احکام روزه

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : احکام روزه/ تهیه وتدوین اداره پاسخ‌گویی به سوالات دینی معاونت تبلیغات و ارتباطات آستان قدس رضوی.

مشخصات نشر : مشهد: انتشارات قدس رضوی، ۱۳۹۳ .

مشخصات ظاهری : ۱۱۴ ص.

شابک : 978-600-299166-9

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس .

موضوع : روزه (اسلام) -- پرسش‌ها و پاسخ‌ها

موضوع : فتوا‌های شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : آستان قدس رضوی. اداره پاسخگویی به سئوالات دینی و اطلاع‌رسانی

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۱/الف۳ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۴

شماره کتابشناسی ملی : ۳۵۱۲۱۴۶

اشاره

رهیافت

احکام روزه

ویژه استادان

پاسخگویی به سوالات شرعی

فهرست

درآمد.. 11

حکمت روزه‌گرفتن... 12

فصل اول: تعریف روزه و اقسام آن.. 13

فصل دوم: شروط وجوب روزه. 15

شرط اول: بالغ باشد.. 15

شرط دوم: عاقل باشد (مجنون نباشد) 17

شرط سوم: بیهوش نباشد.. 18

شرط چهارم: چنانچه روزه‌دار زن است، از حیض و نفاس پاک باشد  20

شرط پنجم: روزه‌گرفتن ضرر نداشته باشد.. 20

شرط ششم: محذور شرعی دیگری مثل ضرر بر عِرْض و مالش، بر روزه‌گرفتن مترتب نشود  28

شرط هفتم: مسافر نباشد.. 29

شرط هشتم: فرد ازجملۀ کسانی نباشد که رخصت در افطار دارند  29

فصل سوم: شروط صحت روزه. 39

شرط اول: مسلمان باشد.. 39

شرط دوم و سوم و چهارم: مجنون یا مست یا بیهوش نباشد  42

شرط پنجم: چنانچه روزه‌دار زن است، از حیض و نفاس پاک باشد  43

شرط ششم: روزه‌گرفتن ضرر نداشته باشد.. 46

شرط هفتم: مسافر نباشد.. 47

شرط هشتم: مفطرات روزه را ترک نماید.. 47

شرط نهم: نیت روزه توأم با قصد قربت و اخلاص باشد  47

فصل چهارم: مفطرات روزه. 71

اولین مفطر: خوردن و آشامیدن.. 72

دومین مفطر: جماع.. 83

سومین مفطر: استمنا 89

چهارمین مفطر: بقای بر جنابت تا اذان صبح.. 96

پنجمین مفطر: بقای بر حیض و نفاس..... 108

ششمین مفطر: دروغ‌بستن به خدا و پیامبر و اهل‌بیت (علیهم السلام) 113

هفتمین مفطر: رساندن عمدی غبار به حلق... 117

هشتمین مفطر: فروبردن سر در آب... 122

نهمین مفطر: اماله‌کردن (شیاف مایع). 126

دهمین مفطر: قِی‌کردن.. 128

فصل پنجم: احکام روزۀ قضا 131

جایی‌که قضا و کفاره هیچ‌کدام واجب نیست.... 131

مفطراتی که فقط موجب ثبوت قضا می‌شوند و کفاره ندارند  133

نماز و روزۀ کسانی‌که در قطب و مانند آن هستند.. 134

نماز و روزۀ کسانی‌که دارای روزها یا شب‌های طولانی هستند  137

خواب‌ماندن جنب.... 138

مفطری انجام نداده، ولی نیت روزه نیز نکرده است.... 139

فراموشی غسل جنابت.... 139

با تحقیق یا بدون‌تحقیق در اینکه صبح شده، مفطری را انجام داده و بعد فهمیده صبح بوده 139

اعتماد به ساعت یا رادیو. 140

کسی بگوید صبح نشده و انسان به گفتۀ او، روزه را باطل کند  141

کسی بگوید صبح شده، ولی از گفتۀ او یقین حاصل نشود  141

کسی بگوید مغرب شده است.... 142

افطار به‌واسطۀ تاریکی در هوای صاف... 142

افطار به‌واسطۀ تاریکی در هوای ابری... 143

فرورفتن آب در هنگام مضمضه‌کردن.. 144

افطار به‌سبب اکراه. 144

افطار به‌سبب تقیه. 144

خروج منی بدون‌قصد.. 145

افطار به‌سبب حیض یا نفاس..... 145

روزۀ زن مستحاضه. 145

افطار به‌علت بیماری... 145

افطار به‌علت عذری غیر از بیماری مثل سفر. 147

عدم‌وجوب فوری روزۀ قضا 148

افطار عمدی روزۀ قضا 148

افطار عمدی روزۀ قضای استیجاری... 149

افطار عمدی روزۀ واجب موسع.. 150

ترتیب به‌جاآوردن روزۀ قضا 150

معین‌نکردن روزۀ قضا 151

رعایت موالات در روزه‌های قضا 151

فراموشی تعداد روزه‌های قضا 152

نیت ما‌فی‌الذمه در قضای روزه. 153

عدم‌تمکن از گرفتن روزۀ قضا 154

روزه‌های فوت‌شدۀ پدر. 154

منظور از پسر بزرگ‌تر. 158

به‌جاآوردن روزه‌های پدر توسط غیرپسر بزرگ‌تر. 159

پرداخت ۷۵۰ گرم طعام به‌جای گرفتن روزه‌های پدر. 159

روزه‌های فوت‌شدۀ مادر. 160

فصل ششم: احکام روزۀ مسافر. 161

حکم روزۀ طلب حاجت در مدینه برای شخص مسافر. 162

روزه در اماکن تخییر. 163

حکم روزه در موارد جمع بین قصر و تمام. 163

روزۀ نذری در سفر. 163

برخی از شروط دخیل در صحت نذر روزۀ مستحبی در سفر  164

مسافرت‌رفتن در روزۀ نذر معین... 165

مسافرت قبل از ظهر. 166

مسافرت بعد از ظهر. 167

رسیدن مسافر به وطن و محل اقامت، بعد از ظهر. 167

رسیدن مسافر به وطن قبل از ظهر. 167

شک در رسیدن به وطن قبل از ظهر. 167

معیار مکانی جواز افطار روزه و عدم‌جواز آن برای فرد مسافر  168

رسیدن مسافر به حد ترخص..... 169

جهل به بطلان روزه مسافر. 169

فراموشی بطلان روزه مسافر. 170

فصل هفتم: کفارۀ روزه و روزۀ کفاره. 171

شروط وجوب کفاره. 171

وجوب کفاره بر جاهل به مفطریت.... 171

وجوب کفاره بر جاهل به مفطریت همراه علم به حرمت آن چیز  173

روزه‌های کفاره‌دار. 173

کفارۀ روزۀ نذر و عهد و قسم معین و روزۀ اعتکاف... 174

مفطرات کفاره‌دار. 174

خلاصۀ نظرات مراجع عظام تقلید دربارۀ وجوب کفاره برای برخی از مفطرات   176

معیار زمانی در وجوب کفاره. 177

چگونگی ادای کفاره‌ها 178

اشباع در کفارۀ فدیه و کفارۀ تأخیر. 182

پرداخت چند کفاره تأخیر به یک فقیر. 182

پرداخت کفاره به کمتر از شصت فقیر. 183

کیفیت ۶۰ روز روزۀ کفاره. 184

لزوم رعایت استمرار در روزه‌های پی‌درپی... 185

کفارۀ جمع.. 186

کفارۀ دروغ.. 187

انجام کار حرام پس از بطلان روزه به حلال.. 187

تکرار کفاره با تکرار مفطر. 188

مسافرت بعد از افطار عمدی... 189

پیش‌آمدن عذر قهری بعد از افطار عمدی... 190

تأخیر روزۀ کفاره. 190

تصرف در کفاره توسط فقیر. 190

دادن کفارۀ غیرهاشمی به هاشمی... 191

جنس کفاره. 191

دادن پول در کفاره به‌جای غذا یا به‌جای لباس..... 193

پرداخت کفاره ازطرف شخص دیگر. 193

ناتوانی در پرداخت کفارات متعدد ماه رمضان.. 194

پرداخت کفارۀ واجب‌النفقه. 195

پرداخت کفاره به واجب‌النفقه. 196

فصل هشتم: روزه‌های حرام. 197

روزۀ مستحبی زن، بدون‌اذن شوهر. 198

روزۀ مستحبی زن با نهی شوهر. 198

روزۀ واجب غیرمعین زن بدون‌اذن شوهر. 199

روزۀ واجب غیرمعیّن زن همراه نهی شوهر. 199

روزۀ مستحبی اولاد، با اذیت‌شدن پدر یا مادر. 199

روزۀ مستحبی اولاد با جلوگیری پدر یا مادر. 200

روزۀ مستحبی اولاد، بدون‌اجازۀ پدر یا مادر. 200

فصل نهم: روزه‌های مکروه. 201

فصل دهم: روزه‌های مستحب... 203

افطار روزۀ مستحبی... 204

فصل یازدهم: چگونگی تشکیل هلال.. 205

راه های ثابت‌شدن اول ماه. 206

اتحاد و اختلاف افق‌ها 209

منظور از اتحاد افق... 210

اموری که اول ماه به‌واسطۀ آن‌ها ثابت نمی‌شود. 212

بسم الله الرحمن الرحیم

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم):

«أجوَدُکُم مِن بَعدِی رَجُلٌ عَلِمَ عِلماً فنَشَرَ عِلمَهُ.»⁽¹⁾

(=بخشنده ترین شما پس از من، کسی است که دانشی بیاموزد؛ آنگاه دانش خود را بپراکند.)

استاد گرامی، سلام

آنچه پیش رو دارید، تلاشی است درجهت ارتقای علمی و یکسان سازی پاسخهای استادان. محترم ادارۀ پاسخگویی به سؤالات دینی آستان قدس رضوی. این کتاب را پس از تدوین، با اشراف استادان محترم هیئت علمی بررسی کرده و پس از تأیید، در این قالب در اختیار شما قرار داده ایم. این مجموعه کتا بها را در چهار دستۀ موضوعی، تدوین و ارائه میکنیم: رهیافت احکام، رهیافت اعتقادی، رهیافت تربیتی و رهیافت ترکیبی(مرکب از هر سه موضوع).

مجموعه پیش رو با عنوان احکام روزه در قالب رهیافت احکام تقدیم حضور میشود.

بی شک بررسی دقیق و نگاه نقادانه شما فرهیخته گران قدر، ما را در جهت بهبود کیفی این مجموعه یاری خواهد کرد.

جبهه خضوع به درگاه قدسی احدیت میساییم که توفیق خدمت در بارگاه سراسر نور و ملکوتی حضرت رضا (علیه السلام) را ارزانیمان فرمود. امید است بتوانیم به پاس این افتخار و با استعانت از محضر آن امام همام (علیه السلام) به مصداق

روایت نورانی فوق، جرعه ای از علم و معرفت حقیقی را نوشیده، و به تشنگان راستین آن بنوشانیم.

گروه علمی ادارۀ پاسخگویی به سؤالات دینی

درآمد

(یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم لعلکم تتقون)⁽¹⁾(=ای کسانی‌که ایمان آوردید، روزه بر شما نوشته شده است (واجب شده است)؛ همچنان‌که بر پیشینیان قبل از شما نوشته شده بود (واجب شده بود)؛ شاید که باتقوا و پرهیزکار شوید.)

امام‌صادق (علیه السلام) می‌فرماید: «من افطر یوماً من شهر رمضان خرج روح الایمان منه.»⁽²⁾(=هرکس یک روز ماه رمضان را [بدون‌عذر] بخورد، روح ایمان از او جدا می‌شود.)

قال الصادق (علیه السلام): «من صام لله عز و جل یوما فی شدة الحر فاصابه ظما وکل الله به الف ملک یمسحون وجهه و یبشرونه حتی اذا افطر.»⁽³⁾(=هرکس‌که در روز بسیار گرم برای خدا روزه بگیرد

و تشنه شود، خداوند هزار فرشته را می‌گمارد تا به چهرۀ او دست بکشند و او را بشارت دهند؛ تاهنگامی‌که افطار کند.)

حکمت روزه‌گرفتن

روایت شده است که امام‌رضا (علیه السلام) دربارۀ علت وجوب روزه فرمود: «روزه برای این است که مردم رنج گرسنگی و تشنگی را لمس کنند و به نیازمندی خود در آخرت پی ببرند. روزه‌دار براثر گرسنه و تشنه‌بودنی که برایش به وجود می‌آید، خاشع و ذلیل و مأجور و طالب رضا و ثواب خدا و اهل معرفت و صابر شده و بدین‌سبب، مستوجب ثواب الهی می‌شود. به‌علاوۀ اینکه روزه موجب پرهیز از شهوات بوده و پندگو و موعظه‌گر رزوه‌داران در دنیاست و ایشان را در راه انجام‌دادن تکالیفشان رام و ورزیده می‌کند و راهنمای آنان در رسیدن به اجر است تا اینکه [روزه‌داران] ناراحتی فقرا و نیازمندان را که در مضیقۀ اقتصادی هستند، درک کنند و حقوقی را که خداوند متعال در اموال و دارایی‌هایشان واجب فرموده است، به ایشان بپردازند.»⁽¹⁾

همچنین در حدیث نقل شده است که امیرمؤمنان (علیه السلام) فرمود: «خداوند... روزه را برای آزمودن اخلاص بندگان واجب کرد... .»⁽²⁾

فصل اول تعریف روزه و اقسام آن

۱. روزه چیست و بر چند قسم است؟⁽¹⁾

روزه یعنی شخص تصمیم داشته باشد برای انجام‌دادن فرمان خداوند، از اذان صبح تا مغرب⁽²⁾کاری که روزه را باطل می‌کند، انجام ندهد و⁽³⁾چهار قسم است: الف. روزۀ واجب؛ ب. روزۀ مستحب؛ ج. روزه حرام؛ د. روزۀ مکروه.

اما روزه‌های واجب اقسامی دارد، ازجمله:

۱. روزۀ ماه مبارک رمضان؛

۲. روزۀ قضا؛

۳. روزۀ کفاره؛

۴. روزه‌ای که به‌واسطۀ نذر یا عهد یا قسم واجب شده است؛

۵. روزه‌ای که به‌واسطۀ اجاره یا شرط ضمن عقد واجب شده است؛⁽¹⁾

۶. روزۀ عوض از قربانی حج تمتع که توضیح آن در بحث روزۀ مسافر می‌آید؛

۷. روزۀ روز سوم ایام اعتکاف؛

۸. روزه‌های فوت‌شدۀ پدر که برعهدۀ پسر بزرگ‌تر است.⁽²⁾

فصل دوم شروط وجوب روزه

اشاره

۲. بر هر انسانی واجب است ماه مبارک رمضان را با تحقق شروطی روزه بگیرد. آن شروط چیست؟

شروط وجوب روزه از قرار زیر است:⁽¹⁾

۱. بالغ باشد؛

۲. عاقل باشد؛

۳. بیهوش نباشد؛

۴. زن از حیض و نفاس پاک باشد؛

۵. روزه برای او ضرر نداشته باشد؛

۶. محذور شرعی دیگری بر روزه‌گرفتن مترتب نشود؛

۷. مسافر نباشد؛

۸. فرد ازجملۀ کسانی نباشد که رخصت در افطار دارند.

شرط اول: بالغ باشد

۳. آیا روزۀ بچۀ نابالغ مشروعیت دارد؟⁽²⁾

روزۀ بچۀ ممیّز نابالغ مشروع و صحیح است؛ ولی واجب نیست (تمام مراجع عظام تقلید).

آماده‌سازی کودکان برای روزه در قبل از بلوغ

مسئله: مستحب است پسران و دخترانی که هنوز به سن بلوغ نرسیده‌اند را بر حسب طاقتشان امر به روزه نمایند، به اینکه برای مدت نصف روز یا کمتر یا بیشتر امساک نمایند تا تدریجاً توانایی روزه‌گرفتن کامل پیدا نموده و عادت

به روزه‌گرفتن نمایند (حضرت امام و آیات عظام خویی، گلپایگانی، فاضل، نوری، مکارم، سیستانی⁽¹⁾).⁽²⁾

بلوغ بعد از اذان صبح

۴. اگر شخص بعد از اذان صبح بالغ شود، آیا واجب است روزۀ آن روز را بگیرد؟⁽³⁾

روزۀ آن روز و همچنین امساک از مفطرات تا آخر روز بر او واجب نیست و قضا هم ندارد (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، فاضل، سیستانی، زنجانی و وحید).

اگر پیش از ظهر بالغ شود و مفطری به جا نیاورده باشد، بنا بر احتیاط واجب، آن روز را قصد روزه کند و تمام نماید (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

اگر پیش از ظهر بالغ شود و از اول صبح نیت روزه نداشته، بنا بر احتیاط واجب، آن روز را قصد روزه کند و تمام نماید و بعداً قضای آن روز را نیز بگیرد؛ ولی اگر از اول صبح نیت روزه داشته، روزۀ آن روز او صحیح است و قضا ندارد (آیت‌الله‌بهجت).

اگر تا آن موقع مفطری به جا نیاورده باشد، بنا بر احتیاط واجب، آن روز را قصد روزه کند و تمام نماید و بعد هم قضا کند (آیت‌الله‌مکارم).

اگر تا آن موقع، مفطری به جا نیاورده باشد، روزۀ آن روز واجب است (آیت‌الله‌اراکی).

شرط دوم: عاقل باشد (مجنون نباشد)

۵. حکم روزۀ مجنون چیست؟

الف. کل روز مجنون است:⁽¹⁾اگر فرد مجنون شود و عارضۀ مذکور موجب اخلال به نیت معتبر در روزه گردد، روزه بر او واجب نیست. به‌عنوان مثال، فردی که قبل از اذان صبح نیت روزه داشته است، سپس مجنون شده است و بعد از اذان مغرب عاقل شده است، روزۀ آن روز بر وی واجب نبوده است و بعداً نیز لازم نیست قضای آن را انجام دهد (حضرت امام و آیات عظام خویی، گلپایگانی، فاضل و سیستانی).

ب. قسمتی از روز مجنون است:⁽²⁾

چنانچه شخص قبل از اذان صبح نیت روزه کرده، سپس دیوانه شده، بنا بر احتیاط مستحب، روزۀ آن روز را تمام کند و اگر تمام نکرد، بنا بر احتیاط مستحب، قضای آن را به جا آورد (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل و نوری).

چنانچه شخص قبل از اذان صبح نیت روزه کرده، سپس دیوانه شده، بنا بر احتیاط واجب، روزۀ آن روز را تمام کند و اگر تمام نکرد، قضای آن را به جا آورد (آیت‌الله‌سیستانی).

چنانچه شخص قبل از اذان صبح نیت روزه کرده، سپس دیوانه شده و قبل از اذان ظهر عاقل شود، بنا بر احتیاط واجب، روزۀ آن روز را تمام کند و اگر تمام نکرد، قضای آن را به جا آورد (آیات عظام گلپایگانی و مکارم).

شرط سوم: بیهوش نباشد

۶. حکم روزۀ بیهوش چیست؟

الف. کل روز بیهوش است:⁽¹⁾اگر فرد بیهوش⁽²⁾شود و عارضۀ مذکور موجب اخلال به نیت معتبر در روزه گردد، روزه بر او واجب نیست. به‌عنوان مثال، فردی که قبل از اذان صبح نیت روزه نداشته است، سپس بیهوش شده است و بعد از اذان مغرب به هوش آمده است، روزۀ آن روز بر وی واجب نبوده و بعداً نیز لازم نیست قضای آن را انجام دهد؛ چه قبل از بیهوش‌شدن نیت روزه‌گرفتن داشته باشد و چه نداشته باشد (حضرت امام و مقام معظم رهبری و آیات عظام خویی، گلپایگانی، فاضل و سیستانی).

ب. قسمتی از روز بیهوش است :⁽³⁾

۱. پیش از اذان صبح نیت روزه نکرده و بیهوش شده:

روزه‌اش صحیح نیست و قضا هم ندارد (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل و سیستانی).

اگر قبل از ظهر به هوش بیاید، بنا بر احتیاط واجب، روزۀ آن روز را تمام کند و اگر تمام نکرد،

قضای آن را به جا آورد (آیت‌الله‌گلپایگانی).

۲. پیش از اذان صبح نیت روزه داشته و بعد از آن بیهوش شده:

بنا بر احتیاط واجب، روزۀ آن روز را تمام کند و اگر تمام نکرد، قضای آن را به جا آورد (حضرت امام و آیات عظام سیستانی، خویی، زنجانی، گلپایگانی، صافی، نوری و تبریزی).

روزۀ آن روز باطل است (آیت‌الله اراکی).

احتیاط واجب، آن روز را تمام کند و سپس قضا نماید (آیات عظام وحید، مکارم، بهجت: به‌شرطی‌که قبل از ظهر به هوش آید).

شرط چهارم: چنانچه روزه‌دار زن است، از حیض و نفاس پاک باشد

۷. حکم روزه‌های حائض و نفسا چیست؟

بر زنی که حائض یا نفسا است، روزه واجب نیست؛ هرچند حیض یا نفاس در قسمتی از روز باشد و بعد از برطرف‌شدن عذر، واجب است آن‌ها را قضا نماید؛ مگر در همان ماه مبارک رمضان بمیرد⁽¹⁾(مشهور).⁽²⁾

شرط پنجم: روزه‌گرفتن ضرر نداشته باشد

۸ . اگر روزه برای انسان ضرر داشته باشد، وظیفۀ شخص چیست؟⁽¹⁾

الف. ضرر مهم:

اگر انسان یقین یا اطمینان داشته باشد که روزه برایش ضرر قابل‌توجهی دارد که عادتاً قابل‌تحمل نیست یا چنین ضرری را احتمال بدهد و از آن احتمال، خوف و ترس برای او پیدا شود، چنانچه احتمال او در نظر عقلا بجا باشد، نباید روزه بگیرد و اگر روزه بگیرد، صحیح نیست (مشهور).

اگر انسان یقین یا اطمینان داشته باشد که روزه برایش ضرر قابل‌توجهی دارد که عادتاً قابل‌تحمل نیست یا چنین ضرری را احتمال بدهد و از آن احتمال، خوف و ترس برای او پیدا شود، چنانچه احتمال او در نظر عقلا بجا باشد، واجب نیست روزه بگیرد؛ بلکه اگر آن ضرر موجب هلاکت و مرگ یا جنایت بر نفس، مثل نقص عضو شود، روزه حرام است و در عدم‌وجوب روزه فرقی نیست که روزه موجب حدوث بیماری و ضرر قابل‌توجه گردد یا موجب شدیدترشدن آن یا طولانی‌شدن دورۀ درمان آن گردد (آیت‌الله‌سیستانی).

ب. ضرر مختصر: ضررهای خفیف و مختصر، مجوز افطار روزه نیست و دراین‌صورت روزه بر فرد واجب است؛ بنابراین اگر روزه موجب می‌شود

که مختصری تغییر در مزاج فرد ایجاد شود یا اندکی دمای بدنش افزایش یابد یا احساس ضعف و سستی در بدنش نماید یا باعث کاهش نور چشم به‌مقدار متعارف گردد، به‌گونه‌ای‌که یکی‌دو ساعت بعد از افطار عارضۀ مذکور به‌کلی برطرف گردد یا سایر ضررهای خفیف مشابه که عقلا از آن پرهیز نمی‌کنند و عرف مردم عادتاً آن را تحمل می‌نمایند، موارد مذکور عذر شرعی محسوب نشده و روزه بر چنین افرادی واجب است (مشهور).

روزۀ دختربچه یا کسانی‌که کارهای سخت دارند ۹. آیا روزۀ ماه رمضان بر دخترانی که تازه به سن بلوغ رسیده‌اند یا کسانی‌که کارهای سخت دارند، واجب است؟⁽¹⁾

چنانچه روزه‌گرفتن در ماه مبارک رمضان برای آنان ضرر قابل‌توجه دارد و موجب مریض‌شدن آنان می‌شود یا خوف مرض دارند، احکام مریض در مورد آنان جاری می‌شود؛ اما اگر روزه‌گرفتن برای آنان ضرر ندارد، لکن به‌علت مثلاً طولانی‌بودن روز و شدت گرما اتمام روزه بر آنان حَرَجی است و مشقّت فوق‌العاده دارد که عادتاً قابل‌تحمل نیست، باید روزه بگیرند⁽²⁾و

هنگامی‌که به‌خاطر ضعف شدید یا احساس تشنگی زیاد، ادامۀ روزۀ ماه مبارک رمضان بر آنان حَرَجی شد، می‌توانند آب بیاشامند یا غذا بخورند؛ ولی روزۀ آن‌ها باطل می‌شود و باید⁽¹⁾در بقیۀ روز نیز از انجام کاری که روزه را باطل می‌کند، خودداری نمایند (تمام مراجع عظام تقلید).

اما دربارۀ مقدار خوردن و آشامیدن:⁽²⁾

باید در خوردن و آشامیدن تنها به‌مقدار ضرورت اکتفا نمایند (آیات عظام وحید و صافی).

بنا بر احتیاط لازم، در خوردن و آشامیدن تنها به‌مقدار ضرورت اکتفا نمایند (مقام معظم رهبری و آیات عظام خویی، تبریزی و سیستانی).

می‌توانند به‌قدری که سیر نشوند، آب بیاشامند (آیت‌الله‌زنجانی).

باید در آشامیدن تنها به‌مقدار ضرورت اکتفا نمایند⁽³⁾(حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، فاضل، نوری و بهجت).

روزۀ دختربچه یا کسانی‌که کارهای سخت دارند با خوردن سحریِ مُقوّی ۱۰. اگر دخترانی که تازه به سن بلوغ رسیده‌اند یا کسانی‌که کارهای سخت دارند، می‌توانند با استفاده از راه‌های متعارف برای تقویت، مثل سحریِ

مقوی خوردن یا کاهش فعالیت بدنی در طی روز یا استراحت بیشتر بدون‌داشتن ضرر و حرج، روزۀ ماه مبارک رمضان را بگیرند، آیا این کار لازم است؟⁽¹⁾

واجب است این کار را انجام دهند (آیات عظام سیستانی، وحید و صافی).

قضای روزۀ دختربچه درصورت عدم‌توانایی تا سال بعد ۱۱. دختربچه‌هایی که به‌خاطر ضعف بنیه نمی‌توانند روزه بگیرند و تا سال بعد هم به‌خاطر ضعف بنیه نمی‌توانند قضای آن را بگیرند، آیا قضای این روزه بر آن‌ها واجب است؟⁽²⁾

باید قضای آن را بگیرند (مقام معظم رهبری و آیات عظام فاضل و بهجت).

باید قضای آن را بگیرند و برای تأخیر هر روز تا رمضان بعد باید یک مد طعام که تقریباً ده سیر است، به فقیر بدهند؛ مگر آنکه در تأخیر معذور باشند و پس از آن اگر تأخیر شد، چیزی بر آن‌ها نیست (حضرت امام).

قضا واجب نیست؛ ولی باید برای هر روز یک مد طعام به فقیر بدهند (آیات عظام خویی، تبریزی و مکارم).

اگر روزه موجب مریض‌شدن آنان می‌شود یا خوف مرض دارند، احکام مریض در مورد آنان جاری می‌شود؛ اما اگر روزه گرفتن برای آنان ضرر

ندارد، لکن به‌علت مثلاً طولانی‌بودن روز و شدت گرما، اتمام روزه بر آنان حَرَجی است و مشقت فوق‌العاده دارد که عادتاً قابل‌تحمل نیست، باید قضای آن را بگیرد (آیت‌الله‌سیستانی).

روزۀ افراد معتاد مسئله: اشخاص معتاد که ترک برای آن‌ها محال یا بسیار سخت است، واجب است روزه را بگیرند و با فرض اضطرار در کشیدن تریاک، تکلیف آن‌ها این است که از مفطرات غیر از کشیدن تریاک امساک کنند و آن را هم به‌مقدار ضرورت اکتفا نمایند (حضرت امام و آیت‌الله‌گلپایگانی).⁽¹⁾

گفتار پزشک مبنی بر ضررداشتن روزه یا ضررنداشتن آن ۱۲. کسی‌که می‌داند یا اطمینان دارد روزه برای او ضرر قابل‌توجهی ندارد، هرچند پزشک بگوید ضرر دارد، یا کسی‌که یقین یا گمان دارد یا احتمال عقلایی می‌دهد که روزه برایش ضرر قابل‌توجهی دارد، هرچند پزشک بگوید ضرر ندارد، وظیفه‌اش چیست؟

نباید به حرف پزشک اعتنا کند (مشهور).⁽²⁾

روزۀ بیمار با علم به ضرر و کشف خلاف آن ۱۳. اگر بیمار با علم و اعتقاد به ضرر، به‌امید عدم‌ضرر، به‌قصد قربت روزه گرفت و بعداً کشف شد که روزه برایش ضرر نداشته است، حکم

روزه‌اش چیست؟⁽¹⁾

روزه‌اش صحیح است (حضرت امام و آیات عظام خویی، وحید و تبریزی).

احتیاط واجب قضا کند (آیت‌الله‌بهجت).

اگر ضرری که به آن اعتقاد داشته، موجب هلاکت یا نقص عضو در اعتقادش می‌شده، روزه‌اش باطل؛ وگرنه چنانچه رجائاً گرفته باشد، روزه‌اش صحیح است (آیت‌الله‌سیستانی).

روزۀ بیمار با علم به عدم‌ضرر و کشف خلاف آن ۱۴. اگر شخص عقیده‌اش این است که روزه برایش ضرر ندارد و بعد از مغرب بفهمد روزه برای او ضرر داشته، حکم روزه‌اش چیست؟⁽²⁾

باید قضای آن را به جا آورد (حضرت امام و آیات عظام وحید، زنجانی و نوری).

بنا بر احتیاط واجب باید قضای آن را به جا آورد (آیات عظام گلپایگانی، تبریزی، سیستانی، صافی، فاضل و مکارم).

روزه‌اش صحیح است (آیت‌الله‌اراکی).

روزه‌اش صحیح است؛ ولی درصورتی‌که ضرر به‌مرتبه‌ای باشد که با علم و عمد، ارتکاب آن حرام است، بنا بر احتیاط واجب، باید قضای آن را به جا آورد (آیت‌الله‌خویی).

خوب‌شدن مریض قبل از ظهر ۱۵. اگر مریض در ماه رمضان قبل از اذان ظهر خوب شود، وظیفه‌اش چیست؟⁽¹⁾

الف. تا آن موقع مفطری انجام داده:

روزۀ آن روز و همچنین امساک از مفطرات تا آخر روز بر او واجب نیست (مشهور).

 روزۀ آن روز بر او واجب نیست و چنانچه روزه از اول روز برایش ضرر داشته باشد، امساک در بقیۀ روز واجب نیست (آیت‌الله‌زنجانی).

ب. تا آن موقع، مفطری انجام نداده است:

باید نیت روزه کند و روزۀ آن روز را بگیرد (حضرت امام و آیات عظام نوری، اراکی، بهجت و فاضل).

باید نیت روزه کند و روزۀ آن روز را بگیرد و احتیاطاً قضا هم بنماید (آیت‌الله‌مکارم).

نیت روزه واجب نیست و امساک هم واجب نیست (آیات عظام صافی، گلپایگانی، خویی، تبریزی و وحید).

واجب‌بودن روزه و صحیح‌بودنش خالی از وجه نیست (آیت‌الله‌بهجت).

بنا بر احتیاط واجب، نیت روزه کند و باید بعداً آن را قضا هم بکند (آیت‌الله‌سیستانی).

اگر روزه از اول روز برایش ضرر داشته باشد، فقط قضا واجب است و روزۀ آن روز و امساک در بقیۀ روز واجب نیست (آیت‌الله‌زنجانی).

خوب‌شدن مریض بعد از ظهر ۱۶. اگر مریض در ماه رمضان بعد از اذان ظهر خوب شود، وظیفه‌اش چیست؟⁽¹⁾

روزۀ آن روز و همچنین امساک از مفطرات تا آخر روز بر او واجب نیست؛ ولی باید بعداً آن را قضا کند (مشهور).

چنانچه روزه از اول روز برایش ضرر داشته باشد، فقط قضا واجب است و روزۀ آن روز و امساک در بقیۀ روز واجب نیست (آیت‌الله‌زنجانی).

شرط ششم: محذور شرعی دیگری مثل ضرر بر عِرْض و مالش، بر روزه‌گرفتن مترتب نشود

۱۷. اگر فرد از ضرر بر نفسش با روزه‌گرفتن ایمن باشد، لکن خوف از ضرر بر عِرْض و آبرو یا مالش داشته باشد، یا روزه‌گرفتن، با واجب دیگری که در درجۀ اهمیت مساوی با روزه یا مهم‌تر از آن باشد تزاحم نماید، مثل اینکه فرد خوف ضرر بر نفس یا عِرْض یا مالِ فرد دیگری داشته باشد و حفظ مورد مذکور شرعاً بر او واجب باشد و پیشگیری از آن متوقف بر ترک روزه و افطار آن باشد، وظیفۀ شخص چیست؟

روزه بر او واجب نیست؛ لکن در همۀ این موارد، واجب است بعداً قضای آن را به جا آورد (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل، گلپایگانی، سیستانی، مکارم و نوری).⁽²⁾

حکم روزه درصورت داشتن محذور شرعی مثل ضرر بر عِرْض و مالش ۱۸. در فرض مسئلۀ بالا که باید فرد، آن واجب را انجام بدهد و روزه را ترک کند، اگر شخص، واجب را ترک کند و روزه‌اش را بگیرد، حکم روزه‌اش چیست؟⁽¹⁾

روزه‌اش صحیح است؛ ولی اگر واجب دیگر اهم باشد، گناه کرده است (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل، سیستانی و نوری).

روزه‌اش باطل است (آیت‌الله‌گلپایگانی).

صحت روزه‌اش محل اشکال است (آیت‌الله‌مکارم).

شرط هفتم: مسافر نباشد

۱۹. روزه از کدام مسافر ساقط است؟⁽²⁾

مسافری که باید نمازهای چهاررکعتی را در سفر دو رکعت بخواند، نباید روزه بگیرد و مسافری که نمازش را تمام می‌خواند، مثل کسی‌که شغلش مسافرت یا سفر او سفر معصیت است، واجب است در سفر روزه بگیرد (مشهور).

روزه در اماکن تخییر ۲۰. مسافری که در اماکن تخییر، مخیر است نمازش را دورکعتی یا چهاررکعتی بخواند، آیا می‌تواند روزه بگیرد؟⁽³⁾

خیر، حکم تخییر به نماز اختصاص دارد و شامل روزه نمی‌شود (مشهور).⁽¹⁾

شرط هشتم: فرد ازجملۀ کسانی نباشد که رخصت در افطار دارند

۲۱. بر چند گروه روزه‌گرفتن واجب نیست؟⁽²⁾

بر چهار گروه روزه‌گرفتن واجب نیست؛ بلکه در بعض موارد آن، روزه‌گرفتن جایز نیست: ۱. سالمند؛ ۲. کسی‌که زیاد تشنه می‌شود؛ ۳و۴. زن حامله یا شیردهی که به‌واسطۀ حمل یا شیردادن، روزه‌گرفتن برای خودش یا بچه‌اش ضرر دارد (مشهور).

