرده است. البته در این دیدگاه اگر چه مسیح قبلاً به شخصه امیدهای مسیحا باوری را تحقّق بخشیده است؛ اما قرار است که باز گردد تا این امیدها را به تحقّق نهایی‌شان برساند.⁽³⁾

بر این اساس این پرسش همواره مطرح است که: داستان مسیحیت چگونه پایان می‌یابد؟ نخستین مسیحیان معتقد بودند که داستان مسیحیت به سرعت، با اتمام قریب الوقوع تاریخ جهان و استقرار آشکار ملکوت خدا بر زمین ـ که عیسی آغاز کرده است ـ خاتمه می‌یابد... مسیحیانی مانند کاتولیک‌ها، انگلیکن‌ها و لوتری‌ها به طور مداوم در مراسم عبادی اعتراف می‌کنند که روزی عیسی با «شکوه دوباره» خواهد آمد.

بیشتر مسیحیان (همراه با یهودیان و مسلمانان) معتقدند که تاریخ بشری، نه بی‌نهایت است و نه ادواری ـ چنان که ادیان دیگر تعلیم می‌دهند ـ بلکه به سوی جهتی معیّن مانند تیر از مسیر پرتاب حرکت می‌کند. تاریخی هدفی دارد و سرانجام پایان می‌یابد؛ اما چگونه و در چه

زمانی این نقطه اوج فرا می‌رسد؟

از دیدگاه آینده نگرانه مسیحی (و یهودی)، تاریخ به عنوان خطی مستقیم در نظر گرفته می‌شود؛ یک آغاز و یک پایان وجود دارد. جهان، حیات و آدمی را خداوند آفریده و از آن زمان آدمی تابع زمان بوده است. پس روزی خداوند تصمیم خواهد گرفت که به رویدادهای کیهانی و ماجراهای حیات زمینی خاتمه دهد و این پایان کار جهان، پایان کار تاریخ و آخر زمان خواهد بود و همه چیز فرا خوانده خواهد شد. در این چشم‌انداز، تاریخ حرکتی جهت‌دار و به سوی هدفی موعود دارد و نجات و رستگاری انسان‌ها ـ به خصوص مؤمنان ـ در گرو تحقّق این وعده خداوندی است. در این صورت بشر در رفاه و عدالت به سر خواهد برد و ظلم و تاریکی و یأس از جهان رخت برخواهد بست. البته مسیحیان همواره با این مطلب روبه‌رو هستند که آیا نجات‌بخشی خدا به دست مصلح موعود در این جهان است یا مربوط به جهان آخرت و ملکوت آسمان‌ها؟

با پاسخ به این سؤال می‌توان تا حدودی به دیدگاه مسیحیت درباره دولت آینده مسیحی ره یافت.

مسیحیانی نیز وجود دارند که دیدگاه بسیار وسیعی درباره روند تاریخ بشری دارند. آنان با این استدلال که محدودیت‌های زمان انسانی، خدا را محدود نمی‌کند؛ اظهار می‌دارند که ما به پایان راه نزدیک نیستیم؛ بلکه تنها در آغاز یک روند تکاملی وسیع و گسترده‌ایم که هر چند میلیاردها سال در جریان بوده؛ اما می‌تواند میلیون‌ها یا میلیاردها سال دیگر ادامه یابد.

برخی از شارحان این دیدگاه وسیع، معتقدند: همه جهان ـ که زندگی انسانی در آن نقش اصلی دارد ـ سرانجام الهی می‌گردد یا حداقل به طور کامل در زندگی خود خدا جذب می‌شود. الهی‌دان و دیرینه‌شناس کاتولیک فرانسوی قرن بیستم، پیردو شاردن، این دیدگاه آخرت شناسانه را با تعابیر شاعرانه توصیف می‌کند و عیسی را کشف مقدماتی «مسیحی شدن» نهایی که همه زندگی‌ها و مواد به سوی آن در حرکت‌اند، توصیف می‌کند!⁽¹⁾

در عهد جدید، به طرق گوناگون و در آثار مختلف و با تعابیر نایکسان، «رستگاری»⁽¹⁾به عنوان اقدامی رهایی‌بخش و در نتیجه به عنوان شرط تحقق زندگی در آزادی توصیف شده است. این رهایی، کاملاً و منحصراً با نام و شخص عیسی مسیح به عنوان نجات‌بخش پیوند یافته است.⁽²⁾اساساً این رهایی که از طریق عیسی مسیح صورت می‌گیرد، رهایی از سلطه گناه و مرگ است و در اصل هر فردی در این رهایی و رستگاری بر اساس توبه، تغییر کیش و ایمان شرکت می‌جوید.

رستگاری در نهایت حادثه‌ای است که در آینده واقع خواهد شد و به واسطه آن مرگ مغلوب می‌شود.⁽³⁾اما در عین حال هدیه‌ای است که در زمان حاضر اعطا می‌شود... با این همه رستگاری را می‌توان خوردن و آشامیدن دوستانه در ملکوت خدا توصیف کرد.⁽⁴⁾ما درباره آسمانی جدید و زمینی جدید و شهر خدایی جدید، سخن می‌شنویم.⁽⁵⁾

از نگاه مسیحیت، انسان گرفتار هوا و هوس، زمانی طعم آزادی و نجات و رهایی را به طور کامل خواهد چشید و آن گاه گام در مدینه فاضله خواهد نهاد که «مسیح» در آخر الزّمان رجعت کند تا برای همیشه نجات انسان‌ها را تأمین و تضمین کند. «نجات و رهایی» به طور کامل خود را هنگام رجعت و آمدن دوباره مسیح به بشر می‌نمایاند.

در فرهنگ مسیحی، دومین آمدن مسیح در پایان جهان ـ به عنوان نجات بخشی که همه تبعیض‌ها، ظلم‌ها و تاریکی‌ها را تبدیل به عدالت، امید و مهر می‌کند ـ جایگاه بلند و ممتازی دارد. مسیحیان امید دارند که مسیح در آمدن دوّم خود، طعم مهر و صلح را به همه بچشاند. آنان منتظر بازگشت مجدّد او هستند (بعد از مصلوب شدن)؛ چرا که خود وعده داده بود که بار دیگر برمی‌گردم: «... خودمان پیغام او را شنیده‌ایم و ایمان داریم که او نجات دهنده جهان است».⁽⁶⁾

1 ـ 2. بازگشت مسیح

بازگشت (رجعت) و ظهور عیسی مسیح، تحقّق ملکوت خدا، ایده رهایی بخش و رسیدن به ملکوت الهی است. عیسی همان مسیحای موعود آخر الزّمان است. عیسی خود را آغازگر تحوّلی بزرگ و آورنده عصری جدید معرّفی کرده است. او در آینده‌ای بسیار دور رجعت خواهد کرد؛ این آینده نامعلوم است و جز خداوند از آن آگاه نیست.

این روز، ناگهانی و غیر منتظره خواهد بود و در آن علامت پسر انسان در آسمان پدیدار خواهد شد. علاوه بر این ظهور مسیح، یگانه راه‌حل برای ادامه حیات و زندگانی برشمرده می‌شود. در انجیل آمده است:

«همواره لباس بر تن، برای خدمت آماده باشید! مانند خدمتکارانی که منتظرند اربابشان از جشن عروسی بازگردد و حاضرند هر وقت که برسد و در بزند، در را به رویش باز کنند. خوشا به حال آن خدمتکارانی که وقتی اربابشان می‌آید، بیدار باشند. یقین بدانید که او خود لباس کار بر تن کرده، آنان را بر سر سفره خواهد نشاند و به پذیرای از ایشان خواهد پرداخت. بلی خوشا به حال آن غلامانی که وقتی اربابشان می‌آید، بیدار باشند؛ خواه نیمه شب باشد، خواه سپیده دم ... زمان دقیق بازگشت ارباب معلوم نیست. بنابراین شما نیز آماده باشید؛ زیرا من، مسیح موعود، هنگامی باز خواهم گشت که کمتر انتظارش را دارید».⁽¹⁾

«هنگامی که من، مسیح موعود، باشکوه و جلال خود و همراه با تمام فرشتگانم بیایم، آن گاه بر تخت باشکوه خود خواهم نشست. سپس تمام قوم‌های روی زمین در مقابل من خواهند ایستاد و من ایشان را از هم جدا خواهم کرد...».⁽²⁾

«عیسی مسیح می‌فرماید: گوش کنید! من به زودی می‌آیم خوشا به حال کسانی که آنچه را که در این کتاب پیشگویی شده، باور می‌کنند».⁽¹⁾

«چشم به راه باشید، من به زودی می‌آیم و برای هر کس مطابق اعمالش پاداش با خود خواهم آورد. من الف و یا، آغاز و پایان، اوّل و آخر هستم...».⁽²⁾

از دیدگاه عهد جدید با آمدن مسیح، جهان آکنده از صلح و داد و آبادی و عمران می‌شود و جنگ و ستیزه‌جویی از بین می‌رود و همه در آسایش و آرامش زندگی می‌کنند:

«مسیح می‌آید و جهان پس از ظهور آن منجی، در صلح و صفای کامل به سر خواهد برد و زمین ایشان از نقره و طلا پر خواهد گردید و خزاین ایشان را انتهایی نیست».⁽³⁾

«شهرهای ویران شده، آباد و آسایش همگانی تأمین می‌شود. گرگ با برّه سکونت خواهد داشت و پلنگ با بزغاله می‌خوابد».⁽⁴⁾

«جنگ و خونریزی از جهان رخت برمی‌بندد و امّتی بر امّتی شمشیر نخواهد کشید و بار دیگر جنگ را نخواهد آموخت».⁽⁵⁾

بر اساس روایت انجیل‌های هم نوا (متی، مرقس و لوقا) و مکاشفات یوحنا، درست بعد از پایان اعصار، هنگامی که خداوند تصمیم می‌گیرد که جریان زمان و تاریخ را متوقّف سازد، رویدادی کیهانی به نام «بازگشت» ثانوی مسیح اتفاق می‌افتد. در این رویداد، مسیح از نو حیات می‌یابد و باشکوه تمام باز مرگردد تا زنده‌ها و مرده‌ها را داوری نماید. عیسی« علیه‌السلام » با صراحت تمام چنین اعلام می‌دارد:

«پس از این مصیبت‌ها، خورشید تیره و تار خواهد شد و ماه دیگر نخواهد درخشید. ستاره‌ها خواهند افتاد و آسمان دگرگون خواهد شد. آن گاه تمام مردم، مرا خواهند دید که در ابرها با قدرت و شکوه عظیم می‌آیم. من فرشتگان خود را خواهم فرستاد تا برگزیدگانم را از سراسر دنیا؛ یعنی، از گوشه و کنار زمین و آسمان جمع کنند».⁽¹⁾

کلیسای اولیه به تعلیم در مورد رجعت مسیح علیه‌السلام علاقه فراوانی داشت. رسولان منتظر بودند که مسیح علیه‌السلام در عصر آنها رجعت کند. تا قرن سوّم در این مورد در کلیسا هیچ شکی وجود نداشت. از زمان کنستاتین به بعد، از این واقعیت غفلت شد؛ ولی در قرن نوزدهم کلیسا بیدار شده، واقعیت «بازگشت مسیح» را مجدداً مورد توجّه قرار داد. در مورد رجعت مسیح، تفاسیر زیادی وجود دارد که کلیسا آن را نمی‌پذیرد.

یکی از پژوهشگران، حوادث آخر الزّمان و سیر بازگشت مسیح علیه‌السلام را به چند محور مهم تقسیم کرده است که در صفحات آتی، مورد بررسی قرار خواهد گرفت:

یکم. رجعت اولیه مسیح

مرحله اول بازگشت مسیح علیه‌السلام شامل ربوده شدن کلیسا (جماعت مؤمنان) است. در یک چشم بر هم زدن، ناگهان و بدون خبر، مسیح آنهایی را که آماده بازگشت او هستند، می‌رباید؛ ولی در این میان خودش به زمین نزول نمی‌کند. آنها جمع خواهند شد تا در بالای زمین او را ملاقات کنند. مؤمنان برای خدماتی که انجام داده‌اند، پاداش خواهند گرفت. در این هنگام پیوند بین مسیح و کلیسا! به حد کمال خواهد رسید.⁽²⁾

دوم. دوران مصیبت عظیم

بین مرحله اوّل و ثانی ظهور مسیح علیه‌السلام دوره مصیبت عظیم واقع شده است. وقتی سال‌های مصیبت بی‌سابقه به پایان خود نزدیک شوند، روح‌هایی از دهان اژدها، وحش و پیامبر دروغین

خارج می‌شوند و پادشاهان جهان را برای جنگ دور یکدیگر جمع می‌کنند. آنها با هم جمع می‌شوند تا اورشلیم را تصرف کنند و یهودیان فلسطین را به اسارت درآورند؛ ولی در همان زمانی که به پیروزی نزدیک می‌شوند، مسیح علیه‌السلام با لشکریان خود از آسمان نزول خواهد فرمود و در جنگ نهایی پس از غلبه بر آنان، پیشوایان آنها را گرفتار و به دریاچه آتش خواهد افکند. شیطان نیز مدت هزار سال در بند خواهد بود.⁽¹⁾

سوم. سلطنت هزار ساله

مسیح علیه‌السلام پس از ظهور ثانوی خود [به ادعای برخی از مسیحیان] به مدت هزار سال بر زمین حکومت خواهد کرد. عدل و انصاف کامل از ویژگی‌های این حکومت است و مسیح علیه‌السلام در مقام فرمانروای جهان، مورد پرستش قرار خواهد گرفت. در پایان این دوره، شیطان پس از آزاد شدن از بند قیام خواهد کرد و بسیاری را علیه مسیح علیه‌السلام خواهد شورانید. آنان که تحت رهبری شیطان بر ضد مسیح علیه‌السلام قیام می‌کنند. شهر مقدس را محاصره می‌کنند و می‌کوشند آن را تسخیر کنند؛ ولی آتش از آسمان نازل می‌شود و آنها را هلاک می‌کند. با نابود شدن لشکر شیطان، خود شیطان به دریاچه آتش افکنده می‌شود.⁽²⁾

چهارم. داوری شریران

مسیح علیه‌السلام در دو نوبت داوری خواهد کرد. داوری اوّل در ابتدای سلطنت هزار ساله و بر روی زمین خواهد بود که در این داوری تمام امّت‌ها جمع خواهند شد. برای صالحان حیات ابدی و برای بدکاران مجازات ابدی در نظر گرفته می‌شود؛ ولی در داوری دوّم (قیامت) ـ که در آسمان‌ها انجام خواهد شد و فقط به مردگان اختصاص دارد ـ نامه‌ها گشوده می‌شود. در این داوری فقط دریاچه آتش وجود دارد. در این دوره با نابودی زمین و آسمان و ایجاد زمین و آسمان جدید، حیات به شکل نوین ادامه خواهد یافت. در این وضعیت غم و اندوه وجود نخواهد داشت و شرارت و بی‌ایمانی، ظهور پیدا نخواهد کرد. اشعیا در مورد این زمان می‌گوید: گرگ با برّه

و پلنگ با بزغاله در صلح و آرامش به سر خواهند برد. انگاره دیگری نیز درباره بازگشت مسیح وجود دارد و آن اشاره به آمدن پسر انسان در آخر الزّمان⁽¹⁾است. پسر انسان، فرستاده خدا و منصوب از جانب او است؛ در این بیان این فرستاده، با عنوان‌های جعلی «پسر خدا» یا «خداوند» معرّفی نشده است!⁽²⁾

یکی از پدیده‌های قابل توجّه در مورد بازگشت مسیح، هزاره گرایی است. در سراسر تاریخ مسیحیت، اقلیت کوچک، اما گاهی پر سر و صدایی از مسیحیان (هزاره گرایان) نیز بوده‌اند که اعتقاد داشته‌اند می‌توانند علامت و نشانه‌هایی از آخر الزّمان را در حوادث معاصر بیابند. ایشان مصرّانه تأکید می‌کرده‌اند که یقیناً پایان کار نزدیک است. آنها «میلنیالیست‌ها» (هزاره‌گراها) خوانده می‌شوند که از کلمه لاتین به معنای «یک هزار سال» گرفته شده و اشاره به طول مدت نمادین ملکوت خدا است که در کتاب مکاشفه عهد جدید ذکر شده است.

آنان معمولاً هشدار می‌دهند که چون انتهای جهان بسیار نزدیک است، برای هر کس بسیار ضروری است که توبه کند و خود را اکنون برای داوری خدا که همراه آن است، مهیّا سازد.⁽³⁾

در عهد جدید ملاحظه می‌کنیم که مسیحیان از همان آغاز به رجعت مسیح معتقد بودند. برخی از آنها با خواندن کتاب مکاشفه یوحنا (20، بند 1 ـ 10) معتقدند: مسیح یک دوره سعادت هزار ساله ایجاد خواهد کرد. بنابراین شادمانه منتظر آمدن هزاره‌اند (هزاره به معنای یک دوره هزار ساله). گروه‌های هزاره‌گرا در قرن نوزدهم با پرسش‌هایی درباره رجعت سرگرم بودند و چنان درگیر تفسیر علایم این زمان بودند که امیدواری فراوانی درباره قریب الوقوع بودن بازگشت مسیح ابراز می‌داشتند. سه گروه عمده از مسیحیان هزاره‌گرا عبارت‌اند از: ادونتیست‌ها (ظهور گرایان)، شاهدان یهوه و دیسپنساشنالیست‌ها (مقطع باوران). به طور کلی ادونتیزم، اعتقاد به قریب الوقوع

بودن رجعت مسیح، مجازات بدکاران و پاداش نیکوکاران است.⁽¹⁾در آیین مورمون‌ها (فرقه مذهبی) می‌گفتند:

«ما اعتقاد داریم که صهیون (حکومت یهوه)، بر این قارّه (آمریکا) بنا می‌گردد. عیسی شخصاً بر زمین حکومت خواهد کرد. زمین از نو ساخته خواهد شد و شکوه بهشتی خود را باز خواهد یافت».⁽²⁾

1 ـ 3. ملکوت (سلطنت) خداوند

مسیحیان به اینکه روزی خواهد رسید که حکومت خداوندی به طور کامل برقرار گردد ـ آن گونه که عیسی مسیح« علیه‌السلام » در مواعظ خود می‌گفت ـ اعتقاد دارند. منتها برخی تصور می‌کنند که این سلطنت الهی اینجا روی زمین برقرار خواهد گردید و بعضی نیز آن را در ورای تاریخ می‌دانند. برای برخی از آنها یک آرمان بزرگ اجتماعی است که با کوشش انسان‌ها و کمک خداوندی، در اینجا و اکنون کسب خواهد گردید. نزد بعضی دیگر، این سلطنت و حکومتی است که از طریق دخالت مستقیم و ناگهانی خداوند، در تاریخ بشری و پایان دادن به زمان، تحقّق خواهد نمود....⁽³⁾

عموم مسیحیان بر این عقیده‌اند: در آینده روزی فرا خواهد رسید که حکومت اخلاقی خداوند، بر سر تا سرزمین جاری گردد. عبارت «حکومت و سلطنت الهی» و «سلطنت آسمان‌ها» و «ملکوت الهی» به طور مکرّر در انجیل‌ها به چشم می‌خورد. واقعیت حکومت نهایی خدا (سلطنت یا ملکوت الهی) بدون شک مهم‌ترین اعتقاد مسیحیان است. در عین حال میان آن از همه سخت‌تر است.

سلطنت خدا (Kingdom of God)؛ یعنی، «برقراری حکومت خدایی بر زمین و غلبه نیروی الهی بر نیروی شیطان».⁽⁴⁾در برخی از انجیل‌ها (متی) سخن از «دولت آسمانی و قلمرو

روحانی» نیز به میان آمده است؛ اما در بیشتر روایات انجیل‌های هم‌نوا، سخن از وارد شدن به حکومت خدا و یا قلمرو دولت خدا است.

در نوشته‌های مسیحی و یهودی ـ که بین سال‌های 200ق.م تا 150م نوشته شده‌اند ـ دنیا میدان نبرد بین نیروهای خیر و شرّ تلقّی می‌شود. نویسندگان درباره عذاب دردناک و بی‌عدالتی و درباره انتظار طولانی برای مداخله الهی و آوردن عصری جدید ـ که معمولاً سلطنت خدا نامیده می‌شود که در آنجا قوم نیکوی خدا در کمال سعادت زندگی می‌کنند ـ مطلب می‌نویسند.

عیسی(ع) اظهار داشته بود: سلطنت خدا نزدیک است و چون بعد از مرگش بر شاگردان خویش ظاهر شد (رستاخیز)، مسیحیان نخستین معتقد شدند که عیسی از میان مردگان برخاسته و به زودی به عنوان «مسیحا» بازمی‌گردد تا سلطنت جدید خدا را بیاورد.

عیسی علیه‌السلام سلطنت خدا را اعلام کرد و منقول است که او برای تأیید پیام خود، معجزه انجام می‌داد. عیسی چه خود را مسیحا نامیده باشد یا نه، برخی از یهودیان معتقد بودند: او نماینده خداست که آنان منتظرش بودند.

از دیدگاه کانت ملکوت آسمانی (حاکمیت الهی)، در نهایت از لحاظ آنچه به هدایت حکمت بالغه الهی مربوط است، در این تاریخ... به عنوان یک جریان متصل دائمی وارد تاریخ می‌گردد... معلم انجیل، ملکوت الهی را فقط به عنوان شکوه و تعالی اخلاقی روح به شاگردان خود نشان داد که عبارت است از شایستگی شهروندی در حکومت الهی و به این منظور نه فقط به آنها تعلیم داد که چگونه اقدام کنند تا خود بدین مقام دست یابند؛ بلکه برای اینکه با افراد دارای همان خلق و خو و در صورت امکان با کل نوع انسان، در این مورد متحد شوند... ما باید همواره خود را به عنوان شهروند برگزیده [اخلاقی] حکومت الهی لحاظ کنیم:⁽¹⁾

«پس ملکوت الهی کی فرا خواهد رسید؟ ملکوت الهی در جهان محسوس رخ نمی‌دهد و نباید گفت: در اینجا یا در آنجا است؛ زیرا ملکوت

خدا در میان شما است».⁽¹⁾

به هر حال مهم‌ترین اصل تعلیمات عیسی ـ که مرکز رسالت او قرار گرفته است ـ بشارت ظهور قریب الوقوع دولت آسمانی است. در انجیل‌های هم نوا، حکومت خدا، هسته تعلیمات عیسی است و رستگاری انسان فقط در این قلمرو تحقّق می‌پذیرد. در انجیل مرقس، حکومت خدا با ظهور پسر انسان آغاز می‌شود. این رساله از زبان عیسی، او را غیر مستقیم پسر انسان معرفی می‌کند که لازم است، متحمل رنج‌های فراوان گردد... از آنکه یحیی به دستور هیرودیس پادشاه زندانی شد، عیسی به ایالت جلیل آمد تا پیام خدا را به مردم برساند؛ او فرمود:

«زمان موعود فرا رسیده است. به زودی خداوند، ملکوت خود را برقرار خواهد ساخت. پس از گناهان خود دست بکشید و به این خبر خوش ایمان بیاورید».⁽²⁾

این ملکوت ممکن است در این دنیا هم باشد؛ چنان که عیسی به شاگردان خود فرمود:

«بعضی از شما که الان در اینجا ایستاده‌اید، پیش از مرگ، ملکوت خدا را با تمام شکوهش خواهید دید».⁽³⁾«هر که در این جهان از من و سخنان من عار داشته باشد، من نیز وقتی در جلال خود و جلال پدر با فرشتگان به جهان بازگردم، از او عار خواهم داشت. اما یقین بدانید که در اینجا کسانی ایستاده‌اند که تا ملکوت خدا را نبینند نخواهند مرد».⁽⁴⁾

«عیسی جواب داد: ملکوت خدا با علایم قابل دیدن آغاز نخواهد شد! و نخواهند گفت که در این گوشه یا آن گوشه زمین آغاز شده است؛ زیرا ملکوت خدا در میان شما است».⁽⁵⁾

1 ـ 4. سلطنت خدا یا پادشاهی مسیح

از آنجایی که در بخش‌های مختلف کتاب مقدّس به «حکومت خدا» اشاراتی می‌شود که آشکار می‌سازد ـ بر خلاف نظر محقّقان کلیسا ـ دولتی که عیسی در آن چون داوود، سلطنت کند، مورد نظر نبوده است. اصولاً نام پادشاهی خداوند هم، مفهوم مورد نظر نویسندگان انجیل‌ها را نمی‌رساند. در بسیاری از اشارات از زبان عیسی به جای حکومت خدا، دولت پدرم ذکر می‌شود. عیسی در صحنه شام «فصح» به شاگردانش می‌گوید: «من دیگر از این محصول انگور نخواهم نوشید تا روزی که آن را تازه با شما در ملکوت پدرم بنوشم».⁽¹⁾

عیسی(ع) هرگز نمی‌گوید من آمده‌ام سلطنت پسر انسان را مژده دهم و یا پادشاهی مسیح را اعلام کنم؛ بلکه تأکید می‌کند: من فرستاده شده‌ام تا حکومت خداوند را (قلمرو دولت پدرم را) مژده دهم: «عیسی به آنان گفت: لازم است که به شهرهای دیگر نیز بروم و مژده فرا رسیدن ملکوت خدا را به مردم اعلام کنم؛ زیرا برای همین منظور فرستاده شده‌ام».⁽²⁾در اینجا به صراحت تأکید می‌شود که عیسی فرستاده خدا است و قلمرو حکومت متعلق به پدر او یا پدر همه انسان‌های خوب است.

در انجیل متی آمده است:

«عیسی به تمام شهرها و دهات آن منطقه رفته، در عبادتگاه‌های یهود تعلیم می‌داد و برقراری ملکوت خداوند را به مردم اعلام می‌کرد».⁽³⁾

پس وظیفه او تنها ابلاغ پیام بود: «عیسی فرمود: باید به شهرهای دیگر هم بروم تا به اهالی آنجا نیز پیغامم را برسانم؛ چون به خاطر همین به اینجا آمده‌ام».⁽⁴⁾مأموریت او چنین بود: «در آن زمان، انسان‌های نیک در ملکوت پدرم خدا، همچون خورشید خواهند درخشید. اگر گوش شنوا دارید،خوب

گوش دهید».⁽¹⁾

عیسی در پاسخ یک عالم مذهبی می‌گوید: «تو از ملکوت خدا دور نیستی».⁽²⁾

از این عبارات برمی‌آید که مقصود فقط سلطنت مسیح نیست؛ بلکه با تحول انسان‌ها، این مرحله به وجود خواهد آمد. از بعضی عبارات کتاب‌های مقدس⁽³⁾به دست می‌آید که حکومت خدا، یک مرحله خاص روحانی است؛ نه فقط یک دولتی که مسیح شاه آن باشد!⁽⁴⁾

البته اعتقاد به «ملکوت خدا» و استقبال از تحقّق آن باعث بروز انتظارات و تفاسیر مختلفی شده بود. میلیون‌ها نفر از مردم فقیر و مستضعف، با این اعتقاد دلگرم‌اند که رنج و بدبختی آنان، بی‌پایان نیست و مشیّت الهی یا قضا و قدر آن را دفع نکرده است؛ بلکه خدا از تلاش آنان برای تحقّق حکومت عدل، حمایت می‌کند. عیسی مسیح، در ملکوت درهای زندگی را به روی همه مردم گشوده است. کسانی که زندگی را پوچ و بی‌معنا می‌بینند، می‌توانند منتظر زمانی باشند که ـ به تعبیر پولس ـ ما دیگر از پشت شیشه صورت مبهم و تار نمی‌بینیم... .

دیدگاه‌های مختلف در زمینه «سلطنت خدا» باعث نگرش و رفتارهای مختلف در میان مسیحیان شده است. گروهی از مسیحیان معتقدند: هر چند مؤمنان می‌توانند پیشاپیش نشانه‌هایی از ملکوت خدا را اینجا در روی زمین درک کنند؛ اما انسان، سعادت و خوشبختی کامل آن را تنها پس از مرگ خواهد چشید.

در این گونه از اعتقاد هر چند مسیح روزی باز خواهد گشت تا جهان را به ملکوت تبدیل کند؛ اما این می‌تواند زمانی طولانی پس از این باشد و در همین ضمن کسانی که با ایمان مرده‌اند، از نعمت‌های ملکوت در بهشت ـ جایی که محبّت خدا به نحو اعلا حاکم است ـ بهره خواهند برد.

از نظر برخی دیگر، ملکوت خدا هم اکنون عملی و قابل بهره‌برداری است؛ هر چند مخفی است. این ملکوت در اینجا و اکنون در دسترس همه کسانی است که با چشم ایمان می‌توانند آن را

در میان گناه‌ها و مصایب تاریخ تشخیص دهند. درک آن نیاز به تحوّل درونی؛ یعنی، طریقه جدیدی برای دیدن و عمل کردن دارد. اما با این حال واقعیتی است برای کسانی که آن را بپذیرند و قلب خود را به روی آن بگشایند.⁽¹⁾

اسلوان کافین ـ وابسته به نهضت انجیل اجتماعی ـ می‌گفت: آرمان اخلاقی مسیحیت، عقیده به ملکوت خدا است؛ یعنی، یک نظم اجتماعی مقبول تحت حکومت خدای مسیح‌وار که در آن همه روابط، مسیح گونه است و هر فرد گروه اجتماعی ـ خانواده، سازمان‌های تجاری، دولت ـ تحت حاکمیت قرار نداشته؛ بلکه خود به اداره و نظارت خواهد پرداخت و همه جامعه بشری تجسّد عشق خدا خواهد بود که زمانی در قالب عیسی ناصری، تبلور یافته بوده است.⁽²⁾

پس می‌توان گفت: عقیده به ملکوت خدا، به نوعی جامعه مطلوب ـ که متضمن مساوات، عدالت و آزادی است ـ تفسیر شده بود.

1 ـ 5. دولت مسیح

سلطنت و حکومت مسیح، بیشتر در آموزه‌های یهودی مطرح است تا مسیحیت. برخی از یهودیان معتقد بودند: مسیحا باید پادشاهی خردمند و آرمانی باشد که عدالت را در سراسر عالم برقرار کند. برخی دیگر می‌پنداشتند: پادشاه مسیح یقیناً باید از تبار داوود باشد؛ چون او بزرگ‌ترین پادشاه قدیم بوده است. بعضی معتقد بودند: تأسیس سلطنت خدا، به معنای اعتبار سیاسی یهود در عالم است؛ بنی‌اسرائیل قدرتمندترین امت روی زمین خواهد بود و بر همه حکومت خواهد کرد!!

برخی سلطنت خدا را، سلطنت حق و عدالت نمی‌دانستند؛ بلکه آن را یک نوع رویداد قدرتمند تلقّی می‌کردند. سلطنت خدا با این انتظار که خدا اقدام مهمی انجام خواهد داد، مرتبط شد. چون جهان در چنین وضع نامطلوبی بود، باید خدا در مردم و در جهان، تحول کاملی به وجود آورد.

در رسالات عهد عتیق گاهی به سلطنت «مسیح یهوه» نیز اشاره می‌شود که از جانب یهوه برگزیده شده است؛ ولی در این حالت نیز حاکم اصلی خدا است. بنی‌اسرائیل از آغاز تاریخ خود، یهوه (خدا) را تنها سلطان و فرمانروای واقعی خویش می‌دانستند و در دوران سلطنت شاهان اولیه، آنان را نماینده و برگزیده یهوه می‌شناختند و به اعتبار حکومت یهوه از آنان فرمان می‌بردند.

