شرح دعای شریف افتتاح

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان قراردادی : دعای افتتاح. فارسی - عربی. شرح

عنوان و نام پدیدآور : شرح دعای شریف افتتاح/ محسن قرائتی.

مشخصات نشر : قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج)، مرکز تخصصی امامت و مهدویت، ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری : ۱۴۳ ص.

شابک : ۴۰۰۰۰ ریال‌978-600-6262-87-1 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. ۱۳۹- ۱۴۳؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : دعای افتتاح -- نقد و تفسیر

رده بندی کنگره : BP۲۷۰ /الف۷۰۴۲۲ق۴ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۷۴

شماره کتابشناسی ملی : ۳۱۵۹۸۰۷

اشاره

شرح دعای شریف افتتاح

Ÿ مؤلف: محسن قرائتی

Ÿ ناشر: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

Ÿ نوبت چاپ: اول/ بهار 1392

Ÿ شابک: 978- 600-6262-87-1

Ÿ شمارگان: دو هزار نسخه

Ÿ قیمت: 4000 تومان

تمامی حقوق© محفوظ است.

با قدردانی و تشکر از همکارانی که در تولید این اثر نقش داشته‌اند:

اعضای محترم شورای کتاب حجج اسلام مجتبی کلباسی، محمدصابر جعفری، مهدی یوسفیان، محمدرضا فؤادیان و آقایان سیدمجتبی فلاح (گردآورنده)، احمد مسعودیان (مدیر داخلی)، زینب احمدیان (ویراستار) عبدا... شریفی (مدیر فروش)، مرتضی دانش طلب (مدیر مالی)، عباس فریدی (طراح جلد و صفحه آرا) و کلیه کسانی که ما را یاری نمودند.

مدیر مسئول انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

 حسین احمدی

کد فایل09248-3

تقدیم به پیشگاه :

رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم

امام حسن مجتبی علیه السلام

و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

فهرست مطالب

مقدمه12

شرح دعای شریف افتتاح17

فراز اول: اللَّهُمَّ إِنِّی أَفْتَتِحُ الثَّنَاءَ17

فراز دوم: اللَّهُمَّ أَذِنْتَ لِی فِی دُعَائِک20

فراز سوم: فَکمْ یَا إِلَهِی مِنْ کرْبَةٍ22

فراز چهارم: الْحَمْدُ لله الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ24

فراز پنجم: الْحَمْدُ لِلَّهِ بجمیع مَحَامِدِهِ25

فراز ششم: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُک قَلِیلًا مِنْ کثِیرٍ30

فراز هفتم: اللَّهُمَّ إِنَّ عَفْوَک عَنْ ذَنْبِی32

فراز هشتم: یَا رَبِّ إِنَّک تَدْعُونِی36

فراز نهم: الْحَمْدُ لِلَّهِ مَالِک الْمُلْک39

فراز دهم: الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی حِلْمِهِ بَعْدَ عِلْمِهِ44

فراز یازدهم: الْحَمْدُ لِلَّهِ خَالِقِ الْخَلْقِ46

فراز دوازدهم: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَیْسَ لَهُ مُنَازِعٌ55

فراز سیزدهم: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یُجِیبُنِی57

فراز چهاردهم: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا یُهْتَک حِجَابُهُ61

فراز پانزدهم: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یُؤْمِنُ الْخَائِفِینَ64

فراز شانزدهم: وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ قَاصِمِ الْجَبَّارِینَ70

فراز هفدهم: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی مِنْ خَشْیَتِهِ75

فراز هجدهم: الْحَمْدُ لِلّه الَّذِی هَدانا 77

فراز نوزدهم: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یَخْلُقُ وَ لَمْ یُخْلَقْ78

فراز بیستم: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِک84

فراز بیست ویکم: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ89

فراز بیست ودوّم: وصَلِّ عَلَی الصِّدِّیقَةِ الطَّاهِرَة96

فراز بیست و سوم: وَ صَلِّ عَلَی سِبْطَیِ الرَّحْمَةِ100

فراز بیست و چهارم: اللَّهُمَّ وَ صَلِّ عَلَی وَلِیِّ أَمْرِک107

فراز بیست و پنجم: اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ الدَّاعِیَ111

فراز بیست و ششم: اللَّهُمَّ أَعِزَّهُ116

فراز بیست و هفتم: اللَّهُمَّ أَظْهِرْ بِهِ دِینَک119

فراز بیست وهشتم: اللَّهُمَّ إِنَّا نَرْغَبُ إِلَیْک122

فراز بیست و نهم: اللَّهُمَّ مَا عَرَّفْتَنَا مِنَ الْحَقِّ125

فراز سی‌ام: اللَّهُمَّ الْمُمْ بِهِ شَعْثَنَا127

فراز سی و یکم: اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکو إِلَیْک133