سالمند ۲۲. کسی‌که به‌خاطر پیری نمی‌تواند روزه بگیرد یا برای او مشقت دارد، وظیفه‌اش نسبت به روزه‌اش چیست؟⁽³⁾

روزه‌گرفتن بر او واجب نیست؛ اما:

الف. نسبت به قضای آن درصورت توانایی بدون‌مشقت:

احتیاط واجب قضا کند (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی و مکارم).

به‌احتیاط مستحب قضا کند (آیات عظام خویی،

سیستانی، فاضل، صافی، تبریزی، وحید و نوری).

باید قضا کند (آیات عظام اراکی، زنجانی، بهجت).

ب. نسبت به پرداخت فدیه:

درصورت مشقت باید برای هر روز یک مد طعام گندم یا جو و مانند این‌ها به فقیر بدهد (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، زنجانی، مکارم).

درصورت مشقت، باید برای هر روز یک مد طعام گندم یا جو و مانند این‌ها به فقیر بدهد؛ بلکه درصورت عدم‌توانایی نیز بنا بر احتیاط لازم، یک مد طعام بدهد (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

درصورتی‌که نتواند تا رمضان بعد روزه را قضا کند یا توانایی قضای روزه را داشته، ولی به‌سبب ندانستن حکم، قضای آن را تا رمضان بعد تأخیر انداخته، واجب است برای هر روز یک مد طعام از گندم یا جو یا مانند این‌ها صدقه بدهد (آیت‌الله‌بهجت).

بیماری عطش ۲۴. کسی‌که به بیماری عطش مبتلاست، یعنی اینکه زیاد تشنه می‌شود و نمی‌تواند تشنگی را تحمل کند یا برای او مشقت دارد، در ماه مبارک وظیفه‌اش نسبت به روزه‌اش چیست؟⁽¹⁾

روزه‌گرفتن بر او واجب نیست؛ اما:

الف. نسبت به مقدار آشامیدن:

بنا بر احتیاط واجب بیشتر از مقدار ضرورت، آب نیاشامد (حضرت امام و آیت‌الله‌نوری).

بنا بر احتیاط مستحب، بیشتر از مقدار ضرورت آب نیاشامد (آیات عظام خویی، گلپایگانی، تبریزی، زنجانی، فاضل، صافی، وحید، سیستانی و مکارم).

ب. نسبت به قضای روزه درصورت توانایی:

باید بگیرد (آیات عظام بهجت، اراکی، گلپایگانی، صافی، فاضل، زنجانی: بدون‌مشقت).

بنا بر احتیاط واجب بگیرد (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی و مکارم).

بنا بر احتیاط مستحب بگیرد (آیات عظام نوری، سیستانی و وحید).

ج. نسبت به پرداخت فدیه:

درصورت مشقت باید برای هر روز یک مد طعام گندم یا جو و مانند این‌ها به فقیر بدهد (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، زنجانی و مکارم).

درصورت مشقت، باید برای هر روز یک مد طعام گندم یا جو و مانند این‌ها به فقیر بدهد؛ بلکه درصورت عدم‌توانایی نیز بنا بر احتیاط لازم یک مد طعام بدهد (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

باید برای هر روز یک مد طعام گندم یا جو و مانند این‌ها به فقیر بدهد (آیت‌الله‌فاضل).

زن حامله ۲۵. حکم روزۀ زن حامله را بیان کنید.⁽¹⁾

زن حامله‌ای که به‌واسطۀ حمل، روزه‌گرفتن برای خودش یا بچه‌اش ضرر دارد، روزه بر او واجب نیست؛ اما باید قضای آن‌ها را به جا آورد و نسبت به پرداخت فدیه:⁽²⁾

۱. زایمان او نزدیک نیست (حامل غیرمقرب):

فدیه واجب نیست (آیات عظام سیستانی و نوری).

اگر احتمال عقلایی ضرر بدهد و خوف ضرر حاصل گردد، حکم حامل مقرب را دارد که نظراتشان در آنجا بیان می‌شود (مقام معظم رهبری و آیات عظام فاضل، بهجت، صافی و مکارم).

درصورتی‌که روزه بر او حرجی باشد، افطار می‌کند و احتیاطاً فدیه هم باید بدهد⁽³⁾(آیت‌الله‌تبریزی).

۲. زایمان او نزدیک است (حامل مقرب):

الف. روزه برای حمل ضرر دارد:

برای هر روز یک مد طعام نیز به فقیر بدهد (مشهور).

فدیه واجب نیست (آیت‌الله‌فاضل).

ب. روزه برای خودش ضرر دارد:

برای هر روز یک مد طعام نیز به فقیر بدهد (آیات عظام سیستانی، فاضل و بهجت).

احتیاط واجب، برای هر روز یک مد طعام نیز به فقیر بدهد (حضرت امام، مقام معظم رهبری و آیت‌الله‌گلپایگانی).

احتیاط مستحب، برای هر روز یک مد طعام نیز به فقیر بدهد (آیات عظام خویی، تبریزی، وحید، زنجانی، مکارم و صافی).

زن شیرده ۲۶. حکم روزۀ زن شیرده را بیان کنید.⁽¹⁾

زن شیردهی که به‌واسطۀ شیردادن، روزه‌گرفتن برای خودش یا نوزاد شیرخوارش ضرر دارد، روزه بر او واجب نیست؛ اما باید قضای آن‌ها را به جا آورد و نسبت به پرداخت فدیه:

الف. روزه برای بچه ضرر دارد:

باید برای هر روز یک مد طعام به فقیر بدهد (مشهور و مقام معظم رهبری).

فدیه واجب نیست (فاضل).

ب. روزه برای خودش ضرر دارد:

به‌احتیاط واجب، یک مد طعام به فقیر بدهد (حضرت امام).

باید یک مد طعام به فقیر بدهد (آیات عظام سیستانی، فاضل، بهجت، گلپایگانی و صافی).

به‌احتیاط مستحب، یک مد طعام به فقیر بدهد (مقام معظم رهبری و آیات عظام خویی، تبریزی،

زنجانی، وحید، مکارم).

خلاصۀ اقوال فقها در مورد فدیۀ زن حامل مقرب و زن شیرده چنانچه روزه برای بچه ضرر دارد، مشهور فقها به‌جز آیت‌الله‌فاضل قائل به وجوب فدیه شده‌اند؛ ولی اگر روزه برای خود زن ضرر دارد، سه نظر است: برخی مثل حضرت امام قائل به وجوب بنا بر احتیاط واجب، برخی مثل آیت‌الله‌سیستانی قائل به وجوب بنا بر فتوا و برخی دیگر مثل آیت‌الله‌مکارم قائل به عدم‌وجوب فدیه شده‌اند (تفصیل آن در سؤال ۲۶ و ۲۷ ذکر شد).

به‌جانیاوردن روزه‌ها توسط زن شیرده یا حامله تا رسیدن ماه رمضان جدید ۲۷. زن حامله یا شیرده که در ماه مبارک رمضان نتوانسته روزه بگیرد، چنانچه قضای روزه‌ها را تا رسیدن ماه رمضان جدید به جا نیاورد، وظیفه‌اش چیست؟⁽¹⁾

الف. نسبت به قضای روزه‌ها:

قضای آن روزه‌ها⁽²⁾ساقط نمی‌شود (مشهور).

ب. نسبت به فدیه:

بحثش در سؤال ۲۵ و ۲۶ گذشت.

ج. نسبت به کفارۀ تأخیر:

۱. بدون‌عذر قضای روزه‌ها را نگرفته است:

کفارۀ تأخیر واجب است (مشهور).

۲. به‌علت داشتن عذر، قضای روزه‌ها را نگرفته است:

کفارۀ تأخیر واجب نیست؛ بلکه پرداخت آن احتیاط مستحب است (حضرت امام، مقام معظم رهبری و آیات عظام مکارم و نوری).

کفارۀ تأخیر واجب است (آیات عظام بهجت و صافی).

بنا بر احتیاط واجب، کفارۀ تأخیر واجب است (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی، وحید و فاضل).

روزۀ زن شیرده با وجود شیرخشک یا مرضعه ۲۸. زن شیردهی که شیرش کم است، اگر بتواند از شیر خشک یا شیر گاو یا کمک‌گرفتن از زن شیرده دیگری برای شیردادن بچه استفاده نماید، آیا لازم است این کار را بکند و روزه‌های ماه رمضانش را بگیرد؟⁽¹⁾

الف. کمک از مرضعۀ دیگر:

اگر کسی پیدا شود که بی‌اجرت بچه را شیر دهد، یا برای شیردادن بچه از پدر یا مادر بچه یا از کس دیگری که اجرت او را بدهد، اجرت

بگیرد:

احتیاط واجب آن است که بچه را به او بدهد و روزه بگیرد (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، صافی و سیستانی).

واجب است که بچه را به او بدهد و روزه بگیرد (آیات عظام خویی، تبریزی، بهجت، فاضل، مکارم و وحید).

ب. کمک از شیرخشک یا مانند آن:

برای جواز افطار، عدم‌امکان استفاده از غذاهای غیر شیر مادر شرط نیست؛ یعنی با امکان سیرکردن طفل با شیرخشک و امثال آن نیز می‌تواند برای دادن شیر کافی، اگر روزه برای او یا بچه ضرر دارد، روزه را افطار کند (مقام معظم رهبری و آیت‌الله‌گلپایگانی).

احتیاط واجب آن است که این کار را انجام دهد و روزه‌هایش را بگیرد؛ مگر ضرری برای بچه داشته باشد (آیات عظام مکارم، صافی، سیستانی و تبریزی).

واجب آن است که این کار را انجام دهد و روزه‌هایش را بگیرد؛ مگر ضرری برای بچه داشته باشد (آیات عظام خویی و وحید).

فصل سوم شروط صحت روزه

اشاره

مسئله: برای اینکه روزۀ ماه مبارک رمضان صحیح باشد و نیاز به قضا، چه قضای حقیقی و چه قضا از باب عقوبت نداشته باشد، باید انسان دارای شرایط ذیل باشد (مشهور):⁽¹⁾

۱. مسلمان باشد؛

۲. مجنون نباشد؛

۳. مست نباشد؛

۴. بیهوش نباشد؛

۵. زن از حیض و نفاس پاک باشد؛

۶. روزه برای او ضرر نداشته باشد؛

۷. مسافر نباشد؛

۸. نیت روزه، توأم با قصد قربت و اخلاص داشته باشد؛

۹. مفطرات روزه را ترک نماید.

شرط اول: مسلمان باشد

۲۹. اگر کافر یا مرتد یا سنی روزه بگیرند، روزه‌هایشان صحیح است؟⁽²⁾

روزه از فرد کافر و مرتد صحیح نیست؛ ولی سنی اگر برطبق مذهب خودش صحیح گرفته است، حال که شیعه شده است، لازم نیست دوباره آن‌ها را به جا آورد (مشهور).

همچنین اگر با قصد قربت در همان زمان برطبق مذهب حقۀ اثنا‌عشریه روزه گرفته باشد، حال که شیعه شده است، لازم نیست دوباره آن‌ها را به جا آورد (حضرت امام و آیات عظام سیستانی، مکارم، بهجت و نوری).

روزه‌های فوت‌شده از کافر و مرتد و سنی در زمان غیرشیعه‌بودنشان ۳۰. اگر شخص کافر یا مرتد مسلمان شوند یا شخصی که سنی بوده، شیعه شود، روزه‌هایی که از آن‌ها فوت شده، قضا دارد؟⁽¹⁾

روزه‌های فوت‌شدۀ ایام کفرش⁽²⁾قضا ندارد؛ به‌خلاف سنی و مرتد (فطری و ملی)⁽³⁾که باید همۀ روزه‌های فوت‌شده را قضا نمایند (مشهور).

مسلمان‌شدن کافر در بین روز ۳۱. اگر کافر در روز ماه رمضان، مسلمان شود و از اذان صبح تا آن وقت، کاری که روزه را باطل می‌کند، انجام نداده باشد، وظیفه‌اش چیست؟⁽⁴⁾

الف. قبل از ظهر اسلام آورده است، درحالی‌که تا آن موقع مفطری انجام نداده است:

 نمی‌تواند روزه بگیرد و امساک در بقیۀ روز هم واجب نیست و قضا هم ندارد (حضرت امام و آیت‌الله‌گلپایگانی).

درصورتی‌که مفطری انجام نداده باشد، به‌احتیاط واجب باید نیت روزه کند و روزه را تمام کند و اگر آن روز را روزه نگیرد، قضای آن را به جا آورد (آیت‌الله‌صافی).

به‌احتیاط واجب، باید نیت روزه کند و روزه را تمام کند و اگر آن روز را روزه نگیرد، قضای آن را به جا آورد (آیات عظام تبریزی، مکارم، فاضل و زنجانی).

به‌احتیاط واجب، به‌قصد ما‌فی‌الذمه تا آخر روز امساک کند و اگر آن روز را امساک نکرد، قضای آن را به جا آورد (آیت‌الله‌سیستانی).

به‌احتیاط واجب، تا آخر روز از مبطلات روزه پرهیز کند (آیت‌الله‌اراکی).

روزۀ آن روز صحیح نیست و امساک هم در بقیۀ روز واجب نیست (آیات عظام خویی و وحید).

به‌احتیاط مستحب، نیت روزه کند و روزه را تمام کند (آیت‌الله‌بهجت).

ب. بعد از ظهر اسلام آورده:

روزۀ آن روز واجب نیست و امساک هم در بقیۀ روز واجب نیست (مشهور).

به‌احتیاط واجب، به‌قصد مافی‌الذمه تا آخر روز امساک کند. و اگر آن روز را امساک نکرد، قضای آن را به جا آورد (آیت‌الله‌سیستانی).

شرط دوم و سوم و چهارم: مجنون یا مست یا بیهوش نباشد

۳۲. آیا روزه از فرد مجنون یا مست یا بیهوش صحیح است؟⁽¹⁾

درصورتی‌که اخلال به نیت معتبر در روزه وارد شود، صحیح نیست (مشهور).

به‌هوش‌آمدن مست در بین روز ۳۳. اگر فرد پیش از اذان صبح نیت روزه کند، سپس مست شود و در بین روز به هوش آید، وظیفه‌اش چیست؟

 احتیاط واجب آن است که روزۀ آن روز را تمام کند و قضای آن را هم به جا آورد (حضرت امام و آیات عظام خویی، گلپایگانی، فاضل، سیستانی و مکارم).⁽²⁾

به‌هوش‌آمدن بیهوش یا عاقل‌شدن مجنون در بین روز در مبحث شروط وجوب روزه گذشت.

شرط پنجم: چنانچه روزه‌دار زن است، از حیض و نفاس پاک باشد

۳۵. آیا روزه از زنی که حائض یا نفسا است، صحیح است؟⁽¹⁾

 خیر، صحیح نیست؛ هرچند حیض یا نفاس این خانم در قسمتی از روز باشد. بنابراین، زنی که بعد از اذان صبح ماه رمضان از حیض یا نفاس پاک شده، نمی‌تواند آن روز را روزه بگیرد. همچنین زنی که پاک بوده و روزه گرفته، چنانچه در عصر روز ماه مبارک رمضان مثلاً ده دقیقه به غروب آفتاب مانده، حیض یا نفاس شده باشد، روزۀ آن روز وی باطل است (مشهور).

سن یائسگی در زن‌ها ۳۴. یکی از شرایط صحت روزه، پاک‌بودن زن از خون حیض است. آیا برای دیدن خون حیض سن خاصی ملاک است؟⁽²⁾

بلی، خون‌هایی که زن قبل از بلوغ و همچنین بعد از سن یائسگی می‌بیند، خون حیض نیستند و زنی که یائسه است؛ اگرچه خونی که می‌ببیند نشانه‌های حیض را داشته باشد، واجب است روزه‌هایش را در همان اوقات خون‌ریزی بگیرد (مشهور).

اما سن بلوغ در دخترها با تمام‌شدن نه سال قمری،⁽¹⁾دخترها بالغ می‌شوند (مشهور).

سن یائسگی در زن‌ها تعیین سن یائسگی محل تأمل و احتیاط است. بانوان می‌توانند در این مسئله به مجتهد جامع‌الشرایط دیگر مراجعه کنند (مقام معظم رهبری).

زنان سیده بعد از تمام‌شدن شصت سال قمری و زنان غیرسیده بعد از تمام‌شدن پنجاه سال قمری یائسه می‌شوند (حضرت امام و آیات عظام فاضل، بهجت، اراکی، گلپایگانی و صافی).

زنان، چه سیده و چه غیرسیده، بعد از تمام‌شدن شصت سال قمری یائسه می‌شوند⁽²⁾(آیت‌الله‌سیستانی).

زنان، چه سیده و چه غیرسیده، بعد از تمام‌شدن

پنجاه سال قمری یائسه می‌شوند؛ مگر اینکه آنچه می‌بینند، تمام شرایط حیض را داشته باشد که دراین‌صورت باید مطابق آن عمل کنند (آیت‌الله‌مکارم).

زنان، چه سیده و چه غیرسیده، بعد از تمام‌شدن شصت سال قمری، یائسه می‌شوند و بین پنجاه تا شصت را بنا بر احتیاط واجب، جمع کنند بین احکام یائسه و غیریائسه؛ یعنی اگر خونی با نشانه‌های حیض دید یا در روزهای عادتش خون دید، بنا بر احتیاط واجب، بین تروک حائض و افعال مستحاضه جمع کند (آیات عظام خویی، تبریزی و وحید).

زنان غیرسیده بعد از تمام‌شدن پنجاه سال قمری، یائسه می‌شوند و زنان سیده بعد از تمام‌شدن شصت سال قمری یائسه می‌شوند و بین پنجاه تا شصت سال را بنا بر احتیاط واجب جمع کنند بین احکام یائسه و غیریائسه؛ یعنی اگر خونی با نشانه‌های حیض دید یا در روزهای عادتش خون دید، بنا بر احتیاط واجب بین تروک حائض و افعال مستحاضه جمع کند (آیت‌الله‌نوری).

زنان قرشیه بعد از تمام‌شدن شصت سال قمری و زنان غیرقرشیه بعد از تمام‌شدن پنجاه سال قمری یائسه می‌شوند. باید توجه داشت که زن‌های سیده یکی از اقسام زن‌های قرشیه هستند (آیت‌الله‌زنجانی).

شک در سن یائسگی مسئله: خانمی که شک دارد یائسه شده یا نه، اگر خونی ببیند و نداند حیض است یا نه، باید بنا بگذارد بر اینکه یائسه نشده است (مشهور).⁽¹⁾

خوردن قرص برای جلوگیری از عادت ماهانه ۳۶. اگر زن برای اینکه حیض نشود و بتواند روزه بگیرد، قرص جلوگیری از عادت ماهانه مصرف کند و به‌واسطۀ استعمال آن، عادت نشود، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽²⁾

روزه‌اش صحیح است (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، صافی، سیستانی و فاضل).

شرط ششم: روزه‌گرفتن ضرر نداشته باشد

۳۷. آیا روزه از فرد مریض یا سالمی که روزه برایش ضرر قابل‌توجهی دارد که عادتاً قابل‌تحمل نیست و عُقلا از آن پرهیز می‌نمایند، صحیح می‌باشد؟

خیر، صحیح نمی‌باشد؛ هرچند به‌حدّ ضرر حرام، مثل مرگ یا نقص عضو نرسد؛ اما اگر به‌قصد قربت روزه بگیرد و بعد معلوم شود روزه ضرر نداشته، بحثش در شرط پنجم از موارد وجوب گذشت (مشهور).⁽³⁾

کسی‌که عقیده‌اش این است که روزه برای او ضرر ندارد، اگر روزه بگیرد و بعد از مغرب بفهمد

روزه برای او ضرر قابل‌توجهی داشته، بحثش در شرط پنجم از موارد وجوب گذشت.

شرط هفتم: مسافر نباشد

۳۸. مسافری که باید نمازهای چهاررکعتی را در سفر دو رکعت بخواند، روزه‌اش صحیح نیست و مسافری که نمازش را تمام می‌خواند، مثل کسی‌که شغلش مسافرت یا سفر او سفر معصیت است، روزه اش صحیح است⁽¹⁾(مشهور).⁽²⁾

شرط هشتم: مفطرات روزه را ترک نماید

۳۹. آیا شخص باید علم تفصیلی به تمام مبطلات داشته باشد؟

لازم نیست روزه‌دار علم تفصیلی به تمام مبطلات و مفطرات داشته باشد؛ بلکه اگر نیت کند که از تمام مبطلات و مفطرات امساک کند، کافی است (تمام مراجع عظام تقلید).⁽³⁾

شرط نهم: نیت روزه توأم با قصد قربت و اخلاص باشد

۴۰. اگرفرد ریائاً روزه بگیرد، روزه‌اش چه حکمی دارد؟

فردی که روزه می‌گیرد، باید آن را به‌قصد قربت انجام دهد و در قصد خویش اخلاص را رعایت کند؛ بنابراین اگر فرد ریائاً روزه بگیرد، روزه‌اش

باطل است (تمام مراجع عظام تقلید).⁽¹⁾

مواردی که مستحب است انسان از کارهایی که روزه را باطل می‌کند، خودداری نماید مسئله: مشهور فقها می‌فرمایند برای چند نفر مستحب است در ماه رمضان، هرچند روزه نیستند، از کاری که روزه را باطل می‌کند، خودداری نمایند:⁽²⁾

۱. مسافری که در سفر، کاری که روزه را باطل می‌کند، انجام داده باشد و پیش از اذان ظهر به وطنش یا به جایی که می‌خواهد ده روز در آنجا بماند، برسد.

۲. مسافری که بعد از اذان ظهر به وطنش یا به جایی که می‌خواهد ده روز در آنجا بماند، برسد.

۳. مریضی که بعد از اذان ظهر خوب شود و همچنین است اگر پیش از اذان ظهر خوب شود و کاری که روزه را باطل می‌کند، انجام داده باشد.

۴. زنی که در بین روز از خون حیض یا نفاس پاک شود.

۵. کافری که مسلمان شود و قبلاً کاری را که روزه را باطل می‌کند، انجام داده باشد.

تظاهر به روزه‌خواری پرسش: در مواردی که مستحب است انسان از مفطرات خودداری نماید، آیا می‌تواند آشکارا روزه‌خواری کند؟⁽¹⁾

پاسخ: تظاهر به روزه‌خواری جایز نیست و در مواردی موجب حد یا تعذیر است (مقام معظم رهبری).

حرام است و اگر معتقد باشد گناهی نکرده (و درحقیقت منکر روزه باشد، انکاری که به انکار خدا یا پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) باز گردد) حکمش قتل است و چنانچه معتقد به روزه باشد و اعتراف به گناهش نماید، در بار اول و دوم، حاکم شرع او را تعزیر می‌نماید و در بار سوم حکمش قتل است و کسانی‌که معذور از روزه‌گرفتن هستند، مانند مسافر یا مریض نباید تظاهر به روزه‌خواری کنند و حتی برای آن‌ها مکروه است در روز ماه رمضان در خوردن و آشامیدن، خود را کاملاً سیر کنند. همچنین جماع برای آن‌ها مکروه است (آیت‌الله‌تبریزی).

به‌طور کلی تظاهر به روزه‌خواری و لو برای معذورین جایز نیست و با تشخیص مجتهد جامع‌الشرایط تعذیر می‌شود (آیت‌الله‌صافی).

تظاهر به روزه‌خواری حرام است و اگر نزد حاکم شرع ثابت شود، درصورتی‌که عذر شرعی نداشته باشد، حد بر او جاری می‌کند و اگر عذر شرعی داشته باشد، به‌خاطر تظاهر به روزه‌خواری‌اش او

را مجازات (تعزیر) می‌کند (آیت‌الله‌فاضل).

افطار عمدی روزه و تظاهر به روزه‌خواری حرام است و اگر معتقد باشد گناهی نکرده (و درحقیقت منکر روزه باشد، انکاری که به انکار خدا یا پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) باز گردد) حکمش قتل است و چنانچه معتقد به روزه باشد و اعتراف به گناهش نماید، حاکم شرع او را تعزیر می‌نماید و کسانی‌که معذور از روزه‌گرفتن هستند، مانند مسافر یا مریض، نباید تظاهر به روزه‌خواری کنند و حتی برای آن‌ها مکروه است در روز ماه رمضان در خوردن و آشامیدن، خود را کاملاً سیر کنند. همچنین جماع برای آن‌ها مکروه است (آیت‌الله‌مکارم).

نیت روزه ۴۱. نیت روزه چگونه باید باشد؟⁽¹⁾

لازم نیست شخص نیت را از قلب خود بگذراند و یا بر زبان جاری کند؛ بلکه همین‌قدر که بنا داشته باشد برای انجام فرمان خداوند عالم، از اذان صبح تا مغرب کاری که روزه را باطل می‌کند، انجام ندهد، کافی است (مشهور).

شایان ذکر است مکلف می‌تواند در هر شب از ماه رمضان برای روزۀ فردای آن نیت کند و بهتر است شب اول ماه هم نیت همۀ ماه را بنماید (مشهور).

یوم‌الشک ۴۲. یوم‌الشک چه روزی است و روزه در این روز چه حکمی دارد؟

یوم‌الشک روزی است که مکلف شک دارد اول ماه رمضان است یا آخر ماه شعبان و روزه در این روز واجب نیست (مشهور)⁽¹⁾

نیت روزۀ یوم‌الشک ۴۳. اقسام نیت روزه در یوم‌الشک را بیان کنید و کدام صور آن صحیح و کدام صور آن اشتباه است؟

نیت در یوم‌الشک چهار صورت دارد:⁽²⁾

۱. اگر روزۀ قضا ندارد، نیت روزۀ مستحبی کند؛ مثل آخر ماه شعبان و اگر روزۀ قضا دارد، نیت روزۀ قضا نماید و همچنین می‌تواند نیت روزۀ نذر و مانند آن داشته باشد. در تمام این صور اگر بعد بفهمد رمضان بوده، کافی از رمضان است و جزء روزۀ ماه رمضان حساب می‌شود (مشهور).

۲. نیت روزۀ رمضان کند که دراین‌صورت باطل است؛ اگرچه بعداً بفهمد رمضان بوده است (مشهور).

۳. اگر مردد نیت کند، یعنی بگوید که اگر ماه رمضان است، روزۀ رمضان و اگر ماه رمضان نیست، روزۀ قضا یا مانند آن باشد، اشکالی ندارد و روزۀ آن صحیح است (حضرت امام و آیات عظام سیستانی، فاضل، مکارم، زنجانی و گلپایگانی).

نیت به‌طریق مورد سوم اشکال دارد و روزه باطل است (آیات عظام خویی، وحید، بهجت و تبریزی).

۴. اینکه نیت مافی‌الذمه (یا امر واقعی) کند، یعنی قصد کند آنچه را که فعلاً خداوند از او خواسته است، انجام می‌دهد،⁽¹⁾دراین‌صورت هم اشکالی ندارد (مشهور و مقام معظم رهبری⁽²⁾).

مشخص‌شدن ماه مبارک در یوم‌الشک ۴۴. اگر در بین روز معلوم شود که ماه رمضان است، وظیفۀ شخص چیست؟⁽³⁾

مفطری را انجام داده:

باید قضای آن را بعداً به جا آورد و تا مغرب به‌احترام ماه رمضان کارهایی که روزه را باطل می‌کند، انجام ندهد (مشهور).

باید قضای آن را بعداً به جا آورد و تا مغرب بنا بر احتیاط واجب، امساک کند (آیت‌الله‌سیستانی).

مفطری را انجام نداده:

۱. قبل از ظهر متوجه می‌شود:

باید فوراً نیت روزه کند و روزه‌اش صحیح است (مشهور).

بنا بر احتیاط واجب، آن روز را به‌قصد قربت مطلقه

امساک کرده، سپس قضای آن را انجام دهد (آیات عظام وحید، خویی، تبریزی و زنجانی).

۲. بعد از ظهر متوجه می‌شود:

باید قضای آن را بعداً به جا آورد و تا مغرب تأدباً امساک کند (حضرت امام و آیات عظام فاضل، خویی، مکارم، وحید، تبریزی، بهجت و اراکی).

احتیاط واجب نیت روزه کند رجائاً و سپس قضا کند (آیات عظام سیستانی، گلپایگانی و صافی).

نیت روز اول در روز دوم ۴۵. اگر کسی در ماه مبارک رمضان، به‌نیت روز اول ماه روزه بگیرد، بعد بفهمد روز دوم یا سوم بوده، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

روزۀ او صحیح است (مشهور).

نیت روزۀ غیر ماه رمضان در ماه رمضان ۴۶. اگر شخص در ماه رمضان نیت روزۀ غیر ماه رمضان بکند، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽²⁾

الف. به‌خاطر فراموشی یا ندانستن ماه رمضان نیت غیر ماه رمضان کرده، روزۀ ماه مبارک حساب می‌شود (مشهور).

ب. عمداً نیت غیر ماه رمضان کرده:

نه از رمضان حساب می‌شود و نه از غیررمضان (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، صافی، بهجت، فاضل، نوری و مکارم).

نه از رمضان حساب می‌شود و نه بنا بر احتیاط

واجب از غیررمضان (آیات عظام خویی، تبریزی، وحید و زنجایی).

روزه‌ای که قصد کرده، حساب نمی‌شود و همچنین روزۀ ماه رمضان حساب نمی‌شود، اگر آن قصد منافات با قصد قربت داشته باشد؛ بلکه اگر منافات هم نداشته باشد، بنا بر احتیاط واجب، روزۀ ماه رمضان حساب نمی‌شود (آیت‌الله‌سیستانی).

خلاصۀ نظر مراجع به نوع فتوا یا احتیاط واجب: شخص نمی‌تواند در ماه رمضان با علم به اینکه ماه رمضان است، عمداً نیت غیر از روزۀ ماه رمضان بکند و اگر چنین کند، روزۀ او صحیح نیست؛ نه از ماه رمضان حساب می‌شود و نه از غیر ماه رمضان.

انتهای نیت روزه در حالت عادی ۴۷. شخصی که عذری ندارد، انتهای نیت روزه برای این شخص چه زمانی است؟⁽¹⁾

الف. روزۀ واجب معین مثل ماه رمضان و نذر معین:

تا اذان صبح فرصت دارد نیت کند (مشهور).

بنا بر احتیاط واجب، تا اذان صبح فرصت دارد نیت کند (آیت‌الله‌سیستانی).

در روزۀ نذر معین خودش تا مغرب فرصت دارد نیت کند و در غیر آن، از واجبات معین مثل ماه

رمضان تا اذان صبح فرصت دارد نیت کند و اگر تا آن موقع نیت نکرد، به روزۀ آن روز اکتفا نکند (آیت‌الله‌زنجانی).

ب. روزۀ واجب غیرمعین، مثل روزۀ قضا و کفاره و نذر مطلق:

اگر مبطلی انجام نداده تا اذان ظهر فرصت دارد نیت کند؛ ولی بعد از ظهر نمی‌تواند نیت نکند (مشهور).

در قضای ماه رمضان و نذری خودش تازمانی‌که به‌اندازۀ نیت‌کردن به مغرب مانده باشد و در غیر دو مورد ذکرشده، تا اذان صبح فرصت دارد نیت کند (آیت‌الله‌زنجانی).

اگر مبطلی انجام نداده، تا اذان ظهر فرصت دارد نیت کند؛ ولی بعد از ظهر، بنا بر احتیاط واجب، نیت نکند (آیات عظام سیستانی، وحید و گلپایگانی).

ج. روزۀ مستحبی:

تازمانی‌که به‌اندازۀ نیت‌کردن به مغرب یا غروب (به‌حسب اختلاف فتاوا) مانده باشد.⁽¹⁾

انتهای نیت روزۀ ماه رمضان برای معذور ۴۸. انتهای نیت روزه برای کسی‌که نمی‌داند یا فراموش کرده ماه رمضان است یا بدون‌نیت خوابیده و خواب مانده است، چه زمانی است؟⁽²⁾

اگر مبطلی انجام نداده، تا اذان ظهر فرصت دارد فوراً نیت کند و روزه‌اش صحیح است؛ ولی اگر بعد از اذان ظهر متوجه شود، باید قضای آن را بعداً به جا آورد و تا مغرب تأدباً امساک کند (حضرت امام و آیات عظام فاضل، خویی، مکارم، وحید، تبریزی، بهجت و اراکی).

اگر مبطلی انجام نداده، تا اذان ظهر فرصت دارد فوراً نیت کند و روزه‌اش صحیح است؛ ولی اگر بعد از اذان ظهر متوجه شود، احتیاط واجب نیت روزه کند رجائاً و سپس قضا کند (آیات عظام سیستانی، گلپایگانی و صافی).

تا اذان صبح فرصت دارد نیت کند؛⁽¹⁾

ویستدل للمشهور بوجوه: أحدها ما ورد فی المریض و المسافر من أنه إذا برئ من مرضه أوقدم أهله قبل الزوال و لم یتناول المفطر یجدد النیة و یصوم و یحسب له، مع انالمریض و المسافر لم یکونا مکلفین بالصوم من أول الأمر، و کان یجوز لهما استعمالالمفطر، غیر أنهما من باب الاتفاق لم یستعملاه، فکیف بمن هو مکلف به واقعا و ان لمیعلم به فعلا کالجاهل و الناسی، فإن الحکم حینئذ ثابت بطریق أولی.

وللمناقشة فیه مجال واسع: فان مبدء الصوم فی المریض و المسافر زمان ورود البلد، أوبرء المریض لا طلوع الفجر الذی هو مبدء الصوم لغیرهما من سائر المکلفین، ففیالحقیقة هما مکلفان بنیة الإمساک خلال تسع ساعات مثلا، و غیرهما خلال ست عشرة ساعةمثلا، أی طول النهار من مبدئه إلی منتهاه، و قد ثبت بالدلیل الخاص أن هذا بمنزلةالصوم من طلوع الفجر، فهما، لیسا مکلفین بالامساک حتی واقعا إلا من الآن، و هذابخلاف الجاهل و نحوه فإنه مأمور بالامساک من طلوع الفجر و ان لم یعلم به و لم یأتبهذا المأمور به حسب الفرض، لخلو قطعة من الزمان عن النیة، استنادا إلی الاستصحابالذی هو حکم ظاهری. و معه کیف یجتزئ بهذا الناقص عن المأمور به الواقعی، فإن ماکان واجبا علیه و هو الامساک من طلوع الفجر عن نیة لم یأت به، و ما أتی به و هونیة الامساک من الآن لم یکن مأمورا به. فبأی دلیل یکون مجزئا؟! نعم هو مأموربالإمساک لا بالصوم. و علی الجملة دلیل الاجزاء خاص بمورده، و هو من لم یکن مأمورابالامساک من طلوع الفجر أعنی المریض و المسافر، فکیف یتعدی إلی غیره ممن هو مأموربه من الأول، فإن ذاک الدلیل لا یقتضی مثل هذا التعدی بوجه.