در مزمور دوّم ـ که سلطنت مسیح توجیه گشته ـ باز هم این یهوه است که باید از او اطاعت کرد و سلاطین بایستی با ترس و لرز پاهای او را ببوسند و به او خدمت کنند. این مزمور نشان دهنده آرزوی یهودیان دوران ظهور مسیحیت است که مشتاقانه در انتظار شاهی از خانواده داود بودند تا به نجات آنان اقدام کند. در این مزمور هم فقط یهوه حاکم واقعی است و به همین جهت به پادشاهی خداوند، ملکوت السماوات با سلطنت آسمان‌ها گفته می‌شود.⁽¹⁾در کتاب اشعیای نبی آمده است:

«اما این تاریکی برای قوم خدا که در تنگی هستند، تا ابد باقی نخواهد ماند. خدا سرزمین قبایل زبولون و نفتالی را در گذشته خوار و ذلیل ساخته بود؛ اما در آینده او تمام این سرزمین را از دریای مدیترانه گرفته تا آن طرف اردن و حتی تا خود جلیل ـ که بیگانگان در آن زندگی می‌کنند ـ مورد احترام قرار خواهد داد. قومی که در تاریکی راه می‌رفتند، نور عظیمی خواهند دید. بر کسانی که در سرزمین ظلمت زندگی می‌کردند، روشنایی خواهند تابید... تمام اسلحه‌ها و لباس‌های جنگی که به خون آغشته‌اند، خواهند سوخت و از بین خواهند رفت؛ زیرا فرزندی برای ما به دنیا آمده! پسری به ما بخشیده شده! او بر ما سلطنت خواهد کرد. نام او عجیب، مشیر، خدای قدیر، پدر جاودانی و سرور سلامتی خواهد بود. او بر تخت پادشاهی داوود خواهد نشست و بر سرزمین او تا ابد سلطنت خواهد کرد. پایه حکومتش را بر عدل و انصاف استوار خواهد ساخت و گسترش فرمان روایی صلح‌پرور او را

انتهایی نخواهد بود. خداوند قادر متعال چنین اراده فرموده و این را انجام خواهد داد».⁽¹⁾

در کتاب زکریا آمده است:

«ای قوم من شادی کنید و از خوشحالی فریاد برآورید؛ چون پادشاهتان نزد شما می‌آید! او نجات دهنده‌ای پیروزمند است... پادشاه شما در میان تمام قوم‌ها صلح برقرار خواهد کرد. قلمرو حکومت او از دریا تا دریا و از رود فرات تا دورترین منطقه زمین خواهد بود...».⁽²⁾

در مزامیر داود آمده است:

«سلطنت پادشاه ما همچون بارانی که بر گیاهان می‌بارد و مانند بارش‌هایی که زمین را سیراب می‌کند، پربرکت خواهد بود. در زمان حکومت او، مردم خداشناس کامیاب خواهند شد و تا وقتی که ماه باقی باشد، صلح و سلامتی برقرار خواهد بود...».⁽³⁾

سابقه این مفهوم در مکاتب سلطنتی خاور نزدیک باستانی یافت می‌شود که در آن، پادشاه، نقش ناجی مردم خود را ایفا می‌کرد و انتظار می‌رفت که هر پادشاه جدید، حاصلخیزی، ثروت، آزادی، صلح و سعادت را برای سرزمین خود به ارمغان آورد... دانشمند فرانسوی ادوارد دورم برخی از متونی را ذکر کرده است که چنین انتظاراتی را تحت عنوان «پادشاه مسیح» مطرح کرده‌اند. در مزامیر منسوب به سلیمان،⁽⁴⁾این مسیح، فرزند داوود است. او با خرد و عدل حکومت خواهد کرد، قدرت‌های بزرگ جهان را شکست خواهد داد، مردم خود را از قید حکومت بیگانه رها خواهد ساخت و سلطنتی جهانی وضع خواهد کرد که در آن مردم در صلح

و سعادت زندگی خواهند کرد. همین آرمان شاهانه در توصیف حکومت شمعون مطرح شده⁽¹⁾که بیانگر پیشگویی‌های کتب عهد عتیق، در مورد مسیح موعود است.⁽²⁾

در طول دو قرن قبل از تولّد عیسی، حجم وسیعی از نوشته‌ها درباره آمدن سلطنت خدا و زوال نیروهای شیطانی موجود بود. تصوّر رایجی از آنچه اتفاق خواهد افتاد، وجود داشت؛ جهان ـ که تحت سلطه نیروهای شیطانی است ـ جای درد و رنج‌های فراوان است تا اینکه خدا برخیزد و بر سلطنت شیطان غلبه کند. در این حال بسیاری از اندیشه‌ها درباره «مسیحا»، متوجّه فتح و پیروزی نظامی بود. ممکن است که مسیحا خردمند باشد؛ اما بیشتر از هر چیز باید پادشاهی جنگجو و مقتدر باشد که بتواند بر شیطان غلبه کند و عصری از برکت و سعادت را آغاز کند.

اسنی‌ها (فرقه‌ای از یهودیان) زندگی خود را در بیابان می‌گذراندند و برای آمدن سلطنت خدا آماده بوند. به اعتقاد آنان، پایان جهان نزدیک است و خدا در شرف آغاز سلطنت مسیحایی بر روی زمین و پیمان جدیدی با آنان است... .⁽³⁾

مسیحیت اولیه ـ چنان که گفته آمد ـ بسیاری از نظرات یهودیت را، در خصوص مسیح موعود پذیرفته، آنها را در مورد عیسی مسیح، به کار می‌برد. به عبارتی عیسی مسیح را با امیدهای «مسیحایی یهودیت» یکسان تلقّی کرده است. انجیل متی تفسیر این عبارت را «کسانی که در تاریکی راه می‌رفتند، نور عظیمی خواهند دید...»⁽⁴⁾، در عیسی مسیح متحقّق دانسته است:

«اشعیای نبی این را پیشگویی کرده و گفته بود: سرزمین زبولون و نفتالی کنار دریاچه و ناحیه آن طرف رود اردن و جلیل علیا، سرزمینان بیگانگان ـ در آنجا که مردم در تاریکی نشسته بودند ـ نور عظیمی دیده شد. بر آنانی که در دیار مردگان ساکن بودند، نوری تابید. عیسی از آن روز به بعد،

به اعلام پیغام خدا پرداخت و می‌گفت: از گناهان خود توبه نمایید و نزد خدا بازگشت کنید؛ زیرا ملکوت خدا نزدیک شده است».⁽¹⁾

کلیسا (به خصوص کلیسای اولیه) با اطمینان چشم به راه بازگشت او بر «ابرهای آسمان» بود تا زنده و مرده را داوری کند و ملکوت خدا را بر روی زمین بگشاید. در نامه دوّم پولس به مسیحیان تسالونیکی آمده است:

«به شما که رنج و آزار می‌بینید، اعلام می‌دارم که وقتی عیسی خداوند! به ناگاه در میان شعله‌های آتش و با فرشتگان نیرومند خود از آسمان ظاهر شود، خدا به ما و به شما آسودگی خواهد بخشید. اما آنانی که از شناختن خدا و پذیرش خدا و پذیرش نقشه نجات او توسط عیسی مسیح سرباز می‌زنند، به کیفر خواهند رسید و تا ابد از حضور خداوند دور خواهند ماند و هرگز شکوه و عظمت قدرت او را نخواهند دید. بلی این رویدادها در روز بازگشت او واقع خواهد شد؛ روزی که قوم او و مؤمنین او، ستایش و تحسین را نثار او کنند...».⁽²⁾

در کتاب دانیال و مکاشفه یوحنا، می‌توان یک نقشه کلّی یافت. جهان تحت سیطره نوعی قدرت شیطانی است (که غالباً به صورت حیوان یا یک حاکم ظالم نشان داده می‌شود). این قدرت شیطانی، قدیسان را اذیت می‌کند و با آنان رفتار شرم‌آوری دارد. ناگهان قدیسان بر آن حیوان یا حاکم شیطانی شورش می‌کنند و بر آن فائق می‌شوند. آنها وارث زمین می‌گردند یا در آسمان حکمرانی می‌کنند. با این بینش هیچ کس نمی‌خواهد به دنیا تعلّق داشته باشد. به همه مسیحیان توصیه می‌شود که به خاطر داشته باشند: هیچ کس نمی‌تواند از روز یا ساعت رجعت مسیح باخبر باشد؛ بنابراین همه باید آماده باشند:

«پس شما نیز چشم به راه باشید؛ چون نمی‌دانید کی برمی‌گردم: سر

شب، نیمه شب، سحر یا صبح؛ مواظب باشید که وقتی می‌آیم در خواب غفلت نباشید. باز هم می‌گویم چشم به راه من باشید».⁽¹⁾

کلیسا در آغاز همان سلطنت مسیح و پادشاهی خداوندگار را مطرح می‌ساخت؛ همان گونه که در مکاشفه یوحنا به سلطنت هزار ساله مسیح اشاره شده است.⁽²⁾پس چون قرن‌های متمادی گذشت و از سلطنت مسیح خبری نشد و هنوز هم پس از دو هزار سال اثری ظاهر نشده است، با استفاده از تذکّر انجیل لوقا، حکومت خدا را یک دولت روحانی تعبیر کرد که مقیّد به زمان و مکان نیست و در دل مؤمنان برپا خواهد شد. در انجیل لوقا آمده است:

«روزی بعضی از فریسیان از عیسی پرسیدند: ملکوت خدا کی آغاز خواهد شد؟ عیسی جواب داد: ملکوت خدا با علایم قابل دیدن آغاز نخواهد شد! و نخواهند گفت که در این گوشه یا آن گوشه زمین آغاز شده است؛ زیرا ملکوت خدا در میان شما است».⁽³⁾

در انجیل متی، به صراحت از «دولت آسمانی و قلمرو روحانی» سخن گفته می‌شود؛ نه از پادشاهی خداوند. در انجیل‌های دیگر نیز همان گونه که در مرقس دیده می‌شود، این قلمرو به نحوی توجیه می‌شود که حاکمیت از سلطنت یک فرد شبیه نظام شاهنشاهی و حکومت‌های انسانی ـ که در آن خدا فرمانروا و شاه باشد ـ نمی‌نماید؛ بلکه اشاره به یک دوران الهی و روحانی و یک دولت آسمانی است.⁽⁴⁾در بیشتر روایات انجیل‌های هم نوا، سخن از وارد شدن به حکومت خدا و یا قلمرو دولت خدا است.

گفتنی است کلیسا هیچ گاه امید آمدن مجدّد عیسی را از دست نداد ـ و هنوز هم به آن اعتقاد دارد ـ اما رفته رفته تأکید تعالیم خود را از این امیدواری برگرفت و به آینده افکند و بیشتر و بیشتر به سوی این باور رفت که عیسی قادر است اکنون مؤمنان را رستگاری دهد.

خود عیسی نیز به صراحت اشاره می‌کند که برای پادشاهی نیامده است. «عیسی فرمود:

من یک پادشاه دنیوی نیستم. اگر بودم، پیروانم می‌جنگیدند تا در چنگ سران قدم یهود گرفتار نشوم. پادشاهی من متعلّق به این دنیا نیست».⁽¹⁾

اصولاً حضرت عیسی علیه‌السلام در دوران پیامبری خود، تنها به ابلاغ پیام الهی و ارتباط با مستمندان و نیازمندان بسنده کرد و از در ستیزه‌جویی و پرخاشگری نیامد. از طرفی برخی نشانه‌ها و علامات مورد انتظار یهود در مورد «منجی‌گری» و «مسیحایی» در او متحقّق نشد و وضع آنها بهبود نیافت. پس از در مخالفت با او درآمدند و او را به عنوان «مسیحای موعود» نپذیرفتند. در واقع نیز چنین بود؛ چون بعضی از علایم و معیارهای مطرح در کتب عهد قدیم، در او وجود نداشت؛ به عنوان مثال او جنگ نکرد و پادشاهی تشکیل نداد.

گفتیم که یکی از مطالبی که با حکومت خدا پیوند یافته، بازگشت عیسی مسیح است؛ اما سؤال این است که این بازگشت برای چیست: 1. تشکیل حکومت خدا؛ 2. پادشاهی مسیح؛ 3. نجات‌بخشی و رهایی مؤمنان؛ 4. داوری بین گناه‌کاران و مؤمنان و یا...؟!

در این رابطه توجّه به انگاره‌های زیر ضروری است:

مسیح، او به زودی برای برپایی حکومت خواهد آمد که چنین نشد و حتّی دیدگاه هزاره‌گرایان نیز نادرست از آب درآمد.

«مسیحیت مذهبی کاملاً روحانی است که تمام همّ و غم آن، مسائلی آسمانی است؛ میهن مسیحی این جهان نیست. واقعیت این است که مسیحی وظیفه‌اش را انجام می‌دهد؛ اما این کار را با بی‌اعتنایی عمیقی به نتیجه خوب و بد آن انجام دهد. به شرط آنکه کاری نکند که پیش وجدانش مستوجب سرزنش باشد».⁽²⁾

وی در جای دیگر می‌گوید:

«تمام ناپاکی را از وجود عیسویان پاک کنید؛ دیگر نه به زمامداری نیاز دارند و نه به قوانین. تمام خواهش‌های نفسانی را از پیکرشان بزدایید، در آنی پیوند شهروندی تمام جاذبه خود را از دست می‌دهد: نه تعصب باقی می‌ماند و نه شوق کسب شهرت و افتخار و نه...».⁽³⁾«حضرت مسیح برای

استقرار حکومت معنوی و روحانی بر روی زمین ظاهر شد. با ظهور مسیحیت نظام مذهبی از نظام سیاسی جدا شد و دولت یکپارچگی خود را از دست داد...».⁽¹⁾

فوستل دوکو لانژ در زمینه متن این دیدگاه‌ها می‌نویسد:

«می‌توان گفت که: مسیحیت حکومت را در اساس تغییر داد؛ به خاطر اینکه ابداً به آن توجّه نداشت... عیسی مسیح می‌آموزد که امپراتوری او به این جهان تعلّق ندارد و بدین ترتیب حکومت را از مذهب جدا می‌کند. چون مذهب زمینی نیست؛ بنابراین تا آنجا که امکان دارد، به ندرت به امور زمینی می‌پردازد: «آنچه به سزار تعلّق دارد، به سزار و آنچه به خداوند تعلّق دارد، به خداوند برگردانید». سه قرن تمام مذهب جدید، کاملاً خارج از حوزه عمل دولت قرار گرفت و نه فقط توانست از حمایت دولت چشم بپوشد؛ بلکه حتّی بر ضد دولت پیکار کرد. این سه قرن، شکاف عظیمی میان قلمرو دولت و قلمرو مذهب به وجود آورد».⁽²⁾

1 ـ 6. داوری و قضاوت

با بررسی کتاب‌های عهد جدید روشن می‌شود: هر چند عیسی علیه‌السلام باز خواهد گشت و نجات و رستگاری مردم در دست او خواهد بود؛ اما او حکومت و سلطنتی دنیوی نخواهد داشت (زیرا سلطنت او مربوط به باطن انسان‌ها است). به موجب بعضی از این کتاب‌ها، عیسی مسیح برای بار دوّم به عنوان قاضی جهانیان (داوری) خواهد آمد. مؤلفّان عهد جدید بی‌چون و چرا قبول داشتند که ظهور مسیح، مترادف با آغاز زمان واپسین و نمود تحقّق وعده فرجام‌شناسی است. این بیان که «اعصار به پایان رسیده»، به این مفهوم است که آدمی به دوران واپسین ماجراهای خود گام نهاده و به پایان قطعی تاریخ نزدیک شده است. ملکوت خدا در حال

آمدن است. مسیحیان در اینجا دو واقعه مربوط به مسیح را از هم متمایز می‌کنند: نخستین واقعه تولّد حضرت عیسی و حلول کلام خدا در او است. دومین واقعه، «بازگشت ثانوی مسیح» است؛ یعنی، رجعت پرشکوه مسیح که حیات می‌یابد و برای داوری زندگان و مردگان باز می‌گردد. با نخستین واقعه ما به واپسین اعصار تاریخ گام نهاده‌ایم و این واقعه با رویداد فرجامین رجعت مسیح به پایان می‌رسد.⁽¹⁾مسیح خود می‌گوید:

«من با فرشتگان خود، در شکوه و جلال پدرم(!) خواهم آمد و هر کس را از روی اعمالش داوری خواهم کرد. بعضی از کسانی که در اینجا هستند (شاگردان) پیش از مرگ، مرا در شکوه ملکوتم، خواهند دید».⁽²⁾

در اعتقاد نامه رسولان آمده است:

«من به خدا، پدر قادر مطلق، خالق آسمان و زمین اعتقاد دارم. به عیسی مسیح، تنها پسر او، خداوند ما، اعتقاد دارم... او به آسمان صعود کرد و در سمت راست پدر نشست. و دوباره برای قضاوت درباره مردگان و زندگان باز خواهد گشت».⁽³⁾

خود او می‌گوید:

«هنگامی که من، مسیح موعود باشکوه و جلال خود و همراه با تمام فرشتگانم بیایم، آن گاه بر تخت باشکوه خود خواهم نشسست. سپس تمام قوم‌های روی زمین در مقابل من خواهند ایستاد و من ایشان را از هم جدا خواهم کرد؛ همان طور که چوپان گوسفندان را از بزها جدا می‌کند؛ گوسفندها را در طرف راستم قرار می‌دهم و بزها را در طرف چپم.

آن گاه به عنوان پادشاه به کسانی که در طرف راست منند خواهم

گفت: بیایید ای عزیزان پدرم! بیایید تا شما را در برکات ملکوت خدا سهیم گردانم، برکاتی که از آغاز آفرینش دنیا برای شما آماده شده بود...».⁽¹⁾

این مطلب در انجیل متی تحت عنوان «روز داوری» ذکر شده است. این اشاره به روز بزرک و داوری نهایی است. شاید بتوان گفت: «مسیح در دو نوبت داوری خواهد کرد (نه حکومت). داوری اوّل در ابتدای سلطنت هزار ساله (شاید مربوط به دیگری) و بر روی زمین خواهد بود که در این داوری تمام امّت‌ها جمع خواهند شد. برای صالحان حیات ابدی و برای بدکاران مجازات ابدی در نظر گرفته می‌شود. ولی داوری دوّم (قیامت) در آسمان‌ها انجام خواهد شد و فقط به مردگان اختصاص دارد. در این داوری فقط دریاچه آتش وجود دارد. در این دوره با نابودی زمین و آسمان و ایجاد زمین و آسمان جدید، حیات به شکل نوین ادامه خواهد یافت. در این وضعیت جدید، غم و اندوه وجود نخواهد داشت و شرارت و بی‌ایمانی ظهور پیدا نخواهد کرد»⁽²⁾.

در روایات اسلامی نیز انگاره داوری و حکمیت عیسی علیه‌السلام تأیید شده است:⁽³⁾

«عیسی بن مریم در میان امت من داور دادگری خواهد بود که کینه و عداوت را از میان مردم برمی‌دارد و ...».

چکیده بحث:

مسیحیت، با نگاهی خوشبینانه و امیدوارانه در انتظار روز موعودی است که با بازگشت مسیح و نجات و رستگاری انسان‌ها، تاریخ به پایان می‌رسد. البته نمی‌توان نتیجه و برآیندی دقیق و روشن از این باورداشت به دست آورد و دیدگاه خود مسیحیان نیز در این زمینه متشتّت و مبهم است. با مراجعه به کتاب مقدّس ـ به خصوص عهد جدید ـ تصویری بر اساس مؤلّفه‌های زیر به دست می‌آید:

از مجموعه نوشته‌ها و باورهای مسیحیان به دست می‌آید که ملکوت خداوند نه در این دنیا؛ بلکه در جهان آخرت است.

در واقع عیسی مسیح می‌آموزد که امپراتوری او، به این جهان تعلّق ندارد و او برای پادشاهی و سلطنت برنمی‌گردد؛ بلکه او در بازگشت دوّم خود، برای داوری جهانیان (داوری شریران) خواهد آمد. در روایات اسلامی نیز از فرود حضرت عیسی، به عنوان داوری دادگر تعبیر شده است. در هر حال به نظر می‌رسد که خود عیسی« علیه‌السلام » دولتی تشکیل نخواهد داد؛ بلکه او قضاوت و داوری جهانیان را بر عهده خواهد داشت. از دیدگاه مسیحیت نیز دولت (پادشاهی) مسیح، در ملکوت الهی (جهان آخرت) خواهد بود؛ نه در دنیا. در حقیقت در پایان تاریخ، ما شاهد دولتی نخواهیم بود؛ بلکه با تحول روحانی انسان‌ها، سلطنت خدا در این جهان تحقّق خواهد یافت.

دو. آینده دولت از دیدگاه فوکو یاما (نظریه پایان تاریخ)

اشاره

فوکویاما دیدگاه خود را درباره آینده سیاست و دولت تحت عنوان «پایان تاریخ و آینده انسان» مطرح کرده است.

از دیدگاه وی با پایان یافتن جنگ سرد و فروپاشی اردوگاه کمونیسم، عصر رقابت و حاکمیت ایدئولوژی‌ها به سر آمده است و جامعه بشری در آینده رو به «دموکراسی لیبرال» می‌رود. دموکراسی لیبرال، آخرین شکل حکومت و پایان تاریخ خواهد بود و انسان امروز هیچ راهی جز پذیرفتن این ایدئولوژی ندارد. در واقع در آینده، دولت ـ ملّت‌ها با پذیرفتن «نظام دموکراسی ـ لیبرال، شکل یکسان و شبیه به هم پیدا خواهند کرد. تکامل ایدئولوژی «دموکراسی لیبرال» موجب برتری تاریخی آن و پیروزی قدرت نظامی و اقتصادی آن است. «دموکراسی لیبرال» ایدئولوژی تکامل یافته‌ای است که جبر تاریخی، آن را الگوی مطلوب همه انسان‌ها ساخته است.

آنچه که ما شاهد آن هستیم، نه فقط پایان جنگ سرد؛ بلکه پایان تاریخ است! نقطه پایان، تحوّل ایدئولوژیکی بشریت و جهانی شدن دموکراسی غربی ـ به عنوان شکل نهایی حکومت است. میل دستیابی به جامعه مصرفی در دراز مدت، منجر به لیبرالیسم اقتصادی و سیاسی گردیده و تصوّر می‌شود: سیستم غربی، به طور پایان‌ناپذیری قابل گسترش است.

طبق پیش‌بینی وی، سده‌های ملالت‌باری چشم به راه آدمی است؛ پایان تاریخ دوره بسیار اندوه‌باری خواهد بود: پیکار برای اکتشاف، آمادگی برای به خطر افکندن زندگی در راه یک آرمان کاملاً انتزاعی و مجرّد، نبرد ایدئولوژیک جهانی که مستلزم بی‌باکی و شهامت و قدرت تخیّل است... همه این ارزش‌ها، جای خود را به حسابگری اقتصادی، جست و جوی بی‌پایان راه‌حل‌های تکنیکی و ارضای توقعات مصرفی پیچیده خواهند سپرد. در عصر ما بعد تاریخی ـ که نه از فلسفه خبری خواهد بود نه از هنر ـ مسأله حفظ و نگاهداشت دائمی حوزه تاریخ بشریت است.

آرا و اندیشه‌های فوکویاما طی مباحث ذیل پی‌گیری خواهد شد:

2 ـ1. فلسفه تاریخ

از دیدگاه وی، از همان ابتدا در جدّی‌ترین و منظم‌ترین کوشش‌ها برای نوشتن «تاریخ‌های عمومی»، گسترش آزادی به عنوان موتور اصلی تاریخ تلقّی شده است. تاریخ عبارت از یک سلسله رویدادهای کور نیست؛ بلکه یک کلّ معنادار است که در آن اندیشه‌های انسانی در مورد ماهیت نظم سیاسی و اجتماعی توسعه می‌یابد و شکوفا می‌شود. اگر ما در حال حاضر به جایی رسیده‌ایم که نمی‌توانیم دنیای ذاتاً متفاوت از جهان کنونی را تصور کنیم ـ به طوری که هیچ شاخصی امکان بهبود بنیادی نظم جاری را نشان نمی‌دهد ـ در این صورت باید این امکان را در نظر بگیریم که تاریخ ممکن است به پایان خود رسیده باشد.

وی همانند هگل و مارکس معتقد است: تحوّل جوامع انسانی بی‌پایان نیست؛ بلکه این تحول بالاخره پایان می‌پذیرد. پایان تاریخ زمانی است که انسان به شکلی از جامعه انسانی دست یابد که در آن عمیق‌ترین و اساسی‌ترین نیازهای بشری برآورده شود. برای هگل «دولت لیبرال» و برای مارکس «جامعه کمونیستی» (جامعه بدون دولت)، پایان تاریخ بود. فوکو یاما به دنبال هگل و مانند وی «دموکراسی لیبرال» را شکل نهایی جوامع بشری و پایان تاریخ تلقّی می‌کند؛ اما بر این نکته انگشت می‌گذارد که: این سخن به آن معنا نیست که سیر طبیعی زاد و ولد و مرگ و میر متوقّف خواهد شد، یا دیگر وقایع مهمی اتفاق نخواهد افتاد؛ بلکه منظور این است که احتمالاً دیگر تحوّل مهمّی در نهادهای اساسی و اصول جاری، پدیدار نخواهد شد.⁽¹⁾

وی می‌گوید: من تاریخ را به معنای هگلی ـ مارکسی‌اش؛ یعنی، به معنای رشد تکاملی نهادهای سیاسی و اقتصادی بشری به کار گرفته‌ام. در پرتو این گونه فهم، دو عنصر اساسی برای حرکت تاریخ وجود دارد:

می‌انجامد. بر خلاف نظریه مارکس، من فرض گرفته‌ام که این روند تحول تاریخی، در دموکراسی و اقتصاد بازار به اوج خود رسیده است.⁽¹⁾

فوکویاما برای اثبات تز خود در مورد پایان تاریخ و سیر جوامع بشری به سوی دموکراسی لیبرال، دو دسته دلیل می‌آورد که اولین دسته، جنبه اقتصادی دارد. انسان برای برآورده کردن نیازها و امیال خود، از عقل بهره می‌گیرد. پیشرفت روزافزون علوم فیزیکی نشان دهنده موقعیت بشر و لذا سیر جهت‌دار تاریخ انسانی [به سوی پیشرفت]است. از نظر وی، پیشرفت‌های اقتصادی بی‌سابقه در کشورهای اروپا و آمریکای شمالی، در سایه استقرار بازار آزاد رقابتی و لیبرالیسم اقتصادی مسیر شده است...

فوکو یاما خود اذعان دارد که توضیح مسیر تاریخ از طریق میل انسان به برآوردن نیازها و امیال خود، در چهارچوب یک جریان دائمی پیشرفت علمی و فنی (منطق فیزیک مدرن) نوعی تفسیر صرفاً اقتصادی است:

«واضح است که مکانیسمی که ما تحلیل کردیم، اساساً یک تفسیر اقتصادی تاریخ است... این مکانیسم نوعی تفسیر مارکسیستی تاریخ است که به نتیجه‌ای کاملاً غیر مارکسیستی می‌انجامد».⁽²⁾

این میل به تولید و مصرف بیشتر و بهتر است که انسان را وادار به فعالیت شدید و قبول تغییر و تحول‌های هر روز جدیدتر می‌کند؛ اما بر خلاف تصور مارکس جامعه‌ای که به انسان‌ها امکان می‌دهد بیشترین مقدار محصولات به عادلانه‌ترین روش ممکن تولید کنند، جامعه کمونیستی نیست؛ بلکه جامعه کاپیتالیستی است.

پس او همانند هگل و مارکس معتقد است: تحول جوامع انسانی بی‌پایان نیست؛ بلکه این تحول بالاخره پایان می‌پذیرد. پایان تاریخ زمانی است که انسان به شکلی از جامعه انسانی دست یابد که در آن عمیق‌ترین و اساسی‌ترین نیازهای بشری برآورده شود (دموکراسی ـ لیبرال)!

به گفته وی علی‌رغم راه‌های متفاوتی که همگی به «پایان تاریخ» منتهی می‌شود، غیر از مدل «سرمایه‌داری دموکراسی لیبرال» کمتر نسخه‌ای از تجدّد وجود دارد که ظاهر موفّقی داشته باشد. کشورهایی که در راه مدرنیزاسیون هستند ـ از اسپانیا و پرتغال گرفته تا تایوان و کره جنوبی و چین ـ همگی در این جهت گام برمی‌دارند.

در گفتنی است که تازگی کار فوکویاما در آشتی دادن دو شیوه تعقّل است: لیبرالیسم انگلیسی و دیالکتیک هگلی. او با ترکیب این دو شیوه می‌خواهد دیدگاهی کلّی و یکپارچه از تاریخ بشر ارائه کند و زوایای تاریکی را که تا کنون لیبرالیسم کلاسیک ظاهراً قادر به توضیح آنها نبوده است (مانند ظهور حکومت‌های فاشیستی در کشورهای صنعتی و سقوط رژیم‌های دیکتاتوری در کشورهایی که از رونق اقتصادی برخوردار شده‌اند)، روشن سازد.⁽¹⁾

2 ـ 2. طرح فرضیه پایان تاریخ

فرضیه پایان تاریخ، معادل پایان ایدئولوژی یا به طور دقیق‌تر پایان کار ایدئولوژی‌های بدیلِ ایدئولوژی مسلّط (لیبرالیسم) است. این فرضیه با پیش‌زمینه‌هایی شروع می‌شود: بارزترین تحول ربع آخر قرن بیستم، آشکار شدن ضعف‌های بزرگ موجود در کُنه دیکتاتوری‌های ظاهراً قدرتمند جهان ـ اعم از دیکتاتوری‌های راست و اقتدارگرا تا دیکتاتوری‌های چپ و کمونیستی ـ بوده است. حکومت‌های نیرومندی مضمحل شده‌اند و هر چند در همه موارد، به جای آنها دموکراسی‌های لیبرالِ با ثبات ننشسته؛ ولی دموکراسی لیبرال همچنان آرزوی سیاسی منسجمی است که الهام بخش مناطق و فرهنگ‌های مختلف پیرامون جهان است. افزون بر این اصول اقتصادی لیبرال ـ بازار آزاد نیز دامن گرفته است و هم در کشورهای توسعه یافته صنعتی و هم در کشورهایی که در پایان جنگ جهانی دوّم، بخشی از جهان سوم فقر زده را تشکیل می‌دادند، در ایجاد سطوح بی‌سابقه‌ای از سعادت مندی مادی موفق بوده است.

فوکویاما پس از بیان این مقدّمات، نظریه خود را چنین طرح می‌کند: علوم طبیعی جدید،

نقطه آغاز خوبی است؛ زیرا تنها فعالیت اجتماعی مهمی است که حتی اگر تأثیر نهایی آن بر خوشبختی بشر نامعلوم باشد، باز همگان به اتفاق، آن را فرایندی هم تجمّعی ـ تراکمی و هم جهت‌دار می‌دانند. تسخیر پیش رونده طبیعت ـ که به واسطه تکوین روش علمی در قرن شانزدهم و هفدهم میلادی امکان‌پذیر شده ـ هماهنگ با قواعد قطعی معیّنی که واضع آنها طبیعت و قوانین آن بوده، به پیش رفته است.

علوم طبیعی جدید، بر تمام جوامعی که آن را تجربه کرده‌اند، به دو دلیل تأثیری یکسان کننده داشته است: نخست، تکنولوژی برای آن دسته کشورهای دارای آن، برتری نظامی قاطعی فراهم ساخته است. دوّم، علوم طبیعی جدید، افق یکسانی را در زمینه امکانات تولید اقتصادی گشوده است. تکنولوژی، انباشت نامحدود ثروت و بر این اساس ارضای مجموعه دائماً فزاینده‌ای از امیال بشری را ممکن می‌سازد.

این فرایند، همگن شدنِ فزاینده تمام جوامع بشری را ـ قطع نظر از ریشه‌های تاریخی یا میراث‌های فرهنگی آنها ـ تضمین می‌کند (کشورهای نوسازی شده شبیه هم می‌شوند). حال علوم طبیعی نو، هر چند ما را به آستانه سرزمین موعود دموکراسی لیبرال هدایت می‌کند؛ ولی به این سرزمین نمی‌رساند؛ چرا که هیچ دلیلِ به لحاظ اقتصادی لازمی وجود ندارد که پیشرفت در زمینه صنعتی شدن، ضرورتاً موجد «آزادی سیاسی» باشد.

تفسیرهای اقتصادی تاریخ، کامل و رضایت‌بخش نیستند؛ از این رو به سوی هگل و تفسیر غیر مادی او از تاریخ ـ که بر پایه پیکار برای «شناسایی» استوار است ـ باز می‌گردیم. به اعتقاد هگل انسان‌ها همچون حیوانات نسبت به اشیای جز خود (همچون غذا، آب، سرپناه) و بالاتر از همه نسبت به حفظ جسم خویش، نیازها و امیالی دارند. اما انسان علاوه بر اینها، مایل است که به عنوان یک انسان؛ یعنی، موجودی با ارزش و با کرامت معیّن، شناخته شود... آرزوی شناخته شدن به عنوان یک انسان ارجمند در آغاز تاریخ، بشر را به عرصه پیکار خونین و تا پای جان برای آزرم (احساس شرم) کشید. نتیجه این پیکار تقسیم جامعه انسانی به دو گروه است: خدایگان و بندگان و مسلماً بندگان به هیچ نحو، به عنوان انسان مورد شناسایی قرار نگرفته‌اند و این باعث

بروز «تضادّ» بین آنها شده است.

هگل اعتقاد داشت: تضادّ ذاتی رابطه خدایگان و بندگان، نهایتاً در نتیجه انقلاب فرانسه رفع می‌شود. این انقلاب‌های دموکراتیک، با تبدیل بندگان سابق به خدایگان خویش و با برقراری اصول حاکمیت مردم و حکومت قانون، تمایز میان آنان را رفع کردند. شناسایی ذاتاً نابرابر، جای خود را به شناسایی همگانی و متقابلی می‌دهد که طبق آن هر شهروند، کرامت و انسانیت هر شهروند دیگر را شناسایی می‌کند و دولت نیز به نوبه خود با اعطای حقوق، این کرامت را مورد شناسایی قرار می‌دهد.

هگل ادعا می‌کرد: با انقلاب فرانسه، تاریخ به فرجام خود رسیده است؛ زیرا اکنون دیگر تمنایی که جریان تاریخ را به پیش می‌راند (پیکار برای شناسایی)، ارضا شده است. هیچ آرایش دیگری از نهادهای اجتماعی نمی‌تواند به شکل بهتری این تمنّا را پاسخ گوید؛ بنابراین، هیچ دگرگونی تاریخی پیش رونده دیگری امکان وقوع ندارد.

پس میل یا آرزوی شناخته شدن، می‌تواند حلقه گمشده میان اقتصاد لیبرال و سیاست لیبرال را ـ که در تفسیر اقتصادی تاریخ جایش خالی بود ـ فراهم کند. با بالا رفتن سطح زندگی، شهرنشین شدن و بهبود تعلیم و تربیت مردم و دستیابی کلّ جامعه به شرایطی کیفی بهتر، افراد به تدریج نه فقط طالب ثروت بیشتر؛ بلکه خواهان شناسایی شأن و مرتبه خویش می‌شوند. وی به آزرم خویش نیز، اعتقادی مغرورانه و نشأت گرفته از قوه غضبیه دارد و همین اعتقاد وی را به طلب حکومت‌هایی دموکراتیک وا می‌دارد؛ حکومت‌هایی که با وی به مثابه فردی بالغ و نه کودک رفتار کنند و خودمختاری‌اش را به عنوان فردی آزاد، مورد شناسایی قرار دهند. کمونیسم در زمان ما، به این دلیل جای خود را به دموکراسی لیبرال می‌دهد که انسان‌ها متوجه شده‌اند کمونیسم، تأمین کننده شکل بسیار ناقص و معیوبی از شناسایی است. این آرزوی شناسایی، به عنوان موتور محرک تاریخ است و به ما امکان می‌دهد تا بسیاری از پدیده‌هایی چون فرهنگ، مذهب، کار و جنگ را از نو تفسیر کنیم.

