ارمغان تربیت ارمغان 3

مشخصات کتاب

سرشناسه : مدرسی‌حجازی، سیدمحمدطاهر، ۱۳۳۷ -

عنوان و نام پدیدآور : ارمغان تربیت ( ارمغان ۳)

مشخصات نشر : مشهد : انتشارات ولایت، ۱۳۹۴.

مشخصات ظاهری : ۲۴۰ ص.

شابک : ۱۲۶۰۰۰ ریال :978-964-6172-74-6

وضعیت فهرست نویسی : فیپای مختصر

یادداشت : فهرستنویسی کامل این اثر در نشانی: http://opac.nlai.ir قابل دسترسی است

شماره کتابشناسی ملی : ۳۷۹۸۶۰۶

تلفن نویسنده: 09153226324 کلیة حقوق محفوظ است.

اشاره

ارمغان تربیت (ارمغان3)

نویسنده: سیّدمحمّدطاهر مدرّسی‌حجازی

ناشر: انتشارات ولایت

صفحه آرا و طراح: سیّدمحمّدعلی مدرّسی‌حجازی

حروفچینی: س.م. حسینی و س.ز. مدرسی‌حجازی

امور رایانه‌ای: سیّدمحمّدرضا مدرّسی‌حجازی

نوبت چاپ: اوّل.1394ش

شمارگان: 3000 مجلّد

خدمات چاپی: انتشارات آستان قدس رضوی

شابک: 6 ـ 74 ـ 6172 ـ  964 ـ  978

بهاء: 12600تومان. و در خارج ایران 9 یورو

تلفن نویسنده: 09153226324 کلیة حقوق محفوظ است.

دانش ویژه‌ی کودک ، نوجوان و جوان

نویسنده:سیّدمحمّدطاهر مدرّسی‌حجازی

در این کتاب می‌خوانید:

جایگاه فرزند در فرهنگ اسلام.

چرا فرزند نمی‌خواهید؟! فرزندِ بیشتر آری؛ کمتر نه.

تربیت پیش از ولادت و آداب مهم و اساسی نوزادان.

گلواژه‌ی دختران در آیینه‌ی فرهنگ اسلام.

آموزش‌های طلایی برای فرزندان.

حقوق فرزندان بر والدین. (حقوق متقابل)

برخوردهای اخلاقی با کودکان.

پرتوی از تربیت و رسالت جوانان و نوجوانان.

سود و زیان‌های اینترنت، ماهواره، تلویزیون،گوشی همراه و... و رسالت خانواده‌ها، نوجوانان و جوانان.

و مطالب مهم و ارزنده‌ی دیگر...

لطفاً فهرست کتاب را یک بار مطالعه فرمایید.

با قرآن و کتاب انس گرفته و دیگران را تشویق کنید.

فهرست مطالب

پیشگفتار                            18

فصل اوّل: جایگاه فرزند در فرهنگ اسلام     20

1/1. فرزند، نورِ چشم و عطرِ جان                 20

2/1. فرزند، میوه‌ی دل                     21

      3/1. پاره‌ی جگر با شفاعت و نیایش           21

4/1. فرزند صالح، همای سعادت                   21

5/1. فرزند، وارث ارزش‌ها                       22

6/1. فرزند، گلواژه‌ی خیر                       23

7/1. فرزند، برکت خانه                         23

8/1. فرزند و تداوم انسان                      24

9/1. جایگاه فرزند در اندیشه‌ی اندیشمندان           24

10/1.فرزند کمتر یا بیشتر؟                25

نمونه‌ی مهم و خطرناک (انقراض نسل کره‌ی جنوبی)       26 

11/1. فرزند ناشایسته، ویران‌گر ارزش‌ها              27

12/1. ادب زشت تا نژاد زشت                27

13/1. بدترین فرزندان (عاق شدگان)              28

14/1. فرزند و ناگواری‌ها                       29

فصل دوّم: سرآغاز رسالت [تربیت پیش از ولادت]  30

1/2. مهم‌ترین حقوق فرزند                       31

2/2. فرزند نخبه از مادر وارسته                32

3/2. فرزند خجسته از پدر شایسته                32

4/2. رعایت مقررات آمیزش                  33

5/2. فرزند نداشتن                             34

6/2. فرزند نخواستن (نازایی خود خواسته)            34

7/2. چهره‌ی نوینِ جاهلیّت                        35

8/2. خیانت نازا ساختن دیگران                                 36

9/2. راه‌های فرزند خواهی                       37

1ـ دعا و نیایش                       37

2ـ آوای اذان برای فرزند خواهی             38

3ـ اثر کاسنی و... در فرزند دار شدن             38

فشرده‌ی فهرست گونه‌ای از برخی وسایل طلب فرزند      39

10/2. سن و وزن دوران حاملگی زن           40

11/2. نام‌گذاری پیش از تولّد                    40

12/2. رسالت والدین درباره‌ی جنین پیش از تولد       41

13/2. مراقبت‌های دوران بارداری                42

14/2. نقش حیاتی غذا برای کودک و مادر              44

15/2. نقش لبنیات، بِه و انار در جنین           45

16/2. معجزه کندر بر جنین                 46

17/2. اثر خرما در جنین                        46

18/2. بهره‌وری زن باردار از خربزه              46

19/2. جنایت سقط کردن جنین                47

گزارش‌های تکان دهنده                  48

موارد جواز سقط جنین                  49

20/2. عوامل سقط شدن جنین                 49

21/2. زن باردار و پرهیز                       50

22/2. الکل و دخانیات در دوران بارداری             52

23/2. رابطه‌ی جنین با مادرش                    53

24/2. تحرکات زن باردار                        53

الف: زنان باردار و خواب                   53

ب: زنان باردار و ورزش                54

فصل سوّم: آداب ویژه از آغاز ولادت        55

1/3. مراقبت‌های ویژه در حین ولادت               55

2/3. جشن تولد کودک                       57

3/3. تبریک و شادباش فرزند                58

4/3. نوزاد و برترین  آداب                     58

1ـ غسل ولادت                            58

2ـ پیچیدن نوزاد با پارچه‌ی سفید              59

3ـ بازکردن کام نوزاد با ...                 59

4ـ نوزاد و نخستین کلاس (آوای اذان و اقامه)       60

5ـ استفاده از زعفران                        61

آغاز کودکی امام رضا علیه السلامبرترین الگو             61

6ـ تراشیدن موی سر وسوراخ‌کردن گوش نوزاد     61

7ـ نوزاد و گوشواره                     62

5/3. نوزاد و عقیقه                            63

دعای مخصوص عقیقه                 64

6/3. ختنه کردن نوزاد                     65

دعای ختنه                             66

ختنه‌ی پیرمردها                        66       

7/3. نام گذاری، نخستین نیکی                   67

الف ـ برترین نام‌ها                    67

ب ـ نام مقدّس محمّد                     68

ج ـ نام محمّد، سند بهشت                68

د ـ محمّد نخستین نام تا هفت روز             69

هـ فقرزدایی با نام‌های نیک                  70

و ـ تذکر مهم و قابل توجه                   70

8/3. سنت تغییر نام زشت                        71

شخصیت در نام مناسب               72

9/3. خواندن با القاب زشت                      73

شیطان را نباید شاد کرد                74

رستاخیز در پرتو نام شایسته                 74

10/3. نوزاد و شیر مادر                        75

11/3. بهره‌وری کودک از  هر دو سینه مادر             76

12/3. کودک و شیرده پاکیزه                77

13/3. شیرِ زنانِ خوش‌سیما                   77

14/3. نوزاد و شیر زنان بدکار                  78

15/3. ضررِ شیر زنان احمق                  78

16/3. شیر و رشد کودک                     79

فتوای مراجع تقلید                    79

17/3. دوران شیر خوارگی                        80

18/3. سرآغاز تغذیه‌ی کودک                 81

19/3. عوامل نفرت از برخی خوراکی‌ها             82

20/3. کودک و برخی آداب                        83

21/3. انواع بیماری‌های کودک                    84

22/3. واکسیناسیون                        86

فصل چهارم: برخی عاد‌ت‌های زیبای کودکانه      87

1/4. کودک و گریه                         87

حکمت گریه‌ی کودکان از زبان وحی              87

2/4. توحید و نیایش در گریه‌ی کودک              88

3/4. اقسام گریه‌ی کودک                         89

4/4. فرزند مایه‌ی آزمایش                       89

5/4. کودک و فطرت توحیدی                  90

6/4. بازی طبیعی کودک                          91

7/4. زیاده‌روی کودک در بازی                    91

8/4. بازی با کودکان                     92

9/4. بازی حضرت فاطمه‌ی زهراJ با کودک خود     93

10/4. کودکی با کودکان                         94

11/4. بازی‌های علمی و هنری                     95

بازی درمانی                     95

اشاره‌ای به آسیب شناسی بازی                96

12/4. فرزند کوچک‌تر وسیلة حسّاسیت               96

فصل پنجم: گلواژة دختران در آیینة فرهنگ اسلام 98

1/5. ویژگی‌های دختران                     98

2/5. دختر، اوج ارزش‌ها                         99

3/5. دختران برکت آفرین و پسران مژده آور      100

4/5. دختر و پسر دو دسته گل یک باغ             100

5/5. تربیت دختر، سپر آتش                 100

6/5. گرامی داشتن دختر گذرنامه‌ی بهشت           101

7/5. سرپرست دختران همنشین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم             101

8/5. نخست نوازش دختران سپس پسران              102

9/5. پرتوی از حقوق پسران و دختران             103

10/5. شادمان کردن دختر یا پسر                 104

11/5. پاداش بوسیدن فرزند                 106

12/5. مجازات نبوسیدن فرزند                    107

13/5. کودک و بوسیدن نامحرم                    107

14/5. پیامبران و داشتن دختر                   108

15/5. کدام دختران؟                       108

16/5. ناراحتی برای داشتن دختر                 109

17/5. آرزوی مرگ دختران                        111

خطرناک‌تر از آرزوی مرگِ دختران              111

دختران و گزارش وحشت‌زا                112

فصل ششم: آموزش‌های طلایی کودک و...       114

1/6. سرآغاز آموزش فرزندان (نخستین درس)       114

2/6. کودک و پاداش آموزش توحیدی           115

3/6. فشرده‌ی آموزش هفت مرحله‌ای کودک            115

4/6. فوائد دانش‌پژوهی در کودکی                 117

5/6. آموزش نجات بخش از مکاتب انحرافی               118

زینب، استاد هفت ساله (اعجاب‌انگیز)               119

رسالت بزرگ                            119

6/6. آموزش دینی و تنبیه                       119

7/6. کودک و عشق‌ورزی به پیامبر و اهل بیت علیهم السلام          120

8/6. قرآن‌آموزی فرزند                     120

9/6. جشنواره‌ی قرآن آموزی                 121

10/6. فرمان قرآن‌خواندن به فرزندان             122

11/6. خواندن قرآن و نعمت‌ها                    122

12/6. فرمان نماز آموزختن به فرزندان           123

13/6. فرمان اقامه نماز و سیره‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم                123

14/6. کودک با دعا و تعقیب نماز                124

15/6. کلاس عملی ذکر و نیاش کودک           125

16/6 . کودک و روزه‌داری                        125

17/6 . کودک و حج                         126

18/6. سرآغاز تکلیف شرعی                  127

19/6 . کودک و آموختن آداب و سنن              127

20/6. آداب سفره‌ی خانوادگی                128

21/6. سفره‌داران ملعون                         128

22/6. کودک و صدقه‌دهی                          128

23/6. کودک و ارزش‌های دینی                129

24/6. کودک و سرچشمه‌ی امر و نهی الهی           130

25/6. کودک و شعائر دینی و مذهبی               130

26/6. مدارا در آموزش و...                          131

27/6. کودک و پرسش دانش‌پژوهی              132

28/6. کودک و بزرگ‌پروری                   134

29/6. مطالعه در متن تقسیم اوقات کودک              135

فصل هفتم: والدین و برخی حقوق فرزندان       137

1/7. سید و سرور تا هفت سالگی                  137

2/7. فرزند و رمز هفت سالگی                    138

3/7. سه هفت سال تا اوج کمال                   139

4/ 7 . چکیده‌ی برنامه‌های سه هفت سال            140

5/7. نتیجه‌ی تربیت سالم یا ناسالم              141

6/7. تا هجده سالگی نبرد عقل و جهل             141

7/7. جلوه‌ا‌ی از حقوق فرزند در کنار خورشید والدین   142

8/7. انکار پدری بدترین ستم بر فرزند           144

9/7. سرپرست ملعون                        145

10/7. نباید بار دوش بیت‌المال بود                   146

11/7 . میراث‌گذاشتن برای ورثه                  147

12/7. محبت و عشق ورزی به کودکان               147

13/7. زیاده‌روی در نیکی به فرزند نه            148

14/7. عبادت در نگاه مهرآفرین به فرزند             148

15/7. مهرورزی متقابل والدین و فرزند           149

16/7. پاداش خدمت به فرزند                149

17/7. دعا برای فرزندان                        150

18/7. نیکی به فرزند جایگزین نیکی به والدین        150

19/7. مهرورزی نامشروع                         151

20/7. غرق شدن در امور خانواده                 151

21/7 . یتیم نوازی                             152

22/7. یتیم آزاری جنایت بزرگ                   153

فصل هشتم: «برخوردهای اخلاقی با کودک»    155

1/8. ادب‌آموزی، برترین هدیه                    155

2/8. نقش الفت در ادب‌آموزی اخلاقی               155

3/8. عفو وگذشت والدین از لغزش فرزند           156

4/8. فرزندان با گلواژه عدالت                  156

5/8. برخوردهای متفاوت با فرزندان              157

6/8. درجه‌بندی فرزندان                         159

7/8. احترام به کودک                      159

کودک در صف جماعت                      159

8/8. دعا برای کودک                       160

داستان مؤمن هندوستانی                 160

9/8. رعایت حقوق کودک در حال عبادت             161

10/8. کودک و رازداری                     161

11/8. سلام کردن بر کودکان                 162

12/8. فرزندان در نماز نجات بخش                163

13/8. کودک و بستر خواب                        163

14/8. اخطار حساس به مادران                    164

15/8. نظافت و عفت کودک                        164

16/8. کودک و عفت‌پروری                        165

17/8. کودک و عملکرد والدین                    166

18/8. کودک و عفت مادر                         166

19/8. عفت در برخوردهای اخلاقی                  167

20/8. جلوگیری کودک از حرام و ناپاک            168

21/8. دو سالگی کودک و اجازه ورود              169

22/8. آمیزش در حضور کودک                 170

چرا کودکان خطرناک؟                   171

23/8. کودک و مظاهر فساد                       171

24/8. کودک و فیلم و سریال‌های مبتذل            172

25/8. کودک و خطر وسواس                   173

26/8. کودک و میهمانی حرام                173

27/8. کودک و وفای به عهد و پیمان              174

28/8. گشت‌و گذار خطرناک کودک                   175

29/8. نفرین به فرزند                     175

30/8. دشنام دادن به فرزند                     176

31/8. کودک و شرم سالم                         177

32/8. کودک و شرم و حیای ناسالم                178

33/8. نشانه‌های بلوغ پسران و دختران            180

34/8. کودک و تشویق به کار و حرفه              181

35/8. کودک و منع معامله                       181

36/8. کودک و کار اجباری                       181

فصل نهم: «پرتوی از رسالت نوجوانان و جوانان» 183

1/9. جوان و مربّی لایق                     183

2/9. جوان و همت بلند و هدف عالی               184

3/9 جوان و اُمید                          184

4/9. جوان و هنرهای ورزشی                 185

5/9. جوان و آموزش و پرورش                187

6/9. دانش نجات از ذلت                         187

7/9. آموزش واجب                          188

8/9. اسلام و مرز دانش پژوهی                    189

9/9. دانش از سرزمین‌های دور                    189

10/9. علم از هر آموزگار                       190

11/9. جوان و آگاهی از زمان خود                190

12/9. جوان و عصر شتاب                         191

13/9. جوان و مطالعه‌ی جنبی (روش جدید مطالعه)       193

14/9. جوان و روزنامه‌ها و مجله‌ها و...              193

15/9. جوان و رادیو و تلویزیون                 194

اشاره به یکی از آسیب‌های تلویزیون و...         194

16/9. جوان و ماهواره                     195

17/9. جوان و اینترنت                     196

آسیب شناسی اینترنت                   196

18/9. جوان و تلفن همراه                       198

تلفن همراه و بهره‌وری نادرست               199

کودک و استفاده از تلفن همراه              200

برخی از آسیب‌های تلفن همراه           200

با مزاحم‌های تلفنی،پیام،چت و... چه بایدکرد؟         202

تلفن همراه وشبکه‌ی اجتماعی یا طوفانی در کمین   202

طوفان مدرن و بی‌خبری خانواده‌ها             203

آهنگ‌های تلفن همراه                   204

19/9. جوان و هنر                         205

جوان هنرجو و هنرآفرین                206

20/9. جوان و بازی                             206

21/9. جوان و خواب                        207

خواب‌های سودمند یا زیان‌بار            208

22/9. جوان و اعتیاد                      210

اقسام اعتیادهای ذلّت بار                   210

23/9. جوان در آیینه‌ی همنشین                   211

24/9. جوان و لباس                        213

25/9. جوان و تجمل‌گرایی                        216

26/9. جوان و توبه                             217

27/9. جوان و تفریح                       217

28/9. جوان و کار                         218

29/9. جوان و پیشه‌وری (تجارت و...)             219

30/9. جوان با نشاط نه تنبل                    220

تنبلی پرتگاه خطرناک                  220

چرا دقیقه‌ی 90 ؟!                     221

31/9. جوان و تشویق                       222

32/9. جوان و سیاست                       222

33/9. جوان و امور نظامی                       223

34/9. جوان و زبان‌های خارجی                    223

زبان و برخی از مسائل مهم                  223

35/9. جوان مسلمان و هجرت                 225

36/9. جوان و دوستی و دشمنی                    227

قداست و فواید صله رحم                227

37/9. جوان و مردم‌آزاری                        229

38/9. جوان و ازدواج                      230

معرفی تفصیلی منابع عمده تحقیق                   232

معرفی آثار مؤلف                             236

پیشگفتار

n

ٱلحَمْدُ لِلّٰهِ ٱلَّذِی أَدَّبَ رَسُولَهُ بِأَحْسَنِ ٱلآدَابِ لِیَکُونَ لِلْعَالمَینَ رَحْمَةً وَ بَعَثَهُ لِتَتْمِیمِ مَکَارِمِ أَخْلَاقِ ٱلْاُمَّةِ وَ ٱلصَّلَاةُ وَ ٱلسَّلَامُ عَلَی آلِهِ وَ ذُرِّیَّـتِهِ ٱلطَّیِّـبَةِ.

خدای بزرگ را حمد و سپاس که توفیق عنایت فرمود تا برخی از کتاب‌هایی که احساس نیاز می‌شد را به جامعه‌ی فرهنگی ارائه دهم.

با توجه به نیازجوانان «ارمغان ازدواج» (ارمغان1) را نوشتم و تاکنون 3 بار چاپ و مورد استقبال جوانان قرار گرفته است؛ و «ارمغان خانواده» (ارمغان2) در انتظار چاپ می‌باشد؛ اینک کتاب حاضر «ارمغان تربیت» (ارمغان3) (دانش‌ویژه‌ی کودک، نوجوان و جوان) که در دست شما است، جالب‌ترین و سودمندترین کتابی است برای هر خانواده به ویژه نسل جوان و آینده‌سازان عزیز.

اُمید آن که بنای زندگی و زندگانی جامعه با تربیت سالم اسلامیِ نونهالان از تهداب به اساس جهان‌بینیِ توحید‌ی و اخلاق اسلامی، قوی، محکم، مدبّرانه و مطابق مقتضیات شایسته‌ی زمان گذاشته شود تا کاخ سعادت بشریت به بلندای ثریّا راست و استوار بالا رود. به امید سعادت و خوشبختی جامعه‌ی اسلامی در جهان. «وَ ٱللهُ مِن وَّرآءِ ٱلقَصْدِ»

کتاب حاضر در 9 فصل تنظیم و به این ترتیب ارائه می‌شود امید آن‌که با طرح‌ها و نقدهای سالمِ خویش افتخار ببخشید.

فصل اوّل: جایگاه فرزند در فرهنگ اسلام. [فرزند بیشتر، نه‌کمتر]

فصل دوّم: سرآغاز رسالت (تربیت پیش از ولادت.)

فصل سوّم: آداب ویژه و تربیت از آغاز ولادت.

فصل چهارم: عادت‌های زیبای کودکانه.

فصل پنجم: گلواژه‌ی دختران در آیـیـنه‌ی فرهنگ اسلام.

فصل ششم: آموزش‌های طلایی کودکانه.

فصل هفتم: والدین و برخی حقوق فرزندان.

فصل هشتم: برخوردهای اخلاقی با کودکان.

فصل نـهم: پرتویی از رسالت جوانان و نوجوانان.

فصل اول: جایگاه فرزند در فرهنگ اسلام

اشاره

در این فصل موقعیّت فرزند از منظر دین اسلام را به نظاره خواهیم نشست و در این باره به برخی مطالب فهرست‌گونه خواهیم پرداخت:

1/1. فرزند، نور چشم و عطرِ جان

بدون تردید بیشترین انسان‌ها در زندگی به داشتن فرزند عشق می‌ورزند تا درخت زندگی‌شان همواره بارور باشد و تداوم وجودشان را در وجود فرزندان خود می‌دانند، امّا برخی دیگر از این عشق بی‌بهره‌اند و یا اشتیاق کم‌تر دارند؛ مکتب انسان‌ساز و زندگی‌آفرین اسلام، مردم را به داشتن فرزند تشویق کرده است تا این فیض همواره پایدار باشد.

! عن رسول ٱلله صلی الله علیه و آله و سلم:«أُطْلُبُوْا ٱلْوَلَدَ وَ ٱلْتَمِسُوهُ، فَإِنَّهُ قُـرَّةُ ٱلْعَینِ وَ رَیْحانَةُ ٱلقَلْبِ، وَ إِیّاڪُمْ و ٱلْعَجْزَ وَ ٱلْعُقْرَ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «با التماس و توجّه، فرزند بخواهید؛ زیرا فرزند نور چشم و گل عطرآگین دل و جان است، و بپرهیزید از ناتوانی و نازایی.» [مبادا اظهار ناتوانی کنید یا آن قدر سهل انگاری، بی توجّهی و امروز و فردا کنید تا ناتوان، ضعیف یا نازا شوید.]

2/1. فرزند، میوه‌ی دل

فرزند از نظر مادّی و معنوی از جایگاه ویژه‌ای بهره‌ور است و در تربیت و پرورش علمی و عملی، جایگاه او تغییرپذیر است و از یک نظر فرزند، تداوم وجود انسان، ثمره‌ی دل و روان و امید زندگی انسان است.

! عَن رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«إِنَّ لِکُلِّ شَجَرَةٍ ثَمَرَةٌ وَ ثَمَرَةُ ٱلقَلْبِ ٱلْوَلَدُ.»⁽¹⁾

پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله و سلم: «هر درختی میوه‌ای دارد، و فرزند میوه‌ی دل و جان است.»

! عَنْ أَبی‌عَبدِاللهِ علیه السلام:«مِنْ سَعَادَةِ ٱلرَّجُلِ ٱلْوَلَـدُ ٱلصَّالِحُ.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «داشتن فرزند شایسته (سرمایه‌ی) خوشبختی است.»

3/1. پاره‌ی جگر با شفاعت و نیایش

فرزند همانند جگر است و از نظر مادّی و معنوی برای والدین سودمند. (به شرط تربیت سالم و...)

! عَنِ ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم:«ٱلْوَلَدُ کَبِدُ ٱلمُؤْمِنِ إِنْ مَاتَ قَبْلَهُ صَارَ شَفِیعاً...»⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «فرزند برای انسان مؤمن (همانند) جگر است، هرگاه پیش از او بمیرد، شفیع او خواهد بود؛ و اگر پس از وی درگذرد، برایش از خدا آمرزش می‌خواهد و خدا نیز او را می‌آمرزد.»

4/1. فرزند صالح، همای سعادت

فرزندان شایسته از نظر مادّی و معنوی جلوه‌های سعادت و همای

خوشبختی برای پدر بلکه برای خانواده هستند.

! عَن رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مِنْ سَعَـادَةِ ٱلْمَـرءِ ٱلْخُلَـطَآءُ ٱلصَّالِحُونَ وَ ٱلْـوَلَدُ ٱلْبـَارُّ»⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم: «از مایه‌های خوشبختی انسان، دوستان و همنشینان صالح و شایسته و فرزند نیکوکار می‌باشد.»

! عَنِ ٱلْإمامِ زَیْنِ ٱلْعابِدینَ علیه السلام:«مِنْ سَعَادَةِ ٱلرَّجُلِ، أَن یَّکُونَ لَهُ وُلـدٌ یَسْتَعِینُ بِهِمْ»⁽²⁾

امام زین العابدین علیه السلام: «از وسیله‌های خوشبختی انسان این است که فرزندانی (خوب) داشته باشد که از آنان کمک و یاری بجوید.»

! عَنْ رَسولِ رَبِّ ٱلعالَمینَ صلی الله علیه و آله و سلم:«مِیرَاثُ اللهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ عَبْدِهِ ٱلْمُؤْمِنِ، وَلـَدٌ یَعْبُدُهُ مِنْ بَعْدِهِ»⁽³⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «میراث خداوند از بنده‌ی مؤمنش فرزندی است که پس از او، خدا را عبادت کند.» یعنی فرزند صالح و مؤدّب در خانواده‌ی مذهبی برترین کمک برای عبادت و خداپرستی است.

5/1. فرزند، وارث ارزش‌ها

پیشوایان مکتب وحی از نداشتن فرزند رنج می‌بردند و با کمال اُمید به رحمت حق به عنوان هبه‌ی ارزنده‌ای از خدای سبحان فرزند می‌خواستند، چنانچه حضرت زکریا علیه السلام از ذات هستی بخش فرزند را به

عنوان یک عطیّه‌ی الهی خواست ...فَهَبْ لِیٖ مِن لَّدُنْکَ وَلِیًّا یَرِثُنِیٖ وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ وَٱجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا⁽¹⁾

... [خدایا!] تو از جانب خود جانشینی به من عطا کن و ببخش، که وارث من و دودمان یعقوب باشد و او را مورد رضایت خود قرار ده.

6/1. فرزند گلواژه‌ی خیر

عنایات و الطاف خداوند سبحان جَلَّ جَلالُهُ به بندگانش افق‌ها‌ی فراوانی دارد که یکی از برجسته‌ترین افق‌ها عطا کردن فرزند است:

! در روایتی از امام رضا علیه السلامآمده است: «إِنَّ ٱللهَ تَبارَکَ وَ تَعالیٰ إِذا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَیْراً لَمْ یُمِتْهُ حَتّیٰ یُرِیَهُ ٱلْخَلَفَ.»⁽²⁾

«هرگاه خداوند بلند مرتبه برای بنده‌ای خیری بخواهد، تا فرزندی به او عطا نکند او را نمی‌میراند.» [البته برخی را روی حکمت فرزند نمی‌دهد.]

7/1. فرزند برکت خانه

یکی از پنجره‌های نزول برکتِ خدای سبحان داشتن فرزند است.

! در حدیثی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آمده است: «یَـٱبْنَ عَبّـــاسٍ! بَیْتٌ لا صِبْیانَ فیٖهِ لٰا بَرَکَتَ فیٖهِ»⁽³⁾

«ای ابن عباس! خانه‌ای که [زن و مرد از داشتن فرزند جلوگیری کنند و] در آن فرزندی نباشد، بی‌برکت است.» [فرزند نداشتن عیب نیست، امّا فرزند نخواستن، عیب بزرگی است، اگرچه به هر بهانه و دلیلی.]

لطیفه

 جوانی به همسرش گفت: مواظب باش حامله نشوی، زیرا با داشتن فرزند لذّت نخواهیم برد، من تو را دوست دارم نمی‌خواهم دارای فرزند شوی. همسر دیگری انتخاب می‌کنم که برای‌مان فرزند بیاورد! عروس گفت: اگر این نظر مزخرف را داری عروسی را به عزا تبدیل می‌کنم!!! .

8/1. فرزند و تداوم انسان

از نظر روانی اکثر انسان‌ها می‌خواهند در دنیا عمر طولانی داشته باشند و نیز پس از خود تداوم‌شان را در فرزندان شایسته‌ی‌شان می‌دانند که پس از مردن باز هم زنده‌اند، زیرا نسل و فرزندان‌شان جای‌گزینند.

 ! این حقیقت را در بیان امیر بیان، امام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌خوانیم: «کسی‌که بدون فرزند از دنیا برود [و اندیشه فرزند داشتن نداشته باشد] گویا در بین مردم نبوده است.(وَ مَنْ ماتَ وَ لَهُ خَلَفٌ فَکَأَنَّـهُ لَمْ یَمُتْ⁽¹⁾) و هرکس بمیرد و فرزند [صالح و شایسته] از او مانده باشد گویا نمرده است.»

9/1. جایگاه فرزند در اندیشه‌ی اندیشمندان

اندیشمندان دنیا توجّه عمیق به داشتن فرزند در خانواده‌ها داشته و به زبان های گوناگون آن را ابراز کرده‌اند.

ویل دورانت: «ازدواج به خاطر فرزند داشتن به وجود آمده است...»

نیچه: «زن معمّایی است که حلّ آن بچّه داشتن است.»⁽²⁾

جان بی‌کایزل: «در خانواده‌ی بی‌فرزند، آن مایه‌ی محبّت، خوشی و سرگرمی که باید، وجود ندارد.» و نیز صدها اندیشمند دیگر.

در مکتب اسلام، فرزند به عنوان نعمت، رحمت و حسنه گفته شده است و نیز وارث زندگانی انسان که در قرآن عظیم الشأن و سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه‌ی طاهرین علیهم السلام که جوشش‌گاه وحی‌اند، بسیار عالی و گاهی با حکمت و فلسفه‌ی آن مطرح شده است.

10/1. فرزند کمتر یا بیشتر؟

سال‌هاست که در کشورهای اسلامی و غیر اسلامی از طریق رسانه‌ها و حتّی از زبان برخی علمای مسلمان و اندیشمندان، داشتن فرزندِ کمتر تبلیغ می‌شود و میلیاردها دلار، یورو و... خرج می‌شود که از داشتن فرزند بیشتر جلوگیری شود در حالی‌که اسلام عزیز، مسلمانان را به داشتن فرزند بیشتر سفارش کرده است، و می‌فرماید: دختران حسنه و پسران نعمت‌اند. پس چه بهتر که فراوان باشند، و خداوند رزق همه را عنایت می‌فرماید:

نَحْنُ نَرْزُقُـکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ...⁽¹⁾(ما شما و آنان را روزی می‌دهیم...) پس نگرانی چرا؟. در این باره روایات فراوان است که به ذکر یک روایت بسنده می‌شود. ! عَنْ رَسولِ ٱللهِ2:«أکْثِرُوا ٱلْوَلَدَ اُکٰاثِرُ بِڪُمُ ٱلْأُمُمَ غَداً.»⁽²⁾

پیامبر 7: «فرزند فراوان بیاورید، در فردای قیامت زیاد بودن شما را با امّت‌های دیگر مطرح و بیان خواهم کرد.»

فشرده‌ی سخن این که ازدواج شرعی و قانونی، تشکیل خانواده، تکثیر نسل و زاد و ولدهای مشروع فواید فراوانی دارد و نیز حکمت‌هایی در آن نهفته است، و ازدواج‌گریزی، گسترش فساد اخلاقی، جلوگیری از زاد و ولد قانونی، سقط جنین و... آسیب‌های جبران ناپذیرِی همانند انقراض نسل و... را به دنبال دارد.

یک آمار ناگوار

جام‌جم می‌نویسد:...آمار می‌گویند:4/14 درصد خانواده‌های ایرانی فرزند ندارند و حدود 19 درصد نیز تک فرزند هستند و... .⁽¹⁾

در ایران پس از یک دوره‌ی طولانی تبلیغ، تلاش و سخت‌گیری به نام کنترل جمعیّت؛ یک بیانیّه‌ی تحلیلی، اندیشمندانه، عالمانه و حکیمانه‌ی مقام معظم رهبری (مدّ ظلّه العالی) جو را عوض کرد و اوضاع را کاملاً تغییر داد و به راستی پنجره‌های امید را فراروی جامعه‌ی جوان گشود؛ البتّه در صحنه‌های عملی، فرهنگ‌سازی و فرهنگ‌پروری باید کرد.

یک نمونه‌ی مهم و خطرناک (انقراض نسل کره‌ی جنوبی)

دیلی تلگراف: طبق نتایج بررّسی تحقیقات مجلس ملّی در سئول چنانچه جلویِ نرخ پایینِ زاد و ولد در کره‌ی جنوبی گرفته نشود، نسل مردم کره‌ی جنوبی تا سال2750م منقرض می‌شود.

نرخ زاد و ولد درکره‌ی جنوبی19/1 فرزند به ازای هر زن در سال 2013م رسید. جمعیّت آن کره تا سال 2056م به40 میلیون تَن و در

2136م به 10 میلیون تَن می‌رسد، آخرین شهروندکره‌ی جنوبی در سال2750م می‌میرد و نخستین جایی است که نسل آن منقرض می‌شود.⁽¹⁾

11/1. فرزند ناشایسته، ویران‌گر ارزش‌ها

آن‌گونه که فرزندان صالح مایه‌ی افتخار و سربلندی خانواده هستند، فرزندان ناپاک، سرکش و لااُبالی، بر باد دهنده‌ی افتخارات و نام و نشان خانوادگی و ارزش‌ها خواهند بود.

! عَنْ أَمیرِٱلْمُؤْمِنینَ علیه السلام:«وَلَدُ ٱلسَّوْءِ یَهْدِمُ ٱلشَّرَفَ وَ یَشْیِنُ ٱلسَّلَفَ، وَلَدُ ٱلسَّوءِ یَغُرُّ ٱلسَّلَفَ وَ یُفْسِدُ ٱلخَلَفَ.»⁽²⁾

امام أمیرالمؤمنین علیه السلام: «فرزند بد، شرافتِ انسان را از بنیاد ویران می‌کند و پیشینه‌ی خانوادگی را زشت و لکّه‌دار می‌سازد. فرزند ناشایسته گذشته‌های انسان را تباه و آینده را به فساد و تباهی می‌کشاند.»

12/1. ادب زشت تا نژاد زشت

آن‌گونه که برخی از انسان‌ها از نژاد و اصل و نسب فرومایه هستند، باعث ننگ جامعه اند، ! چنان‌چه امام حسین علیه السلام درباره‌ی عبیدالله بن زیاد فرمود: «إِنَّ ٱلدَّعِیَّ بْنَ ٱلدَّعِیِّ قَد رَکَزَ بَینَ ٱثْنَتَیْنَ بَینَ ٱلسِّلـَّةِ وَ ٱلذِّلـَّـةِ وَ هَیْهَاتَ مِنّا ٱلذِّلـَّـةُ...»⁽³⁾«انسان فرومایه‌ی پست، فرزند انسان پست، مرا در بین دو چیز مخیّر ساخته است، بین شهید شدن و بیعت‌کردن با یزید، و پذیرفتنِ ذلّت و زبونی از ما بسیار بسیار دور است ... .»

حضرت پیامبر مکرّم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم نقش تخریبی ادب و روش پست را همسانِ نژادِ پست و آلوده دانسته است.

! عَنِ ٱلنَّبِیِّ ٱلخاتَمِ7«أَدَبُ ٱلسَّوْءِ کَعِرْقِ ٱلسَّوْءِ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «ادب و فرهنگ زشت همانند نژادِ زشت و پست می‌باشد.»

13/1. بدترین فرزندان (عاق شدگان)

هر عملکرد و برخورد ناسالم و نامشروع فرزند که موجب ناراحتی و نارضایتی والدین شود وسیله‌ی عاق است، و عاق والدین از بزرگ‌ترین گناهان و سبب محروم‌شدن از رحمت خدا و بهشت برین است.

! عَنْ أمیرِٱلْمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«شَرُّ ٱلْاَوْلادِ ٱلْعَاقُّ.»⁽²⁾

امیر مؤمنان امام علی علیه السلام: «بدترین فرزندان، آن است که (نسبت به والدین خود) سرکشی و نافرمانی کند»

! عَنْ أمیرِٱلْمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«وَلـَدٌ عُقُوقٌ مِحْنَةٌ وَ شُؤُمٌ.»⁽³⁾

امیرمؤمنان علی علیه السلام: «فرزندی که سرکشی و نافرمانی کند (در برابر پدر و مادر) سراسر محنت، رنج و نامبارکی است.»

! عَنْ أمیرِٱلْمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«أَشَدُّ ٱلْمَصَآئِبِ سُوءُ ٱلْخَلَفِ.»⁽⁴⁾

امیرمؤمنان علی علیه السلام: «از بدترین مصیبت‌ها برای انسان (فرزندان) بدی است که بعد از انسان جایگزین گردند.»

لطیفه

مردی به فرزندش گفت: من تو را عاق می‌کنم. فرزند ناخلف گفت: من تو را قاق می‌کنم. دوستش خندید گفت: قاق چیست؟! گفت: همه جا مردم‌آزاری می‌کنم تا مردم پدرم را نفرین کنند و فحش بدهند.!!!

14/1. فرزند و ناگواری‌ها

بزرگ‌کردن و تربیت فرزند، آن‌گونه که مایه‌ی امید و آرزوهاست، مایه‌ی نگرانی و ناگواری‌ها نیز خواهد بود.

! عَنِ ٱلرَّسولِ صلی الله علیه و آله و سلم:«ٱلْوَلَدُ مَجْبَنَةٌ، مَبْخَلَـةٌ، مَحْزَنَةٌ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «فرزند مایه‌ی ترس و نگرانی (از عاقبت امر او) و بخل‌ورزی (به فکر حفظ جان و موفّقیت او) و مایه‌ی اندوه و غصّه (از مصائبی که بر او فرود می‌آید) می‌باشد».

فصل دوّم: سرآغاز رسالت [تربیت پیش از ولادت]

اشاره

رسالت والدین به ویژه مادر، پیش از ولادت فرزند، بسیار مهم‌است و از نظر روان‌شناختی، تربیتِ اساسی کودک پیش از تولّدش آغاز می‌شود.

در صورتی می‌توان کودک شایسته، نخبه، نابغه و دارای شخصیّت بالا تحویل جامعه داد که به فرمان‌های مکتب وحی عمل شود. با توجّه به این آرمان نخستین رسالت‌ها را به این شرح باید در نظر داشت:

در این فصل برخی از آن مطالب به طور فشرده مطرح و مورد ارزیابی قرار خواهدگرفت. [در این‌باره مطالب فراوانی در کتاب ارمغان ازدواج (ارمغان1) و ارمغان خانواده (ارمغان 2) بیان شده است.]

1/2. مهم‌ترین حقوق فرزند

از نظر اسلام و جایگاه ویژه‌ی انسانی، از مهم‌ترین ویژگی‌های بشری رعایت حقوق متقابل است. بنابراین، آن‌گونه که والدین حقوق فراوانی بر فرزندان دارند، فرزندان نیز حقوق قابل توجّهی بر پدر و مادر دارند و جالب است که نخستین حقوق فرزندان بر پدر پیش از انعقاد نطفه‌ی آنان، انتخاب مادر خوب برای آن‌هاست و در تداوم آن، نام شایسته، ادب ارزنده و حرفه‌ی مناسب و نیکو برگزیدن است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم لَمّا سُئِلَ عَنْ حَقِّ ٱلْوَلـَدِ:«تُحَسِّنَ إِسْمَهُ وَ أَدَبَهُ وَ تَضَعَهُ مَوْضِعاً حَسَناً.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم (در پاسخ پرسش از حق فرزند): «نام نیکو و خوب بر او بگذاری و خوب تربیتش کنی و شغل و حرفه‌ی خوب و مناسبی برای او انتخاب کنی.»

دین مقدّس اسلام، توجّه به معنویّات و مادّیّات، به دین و دنیا، به فرد و جامعه دارد. شغل و حرفه‌ی شایسته یک ضرورت است و باید انسان به ویژه جوانان دارای کسب و کار باشند که ! امیرمؤمنان علیه السلام می‌فرمایند: «برترین چیزی که انسان را صیقل می‌دهد (آماده می‌سازد) کار است.»

2/2. فرزند نخبه از مادر وارسته

! عَنِ ٱلإمامِ ٱلصَّادِقِ علیه السلام:«تَجِبُ لِلْوَلَـدِ عَلیٰ وَالِـدِهِ ثَلاثُ خِصالٍ: إِخْتِیارُهُ لِوَالِـدَتِهِ وَ تَحْسِینُ ٱِسْمِهِ وَ ٱلمُبالَغَةُ فیِ تَأْدیـبِهِ»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «[از مهم‌ترین حقوق] برای فرزند سه حق بر پدر لازم است: مادری شایسته برای او برگزیند؛ نام نیکو برایش انتخاب کند، و در تربیت و ادب سالم او تلاش فراوان به خرج دهد.»

! عَنْ أبِی‌الْأَئِمَّةِ عَلیّ علیه السلام:«أَلوَلَـدُ مَطْبُوعٌ عَلیٰ أُمِّهِ»⁽²⁾

ابوالأئمه امام علی علیه السلام: «فرزند بر [رفتار و همانند] مادر خویش سرشته شده است.» آری نقش مادر مهم‌تر و برجسته‌تر از نقش پدر است.

3/2. فرزند خجسته از پدر شایسته

در ارمغان ازدواج (ارمغان1) بیان شد که انتخاب همسر طرفینی است و باید زنان نیز مردان صالح و سالم را انتخاب کنند، زیرا فرزندان ارزنده از پدران شایسته به بار خواهند آمد.

! عَنِ ٱلْإمامِ ٱلْباقِرِ علیه السلام:«یُحْفَظُ ٱلْأَطْفالُ بِصَلاحِ آبآئِهِمْ»⁽³⁾

امام باقر علیه السلام: «کودکان و فرزندان با شایستگی پدران‌شان حفظ و نگهداری خواهند شد.»

! عَنِ ٱلْإمامِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«إِنَّ ٱللهَ لَیُفْلِحُ لِفَلاحِ ٱلرَّجُلِ ٱلـمُؤْمِنِ وُلْـدَهُ وَ وُلْـدَ وُلْـدِهِ»⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام: «همانا خداوند با رستگاری و خوشبختی مرد مؤمن فرزندان و نوادگانش را شایسته و رستگار می‌سازد.»

پس روشن شد که انتخاب همسر در واقع انتخاب فرزند است. با آن هم باید باور داشت که نقش مادر به مراتب بالاتر از نقش پدر خواهد بود.

چه زیباست گفته‌ی سعدی:

«زمیـن شـوره سنبـل بر نیــارد       در او تخم عمل ضایع مگردان.»

امّا اگر مادر شایسته بود [دین‌دار، باتقوا، خوش اخلاق، بانظم، آگاه، خردمند، دور اندیش و...] فرزندِ با افتخار تحویل جامعه خواهد داد.

چه خوشایند است این سروده‌ی سهیلی:

رخساره‌ی همسرم بود گلشن من‌    -    باشد زنِ من راحت جان و تن من

خوب و بدِ گل ز باغبان باید دید‌   -    پس خُرّمُ و زنده باد، مادر زن من.⁽¹⁾

والدینِ همسر همانند والدینِ خود انسان دارای حقوق مهم شرعی می‌باشند و باید رعایت گردند؛ اما آدم‌های بی‌فرهنگ، بی‌دیانت و خدانشناس نه تنها حقوق آنان را رعایت نمی‌کنند که به آنان بی‌احترامی می‌کنند، دشنام می‌دهند و حتّی به آنان ستم می‌کنند. [نعوذ بالله منه]

4/2. رعایت مقرّرات آمیزش

اگر مقرّرات اسلام در مواقع آمیزش رعایت شود، فرزندان شایسته و سالم به بار خواهند آمد. مثلاً اگر آمیزش با وضو، با نام خدا، در مکان مناسب، در زمان مناسب و... صورت بگیرد و نیز اگر خشونت یا افسردگی وجود نداشته باشد فرزند سالم به وجود خواهد آمد. [در این‌باره در کتاب

ارمغان خانواده (ارمغان2) به تفصیل سخن گفته شده است.