ثانیها:التمسک بحدیث الرفع، بدعوی ان اعتبار النیة فی هذا المقدار من الزمان اعنی حالالجهل و النسیان مرفوع بالحدیث، و المفروض مراعاتها فی الباقی فیحکم بالصحة. وفیه... ان حدیث الرفع شأنه رفع التکلیف لا وضعه و إثباته بالإضافة إلی الباقی لیدلعلی صحته و الاجتزاء به.

ثالثها:ما روی مرسلا من ان لیلة الشک أصبح الناس فجاء أعرابی فشهد برؤیة الهلال فأمر منادیا ینادی «من لم یأکل فلیصم، و منأکل فلیمسک.» و هذه الروایة غیر صحیحةعندنا لأنها مرویة من طرق العامة. فهی مرسلة عامیة لا یمکن التعویل علیها بوجه...علی أن الروایة فی نفسها غیر قابلة للتصدیق، فان الهلال لا یثبت بشاهد واحد، فضلاعن أعرابی مجهول، فکیف اعتمد النبی علی قوله. فمضمونها مما یطمئن بکذبه.

رابعها:الروایات الآتیة الواردة فی غیر شهر رمضان من القضاء أو النذر أو الصوم المستحبالمتضمنة لجواز تجدید النیة قبل الزوال فیدعی استفادة حکم رمضان منها. و هذا الوجهیتلو الوجوه السابقة فی الضعف، إذ تلک النصوص وردت فی موارد خاصة، و لیست لدینا ولا روایة ضعیفة تتضمن الاطلاق الشامل لشهر رمضان، فکیف یتعدی عن مواردها.

إذافمقتضی القاعدة ان لا یجتزی بهذا الصوم و ان وجب الامساک بقیة النهار کما عرفت،فان جواز تجدید النیة یحتاج إلی الدلیل و لا دلیل. و حینئذ فإن تمَّ الإجماعالتعبدی الکاشف عن رأی المعصوم(علیه السلام) علیالتجدید کما ادعاه غیر واحد فهو، و إلا- کما هو الصحیح، نظرا إلی احتمال استنادالمجمعین إلی بعض الوجوه المتقدمة، حیث ان تطرق هذا الاحتمال غیر قابل للإنکاروجدانا، و معه کیف یمکن تحصیل الاجماع القطعی- فالحکم بالاجزاء مشکل جدا، بلالظاهر عدم الاجزاء فلا بد من القضاء، إذ قد فات عنه الصوم فی هذا الیوم (المستند فیشرح العروة الوثقی، الصوم، مسئلۀ‌۱،ص۴۵و۴۶و۴۷و۴۸).

مبطلی انجام نداده و در بین روز ملتفت شود، بنا بر احتیاط واجب، آن روز را به‌قصد قربت مطلقه امساک کرده و قضای آن را نیز بگیرد (آیات عظام خویی، تبریزی، وحید و زنجانی).

انتهای نیت روزۀ واجب معین برای معذور ۴۹. انتهای نیت روزۀ واجب معین برای شخصی که عذر دارد، چه زمانی است؟⁽¹⁾

اگر مبطلی انجام نداده و قبل از اذان ظهر ملتفت شود، بدون‌تأخیر نیت کند، روزه‌اش صحیح است؛ ولی بعد از ظهر نمی‌تواند نیت کند (مشهور).

اگر مبطلی انجام نداده و قبل از اذان ظهر ملتفت شود، بدون‌تأخیر نیت کند، روزه‌اش صحیح است و اگر بعد از ظهر یادش بیاید، بنا بر احتیاط واجب رجائاً روزه بگیرد و روزۀ آن روز را نیز قضا نماید (آیت‌الله‌سیستانی).

در نذر معین اگر مبطلی انجام نداده تا مغرب و در غیر آن از واجبات معین تا اذان صبح و اگر تا آن موقع نیت نکرد، به روزۀ آن روز اکتفا نکند (آیت‌الله‌زنجانی).

انتهای نیت روزۀ نیابتی ۵۰. انتهای نیت برای روزۀ نیابتی قضای میت چه زمانی است؟⁽¹⁾

الف. تبرعی و مجانی:

تا اذان ظهر می‌باشد (مقام معظم رهبری و آیات عظام سیستانی، صافی، بهجت، فاضل، مکارم و تبریزی).

باید موقع اذان صبح نیت داشته باشد و حکم روزه برای خودش را ندارد (آیات عظام خویی و گلپایگانی).

ب. استیجاری:⁽²⁾

تا اذان ظهر می‌باشد (مقام معظم رهبری و آیات عظام سیستانی، صافی، بهجت، فاضل و مکارم).

باید موقع اذان صبح نیت داشته باشد و حکم روزه برای خودش را ندارد (آیات عظام خویی و گلپایگانی).

باید موقع اذان صبح نیت داشته باشد و حکم روزه برای خودش را ندارد و چنانچه بخواهد در بین روز تا قبل از اذان ظهر نیت کند، کفایت فعل معذور از منوب‌عنه محل اشکال است (آیت‌الله‌اراکی).

تأخیر افطار ۵۱. آیا انسان می‌تواند بعد از اذان مغرب همچنان نیت روزه داشته باشد؟⁽¹⁾

جایز نیست شب را جزء نیت روزه قرار داد؛ مگر به‌قصد مقدمیت و تأخیرانداختن افطار از اول اذان مغرب بدون قصد روزه:

مستحب است تا خواندن نماز مغرب و عشا⁽²⁾تأخیر بیندازیم تا ثواب نماز روزه‌دار مکتوب گردد؛ مگر کسی برای افطار منتظرمان باشد یا موقع نماز خضوع قلب نداشته باشیم (مشهور).

خواب یک روز کامل ۵۲. اگر کسی قبل از اذان صبح نیت کند و بخوابد و بعد از مغرب بیدار شود، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

روزه‌اش صحیح است (مشهور).

نیت روزۀ مستحبی با داشتن روزۀ قضا پرسش: کسی‌که روزۀ قضا دارد، آیا می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد؟⁽²⁾

پاسخ: خیر، نمی‌تواند (مشهور).

فراموشی روزۀ قضا و گرفتن روزۀ مستحبی ۵۳. اگر کسی فراموش کند که روزۀ قضا دارد و روزۀ مستحبی بگیرد، آیا روزه‌اش باطل است؟⁽³⁾

 الف. قبل از ظهر یادش بیاید:

روزۀ مستحبی او به هم می‌خورد و می‌تواند نیت روزۀ قضا بنماید (مشهور).

 ب. بعد از ظهر یادش بیاید:

روزۀ مستحبی او باطل است و نمی‌تواند نیت روزۀ قضا بنماید (مشهور).

بنا بر احتیاط، باطل است و نمی‌تواند نیت خود را به روزۀ واجب بر گرداند (آیت‌الله‌سیستانی).

 ج. بعد از مغرب یادش بیاید:

روزه‌اش صحیح است (حضرت امام و آیات عظام

خویی، اراکی، سیستانی، فاضل، تبریزی و نوری).

دلیلی بر صحت روزه‌اش نداریم (آیت‌الله مکارم).

معلوم نیست روزه‌اش صحیح باشد (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

نیت روزۀ مستحبی با داشتن روزۀ قضا برای مسافر در مدینه ۵۴. مسافری که در مدینه است و روزۀ قضا دارد، آیا می‌تواند سه روز روزۀ مستحبی در مدینه برای حاجت بگیرد؟

در جواب سؤال ۱۸۲ تفصیل آن می‌آید.

نیت روزۀ مستحبی با داشتن روزۀ استیجاری ۵۵. کسی‌که برای به‌جاآوردن روزۀ میتی اجیر شده، آیا می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد؟⁽¹⁾

بلی، می‌تواند (مشهور).

بلی، می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد؛ ولی اگر وقت روزۀ استیجاری تنگ باشد، گناهکار است؛ ولی روزۀ او صحیح است (آیت‌الله‌زنجانی).

نیت روزۀ مستحبی با داشتن روزۀ واجبِ غیر قضای ماه رمضان ۵۶. کسی‌که روزۀ واجب دیگری از خودش (غیرقضای ماه رمضان) داشته باشد،⁽²⁾آیا می‌تواند

روزۀ مستحبی بگیرد؟⁽¹⁾

نمی‌تواند (حضرت امام، مقام معظم رهبری، آیات عظام خویی، گلپایگانی، اراکی، تبریزی، صافی و مکارم).

بنا بر احتیاط واجب نمی‌تواند (آیات عظام فاضل و وحید).

می‌تواند (آیات عظام سیستانی و بهجت).

بنا بر احتیاط واجب نمی‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد؛ مگر به‌جهتی نتواند روزۀ واجب بگیرد؛ ولی بتواند روزۀ مستحبی بگیرد؛ مثلاً در سفر باشد و نذر کرده باشد که روزۀ مستحبی بگیرد (آیت‌الله‌زنجانی).

نیت روزۀ مستحبی با داشتن روزۀ قضای پدر مسئله: پسر ارشدی که پدرش فوت کرده و روزۀ قضای پدرش بر او واجب است، می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد (آیات عظام رهبری، سیستانی، بهجت).⁽²⁾

نیت روزۀ مستحبی با داشتن روزۀ نذر معین ۵۷. کسی‌که روزۀ نذر معین داشته باشد، آیا می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد؟⁽³⁾

مطلقاً می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد (آیات عظام

بهجت و سیستانی).

مطلقاً نمی‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد (آیات عظام تبریزی و مکارم).

بنا بر احتیاط واجب نمی‌تواند (آیت‌الله‌وحید).

در روزۀ نذر معینی که هنوز وقت عمل به نذر نرسیده است، می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد (مقام معظم رهبری و آیات عظام فاضل و صافی).

نیت روزۀ نیابتی با داشتن روزۀ قضا ۵۸. آیا کسی‌که روزۀ قضا دارد، می‌تواند روزه‌هایی که یقیناً از میت قضا شده را به جا بیاورد؟⁽¹⁾

الف. تبرعی و مجانی:

جایز است (مقام معظم رهبری و آیات عظام سیستانی و مکارم).

جایز نیست (آیات عظام خویی، تبریزی، بهجت و صافی).

ب. استیجاری:

جایز است (مقام معظم رهبری و آیات عظام خویی، صافی، فاضل، بهجت، سیستانی، مکارم، تبریزی و وحید).

نیت روزه نذر با داشتن روزۀ قضا ۵۹. آیا کسی‌که روزۀ قضا دارد، می‌تواند روزۀ مستحبی نذر کند؟⁽²⁾

این مسئله سه صورت دارد:

الف. نذرش مطلق است؛ یعنی معین نکرده است که در چه روزی روزه بگیرد. مثلاً بگوید: «برای خدا بر من است که یک روز روزه بگیرم.»

ب. نذرش معین است؛ درحالی‌که فرصت کافی برای انجام روزۀ قضای ماه رمضان قبل از روزۀ منذور دارد و انجام روزۀ قضای قبل از روزۀ منذور نیز ممکن است.

ج. نذرش معین است، درحالی‌که فرصت کافی برای انجام روزۀ قضای ماه رمضان قبل از روزۀ منذور وجود ندارد و انجام روزۀ قضای قبل از روزۀ منذور نیز ممکن نیست.

پاسخ صورت الف و ب:

نذرش صحیح است؛ ولی انجام روزۀ منذور قبل از روزۀ قضا اشکال دارد و احتیاط واجب آن است که روزۀ منذور را بعد از روزۀ قضا انجام دهد؛ مگر آنکه وقت روزۀ نذری ضیق گردد (حضرت امام).

نذرش صحیح است؛ ولی انجام روزۀ منذور قبل از روزۀ قضا جایز نیست (آیت‌الله‌سیستانی).

نذرش صحیح است؛ ولی انجام روزۀ منذور قبل از روزۀ قضا اشکال دارد (آیت‌الله‌مکارم).

نذرش صحیح است و انجام روزۀ منذور قبل از روزۀ قضا نیز اشکال ندارد (آیات عظام خویی و فاضل).

صحت نذر در هر دو مورد محل اشکال است (آیت‌الله‌گلپایگانی).

پاسخ صورت ج:

نذرش باطل است (حضرت امام و آیات عظام سیستانی و فاضل).

صحت نذر محل اشکال است (آیات عظام گلپایگانی و مکارم).

نذرش صحیح است (آیات عظام خویی و اراکی).

نیت قطع ۶۰. نیت قطع یعنی چه و حکم آن چیست؟⁽¹⁾

نیت قطع یعنی در بین روز قصد کند که دیگر روزه نباشد و با این کار روزه‌اش باطل می‌شود و چنانچه دوباره نیت روزه کند:

الف. روزه‌اش واجب معین است:

مبطل است؛ اگرچه دوباره نیت کند (مشهور).

اگر دوباره نیت روزه نماید، به‌احتیاط واجب، آن را تمام کند و قضای آن را هم به جا آورد (آیت‌الله‌سیستانی).

بنا بر احتیاط واجب، باطل می‌باشد؛ ولی اگر به‌خیال اینکه روزه‌اش مشکل پیدا کرده، نیت قطع کند، سپس متوجه شود، روزه‌اش مشکلی ندارد. دوباره نیت روزه کند، روزه‌اش صحیح است (آیت‌الله‌بهجت).

ب. روزه‌اش واجب غیرمعین است، اگر تا قبل از ظهر نیت کند، روزه‌اش صحیح است (مشهور).

ج. روزه‌اش مستحبی است، اگر تا قبل از مغرب نیت کند، روزه‌اش صحیح است (مشهور).

نیت قاطع ۶۱. معنای نیت قاطع و حکم آن چیست؟⁽¹⁾

نیت قاطع یعنی در بین روز قصد کند یکی از مبطلات روزه را عمداً انجام دهد و حکم آن به‌شرح ذیل است:

الف. در روزۀ مستحبی:

مبطل است؛ ولی اگر مجدداً تا قبل از انتهای وقت نیت کند، روزه‌اش صحیح است (مشهور).

مبطل نیست (امام، فاضل).

ب. در روزۀ واجب غیرمعین:

مبطل است؛ ولی اگر مجدداً تا قبل از ظهر نیت کند، روزه‌اش صحیح است (مشهور).

مبطل نیست (حضرت امام و آیت‌الله‌فاضل).

ج. در روزۀ واجب معین:

مبطل نیست (حضرت امام و آیت‌الله‌فاضل).

مبطل است و اگر دوباره نیت روزه کند، احتیاط واجب آن است که روزه را تمام کند و بعداً قضای آن را به جا آورد (مقام معظم رهبری و آیت‌الله‌سیستانی).

مبطل است (آیات عظام وحید، خویی، بهجت، تبریزی، گلپایگانی، صافی و نوری).

اگر التفات به مفطربودنش داشته باشد، مبطل است (آیت‌الله‌مکارم).

اگر با التفات به مفطربودن چیزی، قصد کند آن را انجام دهد، حکم کسی را دارد که تا آن‌وقت قصد روزه نکرده است که در قضای ماه رمضان

خودش و نذری خودش تا انتهای وقت فرصت دارد دوباره نیت کند و در غیر این دو، مبطل است (آیت‌الله‌زنجانی).

تردید در نیت قطع ۶۲. تردید در قطع یعنی چه و حکم آن چیست؟⁽¹⁾

یعنی مردد باشد که روزه باشد یا نباشد و حکم آن به‌شرح ذیل است:

مبطل است؛ ولی در واجب غیرمعین اگر تا قبل از اذان ظهر و در مستحبی اگر تا قبل از انتهای وقت، دوباره نیت کند، روزه‌اش صحیح است (حضرت امام و آیات عظام خویی، گلپایگانی، مکارم و اراکی).

مبطل است؛ ولی در ماه رمضان اگر دوباره نیت روزه کند، احتیاط واجب آن است که روزه را تمام کند و بعداً قضای آن را به جا آورد و در واجب غیرمعین، اگر تا قبل از اذان ظهر و در مستحبی اگر تا قبل از انتهای وقت دوباره نیت روزه کند، روزه‌اش صحیح است (مقام معظم رهبری و آیت‌الله‌سیستانی).

تردید در نیت قاطع ۶۳. تردید در نیت قاطع یعنی چه و حکم آن چیست؟⁽²⁾

یعنی مردد باشد که روزه را باطل کند یا نه و

حکم آن به شرح ذیل است:

حکم قصد قاطع را دارد که در بالا ذکر شد (مشهور).

چنانچه به‌امید مطلوبیت از مبطلات روزه اجتناب کند، روزه‌اش صحیح است (آیت‌الله‌زنجانی).

عدول از یک روزه به روزۀ دیگر ۶۴. آیا شخص روزه‌دار می‌تواند در بین روز نیت روزه‌اش را عوض کند؛ مثلاً از استیجاری به قضای خودش یا از قضا، به کفاره و یا موارد دیگر عدول کند؟⁽¹⁾

عدول از یک روزه به روزۀ دیگر مطلقاً صحیح نیست⁽²⁾(حضرت امام و آیات عظام فاضل، اراکی، گلپایگانی و مکارم).

عدول از یک روزه به روزۀ دیگر صحیح است؛ به‌شرط آنکه وقت آن روزه دیگر باقی باشد (آیات عظام خویی، تبریزی و وحید).

فصل چهارم مفطرات روزه

اشاره

قبل از ذکر مفطرات توجه به دو نکته لازم است:

۱. ارتکاب سهوی مفطرات:

اگر شخص روزه‌دار مفطری را سهواً انجام دهد، روزه‌اش باطل نمی‌شود⁽¹⁾و فرقی هم بین انواع روزه‌ها نیست (مشهور).⁽²⁾

۲. جهل به حکم مفطرات:

اگر شخص روزه‌دار مفطری را انجام دهد، درحالی‌که نمی‌دانسته روزه به‌وسیلۀ این کار باطل می‌شود:⁽³⁾و⁽⁴⁾

چه شخص جاهل قاصر باشد و چه جاهل مقصر باشد، روزه‌اش مطلقاً باطل است (آیات عظام خویی، تبریزی، وحید، فاضل، اراکی و بهجت).

چنانچه شخص جاهل مقصر باشد، روزه‌اش باطل است؛ ولی اگر جاهل قاصر باشد، بنا بر احتیاط، روزه‌اش باطل است (حضرت امام و آیت‌الله‌گلپایگانی).

در جاهل قاصر غیرمردد، در غیرموارد خوردن و آشامیدن و جماع، روزۀ شخص صحیح است (آیت‌الله‌سیستانی).

در جاهل مقصر یا قاصر غافل، روزه صحیح است؛ مگر آنکه با شیء حرام درحالی‌که از حرمت آن آگاه است، افطار کند، درحالی‌که اعتقاد به عدم‌مفطریت دارد که بنا بر احتیاط واجب یک روز قضا دارد (آیت‌الله‌مکارم).

اولین مفطر: خوردن و آشامیدن

 خوردن تربت و چیز بسیار کوچک ۶۵. آیا خوردن چیزی که بسیار کم و کوچک است یا خوارکی نیست، مثل مقدار کمی تربت سیدالشهدا، به‌قصد تبرک یا شفا، روزه را باطل می‌کند؟

هرچه انسان عمداً بخورد، روزه را باطل می‌کند، چه جزء خوراکی‌ها باشد یا نباشد؛ حتی اگر به‌اندازۀ یک‌دهم دانۀ گندم یا قطرۀ آب باشد (اجماع).⁽¹⁾

مسواک‌زدن و مانند آن بین روز  ۶۶. مسواک‌زدن یا خلال‌کردن یا نخ دندان کشیدن بعد از اذان صبح و در بین روز چه حکمی دارد؟

خود مسواک‌زدن و مانند آن، روزه را باطل نمی‌کند؛ اما اگر آغشته به چیزی باشد و یا مثلاً خلال و نخ را از دهان خارج کند و رطوبت دهان بر آن باقی باشد و دوباره آن را در دهان قرار دهد، نباید آن را فرو دهد (مشهور).⁽²⁾

توجه: اگر رطوبت مسواک یا خلال یا نخ دندان در آب دهان مستهلک شود که رطوبت خارج به آن گفته نشود، بحث آن در استهلاک می‌آید.

 استهلاک در آب دهان  ۶۷. اگر رطوبت باقی‌مانده در نخ دندان یا خلال و مانند آن به‌قدری کم باشد که وقتی آن را دوباره وارد دهان می‌کنیم، در آب دهان مستهلک می‌شود، دراین‌صورت فرودادن آن چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

احتیاط واجب باید اجتناب شود (آیات عظام گلپایگانی، تبریزی، صافی و نوری).

اشکالی ندارد (حضرت امام و آیات عظام سیستانی، خویی، اراکی، فاضل، وحید و مکارم).

استهلاک عمدی  ۶۸. اگر شخصی مثلاً قطره‌ای آب در دهان بچکاند و منتظر شود تا با آب دهانش مخلوط گشته و مستهلک گردد، سپس آن را فرو دهد، چه حکمی دارد؟⁽²⁾

اشکال ندارد بدون‌فرق بین عمدی و اتفاقی آن (حضرت امام و آیت‌الله‌سیستانی).

تعمد در مزج و استهلاک جایز نیست. بله، اتفاقی باشد، اشکال ندارد (آیات عظام خویی، اراکی و فاضل).

تعمد در مزج و استهلاک بنا بر احتیاط واجب، جایز نیست. بله، اتفاقی باشد، اشکال ندارد (آیت‌الله‌مکارم).

احتیاط واجب اجتناب گردد، بدون‌فرق بین عمدی و اتفاقی (آیات عظام گلپایگانی، تبریزی، صافی و نوری).

مسواک‌نکردن در شب ۶۹. اگر می‌داند یا احتمال می‌دهد که بقایای غذا در بین روز براثر مسواک نزدن فرو می‌رود، اگر مسواک نزند، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

الف. می‌داند که بقایای غذا در بین روز فرو می‌رود:

اگر در بین روز اتفاق افتاد، روزه‌اش باطل است و قضا دارد (مشهور).

اگر در بین روز اتفاق نیفتاد:

روزه‌اش باطل است و قضا دارد (آیات عظام فاضل، زنجانی، بهجت، گلپایگانی، صافی، خویی و سیستانی).

احتیاط واجب روزه‌اش باطل است و قضا دارد (حضرت امام و آیت‌الله‌نوری).

روزه صحیح است (آیت‌الله‌مکارم).

ب. احتمال می‌دهد بقایای غذا در بین روز فرو می‌رود، روزه‌اش باطل نیست؛ اگرچه در بین روز سهواً فرو رود (مشهور).

آب جمع‌شده در دهان  ۷۰. اگر به هر علتی آب دهان در داخل دهان جمع شود، آیا می‌توان آن را فرو داد؟⁽²⁾

اشکالی ندارد (مشهور).

اگر آب دهان خیلی زیاد و غیرمعمول باشد، احتیاط واجب، نباید فرو داد و در غیر این صورت اشکال ندارد (آیت‌الله‌بهجت).

اخلاط سر و سینه ۷۱. آیا فرودادن اخلاطی که از انتهای بینی می‌آید و یا در حلق است، روزه را باطل می‌کند؟⁽¹⁾

الف. داخل فضای دهان نشده، فرودادن آن اشکال ندارد (مشهور).

ب. داخل فضای دهان شده:

نباید فرو برد (آیت‌الله‌اراکی).

احتیاط واجب فرو نبرد (مشهور).

احتیاط مستحب فرو نبرد (آیات عظام سیستانی و زنجانی).

قطرۀ بینی و گوش و چشم ۷۲. چکاندن قطره در چشم یا گوش یا بینی، آیا مبطل روزه هست؟⁽²⁾

الف. قطرۀ بینی، اگر به حلق برسد، روزه را باطل می‌کند (حضرت امام و آیات عظام خویی، اراکی، گلپایگانی، فاضل، سیستانی، مکارم و بهجت).

ب. قطرۀ چشم و گوش:

۱. طعم یا بویش به حلق برسد:

روزه را باطل نمی‌کند (حضرت امام و آیات عظام خویی، اراکی، گلپایگانی، فاضل، سیستانی، مکارم و بهجت).

۲. عینش به حلق برسد، بدون‌استهلاک:

روزه را باطل نمی‌کند (حضرت امام و آیات عظام خویی، اراکی، گلپایگانی، فاضل و سیستانی).

روزه را باطل می‌کند (آیت‌الله‌بهجت).

بنا بر احتیاط واجب، روزه را باطل می‌کند (آیت‌الله‌مکارم).

 انفیه ۷۳. حکم انفیه (سعوط) چیست؟

کراهت دارد؛ ولی اگر بداند که به حلق می‌رسد، جایز نیست (مشهور).⁽¹⁾

 تزریقات ۷۴. آیا تزریقات (آمپول و سرم و خون)، روزه را باطل می‌کند؟⁽²⁾

اقسام تزریقات، روزه را باطل نمی‌کند (آیات عظام سیستانی، صافی، اراکی، گلپایگانی و نوری).

اقسام تزریقات، روزه را باطل نمی‌کند؛ ولی از تزریق در رگ مطلقاً پرهیز شود (آیت‌الله‌مکارم).

اقسام تزریقات، روزه را باطل نمی‌کند؛ ولی نسبت به سرم، به‌جای آب و غذا احتیاط واجب اجتناب شود و اگر به‌خاطر ضرورت استعمال شد، بنا بر احتیاط واجب، روزه را گرفته و بعداً نیز قضا کند (آیت‌الله‌وحید).

اقسام تزریقات، روزه را باطل نمی‌کند؛ ولی نسبت به سرم، به‌جای آب و غذا احتیاط واجب اجتناب شود. البته اگر شخص مرضی دارد که روزه برایش مضر است و احتیاج به سرم دارد، روزه بر او واجب نیست (آیات عظام خویی و تبریزی).

آمپول بی‌حس‌کننده و دارویی اشکال ندارد؛ ولی نسبت به غذایی:

۱. بنا بر احتیاط واجب خودداری کند (حضرت امام و آیت‌الله‌زنجانی).

۲. باید خودداری کند (آیات عظام فاضل و بهجت).

احتیاط واجب آن است که روزه‌دار از آمپول‌های مقوی یا مغذی و هر آمپولی که در رگ تزریق می‌شود و نیز انواع سرم‌ها خودداری کند و همچنین تزریق خون نیز بنا بر احتیاط واجب، مبطل روزه است؛ ولی آمپول بی‌حس‌کننده و آمپول دارویی که درعضله تزریق می‌شود، اشکال ندارد (مقام معظم رهبری).

 مضمضه‌کردن آب برای غیروضو ۷۵. آیا آب در دهان کردن به‌قصد خنک‌شدن دهان و بیرون‌ریختن آن، روزه را باطل می‌کند؟⁽¹⁾

خیر، اما کراهت دارد (مشهور).

مضمضه‌کردن با غیرآب یا داخل‌کردن اشیای دیگر در دهان ۷۶. آیا چیز دیگری غیر از آب، مثل خودکار در دهان کردن، روزه را باطل می‌کند؟⁽²⁾

خیر؛ اما کراهت دارد (آیات عظام خویی، فاضل و سیستانی).

خیر، کراهت آن‌هم ثابت نیست (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی و مکارم).

مضمضه‌کردن آب برای وضو ۷۷. آیا مضمضه‌کردن آب (سه مرتبه آب در دهان کردن و خارج‌نمودن) که قبل از وضو استحباب دارد، روزه را باطل نمی‌کند؟⁽³⁾

اگر انسان مطمئن نباشد که به حلق می‌رسد، اشکالی ندارد؛ بلکه کراهت هم ندارد (مشهور).

 فرورفتن غیراختیاری آب در هنگام مضمضه‌کردن ۷۸. ا گر کسی مضمضه کند و آب بی‌اختیار فرو رود، حکم روزه‌اش چیست؟⁽⁴⁾

الف. به‌قصد خنک‌شدن مضمضه کرده:

باید قضای آن را بگیرد و دادن کفاره واجب نیست (حضرت امام و آیات عظام نوری، فاضل، وحید، خویی، تبریزی، سیستانی، صافی، گلپایگانی، مکارم و زنجانی).

بنا بر احتیاط واجب، قضا نماید و دادن کفاره واجب نیست (آیت‌الله‌بهجت).

ب. بی‌جهت مضمضه کرده:

باید قضا کند و دادن کفاره واجب نیست (حضرت امام و آیات عظام خویی، وحید، تبریزی، مکارم، فاضل، زنجانی و نوری).

بنا بر احتیاط واجب، قضا کند و دادن کفاره واجب نیست (آیات عظام بهجت، صافی و گلپایگانی).

بنا بر احتیاط مستحب، قضا کند (آیت‌الله‌سیستانی).

ج. برای وضو مضمضه کرده:

قضا واجب نیست (حضرت امام و آیات عظام سیستانی، نوری، مکارم، گلپایگانی و صافی).

اگر برای وضوی نماز واجب باشد، قضا ندارد و اگر برای وضوی غیر نماز واجب، از غایات دیگر باشد، بنا بر احتیاط واجب، قضا کند و دادن کفاره واجب نیست (آیات عظام خویی، تبریزی، زنجانی، وحید و فاضل).

اگر برای وضوی نماز واجب یا مداوا باشد، قضا ندارد (آیت‌الله‌بهجت).

فرورفتن غیراختیاری آب از طریق بینی ۷۹. اگر شخص روزه‌دار، آب داخل بینی کند و بی‌اختیار فرو رود، حکم روزه‌اش چیست؟⁽¹⁾

روزه‌اش صحیح است و قضا بر او واجب نیست (مشهور).

فرورفتن غیر آب از طریق دهان ۸۰. اگر شخص روزه‌دار غیرآب، چیز دیگری را در دهان ببرد و بی‌اختیار فرو رود، حکم روزه‌اش چیست؟⁽²⁾

روزه‌اش صحیح است و قضا بر او واجب نیست (مشهور).

اگر آن چیز مایع نباشد، روزه‌اش صحیح است و قضا بر او واجب نیست؛ ولی اگر آن چیز مایع باشد، حکم فرورفتن آب در هنگام مضمضه‌کردن را دارد (آیت‌الله‌مکارم).

جویدن آدامس ۸۱. حکم جویدن آدامس، سقز (صمغ درخت بن⁽³⁾است) و کندر و مانند آن چیست؟⁽⁴⁾

اگر اجزایی از آن جدا نشده و به حلق نرسد، اشکالی ندارد؛⁽¹⁾ولی چنانچه اجزایی از آن جدا می‌شود، فرودادن آن، روزه را باطل می‌کند⁽²⁾(مشهور).

چنانچه هیچ طعمی نداشته باشد که به حلق برود، روزه صحیح است؛ لکن این عمل برای روزه‌دار پسندیده نیست و تظاهر به آن از بعضی جهات اشکال دارد (آیت‌الله‌صافی).

ناس و داروی زیرزبانی ۸۲. حکم زیر زبان گذاشتن ناس، داروهای زیرزبانی و مانند آن چیست؟⁽³⁾

اگر چیزی از حلق پایین نرود، اشکال ندارد⁽⁴⁾(مشهور).

احتیاط واجب، از مواد مخدری که از راه بینی یا زیر زبان جذب می‌شود، خودداری کند و اگر آب دهان مخلوط با مادۀ ناس را فرو ببرد، موجب بطلان روزه‌اش می‌شود (مقام معظم رهبری).

[در مورد ناس] اگر چیزی به حلق نرسد، ازجهت

روزه اشکال ندارد (آیت‌الله‌بهجت).

شیء مزبور (نسوار که از تنباکو و آهک تهیه می‌شود و در دهان می‌گذارند و مقداری هم سبب بی‌حالی می‌شود) مطمئناً برای روزه اشکال دارد و در غیر حال روزه نیز استفاده از آن شرعاً بدون‌اشکال نیست (آیت‌الله‌مکارم).

واردکردن انگشت به حلق ۸۳. آیا شخص روزه‌دار جایز است انگشتش را عمداً در حلقش فرو ببرد؟ ⁽¹⁾

بلی، اشکال ندارد؛ چون بر این کار صدق خوردن نمی‌شود (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل، سیستانی و مکارم).

بنا بر احتیاط واجب، از این کار اجتناب کند (آیت‌الله‌گلپایگانی).

آندوسکپی ۸۴. آیا لولۀ آندوسکپی و مانند آن از وسایل پزشکی را که از حلق پایین می‌دهند، موجب بطلان روزه است؟⁽²⁾

اگر همراه آن‌ها چیزی وارد حلق نشود، اشکال ندارد (مقام معظم رهبری و آیات عظام امام، خویی، فاضل، سیستانی و مکارم).

بنا بر احتیاط واجب، برای روزه اشکال دارد (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

روزه را باطل می‌کند (آیت‌الله‌بهجت).

 اقسام کرم‌ها ۸۵. استفاده از کرم و پماد و حنا و مانند آن برای روزه چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

اشکال ندارد (مشهور).

دومین مفطر: جماع

۸۶. اگر جماع (دخول) صورت بگیرد، اما انزال نشود (منی خارج نگردد)، آیا بازهم روزه باطل است؟ ⁽²⁾

دخول (تمام ختنه‌گاه نه بعض آن) بدون‌خارج‌شدن منی نیز باطل‌کنندۀ روزه است؛ چه قصد انزال داشته باشد یا نه و چه انزال بشود یا نشود (تمام مراجع عظام تقلید).

شک در دخول ۸۷. اگر شک در دخول یا مقدار آن داشته باشد، حکم روزه‌اش چگونه است؟

ازجهت دخول، روزه‌اش باطل نیست؛ اما اگر قصد دخول را داشته، حکم قصد قاطع را دارد که بحثش گذشت (تمام مراجع عظام تقلید).⁽³⁾

دخول غیرآلت ۸۸. آیا داخل‌کردن انگشت و مانند آن در دبر یا قبل، روزۀ زن یا مرد را باطل می‌کند؟

خیر، این کار فی‌نفسه و به‌خودی‌خود اشکال ندارد (تمام مراجع عظام تقلید).⁽¹⁾

اجبار یکی از زوجین دیگری را بر جماع یا غیرجماع ۸۹. اگر در ماه مبارک رمضان یکی از زوجین طرف دیگر را بر آمیزش یا کار دیگری که روزه را باطل می‌کند، مجبور کند، حکم روزۀ کسی‌که مجبور شده، چیست؟ کفارۀ آن برعهدۀ کیست؟

اگر اجبار در حدی باشد که از اختیار فرد خارج باشد، روزۀ کسی‌که مجبور شده، باطل نمی‌شود (تمام مراجع عظام تقلید).⁽²⁾

اما کفارۀ آن:⁽³⁾

الف. زن، شوهر را مجبور کرده:

کفارۀ شخصی که مجبور شده است، بر هیچ‌کدام واجب نیست (تمام مراجع عظام تقلید).