گفتنی است: لیبرال دموکراسی به جای میل به شناخته شدن به عنوان موجودی برتر از

دیگران، میل به شناخته شدن به عنوان موجودی برابر با دیگران را قرار می‌دهد. پس جهانی متشکل از دموکراسی‌های لیبرال، انگیزه کمتری برای جنگ خواهند داشت (و تضادّها از بین خواهد رفت)؛ چرا که در چنین جهانی، تمام ملّت‌ها متقابلاً مشروعیت یکدیگر را مورد شناسایی قرار می‌دهند.⁽¹⁾

وی با تأیید دیدگاه الکساندر کوژو (مفسّر بزرگ هگل)، می‌نویسد: کوژو به تأکید اصرار داشت که تاریخ به فرجام خود رسیده است؛ چرا که آنچه وی «دولت همگانی و همگن» می‌نامید ـ و ما آن را به نام دموکراسی لیبرال می‌شناسیم ـ با جایگزین کردن شناسایی همگانی و برابر، به جای رابطه خدایگانی و بندگی، مسأله شناسایی را به شکل قطعی حلّ کرده است.

انسان سرانجام، در جهان، مطلوب خود را یافت و به طور کامل ارضا شد(!) ما این را جدّی می‌گیریم؛ زیرا مسأله اصلی سیاست در طول هزاران سال، تاریخ بشر را می‌توان تلاش برای حلّ مسأله «شناسایی» دانست. شناسایی مسأله اصلی «سیاست» است... اگر حکومت قانونی امروز (دموکراسی لیبرال) به راستی دستورالعملی یافته باشد که به وسیله آن همه افراد به ترتیبی مورد شناسایی قرار گیرند که در عین حال از ظهور جبّاران هم اجتناب شود؛ در این صورت، به راستی و به ویژه می‌تواند در میان رژیم‌هایی که تا کنون بر پهنه زمین ظهور کرده‌اند، مدعی داشتن ثبات و دوام باشد.

در نتیجه وی دموکراسی لیبرال را به عنوان پایان تاریخ به شرح زیر توصیف می‌کند:

2 ـ 3. سرنوشت دولت

معمولاً فرض می‌شود که امروزه تنها یک نوع مشروع از دولت وجود دارد و آن «لیبرال ـ دموکراسی» است که در اواخر قرن بیستم، تنها نظام سیاسی است که اخلاقاً پذیرفته می‌شود! دیگر نظام‌های سیاسی تنها وقتی توصیه می‌شوند که در مسیر رسیدن به نهادهای لیبرال دموکراتیک باشند یا به طور اجتناب ناپذیری، شباهت‌های تقریباً ناقصی با آنها پیدا کنند. بر این اساس تنها لیبرال دموکراسی، کالاً مشروع است(!) فوکویاما این را در بیانی اغراق‌آمیز به صورت یک دیدگاه متداول درآورده است که: لیبرال دموکراسی «شکل نهایی حکومت بشری» است.

وی ده سال پس از ارائه فرضیه خود می‌افزاید: «تمام آنچه من فرض گرفته‌ام، وجود منطقی تکاملی است که تاریخ انسانی از آن پیروی می‌کند و بر اساس آن، کشورهای پیشرفته‌تر، به اقتصاد بازار محور و نظام سیاسی لیبرال ـ دموکراسی روی می‌آورند. بنابراین وجود حادثه یا دولت‌هایی اندک ـ مانند صربستان و ایران که خارج از این روند قرار دارند ـ استثنا است و به اصل فرضیه زیان نمی‌رساند.⁽¹⁾

به زعم وی، امروزه تقریباً تمام کشورهای پیشرفته صنعتی، نظام و نهادهای دموکراسی لیبرال را پذیرفته‌اند یا در آستانه پذیرش آن قرار دارند و کشورهای سیاسی نیز به اقتصاد آزاد روی آورده و به آن پیوسته‌اند! کلّ اعتقاد به اینکه حرکت اجتماع توسط نهادهای بزرگ متمرکز در سایه یک ایدئولوژی فراگیر هدایت می‌شود، به پایان خط رسیده است. برای ساختارهای مبتنی بر بازار آزاد اقتصادی و دولت لیبرال دموکرات نیز، هیچ جایگزین تاریخی وجود ندارد و کشورهای پیشرفته ـ جز سرمایه‌داری دموکراتیک جهانی ـ فاقد هر گونه الگوی اقتصادی و سیاسی جایگزین می‌باشند.⁽²⁾

وی می‌افزاید: امروز بشر فاقد جایگزین‌های تاریخی دیگر است. رتبه‌بندی‌های مصنوعی مبنی بر ساختارهای سیاسی ـ چون دولت‌های مطلقه، توتالیتر و دموکراسی‌ها بر پایه بازار آزاد ـ

وجود ندارد و همه برای رسیدن به نوعی از نظام دموکراسی بر پایه بازار آزاد تلاش می‌کنند.

البته او جهانی شدن لیبرال دموکراسی را با آمریکایی شدن یکی می‌گیرد و و گویا می‌خواهد بقبولاند که با مرگ خدا(!) و سقوط کمونیسم، مطلقی جز ایالات متحده در دهکده جهانی وجود ندارد:

«به نظر من جهانی شدن، همان امریکایی شدن است؛ چرا که امریکا از برخی جهات پیشرفته‌ترین کشور سرمایه‌داری در جهان امروز است و همین طور نهادهای آن، نمایانگر پیشرفت و توسعه منطقی نیروهای بازار است... قطعاً امریکایی شدن با جهانی شدن یکی است»⁽¹⁾.

و حتماً لیبرال ـ دموکراسی، همان هنجارهای حاکم بر آمریکا است.

با توجّه به این دیدگاه افراطی، می‌توان نتایج زیر را از فرضیه پایان تاریخ فوکو یاما به دست آورد:

عقلانیت لیبرال، همان کمال معنوی روح بشری است. این عقلانیت جهانگیر شده است. وظیفه خطیر سیاستمداران به تناسب «شأن تاریخی» آنان، پاسداری از این حکومت جهانی و رشد نهادهای مدنی بر اساس عقلانیت لیبرال است.

سیاستمداران غربی به ویژه رهبران آمریکا ـ که در پیروزی علیه مارکسیسم نقش عمده‌ای ایفا کرده‌اند ـ باید رهبری دنیا در دوره آخر الزّمان را به عهده داشته باشند. تهدید بشریّت در دوره آخر الزّمان، فساد یا پوسیدگی است. علّت عمده این عارضه، نبودن چالش بشری است. بنابراین رهبران دنیا برای اینکه بشریت به برکه راکدی تبدیل نشود، باید برنامه‌های جدّی (شاید جنگ و درگیری) طرّاحی و اجرا نمایند!

2 ـ 4. نقد و ارزیابی

است که ظاهراً بر اشکال دیگر پیروز شده است؛ در حالی که تجدّد و نوگرایی، خود در حال خالی کردن میدان برای شکل دیگری از جهان‌بینی می‌باشد که به فرا نوگرایی معروف است. حتّی رژی دبره می‌گوید: پیروزی سرمایه‌داری در حال حاضر در بطن خویش در دراز مدت شکست سرمایه‌داری را پرورش خواهد داد.

فرهنگی برای آنان اهمیت سیاسی بیشتری پیدا می‌کند.

چکیده بحث:

انگاره «شناسایی» را وارد بحث‌های خود می‌کند. بر این اساس آرزوی شناسایی (میل به شناخته شدن از طرف دیگران)، موتور محرّک تاریخ است و به ما امکان می‌دهد تا بسیاری از پدیده‌های چون فرهنگ، مذهب، کار و .. را از نو تفسیر کنیم.

این دیدگاه دارای نقاط ضعف و کاستی‌های فراوانی است که به پاره‌ای از آنها اشاره گردید. البته اگر این دیدگاه را تا حدودی بپذیریم و وجود کاستی‌ها و ناکارآمدی‌های آن را در رفع مشکلات جهان ثابت کنیم؛ می‌توانیم آن را آخرین حلقه از نظریات و اندیشه بشری ـ قبل از ظهور مهدی(عج) ـ بدانیم؛ زیرا بر اساس روایات، دولت امام مهدی(عج) زمانی تشکیل خواهد شد که همه دولت‌ها و اندیشه‌ها، ضعف و ناکارآمدی خود را برای اداره جهان نشان داده باشند.

سه. آینده دولت از دیدگاه مارکسیسم

اشاره

مارکس دیدگاه و نظریه‌ای دقیق و منسجم درباره دولت ندارد و آرای او را باید ذیل اندیشه‌ها و گفتارهای مختلف وی به دست آورد... درباره «مارکسیسم» بحث‌های گوناگونی تا کنون ارائه شده و نیازی به طرح مجدّد آنها در اینجا نیست. بعضی از نظرات مارکس درباره «فلسفه تاریخ» در فصل پیشین بیان گردید و دیدگاه وی درباره دولت، ادامه همان مباحث است. مارکس تحلیل اقتصادی خود را بر مبنای نظریه‌ای از تاریخ به نام ماتریالیسم تاریخی قرار می‌دهد و او معتقد است که اغلب نهادهای اجتماعی و سیاسی، به طور عمده توسط زیربنای اقتصادی جامعه؛ یعنی، شیوه تولید شکل می‌یابند. در طول زمان، بین نیروهای تولید و روابط تولید تعارض‌هایی به وجود می‌آید. حل این تعارض‌ها، مهم‌ترین عنصر در روند تکامل تاریخ جامعه است. به نظر مارکس این تعارض‌ها سرانجام موجب واژگونی سرمایه‌داری و برقراری جامعه سوسیالیستی بدون طبقه (و بدون دولت) خواهد شد.

اندیشه «مارکس» درباره دولت و آینده آن را می‌توان بر اساس انگاره‌های ذیل بررسی نمود:

3 ـ 1. تعریف و شناخت دولت

از دیدگاه مارکس:

«دولت نهاد یا مجموعه‌ای از نهادها است که مبتنی بر دسترس‌پذیری اجبار قهرآمیز، نزد عوامل خاصّی در جامعه است تا سلطه طبقه حاکم را ابقا و مناسبات مالکیت موجود را از گزند تغییر حفظ کند و طبقات دیگر را تحت انقیاد نگه دارد».

مارکس یک بار در تعریف دولت گفته است: «جامعه به لحاظ سیاسی سازمان یافته». او همچنین می‌نویسد: «قدرت دولت، نیروی متمرکز و سازمان یافته جامعه است»؛ در این معنا، دولت «جمع‌بندی جامعه بورژوایی» است.⁽¹⁾

در عین حال مارکس دولت را بدنه‌ای از افراد می‌شناخت که بر کلّ ملّت حکومت می‌کنند. معمولاً این حکومت برای حفظ امنیت مردم و اداره امورشان و غیره ضروری دانسته می‌شود؛ اما به گمان مارکس آنچه مهم است و ناگفته می‌ماند، این است: دولت برای حفظ منافع دسته‌ای از مردم و ایجاد شرایط بهره‌کشی از بقیه مردم کار می‌کند. دولت بقای مناسبات بهره‌کشی و تداوم استثمار را تضمین می‌کند و به یاری مشروعیت و حاکمیت و در واقع با بدنه مسلّحی از افراد که در نیروهای انتظامی، پلیس، ارتش و .. سازمان یافته‌اند، حق انحصاری اعمال خشونت در جامعه را به خود تخصیص می‌دهد.⁽¹⁾

در مباحث «دولت»، مفهوم اساسی «طبقه» جلوه‌گر است. دولت به عنوان مظهر یا تراکم روابط طبقاتی تلقّی می‌شود. از دیدگاه مارکس این خود به معنای وجود ساخت «سلطه» در جامعه است. به عبارت دیگر دولت نماینده هیچ گونه خیر جمعی یا قراردادی و یا غایتی عمومی نیست. دولت جزء جدایی ناپذیری از منافع مستقرّ در جامعه است. از دیدگاه مارکسیستی، یک طبقه خاص، کلّ دستگاه دولت را به نفع علایق و منافع خود اداره می‌کند. این خود متضمن اعمال قدرت بر گروه‌ها و طبقات دیگر است.

مارکس پیش از بیان مباحث دولت، به جوامع بدون دولت و نحوه پیدایش آن اشاره می‌کند. جامعه ابتدایی، جامعه فقیری است، تقسیم کار وجود ندارد. مبادله هم چندان مرسوم نیست. انسان ابزارهایی را می‌سازد و به یاری آنها درست به اندازه مصرفش تولید می‌کند. زمین و تمامی ابزارهای تولیدی ـ که توسط جمع ساخته شده‌اند (مثل کشتی‌های بزرگ) ـ اشتراکی‌اند. نظم اجتماعی، برابری خواهانه است و هیچ امتیاز طبقاتی وجود ندارد. همراه با تحول و تکامل کارآمدتر ابزارها و شیوه‌های تولید، جامعه در تمامی وجوه خود ـ دامداری، کشاورزی و صنایع خانگی ـ با افزایش تولید رو به رو می‌شود و امکان تولید مازادی فراهم می‌گردد که مبادله به یاری آن صورت می‌گیرد و بدین وسیله ثروت افزایش می‌یابد... کارآمدتر شدن ابزار تولید، بر عرضه نیروی کار فشار می‌آورد؛ چون حالا دیگر حدی بر تولید وجود ندارد و هر عضو قبیله ناچار است

سخت‌تر و طولانی‌تر کار کند تا بر میزان مازاد افزوده شود. باز هم به نیروی کار اضافی نیاز است و قبیله برای تأمین این نیرو، به جنگ و برده‌گیری متوسّل می‌شود. از این پس جامعه به دو طبقه استثمارگر و استثمار شونده تقسیم می‌گردد. ثروت بر سرعت ازدیاد پیدا می‌کند؛ ولی این دیگر ثروت جماعتی و اشتراکی نیست، ثروت فردی است. طبقه‌های جدیدی پا به عرصه می‌گذارند که باز هم موجب افزایش امتیازهای طبقاتی است.⁽¹⁾

در این حالت، نهادهای جدید «اجبار» ضرورت پیدا می‌کند. طبعاً «قهر» برای آنکه بی‌چیزان را در جای خود نگه دارد و مانع از فروپاشی تقیّد بردگان شود، باید در دسترس باشد. برای این منظور هیأت‌های خاص از افراد مسلّح باید وجود داشته باشد. اکنون قدرت قهرآمیز از کالبد عمومی جامعه تفکیک شده است. دولت متولّد شده است. این دولت در نتیجه تحول از نهادی به وجود می‌آید که قبلاً نقش خاصّی بر عهده داشت و صرفاً به منظور اعمال سرکوب طبقاتی، یک مرتبه پدید نمی‌آید. پس دولت از تقسیم کار در جامعه پدید می‌آید؛ البته صرفاً در نتیجه تقسیم جامعه به طبقات... اما ریشه‌های نهادی‌اش در فعالیت‌ها و کارکردهای جامعه بی‌طبقه است.

در توضیح این انگاره، باید به بحث‌های دیالکتیک مارکس اشاره کنیم؛ بدین صورت که: از تز یا بر نهاد (جامعه ابتدایی بی‌طبقه)، برابر نهاد یا تز (جامعه فردگرایانه و طبقاتی) پدید می‌آید که نفی تز است. با این تغییر، نظم سیاسی جدیدی پا به عرصه وجود می‌گذارد که همان «دولت» (آنتی تز) است. دولت به جای آنکه بر مبنای گروه قومی و خونی باشد، بر اساس قلمرو و زمین تشکیل می‌گردد:

«جامعه کارکردهای مشترک خاصی به وجود می‌آورد که از آنها نمی‌تواند چشم بپوشد. اشخاصی که برای این منظور گمارده می‌شوند، شاخه جدیدی از کار را در داخل جامعه تشکیل می‌دهند. این بدان‌ها منافع خاصی می‌بخشد که از منافع کسانی نیز که بدان‌ها قدرت اعطا کرده، متمایز

است؛ آنان خود را از افراد اخیر مستقل می‌کنند؛ دولت‌زاده شده است».⁽¹⁾

3 ـ 2. کاستی‌ها و ناراستی‌های دولت

مارکس دولت را بدنه‌ای از افراد می‌شناخت که بر کلّ ملّت حکومت می‌کنند. معمولاً این حکومت برای حفظ امنیت مردم و اداره امورشان و ... ضروری دانسته می‌شود؛ اما به گمان مارکس آنچه مهم است و ناگفته می‌ماند، این است: دولت برای حفظ منافع دسته‌ای از مردم و ایجاد شرایط بهره‌کشی از بقیه مردم، کار می‌کند. دولت بقای مناسبات بهره‌کشی و تداوم استثمار را تضمین می‌کند و به یاری مشروعیت و حاکمیت، در واقع با بدنه مسلّحی از افراد ـ که در نیروهای انتظامی، پلیس، ارتش و ... سازمان یافته‌اند ـ حق انحصاری اعمال خشونت در جامعه را به خود تخصیص می‌دهد. قدرت دولتی، ابزاری است برای حفظ مناسبات ناعادلانه طبقاتی موجود. به این ترتیب، نگاه مارکس به دولت از یک نظر خیلی شبیه به نگاه آرناشیست‌ها به دولت است.

مارکس همچون باکونین و کرو پاتکین، دولت را پدیده‌ای منفی می‌داند؛ آن را به عنوان شرّ اجتماعی می‌شناسد و نه نیکی یا ابزار برقراری نیکی. بر این اساس او توضیح می‌دهد که اصولاً «دولت» مسأله و امر پیچیده و بغرنجی است که حفظ آن هزینه گزافی دربر دارد. مالیات‌بندی یک ضرورت می‌شود. در قلب نظام، یک نیروی عمومی است که مسؤولیت کنترل و نظارت تعارض‌ها و کشمکش‌های طبقاتی، در جامعه جدید را بر عهده دارد. گاه این دولت از تمامی عناصر جامعه، به نوعی استقلال دست می‌یابد و به عنوان داور کشمکش‌های طبقاتی (مافوق طبقات) قرار می‌گیرد؛ اما غالب اوقات، ابزار دست طبقه مسلّط اقتصادی (طبقه حاکم) است و به سرکوب بخش‌های تحت استثمار جامعه می‌پردازد.

دولت در عهد باستان از سوی شهروندان آزاد مورد استفاده قرار می‌گرفت تا جمعیت بردگان را کنترل نماید. در اروپای قرون وسطی، دولت ابزار سلطه بورژوازی بر پرولتاریا است.

اقتدار دولت بر رضایت آزادانه و احترام خودجوش مردم نیست؛ بلکه بر پایه ترس و اجبار است.

ویژگی نظام سیاسی ـ از فروپاشی و نظم کمونیسم ابتدایی تا تمامی مراحل دیالکتیکی و ظهور فرجامین جامعه کمونیستی ـ همین است. همراه با گسترش نیروهای تولیدی، شکل‌های جدید جامعه و دولت پدید می‌آیند و اینها نیز به نوبه خود، راه را برای جامعه‌ها و دولت‌های بعدی همواره می‌سازند. اما در هر صورت حکومت نماینده طبقه‌ای خاص است و هرگز نماینده کل جامعه نمی‌باشد. هر نظام گذرا به هر حال به زوال می‌رود و طی مبارزه دهشت‌بار طبقاتی، نظام جدیدی زاده می‌شود:

«تاریخ تمامی جوامع گذشته، تاریخ مبارزات طبقاتی است. انسان آزاد و برده، نجیب‌زاده و عامی، ارباب و رعیت، استاد کار و شاگرد و خلاصه ستمگر و ستمکش در ضدّیت دائم با یکدیگر بوده و به پیکاری خستگی‌ناپذیر ـ گاهی پنهان و گاهی آشکارا ـ پرداخته‌اند که هر بار به تغییر و تبدیل انقلابی جامعه به طور کامل یا انهدام مشترک طبقات متخاصم انجامیده است».⁽¹⁾

مبارزه طبقاتی مدام، مستلزم به کار گرفتن زور و خشونت، هم توسط طبقه حاکم از طریق اقتدار عمومی و هم توسط عناصر انقلابی است. در طرح مارکس، زور و نیرو، یک ابزار نجات بخش است. وقتی اقتدار عمومی، زور را به خدمت می‌گیرد، گاه به جای آنکه در خدمت تحوّل و پیشرفت اقتصادی قرار بگیرد، در جهت مخالف آن عمل می‌کند. در چنین مواردی نیرو و زور سرانجام در برابر قدرت توسعه اقتصادی تسلیم می‌شود. پس انقلاب اجتماعی در آینده اجتناب‌ناپذیر بوده و بشر پا به مرحله بعدی (سرمایه‌داری سوسیالیستی) خواهد گذاشت.

3 ـ 3. آینده دولت

از دیدگاه مارکسیسم، برای رسیدن به جامعه کمونیستی (آخرین مرحله حرکت تاریخ)،

باید یک مرحله میانی و گذری را [بین نظام سرمایه‌داری و جامعه کمونیستی] پشت سر گذاشت. این مرحله را «مرحله سوسیالیسم» می‌نامند. سوسیالیسم با کنار زدن جامعه سرمایه‌داری، در یک انقلاب به رهبری پرولتاریا، استقرار می‌یابد. پرولتاریا پس از برافکندن سلطه سرمایه‌داران، حکومت طبقاتی خود را به عنوان یک حکومت گذری مستقرّ می‌کند. این حکومت را «دیکتاتوری پرولتاریا» می‌نامند، منظور مارکس از دیکتاتوری این است که حکومت در مرحله گذری در هر حال، به دست پرولتاریا قرار دارد و مارکس هر نوع حکومت طبقاتی را نوعی حکومت دیکتاتوری به شمار می‌آورد (مثلاً دموکراسی نیز دیکتاتوری بورژوازی است).

مرحله سوسیالیسم به عنوان فاز اوّل کمونیسم هنوز آلوده به بسیاری از مظاهر تاریخی از خود بیگانگی است. در این مرحله، در عرصه کار و تولید، به عنوان بنیاد مناسبات جامعه، شیوه و شعار زیر حکم‌فرما است: «از هر کس به اندازه توانش، به هر کس به اندازه کارش». در حالی که ویژگی مرحله موقّتی حکومت جمعی در نظم سیاسی، دیکتاتوری دولت بود (البته پرولتاریایی).ویژگی مرحله نهایی حکومت اشتراکی، درست در حد مفرط جهت مخالف آن؛ یعنی، ناپدیدی (نبود) دولت خواهد بود. در برابر یک جامعه بدون طبقات، یک جامعه بدون دولت پدیدار خواهد شد. تحوّلی شگفت‌انگیز؛ اما باز هم تحوّلی منطقی است!

از دیدگاه مادی‌گرایی تاریخی، دولت، بیانگر و روبنای سلطه اقتصادی است؛ از این رو به عقیده مارکس قدرت اقتصادی، قدرت متشکل یک طبقه به منظور تعدّی به طبقه دیگر است. این تعدّی را از بین ببرید و نیاز به وجود دولت، حکومت و پلیس را از بین خواهید برد.⁽¹⁾

پس پرسش این است که بر اساس نظریه طبقاتی چه بر سر دولت خواهد آمد؟

یک. پاسخی ساده به این پرسش را می‌توان به روشنی در مانیفست کمونیست یافت. بر اساس آن، سیاست در درون دولت وجود می‌یابد و دولت تجسّم منافع طبقاتی است. روبنای دولت، بر پایه سلطه طبقاتی پدید می‌آید. بنابراین «وقتی در فرآیند رشد و تکامل، تمایزات طبقاتی از میان بروند و کل تولید در دست کلّ ملّت قرار گیرد، قدرت عمومی خصلت خود را از

دست خواهد داد». وقتی طبقه‌ای از میان می‌رود، در آن صورت به یک معنا سیاست و دولت هم پایان می‌یابد. پس الغای دولت در نظر کمونیست‌ها، تنها به عنوان نتیجه ضروری سرکوب و امحای طبقات معنا می‌دهد؛ زیرا نابودی طبقات خود به خود، به نابودی نیاز به وجود قدرت سازمان یافته یک طبقه، برای سرکوب طبقه دیگر می‌انجامد. این نظر به عنوان نظریه محو و اضمحلال تدریجی دولت معروف شده است. کارل مارکس در فقر فلسفه می‌گوید:

«به محض آنکه دیگر طبقه‌ای اجتماعی برای تعدّی کردن به آن نبود.. دیگر چیزی برای سرکوب کردن ـ که وجود یک قدرت سرکوب کننده (یعنی یک دولت) را ضروری می‌سازد ـ وجود نخواهد داشت».

دو. پاسخ دیگر آنکه با حصول اقتصاد وفور، رسالت تاریخی دولت هم پایان می‌یابد. این طرحی است که مارکس از فرایند تاریخ و سرنوشت دولت ارائه می‌کند:

«نخستین اقدامی که ملّی آن، دولت به عنوان نماینده تمامی جامعه انجام می‌دهد؛ یعنی، به نام جامعه مالکیت تمامی ابزارهای تولید را به دست می‌گیرد؛ در عین حال آخرین اقدام مستقل دولت هم هست».

«جامعه[ای] که تولید را بر مبنای تازه همکاری آزاد و برابر تولید کنندگان سازمان می‌دهد، تمامی ماشین دولت را هم به جایی منتقل می‌کند که بدان جا تعلّق دارد و آنجا موزه اشیای عتیقه است. دولت نیز در کنار دستگاه نخ‌رسی و تبر برنزی، به موزه سپرده می‌شود». «پس از آن دخالت یک قدرت دولتی در مناسبات اجتماعی در یکایک زمینه‌های گوناگون، به تدریج زاید می‌شود. آن گاه طبیعتاً دولت به خواب فرو می‌رود. حکومت بر اشخاص جای خود را به اداره بر اشیا و مدیریت بر عملیات تولیدی می‌دهد. دولت ملغا نمی‌شود؛ بلکه خاموش می‌گردد (در یک ترجمه: خود نابود و مضمحل می‌شود)»⁽¹⁾.

سه. نظریه مارکسی که انجام تغییرات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را آخرین اقدام بزرگ دیالکتیکی می‌داند، تغییرات عظیمی را در رفتار انسان‌ها نیز پیش‌بینی می‌کند. همراه با از میان رفتن «خشونت‌های ناشی از مالکیت خصوصی»، پرخاش و تجاوزگری نیز ناپدید می‌گردد. انسان‌ها به صورت موجودات کاملاً اجتماعی در می‌آیند که انگیزه‌هایشان صرفاً خیرخواهانه و مبتنی بر همکاری و تعاون است... دیگر چیزی که بر سر آن لزومی به جنگیدن باشد، وجود ندارد. شرایط مادّی، تحقّق بخشیدن به خود، برای همگان فراهم است. روشن است که در اینجا؛ دیگر نیازی به دولت نیست!

چهار. انگلس در سال 1874 بر آن بود که «دولت در نتیجه انقلاب اجتماعی، ناپدید خواهد شد». کارویژه‌های سیاسی، صرفاً اداری خواهند شد. اما در سال 1877، بر این عقیده بود که: پرولتاریا با تصرّف وسایل تولید، یکباره دولت را لغو کرده و دولت خود، به «خواب خواهد رفت». یا به خودی خود «نابود خواهد شد».

3 ـ 4. جامعه موعود کمونیستی

مهم‌ترین انگاره برای مارکس، رسیدن به آرمان شهر کمونیستی و از بین رفتن تضادها، استثمارها و کمبودها است. مارکس آینده را از آن سازمان جامع کمونیستی‌ای می‌داند که بر زندگی انسان‌ها حاکم می‌شود و در آن تمامی هستی‌های طبیعی، در حالت برابری و همکاری متقابل به کمال می‌رسند: این کمال، تقسیم کار را از میان می‌برد و فراوانی برجامعه حاکم می‌گردد. از خود بیگانگی از میان می‌رود؛ چون افراد آزاد به صورتی خلاّق در فعالیت‌های جامعه و جماعت مشارکت می‌ورزند. وحدت انسان با طبیعت بار دیگر اعاده می‌گردد. انسان با هم‌نوعان و با خودش نیز بیگانه می‌شود. انسان در آن حالت به عنوان موجودی کامل و نوعی، خود را در فراورده کارش باز می‌یابد. فرایند تولید، در تمامی جوانب و سطوح زندگی آفریده می‌شود:

«به جای ثروت و فقر اقتصاد سیاسی (سرمایه‌داری)، انسان غنی و نیاز این انسان مطرح می‌شود. انسان غنی در آن واحد، انسانی است

نیازمند به کلّیت زندگی و فعالیت انسانی؛ انسانی که تحقّق خود او به عنوان ضرورت درونی، به عنوان نیاز در کلیت خودش، وجود دارد».⁽¹⁾

ناپدیدی دولت، به منزله پیدایش هرج و مرج نخواهد بود. به جای دولت، می‌بایستی جامعه نوینی استقرار یابد؛ اجتماعی بی‌سابقه که به وسیله شرکت آزادانه مردم متحد شود. این آرمان (کمون) به صراحت در دیدگاه‌های مارکس و انگلس مطرح شده است. جامعه کمونی پس از خلاص شدن از دولت، می‌بایست سازمان یافتن خود به خودی اقتصاد را بر مبنای مشارکت‌های آزادانه امکان‌پذیر سازد و مطابق با پایان یافتن دولت، از خود بیگانگی اقتصادی نیز باید پایان گیرد. همراه با از بین رفتن رژیم سرمایه‌داری و کار تقسیم شده، اختلاف بخیلانه‌ای میان کار فکری و کار جسمی نیز پایان خواهد یافت. کار خود به یک نیاز حیاتی و یک لذّت مبدّل خواهد شد.

در دستنوشته‌های اقتصادی ـ فلسفی پاریس آمده است: «کمونیسم به منزله بر گذشتن مثبت از مالکیت خصوصی یا از خود بیگانگی انسانی و در نتیجه به عنوان تصرف واقعی جوهر انسانی توسط انسانی و برای انسانی است. کمونیسم، کامل انسان به خویشتن خویش، به عنوان یک هستی اجتماعی (انسانی) است؛ بازگشتی آگاهانه که در چارچوب تمامی امکانات و ثروت‌های روزگاران قبلی انجام می‌پذیرد... حل اصل کشمکش میان انسان و طبیعت و انسان با انسان است. حل راستین کشمکش میان هستی و جوهر، بین عینیت بخشیدن و تصدیق خویشتن؛ بین آزادی و ضرورت، بین فرد و نوع است. کمونیسم معّمای حل شده تاریخ است. راه‌حل آن نیز همین است⁽²⁾!!

به طور خلاصه جامعه مزبور، جهانی غیر سیاسی و خالی از کشمکش است؛ زیرا فراوانی مادی و نبود طبقات، وجود چنان جهانی را امکان‌پذیر ساخته است. جامعه به کلّی نو خواهد شد.

3 ـ 5. نقد و بررسی

نظریه «طبقاتی دولت» مارکس، دچار اشکالاتی است که حل نشدنی می‌نماید:

اکنون این سؤال پیش می‌آید: اگر نظام کمونیستی (جامعه بدون طبقه و دولت)، نظام عالی و برتر است و لذا هنگامی که حلقه تاریخ زندگی بشر به چنین نظامی رسید، به حکم برتر پدیدار خواهد ماند. پس چرا کمون نخست ـ که به حکم این سخن نظام کامل و بدون طبقه دولت بود ـ به نظام بردگی مبدّل شد و بستر نظام اعلا را رها کرده، به نظام پست گرایید؟!

اگر نظام کمون و اشتراکیت نظام عالی نبود، چرا آخرین حلقه تاریخ، حلقه کمونیستی فرض شده و بقای بشر در آن دایمی و پایدار تصوّر می‌شود؟!

از طرفی ترسیم وضعیت کمون نهایی (تأسیس مالکیت‌های اجتماعی و عمومی)، بازگشت به طرز مالکیت و روابط تولیدی چند هزار سال بیش و یک حرکت ارتجایی و قهقهرایی

نیست؟⁽¹⁾

چکیده بحث:

فصل سوم: شیعه و آینده دولت

اشاره

آینده سیاست و دولت

اشاره

از دیدگاه شیعه، آینده سیاست (دولت)، بسیار روشن و خوشبینانه است. تاریخ، برای رسیدن به آن جامعه مطلوب و آرمانی (تحقق یافتنی و حتمی هر چند با طی فراز و نشیب‌ها و کژتابی‌های گوناگون) در حرکت است. این مدینه فاضله در زمین به دست حق پرستان و به رهبری مصلح موعود و با یاری امدادهای الهی به وجود آمده و او اداره آن را در دست خواهد گرفت. این جامعه پایان حرکت تاریخ و آغاز حیاتی متکامل و بدون کاستی و نقص است و سیاست در این جامعه، «فاضله» و «الهی» است و دولت اخلاقی بر اساس نظام امامت شکل می‌گیرد. مردم (به خصوص مستضعفان و صالحان) نقش اساسی در اداره و کنترل امور دارند و صاحبان زر و زور و تزویر از بین می‌روند. دور نمای این «جامعه موعود» را این چنین می‌توان تصویر کرد: دولت مهدوی بر سراسر دنیا سیطره و برتری خواهد داشت و شرق و غرب عالم را فرا خواهد گرفت. حکومت او، بر اساس جهان بینی الهی و ایدئولوژی اسلام خواهد بود. دین مورد قبول خدا (اسلام) و آیین یکتا پرستی و توحید، همگانی شده و معنویت و اخلاق، در همه جا گسترش خواهد یافت. «ولایت و امامت» مهدی مورد پذیرش همه بشر قرار گرفته و آنان طعم خوش عدالت را خواهند چشید.