(مثلاً: ! از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است هرگاه مردی با زنی در حال حیض آمیزش کند و فرزند جزامی و یا پیس به وجود آید، تنها باید خود را سرزنش کند و... .)⁽¹⁾

5/2. فرزند نداشتن

گفته شد که فرزند نخواستن عاقلانه نیست، امّا فرزند نداشتن ممکن است مصالحی داشته باشد و از اختیار انسان بیرون است. گاهی خداوند کسانی را بر اساس حکمتش از داشتن فرزند محروم می‌کند که حتماً مصالحی در کار است و بشر از درک آن‌ها عاجز است.

فرزنددارشدن و نشدن انسان، تنها کار خداست که در قرآن بسیار عالی و روشن بیان شده‌است:>... یَهَبُ لِمَن یَّشَآءُ إِنٰاثًا وَ یَهَبُ لِمَن یَّشَآءُ ٱلذُّکُورَ أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْـرَانًا وَ إِنَاثًا وَ یَجْعَلُ مَن یَشَاءُ عَقِیـمًا إِنَّهُ عَلِیـمٌ قَدِیرٌ) ⁽²⁾

... به هر کس اراده کند دختری می‌بخشد و به هر کس بخواهد پسر؛ یا [اگر بخواهد] پسر و دختر هر دو را برای آنان عنایت می‌کند، و هر کس را بخواهد عقیم و نازا قرار می‌دهد؛ زیرا او دانا و توانا است. )

6/2. فرزند نخواستن (نازایی خودخواسته)

گاهی انسان در اثر بی‌توجّهی، بی‌تجربگی، لجاجت و... زمینه‌ی نازایی خود را فراهم می‌سازد. چنان‌چه دکتر «ساموئل رینورمیکر» آمریکایی، متخصص زنان و زایمان می‌گوید: «قسمت عمده‌ی نازایی‌ها

در نتیجه‌ی نامطلوب بودن سلامت عمومی بدن است؛ نامساعد بودن آب، هوا، تغذیه، رعایت نکردن بهداشت، میکروبی شدن دندان‌ها، چرک لوزه‌ها، نامنظّم بودن قاعدگی، مسمومیّت‌های مزمن از شراب، مرفین، الکل و ... در سطح وسیعی زمینه‌ی نازایی را فراهم می‌سازد.

7/2. چهره‌ی نوینِ جاهلیّت

برخی از انسان‌ها به داشتن فرزند عشق می‌ورزند امّا متأسفانه از هزینه‌ی زندگی در هراس‌اند غافل از آن که خداوند رازق مطلق است.

این اندیشه سابقه‌ی ننگینی در تاریخ دارد که برخی از مردمِ دور از تمدّن و بی‌فرهنگِ دورانِ جاهلیّت، فرزندانِ شان را به خاطر ترس از فقر زنده به گور می‌کردند. خداوند برای سرزنش آنان و بیان یک حقیقت مسلّم می‌فرماید:

... وَ لاتَقْتُلُوۤا أَوْلٰادَڪُمْ خَشْیَةَ إِمْلٰاقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُـهُمْ وَ إِیّٰاڪُمْ...⁽²⁾ ... و فرزندان خویش را از ترس فقر نکشید؛ ما آنان و شما را روزی می‌دهیم، کشتن آن‌ها گناه بزرگی است. و نیز می‌فرماید: وَ مَا مِنْ دَآبَّـةٍ فِی ٱلأَرْضِ إِلّٰا عَلَی ٱللهِ رِزْقُهَا ...⁽³⁾

هیچ جنبد‌ه‌ای در زمین نیست مگر آن که روزی او بر خداست... ! چه زیبا است بیان امام کاظم علیه السلام که برای بکر بن صالح نوشت: «... اُطْلُبِ ٱلْوُلـْدَ فَإِنَّ ٱللهَ یَرْزُقُـهُـمْ.»⁽¹⁾

«... از خداوند فرزندانی بخواه. همانا خدا آنان را روزی می‌دهد.» [جالب است که فرمود: فرزندانی بخواه؛ آری فرزند بیشتر، نه کمتر.]

ترس از فقر و تنگدستی ناشی از ضعف ایمان و تلقین غلط شیطان است؛ خدای سبحان می‌فرماید: ٱلشَّیْطَانُ یَعِدُکُمُ ٱلْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُمْ بِٱلْفَحْشَاءِ...⁽²⁾شیطان شما را (در هنگام انفاق [و نیز در مواقع مهم دیگر مثل ازدواج‌کردن، فرزندآوردن و...] وعده‌ی فقر و تهی‌دستی می‌دهد؛ و به فحشا و زشتی‌ها امر می‌کند، و خداوند وعده‌ی آمرزش و فراوانی به شما می‌دهد، و قدرت خداوند وسیع و به همه چیز دانا [و توانا] است.)

8/2. خیانت نازا ساختن دیگران

گاهی ممکن است انسان‌های جانی و خائن که دین‌شان را معامله می‌کنند، کسانی را با دارو، غذا و... نازا بسازند که سخت خطرناک است. از نظر اسلام آنان در دنیا و آخرت قابل مجازات می‌باشند.

مسئولانِ سازمان‌های جهانی و کشوری برای کنترل جمعیّت، حق ندارند کسی را بدون اجازه او و همسرش عقیم و نازا بسازند، و در صورت تخلّف باید محاکمه شوند.

زن دائمی نباید بدون رضایت شوهرش خود را عقیم و نازا بسازد.

زن و شوهر حق ندارند که همدیگر را مجبور به قطع لوله و نازایی کنند، و در صورتی‌که مفسده و ضرر نداشته باشد می‌توانند از حامله شدن جلوگیری‌کنند. [البته در تمام مسائل شرعی مطابق فتوای مرجع تقلیدشان باید عمل‌کنند.]

9/2. راه‌های فرزند خواهی

اشاره

انسان‌های مؤمن با امید و آرزو از خدای سبحان فرزند طلب می کنند، و باید توجّه داشت که فرزند خواستن راه‌های مختلف مادّی و معنوی دارد. در این مختصر به برخی به این شرح اشاره می‌شود:

1ـ دعا و نیایش

دعا و نیایش برای طلب فرزند به روش‌های مختلفی در روایات مطرح شده است؛ ! در روایتی است که مردی شصت ساله محضر امام محمّد باقر علیه السلام از کمیِ فرزند شکایت کرد، حضرت فرمود: «در سه روز پیاپی پس از نماز عشاء و نماز صبح، هفتاد بار «سُبْحانَ اللهِ» و هفتاد بار «أَسْتَغْفِرُ اللهَ» بگو، سپس این آیات را تلاوت کن: إِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّـهُ کانَ غَفَّاراً، یُرْسِلِ ٱلسَّمآءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً، وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنینَ، وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهَاراً. و در سوّمین شب با همسرت آمیزش کن، به خواست خدای سبحان دارای پسری نیک و سالم خواهی شد.» آن مرد چنین کرد و سالی نگذشت که خدا برایش فرزندی عنایت فرمود.⁽¹⁾

! و نیز امام رضا علیه السلام به علی بن‌محمد صَیْمُری فرمود: «انگشتر فیروزه انتخاب کن و روی نگین آن بنویس:

رَبِّ لاتَذَرْنِی فَرْداً وَ أَنْتَ خَیْرُ ٱلْوَارِثِینَ.⁽¹⁾پروردگارا مرا تنها نگذار و تو بهترینِ وارثان هستی. دارای فرزند خواهی شد.»⁽²⁾

2ـ آوای اذان برای فرزند خواهی

یکی دیگر از راه های طلب فرزند گفتن ندای ملکوتی اذان با صدای بلند در منزل ذکر شده است. (! عَنْ هِشامِ بْنِ إِبْراهیمَ: إِنَّهُ شَکَا إِلیٰ أَبِی‌ٱلْحَسَنِ علیه السلام سُقْمَهُ وَ أَنَّهُ لایُولـَدُ لَهُ فَأَمَرَهُ أَنْ یَرْفَعَ صَوْتَهُ بِٱلْأَذَانِ فِی مَنْزِلِهِ، قالَ:«فَفَعَلْتُ، فَأَذْهَبَ ٱللهُ عَنِّی سُقْمِی وَ کَثُرَ وُلـْدِی.»⁽³⁾)

از هشام بن ابراهیم روایت شده است که نزد امام کاظم علیه السلام از این که به دلیل بیماری فرزند دار نمی‌شود شکوه کرد، امام به او سفارش کرد که در خانه‌اش با صدای بلند اذان بگوید. او می‌گوید: «چنین کردم خدای سبحان بیماریم را درمان بخشید و فرزندان بسیار یافتم.»

3ـ اثر کاسنی و... در فرزند دار شدن

خوردن گیاه کاسنی در موارد زیادی از جمله درباره‌ی فرزند خواستن سفارش شده‌است. ! از حضرت امام رضا علیه السلام روایت شده است: «... هر کس دوست دارد که دارایی فراوان و فرزندان بسیار داشته باشد، پیوسته از گیاه کاسنی بخورد.»⁽⁴⁾

! از امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام روایت شده است: «یکی از پیامبران به خدای سبحان شکوه کرد که امّتش فرزندان اندک به جا می‌گذارند، خدا دستور داد تا امّتش را به خوردن تخم مرغ سفارش کند، آنان نیز چنین کردند و فرزندانِ بسیار یافتند.»⁽¹⁾

فشرده‌ی فهرست‌گونه‌ای از برخی وسایل طلب فرزند:

در گفتار پیشوایان دین، حکما، پزشک‌های متخصّص قدیم و جدید برای باروری، مسائل و مطالب فراوانی مطرح شده است، در این‌جا به برخی فهرست وار اشاره می‌شود:

1.دعا و نیایش، 2. طلب استغفار، (که شاید کفران کرده و حق را نادیده گرفته باشد)، 3. بلند اذان گفتن در داخل خانه، 4. دو رکعت نماز بخواند و پس از نماز 71 بار در سجده «أَسْتَغْفِرُاللهَ» بگوید، آن‌گاه با همسرش آمیزش کند و بگوید: «ٱللّٰهُمَّ ٱرْزُقْنی وَلَداً لِاُسَمِّیَهُ بِٱسْمِ نَبِیِّکَ (مُحَمَّد2) و بعد از آن که غسل کرد در سجده بیش از هفتاد بار طلب استغفار کند. (خدا برایش فرزند عنایت خواهد کرد.)⁽²⁾5. خوردن کاسنی، 6.خوردن تخم‌مرغ با گوشت. 7.خوردن شیر با عسل 8. استفاده کامل از مواد پروتئینی (گوشت، تخم‌مرغ، ماهی، پنیر و...) 9. ویتامین‌ها، مواد معدنی مانند کلسیم، فسفر و ویتامینE و... به قول دکترساموئل) 10. از همه مهم‌تر این‌که با آزمایش فنّی از نظر متخصّصان ارزیابی شود که اگر آویل

یا ژن ضعیف باشد، باید تقویت شود یا شاید قابل باروری نیست، امّا در مورد کِشت، لقاح و... مطابق شریعت باید عمل کرد. [درباره لقاح و باروری از نظر پزشکی و... به ارمغان خانواده (ارمغان2) مراجعه شود.]

10/2. سن و وزن دوران حاملگی زن

کارشناسان گفته‌اند که نخستین آمادگی برای بارداری زن از نظر سن 17سالگی و از نظر وزن بیشتر از 45 کیلوگرم است. و در طول حاملگی افزایش وزن تدریجی زن اگر به این ترتیب باشد مناسب است:

1ـ از لحظه‌ی انعقاد نطفه از یک تخمک و یک اسپرم، تا مدت سه ماه اگر5/1 کیلوگرم باشد طبیعی خواهد بود.

2ـ در مدّت شش ماه آخر، در هر ماه اگر8/1 کیلوگرم افزایش وزن داشته باشد، مناسب خواهد بود.

3ـ افزایش وزن دفعیِ زنِ حامله خطرناک است.

4ـ اندازه‌ی افزایش وزنِ زن بستگی مستقیم با تحرّک زن و نیز با دارو و غذا [از نظر کمّی و کیفی] خواهد داشت.

11/2. نام‌گذاری پیش از تولّد

در سیره سعادت‌آفرین پیامبر اسلام2 و ائمه‌ی طاهرین علیهم السلام نامگذاری فرزند پیش از ولادت‌شان به عنوان یک سنّت حسنه است. چنانچه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آخرین فرزندِ حضرت زهراJرا محسن نام کرد.

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام: «سَمُّوا أَوْلٰادَکُمْ قَبْلَ أَنْ یُولَدُوا...».⁽¹⁾

امیرمؤمنان علیه السلام: «فرزندان‌تان را پیش از ولادت‌شان نامگذاری کنید؛ و اگر نمی‌دانیدکه پسر است یا دختر نام مشترک را برگزینید.» [فعلاً سونوگرافی این مشکل را حل کرده است.] در ادامه امیرمؤمنان امام علی علیه السلام می‌فرمایند: «(یَقُولُ السِّقْطُ لِأبیهِ: أَلاسَمَّیْتَنِی؟) در روز رستاخیز فرزند سقط‌شده‌ی بدونِ نام برای پدر‌ش می‌گوید: چرا برای من نامی را انتخاب نکردی و نگذاشتی؟»

12/2. رسالت والدین درباره‌ی جنین پیش از تولد

از منظر فرهنگ اسلام پایه‌گذاری سعادت یا شقاوت فرزند در شکم مادر و پیش از تولّد او دو مرحله دارد: مرحله‌ی اول تا زمان انعقاد نطفه است، لذا والدین از آغاز برنامه‌ها تا هنگام آمیزش، حساب شده و مطابق عقل و شرع باید عمل کنند وگرنه مصائب ناگواری به بار خواهد آمد.

مرحِله‌ی دوّم، تربیتِ فرزند پیش از تولّد در دوران بارداری است. بنابراین پس از آن که زن از راه مشروع و با رعایت آداب اسلامی باردار شد رسالتش برای حفظ و پرورش جنین (این امانت الهی و انسان آینده) فوق‌العاده سنگین و حسّاس خواهد شد، در دوران بارداری که جسم جنین رشد می‌کند، شخصیّت او نیز شکل می‌گیرد.⁽²⁾. لذا تمام حرکات، سکنات، خورد و خواب، و حالات مادّی و معنوی مادر بر جنین اثر جدّی

دارد. بنابراین والدین و حتّی بستگان باید مراقب باشند، به ویژه مادر (نه آن که از خود سلب مسئولیّت کند و حاملگی را بهانه قرار دهد.!)

لطیفه

به تازه عروسی، هر کاری را محوّل می‌کردند، می‌گفت: از توان من خارج است، من حامله ام. یک روز که همه کنار سفره‌ی غذا جمع شده بودند، گربه خود را نزدیک کرد که چیزی بخورد. یکی از بچه‌ها گربه را عقب زد، مادر شوهرِ عروس با صدای خشن صدا زد. بچه‌ها به گربه نگاه تند نکنید که حامله است!!! (همه خندیدند اما عروس قهر کرد از کنار سفره برخاست و... .)

13/2. مراقبت‌های دوران بارداری

مادری که می‌خواهد فرزند سالم، قوی و کاملاً طبیعی به دنیا بیاورد باید مراقبت‌های لازم را داشته باشد که برخی از مراقبت‌ها عبارتند از:

معیوب، معلول و مریض به دنیا بیاورد.

به طور منظّم، فنّی و بهداشتی باید استفاده کند.

بنابرآن‌چه که بیان شد شوهر و سایر بستگانِ زنِ باردار باید با او خوش‌رفتاری کرده و احترامش کنند، از محبّت و مهرورزی آنان، زن احساسِ خوشبختی وآرامش کند تا اثر مثبت به جنین بگذارد.

14/2. نقش حیاتی غذا برای کودک و مادر

بدون تردید هر انسان و زنده‌جان دیگر در تداوم حیات و زندگی خود نیاز به آب و غذا دارد تا با جذب آن حرارت و انرژی در وجودشان ایجاد شود و سبب رشد و ترمیم بافت‌ها گردد.

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام: «... ثُباتُ ٱلنَّفْسِ بِٱلغِذاءِ ...»⁽¹⁾

امیرمؤمنان علیه السلام :«... ثبات و پایداری بدن و جسم به غذا است ...»

اندیشمندان انواع غذاهای انسان را بیش از 50 نوع گفته‌اند، که از نظر کیفی و ظاهری به چهار دسته تقسیم شده اند:

تمام آن‌چه را که تحت عنوان غذا، خداوند حلال فرموده است، فواید فراوانی دارد از قبیل پروتئین‌ها، ویتامین‌ها، کربوهیدرات، چربی‌ها، املاح، کالری، اسیدها، مواد معدنی و... .

استفاده کردن زن حامله و شیرده از این مواد مایه زندگی و سلامت او و جنین و کودک او خواهد بود، و فقدان هر یک از آن‌ها ضررهای فراوان و جبران‌ناپذیری خواهد داشت [به هیچ چیز نباید بدبین بود، بلکه از هر قسم غذا، میوه، سبزی و... به طور متناسب و متنوع باید استفاده کرد. نفرت از غذاها نفرت از سلامت است.]

15/2. نقش لبنیّات، بِه و انار در جنین

درباره‌ی اثر معجزه‌آسای غذاها و میوه‌ها بر جنین روایات فراوانی وجود دارد، به منظور رعایت اختصار به بیان برخی بسنده می‌شود:

! از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده‌است: «به زنان باردارتان لبنیّات بدهید؛ زیرا عقلِ کودک را افزون می‌کند.»⁽¹⁾

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«أَطْعِمُوا حِبالاڪُم ٱلسَّفَرجُلَ فَإِنَّهُ یُحَسِّنُ أَخْلاقَ أَولادِکُم.»⁽²⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «به زنان باردار خویش «به» بخورانید؛ زیرا «به» اخلاق فرزندان را نیکو می‌سازد.» در روایت دیگر آمده است: («به» فرزندان را خوش صورت می‌سازد.)

! قالَ ٱلخُراسانِیُّ عَنِ المَعْصومِ علیه السلام:«أَکْلُ ٱلرُّمّانِ یَزِیدُ فِی مَاءِ الرَّجُلِ وَ یُحَسِّنُ ٱلْوَلـَدَ.»⁽¹⁾

خراسانی از امام معصوم علیه السلام روایت کرده است که: «خوردن انار به توان جنسی مرد می‌افزاید و فرزند را خوش صورت بار می‌آورد.»

16/2. معجزه کُندُر بر جنین

! از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است: «به زنان باردار خویش کندُر بخورانید، کودکی که در شکم مادرش با کندُر تغذیه شود، عقل و خردش افزون می‌گردد؛ اگر پسر باشد شجاع می‌شود و اگر دختر باشد، سرین او بزرگ خواهد شد و در دل همسر [آینده‌اش] جای می‌گیرد.»⁽²⁾

17/2. اثر خرما در جنین

! عَنْ أبی‌عَبْدِاللهِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«أَطْـعِمُـوا ٱلبَرنَی نِـسائَـکُمْ فِی نِفاسِهِـنَّ تَحْلُـمُ أَوْلادُکُمْ.»⁽³⁾

امام صادق علیه السلام: «در دوران [پیرامون] زایمان به زنان [باردار] خویش خرمای سرخ بخورانید تا فرزندان‌تان حلیم و بردبار گردند.»

18/2. بهره‌وری زن باردار از خربزه

 !عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«ما مِن ٱمْرَأَةٍ حامِلَـةٍ أَکَلَتِ ٱلبِطّیخَ لایَکُونُ مَوْلُودُهَا اِلّا حَسَنَ ٱلْوَجْهِ وَ ٱلخُلْقِ.»⁽⁴⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هر زن بارداری که خربزه بخورد بی‌تردید فرزندش زیبا روی و نیکوخلق خواهد شد.»

لطیفه:

زن حامله‌ای از شوهرش خواست که سیب و خربزه بیاورد، امّا مرد از بازار فلفل قرمز و کلم سفید آورد!!! خانم او بسیار خندید. گفت: لابد فرزندی می‌خواهی چون آتش سوزنده و چون فیل گل‌چهره.

19/2. جنایت سقط کردن جنین

سقط کردن جنین غیر از سقط شدن آن است. از دیدگاه مکتب وحی پیش از آن که جنین به طور طبیعی به دنیا بیاید اگر او را سقط کنند و حقّ طبیعی و مسلّم زندگی او را سلب نمایند، جنایتی است نابخشودنی، خلاف شرع، خرد و منطق. با کمال تأسّف و تأثّر امروز فاجعه‌ی سقط جنین در برخی کشورها و مجامع جهانی قانونی شده‌است. سقط جنین از نظر اسلام ممنوع و حرام و بر ضدّ حقوق بشر است که از نظر فقه اسلام کسی که سقط جنین کند مرتکب جنایت بزرگی شده است.

در تحریرالوسیله آمده است: «اگر زن چیزی بنوشد که موجب سقط جنین او شود، عملش حرام و نامشروع است.»⁽¹⁾

سقط کردن جنینِ خود یا جنینِ کسی دیگر برای راحت‌طلبی، پوشش گذاشتن بر فساد اخلاقی، عوامل اقتصادی، دشمنی، کینه‌توزی و... افزون بر عذابِ اُخروی دارای دیه و خون‌بها می‌باشد.

! از حضرت امام صادق علیه السلام این چنین روایت شده است: «بچه‌ی سقط شده اگر نطفه باشد خون‌بها (دیه)ی او 20 مثقال طلا، اگر عَلَقَه و خون بسته باشد، 40 دینار طلا، اگر به مرحله مضغه و گوشت رسیده باشد 60 دینار طلا، اگر استخوان بندی شده باشد 80 دینار طلا، اگر به صورت انسان درآمده باشد 100 دینار طلا، و اگر دارای روح انسانی شده باشد دیه‌اش، دیه‌ی یک انسان کامل می‌باشد.»⁽¹⁾

م45. «سقط حمل برای خود زن حامله، شوهرش، دکتر و سایر مکلّفین حرام است. و بر فرض اقدام، مستحقّ اجرت نمی‌شود.»⁽²⁾

گزارش‌های تکان‌دهنده

«سازمان بهداشت بین‌المللی در سال 1984 گزارش داده بود که سالانه بیشتر از 25 میلیون سقط جنین حرام در جهان صورت می‌گیرد...» [جواز سقط جنین ترویج فحشا و بی‌عفّتی است].⁽³⁾

قرار گزارش‌های رسمی فعلاً سالانه در جهان بیش از پنجاه میلیون سقط حرام صورت می‌گیرد. [آمار غیر رسمی که قابل ثبت نیست!!!]⁽⁴⁾

در سال 1391 در ایران 220 هزار سقط جنین صورت گرفته است، به گفته‌ی زوجین100 هزار مورد آن به دلایل پزشکی بوده است، و120هزار مورد آن غیر قانونی صورت گرفته است؛ آقای دکتر لاریجانی

در همایش روز جهانی جمعیّت در دانشگاه علوم پزشکی تهران از این فاجعه به شدّت انتقاد کرد.⁽¹⁾

موارد جواز سقط جنین

در فقه اسلام برخی موارد جواز سقط جنین عبارتند از:

1.جنین در شکمِ مادرش مرده باشد.

2.بقای جنین برای حیات و زندگی مادر ضرر و خطر داشته باشد در صورتی که هنوز روح در آن تعلّق نگرفته باشد.

3.در موردی که مادر مرده باشد و جنین در رحم او زنده باشد و...

4.... مواردی دیگر نیز وجود دارد که بسیار مهم است.⁽²⁾

20/2. عوامل سقط‌شدن جنین

گاهی اتفاق می‌افتد که به طور ناخواسته جنین سقط می‌شود که برای والدین و بستگان ناگوار است، [اگر جنین خودش سقط شود کسی مجرم نیست.] سقط شدن جنین عواملی دارد که برخی از این قرار است:

قابل تذکّر این‌که در برخی روایات آمده‌است که آمیزش در اوّل ماه، وسط ماه، و آخر ماه باعث سقط جنین خواهد شد و اگر سقط نشود ممکن است از نظر عقل و خرد ضعیف (مُنگُل) بار بیاید.⁽²⁾

[این اثرها روی اغلب و برخی از موارد است نه فراگیر و تمام موارد.]

21/2. زن باردار و پرهیز

زن باردار از یک طرف نیاز جدّی به غذاهای مناسب و مقوّی دارد و از سوی دیگر از برخی خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها باید پرهیز کند که مضرّ و خطرناک است. در این‌جا به برخی اشاره می‌شود:

این هشت مورد و موارد دیگر چیزهایی است که اگر در مصرف آن‌ها افراط و زیاده‌روی شود ضرر و خطر فراوان برای جنین دارد.

22/2. الکل و دخانیات در دوران بارداری

نوشیدن زن باردار از الکل، شراب و فقاع و استعمال دخانیات [سیگار، قلیان و...] از نظر جسمی و روحی برای جنین و مادرش سخت خطرناک است و بدبختی‌های فراوانی در پی دارد.

دانشمندان برخی از ضررهای الکل را بیان کرده‌اندکه اشاره می‌شود.

استعمال دخانیّات مادر نیز برای جنین ضررهایی دارد مانند:

23/2. رابطه‌ی جنین با مادرش

از نظر علمی، که با وسایل مدرن امروزی کشف شده این است که در طول دوران بارداری رابطه‌ی بین مادر و جنین طوری است که هر آن‌چه را که مادر مصرف می‌کند، به طور منظّم از طریق «جفت» به جنین می‌رسد و اثر می‌گذارد و نیز مواد زایدی که جنین تولید می‌کند از همین راه به مادر برمی‌گردد (و یک تأثیر عجیب متقابل، جریان دارد.)

بنابراین مادر از هر نظر باید دقّت کند و از خود درمانی جداً بپرهیزد زیرا آن‌چه که از غذا و دارو مصرف می‌کند، اثر مستقیم بر کودک می‌گذارد به ویژه در «12 هفته»ی اول بارداری.⁽¹⁾

مثلاً دانشمندان گفته‌اند: اگر مادر از آسپرین استفاده کند سبب اختلال در رشد جنین می‌شود، و برخی داروها باعث می‌شود که سرِ جنین کوچک بیاید یا دچار عقب ماندگی ذهنی شود.⁽²⁾

24/2. تحرّکات زن باردار

اشاره

با توجه به وضعیت جسمی ویژه‌ای که برای زن باردار دست می‌دهد لازم است که روش‌های خاصّ بهداشتی را در خوابیدن، نشستن، برخاستن، راه رفتن و... اتّخاذ کند تا مشکلی برای او و جنینش ایجاد نشود. فشرده‌ی برخی از آن روش‌ها از این قرار است:

الف: زنان باردار و خواب:

ب: زنان باردار و ورزش:

به فشرده‌ی مطالب بسنده شد؛ تفصیل مطالب ضروری را در کتاب ارمغان خانواده (ارمغان2) مطالعه خواهید فرمود. ان شاء الله.

فصل سوّم: آداب ویژه از آغاز ولادت

اشاره

در فصل دوّم برخی از مطالب درباره‌ی آداب، سنن و مقرّرات مهمّ پیش از تولّد جنین مطرح شد. در این فصل برخی از آداب و مقرّرات از آغاز ولادت تا زمان شیرخوارگی کودک به این ترتیب ارائه می‌شود:

1/3. مراقبت‌های ویژه در حین ولادت

گرچه امروز در اکثر کشورها و شهرها، امور پزشکی رونق گرفته است و زایمان زیر نظر افراد فنّی صورت می‌گیرد، امّا در برخی کشورها و روستا‌ها از دکتر و دارو و درمان، یا خبری نیست، یا کمتر و ناکافی است، بنابراین بایسته است که در حدّ توان، مقرّرات و مراقبت‌های مناسب درنظر گرفته شود. در این نوشتار به برخی به این شرح اشاره می‌شود:

آب فرات یا آب باران و یا آب زمزم و اگر ممکن نبود کمی از خرمای پاک و حلال به نوزاد بخورانند و کامش را این‌گونه بردارند.

ساعت ولادت باعث سلامت جسمی نوزاد، تولید بهتر شیر مادر، تکاملِ عصبی کودک و ازدیاد محبّت بین مادر و نوزاد می‌شود.⁽¹⁾

2/3. جشن تولّدکودک

از دیدگاه عقل و دین، ارزنده‌ترین روز برای انسان، روز ولادت اوست، زیرا دنیای اسمی تنها جایی است که انسان در آن، عنوان جانشینی خدا را با ایمان و اعمال شایسته و عبادت به خود اختصاص می‌دهد و با بند‌گی ذات حق و خودسازی می‌تواند به بالاترین مقام انسانی برسد.

! عَنِ الامامِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«أَکْبَرُ مَایَکُونُ ٱلإِنْسانُ یَومَ وُلِدَ.»⁽³⁾

امام صادق علیه السلام: «شکوهمندترین روز برای انسان، روزی‌است که متولّد می‌شود». امّا تربیت سالمِ والدین، اساتید و محیط سالم می‌تواند به جشن ولادت سعادت‌گستر کودک، روح و معنا بدهد، و هرکس باید گذشته و آینده‌ی خود را در آیینه‌ی شفّاف دین و دانش به نظاره بنشیند.

3/3. تبریک و شاد باش فرزند

کودک سالمی که قدم به عالم می‌گذارد، پدر و مادر و نیز بستگان، قدوم را ارج گذاشته شادمانی می‌کنند، دوستان تبریک می‌گویند و تحفه ها تقدیم می‌کنند. ! از امام رضا علیه السلام روایت شده‌است: «آن‌گاه که امام حسن بن علیعلیه السلام زاده شد روز هفتم جبرئیل علیه السلام فرود آمد و برای حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تهنیت و شادباش گفت.»⁽¹⁾

4/3. نوزاد و برترین آداب

اشاره

آن‌گاه که خداوند، خانواده‌ای را با نعمت و رحمت با صفای فرزند سرافراز می‌فرماید، شایسته است که آن خانواده با الهام از رهنمودهای اسلام به انجام آداب دینی نوزاد بپردازد که برخی عبارت‌اند از:

1ـ غسل ولادت

وقتی که نوزاد قدم به عالم گذاشت مستحب است که او را با نام خدا بردارند و غسل ولادت بدهند. از نظر اسلام و فتوای فقها و مراجع تقلید غسل دادن نوزاد مستحب است، اگر چه در روایات کلمه‌ی واجب آمده است که عبارت است از انجام غیر الزامی.

! عَنِ الامامِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«غُسْلُ ٱلْمَوْلُودِ واجِبٌ.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «غسل و شستشوی نوزاد واجب است (= مستحب است).» فقها از کلمه‌ی واجب، استحباب مؤکّد را منظور کرده‌اند.

2ـ پیچیدن نوزاد با پارچه‌ی سفید

مستحب است که نوزاد را پس از غسل دادن با پارچه‌ی حلال، پاکیزه و سفید بپوشانند. ! چنان‌چه در روایت دارد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم پارچه‌ی زرد را از بدن امام حسن علیه السلام برداشت و پارچه‌ی سفید خواست و امام حسن علیه السلام را با پارچه‌ی سفید پوشاند.⁽¹⁾

3ـ بازکردن کام نوزاد با ...

مستحب است که با نام خدای سبحان، کام نوزاد را با تربت امام حسین علیه السلام یا با خرما همراه آب فرات یا آب باران، باز یا شیرین کنند و این است سرآغاز خجسته.

! عَنِ الامامِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«حَنِّکُوا أَوْلادَکُمْ بِماءِ الْفُراتِ وَ بِتُرْبَتِ ٱلحُسَیْنِ علیه السلام فَإِنْ لَّم‌یَکُنْ فَبِماءِ ٱلسَّمآءِ.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «کام نوزادان خویش را با آب فرات و تربت امام حسین علیه السلام بردارید و باز کنید، و اگر ممکن نشد با آب باران.»

 ! در برخی روایات خرما سفارش شده است. «پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم کام امام حسن و امام حسینعلیه السلام را با خرما گشود.»⁽³⁾

4ـ نوزاد و نخستین کلاس (آوای اذان و اقامه)

مستحب است که در گوش راست نوزاد اذان و در گوش چپ او اقامه را بگویند. [و مستحب است کسی‌که اذان می‌گوید با وضو، رو به قبله، با نیّت پاک و متوجّه عنایات خدا باشد.] (اذان و اقامه برترین سرآغاز آموزش کودک از زمان تولّد اوست).

! عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«إِنَّ رَسُولَ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم قالَ:«مَنْ وُلِدَ لَهُ مَولُودٌ فَلْیُؤَذِّنْ فی اُذُنِهِ ٱلْیُمْنیٰ وَ لْیُقِمْ فی ٱلْیُسْریٰ فَإِنَّ ذٰلِکَ عِصْمَةٌ مِنَ ٱلشَّیْطاَنِ»؛ وَ إِنَّهُ7 أَمَرَ أَنْ یُّفْعَلَ ذٰلِکَ بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَینِعلیه السلام...»⁽¹⁾

امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام روایت کرده است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «هر که دارای فرزند شود سنّت است که در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه بگویند، زیرا این عمل نوزاد را از نفوذ شیطان حفظ می‌کند، و [حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم] دستور داد که با حسنینعلیه السلام آن‌گونه عمل کنند، و نیز امر فرمود که در گوش‌های‌شان سوره‌ی حمد، آیةالکرسی، انتهای سوره‌ی حشر، سوره های توحید، فلق و ناس را نیز بخوانند.⁽²⁾

لالایی چیست؟

«لالایی» همان کلمه‌ی مقدّس «لا إِلٰهَ إلّا ٱللهُ» است،که مسلمانان فرزندان شان را با این شعار نوازش می‌دهند، اما آن را مخفّف کرده «لالایی» می‌گویند.

5ـ استفاده از زعفران

نشانه‌گذاری سر نوزاد با زعفران برنامه‌ی حکمت‌آمیز دیگری است: !عَنِ ٱلإمامِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«... وَ ٱلخامِسُ یُلْطَخُ رَأْسُهُ بِٱلزَّعْفَرانِ ...»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «... پنجم (از برنامه‌های نوزاد) آن است که با زعفران بر سر او نشانه و علامت گذاشته شود ...»

آغاز کودکی امام رضا علیه السلام برترین الگو

 نمونه‌ا‌ی از برترین نوزاد در خاندان وحی از زبان مادرِ امام رضاعلیه السلام این‌گونه بیان شده‌است:

! نَجْمَةُ اُمُّ الرِّضاعلیه السلام تَقُوْلُ:«لَمَّا وَضَعْتُ إِبْـنِی عَلِیّاً دَخَلَ اِلَیَّ أَبُوهُ مُوسَی بن جَعفرعلیه السلام فَناوَلْتُهُ إِیّاهُ ...»⁽²⁾

نجمه خاتونJ مادر امام رضا علیه السلام می‌گوید: «آن‌گاه که فرزندم علی (امام رضا علیه السلام) را به دنیا آوردم، پدرش موسی بن جعفرعلیه السلام نزد من آمد، نوزاد را در جامه‌ی سفید پوشاندم و به دستش دادم؛ در گوش راستش اذان و در گوش چپش، اقامه گفت، سپس آب فرات خواست و با انگشت مبارک خود به کام نوزاد (امام رضا علیه السلام) نهاد.»

[این است نمونه‌ای از سیره‌ی عملی آن حضرت درباره‌ی نوزاد]

6ـ تراشیدن موی سر و سوراخ‌کردن گوش نوزاد

مستحب‌است در هفتمینروز ولادت نوزاد، سر او را بتراشند وبه‌وزن

موی سرش طلا یا نقره به عنوان صدقه به فقیر بدهند، و نیز گوش نوزاد را سوراخ کنند. [بدون‌تردید در هر برنامه‌ی اسلامی حکمت‌هایی نهفته‌است.]

! از امام صادق علیه السلام سؤال شد. چرا موی سر نوزاد تراشیده شود؟ (قال علیه السلام:«تَطْهیراً مِنْ شَعْرِ ٱلرَّحِمِ.») امام علیه السلام فرمود: «از آن رو که نوزاد از موی [دوران جنینی در] زهدان و رحِم، پیراسته و پاکیزه شود.»⁽¹⁾

! از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «طفلی را جهت دعا محضر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آوردند چون کاکُل داشت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دعا نکرد و دستور داد که موی سر نوزاد را بتراشند و فرمود که موی شکم طفل را نیز بتراشند.»⁽²⁾

فقها فرموده‌اند: اگر در روز هفتم موی سر کودک را نتراشند، استحباب آن از بین می‌رود.

7ـ نوزاد و گوشواره

از نظر اسلام گوشواره به گوش نوزاد کردن مستحب است.

! از امام رضا علیه السلام روایت شده است: «... سوراخ گوش راست (امام حسن و امام حسینعلیه السلام) در لاله گوش قرار داشت و سوراخ گوش چپ در بالای گوش، آن‌گاه گوشواره‌ای زیرین در گوش راست و گوشواره‌ای زَبَرِین در گوش چپ قرار داشت.»⁽³⁾

5/3. نوزاد و عقیقه

اشاره

مستحب است که در روز هفتم ولادتِ نوزاد برای او عقیقه کنند. [شتر، گاو یا گوسفند.]

! ابن مارد می‌گوید از امام صادق علیه السلام درباره‌ی عقیقه سؤال کردم حضرت فرمود: «گوسفند، یا گاو و یا شتر.»⁽¹⁾

عقیقه دارای آداب فراوان استحبابی است که برخی عبارت‌اند از:

الف. عقیقه برای فقیر و غنی مستحب است، امّا اگر کسی هیچ توان مالی نداشته باشد استحباب آن ساقط می‌شود.⁽²⁾

ب. در روایات و نظریات مراجع آمده است: مستحب است که برای پسر حیوان نر و برای دختر حیوان ماده را عقیقه کنند.⁽³⁾

ج. عقیقه در روز هفتم ولادت انجام‌شود و اگر انجام نشد استحباب آن باقی است هر وقت که بخواهند عقیقه کنند تا آخر عمر و... .⁽⁴⁾

د. در هنگام عقیقه توجّه به خدا و دعاکردن مستحب است و نیز مستحب است که سلامتی مادّی و معنوی کودک را از خدا بخواهند و از شرّ شیطان به خدا پناهنده‌اش کنند... .⁽⁵⁾

هـ . دعای مخصوص عقیقه

! از امام صادق علیه السلام روایت شده است که شایسته است در وقت عقیقه کردن این‌گونه دعا کنند:

«ٱللّهُمَّ مِنْکَ وَ لَکَ ما وَهَبْتُ وَ أَنْتَ أَعْطَیْتَ، أَللّهُمَّ فَتَقَبَّلْهُ مِنّا عَلیٰ سُنَّةِ نَبِیِّکَ7 سپس بگویند: «أَعُوذُ بِٱللهِ مِنَ ٱلشَّیْطانِ ٱلرَّجیمِ، بِسْمِ ٱللهِ ٱلرَّحْمٰنِ ٱلرَّحِیمِ»، آن‌گاه عقیقه را ذبح کنند و بگویند: «لَکَ سَفَڪْتُ ٱلدِّمآءَ لاشَرِیکَ لَکَ. وَ ٱلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ ٱلْعَالَمِینَ، أَللّهُمَّ اِخْسَأِ ٱلشَّیْطانَ ٱلرَّجِیمَ.»⁽¹⁾

[دعای دیگری را در کتاب «گلواژه‌های معارف» آورده‌ام.]

 و. مکروه است که والدین به ویژه مادر از عقیقه‌ی فرزند بخورند و حتّی افراد تحت تکفّل پدر.

! عَنِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«... وَ لایَأکُلُ مِنْهُ أَبَوانِ ...»

امام صادق علیه السلام فرموده‌اند: «...و والدین از عقیقه استفاده نکنند... .»⁽²⁾

ز. اگر نوزاد قابله داشته باشد، مستحب است که ران عقیقه را به قابله [ماما] بدهند. [روایات شاهدی بر مدّعاست.]

! عَنْ أَبی‌عَبْدِاللهِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«أَلْعَقِیْقَةُ یَومَ ٱلسّابِعِ وَ تُعْطَیٰ ٱلْقابِلَـةُ ٱلرِّجْلَ مَعَ ٱلْوَرِکِ.»⁽³⁾

امام صادق علیه السلام: «عقیقه در روز هفتم ذبح شود و ران و بالای ران به قابله (ماما) داده شود.»

ح. مستحب است که گوشت عقیقه را بپزند و به مسلمانان وابسته و فامیل و همسایه‌ها بدهند و مقداری از آن را هم صدقه بدهند.

! عَنِ ٱلإمامِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«... وَ یُدْعیٰ نَفَرٌ مِنَ ٱلمُسْلِمِینَ فَیَأکُلُونَ وَ یَدْعُونَ لِلْغُلامِ.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «... گروهی از مسلمانان [برای عقیقه] دعوت شوند و از آن بخورند و برای نوزاد دعا کنند.»

ط. بهتر است که استخوان‌های [اصلی چهار ران و دست] عقیقه را نشکنند. امّا دفن استخوان عقیقه را مراجع مطرح نکرده‌اند.

ی. قربانی کردن در عید قربان از عقیقه کفایت می‌کند. جایز است که ثروتمندان و سادات هم از گوشت عقیقه بخورند.⁽²⁾

ک. بهتر است‌که کله و پاچه، پوست و جگر عقیقه را به فقیر بدهند.

لطیفه

به پدری گفتند: شما از گوشت عقیقه فرزندتان نخورید. پدر با عصبانیّت گفت: گوشت به این گرانی همه بخورند من چه گناهی کرده‌ام که نخورم، من یا می‌میرم یا از این گوشت می‌خورم!!!

6/3. ختنه‌کردن نوزاد

اشاره

یکی از برجسته‌ترین حقوقی که نوزادِ پسر بر والدین خویش به ویژه پدر دارد، ختنه‌کردن اوست. اسلام ختنه‌کردن را تکلیف شرعی ولیّ فرزند دانسته و بر او واجب کرده است. و اگر ولیّ تا پیش از تکلیفِ

پسرش، او را ختنه نکرد، پس از تکلیف بر خود پسر واجب است که خود را ختنه کند، امّا ختنه کردن در روز هفتم ولادت مستحبّ مؤکّد گفته شده است و فواید فراوانی دارد.

! عَنِ ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم:«ٱِخْتَتِنُوا أَوْلادَڪُمْ یَوْمَ ٱلسّابِعِ، فَإِنَّهُ أَطْهَرُ وَ أَسْرَعُ لِنُبَاتِ ٱللَّحمِ، إِنَّ ٱلْأَرْضَ تُنَجَّسُ بِبَوْلِ ٱلْأَغْلَفِ أَرْبَعِینَ صَباحاً.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «در روز هفتم، نوزادان خود را ختنه کنید، زیرا به طهارت و پاکدامنی آنان افزوده می‌شود، و گوشت اندام‌شان بیشتر رشد می‌کند، ادرار کسی که ختنه نشده است، تا چهل روز زمین را نجس می‌کند.»