ب. شوهر، زن را مجبور کرده:

۱. اجبار بر غیرجماع کرده:

کفارۀ شخصی که مجبور شده است، بر

هیچ‌کدام واجب نیست (تمام مراجع عظام تقلید).

۲. اجبار بر جماع کرده:

 الف. شوهر عذر نداشته و روزه بر او واجب بوده:

 شوهر باید کفارۀ روزۀ خودش و روزۀ زن را بدهد (تمام مراجع عظام تقلید).

شوهر بایدکفارۀ روزه خودش و بنا بر احتیاط واجب، کفارۀ روزۀ زن را نیز بدهد (آیات عظام زنجانی و سیستانی).

 ب. شوهر عذر داشته، مثلاً مریض بوده و روزه بر او واجب نبوده:

بنا بر احتیاط واجب، باید کفارۀ زن را بدهد (حضرت امام و آیت‌الله‌بهجت).

کفاره بر مرد نیز واجب نیست (آیات عظام گلپایگانی، اراکی، فاضل، تبریزی، زنجانی، سیستانی، صافی، مکارم، نوری و وحید).

اجبار مرد، زن اجنبیه را بر زنا ۹۰. اگر مرد به‌اجبار با زنی زنا کند، حکم روزۀ زن چیست؟ کفارۀ آن برعهدۀ کیست؟⁽¹⁾

اگر اجبار در حدی باشد که از اختیار زن خارج باشد، روزۀ او باطل نمی‌شود و بر هیچ‌کدام نیز کفاره واجب نیست (مشهور).

اگر اجبار در حدی باشد که از اختیار زن خارج باشد، روزۀ او، باطل نمی‌شود؛ ولی بنا بر احتیاط واجب، مرد باید کفارۀ زن را بدهد (آیت‌الله‌مکارم).

جماع اختیاری پس از اجبار ۹۱. اگر ابتدا شوهر، زن را مجبور بر نزدیکی کند، به‌طوری‌که زن هیچ اختیاری ندارد، اما در بین جماع، زن راضی شود و اجبار مذکور رفع گردد، حکم روزۀ زن و کفارۀ آن چیست؟⁽¹⁾

روزۀ زن باطل می‌شود؛ ولی نسبت به کفاره:

باید مرد دو کفاره بدهد و زن یک کفاره (حضرت امام و آیات عظام بهجت، تبریزی، زنجانی، نوری و وحید).

احتیاط واجب، مرد دو کفاره و زن یک کفاره بدهند (آیات عظام خویی، گلپایگانی، فاضل، اراکی و صافی).

احتیاط واجب مرد دو کفاره بدهد و بر زن چیزی جز قضا لازم نیست (آیت‌الله‌مکارم).

بر هرکدام یک کفاره است (آیت‌الله‌سیستانی).

اکراه بر جماع یا غیرجماع ۹۲. اگر روزه‌دار را اکراه کنند که روزۀ خود را با جماع یا غیر آن باطل کند، مثلاً به او بگویند: «اگر غذا نخوری یا راضی به جماع نشوی، ضرر مالی یا جانی به تو می‌زنیم» و خودش برای جلوگیری از ضرر با اختیار خود، چیزی بخورد یا جماع کند، حکم روزه و کفارۀ آن چیست؟⁽²⁾

قضا فقط لازم است (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، گلپایگانی، فاضل، وحید،

صافی، زنجانی، نوری و مکارم).

اگر مورد اکراه خوردن، آشامیدن یا جماع باشد، قضا لازم است و در غیر آن‌ها، بنا بر احتیاط واجب، قضا کند (آیت‌الله‌سیستانی).

جماع در حال فراموشی ۹۳. اگر یکی از زوجین یا هر دوی آن‌ها فراموش کنند که روزه‌اند و جماع کنند، آیا روزۀ هر دو باطل است؟⁽¹⁾

هرکدام که فراموش کرده، روزه‌اش صحیح است و دیگری که فراموش نکرده، روزه‌اش باطل است (تمام مراجع عظام تقلید).

تفخیذ ۹۴. آیا تفخیذ و مانند آن روزه، را باطل می‌کند؟⁽²⁾

الف. منی خارج نشده:

درصورتی‌که شخص قصد خروج منی را نداشته باشد و از عادتش هم خروج منی نباشد، روزه صحیح است (تمام مراجع عظام تقلید).

درصورتی‌که شخص قصد خروج منی را داشته باشد، حکم نیت قاطع را دارد که قبلاً بیان شد.

ب. منی خارج شده:

اگر شخص قصد خروج منی را داشته یا از عادتش خروج منی بوده، روزه‌اش باطل می‌شود؛ ولی اگر

شخص قصد خروج منی را نداشته و از عادتش هم خروج منی نبوده است:

۱. اطمینان داشته که منی خارج نمی‌شود:

روزه‌اش صحیح است؛ ولی اگر شوخی را ادامه دهد تاآنجاکه نزدیک است منی خارج شود و خودداری نکند تا خارج گردد، روزه‌اش باطل است (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل، سیستانی، نوری، مکارم، گلپایگانی، تبریزی، وحید، زنجانی و صافی).

۲. وثوق یا اطمینان نداشته است که منی خارج می‌شود:

روزه‌اش صحیح است (حضرت امام).

روزه‌اش باطل می‌شود (آیات عظام سیستانی، خویی، وحید، تبریزی، فاضل، مکارم، گلپایگانی و نوری).

بنا بر احتیاط واجب، روزه‌اش باطل می‌شود (آیت‌الله‌اراکی).

۹۵. در فرض مسئلۀ قبل که از شخص منی خارج شده، درحالی‌که وثوق یا اطمینان به خارج‌نشدن آن نداشته است، آیا کفاره بر او واجب می‌شود یا قضای تنها کافی است؟⁽¹⁾

قضا کافی است (آیات عظام خویی، وحید، تبریزی، فاضل، مکارم و نوری).

قضا و کفارۀ هر دو واجب می‌شود (آیت‌الله‌گلپایگانی).

چنانچه خروج منی دراثر تماس بدنی با زن بوده،

مثل ملاعبه، بوسیدن، لمس‌کردن، قضا و کفارۀ هر دو واجب می‌شود؛ اما در غیر مباشرت با زن، قضا کافی است (آیت‌الله‌سیستانی).

سومین مفطر: استمنا

۹۶. استمنا چیست؟

استمنا، یعنی اینکه مرد با خود یا به‌وسیلۀ دیگری، بدون‌جماع، کاری کند که منی از او بیرون آید (تمام مراجع عظام تقلید).⁽¹⁾

استمنا بدون خروج منی ۹۷. اگر به‌قصد بیرون‌آمدن منی کاری کند، درصورتی‌که منی بیرون نیاید، حکم روزه‌اش چیست؟⁽²⁾

روزه‌اش باطل می‌شود (آیات عظام اراکی، مکارم، نوری، صافی، گلپایگانی، خویی، تبریزی، وحید و نوری).

دومرتبه نیت روزه نکند، روزه‌اش باطل است و اگر دوباره نیت کند، باید بنا بر احتیاط لازم، روزۀ آن روز را تمام کند و قضا نماید (آیت‌الله‌سیستانی).

روزه‌اش باطل نمی‌شود (حضرت امام و آیت‌الله‌فاضل).

ملاک منی ۹۸. ملاک منی در زن‌ها و مردها و افراد مریض درصورت شک در منی‌بودن مایع خارج‌شده از آن ها چیست؟⁽¹⁾

الف. در مردها:

ملاک، داشتن هر سه نشانه باهم است؛ یعنی جستن همراه با شهوت و سستی (مقام معظم رهبری و حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، فاضل، سیستانی، وحید، نوری و زنجانی).

ملاک جستن همراه با شهوت است (آیت‌الله‌مکارم).

ملاک جستن همراه با شهوت یا سستی می‌باشد (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

ملاک جستن همراه با شهوت است و اگر فقط شهوت بود، باید احتیاطاً غسل کند و درصورتی‌که قبل از خروج آن مایع وضو نداشته، وضو هم بگیرد (آیت‌الله‌بهجت).

ب. در زن‌ها:

ملاک صدق انزال ⁽²⁾همراه با شهوت است (حضرت امام، مقام معظم رهبری، آیات عظام فاضل، سیستانی، وحید، مکارم، صافی⁽³⁾و زنجانی).

ملاک جستن همراه شهوت یا سستی می‌باشد (آیت‌الله‌گلپایگانی).

ملاک، داشتن هر سه نشانه باهم است؛ یعنی جستن و شهوت و سستی هر سه باهم؛ ولی اگر شهوت و سستی بدون‌جستن بود، بنا بر احتیاط واجب، غسل کند و درصورتی‌که قبل از خروج آن مایع وضو نداشته، وضو هم بگیرد (آیت‌الله‌خویی).

ملاک شهوت همراه سستی می‌باشد (آیت‌الله‌نوری).

ملاک جستن همراه با شهوت است و اگر فقط شهوت بود، باید احتیاطاً غسل کند و درصورتی‌که قبل از خروج آن مایع، وضو نداشته وضو هم بگیرد (آیت‌الله‌بهجت).

ج. در اشخاص مریض:

ملاک فقط شهوت است (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، وحید، سیستانی، فاضل، صافی و تبریزی).

ملاک شهوت همراه سستی است (آیات عظام خویی و نوری).

ملاک جستن همراه با شهوت است و اگر فقط شهوت بود، باید احتیاطاً غسل کند و درصورتی‌که قبل از خروج آن مایع، وضو نداشته، وضو هم بگیرد (آیت‌الله‌بهجت).

اگر به مریض، حالت شهوت دست دهد و آبی خارج شود که احتمال دهد منی است، حکم منی را دارد؛ هرچند بیرون‌آمدن آن با شهوت نباشد و دو نشانۀ دیگر را هم نداشته باشد (آیت‌الله‌زنجانی).

 نگاه شهوت‌آلود ۹۹. آیا نگاه‌کردن به همسر یا غیرهمسر یا عکس و فیلم مربوط به همسر یا غیرهمسر، همراه با شهوت روزه را باطل می‌کند؟⁽¹⁾

اگر به‌قصد انزال (خارج‌شدن منی) نباشد و انزال هم نشود، روزه باطل نمی‌شود؛ گرچه تحریک شهوت ازطریق حرام، گناه دارد و ازطریق حلالش هم برای روزه‌دار کراهت دارد (تمام مراجع عظام تقلید).

استمنای زنان و مردان ۱۰۰. آیا فرقی بین زن و مرد در بطلان روزه به‌وسیلۀ استمنا وجود دارد؟

 خیر، فرقی بین زن و مرد در بطلان روزه به‌وسیلۀ استمنا وجود ندارد؛ چه از راه حلال باشد، مثلاً بین زن و شوهر یا از راه حرام، یعنی خودارضایی یا غیر آن (تمام مراجع عظام تقلید).⁽²⁾

خوابیدن در روز با علم به احتلام ۱۰۱. روزه‌داری که می‌داند اگر بخوابد، محتلم می‌شود، آیا در بین روز جایز است بخوابد؟

جایز است بخوابد؛ گرچه در بین خواب محتلم هم بشود؛ ولی احتیاط مستحب آن است که نخوابد (تمام مراجع عظام تقلید).⁽³⁾

 بیدارشدن در هنگام خروج منی  ۱۰۲. اگر روزه‌دار در خواب محتلم شده و درحال خروج منی از خواب بیدار شود، حکم روزه‌اش چیست؟

روزه‌اش صحیح است و لازم نیست پس از بیدارشدن، از خروج منی جلوگیری کند؛ حتی اگر برایش ضرری نداشته باشد (تمام مراجع عظام تقلید).⁽¹⁾

خروج منی شخص محتلم با ادرار یا استبرا  ۱۰۳. اگر روزه‌داری که محتلم شده، بداند به‌واسطۀ ادرار یا استبرا، باقی‌ماندۀ منی از او بیرون می‌آید، آیا می‌تواند ادرار یا استبرا کند؟⁽²⁾

الف. اگر ادرار یا استبرا قبل از غسل باشد، اشکال ندارد و روزه‌اش صحیح است (تمام مراجع عظام تقلید).

ب. اگر ادرار یا استبرا بعد از غسل باشد:

نمی‌تواند ادرار یا استبرا کند (حضرت امام و آیت‌الله‌صافی).

بنا بر احتیاط واجب نمی‌تواند ادرار یا استبرا کند (آیات عظام خویی، تبریزی، وحید و فاضل).

اشکال ندارد و روزه‌اش صحیح است (آیات عظام سیستانی، بهجت و مکارم).

 لزوم ادرار قبل از غسل برای محتلمی که می‌داند بعد از غسل، منی از او خارج می‌شود  ۱۰۴. روزه‌داری که محتلم شده، اگر بداند درصورتی‌که قبل از غسل ادرار نکند، باقی‌ماندۀ منی بعد از غسل، از او خارج می‌شود، آیا واجب است قبل از غسل ادرار کند؟⁽¹⁾

بنا بر احتیاط واجب، لازم است ادرار کند (حضرت امام و آیات عظام صافی، خویی، تبریزی، وحید، گلپایگانی و نوری).

لازم نیست ادرارکند (آیات عظام سیستانی، بهجت، مکارم، زنجانی و مکارم).

خروج منی شخص غیرمحتلم با ادرار ۱۰۵. اگر شخصی بیماری‌ای دارد که یقین دارد همراه ادرارش منی خارج می‌شود، آیا جایز است درحال روزه ادرار کند و اگر ادرار کند، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽²⁾

بلی، می‌تواند ادرار کند و اگر بی‌اختیار منی خارج شود، روزه‌اش صحیح است و باید برای نماز غسل کند (مقام معظم رهبری).

خیر، بلکه واجب است تاحدی‌که برایش ضرر قابل‌توجه ندارد، از خروج ادرار جلوگیری کند؛ ولی اگر به‌واسطۀ جلوگیری‌کردن، ضرر قابل‌توجهی به شخص وارد می‌شود، جایز است ادرار کند و به‌واسطۀ ادرار، فقط روزه‌اش باطل می‌شود و کفاره بر او واجب نمی‌شود (آیت‌الله‌خویی).

خیر، بلکه واجب است تاحدی‌که برایش ضرر قابل‌توجه ندارد، از خروج ادرار جلوگیری کند؛ ولی اگر به‌واسطۀ جلوگیری‌کردن، ضرر قابل‌توجهی به شخص وارد می‌شود، روزه از این شخص صحیح نیست؛ بلکه باید ادرار کند و به‌واسطۀ ادرار، فقط روزه‌اش باطل می‌شود و کفاره بر او واجب نمی‌شود (آیت‌الله‌تبریزی).

خیر، بلکه واجب است تاحدی‌که حرجی نباشد یا برایش ضرر قابل‌توجه ندارد، از خروج ادرار جلوگیری کند؛ ولی اگر به‌حد حرج برسد، یا به‌واسطۀ جلوگیری‌کردن، ضرر قابل‌توجهی به شخص وارد می‌شود، جایز است ادرار کند و به‌واسطۀ ادرار نیز روزه‌اش باطل نمی‌شود (آیت‌الله‌صافی).

اگر منی بی‌اختیار با ادرار خارج می‌شود و یقین داشته باشد که منی است، هرچند غسل واجب می‌شود، لیکن روزه باطل نمی‌شود (آیت‌الله‌فاضل).

در فرض سؤال، روزه‌اش باطل نمی‌شود (آیت‌الله‌مکارم).

غسل‌نکردن برای احتلام در روز ۱۰۶. اگر روزه‌دار بعد از نماز صبح محتلم شود و تا غروب غسل نکند، آیا روزه‌اش صحیح است؟⁽¹⁾

 بلی، روزه‌اش صحیح است و واجب نیست فوراً غسل کند؛ بلکه برای نماز یا مانند آن باید غسل کند (تمام مراجع عظام تقلید).

چهارمین مفطر: بقای بر جنابت تا اذان صبح

۱۰۷. اگر شخص تا اذان صبح جنب بماند، حکم روزه‌اش نسبت به روزه‌های زیر چیست؟ الف. مستحبی؛ ب. واجب معین؛ ج. واجب غیرمعین؛ د. ماه رمضان؛ ه . قضای ماه رمضان.

الف. بقای بر جنابت در روزۀ مستحبی: روزه صحیح است (تمام مراجع عظام تقلید).⁽¹⁾

ب. بقای بر جنابت در روزۀ واجب معین (غیر ماه رمضان):

روزه صحیح است؛ اگرچه ازروی عمد باشد (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، گلپایگانی، فاضل، صافی، سیستانی، وحید، مکارم، زنجانی و نوری).⁽²⁾

روزه صحیح است، اگر غیرعمد باشد؛ ولی اگر عمدی باشد، روزه‌اش محل اشکال است (آیت‌الله‌اراکی).⁽³⁾

روزه صحیح است، اگر غیرعمدی یا ازروی فراموشی باشد (آیت‌الله‌بهجت).⁽⁴⁾

ج. بقای بر جنابت در روزۀ واجب غیرمعین (غیرقضای ماه رمضان):

روزه صحیح است؛ اگرچه عمدی باشد (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، گلپایگانی، فاضل، صافی، سیستانی، وحید، مکارم، زنجانی و نوری).⁽¹⁾

روزه باطل است؛ اگرچه غیرعمدی باشد (آیت‌الله‌بهجت).⁽²⁾

د. بقای بر جنابت در روزۀ ماه رمضان:

۱. بقای عمدی:⁽³⁾

روزه باطل است (مشهور).

بنا بر احتیاط واجب، روزه باطل است (آیت‌الله‌مکارم).

 باید روزۀ آن روز را تمام کند و بنا بر احتیاط واجب، آن را به‌نیت قربت مطلقه انجام دهد. سپس باید روز دیگری را نیز روزه بگیرد و چون معلوم نیست روزۀ آن روز دیگر، قضاست یا عقوبت است، آن روز را نیز به‌قصد ما‌فی‌الذمه روزه بگیرد (آیت‌الله‌سیستانی).

۲. بقای ازروی فراموشی غسل:⁽⁴⁾

روزه باطل است (مشهور).

بنا بر احتیاط واجب، روزه باطل است (آیت‌الله‌مکارم).

اگر بعد از گذشتن ماه رمضان یادش بیاید، باید قضا کند؛ اما اگر در ماه رمضان یادش بیاید،

قضا واجب نیست؛ لکن بنا بر احتیاط مستحب، بعد از گذشت یک هفته یا جمعه قضا نماید (آیت‌الله‌زنجانی).

۳. بقای غیرعمدی:⁽¹⁾

روزه صحیح است (تمام مراجع عظام تقلید).

۴. بقای بر جنابت به‌خاطر جهل به حکم وجوب غسل جنابت:⁽²⁾

چه شخص جاهل قاصر باشد و چه جاهل مقصر باشد، روزه‌اش باطل است (مقام معظم رهبری و آیات عظام خویی، وحید و بهجت).

اگر شخص، جاهل مقصر باشد، روزه‌اش باطل است؛ بلکه بنا بر احتیاط واجب، جاهل قاصر نیز روزه‌اش باطل است (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی و نوری).

اگر شخص جاهل قاصر غیرمتردد نسبت به عدم‌وجوب غسل باشد یا تکیه بر حجت شرعی داشته، روزه‌اش صحیح است؛ و الا روزه‌اش باطل است (آیت‌الله‌سیستانی).

ه . بقای بر جنابت در روزۀ قضای ماه رمضان:

۱. بقای عمدی:⁽³⁾

روزه باطل است (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، بهجت، اراکی، فاضل، سیستانی، وحید، مکارم و نوری).

بنا بر احتیاط واجب، روزه باطل است (آیت‌الله‌مکارم).

اگر وقت وسعت داشته باشد؛ روزه باطل است و اگر وقت تنگ است، بنا بر احتیاط واجب، روزۀ آن روز را بگیرد و عوض آن را هم بعد از ماه مبارک بگیرد (آیات عظام گلپایگانی، صافی و زنجانی).

۲. بقای غیرعمدی:⁽¹⁾

روزه باطل است (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، اراکی، فاضل، وحید و نوری).

اگر وقت وسعت داشته باشد، روزه باطل است و اگر وقت تنگ است، بنا بر احتیاط واجب، روزۀ آن روز را بگیرد و عوض آن را هم بعد از ماه مبارک بگیرد (آیات عظام گلپایگانی، صافی و زنجانی).

روزه صحیح است (آیت‌الله‌سیستانی).

در وسعت وقت روزه باطل است و در تنگی وقت روزه صحیح است (آیت‌الله‌بهجت).

بنا بر احتیاط واجب، روزه باطل است (آیت‌الله‌مکارم).

۳. بقای ازروی فراموشی غسل:⁽²⁾

حکم بقای غیرعمدی را دارد (تمام مراجع عظام تقلید).

۴. بقای بر جنابت به‌خاطر جهل به حکم وجوب غسل جنابت،⁽³⁾حکم بقای غیرعمدی را دارد

(تمام مراجع عظام تقلید).

شک در بقای بر جنابت به‌خاطر شک در انجام غسلش ۱۰۸. اگر شخصی در ماه مبارک رمضان بعد از مثلاً یک هفته شک کند غسلش را انجام داده یا نه، حکم روزه‌هایی که گرفته، چیست؟⁽¹⁾

اگر در این امور کثیرالشک است، به شکش اعتنا نکند. در غیر این صورت، روزه‌هایی را که بعد از جنابت گرفته است، قضا کند (مقام معظم رهبری).

روزه‌هایی که گرفته، قضا ندارد؛ ولی برای روزه‌های بعدی باید غسل نماید (آیات عظام وحید، فاضل و نوری).

در فرض سؤال باید روزه‌های این مدت را به‌تدریج قضا نماید (آیت‌الله‌مکارم).

شروع اذان در وسط غسل ۱۰۹. اگر در ماه رمضان به‌اعتقاد اینکه برای غسل جنابت وقت دارد، مشغول غسل شود و در بین غسل اذان شروع شود، حکم روزه‌اش چیست؟

روزه‌اش صحیح است (تمام مراجع عظام تقلید).⁽²⁾

جنب‌شدن با تخیلِ داشتن وقت برای غسل ۱۱۰. اگر به‌گمان اینکه برای غسل وقت دارد، خود را جنب کند و بعد بفهمد وقت تنگ بوده، حکم

چیست؟ ⁽¹⁾

چنانچه تیمم کند، روزه‌اش صحیح است (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، صافی، تبریزی، سیستانی و زنجانی).

اگر جست‌وجو کرده، روزه صحیح و اگر بدون‌جست‌وجو بوده، با تیمم روزه بگیرد و بنا بر احتیاط واجب، روزۀ آن روز را قضا کند (آیات عظام خویی و وحید).

جنب‌شدن بدون‌داشتن وقت برای تیمم‌کردن ۱۱۱. حکم کسی‌که در شب ماه رمضان خود را جنب کند، درحالی‌که برای هیچ‌کدام از غسل و تیمم وقت ندارد، چیست؟ ⁽²⁾

روزه‌اش باطل است و قضا و کفاره بر او واجب می‌شود (حضرت امام و آیات عظام اراکی، خویی، تبریزی، سیستانی، وحید و زنجانی).

اشکال دارد و احتیاطاً قضا و کفاره به جا آورد (آیت‌الله‌مکارم).

تأخیر عمدی غسل جنابت و تیمم‌کردن در تنگی وقت ۱۱۲. اگر جنب تا نزدیک اذان صبح عمداً غسل نکند و در تنگی وقت تیمم نماید، حکم روزه‌اش چیست؟⁽³⁾

الف. روزۀ ماه رمضان:

روزه صحیح است (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل، مکارم، سیستانی، تبریزی، نوری، گلپایگانی، بهجت و زنجانی).

بنا بر احتیاط واجب، تیمم کند و روزه را بگیرد و قضای آن را هم به جا آورد (آیات عظام وحید و صافی).

ب. روزۀ قضای ماه رمضان:

روزه‌اش صحیح است (مقام معظم رهبری و آیت‌الله‌فاضل).

در قضای موسع، روزه باطل است و در قضای رمضان که وقتش تنگ شده، احتیاط واجب آن است که با تیمم آن روز را روزه بگیرد و بعد هم آن را مجدداً به جا آورد (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

در خصوص قضای ماه مبارک، احتیاط آن است که روزه را اعاده کند (آیت‌الله‌نوری).

در روزۀ قضای ماه رمضان، هرچند مرتکب گناه می‌شود، اما روزه‌اش صحیح است (آیت‌الله‌مکارم).

کفایت تیمم بدل از غسل برای نماز ۱۱۳. کسی‌که در تنگی وقت قبل از اذان صبح، به‌جهت جنابت تیمم کند، آیا می‌تواند با آن نماز بخواند یا باید غسل کند؟

بنا بر احتیاط واجب، باید برای نماز صبح غسل کند (حضرت امام).⁽¹⁾

باید برای نماز صبح غسل کند (آیات عظام فاضل، سیستانی، وحید، تبریزی، بهجت، صافی،

مکارم و نوری).⁽¹⁾

حکم خوابیدن جنب با احتمال بیداری ۱۱۴. اگر جنب در شب ماه رمضان احتمال بدهد که اگر بخوابد، برای غسل‌کردن تا قبل از اذان صبح بیدار می‌شود، آیا می‌تواند بخوابد؟ برای بار دوم و سوم و یا بیشتر، اگر بیدار شود، آیا بازهم می‌تواند بخوابد؟⁽²⁾

بله، می‌تواند بخوابد و برای جواز، فرقی بین خواب‌ها وجود ندارد (حضرت امام و آیات عظام خویی، وحید و زنجانی).

بلی، می‌تواند بخوابد؛ ولی احتیاط واجب این است که در دفعۀ دوم که بیدار شد، نخوابد تا غسل کند (آیت‌الله‌مکارم).

درصورتی‌که عادتاً خواب نمی‌ماند، می‌تواند بخوابد و برای جواز، فرقی بین خواب‌ها وجود ندارد (آیت‌الله‌فاضل).

اگر اطمینان به بیدارشدن از خواب اول یا دوم دارد یا نخوابیدن برایش عسر و حرج شخصی دارد، می‌تواند بخوابد؛ و الا بنا بر احتیاط واجب، نمی‌تواند بخوابد (آیت‌الله‌بهجت).

اگر عادت یا اطمینان به بیدارشدن ندارد، بنا بر احتیاط واجب، نباید بخوابد و برای جواز فرقی بین خواب‌ها وجود ندارد (آیات عظام گلپایگانی، تبریزی، سیستانی و صافی).

انواع خواب‌ها ۱۱۵. منظور از خواب اول چیست؟⁽¹⁾

الف. برای فردی که در بیداری جنب می‌شود:

اولین خواب بعد از جنابت، خواب اول محسوب می‌شود.

ب. برای فردی که در خواب جنب شده است (محتلم شده است):

خوابی که در آن احتلام صورت گرفته است، خواب اول حساب می‌شود. بنابراین اگر پس از بیدارشدن از خواب احتلام دوباره بخوابد و تا اذان صبح بیدار نشود، حکم خواب دوم را دارد (آیات عظام سیستانی و زنجانی).

خوابی که در آن احتلام صورت گرفته است، بنا بر احتیاط واجب، خواب اول حساب می‌شود. بنابراین اگر پس از بیدارشدن از خواب احتلام دوباره بخوابد و تا اذان صبح بیدار نشود، بنا بر احتیاط واجب، حکم خواب دوم را دارد (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

خوابی که در آن احتلام صورت گرفته است، خواب اول حساب نمی‌شود؛ بنابراین اگر پس از بیدارشدن از خواب احتلام، دوباره بخوابد، حکم خواب اول را دارد (مشهور).

خواب‌ماندن جنب همراه تصمیم بر غسل‌کردن الف. خواب اول ۱۱۶. اگر شخص در شب ماه رمضان در بیداری جنب شود و بخوابد، درحالی‌که تصمیم داشته قبل از اذان غسل کند، ولی خواب بماند، حکم روزه‌اش چیست؟⁽¹⁾

اگر احتمال می‌داده بیدار می‌شود، روزه‌اش صحیح است (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، فاضل، مکارم و نوری).

اگر اطمینان داشته بیدار می‌شود، روزه‌اش صحیح است (آیات عظام سیستانی، بهجت، وحید و زنجانی).

اگر عادت یا اطمینان به بیدارشدن داشته باشد، روزه‌اش صحیح است (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

ب. خواب غیراول ۱۱۷. شخص جنب در شب ماه رمضان از خواب دوم یا بیشتر بیدار می‌شود و دوباره می‌خوابد، درحالی‌که تصمیم داشته قبل از اذان غسل کند؛ ولی خواب می‌ماند. روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽²⁾

اگر احتمال می‌داده که بیدار می‌شود، فقط باید روزۀ آن روز را قضا کند و کفاره بر او واجب نمی‌شود (حضرت امام و آیات عظام خویی، وحید، تبریزی و نوری).

اگر عادت یا اطمینان به بیدارشدن داشته، فقط باید روزۀ آن روز را قضا کند و کفاره بر او واجب نمی‌شود (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

اگر اطمینان داشته بیدار می‌شود، باید روزۀ آن روز را قضا کند و کفاره بر او واجب نمی‌شود (آیات عظام سیستانی و زنجانی).

اگر احتمال می‌داده بیدار می‌شود، فقط باید روزۀ آن روز را قضا کند و نسبت به کفاره در خواب سوم و یا بیشتر، بنا بر احتیاط واجب کفاره نیز بدهد؛ به‌خلاف خواب دوم که فقط قضا کافی است (آیت‌الله‌فاضل).

اگر اطمینان داشته بیدار می‌شود، باید روزۀ آن روز را قضا کند و نسبت به کفاره در خواب سوم و یا بیشتر، کفاره نیز بدهد و در خواب دوم بنا بر احتیاط واجب، کفاره بدهد (آیت‌الله‌بهجت).

خواب‌ماندن جنب همراه علم به بیدارنشدن ۱۱۸. اگر جنب در شب ماه رمضان بداند که اگر بخوابد، تا صبح بیدار نمی‌شود، نباید بخوابد (آیت‌الله‌سیستانی: بنا بر احتیاط واجب). چنانچه بخوابد و خواب بماند، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

روزه‌اش باطل و قضا و کفاره بر او واجب می‌شود (مشهور).

باید روزۀ آن روز را تمام کند و قضا و کفاره بر او واجب می‌شود (آیت‌الله‌سیستانی).

روزه‌اش اشکال دارد و بنا بر احتیاط واجب، باید قضا و کفاره هم باید بدهد (آیت‌الله‌مکارم).

آگاه‌شدن محتلم بعد از اذان صبح از جنابتش ۱۱۹. وظیفۀ کسی‌که بعد از اذان صبح بیدار می‌شود و خود را محتلم می‌بیند، در مورد روزۀ آن روز چیست؟⁽¹⁾

۱. روزۀ ماه رمضان: روزه‌اش صحیح است؛ اگرچه که بداند قبل از اذان محتلم شده (تمام مراجع عظام تقلید).

۲. روزۀ قضای ماه رمضان:

الف. اگر نداند قبل از اذان صبح محتلم شده یا بعدش، روزه‌اش صحیح است (تمام مراجع عظام تقلید).

ب. اگر بداند قبل از اذان محتلم شده:

وقت قضا تنگ نیست:

روزه باطل است (حضرت امام و آیات عظام خویی، نوری، گلپایگانی، صافی، اراکی، فاضل و زنجانی).

به‌احتیاط واجب روزه باطل است (آیات عظام مکارم و وحید).

روزه صحیح است (آیات عظام تبریزی و سیستانی).

وقت قضا تنگ است:

روزه باطل است (حضرت امام و آیات عظام خویی و نوری).

روزه صحیح است (آیات عظام تبریزی، سیستانی و مکارم).

به‌احتیاط واجب، آن روز را روزه بگیرد و یک روز دیگر را نیز روزه بگیرد (آیات عظام گلپایگانی، صافی، فاضل، اراکی و زنجانی).

۳. روزۀ واجب معین:

روزه صحیح است (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، گلپایگانی، فاضل، صافی، سیستانی، وحید، اراکی، بهجت، نوری، مکارم و زنجانی).

۴. روزۀ واجب غیرمعین:

روزه صحیح است (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، گلپایگانی، فاضل، صافی، سیستانی، وحید، مکارم، زنجانی و نوری).

روزه باطل است (آیت‌الله‌بهجت).

پنجمین مفطر: بقای بر حیض و نفاس بقای عمدی بر حیض و نفاس

۱۲۰. اگر حائض یا نفسا تا اذان صبح عمداً غسلش را انجام ندهد یا اگر وظیفه‌اش تیمم است، عمداً تیمم نکند، روزه‌اش چه حکمی دارد؟

الف. روزۀ ماه رمضان:⁽¹⁾

روزه باطل است (مشهور).

باید روزۀ آن روز را تمام کند و بنا بر احتیاط واجب، آن را به‌نیت قربت مطلقه انجام دهد. سپس باید روز دیگری را نیز روزه بگیرد و چون معلوم نیست روزۀ آن روز دیگر، قضاست یا عقوبت است، آن روز را نیز به‌قصد ما‌فی‌الذمه روزه بگیرد (آیت‌الله‌سیستانی).

بنا بر احتیاط واجب، روزه باطل است (آیت‌الله‌مکارم).

ب. روزۀ غیر ماه رمضان:⁽¹⁾

روزه صحیح است حتی روزۀ قضای ماه رمضان (آیات عظام خویی، وحید، تبریزی و زنجانی).

روزۀ قضای ماه رمضان بنا بر احتیاط واجب باطل می‌باشد و غیر آن صحیح است (حضرت امام و آیات عظام مکارم، نوری و سیستانی).

روزۀ قضای ماه رمضان باطل می‌باشد و غیر آن صحیح است (آیت‌الله‌فاضل) ⁽²⁾

بقای غیرعمدی بر حیض و نفاس ۱۲۱. اگر زن نزدیک اذان صبح از حیض یا نفاس پاک شود و برای هیچ‌کدام از غسل و تیمم وقت نداشته باشد، یا بعد از اذان صبح بفهمد که پیش از اذان پاک شده است، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽³⁾

 چنانچه زن در انجام غسل یا تیمم کوتاهی نکند، همۀ انواع روزه صحیح است؛ اما اگر در وسعت وقت، قضای رمضان را گرفته باشد، صحیح‌بودن آن اشکال دارد (حضرت امام).

چنانچه زن در انجام غسل یا تیمم کوتاهی نکند، همۀ انواع روزه صحیح است؛ اما اگر روزه‌ای که وقت آن معین نیست یا روزۀ مستحبی گرفته باشد، صحیح‌بودن آن اشکال دارد (آیات عظام گلپایگانی، صافی و نوری).