ترس و ناامنی از بین رفته و امنیت و آرامش همه جا را فرا خواهد گرفت. فساد، ستم و تباهی از جهان ریشه کن و از قسط و دادگری آکنده خواهد شد. برکت‌های بی‌شمار آسمان، نازل و

نعمت‌های بیکران زمین، آشکار شده و گنجینه‌ها و معادن آن استخراج خواهد شد. علوم، صنعت و فن آوری پیشرفت خارق العاده‌ای یافته و خرد و عقل مردم کامل خواهد شد.

کشورها و شهرها آباد و زمین خرّم خواهد شد. دیگر ویرانی و عقب ماندگی در آن وجود نخواهد داشت. کشاورزی رونق یافته و دشت‌ها و مزارع سرسبز و پر محصول خواهد شد و کشاورزان و دهقانان، از کشت و زرع خود، چند برابر گذشته، محصول درو خواهند کرد. اقتصاد جوامع پیشرفت کرده و ثروت و درآمدها، عادلانه توزیع خواهد شد. فقیران و تهی دستان، غنی و بی نیاز گردیده و بسیاری از امور کشور در دست مستضعفان و صالحان خواهد بود.

علم طب و بهداشت و درمان، رشد یافته و بیماری‌ها ریشه کن خواهد شد. کارگزاران امور، از افراد با ایمان و کاردان انتخاب شده و آنان خدمتگزاران مردم خواهند بود. بشر به آرزوی دیرینه خود مبنی بر حکومتی عادلانه، جامعه‌ای اخلاق مدارانه، آیینی خداپرستانه و رفاه و امنیتی جاودانه خواهند رسید.

این «انگاره»، دیدگاه صریح و روشن قرآن و آرمان و خواسته اصیل و متکامل اسلام است. این بشارت و وعده حتمی خداوند به یکتاپرستان و حق باوران و هدف و مسیر روشن تاریخ در چشم انداز ادیان الهی است.

«اندیشه پیروزی نهایی نیروی حق و صلح و عدالت بر نیروی باطل و ستیز و ظلم، گسترش جهانی ایمان اسلامی، استقرار کامل و همه جانبه ارزش‌های انسانی، تشکیل مدینه فاضله و جامعه ایده آل و بالاخره اجرای این ایده عمومی و انسانی به وسیله شخصیتی مقدس و عالی قدر ـ که در روایات متواتر اسلامی از او به مهدی تعبیر شده است ـ اندیشه‌ای است که کم و بیش همه مذاهب و فرق اسلام، باتفاوت‌ها و اختلاف‌ها، بدان معتقد و مؤمن اند؛ زیرا این اندیشه به حسب اصل و ریشه، قرآنی است. این قرآن مجید است که با قاطعیت تمام، پیروزی نهایی ایمان اسلامی (لیظهره علی الدین کله)، غلبه قطعی صالحان و متقیان (الذین یرثها عبادی الصالحون)،

کوتاه شدن دست جباران و ستمگران برای همیشه (نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثین) و آینده درخشان و سعادتمندانه بشریت (العاقبة للمتقین) را نوید داده است⁽¹⁾. این اندیشه بیش از هر چیز، مشتمل بر عنصر خوش بینی نسبت به جریان کلی نظام طبیعت و سیر تکاملی تاریخ و اطمینان به آینده است.

رهنمودها و سخنان شگرف و آسمانی همه پیامبران ـ از حضرت آدم تا خاتم ـ درباره منجی موعود (مهدی عج)، بیانگر جایگاه اهمیت و این ذخیره و اندوخته الهی برای یاری دین خدا و حمایت از مستضعفان و نیکان است.

از دیدگاه ادیان ابراهیمی، کار نیمه تمام و ناتمام پیامبران خدا و جانشینان صالح آنان به دست این مرد سترگ تاریخ، کامل خواهد شد. و در مکاتب و دین‌های غیر ابراهیمی (زرتشتی و بودایی)، سخن از مصلحی است که برای نجات بشر قیام و بر پلیدی و ظلمت غلبه خواهد کرد. یهودیان منتظر ظهور «مسیح»، مسیحیان چشم به راه بازگشت «عیسی» و... هستند. در مکاتب الحادی (مانند مارکسیسم) نیز به نوعی از آخر الزمان و جامعه آرمانی بحث شده است. حتی نظریه پردازان لیبرال (مانند فوکویاما)، خوشبینانه پایان تاریخ و پیروزی نهایی لیبرال - دموکراسی را مطرح کرده‌اند. اهل سنّت (از منظر اسلامی)، به ظهور مهدی موعود باور دارند و...اما هر کدام از این مکاتب و ادیان در این باره با ابهام و کلّی گویی، نظریه‌پردازی کرده و چشم‌اندازی کامل و دقیق نسبت به آینده (به خصوص آینده سیاست و دولت) ندارند.

در این میان تنها شیعه است که از نظرگاه اسلامی، به روشنی و صراحت درباره این جامعه موعود و آرمانی، بحث و تصویری جامع و کامل از «مدینه فاضله مهدوی» ارائه کرده است.

گفتنی است: ارائه و طرح نقش جامعه آرمانی، نه مضّر است و نه لغو، مشروط به اینکه دارای سه ویژگی باشد:

یک. کاملاً واقع بینانه باشد و حقایق زیست شناختی، روان شناختی و جامعه شناختی را از

نظر دور ندارد.

دو. همراه با ارائه طریق باشد؛ یعنی، فقط جامعه آرمانی را تصویر نکند، بلکه راه روشن رسیدن به آن را نیز نشان دهد.

سه. اهدافی را اعّم از هدف اصلی و نهایی و هدف‌های واسط و فرعی برای جامعه آرمانی تعیین کند که دارای مراتب باشد⁽¹⁾.

این طرح کاملاً واقع بینانه و همراه با ارائه طریق است و تحقق جامعه آرمانی که تصویر می‌کند، در متون مذهبی ما پیش‌گویی شده است. هدف اصلی و نهایی جامعه آرمانی اسلامی استکمال حقیقی انسان‌ها است که جز بر اثر خداشناسی، خدا پرستی، اطاعت کامل و دقیق از اوامر و نواهی الهی، کسب رضای خداوند متعال و تقرب به درگاه او، حاصل شدنی نیست.

افراد این جامعه آرمانی، در مسیر سعادت و کمال حقیقی خود گام بر می‌دارند و تلاش می‌کنند تا هدف اصلی خود را در ذیل چهار گزینه زیر محقق سازند:

این جامعه آرمانی تنها یک بار و آن هم در برهه‌ای مهم از تاریخ (نزاع پایانی حق و باطل)، به دست پرتوان مهدی موعود علیه‌السلام تحقق یافته و پیروزی و فرج را برای صالحان و شایستگان به ارمغان خواهد آورد؛ چنان که پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید: «ای گروه مردم! بر شما بشارت باد به فرج، همانا وعده الهی حق است و تخلف نمی‌پذیرد و حکم او بر نمی‌گردد. او آگاه و حکیم است و به درستی، پیروزی خداوند [ی] نزدیک است»⁽²⁾.

در این باره، مطالب و انگاره‌های مختلفی را باید مورد توجه قرار داد که برخی از آنها در ذیل می‌آید:

یک. پایان تاریخ (آخر الزمان)

از دیدگاه اسلام، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به طور کامل و جامع درباره حضرت مهدی(عج) و جامعه آرمانی موعود، صحبت فرموده و در روایات فراوانی، به ویژگی‌ها و خصوصیات، شرایط و بایستگی‌های «دولت کریمه مهدوی» و رهبر آن اشاره کرده است. پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به روشنی و صراحت از ظهور و قیام مهدی(عج) خبر داده که جهان را لبریز از عدل داد می‌کند و اهداف والای دین اسلام را تحقق می‌بخشد. ظهور مهدی(عج)، در پایان تاریخ، قطعی و ثابت است. او

برانگیخته می‌شود تا ظلم و ستم را از میان بردارد و ریشه تباهی‌ها را بخشکاند، همان طور که جهان از آنها لبریز شده بود. سعادت و رستگاری را برای بشر به ارمغان آورده و رفاه مادی و معنوی او را تأمین می‌کند...همه اینها در حساس‌ترین موقعیت تاریخ (آخر الزمان) اتفاق خواهد افتاد.

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در روایتی، پایان و اختتام جهان و دین را به دست مهدی(عج) دادند؛ چنان که آغاز آن با اهل بیت حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بوده است. از امام علی علیه‌السلام نقل شده است: «گفتم: ای رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ؛ آیا مهدی آخر الزمان، از ما آل محمد است یا از غیر ما؟ فرمود: نه، بلکه از ما است. خداوند به وسیله او دین را ختم می‌کند، چنان که با ما شروع کرده است و به وسیله ما (مردم) از شرک نجات داده می‌شوند»⁽¹⁾.

همچنین رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به حضرت علی فرمود: «امامان بعد از من دوازده تن هستند. نخستین آنها تو هستی ای علی و آخرین‌شان، قائم است، کسی که خداوند به دست او مشرق و مغرب عالم را فتح می‌کند»⁽²⁾.

این بشارت و وعده الهی، به اندازه‌ای حتمی و یقینی است که حتی اگر یک روز به قیامت مانده باشد، تحقق خواهد یافت و بشر به آرزوی دیرینه خود خواهد رسید:«اگر یک روز از عمر دنیا نمانده باشد، مگر یک روز، خداوند آن روز را چنان طولانی می‌کند که مردی از فرزندان مرا برانگیزد. نامش از نام من است، زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد، چنان که از ستم و ظلم پر شده باشد»⁽³⁾.

مهم‌ترین و فراگیرترین انگار در این گونه روایات، آکنده شدن جهان از عدل و دادگری به دست حضرت مهدی(عج) است؛ به طوری که دیگر نشانی از ظلم و ستمگری نخواهد بود و بشر از تمام ظرفیت‌ها و نعمت‌های خداوندی آزادانه و عادلانه بهره‌مند خواهد شد، امری که در هیچ برهه‌ای از زمان اتفاق نیفتاده است: «روزها و شب‌های عالم به پایان رسد تا اینکه مردی از اهل بیت من حاکم [جهان] می‌شود که نامش از نام من است. او زمین را پر از عدل می‌کند...»⁽¹⁾.

و نیز: «قیامت برپا نمی‌شود تا زمانی که زمین از ستم و دشمنی آکنده شود؛ آن گاه مردی از خاندان من قیام کند و آن را از عدل و داد لبریز کند...»⁽²⁾.

در این عصر رئیس دولت، مهدی(عج) خواهد بود و حکومت و فرمانروایی جهان در دست او و صالحان و شایستگان قرار خواهد گرفت. خداوند به دست آنان، بشارت‌ها و وعده‌های خود را تحقق خواهد بخشید:

«این امت، امت مرحومه است که پیامبرش از خود او و مهدی‌اش نیز از خود او است. این امر به وسیله ما آغاز شده و به وسیله ما پایان می‌پذیرد. برای ما دولتی هت که در آینده مقدّر است و پس از دولت ما، دیگر دولتی نخواهد بود؛ زیرا ما اهل عاقبت هستیم و عاقبت از آن پرهیزگاران است.»⁽³⁾

دو. باور داشت مهدویت

اشاره

عقیده به مهدویت و باور به ظهور و قیام مهدی موعود، به عنوان نجات دهنده عالم بشریت و اصلاح‌گر موعود، باور و اعتقادی اسلامی است که براساس کتاب و سنت پدید آمده و همه مسلمانان پیشین و پسین، بر آن اتفاق نظر دارند. این باور داشت، به عنوان اندیشه اصیل اسلامی، بر پایه استوارترین دلایل عقلی و نقلی بنا نهاده شده و هیچ یک از مسلمانان ـ به جز عده‌ای اندک ـ به انکار و یا تردید آن نپرداخته است. در این رابطه ابتدا دیدگاه اهل سنت و سپس نظر شیعه نقل می‌شود:

2 ـ 1. دیدگاه اهل سنت:

سویدی می‌گوید:

«آنچه علما بر آن اتفاق نظر دارند، این است که مهدی آن کسس است که در آخر الزمان قیام می‌فرماید و زمین را از عدل و داد پر می‌کند و احادیث راجع به مهدی(عج) و ظهور او بسیار است»⁽¹⁾.

ابن هجر هیثمی گفته است:

«اعتقاد به وجود مهدی منتظر، بنابر این احادیث صحیح امری لازم است. عیسی و دجّال در زمان او ظاهر می‌شوند و هر جا «المهدی» به طور مطلق آورده شود، مراد اوست»⁽²⁾.

ابن خلدون ـ در عین انکار احادیث مهدی ـ می‌گوید:

«مشهور بین همه مسلمانان، در همه عصرها این است که به یقین در آخر الزمان، فردی از خاندان نبوت ظهور می‌کند، دین را مدد می‌رساند و عدل را می‌گستراند. مسلمانان از او پیروی می‌کنند و به همه کشورهای

اسلامی، حاکم می‌شود. او مهدی نام دارد»⁽¹⁾.

ابن ابی الحدید می‌نویسد:

«میان همه فرقه‌های مسلمین اتفاق قطعی است که عمر دنیا و احکام و تکالیف پایان نمی‌پذیرد، مگر پس از ظهور مهدی»⁽²⁾.

بر این اساس باور داشت مهدویت، امری ضروری و بایسته است و انکار آن به معنای نپذیرفتن روایات منقول از پیامبر اسلام است.

در احادیث و روایات زیادی ـ به خصوص در احادیث اهل سنت ـ از حضرت مهدی با عناوین زیر یاد شده است: خلیفه در پایان امت من،⁽³⁾امیر در پایان فتنه‌ها و انقطاع زمان،⁽⁴⁾مالک و فرمانروای زمین⁽⁵⁾پادشاه و فرمانروای انسان‌ها،⁽⁶⁾امام و پیشوای مردم،⁽⁷⁾فرمان روای عرب،⁽⁸⁾ولیّ و سرپرست امت،⁽⁹⁾سلطان مشرق و مغرب،⁽¹⁰⁾و...این عبارات به روشنی نشان می‌دهد که قرار گرفتن حکومت در آن عصر، حتمی و یقینی است و هیچ ابهام و انکاری در آن راه ندارد.

چنان که در صفحات پیشین نیز گذشت، روایات مختلفی در منابع اهل سنت درباره امام

زمان علیه‌السلام و دولت مهدوی نقل شده است. در اینجا به پاره‌ای از آنها اشاره می‌شود:

ـ «مهدی از ما اهل بیت است. خداوند امر او را در یک شب اصلاح می‌کند»⁽¹⁾.

ـ «مردی از اهل بیت من ظهور می‌کند که نامش، نام من و اخلاقش شبیه خلق من است. زمین را از عدل و داد آکنده می‌سازد؛ همان گونه که از ظلم و ستم پر شده بود»⁽²⁾.

ـ «مهدی از خاندان من و از فرزندان فاطمه است...»⁽³⁾و «ظهور می‌کند مهدی از فرزندان حسین...»⁽⁴⁾.

ـ «از ما است کسی که عیسی بن مریم پشت سر او نماز می‌خواند»⁽⁵⁾.

ـ «هر کس مهدی را تکذیب کند، کفر ورزیده است»⁽⁶⁾.

ـ «در میان امت من، کسی است که مال را به فراوانی می‌بخشد و آن را شمارش نمی‌کند»⁽⁷⁾. و «معادن (گنج‌ها) را استخراج و اموال را تقسیم می‌کند»⁽⁸⁾.

ـ «مال را می‌بخشد و بر کارگزاران خود سخت‌گیری می‌کند و بر مسکینان مهربانی می‌ورزد»⁽⁹⁾.

ـ «خداوند زمین را به وسیله قائم زنده می‌کند، پس او در آنجا عدالت می‌ورزد. در نتیجه

زمین با عدل زنده می‌شود، بعد از آنکه با ظلم مرده بود»⁽¹⁾.

«از خلافت او ساکنان زمین و آسمان خشنوداند.»⁽²⁾

ـ «مهدی در میان امتم ظهور می‌کند. خداوند او را برای فریاد رسی مردمان برمی‌انگیزد. امت در زمان او متنعم و بهره‌مند می‌شوند و چهار پایان زیاد می‌گردند. زمین محصولات خود را بیرون می‌دهد»⁽³⁾.

ـ «...منادی از آسمان ندا در می‌دهد: آگاه باشید برگزیده خدا در میان مردمان، مهدی است. پس به [فرمان‌های او] گوش فرا دهید و از او اطاعت کنید»⁽⁴⁾.

بر این اساس باور داشت «مهدی موعود» در میان اهل سنّت رایج است؛ اما برخی از علمای اهل سنّت، در رابطه با مهدی موعود می‌گویند: ما به مهدی نوعی اعتقاد داریم. به عبارت دیگر، ما منکر مهدی موعود نیستیم. احادیثی که از طرف رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در باره او صادر شده، مورد قبول ما است: ولی می‌گوییم: او هنوز متولّد نشده و معلوم نیست چه کسی است. اما در آینده متولّد می‌شود و بعد از بزرگ شدن، قیام می‌کند و حکومت جهانی و واحد تشکیل می‌دهد. او از نسل فاطمه و از فرزندان حسین است. به عنوان مثال شبراوی شافعی در الاتحاف می‌گوید:

«شیعه عقیده دارد مهدی موعود ـ که در احادیث صحیحه در رابطه با او وارد شده ـ همان پسر حسن عسکری خالص است و در آخر الزمان ظهور خواهد کرد؛ ولی صحیح آن است که او هنوز متولّد نشده و در آینده متولّد می‌شود و بزرگ خواهد شد. او از اشراف آل البیت الکریم است»⁽⁵⁾.

ابن ابی الحدید نیز در شرح نهج البلاغه می‌نویسد:

«اکثر محدثان عقیده دارند مهدی موعود از نسل فاطمه علیهاالسلام است و اصحاب ما (معتزله)، آن را انکار نمی‌کنند و در کتاب‌های خود، به ذکر او تصریح کرده‌اند و شیوخ ما به او اعتراف نموده‌اند. فقط فرق آن است که او به عقیده ما (اهل سنت) هنوز متولّد نشده و بعدا متولّد خواهد گردید»⁽¹⁾.

آنچه روشن است اینکه باور به مهدی موعود در نزد اهل سنّت، از ژرفا و وضوح برخوردار نیست و به عنوان یک اعتقاد ضروری و دینی مطرح نمی‌باشد. از این رو دیدگاه آنان در مورد آینده سیاست (دولت)، مبهم و نارسا است. به هر حال می‌توان انگاره‌های زیر را از کتاب‌های اهل سنّت به دست آورد.

چکیده دیدگاه اهل سنّت درباره «مهدویت» را می‌توان در این کلام ابی الحسن آبری به دست آورد:

«به تحقیق [در این زمینه] روایات متواتر است و از رسول خدا به طور مستفیض رسیده که مهدی از اهل بیت او است. او هفت سال حاکم (جهان) می‌شود و زمین را از عدل آکنده می‌سازد. عیسی علیه‌السلام برای کمک به او در کشتن دجال خروج می‌کند. مهدی(عج) امام و پیشوای این امت است و عیسی در پشت سر او نماز می‌خواند»⁽¹⁾.

2 ـ 2. دیدگاه شیعه دوازده امامی

شیعه یگانه مکتبی است که اعتقاد و باوری ژرف و آگاهانه نسبت به «مهدویت» دارد و آینده جهان و جامعه آرمانی، به روشنی در آن ترسیم و تصویر شده است. شیعه با مهدی موعود زندگی می‌کند و با آرمان «مهدویت» نفس می‌کشد و در هر لحظه‌ای، منتظر رسیدن فرج و ظهور او است. این باور به قدری ضروری و مسلّم است که هیچ گونه کژتابی و سستی در آن را نمی‌پذیرد و هیچ وقت از تأخیر ظهور، آزرده و مأیوس نمی‌شود. مهم‌ترین انگاره و چشمداشت شیعه از ظهور مهدی(عج)، تشکیل دولت جهانی و نابودی دولت‌های باطل (کفر و فساد) است. در باور شیعه: مهدی موعود، امام دوازدهم و پیشوای حقیقی انسان‌ها است. او عصاره خلقت و جانشین به حق تمامی پیامبران و اوصیای الهی است. او تنها کسی است که موفّق می‌شود حکومت و فرمان روایی سراسر جهان را در دست گیرد و عدالت، رفاه و امنیت و دانش را برای بشر به ارمغان آورد.

در عصر طلایی حکومت او، چهره کریه کفر و ظلم و فساد از بین می‌رود و یکتا پرستی و حق مداری غلبه می‌یابد.

شیعه معتقد است: دوازدهمین امام ـ که پس از پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عهده دار حفظ دین و نگهبان اسلام و مسلمین است ـ حضرت مهدی(عج)، فرزند امام حسن عسکری(ع) از فرزندان امام حسین علیه‌السلام است. به گفته پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، مهدی امام مسلمین به امر خدای متعال است. او همان منجی موعود در ادیان الهی (به خصوص اسلام) است و هر گونه تشکیک و تردید در آن، موجب بیرون رفتن از مذهب می‌گردد. شیعیان امامیه به اجماع بر امامت آن حضرت متفق‌اند و او را زنده و از انظار غایب می‌دانند. به نظر آنان، هر گاه حکمت الهی اقتضا کند، او ظهور کرده، خلافت وامامت جهان را در «عصر ظهور» به دست خواهد گرفت. دیدگاه شیعه اثنا عشری در فصل‌های بعد به طور مفصل بررسی خواهد شد.

2 ـ 3. دیدگاه فرقه‌های مختلف شیعه

عبارت «شیعه» در این پژوهش، مترادف با امامیه اثنا عشری و دوازده امامی گرفته شده است. از میان شیعه، فرقه‌های دیگری نیز وجود دارد که به اختصار، دیدگاه انحرافی آنان درباره «مهدویت» بیان می‌گردد:

ابو هاشم، عبد اللّه بن معاویه، محمد بن عبد اللّه نفس زکیه و...وجود دارد⁽¹⁾.

بن ابی طالب) بودند. به نظر ایشان، او کشته نشده و در کوه هاجر (در نجد) پنهان است و تا فرمان خدا به او نرسد، از آنجا بیرون نمی‌آید. مغیرة بن سعید عجلی، می‌گوید: محمد بن عبد اللّه، مهدی آینده است؛ زیرا وی هم نام رسول خدا و پدرش نیز هم نام پدر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است⁽¹⁾.

سه. جامعه موعود شیعه

اشاره

بر اساس روایات شیعه، جامعه آرمانی مهدوی از تصویری جامع و کامل برخوردار است.این تصویر واقع بینانه و تحقق یافتنی، سیر تاریخ بشر را نمایان می‌سازد و پرده از نقش مهم پیامبران و امامان معصوم علیه‌السلام در این حرکت بر می‌دارد؛ زیرا هدایت، راهنمایی و حیات مادی و معنوی بشر با ایشان شروع شده است و مرحله متکامل و متعالی زندگی نیز با آنان خواهد بود. دولت فراگیر آنان در نهایت در همین دنیا شکل خواهد گرفت و حرکت تاریخ نیز به سمتی می‌رود که با حضور مستقیم و بدون واسطه آنان در رأس اداره امور جهان (به دست پر کفایت قائم آل محمد علیه‌السلام)، مردم از برکات و عنایات وجودی آنان برخوردار گشته و از نقص به کمال، از ظلم و ستم به عدل و داد، از فساد و بی‌دینی به یکتاپرستی و نیک اخلاقی و...رهنمون خواهند شد. تصویر این بشارت و وعده حتمی الهی را می‌توان در مؤلفه‌های زیر به دست آورد:

3 ـ 1. آغاز و انجام جهان

امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید: «ای مردم! کجا می‌روید و به کجا برده می‌شوید؟! خداوند اوّل شما را به دست ما هدایت نمود و آخر شما را به دست ما به انجام می‌رساند. اگر شما دولت زودگذر

دارید، دولت پایدار ار آنِ ما است. پس از دولت ما دیگر دولتی نیست؛ زیرا ما اهل عاقبت هستیم...».⁽¹⁾بر اساس این روایت و احادیث دیگر، امامان معصوم علیه‌السلام جایگاه مهم و محوری در آغاز و انجام جهان دارند و فرجام واپسین حیات نیز با نابودی دولت‌های گذرا و باطل و تشکیل دولت طولانی مدت صالحان خواهد بود. نجات و رستگاری انسان‌ها ـ پس از مدت‌های مدید ـ به وسیله ایشان و در حکومت عدل مهدی تحقق خواهد یافت. حضرت علی علیه‌السلام درباره پایان جهان می‌فرماید: «این امر به دست ما آغاز شد و به دست ما پایان می‌یابد. خداوند به وسیله ما انسان‌ها را در آغاز زمان رهایی بخشید و به وسیله ما در پایان جهان، عدالت گسترده می‌شود»⁽²⁾.

3 ـ 2. ظهور و قیام

مرحله سرنوشت ساز حیات بشری، با حضور و ظهور امام معصوم علیهم‌السلام شروع می‌شود. در این مرحله امام مهدی(عج) از پرده غیبت بیرون می‌آید و به حکومت فاجران و فاسقان پایان می‌بخشد. از نظر شیعه، موعود نجات بخش، به دنیا آمده و الان زنده است و در جامعه حضور پنهانی دارد. هر وقت خداوند متعال اراده کند، او ظهور کرده و قیام علیه جبهه کفر و باطل را رهبری خواهد کرد. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به فرزند گرامی‌اش سالار شهیدان حسین علیه‌السلام می‌فرماید: «آن گاه امیر امیران، کشنده کافران، پادشاه منتظر ـ که در غیبتش همگان دچار حیرت می‌شوند ـ ظهور می‌کند. او نهمین فرزند تو است ای حسین!... بر انس و جن چیره می‌گردد»⁽³⁾.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «در آخر الزمان ظهور (خروج) می‌کند و در ابری برابر خورشید به وجود مقدسش سایه می‌اندازد. از میان ابر، فرشته‌ای ندا در می‌دهد: این مهدی خلیفه خداوند است، از او پیروی کنید»⁽⁴⁾.

3 ـ 3. جنگ و ستیزش

پس از ظهور و قیام، مهدی موعود، به سرعت با گروه باطل و صاحبان زر و زور و تزویر و فساد می‌جنگد و نهضت مستضعفان و ستمدیدگان را رهبری می‌کند. امام صادق علیه‌السلام در این باره می‌فرماید:

«تحقق آیه شریفه «لیظهرهُ علی الدین کلّه» به دست مهدی است... ما بر شیوه رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هستیم تا خداوند به ما اجازه دهد که برای اظهار آیین او شمشیر بکشیم و مردم را به سوی او فرا بخوانیم. در پایان چنین خواهیم کرد، چنان که پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در آغاز چنین کرد»⁽¹⁾.

«شمشیر» نشانه و نماد قهر و غضب الهی بر دشمنان حق و پایان یک مهلت طولانی به آنان است. این پایان مدارا و مهلت به آنان و شروع جنگ سرنوشت ساز و پایانی میان حق و باطل است. در این جنگ اشقیا و کافران و مفسدان در یک طرف (به فرماندهی شیطان) و سعدا و صالحان و مؤمنان در سمت دیگر (به رهبری مهدی(عج)) قرار دارند. هم جبهه کفر و باطل به حد نهایی قدرت و شوکت و جنایت خود رسیده‌اند و هم گروه حق و خدا پرست، به حد بالای ایمان، دانایی و اعتقاد دست یافته‌اند. ظلم و ستم کافران و ظالمان بی حد و اندازه شده و مظلومیت و ستمدیدگی مستضعفان و محرومان از حد گذشته است. در نتیجه زمان ستیزش و جنگ نهایی در آخر الزمان فرارسیده و با ظهور و قیام مهدی موعود، آغاز می‌شود. کافران و دین ستیزان از ظهور آن حضرت اظهار کراهت و ناراحتی می‌کنند و علیه او جنگ‌های شدیدی راه می‌اندازند و در نهایت خود در این ستیزش نهایی مغلوب و نابود می‌گردند. در روایتی از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:

«دنیا به آخر نمی‌رسد تا وقتی که ندا کننده‌ای از آسمان بانگ می‌زند که‌ای اهل حقّ! یک جا جمع شوید. پس همه ایشان در یک سرزمین جمع می‌شوند. بعد از آن، دفعه دیگر ندا می‌کند: ای

اهل باطل! به یک جا جمع شوید، پس ایشان نیز در یک سر زمین جمع می‌شوند...»⁽¹⁾.

امام کاظم علیه‌السلام می‌فرماید: «سپس آن قدر دشمنان خدا را می‌کشد تا خداوند راضی شده که در قلب خویش، احساس شفقت و ترحّمی بکند»⁽²⁾.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «هشت ماه تمام شمشیر بر دوش نهاده (دشمنان خدا را) می‌کشد...»⁽³⁾.

امیر المؤمنان علی علیه‌السلام می‌فرماید: «پدرم فدای فرزند نیکوترین کنیزان (قائم علیه‌السلام) که [ظالمان و کافران] را خوار و ذلیل خواهد کرد و جام زهرآگین به کام‌شان خواهد ریخت و با شمشیر و کشتار فراگیر با آنان برخورد خواهد کرد»⁽⁴⁾.

از امام صادق علیه‌السلام درباره معنای آیه ولنذیقهم من العذاب الادنی دون العذاب الاکبر⁽⁵⁾سئوال شد، آن حضرت فرمود: «عذاب نزدیک گرانی قیمت‌ها است و عذاب بزرگ‌تر، قیام مهدی(عج) با شمشیر است»⁽⁶⁾.

3 ـ 4. پیروزی حقّ و نابودی باطل

حضرت مهدی(عج) و یارانش و سپاهیان مؤمن و شجاع او، در این جنگ‌های نهایی و سرنوشت ساز پیروز شده و با کمک گرفتن از امدادهای غیبی، دشمنان (جبهه باطل) را نابود می‌کنند. بدین سان سرنوشت کافران و ستمگران، به بدترین صورت رقم می‌خورد. امام کاظم علیه‌السلام

می‌فرماید: «خداوند برای دوازدهمین [امام] از خاندان ما، هر دشواری را آسان می‌کند...به دست او هر جبار سرسختی نابود می‌شود و هر شیطان سرکشی، هلاک می‌گردد»⁽¹⁾.

امام هادی علیه‌السلام می‌فرماید: «او کسی است که وحدت کلمه ایجاد کرده و نعمت‌ها را کامل می‌سازد. باطل را نابود و از آن نهی می‌کند و در راه خدا از سرزنش هیچ ملامت‌گری نمی‌ترسد»⁽²⁾.

امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید: «هنگامی که قائم قیام می‌کند، هر دولت باطلی از بین می‌رود»⁽³⁾.

محمد بن مسلم می‌گوید: از امام باقر علیه‌السلام پرسیدم: مراد از والیل اذا یغشی چیست؟ فرمود: «شب اشاره به آن است که جلوی حکومت حضرت علی علیه‌السلام گرفته شد و روز عبارت از قائم ما است که قیام می‌کند و حکومت او بر دولت باطل چیره می‌گردد»⁽⁴⁾.

از امام باقر(ع) نقل شده است: «خداوند به او پیروزی عنایت می‌کند و او با آنان می‌جنگد»⁽⁵⁾.

3 ـ 5. سیطره بر جهان

پس از پیروزی سپاه حضرت مهدی(عج) و نابودی سپاه کفر و باطل، آن حضرت بر کل جهان سلطه و برتری خواهد یافت و از شرق تا غرب زمین به سیطره او در خواهد آمد. این تسلط و برتری مقدمه‌ای برای تشکیل حکومت واحد جهانی و استقرار عدل و داد در سراسر عالم است.

در روایتی متواتر و مشهور از پیامبر خدا نقل شده است: «سلطه و برتری او، شرق و غرب

(جهان) را در بر می‌گیرد»⁽¹⁾. و «..آن قائمی که خداوند متعال، شرق و غرب جهان را به دست او فتح خواهد کرد»⁽²⁾.

3 ـ 6. تشکیل دولت

مهم‌ترین و اساسی‌ترین اقدام امام مهدی(عج) پس از پیروزی و سیطره بر سراسر جهان، تشکیل دولت و به دست گرفتن حکومت و فرمانروایی دنیا است. گفتنی است: مردم جهان در عین حال که شاهد نابسامانی، جنگ‌ها، فساد، بی‌عدالتی، ناامنی و الحاد گرایی در جهان بوده‌اند؛ دولت‌ها، احزاب و سازمان‌های بسیاری را نیز دیده‌اند که مدعی خدمت به جهانیان و ایجاد آرامش، صلح و امنیت و بهبود وضع اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی در دنیا بوده‌اند! اما در عمل چیزی جز تباهی و ستم و جنگ مشاهده نکرده‌اند. سر انجام روزگاری فرا می‌رسد که عدل و عدالت، به دست توانای مرد الهی و در دولت کریمه اهل بیت علیهم‌السلام پیاده می‌شود و رفاه، امنیت، آرامش و معنویت در همه جای عالم گسترش می‌یابد. روشن است که این تنها با تشکیل دولت و انسجام در امور، به دست می‌آید. امام باقر در تفسیر آیه«الذین ان مکناهم فی الارض...» می‌فرماید: «این آیه در حق آل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، حضرت مهدی(عج) و یاران او است که خداوند آنها را مالک شرق و غرب جهان نموده، آیین اسلام را پیروز کرده، بدعت‌ها و باطل‌ها را به دست او و یارانش نابود می‌سازد ـ چنان که [قبلاً] سفیهان حقّ را لگدمال کرده باشند ـ تا اینکه ستم‌ها نشانه‌ای نمی‌ماند»⁽³⁾.