دعای ختنه

! عَنِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«فِی ٱلصَّبِیِّ إِذَا خَتَنَ قَالَ: «یَقُولُ: أَللّٰهُمَّ هذِهِ سُنَّتُکَ وَ سُنَّةُ نَبِیِّکَ صَلَواتُکَ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ ٱتِّباعٌ مِّنّا لَکَ وَ لِنَبِّیِکَ بِمَشِیَّتِکَ وَ بِـإِرَادَتِکَ وَ قَضآئِکَ لِأَمرٍ أَرَدتَهُ وَ قَضآءٍ حَتَمتَهُ وَ أَمرٍ أَنفَذتَهُ وَ أَذَقتَهُ حَرَّ ٱلحَدِیدِ فِی خِتانِهِ وَ حِجامَتِهِ، بِأَمرٍ أَنتَ أَعرَفُ بِهِ مِنّی. أَللّهُمَّ فَطَهِّرهُ مِنَ الذُّنُوبِ. وَ زِد فِی عُمرِهِ وَٱدفَعِ ٱلآفاتَ عَن بَدَنِهِ وَ ٱلأَوجاعَ عَن جِسمِهِ. وَ زِدهُ مِنَ ٱلغِنی. وَ ٱدفَع عَنهُ ٱلفَقرَ فَإِنَّکَ تَعلَمُ وَ لا نَعلَمُ.» (مفاتیح الجنان :916.)

ختنه‌ی پیرمردها

! عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«إِذَا أَسْلَمَ ٱلرَّجُلُ ٱخْتَتَنَ وَ لَوْ بَلَغَ ثَمانِینَ‌سَنَةٍ»⁽²⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «هرگاه مردی مسلمان شود، باید ختنه گردد. هر چند به هشتاد سالگی رسیده باشد.»

7/3. نام‌گذاری نخستین نیکی

اشاره

از حقوقی که فرزندان بر والدین دارند یکی انتخاب نام خوب است.

! عَنِ ٱلإمامِ ٱلڪاظِمِ علیه السلام:«أَوَّلُ مَایَبِرُّ ٱلرَّجُلُ وَلَدَهُ أَن یُّسَمِّیَهُ بِٱسْمٍ حَسَنٍ، فَلْیُحْسِنَ أَحَدُڪُمُ ٱسْمَ وَلَدِه.»⁽¹⁾

امام کاظم علیه السلام: «نخستین نیکی پدر به فرزندش آن است که نام نیکو برایش برگزیند، هر یک شما باید نام خوب برای فرزندش انتخاب کند.»

لطیفه

 خداوند برای خانواده‌ای پسری عنایت فرمود، یکی از دوستان از او سؤال کرد اسم پسرت را چه گذاشتی؟ گفت: غریبانه فقیرانه «مَردْ مُرتضی علی شیر خدا»!!! مرد پرسید: نامی بلندتر از این پیدا نکردی؟!.

در این بخش به برخی مطالب ویژه درباره‌ی نام نهادن اشاره می‌شود:

الف ـ برترین نام‌ها

بهترین نام‌ها، همان نام‌هایی است که از عبودیت و بندگی حکایت داشته باشد، یا نام پیامبران و امامان خصوصاً نام نبی مکرّم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم باشد.

! عَنِ الامامِ ٱلباقِرِ علیه السلام: «أَصْدَقُ الاَسْماءِ ما سُمِّیَ بِٱلْعُبُودِیَّةِ وَ أَفْضَلُها، أَسْمآءُ ٱلْأَنْبِیآءِ.»⁽²⁾

امام باقر علیه السلام: «راست‌ترین نام‌ها، نامی است که از بندگی حکایت کند. [مثل عبدالله، عبدالرّحیم و...] و برترین نام‌ها نام‌های پیامبران است.»

ب ـ نام مقدّس محمّد

از برترین نام‌ها، نام حضرت محمد صلی الله علیه و آله است که مسلمانان با افتخار آن نام را انتخاب می‌کنند تا از برکات آن بهره‌مند شوند. [به ویژه آن که مرکّب باشد؛ مثل احمد حسین، حسن علی، محمد جواد، محمد جمال، محمد علی، محمدرضا، محمدمهدی، محمدصادق، محمدهادی، فاطمه کوثر، زهرا سادات و...که دارای دو قداست می باشند.]

! عَنِ ٱلإمامِ ٱلرِّضا علیه السلام: «ٱلْبَیْتُ ٱلَّذِی فِیهِ مُحَمَّدٌ یُصْبِحُ أَهْلُـهُ بِخَیْرٍ وَ یُمْسُونَ بِخَیْرٍ.»⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام: «خانه‌ای که در آن «محمّد» نام باشد، ساکنانش روز را با خیر و خوبی آغاز و با خوبی به فرجام می‌رسانند.»

! از امام محمّد باقر علیه السلام روایت شده است: « هرگاه شیطان می‌شنود که کسی را با نام محمّد یا با نام علیّ (و امثال آن نام های مقدّس) خطاب می‌کنند، همانند سُربِ گداخته ذوب می‌شود.»⁽²⁾

ج ـ نام محمّد، سند بهشت

درباره‌ی نام‌گذاری با نام محمّد احادیث فراوانی وجود دارد که به ذکر برخی بسنده می‌شود:

!عَنِ الرَّسولِ ٱلأعظَم7:«مَن وُلِدَ لَهُ مَولُودٌ ذَ کَـرٌ فَسَمّاهُ مُحَمَّداً حُبّاً وَ تَبَرُّکاً بِٱسْمِی کانَ هُوَ وَ مَولُودُهُ فِی ٱلجَنَّةِ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هر کس دارای فرزند پسر شود با انگیزه‌ی دوستی من و تبرک جستن به نام من، نام او را محمّد گذارد، خود و فرزندش در بهشت [اهل بهشت] خواهند بود [البتّه شرایط مهمّی دارد].»

د ـ محمّد نخستین نام تا هفت روز

چه ارزنده است که نخستین نامِ نوزاد محمّد باشد. [سنّت حسنه.]

! عَنْ أبی‌عَبْدِاللهِ علیه السلام:«لایُولَدُ لَنا وَلَدٌ إِلَّا سَمَّیْناهُ مُحَمَّداً فَإِذا مَضیٰ سَبْعَةُ أَیَّامٍ فَإِن شِئ۟نا غَیَّر۟نَا وَ إِلَّا تَرَکْنَا.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «هرپسری که در خانواده‌ی ما زاده می‌شود، نخست نامِ محمّد را بر او می‌گذاریم،آن‌گاه که هفت روز گذشت [روز نام‌گذاری] اگر خواستیم نام دیگری برایش انتخاب می‌کنیم، وگرنه همان نام را می‌گذاریم.»

یادآوری: با توجّه به مصالح مهم، شایسته است که مؤمنان فرزندان‌شان را محمّد، علی، باقر، هادی، مهدی، رضا، فاطمه، زهرا، راضیه، مهدیه، مریم، زینب، حسن، حسین و... نام کنند. در روایاتی ترک نام پیامبر نکوهش شده‌است. [امروز در جهان از مردها نام مبارک محمّد بالاترین آمار را دارد و از زن‌ها نام مقدّس فاطمه و زهرا]

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم: «مَن وُلـِدَ لَـهُ أَرْبَـعَةُ أَولادٍ، لَم یُسَمَّ أَحَدَهُمْ بِٱسْمِی فَقَدْ جَفانِی.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هرکس دارایچهار فرزند شود و یکی را به نامِ من نام نکند بر من جفا کرده است.» [در برخی روایات نامِ محمّد آمده است].

 نکته‌ی مهم این است که هرگاه کسی را نام خوب گذاشتند در گفتار نباید نام را خراب تلفظ کنند. مثلاً محمّد را ممد، مهدی را مِیتی، حسین را سین، کربلایی را کبلی و فاطمه را فاطی نباید تلفظ کنند که اهانت‌آمیز و زشت است. اگر شخص راضی نباشد حرام خواهد بود.

هـ ـ فقرزدایی با نام‌های نیک

نام‌های ارزنده باعث برکت و از عوامل فقرزدایی است.

 !عن أبی‌ٱلحَسَن علیه السلام:«لاَیَدْخُلُ ٱلفَقْرُ بَیْتًا فِیهِ ٱِسْمُ مُحَمَّدٍ، أَو أَحْمَدَ أَوْ عَلِیٍّ... أَو عَبْدِٱللهِ أَوْ فَاطِمَةَ مِنَ ٱلنِّسَآءِ.»⁽²⁾

امام کاظم علیه السلام: «خانه‌ای که ساکنانش یکی از این نام‌ها را داشته باشند محمّد، احمد، علی، حسن، حسین، جعفر، طالب، عبدالله و فاطمه از زن ها، همواره از فقر و تنگدستی محفوظ می‌ماند.»

و ـ تذکر مهم و قابل توجه

برخی نام‌ها مخصوص خداست، مثل «الله»، «وهّاب»، «غفّار»، «خالق»،«رزّاق» و... اگرکسی به نام عبدالله، عبدالوهّاب، عبدالغفّار و...

نامیده شد، در وقت خطاب نباید کلمه‌ی «عبـد» را حذف کنند. مثلاً اگر کسی را الله، وهّاب، غفّار، رزّاق بگویند درست نیست بلکه باید عبدالله، عبدالجبّار، عبدالغفّار و عبدالخالق بگویند وگرنه اشکال دارد.

توجّه و دقّت

اگر کسی را عبدالاحمد، عبدالرّسول، عبدالعلیّ، عبدالحسین، عبدالزهراء بنامند اشکال ندارد، چون عبد در این جا به معنای غلام است. لذا فرقی بین غلام‌حسین و عبدالحسین نیست و جداً بدون اشکال است.

نکته دیگر

انتخاب نام خوب برای انسان‌ها ارج نهادن به آنان است. سایر مخلوقات نیز نباید با نام‌های نامناسب، زننده و زشت خوانده شوند، به ویژه شهرها، روستاها، محله‌ها، خیابان ها، و... و باید نام‌های زشت را تغییر داد. (نام های پرمحتوا و زیبا یا نام های زشت و زننده نمایان‌گر سطح فکر و فرهنگِ هر ملت و مردم است.)

8/3. سنت تغییر نام زشت

اشاره

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم همواره نام‌های زشت را به نام‌های زیبا تغییر می داد.

!عَنِ الامامِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«کانَ رَسولُ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم یُغَیِّرُ ٱلأَسْمآءَ ٱلقَبِیحَةَ فِی ٱلرِّجالِ وَ ٱلْبُلْـدَانِ.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «سیره‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این بود که نام‌های زشت و زننده‌ی افراد و مکان‌ها و شهرها را [به نام خوب] تغییر می‌داد.»

عن‌بن‌عمر:«إِنَّ إِبْنَةً لِعُمَرَ کانَت یُـقالُ لَهاعاصِیَةٌ فَسَمّاها رَسُولُ ٱللهِ جَمیلَةً»⁽¹⁾.

فرزند عُمر می‌گوید: «عُمر (خلیفه‌ی دوم) دختری به نام عاصیه داشت (=گناه کار و سرکش ) رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم [نام او را تغییر داد] و او را جمیله نامید. (= زیبا و خوش منظر.)

از نظر روان‌شناسی انسان‌های خردمند از نام‌های خوب، عظمت‌آفرین و پرمحتوا لذّت می‌برند و از نام‌های زشت و تحقیرآمیز رنج. متأسفانه برخی نام‌ها بسیار زننده و توهین‌آمیز است.

مثلاً نباید دختران که مایه‌ی رحمت خدایند را فتانه (فتنه جو و...)، افسانه (داستان خیالی و...)، پریسا (جن گیر و...) و پسران که نعمت‌های خدای سبحانند را پژمان (افسرده، ناامید و...) نام‌گذاری کنند.

نام‌های اکبر، اصغر،کبری و صغری که کلمات عربی می‌باشند به معنای بزرگ و کوچک، به‌تنهایی زیبنده نیستند بلکه باید نام دیگر ضمیمه شود مثل علی اکبر، علی اصغر، زینب کبری، فاطمه‌ی صغری و....

لطیفه:

 مردی پسرش را که گوش‌های بزرگ داشت فیل گوش نام کرده بود، روحانی محل ناراحت شد و آن پسر را گل محمد نامید.

شخصیت در نام مناسب

! از جانب امپراتور روم، مردی مسیحی، در خدمت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم آمد. حضرت از نامش پرسید، مسیحی گفت: «نام من

عبدالشمس» [= بنده‌ی خورشید] است، حضرت فرمود:«بَدِّلْ ٱسْمَکَ فَإِنِّی اُسَّمِیکَ عَبدَٱلوَهّابِ.» پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «نامت را تغییر بده! من تو را عبدالوهّاب، [= بنده‌ی خداوند بسیار بخشنده] می‌نامم.»⁽¹⁾

! سهیل بن‌سعد می‌گوید:«مردی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اسود[=سیاه] نام داشت، حضرت او را ابیض [= سفید] نام کرد.⁽²⁾

9/3. خواندن با القاب زشت

اشاره

در اسلام از یاد کردن انسان با نام و القاب زشت جداً نهی شده است. خداوند در آیه‌ی 11 و 12 سوره‌ی مبارکه‌ی حجرات مسلمانان را از شش گناه خطرناک نهی فرموده است که عبارتند از:

1ـ مسخره کردن مردم [و ارزش‌های دینی و...].

2ـ عیب‌جویی و طعنه زدن به دیگران.

 3ـ با نام و لقب زشت خواندن مؤمنان و... .

... وَ لَاتَنَابَزُوا بِٱلْأَلْقَابِ ...⁽³⁾... و با لقب‌های بد، زشت و زننده یکدیگر را یاد نکنید ... 4ـ سوءِ ظن و بدگمانی کردن به خدا و مردم.

5ـ تجسّس نمودن از عیب‌ها وکارهای خصوصی مؤمنین.

6ـ غیبت کردن مؤمنان [گناه بزرگ و خطرناک].

قابل توجه است که خواندن مسلمان با لقب و نام زشت در ردیف پنج گناه خطرناک دیگر در قرآن عظیم الشأن آمده است. و نیز همه‌ی شش مورد به منظور حفظ حیثیت و آبروی مسلمانان و تأمین امنیت عمومی در پرتوی آموزه‌های دینی مطرح شده است. [هرکه می‌خواهد آبرویش حفظ شود باید آبروی مسلمانان را حفظ کند.]

شیطان را نباید شاد کرد

! عَنِ الامامِ ٱلباقِرِ علیه السلام: «إِنَّ ٱلشَّیطانَ... اِذَا سَمِعَ مُنادِیاً یُنادِی بِٱسمِ عَدُوٍّ مِنْ أَعْدَائِنا ٱِهْتَـزَّ وَ ٱخْتَالَ.»⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام: «هرگاه شیطان می‌شنود که کسی را با نام یکی از دشمنان ما خطاب می‌کنند، از نشاط، خوشحالی و غرور لبریز می‌شود. [و به خود می‌بالد.]

رستاخیز در پرتوی نام شایسته

از فواید نام خوب و با معنویت این است که خدای سبحان به خاطرآن نام برای بنده‌ی خود نوری در قیامت عنایت می‌کند.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ الاعْظَمِ7:«إِسْتَحْسِنُوا أَسْمائَڪُمْ فَإِنَّڪُمْ تُدْعَوْنَ بِها یَوْمَ ٱلقِیامَةِ: قُمْ یَا فُلانُ بنُ فُلانٍ! إِلیٰ نُورِکَ وَ قُمْ یا فُلانُ بنُ فُلانٍ! لا نُورَ لَکَ.»⁽²⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «نام‌های خویش را نیکو برگزینید، زیرا روز قیامت با همان نام‌ها خوانده می‌شوید. [اگر نام نیکو داشته باشید، خطاب می‌شوید] «ای فلان بن فلان برخیز به سوی نور خود بشتاب. [امّا اگر نام نیکو ندارید خطاب می‌شوید «ای فلان بن فلان برخیز برای تو نوری وجود ندارد».

 لطیفه

از جوان زرنگی پرسیدند نام شما چیست؟ گفت: نام من بَرّه است. گفتند: ای گوسفند کوچولو در قیامت با نام گوسفند خوانده خواهی شد، این چه نامی است؟ گفت: خدا کند چون گوسفند حلال و بی‌گناه باشم، مبادا کسی با نام نجسِ خوک، بوزینه و...خوانده شود. [برّه= نیکوکار.]

10/3. نوزاد و شیر مادر

خدای حکیم برترین غذا برای نوزاد از شیره‌ی جان مادرش عنایت فرموده است، زیرا شیر مادر غذای کامل و برای جسم و روح کودک سودمند است. اسلام تنها رشد جسمی کودک را مورد توجه قرار نداده است بلکه تمام نیازهای مادی و معنوی او را در نظر گرفته است؛ لذا برترین چیز نوشیدنی برای او که پاسخگوی کامل اوست، شیر مادر است.

گرچه می‌شود نوزاد از شیر حیوانی، شیر مصنوعی و... استفاده کند امّا از مزایای شگفت‌انگیز شیر مادر بی‌بهره خواهد ماند.

! عَنِ ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم:«لَیْسَ لِلصَّبِیِّ خَیْرٌ مِنْ لَبَنِ اُمِّـهِ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «برای کودک خوب‌تر و ارزنده‌تر از شیر مادرش نیست.»

! عنْ أمیرِالمُؤمنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«ما مِنْ لَبَنٍ رُضِعَ بِهِ ٱلصَّبِیُّ أَعْظَمُ بَرَکَةً عَلَیْهِ مِن لَّبَنِ اُمِّــهِ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «برای کودک هیچ شیری با برکت‌تر از شیر مادرش نیست.»

11/3. بهره‌وری کودک از هر دو سینه مادر

از دیدگاه اسلام کودک باید از هر دو سینه مادر شیر بنوشد، زیرا در آن فواید و حکمت‌های شگفت‌آوری نهفته است و نیز خدای سبحان در یکی آب و در دیگری غذا قرار داده است.

! عنِ الرَّسولِ الاڪْرَمِ7:«جَعَلَ ٱللهُ تَعالیٰ رِزْقَهُ فیِ ثُدْیَیْ اُمِّهِ فِی أَحَدِهِمـا شَرابُهُ وَ فِی ٱلآخَرِ طَعَامُهُ.»⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم: «خدای بزرگ روزیِ کودک را در هر دو پستان مادرش قرار داده است؛ در یکی نوشیدنی و در دیگری، غذا.»

! اُم اسحاق دختر سلیمان می‌گوید: «من یکی از دو پسرم محمد یا اسحاق را شیر می‌دادم که امام صادق علیه السلام مرا دید و توصیه فرمود: «ای مادر اسحاق! نوزاد را تنها از یک پستان شیر نده، بلکه از هر دو پستان شیر بده؛ زیرا در یکی غذا نهفته است و در دیگری، نوشیدنی [آب لازم].»⁽³⁾

شیر دادن فرزند از یک پستان مشکلات فراوانی را به بار می‌آورد:

اما اگر یک سینه از کار بیافتد، ممکن است خداوند در سینه دیگر آب و غذا را با هم فراهم کند و مشکلی ایجاد نشود.

12/3. کودک و شیرده پاکیزه

از نظر دانش زندگی، علوم تربیتی و آثار شگفت‌انگیز تغذیه، شیر و غذا در ساختن شخصیت کودک نقش به سزایی دارد، لذا شخصیت ارزنده و معنویِ زن شیرده [اعم از مادر یا دایه] در فرهنگ اسلام مورد توجّه و عنایت ویژه قرار گرفته است.

! عَنِ الامامِ أبی‌جَعفَرٍ محمَّدٍ ٱلباقِرِ علیه السلام:«عَلَیْڪُمْ بِٱلْوَضّآءِ مِنَ ٱلظُّؤْرَةِ، فَإِنَّ ٱللَّبَنَ یُعْدِی.»⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام: «بر شما باد که از بین زنان شیرده پاکان و پاکیزگان را برگزینید؛ زیرا شیر سرایت دهنده‌ی (ویژگی‌های شخصیتی) است.»

13/3. شیرِ زنانِ خوش‌سیما

آن‌گونه که حالات روحی، روانی و اخلاقی زن شیرده به نوزاد سرایت می‌کند، حالات ظاهری (زیبائی و زشتی) او نیز بر شیرخوار اثر

می‌گذارد. این حقیقت در کلام خاندان رسالت مطرح شده است.

! عَنْ أبی‌جَعفَرٍ ٱلباقِرِعلیه السلام:«اِسْتَرضِعْ لِوَلَدِکَ بِلَبَنِ ٱلحِسَانِ وَ اِیَّاکَ وَ ٱلقِبَاحِ، فَاِنَّ ٱللَّبَنَ قَدْ یُعدِی.»⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام: «شیر زنان زیباروی را به فرزند خود بده. مبادا که زنان زشت‌روی را به شیردهی فرزندت بگماری؛ زیرا شیر گاهی [زشتی و زیبایی را نیز] سرایت می‌دهد.» [چهره‌شناسان تازه آن را دانسته‌اند.]

14/3. نوزاد و شیر زنان بدکار

فرزند امانت خداست و تأمین سلامت جسمی و روحی او واجب است، لذا رعایت دستور اسلام و بهداشت شیر و غذایش لازم است.

! عَنْ رَسُولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«تَـوَقُّـوا عَلیٰ أَولَادِڪُمْ لَبَنَ ٱلبَغِـیَّـةِ وَ ٱلـمَجْنُـونَةِ، فَإِنَّ ٱللَّبَنَ یُعْـدِی.»⁽²⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «شیر زنان زناکار و دیوانه را از فرزندان خود دور نگه‌دارید؛ زیرا شیر [این ویژگی‌ها را] سرایت می‌دهد.»

15/3. ضررِ شیر زنان احمق

حماقت و بی‌خردی مرض خطرناک و بی‌درمان است و اسلام از ازدواج با آنان منع کرده است، و در همین راستا نوزاد را که امانت مهم الهی است نباید برای شیرخوارگی به زنان احمق سپرد.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ ٱلأعْظَمِ صلی الله علیه و آله و سلم:«لاتَسْتَرضِعُوا ٱلـحَمْقَآءَ وَلَا ٱلعَمْشَاءَ، فَإِنَّ ٱللَّبَنَ یُعْدِی.»⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «زنِ احمق و نیز زنی معیوب چشم را به شیر دهی فرزند‌تان مگمارید؛ زیرا شیر [ویژگی‌های ظاهری و باطنی را] سرایت می‌دهد.»

داستان

روحانی محل از کسی پرسید که شما خانواده‌ی زرنگ و متدیّن هستید چرا فلان فرزند شما خیلی نافهم است و نیز به نامحرمان نگاه می‌کند؟ پاسخ داد وقتی که شیرخوار بود مادرش مریض شد او را به دایه‌ای دادیم که به نافهمی مشهور بود و همواره از پنجره‌ی خانه‌اش به مردان نامحرم نگاه می‌کرد. (آری شیر اثر دارد).

16/3. شیر و رشد کودک

رشد کودک بستگی مستقیم با شیر مادر یا دایه دارد.

! عَنْ أمیرِٱلمؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«اُنْظُرُوا مَنْ یُرْضِعُ أَوْلادَڪُم، فَإِنَّ ٱلْوَلَدَ یَشُبُّ عَلَیهِ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «دقّت و توجّه کنید که چه کسی فرزندان تان را شیر می‌دهد؛ زیرا رشد کودک وابسته‌ی شیر اوست.»

فتوای مراجع تقلید

مستحب است دایه‌ای که برای طفل می‌گیرند. (12 امامی و...) دارای عقل، عفّت و صورت نیکو باشد و مکروه است [دایه طفل] کم عقل (یا غیر 12 امامی) یا بدصورت، یا بدخُلق، یا زنازاده باشد و... .⁽²⁾

17/3. دوران شیر خوارگی

سرآغاز زندگی کودک دوران شیرخوارگی اوست، و خداوند آن را با روش و نظم دقیق پی‌ریزی فرموده‌است، امّا دوران شیرخوارگی در آیات و روایات با اختلاف عبارات به شکل عام و خاص مطرح شده است. در آیه‌ی 233 سوره‌ی بقره، دوران شیرخوارگی (24) ماه بیان شده است و در آیه‌ی 14 سوره‌ی لقمان نیز دوران شیر خوارگی دو سال گفته شده است، ولی در آیه‌ی 14 سوره‌ی احقاف دوران حمل و شیرخوارگی سی‌ماه ذکر شده است؛ لذا فقها و مفسّران در تحلیل قضیه، حداقل دوران حمل را شش ماه و حداکثر کامل شیردهی را بیست و چهار ماه گفته‌اند و اگر حمل 9 ماه باشد شیر دهی 21 ماه و اگر حمل 6 ماه گردید مدت شیر دهی 24 ماه خواهد بود تا جمعاً 30 ماه کامل گردد. این مضمون از ابن عباس نیز نقل شده است.⁽¹⁾

بنابراین دوران مشروع، مفید و کامل شیرخوارگی 24 ماه و حداقل آن 21 ماه می‌باشد، و کمتر از آن تلف شدن حق مشروع کودک خواهد بود. مگر در مواردی که عذر شرعی یا مصالحی وجود داشته باشد.

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ علیه السلام قالَ:«ٱلرِّضَاعُ وَاحِدٌ وَ عِشْرُونَ شَهْراً فَمَا نَـقَصَ فَهُـوَ جَوْرٌ عَلَی ٱلصَّبِیِّ.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «دوران شیردهی (دست‌کم) بیست و یک ماه است. هر چه از این مقدار کم‌تر شود، بر کودک ظلم و ستم است.»

! و نیز از امام صادق علیه السلام روایت شده است: «... اگر او [شیر ده] بخواهد دوران شیردهی را کامل کند، دو سال تمام باید شیر دهد.»⁽¹⁾

18/3. سرآغاز تغذیه‌ی کودک

در تداوم شیرخوارگی نیاز کودک به غذا ضروری و اجتناب‌ناپذیر است که برخی مقررات به این شرح ارائه می‌گردد.

19/3. عوامل نفرت از برخی خوراکی‌ها

در این‌جا به برخی از عوامل نفرت‌انگیز از غذا اشاره می‌شود:

20/3. کودک و برخی آداب

آن‌گونه که درباره‌ی شیر و غذای کودک از نظر مادی و جسمی رعایت مقرّراتی ضروری است، از نظر معنوی و روانی نیز رعایت نکاتی لازم است که به برخی اشاره می‌شود:

21/3. انواع بیماری‌های کودک

از نظر این که کودک از قدرت دفاعی ظاهری و باطنی بالایی برخوردار نیست در برابر میکروب‌ها، ویروس‌ها و... جداً آسیب‌پذیر است، لذا نیاز به مراقبت‌های حساب شده و جدّی دارد و مسئولیت آن بر عهده‌ی والدین به ویژه مادر می‌باشد، در این بخش به طور فشرده به ذکر برخی از اقسام بیماری‌ها پرداخته می‌شود:

1ـ تب: هرگاه حرارت بدن بیشتر از 38 درجه‌ی سانتی‌گراد شد، انسان دچار تب می‌شود و باید به پزشک مراجعه و علاج کنند و در صورت غفلت خطر تشنج و... را خواهد داشت.

2ـ سرما خوردگی کودک: که در اثر تغییر ناگهانی دما، خوردن شیر یا هرچیز خنک و سرد دیگر، سرد شدن عرق کودک و یا حمّام سرد ایجاد می‌شود و باید هرچه زودتر به پزشک مراجعه کنند، امّا استفاده کردن از آنتی بیوتیک در برخی موارد ضررهای دیگری دارد.

3ـ اسهال: اگر اسهال کودک خونی، یا با تب و بی‌حالی او همراه باشد و... نباید خود درمانی کنند و باید به دستور پزشک عمل کنند.

4ـ اسهال و استفراغ که خطر آن بسیار جدی است و باید هرچه زودتر به مراکز درمانی مراجعه کنند.

5ـ چشم درد یا ترشح چرک از چشم و یا ورم چشم.

6ـ گوش درد یا خارش گوش.

7ـ زردیِ بیش از یک هفته‌ی کودک به ویژه آن که اگر ادرار کودک زرد و پر رنگ شود یا کودک ضعیف و بی‌حال گردد.

8 ـ فلج شدن برخی از اندام‌های کودک.

9ـ بند آمدن ادرار یا مدفوع کودک.

10ـ حالت تنفّسِ غیر طبیعی و...

که در مجموع از خود درمانی باید بپرهیزند و در صورت امکان به پزشک و مراکز درمانی مراجعه کنند.

بی‌توجهی به درمان خود و خانواده در صورتی که خطر جدی باشد حرام و گناه است، لذا نباید غفلت کرد.

22/3. واکسیناسیون

با توجه به پیشرفت بهداشت و درمان به ویژه مراحل پیشگیری بیشترین خطرات احتمالی امراض، با رعایت مقررات بهداشتی و واکسیناسیون قابل دفع است. بنابراین والدین موظّف هستند که با مراجعه به مراکز درمانی و پزشک، کودک را مطابق مقررات و لزوم دید، واکسیناسیون کنند تا از مرگ و میر و ابتلا به امراض نجات بدهند.

اگر پزشک در انجام واکسن و غیره بی‌توجهی کند و موجب مرگ، فلج، عوارض، اذیت و یا ناراحتی مریض گردد جداً مسئول و ضامن است و در برخی موارد باید دیه بپردازد و در قیامت نیز مجازات خواهد شد.⁽¹⁾

فصل چهارم: برخی عاد‌ت‌های زیبای کودکانه

اشاره

 در این فصل برخی از عادت‌های روحی، اخلاقی و انسانی و نیز ویژگی‌های جنسیّتی و جایگاه معنوی کودک از دیدگاه اسلام و مکتب اهل بیت علیهم السلام مورد توجه و ارزیابی قرار گرفته است. در این فصل مطالب فراوانی قابل دقت است که برخی به این ترتیب بیان می شوند:

1/4. کودک و گریه

اشاره

از نخستین لحظه‌ای که کودک قدم به دنیا می‌گذارد، فریاد می‌زند و گریه می‌کند که بدون تردید مفید و ارزنده است، و حکمت و فلسفه‌های فراوانی دارد. البته بشر نتوانسته است که به تمام آن حکمت‌ها پی ببرد، تنها برخی از آن حکمت ها را پیشوایان مکتب وحی بیان داشته‌اند.

حکمت گریه‌ی کودکان از زبان وحی

گریه‌ی کودک حکمت‌های فراوانی دارد، که ! برخی را حضرت امام صادق علیه السلام به این شرح برای مفضّل بیان فرموده است: «ای مفضّل! سود گریه‌ی کودکان را بشناس. «در سر کودک رطوبتی است که تراکم آن، سبب پیدایش بیماری‌های خطرناکی همچون کوری می‌شود. گریه‌ی (طبیعی) این رطوبت را از سر او بیرون کرده، سلامت بدن و

چشم‌ها را تضمین می‌کند.» آری، گریه‌ی (طبیعی) برای کودک سودمند است. امّا والدین که از این راز بی‌خبرند، می‌کوشند به هر وسیله‌ی او را ساکت و از گریه باز دارند.⁽¹⁾

2/4. توحید و نیایش در گریه‌ی کودک

از دیدگاه مکتب وحی هر حرکت فطری کائنات به ویژه انسان، دارای فلسفه‌هایی است که اسرار آن را جز پیامبر و ائمه علیهم السلام کسی دیگر نمی‌تواند درک کند مثل گریه‌ی کودکان. لذا نباید کودکان را درباره‌ی گریه‌ی‌شان سرزنش کرد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برخی از اسرار شگفت‌انگیز گریه‌ی کودکان را بسیار عالی و آموزنده بیان فرموده است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«لاتَضْرِبُوا أَطْفالَڪُم عَلیٰ بُکائِـهِمْ، فَإِنَّ بُکَائَهُمْ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ شَهادَةُ أَنْ لّا إِلٰهَ إِلَّا ٱللهُ، وَ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ ٱلصَّلاةُ عَلَی ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم وَ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ ٱلدُعَآءُ لِوَالِدَیْهِ.»⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «کودکان خویش را به دلیل گریستن‌شان نزنید و تنبیه نکنید؛ زیرا گریه‌ی آنان تا چهار ماه چنین شهادت می‌دهد«لا الهَ الَّا ٱلله»؛ و چهار ماه بعد، این گونه نجوا می‌کنند:«ٱللّٰهُمَّ صَلِّ عَلیٰ محمَّدٍ وَّ آلِ محمَّدٍ» و چهار ماه دیگر دعا و نیایش برای پدر و مادر خودش است.»

3/4 . اقسام گریه‌ی کودک

با عنایت به ارزش معنوی گریه‌ی کودک باید توجه داشت که گریه‌ی کودک دارای اقسام گوناگونی است که برخی عبارتند از:

والدین به ویژه مادر باید هرچه زودتر علّت گریه را پیدا کرده و برای رفع مشکل او اقدام کنند. اگر احساس شد که کودک ناراحتی جسمی یا روانی دارد، هر چه سریع‌تر باید به پزشک مراجعه نمایند.

4/4. فرزند مایه‌ی آزمایش

انسان در دنیا مورد آزمایش‌هایی قرار می‌گیرد که در قرآن به آن اشاره شده است.إِنَّمَا أَموَالُڪُم وَ أَولادُڪُم فِتـنَةٌ...⁽¹⁾

تـنها اموال و فرزندان شما وسیله‌ی آزمایش می‌باشند... ! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«اَلْوَلَـدُ فِتْـنَةٌ.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «فرزند مایه‌ی آزمایش و امتحان است.»

5/4. کودک و فطرت توحیدی

خدای تعالی هر کودکی را با فطرت توحیدی آفریده است، امّا پس از ولادتش، محیط خانواده و عقاید پدر و مادر، سپس محیط آموزشگاه و مدرسه، آن گاه محیط اجتماع تأثیر جدی و قاطع بر عقاید و اخلاق او خواهد گذاشت. چنان چه در روایات مطرح شده است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«وَٱللهِ مَا مِنْ مَولُودٍ إِلّا وَ یُولَدُ عَلَی ٱلفَطْرَةِ ثُمَّ أَبَوَاهُ یُـهَوِّدَانِهِ وَ یُنَصِّرَانِهِ وَ یُمَجِّسَانِهِ.»⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «به خدا سوگند! هر نوزادی بر فطرت (توحیدی و خداشناسی) زاده می‌شود. سپس پدر و مادرش (او را به بیراهه می‌کشانند و مثلاً) وی را یهودی، یا مسیحی، یا زردشتی می‌سازند.»

پدر و مادر، مدرسه و دانشگاه، نظام حاکم برکشور و محیط اجتماع گاهی فطرت پرورند و گاهی فطرت‌شکن، نقش هر کدام در ساختن شخصیت کودک حتمی و اجتناب ناپذیر است.

لطیفه:

نوجوانی مرتّب به‌مسجد برای نماز جماعت و آموزش قرآن می‌رفت. یک روز پدرش باخبر شد، با ناراحتی به در مسجد آمد، فریاد زد: وای از دست فرزند ناخلف، به پیش‌نماز پیام داد پسرم را زود از مسجد بیرون کنید که مبادا در این آخر عمر پایم را به مسجد باز کند. و می‌گفت: من 65 سال عمر کردم یک بار مسجد نرفتم.!!!

6/4. بازی طبیعی کودک

یکی از برترین بازی‌های کودکان بازی طبیعی با طبیعت است. او با شوق و شعف در دل طبیعت مثل باغ، صحرا، کوه، آب و... خود را می‌رساند و بازی می‌کند که از هر نظر مفید است.

! مَرَّ رَسُولُ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلمعَلیٰ صِبیانٍ وَ هُمْ یلْعَبُونَ بِٱلتُّرابِ فَنَهاهُمْ بَعْضُ أَصْحابِ ٱلنَّبِیِّ7 فَقالَ:«دَعْهُمْ فَإِنَّ ٱلتُّرَابَ رَبِیعُ ٱلصِّبْیانِ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به کودکانی برخورد که با خاک، بازی می‌کردند، بعضی اصحاب آنان را از بازی با خاک منع کردند، حضرت فرمود: «بگذارید بازی کنند زیرا خاک، سبزه‌زار کودکان است. [البته با رعایت بهداشت از نظر محل، خاک، هوا و...]

7/4. زیاده روی کودک در بازی

افراط و زیاده‌روی در بازی و غرق‌شدن به لهو و لعب [بازی محوری] در زندگی خطرناک است به خصوص بازی‌های نامشروع همانند، انواع و اقسام قمار و سرگرمی‌های شیطانی که انسانیت انسان را نابود و عمر و جوانی انسان را تباه می‌سازد، لذا والدین وظیفه دارند که فرزندان‌شان را درست تربیت کنند تا اسیر این گونه بازی‌ها و اسیر فیلم، سریال، تلوزیون، کامپیوتر، ماهواره، گوشی همراه و... نشوند بلکه از آن‌ها به طور مشروع، معقول و بدون افراط استفاده کنند.

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«شَرُّ مَا ضُیِّـعَ فِیهِ ٱلعُمرُ ٱللَّعِبُ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «بدترین چیزی که عمر انسان در آن تلف و نابود می‌شود، بازی است.» [گاهی بازی انسان را از درس،کار و عبادت محروم می‌کند.]

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«مَن کَـثُـرَ لَهْوُهُ إِسْتَحْمَقَ.»⁽²⁾

امام علیه السلام: «هرکه زیاد به بازی بپردازد، به حماقت کشانده می‌شود.»

! و باز امیرمؤمنان علیه السلام می‌فرمایند: «کارهای باطل و بیهوده «انسان» را در گمراهی‌ها می‌افکنند [و انسان را بدبخت می‌سازند].»⁽³⁾

8/4. بازی با کودکان

یکی از روش‌های آموزنده این است که بزرگان [پدر، مادر و...] با کودکان بازی کنند. چنان چه در سیره‌ی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آمده است.

! عَنْ جابِرِ رحمة الله:«دَخَلْتُ عَلَی ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلموَٱلحَسَنُ وَٱلحُسَینُعلیه السلامعَلیٰ ظَهْرِهِ وَ هُوَ یَجْثُو لَهُمَا وَ یَقُولُ: نِعْمَ ٱلجَمَلُ جَمَلُڪُما وَ نِعمَ ٱلعِدْلانِ اَنْـتُـمَا.»⁽⁴⁾

جابر می‌گوید: «به محضر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم شرفیاب شدم، دیدم که حسن و حسینعلیه السلام به پشت آن حضرت قرار دارند، و آن حضرت برای آنان خم شده، بر زانو نشسته بود و می‌فرمود: «چه خوب شتری است شتر شما، و چه خوب هم‌رکابی هستید شما.»

! «بسیار اتّفاق افتاده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از سفر برمی‌گشتند و کودکان به استقبالش می‌آمدند، آن حضرت برخی کودکان را به بغل خود می‌گرفتند، و برخی را بر پشت خود برمی‌داشتند و به اصحاب می‌فرمودند که برخی آن‌ها را به بغل بگیرند...»⁽¹⁾

9/4. بازی حضرت فاطمه‌ی زهراJ با کودک خود

! حضرت صدیقه‌ی طاهرهJ کودک خود امام حسن بن امیرالمؤمنینعلیه السلام را روی دست‌هایش حرکت می‌داد و می‌فرمود:

أَشْبَهْ أَباکَ یاحَسَنُ          وَٱخْلَعْ عَنِ ٱلحَقِّ ٱلرَّسَنَ

وَٱعبُـدْ إِلٰهًـا ذَا مَنَنٍ          وَ لاتُــوَالِ ذَا ٱلإِحَــنِ ⁽²⁾

«ای حسن! همانند پدرت [امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام] باش، [همانند او] بند [اوهام] را از پای حقیقت بگشا و خداوندِ احسان‌بخش را بندگی کن و از دشمن کینه‌توز پیروی مکن»

عنایت دارید که زیباترین نکات آموزنده و ظریف در سخنان حضرت زهراJ وجود دارد. این یک دستورالعمل است که زن‌های مسلمان و دلباخته‌گان مکتب زهراJ باید از آن درس بگیرند و در هنگام شیردادن، خواندن، بازی دادن، تفریح و... باید با کلمات خوب و شعارهای سالم وآموزنده فرزندان را نوازش دهند. اما متأسفانه برخی مادران فرزندان‌شان را با دعای بد، فحش، شعارهای زشت، موسیقی‌های

مزخرف و... آشنا می‌سازند که واقعاً خطرناک است، یا حداقل برخی مادران بی‌تفاوت و بی‌خبر هستند که باز هم مسئولیت دارند.

10/4. کودکی با کودکان

 از نظر روانی با هرکسی با زبان و روش خودش و در سطح فکری او باید سخن گفت، به ویژه کودکان با آن روح لطیفی که دارند. روش‌های کودکانه در روح و روان‌شان اثر قابل توجهی خواهند گذاشت، لذا اسلام روی آن عنایت ویژه داشته است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَنْ کانَ عِنْدَهُ صَبیٌّ فَلْیَـتَـصَابَّ لَـهُ.»2

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هرکه نزدش کودکی دارد باید با او کودکی پیشه کند.»

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«مَنْ کانَ لَـهُ وَلَـدٌ صَبَا»⁽¹⁾

امیرمؤمنان علی علیه السلام: «هر که دارای فرزند [کودک] است باید با او روش کودکی داشته باشد.»

شاعر چه زیبا گفته است:

«چون که با کودک سروکارت فتاد        هم زبــان کـودکـی باید گشـاد»

لطیفه

مردی کودک خود را بغل گرفت و مهربانی کرد، کودک لباس پدرش را خیس کرد، پدر سخت ناراحت شد، کودک را کنار دیوار خواباند و مقابله بمثل کرد و گفت: این هم جزای تو...)!!!

11/4. بازی‌های علمی و هنری

اشاره

گرچه درباره‌ی بازی کودکان مطالبی ارائه شد اما نباید نادیده گرفت که در عصرِ پیشرفت علم و صنعت، اندیشمندان دنیا، علم، هنر، ادب، سیاست و کمال انسانی را در قالب بازی درآورده‌اند و کودکان را از نردبان های بازی علمی و هنری به قلّه‌های بلند دانش سوق می‌دهند، مثل بازی با حروف، با کلمات، با اعداد [بازی‌های ریاضی، هندسی، صنعتی، معماری، برای رشد فکری، رشد ذهنی و...کودک و نوجوان] که جداً مفید و ابتکارآفرین است.

در بازی کودکان باید توجّه داشت که جنسیّت بسیار تأثیر دارد، دختران غالباً به دوخت‌ودوز و پخت و‌پز، عروسک، بچه‌داری، سروسامان دادن خانه و منزل، دایرکردن عروسی، دکورسازی و ... توجه دارند، امّا پسران به فوتبال، ورزش‌های بدن‌سازی، ورزش‌های رزمی، ورزش‌های قهرمانی، تجارت، ماشین، تفنگ، دولت‌سازی، برنامه‌های‌پلیسی، هواپیما و... علاقمندند. بدون تردید از این‌دست بازی‌ها و بازی‌های علمی وجود دارند که برای کودک سودمند است.

بازی درمانی

افزون بر این که بازی‌های مناسبِ علمی، هنری، سیاسی، نظامی، تفریحی و...فواید فراوانی دارند، از نظر روانشناسی و روانکاوی هم یکی از برترین فواید مدرن آن، بازی‌درمانی است، که هم می‌توان برخی از امراض را در ضمن بازی کشف کرد و هم با طرح بازی‌های روان‌شناسانه

آن را مداوا نمود. [بازی درمانی نیاز به بررسی تخصصی و گسترده دارد.]

اشاره‌ای به آسیب‌شناسی بازی

با توجه به این که بازی یکی از نیازهای زندگی و در عین حال مفید است اما نباید فراموش کرد که برخی بازی‌ها نه تنها سودمند نیستند که جداً زیان آورند. بازی‌های سیاسی، نظامی، اقتصادی، فرهنگی و...که با نقشه‌های تخریبی توسط دشمنان بشریت طرح و ساخته شده‌اند، بازی‌هایی که با خشونت همراه است، جنگ‌ها، کشتارها، بی‌بندوباری‌ها و... (این گونه بازی‌ها و نیز برخی فیلم‌ها و سریال ها که جداً بدآموزی دارند و فرزندان معصوم را در معرض سقوط و بدبختی قرار می‌دهند.)

توجّه: برخی از بازی‌های کامپیوتری را طوری ساخته‌اند که در جاهای حساسِ آن برنامه‌های دین‌ستیزی، خداستیزی، قداست‌زدایی، یا صحنه‌هایی فجیع و خلاف عفت را آورده‌اند تا کودکان را ناخودآگاه به سوی بی‌دینی و مفاسد اخلاقی و... سوق دهند؛ لذا والدین باید بیدار باشند و درست مدیریت کنند که فرزندانشان شکار نشوند.