چنانچه زن در انجام غسل یا تیمم کوتاهی نکند، همۀ انواع روزه صحیح است (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، مکارم و زنجانی).

بقای بر حیض و نفاس به‌خاطر فراموشی غسل ۱۲۲. اگر زن غسل حیض یا نفاس را فراموش کند و بعد از یک یا چند روز یادش بیاید، حکم روزه‌هایی که گرفته، چیست؟⁽¹⁾

همۀ انواع روزه صحیح است (مشهور).

همۀ انواع روزه صحیح است به‌جز روزۀ ماه رمضان و قضای آن که بنا بر احتیاط واجب، باطل است (آیات عظام گلپایگانی و مکارم).

تأخیر عمدی غسل حیض و نفاس و انجام تیمم در تنگی وقت ۱۲۳. اگر زنی که از حیض یا نفاس پاک شده، عمداً غسل نکند تا وقت تنگ شود و تیمم نماید، روزۀ آن

روزش چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

همۀ اقسام روزه صحیح است (مقام معظم رهبری و آیات عظام سیستانی و مکارم).

در روزۀ ماه رمضان یا قضای رمضان که وقت آن مضیّق است، با تیمم، روزه صحیح است؛ هرچند که معصیت کرده است (آیات عظام نوری و فاضل).

پاک‌شدن از حیض و نفاس بعد از اذان صبح ۱۲۴. اگر خانمی قبل از اذان ظهر از حیض یا نفاس پاک شود، آیا می‌تواند نیت روزه کند؟⁽²⁾

خیر، اگر زن لحظه‌ای از روز خون حیض یا نفاس ببیند، روزه‌اش باطل است (تمام مراجع عظام تقلید).

روزۀ فاقدالطهورین ۱۲۵. روزۀ فاقدالطهورین چه حکمی دارد؟⁽³⁾

همۀ انواع روزه صحیح است، به‌جز آن روزه‌هایی که طبق نظر برخی از مراجع بقای بر جنابت یا حیض یا نفاس در آن‌ها مطلقاً مبطل روزه است؛ اگرچه غیرعمدی باشد (مشهور).

 روزۀ مستحاضه ۱۲۶. روزۀ زن مستحاضه با چه شرایطی صحیح

است؟

زن مستحاضه باید اعمالی را انجام بدهد تا روزه‌اش صحیح باشد:

 الف. نسبت به جلوگیری‌کردن از آمدن خون:⁽¹⁾

به‌احتیاط واجب در تمام روزی که روزه است، به‌مقداری که می‌تواند، از بیرون‌آمدن خون جلوگیری کند (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، نوری و فاضل).

به‌احتیاط مستحب در تمام روزی که روزه است، به‌مقداری که می‌تواند از بیرون‌آمدن خون جلوگیری کند (آیات عظام خویی، تبریزی، وحید، سیستانی، صافی و زنجانی).

ب. نسبت به غسل و وضو:⁽²⁾

 ۱. در استحاضۀ قلیله:

گرفتن وضو شرط صحت روزه نیست (تمام مراجع عظام تقلید).

۲. در استحاضۀ متوسطه و کثیره:

مطلقاً انجام غسل، شرط صحت روزه نیست (آیات عظام سیستانی و زنجانی).

باید غسل‌هایی را که برای نمازهای روزش واجب است، انجام دهد و همچنین بنا بر احتیاط واجب، باید غسل نماز مغرب و عشای شبی که می‌خواهد فردای آن را روزه بگیرد نیز به جا آورد (حضرت امام و آیات عظام فاضل و نوری).

باید غسل‌هایی را که برای نمازهای روزش واجب

است و همچنین غسل نماز مغرب و عشای شبی که می‌خواهد فردای آن را روزه بگیرد، به جا آورد (آیت‌الله‌اراکی).

در استحاضۀ متوسطه، انجام غسل، شرط صحت روزه نیست؛ ولی در استحاضۀ کثیره باید غسل‌هایی را که برای نمازهای روزش واجب است، انجام دهد و همچنین بنا بر احتیاط واجب، باید غسل نماز مغرب و عشای شبی که می‌خواهد فردای آن را روزه بگیرد نیز به جا آورد (آیات عظام خویی، تبریزی و وحید).

استحاضه، یا قلیله است یا کثیره. استحاضۀ قلیله که غسل ندارد؛ ولی زنی که استحاضۀ کثیره است، بنا بر احتیاط واجب، باید غسل نماز مغرب و عشای شبی که می‌خواهد فردای آن را روزه بگیرد، به جا آورد و همچنین غسل‌هایی را که برای نمازهای روزش واجب است (آیت‌الله‌مکارم).

ششمین مفطر: دروغ‌بستن به خدا و پیامبر و اهل‌بیت علیهم السلام

۱۲۷. چه نوع دروغی روزه را باطل می‌کند؟ ⁽¹⁾

اگرچه دروغ‌گفتن مطلقاً گناه دارد، ولی در بطلان روزه هر سخن کذب و خلاف واقعی روزه را باطل نمی‌کند؛ بلکه اگر شخص روزه‌دار عمداً خلاف واقعی را به خدا یا پیامبر اکرم یا ائمه یا حضرت زهرا یا سایر پیامبران و جانشینان آن‌ها به گفتار

یا نوشتار یا اشاره و یا مانند این‌ها، نسبت دهد، به‌نوع فتوا یا احتیاط واجب یا احتیاط مستحب، باید روزه‌اش را دوباره بگیرد که تفصیل مسئله به‌شرح ذیل است:

الف. نسبت دروغ به خدا و پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه (علیهم السلام):

روزه را باطل می‌کند (حضرت امام و آیات عظام اراکی، گلپایگانی، وحید، خویی، تبریزی، بهجت، صافی و زنجانی).

به‌احتیاط واجب روزه را باطل می‌کند (مقام معظم رهبری و آیات عظام مکارم و سیستانی).

ب. نسبت دروغ به حضرت زهرا(علیها السلام) و سایر پیامبران و جانشینان آن‌ها (علیهم السلام):

بنا بر احتیاط واجب، روزه را باطل می‌کند (حضرت امام و آیات عظام مکارم، صافی، گلپایگانی، اراکی، خویی، تبریزی و فاضل).

اگرچه معصیت کرده است، ولی روزه‌اش باطل نمی‌شود و احتیاط مستحب است که یک روز دیگر نیز روزه بگیرد (آیت‌الله‌سیستانی).

بنا بر احتیاط واجب روزه را باطل می‌کند، مگر آنکه نسبتی که می‌دهد، به خدا یا پیغمبر یا ائمه بر گردد که دراین‌صورت باطل است (آیت‌الله‌وحید).⁽¹⁾

اگر دروغ در امور دینی باشد، روزه‌اش باطل است و اگر در امور دنیوی باشد، باطل نیست؛ اگرچه احتیاط مستحب آن است که یک روز دیگر نیز روزه بگیرد (آیت‌الله‌بهجت).

قصد دروغ نداشته، ولی در واقع دروغ بوده

۱۲۸. اگر به‌اعتقاد راست‌بودن، خبری که در واقع کذب می‌باشد را نقل کند، آیا روزه‌اش صحیح است؟⁽¹⁾

بله، روزه‌اش صحیح است (تمام مراجع عظام تقلید).

قصد دروغ داشته، ولی در واقع دروغ نبوده ۱۲۹. اگر به‌اعتقاد کذب‌بودن، خبری را بگوید؛ ولی بعد بفهمد صادق بوده، آیا روزه‌اش صحیح است؟⁽²⁾

روزه‌اش صحیح است (حضرت امام و آیت‌الله‌فاضل).

اگر می‌دانسته این کار روزه را باطل می‌کند، روزه‌اش باطل است (آیات عظام خویی، تبریزی، اراکی، گلپایگانی، صافی، نوری، وحید و زنجانی).

اگر می‌دانسته این کار روزه را باطل می‌کند، روزه‌اش اشکال دارد و بنا بر احتیاط لازم، روزه را تمام کند و قضا نماید (آیات عظام سیستانی و مکارم).

تصدیق و تکذیب ۱۳۰. در تصدیق خبر دروغ و تکذیب خبر صحیح، حکم روزۀ شخص چگونه است؟⁽³⁾

روزه باطل می‌شود (مشهور).

بنا بر احتیاط واجب، روزه باطل می‌شود (مقام معظم رهبری و آیات عظام سیستانی و مکارم).

نقل حدیث ۱۳۱. اگر شخص روزه‌دار دروغ‌بودن یا راست‌بودن حدیثی را نداند، آیا جایز است نقل کند؟⁽¹⁾

نقل روایاتی که در کتب آمده است و انسان نمی‌داند که دروغ باشد، اشکال ندارد؛ هرچند احتیاط آن است که آن‌ها را با نسبت به آن کتاب نقل کند (مقام معظم رهبری).

بنا بر احتیاط واجب، باید به‌طور نقل بگوید؛ لکن اگر خودش هم بدون‌نقل بگوید، روزه‌اش باطل نمی‌شود (حضرت امام و آیت‌الله‌فاضل).

بنا بر احتیاط واجب باید به‌طور نقل بگوید (آیات عظام خویی، اراکی، گلپایگانی، تبریزی، وحید، صافی و نوری).

بنا بر احتیاط واجب، باید به‌طور نقل بگوید؛ لکن اگر خودش هم بدون‌نقل بگوید، روزه‌اش باطل نمی‌شود؛ مگر واقعاً کذب باشد (آیت‌الله‌سیستانی).

باید به‌نحو نقل و خبر بگوید (آیت‌الله‌مکارم).

غلط‌خواندن قرآن ۱۳۲. آیا کسی‌که قرآن کریم را غلط می‌خواند یا بعضی کلمات قرآن کریم را اشتباه تلفظ می‌کند، جایز است در حال روزه قرآن بخواند؟⁽²⁾

اگر غلط‌خواندن موجب تغییر معنا شود و آن معنای غلط را بخواهد نسبت به خدا رسول دهد، حرام است و موجب بطلان روزه می‌شود (حضرت امام).

بلی، می‌تواند بدون‌آنکه قصد حکایت از قرآن مُنزَل⁽¹⁾را داشته باشد، قرآن بخواند و دراین‌صورت روخوانی یا ازحفظ‌خواندن قرآن، هرچند بعضی کلمات را اشتباه بگوید، موجب بطلان روزه نمی‌شود (آیات عظام فاضل، بهجت و سیستانی).

اگر کلمه‌ای را که غلط می‌خواند، گمانش بر این است که صحیح آن کلمه همان‌گونه است، روزه‌اش صحیح است (آیت‌الله‌گلپایگانی).

هفتمین مفطر: رساندن عمدی غبار به حلق

۱۳۳. آیا هر گرد و غباری که به حلق برسد، روزه باطل می‌شود؟⁽²⁾

فرورفتن غبار به حلق، بی‌اختیار یا ازروی فراموشی، روزه را باطل نمی‌کند؛ اگرچه خیلی غلیظ باشد؛ ولی اگر شخص روزه‌دار عمداً گرد و غباری را به حلقش برساند:

الف. غبار غلیظ است:

روزه باطل می‌شود (حضرت امام و آیات عظام فاضل، بهجت، گلپایگانی، تبریزی، صافی و

نوری).

بنا بر احتیاط واجب روزه باطل می‌شود (مقام معظم رهبری و آیات عظام خویی، اراکی و وحید).

اگر عرفاً به آن خوردن بگویند، روزه باطل می‌شود و در غیر این صورت، بنا بر احتیاط واجب، روزه باطل می‌شود (آیت‌الله‌سیستانی).

روزه صحیح است؛ مگر آنکه در حلق تبدیل به گل شود و فرو رود که دراین‌صورت روزه باطل می‌شود (آیت‌الله‌مکارم).

روزه صحیح است؛ مگر آنکه به‌قدری غلیظ باشد که به فروبردن آن عرفاً خوردن بگویند که دراین‌صورت بنا بر احتیاط واجب، روزه باطل می‌شود (آیت‌الله‌زنجانی).

ب. غبار غلیظ نیست:

بنا بر احتیاط واجب، به حلق نرساند (آیات عظام خویی، اراکی، وحید، گلپایگانی، تبریزی، صافی و نوری).

اشکال ندارد (حضرت امام و آیات عظام بهجت، فاضل، سیستانی، مکارم و زنجانی).

شغل‌هایی که در آن‌ها گرد و غبار غلیظ وجود دارد مسئله: کسی‌که در کار روزانه قدرت دوری از رسیدن غبار به حلق را ندارد، با توجه به اینکه رزق او بستگی به این کار دارد، برخی از مراجع مثل حضرت امام می‌فرمایند: «اگر ممکن نیست و حتماً گرد و غبار غلیظ به حلق فرو می‌رود و

باید کار کنند، معذورند و باید به همان حال روزه را بگیرند و بعد قضا نمایند»؛ ولی برخی دیگر مثل آیت‌الله‌سیستانی می‌فرمایند: «اگر رهاکردن آن کار در ماه مبارک رمضان، او را در عسر و حرج قرار می‌دهد، می‌تواند جلوگیری نکند و احوط اکتفای به مقدار ضرورت است و روزه را نیز بنا بر احتیاط، باید قضا کند.»⁽¹⁾

دود سیگار و دخانیات ۱۳۴. آیا دود سیگار و تنباکو و سایر انواع دخانیات روزه را باطل می‌کند؟⁽²⁾و⁽³⁾

بنا بر احتیاط واجب، پرهیز کند (مشهور).

اگر به حلق برسد، جایز نیست (آیت‌الله‌نوری).

مبطل روزه است درصورت غلیظ‌بودن دود (آیت‌الله‌بهجت).

روزۀ افراد معتاد به سیگار یا سایر مواد در ذیل سؤال ۱۱ گذشت.

دود ماشین و مانند آن ۱۳۵. آیا رساندن عمدی دود غلیظ غیردخانیات، مثل دود ماشین یا آتش و مانند این‌ها، روزه را باطل می‌کند؟⁽⁴⁾

روزه باطل می‌شود (آیات عظام بهجت و صافی).

بنا بر احتیاط واجب، روزه باطل می‌شود (آیات

عظام مکارم و تبریزی).

مانعی ندارد (آیات عظام فاضل و سیستانی).

 بخار آب ۱۳۶. آیا رفتن به حمام و سونا و مانند آن، روزه را باطل می‌کند؟⁽¹⁾

بخار آب چه رقیق باشد و چه غلیظ باشد، مطلقاً مبطل روزه نیست؛ مگر در دهان تبدیل به آب شود و شخص، آن را فرو دهد (حضرت امام و آیات عظام نوری و سیستانی).

بخار آب چنانچه رقیق باشد، اشکال ندارد؛ ولی بنا بر احتیاط واجب، از بخار آب غلیظ پرهیز شود (آیات عظام گلپایگانی، خویی، اراکی، فاضل، تبریزی، مکارم و وحید).

فرورفتن غبار یا دود یا بخار یا مانند این‌ها در اثر مواظب‌نبودن ۱۳۷. اگر شخص روزه‌دار مواظبت نکند و غبار و یا مانند این‌ها وارد حلقش بشود، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽²⁾

اگر اطمینان داشته به حلق نمی‌رسد، روزه‌اش صحیح است (آیات عظام گلپایگانی، اراکی، فاضل، صافی، نوری و زنجانی).

اگر اطمینان یا گمان داشته به حلق نمی‌رسد، روزه‌اش صحیح است (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی، وحید و مکارم).

اگر خیال می‌کرده به حلق نمی‌رسد، روزه‌اش صحیح است (حضرت امام و آیت‌الله‌بهجت).

عطر و ادکلن ۱۳۸. استعمال عطر یا بوکردن گیاهان خوش‌بو برای روزه‌دار چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

الف. گیاهان خوش‌بو: بوکردن آن‌ها به‌خصوص نرگس کراهت دارد (تمام مراجع عظام تقلید).

ب. عطر: عطرزدن اشکالی ندارد (حضرت امام و مقام معظم رهبری و آیات عظام گلپایگانی، فاضل، سیستانی، بهجت، صافی و تبریزی). ⁽²⁾

سالبوتامبول (داروی تنگی نفس)  ۱۳۹. آیا داروی سالبوتامبول و مانند آن، افشردۀ مبتلایان به آسم (تنگی نفس) که دارو را به‌صورت گاز یا پودر به ریۀ آن‌ها می‌رساند، موجب بطلان روزه است؟⁽³⁾

درصورتی‌که روزه‌گرفتن بدون‌استعمال آن ممکن نیست یا مشقت دارد، جایز است از آن استفاده کند؛ لکن احتیاط آن است که مبطل دیگری انجام ندهد و درصورت تمکن، بدون‌استفاده از آن، روزه‌ها را قضا نماید (مقام معظم رهبری).

داروی نام‌برده در فرض سؤال (دارو به‌صورت پودر گاز از دهان به ریه‌ها می‌رسد) که بر استعمال آن اکل و شرب صدق نمی‌کند، مبطل روزه نیست (آیت‌الله‌فاضل).

با اکتفا به مقدار ضرورت، روزه‌اش صحیح است (آیت‌الله‌نوری).

اگر به‌صورت گاز رقیق وارد بدن می‌شود، مانعی ندارد و روزه‌اش صحیح است (آیات عظام مکارم و تبریزی).

اگر دارو را فقط وارد ریه کند، روزه را باطل نمی‌کند (آیت‌الله‌سیستانی).

چنانچه ناچار از استفادۀ آن در روز باشد، اشکال ندارد و روزه را بگیرد؛ ولکن اگر قبل از حلول ماه مبارک رمضان بعد، عارضه‌اش برطرف شد، بنا بر احتیاط، قضای روزه‌ها را نیز بگیرد و اگر عارضه تا ماه رمضان بعد ادامه یافت، بنا بر احتیاط، برای هر روز، یک‌چارک طعام مانند گندم یا جو به‌عنوان کفاره به فقیر غیرسید بدهد و دیگر قضا ندارد (آیت‌الله‌صافی).

هشتمین مفطر: فروبردن سر در آب

۱۴۰. آیا زیر آب بردن تمام سر در استخر و مانند آن، روزه را باطل می‌کند؟⁽¹⁾

باطل‌کننده است (آیات عظام خویی، بهجت و وحید).

بنا بر احتیاط باطل‌کننده است (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، تبریزی، صافی، فاضل و مکارم).

مبطل نیست؛ ولی حرام است (آیت‌الله‌زنجانی).

مبطل نیست؛ ولی کراهت شدید دارد (آیت‌الله‌سیستانی).

غواصی ۱۴۱. غواصی با کلاه و مانند آن در زیر آب، برای روزه چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

الف. سر را در محفظه‌ای قرار دهد و زیر آب کند، اشکال ندارد (حضرت امام و مقام معظم رهبری و آیات عظام خویی، گلپایگانی، صافی، فاضل، مکارم، نوری، بهجت، سیستانی، زنجانی و وحید).

ب. سر را آغشته به چیزی کند یا با چیزی بپوشاند که به سر چسبیده است:

اگر لباس به سر او چسبیده باشد، صحت روزه‌اش محل اشکال است و بنا بر احتیاط وجوبی، قضای آن لازم است (مقام معظم رهبری).

درحالی‌که مانع و حائل غلیظی دور سر را فرا گرفته و یا سر به چیزی آغشته شده که مانع از رسیدن آب به آن باشد و یا مثلاً عینک شنا بزند، دراین‌صورت فرو بردن تمام سر در آب، بنا بر اظهر روزه را باطل نمی‌کند (آیت‌الله‌بهجت).

رفتن زیر آب با کلاه غواصی که سر در آب قرار نمی‌گیرد، اشکال ندارد و روزه صحیح است؛

اما با عینک شنا، چون قرارگرفتن سر در زیر آب صدق می‌کند، به‌احتیاط واجب، روزه باطل می‌شود (آیت‌الله‌فاضل).

اگر مثل پلاستیک باشد، کافی نیست و روزه اشکال دارد؛ اما مثلاً غواصان اگر سر خود را در کلاهک پنهان کنند و با آن زیر آب روند، روزۀ آن‌ها صحیح است (آیت‌الله‌مکارم).

درصورتی‌که سر در شیشۀ بزرگ قرار بگیرد، سپس وارد آب شود، روزه‌اش باطل نمی‌شود؛ ولی اگر با اشیایی مانند عینک و کلاه که بعضی از قسمت‌های سر را می‌پوشانند، اگر زیر آب برود، روزه‌اش باطل می‌شود (آیت‌الله‌نوری).

زیر آب رفتن با لباس غواصی بنا بر احتیاط واجب، مبطل صوم است؛ ولی اگر شخص داخل زیردریایی که شبیه اتاق است و ملاصق بدن نیست، زیر آب برود، روزه باطل نمی‌شود و نسبت به نماز، کسی‌که با لباس غواصی زیر آب است، اگر نمی‌تواند خارج شود و نماز بخواند و یا وقت تنگ است، با همان حال مقداری که می‌تواند، قرائت و سایر اذکار را بخواند و رکوع و سجود را به ایما و اشاره انجام دهد و به‌احتیاط واجب، بعد هم قضای آن نماز را بخواند (آیت‌الله‌صافی).

اشکال ندارد (آیات عظام سیستانی و زنجانی).

فروبردن تمام سر در غیر آب مطلق ۱۴۲. آیا فروبردن تمام سر در غیر آب مطلق از سایر مایعات و آب‌های مضاف، روزه را باطل می‌کند؟⁽¹⁾

اشکال ندارد (آیات عظام خویی، تبریزی، سیستانی و زنجانی).

بنا بر احتیاط واجب، اشکال دارد (آیت‌الله‌مکارم).

در سایر مایعات اشکال ندارد؛ ولی در آب‌های مضاف و گلاب، بنا بر احتیاط واجب، این کار را نکند (آیات عظام گلپایگانی، اراکی، بهجت، فاضل، صافی و نوری).

در سایر مایعات و آب‌های مضاف اشکال ندارد؛ ولی در گلاب، بنا بر احتیاط واجب، این کار را نکند (آیات عظام امام و وحید).

فروبردن سر در آب به‌قصد غسل ۱۴۳. فروبردن تمام سر در زیر آب به‌قصد غسل برای شخص روزه‌دار در ماه مبارک رمضان چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

غسل و روزه باطل است (آیات عظام خویی، اراکی، امام، گلپایگانی، صافی، تبریزی و وحید).

بنا بر احتیاط واجب، دوباره غسل کند و روزۀ آن روز را به‌قصد قربت مطلقه تمام نماید و قضای آن را نیز به جا آورد (آیات عظام فاضل، مکارم و نوری).

غسل و روزه، هر دو صحیح است (آیت‌الله‌سیستانی).

غسل و روزه، هر دو صحیح است؛ ولی معصیت کرده است (آیت‌الله‌زنجانی).

نهمین مفطر: اماله‌کردن (شیاف مایع).

۱۴۴. آیا شیاف مایع روزه را باطل می‌کند؟⁽¹⁾

اماله‌کردن با چیز روان، اگرچه ازروی ناچاری و برای معالجه باشد، روزه را باطل می‌کند (تمام مراجع عظام تقلید).

استعمال شیاف جامد ۱۴۵. آیا روزه‌دار می‌تواند در روز، شیاف جامد استعمال کند؟⁽²⁾

شیاف جامد اشکال ندارد (آیات عظام خویی، گلپایگانی، بهجت، سیستانی و وحید).

احتیاط واجب آن است که از استعمال شیاف‌هایی که برای کیف‌کردن است، مثل شیاف تریاک یا برای تغذیه است، خودداری کند (حضرت امام).

احتیاط واجب آن است که از استعمال شیاف‌هایی که برای تغذیه است، خودداری کند (آیت‌الله‌مکارم).

استعمال شیاف‌های غیرروان که برای معالجه است، اشکال ندارد و احتیاط مستحب است که از استعمال آن‌ها نیز خودداری کند. استعمال شیاف‌هایی که برای معالجه است، اشکال ندارد (آیات عظام اراکی، فاضل و نوری).

استعمال شیاف مشکوک بین جامد یا مایع ۱۴۶. آیا روزه‌دار می‌تواند در حال روزه، شیافی که شک دارد جامد است یا مایع، استعمال کند؟⁽¹⁾

اگر مشکوک بین جامد معالجه‌ای و مایع است، اشکال ندارد؛ و الا احتیاط واجب اجتناب کند (حضرت امام).

احتیاط واجب اجتناب کند (آیات عظام گلپایگانی و فاضل).

اشکال ندارد (آیات عظام خویی، سیستانی و مکارم).

داخل‌کردن آب در قبل یا دبر ۱۴۷. آیا داخل‌کردن آب در قبل یا دبر برای تنظیف یا مداوا روزه را باطل می‌کند؟⁽²⁾

اگر اماله صدق نماید، جایز نیست و باعث باطل‌شدن روزه می‌گردد (مقام معظم رهبری).

درصورت تنقیه با آب از راه مقعد اگر آب به جوف او برسد، روزه باطل می‌شود (آیت‌الله‌سیستانی).

شستن داخل دبر به‌مقدار متعارف برای تطهیر نجاست اشکال ندارد؛ اما اگر آب داخل دبر شود و آب تا درون شکم و روده‌ها برسد و صدق احتقان کند، روزه باطل می‌شود؛ اما اگر داخل دبر صدق کند، ولی به درون شکم نرسد و صدق احتقان نکند، به‌احتیاط واجب روزه‌اش باطل می‌شود (آیت‌الله‌فاضل).

داخل‌کردن آب در قبل یا دبر برای تنظیف

یا مداوا یا غیر این‌ها روزه را باطل می‌کند (آیت‌الله‌خویی).

داخل‌کردن آب در قبل برای تنظیف یا مداوا یا غیر این‌ها، بنا بر احتیاط واجب روزه را باطل می‌کند (آیت‌الله‌تبریزی).

دهمین مفطر: قِی‌کردن

۱۴۸. آیا قی‌کردن روزه را باطل می‌کند؟⁽¹⁾

چنانچه قی‌کردن عمدی باشد، اگرچه به‌واسطۀ مرض و مانند آن ناچار باشد، روزه‌اش باطل می‌شود و اگر سهواً یا بی‌اختیار قی کند، روزه‌اش باطل نمی‌شود (تمام مراجع عظام تقلید).

۱۴۹. اگر روزه‌دار در شب چیزی بخورد که می‌داند به‌واسطۀ خوردن آن، در روز بی‌اختیار قی می‌کند، آیا روزه‌اش صحیح می‌باشد؟⁽²⁾

احتیاط واجب آن است که روزۀ آن روز را قضا نماید (مشهور).

روزه‌اش صحیح است؛ گرچه احتیاط مستحب آن است که روزۀ آن روز را قضا نماید (آیات عظام زنجانی، سیستانی و مکارم).

آروغ‌زدن ۱۵۰. اگر یقین داشته باشد که به‌واسطۀ آروغ‌زدن چیزی از گلو بیرون می‌آید، آیا آروغ‌زدن جایز

است؟⁽¹⁾

نباید آروغ بزند؛ ولی اگر یقین نداشته باشد، اشکال ندارد (حضرت امام و آیات عظام فاضل، بهجت، نوری و مکارم).

بنا بر احتیاط واجب، نباید آروغ بزند؛ ولی اگر یقین نداشته باشد، اشکال ندارد (آیات عظام وحید، تبریزی و خویی).

اگر به‌گونه‌ای باشد که به آن قی‌کردن گویند، نباید آروغ بزند (آیت‌الله‌زنجانی).

اگر به‌گونه‌ای باشد که به آن قی‌کردن گویند، بنا بر احتیاط واجب، نباید آروغ بزند (آیت‌الله‌سیستانی).

نباید آروغ بزند و اگر احتمال هم بدهد، بنا بر احتیاط واجب نباید آروغ بزند (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

۱۵۱. اگر شخص روزه‌دار آروغ بزند و بدون‌اختیار چیزی در گلو یا دهانش بیاید، وظیفه‌اش چیست؟⁽²⁾

باید آن را بیرون بریزد و چنانچه بی‌اختیار فرو رود، روزه‌اش صحیح است (تمام مراجع عظام تقلید).

فصل پنجم احکام روزۀ قضا

اشاره

جایی‌که قضا و کفاره هیچ‌کدام واجب نیست

۱۵۲. روزه‌های فوت‌شده چه‌کسانی قضا و کفاره ندارد؟

۱. دیوانه‌ای که تمام روز دیوانه باشد. فرقی نمی‌کند دیوانگی آن قهری باشد یا به فعل خودش باشد. در فعل خودش نیز فرق نمی‌کند بر وجه حرام باشد یا بر وجه جواز باشد.⁽¹⁾

۲. بیهوشی که تمام روز بیهوش باشد. فرقی نمی‌کند چه قبل از بیهوش‌شدن نیت روزه داشته و چه نداشته باشد.⁽²⁾

۳. کافری که تمام روز در کفر خود باقی باشد.⁽³⁾

۴. نابالغ نسبت به روزه‌های ایام کودکی‌اش.⁽⁴⁾

۵. حائض یا نفسا یا کسی‌که مریض است، اگر در همان ماه رمضان⁽⁵⁾بمیرد.⁽⁶⁾

۶. مریضی که روزه‌ها را به‌خاطر مریضی نگرفته

است و مرضش تا ماه رمضان سال بعد طول کشیده است. البته مشهور فقها در این صورت، فدیه را واجب می‌دانند. تفصیل مسئله در جواب سؤال ۱۶۴ می‌آید.

۷. کسی‌که مرضی دارد که زیاد تشنه می‌شود و نمی‌تواند تشنگی را تحمل کند یا برای او مشقت دارد. این مسئله اختلافی است. تفصیل مسئله در جواب سؤال ۲۵ و ۲۴ آمده است.

۸. سالمندی که نمی‌تواند روزه بگیرد یا روزه‌گرفتن برایش مشقت داشته باشد. البته دراین‌صورت، فدیه واجب است. این مسئله اختلافی است. تفصیل مسئله در جواب سؤال ۲۲ و ۲۳ آمده است.

۹. دختربچه‌هایی که به‌خاطر ضعف بنیه نمی‌توانند روزه بگیرند و تا سال بعد هم نمی‌توانند قضای آن را بگیرند. این مسئله اختلافی است. تفصیل مسئله در جواب سؤال ۹ تا ۱۱ آمده است.

۱۰. روزه‌هایی را که فرد مخالف، مطابق با مذهب خویش انجام داده است یا مطابق مذهب تشیع با فرض حصول قصد قربت به جا آورده است، بعد از آنکه شیعۀ دوازده‌امامی گردید، لازم نیست قضا نماید. تفصیل مسئله در جواب سؤال ۲۹ آمده است.

۱۱. امور دیگر که در کتب مفصل فقهی ذکر شده است.

مفطراتی که فقط موجب ثبوت قضا می‌شوند و کفاره ندارند

۱۵۳. کدام موارد فقط موجب ثبوت قضا می‌شوند و کفاره‌آور نیستند؟⁽¹⁾

۱. قی‌کردن عمدی، طبق نظر برخی مراجع که تفصیل آن در جواب سؤال ۱۵۴ می‌آید.

۲. خواب‌ماندن جنب. تفصیل آن در جواب سؤال ۱۱۷ ذکر شد.

 ۳. کسی‌که مفطری را انجام ندهد، ولی نیت روزه نکند و یا قصد کند که روزه نباشد و یا ریائاً روزه بگیرد. تفصیل آن در جواب سؤال ۶۰ و ۱۵۵ آمده است.

۴. کسی‌که مفطری را انجام ندهد، ولی قصد کند کاری که روزه را باطل می‌کند، انجام دهد. این مسئله اختلافی است. تفصیل آن در جواب سؤال ۶۱ ذکر شد.

۵. کسی‌که غسل جنابت را فراموش کند و بعد اذان صبح یا در بین روز یا بعد از چند روز متوجه شود. تفصیل آن در جواب سؤال ۱۰۷ ذکر شد.

۶. کسی‌که شک در صبح‌بودن داشته و مفطری را انجام داده و بعد فهمیده صبح بوده. تفصیل آن در جواب سؤال ۱۵۶ تا ۱۵۹ می‌آید.

۷. کسی‌که به‌واسطۀ تاریکی هوا مفطری انجام داده و بعد فهمیده مغرب نبوده. تفصیل آن در جواب سؤال ۱۶۱ و ۱۶۲ می‌آید.

۸. کسی‌که جهت مضمضه برای غیروضو، آب در

دهان کرده و بی‌اختیار فرو رفته است. تفصیل آن در جواب سؤال ۷۸ آمده است.

۹. کسی‌که به‌سبب اکراه افطار کرده است. تفصیل آن در جواب سؤال ۹۲ آمده است.

۱۰. کسی‌که به‌سبب تقیه افطار کرده است. تفصیل آن در جواب سؤال ۱۶۳ می‌آید.

۱۱. کسی‌که منی از او بدون‌قصد خارج شده. تفصیل آن در جواب سؤال ۹۴ و ۹۵ آمده است.

۱۲. کسی‌که روزه‌هایش را به‌خاطر عذری مثل سفر یا حیض و نفاس یا مریضی نگرفته است؛ به‌خلاف استحاضه که اگر عمداً نگیرد، کفاره هم باید بدهد. تفصیل آن در جواب سؤال ۱۲۶ و ۱۶۴ و ۱۶۵ می‌آید.

موارد دیگر که در کتب مفصل فقهی ذکر شده است.

نماز و روزۀ کسانی‌که در قطب و مانند آن هستند

۱۵۴. کسی‌که در جایی زندگی می‌کند که به‌عنوان مثال، شش ماه از سال در آنجا روز و شش ماه از سال شب است، وظیفه‌اش نسبت به نماز و روزه‌هایش چیست؟⁽¹⁾

در تمام سال که در قطب یک روز و یک شب بیشتر نیست، بعید نیست فقط هفده رکعت نماز واجب باشد و روزه هم در آنجا ساقط است و وقت نماز ظهر زمانی است که روز به نصف خود برسد

و نیمه‌شب شرعی هم زمانی است که شب به نیمۀ خودش برسد (حضرت امام).

بر فرض امکان زندگی در آنجا، بنا بر قاعده، تکلیف به نماز شبانه‌روزی و روزه ندارند. لذا چون تفویت مصالح لزومیه می‌شود، درحال اختیار نمی‌توان در آنجا اقامت کرد؛ ولی اگر ناچار به اقامت باشد، بنا بر احتیاط، یا باید بر طبق نزدیک‌ترین مکان به آنجا که شب و روز عادی دارند، عمل کند یا اوقات نماز و ماه‌ها را با وسایلی مثل ساعت حساب کند؛ ولی این دومی عسر و حرج دارد (آیت‌الله‌بهجت).

باید هرکدام از بلاد متوسطۀ متعارفه را که دوست دارد، انتخاب کند و طبق اوقات آن بلد عمل کند و جایز است دوازده ساعت را روز و دوازده ساعت را شب قرار دهد و طبق آن عمل کند (آیت‌الله‌مکارم).