این دولت بهترین کامل‌ترین، اخلاقی‌ترین و مردم دارترین دولت‌ها ـ پس از نابودی و پایان وقت دولت‌های دیگر ـ خواهد بود. در این زمینه روایتی آمده است:

«همانا دولت ما آخرین دولت‌ها است و برای هیچ خاندانی دولتی نیست مگر اینکه قبل از ما حکومت کند؛ تا هنگامی که ما به قدرت رسیدیم کسی نگوید ـ وقتی روش حکومتی ما را دیدند ـ اگر ما نیز به قدرت می‌رسیدیم، این چنین رفتار می‌کردیم. و این گفتار خداوند است که: عاقبت برای تقوا پیشگان است»⁽¹⁾.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «بعد از دولت قائم، برای هیچ کس دولتی مقدر نشده است»⁽²⁾. و «برای هر قومی، دولتی هست که فرا رسیدن آن را انتظار می‌کشند؛ ولی دولت ما در آخر الزمان ظاهر می‌شود»⁽³⁾. همچنین آمده است: «اگر از دنیا جز یک روز باقی نباشد، خداوند آن روز را به قدری طولانی می‌کند که مردی از اهل بیت من فرمان روای جهان می‌شود.»⁽⁴⁾

با توجه به روایات و ادله عقلی، حتمی و بایسته بودن تشکیل دولت به دست حضرت مهدی(عج) ثابت می‌شود. انگاره‌ها و دلایل زیر بایستگی دولت جهانی مهدوی را تبیین می‌کند:

احتمالی، احتیاج به دولت و سیاست و ضرورت آنها را ثابت می‌کند.

سرشت انسانی، همسانی و هماهنگی دارد.

چکیده فصل:

در فصل‌های پیشین دیدگاه‌های مختلف (مسیحیت، مارکسیسم و پایان تاریخ)، درباره آینده سیاست (دولت) بررسی و تبیین شد. در این فصل نیز انگاره یاد شده از دیدگاه اسلام ـ به خصوص شیعه ـ بررسی گردید.

بخش دوم: فرضیه‌های دولت مهدی(عج) در اندیشه شیعه

اشاره

مقدمه

پیش‌تر گذشت که «دولت» جایگاه با اهمیت و بایسته‌ای در «سیاست» دارد؛ از این جهت تعاریف مختلفی از آن ارائه شده است. با بررسی این تعاریف ـ به خصوص مفهوم جدید دولت ـ چهار عنصر کلیدی به وجود آورنده آن قابل شناسایی است: 1. مردم 2. سرزمین 3. حکومت 4. حاکمیت.

این مهم ترین شاخص برای درک و تعریف دولت است. به هر حال می‌توان دولت را چهار چوبی از ارزش‌ها دانست که درون آن، زندگی عمومی جریان می‌یابد و خود، قدرت عمومی را جهت تحقق آن ارزش‌ها به کار می‌برد. این دولت از دیدگاه‌ها و منظرهای مختلف تقسیم و بررسی می‌شود؛ یعنی، می‌توان دولت را یک بار به لحاظ شکل و نوع ساخت حکومت بررسی کرد و بار دیگر از نظر محتوا و نوع حاکمیت دولت. همچنین می‌توان به لحاظ حقوقی و شخصیت دولت، تقسیم‌هایی ارائه کرد. در رابطه با موضوع اصلی این پژوهش نیز می‌توان دو نوع نگرش ارائه کرد:

بر اساس دیدگاه اوّل، بحث می‌شود که اصولاً پایان سیاست از دیدگاه شیعه به چه شکل خواهد بود؟ آیا با ظهور مهدی موعود و انتقام او از دشمنان و نابودی جبهه باطل، سیاست و دولت به پایان می‌رسد و مأموریت ایشان خاتمه می‌یابد (بدون اینکه دولتی تشکیل دهد)؟ یا

اینکه با نابودی دولت‌های باطل، امام علیه‌السلام دولت واحد جهانی را تشکیل می‌دهد و مدیریت و رهبری از امامت دینی و سیاسی دنیا را در دست می‌گیرد؟

بر اساس دیدگاه دوّم (تشکیل دولت)، محتوا و نوع حاکمیت و کارکرد آن چگونه خواهد بود؟ به عبارتی در اینجا چگونگی و چیستی دولت مورد نظر است. در این تقسیم بررسی می‌شود که آیا دولت مهدی، دولتی اقتدارگرا و متکی بر قدرت فیزیکی است و با خشونت و جنگ و سرکوبی جهان را اداره می‌کند و هدف آن تنها تسلط بر جهان و نابودی اشرار است؟! یا اینکه این دولت، در عین حال که مقتدر و با نفوذ است، بر قدرت فیزیکی و سرکوبی مبتنی نیست و هدف آن رشد و تعالی انسان‌ها و سوق دادن جامعه به خیرات و فضیلت‌ها است. در این صورت دولت باشفقت و دلسوزی، مدیریت و هدایت جامعه را بر عهده دارد و مهم‌ترین کارکردد آن ـ در ضمن پرداختن به همه جنبه‌های زندگی ـ رشد و تعالی اخلاقی انسان‌ها و تعمیم مکارم اخلاقی و دعوت به عبادت و عبودیت است. بر این اساس بخش حاضر در سه فصل تنظیم شده است:

فصل اول: فرضیه انتقام و پایان تاریخ (بدون تشکیل دولت)

اشاره

یک. انتقام و پایان بخشی به دولت‌های جائر

اشاره

یکی از فرضیه‌های قابل تصور درباره «مهدویت»، خونخواهی و گرفتن انتقام از دشمنان خدا، رسول خدا و اهل بیت علیهم‌السلام و تمامی مظلومان به دست مهدی موعود علیه‌السلام و پایان بخشیدن به دولت‌های جائر و نامشروع است. در این فرض پس از جنگ و انتقام از آنان، زمین آکنده از عدل و داد می‌شود و دولت‌های ظالم و ستمگر از بین می‌رود. کافران، منافقان، ستمگران و صاحبان زر و زور و تزویر (گروه باطل)، کشته می‌شوند و جهان پس از یک جنگ و کشتار هولناک، روی آرامش و آسایش را به خود می‌بینند. پس از نابودی جبهه باطل، وظیفه مهدی موعود به پایان می‌رسد و بدون اینکه دولتی تشکیل دهد، جهان به آسایش، امنیت، رفاه ، دین داری و... می‌رسد.

چنان که در بعضی از روایات آمده است: «...شأن او، جز کشتن و نابودی دشمنان نیست. در اجرای امر الهی، سرزنش هیچ ملامت کننده‌ای او را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد»⁽¹⁾.

و نیز در روایتی از امام صادق علیه‌السلام آمده است: «...خداوند، محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را برای خلایق رحمت فرستاد و حضرت قائم علیه‌السلام را عذاب و نقمت می‌فرستد»⁽²⁾.

بر اساس این روایات و احادیث مختلف، ذهنیت رایج بعضی از مسلمانان آن است که امام

مهدی(عج) با چهره‌ای خشن ظهور می‌کند و با تکیه بر شمشیر و قتل و کشتار مخالفان خود، به وظیفه و مسؤولیت خود عمل می‌نماید (یا موفق به تشکیل حکومت و کسب قدرت می‌شود). این ذهنیت ریشه در روایاتی دارد که در این خصوص موجود است. به موجب پاره‌ای از این روایات امام مهدی(عج) به هنگام ظهور، چنان با خشونت و درشتی با مردم رفتار می‌کند که اکثر آنان آرزو می‌کنند که کاش هرگز او را نبینند و عده زیادی از آنان نیز، در نسب او به تردید می‌افتند و او را از آل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نمی‌دانند.

برخی در مورد قتل و کشتار در دوران ظهور افراط می‌کنند و از امام زمان علیه‌السلام و یارانش چهره‌ای خشن ارائه می‌دهند! آنان نیز به روایتی استدلال می‌کنند که در آنها به کشته شدن دو سوم مردم و یا بیشتر مردم و اینکه از کشته‌ها پشته ساخته می‌شود و جوی خون جاری می‌گردد و...اشاره دارند.⁽¹⁾از طرفی این انگاره نیز مطرح شده است که از کارهای حتمی امام موعود علیه‌السلام ، جنگی تمام عیار با همه انسان نماهای خون آشام است. در آغاز آن انقلاب بزرگ، جنگ در رأس همه کارها قرار دارد...مطالعه تاریخ بشری و بررسی غمنامه سرگذشت انسان، به خوبی این واقعیت را آشکار می‌سازد که موانع راه رشد و تکامل انسان‌ها، جز با قدرت و خونریزی از سر راه برداشته نمی‌شود و تعالیم اخلاقی و اصول تربیتی...در طبقه سلطه طلب دنیادار و استثمارگر هیچ تأثیری ندارد. از این رو مسأله جنگ و کاربرد نیرو به عنوان یک ضرورت برای دست یابی به هدف‌های انسانی مطرح می‌گردد⁽²⁾.

این فرض در نکاتی چند قابل پژوهش و بررسی است:

فرض یاد شده ر صورتی است که ما قیام و ظهور مهدی(عج) را منحصر در مورد خونخواهی و انتقام از دشمنان خدا بدانیم؛ چون پس از قتل و انتقام از آنها، مسؤولیت آن حضرت پایان می‌یابد و هدف ایشان (نابودی جبهه کفر) محقق می‌شود.

همچنین فرض عدم تشکیل دولت، در صورتی مطرح می‌شود که وظیفه مهدی(عج)، تنها نابودی ظلم و ستم و از بین بردن استثمارگران و جبهه باطل باشد. پس از اینکه تمامی دو.لت‌های نامشروع و فاسدان از بین رفتند و غیریتی در میان نبود (از نظر سیاسی) و جوامع از لوث وجود اهریمنان و بد کرداران پاک شدند، دیگر نیازی به دولت نیست. آن حضرت بر سراسر جهان مسلط می‌شود و با نابودی دولت‌های جائر و باطل و ریشه کن شدن اساس ظلم و جنایت، به اهداف خود دست می‌یابد و عدل و داد را در جهان مستقر می‌سازد. از آنجایی که دیگر دولت مخالفی وجود ندارد، پس او نیز دولتی تشکیل نمی‌دهد؛ چنان که در بحث‌های سیاسی آمده است: «امر سیاسی بستگی به تنوع و تکثّر دارد...تنوع و تکثّر، ناشی از وجود دولت‌های بسیار و قلمروهای فرمانفرمایی جداگانه بسیار است که بالقوه تهدیدی برای همدیگر هستند. دولت فقط زمانی موجودیت سیاسی پیدا می‌کند که این امر صادق باشد. اگر زمانی دولتی جهان شمول به وجود آید، دیگر این دولت موجودیتی سیاسی نخواهد داشت؛ چون دیگر «غیری» نخواهد بود که در برابر آن این دولت بتواند خود را تعریف کند»⁽¹⁾.

1 ـ 1. انتقام

یکی از انگارههایی که در مورد قیام حضرت مهدی(عج) بیان شده، بحث «انتقام» است و از ایشان با عناوین منتقم، انتقام گیرنده خون حسین علیه‌السلام ، انتقام گیرنده از دشمنان خدا، منتقم خون تمامی امامان، مظلومان و...یاد شده است.

حتی شعار یاران مهدی(عج) «یالثارات الحسین» (ای خونخواهان حسین علیه‌السلام) است. درباره

انتقام و خونخواهی حضرت مهدی(عج) و گستره آن، تفسیری دقیق و روشن ارائه نشده است. در روایات و تفسیر بعضی از آیات، این انگاره و بعضی از ابعاد آن مطرح گشته است.

در روایت مشهوری وارد شده است: «قائم ما وقتی قیام می‌کند، خون حسین را طلب خواهد کرد»⁽¹⁾.

امام باقر علیه‌السلام در تفسیر آیه «ومن قتل مظلوما فقد جعلنا لولیّه سلطانا»، فرمود: «مقصود از «من قتل مظلوما» حسین بن علی است که مظلوم کشته شده و ما اولیای او هستیم و قائم ما چون قیام می‌کند، در طلب انتقام خون حسین علیه‌السلام بر می‌آید...مقتول حسین علیه‌السلام وصیّ او، قائم است»⁽²⁾.

در روایتی از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است: چون حسین بن علی علیه‌السلام به شهادت رسید، فرشتگان الهی ضجّه سر دادند و گفتند: پروردگارا! با حسین علیه‌السلام چنین شد، در حالی که او برگزیده تو و فرزند پیامبر تو است؟ پس خداوند، نور قائم را به آنان نشان داد و فرمود: «به وسیله قائم، انتقام او را خواهم گرفت.»⁽³⁾

از طرفی در روایات مختلفی اشاره به انتقام امام مهدی(عج) از دشمنان خدا و رسول او و پیامبران علیهم‌السلام شده است. امام صادق علیه‌السلام در این باره فرمود:

«برای مخالفان ما در دولت ما نصیبی نیست. خداوند به هنگام قیام قائم ما، خون آنان را بر ما حلال کرده است...هنگامی که قائم ما قیام کند، انتقام خدا و پیامبر ما را خواهد گرفت»⁽⁴⁾.

پیشوای پنجم امام باقر علیه‌السلام درباره تفسیر آیه «لمن انتصر بعد ظلمه»فرمود:« [این آیه در حق یاران او است] هنگامی که قائم قیام کند، او و اصحابش از بنی امیه و تکذیب کنندگان و ناصبیان

(دشمنان اهل بیت) انتقام می‌گیرد»⁽¹⁾.

امام باقر علیه‌السلام در تفسیر آیه شریفه «فمهّل الکافرین اَمهلهم رویدا» فرمود: «ای محمد! کافران را مهلت بده، مهلت دادنی که اگر قائم قیام کند از ستمگران و از جنایتکاران قریش، بنی امیّه و هر قوم دیگر انتقام خواهد گرفت»⁽²⁾.

از امام صادق علیه‌السلام نیز نقل شده است: «زمانی که قائم خروج کند، بین او و عرب و قریش چیزی جز شمشیر نخواهد بود»⁽³⁾.

1 ـ 2. جنگ و قتال

بر اساس بعضی از روایات، مهدی موعود پس از ظهور، به جنگ‌هایی شدید دست زده و در آن جنگ‌ها عده‌ای را خواهد کشت. به زعم عده‌ای دوران ظهور دورانی سخت و و حشتناک و مالامال از قتل و کشتار است. سیره آن حضرت، برخلاف راه و روش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مبنی بر مدارا، ملاطفت و نرمی خواهد بود. ایشان مأمور به کشتار دشمنان خدا بوده و کسی از آنان نجات نخواهد یافت و توبه کسی از آنها پذیرفته نخواهد شد. او نشانه غضب و خشم الهی است و شأن او کشتن دشمنان خدا است! رسول خدا فرموده است: «دشمنان خدا را هر کجا پیدا کند، طعمه شمشیر می‌سازد، حدود شرع را اجرا می‌کند و به حکم خدا، داوری می‌نماید»⁽⁴⁾.

امام باقر علیه‌السلام فرموده است: «چون قیام کند، با امری تازه، کتابی تازه و روشی تازه قیام می‌کند که داوری‌هایش بر عرب بسیار گران خواهد بود و گریزی جز کشتن ندارد. از آنان [که سد راه او

هستند] احدی را باقی نمی‌گذارد و در اجرای احکام الهی از سرزنش نکوهش گران باکی ندارد»⁽¹⁾.

در روایت عجیبی اشاره به کشتار فراوان مهدی(عج) شده است؛ چنان که یحیی بن علا نقل کرده است: «خداوند متعال در میان این امت، مردی را بیرون می‌آورد؛ مردی که از من است و من از او هستم. خداوند تعالی به سبب او برکات آسمان‌ها و زمین را عطا می‌کند...به حدّی می‌کشد که جاهلی می‌گویند: اگر از ذریّه محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بوده، رحم می‌کرد»⁽²⁾.

امام محمد صادق علیه‌السلام فرمود: «چون یکی از شما ظهور قائم را آرزو کند، آن را همراه با عافیت آرزو کند که خدای تبارک و تعالی حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را رحمةً للعالمین فرستاده است؛ ولی او را برای انتقام خواهد فرستاد»⁽³⁾.

در روایتی آمده است: «مفضل بن عمر می‌گوید: در حضور امام صادق علیه‌السلام شنیدم که حضرت قائم علیه‌السلام یاد شد، پس عرض کردم: همانا امیدوارم کار ایشان به آسانی صورت پذیرد. فرمود: آن امر صورت نمی‌پذیرد تا اینکه عرق و خون بسته شده را برطرف سازید»⁽⁴⁾.

محمد بن مسلم می‌گوید: امام باقر علیه‌السلام فرمود: «اگر مردم بدانند که مهدی به هنگام خروج [با ستمگران] چه می‌کند، بیشتر آنان دوست می‌دارند که او را درک نکنند و آن کشتار را نبینند! آگاه باشید که او از قریش آغاز می‌کند و از آنها جز شمشیر دریافت نمی‌کند و به آنها جز شمشیر نمی‌دهد. بسیاری از مردم می‌گویند: این از آل محمد نیست، زیرا اگر از آل محمد بود، ترحم

می‌کرد»⁽¹⁾.

محمد بن علی کوفی نقل کرده است: زراره می‌گوید: «از امام باقر(ع) پرسیدیم: آیا مهدی(عج)، طبق سیره محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عمل خواهد کرد؟ فرمود: هیهات! هیهات! نه چنین است. ای زراره! طبق سیره او عمل نخواهد کرد...سیره رسول خدا در میان مردم، نرمی و تألیف قلوب بود؛ ولی قائم علیه‌السلام ، در بین آنان کشتار راه می‌اندارد. در مرقومه‌ای که در نزد او است، به این کار مأمور شده است؛ کسی را به توبه دعوت نمی‌کند. وای بر کسی که با او دشمنی کند!»⁽²⁾.

1 ـ 3. تسلیم شدن گردنکشان

یکی از موضوعات قابل توجّه در عصر ظهور، تسلیم و مطیع شدن دشمنان و گردنکشان است. پس از دیدن قدرت و توانایی جنگی سپاهیان حضرت مهدی و شکست و اضمحلال دولت‌های کفر و باطل، آنان گروه گروه، خود را تسلیم حضرت کرده و به دستورات و خواسته‌های او گردن خواهند نهاد. در غیر این صورت با کیفری سخت و مجازاتی شدید رو به رو خواهند بود. امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید: «همه شهرها تسلیم او می‌شوند. هیچ کافری باقی نمی‌ماند جز اینکه ایمان می‌آورد و هیچ تبه‌کاری باقی نمی‌ماند، جز اینکه صلاح پیشه می‌کند...او بر شرق و غرب عالم، مالک می‌شود»⁽³⁾.

امام باقر علیه‌السلام نیز فرموده است: «گویا یاران قائم را با چشم خود می‌بینیم که از مشرق تا مغرب را تحت سیطره خود درآورده‌اند. دیگر چیزی نمانده جز اینکه تحت فرمان آنان است.

حتّی درندگان صحرا و پرندگان آسمان نیز تلاش می‌کنند که رضایت ایشان را جلب کنند. چون یکی از یاران قائم روی زمین گام نهد، آنجا به سرزمین‌های دیگر مباهات می‌کند که امروز فلان یاور قائم علیه‌السلام بر فراز من گام نهاد»⁽¹⁾.

امام رضا علیه‌السلام می‌فرماید: «هر کسی اسلام را نپذیرد، گردنش را می‌زند تا در شرق و غرب جهان کسی باقی نباشد، جز معتقدان به یکتا پرستی خدا»⁽²⁾.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «خداوند به وسیله او اسلام را پس از ذلّت به عزّت می‌رساند و پس از افسردگی، زنده می‌سازد. جزیه را کنار گذاشته، با شمشیر به سوی خدا دعوت می‌کند. هر کسی با او درافتد، زبون می‌شود. از دین خدا ظاهر می‌کند، آنچه را که در واقع دین بود و آنچه را که اگر رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در میان مردم باشد به آن فرمان می‌دهد. مذاهب دیگر را از روی زمین بر می‌چیند و در روی زمین چیزی جز دین خالص نمی‌ماند»⁽³⁾.

1 ـ 4. مدت جنگ و قتال

یکی از بحث‌های مهم و قابل طرح در اینجا، بحث درباره مدّت جنگ و قتال در عصر ظهور است. توجّه به روایات وارد شده در این زمینه، ما را در پاسخ گویی به بعضی از شبهات و پرسش‌ها، یاری می‌دهد. روایات زیر به صراحت بیان می‌دارد که جنگ‌های آغازین مهدی(عج) در مبارزه با گروه باطل، در مدت اندکی به پایان می‌رسد و آنان شکست خورده، نابود می‌شوند.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «حضرت مهدی(عج) به واسطه خشم خدا بر بندگانش، خشمگین و غضبناک ظهور می‌کند و پیراهنی را که رسول خدا در جنگ احد بر تن داشت،

می‌پوشد...و شمشیر حضرت رسول اکرم (ذوالفقار) را در دست می‌گیرد. شمشیر را برهنه کرده و بر دوش می‌گذارد و هشت ماه، دشمنان خدا را بی‌پروا می‌کشد»⁽¹⁾.

امام علی علیه‌السلام نیز فرمود: «خداوند به سبب مردی از ما فتنه‌ها و آشوب‌ها را برطرف می‌سازد و آنان (فتنه گران) را خوار و ذلیل می‌کند و به آنان جز شمشیر، حواله نمی‌کند (می‌کشد) و شمشیر بر دوش نهاده، هشت ماه به شدت مبارزه می‌کند...»⁽²⁾.

امام محمد باقر علیه‌السلام می‌فرماید: «...آن گاه هشت ماه شمشیر بر دوش دارد و پیوسته دشمنان خدا را می‌کشد تا خدا خشنود شود. [راوی گوید:] عرض کردم: از کجا می‌فهمد خدا خشنود شده است؟ فرمود: رحم به دلش می‌اندازد»⁽³⁾.

پس از این جنگ‌ها و کشته شدن عده‌ای، جبهه کفر و نفاق از بین می‌رود و دولت‌های جائر (باطل) سرنگون می‌شود. نابودی دولت‌های باطل و ستمگر، از مسلّمات موضوع مهدویت است امام باقر علیه‌السلام درباره آیه شریفه «جاء الحق و زَهَق الباطل»فرمود: «آن گاه که قائم قیام می‌کند، دولت‌های باطل از بین می‌رود»⁽⁴⁾.

امام کاظم علیه‌السلام می‌فرماید: «روزی که دنیا به دست قائم علیه‌السلام فتح می‌شود، دیگر ایمان آوردن کسی که قبلاً ایمان نداشت، سودی نبخشد»⁽⁵⁾.

امام رضا علیه‌السلام نیز می‌فرماید: «خداوند به دست او زمین را از لوث کافران و منکران پاک

می‌کند...»⁽¹⁾.

نقد و بررسی فرضیه

الف. جنگ و پیکار نهایی

درباره جنگ‌های آغازین ظهور مهدی(عج) ـ نه قتل عام و کشتار ادعایی ـ چندین نکته قابل توجّه است. این جنگ‌ها، در آغاز قیام و پس از اعلان ظهور آن حضرت خواهد داد. با مراجعه به روایات، روشن می‌شود که این جنگ‌ها گسترده، توفنده و درگیری شدید با همه پایگاه‌های سلطه و قدرت در جهان خواهد بود. در واقع این جنگ‌های محدود و آغازین رحمت و نجات برای همه مردم است.

چنان که پیش‌تر گذشت، قیام و نهضت جهانی و حتمی مهدی(عج) آخرین حلقه از حلقه‌های مبارزه حق با باطل است. در این حلقه، دشمنان (جبهه باطل اعم از ستمگران، فسادگران، قدرت مندان و حق ستیزان) با نهایت قدرت و توان، به مقابله با آن حضرت بر می‌خیزند و از تمامی سلاح‌ها، تجهیزات، امکانات و توانایی‌های خود استفاده می‌کنند. در این جنگ نهایی سپاه کفر مغلوب و دولت‌های کفر و ستم نابود می‌شود. به عبارت دیگر، این آخرین جنگی است که بشر شاهد آن خواهد بود و پس از پایان این حلقه و رفع فساد و فتنه از جهان، مهدی(عج) دست به اقدامات اصلاحی، دینی و اخلاقی و رفاهی خواهد زد؛ به طوری که دیگر هیچ مانعی در برابر فعالیت‌های اخلاق محورانه او نخواهد بود.

از این جنگ و مبارزه با سپاه کفر و ستم، در فرهنگ اسلامی با عنوان «جهاد» یاد شده است و برای تحقق آرمان‌های الهی و اخلاقی، مطلوب و بایسته است و تا دفع فتنه باید ادامه داشته باشد: «وقاتلوهم حتّی لاتکون فتنة ویکون الدین کله للّه...»؛ «با آنان نبرد کنید تا دیگر فتنه‌ای نباشد و دین همه، دین خدا گردد...».

اما باید دانست که جنگ و جهاد به عنوان آخرین راه کار است و حضرت مهدی(عج) نخست با برهان و دلیل روشن و دعوت به بیعت (همانند رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)، شروع به قیام خواهد کرد و تنها با افرادی منحصر و عنود (منافقان، کافران، ناصبین، برخی از مردم مکّه و مدینه و مشرکان)، پیکاری سخت خواهد داشت. پس عموم مردم از فیض وجود آن حضرت، از جنگ و درگیری به دور خواهند بود و اتفاقا همه آنها از ظهور و نهضت او خشنود شده و ایشان را یاری خواهند کرد. هنگامی که مهدی(عج) ظهور خواهد کرد، نام او بر سر زبان‌ها خواهد بود. وجود مردم، سرشار از عشق و محبت به او است؛ به گونه‌ای که جز نام او هیچ نامی در یاد و زبان آنان نیست و با دوستی او روح خود را سیراب می‌کنند. در آن هنگام فرج و گشایش بر مردم می‌رسد، به طوری که مردگان آرزوی زندگی دوباره می‌کنند⁽¹⁾. پس عموم مردم از رأفت و برکات وجودی آن حضرت برخوردار خواهند بود؛ چون قیام آن حضرت نه برای کسب قدرت و نه حفظ حکومت است؛ بلکه برای اجرای عدالت و رستگاری مردم است (امری که انسان‌ها در طول قرن‌ها و سال‌ها چشم انتظار آن بوده‌اند). پس این جنگ‌ها بسیار محدود و در مورد عدّه خاصی از دشمنان و مقابله کنندگان با قیام است و به عنوان اقدام اصلی و هدف نهایی آن حضرت مطرح نمی‌باشد.

ب. کشتار و قتل عام

ذهنیت‌ها و برداشت‌هایی که در اذهان برخی درباره کشتارهای آغاز ظهور وجود دارد، نادرست و وهم آلود است:

یکم. یک دسته از روایات در مورد خونریزی‌ها، اشاره به دوران قبل از ظهور دارد و هیچ ربطی به قیام و ظهور آن حضرت ندارد. یک دسته از اینها نیز، از مجهولات و اسرائیلیات است که

با هدف و انگیزه‌های مختلفی (مانند خدشه دار کردن چهره نهضت جهانی و حکومت حضرت مهدی و...) وارد کتاب‌های روایی شده است⁽¹⁾.

دوّم. تعداد روایات مربوط به کشتار و خونریزی به بیش از پنجاه مورد می‌رسد. آیت اللّه شیرازی طی تحقیقی به این نتیجه رسیده‌اند که: از این تعداد، سند سی مورد از آنها به شخصی به نام محمد بن علی کوفی می‌رسد که فردی بدنام و دروغگو است و تمام علمای رجال بر بی‌اعتباری روایات او حکم کرده‌اند. فضل بن شاذان در وصف او می‌گوید: وی مردی بسیار دروغگو است (رجلٌ کذاب) و در جای دیگر گفته است: نزدیک بود در قنوت نماز، لعن و نفرینش کنم. بعضی از روایت‌ها نیز از علی بن ابی حمزه بطائنی است که شیخ واقفیه و قائل به خاتمیت امامت، به موسی بن جعفر است.

به عنوان نمونه روایت «یسیر بالقتل» علاوه بر آنکه ضعف سند دارد، با روایات صحیحه‌ای که در مورد شباهت رفتار امام عصر علیه‌السلام با رفتار پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجود دارد، در تعارض است. همچنین در روایتی می‌گوید: اگر مردم می‌دانستند مهدی پس از ظهور چه می‌کند، بیشتر آنها دوست نداشتند او را به دلیل کشتار مردم، ملاقات کنند. چنین سخنی از طرف یک آدم دروغ‌گو (محمد بن علی کوفی) به امام معصوم نسبت داده شده و به هیچ وجه قابل پذیرش نیست. در ادامه روایت نیز (یقول کثیر الناس لیس هذا من آل النبی لو کان لرحم)، درباره کیست؟ آیا در مورد حجاج بن یوسف ثقفی نیز چنین سخنی گفته می‌شود؟!⁽²⁾

سوّم. بعضی از این احادیث (مانند فیقولون بها خمس مائة الف مقاتل)⁽³⁾از طریق عامه رسیده است. این روایت مرسل است و مشکل سند دارد و از نظر محتوا نیز قابل اعتماد نیست. پیداست که جاعلان این گونه احادیث در خدمت حکومت‌های جائر بوده‌اند و به جهت توجیه قتل عام و کشتارهای وسیع خود، این چنین مجهولاتی را وارد کتاب‌های روایی کرده‌اند⁽⁴⁾.

چهارم. این دسته از روایات، از جهت دلالت نیز ناتمام و غیر قابل پذیرش اند؛ زیرا مفاد بسیاری از آنها با ضروریات مذهب و شریعت در تعارض است و به هیچ عنوان نمی‌توان آنها را توجیه کرد. اصولاً امام مهدی(عج) می‌آید که عدالت را جاری کند و بساط جور و جفا و ظلم و ستم را برچیند. بنابراین امکان ندارد که بخواهد از راه ظلم به عدل برسد و یا از طریق ایجاد بدعت، سنّت جدش حضرت محمد و امیر المؤمنین علی علیه‌السلام را احیا کند!

ج. مدّت جنگ

در بیان روایات این قسمت، روشن شد که جنگ‌های آن حضرت در مدّت محدودی (هشت ماه) به پایان خواهد رسید و در این مدّت دشمنان ستیزه جو و معاند، از بین رفته و دولت‌های باطل نابود خواهند شد. البته بعضی از روایات این باب، از نظر سندی ضعیف است⁽¹⁾و بعضی نیز معارض با روایاتی است که می‌گوید: خداوند امر او را در یک شب اصلاح خواهد کرد: «یصلحه اللّه فی لیلة».⁽²⁾

د. سیره و روش امام مهدی(عج)

در روایات صحیح السند، ذکر شده که مهدی(عج) بر اساس سنّت و سیره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و حضرت علی علیه‌السلام رفتار خواهد کرد. بنا براین با پاره‌ای از روایات که می‌گوید آن حضرت مأمور به جنگ و برخورد شدید است، معارض می‌باشد. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است: «سیره و سنت او، سیرت و سنّت من است. مردم را بر دین و آیین من به پا خواهد داشت...».⁽³⁾

امام صادق علیه‌السلام نیز می‌فرماید: «هنگامی که حجت علیه‌السلام قیام کند، مانند سیره امیر مؤمنان

رفتار خواهد کرد»⁽¹⁾. و نیز: «زمانی که او قیام می‌کند، به سیره رسول خدا عمل می‌نماید».⁽²⁾

روشن است که سیره آن بزرگواران، مدارا، ملاطفت، اقامه برهان و دلیل و...بوده است.

ه. انتقام و خونخواهی

یکم. چنان که از صدها روایات متواتر و معتبر به دست می‌آید، هدف اصلی آن حضرت دعوت مردمان به یکتا پرستی و عبودیت خدا، اجرای قسط و عدالت و نجات جهان از ظلم و فساد است. در این صورت خونخواهی و انتقام آن حضرت، از دشمنان خدا و ظالمان و ستمگرانی خواهد بود که در طول تاریخ، همیشه مانع پیشرفت دین خدا و استثمار بندگان خدا بوده‌اند. پس بعضی از روایات انتقام (مانند «یبعث القائم نقمة») با اهداف اصلی قیام، مطابق نمی‌باشد؛ بلکه انتقام و مبارزه با گروه باطل، تنها در جهت رسیدن به آرمان‌های والای الهی است و آن حضرت خیر و برکت برای همگان هستند.

دوّم. در بعضی از روایات که اشاره به انتقام خون سید الشهدا علیه‌السلام شده، آمده است: این انتقام از کسانی خواهد بود که راضی به شهادت امام حسین علیه‌السلام و ادامه دهندگان راه یزیدیان و بیدادگران تاریخ بوده و از اعمال ننگین آنها، اظهار برائت نمی‌کنند. امام صادق علیه‌السلام در پاسخ به سؤالی در مورد انتقام از ذریّه‌های کشندگان امام حسین علیه‌السلام فرمود: «بازماندگان قاتلان امام حسین علیه‌السلام به کردار پدران‌شان خوشحال اند و به آن افتخار می‌کنند و هر کس از عملی راضی باشد، مانند آن است که آن را خود انجام داده است»⁽³⁾.

و. دولت سیاسی یا دولت اخلاقی

همان گونه که در فصل‌های پیشین اشاره شد، یکی از برنامه‌های بنیادین حضرت ولی عصر علیه‌السلام تشکیل دولت و مدیریت امور سیاسی و فرهنگی جهان است. و پس از پایان جنگ‌های آغازین ظهور و نابودی تمامی دولت‌های باطل، بایستگی و ضرورت دولت مهدوی چند برابر خواهد شد. پس این استدلال درست نیست که پس از پایان دولت‌ها و نبود تعارض و چند گانگی، نیازی به دولت نیست! در پاسخ می‌گوییم: تنها یکی از کارویژه‌های دولت، تعامل با سایر دولت‌ها و در صورت نیاز، معارضه و درگیری با آنها است. دولت کار ویژه‌های مختلف فرهنگی، اجتماعی و...دارد که پس از فراغت از دولت‌های سرکش، نوبت به انجام تمام عیار آنها می‌رسد. در نتیجه هر چند دولت‌های سیاسی (به معنای دولت در ارتباط با سایر دولت‌ها) به معنای ظاهری وجود ندارد؛ اما طبق ادعای ما دولت اخلاقی آن حضرت، اداره جهان را در دست خواهد گرفت. پس پیروزی نهایی حق بر باطل و ایمان بر کفر، به معنای پایان جنگ‌ها و ستیزه‌ها و کشمکش‌ها و حتّی پایان دولت سیاسی (سیاست غیر فاضله) و شروع دولت اخلاقی (سیاست فاضله) است.