12/4. با آمدن فرزند کوچک فرزند بزرگتر حسّاس نشود

از نظر روان‌شناختی برای کودک یکی از خاطرات تلخ، زمانی است که مادرش کودک دیگری بیاورد و اگر با برنامه و تدبیر خوب مدیریت نشود، رقابت‌های ناسالم و کدورت‌ها ایجاد شده و تا آخر عمر باقی خواهند ماند. برای پیشگیری از بروز مشکلات مقررّاتی لازم است که به برخی اشاره می‌شود:

1ـ رفتار والدین با فرزند بزرگ‌تر تغییر نکند، بلکه باید بیشتر اظهار محبت کنند و او را تحویل بگیرند تا حساس نشود.

2ـ عملاً درباره‌ی لباس و غیره فرزند بزرگ‌تر از نظر انداخته نشود.

3ـ به خاطر فرزند کوچک‌تر، فرزند بزرگ‌تر تهدید و توبیخ نشود.

4ـ پدر و مادر و حتی دیگران آنان را با هم مقایسه نکنند.

5ـ کارهایی که مربوط بچه کوچک است توسط بزرگ‌تر انجام نشود که او فکر نکند که خادم فرزند کوچک‌تر شده است.

6 ـ تحفه‌هایی را از جانب فرزند کوچک‌تر برای بزرگ‌تر بدهند.

فشرده‌ی سخن این که با توجه به عادت‌های روحی و روانی کودک روشی باید اتخاذ شود تا حساسیت‌های کودک به حداقل برسد.

فصل پنجم: گلواژه‌ی دختران در آیینه‌ی فرهنگ اسلام

اشاره

در این فصل به طور فشرده درباره‌ی جایگاه دختران از دیدگاه اسلام و فرهنگ اهل بیت E مطالبی به این ترتیب ارائه خواهد شد تا فرهنگ اسلامی و راستین جایگزین فرهنگ جاهلیّت و خرافات گردد.

1/5. ویژگی‌های دختران

از منظر اسلام در خانواده، دختران از جایگاه برتر و ارزنده تری برخوردارند. در این‌باره روایات فراوانی وجود دارد که به ذکر و بیان برخی بسنده می‌شود:

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ ٱلأعْظَمِ7:«خَیـْرُ أَولادِکُـمُ ٱلبَنَاتُ.»⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «خجسته‌ترین فرزندان شما دخترانند.»

! عَنْ نَبیِّ ٱللهِ ٱلأَکرمِ7:«نِعْمَ ٱلوُلْــدُ ٱلْبَـنَاتُ، مُلَطِّفَاتٌ، مُونِسَاتٌ، مُمَرِّضَاتٌ، مُبْـدِیاتٌ.»⁽²⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «چه خوب فرزندانی هستند دختران: لطف پیشه، اُنس‌ورز، پرستار و مِهرآفرینانِ آشکار.»

لطیفه

 روحانی محل در مسجد درباره‌ی برکت دختران سخنرانی می‌کرد. خانمی از پشت پرده با صدای بلند آه کشید و گفت: به شرط آن که هر روز لباس و وسایل مدل‌دار نخواهد و به شرط آن که برکت خانه و دارایی را به نام جهاز (جهیزیه) به خانه‌ی شوهرش نبرد.

2/5. دختر اوج ارزش‌ها

کارکردن حلال و مشروع برای حفظ ارزش‌های دینی، تأمین خانواده، تربیت فرزندان، کمک به نیازمندان و... پاداش فراوانی دارد، اما تربیت سالم دختران اوج پاداش‌ها و ارزش‌ها خواهد بود.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَنْ کَانَتْ لَـهُ إِبْنَةٌ وَاحِدَةٌ  کَانَتْ خَیْراً لَـهُ مِنْ أَلْفِ حَجَّةٍ وَ أَلْفِ غَزْوَةٍ وَ أَلْفِ بَدَنَةٍ وَ أَلْفِ ضِیافَةٍ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هرکس یک دختر داشته باشد، [وآن دختر را برای رضای خدا تربیت کند] آن دختر برای او خوب‌تر و ارزنده‌تر است از هزار حج، هزار جهاد، هزار شتر قربانی و هزار مهمانی (برای خدا).»

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ علیه السلام:« إِذَا أَصَابَ ٱلرَّجُلَ إِبْنَةٌ بَعَثَ ٱللهُ إِلَیْهَا مَلَکاً، فَأَمَرَّ جَناحَهُ عَلیٰ رَأسِهَا وَ صَدْرِهَا.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «آن‌گاه که مردی دارای دختر شود، خدای سبحان فرشته‌ای را به سوی او روانه می‌فرماید و آن فرشته بال خود را بر سر و سینه‌ی آن دختر می‌گستراند.»

3/5. دختران، برکت‌آفرین و پسران، مژده آورند

خوشبخت‌ترین پدران، آنانی هستند که دختران مسلمان و با عفّت تربیت کنند و با این کارِ ارزنده به پاداش بزرگ نائل شوند.

! عَنِ ٱلنَّبیِّ ٱلأڪْرَمِ7:«رَحِمَ ٱللهُ أَبَا ٱلبَنَاتِ، أَلبَنَاتُ مُبَارَکَاتٌ مُحَبَّـباتٌ، وَ ٱلـبَنُونَ مُبَشِّراتٌ وَ هُنَّ ٱلباقِیَاتُ ٱلصَّالِحَاتُ»⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم: «خدا رحمت کند پدر دختران را، دختران مایه‌های برکت‌اند و دوست داشتنی؛ و پسران مژده بخش‌اند و بشارت دهندگان. دختران یادگاران نیک و شایسته‌ی آدمی‌اند [و ذخیره‌های صالح.]»

4/5. دختر و پسر دسته‌گل‌های یک باغ

انسان عاقل و با فرهنگ نباید پسران را بهتر از دختران بداند. از نظر مکتب اسلام دختران ارزنده‌تر از پسران قلم‌داد شده‌اند.

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ علیه السلام:«ٱلْبَنَاتُ حَسَناتٌ وَ ٱلبَنُونَ نِعْمَةٌ وَٱلحَسَنَاتُ یُثَابُ عَلَیْهَا وَ ٱلنِّعْمَةُ یُسْأَلُ عَنْهَا.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «دختران حسنه و نیکی‌هایند و پسران نعمت(ها) برای حسنه و نیکی پاداش داده می‌شود و از نعمت(ها) سؤال می‌شود.»

5/5. تربیت دختر، سپر آتش

تربیت سالم فرزندان، مخصوصاً دختر‌ها اجر و پاداش فراوانی دارد.

! عَنِ ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَنْ کَانَتْ لَهُ اِبْنَةٌ فَاَدَّبَهَا وَ أَحسَنَ أَدَبَها وَ عَلَّمَها فَأَحسَنَ تَعلِیـمَها فَأَوسَعَ عَلَیْها... وَ سِتْراً مِنَ ٱلنَّارِ.»⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هرکس دختری داشته باشد و او را ادب آموزد و مؤدب بار آورد؛ دانش بیاموزد و خوب آموزشش دهد؛ و از نعمت‌هایی که خدا بر خود او تمام فرموده است؛ فراوان در اختیار دخترش گذارد، آن دختر پناه و سپری در برابر آتش جهنم برایش خواهد بود.»

6/5. گرامی داشتن دختر، گذرنامه‌ی بهشت

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَنْ کَانَ لَهُ اُنْثَیٰ فَلَمْ‌یُبْدِهَا وَ لَمْ‌یُهِنْهَا، وَ لَمْ‌یُؤْثِرْ وَلَدَهُ عَلَیْهَا أَدْخَلَهُ ٱللهُ ٱلجَنَّةَ.»⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «هر‌که دختری داشته‌باشد و به او ستم نکند، تحقیرش نسازد، و پسرش را بر او ترجیح ندهد، خدا او را وارد بهشت می‌کند.»

(ظلم به دختران، تحقیر و خشونت با آنان یا پسر را از دختر بهتر دانستن ناروا و خطرناک است. [البته ظلم کردن به پسران نیز حرام است].)

7/5. سرپرست دختران، همنشین پیامبر7

بدون تردید رزق و روزی هرکسی به دست قدرت خداوند است، و از نظر نیازهای ظاهری و حرمت ویژه‌ای که طبقه‌ی اناث دارند، سرپرستی و سامان‌دهی زندگی آنان منوط به مردهاست، و با اقدام به انجام چنین وظیفه‌ی مقدّس، انسان به پاداش‌های فراوانی دست خواهد یافت.

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ علیه السلام:«مَنْ عَالَ ٱِبْنَتَیْنِ، أَوْ اُخْتَیْنِ، أَوْ عَمَّتَیْنِ، أَوْ خَالَتَیْنِ، حَجَبَتَاهُ مِنَ‌ٱلنّارِ.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «هرکس سرپرست دو دختر یا دو خواهر یا دو عمّه، یا دو خاله باشد، آن دو از آتش (جهنّم) نگاهش خواهند داشت.»

! عَنِ ٱلرَّسولِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَنْ عَالَ ٱِبْنَتَیْنِ أَوْ ثَلاثاً کانَ مَعِیَ فِی ٱلجَنَّةِ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هر کس دارای دو یا سه دختر باشد، (و آنان را تربیت شایسته کند) در بهشت همراه من است.» ! و از آن حضرت در روایت دیگر آمده است: «کسی که دختری داشته باشد، خدای بزرگ یار و یاور اوست، برای او برکت بخشد و آمرزش‌گر او خواهد بود.»⁽²⁾

 ! عَنْ نَبِیِّ ٱللهِ ٱلأڪْرَمِ7:«مَنْ عَالَ ثَلاثَ بَنَاتٍ یُعْطیٰ ثَلاثُ رَوَضَاتٍ مِنْ رِیَاضِ ٱلجَنَّةِ، کُلُّ رَوْضَةٍ أَوْسَعُ مِنَ ٱلدُّنْیا وَ ما فِیهَا.»⁽³⁾

پیامبر 7: «هرکس سه دختر را سرپرستی کند، سه باغ بهشتی از آن اوست، که هر کدام از دنیا و آن‌چه در آن است، بزرگ‌تر می‌باشد.»

8/5. نخست نوازش دختران سپس پسران

اسلام که توجّه عمیق به راز و رمزهای روانی انسان‌ها دارد، برای هدیه دادن از نظر جنسیّت روش و مقررّاتی را در نظر گرفته است.

! از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است: «کسی که از بازار یا سفر هدیه‌ای برای خانواده اش بیاورد، همانند کسی است که صدقه‌ای برای نیازمندان بیاورد، و سزامند است که پیش از مردان و پسران، تحفه را برای زنان و دختران بدهند؛ زیرا کسی که دختری را خوشحال کند، گویا یکی از

فرزندان اسماعیل را آزاد ساخته است. و کسی که چشم پسری را روشن سازد، گویا از خوف خدا گریسته است؛ و هرکه از بیم خدای تعالی بگرید خداوند او را در باغ‌های بهشت جایگزین خواهد فرمود.»⁽¹⁾

9/5. پرتویی از حقوق پسران و دختران

با توجّه به شخصیت، نیاز‌ها، ضرورت‌ها و خواسته‌های مشروع و معقول، دختران و پسران از برخی حقوق مشترک و برخی حقوق مختص برخوردارند. چنان‌چه در روایات اسلامی فراوان مطرح شده است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«حَقُّ ٱلوَلَدِ عَلَیٰ وَالِدِهِ إِذَا کَانَ ذَکَراً أَنْ‌یَسْتَفْرِهَ اُمَّهُ وَ یَسْتَحْسِنَ إِسْـمَهُ و یُعَلِّمَهُ کِتابَ ٱللهِ، وَ یُطَهِّرَهُ وَ یُعَلِّمَهُ ٱلسِّبَاحَةَ...»⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «حق پسر بر پدر این است که مادرش را گرامی دارد، نام نیکو برای او انتخاب کند، کتاب خدا «قرآن مجید» را به او آموزش دهد، پاکدامن و باتقوی نگاهش دارد، و به او شنا بیاموزد و... .»

! در روایتی از آن حضرت آمده است که: «خواندن و نوشتن، شناکردن و تیر‌اندازی را برای پسرآموزش دهد و جز غذای حلال برای او فراهم نکند.»⁽³⁾[از نظرمعنوی، سالم و از نظر ظاهری، هنرمند باید بارآورد.]

! پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درباره‌ی حقوق دختران این‌گونه می‌فرماید: «وَ إِنْ کَانَتْ اُنْـثَیٰ أَنْ یَسْتَفْرِهَ اُمَّهَا وَ یَسْتَحْسِنَ إِسْـمَهَا وَ یُعَلِّمَهَا سُورَةَ ٱلنُّورِ، وَ لَایُعَلِّمَهَا سُورَةَ یُوسُفَ وَ لَا یُنَزِّلَهَا ٱلغُرَفَ وَ یُعَجِّلَ سِرَاحَهَا إِلَیٰ بَیْتِ زَوْجِهَا.»⁽⁴⁾

حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «حق دختر بر پدرش این است که مادرش را گرامی دارد، نام شایسته برایش برگزیند، سوره‌ی نور را بر او بیاموزد و [ریزه‌کاری‌های عاطفی و شهوانی] سوره‌ی یوسف را به او نیاموزد، در اتاق‌های طبقات بالا [در معرض دید بیگانگان] منزلش ندهد و او را [در موقع مناسب و مشروع] سریع‌تر به خانه‌ی شوهرش روانه کند.»

 ! رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره‌ی پسران هم فرموده است: «... وَ یُزَوِّجَهُ إِذَا بَلَغَ.»⁽¹⁾«... هرگاه بالغ شد، همسرش دهد.»

! در روایتی از امام صادق علیه السلام که حقوق فرزند را بیان فرموده است، آمده است:«... وَ ٱلمُبَالَغَةُ فِی تَأْدیـبِهِ.»⁽²⁾

« ... و در ادب‌آموزیِ فرزند، فراوان بکوشد و تلاش کند.»

فشرده‌ی مطلب این که حقوق فرزندان بر والدین فراوان و بی‌نهایت ارزنده و سرنوشت‌ساز است. و بدون تردید سرآغاز شکل‌گیری جامعه سالم و ایجاد مدینه‌ی فاضله، رعایت حقوق همه‌جانبه در کانون خانواده و سپس مدرسه، دانشگاه، ادارات و سطح جامعه است.

10/5. شادمان کردن دختر یا پسر

از منظر اسلام، خوشحال کردن مؤمنان، به ویژه پدر، مادر، استاد و فرزندان از حقوق شایسته و از عبادات است و دارای اجر و ثواب می‌باشد.

! عَنْ نَبیِّ ٱلله7:«مَنْ فَرَّحَ ٱِبْنَتَهُ فَکَأَنَّمَا أَعْتَقَ رَقَبَةً مِنْ وُلدِ إِسمَاعِیلَ وَ مَنْ أَقَرَّ عَیْنَ إِبْنٍ فَکَأَنَّمَا بَکیٰ مِنْ خَشْیَةِ ٱللهِ.»⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «هرکس دختر خود را شادمان کند، گویی بنده‌ای از فرزندان حضرت اسماعیل علیه السلام را آزاد کرده است؛ و هر کس پسر خود را شادمان و دل‌شاد سازد، گویی از خوف و ترس خدا گریسته است.»

! روایت شده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به عثمان بن مظعون که دهان پسرش را می‌بوسید، فرمود: «هر که کودک خردسالی از نسل خود را تا حدی که رضایتش را جلب کند، خشنود سازد، خداوند هم در روز قیامت، آن‌قدر که خشنود شود، او را راضی می‌کند.»⁽²⁾

! عن رسول الله7:«إِنَّ فِی ٱلجَنَّةِ دَاراً یُقَالُ لَهَا دَارُ ٱلفَرَحِ لاَیَدْخُلُهَا إِلّا مَنْ فَـرَّحَ ٱلصِّبیَانَ.»⁽³⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «در بهشت خانه‌ای است که آن را «خانه‌ی شادمانی» می‌گویند. تنها کسی به این خانه وارد می‌شود که کودکان را شاد کند.»

! در سیره‌ی پیامبر 7 نوازش کودکان و دست کشیدن بر سر آنان از سجایای آن حضرت گفته شده است و باید از آن الگو گرفت.

«کَانَ ٱلنَّبِیُّ7 إِذَا أَصْبَحَ مَسَحَ عَلیٰ رُؤُوسِ وُلْدِهِ وَ وُلْدِ وُلْدِهِ.»⁽⁴⁾

«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هر صبح‌گاه بر سر فرزندان خویش و فرزندانِ فرزندانش دست نوازش و مهربانی می‌کشید.»

11/5. پاداش بوسیدن فرزند

از نظر فرهنگِ انسان‌ساز و مهرآفرینِ اسلام، بوسیدن فرزند از برترین مهرورزی‌ها و دارای پاداش والایی است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَنْ قَبـَّلَ وَلَـدَهُ کَتَبَ ٱللهُ لَـهُ حَسَنَةً وَ مَنْ فَرَّحَهُ فَرَّحَهُ ٱللهُ یَوْمَ ٱلقِیامَةِ...»⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «هر که فرزندش را ببوسد، خدای سبحان برایش پاداش و ثواب ثبت می‌کند؛ و هر که فرزندش را خوشحال کند، خدا او را در روز رستاخیز شادمان و خوشحال خواهد فرمود.»

! عَنْ أَبی‌عَبْدِٱللهِ علیه السلام:«أَکْثـِرُوا مِنْ قُبْلَـةِ أَوْلادِکُم، فَإِنَّ لَکُمْ بِکُلِّ قُبْلَـةٍ دَرَجَةً فِی ٱلجَنَّةِ مَسِیرَةَ خَمْسَمِأَةِ عَامٍ.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «هر چه بیشتر فرزندان‌تان را ببوسید، زیرا برای هر بوسیدن، جایگاهی در بهشت از آن شماست به گستره‌ی پانصد ساله راه.»

! عَنْ مَوْلانا أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«قُبْلَـةُ ٱلْوَلَـدِ رَحْـمَةٌ.»⁽³⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «بوسیدن فرزند (مایه‌ی) رحمت است.»

اسلام برای تحکیمِ عدالت زیبا‌ترین دستورات را عنایت فرموده است و از برترین عدالت‌ها عدالت در بین فرزندان است حتی در بوسیدن آنان.

12/5. مجازات نبوسیدن فرزند

برخی از برنامه‌های شایسته اگر انجام نشود مجازات ندارد و تنها اجر و پاداش نصیب انسان نمی‌شود. امّا برخی از دستورالعمل‌ها اگر ترک شود مجازات خواهد داشت، همانند ترک بوسیدن فرزند.

 ! از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد و گفت: «تا کنون هرگز کودکم را نبوسیده‌ام.» وقتی آن مرد مجلس را ترک کرد؛ قالَ رَسولُ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«هَذَا رَجُلٌ عِنْدِی أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ ٱلنَّارِ.»⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «نزد من، این مرد از جهنّمیان است.»

لطیفه:

زنی در حضور چند تن از بستگان گفت: اخلاق شوهرم خوب است امّا فرزندانش را نمی‌بوسد، مرد گفت: خانم! درباره‌ی بوسیدن تمام همّتم معطوف به شما است، اصلاً به بچه‌ها نوبت نمی‌رسد.!!!

13/5. کودک و بوسیدن نامحرم

اسلام برای حفظ ارزش‌ها و مقرّرات دینی برنامه‌های پیشگیری فراوانی دارد تا بنای معنویت بشر را محکم نماید، همانندِ در آغوش گرفتن و بوسیدنِ کودکان،که برای آن حد و مرزی را اعلام کرده است.

! عَنْ أبی‌ٱلحَسَنِ ٱلکاظِمِ علیه السلام: «إِذَا أَتَتْ عَلَی ٱلجَارِیَـةِ سِتُّ سِنِینَ لَمْ‌یَجُزْ أَنْ یُقَـبِّـلَهَا رَجُلٌ لَیْسَتْ هِیَ بِمَحرَمٍ بِهِ وَ لایَـضُمُّـهَا إِلَیْهِ.»⁽²⁾

امام کاظم علیه السلام: «زمانی که دختری شش ساله شود، جایز نیست که مردی نامحرم او را ببوسد یا او را در آغوش بگیرد.»

14/5. پیامبران و داشتن دختر

با توجه به شخصیت عاطفی و با صفای دختران است که حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام از خدای سبحان فرزند دختر خواسته است.

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ علیه السلام:«إِنَّ إِبراهِیمَ علیه السلام سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ یَرْزُقَهُ إِبْنَةً تَبْکِیهِ وَ تَنْدُبُهُ بَعْدَ مَوتِهِ.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «ابراهیم علیه السلام از پروردگارش خواست که به او دختری عطا فرماید، تا پس از مرگش برای او بگرید و سوگواری کند.»

! عَنِ الامامِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«کَانَ رَسُولُ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم أَبَا بَناتٍ.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پدر دختران بود.»

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سه پسر داشت که پیش از او وفات کردند و چهار دختر در زندگی خود داشت که سه دختر پیش از خودش و فاطمه‌ی زهراJ بعد از آن حضرت از دنیا رفتند. پس داشتن دختر، خود یک امتیاز است.

15/5 . کدام دختران؟

دخترانی که این همه درباره‌ی‌شان سخن گفته شد و سفارش‌های فوق‌العاده در فرهنگ اسلام برای آنان شده است و این همه درجه و مقام از جانب خدای سبحان برای پدر و مادر دختران به جهت تربیت و

نوازش‌شان عنایت می‌شود در صورتی است که آنان آراسته به تربیت سالم اسلامی باشند و ازگوهر گران‌بهای عفّت، حیا و حجاب بهره‌مند باشند.

اما اگر نعوذبالله خانواده‌ای دخترانِ بی‌حجاب، بی‌عفّت، خرافاتی و بی‌بندوبار تربیت کند نه تنها سپر آتش جهنم نخواهند بود که خود جهنّم‌ساز و جهنّم‌آفرین خواهند بود.

انسان‌هایی که از مزایای عالی دینی و اخلاق والای اسلامی و نیز از غیرت و شهامت انسانی بهره‌ی کافی ندارند، زن، دختر، مادر و خواهرشان نه تنها بی‌حجاب‌اند که حتّی نیمه عریان همراه خودشان در محضر عام و در مجالس لهو و لعب ظاهر می‌شوند و شاید برخی سروکاری با مشروب و مفاسد ننگین اخلاقی داشته باشند که مایه‌ی ذلت و سرافکندگی و دلیل روشن بی‌ایمانی و بی‌غیرتی مردهای خانواده خواهد بود و... .

16/5. ناراحتی برای داشتن دختر

 برخی انسان‌های نادان و بی‌منطق از داشتن دختر رنج می‌برند و گاهی با همسرشان ناراحتی می‌کنند که چرا دختر آورده‌اند؟!!! اسلام عزیز نه تنها این روش جاهلانه را نمی‌پسندد بلکه با منطق رسا مسلمانان را سفارش می‌کند تا از داشتن دختر استقبال کنند و ویژگی‌های ارزنده‌ی آنان را در نظر بگیرند.

! عَنِ ٱلرَّسولِ صلی الله علیه و آله و سلم:«لاتُکرِهُوا ٱلبَنَاتِ فَإِنَّ هُنَّ ٱلمُؤْمِنَاتُ ٱلغَالِیَاتُ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «از دختران بیزاری نجویید و به آنان بدبین نباشید، زیرا آنان دارای ایمان و ارزش والا هستند.»

! امام صادق علیه السلام به سَکونی فرمود: «چرا اندوهگین هستی؟» گفت: دارای دختری شده‌ام. امام فرمود: «ای سکونی! بارِ او را زمین برمی‌دارد و روزیِ او بر عهده‌ی خداست...» سکونی می‌گوید: با این سخن شادمان شدم.»⁽¹⁾[آری با منطق دین می‌توان راهکار عاقلانه ارائه داد.]

! به حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مژده رسید که دارای دختری شده است. آن حضرت دید که یارانش ناراحت شده‌اند. فرمود:«مَالَڪُم؟ رَیْحَانَةٌ أَشُـمُّـهَا وَ رِزْقُـهَا عَلَی ٱللهِ عَزَّوَجَلَّ.» ⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «شما را چه شده است؟ (این فرزند) گل خوشبو است که آن را می‌بویم و روزی‌اش نیز بر عهده‌ی خداوند بزرگ است.»

 مؤمن باید تسلیم حکمت خداوند باشد و نباید از خدا فقط پسر یا دختر بخواهد بلکه باید خیر و سعادت خود را بخواهد و باید ارزش‌ها را درک کند و به عنایات خدا راضی باشد.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«... وَ مِنْ یُمْنِ ٱلمَرْأَةِ أَنْ یَڪُونَ بِکْرُهَا جَارِیَـةً یَعْنی أَوَّلُ وُلْـدِهَا.»⁽³⁾

پیامبرگرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم: «از نشانه‌های مبارکی و خوشبختی زن این است که فرزند اول او دختر باشد.»

17/5. آرزوی مرگ دختران

اشاره

برخی انسان‌های جاهل و خرافی نه تنها از داشتن دختر رنج می‌برند که برای آنان آرزوی مرگ می‌کنند، از نظر اسلام این کار معصیت است.

! عَنِ الامامِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«مَن تَمَنّیٰ مَوْتَ ٱلْبَناتِ حُرِمَ أَجْرُهُنَّ وَ لَقِیَ ٱللهَ تَعالَیٰ عَاصِیاً.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «هر کس مرگ دختران را آرزو کند، از اجر و پاداش به خاطر آنان، محروم می‌شود و خدای تعالی را ملاقات و دیدار می‌کند در حالی که عصیان‌گر است.» [آرزوی مرگ دختران ستیزه‌ای با خدا و مقدّرات حکیمانه‌ی اوست.]

خطرناک‌تر از آرزوی مرگ

در نتیجه‌ی بحثِ این فصل باید توجّه داشت که در طول تاریخ از ناحیه‌ی حکومت‌ها، نظام‌ها، مکتب‌ها، مذهب‌های ساختگی دست بشر و ملّت‌های مختلف زشت‌ترین و ظالمانه‌ترین روش‌ها و برخوردها علیه زن‌ها و دخترها انجام شده و می‌شودکه ننگ تاریخ است. بدون تردید دیروز و امروزش ذلت‌بار، ننگین و نفرت‌انگیز بوده است... .

 دیروز دختران را زنده به گور می‌کردند، زن را پست‌تر از حیوان می‌دانستند و همانند حیوان خرید و فروش و مبادله می‌کردند؛ تجاوز به عُنف و صدها فجایع دیگر که قلم و زبان از بیان آن شرم دارد.

و امروز در جهانِ به اصطلاح پیشرفته به ویژه دنیای غرب، دخترها و زن‌ها نه تنها بازیچه‌ی کارگردانان سیاست، اقتصاد، سینما و...که بازیچه‌ی هوس‌رانان و شهوت‌پرستان شده‌اند و رسانه‌ها فجیع‌ترین آمارِ تجاوزات جنسی وحشیانه بر دختران و اِعمال خشونت علیه دختران و زنان را روی آنتن جهانی قرار می‌دهند که باز مایه‌ی ننگ بشریت خواهد بود.

دختران و گزارش وحشت‌زا

یونیسف:120میلیون دختر در جهان قربانی خشونت جنسی هستند.

بی‌بی‌سی ـ بر اساس گزارش جدیدِ صندوق کودکان ملل متّحد، یونیسف، از190 کشور جهان120 میلیون دختر مورد تجاوز و آزار جنسی قرار گرفته‌اند، یونیسف گفته است: ... بیشتر قربانیان از ساکنان آمریکای لاتین و حوزه‌ی کارائیب بوده‌اند.⁽¹⁾

این یک نمونه از هزاران نمونه‌ی فاجعه‌ی جنایتِ وحشتناک و خشونت‌بار علیه دختران در جهانی به اصطلاح متمدّن و قرن مشعشع و... است. در این میان باید اعتراف کرد که تنها و تنها مکاتب آسمانی و الهی به ویژه مکتب حیات بخش اسلام عزیز، برترین خدمت را به زن‌ها کرده است و این قشر مهم و بزرگ جامعه را نه تنها نجات بخشیده است که جایگاه والای زن را از نظر تکوینی و تشریعی در قانون اسلام، در اجتماع، در تشکیل خانواده، در حکومت، در سیاست و... به بهترین وجه به اثبات

رسانده است و نیز شخصیت زن، موقعیّت زن و حقوق زن را از هر نوع تعرُّض و بی‌احترامی مصون و محفوظ داشته است و در یک کلام، اسلام زن و حقوق مسلَّم زن را به تمام معنا تا ابد زنده کرده است.

درباره‌ی زنان، دختران و پسران مطالب ارزنده فراوان است که این مختصر گنجایش آن را ندارد. و مطالب سودمندی در ارمغان ازدواج و ارمغان خانواده به مناسبت‌هایی بیان شده است که مطالعه خواهید فرمود.

فصل ششم: آموزش‌های طلایی کودک و...

اشاره

در این فصل آموزش کلاسیک کودک از آغاز سخن گفتن و روند آموزش عملی مقدّماتی آنان به این ترتیب مورد توجّه قرار گرفته است:

1/6. سرآغاز آموزش فرزندان (نخستین درس)

از مهم‌ترین دوران‌های شیرین زندگانی انسان، زمان تحول‌آفرینی است که کودک لب به سخن گشاید و پدر و مادر در سرآغازِ آموزشش کلمه‌ی مقدس (لا إِلٰهَ إِلَّا ٱللهُ) را به او آموزش دهد.

! عَنِ ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم:«إِفْتَحُوا عَلیٰ صِبْیَانِکُمْ أَوَّلَ کَلِمَةٍ«لا إِلٰهَ إِلَّا ٱللهُ».»⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «(زبان) کودکان‌تان را نخستین بار با کلمه‌ی [مقدس و روح افزای] «لا إِلٰهَ الا ٱللهُ» بگشایید.»

! عَنِ ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم:«إِذَا أَفْصَحُوا أَوْلَادُڪُمْ فَعَلِّمُوْهُم«لا إِلٰهَ إِلَّا ٱللهُ»»⁽²⁾

پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله و سلم: «آن‌گاه که فرزندانتان لب به سخن گشودند (کلمه‌ی) «لا إِلٰهَ إِلَّا ٱللهُ» را به آنان آموزش دهید.» [آن کلمه مقدّس نخستین نسخه‌ی ذات حق در آفرینش است.]

2/6. کودک و پاداش آموزش توحیدی

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ ٱلأَعْظَمِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَنْ رَبّیٰ صَغِیراً حَتَّیٰ یَقُولَ «لا إِلٰهَ إِلَّا ٱللهُ» لَمْ‌یُحَاسِبْهُ ٱللهُ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هرکس کودکی را تربیت کند تا «لا إِلٰهَ إِلَّا ٱللهُ» بگوید، خداوند از او حساب‌رسی نمی‌کند.»

3/6. فشرده‌ی آموزش هفت مرحله‌ای کودک

اسلام از نظر آموزش طلایی کودکان، نردبانی را که دارای هفت پلکان است، فراروی آنان گذاشته است تا با قداست خانوادگی و همّت دینی بالا رفته، بر آخرین پلکان قرار گیرد، و از همان سکو پرواز کند و به جایی برسد که به فرموده‌ی شاعر: ...آنچه در وهم تو ناید آن شوم ...

این آموزش بی‌مانند کودک در بیان زیبایی از امام محمّد باقر یا امام صادقعلیه السلام این گونه عالی و زیبا مطرح شده است:

! عن أَحَدِهِماعلیه السلام:«إِذَا بَلَغَ ٱلغُلاَمُ ثَلَاثَ سِنِینَ یُقَالُ لَهُ سَبْعَ مَرَّاتٍ: قُلْ:«لا إِلٰهَ إِلَّا ٱللهُ» ثُمَّ یُتْرَکُ ...»⁽²⁾

امام محمّدباقر یا امام صادقعلیه السلام: «هرگاه پسر بچه‌ای به سه سالگی برسد برایش دستور داده شود تا هفت بار«لا إِلٰهَ إِلَّا ٱللهُ» بگوید، سپس به حال خودش واگذاشته شود، تا سه سال و هفت ماه و ده روزش فرا رسد آن‌گاه برایش فرمان داده شود، تا 7 بار«مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم» را

بگوید...» یعنی هفت مرحله‌ای این آموزش به این ترتیب ارائه شود:

با پیمودن این 7 مرحله‌ی نورانی، آموزش معنوی برای کودک نهادینه و ثمربخش می‌گردد. در پایانِ این روایت زیبا و نورانی، نتیجه‌ی پربارِ این کلاس وحیانی این‌گونه بیان شده است: ! «...فإِذَا تَعَلَّمَ ٱلوُضُوءَ وَ ٱلصَّلاةَ غَفَرَ ٱللهُ لِوَالِدَیْهِ»⁽¹⁾هرگاه کودک وضو و نماز را کاملاً فراگیرد، خداوند، والدین او را از آمرزش خویش بهره‌ور می فرماید.»

4/6. فواید دانش‌پژوهی در کودکی

از دیدگاه فرهنگ اسلام دانش‌آموختن و دانش‌پژوهی در تمام مراحل عُمر اجتناب ناپذیر و مفید است، امّا آموزش در کودکی از ویژگی‌های منحصر به فردی برخوردار است.

! عَنْ أمیرِٱلمؤمِنینَ علیه السلام:«ٱلْعِلْمُ فِی ٱلصِّغَرِ کَالنَّقْشِ فِی ٱلحَجَرِ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «فراگرفتن دانش در کودکی، همانند نقش (حک شده) در سینه‌ی سنگ (ثابت، فراموش نشدنی و پایدار) است.»

! عَنْ أمیرِٱلمؤمِنینَ عَلیٍ علیه السلام:«تَعَلَّمُوا ٱلعِلْمَ صِغَاراً تَسُودُ بِهِ کِـبَاراً.»⁽²⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «در کودکی دانش فراگیرید تا در بزرگی، با آن، به سیادت و سروری برسید.» [بزرگی و سروری با دانش و بینشِ سالم، شایسته و میسر است نه با جهل و نادانی.] پدر و مادر وظیفه دارند که به فرزندانشان دستور دهند تا علم و دانش (دانش عمومی) را بیاموزند.

! عَنْ أمیرِٱلمُؤمِنینَ علیه السلام:«مُرُوا أَوْلاَدَڪُمْ بِطَلَبِ ٱلعِلْمِ.»⁽³⁾

امام علی علیه السلام: «به فرزندان خویش فرمان دهیدکه علم و دانش بجویند.»

لطیفه:

مردی قماری پسرش را سرزنش می‌کرد که چرا جرئت نداری، حتماً عادت مادرت بر تو اثر گذاشته و گرنه من در تربیت تو کوتاهی نکردم، در جلسات قمار همواره تو را بردم، میلیون میلیون برد و باخت مرا دیدی،

در مجالس عروسی و رقص و ساز تو را با خود بردم، تو جرئت پیدا نکردی؟! تو را به کدام جهنم ببرم؟!!! پسر با آرامی گفت: به هر جهنمی ببری جهنمی نخواهم شد؛ شاید از لقمه‌ی حلال به دنیا آمده‌ام.

5/6. آموزش نجات‌بخش از مکاتب انحرافی

اشاره

کودکان و نوجوانان بسیار تأثیرپذیر هستند. اگر افکار و اندیشه‌های آنان با دانش و آگاهی سالم توجیه نشود و خواسته‌های فطری آنان اشباع نشود، مکاتب انحرافی، التقاطی و... آن‌ها را شکار خواهند کرد.

! عَنْ أَبی‌عَبْدِٱللهِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«بَادِرُوا أَحْـدَاثَڪُمْ بِٱلحَـدِیثِ قَـبْلَ أَنْ‌یَسْبِـقَڪُمْ إِلَیْهِمُ ٱلـمُرْجِئَـةُ.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «پیش از آن‌که (صاحبان مکاتب و گرایش‌های باطل، از جمله مرجئه (یکی از مکاتب انحرافی که فقط حکم را به قیامت منحصر می‌داند) به کودکان شما حدیث (و افکار باطل‌شان) را بیاموزند، شما در آموزش دادن به کودکان خود پیشی بگیرید.»

!عَنْ أمیرِٱلمُؤمِنینَ علیه السلام:«عَلِّمُوا صِبْیَانَکُمْ مِنْ عِلْمِنَا مَا یَنْفَعُهُمُ ٱللهُ...»⁽²⁾

امیرمؤمنان علیه السلام: «از دانش ما آن بخش را که برای کودکان‌تان سودمند باشد، بیاموزید تا (در زندگی، اندیشه‌های ناسالم همانند) مُرجئه نتوانند با اندیشه ی (انحرافی و باطل‌شان) بر آنان چیره شوند.»

از روایات اسلامی به دست می‌آید، که علوم پیامبر و اهل بیتش علیهم السلام

فراوان و دارای جنبه‌های گوناگونی است که از آن میان آن چه که ضرورت دینی است را باید گزینش نمود و با علوم و دانش اهل بیت رسالت علیهم السلام جامعه را بیمه کرده، زمینه‌ی انحراف را از بین برد.

امروزه مکاتب کمونیستی، سوسیالیتی، وهّابی، بابی، بهایی، شیطان‌پرستی، ادیان باطله و... در کمین‌گاه‌ها جهت شکار جوانان نشسته‌اند. از وظایف والدین، اساتید، اندیشمندان و حکومت‌های اسلامی است که با تمام توان و با منطق قویِ فرهنگ اسلام در برابر آن‌ها مبارزه کنند و جامعه به ویژه نسل جوان را از شرّ آن‌ها نجات دهند.

زینب استاد هفت ساله (داستان اعجاب‌انگیز)

حضرت زینبJ در زمانی‌که هفت ساله بود خُطبه‌ی مادرش حضرت زهراJ را از حفظ داشت (از بر کرده بود) و خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آن خطبه را از او (دختر هفت ساله‌ی زهراJ) روایت کرده‌اند.⁽¹⁾

رسالت بزرگ

حضرت زید شهید فرزند امام سجاد علیه السلام می‌گوید: «دیدم بزرگان خاندان ابوطالب علیه السلام خطبه‌ی حضرت زهراJ را روایت می‌کردند، و آن را به فرزندانشان آموزش می‌دادند.»⁽²⁾

توجّه به این نمونه‌ها خود درس و دستورالعمل سعادت‌آفرین است.

6/6. آموزش دینی و تنبیه

در صدر تمام آموزش‌ها، آموزش عقاید (اصول و فروع دین) است.

زیرا پایه‌های سعادت بشر به وسیله‌ی آن‌ها تحکیم می‌شوند.⁽¹⁾

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ علیه السلام:«لَوْ أَتَیْتُ بِشَابٍّ مِنْ شَبَابِ ٱلشِّیعَةِ، لایَتَـفَقَّهُ فِی‌الدِّینِ لَأَوْجَعْتُهُ.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «هرگاه به یکی از جوانان شیعه برخوردم که در دین خود اندیشه نمی‌کند (و مسائل مهم دینی را نمی‌آموزد او را تنبیه می‌کنم و) او را مجازات دردآور خواهم کرد.»

7/6. کودک و عشق‌ورزی به پیامبر و اهل بیتG

از برترین وظایف والدین تربیت فرزندان به عشق‌ورزی و محبت به خاندان رسالت و بهره‌وری از قرآن است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«أَدِّبُوا أَوْلادَڪُمْ عَلیٰ ثَلاثِ خِصَالٍ: حُبِّ نَبِیِّڪُمْ وَ حُبِّ أَهلِ بَیْتِهِ وَ قِرآئَةِ ٱلقُرْآنِ.»⁽³⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «فرزندان خویش را با سه ویژگی بیارایید و تربیت کنید: دوستی پیامبرتان؛ دوستی خاندان پیامبرتان؛ و خواندن قرآن.»

8/6. قرآن آموزی فرزند

از برترین آموزش‌ها قرآن‌آموزی است که فواید فراوان مادّی و معنوی دارد. رسالت پدر و مادر ایجاب می‌کند که فرزندان‌شان را با قرآن آشنا کنند.» [و شایسته است که فرزندان با تشویق والدین و معلّمان در جلسات قرآنی و مذهبی شرکت کنند.]

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَنْ عَلَّمَ وَلَداً لَهُ ٱلقُرْآنَ قَلَّدَهُ ٱللهُ عَزَّوَجَلَّ بِقَلادَةٍ یَعْجَبُ مِنْهُ ٱلأَوَّلُونَ وَ ٱلآخِرُونَ.»⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «هر کس به فرزندش قرآن آموزش دهد، در روز قیامت خدای سبحان، گردن‌بندی به گردن او آویزد که خلق اوّلین و آخرین [همه‌ی مردم جهان] از آن شگفت‌زده شوند.»

! عَنْ نَبیِّ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«... وَ مَنْ عَلَّمَهُ ٱلقُرآنَ دُعِیَ بِٱلأَبَوَیْنِ ...»⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هر که به فرزندش قرآن بیاموزد، آن فرزند [در روز قیامت] همراه پدر و مادرش دعوت می‌شود، آن‌گاه دو جامه از نور بر پدر و مادرِ آن فرزند که قرآن آموخته است، پوشانده می‌شود که از نورشان چهر‌ه‌های بهشتیان درخشنده می‌شوند.»

9/6. جشنواره‌ی قرآن‌آموزی

کسانی‌که برای رضای خداوند، به فرزندان‌شان، قرآن آموزش دهند افزون بر فواید دنیوی، برترین جوایز معنوی را از ذات احدیت دریافت می‌کنند که به عنوان جشنواره‌ی آموزش قرآنی باید از آن نام برد.

! عَنِ ٱلرَّسولِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَنْ عَلَّمَ وَلَدَهُ ٱلقُرآنَ فَکَاَنَّمَا حَجَّ ٱلبَیْتَ...»⁽³⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم «هرکس به فرزندش قرآن آموزش دهد، گویا ده هزار بار حج و عمره انجام داده است، ده هزار بنده از نسل اسماعیل علیه السلام را آزاد کرده است، در ده هزار جهاد همراه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم مبارزه کرده

است، ده هزار مسلمان نیازمند گرسنه را طعام داده است، و ده هزار مسلمان برهنه را پوشانده است، برای هر حرف [از قرآن که برای فرزندش آموزش داده است] ده اجر و پاداش برای او ثبت می‌شود و خدای سبحان ده گناه را از [پرونده‌ی] او محو می‌کند، و قرآن [انیس و مونس او] در مرقد و قبر او خواهد بود تا روز رستاخیز که برانگیخته شود.»

10/6. فرمان قرآن خواندن به فرزندان

دانستن قرآن مقدّمه‌ی خواندن و عمل کردن به قرآن است و والدین باید فرزندان‌شان را به خواندن قرآن وادار کنند و دستور دهند.

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ ٱلصّادِقِ علیه السلام قالَ لِٱبْنِهِ إِسْماعِیلَ علیه السلام:«یَا بُنَیَّ إِقْرَءِ ٱلمُصحَفَ» فَقَالَ:«إِنِّی لَسْتُ عَلیٰ وُضُوءٍ» فَقَالَ:«لاتَمَسَّ ٱلْکِتَابَةَ وَ مَسَّ ٱلوَرَقَ.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام به فرزندش اسماعیل فرمان داد: «پسرم! قرآن بخوان.» اسماعیل عرض کرد: «وضو ندارم» [یکی از آداب استحبابی خواندن قرآن وضو داشتن است و پاداش بیشتر دارد.] امام فرمود: «خطوط قرآن را لمس نکن؛ تنها [کناره‌های] صفحه را لمس کن.»

[لمس کردن نوشته‌های قرآن، بی‌وضو حرام است و گناه دارد و لمس کردن جلد و حاشیه‌ی قرآن که نوشته ندارد مکروه است.]