کتاب نامه138

بسم الله الرحمن الرحیم

اَللّـهُمَّ اِنّی اَفْتَتِحُ الثَّناءَ بِحَمْدِک، وَاَنْتَ مُسَدِّدٌ لِلصَّوابِ بِمَّنِک، وَاَیْقَنْتُ اَنَّک اَنْتَ اَرْحَمُ الرّاحِمینَ فی مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَالرَّحْمَةِ، وَاَشَدُّ الْمُعاقِبینَ فی مَوْضِعِ النَّکالِ وَالنَّقِمَةِ، وَاَعْظَمُ الْمُتَجَبِّرِینَ فی مَوْضِعِ الْکبْریاءِ وَالْعَظَمَةِ.

اَللّـهُمَّ اَذِنْتَ لی فی دُعائِک وَمَسْأَلَتِک فَاسْمَعْ یا سَمیعُ مِدْحَتی، وَاَجِبْ یا رَحیمُ دَعْوَتی، وَاَقِلْ یا غَفُورُ عَثْرَتی، فَکمْ یا اِلهی مِنْ کرْبَةٍ قَدْ فَرَّجْتَها وَهُمُومٍ قَدْ کشَفْتَها، وَعَثْرَةٍ قَدْ اَقَلْتَها، وَرَحْمَةٍ قَدْ نَشَرْتَها، وَحَلْقَةِ بَلاءٍ قَدْ فَککتَها.

اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی لَمْ یَتَّخِذْ صاحِبَةً وَلا وَلَداً، وَلَمْ یَکنْ لَهُ شَریک فی الْمُلْک، وَلَمْ یَکنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَکبِّرْهُ تَکبیراً.

اَلْحَمْدُ للهِ بِجَمیعِ مَحامِدِهِ کلِّهَا، عَلی جَمیعِ نِعَمِهِ کلِّها اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی لا مُضادَّ لَهُ فی مُلْکهِ، وَلا مُنازِعَ لَهُ فی اَمْرِهِ.

اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی لا شَریک لَهُ فی خَلْقِهِ، وَلا شَبیهَ لَهُ فی عَظَمَتِهِ، اَلْحَمْدُ للهِ الْفاشی فی الْخَلْقِ اَمْرُهُ وَحَمْدُهُ، الظّاهِرِ بِالْکرَمِ مَجْدُهُ، الْباسِطِ بِالْجُودِ یَدَهُ، الَّذی لا تَنْقُصُ خَزائِنُهُ، وَلا تَزیدُهُ کثْرَةُ الْعَطاءِ إلاّ جُوداً وَکرَماً، اِنَّهُ هُوَ الْعَزیزُ الْوَهّابُ.

اَللّـهُمَّ اِنّی اَسْئَلُک قَلیلاً مِنْ کثیرٍ، مَعَ حاجَةٍ بی اِلَیْهِ عَظیمَةٍ وَغِناک عَنْهُ قَدیمٌ، وَهُوَ عِنْدی کثیرٌ، وَهُوَ عَلَیْک سَهْلٌ یَسیرٌ.

اَللّـهُمَّ اِنَّ عَفْوَک عَنْ ذَنْبی، وَتَجاوُزَک عَنْ خَطیـئَتی، وَصَفْحَک عَنْ ظُلْمی

وَسِتْرَک علی قَبیحِ عَمَلی، وَحِلْمَک عَنْ کثیرِ جُرْمی، عِنْدَ ما کانَ مِنْ خَطأی وَعَمْدی، اَطْمَعَنی فی اَنْ اَسْئَلَک ما لا اَسْتَوْجِبُهُ مِنْک، الَّذی رَزَقْتَنی مِنْ رَحْمَتِک، وَاَرَیْتَنی مَنْ قُدْرَتِک، وَعَرَّفْتَنی مِنْ اِجابَتِک، فَصِرْتُ اَدْعُوک آمِناً، وَاَسْئَلُک مُسْتَأنِساً، لا خائِفاً وَلا وَجِلاً، مُدِلاًّ عَلَیْک فیـما قَصَدْتُ فیهِ اِلَیْک، فَاِنْ اَبْطأَ عَنّی عَتَبْتُ بِجَهْلی عَلَیْک، وَلَعَلَّ الَّذی اَبْطأَ عَنّی هُوَ خَیْرٌ لی لِعِلْمِک بِعاقِبَةِ الاُْمُورِ، فَلَمْ اَرَ مَوْلاً کریماً اَصْبَرَ عَلی عَبْدٍ لَئیمٍ مِنْک عَلَیَّ یا رَبِّ، اِنَّک تَدْعُونی فَاُوَلّی عَنْک، وَتَتَحَبَّبُ اِلَیَّ فَاَتَبَغَّضُ اِلَیْک، وَتَتَوَدَّدُ اِلَیَّ فَلا اَقْبَلُ مِنْک، کاَنَّ لِیَ التَّطَوُّلَ عَلَیْک، فَلَمْ یَمْنَعْک ذلِک مِنَ الرَّحْمَةِ لی، وَالاِْحْسانِ اِلَیَّ، وَالتَّفَضُّلِ عَلَیَّ بِجُودِک وَکرَمِک، فَارْحَمْ عَبْدَک الْجاهِلَ وَجُدْ عَلَیْهِ بِفَضْلِ اِحْسانِک اِنَّک جَوادٌ کریمٌ.