ز. مبانی دینی شیعه

از نظر مبانی نیز بعضی از مطالب طرح شده در مورد انتقام و کشتار باید تعدیل گردد؛ زیرا از دیدگاه اسلام باید فرصت توبه و بازگشت برای مجرم و گناه کار فراهم گردد و در صورت اصرار و تجاوزگری او، باید بر اساس اصول دینی محاکمه و مجازات شود. پس آن حضرت در ابتدا با استدلال، برهان و دلیل روشن با مخالفان و جبهه کفر صحبت کرده و چه بسا، خیلی از افراد در همان مراحل اولیه از سپاه کفر جدا شده و به سپاه اسلام می‌پیوندند. از طرفی هدف حضرت، نجات مردم و تأمین سعادت آنان است، پس بحث انتقام و جنگ در مراحل بعدی برنامه‌های آن حضرت قرار دارد. در واقع روایات موجود به چند صورت قابل تفسیر و تأویل است:

می‌شود. با چشم پوشی از این نقد ـ که نیاز به بررسی و پژوهش فراوانی دارد و با فرض صحّت آنها ـ ارائه پاسخ‌های دیگری ضرورت یابد.

چکیده فصل

از طرفی مهم‌ترین هدف آن حضرت، تتمیم مکارم اخلاقی و رساندن بشر به کمال مطلوب و تقرب خدا است و آن هم در سایه دولت اخلاقی به دست می‌آید.

فصل دوم: دولت اقتدارگرا و مبتنی بر قدرت فیزیکی

اشاره

یک. دولت اقتدارگرا و مبتنی بر قدرت فیزیکی

اشاره

یکی از فرض‌های قابل تصّور ـ طبق برداشت ظاهری و نادرست از روایات ـ درباره دولت مهدی، اقتدارگرایی و اتکای آن حضرت بر قدرت فیزیکی (زور) است.

بر این اساس، حضرت مهدی(عج) پس از پیروزی بر دولت‌های جائر، موفق به تشکیل دولتی فراگیر و اقتدارگرا می‌شود. ویژگی چنین دولتی، تکیه بر قدرت فیزیکی (القائم بالسیف)، ایجاد رعب و ترس در دیگران، سلطه فراگیر و کامل بر جهان و سرکوبی شدید مخالفان و ناراضیان است. آن حضرت با کمک نیروی نظامی، بر دشمنان خود پیروز خواهد شد و برای اینکه ظلم و فساد در جامعه حاکم نشود و صاحبان زر و زور و تزویر نتوانند قدرت را در دست بگیرند، باید همیشه با آنان در نزاع و درگیری بوده و آنها را سرکوب کرد. این فرض با توجّه به روایت‌های مختلف (در زمینه دولت مهدی) به دست می‌آید. برخی از این روایات، مورد بررسی و نقد قرار خواهد گرفت.

از طرفی یکی از ویژگی‌های مهم آن حضرت، قاطعیت و سازش ناپذیری دانسته شده است؛ یعنی:

«او در راه و کار خودش سازش‌ناپذیر است و در اجرای حدود و احکام الهی و مبارزه با ستمگران، قاطعیتی خدایی دارد. چشم پوشی و مسامحه‌ای در راه و روش او نیست. از هیچ مقام و قدرتی نمی‌رسد و بدون

هیچ گونه ملاحظه‌ای، تبه کاران را کیفر می‌کند...عینیت یافتن عدالتی فراگیر و ریشه سوزی هر ظلم و ستم، باید بدون کمترین ترحّم و ارفاق و استثنایی صورت گیرد؛ به طوری که در هیچ جای جهان، علّت فساد و عامل بیداری بر جای نماند تا بتواند به تدریج به مناطق دیگر نفوذ کند و به توطئه و کار شکنی در کار سامان بخشیدن به جامعه بشری بپردازد...امام مهدی(عج) با ایجاد بیم و دلهره و ترس‌های عمیق و راستین، بسیاری از گروه‌های مخالف و ستم پیشه را مجبور به ترک راه و روش خود می‌کند و به تسلیم و امر دارد؛ یعنی، مهم‌ترین برنامه ایشان سرکوبی دشمنان و تحقق اهدافی مانند صلح و امنیت و عدالت است که تنها با قدرت نظامی به دست می‌آید.

در احادیث آمده است: از شمشیر برنده و اداره قاطع امام و یارانش همه اهریمنان می‌هراسند و ترسی‌گران بر روان دژخیمان خون آشام سایه افکند و لرزه بر اندام خود کامگان و طاغوتیان می‌اندازد»⁽¹⁾.

از بعضی روایات هم استفاده می‌شود که این رعب و ترس در دل همه مردم انداخته می‌شود تا خلاف و گناه نکنند و همیشه و در هر حال، مواظب رفتار و گفتار خود باشند. البته باید دانست که یکی از شاخص‌های اساسی دولت‌ها، اقتدار عام و فراگیر و وضع مقررات آمرانه است؛ یعنی، دولت‌ها باید از قدرت تأیید شده به منظور تصمیم‌گیری‌های الزام آور و صدور فرمان‌های الزامی، برخوردار باشند و این با اقتدرگرایی و تکیه بر قدرت فیزیکی فرق دارد.

پیش از بیان روایات، ابتدا تعاریف و شاخصه‌های دولت اقتدارگرا از نظر علم سیاست، مطرح می‌شود. البته از این ویژگی‌ها و نکات، نمی‌توان نتیجه گرفت که حتّی در صورت تحقق بعضی از شاخصه‌های یاد شده، دولت مهدوی، دولتی اقتدارگرا مطابق با تعاریف امروزی است.

سئوال. اقتدارطلبی چیست و چه پیوندی با فرض یاد شده دارد؟

در اقتدارطلبی (Authoritarianism) ـ به عنوان نظام سیاسی ـ حاکمان خواست‌های خود را

در قالب تصمیمات سیاسی، از بالا بر مردم تحمیل می‌کنند. در واقع اقتدارطلبی، صفت اشکال مختلفی از نظام‌های سیاسی ـ از جمله نظام‌های محافظه کار، استبداد سنتی و مدرن، توتالیتاریسم و ...ـ است. در نظام‌های اقتدار طلب تصمیم گیری سیاسی، تقریبا به صورت یک جانبه توسط هیأت حاکمه و بدون رجوع به افکار عمومی و خواست‌های مردم، انجام می‌گیرد. محدودیت واقعی و قانونی بر قدرت حاکمان سیاسی اعمال نمی‌شود. اقتدارطلبی، شیوه‌ای در اداره حکومت است که به موجب آن کارها بیشتر از روی دستورات بی چون و چرا و تهدید به مجازات صورت می‌گیرد و در آن از مشورت و اقناع افراد اثری نیست.

حاکمان مشروعیت خود را، از منابع ماوراء اجتماع، قانون الهی، قوانین کلّی تاریخ و طبیعت و با ویژگی‌های کاریزماتیک رهبران بر می‌گیرند. حکّام این گونه نظام‌ها را بر اساس چنان منابعی توقّع اطاعت و فرمانبرداری کامل از اتباع خود دارند و آنها را برای داوری در خصوص مشروعیت نظام سیاسی، صالح و شایسته نمی‌یابند...ساده‌ترین شکل اقتدارطلبی، در حکومت استبداد یک نفره (اتوکراسی) نمودار می‌شود که در آن هیچ گونه محدودیت قانونی، بر قدرت حاکم وضع نشده و او خود، منبع قانون و مظهر حاکمیت و اقتدار است. یکی از اشکال نظام‌های اقتدار طلب، دولت مطلقه است...که با تکیه بر قدرت فراگیر خود، در بحث ایجاد تحولات اجتماعی و نوسازی اقتصادی و فرهنگی نیز بر می‌آمدند.

در تعریف حکومت اقتدار طلب می‌توان گفت: رژیمی است که قدرت در دست یک رهبر یا گروهی از برگزیدگان خود کامه متمرکز است. ویژگی‌های آن عبارت است از: افزایش قدرت رئیس دولت، سلب حقوق و اختیارات پارلمان، تضعیف نهادهای مبارزه و فشار اجتماعی⁽¹⁾و...در این گونه جوامع، روابط اقتداری حاکم است؛ یعنی، رابطه نابرابری که در آن یک یا چند نفر بر دیگران مسلّط می‌شوند و آنان را کم و بیش، بازیچه اراده خویش قرار می‌دهند⁽²⁾.

یکی از ویژگی‌های این گونه دولت‌ها، سیاست متکی بر قدرت یا سیاست زور

(power politics) است؛ یعنی، سیاست متکی بر قدرت به مفهوم استفاده از روش‌های مختلف فشار برای وادار ساختن مخالفان سیاسی به تن دادن به برخی از تقاضاها و خواسته‌ها است⁽¹⁾. سیاست قدرت در روابط بین الملل، به نظامی اطلاق می‌شود که در آن کشورها خود به خود هدف نهایی هستند و به منظور پیشبرد منافع و گسترش خود، هر نوع فشاری را علیه یکدیگر به کار می‌برند.

بر این اساس نظام‌های اقتدارگر او تمامیت طلب، اهمیتی به مردم و نظرات آنان نمی‌دهند و منفعت، موقعیت و خواست خود را بر هر فردی مقدّم می‌دارند. فشار، سرکوبی، سخت‌گیری و استبداد از ویژگی‌های بارز آنان است.

به هر حال با توجه بعضی از انگاره‌ها، این فرض پیش می‌آید که آیا دولت مهدوی نیز اقتدارگرا است یا نه؟ در این رابطه دلایل و استنادات ذیل قابل طرح است:

1 ـ 1. صاحب شمشیر

یکی از انگاره‌های مطرح درباره حضرت مهدی، «خروج او با شمشیر» است. این تعبیر بیانگر آن است که ظهور و قیام آن حضرت و سیر مبارزه و ظلم ستیزی او، با درگیری و ستیزش مداوم همراه خواهد. بر این اساس در دست گرفتن شمشیر، به معنای آن است که جامعه آرمانی اسلام، به آسانی شکل نخواهد گرفت و با قدرت نظامی و سرکوبی دشمنان و مفسدان و برخورد سرکوب گرانه و مقتدرانه، می‌توان به آن دست یافت.

روشن است که «قیام بالسیف»، نماد و سمبلی از قدرت نظامی و اقتدار فراگیر است که اجبار و زور را در پی دارد و کمتر در آن نرمی و ملاطفت دیده می‌شود. در روایات مختلفی، این تعبیر به کار رفته و از منجی مصلح با عناوین «القائم بالسیف»، «الصاحب السیف» و...یاد شده است. امیر المؤمنان علیه‌السلام می‌فرماید: «صاحب رأیت محمدی و بنیانگذار دولت احمدی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ظهور می‌کند؛ در حالی که شمشیر در دست دارد، جز راست به زبان نیاورد»⁽²⁾.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «همه ما قائم به امر خداییم، یکی پس از دیگری تا زمانی که صاحب شمشیر بیاید. چون صاحب شمشیر آمد امر و دستوری غیر از آنچه بوده، می‌آورد.»⁽¹⁾

حسن بن هارون گوید: «در نزد امام صادق علیه‌السلام نشسته بودم که معلّی بن خنیس پرسید: آیا قائم علیه‌السلام به خلاف سیره حضرت علی علیه‌السلام رفتار خواهد کرد؟ امام فرمود: بلی علی علیه‌السلام ملایمت و نرمش را در پیش گرفت، چون می‌دانست، پس از او [دشمنان] بر یارانش چیرگی پیدا می‌کنند. اما سیاست حضرت قائم، قهر و غلبه و به اسارت گرفتن است؛ زیرا می‌داند که پس از او کسی بر شیعیان تسلّط نخواهد یافت.»⁽²⁾

امام سجاد علیه‌السلام فرموده است: «در قائم سنتی است از هفت پیامبر...و اما از محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خروج با شمشیر است»⁽³⁾. همچنین عبارت‌های «فی السیف یظهر به» و «سنة من محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله »...نقل شده است⁽⁴⁾.

امام صادق علیه‌السلام در تفسیر آیه «ولنذیقنهم من العذاب الادنی دون العذاب الاکبر» می‌فرماید: «عذاب نزدیک‌تر، قحطی و خشکسالی و عذاب بزرگ‌تر، خروج قائم مهدی با شمشیر در آخر الزمان است»⁽⁵⁾.

1 ـ 2. یاری شده با رعب (ترس)

یکی از انگاره‌های ذکر شده در مورد حضرت مهدی، یاری شدن او با رعب است و به همین جهت به آن حضرت «منصور بالرعب» گفته می‌شود. از روایات مختلف استفاده می‌شود که به هنگام ظهور، رعب و خوف او، در دل‌های سپاه کفر و نفاق می‌افتد و وقتی آن حضرت قصد جایی را می‌کند، دشمن پیشاپیش دچار وحشت می‌شود؛ به صورتی که توانایی ایستادگی و مقاومت در برابر سپاهیان مهدی(عج) را از دست می‌دهد. حتّی وقتی آنان از جایی حرکت می‌کنند، کسی جرأت و قدرت شورش و بلوا ندارد؛ زیرا دچار وحشت و ترس شده و امکان واکنش و تحرّک از آنها سلب می‌شود. قرآن فرموده است: «سنلقی فی قلوب الّذین کفروا الرعب»⁽¹⁾«ما در دل‌های کسانی که کافر شدند، به زودی ترس خواهیم افکند.»

محمد بن مسلم ثقفی گوید: از امام محمد باقر شنیدم که فرمود: «قائم ما، یاری شده با [سپاه] ترس و تأیید شده به وسیله نصرت [الهی] است. زمین برای وی در هم پیچیده می‌شود»⁽²⁾.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «[خداوند} او را با سه سپاه تأیید و یاری می‌کند: فرشتگان، مؤمنان و ترس (رعب در دل دشمنان) و خروج او مانند خارج شدن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است»⁽³⁾.

امام باقر علیه‌السلام فرموده است: «...ترس و وحشت [از او] پیشاپیش به فاصله یک ماه و از پشت سر ما به فاصله یک ماه در حرکت است...»⁽⁴⁾.

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید: «ترس و رعب پیشاپیش او حرکت می‌کند و هیچ دشمنی با او برخورد نمی‌کند، مگر اینکه شکست می‌خورد»⁽⁵⁾.

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «[مهدی(عج)] دستور می‌دهد مردی را دستگیر کنند که مردم از جرم او خبر ندارند؛ پس او را می‌کشند. [پس از آن] کسی که در خانه خود سخن می‌گوید، بیم آن را دارد که در و دیوار بر او گواهی بدهند»⁽¹⁾.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است: «خداوند برای او گنج‌های زمین و معادن آن را آشکار می‌سازد و او را با رعب [در دل دشمنان] یاری می‌کند. [پس] زمین را آکنده از عدل و داد می‌کند...»⁽²⁾.

1 ـ 3. قاطعیت و شدّت

حضرت مهدی(عج) در برابر مفسدان، کافران، منافقان و دشمنان ستیزه جو، با قاطعیت و شدّت برخورد می‌کند و در راه و کار خود، سازش‌ناپذیر و مسامحه کننده نیست. او در اجرای حدود و احکام خدا و مبارزه با ظالمان و حق گریزان، قاطعیتی شگفت دارد. در برخورد با خلاف‌کاران و بداندیشان، چشم پوشی و مسامحه نمی‌کند و از سرزنش ملامت گران نمی‌ترسد. از اقدامات و توطئه‌های دشمنان، خوفی به دل راه نمی‌دهد و بدون کوچک‌ترین ملاحظه‌ای متخلّفان را کیفر و مجازات می‌کند. حتّی در برابر کار گزاران خود، شدید و سخت گیر است و هیچ کس فرصت خیانت، جنایت، رذالت و توطئه پیدا نمی‌کند. برای ترویج و گسترش عدل و داد و فضایل اخلاقی، ترحّم و آسان‌گیری نخواهد شد.

امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید: «قائم قیام می‌کند با شیوه‌ای نو و کتابی جدید و قضاوتی نو. بر عرب‌ها سخت‌گیری است. شیوه‌هاو تنها شمشیر است. پوزش و توبه کسی را نمی‌پذیرد و در [اجرای احکام خدا] از سرزنش هیچ ملامت‌گری نمی‌ترسد.»⁽³⁾

امام صادق علیه‌السلام فرموده است: «هنگامی که قائم قیام کند، نیازی ندارد که از شما درخواست یاری کند و نسبت به بسیاری از منافقان حدّ الهی را جاری می‌سازد»⁽¹⁾.

امام صادق علیه‌السلام نیز درباره برخورد مقتدرانه امام مهدی(عج) با خلاف کاران و نفاق پیشگان می‌فرماید: «ناگهان در زمانی که برخی از مردم، مشغول امر و نهی (ظلم و ستم) هستند، قائم علیه‌السلام دستور می‌دهد که او را گردن بزنند. در شرق و غرب جهان کسی نمی‌ماند جز اینکه دچار رعب و وحشت می‌شود»⁽²⁾.

مهدی(عج) در قاطعیت و شجاعت همانند رسول خدا است: «همان طور که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عمل کرد، عمل می‌کند. آنچه را پیش از او بوده [سنّت‌های جاهلی] نابود می‌کند؛ چنان که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جاهلیت را از بین برد»⁽³⁾.

درباره برخورد قاطعانه و شدید آن حضرت با کارگزاران و مسؤولان آمده است: «مهدی(عج) نسبت به دارایی، بخشنده و نسبت به تهی دستان، بسیار مهربان است، (امّا) نسبت به کارگزاران [دولت خویش] بسیار سخت گیر است»⁽⁴⁾.

همچنین علی علیه‌السلام می‌فرماید: «او مسؤولان و کارگزاران را به جرم کردار زشتشان، مجازات خواهد کرد.»⁽⁵⁾

1 ـ 4. سلطه و اقتدار فراگیر

چنان که در پیش‌تر گذشت، یکی از ویژگی‌های قیام و ظهور مهدی موعود، فراگیری و گستردگی آن ـ از شرق و غرب عالم ـ است. سلطه و برتری آن حضرت ـ پس از شکست دشمنان و گروه باطل ـ به سراسر جهان کشیده شده و تمامی کشورها، شهرها و سرزمین‌ها تحت قدرت و نفوذ او قرار خواهد گرفت. هیچ انسانی از حکومت فراگیر او بیرون نبوده و هیچ منطقه‌ای از سلطه دولت او بیرون نخواهد بود. خداوند تمامی شهرها و کشورها را به دست او فتح و مکاتب و آیین‌های غیر الهی را نابود خواهد کرد. همه اجتماعات، نژادها، فرهنگ‌ها و ملّت‌ها، تحت مدیریت و تدبیر حضرت مهدی(عج) قرار گرفته و هدایت و کنترل اوضاع و احوال جوامع و کشورها در دست او خواهد بود ...پس از آن حضرت اقتدار و نفوذی فراگیر بر سراسر کره زمین خواهد داشت.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «روز پیروزی، روزی است که دنیا (به دست) قائم فتح می‌شود»⁽¹⁾.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید: «زمین با نور پروردگارش منوّر می‌شود و سلطنت او (مهدی) شرق و غرب عالم را در برمی‌گیرد.»⁽²⁾

امام باقر علیه‌السلام فرموده است: «زمین برای او در هم پیچیده و گنج‌های آن برایش آشکار می‌شود. سلطنت [و برتری] او شرق و غرب جهان را در برمی‌گیرد»⁽³⁾.

رسول خدا درباره او فرموده است: «به دست او غرب و شرق عالم گشوده می‌گردد.»⁽⁴⁾

امام رضا علیه‌السلام فرموده است: «خداوند به دست مهدی(عج) زمین را از لوث کافران و منکران پاک می‌سازد. زمین زیر پای او پیچیده می‌شود و هر کار سخت و دشواری برای او آسان می‌گردد.»⁽¹⁾

نقد و بررسی

اشاره

با بررسی و دقّت در این روایات و نیز سیره و روش حکومتی حضرت مهدی و با توجه به فرض ما درباره دولت ایشان (دولت اخلاقی)، روشن می‌شود حکومت ایشان به هیچ وجه اقتدارگرا و مبتنی بر قدرت نظامی نیست و اساس و بنیاد آن بر رفق و مدارا، منطق و حکمت، اخلاق و معنویت و تعامل و تراضی با مردم است. اصولاً این دولت برای رستگاری و نجات انسان‌ها تشکیل شده و هدف آن به دست گرفتن قدرت نظامی و حکومت بر مردم نیست؛ بلکه دولت و قدرت، در جهت خدمت به مردم و هدایت آنان به کمال و تعالی است. در نقد و بررسی این فرضیه، می‌توان به انگاره‌های زیر اشاره کرد:

الف. استفاده از منطق و قدرت

مهدی(عج) یک رهبر دور نگر و دور اندیش است که نخست از حربه منطق بهره‌گیری کافی می‌کند و آنجا که گفتار حق سود نبخشید ـ که در مورد بسیاری از زورگویان و جباران سودی هم نخواهد داد ـ دست به شمشیر می‌برد؛ یعنی، متوسل به قدرت می‌شود و ستمکاران را بر سر جای خود می‌نشاند...تردیدی نیست که برای اصلاح گروهی از مردم، جز این راهی نیست. به تعبیر دیگر: او تنها وظیفه‌اش روشنگری و ارائه راه نیست؛ بلکه وظیفه مهم ترش ـ علاوه بر این ـ اجرای قوانین الهی و به ثمر رسیدن انقلاب تکاملی اسلام و رسانیدن به مقصد و ایصال به مطلوب

است....او پس از قیام، نخست از طریق رهبری فکری و روشنگری در همه زمینه‌ها ،اتمام حجّت می‌کند، آن چنان که هر کسی کمترین آمادگی برای پذیرا شدن منطقی آیین حق داشته باشد، روشن (آگاه) شود و تنها کسانی باقی بمانند که جز از طریق توسل به زور و خشونت اصلاح‌پذیر نیستند.⁽¹⁾

در روایتی از فضیل بن زبیر نقل شده است:

زید بن علی می‌گفت: امام مورد انتظار از فرزندان امام حسین در دریّه و در اعقاب آن حضرت، آن مظلوم که خدا می‌فرماید: «هر کسی مظلوم کشته شود، محققا برای ولیّ او تسلّطی هست [فرمود: ولیّ او مردی است از ذریّه و از اعقاب آن حضرت. پس قرائت فرمود: «قرار داد آن را کلمه‌ای که در اعقابش باقی بماند»] پس نباید زیاده روی در کشتار کند» فرمود: تسلط او در حجّت و دلیلش بر همه خلق خداست.⁽²⁾به گونه‌ای حجّت را بر همه مردم تمام می‌کند و کسی را بر او حجّتی نباشد. پس مهم ترین شاخصه دولت مهدوی علیه‌السلام ، تکیه بر برهان و بهره‌گیری از منطق گفت و گو و ارشاد است و جنگ و سخت‌گیری، در مراحل بعدی قیام قرار دارد و پس از آن نیز نیازی به سخت‌گیری و فشار نخواهد بود؛ چون مردم به کمال عقلی و اخلاقی دست می‌یابند و از فتنه جویی و پرخاشگری دوری می‌جویند.

ب. سیره و روش مهدی(عج)

از روایات و قراین مختلف، ثابت می‌شود که روش حضرت مهدی(عج)، روش پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است⁽³⁾. بر این اساس روایاتی که سیره آن حضرت را مخالف سیره پیامبر و حضرت

علی علیه‌السلام قلمداد می‌کنند، معارض با احادیث صحیح و معتبری است که بر مفهوم مقابل آنها دلالت دارد. این احادیث صراحتا گویای این مطلب‌اند که روش حکومتی حضرت ولی عصر علیه‌السلام ، همانند روش حکومتی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امیر مؤمنان علیه‌السلام است. امام باقر علیه‌السلام فرموده است: «...همان طور که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پس از بعثت تمامی آن چیزهای قبلی را بی‌اعتبار اعلام کردند، مهدی نیز چنین خواهد کرد. اسلام واقعی را دوباره بر پا خواهد نمود»⁽¹⁾.

به فرموده قرآن⁽²⁾، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با نرمی و عدم خشونت، ماقبل خود را بی اعتبار کرد. این سیره پیامبر با همه مردم بود؛ حتّی با کافران هم این گونه رفتار را می‌کرد و اختصاص به مسلمانان نداشت (هر چند در موقع ضروری، تشکیل حکومت داد و به جنگ با مشرکان پرداخت). امام مهدی(عج) نیز درباره کافران، همانند سیره و همان نرمی و لطافت را به خرج خواهند داد⁽³⁾.

در روایت دیگری از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل شده است: «نهمین از اهل بیت و مهدی امّت من، شبیه‌ترین فرد به من از لحاظ شمایل، اقوال و افعال (عملکردها) است»⁽⁴⁾.

پس حتی افعال آن حضرت نیز شبیه رفتار و عملکرد پیامبر خواهد بود⁽⁵⁾و تا کنون گفته نشده که دولت پیامبر اقتدارگرا و مبتنی بر قدرت فیزیکی بود! از طرفی تکیه بر عبارت «سلاح»، بیان نمادین و سمبلیک از قدرت الهی و شکوهمند آن حضرت است و دلالت قطعی بر سیره و منش خشونت بار و جنگی نمی‌کند. اگر جنگ و نزاعی هم باشد، برای احقاق حق و نابودی ظلم وستم و فساد صورت می‌گیرد و در مقابل قدرت شیطان، چاره‌ای جز جهاد و مبارزه نیست.

ج. بررسی روایات خشونت

شیخ طبرسی در اعلام الوری (به نقل از بحار الانوار ذیل روایت 192)⁽¹⁾می‌گوید:

«اگر درباره چگونگی حکومت حضرت ولی عصر و برخی از اقدامات ایشان (مانند نپذیرفتن جزیه از اهل کتاب و به قتل رساندن کسی که به بیست سالگی رسیده و مسائل دینی خود را یاد نگرفته و امر به هدم مساجد و ...) سؤال شود که چگونه است؟ آیا با شدت و عنف خواهد بود؟ باید گفت: هرگز حکومت آن حضرت با شدّت و عنف نخواهد بود و حتی اگر روایتی در این مورد (اعمال خشونت در حکومت حضرت) پیدا شد، صحیح نمی‌باشد و روایات صحیحی وجود ندارد که آن حضرت با شدّت و عنف رفتار خواهد کرد».⁽²⁾

طبرسی از حدیث شناسان معروف و خبره فن بوده است. او تمامی روایاتی که در این مورد وارد شده را با جمله «ان کان...» زیر سؤال برده، می‌گوید: اگر روایتی در این زمینه (اعمال خشونت در حکومت حضرت مهدی) پیدا شود، نه مدلولش معتبر است و نه حجیّت دارد⁽³⁾.

د. رابطه دوستانه یا اقتدارگرایانه

از روایاتی چند بر می‌آید که آن حضرت محبوب و مورد علاقه همه مردم خواهد بود و ارتباط بسیار صمیمانه و دوستانه‌ای بین آنان برقرار خواهد شد. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید: «خداوند محبت مهدی را در دل‌ها می‌اندازد. پیروان او شیران روز و راهبان شب اند»⁽⁴⁾.

آن حضرت فرموده است: «ساکنان آسمان و زمین از او خشنود هستند»⁽⁵⁾و نیز می‌فرماید:

«اهل زمین و آسمان به او عشق می‌ورزند»⁽¹⁾و «ساکنان آسمان و زمین او را دوست دارند»⁽²⁾.

آیا در چنین جامعه‌ای که عموم مردم از کوچک و بزرگ، پیر و جوان، زمینی و آسمانی و...به او عشق می‌ورزند و از صمیم قلب دوستش دارند و مطیع اوامر و دستورات او هستند، نیازی به قدرت فیزیکی و خشونت هست؟!

دولت امام مهدی(عج) دولتی ضعیف و ظلم‌پذیر نیست؛ بلکه از اقتدار و نفوذی کامل و بی‌نظیر برخوردار است و این اقتدار و حاکمیت ناشی از شأن امامت و نصرت‌های الهی است. پس دستورات و خواسته‌های ایشان در تمامی عالم به خودی انجام می‌شود و کسی جرأت کوچک‌ترین مخالفت با آن را ندارد. از طرفی با نابودی سردمداران کفر و الحاد، زمینه‌های مخالفت و کار شکنی و نفاق در جامعه از بین می‌رود و مردم آزادانه و با اختیار و آگاهی، به سوی حضرت مهدی(عج) کشیده می‌شوند. پس اقتدار و نفوذ ایشان معنوی و خدا گونه است و رابطه ایشان با مردم رابطه امام و رهبر مردمی و اخلاقی است.

ه. شفقت یا شدّت

پیشوایان معصوم علیهم‌السلام ، مایه رحمت و عطوفت، فریادرس نیازمندان و یاور ضعیفان بوده‌اند. بنا براین، بهترین، کامل‌ترین و انسانی‌ترین رفتارها را با عموم مردم داشته‌اند. در صورتی هم که نیاز به شدّت عمل بوده، آن را برای کمک به مردم استفاده کرده‌اند. پس قهر و مهر آنان، هر دو مایه خیر و برکت برای مردم است؛ هر چند که مهر و محبت آنان، بر قهر و غضب و خشونت، غلبه داشته است.

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید: «از میان امت من، مهدی قیام می‌کند، خداوند او را برای فریاد رسی

مردمان بر می‌انگیزد»⁽¹⁾. خود آن حضرت می‌فرماید: «من برای اهل زمین موجب امان و آسایشم»⁽²⁾. با این حال آن حضرت با خود⁽³⁾و یارانش⁽⁴⁾با شدّت رفتار می‌کند .

و. اصلاح کارها در یک شب

طبق روایات، خداوند با امدادهای غیبی خود (رعب در دل دشمنان، یاری فرشتگان، تأییدات الهی)، حجّت خود را یاری می‌دهد و قیام و نهضت او را هر چه زودتر به سامان می‌رساند. با پذیرش این معنا، بسیاری از امور، به سرعت رو به کمال و درستی می‌رود و مشکلات و موانع برطرف می‌گردد. در این صورت نیازی به رفتارهای خشن و استفاده از قدرت فیزیکی در آینده نیست. رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید: «مهدی از ما اهل بیت است، خداوند [امر] او را در یک شب اصلاح می‌کند»⁽⁵⁾.

امام محمد باقر علیه‌السلام فرمود: «صاحب این امر (مهدی)، شباهتی به یوسف دارد و آن این است که خداوند امر او را در یک شب اصلاح می‌کند»⁽⁶⁾.

ز. سرکوبی شورشیان و پایان جنگ‌ها

در بعضی از روایات ذکر شده که پس از ظهور حضرت مهدی(عج) و گشودن شهرها و کشورهای گوناگون، مخالفت هایی با آن حضرت صورت گرفته، شورش‌ها و اغتشاشاتی رخ می‌دهد. برخی از این شهرها و قبایل، به رویارویی با حضرت می‌پردازند که به وسیله لشگریان امام سرکوب می‌شوند. گروهی کج اندیش، سخن حضرت را در برخی مسائل نمی‌پذیرند و به سرکشی علیه آن حضرت، دست می‌زنند که دوباره به وسیله لشگریان حضرت سرکوب می‌شوند. با این حال این شهرها محدود و در همان زمان‌های آغازین قیام خواهد بود و پس از رفع این اغتشاشات و آشوب‌های جاهلانه، مشکلی خاص در جامعه به وجود نخواهد آمد و حتی شاید نیازی به قدرت نظامی و سرکوبی نباشد. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «سیزده شهر و طایفه هستند که مردم آن، با حضرت قائم به نبرد می‌پردازند و حضرت با آنان می‌جنگد. آنها عبارت اند از: مردم مکه، مدینه، شام، بصره، دمنستیان، کردها، اعراب قبائل بنی ضبّه، غنی، باهله و...»⁽¹⁾.

امام باقر علیه‌السلام در مورد یکی از این شورش‌ها می‌فرماید: «این آخرین سرکشی علیه قائم آل محمد است»⁽²⁾. با تشکیل دولت مهدی و فروپاشی قدرت‌های باطل (کفر و فساد)، جنگ‌ها به پایان می‌رسد و دیگر قدرتی باقی نمی‌ماند که بعد از آن با ارتش مهدی، مقابله کند. مردم نیز همه طرفدار و علاقه‌مند به حضرت هستند. در واقع نیروی نظامی رو به کاستی می‌رود و ساز و برگ جنگی، در بازارها بدون تقاضا می‌گردد و در نتیجه ارزان و بی‌خریدار می‌شود. امام علی علیه‌السلام می‌فرماید: «... جنگ‌ها به پایان می‌رسد» و زمخشری نقل می‌کند: «یکی از نشانه‌های قیام [مهدی] این است که از شمشیرها به جای داس استفاده می‌شود»⁽³⁾.

ح. کاربرد قدرت برای اقامه حق

بر اساس آموزه‌های بنیادی و اصلی دین اسلام، هدف از استفاده از قدرت، به پا داشتن حق و دفع باطل است. سیره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، حضرت علی علیه‌السلام و امام حسین(ع) و منش امام مهدی(عج) بیانگر این انگاره است. دین اسلام در عرصه عمل و رفتار اجتماعی، برای حق بالاترین ارزش را قائل است و در مقام کاربرد قدرت، معتقد است که آن را باید برای به پا داشتن حق و نفی باطل مورد استفاده قرار داد (بر عکس تمامی دولت‌های باطل در همه دوران‌های تاریخ که قدرت را برای نفع شخصی، رسیدن به مقام و ثروت و شهرت و نابودی رقیبان و... به کار برده‌اند). امام علی علیه‌السلام پس از کسب خلافت فرمود: «... این کفش پاره در نزد من دوست داشتنی‌تر از حکومت بر شما است؛ مگر اینکه حقی را به پا دارم و یا باطلی را دفع کنم»⁽¹⁾.