نسبت به نماز بنا بر احتیاط واجب، باید ملاحظۀ نزدیک‌ترین مکان به آنجا که دارای شب و روز می‌باشد را داشته باشد، ولو شب یا روزش خیلی کوتاه مثلاً یک ساعت باشد، و براساس اوقات شرعی آنجا نماز بخواند؛ ولی نسبت به روزه واجب است که یا در ماه مبارک رمضان به شهر دیگری برود که بتواند در آنجا روزه بگیرد، یا آنکه بعد از ماه مبارک رمضان به شهر دیگری برود که بتواند در آنجا قضای روزه‌ها را انجام دهد و اگر نمی‌تواند و از هر دو مورد عاجز است، به‌جای روزه، باید فدیه بدهد و مراد از فدیه، تملیک یک مدّ طعام مثل نان به‌ازای هر روز که روزه نگرفته، به فقیر

است (آیت‌الله‌سیستانی).

اگر می‌تواند هجرت کند به شهری که نماز و روزه را در وقت شرعی به جا آورد، واجب است هجرت کند و اگر نمی‌تواند هجرت کند، باید روزه را قضا کند و بنا بر احتیاط واجب، در هر ۲۴ ساعت یک بار نمازهای پنج‌گانه را به جا آورد و قضای آن‌ها را نیز بعداً انجام دهد (آیت‌الله‌وحید).

اگر می‌تواند هجرت کند به شهری که نماز و روزه را در وقت شرعی به جا آورد، واجب است هجرت کند و اگر نمی‌تواند هجرت کند، بنا بر احتیاط واجب، در هر ۲۴ ساعت یک بار نمازهای پنج‌گانه را به جا آورد (آیات عظام خویی و تبریزی).

در فرض مسئله، بعید نیست در نماز و روزه در بلاد مذکوره، اقرب بلاد متعارفه به محل سکنا ملاک باشد و مکلف مخیّر است درصورت اختلاف بلاد متعارفه، به هرکدام بخواهد، اخذ کند (آیت‌الله‌گلپایگانی).

ملاک را برای نماز و روزه، بلاد و شهرهای متعارفه که شب و روز آن‌ها تقریباً مساوی است، مثل مکه و مدینه، قرار دهد؛ یعنی نماز ظهر و عصر را بخوانند؛ شش ساعت بعد، نماز مغرب و عشا را بخوانند و یازده ساعت بعد، نماز صبح را بخواند و روزه را هم به همین ملاک بگیرد و در همین فرض می‌تواند ملاک را وطن و شهر خود قرار دهد؛ مثلاً اگر از تهران رفته است، با اذان ظهر تهران، نماز ظهر و عصر را بخواند و با اذان مغرب و عشا، نماز مغرب و عشا را و با اذان صبح، نماز صبح را بخواند

و روزه را نیز به همین ملاک بگیرد و درعین‌حال، اگر سفر به آن منطقه لزومی ندارد، به مناطقی سفر کند که بتواند عبادات خود را در اوقات شرعیه انجام دهند (آیت‌الله‌فاضل).

نماز و روزۀ کسانی‌که دارای روزها یا شب‌های طولانی هستند

۱۵۵. اگر مکلف در شهری ساکن باشد که در هر ۲۴ ساعت، شبانه‌روزی دارد، هرچند روزش ۲۳ ساعت و شبش یک ساعت و یا برعکس باشد، نسبت به نماز و روزه وظیفه‌اش چیست؟⁽¹⁾

مکلف باید در مورد اوقات نمازهای یومیه و روزه، همان افق محل سکونت خود را رعایت کند؛ ولی اگر روزه‌گرفتن براثر طولانی‌بودن روز، غیرمقدور یا حرجی باشد، ادای آن ساقط و قضای آن واجب است (حضرت امام و مقام معظم رهبری).

باید براساس اوقات شرعی آنجا نماز بخواند و روزه بگیرد (آیت‌الله‌بهجت).

نماز صبح را قبل از طلوع خورشید بخواند و نماز ظهر و عصر را در نیمۀ دوم روز (بعد از زوال) بخواند و نماز مغرب و عشا را بعد از غروب (مغرب) بخواند و روزه را از قبل از اذان صبح تا مغرب بگیرد؛ هرچند مقداری طولانی است و در فرضی که روز خیلی طولانی است، مثلاً ۲۳ ساعت است، اگر سفر، لزومی ندارد و ممکن است، به منطقه‌ای سفر کنند که شب طولانی‌تر باشد تا بتوانند با

فاصلۀ بیشتر بین نمازها، نماز بخواند و روزه بگیرد (آیت‌الله‌فاضل).

نسبت به نماز باید براساس اوقات شرعی آنجا نماز بخواند؛ ولی نسبت به روزه درصورت تمکن و توانایی، بر او واجب است روزۀ ماه رمضان را بگیرد و چنانچه به‌جهت طولانی‌بودن روز و احساس شدید گرسنگی یا تشنگی، روزه‌گرفتن برایش مشقت فوق‌العاده (حرج) دارد، بنا بر احتیاط واجب، نیت روزه بکند و هنگام اضطرار می‌تواند به‌مقدار رفع ضرورت، آب بیاشامد یا غذا بخورد و در ادامۀ روز بنا بر احتیاط واجب، از انجام سایر مفطرات اجتناب نماید؛ اما اگر روزه‌گرفتن برای او ضرر داشته و موجب مریضی وی می‌شود یا با روزه‌گرفتن، خوف ابتلا به مرض و بیماری دارد، حکم فرد مریض را دارد که روزۀ آن روز از او ساقط می‌شود و امساک از مفطرات در اثنای روز بر او واجب نیست و اگر بتواند قضای آن را به جا آورد، بر او قضای آن واجب است و اگر از گرفتن قضای آن هم عاجز است، بر او دادن فدیه واجب می‌باشد و مراد از فدیه، تملیک یک مدّ طعام مثل نان به‌ازای هر روز که روزه نگرفته، به فقیر است (آیت‌الله‌سیستانی).

خواب‌ماندن جنب

بحثش در سؤال ۱۱۷ گذشت.

مفطری انجام نداده، ولی نیت روزه نیز نکرده است

بحثش در بخش شروط صحت روزه گذشت.

فراموشی غسل جنابت بحثش

در سؤال ۱۰۷ گذشت.

با تحقیق یا بدون‌تحقیق در اینکه صبح شده، مفطری را انجام داده و بعد فهمیده صبح بوده

۱۵۶. اگر شخصی در ماه رمضان شک کند که صبح شده یا نه و بااین‌حال، مفطری را انجام دهد و بعداً معلوم شود صبح بوده، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

۱. بدون‌اینکه خودش تحقیق کند صبح شده یا نه، مفطر را انجام داده، فقط باید قضای آن روزه را بگیرد و کفاره ندارد. فرقی نمی‌کند قادر به تحقیق بوده یا عاجز از آن باشد؛ مثل شخص کور (تمام مراجع عظام تقلید).

۲. بعد از اینکه خودش تحقیق کرده، مفطر را انجام داده:

الف. نسبت به صبح‌شدن شک داشته:

قضا واجب نیست (حضرت امام و آیات عظام سیستانی و نوری).

قضا واجب است (آیات عظام خویی، اراکی، تبریزی، وحید، مکارم و زنجانی).

احتیاط واجب قضا کند (آیات عظام گلپایگانی،

فاضل و صافی).

ب. نسبت به صبح‌شدن گمان داشته:

قضا بر او واجب است (مشهور).

احتیاط مستحب قضا کند (آیت‌الله‌سیستانی).

ج. نسبت به صبح‌نشدن گمان داشته:

قضا واجب نیست (آیات عظام حضرت امام، اراکی و سیستانی).

بنا بر احتیاط واجب قضا کند (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

اگر افق ابری باشد، قضا واجب است و چنانچه افق صاف باشد، قضا واجب نیست (آیت‌الله‌زنجانی).

د. نسبت به صبح‌نشدن یقین داشته:

قضا واجب نیست (حضرت امام و آیات عظام فاضل، بهجت، خویی، گلپایگانی، سیستانی، وحید، مکارم، نوری و صافی).

اگر افق ابری باشد، قضا واجب است و چنانچه افق صاف باشد، قضا واجب نیست (آیت‌الله‌زنجانی).

اعتماد به ساعت یا رادیو

۱۵۷. آیا نظر به ساعت یا اعتماد بر رادیو حکم تحقیق را دارد که اگر فرد با اعتماد بر ساعت یا رادیو سحری می‌خورد و بعد می‌فهمد که آن موقع صبح بوده، روزه‌اش صحیح است و قضا ندارد؟⁽¹⁾

اگر موجب اطمینان شود، معتبر و قابل‌اعتماد

است؛ وگرنه معتبر و حجت نیست (مقام معظم رهبری و آیت‌الله‌بهجت).

اگر یقین به بقای شب حاصل شود، روزه‌اش صحیح است (آیت‌الله‌صافی).

خیر (آیات عظام تبریزی، سیستانی و نوری).

بلی (آیات عظام فاضل و مکارم).

کسی بگوید صبح نشده و انسان به گفتۀ او، روزه را باطل کند

۱۵۸. اگر کسی بگوید که صبح نشده و انسان به‌گفتۀ او روزه را باطل می‌کند و بعد معلوم شود صبح بوده، حکم روزه‌اش چیست؟

باید قضای آن روز را به جا آورد و کفاره ندارد (مشهور).⁽¹⁾

کسی بگوید صبح شده، ولی از گفتۀ او یقین حاصل نشود

۱۵۹. اگر کسی بگوید که صبح شده و انسان به گفتۀ او یقین نکند و یا خیال کند که شوخی می‌کند، و مفطری را انجام دهد و بعد معلوم شود صبح بوده، حکم روزه‌اش چیست؟

باید قضای آن روز را به جا آورد وکفاره واجب نیست (مشهور).⁽²⁾

کسی بگوید مغرب شده است

۱۶۰. اگر انسان به‌گفتۀ شخصی که گفتۀ او شرعاً برایش حجت است، افطار کند و بعد معلوم شود که مغرب نبوده، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

باید قضای آن روز را به جا آورد و کفاره واجب نیست (مشهور).

اگر به‌گفتۀ کس دیگری که گفتۀ او شرعاً برایش حجت است یا به‌اشتباه معتقد باشد که خبر او حجت است و افطار کند، باید روزه‌اش را قضا نماید و کفاره ندارد (آیت‌الله‌سیستانی).

افطار به‌واسطۀ تاریکی در هوای صاف

۱۶۱. اگر شخص در هوای صاف به‌واسطۀ تاریکی هوا افطار کند و بعد معلوم شود که مغرب نبوده، حکم روزه‌اش چیست؟⁽²⁾

الف. یقین داشته که مغرب شده:

باید قضای آن روز را به جا آورد و کفاره ندارد (مشهور).

اگر به‌واسطۀ تاریکی هوا، یقین یا اطمنان داشته که مغرب شده است، قضا و کفاره، هیچ‌کدام واجب نیست (آیت‌الله‌بهجت).⁽³⁾

ب. شک در مغرب‌شدن داشته:

باید هم قضای آن روز را به جا آورد و هم کفاره بدهد (حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل، گلپایگانی، صافی و سیستانی).

باید هم قضای آن روز را به جا آورد و هم بنا بر احتیاط واجب، کفاره بدهد (آیت‌الله‌بهجت).

افطار به‌واسطۀ تاریکی در هوای ابری

۱۶۲. اگر شخص در هوای ابری به‌واسطۀ تاریکی هوا، یقین یا گمان پیدا کند که مغرب شده و افطار کند و بعد معلوم شود که مغرب نبوده، حکم روزه‌اش چیست؟⁽¹⁾

قضا لازم نیست (حضرت امام و آیات عظام خویی، گلپایگانی، صافی، فاضل، نوری و وحید).

چنانچه در هوای ابری و مانند آن به‌واسطۀ تاریکی هوا، به‌اعتقاد داخل‌شدن شب افطار کند و بعد معلوم شود که مغرب نبوده، بنا بر احتیاط واجب روزۀ آن روز را باید قضا کند و کفاره ندارد؛ ولی اگر قطع به دخول شب نداشته و افطار کرده، بنا بر احتیاط واجب، کفاره هم باید بدهد (آیت‌الله‌سیستانی).⁽²⁾

فرورفتن آب در هنگام مضمضه‌کردن

تفصیل این مسئله در سؤال ۷۵ تا ۸۰ آمده است.

افطار به‌سبب اکراه تفصیل

این مسئله در سؤال ۹۲ آمده است.

افطار به‌سبب تقیه

۱۶۳. اگر کسی ازجهت تقیه افطار کند، حکم روزه‌اش چیست؟⁽¹⁾

اگر مفطری را که به‌خاطر تقیه انجام می‌دهد، ازنظر فقه آن‌ها مفطر نباشد یا به‌خاطر تقیه قبل از مغرب افطار کند یا مفتی‌های سنی در روز یوم‌الشک طبق موازین خودشان عید اعلام کنند و شخص به‌خاطر تقیه افطار کند و بعد هم مشخص نشود در واقع عید بوده یا نه، در این سه مورد، روزۀ شخص صحیح است و در غیر این سه مورد، فقط قضا لازم است (حضرت امام).

اگر از موارد تقیه باشد، افطار جایز است؛ ولی روزۀ آن روز، قضا دارد (مقام معظم رهبری).

قضا فقط لازم است (آیات عظام خویی، تبریزی، وحید، صافی و زنجانی).

اگر مورد تقیه، خوردن یا آشامیدن یا جماع باشد، قضا لازم است و در غیر آن‌ها بنا بر احتیاط واجب، قضا کند؛ ولی درهرصورت، کفاره ندارد (آیت‌الله‌سیستانی).

اگر مفطری را که به‌خاطر تقیه انجام می‌دهد، ازنظر فقه آن‌ها منافی روزه نباشد، روزه‌اش صحیح است؛ و الا فقط قضا لازم است (آیت‌الله‌مکارم).

اگر مفطری را که به‌خاطر تقیه انجام می‌دهد، ازنظر فقه آن‌ها مفطر نباشد، بنا بر احتیاط واجب، روزه را تمام کند و قضای آن را نیز بگیرد (آیت‌الله‌گلپایگانی).

خروج منی بدون‌قصد

تفصیل این مسئله در سؤال ۹۴ و ۹۵ آمده است.

افطار به‌سبب حیض یا نفاس

تفصیل آن در سؤال ۳۵ و۳۶ و بند پنجم سؤال ۱۵۲ آمده است.

روزۀ زن مستحاضه

تفصیل آن در سؤال ۱۲۶ آمده است.

افطار به‌علت بیماری

۱۶۴. اگر شخصی به‌سبب بیماری روزه نگیرد، وظیفه‌اش چیست؟

الف. پیش از تمام‌شدن ماه رمضان بمیرد،⁽¹⁾قضا واجب نیست و کفاره هم ندارد (تمام مراجع عظام تقلید).

ب. مرض او تا ماه رمضان سال بعد طول بکشد،⁽²⁾قضا واجب نیست و باید برای هر روز یک مد طعام به فقیر بدهد (تمام مراجع عظام تقلید).

ج. بعد از ماه رمضان مرض او برطرف شده؛ ولی عذر دیگری مثل سفر پیدا کند که نتواند تا ماه رمضان جدید، قضای روزه‌هایی را که نگرفته، به جا آورد:⁽³⁾

باید روزه‌هایی را که نگرفته، قضا کند و بنا بر

احتیاط واجب، برای هر روز یک مد طعام نیز به فقیر بدهد (آیات عظام خویی، تبریزی، اراکی، فاضل، سیستانی، زنجانی و وحید).

باید روزه‌هایی را که نگرفته، قضا کند و بنا بر احتیاط مستحب، برای هر روز یک مد طعام نیز به فقیر بدهد (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی و صافی).

باید بنا بر احتیاط واجب، روزه‌هایی را که نگرفته، قضا کند و نیز بنا بر احتیاط واجب، برای هر روز یک مد طعام هم به فقیر بدهد (آیت‌الله‌مکارم).

د. بعد از ماه رمضان مرض او برطرف شده و تا ماه رمضان جدید، عمداً قضای روزه را نگیرد،⁽¹⁾باید روزه‌هایی را که نگرفته، قضا کند و همچنین برای هر روز یک مد طعام نیز به فقیر بدهد (مشهور).

افطار به‌علت عذری غیر از بیماری مثل سفر

۱۶۵. اگر شخصی به‌سبب عذری غیر از بیماری و حیض و نفاس روزه نگیرد، وظیفه‌اش چیست؟

الف. پیش از تمام‌شدن ماه رمضان بمیرد:⁽²⁾

قضا واجب نیست⁽³⁾و کفاره هم ندارد (مشهور).

ب. عذر او تا ماه رمضان سال بعد طول بکشد یا عذر او برطرف شده؛ ولی عذر دیگری مثل مریضی پیدا کند که نتواند تا ماه رمضان جدید،

قضای روزه‌هایی را که نگرفته، به جا آورد:⁽¹⁾

باید روزه‌هایی را که نگرفته، قضا کند و بنا بر احتیاط واجب، برای هر روز یک مد طعام نیز به فقیر بدهد (آیات عظام خویی، تبریزی، اراکی، فاضل، سیستانی، زنجانی و وحید).

باید روزه‌هایی را که نگرفته، قضا کند و بنا بر احتیاط مستحب، برای هر روز یک مد طعام نیز به فقیر بدهد (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی و صافی).

باید بنا بر احتیاط واجب، روزه‌هایی را که نگرفته، قضا کند و نیز بنا بر احتیاط واجب، برای هر روز یک مد طعام هم به فقیر بدهد (آیت‌الله‌مکارم).

ج. بعد از ماه رمضان عذر او برطرف شده و تا ماه رمضان جدید، عمداً قضای روزه را نگیرد،⁽²⁾باید روزه‌هایی را که نگرفته، قضا کند و همچنین برای هر روز، یک مد طعام نیز به فقیر بدهد (مشهور).

عدم‌وجوب فوری روزۀ قضا

۱۶۷. آیا گرفتن روزۀ قضا واجب فوری است؟⁽³⁾

واجب فوری نیست؛ ولی بنا بر احتیاط واجب، تا ماه رمضان جدید تأخیر نیندازد (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی و وحید).

واجب فوری نیست؛ اگرچه احتیاط مستحب

عدم‌تأخیر تا ماه رمضان جدید است (آیات عظام خویی و سیستانی).

واجب فوری نیست؛ ولی باید تا ماه رمضان جدید تأخیر نیندازد (آیات عظام فاضل و مکارم).

افطار عمدی روزۀ قضا

۱۶۸. آیا روزۀ قضای ماه رمضانی که مربوط به خودمان است را می‌توانیم⁽¹⁾عمداً باطل کنیم؟⁽²⁾

الف. وقت روزۀ قضا تنگ نیست:

می‌تواند تا قبل از اذان ظهر افطار کند؛ ولی بعد زوال نمی‌تواند (مشهور).

اگر از شب نیت داشته باشد، نمی‌تواند افطار کند، حتی قبل زوال؛ ولی اگر از شب نیت نکرده باشد، می‌تواند تا قبل از اذان ظهر افطار کند؛ ولی بعد زوال نمی‌تواند (آیت‌الله‌زنجانی).

ب. وقت روزۀ قضا تنگ است:

۱. قبل از زوال:

نمی‌تواند افطار کند (آیت‌الله‌زنجانی).

بنا بر احتیاط واجب، افطار نکند (آیت‌الله‌وحید).

بهتر است افطار نکند (آیات عظام خویی و سیستانی).

۲. بعد ا ز زوال:

نمی‌تواند افطار کند (تمام مراجع عظام تقلید).

افطار عمدی روزۀ قضای استیجاری

۱۶۹. آیا روزۀ قضای استیجاری را می‌توانیم عمداً⁽¹⁾باطل کنیم؟⁽²⁾

الف. قبل از زوال:

بلی، می‌توانیم (تمام مراجع عظام تقلید).

ب. بعد از زوال:

بنا بر احتیاط واجب باطل نکند (حضرت امام و آیت‌الله‌فاضل).

احتیاط مستحب باطل نکند (آیات عظام گلپایگانی، خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، صافی، زنجانی و مکارم).

افطار عمدی روزۀ واجب موسع

مسئله: روزۀ واجب موسع را در قبل از زوال طبق نظر مشهور فقها می‌شود افطار کرد؛ ولی نسبت به بعد از زوال، برخی از مراجع مثل حضرت امام و آیات عظام خویی، فاضل و سیستانی، قائل‌اند که بازهم می‌شود عمداً افطار کرد؛ ولی برخی مثل آیات عظام گلپایگانی و مکارم می‌فرمایند بنا بر احتیاط واجب، بعد از زوال افطار نکنند.⁽³⁾

ترتیب به‌جاآوردن روزۀ قضا

۱۷۰. اگر شخصی از چند ماه رمضان روزۀ قضا دارد، کیفیت قضای روزه‌ها چگونه باید باشد؟⁽¹⁾

الف. وقت رمضان آخر تنگ نیست:

قضای هرکدام را که بگیرد، مانعی ندارد (تمام مراجع عظام تقلید).

ب. وقت رمضان آخر تنگ است:

باید اول قضای رمضان آخر را بگیرد (حضرت امام و آیات عظام بهجت و زنجانی).

بنا بر احتیاط واجب، اول قضای رمضان آخر را بگیرد (آیات عظام اراکی، فاضل، وحید و مکارم).

بنا بر احتیاط مستحب، اول قضای رمضان آخر را بگیرد (آیات عظام گلپایگانی، صافی، نوری، خویی، سیستانی و تبریزی).

نکته: برخی از مراجع مثل حضرت امام و آیات عظام وحید و زنجانی تصریح کرده‌اند که اگر شخص در جایی‌که باید قضای رمضان آخر را بگیرد، عمداً نیت غیررمضان آخر را بکند، روزه‌اش صحیح است و فقط کفارۀ تأخیر بر او واجب می‌شود.⁽²⁾

معین‌نکردن روزۀ قضا

۱۷۱. اگر قضای روزۀ چند رمضان بر شخص واجب باشد و در نیت معین نکند روزه‌ای را که می‌گیرد، قضای کدام رمضان است، حکمش چیست؟⁽¹⁾

قضای ماه رمضان سال آخرحساب نمی‌شود که کفارۀ تأخیر از او ساقط شود (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، زنجانی، نوری، صافی، اراکی و فاضل).

رعایت موالات در روزه‌های قضا

۱۷۲. آیا رعایت موالات در روزه‌های قضا لازم است؟⁽²⁾

خیر، بلکه مستحب است. بنابراین اگر کسی یک هفته پشت‌سرهم روزۀ ماه مبارک رمضان از او با عذر یا بدون‌عذر فوت شده است، به‌هنگام قضای آن، واجب نیست هفت روز روزه را پی‌درپی و در هفت روز پشت‌سرهم انجام شود؛ بلکه می‌تواند آن‌ها را به‌طور متفرّق قضا نماید (مشهور).

فراموشی تعداد روزه‌های قضا

۱۷۳. کسی‌که تعداد روزه‌های قضایش را نمی‌داند، وظیفه‌اش چیست؟⁽³⁾

جایز است به‌مقداری که یقین دارد از او فوت شده، قضا کند و اضافۀ بر آن، احتیاط مستحب است (حضرت امام و مقام معظم رهبری و آیات

عظام مکارم، خویی، گلپایگانی، سیستانی، تبریزی و صافی).

اگر برای عذری چند روز روزه نگیرد و بعد شک کند که چه‌وقت عذر او برطرف شده، بنا بر احتیاط واجب، مقدار بیشتری را که احتمال می‌دهد روزه نگرفته، قضا نماید؛ مثلاً کسی‌که پیش از ماه رمضان مسافرت کرده و نمی‌داند پنجم ماه از سفر برگشته یا ششم، بنا بر احتیاط واجب، شش روز روزه بگیرد؛ ولی کسی‌که نمی‌داند چه‌وقت عذر برایش پیدا شده، می‌تواند مقدار کمتر را قضا نماید. مثلاً اگر در آخر ماه رمضان مسافرت کرده و بعد از ماه رمضان برگشته و نمی‌داند که بیست‌وپنجم ماه رمضان مسافرت کرده یا بیست‌وششم، می‌تواند مقدار کمتر یعنی پنج روز را قضا کند؛ اگرچه احتیاط مستحب این است که مقدار بیشتر را قضا نماید (آیت‌الله‌وحید).

اگر در تعداد روزه‌هایی که نگرفته و باید قضا کند، شک دارد، باید به‌مقداری که یقین دارد روزه نگرفته، قضا کند. مثلًا اگر شک کند که پنج روزۀ قضا بر عهدۀ اوست یا هفت روز، باید پنج روز را قضا کند. بلی، اگر زمان حدوث عذر را می‌داند، ولی نمی‌داند چند روز طول کشیده است، مثلاً می‌داند روز بیستم ماه بیمار شده یا به سفر رفته و نمی‌داند تا بیست‌وپنجم ماه ادامه داشته یا تا بیست‌وهفتم، به‌احتیاط واجب، باید حداکثر را قضا کند (آیت‌الله‌فاضل).

بنا بر احتیاط واجب، باید مقدار بیشتری را که

احتمال می‌دهد روزه نگرفته، قضا نماید. مثلاً کسی‌که پیش از ماه رمضان مسافرت کرده و نمی‌داند عصر پنجم ماه رمضان از سفر برگشته یا عصر ششم، به‌احتیاط واجب باید شش روز روزه بگیرد؛ ولی کسی‌که نمی‌داند چه‌وقت عذر برایش پیدا شده، می‌تواند مقدار کمتر را قضا نماید. مثلاً اگر در آخرهای ماه رمضان مسافرت کند و بعد از ماه رمضان بر گردد و نداند که شب بیست‌وپنجم ماه رمضان مسافرت کرده یا شب بیست‌وششم، می‌تواند مقدار کمتر را یعنی پنج روز (با فرض کامل‌بودن ماه) قضا کند؛ اگرچه احتیاط مستحب آن است که مقدار بیشتر، یعنی شش روز را قضا نماید (آیت‌الله‌زنجانی).

نیت ما‌فی‌الذمه در قضای روزه

۱۷۴. یک ماه روزه گرفته‌ام به این نیت که اگر روزۀ قضا بر عهده‌ام باشد، قضای آن محسوب شود و اگر روزه‌ای بر عهده‌ام نیست، به‌قصد قربت مطلق باشد. آیا این یک ماه روزه، روزه‌های قضای من محسوب می‌شود؟

در بند چهارمِ جواب سؤال ۴۲ آمده است.

عدم‌تمکن از گرفتن روزۀ قضا

۱۷۵. شخصی روزۀ قضا داشته است و آن‌ها را به جا نیاورده تا اینکه ناتوان شده است و دیگر نمی‌تواند آن‌ها را به جا آورد. وظیفه‌اش چیست؟⁽¹⁾

باید صبر کند تاوقتی‌که تمکن از قضا پیدا کند و آن‌ها را به جا آورد و چنانچه نشانه‌های مرگ

برای او ظاهر شود و متمکن از قضا هم نباشد، واجب است وصیت کند که بعد از فوتش آن‌ها را به جا آورند (مشهور).

روزه‌های فوت‌شدۀ پدر

۱۷۶. با چه شرایطی روزه‌های فوت‌شدۀ پدر بر پسر بزرگ او واجب می‌شود؟

۱. ترک آن‌ها ازروی عذر باشد؛ اما اگر عمداً ترک کرده باشد:⁽¹⁾

بر پسر بزرگ‌تر قضا واجب است؛ حتی اگر بنا بر احتیاط واجب، ازروی طغیان بر خداوند متعال ترک کرده باشد (حضرت امام).

بنا بر احتیاط واجب قضا لازم است و اگر براثر طغیان بر خداوند متعال ترک کرده باشد، قضای آن‌ها واجب نیست؛ ولی دراین‌صورت هم احتیاط، در قضای آن‌ها ترک نشود (مقام معظم رهبری).

بر پسر بزرگ‌تر قضا واجب است (آیات عظام اراکی و زنجانی).

بر پسر بزرگ‌تر قضا واجب نیست (آیات عظام سیستانی، مکارم و نوری).

تا مقداری که حرجی نباشد، واجب است قضا کند (آیت‌الله‌تبریزی).

بنا بر احتیاط واجب، قضا لازم است (آیات عظام خویی، گلپایگانی، صافی، فاضل و وحید).

۲. پدر زمان حیاتش می‌تواسته آن‌ها را قضا

کند و به جا نیاورده باشد؛ اما اگر پدر متمکن از قضا نبوده، روزه را به‌خاطر مریضی نگرفته،⁽¹⁾بر پسر بزرگ‌تر چیزی واجب نیست (حضرت امام و مقام معظم رهبری و آیات عظام خویی، مکارم، سیستانی و فاضل).

۳. روزه‌های فوت‌شدۀ پدر مربوط به قضای ماه رمضان باشد؛ اما اگر پدر روزۀ واجب دیگری غیرقضای ماه رمضان که مربوط به خودش است، مثل کفاره بر گردنش باشد:⁽²⁾

قضای آن‌ها نیز بر پسر بزرگ‌تر واجب است (حضرت امام).

قضای آن‌ها نیز بر پسر بزرگ‌تر بنا بر احتیاط واجب لازم است (آیات عظام خویی، گلپایگانی، مکارم و فاضل).

قضای آن‌ها بر پسر بزرگ‌تر واجب نیست (آیت‌الله‌سیستانی).

۴. پسر بزرگ‌تر هنگام فوت پدر، بالغ و عاقل باشد؛ اما اگر نابالغ یا مجنون باشد:⁽³⁾

هرگاه بالغ یا عاقل شود، قضا بر او واجب است؛ حتی اگر پسر بزرگ‌تر موقع مرگ پدر، حمل در شکم مادر باشد، بازهم وقتی بالغ شد، باید قضای روزه‌های پدر را به جا آورد؛ اما اگر قبل از اینکه بالغ یا عاقل شود، فوت کند، وجوب

قضای روزه‌های پدر ساقط می‌شود و بر پسر بزرگ‌تر بعد از او نیز منتقل نمی‌شود (حضرت امام و آیات عظام خویی، گلپایگانی، فاضل و مکارم).

قضا برآن‌ها واجب نیست؛ اگرچه‌که بالغ یا عاقل شوند (آیت‌الله‌سیستانی).

۵. پسر بزرگ‌تر هنگام فوت پدر ممنوع از ارث نباشد؛ اما اگر ممنوع از ارث باشد:⁽¹⁾

بازهم قضا واجب است (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی و فاضل).

قضا واجب نیست (آیات عظام خویی، سیستانی و مکارم).

۶. پدر نسبت به روزه‌های فوت‌شده‌اش وصیتی مبنی‌بر گرفتن آن‌ها توسط اجیر نکرده باشد؛ اما اگر وصیت به گرفتن روزه‌ها توسط اجیر کرده باشد:⁽²⁾

اگر اجیر روزه‌ها را صحیح به جا آورد، بر پسر بزرگ‌تر چیزی نیست؛ وگرنه واجب است پسر بزرگ‌تر دوباره آن‌ها را به جا آورد (مشهور).

اگر وصیت نافذ باشد، مطلقاً بر پسر بزرگ‌تر چیزی نیست (آیت‌الله‌سیستانی).

اجیرگرفتن برای قضای نماز و عبادت‌های دیگر ازطرف اموات، خالی از اشکال نیست؛ مگر در حج و اگر کسی بخواهد در عبادت‌های دیگر اجیر بگیرد، وجهی را که می‌پردازد، به‌صورت هدیه باشد و عملی که اجیر انجام می‌دهد، به‌صورت

تبرعی؛ اما به‌جاآوردن نماز و روزۀ قضا و همچنین نماز و روزۀ مستحبی به‌قصد قربت و بدون‌گرفتن اجرت، اشکالی ندارد (آیت‌الله‌مکارم).

۷. پسر بزرگ‌تر علم به اشتغال ذمۀ پدر نسبت به روزه‌ها داشته باشد یا آنکه دو نفر عادل بگویند که پدر او این مقدار روزۀ قضاشده دارد؛⁽¹⁾اما اگر:

الف. پدر هنگام مرگش بگوید این مقدار روزۀ قضا دارم:⁽²⁾

بنا بر احتیاط واجب، بازهم بر پسر بزرگ‌تر واجب است (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی و فاضل).

بر پسر بزرگ‌تر واجب است (آیت‌الله‌مکارم).

بر پسر بزرگ‌تر چیزی واجب نمی‌شود؛ مگر مطمئن باشد که پدرش راست می‌گوید (آیات عظام خویی و سیستانی).

ب. پسر بزرگ‌تر شک دارد که پدرش روزۀ قضا داشته یا نه،⁽³⁾چیزی بر او واجب نیست (مشهور).

ج. پسر بزرگ‌تر بداند که پدرش روزۀ قضا داشته؛ ولی شک دارد که به جا آورده یا نه،⁽⁴⁾بنا بر احتیاط واجب، باید قضا نماید (مشهور).

۸. پسر بزرگ‌تر معلوم باشد که کیست؛ اما اگر معلوم نباشد که پسر بزرگ‌تر کدام فرد است، قضای روزۀ پدر بر هیچ‌کدام از پسرها واجب

نیست؛ ولی احتیاط مستحب آن است که نماز او را بین خودشان قسمت کنند یا برای انجام آن قرعه بزنند (مشهور)⁽¹⁾

منظور از پسر بزرگ‌تر

۱۷۷. در بحث نماز و روزۀ قضاشدۀ پدر یا مادر، منظور از پسر بزرگ‌تر چه‌کسی است؟

منظور بزرگ‌ترین پسر ازلحاظ تولد، نه انعقاد نطفه در هنگام فوت پدر می‌باشد؛ ولو اینکه خواهرهایی بزرگ‌تر از خودش داشته باشد یا اینکه برادرهایی بزرگ‌تر از خودش داشته؛ ولی قبل از فوت پدر همۀ برادرها فوت کرده‌اند و الان درحال‌حاضر بزرگ‌ترین پسر، او می‌باشد (تمام مراجع عظام تقلید).⁽²⁾

به‌جاآوردن روزه‌های پدر توسط غیرپسر بزرگ‌تر

۱۷۸. اگر پسر بزرگ‌تر برای روزه‌های پدر اجیر بگیرد یا کسی تبرعاً اجیر بشود و روزه‌های پدر را به‌طور صحیح به جا آورد، آیا روزه‌های پدر ازگردن پسر بزرگ‌تر ساقط می‌شود؟⁽³⁾

بله، ساقط می‌شود (مشهور).

اجیرگرفتن برای قضای نماز و عبادت‌های دیگر ازطرف اموات، خالی از اشکال نیست؛ مگر در حج و اگر کسی بخواهد در عبادت‌های دیگر اجیر بگیرد، وجهی را که می‌پردازد، به‌صورت هدیه

باشد و عملی که اجیر انجام می‌دهد به‌صورت تبرعی. اما به‌جاآوردن نماز و روزۀ قضا و همچنین نماز و روزۀ مستحبی به‌قصد قربت و بدون‌گرفتن اجرت اشکالی ندارد (آیت‌الله‌مکارم).