11/6. خواندن قرآن و نعمت‌ها

از بهترین خانه‌ها خانه ای است که در آن مؤمنین قرآن تلاوت کنند.

! عَنِ ٱلنَّبِیِّ ٱلأڪرم7:«إِجْعَلُوا لِبُیُوتِڪُم نَصِیباً مِنَ ٱلقُرْآنِ فَإِنَّ ٱلْبَیْتَ إِذَا قُرِءَ فِیهِ تُیُسِّرَ عَلیٰ أَهْلِهِ وَ کَثُرَ خَیْرُهُ وَ کَانَ سُکّانُهُ فِی زِیَادَةٍ.»⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم: «برای خانه‌های خود از قرآن نصیب و بهره ای قرار دهید؛ (از بهترین بهره‌های خانه‌های شما خداپرستی و بهره‌وری از قرآن در خانه است.) زیرا اگر در خانه‌ای (قرآن) تلاوت شود، اهل خانه آرامش می‌یابند، خیر و نیکی در آن افزایش می‌یابد، و آن خانواده از نعمت‌های فراوانی بهره‌مند می‌شوند.»

12/6. فرمان نماز آموختن به فرزندان

در راستای آموزش دادن به فرزندان، یکی از مهم‌ترین آموزش‌ها، آموزش دادن نماز و فرمان دادن به خواندنِ نماز است.

! عَنْ الامامِ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍ علیه السلام:«عَلِّمُوا صِبْیَانَڪُمُ ٱلصَّلاةَ، وَ خُذُوهُم بِهَا إِذَا بَلَغُوا ٱلحُلُـمَ.»⁽²⁾

امام علی علیه السلام: «به کودکان خویش نماز خواندن را بیاموزید و هرگاه بالغ شدند درباره‌ی آن (نماز) بازخواست‌شان کنید. [برخورد جدّی نمایید.]

13/6. فرمان اقامه‌ی نماز و سیره‌ی پیامبر7

خانواده‌ی مسلمان و مذهبی با فرهنگ‌پروری، با تشویق و با زمینه‌سازی، فرزندانشان را به نماز، به جماعت و به مسجد رفتن وادار می‌کنند و این خود زنده‌کردن سیره‌ی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است، و جالب است که خداوند به پیامبرش فرمان قاطع می‌دهد تا خاندان خود را به نماز

فرمان دهد:وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِٱلصَّلاةِ وَ ٱصْطَبِرْ عَلَیْهَا⁽¹⁾«خانواده‌ات را به نماز دستور بده و خود نیز برای انجام آن شکیبا و پُراستقامت باش.»

فرمان دادن به کودکان برای انجام نماز در روایات مطرح شده است.

! عَنِ ٱلرَّسولِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مُرُوا صِبْیَانَڪُمْ بِٱلصَّلاةِ، إِذَا بَلَغُوا سَبْعَ‌سِنِینَ، وَ ٱضْرِبُوهُمْ عَلیٰ تَرْکِـهَا، إِذَا بَلَغُوا تِسْعاً.»⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «هرگاه کودکان شما به 7 سالگی برسند به نماز فرمان‌شان دهید [برای عبادت تمرینی] و هرگاه به 9 سالگی رسیدند، اگر نماز را ترک کردند، [با توجّه به مراحل تربیتی و رعایت دستور اسلام] تنبیه شان کنید.» [البته تنبیه بدنی تا حدّی است که موجب دیه نشود و...].

14/6. کودک با دعا و تعقیب نماز

از ارزنده‌ترین عبادات، دعا و نیایش است، شایسته است که والدین فرزندان‌شان را به خداپرستی، ذکر خدا، دعا و تعقیب نماز فرمان دهد، و باید عنایت داشت که علما، نظام حاکم اسلامی، رسانه ها، معلّمان و... برای ترویج امور دینی رسالت سنگینی دارند به ویژه در برابر کودکان و نوجوانان و باید فرهنگ‌پروری کرد که به برخی از عبادات، دعاها و ذکرها که سرچشمه‌ی زلال یک فرهنگ است همواره بپردازند. چه زیبا است این روایت درباره‌ی تسبیح حضرت فاطمه‌ی زهراJ.

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«یَا أَبَا هَارُونَ إِنَّا نَأْمُرُ صِبْیَانَنَا بِتَسْبِیحِ فَاطِمَةَJ ڪَمَا نَأمُرُهُمْ بِٱلصَّلاةِ فَأَلْزِمْهُ فَإِنَّهُ لَمْ‌یُلْزِمْهُ عَبْدٌ فَشَقِـیَ.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «ای ابوهارون! همانا ما کودکان‌مان را دستور می‌دهیم به انجام تسبیح حضرت فاطمه‌ی زهراJ همان سان که به انجام نماز فرمان می‌دهیم. پس همواره این تسبیح را انجام بده؛ زیرا هر بنده‌ای که [خالصانه] آن را انجام دهد، شقی و تیره‌بخت نخواهد شد.»

15/6. کلاس عملی ذکر و نیاش کودک

! عَنْ أبی‌عَبْدِاللهِ علیه السلام:«کَانَ أَبِی، کَثیرَ ٱلذِّکْرِ... کَانَ یَجْمَعُنَا فَیَأْمُرُنَا بِٱلذِّکْرِ... وَ یَأْمُرُ بِٱلقِرَآئَةِ ...»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «پدرم ذکر [خدا را] فراوان می‌گفت، [بعد از نماز صبح] ما را جمع می‌کرد، دستور می‌داد که ذکر [خدا] بگوییم تا آفتاب طلوع کند، و نیز هر یک از ما که قرآن بلد بود فرمان می‌داد تا قرآن بخوانند و کسانی که قرآن‌خوان نبودند، دستور می‌داد تا ذکر بگویند.»

16/6. کودک و روزه داری

یکی از سنّت‌های حسنه و نیکو تشویق‌کردن کودک به روزه‌داری تمرینی است، چنان چه در بیان امام صادق علیه السلام آمده است.

! عَنِ الامامِ أبی‌عَبْدِاللهِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«إِنَّا نَأْمُرُ صِبْیَانَنَا بِٱلصِّیَامِ إِذَا کَانُوا بَنِی سَبْعِ سِنِینَ...»⁽³⁾

امام صادق علیه السلام: «هنگامی‌که کودکان ما به 7 سالگی برسند، آنان را فرا می‌خوانیم [و تشویق می‌کنیم] تا به قدر توان‌شان بخشی از روز را روزه بگیرند... آن‌گاه که تشنگی و گرسنگی بر آنان چیره شد روزه شان را می‌گشایند، تا آن که عادت کنند و توان آن را بیابند، هرگاه کودکان شما به نُه سالگی رسیدند به روزه گرفتن وادار کنید تا به قدر توان روزه بگیرند، و هرگاه تشنگی بر آنان چیره شد روزه شان را بگشایند.»

17/6 . کودک و حج

از نظر اسلام بردن کودک به زیارت، حج و عمره نه تنها مجاز که مستحب است و دارای پاداش فراوان می باشد و افزون بر نورانیّت معنوی کودک، برای والدین و کسی که زحمت حج و عمره‌ی کودک را به عهده می گیرد، خدای سبحان اجر و پاداش فراوان عنایت می‌فرماید.

 ! جابر بن عبدالله می‌گوید: «زنی در حج فرزند خردسال خود را خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بلند کرد و گفت: «یَا رَسُولَ ٱللهِ أَلِهٰذَی حَجٌّ؟ قَالَ: نَعَمْ وَ لَکِ أَجْرٌ»⁽¹⁾ای پیامبر خدا! «آیا این هم حج دارد؟ فرمود: آری و برای تو پاداش و ثواب است.»

مسائل و مناسک حج کودک همانند بزرگان با برخی تفاوت‌ها در کتاب‌های فقهی به تفصیل بیان شده است.⁽²⁾

18/6. سرآغاز تکلیف شرعی

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«عَلَی ٱلصَّبِیِّ إِذَا ٱحْتَلَمَ صِیَامٌ وَ عَلَی ٱلمَرْأَةِ إِذَا حَاضَتْ ٱلصِّیَامُ.»⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «پسر بچه هرگاه [بالغ شود] محتلم شود [منی ببیند] روزه‌ی [واجب] بگیرد، و بر دختر بچه روزه واجب می‌شود، از هنگامی که خون حیض ببیند.» [در این روایت یکی از علائم مهم بلوغ مطرح شده است، البته تمام شدن نُه سال قمری برای دختران و تمام شدن پانزده سال قمری برای پسران، یا روییدن موی زبر در شرمگاه آنان، از دیگر علائم بلوغ است که در فقه مطرح شده است.]

لطیفه:

فرزند هفت ساله‌ای که برخی روزها روزه‌ی چند ساعته (کله گنجشکی) می‌گرفت. روزی مادرش در ایام عادت، در حضور کودک آب و غذا خورد و گفت من هم روزه‌ی کله گنجشکی گرفتم. یک روز در حضور مهمانان، کودک گفت: مامانم هم روزه‌ی کله گنجشکی می‌گیرد، او زیاد می‌خورد که کله گربه‌ای شده است!!! همه خندیدند. [خانم خجالت کشید؛ برخی چیزها را باید از کودک پنهان داشت.]

19/6 . کودک و آموختن آداب و سنن

پیشوایان مکتب اسلام [پیامبر و ائمه علیهم السلام] همواره فرندان‌شان را به انجام آداب و سنن اسلامی وادار می‌کردند و برای پیروان‌شان نیز دستور‌العمل ارائه می‌فرمودند. ! چنان چه در روایت آمده است که

یکی از فرزندان امام صادق علیه السلام محضر پدرش رسید و برای خوابیدن رخصت خواست، حضرت این دعا را برای او آموخت تا پیش از خواب بخواند: «أَشْهَدُ أَن لّا إِلٰهَ إِلَّا ٱللهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً7 عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَعُوذُ بِعَظَمَةِ ٱللهِ وَ أَعُوذُ بِعِزَّةِ ٱللهِ...»⁽¹⁾

20/6. آداب سفره‌ی خانوادگی

! از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده‌است: «هر مردی که خانواده‌ی خود را جمع کند و سفره‌ی غذا مقابل آنان بگسترد، آن‌گاه نام خدا را به زبان جاری کند، و خانواده‌اش نیز غذا را با نام خدا آغاز کنند و با حمد و سپاس خدای سبحان به پایان برسانند، چون سفره جمع شود، همگی از آمرزش خدا بهره‌مند می‌شوند.»⁽²⁾

21/6. سفره‌داران ملعون

اگر نعوذبالله روی سفره یا میزِغذا شراب باشد از بدترین سفره‌هاست و قرارگرفتن شخص درکنار آن سفره ومیز حرام وگناه‌است اگرچه شراب نخورد، یا جمع‌شدن نامحرمان دور سفره و میز مخصوصاً که بی‌حجاب باشند یا نامحرم‌ها با هم شوخی کنند [اگرچه خواهرزن یا زن‌برادر و... باشند] که حرام و خطرناک است و سفره‌داران مورد نفرین و لعنت می‌باشند.

22/6. کودک و صدقه‌دهی

یکی از برنامه‌های ارزشی صدقه‌دادن کودک است که از نظر معنوی

و روانی سودمند است و کودک متوجّه رسالت همدردی با قشر محروم می‌شود و کمک به آنان را به عنوان یک عبادت می‌پذیرد.

! عَنْ أبی‌ٱلحَسَنِ ٱلرِّضا علیه السلام:«مُرِ ٱلصَّبِیَّ فَلْیَتَصَدَّقْ بِیَدِهِ...»⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام: «کودک را وادار کن تا با دست خود صدقه دهد... هر چند چیز کم‌بهایی باشد؛ زیرا هر چیز، هر چند کم‌بها، که با آن قصد [رضای] خدا شود با نیّت خالص، بزرگ [و با ارزش] شمرده می‌شود.»

23/6. کودک و ارزش‌های دینی

رسالت والدین ایجاب می‌کند که فرزندان‌شان را به اهمّیّتِ ارزش‌های دینی و معنوی وادار کنند. ! چنان‌چه مَسْمَعی می‌گوید: «امام صادق علیه السلام به هنگام فرا رسیدن ماه رمضان به فرزندانش سفارش می‌فرمود: [در این ماه] برای [تربیت] نفس خود بسیار بکوشید... در این ماه شبی است که عمل شایسته در آن بهتر از عمل شایسته در هزار ماه [دیگر] است.»⁽²⁾[چه زیبا اهمّیّت ماه رمضان و شب قدر را بیان فرموده است.]

! زیدِ شهید فرزند امام سجادعلیه السلام می‌گوید: «پدرم همه‌ی ما را در شب نیمه‌ی شعبان جمع می‌کرد... نخست نماز جماعت می‌خواندیم، آن‌گاه دعا می‌فرمود و ما آمین می‌گفتیم و تا طلوع فجر [مشغول دعا بودیم] و از خدا طلب آمرزش کرده بهشت را آرزو می‌کردیم⁽³⁾[نقل به معنا] [امام سجاد علیه السلام عملاً فرزندانش را به اهمّیّت نیمه‌ی شعبان و عبادت

در آن وادار می‌فرمود...] آری محکم‌ترین بنای سعادت انسان آن است که شالوده‌ی آن در کودکی و نوجوانی ریخته شود.

! از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است: «هر تازه سال [کودک و نوجوان] که عبادت را آغاز کند و مرگ او را درک کند، خدای سبحان پاداش نود و نه صدّیق [راست‌کردار] را به او عطا می‌فرماید.»⁽¹⁾

24/6. کودک و سرچشمه‌ی امر و نهی الهی

پیش از آن که فرزندان به تکلیف برسند شایسته است که والدین آنان را متوجّه اوامر و نواهی خدا کنند، تا زمینه‌ی نجات‌شان فراهم شود.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مُرُوا أَوْلادَڪُمْ بِٱمْتِـثَالِ ٱلأَوَامِرِ وَ ٱجْتِنَابِ ٱلنَّوَاهِی، فَذَٰلِکَ وِقَایَةً لَهُمْ مِنَ ٱلنَّارِ.»⁽²⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «به فرزندان خود فرمان دهید که دستورات (خدا) را پیروی کنند، و از آن چه که (خدا) نهی کرده است بپرهیزند؛ که این مایه‌ی باز داشته شدن آنان از آتش [جهنّم] است.»

25/6. کودک و شعائر دینی و مذهبی

والدین آگاه و خردمند از زمینه‌ها برترین بهره را جهت تربیت و آموزش فرزندان‌شان می‌برند، روزهای عید، جشن وشادمانی را با شعار‌هاو تحفه‌ها و نیز روزهای مصیبت و حزن را با عملکردهای مناسب در افکار و اندیشه‌های کودک باید طوری جلوه دهند تا در عمق جان‌شان اثرگذار

باشد، [توجه به ایّام شهادت پیامبر مکرّم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم،امیرالمؤمنین علیه السلام، حضرت زهرا، امام حسن، امام حسین و ائمه‌ی طاهرین علیهم السلام و...] و برگزاری سوگواری، و نیز در اعیاد اسلامی «عید غدیر، فطر، قربان، عرفه، جمعه و روزهای ولادت پیامبر و ائمه علیهم السلام و...» جشن و سرور از نمادهای دینی و مذهبی است که می‌شود با تربیت فرزندان آن‌ها را نهادینه کرد.

! عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«أَطْرِفُوا أَهَالِیڪُمْ فِی کُلِّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ بِشَیْئٍ مِنَ ٱلفَاکِهَةِ کَیْ یَفرَحُوا بِٱلجُمُعَةِ.»⁽¹⁾

امام علی علیه السلام: «در هر شب جمعه مقداری میوه برای خانواده‌ی خود هدیه آورید تا به [برکت فرار رسیدن] جمعه شادمانی کنند.»

عقده‌گشایی، ناراحتی‌های بیرونی و ناراحتی‌های داخلی را با بهره‌گیری از شادمانی در پرتوی آداب و سنن اعیاد می‌توان حل کرد.

لطیفه:

 مردی هر شب جمعه میوه می‌آورد و بچه‌ها خوشحال بودند. یک شب جمعه که بچه‌ها منتظر بودند، تا پدر وارد شد بچه‌ها آمدند دیدند شلغم آورده است. فریاد زدند، این چیست چرا میوه نیاوردید؟ پدر گفت: این میوه را برای مادرتان آوردم!!!

26/6. مدارا در آموزش و...

آموزگار خردمند و ورزیده با تدبیر عالی و بر اساس روان‌شناسیِ کودک باید او را آموزش دهد نه با خشونت و سخت‌گیری.

! عَنْ رَسولِ رَبِّ ٱلعالمَینَ صلی الله علیه و آله و سلم:«عَلِّـمُـوا وَ لاتُعْـنـِفُوا فَإِنَّ ٱلمُـعَلِّـمَ ٱلعَالِـمَ خَیْـرٌ مِنَ ٱلمُعْنِفِ»⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «دانش را بدون سخت‌گیری یاد دهید، زیرا آموزگار دانشمند [و با طرح و برنامه] برتر از معلّم سخت‌گیر است.»

متأسفانه برخی والدین و معلّمانِ خشن از حربه‌ی کشنده‌ی خشم و غضب، استفاده می‌کنند، و یا آن قدر بی‌ادب و بی‌فرهنگ هستند که به دیگران و حتی به شاگردان فحش و ناسزا می‌گویند که بسیار خطرناک بوده و از نظر اسلام حرام و گناه است و جداً بدآموزی دارد و اثر منفی آن خطرساز و ناگوار است.

! عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«لاَ أَدَبَ مَعَ غَضَـبٍ.»⁽²⁾

امیرمؤمنان علیه السلام: «هیچ ادب و فرهنگی با خشم و غضب مفید نیست.»

27/6. کودک و پرسش دانش پژوهی

برخی کودکان با روحیه‌ی دانش‌پژوهی، همواره از علما و دانشمندان سؤال می‌کنند [سؤال‌های علمی، دینی، سیاسی، اخلاقی، هنری و...]

برخی شاگردان با سؤال‌های جالب، استادان‌شان را همانند پدر و مادرِ مهربان به اندیشه‌ی‌شان جذب می‌کنند تا به سؤالات‌شان پاسخ دهند و آنان را راهنمایی کنند که بتوانند قلّه‌های بلند دانش را فتح و گنج‌های مخفی را کشف نمایند. [آنان دارای نبوغ و قابل تقدیرند].

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«ٱلْعِلْمُ خَزَآئِنُ وَ مَفاتِیحُهُ ٱلسُّؤالُ...»⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم: «دانش چون گنج‌های قفل شده هستند و کلیدهای آن سؤال کردن و پرسیدن است.»

! عَنِ ٱلرَّسولِ ٱلأعْظَمِ7:«حُسْنُ ٱلسُّؤَالِ نِصْفُ ٱلْعِلْمِ.»⁽²⁾

رسول اعظم صلی الله علیه و آله و سلم: «خوب و زیبا پرسیدن نصف علم و دانش است.»

! عَنِ ٱلنَّبِیِّ ٱلأَڪْرَمِ7:«خُذُوا ٱلعِلْمَ مِنْ أَفْوَاهِ ٱلرِّجَالِ.»⁽³⁾

پیامبر 7: «دانش را از دهان مردان بگیرید.» [حفظ کنید و یادداشت کنید.] [نوشتن و یادداشت‌کردن، کمالی بزرگ و بسیار سودمند است.]

! عَنْ أمیرِٱلمؤْمِنینَ علیه السلام:«مَنْ سَئَلَ فِی صِغَرِهِ أَجابَ فِی کِبَرَهِ.»⁽⁴⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «کسی‌که در کودکی پرسش‌گر باشد، در بزرگ‌سالی به پرسش‌ها پاسخ خواهد داد.» [یعنی آن‌چه از دانش به دست می‌آورد باید به این فکر باشد که دانش را به مردم برساند، چه در جواب پرسش‌ها، یا با تدریس یا با تبلیغ، یا با نوشتن کتاب و... .]

! عَنِ ٱلنَّبِیِّ ٱلأَمجَدِ7:«زَکَاةُ ٱلعِلْمِ تَعْلیـمُهُ مَنْ لّایَـعْلَمُهُ»⁽⁵⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «زکات علم، آموزش‌دادن آن به کسی است که نمی‌داند.»

28/6. کودک و بزرگ پروری

کودک تا آخر کوچک نمی‌ماند بلکه آن‌گونه که از نظر فیزیکی بزرگ می‌شود، باید از نظر روانی، موقعیتی، عملی و مدیریتی هم بزرگ شود؛ یعنی بزرگ پروریده شود تا بر جامعه بزرگی کند و این بستگی دارد به ساختن شخصیت کودک؛ بنابراین باید در کودکی دانش و کمال بیاموزد، سخت‌کوش، صبور، خردمند، بردبار و از سجایای خوب اخلاقی برخوردار باشد، تا بزرگی کند. در این باره روایات فراوانی وجود دارد.

! عَنْ سَیِّدِنا أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ ٱلإمام عَلیٍّ علیه السلام:«مَنْ لَّمْ یَتَعَلَّمْ فِی ٱلصِّغَرِ، لَمْ‌یتـَقَدَّمْ فِی ٱلکِبَرِ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «هرکه در کودکی نیاموخت [دانش بدست نیاورد] در بزرگسالی پیشرو و پیش‌آهنگ نخواهد شد [چون از دانش و بینش سالم بی‌بهره است و قدرت بزرگی‌کردن را نخواهد داشت، زیرا از جاهل و نادان کار مناسب و در خور شأن ساخته نیست.]

!عَنْ أمیرِٱلمؤْمِنینَ علیه السلام:«مَنْ لَمْ‌یُجْهِدْ نَفْسَهُ فِی‌صِغَرِهِ لَمْ‌یَنبُلْ فی‌کِبَرِهِ.»⁽²⁾

امام علی علیه السلام: «هرکه در کودکی رنج نکشد و برای تربیت خود تلاش نکند، در بزرگسالی به سروری و بزرگی [و جایگاه بلند] نمی‌رسد.»

از نظر عقل و منطق بزرگ، کسی است که از دانش بهره‌مند باشد.

! عَنْ أمیرِٱلمؤْمِنینَ الامامِ عَلیٍّ علیه السلام:«أَلجاهِلُ صَغِیرٌ وَإِنْ کانَ شَیْخاً وَ ٱلعالِمُ کَبِیرٌ وَ إِنْ کانَ حَدَثاً.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «نادان کوچک است، هر چند پیر و سالمند باشد. و دانا بزرگ است اگر چه نوجوان و کم سن و سال باشد.»

29/6. مطالعه در متن تقسیم اوقات کودک

تقسیم اوقات، نردبان ترقّی وتکامل انسان است ودر تربیت خانوادگی اگر نظم و تقسیم اوقات باشد همه‌ی افراد خانواده به‌ویژه کودکان آینده‌ی درخشان و طلایی خواهند داشت و در سیر تکاملیِ کودکان، کتاب‌خوانی و مطالعه و یادداشت‌های علمی، فرهنگی و... نقش بسزایی دارد.

! از امام صادق علیه السلام روایت شده است که از جمله‌ی مواعظ و اندرزهای لقمان رحمة الله به پسرش این بود که به او فرمود: «پسرم! در روزها، شب‌ها و ساعت‌هایِ [زندگیِ] خود بخشی را به دانش آموختن [درس و مطالعه] اختصاص ده؛ چرا که هرگز چیزی را نخواهی یافت که به اندازه‌ی عدم استمرار این عادت [دانش پژوهی] به آن آسیب رساند.»⁽²⁾

 درباره‌ی نوشتن نیز روایاتی است که به برخی اشاره می‌شود.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«قَـیِّـدُوا ٱلعِـلْـمَ بِٱلکِتابِ.»⁽³⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «علم و دانش را با نوشتن در بند بکشید.» [تا از دست شما فرار نکند و همواره از آن استفاده کنید]

! از امام صادق علیه السلام روایت شده است: «دل با نوشتن [ مطالب علمی و مورد نیاز و نیز برنامه‌های زندگی] آرامش می‌یابد.»⁽¹⁾

البته از حافظه و تمرین و تلاش در استعدادپروری بسیار باید استفاده کرد، و کاملاً اسیر نوشتن هم نباید بود و هر چیز را هم نباید نوشت.

لطیفه:

صحبت می‌کنند که یک نفر می‌گفت: چون حافظه‌ی من ضعیف است، همه چیز را از نوشته‌هایم استفاده می‌کنم. یک نفر از راه رسید به او سلام کرد، او فوراً کاغذ پاره‌ها را از کیسه‌اش درآورد از بین آن‌ها به یک کاغذ خیره شد و گفت: علیک السلام!!!

فصل هفتم: والدین و برخی حقوق فرزندان

اشاره

در این فصل فرازهایی از حقوق فرزندان در پرتوی آموزش و پرورش کلاسیک آنان از دیدگاه مکتب وحی با استناد روایات اسلامی به ترتیب مورد توجه قرار خواهدگرفت:

1/7. سید و سرور تا هفت سالگی

اسلام با برنامه‌ی دقیق جهت شخصیت‌دادن به فرزندان هفت سال اول زندگی‌شان را سال‌های آقایی آنان معرفی می‌کند که باید از هر نظر مورد توجه باشند و شخصیت‌شان زیر پا نشود، بلکه با احترام گذاشتن و شخصیت‌دادن سالم آنان را باید به جایگاه مناسب رساند [البته این غیر از نازپروری است].

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«ٱلوَلَـدُ سَیِّدٌ سَبْعَ سِنِـینَ.»⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «فرزند تا هفت سال سیّد و سرور است.»

! عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«یُرْخَی ٱلصَّبِیُّ سَبْعاً وَ یُؤَدَّبُ سَبْعاً.»⁽²⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «کودک هفت سال آسوده نهاده می‌شود و هفت سال (دیگر) ادب و فرهنگ آموخته می‌شود.»

از بیان امیرالمؤمنین علیه السلام می‌توان نتیجه گرفت که در هفت سال نخست هیچ‌گونه اجبار و فشار و تحمیل بر فرزندان نباید اعمال شود، بلکه با تشویق و بازی‌های مناسب می‌توان فرزندان را رشد داد و در هفت سال دوم که پنجره‌های علم و دانش فراروی کودک گشوده می‌شوند و قلّه‌های بلند و اقیانوس‌های بی‌ساحل در چشم‌انداز کودک قرار می‌گیرند. مربّیِ مدبّر می‌خواهد که به فرموده‌ی حضرت علی علیه السلام ادب و فرهنگ سالم را به او بیاموزد. [آری اگر نوجوانِ مجهّز با دانش و بینشِ شایسته قدم متین و استوار به هفت سال سوّم بگذارد به اوج عظمت خواهد رسید، همان‌گونه که اسلام فرهنگ پروری فرموده است.]

2/7. فرزند و رمز هفت سالگی

پس از هفت سال نخست، هفت سال دوّم، سکوی پرواز کودک از محیط خانه به مدرسه و سرآغاز تحول شگفت انگیز این نونهال باغستان آفرینش است، لذا افزون بر آموزش علمی، او نیاز به گشودن صفحات جدید پرورش ویژه خواهد داشت. به همین منظور مقرّرات ویژه‌ا‌ی در مکتب اسلام پی‌ریزی شده است، تا مسلمانان خردمند روش برخورد و برنامه های تربیتی فرزندان را با دقّت روان شناسانه و با الهام از مکتب انسان‌ساز اسلام درک کرده پیاده کنند، اگر آن‌گونه که مکتب وحی هدایت داده است، فرزندان تربیت شوند، سعادت فرد، خانواده و جامعه‌ی بشری تأمین و تضمین خواهد شد. رمز آن را در روایات می‌توان یافت.

3/7. سه هفت سال تا اوج کمال

تربیت در دوره‌های سه هفت سال که فرزند روند رشد و تکامل جسمی، روحی، عقلی، علمی، دینی و معنوی را می‌پیماید، در بیان پیشوایان دین مطرح و دستورات منظم و کلاسیک ارائه شده است.

! عَنِ ٱلرَّسولِ صلی الله علیه و آله و سلم:«ٱلوَلَـدُ سَیِّدٌ سَبْعَ سِنِینَ، وَ عَبْدٌ سَبْعَ سِنِینَ وَ وَزِیرٌ سَبْعَ سِنِینَ فَإِنْ رَضِیْتَ خَلآئِقَهُ... فَقَدْ أَعْذَرْتَ إِلَی ٱللهِ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «فرزند تا 7 سالگی سیّد و سرور است؛ 7 سال بعد بنده (و فرمان بردار) و 7 سال دیگر یاور و پشتیبان (والدین و خانواده). پس اگر اخلاق او را در بیست و یک سالگی پسندیدی (زهی خوشبختی) وگرنه، می‌توانی او را رها کنی و عذرت در پیشگاه خدا پذیرفته است.»

! عَنْ الامامِ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«یُرَفُّ ٱلصَّبِیُّ سَبْعاً، وَ یُؤَدَّبُ سَبْعاً، و یُسْتَخْدَمُ سَبْعاً.»⁽²⁾

امام علی علیه السلام: «کودک 7 سال در آسایش واگذاشته می‌شود،7 سال به پرورش و ادب‌آموزی باید گماشته شود و 7 سال دیگر (برای کارورزی و کوشش در امور زندگی باید) به کار گرفته شود.»

! عَن الامام أبی‌عَبْدِٱللهِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«ٱلغُلامُ یَلْعَبُ سَبْعَ سِنِینَ، وَ یَتَعَلَّمُ ٱلکِتَابَ سَبْعَ سِنِینَ وَ یَتَعَلَّمُ ٱلحَلالَ وَ ٱلحَرَامَ سَبْعَ سِنِینَ.»⁽³⁾

امام صادق علیه السلام: «کودک 7 سال بازی می‌کند [حقّ بازی کردن دارد و در همان راستا رشد می‌کند] و 7 سال علم می‌آموزد و 7 سال

دیگر حلال و حرام [و دانش دین] را فرا می‌گیرد.»

از مجموع روایات به دست می‌آید که فرزندان در هر دوره‌ای بر اساس نیازها و خواسته‌های معقول، مناسب و مشروع باید تربیت شوند.

4/7 . چکیده‌ی برنامه‌های سه هفت سال

از منظر دین اسلام و علوم تجربی در دوره‌های مختلفِ سه هفت سال برنامه‌های متنوّعی برای فرزندان مطرح شده است که چکیده‌ی آن به این شرح ارائه می شود:

الف: برخی برنامه‌ها در 7 سال نخست، از این قرار می‌باشند:

ب:  برخی برنامه‌ها در 7 سال دوم عبارتند از:

ج: برخی برنامه‌ها در 7 سال سوم به این شرح می باشند:

5/7. نتیجه‌ی تربیت سالم یا ناسالم.

امیرمؤمنان علی علیه السلام در یک بیان بسیار عالی نتیجه‌ی تربیت سالم و سعادت‌گستر فرزند یا تربیت ناسالم او را این‌گونه به تصویر کشیده است.

! عَنْ الامامِ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«وَلَدُکَ رَیْحَانَتُکَ سَبْعاً، وَ خَادِمُکَ سَبْعاً ثُـمَّ هُوَ عَدُوُّکَ أَو صَدِیـقُکَ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «فرزندت در 7 سال [نخست] گل خوشبوی [باغ زندگی] توست؛ در 7 سال [دوم] خدمت‌گزار توست؛ و از آن پس [اگر خوب تربیت نکرده باشی، یا از لقمه‌ی حرام به وجود آمده باشد، یا رفیق ناسالم داشته باشد] دشمن تو [و مایه‌ی ننگت] خواهدبود، [و اگر سالم بارآورده‌باشی باعث افتخار و سربلندی] و دوست تو خواهدبود.»

6/7. تا هجده سالگی نبرد عقل و جهل

دوران نوجوانی و جوانی شگفت‌انگیز است که جنبه‌های مثبت و منفی وکشش‌های عقل و خرد با حماقت و نادانی در نبرد و ستیز‌ندتا انسان را شکار کنند. این حقیقت را امیرالمؤمنین علیه السلام چه زیبا بیان فرموده است.

! عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«لایَزَالُ ٱلعَقْلُ وَ ٱلحُمْقُ یَتَغالَبَانِ عَلَی ٱلرَّجُلِ...»⁽¹⁾

امام علی علیه السلام: «تا 18سالگی، گاه خرد و عقل و گاه حماقت و نادانی بر انسان غلبه می‌کند، آنگاهی که انسان به 18 سالگی رسید از آن دو تا هرکدام که بیشتر سلطه داشته است، به طور کامل غالب خواهد شد.»

هرگاه در نهاد انسان جلوه فروزان عقل و خرد باشد فروغ درخشان آن، در یک زمانی نمایان می‌شود و اگر چکیده‌ای از ظلمتِ جهل و بی‌خردی را در دل داشته باشد، روزی شراره‌ی نادانیش سر خواهد زد و چهره‌ی بد منظرش پیدا خواهد شد.

! عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«إِذَا شَابَ ٱلعَاقِلُ شَبَّ عَقْلُـهُ، إِذَا شَابَ ٱلجَاهِلُ شَبَّ جَهْلُهُ.»⁽²⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «آن‌گاهی که خردمند پیر می‌شود، عقل و دانایی‌اش زبانه می‌کشد و آن‌گاهی که جاهل و بی‌خرد پیر می‌شود، شراره‌های نادانی او شعله‌ور می‌شود.»

7/7. جلوه‌ا‌ی از حقوق فرزند درکنار خورشید والدین

یکی از جنبه‌های حقوقی، حقوق متقابل است، که در سطح جهان برقرار و سرنوشت‌ساز است، حتّی حقوق متقابل بین خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، بین خدا و ائمه علیهم السلام و بین خدا و بندگان او و نیز حقوق متقابل بین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امت، بین والدین و فرزندان، بین زن و شوهر؛ بین شاگرد و استاد، بین

دولت و ملّت و ... برقرار است که از هر نظر قابل توجه و دقّت است.

از دیدگاه اسلام حقوق متقابل والدین و فرزندان از اهمّیت ویژه‌ای برخوردار است. [ حقوق متقابل اکثراً متفاوت است؛ مثلاً حقوق والدین واجب، مهم و به مراتب بیشتر از حقوق فرزندان است. و بالمقابل حقوق فرزندان نیز دارای اهمیت ویژه‌ای است اما به مراتب کم‌تر از حقوق والدین است. در این‌جا به طور گذرا به بیان برخی بسنده می‌شود.

از نظر روان‌کاوی، عشق و محبت فرزند در عمق جان والدین نهفته است و فرزندان‌شان را تداوم بخش زندگی‌شان می‌پندارند.

امام زین العابدین علیه السلام در یک بیان زیبایی حقوقی این حقیقتِ اجتناب‌ناپذیر را این گونه شرح داده است:

! عَنِ ٱلإمامِ زَیْنِ ٱلعابِدینَ عَلیِّ بْنِ ٱلحُسَیْنِعلیه السلام:«وَ أَمَّا حَقُّ وَلَدِکَ، فَتَعْلَمَ أَنَّهُ مِنْکَ وَ مُضَافٌ إِلَیْکَ فِی عَاجِلِ ٱلدُّنْیا بِخَیْرِهِ وَ شَرِّهِ...»⁽¹⁾

امام سجاد علیه السلام: «اما حق فرزندت این است که او را از خود بدانی [او از تو و از وجود توست] و بدانی او با خوب و بدش در این دنیا هم پیوند توست، تو بر او ولایت داری و برخی از مسئولیت‌های تو از این قرار است: 1ـ به خوبی ادب و تربیتش کنی. 2ـ به سوی پروردگارش هدایت کنی. 3ـ در طاعت خدای سبحان یاری‌اش کنی، آن‌گاه بدان که در برابر این مسئولیت پاداش و یا مجازات خواهی داشت... .»

8/7. انکار پدری، بدترین ستم بر فرزند

اگر نعوذ بالله فرزندان حقوق والدین را رعایت نکنند، در دنیا و آخرت مردود و ملعون بوده حتی از رایحه و بوی بهشت هم محروم خواهند بود، و اگر والدین حقوق فرزندان را رعایت نکنند به امانت بزرگ الهی خیانت کرده و قابل مجازات خواهند بود.

از برجسته‌ترین حقوق فرزند این است که پدر هر اندازه خشمگین شود، نباید نسبت پدری و فرزندی را انکار کند که زیان‌ها وآسیب‌های فراوانی دارد و مورد خشم و غضب خدا قرار خواهد گرفت.

! عَنِ ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم:«مِنْ حُقُوقِ ٱلوَلَدِ عَلیٰ وَالِدِهِ أَن لّایُنْکِرَ نَسَبَهُ.»⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم: «از جمله حقوق فرزند بر پدرش این است که (پدر) نسبتِ فرزندی او [فرزند] را (با خود) منکر نشود.»

از حسّاس‌ترین جاهایی که شیطان وسوسه می‌کند این است که پدر نسبت پدریش را انکار کند. وای بر آن پدری که نسبت پدری خویش را انکار کند.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«أَیُّـمَا رَجُلٍ نَفیٰ نَسَبَ وَلَدِهِ وَ هُوَ یَنْظُرُ إِلَیْهِ إِحْتَجَبَ ٱللهُ عَنْهُ وَ فَضَحَهُ عَلی رُئوُسِ ٱلخَلآئِقِ مِنَ ٱلأَوّلِیْنَ وَ ٱلآخِرِینَ.»⁽²⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «هر مردی که رو در رو با فرزند خویش (او را انکار کند) و نسبت پدر و فرزندی را نفی کند، خداوند از او روی می‌گرداند و پیش چشم همه‌ی آفریدگان اولین و آخرین، او را رسوا می‌سازد.»

و نیز بدترین فرزند کسی است که پدریِ پدر یا مادریِ مادرش را انکار کند که حکایت از بدترین رابطة خطرناک دارد. و متأسفانه برخی از فرزندان از این‌که والدین متدیّن‌شان زندگی مدرن یا لباس قشنگ ندارند خجالت می‌کشند و فرزندی خویش برای آنان را انکار می کنند، یاخواهروبرادرش رامُنکرمیشوند این مفکوره نیزشیطانی است.

9/7. سرپرست ملعون

رسیدگی به امور خانواده و فرزندان از حقوق مسلَّم و لازم است. افراد بی‌کاره و نالایق که خانواده‌شان را ضایع بگذارند و از آبرو، حیثیّت، شخصیّت و زندگی‌شان حمایت نکنند، مورد لعن و نفرین می‌باشند.

! عَنِ ٱلرَّسولِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَلْعُونٌ، مَلْعُونٌ، مَنْ ضَیَّعَ مَنْ یَّـعُولُ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «ملعون است، ملعون است (و از رحمت خدا دور است) کسی که عائله و خانواده اش را ضایع و تباه کند (و حقوق آنان را نادیده بگیرد یا سبب گمراهی آنان گردد).»

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ علیه السلام:«کَفَیٰ بِٱلمَرْءِ إِثْماً أَنْ یُّضَیِّعَ مَنْ یَّـعُوْلُـهُ.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «در گناهکاری مرد همین بس که خانواده‌ی خویش را ضایع سازد. [و حقوق‌شان را رعایت نکند یا گمراه‌شان نماید.]»

برخی انسان‌ها با آن‌که پول و دارایی دارند هرگاه زن و فرزند یا پدر و مادرِشان یا خودشان مریض شوند، اگر آن‌ها را مداوا نکنند، مرتکب حرام و گناه می‌شوند. آنان هر چه رنج ببرند یا بمیرند سرپرست خانواده

مقصّر است و در قیامت مجازات خواهد شد.

لعن و نفرین خداوند بر کسانی‌که خانواده و بستگان‌شان را گمراه بسازند یا آنان را به بی‌حجابی، فسق، خرافات و گناه وادار کنند.

10/7. نباید بار دوش بیت‌المال بود

دل‌باختگان دنیا و عاشقان ثروت گاهی به افراد تحت تکفّل‌شان کمک و رسیدگی نمی‌کنند و آنان مجبور می‌شوند تا از خمس، زکات، صدقات و ... استفاده کنند، که بسیار مایه‌ی ننگ و عار است.

خمس و زکات انسان به والدینش، آبا، اجداد، فرزندان، نوه‌هایش و... نمی‌رسد (البته معیار واجب النّفقه بودن است.)

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ علیه السلام:«خَمْسَةٌ لایُعْطَوْنَ مِنَ ٱلزَّکـوٰةِ شَیْئاً، ٱلأَبُ وَ ٱلاُمُّ، وَ ٱلوَلَدُ، وَ ٱلمَمْلُوکُ وَ ٱلمَرْأَةُ، وَ ذَٰلِک أَنَّهُمْ عِیالُهُ لَازِمُونَ لَهُ.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «پنج دسته‌اند که [هزینه‌ی زندگی‌شان بر عهده‌ی مرد است و] از زکات [و صدقه و...] داده نمی‌شوند: پدر، مادر، فرزند، بنده (غلام) و همسر، این از آن جهت است که ایشان تحت سرپرستی مرد هستند و همواره پیوسته‌ی اویند.»

از نظر فقهای اسلام و مکتب اهل البیت علیهم السلام کسی که فقیر نباشد جایز نیست که از زکات، زکات فطره و خمس استفاده کند، مصرف سهم امام علیه السلام منوط به اجازه‌ی مجتهد است، شرط آن فقر نیست بلکه خدمت کردن به دین و تعلیمات دینی است.

11/7 . میراث‌گذاشتن برای ورثه

رسالت انسان مسلمان ایجاب می‌کند که پس از خود نیز به فکر خانواده و فرزندانش باشد، و اگر از مال حلال دنیا چیزی داشته باشد تا مقدار یک سوم را می‌تواند برای خود خرج [و وصیّت] کند و مُتَباقی دارایی مال ورثه می‌باشد. اسلام محروم‌کردن ورثه را از میراث، تجویز نکرده است. ! در روایت دارد که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم نسبت به کسی که تمام دارایی خود را به فقرا تقسیم کرده بود و برای ورثه چیزی نگذاشته بود، فرمود: «... اگر من می‌دانستم، به شما اجازه نمی‌دادم که او را در کنار مسلمانان و در قبرستان آن‌ها دفن کنید!!!.»⁽¹⁾

از سعادت انسان این است که مال حلال تهیّه کند و حقوق واجبه‌ی آن را بپردازد، بخشی را در راه خدا خرج کند و بخشی را هم وصیّت کند تا مطابق شریعت برایش خرج کنند و متباقی را برای ورثه بگذارد.

! عَنْ رَّسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«إِنَّکَ إِنْ تَتْرُکَ وَرَثَتَکَ أَغْنِیآءَ خَیْـرٌ مِنْ أَنْ تَتْرُڪَهُمْ عَالَـةً.»⁽²⁾

پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله و سلم: «اگر ورثه و بازماندگان خود را ثروتمند بگذاری بهتر از این است که فقیر و تنگدست رهایشان کنی.»

12/7. محبّت و عشق‌ورزی به کودکان

از برجسته‌ترین سجایا‌ی اخلاقی که زندگی را معنا و صفا می‌بخشد، عشق‌ورزی و ابراز محبّت است، به ویژه به فرزند که از نظر روان شناسی نتایج پرباری دارد، و جایزه‌ی معنوی آن رحمت خداوند است.

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ علیه السلام:«إِنَّ ٱللهَ لَیَرْحَمُ ٱلعَبْدَ لِشِدَّةِ حُبَّهِ لِوَلَدِهِ»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «همانا خداوند مهر می‌ورزد و رحم می‌کند به بنده‌ای که فرزندش را بسیار دوست داشته باشد.»

حضرت موسی بن عمران(علیٰ نبیّنا و آله و علیهما السّلام) عرض‌کرد: «پروردگارا! کدام کار را بسیار دوست می‌داری؟» خدای سبحان فرمود: «دوست داشتن کودکان را؛ زیرا فطرت آنان بر توحید من استوار است، هرگاه کودکان را می‌میرانم، به مِهر و مهربانی خویش آنان را وارد بهشت می‌کنم.»⁽²⁾

13/7. زیاده‌روی در نیکی به فرزند؛ نـه

 افراط و تفریط در هر چیز خطرآفرین است و باید میانه‌روی کرد، زیاده‌روی در نیکی به فرزندان و عزیزپروری‌شان زیان‌هایی دارد.