همچنین از دیدگاه اسلام کاربرد بنیادین قدرت برای تحقق عدالت و نفی ظلم است⁽²⁾. پس از آنکه حضرت قیام کرد و ظلم و فساد را از بین برد و عدالت را برقرار ساخت، دیگر نیازی به کاربرد زور و قدرت نیست؛ چنان که در روایات متواتری آمده است: «یملأ الارض عدلاً وقسطا کما ملئت جورا وظلما».⁽³⁾

نتیجه نقد و بررسی این فرض، این است که هر چند سند بعضی از روایات، مخدوش و صحت آنها با مشکل مواجه است؛ اما به طور کلی پاسخ‌های گوناگونی ـ با فرض صحّت آنها ـ ارائه شد. اصولاً دولت، ایشان دولت رحمت، عطوفت و کمال خواه است و به رشد عقلی و خلقی انسان‌ها توجّه ویژه‌ای دارد این با اقتدارگرایی و استبداد به دست نمی‌آید. روایات موجود درباره جنگ و ستیزش نیز محدود به دوره‌های آغازین قیام و پیش از تشکیل حکومت است و پس از استقرار دولت اخلاقی امام مهدی(عج)، جنگ و ستیزش‌ها تقلیل می‌یابد یا از بین می‌رود و دیگر نیازی به سلاح و قدرت فیزیکی نیست.

حتّی آن حضرت در آغاز قیام، ابتدا با منطق و برهان و گفت و گو، سعی در ارشاد همه مردم و پرهیز از خشونت و درگیری دارد و تنها در صورت مخالفت و دشمنی با آن حضرت، به جهاد با آنان می‌پردازد و این جهاد، از امدادهای الهی و یاری او برخوردار بوده و او با شدّت، دشمنان خدا را سرکوب می‌کند. امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید: «بدانید که جهاد واقعی در آخر الزّمان است»⁽¹⁾. این جهاد، نه به معنای کشورگشایی و استثمار ملّت‌ها و نه برای تشکیل دولتی استبدادی و اقتدارگراست؛ بلکه برای نجات انسان‌ها و رهنمونی آنان به سعادت واقعی است.

پس هدف اصلی قیام، مردم و دستگیری از آنان است؛ نه سرکوبی و رفتار خشونت‌آمیز با آنان. تنها گروه فساد و ظلم پیشه در تیر رأس سخت‌گیری‌ها و جنگ‌های حضرت خواهند بود و مردم در صلح، آرامش، احترام و عزّت زندگی خواهند کرد. از طرفی دولت امام مهدی(عج)، خود از اقتدار، نفوذ و صولت معنوی و الهی برخوردار است و در دل‌های مردم جا دارد و آنان با دیده محبت، عشق و رضایت به این دولت نگاه می‌کنند. بدکاران و بداندیشان نیز (که گروه اندکی هستند)، همواره در ترس و تشویش به سر می‌برند تا اینکه از بین می‌روند. در واقع بر اساس روایاتی، کارهای حضرت مهدی(عج) به سرعت سامان می‌یابد و ظالمان، مفسدان و مستکبران در مدت کوتاهی (کمتر از هشت ماه) نابود می‌شوند و پس از آن، جهان روی صلح و امنیت به خود می‌بیند و دیگر نیازی به سرکوبی و فشار نیست. (هر چند حکومت امام مهدی(عج) در هر حال و در هر نقطه از جهان آماده سرکوبی طاغیان و شورشیان است).

چکیده فصل:

می‌باشد.

فصل سوم: فرضیه دولت اخلاقی مبتنی بر ساختار امامت

اشاره

دولت اخلاقی مبتنی بر ساختار امامت

اشاره

در فصل‌های پیش دو فرض (دولت انتقام گیر و دولت اقتدارگرا) مطرح و بعضی از جنبه‌های آنها نقد و بررسی گردید. مهم‌ترین نکته در این دو فرض تحقّق اهداف قیام، به وسیله قدرت نظامی و خشونت و رسیدن به صلح و امنیت و عدالت بود. در فصل حاضر دولت مهدوی علیه‌السلام از چشم‌اندازی دیگر بررسی می‌شود و آن توجه به ابعاد تربیتی و معنوی انسان‌ها و تحقّق اهداف غایی قیام با تغییر در رفتار، کردار، اخلاق و بینش آنان است. به عبارت دیگر غایاتی که در فلسفه تاریخ اسلام مطرح است (عبادت، عبودیت و تقرب به خدا و کسب فضیلت‌ها)، تنها با وجود دولتی امکان‌پذیر است که به ابعاد تربیتی، روحی و اخلاقی انسان‌ها توجّه بیشتری دارد و بر تزکیه و تهذیب نفس و رشد علم و دانایی و خردورزی آنان می‌پردازد.

برای تبیین این دیدگاه و ترسیم چهارچوب نظری فرضیه، سه مقدمه بایسته، طرح می‌شود:

یک. پیوند اخلاق و سیاست

دو. نظریه جامعه مشترک المنافع اخلاقی (کانت)

سه. نظریه دولت اخلاقی (هگل)

با این سه مقدمه و استفاده از برخی انگاره‌های آینده نگرانه آنها (همچون تأکید بر امور اخلاقی و تربیتی انسان‌ها، نیاز به جامعه و دولت اخلاقی، جنگ خیر و شرّ، کمال و تعالی انسان‌ها و ...)، تدوین و توضیح فرضیه این تحقیق و اثبات بایستگی اخلاق در سیاست و حکومت و نیاز به تربیت اخلاقی انسان‌ها، بهتر امکان‌پذیر می‌شود. روشن است که بیان این مقدمات (به

خصوص نظریات کانت و هگل) به عنوان تأیید و استفاده از ابعاد مختلف آنها نیست؛ بلکه برای تأیید و تقویت فرضیه پژوهش حاضر و کاربرد بخش‌های مربوط به این بحث است.

با توجّه به پیش فرض‌های این پژوهش، مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی ما با دیدگاه‌های دانشمندان غربی ـ به خصوص این دو نظریه‌پرداز ـ تفاوت‌های بنیادین دارد. مبانی فکری و اندیشه‌ای ما بر خدا محوری، معنویت، دین‌داری و پیوند دنیا و آخرت استوار است و افکار لیبرالیستی، اومانیستی و دنیوی گرایانه غربی در آن راه ندارد. از طرفی گفته شد که دیدگاه‌های فیلسوفان تاریخ، به «جبری گرایی» و «سلب اختیار انسان‌ها» منجر می‌شود و احتمالی بیش نیست (یقینی و قطعی نیست). اما دیدگاه‌های دین محورانه، به اراده و اختیار انسان‌ها توجّه زیادی دارد و قطعیت و ضرورت پایان تاریخ بر اساس پیشگویی‌های وحیانی است (حتمی است، نه جبری).

پس از منظرهای مختلف، دیدگاه‌های کانت و هگل قابل نقد و بررسی است و پذیرفتنی نیست و از همین تفاوت‌ها است که فرضیات دینی، شکل استوار و جدیدی پیدا می‌کند.

گفتنی است: یافتن رهنمودهای اخلاقی و معنوی در سنّت فلسفی کلاسیک، یکی از جذّابیت‌های محافل علمی و دانشگاهی امروز است. فضیلت یا خیر اخلاقی، یکی از موضوعات مهم اندیشه سیاسی کلاسیک به شمار می‌رفت. بولوم نظریه‌های سیاسی را دو قسم دانسته است: 1. بودگرایی؛ 2. طبیعت گرایی. بودگرایی، نظم سیاسی «عقلایی» یا «بهترین» را با مجموعه ارزش‌های مقرر شده الهی (مثل غایت‌ها و هدف‌ها) و قواعد رفتاری‌ای که کامل‌ترین واقعیت تلقّی می‌گردند، برابر و همسان می‌داند. بودگرایان به دو زیر مجموعه تقسیم می‌شوند:

الف). تعالی گرایان (از جمله کانت و افلاطون): این دو نظم را به شدّت از هم جدا می‌سازند و نظم خوب را، نظم تعالی‌جوی جهان محسوس می‌دانند و جهان تجربی را جهانی می‌دانند که قادر نیست در مدینه تاریخی، تحقّق کامل یابد.

ب). ذات گرایان (از جمله ارسطو و هگل): نظم عقلایی را در جهان محسوس‌به صورت بالقوّه نهفته می‌بینند و آن را اصل علّی می‌انگارند؛ اصلی که شکل و معنا می‌پذیرد و اصل رشد

و توسعه را به اشیای تجربی می‌دهد. به باور آنان، این امکان برای مدینه تاریخی هست که تحوّل یابد و به کمال برسد.

هر دو گروه بودگرا برآنند که نظم خوب از طریق استعداد شهودی یا «عقل غایت گرا» (Teleological reasan) شناخته می‌شود. اینان نظم سیاسی الهی را بخشی از تمامی الگوی اجتماعی می‌دانند که بهترین راه زندگی را در خود جای داده است. شهروندان بهترین نظم سیاسی، از نظر اخلاقی افرادی کامل‌اند. بودگرایان، قبول ندارند که مردان تجربی، مردان کامل یابنده‌ای هستند که در هر کجا قادرند زندگی خوبی داشته باشند.⁽¹⁾از این جهت فضیلت یا خیر اخلاقی مورد توجّه این اندیشمندان قرار می‌گیرد. این نظریه‌ها حاوی این نکته بودند که ثبات نظام‌های سیاسی و نیل کامل‌شان به هدف‌ها، هم به خصلت اخلاقی فرمانروایان بستگی دارد و هم به خصلت اخلاقی شهروندان.

نظریه‌های مبتنی بر فضیلت بر این فرض متکی‌اند که شکل‌های گوناگون نظام حکومتی، مشخص کننده شیوه‌های متفاوت زندگی‌اند و موافقت یا مخالفت با امور خوب یا با ارزش را بیان می‌کنند و با تغییر این موافقت یا مخالفت‌ها، نوع حکومت نیز دگرگونی حاصل می‌کند.

هگل در تقسیم‌بندی نظریه‌های سیاسی فضیلت گرا، جزء «ذات گرایان» و کانت جزء «تعالی گرایان» است. هگل رشد و تکامل انسان را در نهادهای سیاسی (به خصوص دولت) می‌داند و به همین جهت دولت اخلاقی در نظریه وی جایگاه مهمی دارد. کانت نیز به طرح نزاع خیر و شرّ و پیروزی خیر و پیشنهاد تشکیل جامعه مشترک المنافع اخلاقی پرداخته است... البته به رغم تأکید زیاد هگل، به نظر ما «دولت» تنها ابزاری برای تکامل انسان است و چیزی که او را به تکامل و رشد می‌رساند، رهبر و پیشوای عادل (امام معصوم ...) است؛ نه اینکه خود دولت معیار و مقصد باشد.

پس از بیان این توضیحات بایسته، به بیان سه مقدمه یاد شده می‌پردازیم:

مقدمه یک. پیوند اخلاق و سیاست (دولت)

در فصل پیشین، پیوند میان سیاست و دولت مورد پژوهش قرار گرفت و بر ارتباط ناگسستنی آن دو و جایگاه اساسی دولت در سیاست تأکید شد. در این گفتار، ابتدا ارتباط اخلاق و سیاست مورد بررسی قرار می‌گیرد و از این طریق، جایگاه والای اخلاق در سیاست (و دولت) آشکار می‌شود.

اخلاق ـ در اسلام ـ عبارت است از مجموعه ملکات نفسانی و صفات و خصایص روحی که انسان را به سمت تعالی و سعادت هدایت می‌کند. سیاست نیز غالباً به شکل توصیفی برای اشاره به هر جنبه‌ای از امور حکومتی و زندگی سیاسی در کلّ و نیز علم و هنر حکومت کردن به کار می‌رود.

تأکید بر ارتباط و پیوند اخلاق و سیاست، پیشینه‌ای دیرین در فراخنای زندگی بشری دارد. سقراط حکیم معتقد بود: دانش سیاسی باید مقدّم بر هر چیز، مردم را با وظایف اخلاقی خود آشنا سازد. افلاطون سیاست را جزئی از اخلاقیات می‌دانست. از نظر ارسطو ـ که علم سیاست را ارباب علوم می‌دانست ـ هدف دولت، عملی کردن «زندگی خوب» است. ارسطو اخلاق را به عنوان مدخلی بر سیاست می‌شناسد و غایت آن را خیر انسان تلقی می‌کند.

در سراسر سده‌های میانه در اروپا، دین و الهیات بر مطالعه سیاست مسلّط بود. پس از این دوره، متفکّران مکتب ایده‌آلیستی نظریه سیاسی جدید ـ مانند روسو، کانت و هگل ـ دولت را نهادی اخلاقی می‌دانستند که از رشد اخلاقی انسان‌ها جدایی‌ناپذیر است. در جهان اسلام نیز، ابو نصر فارابی، اخلاق و سیاست را یکسان و جزء حکمت عملیه یا فلسفه عملی می‌دانست. اغلب فیلسوفان جهان اسلام نیز اخلاق و سیاست را جدایی‌ناپذیر می‌دانستند.⁽¹⁾

سیاست و اخلاق، دو عنصر ضروری و جدایی‌ناپذیر زندگی جمعی است و اخلاق اگر چه یک امر فردی است؛ ولی وقتی رفتار فرد در گروه‌های سازمان یافته سیاسی ـ اجتماعی مطرح

می‌شود، آثار و تبعات آن بسیار گسترده است.

غایت سیاست در اسلام، سوق دادن جامعه به سمت کمال و سعادت واقعی و ابدی است و از همین منظر، سیاست با اخلاق دارای هدف واحد و مشترکی می‌شوند؛ چون هدف اخلاق نیز تربیت نفوس و رهنمونی آنان به کمال و تعالی انسانی است. در اسلام، خدا هم‌مبنا و هم‌غایت فضایل اخلاقی است و همه مفاهیم عمده زندگی سیاسی ـ اجتماعی انسان (حق، عدالت، صلح، عفّت، تقوا، معنویت، درستی، راستی و ...) در مسیر او معنا پیدا می‌کند. بر این اساس مهم‌ترین هدف و حکمت بعثت نبی اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، تکمیل و تنظیم فضیلت‌های اخلاقی است: «إنّما بعثت لاتمّم مکارم الاخلاق».⁽¹⁾

زمانی هم که اولین دولت اسلامی را در مدینه تشکیل می‌دهد، سمت و سوی برنامه‌های اجرایی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی را، در جهت «اخلاق» و «پرورش مکارم اخلاقی» قرار می‌دهد. چنان که می‌فرمود: «بر شما اخلاق ستوده لازم است؛ همانا خداوند مرا بدان‌ها مبعوث فرمود».⁽²⁾

از اینجا بحث «سیاست فاضله» یا «سیاست اخلاقی» در اسلام مطرح می‌شود؛ یعنی، سیاست از معنای عامیانه و سودانگارانه، به مفهوم درست و غایت گرایانه (انسانی) سوق داده می‌شود. در فرهنگ معین آمده است: «سیاست فاضله، سیاستی است که موجب تکمیل اخلاق و سعادت انسان‌ها می‌شود».

از دیدگاه امام خمینی:

«سیاست، به معنای اینکه جامعه را راه ببرد و هدایت کند به آنجایی که صلاح جامعه و صلاح افراد است. این در روایت ما، برای نبی اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با لفظ سیاست ثابت شده است. در آن روایت هم هست که پیامبر اکرم مبعوث

شد که سیاست امت را متکفّل باشد».⁽¹⁾

آیت اللّه مکارم شیرازی می‌نویسد:

«سیاست مدیریتی است که حاکم بر زندگی دسته‌جمعی و گروهی انسان است. اگر این مدیریت، جهت‌گیری‌اش به سوی قرب الهی و تربیت نفوس انسانی باشد، سیاست اسلامی می‌شود».⁽²⁾

در واقع می‌توان «اخلاق» را در «سیاست فاضله» متبلور نمود و به کمک آن، راهبردهای مناسبی برای رسیدن انسان‌ها به کمال و سعادت واقعی، تثبیت مکارم اخلاقی و رفع رذایل و موانع کمال و هدایت اتخاذ کرد. اخلاق در اسلام بدان جهت اهمیت دارد که با ایمان به خدا و وحی، معنا می‌یابد و معیار فضیلت اخلاقی نیز، تقرّب به خدا و نفی هر گونه انگیزه مادی و معنوی در افعال، کردار و نیات انسان است. از طرفی قدرت و حاکمیت اصلی نیز از آن خداست و منشأ قدرت سیاسی و اقتدار او است و همه قدرت‌ها باید در سلسله مراتب ولایت و حاکمیت او روی زمین پدید آید.⁽³⁾قدرت و ولایت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امامان معصوم علیهم‌السلام در این راستا قرار می‌گیرد. یکی از اندیشورانی که به سیاست فاضله توجه وافری نشان داده و آن را به معنای سیاست امامت گرفته است، خواجه نصیر الدین طوسی است. وی در میان انواع سیاست‌ها می‌نویسد:

«یکی سیاست فاضله باشد که آن را امامت خوانند و غرض از آن، تکمیل خلق بود و لازمش، نیل سعادت».⁽⁴⁾

وی پیش‌تر نوشته بود:

«اگر این تدبیر بر وفق وجوب و قاعده حکمت اتفاق افتد و مؤدّی بود

به کمالی که در نوع و اشخاص به قوّت است، آن را سیاست الهی خوانند».⁽¹⁾

این سیاست الهی (برای سوق دادن انسان به کمال)، در سیاست امامت، متبلور است و آن هم بر اساس روایت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، برای پرورش و تتمیم مکارم اخلاقی است (انّی بعثت لاُتمّم مکارم الاخلاق).

بر این اساس با اتخاذ سیاست فاضله (امامت) ـ که کار ویژه آن شیوع خیرات عامه است ـ و جاری ساختن آنها در جامعه، زمینه تخلّق افراد به انواع کمالات نظری و عملی فراهم می‌شود. استحقاق یک دولت نیز در رهبری جامعه، در رفتن به سوی کمالات و نیل به سعادت است. امام با اعمال سیاست خود (سیاست فاضله و الهی)، جامعه را از حالت نسبی خارج کرده و به سوی ایجاد هر چه بیشتر و کامل‌تر فضایل و نمود دادن آنها در حیات جمعی و تحقّق آنها در تمامی اعمال و رفتار نهاد ریاست و سلسله مراتب آن، سوق می‌دهد.⁽²⁾

شخص سیاست‌مدار (سائس) و راهبر انسان‌ها به کمال و تعالی اخلاقی، «امام» نامیده می‌شود که موید به عنایت الهی است:

«در تقدیر احکام به شخصی احتیاج افتد که به تأییدی الهی ممتاز بود از دیگران تا او را تکمیل ایشان میسّر شود و آن شخص را در عبارت قدما «ملک علی الاطلاق» گفته‌اند... و در عبارت محدّثان او را «امام» و فعل او را «امامت»؛ و افلاطون او را «مدبّر عالم» خواند و ارسطو «انسان مدنی»؛ یعنی، انسانی که قوام تمدّن به وجود او و امثال او صورت بندد...».⁽³⁾

این امام و رهبر در دوران صدر اسلام خود پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امیر مؤمنان علی علیه‌السلام و فرزندان معصوم او بودند و در حال حاضر و در آینده (به خصوص برای تحقّق جامعه آرمانی موعود) حضرت مهدی(عج) است. او نایب خدا، خلیفة اللّه، امام عادل و معصوم از گناه و خطا و پرهیزکار

و انسان کامل است و چنین شخصی می‌تواند جامعه را با تأییدات الهی، به سوی کمال و خیرات سوق دهد:

«سائس اوّل (امام) تمسّک به عدالت کند و رعیت را به جای اصدقا دارد و مدینه را از خیرات عامه مملوّ کند و خویشتن را مالک شهوت دارد».⁽¹⁾

مقدمه دو. جامعه مشترک المنافع اخلاقی ( دولت اخلاقی)

اشاره

کانت در کتاب دین در محدوده عقل تنها، دولت مطلوب خود را مطرح کرده است. دیدگاه کانت، شرح مقابله خیر و شرّ در وجود انسان و بروز آثار این دو انگیزه در رفتار اجتماعی او و امید به پیروزی نهایی خیر بر شرّ در وجود انسان و در افعال او است.

از دیدگاه کانت، جهان از مبدأ خیر آغاز گردید؛ اما از همان آغاز با لغزش انسان، شرّ وارد طبیعت او شد؛ با این وصف حرکت تاریخ رو به بهبود و اصلاح است. چون بدن انسان طبیعتاً سالم است، روح او نیز باید تابع همین قانون باشد. پس شرّ به عنوان فساد روح باید امری عارض و ثانوی و انحرافی باشد و انسان باید بتواند در طول تاریخ، سلامت روحی اولیه خود را بازیابد.

خیر و شرّ در وجود انسان، به صورت دو تمایل یا دو استعداد ذاتی رو در روی هم قرار می‌گیرند. خیر در وجود انسان، به سه صورت ـ به عنوان استعداد حیات، انسانیت و شخصیت ـ بروز می‌کند. خیر به معنای اخیر منشأ مسؤولیت اخلاقی است.⁽²⁾

تمایل به شرّ نیز در وجود انسان به سه صورت ـ ضعف کلی انسان، تمایل به آمیختن انگیزه‌های اخلاقی به غیر اخلاقی و گرایش انسان به شرارت ـ بروز می‌کند.

از دیدگاه کانت اصلاح اخلاقی انسان مستلزم وقوع یک انقلاب اساسی در شخصیت و روحیه او است؛ یعنی، انقلاب در شیوه تفکّر و نحوه ارزش‌گذاری او در امور زندگی و با صِرف اصلاح خلق

و خو، بهبود اخلاقی حاصل نمی‌شود. کانت مباحث خود را در این زمینه، در مؤلّفه‌های ذیل پی‌گیری می‌کند:

2 ـ 1. تضاد خیر و شرّ

کانت می‌گوید: مفهوم فضیلت ـ که مورد توجّه حکمای یونان بود ـ اصلاً به معنای شجاعت است و دالّ بر این است که یک دشمن نامرئی (اصل شرّ)، در درون انسان پنهان است و آنها در واقع برای مبارزه با این دشمن درونی، شجاعت را به عنوان فضیلت برگزیدند. کانت چگونگی حاکمیت شرّ را در این می‌بیند که: حاکمیت شرّ به صورت مقابله و تضادّ دو اصل خیر و شرّ در قالب فضایل و رذایل اخلاقی در وجود انسان استمرار می‌یابد. از نظر وی اسوه این مقابله تضاد میان حضرت عیسی علیه‌السلام و مخالفان او است که نمود فیزیکی و جسمانی آن، به شکنجه و اعدام آن حضرت انجامید.

غلبه خیر بر شرّ ـ که مطلوب کانت است ـ به عنوان برقراری حکومت الهی بر زمین است. زندگی خردمندانه انسان عبارت است از جنگ او علیه شرور و رذایل تا از اسارت گناه‌آلودگی آزاد گردد. این سخت‌ترین جنگ انسان علیه شرارت و ستمگری است. تنها راه پیروزی اصل خیر در وجود انسان بر شرور، تأسیس «جامعه عقلانی» و سپردن تمامی امور به دست عقل است. کانت چهار وضعیت برای زندگی انسان در نظر می‌گیرد⁽¹⁾و رشد تاریخی انسان را انتقال از وضعیت طبیعی حقوقی، به وضعیت مدنی اخلاقی (مشترک المنافع) می‌داند. استقرار مرحله چهارم مستلزم یک قانون‌گذار عام اخلاقی است که چون نمی‌توان آن را از وجود فردی انسان‌ها استنتاج کرد؛ باید او را به عنوان مدیر و مدبّر (نه واضع) قوانین اخلاقی فرض کرد. احکام عقلانی این قانون‌گذار توسط یک سازمان روحانی و معنوی (مثلاً کلیسا در مسیحیت)، در جامعه مشترک المنافع به اجرا درمی‌آید.⁽²⁾

2 ـ 2. کمال مطلوب انسان‌ها

انسان با تکامل تام و تمام اخلاقی خود، تنها موجودی است که می‌تواند جهان را تابع عزم و اراده خداوند و غایت آفرینش قرار دهد که سعادت او از این تکامل اخلاقی به عنوان شرط اوّل، نتیجه مستقیم اراده خداوند متعال است. تکلیف عمومی ما به عنوان انسان این است که به این مرتبه آرمانی کمال اخلاقی؛ یعنی، به مرتبه اخلاص تام اسوه خصلت اخلاقی ارتقا یابیم.

به آرمان انسان محبوب خدا بودن (و بنابراین کمال اخلاقی را تا آنجا که برای یک موجود خاکی در بند تمایلات و نیازها ممکن است) به نحو دیگری نمی‌توان اندیشید؛ جز در قالب معنای انسانی که نه فقط تمام تکالیف انسانی خود را به نحو احسن انجام می‌دهد و از طریق آموزش و مثال (الگو)، خیر و خوبی را در ابعاد گسترده پیرامون خود تقویت می‌کند؛ بلکه در عین حال تا دم مرگ طالب اصلاح جهان است.

کانت در بیان «الگو» می‌گوید: نیاز به هیچ نمونه تجربی نیست [تا با استفاده از آن] بتوانیم انسانی را که محبوب خدا است، الگوی اخلاقی خود قرار دهیم؛ چنین الگویی از پیش در عقل ما قرار دارد... [امّا] اگر واقعاً یک انسان الهی، زمانی از آسمان به زمین فرود آمده باشد و از طریق تعالیم خود طرز زندگی و رفتار و تحمّل درد و رنج انسانی را ـ که الگوی رفتار خداپسندانه است ـ در حدّی که انسان می‌تواند از تجربه خارجی انتظار داشته باشد، از خود نشان داده باشد، به واسطه این امور از طریق ایجاد یک انقلاب در نوع انسان، یک خیر اخلاقی عظیم غیر قابل پیش‌بینی، در جهان ایجاد کرده است.

از نظر وی، عالی‌ترین خیر اخلاقی، از طریق اتحادیه‌ای از افراد در یک کل واحد برای وصول به این هدف، به نظامی از افراد خوش سرشت نیاز دارد تا این غایت از طریق این نظام و به واسطه این وحدت بتواند تحقّق یابد.⁽¹⁾

2 ـ 3. جامعه مشترک المنافع اخلاقی (دولت اخلاقی)

حاکمیت اصل خیر تا آنجا که انسان می‌تواند مطابق آن عمل کند، به نحو دیگری تحقق

نمی‌یابد؛ مگر از طریق تأسیس و توسعه جامعه‌ای بر اساس قوانین فضیلت و در جهت تحقّق آن. جامعه‌ای که کل نوع انسان را چنان هدایت کند که [فقط] از طریق عقل به وظیفه و تکلیف خود عمل کند؛ زیرا فقط به این طریق می‌توان به پیروزی اصل خیر امیدوار بود... می‌توان اتحاد انسان‌ها را تحت صرف قوانین فضیلت، یک اتحاد اخلاقی و تا آنجا که این قوانین عمومیت دارند، یک اتحاد اخلاقی ـ مدنی (در مقابل جامعه حقوقی ـ مدنی) یا یک جامعه مشترک المنافع اخلاقی نامید. این اتحاد را می‌توان در یک جامعه مشترک المنافع سیاسی و حتّی از مجموع تمام اعضای آن به وجود آورد. این جامعه (جامعه دارای وحدت اخلاقی) در هر حال انحصاراً و اختصاصاً دارای یک اصل اتحاد (فضیلت) است و لذا دارای صورت و تشکّلی است که آن را از جامعه نوع دوّم (جامعه دارای وحدت حقوقی) متمایز می‌گرداند.

جامعه مشترک المنافع اخلاقی کانت را نباید با جوامع سیاسی متداول یکسان تلقّی کرد. این جامعه نه یک نظام پادشاهی است، نه یک نظام اشرافی و نه یک نظام دموکراسی (مبتنی بر خواست‌های گروهی و حزبی)؛ بلکه این نظامی است که فقط بر اساس قوانین پیشینی عقل عملی تأسیس شده و حاکم حقیقی آن، قوانین اخلاقی است که در دل هر فردی از اعضای جامعه قرار دارد.

کانت در اینجا به «دولت اخلاقی» می‌رسد و نوع اوّل جامعه مشترک المنافع (جامعه دارای وحدت اخلاقی) را دولت اخلاقی؛ یعنی، حکومت فضیلت (اصل خیر) نامد. دولتی که معنای آن در عقل انسان با واقعیت برون ذهنی (به عنوان تکلیف انسان برای پیوستن به چنین دولتی)، به نحو اتم و اکمل تأسیس شده است.⁽¹⁾

2 ـ 4. ویژگی‌های جامعه اخلاقی

کانت ویژگی‌های جامعه مشترک المنافع (دولت اخلاقی) را چنین برمی‌شمرد:

کسانی هستند که به خدا حرمت می‌گذارند؛ آن حرمت حقیقی (ستایش) را که او می‌خواهد.

دیدگاه کانت، درباره نزاع و تضاد خیر و شرّ در وجود انسان و امید به پیروزی خیر است. اصلاح اخلاقی انسان، مستلزم وقوع یک انقلاب اساسی در شخصیت و روحیه او است. غلبه خیر بر شرّ، به عنوان برقراری حکومت الهی بر زمین مطرح است. غایت آفرینش و سعادت انسان تکامل اخلاقی است. عالی‌ترین خیر اخلاقی از طریق اتحادیه‌ای از افراد در یک کل واحد به دست می‌آید و آن جامعه مشترک المنافع اخلاقی است که بر اساس قوانین فضیلت شکل می‌گیرد. نوع اوّل این جامعه، دولت اخلاقی (حکومت فضیلت و اصل خیر) است. این چهارچوب نظری ـ به خصوص ضرورت تشکیل جامعه مشترک المنافع اخلاقی و توجه به خیر ـ ،

کمک فراوانی برای تبیین ضرورت برقراری دولت اخلاقی و توجّه به تکامل اخلاقی انسان‌ها و حاکمیت فضیلت ـ به خصوص در آینده تاریخ بشری ـ می‌کند.

با این حال نظریات اخلاقی کانت، مبتنی بر دیدگاه‌های دنیوی گرایانه غربی و توجّه کامل به عقل [ناقص] انسانی است. وی حتّی الگو و اسوه انسان‌ها را در این کمال و تعالی، عقلانی و درونی می‌داند و دین را نیز در این راستا تفسیر می‌کند؛ در حالی که مبنای اساسی دولت اخلاقی در پژوهش حاضر، دین و آموزه‌های وحیانی است و تکامل اخلاقی و معنوی انسان‌ها نیز در پرتو دین‌داری و عمل به تکالیف شریعت امکان‌پذیر است. البته کانت به ظاهر به کلیسا و آموزه‌های عیسی مسیح، توجّه ویژه‌ای دارد؛ اما با این حال آنها را در چارچوب فلسفی خود توجیه و تفسیر می‌کند.

تا حدودی می‌توان وجوه شباهت دیدگاه کانت با دیدگاه شیعه را در موارد زیر دانست که نقطه تأییدی نیز بر فراز مطالب پژوهش حاضر است:

برخی از تفاوت‌های دیدگاه کانت با نگرش‌های شیعه نیز عبارت است از:

در حالی در شیعه دولت اخلاقی

مقدمه سه: نظریه اخلاقی دولت (هگل)

اشاره

هگل بر آن بود که سرنوشت آدمیان در آینده قابل پیش‌بینی، زیستن و رشد در درون دولت‌ها است. داشتن دولت و زیستن در آن، برای اکثریت آدمیان در جوامع پیشرفته، ضروری

است. انسان‌ها نه تنها اجتماعی؛ بلکه دولت‌مند و سیاسی نیز هستند. وجود دولت تصادفی نیست؛ بلکه دولت اوج فرآیند تاریخی درازی است که از عصر یونانیان آغاز شده است. هگل در نظریه تاریخ خود نشان می‌دهد که عصر حاضر به تدریج از درون مراحل پیشین رشد فرهنگ بشری پدید آمده است. به نظر او شعور (آگاهی) از مرحله‌ای به مرحله دیگر تکامل پیدا می‌کند و هر مرحله ضمن حفظ یافته‌های پیشین، به سطح بالاتری انتقال می‌دهد. این سیر تا کسب معرفت مطلق ادامه می‌یابد.

به همین دلیل، از نظر هگل، تاریخ جهان از جهتی، چیزی جز تاریخ پیشرفت مداوم آگاهی از آزادی نیست؛ زیرا پیشرفت آگاهی با پیشرفت مرحله به مرحله تکامل جامعه بشری همراه و همزاد است.

در رابطه با بحث‌های هگل، می‌توان به مؤلفه‌های ذیل اشاره کرد:

3 ـ 1. روح یا ذهن

«روح» اصلی متافیزیکی است که تاریخ انسان و آگاهی انسان را به یکدیگر ربط می‌دهد و به معنای غیر دینی، همان ذهن جمعی بشریت است. اما برخی نیز روح را با خداوند یکی می‌شمارند...!!

دولت در اندیشه هگل جزئی از پویش تکاملی روح است و بدین سان معنا و اهمیتی سخت ارزش گذارانه و نیز تاریخی دارد. به زبان هگل: «دولت اراده الهی است؛ یعنی اینکه روح حاضر در روی زمین است که خود را معلوم می‌کند».⁽¹⁾این ذهن کلّی حالّ و مندرج در جهان است و در اذهان فردی، از وجود خود، در جهان و رشد و تکامل خویش در طی تاریخ آگاه می‌شود. بدین معنا فیلسوف خود مثال و مصداقی از خود آگاهی این ذهن کلّی است...