پرداخت ۷۵۰ گرم طعام به‌جای گرفتن روزه‌های پدر

۱۷۹. آیا پسر بزرگ‌تر می‌تواند بابت هر روز روزۀ قضاشدۀ پدر که بر او واجب شده، ۷۵۰ گرم طعام به فقیر بدهد و دیگر خودش یا اجیر آن روزه‌ها را نگیرند؟⁽¹⁾

بله، جایز است؛ هرچند از مال میت این کار را بکند. البته نسبت به پرداخت از مال میت باید ورثه راضی باشند (آیت‌الله‌سیستانی).

روزه‌های فوت‌شدۀ مادر

۱۸۰. آیا روزه‌های قضای مادر نیز با شرایطی که گذشت، بر پسر بزرگ‌ترش واجب است؟⁽²⁾

بلی، واجب است (مقام معظم رهبری و آیات عظام مکارم و نوری).

بلی، بنا بر احتیاط واجب، لازم است (آیات عظام گلپایگانی، صافی، فاضل و بهجت).

خیر، لازم نیست (حضرت امام و آیات عظام سیستانی، خویی، تبریزی و وحید).

فصل ششم احکام روزۀ مسافر

اشاره

۱۸۱. آیا روزه از مسافری که نمازش شکسته است، صحیح است؟⁽¹⁾

خیر، روزه صحیح نیست؛ مگر در چهار مورد:

 ۱. بدل هدی تمتع؛⁽²⁾

 ۲. بدل بدنه؛⁽³⁾

 ۳. روزۀ نذر (با رعایت شرایط)؛

 ۴. طلب حاجت.

حکم روزۀ طلب حاجت در مدینه برای شخص مسافر

⁽⁴⁾مسافر می‌تواند برای خواستن حاجت، سه روز در مدینه روزۀ مستحبی بگیرد؛ اما آن سه روز: بنا بر احتیاط واجب آن سه روز، روزهای چهارشنبه و پنجشنبه و جمعه باشد (حضرت امام و آیات

عظام خویی، تبریزی، سیستانی، وحید، مکارم و فاضل).

افضل آن است که آن سه روز، روزهای چهارشنبه و پنجشنبه و جمعه باشد (آیات عظام گلپایگانی، اراکی و بهجت).

۱۸۲. آیا شخص مسافری که روزۀ قضا دارد، می‌تواند در مدینه روزۀ طلب حاجت که در مسئلۀ قبل گفته شد، به جا آورد؟⁽¹⁾

می‌تواند به جا آورد (حضرت امام و آیات عظام خویی، اراکی، فاضل و مکارم).

نمی‌تواند به جا آورد (آیت‌الله‌وحید).

بنا بر احتیاط واجب، نمی‌تواند روزۀ طلب حاجت بگیرد (آیت‌الله‌سیستانی).

روزه در اماکن تخییر

حکمش در سؤال ۲۰ آمده است.

حکم روزه در موارد جمع بین قصر و تمام

۱۸۳. در مواردی که از باب احتیاط، شخص در نماز وظیفه‌اش جمع بین قصر و تمام است، نسبت به روزه چه وظیفه‌ای دارد؟⁽²⁾

بنا بر احتیاط واجب، باید جمع کند بین روزۀ آن روز و قضای آن (آیات عظام خویی، بهجت و سیستانی).

واجب است روزه بگیرد و گرفتن قضا واجب نیست (آیت‌الله‌تبریزی).

روزۀ نذری در سفر

۱۸۴. آیا گرفتن روزۀ نذری در سفر جایز است؟⁽¹⁾

اگر فرد نذر کند روز معینی را روزۀ مستحبی بگیرد، نمی‌تواند آن را در سفر به جا آورد؛ مگر در نیت نذر تصریح کرده باشد که روزه را در سفر انجام دهد یا در نیت نذر تصریح کرده باشد که روزه را انجام دهد؛ چه مسافر باشد چه مسافر نباشد (مشهور).

اگر در نیت نذر، تصریح کرده باشد که روزه را در سفر انجام دهد یا در نیت نذر تصریح کرده باشد که روزه را انجام دهد، چه مسافر باشد چه مسافر نباشد، بنا بر احتیاط واجب، به‌نیت رجائاً باید بگیرد (آیت‌الله‌بهجت).

اگر فرد نذر کند روز معینی را روزۀ مستحبی بگیرد، نمی‌تواند آن را در سفر به جا آورد. حتی اگر در نیت نذر تصریح کرده باشد که روزه را در سفر انجام دهد یا در نیت نذر تصریح کرده باشد که روزه را انجام دهد چه مسافر باشد چه مسافر نباشد، این نذر هم اشکال دارد (آیت‌الله‌مکارم).

برخی از شروط دخیل در صحت نذر روزۀ مستحبی در سفر

۱. شخص هنگام نذر مسافر نباشد؛ اما اگر مسافر باشد و بخواهد نذر کند تا در سفر روزه بگیرد:⁽²⁾

جایز است (آیات عظام تبریزی، سیستانی و زنجانی).

جایز است؛ ولی بنا بر احتیاط واجب، روزه را به‌نیت رجائاً باید بگیرد (آیت‌الله‌بهجت).

محل اشکال است (آیت‌الله‌اراکی).

صحت چنین نذری مشکل است و احتیاط در ترک است (آیت‌الله‌صافی).

جایز نیست (آیات عظام فاضل، نوری و وحید).

بنا بر احتیاط واجب، چنین نذری صحیح نیست (مقام معظم رهبری).

۲. نذر روزه برای روزۀ همان روز باشد؛ ولی اگر بعد از فجر صادق، نذر کند که همان روز را روزه بگیرد:⁽¹⁾

چنین نذری صحیح نیست (مقام معظم رهبری).

صحت چنین نذری محل اشکال است (آیت‌الله‌سیستانی).

۳. شخص روزۀ قضا نداشته باشد؛ ولی اگر روزۀ قضا داشته باشد و نذر کند که در سفر روز معینی را روزۀ مستحبی بگیرد:⁽²⁾

نذرش صحیح است و باید در سفر در همان روز روزه بگیرد (مقام معظم رهبری).

صحت نذرش محل اشکال است (آیت‌الله‌سیستانی).

مسافرت‌رفتن در روزۀ نذر معین

۱۸۵. اگر شخصی در نیت نذر معین تصریح نکرده باشد که روزه را در سفر انجام دهد یا در نیت نذر تصریح نکرده باشد که روزه را انجام دهد، چه مسافر باشد، چه مسافر نباشد، آیا می‌تواند در آن روز به سفر برود؟⁽¹⁾

بلی، می‌تواند سفر برود و اگر سفر رفت، باید قضای آن را بعداً بگیرد (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، فاضل، سیستانی، وحید و صافی).

خیر، نمی‌تواند سفر برود و اگر اختیاراً سفر رفت، علاوه بر قضا، کفارۀ شکستن نذرش را هم باید بدهد (آیات عظام گلپایگانی، اراکی و زنجانی).

بنا بر احتیاط واجب، نمی‌تواند سفر برود و اگر اختیاراً سفر رفت، علاوه بر قضا، بنا بر احتیاط واجب کفارۀ شکستن نذرش را هم باید بدهد (آیت‌الله‌مکارم).

مسافرت قبل از ظهر

۱۸۶. اگر روزه‌دار قبل از ظهر مسافرت برود و موقع اذان ظهر از حد ترخص گذشته باشد، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽²⁾

باطل است (مشهور).

بنا بر احتیاط واجب، نمی‌تواند آن روز را روزه بگیرد (آیت‌الله‌سیستانی).

اگر از شب نیت سفر داشته باطل است و اگر در

بین روز قصد سفر کند، روزه‌اش صحیح است (آیات عظام تبریزی و زنجانی).

اگر از شب، نیت سفر داشته، باطل است و اگر در بین روز قصد سفر کند، بنا بر احتیاط واجب، جمع کند بین اتمام و قضا (آیت‌الله‌خویی).

مسافرت بعد از ظهر

۱۸۷. اگر روزه‌دار بعد از ظهر به مسافرت برود، روزه‌اش چگونه است؟⁽¹⁾

روزه‌اش صحیح است (تمام مراجع عظام تقلید).

رسیدن مسافر به وطن و محل اقامت، بعد از ظهر

۱۸۸. اگر روزه‌دار بعد از ظهر به وطن یا جایی که قصد ده روز دارد، برسد، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽²⁾

باطل است (مشهور).

احتیاط واجب باطل است (آیت‌الله‌سیستانی).

رسیدن مسافر به وطن قبل از ظهر

 ۱۸۹. اگر مسافر قبل از ظهر به وطن یا جایی که قصد دارد ده روز بماند، برسد، روزه‌اش چگونه است؟⁽³⁾

اگر مبطلی انجام نداده، روزه‌اش صحیح است (مشهور).

اگر مبطلی انجام نداده، بنا بر احتیاط واجب،

باید آن روز را روزه بگیرد (آیت‌الله‌سیستانی).

شک در رسیدن به وطن قبل از ظهر

مسئله: اگر مسافر قبل از ظهر به وطن بر گردد، ولی شک کند که به اذان ظهر رسیده یا نه، برخی از مراجع مثل مقام معظم رهبری می‌فرمایند: «روزه‌اش صحیح است»؛ ولی برخی دیگر از مراجع مثل آیت‌الله‌بهجت می‌فرمایند: «شخص باید قبل از ظهر به شهر خودش وارد شود؛ یعنی به‌حدّی برسد که دیگر عرفاً مسافر بر او صدق نکند و با شک در این مطلب، بنا بر نرسیدن بگذارد و درصورت رسیدن به حد ترخّص و نرسیدن به شهر، احتیاط مورد دارد.»⁽¹⁾

معیار مکانی جواز افطار روزه و عدم‌جواز آن برای فرد مسافر

۱۹۰. ملاک مکانی در شروع در سفر قبل از اذان ظهر یا بعد از آن و همچنین در بازگشت به وطن، نفس شهر می‌باشد یا حد ترخص شهر می‌باشد؟⁽²⁾

ملاک در شروع سفر قبل از اذان ظهر یا بعد از اذان ظهر، خروج از خود شهر است، نه حدّ ترخّص آن؛ هرچند سزاوار است مراعات مقتضای احتیاط ترک نشود (آیات عظام خویی، تبریزی، وحید و سیستانی).

ملاک در شروع سفر قبل از اذان ظهر یا بعد از اذان ظهر، معلوم نیست که خود شهر باشد یا

حدّ ترخص آن؛ لذا اگر روزه‌دار قبل از ظهر از وطن یا محل اقامت خارج شود، ولی موقع اذان ظهر هنوز از حد ترخص نگذشته باشد یا مسافر در موقع برگشت به وطنش، قبل از ظهر به حد ترخص برسد، ولی بعد از ظهر وارد وطن یا جایی که محل اقامتش است، بشود، بنا بر احتیاط واجب باید جمع کند بین اتمام و قضا (آیات عظام گلپایگانی، مکارم و بهجت).

رسیدن مسافر به حد ترخص

۱۹۱. اگر روزه‌دار قبل از ظهر از وطن یا محل اقامت خارج شود، ولی موقع اذان ظهر هنوز از حد ترخص نگذشته باشد، روزه‌اش چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

احتیاط واجب جمع کند بین اتمام و قضا (آیات عظام گلپایگانی، اراکی و مکارم).

احتیاط مستحب جمع کند بین اتمام و قضا (آیات عظام خویی و سیستانی).

۱۹۲. اگر مسافر در موقع برگشت به وطنش قبل از ظهر به حد ترخص برسد، ولی بعد از ظهر وارد وطن یا جایی که محل اقامتش است، بشود، حکم روزه‌اش چیست؟⁽²⁾

احتیاط مستحب جمع کند بین اتمام و قضا (آیات عظام خویی و سیستانی).

احتیاط واجب جمع کند بین اتمام و قضا (آیات عظام گلپایگانی، مکارم و بهجت).

جهل به بطلان روزه مسافر

۱۹۳. اگر کسی نداند که روزۀ مسافر باطل است و در سفر روزه بگیرد، حکم روزه‌اش چیست؟

اگر تا آخر روز جاهل بوده و نمی‌دانسته که روزۀ مسافر باطل است، روزه‌اش صحیح می‌باشد (تمام مراجع عظام تقلید).⁽¹⁾

اگر بین روز متوجه شد، روزه‌اش باطل است (تمام مراجع عظام تقلید).⁽²⁾

فراموشی بطلان روزه مسافر

۱۹۴. مسافری که فراموش کرده روزۀ مسافر باطل است یا فراموش کرده که مسافر است و روزه گرفته، حکم روزه‌اش چیست؟⁽³⁾

روزه‌اش باطل است (مشهور).

احتیاط واجب روزه‌اش باطل است (مکارم).

فصل هفتم کفارۀ روزه و روزۀ کفاره

اشاره

شروط وجوب کفاره

۱۹۵. کفارۀ روزه با چه شرایطی واجب می‌شود؟⁽¹⁾

مفطرات عمدی و اختیاری انجام شوند، نه ازروی اجبار و اکراه (تمام مراجع عظام تقلید).

شخص عالم باشد که این کار مفطر است؛ ولی در جاهل به مفطربودن مسئله اختلافی است که در سؤال ۱۹۶ و ۱۹۷ تفصیل آن می‌آید.

وجوب کفاره بر جاهل به مفطریت

۱۹۶. اگر شخص به‌واسطۀ ندانستن مسئله، کاری که روزه را باطل می‌کند، عمداً انجام دهد، آیا کفاره دارد؟⁽²⁾و⁽³⁾

مطلقاً کفاره ندارد؛ چه جاهل قاصر باشد، چه جاهل مقصر (مقام معظم رهبری و آیات عظام خویی، تبریزی، وحید، مکارم و زنجانی).

فقط جاهل مقصر بنا بر احتیاط واجب، باید کفاره بدهد (حضرت امام و آیات عظام فاضل و نوری).

فقط جاهل مقصرِ ملتفتِ مردد، یعنی موقع انجام کار متوجه بوده که این کار شاید روزه را باطل کند و در یادگرفتن مسئله هم کوتاهی کرده و نرفته سؤال کند، کفاره دارد (آیات عظام گلپایگانی و بهجت).

جاهل مقصر ملتفت مردد کفاره دارد و همچنین بنا بر احتیاط واجب، جاهل مقصر غیرملتفت نیز کفاره بدهد (آیت‌الله‌صافی).

فقط جاهل مقصر ملتفت مردد⁽¹⁾بنا بر احتیاط واجب کفاره دارد (آیت‌الله‌سیستانی).⁽²⁾

وجوب کفاره بر جاهل به مفطریت همراه علم به حرمت آن چیز

۱۹۷. اگر شخص بداند کارش فی‌نفسه حرام است، مثل استمناکردن، ولی نمی‌داند که این کار روزه را باطل می‌کند و درحال روزه مرتکب این کار شود، آیا کفاره واجب می‌شود؟⁽¹⁾

مطلقاً کفاره ثابت است؛ چه شخص جاهل قاصر باشد و چه جاهل مقصر باشد (آیات عظام خویی، وحید و تبریزی).

بنا بر احتیاط واجب، کفاره ثابت است؛ چه شخص جاهل قاصر باشد و چه جاهل مقصر باشد (حضرت امام و آیت‌الله‌فاضل).

کفارۀ افطار به حرام، حکم کفارۀ افطار به حلال را دارد که بحثش گذشت (آیات عظام سیستانی و مکارم).

روزه‌های کفاره‌دار

۱۹۸. آیا باطل‌کردن همۀ اقسام روزه‌ها موجب ثبوت کفاره می‌شود؟⁽²⁾

خیر، فقط با باطل‌کردن روزۀ ماه رمضان و قضای آن (در بعد از زوال) کفاره واجب می‌شود؛ ولی با باطل‌کردن مابقی روزه‌ها، کفاره واجب نمی‌شود؛ حتی روزۀ استیجاری اگرچه بعد از زوال باطل شود (مشهور).⁽³⁾

کفارۀ روزۀ نذر و عهد و قسم معین و روزۀ اعتکاف

۱۹۹. آیا باطل‌کردن روزۀ نذر و عهد و قسم معین و روزۀ اعتکاف موجب ثبوت کفاره می‌شود؟⁽¹⁾

بلی، کفاره ثابت می‌شود؛ ولی این کفاره مربوط به شکستن نذر یا قسم یا عهد یا به‌هم‌زدن اعتکاف⁽²⁾می‌باشد و این کفاره ارتباطی به روزه ندارد(مشهور).⁽³⁾

مفطرات کفاره‌دار

۲۰۰. ارتکاب عمدی کدام‌یک از مفطرات، موجب ثبوت کفاره می‌شود؟⁽⁴⁾(با جمع‌شدن شرایط کفاره)⁽⁵⁾

کل مفطرات⁽⁶⁾به‌جز قی‌کردن که با قی‌کردن فقط روزه باطل می‌شود و کفاره واجب نمی‌شود

(حضرت امام و آیات عظام بهجت، فاضل و نوری).

کل مفطرات (آیات عظام گلپایگانی، خویی، تبریزی، اراکی، وحید، مکارم و صافی).⁽¹⁾

تفصیل در نوع روزه (آیت‌الله‌سیستانی):

۱. روزۀ ماه رمضان: فقط با خوردن، آشامیدن، جماع، استمنا و بقای عمدی بر جنابت تا اذان صبح، کفاره ثابت می‌شود و با مفطرات دیگر، حتی بقای عمدی بر حیض و نفاس، فقط روزه باطل می‌شود و کفاره واجب نمی‌شود.

۲. روزۀ قضای ماه رمضان: فقط با خوردن، آشامیدن، جماع و استمنا کفاره ثابت می‌شود و با مفطرات دیگر فقط روزه باطل می‌شود و کفاره واجب نمی‌شود.

۳. روزۀ نذر و عهد و قسم معین: با ارتکاب کل مفطرات⁽²⁾کفاره ثابت می‌شود.

خلاصۀ نظرات مراجع عظام تقلید دربارۀ وجوب کفاره برای برخی از مفطرات

۱. قی‌کردن عمدی:

کفاره دارد (مقام معظم رهبری⁽³⁾و آیات عظام خویی، تبریزی، وحید، صافی، گلپایگانی و مکارم).

کفاره ندارد (حضرت امام و آیات عظام فاضل، بهجت، سیستانی⁽¹⁾و نوری).

بنا بر احتیاط واجب، کفاره دارد (آیت‌الله‌اراکی).

۲. فروبردن عمدی سر در آب:

کفاره ندارد (آیات عظام سیستانی و زنجانی).

کفاره دارد (آیات عظام خویی، وحید، تبریزی، مکارم و بهجت).

بنا بر احتیاط واجب، کفاره دارد (حضرت امام و آیات عظام فاضل، اراکی، گلپایگانی و صافی).

۳. رساندن عمدی غبار غلیظ به حلق:

کفاره ندارد (آیت‌الله‌سیستانی).

کفاره دارد (حضرت امام و آیات عظام فاضل، خویی، وحید، بهجت، تبریزی، گلپایگانی و مکارم).

بنا بر احتیاط واجب، کفاره دارد (آیت‌الله‌اراکی).

۴. رساندن عمدی دود دخانیات به حلق:

کفاره ندارد (آیت‌الله‌سیستانی).

۵. تنقیه:

کفاره ندارد (آیت‌الله‌سیستانی).

کفاره دارد (آیات عظام تبریزی، گلپایگانی، اراکی، خویی، وحید، صافی و مکارم).

بنا بر احتیاط واجب کفاره دارد (حضرت امام و آیات عظام فاضل و بهجت).

۶. دروغ بر خداوند متعال:

کفاره ندارد (آیت‌الله‌سیستانی).

کفاره دارد (حضرت امام و آیات عظام بهجت،

تبریزی، گلپایگانی، خویی، وحید، صافی و مکارم).

بنا بر احتیاط واجب، کفاره دارد (آیات عظام فاضل و اراکی).

۷. خوردن، آشامیدن، جماع، استمنا، باقی‌ماندن عمدی بر جنابت، کفاره دارد (مشهور).

معیار زمانی در وجوب کفاره

۲۰۱. ارتکاب مفطرات کفاره‌آور در چه زمانی موجب ثبوت کفاره می‌شود؟⁽¹⁾

الف. در روزۀ ماه رمضان و روزۀ نذر و عهد و قسم معین و روزۀ اعتکاف،⁽²⁾از اذان صبح تا مغرب اگر مفطری انجام دهد، کفاره واجب می‌شود (مشهور).

ب. در قضای ماه رمضان:

از بعد از زوال تا مغرب، اگر مفطری انجام دهد، کفاره واجب می‌شود (مشهور).

کسی‌که قضای روزۀ ماه رمضان را گرفته، اگر از شب نیت روزه کرده و پیش از ظهر عمداً کاری که روزه را باطل می‌کند، انجام دهد و یا این کار را بعد از ظهر انجام دهد، چه از شب نیت روزه کرده باشد یا نه، باید کفاره دهد (آیت‌الله‌زنجانی).

چگونگی ادای کفاره‌ها

۲۰۲. کفارۀ باطل‌کردن روزۀ ماه رمضان و قضای آن و باطل‌کردن روزۀ نذر و عهد و قسم معین و باطل‌کردن روزۀ اعتکاف چیست؟⁽¹⁾

الف. کفارۀ ماه رمضان:⁽²⁾مخیر است بین اینکه یک برده آزاد کند یا شصت روز روزه بگیرد یا شصت فقیر سیر کند یا به هرکدام یک مد طعام بدهد و چنانچه این‌ها برایش ممکن نباشد:

۱. هرچند مد که می‌تواند، به فقرا اطعام بدهد و اگر نتواند طعام بدهد، باید استغفار کند؛ اگرچه مثلاً یک مرتبه بگوید: «استغفر الله» و احتیاط واجب در فرض اخیر آن است که هروقت بتواند، کفاره را بدهد (حضرت امام).

۲. باید به هر تعداد فقیر که قادر است، غذا بدهد و احتیاط آن است که استغفار نیز بکند و اگر به‌هیچ‌وجه قادر بر دادن غذا به فقیر نیست، فقط کافی است که استغفار کند؛ یعنی با دل و زبان بگوید: «استغفر الله» (=از خداوند بخشایش می‌طلبم.) و اگر بعدها تمکن پیدا کرد که روزه بگیرد یا به فقرا غذا دهد، انجام کفاره لازم نیست؛ گرچه احتیاط مستحب آن است که انجام داده شود (مقام معظم رهبری).

۳. مخیر است که هجده روز روزه بگیرد یا هر

چند مد که می‌تواند، به فقرا طعام بدهد (آیات عظام اراکی و فاضل).

۴. هرمقدار می‌تواند، صدقه به فقرا بدهد و اگر از دادن صدقه هم عاجز است، هجده روز پی‌درپی روزه بگیرد و اگر روزه هم نتوانست، استغفار کند (آیت‌الله‌گلپایگانی).

۵. واجب است به‌قدر امکان صدقه بدهد و مراد از صدقه‌دادن، همان اطعام به کمتر از شصت فقیر است و باید رعایت شود که به هر فقیر کمتر از یک مدّ داده نشود و اگر آن‌هم ممکن نیست، استغفار نماید و در هر دو صورت، احتیاط واجب آن است که هروقت بعد از آن توانایی پیدا کرد، کفاره بدهد یا آن را کامل نماید (آیات عظام سیستانی و زنجانی).

۶. بنا بر احتیاط واجب، به‌قدر امکان تصدق و استغفار نماید و احتیاط واجب آن است که هروقت بتواند، کفاره را بدهد (آیات عظام خویی، تبریزی و وحید).

۷. هر مقدار که می‌تواند، صدقه به فقرا بدهد و استغفار کند و اگر از دادن صدقه هم عاجز باشد، اکتفا به استغفار نماید و احتیاط واجب آن است که هروقت بتواند، کفاره را بدهد (آیت‌الله‌صافی).

۸. هر چند مد که می‌تواند، به فقرا اطعام بدهد و اگر نتواند طعام بدهد، باید استغفار کند؛ اگرچه مثلاً یک مرتبه بگوید: «استغفر الله» و احتیاط واجب آن است که هروقت بتواند، کفاره را بدهد (آیت‌الله‌نوری).

ب. کفارۀ قضای ماه رمضان:⁽¹⁾اطعام ده مسکین، هرکدام یک مد طعام⁽²⁾و درصورت عدم‌توانایی:

۱. باید سه روز به‌احتیاط واجب پی‌درپی روزه بگیرد (حضرت امام و آیت‌الله‌نوری).

۲. باید سه روز پی‌درپی روزه بگیرد (آیت‌الله‌مکارم).

۳. باید سه روز روزه بگیرد (آیات عظام خویی، گلپایگانی، تبریزی، بهجت، فاضل، سیستانی، وحید و صافی).

ج. کفارۀ⁽³⁾روزه قسم معین:⁽⁴⁾

آزادکردن یک برده یا سیرکردن ده فقیر یا پوشاندن ده فقیر و درصورت عدم‌توانایی بر این امور، سه روز پی‌درپی روزه بگیرد (آیات عظام خویی، گلپایگانی، صافی، تبریزی، فاضل، سیستانی، وحید و زنجانی).

آزادکردن یک برده یا سیرکردن ده فقیر یا پوشاندن ده فقیر و درصورت عدم‌توانایی بر این امور، سه روز روزه بگیرد (حضرت امام و آیت‌الله‌مکارم).

د. کفارۀ⁽⁵⁾روزۀ عهد معیّن:⁽⁶⁾

مخیر است بین اینکه یک برده آزاد کند یا شصت روز روزه بگیرد یا شصت فقیر سیر کند (مشهور).⁽¹⁾

ه . کفارۀ⁽²⁾روزۀ نذر معین:⁽³⁾

همان کفارۀ ماه رمضان است (حضرت امام و آیات عظام فاضل، زنجانی و مکارم).

همان کفارۀ قسم است (آیات عظام رهبری، خویی، بهجت، تبریزی، سیستانی و وحید).

و. کفارۀ⁽⁴⁾روزۀ اعتکاف:⁽⁵⁾

مخیر است بین اینکه یک برده آزاد کند یا شصت روز روزه بگیرد یا شصت فقیر سیر کند (مشهور).⁽⁶⁾

ی. کفارۀ فدیه وکفارۀ تأخیر:⁽⁷⁾

دادن یک مد طعام به فقیر (مشهور).

اشباع در کفارۀ فدیه و کفارۀ تأخیر

۲۰۳. آیا در کفارۀ تأخیر و فدیه، اشباع، کفایت از دادن یک مد طعام می‌کند؟⁽⁸⁾

خیر، حتماً باید یک مد طعام به فقیر بدهد (آیات عظام سیستانی و صافی).

بلی، فرقی نمی‌کند. در همۀ کفارات، اشباع نیز کافی است (آیت‌الله‌مکارم).

در کفارۀ تأخیر، اشباع کفایت می‌کند؛ ولی در فدیه، اشباع کافی نیست (آیت‌الله‌تبریزی).

در هرجا مد واجب باشد، اشباع که کمتر از مقدار مد (۷۵۰ گرم) باشد، کفایت نمی‌کند (آیت‌الله‌فاضل).

پرداخت چند کفاره تأخیر به یک فقیر

۲۰۴. کسی‌که باید برای هر روز یک مد طعام به فقیر بدهد، آیا می‌تواند کفارۀ چند روز را به یک فقیر بدهد؟⁽¹⁾

بله، می‌تواند کفارۀ چند روز را به یک فقیر بدهد (مشهور).

پرداخت کفاره به کمتر از شصت فقیر

۲۰۵. کسی‌که باید برای کفارۀ یک روز شصت فقیر را طعام بدهد، درصورت دسترسی‌داشتن به شصت فقیر، آیا می‌تواند به یک فقیر بیشتر از یک مد طعام بدهد؟

 خیر، نمی‌تواند چند مد طعام را به یک فقیر بدهد (مشهور).⁽²⁾

۲۰۶. کسی‌که باید برای کفارۀ یک روز، شصت فقیر را طعام بدهد، درصورت دسترسی‌نداشتن به شصت فقیر، آیا می‌تواند به یک فقیر بیشتر از یک

مد طعام بدهد؟⁽¹⁾

اگر در شهر شصت فقیر پیدا نشود، واجب است که به‌غیر آن شهر انتقال داده شود و اگر متعذر باشد، باید در انتظار باشد و اگر بعضی از عدد را پیدا کند، باید بر کسی‌که موجود است، تکرار نماید تا آن مقدار وفا شود و در تکرار، بر همۀ موجودها اکتفا نماید. پس اگر به ده نفر تمکن پیدا کند، شش دفعه بر آن‌ها تکرار می‌شود و جایز نیست که به پنج نفر آن‌ها دوازده دفعه تکرار کند و احتیاط آن است که در وقت تعذر عدد، بر سیرکردن، نه تحویل‌دادن، اکتفا نماید و اینکه در روزهای متعدد باشد (حضرت امام).

نمی‌تواند چند مد را به یک نفر بدهد؛ مگر اینکه دسترسی به شصت فقیر پیدا نکند (آیت‌الله‌مکارم).

اگر تعداد فقرایی که جهتِ دادن کفاره لازم دارد، در شهر نباشد، واجب است آن را به شهر دیگری منتقل کند و اگر نشد، صبر کرده و منتظر بماند تا زمینۀ دادن کفاره فراهم گردد و اگر کمتر از عددی که می‌خواهد، فقیر وجود دارد، در کفایت اینکه به‌طور مکرر به فقرای موجود طعام دهد تا عدد تکمیل شود، اشکال است و بنا بر قول به کفایت، باید در تکرار بر مقدار تعذّر اکتفا نماید. پس اگر ده نفر فقیر در شهر او هست، شش نوبت به آنان طعام می‌دهد و جایز نیست به پنج نفر، دوازده نوبت طعام دهد (آیت‌الله‌سیستانی).

کیفیت ۶۰ روز روزۀ کفاره

۲۰۷. کسی‌که می خواهد دو ماه کفارۀ روزه‌خواری عمدی ماه رمضان را بگیرد، آیا باید پی‌درپی بگیرد؟⁽¹⁾

باید ۳۱ روز آن را پی‌درپی بگیرد و اگر بقیه پی‌درپی نباشد، اشکال ندارد (مشهور).

در تتابع دو ماه روزۀ کفاره، چه کفارۀ مرتبه یا کفارۀ مخیره یا کفارۀ جمع، همین مقدار کافی است که یک ماه به‌اضافۀ یک روز از ماه دوم را پشت‌سرهم بدون‌فاصله به جا آورد که اگر چنین کند، می‌تواند بقیۀ ماه دوم را درصورتی‌که عذر عرفی داشته باشد، جدا از هم روزه بگیرد؛ اما بدون‌داشتن عارضی که عذر عرفی محسوب شود، احتیاط واجب است که باقی‌ماندۀ ماه دوم را نیز پشت‌سرهم انجام دهد (آیت‌الله‌سیستانی).

۲۰۸. کیفیت ۶۰ روز روزۀ کفاره در ماه‌های هلالی غیر ۳۰ روز چگونه است؟⁽²⁾

کسی‌که دو ماه روزه بر او واجب است، اگر از اول ماه شروع کند، دو ماه هلالی کفایت می‌کند؛ اگرچه آن ماه‌ها ناقص باشند و اگر در اثنای ماه شروع، مثلاً در دهم شوال شروع به روزه کند، با روزۀ نهم ذی‌الحجه تمام می‌شود و دراین‌صورت فرقی نمی‌کند بین اینکه ماه‌ها ناقص باشند یا کامل یا مختلف و احتیاط مستحب آن است که ۶۰ روز روزه بگیرد و اگر بین روزها به چیزی

که شرعاً به پی‌درپی‌بودن، ضرری نمی‌رساند، تفریق حاصل شود، همان متعیّن می‌شود و ۶۰ روز واجب می‌شود (حضرت امام).

کسی‌که دو ماه روزه بر او واجب است، اگر از اول ماه شروع کند، دو ماه هلالی کفایت می‌کند؛ اگرچه ناقص باشند و اگر در اثنای آن شروع نماید، احتیاط واجب آن است که ۶۰ روز روزه بگیرد و اگر بین روزها به چیزی که شرعاً به پی‌درپی‌بودن، ضرری نمی‌رساند، تفریق حاصل شود، همان ۶۰ روز واجب می‌شود (آیت‌الله‌سیستانی).

لزوم رعایت استمرار در روزه‌های پی‌درپی

۲۰۹. کسی‌که باید پی‌درپی روزه بگیرد، اگر در بین آن بدون‌عذر یک روز روزه نگیرد یا وقتی شروع کند که در بین آن به روزی برسد که روزۀ آن واجب یا حرام است، چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

باید روزه‌ها را از سر بگیرد (تمام مراجع عظام تقلید).

۲۱۰. کسی‌که باید پی‌درپی روزه بگیرد، اگر در بین آن عذری غیراختیاری مثل حیض یا نفاس⁽²⁾یا مرض یا سفری که در رفتن آن مجبور است، برای او پیش آید که نتواند یک یا چند روز روزه

بگیرد، چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

بعد از برطرف‌شدن عذر بدون‌فاصله ادامۀ روزه‌ها را بگیرد (تمام مراجع عظام تقلید).

کفارۀ جمع

۲۱۱. اگر شخص روزه‌دار به چیز حرامی روزۀ خود را باطل کند، مثل زنا یا نزدیکی درحال حیض یا شراب، آیا کفارۀ جمع باید بدهد؟⁽²⁾

کفارۀ جمع واجب است (آیات عظام گلپایگانی، اراکی و صافی).

احتیاط مستحب آن است که کفارۀ جمع بدهد (مقام معظم رهبری و آیت‌الله‌سیستانی).

بنا بر احتیاط واجب، کفارۀ جمع واجب می‌شود (آیات عظام خویی، بهجت، تبریزی، وحید، فاضل، مکارم و نوری).

اگر آن چیز حرام، جماع یا خوردن و آشامیدن باشد، بنا بر احتیاط واجب، کفارۀ جمع باید بدهد و در غیر این دو مورد، احتیاط مستحب است که کفارۀ جمع بدهد (آیت‌الله‌زنجانی).

کفارۀ دروغ

۲۱۲. اگر روزه‌دار عمداً دروغی را به خداوند متعال یا پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نسبت دهد، آیا کفارۀ جمع باید بدهد؟⁽³⁾

واجب است کفارۀ جمع بدهد (آیت‌الله‌اراکی).

بنا بر احتیاط واجب، کفارۀ جمع بدهد (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، وحید و صافی).

یک کفارۀ مخیره کافی است (مقام معظم رهبری و آیات عظام زنجانی، فاضل، گلپایگانی و مکارم).