! عَنِ الامامِ ٱلباقِرِ علیه السلام:«شَرُّ ٱلآبَآءِ مَنْ دَعَاهُ ٱلبِرُّ إِلَی ٱلإِفرَاطِ.»⁽³⁾

امام باقر علیه السلام: «بدترین پدران کسی است که نیکی و دوستی [به فرزند]، او را به حد افراط و زیاده‌روی سوق دهد [و نازپروری کند].»

14/7. عبادت در نگاه مهرآفرین به فرزند

از نظر اسلام برخی از نگاه‌های محبّت‌آمیز عبادت شناخته شده است، مثل نگاه‌کردن با محبت به صورت پدر، مادر، استاد، عالم، نسل و ذریه‌ی خاندان رسالت و نیز نگاه‌کردن مهرآفرینِ پدر به فرزندش.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«نَظَرُ ٱلوَالِدِ إِلیٰ وَلَدِهِ حُبّاً لَهُ عِبَادَةٌ»⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «نگریستن پدر به فرزندش با مهربانی ، عبادت است.»

! در روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آمده است: «هر گاه پدری به فرزندش نگاه کند و او را خوشحال کند، پاداش کسی را دارد که بنده‌ای را [در راه خدا] آزاد کرده باشد.» سؤال شد: «اگر360 بار بنگرد چه؟» حضرت7 فرمود: «الله‌اکبر! [آن گاه پاداش آن از شماره بیرون است.]»⁽²⁾

15/7. مهرورزی متقابل والدین و فرزند

مهرورزی متقابل در زندگی خانوادگی نیاز مقدس و آموزنده است.

! عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ الامامِ عَلیٍّ علیه السلام:«یَجِبُ عَلَیْکَ أَنْ تُشْفِقَ عَلیٰ وَلَدِکَ أَڪْثَرَ مِنْ إِشْفَاقِهِ عَلَیْکَ.»⁽³⁾

امیرمؤمنان علی علیه السلام: «بر تو لازم است که بیش از آن چه فرزندت به تو مهر می‌ورزد، تو به او محبّت ورزیده، مهربان باشی.»

16/7. پاداش خدمت به فرزند

خدمت‌کردن مؤمن به کودک برای رضای خدا از کارهای خداپسندانه و دارای اجر و ثوابِ فراوان است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَنْ سَقَیٰ وَلَدَهُ شَرْبَةَ مَآءٍ فِی صِغَرِهِ سَقَاهُ ٱللهُ سَبْعِینَ شَرْبَةً مِنْ مَآءِ ٱلکَوْثَرِ یَوْمَ ٱلقِیَامَةِ.»⁽⁴⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هر کس به فرزندش در کودکی جرعه‌ی آبی دهد، خدای سبحان در قیامت، هفتاد جرعه از آب کوثر به او می‌نوشاند.»

17/7. دعا برای فرزندان

از برجسته‌ترین نیکی و احسان این است که والدین برای فرزندان‌شان دعا کنند؛ و دعای والدین درباره‌ی فرزند به اجابت خواهد رسید.

! اسامة بن زید می‌گوید: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم مرا روی زانوی خود می‌نشانید و حسن [بن امیرالمؤمنینعلیه السلام] را روی زانوی دیگرش (...ثُمَّ یَضُمُّنَا ثُمَّ یَقُولُ:»أَللّٰهُمَّ ٱِرْحَمْهُمَا فَإِنِّی أَرْحَمُهُمَا.»⁽¹⁾) سپس ما را به آغوش خود می‌کشید، آن‌گاه می‌فرمود: «خداوندا! این هر دو را از رحمت خود بهر‌مند فرما؛ که من به این دو مهر و محبت می‌ورزم.»

18/7. نیکی به فرزند جایگزین نیکی به والدین

کسانی که والدین‌شان از دنیا رفته‌اند [نباید آنان را فراموش کنند] اگر به فرزندان خویش برای رضای خدا نیکی کنند، همانند نیکی به والدین دارای اجر و پاداش می‌باشد.

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ علیه السلام:«بِرُّ ٱلرَّجُلِ بِوَلَدِهِ بِرُّهُ بِوَالِدَیْـهِ.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «نیکی ورزیدن انسان به فرزندش (همانند) نیکی کردن به پدر و مادرش می باشد.»

! امام رضا علیه السلام به مردی فرمود: «آیا پدر و مادرت زنده‌اند؟» گفت: نه. فرمود: «آیا فرزند داری؟» گفت: «آری» (امام) فرمود: «به فرزندت نیکی کن، که به منزله‌ی نیکی به پدر و مادرت شمرده می‌شود.»

19/7. مهرورزی نامشروع

محبت ودوستی تا جایی ارزنده است که انسان را به گناه و معصیت گرفتار نسازد، و اگر موجب معصیت گردد، حرام و ممنوع است.

! عَنِ ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم:«یَٱبْنَ مَسْعُودٍ! لَاتَحْمِلَنَّ ٱلشَّفَقَةَ عَلیٰ أَهْلِکَ وَ وُلدِکَ عَلَی ٱلدُخُولِ فِی ٱلمَعَاصِی وَ ٱلحَرَامِ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «ای فرزند مسعود! مبادا مهرورزی به خانواده و فرزندانت، سبب شود که در [قلمرو] گناه و حرام گام بگذاری.»

20/7. غرق شدن در امور خانواده

رسیدگی به امور خانواده و فرزندان، تأمین نفقه (خوراک، پوشاک و مسکن و...) آموزش و پرورش و برنامه‌ریزی زندگی و تربیت سالم آنان از وظایف ضروری و مقدسی است که والدین با در نظر داشتِ مسئولیت دینی، صادقانه باید به آن بپردازند؛ امّا نباید در آن امور کاملاً غرق شوند و و نباید از عبادت و بندگی خدا، از علم و دانش، از خدمت به مردم و از امور لازم دیگر، خودشان را بی‌بهره و محروم کنند.

! عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«لاتَجْعَلَنَّ أَکْثَرَ شُغْلِکَ بِأَهْلِکَ وَ وُلْدِکَ...»⁽²⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «بیشترین کار و اهتمام خویش را صرف خانواده و فرزندانت نساز زیرا اگر آنان دوست خدا باشند، خدای سبحان دوستان خود را (بدون حمایت وانمی‌گذارد)، و اگر دشمن خدا باشند چرا خود را به دشمنان خدا سرگرم و گرفتار می‌سازی.» [اساساً میانه‌روی را با توجه به مسئولیت شرعی و رسالت دینی باید رعایت کنند.]

21/7 . یتیم نوازی

در اسلام هیچ‌گونه دستوری برای ایجاد یتیم‌خانه و خانه‌ی سالمندان نرسیده است [البته منعی هم وجود ندارد] با آن که در یتیم‌خانه‌ها و خانه‌های سالمندان به غذا، لباس، آموزش، تفریح و... ممکن است خوب‌تر رسیدگی شود، امّا جای محبت و عاطفه‌ی خانوادگی و روش طبیعی رشد کودکان و پرستاری سالمندان در آغوش گرم خانواده خالی است؛ لذا اسلام برای مؤمنان و خانواده‌های اسلامی با تأکید فراوان سفارش کرده است که یتیمان را به خانه‌های خود ببرید و همانند کودکان خود تربیت کنید و به امور آن‌ها برسید و آنان را مورد نوازش قرار دهید.

! عَنِ ٱلرَّسولِ صلی الله علیه و آله و سلم:«أَنَا وَ کَافِلُ ٱلیَتِیمِ کَهَاتَیْنِ فِی ٱلجَنَّةِ...»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «من و سرپرست یتیم مانند این دو (انگشت «سبابه» و «وسط») در بهشت خواهیم بود به شرط آن که تقوای الهی را پیشه کند.»

! امیرمؤمنان علیه السلام می‌فرماید: «و خدا را خدا را درباره‌ی یتیمان، آن‌ها را گاهی سیر و گاهی گرسنه نگذارید و نکند که با حضور شما

ضایع شوند.»⁽¹⁾[مبادا از نظر مادی و معنوی دچار مشکل شوند.]

22/7. یتیم آزاری جنایت بزرگ

با آن همه سفارش اسلام برای یتیم‌نوازی برخی نه تنها یتیم‌نوازی نمی‌کنند که یتیم‌آزاری هم می‌کنند و افزون بر آن انواع ظلم و ستم را به یتیمان روا می‌دارند چه از نظر جسمی و چه از نظر روانی که سخت خطرناک و موجب خشم و غضب خدای بزرگ است. خدای مهربان در قرآن می‌فرماید: فَأَمَّا ٱلیَتِیمَ فَلَاتَقْهَرْ! ⁽²⁾پس یتیم را هرگز میازار.

! عَنِ ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم:«إِنَّ ٱلیَتِیمَ إِذَا بَکیٰ ٱِهْتَـزَّ لِبُکَائِهِ عَرْشُ ٱلرَّحْمٰنِ.»⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هنگامی که یتیم [کودکی که تکیه‌گاه ندارد] گریه کند عرش خدای رحمان از گریه‌ی او به لرزه می‌آید.»

! در روایت دیگری از آن حضرت7 آمده است: «هرگاه یتیمی گریه کند، قطرات اشک او در دست خدای رحمان می‌ریزد.»⁽⁴⁾

متأسفانه عده ای هم میراث و مال یتیمان را می‌خورند. قرآن می‌فرماید: کسانی که اموال یتیمان را به ناحق می‌خورند جز این نیست که آتشی در شکم‌شان فرو می‌برند و به زودی در آتش فروزان و جهنم سوزان گرفتار خواهند شد.⁽⁵⁾

! از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است: «بدترین خوراک‌ها، به ناحق خوردن مال یتیم است.»

خوردن حق میراث دیگران مثل حق مادر، پدر، برادر، خواهر و... و خوردن وجوهات بدون استحقاق، گناه و حرام است.⁽¹⁾

! در روایت آمده است: «کسانی که فقیر و مستحق نیستند اگر از خمس آل محمّد7 می‌خورند مثل آن است که آتش را بخورند.»

فصل هشتم: «برخوردهای اخلاقی با کودک»

اشاره

در این فصل درباره‌ی برخوردهای اخلاقی باکودکان و نیازهای‌شان به طور فشرده به این ترتیب ارائه می‌شود امید آن که سودمند باشد:

1/8. ادب آموزی، برترین هدیه

از نظر فرهنگ اسلام برترین هدیه و تحفه‌ی ارزنده، ادب آموختن و تربیت سالم فرزندان است.

!عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«مَانَحَلَ وَالِدٌ وَلَداً أَفْضَلَ مِنْ أَدَبٍ حَسَنٍ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «هیچ پدری هدیه‌ای گران‌بهاتر از ادب و فرهنگ نیکو به فرزندش نبخشیده است.»

2/8. نقش الفت در ادب آموختگی اخلاقی

آموزش و پرورش دینی و آموزش دادن ادب و انسانیّت باید با الفت و مهرورزی پدر همراه باشد تا برجسته‌ترین نقش تربیتی را داشته باشد و دعای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ارمغان راهش گردد.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«رَحِمَ ٱللهُ عَبْداً أَعَانَ وَلَدَهُ عَلیٰ بِرِّهِ بِٱلإِحْسانِ إِلَیْهِ وَ ٱلتَّأَلـُّفِ لَهُ وَ تَعْلِیـمِهِ وَ تَأْدِیـبِهِ»⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم: «رحمت خداوند نصیب بنده‌ای باد که فرزندش را یاری رساند تا او نیکوکردار و سعادتمند شود، آن گونه که به او نیکی و احسان کند و همواره با الفت و مهربانی به او دانش بیاموزد و از ادب بهرمندش گرداند.» [والدین و استادی که از الفت و مهرورزی بی‌بهره‌اند در ادب و دانش‌پروری موفق نیستند].

3/8 . عفو و گذشت والدین از لغزش فرزند

هر انسانی در زندگی دچار اشتباه و لغزش می‌شود به ویژه کودکان و نوجوانان؛ والدین و استادان خردمند باید با گذشت معقول و مشروع نخل اُمید را در زندگانی آنان بارور و مهر و محبّت را پایدار کنند.

! عَنِ ٱلرَّسولِ صلی الله علیه و آله و سلم:«رَحِمَ ٱللهُ مَنْ أَعَانَ وَلَدَهُ عَلیٰ بِرِّه، وَ هُوَ أَن‌یَّـعْفُوَ عَنْ سَیِّئَتِهِ وَ یَدْعُوَ لَهُ فِیما بَیْنَهُ وَ بَیْنَ ٱللهِ.»⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «رحمت خدا بر کسی باد که فرزندش را در نیکوکاری یاری دهد، بدین گونه که از خطایش درگذرد و (برای توفیق یافتن او) در رابطه‌اش با خداوند، دعایش کند.»

4/8 . فرزندان با گلواژه عدالت

انسان تشنه‌ی عدالت است و چه بهتر که خانواده کانون عدل و داد باشد تا اعضای خانواده به ویژه کودکان از میوه‌ی لذت بخش درخت عدل بهره‌مند شوند تا شاید روزگاری در کشورشان و فراتر از آن در جهان عدل‌پروری کنند و به عدالت عملی بپردازند.

! عَنِ ٱلنَّبیِّ الاڪْرَمِ7:«إِتَّـقُوا ٱللهَ وَ ٱعْدِلُوا فِی أَوْلَادِڪُمْ»⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم: «تقوای خداوند را پیشه سازید و با فرزندان‌تان به عدالت رفتار کنید.» [البته عدالت در صورتی ارزنده است که واقعی باشد و بر پایه‌ی تقوای الهی استوار گردد.]

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ الاعْظَمِ7:«إِنَّ ٱللهَ تَعَالَیٰ یُحِبُّ أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ أَوْلَادِڪُمْ حَتّیٰ فِی ٱلقُبَلِ.»⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «خداوند بلند مرتبه دوست می‌دارد که حتی در بوسیدن فرزندان‌تان [نیز] میان آنان عدالت را رعایت کنید»

لطیفه

از مردی پرسیدند: شما در بوسیدن فرزندان‌تان عدالت را رعایت می‌کنید؟ پاسخ داد: من آنان را نمی‌بینم تا ببوسم. گفتند: چرا؟ گفت: تا به خانه وارد می‌شوم همه فرار می‌کنند که کتک‌شان نزنم!!! بَه بَه چه مهربان پدری!!!.

5/8 . برخوردهای متفاوت با فرزندان

در مسائل و برنامه‌های عمومی باید در بین فرزندان عدالت را رعایت کرد [عدل آری اما مساوات نه.]

برخی از فرزندان دارای ویژگی‌هایی هستند از نظر علم، عمل، تدیّن، معنویّت، نظم، کمال، اطاعت، محبّت‌ورزی و... که حتماً والدین آنان را بیشتر دوست داشته، به آنان توجّه بیشتر خواهند داشت؛ و اگر خوب و بد، باسواد و بی‌سواد، مطیع و سرکش، بانظم و بی‌نظم و... را یکسان بدانند،

ستم آشکار است، هیچ وقت هابیل و قابیل یکسان نخواهند بود، امّا این امتیازدهی ویژه باید طوری صورت بگیرد که خطرناک و حسّاسیّت‌آفرین نباشد و ظواهر را باید حفظ کرد... .

در این باره در سیره پیامبران و ائمه علیهم السلام نمونه‌هایی وجود دارد.

! چنانچه در این باره از امام رضا علیه السلام سؤال شد. حضرت فرمود: «...آری این کار روا و جایز است؛ امام صادق علیه السلام چنین بود و به فرزندش «محمّد» عطا و بخشش [ویژه] داشت، همان گونه که امام کاظم علیه السلام درباره‌ی احمد چنین می‌کرد و من نیز به خاطر وی مراقب احمد بودم و او را به سینه می‌فشردم.»⁽¹⁾

! امام کاظم علیه السلام در پاسخ رفاعه می‌فرماید:«...نَعَمْ لا بَأْسَ بِه، قَدْ کانَ أَبِی یُفَضِّلُنِی عَلیٰ عَبْدِٱللهِ.»⁽²⁾(«... پدرم همواره مرا بر برادرم عبدالله فضیلت و برتری می داد.»)

! از امام صادق علیه السلام سؤال شد: آیا جایز است مردی در هدیه دادن و بخشش، برخی از فرزندانش را بر برخی دیگر برتری دهد؟ قالَ علیه السلام:«لا بَأْسَ بِذٰلِکَ اِذَا کانَ صَحِیحاً.»⁽³⁾حضرت علیه السلام فرمود: «اگر [با دلیل و شیوه‌ی] صحیح باشد جایز است.»

شایستگی‌ها را نباید نادیده گرفت تا زمینه‌ی پیشرفت فراهم شود.

6/8 . درجه‌بندی فرزندان

در اسلام مساوات مطلق مردود است، در برخی موارد مساوات مشروع است، بنابراین در بین فرزندان، بستگان، همسایگان و افراد جامعه مراتب و درجه های حقیقی و حقوقی را باید رعایت کرد.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«إِنَّ ٱللهَ یُوصِیکُمْ بِأَبْنآئِڪُم وَ ذَوِی أَرْحَامِکُم، أَلأَقْرَبُ فَٱلأَقْرَبُ»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «... خداوند شما را به [رعایت حقوق] فرزندان و بستگان‌تان به فراخورِ رتبه، موقعیّت و جایگاه‌شان سفارش کرده است.»

7/8 . احترام به کودک

اشاره

هر مسلمانی دارای احترام است و از نظر روانی احترام گذاشتن اثر سازنده دارد و نیز تحقیر مسلمان، حرام و دارای اثر منفی است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ الاعْظَمِ7:«لاتُحَقِّرَنَّ أَحَداً مِنَ ٱلمُسْلِمِینَ فَإِنَّ صَغیرَهُم عِنْدَ ٱللهِ ڪَبِیرٌ.»⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «هرگز مسلمانی را کوچک ندانسته تحقیرشان نکنید، زیرا خردسال‌شان در نزد خدا بزرگ است.»

کودک در صف جماعت

! از حضرت امام محمّد باقر علیه السلام روایت شده است: «اگر کودکان در صف جماعت شرکت کنند آنان را به عقب نرانید [تا احساس حقارت نکنند و به جماعت کم‌مهر نشوند] بلکه [با قرارگرفتن خودتان]

در میان صفِ آنان فاصله‌ها را درست کنید.»⁽¹⁾

لطیفه

 از مردی سؤال کردند که فرزندان کوچک‌تان را در کدام صف جماعت قرار می‌دهید؟ گفت: من در تمام زندگی شصت ساله‌ام یک بار مسجد رفتم که می‌خواستند غذا بدهند، نماز جماعت خیلی طولانی بود من شش بار در نماز خواب رفتم. بردن کودک در مسجد یعنی چه؟!!!

8/8 . دعا برای کودک

اشاره

! «از سیره نورانی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم این بود که وقتی کودک را در محضرش می‌آورند، آن حضرت دعا فرموده برایش برکت می‌طلبید.»⁽²⁾

از رسالت والدین این است که افزون بر علم و ادب‌آموزی فرزندان برای‌شان دعا کنند؛ زیرا دعای والدین مستجاب و سنّت حسنه است.

داستان مؤمن هندوستانی

یکی ازدوستانم می‌گفت: من به هندوستان رفته بودم. با یک مغازه‌دار شیعه آشنا شدم، دیدم فرزندانش را به مغازه آورده به آنان قرآن، کتاب، خطّاطی، عقاید اسلامی و مسائل شرعی آموزش می‌دهد و آنان را با خود به مسجد و حسینیه می‌برد، من به او گفتم: چه اندازه به بچه‌ها سخت می‌گیرید و زحمت می‌کشید؟ گفت: آقا این‌جا هندوستان است، و اگر مواظبت نکنم بچه‌ها را شکار می‌کنند و گمراه‌شان خواهند کرد، اگر این

امانت‌ها ضایع شوند من جواب خدا را چه بگویم؟ [در هندوستان چندین گروه کافر، منحرف، ساحر، التقاطی، بت‌پرست، گاوپرست، موش‌پرست، آتش‌پرست، شیطان‌پرست و... وجود دارد، امّا مسلمانان هندوستان با ایمان قوی، اخلاص و استقامت از دین و ارزش‌های دینی دفاع می‌کنند.]

9/8 . رعایت حقوق کودک در حال عبادت

 از نظر فقهای اسلام در حال عبادت و نماز، برداشتن و شیردادن به کودک جایز و بدون اشکال است.

! قتاده می‌گوید: «پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نماز می‌خواند در حالی‌که امامه (نوه‌اش) دختر زینب را به آغوش داشت هرگاه رکوع می‌کرد او را به زمین می‌گذاشت و هرگاه بلند می‌شد او را با خود برمی‌داشت.»⁽¹⁾

! عَنِ الامامِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«لَا بَأْسَ أَنْ تَحْمِلَ ٱلمَرْأَةُ صَبِیَّـهَا وَ هِیَ تُصَلِّی وَ تُرْضِعَهُ وَ هِیَ تَتَشَهَّدُ»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «زن می‌تواند در حال نماز، فرزندش را در آغوش داشته باشد، و نیز می‌تواند در حال تشهدِ نماز، فرزندش را شیر دهد.»

این برنامه‌ی اسلام ارج نهادن به انسان به ویژه به کودک و حفظ حقوق کودک است.

10/8 . کودک و رازداری

از مهم‌ترین مسائلی که باعث امنیّت و حفظ دین، ناموس، جان، و حیثیت انسان می‌شود، مسئله رازداری است، بنابراین باید فرزندان را

زرنگ، دقیق، احتیاط‌کار و رازدار تربیت کرد. آدم ساده‌دلی که اسرار خود و خانواده‌اش را فاش کند جان و مالش را به خطر می‌اندازد، از این‌جا رمز و رازِ فرهنگ تقیه‌ی سالم را می‌توان درک کرد.

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«ٱَلصَّمْتُ حُڪْمٌ وَ ٱلسُّکُوتُ سَلامَةٌ وَ ٱلکِتْـمَانُ طَرَفٌ مِنَ ٱلسَّعادَةِ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «خاموشی حکمت، و سکوت (مایه‌ی) سلامت و رازداری گوشه‌ای از خوشبختی است.»

! امام صادق علیه السلام درباره‌ی اسرار دینی و مذهبی می‌فرماید: «پوشیده نگه‌داشتن اسرار ما جهاد در راه خدا است.»

11/8 . سلام‌کردن بر کودکان

سلام‌کردن بر زن، مرد و کودک سیره‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، سنّت اسلامی و دارای اجر و پاداش فراوان است.

!عَنِ ٱلقُطْبِ رحمة الله فی لُبِّ ٱللُّبابِ:«عَنِ ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم أَنَّهُ کَانَ یُسَلِّمُ عَلَی ٱلصَّغِیرِ وَ ٱلکَبِیرِ.»⁽²⁾

قطب رحمة الله: «از سیره‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این بود که بر کودکان و بزرگان سلام می‌کرد». این نمونه‌ی دیگری است از رعایت حقوق کودک.

! «إِنَّ رَسُولَ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم مَرَّ عَلیٰ صِبْیانٍ فَسَلَّمَ عَلَیْهِمْ وَ هُوَ مُغْذٍ.»⁽³⁾

«رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم [در رهگذاری] به چند کودک برخورد، با آن که شتابان در حال عبور بود، به آنان سلام کرد.»

لطیفه:

 مردی به کودکی سلام کرد، کودک سرگرم بازی بود جواب نداد، مرد با عصبانیّت گوش او را کشید و گفت: چرا جواب سلامم را ندادی؟ کودک گفت: سلام دادی که گوشم را کَنده و نوش جان کنی؟!!!

نه سلام بده و نه آدم‌خوار باش.!!!

12/8 . فرزندان در نماز نجات‌بخش

شایسته است که والدین فرزندان‌شان را وادار کنند تا در گرفتاری‌ها به نماز رو آورده و به خدا توجّه کنند؛ زیرا نماز پناهگاه ویژه است.

! «إِنَّ ٱلنَّبِیَّ7 کَانَ إِذا نَزَلَ بِأَهْلِهِ شِدَّةٌ أَمَرَهُمْ بِٱلصَّلاةِ.»⁽¹⁾

«هرگاه برای خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دشواری پیش می‌آمد آن حضرت آنان را به نماز خواندن فرمان می‌داد.» [منظور نمازهای مستحبی و دعا است؛ نمازهای واجب که همواره باید در وقت آن اقامه شود.]

13/8 . کودک و بستر خواب

جداکردن بستر خواب کودکان از همدیگر یکی از مهم‌ترین برنامه‌های پیشگیری از بی‌حیایی و بی‌عفّتی است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«ٱلصَّبِیُّ وَ ٱلصَّبِیُّ، وَ ٱلصَّبِیُّ وَ ٱلصَّبِیَّةُ، وَ ٱلصَّبِیَّةُ وَ ٱلصَّبِیَّةُ، یُفَرَّقُ بَیْنَهُم فِی ٱلمَضاجِعِ لِعَشْرِ سِنِینَ»⁽²⁾

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم: «[فرزندان] خواه دو پسر، خواه پسر و دختر، خواه دو دختر از ده سالگی باید در رختخواب، جداگانه بخوابند.» [یعنی بعد از ده سالگی باید با هم نخوابند، چه هم جنس باشند یا جنس مخالف، اعم از خواهر و برادر، یا دو خواهر یا دو برادر، یا بیگانه.]

این روش جالب، باعث می‌شود که عفّت از کودکی پی‌ریزی شود و زمینه‌های فساد فراهم نگردد.

14/8 . اخطار حسّاس به مادران

بنازم اسلام را که با دقّت تمام به ریزترین مسائل توجّه کرده است تا بشریت را از سقوط حفظ کند، یکی از آن مسائل دست‌بازی مادر با شرمگاه کودک است، که مورد نهی و نکوهش قرار گرفته است.

! عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«مُباشَرَةُ ٱلمَرْأَةِ إِبْنَتَهَا إِذَا بَلَغَتْ سِتَّ سِنِینَ شُعْبَةٌ مِنَ ٱلزِّنَا.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «هرگاه دختر به شش سالگی برسد دست مالی زن [مادر] به اندام و شرمگاه او نوعی از زنا به شمار می‌آید.»

15/8 . نظافت و عفّت کودک

از وظایف اجتناب‌ناپذیر والدین و خانواده حفظ نظافت کودک است (نظافت دهان و دندان، دست و صورت، لباس و پوشش و...) زیرا با رعایت نکردن نظافت، امراضی به سراغ کودک خواهند آمد و در نتیجه سلامت جسمی و روانی او و جامعه مواجه با خطر خواهد شد.

! عَنِ ٱلرَّسولِ صلی الله علیه و آله و سلم:«بِئْسَ ٱلعَبْدُ ٱلْقَاذُورَةُ.»⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «چه بد و زشت است بنده‌ی لاقید، کثیف و چرکین.»

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«هَلَکَ المُـتَقَذِّرُونَ»⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «مردمان کثیف به هلاکت و نابودی کشانده می‌شوند.»

! عَنِ ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم:«اِغْسِلُوا صِبـیَانَڪُم مِنَ ٱلغَـمِـرِ...»⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «چربی را از [دست و روی] کودکان خود بشویید زیرا شیطان بوی چربی را استشمام می‌کند، و کودک را در هنگام خواب می‌ترساند، و نیز دو (فرشته) نویسنده‌ی اعمال از شیطان اذیت می‌شوند.»

16/8 . کودک و عفت پروری

عفت و پاکدامنی از برترین صفات انسان است و اسلام این صفت سعادت‌آفرین را ستوده و حتی آن را از برترین عبادات دانسته است.

! عَنْ الامامِ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«أَفْضَلُ ٱلعِبادَةِ ٱلعَفافُ.»⁽⁴⁾

امیرمؤمنان علیه السلام: «عفّت و پاکدامنی در ردیف برترین عبادات است.»

! عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«ٱلعِفَّـةُ رَأْسُ کُلِّ خَیْرٍ.»⁽⁵⁾

امیرمؤمنان علیه السلام: «عفت و پاکدامنی سرمنشأ همه‌ی خوبی‌ها است.»

! عَنْ أمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«دَلِیلُ غَیْرَةِ ٱلرَّجُلِ عِفَّتُهُ.»⁽⁶⁾

امام علی علیه السلام:«راهنمای غیرت ومردانگی مرد، عفت وپاکی اوست.»

بدون تردید عفّت و پاکدامنی از پایه‌های سعادت انسان است و باید از کودکی و نوجوانی پی‌ریزی شود و این مسئولیت به عهده‌ی والدین و خانواده است و ابعاد گوناگونی دارد که به برخی اشاره می شود.

17/8 . کودک و عملکرد والدین

مؤمنان وارسته علاقه‌مندند که فرزندان‌شان از آغاز آفرینش با عفت و دارای ارزش‌های دینی بار بیایند، این آرمان والا نیازمند آن است که والدین از کارها و غذاهایی بپرهیزند و عفت و تقوا پیشه کنند.

! عَنْ الامامِ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«إِذَا رَغِبْتَ فِی ٱلـمَکارِمِ فَٱجْتَنِبْ عَنِ ٱلمَحَارِمِ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «اگر خواهان مکارم، خوبی‌ها و بزرگواری هستی از حرام‌ها [اعمال حرام و غذاهای حرام] دوری کن.»

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«بِئْسَ ٱلطَّعامُ ٱلحَـرَامُ.»⁽²⁾

امام علی علیه السلام:«بدترین طعام وخوراکی،خوراک و طعام حرام است.»

18/8 . کودک و عفت مادر

رسالت مادرها در دوران حاملگی، شیردهی و تربیت کودک بسیار مهم، سنگین و سرنوشت‌ساز است، لذا مادر باید جداً مواظب عملکردهای خود باشد، واجبات را انجام دهد، مرتکب حرام نشود، از غذاهای حرام و شبهه‌ناک خودداری کرده، از مجالس لهو و لعب، رقص و ساز، فحشا و

منکرات جداً اجتناب کند. از غیبت، تهمت، سخن‌چینی، نفاق‌انگیزی، بی‌بندوباری، دروغ، خیانت، بی‌حجابی، خنده و مزاح با نامحرم بپرهیزد که از نظر اسلام جداً نکوهش شده و برای عفت کودک زیان‌آور و خطرناک است.

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«ٱللَّهْوُ یُسْخِطُ ٱلرَّحْمٰنَ وَ یُرْضِی الشَّیطانَ وَ یُنْسِی القُراَنَ»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «لهو و لعب و سرگرمی‌های بی‌جا خدا را به خشم می‌آورد، شیطان را خوشنود می‌سازد و قرآن را از یاد می‌برد.»

19/8 . عفّت در برخوردهای اخلاقی

طبیعت کودک همانند یک مغناطیس قوی است که عادت های اخلاقی را جذب می کند؛ لذا شخصیّت او در محیط خانواده، مدرسه، اجتماع شکل می‌گیرد، بنابراین محیط خانه باید کانون ایمان، معنویت، صداقت، امانت، اخلاص، ایثار، بردباری، عزت نفس، اخلاق شایسته، فرهنگ، تمدن و... باشد تا کودک با کرامت انسانی و سجایای اخلاقی پرورش شود و پایه‌های عفت و معنویت او تحکیم گردد، و اگر«نعوذ بالله» فسادهای اخلاقی جایگزین مکارم اخلاقی گردید، بر روحیه‌ی کودک جداً اثر نامطلوب خواهد گذاشت اگرچه یک برخورد جزئی باشد.

! عَنْ رَسولِ رَبِّ ٱلعالَمینَ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَن قَالَ لِصَبِیٍّ تَعَالَ هَاکَ ثُـمَّ لَمْ‌یُعْطِـهِ فَهِیَ کِذْبَةٌ.»⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هرکس به کودکی بگوید: «بیا و این را بگیر» آن گاه چیزی به او ندهد، دروغ گفته است.» [یعنی این برخوردِ اندک هم بدآموزی دارد.]

20/8 . جلوگیری کودک از حرام و ناپاک

از آن‌جایی که خوردن ناپاک و حرام اثر خطرناک وضعی دارد و قلب و روح انسان را سیاه و آلوده می‌کند؛ خوردن آن حرام و معصیت است و نیز خوراندن آن به دیگران حتی اطفال جایز نیست، لذا مراجع فرموده‌اند: «خوراندن مسکرات و نجس به اطفال جایز نیست...»⁽¹⁾

در این باره روایات فراوانی وجود دارد.

! عَنْ عَجْلال: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِٱللهِ ٱلصّادِقِ علیه السلام: ٱلمَوْلُودُ یُولَدُ فَنُسْقِیهِ ٱلخَمْرَ؟ فَقالَ لَهُمْ: لا. مَنْ سَقِـیَ مَوْلُوداً مُسْکِراً سَقاهُ ٱللهُ مِنَ ٱلحَمِیمِ وَ إِنْ غُفِرَ لَهُ.»⁽²⁾

عجلال می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم:[نظرشما درباره‌ی] نوزادی که به او شراب می‌دهیم چیست؟ امام فرمود: «روا نیست؛ هرکس به نوزادی مست کننده‌ای را [شراب یا غیر شراب] بخوراند، خداوند او را از آب جوشان جهنّم می‌نوشاند، هر چند که او آمرزیده شده باشد.» و نیز از مال حرام، رشوه، دزدی، قمار، پولِ بی‌خمس و زکات، مال مردم و... باید اجتناب کرد، و نباید کودک و خانواده را به آن‌ها آلوده نمود.

21/8 . دو سالگی کودک و اجازه ورود

یکی از مهم‌ترین برنامه‌های خانواده باید این باشد که کودک را آرام آرام به جدا خوابیدن از والدین وادار کنند تا روحیه‌ی استقلال‌طلبی در روان او رشد کند و ترس و نگرانی نداشته باشد، و از دو سالگی رختخوابش و از پنج سالگی اتاق خوابش در حدّ امکان جدا شود (یعنی در کنار والدین نخوابند) و در هر موقع سرزده و بدون اجازه وارد اتاق والدین و زن و شوهرها نشوند، خصوصاً از زمانی که ممیز می‌شوند به ویژه در سه موقع حسّاس و مهم:

 چنان‌چه در قرآن کریم آمده است:یَآ أَیُّـهَا ٱلَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنُڪُمُ ٱلَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمَانُڪُمْ وَ ٱلَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا ٱلْحُلُـمَ مِنْڪُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، مِن قَبْلِ صَلَاةِ ٱلْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیَابَڪُمْ مِّنَ ٱلظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلَاةِ ٱلْعِشَآءِ⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! آن‌هایی که سرپرستی‌شان به‌عهده‌ی شما است و آن‌هایی که به سن بلوغ نرسیده‌اند، در سه وقت، هنگام وارد شدن به اتاق شما باید اجازه بگیرند: 1.پیش از نماز صبح 2. و (هنگام استراحتِ) نیمروز هنگامی‌که لباس‌های (معمولی) خود را بیرون می‌آورید 3. و بعد از نماز عشاء.)

چه زیباست که والدین فرزندان را به آداب اسلامی و انسانی آشنا کرده، آنان را از پرتگاه‌های سقوط حفظ کنند و با این گونه اُلگو پروری

سرنوشت سالم جامعه را رقم بزنند تا عفّت عمومی پایدار گردد.

لطیفه:

جوانی می‌گفت: در منزل یکی از دوستانی بودم که دو همسر داشت، وقت استراحت بچه‌ی چهار ساله‌اش فریاد زد: داداش! داداش! بابا دعوا کرده، مامان بزرگه را از خانه بیرون کرده و از صورت مامان کوچیکه گاز می‌گیرد، برادرش گفت: آرام، حرف نزن، گفت: چرا حرف نزنم بابا لپ مامانم را خورد.

22/8 . آمیزش در حضور کودک

اشاره

یکی از چیزهای که برای کودک خطرناک است و بنای عفت او را در هم می شکند، آمیزش کردن در حضور کودکی است که بیدار باشد.

 عَنِ الامامِ ٱلصّادِقِ:«لایُجامِعُ ٱلرَّجُلُ ٱمْرَأَتَهُ وَ فِی ٱلبَیْتِ صَبِیٌّ فَإِنَّ ذٰلِکَ مِمّا یُورِثُ ٱلزِّنا.» ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «در خانه‌ای که کودکی [بیدار] باشد، مرد با همسر خود نباید آمیزش کند، زیرا این کار زمینه ساز آلودگی آن کودک به زنا است. [آن کودک در بزرگی به فساد اخلاقی و زنا آلوده خواهد شد، اعم از دختر و پسر؛ البته اگر کودک خواب باشد اشکال ندارد، چون در روایات دیگر بیدار بودن کودک ذکر شده‌است.]

لطیفه:

مردی می‌گفت: در پنج سالگی پسرمان، شبی فکر کردیم خواب

است و... در وقت حسّاس، وحشت زده فریاد کشید: وای! وای! دیوانه شده‌اید؟!!! دیوانه و چه دیوانه‌ای!!! [کاش برق روشن نبود و...]

چرا کودکان خطرناک؟

در همین راستا سؤال می‌شود که چرا برخی کودکان نافهم و کودن بار می‌آیند. برخی حسود، برخی از ناحیه‌ی چشم دچار مشکل می‌باشند، چرا برخی با پیامبر و خاندانش7 دشمنی می‌کنند؟ چرا برخی ظالم و خون‌ریز بار می‌آیند، چرا و چرا؟

یکی از عوامل آن توجّه‌نکردن به زمان و مکان آمیزش است. در کتاب ارمغان خانواده (2) مطالعه خواهید فرمود. ان شاء الله.⁽¹⁾

23/8 . کودک و مظاهر فساد

مجالس و عروسی‌هایی که در آن شراب، قمار، رقص‌و ساز، بی‌بندوباری، یک‌جا بودن زن و مرد و... باشد، خود پرتگاه سقوط و زمینه‌ساز بی‌عفّتی برای همه به ویژه کودک و نسل جوان خواهد بود.

فقها فرموده‌اند، نشستن بر سفره (و میزی) که روی آن شراب است، حرام و غذا خوردن از آن نیز حرام است.⁽²⁾

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«ٱلخَمْرُ اُمُّ ٱلخَبآئِثِ.»⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «شراب، مادر و مایه و منبع تمام پلیدی‌ها است.»

! عَنْ نَبیِّ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ جَلَسَ طآئِعاً عَلیٰ مائِدَةٍ یُشْرَبُ عَلَیْهَا ٱلخَمْرُ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «ملعون است، ملعون است کسی که با میل خود بر سفره‌ای که در آن شراب استفاده می‌شود، بنشیند.»

24/8 . کودک و فیلم و سریال‌های مبتذل

متأسفانه فیلم‌های مبتذل، سریال‌های ضدّ اخلاقی، بازی‌های مخالف عفّت، برنامه‌های تلویزیون‌های بیگانه، ماهواره‌ها، اینترنت و سایت‌های ناسالم و... کانون خانواده‌ها را متلاشی، اخلاق و انسانیّت، عفّت و معنویّت و امنیّت عمومی را تباه کرده‌اند؛ ما نمی‌گوییم که از علم و صنعت پیشرفته، و امکانات مدرن استفاده نشود، استفاده‌های علمی، هنری، سیاسی، و... گزینه‌ای است سالم و ارزشی امّا استفاده‌های نامعقول و نامشروع خطرناک است که عفّت فرد و جامعه را بر باد می‌دهد.

رسالت خانواده‌ها، مدرسه‌هاو... درباره‌ی کودکان، نوجوانان و جوانان به ویژه دختران و زنان، بسیار مهم و سنگین است، و باید فیلم‌های سالم، کتاب‌های دینی، سی‌دی‌های آموزشی سالم و... را جایگزین کنند. این یک رسالت و مسئولیت است.

یآ أَیُّـهَا ٱلَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیڪُمْ نَارًا وَقُودُهَا ٱلنَّاسُ وَ...⁽²⁾ «ای کسانی که ایمان دارید خود و خانواده‌هایتان را از آتش جهنم نگه دارید...»

25/8 . کودک و خطر وسواس

برخی کودکان و جوانان دچار مرض خطرناک وسواس می‌شوند که باید با تدبیر درست از شر آن نجات پیدا کنند.

 هر نوع وسواس (مثل وسواس در عقیده، وسواس در عبادت، وسواس در شست‌وشو، وسواس در اخلاق و برخوردهای اجتماعی و...) از نظر اسلام مردود است و باید به مداوای روان‌شناسانه و علاج مناسب آن پرداخت و نیز باید به خدا پناه برد و با عمل کردن به دستور اسلام و فتوای مراجع تقلید از آن مهلکه نجات یافت.

بِسْمِ ٱللهِ ٱلرَّحْمٰنِ ٱلرَّحیمِ.قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلنَّاسِ. مَلِکِ ٱلنَّاسِ. إِلٰهِ ٱلنّاسِ. مِنْ شَرِّ ٱلْوَسْوَاسِ ٱلْخَنَّاسِ. ٱلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ ٱلنَّاسِ. مِنَ ٱلْجِنَّةِ وَ ٱلنَّاسِ.⁽¹⁾ بگو [ای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم:] پناه می‌برم به پروردگار بشر، پادشاه آدمیان، معبود انسان‌ها از شر وسوسه‌ی شیطان، آن خنّاسی که در سینه‌های مردم وسوسه و خراب‌کاری می‌کند از اجنّه و انسان‌ها.

26/8 . کودک و میهمانی حرام

برخی مردم وقتی دعوت می‌شوند فرزندان و خانواده‌شان را بدون دعوت برای صرف غذا می‌برند که از نظر اسلام این عمل حرام است.

! عَنِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«إِذَا دُعِیَ أَحَدُڪُمْ إِلیٰ طَعَامٍ فَلایُـتْبِعَنَّ وَلَـدَهُ فَإِنَّهُ إِنْ فَعَلَ حَرَاماً وَ دَخَلَ عَاصِیاً»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «هرگاه یکی از شما برای غذایی دعوت می‌شود نباید فرزندش [که دعوت نشده است] را با خود ببرد که اگر چنین کند [و میزبان راضی نباشد] هم ورود کودک به آن مجلس گناه است و هم آن‌چه می‌خورد حرام است.»

داستان عجیب

شخصی با فرزند شش ساله‌اش به مهمانی رفت، یک نفر گفت: شما کودک را بدون دعوت آورده‌اید غذا برای او حرام است، آن مرد با فرزندش بدون صرف غذا از کنار سفره برخاست و رفت، هر چه حاضرین و صاحب‌خانه تقاضا کردند برنگشت.!!! خود تنبیهی سریع...

27/8 . کودک و وفای به عهد و پیمان

اسلام وفای به عهد را جداً مورد توجه قرارداده است، به ویژه درباره‌ی کودکان؛ زیرا خُلف وعده با آنان بسیار بدآموزی دارد و کودک را عهدشکن بار می‌آورد.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«أَحِبُّوا ٱلصِّبْیانَ وَ ٱرْحَمُوهُمْ وَ إِذا وَعَدْتُمُوهُم فَفُوا لَهُمْ...»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «کودکان را دوست بدارید و بر آنان رحم کنید، هرگاه به آنان وعده کردید، به وعده‌ی خود وفا کنید زیرا از نظر آنان شما روزی دهنده شان هستید.»

! عَنِ ٱلنَّبِیِّ7:«إِذَا وَاعَدَ أَحَدُڪُمْ صَبِیَّهُ فَلْیُنْجِزْ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «هرگاه یکی از شما به کودک خود وعده‌ای داد باید به آن وفا کند.» [واگر وفا نشود دروغ‌پردازی، عهدشکنی و فریب‌کاری درکودک رشد می‌کند، آن‌گاه عظمت والدین و ارزش‌های دینی را تحقیر خواهندکرد.]

28/8 . گشت و گذار خطرناک کودک

اسلام با توجه به نیازهای بشر و برای پیشگیری از ضررهای جسمی و روانی حتی به ساعت‌های گشت‌وگذار کودکان توجه داشته است.