3 ـ 2. آزادی و دولت

به گفته هگل، روح در اجتماعات [مرکّب از] اذهان متناهی عقلانی متحقّق می‌شود. دولت،

والاترین نوع اجتماعی است که در آن روح متحقّق می‌گردد و روح ضرورتاً متحقّق می‌شود. روح ذاتاً آزاد است. از آنجا که انسان موجودی عاقل و خودآگاه، قادر به انتخاب آگاهانه است؛ بنابراین آزادی را دارای والاترین ارزش می‌داند و او این آزادی را، تنها در دولت می‌تواند به دست آورد.

از نظر هگل، دولت اراده عینی است و آزادی را که در دولت متحقّق می‌گردد، «اراده‌ای که خود را اراده می‌کند» می‌نامد. انسان‌ها تنها به عنوان اعضای اجتماع و موجودات متعلّق به نظمی اخلاقی و سیاسی، توانایی تصوّر آزادی و آرزوی آن را به دست می‌آورند.

جامعه محصول غیر عمدی فعالیت‌های انسان‌ها است. اگر جامعه‌ای در کار نبود، انسان‌ها نمی‌توانستند توانایی‌های بالقوّه خود را متحقّق کنند. انسان‌ها به وسیله فعالیت‌های خود، محیط اجتماعی خویش را ایجاد می‌کنند و در فرآیند این کار، خود را متحوّل ساخته، موجوداتی عاقل و هدفمند می‌شوند...⁽¹⁾.

هگل دولت را به سه معنا به کار می‌برد که در واقع سه وجه از یک حقیقت واحد؛ اما دارای مراتب متفاوت است. این سه معنا عبارت است از:

مفهوم دولت اخلاقی، کامل‌ترین معنای دولت، در بر دارنده دو وجه دیگر و در ضمن مرتبه‌ای عالی‌تر است. در این دولت، انسان به اوج تکامل تاریخی صعود می‌کند. «دولت اخلاقی»؛ یعنی، هنگامی که شهروندان معنای اخلاقی نهادها و ساختار دولت را به درستی درک می‌کنند. آنجا که انسان در دولت به آزادی و آگاهی از آزادی می‌رسد، در چنین معنایی از دولت است.⁽²⁾

دولت اخلاقی، خلاصه فرآیندی اجتماعی است که در آن جوهر آگاهی و اراده فردی در

نهادها عینیت می‌یابد. هگل دولت را در این مرحله «فعلیت اندیشه اخلاقی» می‌خواند. در این مرحله است که آزادی واقعی به دست می‌آید و موضوعات اراده فردی با موضوعات عقل منطبق می‌شوند. بدین معنا سنّت‌ها و قواعد نه تنها در درون ساختارهای نهادی وجود دارند؛ بلکه همچنین به وسیله شهروندان، خود آگاهانه اراده می‌شوند. زندگی اخلاقی وجه عملی رفتار انسان است و در آن قواعد اجتماعی در فرد درونی می‌شوند. نهادهای دولت اخلاقی متضمن غایتی اجتماعی هستند که جوهر اراده شهروندان را تشکیل می‌دهد. معیار ارزیابی نهادها نیز وجود یا فقدان همین غایت اجتماعی یا عنصر تشکیل دهنده اراده آدمی در آنها است. چهارچوب منضبط این نهادها مبتنی بر آرمان آزادی و خودسازی است. چارلز تیلور می‌گوید:

«مفهوم اخلاق (Sittlich Keit) به تعهدات اخلاقی فرد نسبت به کلّ جامعه اشاره می‌کند. این تعهدات مبتنی بر هنجارها و عادات مستقر هستند و از همین روست که ریشه لغت «اخلاق» (Sitteh) برای معنای مورد نظر هگل اهمیت دارد. ویژگی اساسی «اخلاق» این است که به ما حکم می‌کند آنچه را که از قبل موجود است، به دست دهیم. این شیوه بیان قدری ابهام‌انگیز است؛ اما در حقیقت زندگی مشترک ـ که مبنای تعهّد اخلاقی (Sittlich) فرداست ـ از پیش وجود دارد. به حکم چنین وضعیتی است که فرد دارای چنان تعهداتی است و اجرای این تعهدات خود، موجب تداوم وجود آن زندگی مشتر می‌گردد».⁽¹⁾

هگل اصطلاحاتی چون «دولت کامل»، «دولت مدرن» و «دولت عقلانی» را برای «دولت اخلاقی» به کار برده است. وی دولت در مفهوم اخلاقی و عقلانی را، عالی‌ترین تجلّی‌گاه عقل و آزادی خود آگاه دانسته است؛ اما همه دولت‌ها را مصداق کامل این مفهوم ندانسته است. در واقعیت چه بسا که دولت‌ها از بسیاری جهات مسخ شده‌اند. بنابراین چنین دولت‌هایی نمی‌توانند دولت عقلانی به مفهوم مورد نظر هگل باشند.

اندرو وینست در جمع‌بدی آرا و اندیشه‌های هگل در مورد دولت اخلاقی، آن را چنین تعریف می‌کند:

«در نظریه اخلاقی دولت، قدرت عمومی در شیوه تلقّی و عمل شهروندان، گروه‌ها و نهادهای دولت [سلطنتی مشروطه] نهفته است که معطوف به تأمین حداکثر کمال و رشد اخلاقی و آزادی شهروندان است. قدرت عمومی در واقع در وحدت گرایش‌های ادراکی فرد و غایات قواعد و نهادها نهفته است».⁽¹⁾

با وجود این تفاسیر، نظریه «دولت اخلاقی» هگل، مبهم، نارسا و شاید برگرفته از اندیشه دولت ـ شهرهای یونان و اندیشه‌های افلاطون و ارسطو باشد. آنچه که از چهارچوب نظری وی، قابل استفاده است، تلاش دولت برای رشد و تکامل اخلاقی مردم و جامعه و دربر گرفتن تمامی شهروندان و نهادها برای رسیدن به غایات اخلاقی است. این چهارچوب تئوریکی به ما کمک می‌کند که بتوانیم به ترسیم دولتی بپردازیم که کارویژه اصلی آن هدایت و راهبری مردم و جامعه به سوی کمال و تعالی و سوق دادن آنان به غایات اخلاقی است. علاوه بر این جریان اخلاقی و آزادی به وسیله دولت نیز مورد توجّه است.

هگل می‌گوید: «دولت جزئی از پویش تکامل روح است و خود اهمیتی ارزش گذارانه و تاریخی دارد»؛ در حالی که دولت چنین تکاملی را شاهد نبوده و تنها ابزاری برای زندگی بهتر و راحت‌تر است. اصولاً دیدگاه وی در اینکه دولت والاترین نوع اجتماعی است که در آن روح متحقّق می‌گردد، کاملاً خیالی و ذهنی است و شاهدی بر اثبات آن وجود ندارد.

متأسفانه در بررسی دولت اخلاقی هگل، تا حدودی به دیدگاه اومانیستی و سکولاریستی او پی می‌بریم و حتی اخلاق برای او، اخلاق عرفی است. در این حالت، اخلاق امری نسبی می‌شود و نمی‌توان معیار خاصی برای آن در نظر گرفت. در واقع اخلاق تعهّدی بین فرد و جامعه است و هیچ جنبه وحیانی ندارد؛ چیزی که مورد قبول دین اسلام نیست و اخلاق امری فراتر از

جامعه و فرد و رابطه‌ای سالم بین شخص با خدا، با خود، با جامعه و حتی طبیعت است.

برای هگل دولت اخلاقی، در نهادهای دولت سلطنتی مشروطه، معنا دارد؛ در حالی که وی مشخص نمی‌کند چه رابطه‌ای بین تأمین کمال و رشد اخلاقی و آزادی با دولت سلطنتی مشروطه وجود دارد؟ و اصولاً در کجا و چگونه ثابت شده که دولت سلطنتی مشروطه می‌تواند حداکثر کمال و رشد اخلاقی و آزادی شهروندان را تأمین کند!!

دیدگاه اومانیستی و دنیوی گرایانه هگل در رابطه با دولت به هیچ عنوان، مورد پذیرش ما نیست؛ چنان که تکیه او بر دولت سلطنتی مشروطه نیز درست نیست و سابقه این دولت‌ها چیزی جز استبداد، ظلم و فساد نمی‌باشد. همچنین کمال اخلاقی او نیز (زندگی در اجتماع و تأمین حداکثر آزادی) از دیدگاه دین‌باوری صحیح به نظر نمی‌رسد و برای انسان هدف و غایتی فراتر از این دنیا مطرح است. پس تنها از چهارچوب نظری وی در مورد کلیات دولت اخلاقی استفاده می‌کنیم و برای شکل‌دهی به محتوا و ماهیت و اهداف آن «دولت اخلاقی مبتنی بر ساختار امامت» را مطرح می‌سازیم.

هگل فیلسوف جنگ است؛ یعنی، صیرورت هگلی یک صیرورت تاریخی بوده است و جهت این صیرورت، پیشرفت انسانی در طول تاریخ است و این پیشرفت بر اساس تضاد ایده‌ها (تز و آنتی تز) صورت می‌گیرد که مجری آن، پیشرفت انسان کامل، به معنای هگلی آن است (مظهر واقعی و فعلی آن ناپلئون است). صیرورت او به تضاد بنا می‌شود؛ پس او فیلسوف جنگ می‌شود و قلم را به اسلحه تبدیل می‌کند. آزادی مورد توجه هگل و شیعه است؛ اما اهمیت دادن او به بحث «آزادی» (مانند سایر نظریه‌های سیاسی غرب)، نشانگر توجّه به یک بعد انسان (آن هم بعد مادی و دنیوی او) است. در حالی که رشد و کمال انسان‌ها در آزادی او از رقیّت و بندگی دیگران و هوا و هوس‌ها و نهفته است که دانشمندان غربی به آن بی‌توجّه‌اند. از طرفی چنان که پیش‌تر گذشت جبری گرایی موجود در دیدگاه هگل، نقص اساسی آن است که در آینده‌نگری دینی (قرآنی) جایی ندارد. از این جهت جبری بودن دولت پذیرفتنی است یا نه؟ از طرفی دیالکتیک تاریخی که او مطرح می‌کند، به هیچ عنوان در دیدگاه‌های شیعه وجود ندارد.

دولت اخلاقی امام مهدی:

یک. امامت (سیاست امامت)

بنابر فرض این تحقیق، دولت مهدوی، دولتی اخلاقی مبتنی بر ساختار امامت است. «امامت»، در اعتقاد شیعه، پیشوایی و ولایت شخص معصوم است که از سوی خدا به این مقام منصوب شده و مردم ملزم به اطاعت از او گشته‌اند. «امامت» تنها یک مقام و حکومت ظاهری نیست؛ بلکه یک مقام بسیار والای معنوی و دینی است. امام علاوه بر رهبری حکومت اسلامی، هدایت همه جانبه را در امر دین و دنیا بر عهده دارد. فکر و روح مردم را هدایت کرده و شریعت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را از هر گونه تحریف و تغییر پاسداری می‌کند و به اهدافی که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای آن مبعوث شده، تحقّق می‌بخشد.

از دیدگاه شیعه، خطّ امامت بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، در معصومان از ذریّه او ادامه یافت. خود پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علاوه بر مقام نبوّت، دارای مقام امامت و پیشوایی مردم نیز بوده است. امام در گناه و خطا، معصوم و پاسدار شریعت است. امام آگاه‌ترین مردم به اسلام است. او باید منصوص و منصوب از ناحیه شرع مقدس باشد؛ به همین جهت امامان، به وسیله پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تعیین شده‌اند.⁽¹⁾امامت، مرکز نظم و اداره امور زندگی جامعه انسانی است و نظام امّت بر آن، وابسته است؛ چنان که امیر مؤمنان می‌فرماید: «[خداوند] امامت را جهت آرامش و نظم مردم و طاعت و پیروی او را برای بزرگ شمردن مقام امامت، قرار داده است».⁽²⁾

امام رضا علیه‌السلام در توصیف امامت می‌فرماید:

«... امامت مقام انبیا و ارث اوصیا است. امامت خلافت از طرف خدا و رسول او و مقام امیر مؤمنان و میراث حسن و حسین است. امامت زمام دین و نظام مسلمین و عزّت مؤمنان است... به وسیله امامت، نماز، روزه، زکات، حج و جهاد درست می‌شوند. غنیمت و صدقات بسیار می‌گردند.

حدود و احکام اجرا می‌شوند. مرزها و نواحی کشور مصون می‌شوند. امام حلال و حرام خدا را بیان می‌کند و حدود خدا را برپا می‌دارد و از دین خدا دفاع می‌کند. با حکمت و پند نیک و دلیل رسا، به راه خدا دعوت می‌کند. امام مانند آفتاب در عالم طلوع می‌کند و بر افق قرار می‌گیرد که دست و دیده مردم بدان نرسد... امام امینی است یار و پدری است مهربان و برادری است دلسوز و پناه بندگان خدا است در موقع ترس و پیشامدهای بد. امام، امین خدای عزّوجلّ است در میان خلقش و حجّت او است بر بندگان و خلیفه او است در بلادش و دعوت کننده به سوی خدای عزّوجلّ و دفاع کننده از او است. امام کسی است که از گناهان پاک و از عیوب برکنار است. به دانش مخصوص و به حلم و بردباری موسوم است. نظام دین و عزّت مسلمین است ...».⁽¹⁾

امام شخصیتی است که در هرم هستی کائنات، نقطه رأس آن است. از حیث درجه کمالات وجودی، در برترین نقطه قرار دارد و امیر کاروان سیر بشری است. قافله سالار این کاروان کمال و هدایت، اینک و در عصر ظهور و تشکیل دولت جهانی اسلام، حضرت مهدی(عج) است. او به کامل‌ترین شکل، شؤون امامت را در عرصه جهان جلوه‌گر و نمایان خواهد کرد و زعامت دینی ـ سیاسی و هدایت و ارشاد انسان‌ها را عهده‌ار خواهد بود.

کارویژه بنیادین و کمال گرایانه این زعامت و حکومت، برنامه‌ریزی صحیح و تلاش در جهت تربیت دینی و معنوی جامعه، رشد و بالندگی فضایل و کمالات عالی انسان و گسترش تقوا است. البته توجّه به اموری مانند برقراری عدالت اجتماعی، تأمین بهداشت، آموزش، امنیت و .... جایگاه خود را دارد. در اینجا جامعه به سوی تأمین سعادت پایا و فناناپذیر رهبری می‌شود و عوامل سقوط و نابودی شخصیت حقیقی و عالی آدمی و موانع رشد و کمال انسانیت، برطرف

می‌گردد.

قرآن مجید در ترسیم سیمای معنوی حکومت صالحان ـ که وعده تحقّق آن به دست مهدی موعود داده شده است ـ می‌فرماید: «الّذین ان مکّنّاهم فی الارض اقاموا الصّلاة و آتوا الزّکاة و أمروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و للّه عاقبة الامور»⁽¹⁾«کسانی که چون به آنان در زمین قدرت و توانایی دهیم، نماز به پا می‌دارند و زکات می‌دهند و به کارهای پسندیده وا می‌دارند و از کردارهای ناپسند باز می‌دارند و فرجام همه کارها از آن خدا است». در بعضی تفسیرها، این آیه به امام مهدی(عج) و یاران ایشان تأویل شده است.⁽²⁾

خواجه نصیر نیز نوشته است:

«سائس اول (امام) تمسّک به عدالت کند و رعیت را به جای اصدقا دارد و مدینه را از خیرات عامه مملوّ کند و خویشتن را مالک شهوت دارد».⁽³⁾

پس از نظر شیعه، حکومت صالحان، حکومتی است که در رأس آن امام معصوم باشد و معصوم نیز در حال حاضر و در آینده، فقط مهدی موعود است که با ظهور خود، حکومت صالح جهانی و ایده‌آل را تحقّق خواهد بخشید.

دو. چرایی دولت اخلاقی

اشاره

علّت انتخاب این فرضیه و تأکید فراوان بر کارویژه کمال گرایانه و سیاست اخلاقی دولت چیست؟ چرا در ساختار امامت و شئون مختلف امام علیه‌السلام به آموزه «تتمیم مکارم اخلاقی» و «رشد و کمال انسان‌ها» تأکید شده است؟ چه نیازی به طرح نظریه اخلاقی دولت ـ آن هم در جامعه آرمانی موعود ـ هست؟ آیا دولت مهدوی، بیشتر و فراتر از هر چیزی، به پرورش فضایل اخلاقی، رهنمونی مردم به عبودیت و عبادت و تزکیه و تربیت نفوس می‌پردازد؟ البته تنظیم امور مادی

و معاش انسان‌ها، تأمین رفاه و امنیت و برقراری عدالت و قسط نیز در راستای تعالی انسان‌ها قابل تفسیر است؛ هر چند خود آنها هم مورد توجه خواهند بود.

عصر پیشا ظهور، عصر فساد اخلاقی، انحرافات و کژروی‌های عقیدتی، فرهنگی و اجتماعی، فزونی فساد سیاسی، کم فروغی اخلاق و معنویت، افزایش شهوت‌رانی و هوس‌بازی، گسترش ظلم و ستم و بی‌عدالتی، فراگیری الحاد و دین‌گریزی و ... است و تنها یک دولت اخلاقی، می‌تواند این نابسامانی‌ها و کاستی‌ها را از بین ببرد.

بشر عصر پیشاظهور، تحت تبلیغات و ترویج افکار شیطانی و شهوانی، غرق در زندگی مادی و سکس می‌شود. بدین جهت دچار تباهی اخلاق و فساد سیاسی ـ اجتماعی شده و جامعه گرفتار بحران معنویت، بحران انسانیت و بحران اخلاق و فرهنگ می‌گردد (چنان که در عصر حاضر شاهد تحقّق بسیاری از امور یاد شده هستیم). برآمد این تباهی، زوال تمدّن و فرهنگ بشری، دور شدن از کمال و سعادت واقعی و گرفتاری؛ در دام شیطان و بروز معضلات و مشکلات اساسی در روند حرکت تکاملی بشر است.

در این رابطه توجّه به چند انگاره بنیادین، بایسته است:

وضعیت «اخلاقی ـ اجتماعی» عصر پیشاظهور را می‌توان ذیل چند گزینه بررسی کرد:

الف) وضعیت اخلاقی جهان در روایات

در رابطه با وضعیت دوران قبل از قیام و رفتارها و کردارهای نابهنجار و فسادآلود عموم مردم، مطالب زیادی در روایات بیان شده است که تنها به بیان یک حدیث از امام صادق علیه‌السلام بسنده می‌شود. آن حضرت وضعیت اخلاقی ـ اجتماعی عصر پیشاظهور را چنین ترسیم می‌کند: «ظلم و ستم، همه جا را فرا می‌گیرد. قرآن فرسوده و بدعت‌ها از روی هوا و هوس در آن ایجاد می‌شود. آیین یکتا پرستی (اسلام) بی‌محتوا می‌گردد. اهل باطل بر اهل حق مقدّم می‌شود. مردان به مردان و زنان به زنان قناعت می‌کنند. مؤمنان، سکوت اختیار می‌کنند. کوچک‌ترها، احترام بزرگ‌ها را حفظ نمی‌کنند. ثناگویی و چاپلوسی زیاد می‌شود. آشکارا شراب می‌نوشند. راه‌های خیر مسدود و راه‌های شرّ مورد توجّه قرار می‌گیرد. حلال الهی، حرام و حرام او، مجاز شمرده می‌شود. قوانین و فرمان‌های دینی، مطابق تمایلات اشخاص تفسیر می‌گردد. سرمایه‌های عظیم در راه خشم خدا (و فساد و بی‌دینی) مصرف می‌شود.

رشوه‌خواری در میان کارگزاران دولت، رایج می‌گردد و پست‌های حسّاس به مزایده گداشته می‌شود. قمار آشکار می‌گردد و سرگرمی‌های ناسالم، رواج پیدا می‌کند. شنیدن حقایق قرآن بر مردم گران می‌آید، ولی شنیدن باطل آسان [و جذّاب [می‌شود: مردم، سنگدل و طرفدار زورمداران و قدرتمندان می‌شوند. آلات لهو و لعب، حتّی در مکّه و مدینه آشکار می‌شود و اگر کسی اقدام به امر به معروف و نهی از منکر کند، به او توصیه می‌کنند که این کار، وظیفه تو نیست. تمام همّت مردم شکم و فرج‌شان است. زنان خود را در اختیار افراد بی‌ایمان می‌گذارند. پرچم‌های حقّ‌پرستی فرسوده و کهنه می‌گردد. ویرانگری و تخریب (به وسیله جنگ‌ها) بر عمران و آبادی پیش می‌گیرد. مردم عصرها در حال نشئه و صبحگاهان مست‌اند. هر سال، فساد

و بدعتی نو پدیدار می‌شود. مردم پیرو ثروتمندان خودخواه می‌شوند. قاضیان بر خلاف فرمان خدا قضاوت می‌کنند و... .⁽¹⁾

ب) سیاست و نابسامانی‌های عصر حاضر

اندیشه پایان «سیاست و دولت» در عصر حاضر، در ارتباط با مشکلات و کاستی‌های گسترده‌ای است که جوامع مدرن با آن رو به رو هستند. پایان باوری، بخشی است از یک سرخوردگی بسیار گسترده‌تر که به اندیشه‌های عصر روشنفکری و نسبت به خود مدرنیته به وجود آمده است؛ آن هم به دلیل پیامدهایی که مدرنیته دانشته و به تدریج آشکار شده است. اندیشه پایان سیاست (دولت) و پایان تاریخ و فرمانروایی، نشانه پایان جاه‌طلبی و بلندپروازی انسان‌ها است؛ برای آنکه مهار سرنوشت خویش را در دست گیرند. پایان باوری می‌گوید: انسان‌ها نه تنها به آرزوهای بلند پروازانه خویش، جامه عمل نپوشانده‌اند؛ بلکه به اسارت نیروهایی درآمده‌اند که مدرنیته وارد جهان کرده است. انسان‌ها در سلسله‌ای از قفس‌های آهنین معرّف جهان مدرن، اسیر شده‌اند: بوروکراسی، تکنولوژی و بازار جهانی. این قفس‌های آهنین چنان ما را اسیر کرده‌اند که امکان شکل دادن به سازمان اجتماعی به هر صورت دیگر و امکان شکوفایی بشر را هر چه کمتر کرده است. در این قفس‌های آهنین روزنه‌های امید هر چه تنگ‌تر می‌شود؛ فضای سیاست هر چه بسته‌تر می‌شود و توانایی‌ها برای تغییر جهان، هر چه کمتر شده و تقریباً از میان رفته است... .⁽²⁾اتهام وارده بر روایت‌های بزرگ عصر روشنفکری این است که این روایت‌ها، همه مبتنی بر این امید هستند که چیزها می‌توانند بهتر و بهتر شوند و ما می‌توانیم این کار را بکنیم؛ امیدهایی که در عمل ثابت شده است که بی‌پایه بوده است... علم منجر به رهایی در طریق شناخت بیشتر نشده است؛ بلکه منجر به سلطه هر چه ویرانگرتر تکنولوژیکی بر کره خاک شده است. دموکراسی هم از محتوا تهی شده است؛ به نحوی که به جای آنکه فضایی برای خودپروری و شکوفایی انسانی از طریق مشارکت امور عمومی پدید آورد، وسیله‌ای برای به جایی مکرّر نخبگان حرفه‌ای زیرک

و تلخ اندیش و کلبی مسلک و سودجو شده است، سرنوشت مدرنیته از این منظر، سرنوشتی ماتم‌بار و تیره است.

مک اینتایر معتقد است: کشورها در دوران تجددّ، دچار یک فاجعه اخلاقی گشته‌اند. انحطاط اخلاقی، در یک سیر قهقهرایی از عصر روشنگری به این سو، ادامه داشته است...⁽¹⁾درباره نابسامانی‌ها و کاستی‌های عصر حاضر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

ـ ترویج فساد، بی‌بند و باری، فحشا و فرهنگ ناسالم غربی و از بین رفتن آموزه‌های اخلاقی و معنوی در پرتو این فرآیند؛

ـ رواج فرهنگ تجمّل‌پرستی، مصرف‌گرایی و سرمایه سالاری؛

ـ زوال تنوّع و گوناگونی فرهنگی و اشاعه یک فرهنگ سطحی و مبتذل در جهان؛

ـ فزونی معضلات حقوق بشر و سوء استفاده از این حربه برای فشار به کشورهای دیگر (جنگ و نزاع مستمر)؛

ـ جهانی شدن جرایم و خلاف‌ها (قاچاق مواد مخدر، قاچاق زنان و کودکان) و بیماری‌ها (مثل ایدز و ...)؛

ـ گسترش فقر، بیکاری، انحصارگرایی اقتصادی، نابرابری، بهره‌کشی و استثمار.⁽²⁾

یکی از معضلات و کاستی‌های قابل توجه، فساد سیاسی دولت‌ها، به خصوص دولت‌های لیبرال ـ دموکراسی است. آلاتامر گفته است:

«فساد مسأله‌ای فراسیستمی است. فساد در ذات تمامی سیستم‌های اجتماعی، وجود دارد و تمامی طبقات جامعه، تمامی سازمان‌های دولتی، پادشاهی‌ها و جمهوری‌ها، تمامی وضعیت‌ها ـ چه در جنگ، چه در صلح ـ، تمامی گروه‌های سنی، مذکّر و مؤنّث و همه زمان‌ها ـ از باستان و قرون وسطی تا معاصر ـ را تحت تأثیر قرار می‌دهد. دیگر هیچ دولتی ـ حتّی

بالغ‌ترین دموکراسی‌ها ـ از فساد ایمن نیستند شواهد و قراین حتمی، نشان دهنده واقعیت گسترش نگرانی عمومی از شیوع آشکار فساد سیاسی در کشورهای دموکراتیک است»⁽¹⁾.

فساد سیاسی در جابه جایی قدرت، فعالیت‌های اقتصادی، انتخابات و رقابت‌های ناسالم، فریب افکار عمومی، رسوایی‌های مالی و جنسی سیاستمداران غربی، ارائه اطلاعات نادرست و .. متجلّی است. بر اساس یک رهیافت (کارگزار محور)، ظهور طبقه‌ای از سیاستمداران حرفه‌ای «سودجوتر»، باعث زوال آن دسته از اخلاق عمومی شده است که در میان واردین به عرصه سیاست، معمولاً بسیار رایج بودند. این سیاستمداران عمدتاً به دلیل سود شخصی، وارد سیاست می‌شوند.⁽²⁾فساد سیاسی، برناامیدی و یأس مردم از آینده سیاست افزوده است؛ اما مسأله این است که نیاز به سیاست (و دولت) از میان نخواهد رفت. در واقع نیاز به سیاست هرگز بیش از امروز نبوده است؛ چون مقیاس مشکلاتی که ما با آنها مواجهیم و حلشان نیاز به عمل جمعی دارد، هرگز تا این حد رعب‌آور و مبرم نبوده است. اگر ما نتوانیم از طریق سیاست با این مشکلات مواجه شویم، از هیچ طریق دیگری نخواهیم توانست. به راستی این سیاست بایسته و مورد نیاز، سیاست فاضله (سیاست امامت) است که به دور از تمامی این کاستی‌ها و نواقص و مالامال از فضایل و محاسن اخلاقی است. دولتی هم که می‌تواند به این نابسامانی‌ها خاتمه دهد، «دولت اخلاقی امام مهدی(عج)» است.

ج) وضعیت دموکراسی در حال حاضر

در بررسی سه دیدگاه «پایان باورانه»، روشن شد که برای مسیحیت، ملکوت (سلطنت) الهی در این دنیا معنا ندارد و سلطنت مسیح در آخرت عملی خواهد شد. مارکسیسم نیز وجود دولت را در کمون نهایی خود نفی می‌کند و آینده مادی‌گرایانه و جامعه بدون طبقه خود را در همین دنیا محقّق می‌داند. این دیدگاه جنبه مادی زندگی را در نظر می‌گیرد که شکست و پوچ بودن

آن اینک بر همگان روشن است.

اما پایان تاریخ فوکویاما هنوز تحقّق نیافته و به زعم وی جهان در حال حرکت به سوی تشکیل دولت‌های لیبرال ـ دموکراسی و غلبه آن بر سایر اشکال و صورت‌های حکومت است. آنچه فوکو یاما از آن غافل است، کاستی‌ها و چالش‌های فراروی لیبرال ـ دموکراسی است. الان خطوط قرمز دموکراسی از هم فرو پاشیده و روشن شده که این نظام حکومتی نیز، مطلوب‌ترین و بهترین شکل حکومت نیست و فساد، تزویر، سرمایه سالاری و فریب افکار عمومی حرف اوّل را در آن می‌زند.

این نوع حکومت، به استثمار گروهی انجامیده و در آن منافع اکثریت به ظاهر حفظ شده است؛ اما در واقع، اقلیت سرمایه‌دار (در چهره اکثریت)، حاکمیت و منابع و درآمدها را در دست دارد. در این نوع حکومت، افکار عمومی، به وسیله رسانه‌های گروهی و صاحبان ثروت و قدرت کنترل و هدایت می‌شود و برنامه‌های جنگ طلبانه و تجاوزگرانه به آرای مردم، نسبت داده می‌شود... در هر حال وجود مشکلات و معضلات اساسی اخلاقی، اجتماعی و سیاسی و ضرورت رفع آنها از جوامع، بایستگی دولت اخلاقی امام مهدی(عج) را اثبات می‌کند و این امر هنگامی است که تمامی حکومت‌ها و دولت‌ها، ناکارآمدی و ناتوانی خود را در تأمین کمال و رفاه انسان‌ها نشان می‌دهند و اندیشه‌ها و افکار ناقص بشری، نمی‌توانند برنامه‌های کامل و جامع برای بهبود امور ارائه دهند و جامعه نیز مالامال از فساد، ظلم، انحراف، ناهنجاری، شهوت‌رانی و .. می‌شود. در این زمان دولت اخلاقی امام مهدی(عج) شکل می‌گیرد و همه این کاستی‌ها و ناراستی‌ها را از بین می‌برد و اخلاق و رفتار مردم را متعالی و الهی می‌کند.

سه. دولت اخلاقی امام مهدی(عج)

اشاره

در فصل پیشین روشن شد که حضرت مهدی(عج) در آینده، قیام کرده و پس از نابودی تمامی دولت‌های باطلل در سراسر جهان، دولت جهانی خود را تشکیل خواهد داد. این دولت، در چهارچوب خود، تمامی نهادهای اجرایی و سیاست‌گذاری بایسته برای اداره و مدیریت امور

مردم را فراهم خواهد کرد و خود در رأس آن قرار خواهد گرفت.

تعابیر مختلفی از این دولت، در روایات ذکر شده است که به چند مورد آن اشاره می‌شود:

3 ـ 1. دولت کریمه

در دعای افتتاح می‌خوانیم: «خداوندا! ما دولت با کرامتی را از لطف تو مشتاق هستیم که با آن اسلام و اهلش را عزیز کنی و نفاق و اهلش را ذلیل گردانی...».⁽¹⁾

3 ـ 2. بهترین دولت‌ها

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به حضرت علی فرمود: «دولت حق (دولت مهدی)، بهترین دولت‌ها است».⁽²⁾

امام صادق علیه‌السلام نیز می‌فرماید: «دولت او، آخرین و بهترین دولت‌ها است».⁽³⁾

3 ـ 3. دولت قائم علیه‌السلام

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «بعد از دولت قائم علیه‌السلام برای احدی دولتی مقدّر نشده است».⁽⁴⁾

آن حضرت می‌فرماید: «شیعیان ما در دولت قائم، صاحبان مقامات بلند و حاکمان زمین باشند».⁽⁵⁾

3 ـ 4. دولت حق

در متن یک حدیث طولانی، سخن از انتظار مردم برای ظهور دولت حقّ به میان آمده است:

«شما در حالی اقدام به ایمان، نماز، روزه، حج و خیر و فقه و عبادت خدای عزّوجلّ نموده‌اید که از دشمن در ترس و هراسید و امام شما مخفی است و شما از او فرمان می‌برید و در کنار او صبر می‌کنید و ظهور دولت حقّ را انتظار می‌کشید...».⁽¹⁾

امام باقر علیه‌السلام در تفسیر آیه «جاء الحق و زهق الباطل» فرمود: «وقتی قائم قیام کند، دولت باطل نابود می‌شود».⁽²⁾

3 ـ 5. خلافت و امامت

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «در خلافت او ساکنان و زمین و آسمان... راضی و خشنودند».⁽³⁾

آن حضرت می‌فرماید: «قسم به خدا! او تمام کننده امامت هنگام قیام قائم علیه‌السلام است».⁽⁴⁾

امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید: «خداوند او را خلیفه بر روی زمین قرار می‌دهد».⁽⁵⁾

3 ـ 6. دولت احمدی

امیر مؤمنان علیه‌السلام می‌فرماید: «صاحب رأیت محمدی و بنیانگذار دولت احمدی ظهور

می‌کند...».⁽¹⁾

3 ـ 7. مالک و حاکم جهان (دولت جهانی)

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است: «... مردی از اهل بیت علیهم‌السلام من مالک و حاکم دنیا شود».⁽²⁾

آن حضرت فرمود: «زمین با نور پروردگارش منوّر می‌شود؛ سلطنت او، شرق و غرب جهان را بر می‌گیرد».⁽³⁾

حضرت علی علیه‌السلام نیز فرمود: «سلطنت ما از سلطنت سلیمان بزرگ‌تر و پادشاهی ما از پادشاهی او وسیع‌تر است».⁽⁴⁾