فقط روزه‌اش باطل می‌شود و دادن کفاره اصلاً واجب نیست؛ اگرچه احتیاط مستحب است، کفارۀ جمع بدهد (آیت‌الله سیستانی).

انجام کار حرام پس از بطلان روزه به حلال

۲۱۳. اگر روزه‌دار کاری که حلال است و روزه را باطل می‌کند، انجام دهد مثلاً آب بیاشامد و بعد کار حرامی که روزه را باطل می‌کند، انجام دهد، آیا کفارۀ جمع باید بدهد؟⁽¹⁾

نسبت به تکرار کفاره بحثش می‌آید؛ ولی نسبت به اینکه برای کار حرام، کفارۀ جمع لازم می‌باشد:

کفارۀ جمع لازم نیست (حضرت امام و آیات عظام اراکی، سیستانی و مکارم).

اگر کار حرام جماع باشد، بنا بر احتیاط واجب، برای آن باید کفارۀ جمع بدهد (آیت‌الله‌خویی).

اگر کار حرام جماع باشد، برای آن باید کفارۀ جمع بدهد (آیات عظام گلپایگانی و فاضل).

تکرار کفاره با تکرار مفطر

۲۱۴. اگر روزه‌دار در ماه رمضان چند مرتبه مفطری را انجام دهد، آیا به‌ازای هر بار ارتکاب، یک کفارۀ

جداگانه ثابت می‌شود؟⁽¹⁾

الف. تکرار جماع:

یک کفاره کافی است (حضرت امام و آیات عظام سیستانی و مکارم).

بنا بر احتیاط واجب باید برای هر دفعه یک کفاره بدهد (مقام معظم رهبری و آیات عظام گلپایگانی، صافی، فاضل، تبریزی، بهجت، وحید و نوری).

باید برای هر دفعه یک کفاره بدهد (آیات عظام خویی، اراکی و زنجانی).

ب. تکرار استمنا:

یک کفاره کافی است (حضرت امام و آیات عظام گلپایگانی، فاضل، سیستانی، مکارم، صافی و نوری).

باید برای هر دفعه یک کفاره بدهد (آیات عظام خویی و زنجانی).

بنا بر احتیاط واجب برای هر دفعه یک کفاره بدهد (مقام معظم رهبری و آیات عظام تبریزی و وحید).

ج. تکرار غیراستمنا و جماع: یک کفاره کافی است (مقام معظم رهبری و مشهور).

مسافرت بعد از افطار عمدی

۲۱۵. آیا مسافرت بعد از افطار عمدی موجب سقوط کفاره می‌شود؟⁽²⁾

الف. بعد از اذان ظهر مسافرت کند، کفاره از او ساقط نمی‌شود (مشهور).

ب. قبل از اذان ظهر مسافرت کند:

کفاره از او ساقط نمی‌شود؛ هرچند که مسافرت برای فرار از کفاره نباشد (مقام معظم رهبری و آیات عظام خویی، تبریزی، اراکی، سیستانی، وحید و مکارم).

چنانچه مسافرت برای فرار از کفاره باشد یا بعد از ظهر باشد، کفاره از او ساقط نمی‌شود؛ ولی اگر مسافرت در قبل از ظهر باشد و برای فرار از کفاره نیز نباشد، بنا بر احتیاط واجب، باید کفاره بدهد (حضرت امام و آیات عظام فاضل، صافی و گلپایگانی).

پیش‌آمدن عذر قهری بعد از افطار عمدی

۲۱۶. کسی‌که عمداً روزۀ خود را باطل کرده، اگر بعد از آن، عذری قهری مانند حیض یا مریضی برای او پیدا شود، آیا کفاره از او ساقط می‌شود؟⁽¹⁾

کفاره بر او واجب نیست (حضرت امام و آیات عظام تبریزی، فاضل، سیستانی، مکارم، زنجانی و نوری).

احتیاط واجب این است که کفاره بدهد (آیات عظام خویی، اراکی، صافی و وحید).

تأخیر روزۀ کفاره

۲۱۷. آیا به‌جاآوردن کفاره، واجب فوری است؟⁽¹⁾

انسان نباید در به‌جاآوردن کفاره کوتاهی کند؛ ولی لازم نیست فوراً آن را انجام دهد و اگر روزۀ کفاره را تا رمضان سال آینده به جا نیاورد، چیزی بر آن اضافه نمی‌شود (مشهور).

تصرف در کفاره توسط فقیر

۲۱۸. آیا فقیر لازم است حتماً کفاره را به مصرف خوراکش برساند؟⁽²⁾

وقتی طعام را به مسکین تحویل دادند، او مالک آن طعام می‌شود و ذمّۀ کفاره‌دهنده با این تملیک بری می‌شود و برائت ذمۀ کفاره‌دهنده متوقف بر خوردن طعام توسط فقیر نیست و فقیر هر کاری که بخواهد، با طعامی که به‌عنوان کفاره دریافت کرده، می‌تواند بکند؛ لذا جایز است آن را به فرد کفاره‌دهنده یا غیر او بفروشد (حضرت امام و آیت‌الله‌سیستانی).

دادن کفارۀ غیرهاشمی به هاشمی

۲۱۹. آیا شخصی که سید نیست، می‌تواند کفاره‌اش را به فقیر سید بدهد؟⁽³⁾

بله، جایز است (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، وحید، سیستانی و بهجت).

بنا بر احتیاط واجب نمی‌تواند (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

جنس کفاره

۲۲۰. آیا درکفاره به‌جای آرد یا نان یا گندم، می‌توان مواد خوراکی دیگر به فقیر داد؟⁽¹⁾

الف. صاحب کفاره می‌خواهد فقیر را سیر کند (اشباع کند): در سیرکردن هر طعام و خوراکی که تغذّی با آن برای غالب مردم متعارف باشد، کافی است؛ چه پخته و چه نپخته از انواع مختلف غذا یا اقسام مختلف نان از هر جنس که پخت آن متعارف است، از جنس گندم یا جو یا مانند آن؛ هرچند بدون‌خورشت باشد و افضل آن است که طعامی که به فقیر خورانده می‌شود، با خورشت باشد و آن عبارت است از هرچیزی که به‌طور متعارف با نان می‌خورند؛ چه جامد باشد، چه مایع؛ هرچند سرکه یا نمک یا پیاز یا پنیر و سبزی باشد. البته هرچه خوب‌تر باشد، بهتر است (حضرت امام و آیت‌الله‌سیستانی).

ب. صاحب کفاره می‌خواهد کفاره را به فقیر تملیک کند:

در تحویل‌دادن و تسلیم، اعطای هرآنچه آن را طعام می‌نامند، کافی است؛ چه خام و چه پخته؛ ولی در مورد کفارۀ قسم و آنچه به حکم قسم است، احتیاط آن است که به پست‌تر از آنچه‌که

به اهل خود طعام می‌دهد، اطعام و بلکه تحویل آن ندهد؛ اگرچه کافی‌بودن آنچه که ذکر شد هم در آن خالی از قوت نیست (حضرت امام).

در تحویل‌دادن و تسلیم، اعطای هرآنچه آن را طعام می‌نامند، کافی است؛ چه خام و چه پخته؛ ولی در مورد کفارۀ قسم و آنچه به‌حکم قسم است، احتیاط واجب اکتفای بر گندم و آرد گندم است و دادن طعام دیگر حتی نان بنا بر احتیاط واجب، کافی نیست. همچنین لازم است در یک مدّ که به یک فقیر داده می‌شود، تنها از یک جنس باشد؛ مثل گندم، جو، نان، آرد، برنج، خرما، مویز و مانند آن و نمی‌شود مثلاً نصف مدّ را برنج و نصف دیگر همان مدّ را گندم داد ولی مدّهای متعدد می‌تواند از چند جنس مختلف باشد؛ هرچند مربوط به یک کفاره باشد؛ مثلاً فرد می‌تواند یک مد گندم و یک مد برنج و... بدهد و نیز لازم نیست اعطای مدّ به فقیر در یک دفعه انجام شود و به‌تدریج هم اشکال ندارد؛ لذا فرد می‌تواند مثلاً نصف مد نان را در یک دفعه و نصف دیگر را در دفعۀ بعد به یک فقیر بدهد (آیت‌الله‌سیستانی).

دادن پول در کفاره به‌جای غذا یا به‌جای لباس

۲۲۱. آیا در کفاره به‌جای دادن غذا یا پوشاندن فقیر، می‌توان پول آن را به فقیر داد؟⁽¹⁾

خیر، مگر اینکه فقیر را وکیل کنیم تا غذا یا لباس را به‌جای ما بخرد و ازطرف ما آن‌ها را

به‌عنوان کفاره تملیک خودش کند و تا احراز نکنیم که او این کار را انجام داده است، کفاره از گردن ما ساقط نمی‌شود (حضرت امام و آیت‌الله‌سیستانی).

پرداخت کفاره ازطرف شخص دیگر

۲۲۲. در کفارات روزه و غیرروزه (کفارات مالی) حکم تبرع و مجانی اداکردن کفاره از ناحیۀ فرد دیگر بدون‌اذن او یا با اذن او چه حکمی دارد؟⁽¹⁾

الف. بدون‌اذن: تبرعی اداکردن کفاره ازطرف میت اشکالی ندارد؛ ولی ازطرف افراد زنده، بدون‌اذن اشکال دارد (مشهور).

ب. با اذن از او:

با اذن او صحیح است (مقام معظم رهبری و آیات عظام تبریزی، سیستانی، فاضل، بهجت و مکارم).

اشکال دارد (آیت‌الله‌صافی).⁽²⁾

ناتوانی در پرداخت کفارات متعدد ماه رمضان

۲۲۳. کسی‌که مثلاً به‌مدت ده سال عمداً روزۀ ماه رمضان را نگرفته و صدها کفارۀ عمد ماه مبارک بر او واجب شده و از پرداخت تمام کفارات عاجز است، ولی می‌تواند کفارۀ مثلاً ده روز را به‌طور کامل بپردازد، نه بیشتر، حالا سؤال این است که به‌جای تمام کفاره‌های ده سال، مقداری صدقه دهد یا کفارۀ ده روز را بدهد و برای بقیه، مقداری

صدقه دهد یا آنکه مبلغ را بر کل ایام تقسیم نماید، با مراعات آنکه به هر فقیر کمتر از یک مد داده نشود؟⁽¹⁾

هرجا فقیری پیدا کرد، او را به‌عنوان یک فقیر سیر کند تا همین‌طور بشود شصت فقیر برای هر روز از روزهایی که خورده است و همچنین می‌تواند به هر فقیر یک مد طعام که تقریباً ۷۵۰ گرم گندم یا جو یا نان و مانند آن است به فقیر بدهد و اگر پول آن را بدهد، باید او را وکیل کند که ازطرف صاحب پول، طعام بخرد و برای خود بردارد (حضرت امام).

چنانچه می‌تواند در آینده تدریجاً کفارات را بپردازد، مثلاً در طی چند سال آن‌ها را ادا نماید، لازم است این کار را انجام دهد و دراین‌صورت، عجز صادق نبوده و نوبت به صدقه‌دادن به‌قدر امکان نمی‌رسد و در فرض عجز کلی که در آینده هم به‌تدریج نمی‌تواند کفارات را بپردازد، نوبت به صدقه‌دادن به‌قدر امکان می‌رسد و لازم است مقدار مالی را که تمکن از آن دارد و می‌خواهد آن را به‌عنوان صدقه بدهد، بر روزهایی که افطار عمدی کرده توزیع نماید؛ با رعایت اینکه به هر فقیر کمتر از یک مدّ داده نشود و چنانچه مال به‌نحو توزیع برای تمام ایام وافی نباشد، برای مقداری که وافی نیست، استغفار کند (آیت‌الله‌سیستانی).

باید به هر تعداد فقیر که قادر است، غذا بدهد

و احتیاط آن است که استغفار نیز بکند و اگر به‌هیچ‌وجه قادر بر دادن غذا به فقیر نیست، فقط کافی است که استغفار کند؛ یعنی با دل و زبان بگوید: «استغفر الله» (=از خداوند بخشایش می‌طلبم.) و اگر بعدها تمکن پیدا کرد که روزه بگیرد یا به فقرا غذا دهد، انجام کفاره لازم نیست؛ گرچه احتیاط مستحب آن است که انجام داده شود (مقام معظم رهبری).

پرداخت کفارۀ واجب‌النفقه

۲۲۴. پرداخت کفارۀ مربوط به فرزند یا زوجه که بیشتر زندگی و معاششان را پدر خانواده تأمین می‌کند، بر عهدۀ کیست؟⁽¹⁾

به‌طور کلی کفاره به‌عهدۀ منفق نیست و بر خود آن‌ها واجب است (مقام معظم رهبری و آیات عظام بهجت، سیستانی، خویی، تبریزی، وحید، فاضل و صافی).

پرداخت کفاره به واجب‌النفقه

۲۲۵. آیا کفاره را می‌توان به واجب‌النفقه داد؟⁽²⁾

جایز نیست (حضرت امام و آیات عظام بهجت و سیستانی).

احتیاط واجب، کفاره را مطلقاً به واجب‌النفقه ندهد (آیت‌الله‌مکارم).

اگر فقیر باشند، برای غیرنفقۀ واجبه، مانعی ندارد (آیت‌الله‌گلپایگانی).

فصل هشتم روزه‌های حرام

اشاره

۲۲۶. روزه‌های حرام را نام ببرید.⁽¹⁾

۱. روزۀ عید فطر و قربان؛

۲. روزی را که انسان نمی‌داند آخر شعبان است یا اول رمضان، اگر به‌نیت اول رمضان روزه بگیرد؛

۳. روزۀ مستحبی زن، بدون‌اذن شوهر. تفصیل آن از سؤال ۲۲۷ تا سؤال ۲۳۰ می‌آید؛

۴. روزۀ مستحبی اولاد اگر اسباب اذیت پدر و مادر شود. تفصیل آن در سؤال ۲۳۱ می‌آید؛

۵. اگر انسان یقین یا اطمینان داشته باشد که روزه برایش ضرر قابل‌توجهی دارد یا آن را احتمال بدهد و از آن احتمال، ترسی برای او پیدا شود، چنانچه احتمال او در نظر عقلا بجا باشد، اگر آن ضرر موجب هلاکت یا نقص شود. تفصیل آن در سؤال ۱۲ و ۱۳ و۱۴ گذشت؛

۶. غیر از روزه‌هایی که گفته شد، روزه‌های حرام دیگری هم هست که در کتاب‌های مفصل گفته شده است.

روزۀ مستحبی زن، بدون‌اذن شوهر

۲۲۷. آیا زن بدون‌اجازۀ شوهر می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد؟⁽²⁾

الف. روزه‌گرفتن منافات با حق شوهر دارد:

جایز نیست (مشهور).

بنا بر احتیاط واجب، جایز نیست (آیت‌الله‌بهجت).

ب. روزه‌گرفتن منافات با حق شوهر ندارد:

بنا بر احتیاط واجب جایز نیست (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، فاضل، زنجانی، نوری، مکارم و بهجت).

جایز است؛ ولی احتیاط مستحب آن است که دراین‌صورت هم بدون‌اجازۀ او روزۀ مستحبی نگیرد (آیات عظام گلپایگانی، صافی و سیستانی).

روزۀ مستحبی زن با نهی شوهر

۲۲۸. اگر شوهر، زنش را از گرفتن روزۀ مستحبی نهی کند، درحالی‌که روزه‌گرفتن منافات با حق شوهر ندارد، آیا زن می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد؟⁽¹⁾

بنا بر احتیاط واجب، باید خودداری کند (حضرت امام و آیات عظام خویی، گلپایگانی، فاضل، سیستانی و مکارم).

روزۀ واجب غیرمعین زن بدون‌اذن شوهر

۲۲۹. آیا زن می‌تواند روزه‌ای که واجب است، ولی روز معینی ندارد، مانند نذر غیرمعین را بدون‌اذن شوهر بگیرد؟⁽²⁾

اگر با حق استمتاع شوهر منافات داشته باشد، بنا بر احتیاط واجب، روزه باطل است و از نذر کفایت نمی‌کند (آیت‌الله‌سیستانی).

روزۀ واجب غیرمعیّن زن همراه نهی شوهر

۲۳۰. آیا زن می‌تواند روزۀ واجب غیرمعین مثل نذر غیرمعین را درحالی‌که شوهرش او را نهی کرده است، بگیرد؟⁽¹⁾

بنا بر احتیاط واجب، روزه باطل است و از نذر کفایت نمی‌کند؛ اگرچه‌که با حق او هم منافات نداشته باشد (آیت‌الله‌سیستانی).

اگر شوهر به‌خاطر منافات با حقش، زن را از روزه‌ای که به‌نحوی بر خود واجب نموده، منع کند، درصورتی‌که وقت روزه وسعت دارد، زن نباید روزه بگیرد؛ ولی اگر وقت روزه تنگ شود، اذن شوهر شرط نیست (آیت‌الله‌بهجت).

روزۀ مستحبی اولاد، با اذیت‌شدن پدر یا مادر

۲۳۱. آیا روزۀ مستحبی اولاد که سبب اذیت پدر یا مادر شود، جایز است؟⁽²⁾

جایز نیست (حضرت امام و آیات عظام خویی، تبریزی، زنجانی و مکارم).

بنا بر احتیاط واجب، جایز نیست (آیات عظام گلپایگانی و صافی).

اگر اسباب اذیت ناشی از شفقت پدر و مادر باشد، حرام است (آیات عظام فاضل و سیستانی).

روزۀ مستحبی اولاد با جلوگیری پدر یا مادر

۲۳۲. اگر پدر یا مادر فرزند را از گرفتن روزۀ مستحبی جلوگیری کنند، درحالی‌که روزه‌گرفتن فرزند سبب

اذیت‌شدن آن‌ها نشود، آیا فرزند می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد؟⁽¹⁾

احتیاط واجب آن است که روزه نگیرد (حضرت امام).

نباید روزه بگیرد (آیات عظام اراکی و نوری).

می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد (آیات عظام خویی، تبریزی، گلپایگانی، فاضل، صافی، سیستانی و زنجانی).

روزۀ مستحبی اولاد، بدون‌اجازۀ پدر یا مادر

۲۳۳. اگر پدر و مادر، اولاد را از روزۀ مستحبی نهی نکرده باشند و همچنین روزۀ مستحبی اولاد موجب ناراحتی آن‌ها نشود، آیا اجازه‌گرفتن از آن‌ها لازم می‌باشد؟⁽²⁾

خیر، واجب نیست (آیات عظام بهجت، خویی، تبریزی، گلپایگانی، فاضل، صافی، سیستانی، زنجانی و مکارم).

فصل نهم روزه‌های مکروه

۲۳۴. روزه‌های مکروه را نام ببرید.⁽¹⁾

۱. روزۀ روز عاشورا؛

۲. روزی که انسان شک دارد روز عرفه است یا عید قربان؛

۳. روزۀ روز عرفه برای کسی‌که می‌ترسد از دعاهای روز عرفه باز بماند؛

۴. روزۀ مستحبی فرزند بدون‌اذن پدر؛

۵. روزۀ مستحبی مهمان بدون‌اذن میزبان.

فصل دهم روزه‌های مستحب

اشاره

۲۳۵. در چه روزهایی روزه‌گرفتن مستحب است؟⁽¹⁾

روزۀ تمام روزهای سال، غیر از روزه‌های حرام و مکروه که گفته شد، مستحب است و برای بعضی از روزها بیشتر سفارش شده است⁽²⁾که ازآن‌جمله است:

۱. پنجشنبۀ اول و پنجشنبۀ آخر هر ماه و چهارشنبۀ اولی که بعد از روز دهم ماه است و اگر کسی این‌ها را به جا نیاورد، مستحب است قضا نماید و چنانچه اصلًا نتواند روزه بگیرد، مستحب است برای هر روز یک مُد طعام یا دوازده نخود نقره به فقیر بدهد؛

۲. سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم هر ماه؛

۳. تمام ماه رجب و شعبان و بعضی از این دو ماه، اگرچه یک روز باشد؛

۴. روز عید نوروز؛

۵. روز بیست‌وپنجم و بیست‌ونهم ذی‌قعده؛

۶. روز اول تا روز نهم ذی‌حجه (روز عرفه)؛ ولی اگر به‌واسطۀ ضعف روزه، نتواند دعاهای روز عرفه را بخواند، روزۀ آن روز مکروه است؛

۷. عید سعید غدیر (هجدهم ذی‌حجه)؛

۸. روز اول و سوم محرم؛

۹. میلاد مسعود پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) (هفدهم ربیع‌الاول)؛

۱۰. روز مبعث حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) (بیست‌وهفتم رجب).

افطار روزۀ مستحبی

۲۳۶. آیا باطل‌کردن روزۀ مستحبی حرام است؟⁽¹⁾

اگر کسی روزۀ مستحبی بگیرد، واجب نیست آن را به آخر رساند؛ بلکه اگر برادر مؤمنش او را به غذا دعوت کند، مستحب است دعوت او را قبول کند و در بین روز افطار نماید.

فصل یازدهم چگونگی تشکیل هلال

اشاره

ماه در چرخشش به دور زمین هنگامی‌که مقابل خورشید قرار می‌گیرد، به‌اصطلاح می‌گویند مقارنه. در این حالت هیچ نوری از ماه به زمین منعکس نمی‌شود. وقتی ماه از حالت مقارنه خارج می‌شود، به‌اصطلاح تولد ماه نجومی است. البته تا مدتی امکان تشکیل هلال نیست؛ چون شدت نور خورشید امکان انعکاس نور ماه به زمین را نمی‌دهد؛ بنابراین، حدود هجده ساعت قبل از مقارنه و هجده ساعت بعد از مقارنه، امکان انعکاس نور ماه به زمین نیست. به این حالت ماه، تحت‌الشعاع‌بودن یا درمحاق‌بودن می‌گویند که حداقل حدود ۳۶ ساعت است.⁽¹⁾به‌تعبیر سادۀ عرفی، این همان زمانی است که ماه با خورشید در روز در آسمان است و در هیچ ساعتی از آخر شب و اول شب در آسمان دیده نمی‌شود.

بعد از اینکه سن ماه از هجده ساعت بیشتر شود و شروط دیگر مانند زاویۀ آن نسبت به خورشید و ارتفاع آن از سطح افق در هنگام غروب خورشید و غبارآلودنبودن آسمان به‌هنگام غروب و دیگر امور مناسب باشد، امکان رؤیت هلال، یعنی انعکاس نور خورشید از ماه به زمین، پس از غروب قرص خورشید فراهم می‌شود که به آن هلال ماه گویند.

نکته: اگر سن ماه از حدود چهارده ساعت بیشتر باشد، رؤیت آن با چشم مسلح ممکن است و اگر بیشتر از حدود بیست ساعت باشد، امکان

رؤیت آن با چشم عادی نیز فراهم می‌شود. البته همان‌طورکه گذشت، اگر امور دیگر نیز فراهم باشد. اما در کمتر از چهارده ساعت، امکان رؤیت هلال حتی با چشم مسلح تقریباً ناممکن است.

راه های ثابت‌شدن اول ماه

۲۳۷. اولِ ماه به چند طریق ثابت می‌شود؟⁽¹⁾

اولِ ماه طبق نظر مشهور فقها به پنج طریق ثابت می‌شود: ۱. دیدن ماه؛ ۲. یقین یا اطمینان عقلایی؛ ۳. شهادت دو مرد عادل؛ ۴. گذشتن سی روز از اول ماه؛ ۵. حکم حاکم. تفصیل هرکدام در ادامه می‌آید.

اولین طریق: دیدن ماه

آنکه خود انسان ماه را ببیند و دیدن باید با چشم معمولی، یعنی چشم غیرمسلح باشد. بنابراین دیدن با تلسکوپ⁽²⁾کافی نیست (حضرت امام و آیات عظام تبریزی، سیستانی، صافی و مکارم).⁽³⁾

آنکه خود انسان ماه را ببیند؛ خواه با چشم عادی ببیند یا با چشم غیرعادی. بنابراین دیدن با

تلسکوپ نیز کافی است⁽¹⁾(مقام معظم رهبری و آیت‌الله‌فاضل).⁽²⁾

آنکه خود انسان ماه را ببیند و دیدن باید با چشم معمولی، یعنی چشم غیرمسلح باشد. بنابراین دیدن با تلسکوپ کافی نیست؛ مگر مفید یقین باشد (آیت‌الله‌بهجت).⁽³⁾

دومین طریق: یقین یا اطمینان عقلایی

آنکه عده‌ای که از گفتۀ آنان یقین یا اطمینان پیدا می‌شود، بگویند ماه را با چشم غیرمسلح⁽⁴⁾دیده‌ایم یا هر چیزی‌که به‌واسطۀ آن یقین یا اطمینان پیدا شود⁽⁵⁾(مشهور).⁽⁶⁾

سومین طریق: شهادت دو مرد عادل آنکه دو مرد عادل بگویند که در شب، ماه را با چشم غیرمسلح⁽⁷⁾دیده‌ایم. ولی اگر صفت ماه را برخلاف یکدیگر بگویند، اولِ ماه ثابت نمی‌شود و همچنین است اگر انسان یقین یا اطمینان به اشتباه آن‌ها داشته باشد یا شهادت آنان مبتلا به معارض یا در حکم معارض باشد؛ مثلاً گروهی

به‌دنبال رؤیت ماه باشند (استهلال نمایند) و دو نفر عادل از میان آنان ادعای رؤیت کنند و دیگران رؤیت نکنند. حال‌آنکه دو نفر عادل دیگر در میان آن‌ها باشد که در دانستن جای هلال و در تیزبینی، مانند آن دو عادلِ اول باشند و آسمان صاف باشد و مانع احتمالی از دیدن آن دو نباشد و آن‌ها بگویند ماه دیده نشد. در این چنین مواردی، اولِ ماه به‌شهادت دو عادل ثابت نمی‌شود (مشهور).⁽¹⁾

تذکر: باید شهادت به‌رؤیت باشد؛ بنابراین با شهادتی که ازروی حس نبوده، بلکه ازروی حدس باشد، اول ماه ثابت نمی‌شود (مشهور).

تذکر: اول ماه به‌شهادت زنان یا به‌شهادت یک مرد همراه قسم هم ثابت نمی‌شود (مشهور).

چهارمین طریق: گذشتن سی روز از اول ماه آنکه سی روز از اول ماه شعبان بگذرد که به‌واسطۀ آن، اول ماه رمضان ثابت می‌شود و سی روز از اول ماه رمضان بگذرد که به‌واسطۀ آن، اول ماه شوال ثابت می‌شود (مشهور).⁽²⁾

پنجمین طریق: حکم حاکم اول ماه به‌حکمِ حاکم شرع ثابت می‌شود؛ مگر آنکه فرد بداند در حکم حاکم شرع خطا و اشتباهی شده است (حضرت امام و مقام معظم

رهبری و آیات عظام تبریزی، فاضل، گلپایگانی، اراکی، مکارم، نوری و صافی).⁽¹⁾

اول ماه به‌حکمِ حاکم شرع ثابت نمی‌شود؛ مگر اینکه از حکمِ حاکم شرع یا ثابت‌شدن ماه نزد او، اطمینان یا یقین به دیده‌شدن ماه با چشم غیرمسلح (چشم معمولی) در همان شهر یا شهرهایی که با آن شهر اتحاد افق دارند، حاصل شود (آیات عظام خویی و سیستانی).⁽²⁾

ثبوت ماه با حکمِ حاکم شرع محل اشکال است؛ مگر اینکه از حکمِ حاکم شرع یا ثابت‌شدن ماه نزد او، اطمینان یا یقین به دیده‌شدن ماه با چشم غیرمسلح (چشم معمولی) در همان شهر یا شهرهایی که با آن شهر اتحاد افق دارند، حاصل شود (آیات عظام وحید و زنجانی).⁽³⁾

اتحاد و اختلاف افق‌ها

۲۳۸. اگر در شهری اولِ ماه ثابت شود، آیا در شهرهای دیگر نیز اول ماه ثابت می‌شود؟⁽⁴⁾

اگر در شهری اولِ ماه ثابت شود، در شهرهای دیگر که در افق با آن شهر متحد می‌باشند (اتحاد افق داشته باشند)، اولِ ماه نیز ثابت می‌شود (حضرت امام و مقام معظم رهبری و آیات عظام سیستانی، مکارم، بهجت و اراکی).

اگر در شهری اولِ ماه ثابت شود، در شهرهای

دیگر، چه دور باشند چه نزدیک، چه متحدالافق باشند یا نباشند، اول ماه ثابت می‌شود؛ درصورتی‌که در بخشی از شب مشترک باشند (آیات عظام خویی، تبریزی، فاضل و نوری).

اگر در شهری اول ماه ثابت شود، در شهرهای دیگر، چه دور باشند چه نزدیک، چه در افق متحد باشند یا نه، درصورتی‌که در بیشتر از شب مشترک باشند، ثابت می‌شود و در غیر این صورت، ثبوت اول ماه در آنجا محل اشکال است (آیت‌الله‌وحید).

به‌نظر حقیر بعید نیست رؤیت هلال در هر نقطه‌ای، برای نقاط دیگر که در ساعت رؤیت هلال در آن شب یا روز باشد، کافی باشد؛ یعنی روز بعد از آن روز یا شب برای آن‌ها روز اول ماه است. ولی به‌نظر آقایانی که توافق افق را در کفایت رؤیت هلال برای بلد دیگر معتبر می‌دانند، باید این جهت مراعات شود و مقلد هر مرجعی طبق فتوای مرجع خود عمل بنماید (آیت‌الله‌صافی).

منظور از اتحاد افق

۲۳۹. فقهایی که در بحث رؤیت هلال اتحاد افق را لازم می‌دانند، مقصود آن‌ها از اتحاد افق چیست؟⁽¹⁾

منظور آن است که اگر در شهر اول، ماه دیده شود، در شهر دوم اگر مانعی مانند ابر یا گرد و غبار نباشد، دیده می‌شود (مشهور).

 آیت‌الله‌سیستانی در ادامۀ توضیح مطلب بالا می‌فرماید: این در موردی اطمینان‌آور است که

شهر دوم چنانچه در غرب شهر اول واقع شده است، در خط عرض⁽¹⁾نزدیک به شهر اول باشد و تفاوت بین آن دو در خط عرض، بیشتر از یک یا دو درجه نباشد و اگر در شرق آن است، علاوه بر نزدیکی در خط عرضی، تفاوت زیادی در خط طول نداشته باشند.⁽²⁾

شهرهایی که ازجهت احتمال رؤیت و عدم‌احتمال رؤیت هلال یکسان باشند، متحدالافق محسوب می‌شوند و اگر اختلاف بین دو افق شهر به‌مقداری باشد که با فرض رؤیت هلال در یکی، هلال در دیگری قابل‌رؤیت نباشد، رؤیت آن در شهرهای غربی برای مردم شهرهای شرقی درصورتی‌که احتمال رؤیت در آن به‌طور قطع و یقین منتفی باشد، کفایت نمی‌کند (مقام معظم رهبری).

اموری که اول ماه به‌واسطۀ آن‌ها ثابت نمی‌شود

۲۴۰. چه طریق‌هایی در اثبات اول ماه معتبر نیستند؟⁽¹⁾

طبق نظر مشهور فقها، اول ماه به‌وسیلۀ تقویم و محاسبات نجومی یا شکل ظاهری هلال یا دیر غروب‌کردن آن یا رؤیت ماه قبل از زوال یا طوق‌داربودن ماه ثابت نمی‌شود که تفصیل هرکدام می‌آید.

۱. تقویم و محاسبات نجومی

۲۴۱. آیا اول ماه با پیشگویی منجّمین ثابت می‌شود؟⁽²⁾

اول ماه با پیشگویی منجمین ثابت نمی‌شود؛ مگر اینکه شخص از گفتۀ آنان یقین یا اطمینان به دیده‌شدن ماه پیدا کند (تمام مراجع عظام تقلید).⁽³⁾

۲. شکل ظاهری هلال یا دیر غروب‌کردن آن

۲۴۲. آیا به‌وسیلۀ شکل ظاهری هلال، مثل بلندبودن آن یا دیر غروب‌کردن آن می‌توان اول ماه را ثابت کرد؟⁽⁴⁾

خیر (تمام مراجع عظام تقلید).

۳. رؤیت ماه قبل از زوال

۲۴۳. اگر ماه قبل از ظهر دیده شود، آیا آن روز اول ماه محسوب می‌شود؟

خیر (حضرت امام و آیات عظام فاضل، گلپایگانی، اراکی، مکارم و سیستانی).⁽¹⁾

بلی (آیات عظام خویی، تبریزی، وحید و زنجانی).⁽²⁾

۴. رؤیت ماه بعد از زوال

۲۴۴. در برخی از کشورها مثل سوئد، امکان رؤیت هلال ماه شوال پس از غروب خورشید تا دو سه روز بعد از رؤیت ماه نو در ایران منتفی می‌باشد؛ چون در این مناطق، ماه قبل از خورشید غروب می‌کند. حال اگر در این مناطق امکان رؤیت هلال قبل از غروب خورشید وجود داشته باشد، آیا همین مقدار برای اثبات هلال ماه شوال کفایت می‌کند یا نه؟⁽³⁾

رؤیت هلال پیش از غروب برای اثبات حلول ماه قمری جدید از شبی که پس از رؤیت است، کافی است (مقام معظم رهبری).

رؤیت هلال بعد از زوال (اذان ظهر) با چشم معمولی حجت است بر اینکه شبی که در پیش است، شب اول ماه است؛ اما رؤیت آن با تلسکوپ کافی نیست. بنابراین اگر رؤیت هلال بعد از زوال فقط با تلسکوپ (چشم مسلح) امکان‌پذیر است، شبی که در پیش است، شب اول ماه محسوب

نمی‌شود. شایان ذکر است معمولاً رؤیت هلال در روز قبل از غروب آفتاب در مثل کشورهای شمال اروپا که عادتاً ارتفاع ماه در اوایل خروجش از محاق به‌مقدار مناسب نیست و قبل از غروب آفتاب ارتفاع مناسب پیدا می‌کند، اتفاق می‌افتد (آیت‌الله‌سیستانی).

۵. طوق‌داربودن ماه

۲۴۵. آیا طوق‌دار⁽¹⁾بودن ماه علامت این است که آن شب، شب دوم ماه است؟⁽²⁾

خیر (حضرت امام و مقام معظم رهبری و آیات عظام فاضل، گلپایگانی، اراکی، مکارم، سیستانی و بهجت).

بلی (آیات عظام خویی و تبریزی).

بلی، ولی اگر یقین داشته باشیم که در شب و روز قبل چنانچه هوا صاف هم می‌بود، امکان رؤیت ماه نبوده، طوق‌داشتن ماه در شب بعد، کفایت نمی‌کند (آیت‌الله‌زنجانی).

ثبوت ماه به طوق‌داربودن آن محل اشکال است (آیت‌الله‌وحید).