! عَنِ ٱلنَّبیِّ الاڪْرَمِ7:«إِحْبِسُوا صِبْیانَڪُمْ حَتّیٰ تَذْهَبَ فَوْعَةُ ٱلعِشَآءِ فَإِنَّهَا سَاعَةٌ تَخْتَرِقُ فِیهَا ٱلشَّیَاطِینُ.»⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم: «کودکان خود را در خانه نگه دارید تا پاسی از شب بگذرد؛ زیرا در این هنگام [اول شب خصوصاً در جاهای خلوت و جاهای آلوده و میکروبی] شیطان‌های [بدکار و آلوده] به گشت‌وگذار می‌پردازند.»

! در روایت دیگری دارد که وقتی ساعتی از اول شب سپری شد گشت‌وگذار اشکال ندارد.⁽³⁾

29/8 . نفرین به فرزند

انسان‌های بی‌فرهنگ گاهی فرزندان‌شان را نفرین می‌کنند که کار زشتی است. نفرین و دعای والدین درباره‌ی فرزندان زود به اجابت

می‌رسد، بنابراین زبان نفرین را نباید بگشایند، بلکه همواره باید در حق‌شان دعا کنند و خیر و سعادت آنان را از خدا بخواهند.

!عَنِ الامام ٱلصّادِقِ علیه السلام:«أَیُّمـا رَجُلٍ دَعا عَلیٰ وَلَدِهِ أَوْرَثَهُ ٱلفَقْرُ»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «هرکسی که برای فرزندش نفرین و دعای بد کند به مصیبت فقر و تنگدستی گرفتار خواهد شد.»

30/8 . دشنام دادن به فرزند

مسلمان وارسته در تمام حالات می‌کوشد تا خوب سخن بگوید و حتی در موقع خشم و غضب از فحش و دشنام اجتناب می‌کند، در کانون گرم و نور افزای خانواده باید مؤدب سخن گفت تا در جامعه این روش خداپسندانه بیشتر رواج پیدا کند. خدای سبحان می‌فرماید:...وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً...⁽²⁾... و با مردم خوب و نیکو سخن بگویید... .

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«مَا أَفْحَشَ کَرِیمٌ قَطُّ.»⁽³⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «انسان بزرگوار هرگز [در هیچ شرایطی لب به سخن زشت نگشاید و] دشنام ندهد.»

! عَنِ الامامِ ٱلباقِرِ علیه السلام:«إِنَّ ٱللهَ یُـبْغِضُ ٱلفَاحِشَ ٱلمُتَفَحِّشَ.»⁽⁴⁾

امام باقر علیه السلام: «همانا خدا انسان فحش دهنده، ناسزاگو و بد دهن (یا دشنام شنو) را دشمن می‌دارد.»

افسوس بر آن پدر و مادر و استاد و معلمی که به فرزندان یا شاگردانش فحش دهد که گناهی است نابخشودنی و حربه‌ای است برای بدآموزی. و نیز اگر والدین به یکدیگر و معلمان به همدیگر دشنام دهند؛ دیگران از آنان چه گونه ادب و انسانیت را خواهند آموخت.؟!!!

لطیفه:

به پیش‌نماز مسجد خبر دادند که فلانی همسر و فرزندانش را بسیار دشنام می‌دهد. روحانی بزرگوار ضمن صحبت‌های زیاد با او یادآور شد که نباید به همسر و فرزندانش دشنام دهد، آن مرد با خون‌سردی گفت: این فلان شده ها دروغ می‌گویند، من آن فلان فلان شده ها را کی فحش و دشنام دادم؟...!!! .

31/8 . کودک و شرمِ سالم

از برجسته‌ترین صفت‌های ارزنده، حیا و شرم است که ریشه در شخصیت فرد و کرامت خانواده دارد.

والدین و آموزگار باید فرزندان را به حیا و شرم وادارند و از مزایای سعادت‌گستر حیا در رشد شخصیّت آنان سخن بگویند، زیرا حیا از دیدگاه عقل و دین، ارزنده است. در وصف حیا آیات و روایات فراوانی وجود دارد که به یادآوری برخی بسنده می‌شود.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ الاعْظَمِ7:«ٱلحَیآءُ هُوَ ٱلدِّینُ کُلُّهُ.»⁽¹⁾

پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله و سلم: «حیا و شرم، همه‌ی دین است.»

! عَنْ الامامِ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«ٱلحَیآءُ مِفْتَاحُ کُلِّ خَیْرٍ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «شرم و حیا کلید همه‌ی خوبی‌هاست.»

! عَنِ الامامِ ٱلحَسَنِ علیه السلام:«لَا حَیآءَ لِمَن لَّا دِینَ لَـهُ.»⁽²⁾

امام حسن علیه السلام: «حیا و شرم ندارد کسی که دین ندارد.»

باید توجه داشت که شرم و حیا سه قِسم است: 1. شرم و حیا از خداوند. 2. شرم کردن از مردم. 3. شرم و حیا از خود و ایمان و وجدان خود. این گونه خجالت کشیدن درباره‌ی کارهای خلاف شرع و خلاف عقل وظیفه‌ی مقدسی است و از ایمان و معنویّت انسان سرچشمه می‌گیرد.

البته حیایِ سالم و عفت دو صفت ارزنده و سعادت‌آفرینی است که با هم ارتباط مستقیم دارند چنانچه در کلام امیرمؤمنان علیه السلام آمده است:

!عَنِ الامامِ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«سَبَبُ ٱلعِفَّةِ ٱلحَیآءُ.»⁽³⁾

امیرمؤمنان علیه السلام: «علت و سبب پاکدامنی حیا و شرم است.»

اما نباید غافل بود که شرم و حیا در همه جا معقول نیست، اگر فرزند شما از شرم و حیای سالم برخوردار نباشد یا آن که در همه‌ی موارد خجالت بکشد آینده‌ی درخشانی نخواهد داشت و برای خودش رنج‌آور و برای شما ناگوار و تلخ خواهد بود.

32/8 .کودک و شرم و حیای ناسالم

از دیدگاه اسلام اگر انسان بسیار خجالتی باشد و در هرجا و هر مورد

شرم و حیای افراطی داشته باشد جداً نامشروع و ناپسند است. در این‌جا به برخی موارد اشاره می‌شود:

اسلام این‌گونه خجالت‌ها و شرم‌ها را با صراحت نکوهش کرده است و آن را مایه‌ی ذلّت، جهالت، ناتوانی و بی‌خردی دانسته است.

! عَنْ الامامِ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«ٱلحَیآءُ مَحْرَمَةٌ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «حیا و کم‌رویی محرومیت‌زاست.»

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«ٱلحَیآءُ یَـمْـنَـعُ ٱلرِّزْقَ»⁽¹⁾

امیرمؤمنان علیه السلام: «حیا و شرم‌کردن و خجالت‌کشیدنِ بی‌جا و بی‌مورد مانع رزق و روزی می‌شود.»

33/8 . نشانه‌های بلوغ پسران و دختران

علائم و نشانه‌های بلوغ و تثبیت تکالیف شرعی پسران در فقه و مذهب جعفری، این‌گونه بیان شده است.

! عَنِ الامامِ ٱلباقِرِ علیه السلام:«ٱلغُلامُ لَایَجُوزُ أَمْرُهُ فِی ٱلشِّـرَآءِ وَ ٱلبَیْـعِ، وَ لَایَخْـرُجُ مِنَ ٱلیُتْمِ حَتَیٰ یَبْـلُغَ خَمْسَ عَشَرَةَ سَـنَةً أَوْ یَحْتَـلِمَ أَوْ یُشْـعِرَ أَوْ یُنْبِتَ قَبْلَ ذٰلِکَ»⁽²⁾

امام محمّد باقر علیه السلام: «اقدام پسر بچه در [قلمرو] خرید و فروش جایز [و معتبر] نیست [زیرا هنوز بالغ نشده است] و از نابالغی بیرون نمی‌آید مگر آن‌گاه که 15 ساله شود [از سال قمری] یا منی از او بیرون بیاید یا موی [زِبر] در اندام مردانه‌اش بِرویَد... .»

اما دخترها هرگاه 9 ساله شدند یا حیض شوند، یا موی [زِبر] در شرمگاه‌شان برویَد بالغ می‌شوند و تکالیف شرعی بر آنان واجب میشود.⁽³⁾[توجّه به این امر از وظایف والدین است.]

34/8 .کودک و تشویق به کار و حرفه

گفته شد که کودک را به کار اجباری و کارهای خلاف شرع و نامناسب [و آنچه که ضرر جسمی، روحی و شخصیتی داشته باشد] نباید گماشت و نباید کار، مانع تحصیل گردد. اما تشویق نوجوانان و جوانان به کارهای مناسب و کمال‌های ارزنده یک وظیفه و یک ضرورت است.

فرزندان را نباید بی‌کار، بی‌مسئولیت، تنبل و عزیز پرورده بار آورد که آینده‌ی تلخی خواهند داشت. [البته درس خواندن خود بهترین و ارزنده‌ترین کار است] در این باره بعداً اشاره‌هایی خواهیم داشت.

35/8 . کودک و منع معامله

در برخی موارد اسلام به کودکان اجازه خرید و فروش را نمی‌دهد و با توجه به پیامدهای منفی آن، از معامله‌ی کودکان [پیش از بلوغ اعم از دختر و پسر] جلوگیری فرموده است.

! عَنْ أبی‌عَبْدِٱللهِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«نَهیٰ [رَسُولُ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم] عَنْ کَسْبِ ٱلغُـلامِ ٱلصَّغیرِ...»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام:«[پیامبرخدا صلی الله علیه و آله و سلم] از پیشه‌وری [برخی معاملات] پسر بچه‌ی کوچکی که خود دارای حرفه‌ای دستی نیست نهی‌فرموده‌است،زیرا هرگاه مالی برای فروش و کسب نداشته باشد تن به دزدی خواهد داد.»

36/8 . کودک و کار اجباری

گاهی والدینِ بی‌فرهنگ، خلاف‌کار و بی‌مسئولیت به جای تربیتِ

سالم، دانش‌پروری فرزندان و سایر نیازهای آنان، آن‌ها را به کارهای اجباری، طاقت‌فرسا و احیاناً خلاف شرع و خطرناک می‌گمارند، که ستمی است بس بزرگ و خیانتی است بس وحشت‌زا.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«وَیْلٌ لِأَوْلَادِ آخِرِٱلزَّمانِ مِنْ آبَآئِهِمْ. قِیلَ مِنْ آبَآئِهِمُ ٱلمُشْرِکِینَ؟ قَالَ7: لا، مِنْ آبَآئِهِمُ ٱلمُؤْمِنِینَ ٱلَّذِینَ لایُـعَلِّمُونَهُمْ شَیْئاً مِنَ ٱلفَرآئِضِ وَ إِذَا تَعَلَّمُوا مَنَعُوهُم وَ رَضُوا عَنْهُمْ بِعَرَضٍ یَسِیرٍ مِنَ ٱلدُّنْیا فَأَنَـا مِنْهُمْ بَرِئٌ وَ هُمْ مِنِّی بُرَآءُ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «وای بر فرزندان آخرالزمان از دست پدرانشان، عرض شد از دست پدران مشرک‌شان؟ فرمود: نه از دست پدران مؤمن‌شان، که هیچ چیزی از واجبات را به آنان نمی‌آموزند و اگر آن‌ها خود چیزی بیاموزند، پدرانشان آن‌ها را جلوگیری می‌کنند و به استفاده‌ی ناچیزی از متاع دنیا از آنان راضی هستند، پس من از آن‌ها بیزارم و آنان از من بیزارند.»

سازمان حقوق بشر، یا سازمان یونیسف دراین باره مسائلی را مطرح کرده‌اند، در حالی که قرآن، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلمو ائمه‌ی معصومین علیهم السلام از چهارده قرن پیش‌تر این حقیقت را بسیار عالی بیان داشته‌اند.

تا این‌جا جهان پرنشاط و دل‌انگیز کودک را به تماشا نشستیم، حال گامی فراتر گذاشته، جلوه‌ای از جهان شکوفای نوجوان و جوان را به نظاره خواهیم نشست.

فصل نهم: «پرتوی از رسالت نوجوانان و جوانان»

اشاره

در این فصل، فرازهایی از افق تابناک زندگی و زندگانی نوجوانان و جوانان را در چشم‌انداز قرار خواهیم داد تا در بهارستان زندگی، جوانه‌های امید شکوفا شوند و شکوفه‌ها بارور گردند.

1/9. جوان و مربّی لایق

هرگاه نوجوانان درس می‌خوانند، مربی لایق و روان‌شناس بلکه روان‌کاو باید استعداد، سلیقه، فکر، اندیشه، عشق و شوقِ آنان را ارزیابی کند و پس از دوره‌ی عمومی، آنان را به سمت و سوی مناسب سوق دهند تا در همان مسیر به حد تخصص برسند؛ و باید به روش کارشناسانه درک کرد که آیا این نوجوان و جوان می‌خواهد سیاست‌مدار شود، یا مهندس، پزشک، روان‌شناس، جامعه‌شناس، حقوق‌دان، روحانی، مجتهد، محقق، پژوهش‌گر، هنرمند، تاجر و... آن‌گاه او را وادارد که به طور مناسب انتخاب رشته کند و منظم و هدفمندانه حرکت کند تا با دو بال نیرومند استعداد و اشتیاق پرواز کرده به قله‌های بلند دانش،کمال و هنر دست یابد.

2/9. جوان و همّت بلند و هدف عالی

از مهم‌ترین وسایل پیشرفت و ترقی فرد و جامعه، داشتن اهداف والا و مشروع و معقول است. هر انسانی در زندگی و زندگانی دارای هدف یا اهدافی است، اگر کسی هدف نداشته باشد، جاهل، نادان و احمق خواهد بود، اما برخی اهداف پست و ذلّت بار و دور از عقل و منطق و احیاناً خلاف شرع دارند، که جداً خطرناک است.

در زندگی و زندگانی شرافت‌مندانه، تنها کسی موفق است که با همت بلند، اهداف عالی را انتخاب کند و در رسیدن به آن از هیچ تلاشی فروگذار نکند. آری هدف والا، همّت بلند می‌خواهد، به قول شاعر:

«همت بلند دار که مردان روزگار           از همت بلند به جایی رسیده‌اند»

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«ٱلمَرْءُ بِـهِمَّتِهِ لا بِقُنْیَـتِهِ.»⁽¹⁾

امام علی علیه السلام: «(ارزشِ) انسان به همّت والای اوست نه به ثروتش.»

! عَنِ الامامِ ٱلباقِرِ علیه السلام:«لا شَرَفَ کَبُعْدِ ٱلهِمَّةِ.»⁽²⁾

 امام باقر علیه السلام: «هیچ شرافت و افتخاری چون بلند همّتی نیست.»

3/9. جوان و اُمید

در تحوّلات زندگی برخی انسان‌ها به خاطر گناه، فساد و قانون‌شکنی از رحمت خدا مأیوس می‌شوند، و برخی در اثر شکست و نیز عدم موفقیت، رشته‌های امید را از دست می‌دهند، آنان باید بدانند که یأس

بسیار خطرناک است، انسان مسلمان در هیچ شرایطی نباید از عنایات خداوند و زمینه‌های خدادادی مأیوس شود.

 تنها با اُمید است که چرخ‌های زندگی می‌چرخد. نااُمیدی از خداوند مایه‌ی شکست و بدترین گناه است؛ و ناامیدی از خود نیز ذلّت‌بار و مانع پیشرفت انسان است.

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«کُلُّ قانِطٍ آیِسٌ.»⁽¹⁾

امام امیرمؤمنان علیه السلام: «هر ناامیدی مایه‌ی ناکامی و شکست است.»

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«قَتَلَ ٱلقُنُوطُ صاحِبَهُ.»⁽²⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «ناامیدی صاحب خود را می‌کشد.»

اما باید دانست که اُمید بستن به مردم عادی مایه ذلّت و خواری است.

! عَنِ الامامِ محمَّدٍ ٱلباقِرِ علیه السلام:«خَیْرُ ٱلمَالِ ٱلثِّقَةُ بِٱللهِ، وَ ٱلیَأْسُ مِمَّا فِی أَیْدِی ٱلنَّاسِ.»⁽³⁾

امام محمّد باقر علیه السلام: «بهترین سرمایه، اعتماد و امید بستن به خداوند و نااُمیدی از آن‌چه که مردم دارند، می‌باشد.»

4/9. جوان و هنرهای ورزشی

ورزش‌های رزمی و هنری که مورد نیاز و سودمند است، از دان هایی است که اسلام به آموختن آن‌ها فرمان داده است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«عَلِّمُوا أَوْلَادَڪُمُ ٱلسِّبَاحَةَ وَ ٱلرِّمایَةَ.»⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «به فرزندان خود شناکردن و تیراندازی بیاموزید.»

در این روایت آموزش شنا و تیراندازی برای فرزندان، به عنوان یک نمونه مطرح شده است یعنی یک سرفصلی است از هنرهای ورزشی و رزمی، با توجه به مسائل مستحدثه و شرایط زمان، جوانان می‌توانند از آموزش فوتبال، والیبال، بسکتبال و... به عنوان هنرهای مهم ورزشی و تفریحی در سطح عالی بهره‌مند شوند، و نیز بهره‌گیری رزمی به عنوان نیروی دریایی که در برخی کشورها یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر و مقدس است جهت دفاع از اسلام و مرزهای اسلامی سزامند است. (مثل قایق‌ها، کشتی‌ها، زیردریایی‌ها و سایر وسایل رزمی دریایی و...) خلاصه آن‌که در شرایط کنونی مسلمانان به ویژه نسل جوان و ارتش‌های کشورهای اسلامی پا به پای دشمنان اسلام بلکه جلوتر باید پیشرفت کنند، البته اسلام دستور تجاوز را نداده است اما دفاع امری است مشروع و معقول که به این منظور باید نیرومند شد و برای حفظ اسلام و مسلمین آماده بود.

لطیفه:

جوانی از دوستش پرسید: به کدام یک از هنرهای ورزشی علاقه‌مند هستید؟!! گفت: شب‌گردی با دوستان، خواب‌های صبح و عصر !!!.

5/9. جوان و آموزش و پرورش

قبلاً بیان شد که آموزش عملی کودک از نخستین روزهای ولادت آنان و از گفتن اذان و اقامه و... در گوش کودک آغاز می‌شود اما در دوران نوجوانی آموزش‌های متنوع و پرورش‌های فوق‌العاده‌ای را باید برای آنان در نظر گرفت (آموزش‌های دینی، مذهبی، اخلاقی، سیاسی، ادبی، هنری، رزمی، ورزشی و...) زیرا نوجوانی دوران رشد شخصیّت انسان است، آن‌گونه که در دبیرستان برنامه‌های درسی دختران و پسران سیر صعودی و تکاملی ویژه دارند، سایر آموزش‌ها و پرورش‌ها نیز باید همگام رو به ترقّی و تکامل باشند. شایسته است که نوجوانان و جوانان مطالعات جنبی در رشته‌های ضروری داشته باشند و باید توجه داشت که از فیلم‌های شهوانی، انحرافی و... و کتاب‌های گمراه‌کننده و شبهه‌ناک نباید استفاده کنند که خطرآفرین و عامل سقوط‌شان خواهند بود.

6/9. دانش نجات از ذلّت

علم و دانش یکی از برجسته‌ترین وسایل عزت و عظمت است، همان‌سان که جهل و خرافات مایه‌ی ذلّت و زبونی می‌باشد. رسالت والدین ایجاب می‌کند که فرزندان‌شان را با فروغ علم از ظلمت‌کده‌های جهل، خرافات و ذلت نجات دهند و نیز جوانان باید با ایمان قوی و اراده‌ی آهنین، قله‌های بلند دانش را تسخیر کنند. انسان‌ها اجازه ندارند که در زندگی ذلّت بکشند مگر برای علم‌آموزی و اندوختن دانش. و چه فصل زیبا و پرباری است فصل جوانی برای آموختن دانش که در

صفحات زرّین قلب‌شان حک خواهد شد.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَنْ تَعَلَّمَ فِی شَبَابِهِ کانَ بِمَنْزِلَةِ ٱلرَّسْمِ فِی ٱلحَجَرِ، وَ مَنْ تَعَلَّمَ وَ هُوَ کَبِیرٌ کَانَ بِمَنْزِلَـةِ ٱلکِتَابِ عَلیٰ وَجْهِ ٱلْـمآءِ»⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «هر کس در جوانیِ خویش دانش بیاموزد همانند حک‌کردن تصویر در دل سنگ (پایدار) است، و هرکس در بزرگ‌سالی دانش فراگیرد، همانند نوشتن بر سطح آب است.»

7/9. آموزش واجب

آموزش دارای اقسامی است: واجب، حرام، مستحب، مکروه و مباح. و هرکدام دارای جایگاه ویژه‌ای است که در اسلام بیان شده‌است. دانستن اصول دین، فروع دین، احکام دین، اخلاق اسلامی و... برای هر مسلمانی واجب است، بنابراین هر خانواده‌ی مسلمان باید واجبات را به فرزندان‌شان آموزش دهند، و از آموزش‌های حرام جلوگیری کنند. همانند بهره‌گیری از کتاب‌های گمراه‌کننده، فیلم‌های غیراسلامی، کارهای خلاف و ... .

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ ٱلأعْظَمِ7:«مَنْ لَمْ‌یَصْـبِرْ عَلیٰ ذُلِّ ٱلتَّــعَلُّمِ سَـاعَةً بَـقِیَ فِی ذُلِّ ٱلجَهْـلِ أَبَـداً.»⁽²⁾

پیامبر عظیم الشأن7: «هرکسی که به ذلت و خواری دانش آموختن ساعتی [مدت و زمانی] صبر و پایداری نکند، برای همیشه در ذلت و خواری جهل و نادانی باقی خواهد ماند»

8/9. اسلام و مرز دانش‌پژوهی

در مکاتب و مذاهب ساخته‌ی بشر مسئله‌ی دانش‌پژوهی دارای حد و مرزهای خاصی است. امّا در اسلام دانش و علم آموختن همانند اقیانوس بی‌ساحل است که محدودیّت ندارد، از دیدگاه اسلام کلمه‌ی فارغ‌التحصیل جایگاه واقعی ندارد. آغاز و پایان زندگی مرز علم و دانش‌اندوزی است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«اُطْلُبُوا ٱلعِلْمَ مِنَ ٱلمَهْدِ إِلَی ٱللَّحدِ»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «از گهواره (از آغاز زندگی) تا گور در پی اندوختن علم و دانش باشید.» [بنابراین فارغ‌التحصیل بنایی است بی‌پایه.]

9/9. دانش از سرزمین‌های دور

از دیدگاه فرهنگ اسلام و عقل و خرد، به دست‌آوردن علم و دانش محدوده‌ی مکانی ندارد، در هر جای دنیا که نور دانش جلوه کند، شایسته است که انسان برای کسب آن بکوشد.

! عَنِ ٱلنَّبیِّ الاڪْرَمِ7:«اُطْلُبُوا ٱلعِلْمَ وَ لَوْ بِٱلصِّینِ.»⁽²⁾

پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله و سلم: «علم و دانش را اگر چه در چین (دورترین نقطه جغرافیایی از مدینه منوّره) باشد به دست آورید.»

[برخی گفته‌اندکه منظور تکنیک و صنعت و علوم روز است که در چینِ آن روز رونق داشت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمان فراگیری آن را داده است.]

لطیفه:

سه نفر جوان، بدون اجازه‌ی والدین عازم خارج شدند. وقتی که در مرز گرفتار شدند، گفته شد که بدون اجازه‌ی والدین سفر کردن حرام و گناه است. یکی از آن جوان‌ها گفت: امر خدا و پیامبر مهم است یا امر پدر و مادر؟ مگر خدا نگفته است علم را به دست آورید از ایتالیای ژاپن!!! من می‌خواهم آن جا درس بخوانم.!!! رفیقش در گوش او گفت:کله خراب! بگو استرالیای ژاپن!!!. [آنان نمی‌دانستندکه در حدیث سرزمین چین گفته شده است و دارای شرایطی است]

10/9. علم از هر آموزگار

با توجه به اهمّیت علم و دانش است که اسلام فراگیری آن را آزاد گذاشته است تا از هرکسی بتوان آن را فرا گرفت.

! عَنْ أَمیرِٱلمؤْمِنینَ علیه السلام:«لاتَنْظُرْ إِلیٰ مَنْ قَالَ، وَٱنْظُرْ إِلیٰ مَا قَالَ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «به شخص گوینده [و شخص معلم که اگرچه واجدالشرایط نباشد] نگاه نکن، بلکه به اصل مطلب و مطالب علمی و حکیمانه توجّه و نگاه کن.»

11/9. جوان و آگاهی از زمان خود

هدف‌داری و کمال‌آموزی ارتباط مستقیم با نیازها و شرایط زمان دارد، در سابق مردم با وسایل عادی و ابتدایی زندگی می‌کردند امّا امروزه مدرن‌ترین وسایل و تکنولوژی پیشرفته، زندگی مردم را در اختیار گرفته

است و باید هر کسی افزون بر دانستن روش بهره‌برداری از آن‌ها، باید به فکر ساختن وسایلی پیشرفته‌تر از آن‌ها باشند، گرچه در عصر ماشینیزم در برخی کشورها یا حداقل روستاها دامداری سنتی، کشاورزی سنتی، کسب و کارهای سنتی و زندگی سنتی کاملاً حاکم است امّا پیشرفت برق‌آسای تکنیک و صنعت به زودی فراگیر و مسلّط خواهد شد. لذا جوانان با شرایط مترقّی عصر و زمان خود باید رشد کنند و صفحات جدیدتری را بگشایند. اسلام این حقیقت را به صراحت بیان داشته است.

! عَنِ الامامِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«ٱلعَالِمُ بِزَمَانِهِ لاتَهْجُمُ عَلَیْهِ ٱللَّوَابِسُ.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «هر کسی که شرایط و مقتضیاتِ زمانش را بشناسد، آماج اشتباهات قرار نگیرد.»

12/9. جوان و عصر شتاب

 روزگاری مردم با کمترین امکانات زندگی‌شان را سر و سامان می‌دادند اما امروزه با بیشترین و مدرن‌ترین امکانات به سامانی نمی‌رسند، پس باید با شرایط روز، سرعت و شتاب زمان در حرکت بود.

! امیرمؤمنان (صَلواةُ ٱللهِ عَلیْهِ) می‌فرمایند: «فرزندان خویش را مقیّد به آداب خود نکنید زیرا آنان برای زمانی غیر از زمان شما آفریده شده‌اند.»⁽²⁾

پس با توجه به شرایط زمان که زمانِ سرعت و شتاب است، نوجوانان و جوانان باید با برنامه‌ریزی مدرن و دقیق راه‌های دور را نزدیک کنند و

همگام با پیشرفت‌های زمانی، مکانی، سیاسی و... گام بردارند مثلاً به این برنامه‌ها و نظم آفرینی‌ها توجه کنند:

در موارد یاد شده و صدها مورد دیگر با سستی و تنبلی نمی‌شود دست یافت، اما با نظم، جدیّت و تلاش آری.

13/9. جوان و مطالعه‌ی جنبی (روش جدید مطالعه)

هر کسی افزون بر درس، کار و مصروفیّت‌ها، باید برنامه‌ی ویژه‌ی مطالعه‌ی جنبی داشته باشد و اوقات مطالعه را نیز باید مدیریت کند، مثلاً کسی که هیچ برنامه‌ی مطالعه ندارد، یکباره توان زیر بار رفتن آن را نخواهد داشت ولی می‌تواند هر کتاب تازه‌ای را که به دست می‌آورد، یک بار فهرست آن را بخواند، سپس چند موضوع انتخابی آن را مطالعه کند، نخست در هر روز 10 دقیقه پیش از ظهر، 10 دقیقه بعدازظهر و 10 دقیقه شب مطالعه کند، آن‌گاه به تدریج بر آن بیافزاید تا آن‌که لذت مطالعه را درک کند و با نشاط و شوق پنجره‌های دانش را فراروی خویش باز کند. [کسی که با قرآن و کتاب سروکار ندارد به خودش ستم می‌کند.]

14/9. جوان و روزنامه‌ها و مجلات و...

جوانان خردمند باید روزنامه‌ها، هفته‌نامه‌ها، ماه‌نامه‌ها و مجله‌های علمی، سیاسی، اقتصادی، فکری، فرهنگی و... را مطالعه کنند.

 برخی از مردم از روزنامه‌ها فقط صفحه‌ی حوادث، یا ورزش و یا صفحه‌ی اعلانات را مطالعه می‌کنند، نباید به آن‌ها بسنده کرد، بلکه سایر صفحات را نیز باید خواند. و عده‌ای هیچ گونه سروکار با کتاب و نشریات ندارند این‌گونه بی‌توجهی یا بی‌تفاوتی از هر نظر زیان‌آور است.

البته استفاده‌ی درست از فضاهای مجازی و وسایل مدرن بهترین جایگزین نشریات خواهند بود که نیز نیاز به مدیریت آگاهانه دارد.

15/9. جوان و رادیو و تلویزیون

در هر زمانی به ویژه در زمان حساس کنونی هر کسی به خصوص نسل جوان از رادیو، تلویزیون و سایر رسانه‌ها و تکنولوژی روز استفاده عاقلانه، مدبرانه و سودمند باید داشته باشند.

اما بهره‌گیری از برنامه‌های خلاف شرع و رقص و ساز نه تنها گناه که ضررهای فراوان جسمی، فکری، روحی و روانی و... دارد، بنابراین استفاده از برنامه‌های آموزنده، فیلم و سریال‌های مشروع و مفید و... خوب است ولی نباید زیاده‌روی کرد، زیرا افراط و تفریط مایه‌ی ذلت و بدبختی است. در هر برنامه‌ی مناسب، اعتدال و میانه‌روی را باید رعایت کرد.

متأسفانه برخی اسیر و دلباخته‌ی تلویزیون و... می‌شوند و از کارهای اساسی و حیاتی فردی، خانوادگی و اجتماعی خود باز می‌مانند.

اشاره به یکی از ضررهای تلویزیون و...

محققان گفته‌اند کسانی که در شبانه روز بیش از 3 ساعت تلویزیون نگاه کنند دو برابر از کسانی که تلویزیون نگاه نمی‌کنند به مرگ زودرس گرفتار می‌شوند؛ همچنین پژوهشگران بیان داشته‌اند که از جمله سه کار بیش‌تر عامل مرگ زودرس می‌شوند: 1. زیاده‌روی در تماشای تلویزیون. 2. زیاده‌روی در رانندگی. 3. زیاده‌روی در کار با رایانه وکامپیوتر.⁽¹⁾

16/9. جوان و ماهواره

پیشرفت‌های رو به گسترش علمی و صنعتی بشر، فضاهای شگفت‌انگیزی را ایجاد کرده است. در صدر همه، ماهواره که چشم حیرت‌زده‌ی دنیا را به خود خیره ساخته است؛ منطقِ گریزِ از ماهواره یا هر وسیله‌ی پیشرفته‌ی دیگر درست نیست بلکه با منطق ستیزِ سالم باید پیروز شد آن هم نه ستیزِ منفی و نفی آن‌ها بلکه ستیز با برنامه‌های ضد بشری و ضد ارزشی آن‌ها و بهره‌برداری سودمند از آن‌ها زیرا آن‌سان که فواید فراوانی در وجودآن نهفته است زیان‌های خطرناکی نیز در پشت پرده و نقاب آن پنهان است. بدون تردید خردمندانِ متعهد و خودساخته برترین استفاده‌ها را از ماهواره می‌کنند، اما انسان‌های نامطلوب اسیر بی‌اراده‌ی برنامه‌های مبتذل و خطرناک آن شده‌اند که فاجعه‌ای است بس وحشت‌زا.

و به صراحت باید گفت: که ایستگاه‌های گرداننده و هدایت‌کننده‌ی ماهواره بسیار وحشتناک عمل کرده‌اند و پنجره‌های ضد بشری و ضد ارزشی را گشوده‌اند که هر کدام یک پرتگاه سقوط خواهند بود، اما خوشبختانه برخی شبکه‌های علمی، فرهنگی، دینی، هنری و... به همّت تشکّل‌های سالم و انسان‌های وارسته به کار افتاده‌اند که در جهت ارزش‌ها برترین راه و روش را فراراه بشریت قرار داده‌اند. بنابراین جوانان باید سروکار با ماهواره داشته باشند، اما باید خوب مدیریت کنند.

در یک جمله باید گفت: ماهواره، اینترنت و هزاران وسایل علمی و صنعتی و تکنولوژی‌های پیشرفته‌ی دیگر باید تحت فرمان انسان‌های سالم

باشند نه آن که انسان و ارزش‌های بشری اسیر آن‌ها و... .

17/9. جوان و اینترنت (رایانه)

اشاره

از اینترنت باید بهره‌برداری سالم و معقول کرد. وقتِ گران‌بها و فرصت‌های طلایی را نباید قربانی برنامه‌های ناسالم و نامطلوب آن نمود.

اینترنت نباید کانون عشق‌بازی جوانان و پرتگاه ازدواج‌های آن‌چنانی و ویرانگر باشد، از اینترنت پنجره‌های دانش و بینش را باید گشود. پیشرفت‌های علمی، صنعتی، اخلاقی، اجتماعی و... را در صفحات اینترنت باید به جستجو نشست. نه فسق و فساد و بدبختی، نه معاملات حرام، نه قمار بازی‌های مدرن و...را. [برخی از معامله‌ها، اینترنتی و تلفنی صورت می‌گیرد که اگر مسائل شرعی رعایت نشود کاملاً حرام خواهد بود. گاهی با یک غفلت، حلالِ خدا حرام می‌شود. با تأسف امروز اکثر بازارهای دنیا را ربا و معاملات حرام فراگرفته است.!!!]

آسیب‌شناسی اینترنت

بدون تردید اگر از اینترنت در جهت علمی، معقول، سالم و درست استفاده شود، دارای فواید فراوانی است و می‌توان قدرتمندانه راه صد ساله را یک ساعته پیمود و مسلماً زمینه‌های ترقی و پیشرفت شگفت‌انگیز در این وسیله‌ی مدرن و حیرت‌زا در ابعاد گوناگون به طور وسیع و گسترده وجود دارد اما در پشت پرده و چهره‌ی دلربای آن خطرها و ضررهایی نیز کمین کرده‌اند و زهر کشنده‌ی آن قربانی‌های فراوانی گرفته و خواهد گرفت که به برخی اشاره می‌شود:

اینک به مطلبی توجه شما را جلب می‌کنم.

آسیب‌شناسی مستند اینترنت (رایانه)

روزنامه‌ی خراسان به برخی آسیب‌های رایانه به این شرح پرداخته است که یادآوری آن خالی از فایده نیست:

در مجموع 78 هزار مورد آسیبِ کار با رایانه در آمریکا ثبت شده است، که بین سال‌های 1994 و 2006م بوده است.⁽¹⁾

18/9. جوان و تلفن همراه

اشاره

از بهترین و مفیدترین تکنولوژی پیشرفته که بالاترین شانس بهره‌برداری و کاربردی را دارد و مردم عاشقان دلباخته او هستند، تلفن همراه است که رو به گسترشِ اعجاب‌انگیز است. استفادة سالم از آن جداً سودمند است و درصد بالای مشکلات ارتباطی بشر را حل کرده است.

تلفن همراه همانند بسیاری از وسایل دیگر همانند تلویزیون، کامپیوتر، اینترنت، ماهواره و... دارای دو جنبه‌ی سالم و ناسالم است و نیاز به مدیریت عاقلانه دارد. از تلفن همراه می‌توان برترین و ارزنده‌ترین استفاده و بهره را داشت، از قبیل:

کسانی که می‌خواهند از تلفن همراه درست استفاده کنند، شایسته است که همواره این مسائل را به این شرح رعایت کنند:

تلفن همراه و بهره‌وری نادرست

متأسفانه برخی انسان‌ها از تلفن همراه بهره‌برداری‌های نامشروع، نامعقول و ناسالم می‌کنند، از قبیل:

کودک و استفاده از تلفن همراه

دسته‌ای از پژوهشگران در سال 2000 م هشدار دادند که کودکان زیر 16 سال می‌بایست از تلفن همراه استفاده نکنند؛ زیرا اثر منفی در رشد کودک دارد و حتی موجب کم‌شدن رشد سرِ او می‌شود.⁽¹⁾

پروفسور «کیل میلد» از دانشگاه اوربرو «کشور سوئد» که مشاور دولت سوئد و رئیس گروه پژوهشی است، می‌گوید: «در ناحیه‌ی جمجمه‌ی کودک استخوان‌های ضعیفی وجود دارند و نیز سیستم عصبی کودک که رو به رشد است و هنوز کامل نشده است بسیار آسیب پذیر هستند، لذا استفاده کردن کودک از تلفن همراه خطر ابتلا به سرطان مغز را به دنبال دارد؛ و نیز می‌گوید: استفاده‌ی دراز مدت و افراطی از تلفن همراه با بیماری‌های «آلزایمر» و «پارکینسون» بی‌ارتباط نیست که نیاز به تحقیق بیشتر دارد.»⁽²⁾

دکتر مجید ابهری روان‌شناس و استاد دانشگاه، در یک بررسی می‌گوید: «89 درصد تلفن‌های همراه دست کسانی است که استفاده از آن ضروری، مهم و عمده نیست، تنها 11 % استفاده‌ها ضروری و مهم است.»⁽³⁾

برخی از آسیب‌های تلفن همراه

اعتیاد به تلفن همراه، نوع دیگری از خاندان خرابکار مواد مخّدر و دخانیّات است، با این تفاوت که مواد مخدر اثرات بارز و علنی فیزیکی و

جسمی و روانی خطرناکی دارد که زود نمایان می‌شوند، و اعتیاد به تلفن همراه و زیاده‌روی در آن اثرات مخرّب روانی بیشتری دارد اما اثرات جسمی و فیزیکی آن خزنده و مخفی است.

دکتر وینی کوران کارشناس معروف می‌گوید: «گوشی‌های همراه بیشتر از دخانیات قربانی می‌گیرند.»⁽¹⁾

فهرست‌گونه برخی از ضررهای تلفن همراه عبارتند از:

دلربا؛ دوم پس از قطع رابطه با آن، که اگر یک روز تلفن همراه او را بگیرید چنان افسرده می‌شود که گویا همه چیز را از دست داده است؛ برخی را می‌بینیدکه تا شارژ کردن گوشی نمی‌توانند صبر کنند و نگرانی دارند و... .

با مزاحم‌های تلفنی، پیام، چت و... چه باید کرد؟

هرگاه افراد مغرض، مزدور، بی‌بندوبار و... با تلفن، پیامک، چت و... مزاحم شوند با دو اقدام اساسی تمام رشته‌های‌شان را می‌توان پنبه کرد و نقشه‌های‌شان را نقش بر آب:

و بدون تردید پاسخ مثبت یا منفی دادن به این‌گونه تماس‌ها خطرساز و دردسرآفرین خواهد بود.

تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی* یا طوفانی در کمین

یکی از برنامه‌های سهمگین و خطرناکِ تلفن همراه، شبکه‌های اجتماعی مانند واتس آپ و فیس بوک و... است که به شکل گروهی و

زنجیره‌ای عده‌ای شناس یا ناشناس با افکار و اندیشه‌های مختلف در چرخش وحشتناک آن قرار می‌گیرند و با روش سحرانگیزِ آن، به دام گرفتار و یک باره سقوط می‌کنند. روابط نامشروع و فساد اخلاقی جایگزین ازدواج‌های مشروع، رفیق‌های حیله‌گر جایگزین شوهرهای قانونی می‌شوند؛ آن گاه بنیادهای اصل و نسب و ارزشی لرزان و کانون‌های خانوادگی متلاشی می‌شوند. دختران و پسران نادان با روابط نامشروع و سقوط در لجن‌زار فساد به بدبختی و روسیاهی دنیا و آخرت گرفتار می‌شوند. و همچنین است شبهه افکنی و تفرقه انداختن مذهبی که سرانجام آن اسلام ستیزی و تکفیر و ترور شخصیتی و در نهایت کشتار و ترور انسان‌های بی‌گناه. این فاجعه‌ی شیطانی و سوغات غرب توسط تلفن همراه و گوشی‌های هوشمند یکی از مهم‌ترین تهاجم‌های فرهنگی و دینی است که میلیون‌ها انسان را به زنجیر کشیده است و در نتیجه انسانیت، شرف، حیثیت، معنویت و گاهی حتی جان‌شان را با خطر مواجه می‌سازند و باید توجه داشت که افتادن در این جهنم سوزان آسان و ساده اما نجات از آن محال است، جز با تدبیر عاقلانه و اراده‌ی فولادین.

طوفان مدرن و بی‌خبری خانواده‌ها

بیچاره والدین از فاجعه بی‌خبرند یا کاری از ایشان ساخته نیست تا زمانی که از دست فرزندانِ ناخلف در کام طوفان گرفتار شوند و شاهد سقوط و نابودی خود، خانواده، دختران و پسران‌شان باشند و از شادمانی دشمنان و اندوه دوستان بسوزند و دود آه‌شان فضا را تاریک کند.

بنابراین لازم و ضروری است که به طور عاقلانه از نخستین فرصت‌ها برای اداره و کنترل فرزندان‌شان استفاده و عظمت و حیثت‌شان را حفظ کنند، ! به فرموده امام صادق علیه السلام: «کودکان یا نوجوانان‌تان را هر چه زودتر حدیث بیاموزید پیش از آن که مرجئه [دشمنان منحرف] به سراغ‌شان بروند [و آنان را به بیراهه بکشانند] .⁽¹⁾

آهنگ‌های تلفن همراه

گوشی همراه دارای آهنگ‌های اصلی و سیستمی و آهنگ‌های تزریقی مجاز و غیرمجاز هستند؛ که در روند کارشناسی موسیقی به انواع مختلف (عادی،کلاسیک، پاپ، راک، جاز، هیپ هاپ و...) شناخته می‌شوند؛ برخی از جالب‌ترین آهنگ‌های دینی- مذهبی استفاده می‌کنند (همانند قرآن، دعا، لبیک، مدایح، اشعار و...) اما برخی دیگر از موسیقی‌ها، ترانه‌های عاشقانه، آهنگ‌های شیطانی و... استفاده می‌کنند (مثل: «خوشگله‌هاش برقصند!!!...» یا «سبزه بناز می‌آید ـ کوتاه دراز می‌آید!!!...» یا «یک شب در آغوشم بیا! ...»[مفت و مجانی؟!!!] یا «موی پریشان تو دام شیاطین شده!!!» و... . [موهای نمایان- رسوایی بانوان، بازیچه‌ی شیادان.] انتخاب آهنگ‌ها نمایان‌گر شخصیت انسان است.

لطیفه

عزیزی صحبت می‌کرد: در نماز جماعت مسجد در حال سجده رفتن بودم که گوشی همراه جوانی زنگ زد و آهنگی از آن دست. سریعاً

گوشی را از کیفش درآورد و روشن کرد و گفت: در مسجد نماز می‌خوانم، و باعجله گفت: «سبحان ربی الاعلی...»!!! به به چه نماز مدرنیته‌ای؟!!!.

19/9. جوان و هنر

اشاره

«فرزندِ هنر باش نه فرزندِ پدر        فرزندِ هنر زنده کند نام پدر»

چه زیباست هنر و چه سرافراز و بلند آوازه است هنرمند.

پیشرفت اعجاب‌انگیز علم و دانش، ترقّی حیرت‌زای تکنیک و صنعت، گسترش تکنولوژی مدرن، اکتشاف برخی از راز و رمزهای جهان آفرینش، اختراع وسایل حیاتی و رفاهی پیشرفته و... گل‌غنچه‌هایی هستند که از پنجه‌های هنرمندان تاریخ روییده و شکوفا شده‌اند. ایستگاه‌های هنری، امروز از نظر فرهنگ، دانش، سیاست، و... دنیا را اداره می‌کنند.

بنابراین جوانی موفق است که مجهز به هنر و دارای کمال و هنرِ پویا و سالم باشد و چه‌قدر ارزنده است که برخی از فنون و حرفه‌ها در قالب هنر عرضه گردد تا ماندگار و دارای نتیجه‌ی درخشانی گردد.

انسان می‌تواند با به‌دست‌آوردن دانش و همّت بلند، هنرمند بین‌المللی و جهانی باشد اما اگر نتوانست آن اندازه قوی بدرخشد، نباید مأیوس و ناامید گردد و با امیدواری می‌تواند از هنرهای کوچک و ساده شروع کند تا به قله‌های بلند و هنرهای بزرگ نایل آید.

امروزه زنان هنرمند با هنرهای دستی‌شان و هنرهای فراتر از آن تحول ایجاد کرده‌اند و همچنان مردان هنرمند جهان، دنیا را با معجزه‌ی هنرشان

به چرخش شگفت‌انگیزی واداشته‌اند.

جوان هنرجو و هنرآفرین

و تو ای جوان! دل‌شکسته نباش. با اعتماد به نفس و با اراده‌ی قوی و فولادین به هنرهای بزرگ رو بیاور. از هنرجویی آغاز و به هنرپروری پایداری کن تا هنرساز و هنرآفرینِ بلندآوازه و پرچمدار هنر باشی.

اما این که چه هنرهایی را می‌پسندی و می‌پذیری بستگی به عشق، شوق، سلیقه، توان و همت تو دارد ولی هنری را انتخاب کن که مشروع، معقول، آبرومندانه، افتخارآفرین و سعادت‌گستر باشد و افزون بر آن برای خود، خانواده و جامعه‌ات سودمند، کاربردی و موردنیاز باشد تا خردمندان از تو و از هنر تو استقبال کنند و برای آیندگان الگو باشی.

20/9. جوان و بازی

درباره‌ی بازی کودکان قبلاً مطالبی ارائه شد، مناسب است که نوجوانان و جوانان نیز برنامه‌های بازی عاقلانه و سودمند به عنوان تفریح سالم و ورزش داشته باشند. جوانان نباید تنها تماشاگر باشند، بلکه گاهی باید بازی‌آفرین و بازیگر نیز باشند آن‌گاه تماشاگرِ بازی‌های آموزنده. بدبختانه برخی غرق تماشای بازی‌های دیگرانند. در نتیجه این‌که بازی‌های مشروع وآموزنده خوب است نه بازی‌های حرام و سرگرمی‌های بی‌نتیجه. بازی‌هایی که در آن بُرد و باخت باشد و نیز بازی با وسائل مخصوص قمار حرام، گناه، قانون‌شکنی و خطرناک است.

در شأن جوان مسلمان نیست که به بازی‌های خلاف شرع،استکباری،

بازی‌های دور از عقل و منطق و... بپردازد و زنجیر اسارت آن‌ها را به دست و پای معنویت و ارزش‌های فطری و انسانی خود بیاندازد.

عمق سخن این‌که انتخاب بازی‌های مشروع و مفید و پرهیز از زیاده‌روی در بازی دو اساس قابل توجه برای هر جوان خواهد بود.

چای‌خانه‌های سنتی، بازی‌خانه‌های عمومی، بهره‌وری از قلیان‌های آن‌چنانی و... دامِ‌های ساده‌ای است برای شکارِ نوجوانان و جوانان.

با توجه به پژوهش‌های به عمل آمده و کار شناسی‌های تخصصی روشن شده است که ضرر هر نوبت قلیان بیش از50 تا 81 نخ سیگار می‌باشد⁽¹⁾و ضرر قلیان میوه‌ای به مراتب بیشتر از قلیان توتونی است.

21/9. جوان و خواب

اشاره

آن‌گونه که خدای سبحان تمام نیازمندی های انسان را به طور دقیق و ظریف در آفرینش انسان منظور کرده است، خواب و بیداری را نیز برای انسان‌ها و به‌نحوی برای سایر حیوانات وحتی گیاهان قرار داده‌است، امّا تا کنون آن‌طور که باید بشر رمز و رازهای اسرارآمیز خواب را کشف نتوانسته است. خداوند در قرآن عظیم الشأن می‌فرماید:وَجَعَلْنَا نَوْمَڪُمْ سُبَاتًا⁽²⁾و خواب شما را مایه‌ی آسایش و راحتی قرار دادیم.

از نظر علمی ثابت شده است که خواب طبیعی برای انسان سالم در مراحل سنّی بسیار جالب و منظم پی ریزی شده است. مثلاً کودک در ماه اول زندگی به طور طبیعی 16 ساعت می‌خوابد و 8 ساعت دیگر را یا

خواب آلود است یا بیدار، در کودکی، نوجوانی، جوانی و پیری به ترتیب از آن کاسته می‌شود تا در شب و روز به شش ساعت می‌رسد که مناسب و مفید است. با توجه به ضرورت خواب و فواید آن باید به طور شایسته و بایسته، خواب و بیداری را مدیریت کرد.

! عَنِ الامامِ عَلیِّ بنِ موسیٰ ٱلرِّضا علیه السلام: «إِنَّ ٱلنَّوْمَ سُلْطَانُ ٱلـدِّمَاغِ وَ هُوَ قِوَامُ ٱلجَسَدِ وَ قُـوَّتُـهُ.»⁽¹⁾

 امام رضا علیه السلام: «همانا خواب، شهریار وفرمانده مغز و مایه‌ی پایداری و قوت و قدرت بدن است.» [البته خواب سالم، به موقع و به اندازه.]

خواب‌های سودمند یا زیان بار

از نظر اسلام و کشف علمی دانشمندان، خواب مفید همان خواب اول شب با شرایط خاصّ آن است‌که اعصاب را آرام، سلول‌ها را نیرومند، مغز را فعّال، بدن را مقاوم و استخوان‌ها را محکم می‌کند. اما خواب‌های روز که پنج قسم می‌باشد، به این شرح بیان شده است:

! عَنِ ٱلنَّبیِّ الاڪْرَمِ7:«ٱَلنَّوْمُ فِی ٱلنَّهَارِ عَلَی خَمْسَةِ أَقْسَامٍ: نَوْمُ ٱلعَیْلُولَةِ، وَ نَوْمُ ٱلفَیْلُولَةِ، وَ نَوْمُ ٱلقَیْلُولَةِ، وَ نَوْمُ ٱلحَیْلُولَةِ، وَ نَوْمُ ٱلغَیْلُولَةِ.»⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «خواب روز پنج قسم است:

1.خواب عیلوله (= بین‌طلوعین که باعث افسردگی، مرض و ازکارماندگی می‌شود.) [! امام صادق علیه السلام: «خواب بامداد شوم و مانع روزی است.»]

[! امام باقر علیه السلام: «خواب اول روز بی‌عقلی است.»]

[! امام باقر: علیه السلام «خواب بعد از عصر حماقت است.»]

متأسفانه برخی اسیر خواب هستند، از دیدگاه اسلام، بی‌خوابی و پرخوابی هر دو زیان‌آور است، از نظر علمی ثابت شده‌است که خواب زیاد و خواب بی موقع، مغز را افسرده، بدن را کسل، نشاط را متلاشی و سلامتی را سلب می‌کند، لذا نباید اوقات عبادت، درس، مطالعه، کار، تفریح، ورزش و... را خوابید. [هرچیزی به موقع خود مفید است]

! عَنِ الامامِ جَعْفَـرٍ ٱلصَّـادِقِ علیه السلام:«إِنَّ ٱللهَ جَـلَّ وَ عَـزَّ یُــبْــغِضُ کَـثـرَةَ ٱلنَّومِ وَ کَـثـرَةَ ٱلفَرَاغِ.»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام: «خداوند از خواب زیاد [بی‌وقت و بی‌برنامه] و بی‌کاری زیاد، نفرت دارد.»

! عَنِ الامامِ ٱلصّادِقِ علیه السلام:«کَثْرَةُ ٱلنَّوْمِ مَذْهَبَةٌ لِلدِّینِ وَ ٱلدُّنْیا.»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: «پرخوابی سبب از دست دادن دین و دنیا است.»

لطیفه:

 از طلبه‌ی جوانی پرسیده شد: برای چه طلبه شدید؟! گفت: به خاطر خواب بعدازظهر.!!! [خواب زیاد و خواب تنبلی مشکل آفرین است.]

22/9. جوان و اعتیاد

اشاره

از منظر دین و خرد، خودکشی و ضرر زدن به خود حرام، ممنوع و نامشروع است. اعتیاد به مواد مخدر، مشروب و... یک نوع خودکشی تدریجی است، نوجوانان و جوانان در برخی جوامع بشری در معرض آلودگی به اعتیادهای گوناگون هستند که با روش معقول از این فاجعه و پرتگاه جهنمی آنان را باید نجات داد.

فقها و مراجع اسلام کشت، تجارت و قاچاق مواد مخدر و نیز اعتیاد به آن را حرام و خلاف شرع دانسته‌اند.

اعتیاد به قلیان، سیگار و... مقدمه‌ی اعتیاد به مواد مخدر است، باید والدین محیط خانه را، مدیران و معلمان محیط مدارس و دانشگاه‌ها را، کارگزاران محیط ادارات ومحیط کار را با تدبیر عاقلانه سالم و فرهنگ پروری کنند تا کودکان و جوانان به اعتیاد و فساد کشانده نشوند.

 کسی که باعث اعتیاد دیگری شود ضامن است و در پیشگاه خدای سبحان باید جواب بدهد و جزای سنگین و نابخشودنی دارد.

اقسام اعتیادهای ذلت بار

اساساً اعتیاد همانند اغلب مفاهیم دو نوع است:

الف: اعتیاد سالم، سعادت گستر، تکامل بخش و عاقلانه همانند اعتیاد به علم‌آموزی، هنر پروری، ابتکارهای جالب، اختراع‌های مفید،

اعتیاد به کمال، سخاوت، عبادت، ذکر، دعا، مهمان نوازی، خدمت به مردم و... آری با اعتیاد سالم و ارزنده می‌توان قهرمان پیروز و سعادت‌مند هر دو جهان شد.

ب: اعتیاد ناسالم، نامشروع، ذلت‌آفرین، خطرناک و... همچون اعتیاد به تریاک، شیره، کریستال، شیشه، هرویین، بنگ، کراس، دخانیات و...؛ اعتیاد به شراب، الکل، عرق و...؛ اعتیاد به ربا خواری، رشوه، قمار، دزدی، کلاه برداری، معاملات حرام و خلاف شرع و...؛ اعتیاد به پرورش سگ، میمون، خوک، گربه و...؛ اعتیاد به جنگ دادن سگ‌ها، شترها، خروس‌ها، پرنده‌ها و...؛ اعتیاد به مردم آزاری، فحاشی، تهمت، تحقیر، سخن چینی، جاسوسی، سعایت، نفاق انگیزی و...؛ و ده‌ها موارد خطرناک دیگر. اما اعتیاد جنسی و شهوانی بویژه نامشروع آن از تمام اعتیادها خطرناک‌تر است. (به خدای بزرگ پناه می‌بریم)

23/9. جوان در آیینه‌ی همنشین

از نظر روان شناسی ثابت شده است که کودکان، نوجوانان و جوانان علاقه‌مندند دوستانی داشته باشند و تلاش دارند که با یک عده بجوشند و در کنار هم قرار بگیرند، دوست یابی و انتخاب همنشین دارای راز و رمزهایی است که نیاز به بحث بیشتر دارد، در این‌جا فقط به چند نکته اشاره می‌شود:

1ـ برخی از کودکان و جوانان، منزوی و گوشه‌گیر هستند از برقراری ارتباط و رفت وآمدها استقبال نمی‌کنند، این روش ناپسند است.

2ـ عده‌ای فکر و اندیشه اجتماعی دارند، امّا چون ضعیف‌اند عوض

آن که کسی را به خود جذب کنند، خودشان جذب می‌شوند و بدون قید و شرط دنبال دیگران می‌روند این روش نیز پسندیده نیست.

3ـ تعدادی دیگر با جاذبة قوی دیگران را می‌کشانند امّا متأسفانه افراد بی‌دین، بی‌فرهنگ، خلاف‌کار، جاهل، مفسد، بداخلاق و... را جذب می‌کنند، چون جاذبة ناسالم دارند. این دسته جداً خطرناک‌اند.

4ـ برخی انسان های وارسته و با ایمان که از جاذبه و دافعة سالم و نیرومندی برخوردارند، همواره سروکار با علما، دین‌مداران، اندیشمندان، متفکران، فرهنگیان، سیاست‌مداران دارند؛ این دسته، جذب افراد فرهیخته می‌شوند تا از آنان بیاموزند، و افراد صالح و مستعد را جذب می‌کنند، تا افزون بر خودسازی، جامعه‌سازی کنند، این گروه تأثیرگذار و تأثیرپذیرِ سالم هستند و آینده‌ی درخشانی دارند.

غرض این که شخصیت و چهره‌ی زشت و زیبای هر کسی را می‌توان در آیینه‌ی همنشینان و دوستانش دید، و فراتر از آن کاربرد عقل و خرد هرکس را می‌توان در انتخاب دوستانش ارزیابی کرد.

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«خَلِیلُ ٱلمَرْءِ دَلِیلُ عَقْلِهِ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «دوست انسان نشانة عقل و خرد اوست».

بنابراین نباید با انسان‌های بی‌کاره، بی‌فرهنگ، بی‌دانش، بدنام، بیگانه پرست، ولگرد، مفسد و... همنشین شد. بلکه با شخصیت‌های خردمند، دانشمند، متدیّن، باتقوی و خوش اخلاق باید دوست و همنشین شد.

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«صُحْبَةُ ٱلوَلِیِّ ٱللَّبِیبِ حَیاةُ ٱلرُّوحِ.»⁽¹⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «همنشینی با دوست خردمند مایه‌ی زندگی روان است.»

نکتة مهمِ دوستی سالم این است که نباید با جنس مخالف و نیز در برخی موارد نباید کودک و نوجوان با بزرگ‌تر از خود طرح رفاقت و دوستی بریزند زیرا باعث اتهام، بدنامی و زمینه‌ساز سوءاستفاده خواهد شد.

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«إِتَّقُوا مِنْ مَوَاضِعِ ٱلتُهَمَةِ»⁽²⁾

امیرمؤمنان علیه السلام: «از جایگاه‌های متهم شدن بپرهیزید و دوری کنید.»

24/9.جوان و لباس

انتخاب نوع لباس یکی از مسائل مهم است، مسلمان عاقل و دارای هویت دینی در هر شرائطی باید هویت و ارزش‌ها را حفظ کند و به مسائل شرعی توجه داشته باشد همانند این موارد:

1.پوشیدن لباس مخصوص کافر برای مسلمان حرام است.

2.انداختن صلیب به گردن و یا روی لباس و استفاده کردن از هر علایمی که مخصوص ادیان و مذاهب انحرافی باشد نوعی از گمراهی و ترویج عقاید باطل بوده و برای مسلمانان حرام است.

3.نوشتن برخی کلمات ضد اخلاقی و مزخرف با جملات فارسی یا انگلیسی روی لباس مسلمان لکة ننگ است. متأسفانه در برخی کشورهای اسلامی لباس‌هایی با نشان‌های آنچنانی یا با جملات

زننده‌ی انگلیسی تولید می‌کنند.

4.چاپ عکس فلان قهرمان و هنرمند و... روی لباس مایة ذلت است.

5.پوشیدن لباس مخصوص زن برای مرد و لباس مخصوص مرد برای زن، حرام و گناه است و شخصیت و هویت انسان را نابود می‌کند.

6.کراوات (نکتائی) اگر به عنوان صلیب یا مظاهر و علائم مخصوص کفار به حساب بیاید را نباید استفاده کرد.

7.لباس ابریشمی و طلاباف برای مردها حرام و نماز خواندن با آن باطل می‌باشد.⁽¹⁾

8.استفاده کردن طلا برای مردها حرام است و ضررهای فراوانی دارد و نیز نماز خواندن با آن باطل می‌باشد.⁽²⁾

9.خوردن و آشامیدن از ظرف‌های طلا و نقره حرام و گناه است.⁽³⁾

با توجه به آنچه گفته شد جوانان عزیز اعم از دختر و پسر باید متوجه حلال و حرام باشند، و بایسته است که نظیف، آراسته، منظم، شیک، باابّهت، شاداب و... باشند و از لباس‌های زیبا و پوشش‌های مشروع و آبرومندانه استفاده کنند.

خدای سبحان در قرآن می فرماید: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ ٱللهِ ٱلَّتِی أَخرَجَ لِعِبَادِهِ وَ ٱلطَیِّبَاتِ مِنَ ٱلرِّزْقِ...⁽¹⁾

بگو ای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ! چه کسی حرام کرده است زینت‌های خدا را که برای بندگانش آفریده است و نیز رزق و روزی پاکیزه را ! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«حُرِّمَ لِبَاسُ ٱلحَرِیرِ وَ ٱلذَّهَبِ عَلیٰ ذُکُورِ اُمَّتِی وَ اُحِلَّ لِاُنَاثِهِم.»⁽²⁾

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم: «پوشیدن لباس ابریشم و طلا برای مردهای امت من حرام و برای زن‌های شان حلال می‌باشد.»

و از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است: «کسی که از لباس‌های فاخر [برای شهرت] بپوشد، خداوند در روز قیامت از او روی بگرداند.»⁽³⁾

لباس به انسان شخصیت نمی‌دهد اما می‌تواند شخصیت انسان را لکه‌دار کند، کوچک بسازد و یا زیر سؤال ببرد.

از نظر اسلام لباس سفید مستحب است و بر لباسِ پنبه و کتّان سفارش شده است زیرا فوایدی دارد و لباس پلاستیکی و نفتی ضررهایی دارد.

نماز با لباس سیاه از نظر مراجع تقلید مکروه است جز عمامه، عبا و... . این که در عزاداری سیاه می‌پوشند اساس و دلیل اسلامی ندارد و از نظر تاریخی لباس سیاه از ابتکارهای خلفای ناحق عباسی [بنی عباس] بوده است. پس لباس سیاه لباس عزا نیست جز این که شاد و زینتی نیست و تنها با فتوای مرجع تقلید، مشروع خواهد شد وگرنه یک رسم و عادت است.

! پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم روی منبر و در فتح مکه که بزرگ ترین پیروزی و جشن و سرور بود، عمامة سیاه به سر مبارک داشت.⁽¹⁾

25/9. جوان و تجمل‌گرایی

متأسفانه برخی نوجوانان و جوانان در اثر احساس حقارت و عقدة حقارت غرقِ مدل، زرق و برق، تجمل و تجددهای ذلت‌بار می‌شوند؛ بی تعقل مدل لباس را عوض می‌کنند، با موهای سر و صورت‌شان بازی می‌کنند، حتی برخی پسرها خجالت نمی‌کشند ابرو برمی‌دارند، ریش می‌تراشند (به فتوای مراجع عظام تراشیدن ریش حرام است) این‌گونه انسان‌ها بازیچه و بازی‌گر هستند. اما خوشبختانه برخی نوجوانان و جوانان، خدامحور و بسیار متین و باشخصیت هستند وعاقلانه در جامعه می‌درخشند آنان می‌توانند برای نسل جوان برترین الگو باشند.

چه کسانی برای شما تصمیم می‌گیرند؟!!!

در یک کلام باید گفت: عده‌ی کثیری خودشان تصمیم گیرنده نیستند بلکه کارگزاران دولتی، رسانه‌های خارجی و داخلی، تاجرهای

بین‌المللی، کارگاه‌های تولیدی و... الگوسازی و الگوپروری غرض آلود و خطرناک کرده و برای آنان تصمیم می‌گیرند و در سایة شوم آن، صدها نقشه و طرح را سروسامان خواهند داد لذا باید بیدار بود و با تفکر و اندیشة سالم و نیز با تدبیر و مدیریت حکیمانه، برای خود، خانوادة خود، جامعه و کشور خود تصمیم عاقلانه باید گرفت.

26/9. جوان و توبه

بدون تردید بشر در زندگی دچار اشتباه و لغزش می‌شود اما نباید خود را ببازد و مأیوس گردد، بلکه با اُمید به رحمت خدای رحمان رو به او آورده با آبشار توبه خود را شستشو داده پاک گرداند تا شاید با گام‌های بلندِ بندگی به مقام قرب الهی برسد و محبوب ذات احدیت شود.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«إِنَّ ٱللهَ تَعالیٰ یُحِبُّ ٱلشّابَّ ٱلتّآئِبِ.»⁽¹⁾

پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله و سلم: «همانا خداوند تعالی جوان توبه‌کننده را دوست می‌دارد.»

27/9. جوان و تفریح

انسان به ویژه کودکان، نوجوانان و جوانان نیاز به تفریح دارند. تفریح سالم یک ضرورت و از نظر روانی سودمند است، اسلام آن را مباح و در برخی موارد شایسته و مستحب دانسته است.

امّا متأسفانه برخی مردم در تفریح‌ها برنامه‌های غیر شرعی را پیاده می‌کنند؛ بی‌حجابی، ساز و آواز، اذیت مردم، خرافاتی مثل 13 بدَر، زیارت کردن هر چوب و درخت، پارچه بستن و... حرام و بدعت است.

برخی خانواده‌ها یا برخی افراد با تدبیر سالم برنامه‌های منظم زیارتی [مثل زیارت خاندان رسالت علیهم السلام، شهدا، اهل قبور، اقوام، مؤمنان و...] را دارند و درضمنِ زیارتِ مشروع، تفریح و سیاحت خداپسندانه دارند این روش ارزنده و شایسته است.

28/9. جوان و کار

یکی از برترین برنامه‌های حیاتی برای بشر کار است که افزون بر تفریح، خود از ضروریات زندگی است اعم از کارهای معنوی و مادی. اگر کسی دنیا می‌خواهد یا آخرت باید منظم و هدفمندانه کار و کوشش کند، خداوند در قرآن می فرماید:

وَ أَن لَّیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَیٰ وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُرَیٰ⁽¹⁾ نصیب انسان نخواهد شد مگر آن چه را که برای آن تلاش کند و همانا به زودی نتیجه‌ی تلاشش دیده خواهد شد. ! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«ٱلعَمَلُ شِعَارُ ٱلمُؤْمِنِ»⁽²⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «کار کردن، شعار انسان مؤمن است.»

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ علیه السلام:«ٱلعِلْمُ یُرْشِدُکَ وَ ٱلعَمَلُ یـَبْلُغُ بِکَ ٱلغَایةَ.»⁽³⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «علم و دانش تو را راهنمایی می‌کند و کار وکوشش تو را به هدف می‌رساند.»

برای هر انسانی، بی‌کاری، بی‌برنامگی و نداشتن حرفه و فنّ مناسب، عیب بزرگ و سخت مایه‌ی ننگ و ذلت است.

چه زیبا فرموده است شاعر:

«نـابــرده رنــج گنــج میـسر نمی‌شـود

مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد.»

! عَنِ ٱلرَّسولِ صلی الله علیه و آله و سلم:«خَیْرُ ٱلکَسْبِ کَسْبُ یَدَیِ ٱلعامِلِ إِذَا نَصَحَ.»⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «بهترین درآمد درآمد کارگری است که در کارش صداقت و راستی داشته باشد.»[کارگر صادق، همچون مجاهد خواهدبود.]

! عَنِ ٱلنَّبیِّ صلی الله علیه و آله و سلم:«إِنَّ دَاوُدَ ٱلنَّبِیَّ علیه السلام لاَیأْکُلُ إِلَّا مِنْ کَسْبِ یَدِهِ.»⁽²⁾

پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم: «داود پیامبر علیه السلام جز از دسترنج خود نمی‌خورد.»

29/9. جوان و پیشه‌وری (تجارت و...)

کسب و کار مناسب و حرفه و پیشه‌ی مشروع، حلال، و آبرومندانه مثل تجارت، صنعت، کشاورزی، دامداری، تولیدی و... ارزنده است اما اسلام به برخی کارها مثل تجارت و کشاورزی سفارش ویژه کرده است.

 ! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«تَعَرَّضُوا لِلـتِّـجَارَةِ...»⁽³⁾

 أمیرمؤمنان علیه السلام: «به تجارت بپردازید، که آن شما را از آن چه در دست مردم است بی نیاز می‌کند و خدای عزوجل بنده‌ی پیشه ور و امین و درستکار را دوست دارد.»

30/9. جوان با نشاط نه تنبل

اشاره

هر انسانی به ویژه نسل جوان در زندگی و زندگانی مادی و معنوی، دنیایی و آخرتی باید دارای نشاط، جرأت، شهامت و جدّیت باشد، از سستی، کسالت و تنبلی باید بپرهیزد، زیرا سستی و تنبلی مایة محرومیت است، اسلام این حقیقت را به روشنی بیان کرده است:

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«مَن أَطاعَ ٱلتَّوانِی ضَیَّـعَ ٱلحُقُوقَ.»⁽¹⁾

امیر مؤمنان امام علی علیه السلام: «هر کسی که از سستی، بی‌حالی و تنبلی فرمان برد تمام حقوق را تباه می‌سازد و از دست می‌دهد.»

! عَنْ الامامِ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«آفَـةُ ٱلنُّجْحِ ٱلکَسَلُ»⁽²⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام: «آفتِ موفقیت و پیروزی، کسالت و تنبلی است.»

! عَنِ الامامِ ٱلصَّادِقِ علیه السلام:«عَدُوُّ ٱلعَمَلِ ٱلکَسَلُ»⁽³⁾

امام صادق علیه السلام: «کسالت، تنبلی و سستی، دشمنِ کسب‌وکار است.»

تنبلی، پرتگاه خطرناک

والدین باید توجّه داشته باشند که نباید فرزندانِ تنبل و بی‌کار تربیت کنند و باید برای‌شان نشاط و پشت‌کار هدف‌مندانه ایجاد نمایند.

کسالت، بی‌حالی، تنبلی و سستی در کارهای دنیایی و آخرتی خطرناک و مایه حسرت و بدبختی است.

! عَنْ الامامِ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«ٱلکَسَلُ یُفْسِدُ ٱلآخِرَةَ.»⁽¹⁾

 امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «کسالت و تنبلی آخرت را تباه می‌کند.»

آدم تنبل همواره عقب می‌ماند و بر اعصابش فشار وارد می‌شود.

چرا دقیقه‌ی 90 ؟!

 در مسابقات عده‌ای با عزم راسخ و اراده‌ی فولادین قدم به میدان می‌گذارند و با استفاده از نخستین فرصت‌ها شاهد پیروزی را به آغوش می‌کشند، اما عده‌ای دیگر لحظه به لحظه طعم تلخ شکست را تجربه می‌کنند و فرصت‌های طلایی را در اثر تنبلی از دست می‌دهند و می‌گویند در آخر به اصطلاح در دقیقه ی 90 پیروز خواهیم شد، این اندیشه خطرساز است. باید توجه داشت که در عبادت، کار، علم آموزی، مسابقات و... تکیه کردن به آخر وقت اشتباه بزرگ، مایه‌ی شکست و نشانه‌ی تنبلی است.

! عَنْ أَمیرِٱلمُؤْمِنینَ عَلیٍّ علیه السلام:«تَأْخِیرُ ٱلعَمَلِ عُنْوانُ ٱلْکَسَلِ.»⁽²⁾

امیرمؤمنان امام علی علیه السلام: «به تأخیر افکندن کار، [فردا و پس فردا کردن و این‌که وقت دارم] علامت و نشانه‌ی تنبلی است.»

با عزم راسخ، پشتکار، سرزندگی، تلاش و کوشش می‌توان تصمیم گرفت و جدیت و سرعت را جایگزین تنبلی کرد آن‌گاه زود به مقصد خواهد رسید.

31/9. جوان و تشویق

از نظر روان شناسی ثابت شده است که انسان‌ها با تشویق رشد بیشتر می‌کنند و موفقیت‌هایی نصیب‌شان می‌گردد به ویژه کودکان و جوانان، بنابراین، کودکان، نوجوانان و جوانان را باید تشویق کرد و می‌توان با نیروی تشویق‌های سالم استعدادهای نهفته را شکوفا نمود. آری تشویق باید مشروع، منطقی و سالم باشد، تشویق به تدیّن، تقوی، علم، کمال، هنر، صداقت، امانت، کار و... متأسفانه برخی پدر و مادرها، معلم، کارفرما و همنشین‌های بی‌خرد؛ اطفال و جوانان را به کارهای خلاف شرع و دور از انسانیت تشویق و ترغیب می‌کنند مثل، بی بند و باری، قانون شکنی، چاقوکشی، ولگردی، اعتیاد، جهل، خرافات، دزدی، خیانت و حداقل بیکاری و... و مسلماً تشویق ناسالم بسیار خطرناک است.

32/9. جوان و سیاست

در هر شرایطی، لازم است که جوانان بیدار و زرنگ باشند، و خردمندانه از سیاست‌های روز آگاهی داشته تجزیه و تحلیل داشته باشند و تلاش کنند که سیاست‌مدار ورزیده باشند، تا بتوانند در برابر سیاست‌مداران و سیاست‌بازان حرفه‌ای مقاومت کنند و با سیاست‌های سالم، برای خود و جامعه و به خصوص برای دین، مکتب و اهداف والای الهی خدمت کنند، سیاست شناسی مقدمه‌ی سیاست مداری و مدیریت معقولِ سیاسی است.

33/9. جوان و امور نظامی

اسلام به مسلمانان دستور و فرمان می‌دهد که پسران‌شان را تیراندازی بیاموزند. تیراندازی نشان‌گر آگاهی از امور نظامی است که در برخی موارد ضرور و اجتناب ناپذیر است. چنانچه قبلاً اشاره شد.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«عَلِّمُوا بَـنِیڪُمُ ٱلرَّمْیَ فَإِنَّهُ نِکایَةُ ٱلعَدُوِّ.»⁽¹⁾

 پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم: «به پسران خویش تیراندازی [نمونه‌ای از هنر رزمی] یاد دهید، که مایه‌ی پیروزی بر دشمن است.»

در صدر اسلام تیراندازی از مهم‌ترین برنامه های نظامی بود، اما امروز که امور نظامی پیشرفت کرده است وسائل و تاکتیک های مدرن میدان‌دار شده‌اند. جهت دفاع از اسلام و مسلمین، برای کسانی که زمینه‌ی فعالیت نظامی آماده است، باید انواع و اقسام تیراندازی با سلاح‌های پیشرفته و بهره‌وری از توپ، تانک و... را بیاموزند.

34/9. جوان و زبان‌های خارجی

اشاره

در شرایط کنونی که جهان به صورت یک دهکده در آمده است، نوجوانان و جوانان که آینده سازان جامعه‌ی بشری و بزرگان فردا هستند افزون بر زبان کامل مادری‌شان بایسته است که زبان‌های خارجی را در حد نیاز بیاموزند [آگاهی از زبان‌های محلی، خارجی از یک نظر و زبان ادبی که اصل و اساس است برای هر کسی مفید است] دانشمندان گفته‌اند: کسی که یک زبان را بداند یک نفر است و اگر مثلاً پنج زبان را

بداند پنج نفر خواهد بود. دانستن چند زبان بسیار مهم و قابل قدر است.

شایسته است که مسلمانان جهان، زبان عربی که زبان بین‌المللی اسلام است و نیز زبان فارسی را بیاموزند تا بتوانند از تمدّن و فرهنگ مکتب وحیانی اسلام بیشتر آگاه شوند.

زبان و برخی از مسائل مهم

 با توجه به نیازهای خردمندانه توجه به چند نکته ضروری است:

2ـ مسلمانان جهان که حدوداً بیش یک میلیارد و پانصد میلیون نفر می‌باشند، به زبان‌های مختلف آشنا هستند، افزون بر آن که زبان خودشان را باید حفظ کنند شایسته و در مواردی واجب است که زبان و ادبیات عرب را بیاموزند، زیرا زبان دین مقدس اسلام است.

همه‌ی مسلمانان عالم، قرآن عربی را کتاب مُنزَل از جانب خدا می‌دانند که با عنایت ویژه‌ی خدای سبحان از هرگونه تحریف مصون و محفوظ مانده است و آن را با زبان عربی تلاوت می‌کنند و بحمدالله با

زبان‌های زنده‌ی دنیا ترجمه شده است و رو به گسترش است و روزگاری کتاب بشریت و حاکم بر تمام گیتی خواهد شد. (إن‌شاءالله‌تعالی) و نیز مسلمانان نماز را به عربی می‌خوانند زیرا خواندن نماز به غیر عربی باطل است. همچنان مسلمانان شعار حج (لَبَیْکَ ٱللّهُمَّ لَبَّیْکَ و...) را به عربی می‌گویند و موارد فراوان دیگر. در نتیجه روشن شد که در اسلام و بین مسلمانان زبان عربی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و آموختن آن وظیفه‌ای است بس مقدّس.

35/9.جوان مسلمان و هجرت

هجرت یکی از ارکان ترقی و تکامل است، هجرت در مکتب اسلام جایگاه بلند و ارزنده‌ای دارد و هجرت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم مبدأ تاریخ سرنوشت ساز اسلام قرار گرفته است.

اما هجرت دارای شرایط و ویژگی‌هایی است، هجرت در صورتی ارزنده است که مشروع، معقول و خداپسندانه باشد هجرت‌های فیزیکی و عملی برای حفظ دین، ناموس و... و نیز هجرت‌های علمی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و... برترین فرهنگ است اما در هجرت باید انسان انگیزة مشروع و سالم داشته باشد و با هجرت معقول بتواند ارزش‌های دینی، هویت مکتبی، راهکارهای معنوی، غیرت ناموسی و... را شرافت‌مندانه حفظ کند.

هجرت باید پیام حیات‌آفرین داشته باشد. امروزه هجرت خانواده‌های متدین به کشورهای اسلامی برای حفظ ارزش‌های دینی و رسیدن به

کمال لایق انسانی و اسلامی قابل تقدیر و انجام یک رسالت است.

اما هجرت کردن به کشورهای غیر اسلامی در صورتی درست است که عقائد و ارزش‌های دینی به تمام معنا حفظ شوند بنیاد خانواده‌های مسلمان از هم نپاشد و کودکان و جوانان تحت تأثیر عقاید و اخلاق غیر مسلمانان قرار نگیرند و فرهنگ و زبان‌شان را از دست ندهند.

برخی خانواده‌ها و نیز افراد لایق بحمد الله دین و هویت مکتبی و مذهبی خودشان را در کشورهای غیر اسلامی آبرومندانه حفظ کرده‌اند و حتی برخی از شخصیت‌ها اسلام و ارزش‌های دینی و حجاب و عفاف را ترویج کرده‌اند و از نفَسِ پاک و گرم آنان برخی به اسلام گرویده‌اند و آگاهانه اسلام و مذهب امام جعفر صادق علیه السلام را پذیرفته‌اند؛ این‌گونه هجرت‌ها قابل قدر است.

ولی متأسفانه برخی دیگر از دین بیگانه شده‌اند، کودکان، نوجوانان و جوانان به مسیحیت روی آورده‌اند یا در لجن‌زار فساد اخلاقی و... غرق گردیده‌اند و با آن که غذای حلال در اکثر کشورها موجود است آنان از غذای حرام و شراب و... استفاده می‌کنندکه خیانتی است بس بزرگ.

و الدین و هر کسی که زمینة گمراهی فرزندان معصوم را فراهم کرده‌اند به جهنم سوزان الهی گرفتار و رو سیاه دارین خواهند شد.

لذا خانواده‌ها باید مواظب خود و فرزندان شان باشند، دلباخته و شیفتة زرق و برق کشورهای غیر اسلامی و اسیر مستکبران دنیا نشوند.

36/9. جوان و دوستی و دشمنی

اشاره

جوانان وقتی که قدم در اجتماع می‌گذارند در برخورد با مسلمانان و غیر مسلمانان و نیز معامله کردن با آنان و روابط سیاسی و اجتماعی و... مسائل و احکام مهمّی دارند بویژه در مواردی‌که انسان به غیر مسلمان محتاج شود که بدون تردید مسئولیت‌ها سنگین‌تر خواهد شد.

باتوجه به این‌گونه روابط است که دوستی‌ها و دشمنی‌ها با معیارهای اسلامی باید پی‌ریزی شود. مسلمان افزون بر دوستی خدای سبحان جلّ جلاله، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و خاندانش علیهم السلام که جزء ایمان و واجب است، باید مسلمانان را دوست داشته باشد بویژه اقوام و بستگان نَسَبی و سَببی که مصداق مهم صلة رحم می‌باشند.

قداست و فواید صله‌ی رحم

صله‌ی رحم از جایگاه و قداست ویژه‌ای برخوردار است و دارای آثار و فواید فراوان دنیایی و آخرتی است.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«صِلَةُ ٱلرَّحِمِ تَزِیدُ فِی ٱلعُمْرِ وَ تَنْفِی ٱلفَقْرَ.»⁽¹⁾

پیامبر مکرّم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم: «صـلة رحم عُمر را افزایش می‌دهد و فقر را از بین می‌برد.»

! عَنِ ٱلنَّبِیِّ ٱلأڪْرَمِ صلی الله علیه و آله و سلم:«ٱلزِّیَارَةُ تُنْبِتُ ٱلمَوَدَّةَ.»⁽²⁾

پیامبر مکرّم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم: «زیارت [دیدار، دید و بازدید از بستگان] درخت دوستی را رویش داده بارور می‌سازد.»

شایسته است که والدین همواره فرزندان‌شان را وادار کنند تا با اقوام و بستگان رفت و آمد داشته باشند و با برخوردهای خداپسندانه محبت‌ها را افزایش دهند و به سود و زیان‌های یکدیگر صادقانه شریک باشند. اما در رفت و آمدها نباید افراط کرد، زیرا آسیب‌های دیگری خواهد داشت.

! عَنْ مَوْلَی ٱلمُوَحِّدینَ عَلیٍّ علیه السلام:«کَثْرَةُ ٱلزِّیَارَةِ تُورِثُ ٱلمَلاَلَةَ.»⁽¹⁾

مولای یکتاپرستان امام علی علیه السلام: «زیاده‌روی در دیدار و رفت‌وآمد ملال آور و خستگی زاست.»

! از امیرمؤمنان امام علی علیه السلام روایت شده است: «کسی که زیاد رفت و آمد کند خوش برخوردی‌هایش کم خواهد شد [و محبت‌ها ضعیف می‌شوند].»⁽²⁾

و باید توجه داشت که هیج مسلمانی تحت هیج عنوانی با غیر مسلمان، حقِّ دوستی و محبّت ندارد، زیرا دوست داشتن کفّار، دشمنان اسلام، گمراهان، پیشتازان فسق و فجور و... حرام و گناه است، اگر مسلمانان بویژه کارگزاران کشورهای اسلامی به فرموده‌ی قرآن کریم ... أَشِدَّآءُ عَلَی ٱلکُفَّارِ رُحَمَآءُ بَیْنَهُمْ...⁽³⁾باشند، آقای جهان خواهند بود و به پای هیچ نامه و قرارداد ننگینی امضا نخواهند کرد. و استقلال همه جانبه‌ی شان را در پرتو اسلام عزیز پایدار خواهند ساخت.

37/9. جوان و مردم آزاری

برخی جوانان که از گوهر گران‌بهای تربیت اسلامی و تربیت خانوادگی بی‌بهره‌اند همواره مردم را اذیت می‌کنند و حتّی از اذیت و آزار آنان لذت می‌برند و به خود می‌بالند؛ بدترین آنان کسانی هستند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، ائمه علیهم السلام، پدر و مادر، استاد، علما و همسایه‌ها را اذیت کنند.

برخی انسان‌های لاابالی و چاقوکش با جنایت و خونریزی، دزدی و جیب‌بری و برخی با فحاشی و تهمت و برخی با شوخی‌های نامعقول و سخنان زننده و نیشدار، بندگان خدا را اذیت می‌کنند؛ برخی در خانه بداخلاق و سرکش‌اند که با فحش، بی‌نظمی، لجاجت و لدوکوبِ کودکان یا بی‌حرمتی به بزرگان حتی والدین، یا با سروصدا کردن، یا حاضر نشدن به برنامه‌ها موجب ناراحتی والدین و خانواده می‌شوند و کانون پرمهر خانه را شبیه باغ وحش می‌سازند، آنان از نظر اسلام محکوم و قابل مجازات سنگین و در اجتماع منفور می‌باشند.

آن‌هایی که متأسفانه در داخل خانه زبان فحاش و دست زدن دارند سخت خطرناک‌اند، و باید در دنیا دیه بپردازند و در آخرت هم مجازات دارند. این‌گونه افراد شامل فرمایش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می‌باشند.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ صلی الله علیه و آله و سلم:«مَنْ آذَیٰ مُؤْمِناً فَقَدْ آذانِی.»⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «هرکه مؤمنی را بیازارد بی‌گمان مرااذیت کرده‌است.»

! از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده‌است که خداوند سبحان فرموده است: «هرکسی که به یکی از دوستان من تحقیر و توهین روا دارد، برای جنگ با من آماده شده‌است.»⁽¹⁾[نعوذ بالله منه]

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ ٱلخاتَمِ7:«أَذَلُّ ٱلنَّاسِ مَنْ أَهَانَ ٱلنَّاسَ.»⁽²⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم: «خوارترین و پست‌ترین مردم کسی‌است که مردمان را خوار و ذلیل شمارد.»

اذیت و آزار مؤمن در حکم اعلام جنگ با خداست. [اذیتِ فیزیکی، زبانی، مزاحمت تلفنی، اینترنتی، جاسوسی، نفاق‌انگیزی بین خانواده و... .]

38/9. جوان و ازدواج

با توجّه به اشاره‌های فشرده‌ای که شد، روشن شد که نوجوانان و جوانان نیازمند خودسازی دینی، مذهبی، مادّی، معنوی، علمی، اخلاقی، هنری، رزمی، سیاسی و... هستند، زیرا جوانان امروز بزرگان آینده هستند و باید با خودسازی شان اُلگوی سالم و سازنده برای دیگران باشند.

از دیدگاه عقل و دین و فطرت والای انسانی جوانان اعم از دختر و پسر نیازمند ازدواج هستند و باید با انتخاب همسرِ شایسته و تشکیل خانواده برترین بنای دوست داشتنی را پایه گذاری کنند.

! عَنْ رَسولِ ٱللهِ ٱلأعْظَمِ7:«مابُـنِیَ بِـنآءٌ فِی ٱلإِسْلَامِ أَحَبَّ إِلَی ٱللهِ مِنَ ٱلتَّزْوِیـجِ.»⁽¹⁾

 پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله و سلم: «هیچ بنایی در اسلام پایه‌گذاری نشده است که محبوب‌تر و دوست داشتنی‌تر از ازدواج نزد خداوند باشد.»

! از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده است که فرمود: «ازدواج کنید، زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: کسی که دوست دارد از سنت و روش من پیروی کند باید ازدواج کند، زیرا از سنّت من ازدواج کردن است.»

توجه: دربارة ازدواج به کتاب ارمغان ازدواج (ارمغان1) نوشته‌ی مؤلف مراجعه شود. لطفاً فهرست آن را یک‌بار بخوانید.

توجّه: وقتی کتاب حاضر (ارمغان تربیت) را نوشتم به نظرم آمد که اگر خدای سبحان توفیقم عنایت فرماید کتابی را تحت عنوان ارمغان جوانان «ارمغان4» نیز بنویسم. ان شاءالله. زیرا جوانان قابل قدر و آینده سازان جامعه می‌باشند.

ارمغان ازدواج «ارمغان1» چاپ سوم؛ ارمغان خانواده «ارمغان2»؛ ارمغان تربیت «ارمغان 3 (کتاب حاضر)» مجموعه‌ای است سودمند. از خداوند توفیق خدمت و سعادت دارین را خواهانم.

«التماس دعا»  -  سیّد محمّد طاهر مدرّسی حجازی

منابع عمده‌ی تحقیق:

·  ذکر منابع، دلیل تأیید تمام مطالب آن نخواهد بود.