اَلْحَمْدُ للهِ مالِک الْمُلْک، مُجْرِی الْفُلْک، مُسَخِّرِ الرِّیاحِ، فالِقِ الاِْصْباحِ، دَیّانِ الدّینِ، رَبِّ الْعَالَمینَ.

اَلْحَمْدُ للهِ عَلی حِلْمِهِ بَعْدَ عِلمِهِ، وَالْحَمْدُ للهِ عَلی عَفْوِهِ بَعْدَ قُدْرَتِهِ، وَالْحَمْدُ للهِ عَلی طُولِ اَناتِهِ فی غَضَبِهِ، وَهُوَ قادِرٌ عَلی ما یُریدُ.

اَلْحَمْدُ للهِ خالِقِ الْخَلْقِ، باسِطِ الرِّزْقِ، فاِلقِ اَلاِْصْباحِ ذِی الْجَلالِ وَالاِْکرامِ وَالْفَضْلِ وَالاِْنْعامِ، الَّذی بَعُدَ فَلا یُری، وَقَرُبَ فَشَهِدَ النَّجْوی تَبارَک وَتَعالی.

اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی لَیْسَ لَهُ مُنازِعٌ یُعادِلُهُ، وَلا شَبیهٌ یُشاکلُهُ، وَلا ظَهیرٌ یُعاضِدُهُ قَهَرَ بِعِزَّتِهِ الاَْعِزّاءَ، وَتَواضَعَ لِعَظَمَتِهِ الْعُظَماءُ، فَبَلَغَ بِقُدْرَتِهِ ما یَشاءُ.

اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی یُجیبُنی حینَ اُنادیهِ، وَیَسْتُرُ عَلَیَّ کلَّ عَورَةٍ وَاَنَا اَعْصیهِ، وَیُعَظِّمُ الْنِّعْمَةَ عَلَیَّ فَلا اُجازیهِ، فَکمْ مِنْ مَوْهِبَةٍ هَنیئَةٍ قَدْ اَعْطانی، وَعَظیمَةٍ مَخُوفَةٍ قَدْ کفانی، وَبَهْجَةٍ مُونِقَةٍ قَدْ اَرانی، فَاُثْنی عَلَیْهِ حامِداً، وَاَذْکرُهُ مُسَبِّحاً.

اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی لا یُهْتَک حِجابُهُ، وَلا یُغْلَقُ بابُهُ، وَلا یُرَدُّ سائِلُهُ، وَلا یُخَیَّبُ آمِلُهُ، اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی یُؤْمِنُ الْخائِفینَ، وَیُنَجِّی الصّالِحینَ، وَیَرْفَعُ الْمُسْتَضْعَفینَ، وَیَضَعُ الْمُسْتَکبِرینَ،یُهْلِک مُلُوکاً وَیَسْتَخْلِفُ آخَرینِ. وَالْحَمْدُ للهِ قاِصمِ الجَّبارینَ، مُبیرِ الظّالِمینَ، مُدْرِک الْهارِبینَ، نَکالِ الظّالِمینَ صَریخِ الْمُسْتَصْرِخینَ، مَوْضِعِ حاجاتِ الطّالِبینَ، مُعْتَمَدِ الْمُؤْمِنینَ.

اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی مِنْ خَشْیَتِهِ تَرْعَدُ السَّماءُ وَسُکانُها، وَتَرْجُفُ الاَْرْضُ وَعُمّارُها، وَتَمُوجُ الْبِحارُ وَمَنْ یَسْبَحُ فی غَمَراتِها، اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی هَدانا لِهذا وَما کنّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلا اَنْ هَدانَا اللّهُ.

اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی یَخْلُقُ، وَلَمْ یُخْلَقْ وَیَرْزُقُ، وَلا یُرْزَقُ وَیُطْعِمُ، وَلا یُطْعَمُ وَیُمیتُ الاَْحیاءَ وَیُحْیِی الْمَوْتی وَهُوَ حَیٌّ لا یَمُوتُ، بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَهُوَ عَلی کلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ.

اَللّـهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِک وَرَسُولِک، وَاَمینِک، وَصَفِیِّک، وَحَبیبِک، وَخِیَرَتِک مَنْ خَلْقِک، وَحافِظِ سِرِّک، وَمُبَلِّغِ رِسالاتِک، اَفْضَلَ وَاَحْسَنَ، وَاَجْمَلَ وَاَکمَلَ، وَاَزْکی وَاَنْمی، وَاَطْیَبَ وَاَطْهَرَ، وَاَسْنی وَاَکثَرَ ما صَلَّیْتَ وَبارَکتَ وَتَرَحَّمْتَ، وَتَحَنَّنْتَ وَسَلَّمْتَ عَلی اَحَدٍ مِن عِبادِک وَاَنْبِیائِک وَرُسُلِک، وَصِفْوَتِک وَاَهْلِ الْکرامَةِ عَلَیْک مِن خَلْقِک.

اَللّـهُمَّ وَصَلِّ عَلی عَلیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ، وَوَصِیِّ رَسُولِ رَبِّ الْعالَمینَ، عَبْدِک وَوَلیِّک، وَاَخی رَسُولِک، وَحُجَّتِک عَلی خَلْقِک، وَآیَتِک الْکبْری، وَالنَّبأِ الْعَظیمِ.

وَصَلِّ عَلَی الصِّدّیقَةِ الطّاهِرَةِ فاطِمَةَ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ، وَصَلِّ عَلی سِبْطَیِ الرَّحْمَةِ وَاِمامَیِ الْهُدی، الْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ سَیِّدَیْ شَبابِ اَهْلِ الْجَّنَةِ.

وَصَلِّ عَلی اَئِمَّةِ الْمُسْلِمینَ، عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ، وَجَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَمُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ، وَعَلِیِّ بْنِ مُوسی، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ، وَعَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَالْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ، وَالْخَلَفِ الْهادی الْمَهْدِیِّ، حُجَجِک عَلی عِبادِک، وَاُمَنائِک فی بِلادِک صَلاةً کثیرَةً دائِمَةً.

اَللّـهُمَّ وَصَلِّ عَلی وَلِیِّ اَمْرِک الْقائِمِ الْمُؤَمَّلِ، وَالْعَدْلِ الْمُنْتَظَرِ، وَحُفَّهُ بِمَلائِکتِک الْمُقَرَّبینَ، وَاَیِّدْهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ یا رَبَّ الْعالَمینَ.

اَللّـهُمَّ اجْعَلْهُ الدّاعِیَ اِلی کتابِک، وَالْقائِمَ بِدینِک، اِسْتَخْلِفْهُ فی الاَْرْضِ کما اسْتَخْلَفْتَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِ، مَکنْ لَهُ دینَهُ الَّذی ارْتَضَیْتَهُ لَهُ، اَبْدِلْهُ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِ اَمْناً یَعْبُدُک لا یُشْرِک بِک شَیْئاً.

اَللّـهُمَّ اَعِزَّهُ وَاَعْزِزْ بِهِ، وَانْصُرْهُ وَانْتَصِرْ بِهِ، وَانْصُرْهُ نَصْراً عَزیزاً، وَاْفتَحْ لَهُ فَتْحاً یَسیراً، وَاجْعَلْ لَهُ مِنْ لَدُنْک سُلْطاناً نَصِیراً.

اَللّـهُمَّ اَظْهِرْ بِهِ دینَک، وَسُنَّةَ نَبِیِّک، حَتّی لا یَسْتَخْفِیَ بِشَیءٍ مِنَالْحَقِّ، مَخافَةَ اَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ.

اَللّـهُمَّ اِنّا نَرْغَبُ اِلَیْک فی دَوْلَةٍ کریمَةٍ تُعِزُّ بِهَا الاِْسْلامَ وَاَهْلَهُ، وَتُذِلُّ بِهَا النِّفاقَ وَاَهْلَهُ، وَتَجْعَلُنا فیها مِنَ الدُّعاةِ اِلی طاعَتِک، وَالْقادَةِ اِلی سَبیلِک، وَتَرْزُقُنا بِها کرامَةَ الدُّنْیا وَالاَْخِرَةِ.

اَللّـهُمَّ ما عَرَّفْتَنا مِن الْحَقِّ فَحَمِّلْناهُ، وَما قَصُرْنا عَنْهُ فَبَلِّغْناهُ، اَللّـهُمَّ الْمُمْ بِهِ شَعَثَنا، وَاشْعَبْ بِهِ صَدْعَنا، وَارْتُقْ بِهِ فَتْقَنا، وَکثِّرْبِهِ قِلَّتَنا، وَاَعْزِزْ بِهِ ذِلَّتَنا، وَاَغْنِ بِهِ عائِلَنا، وَاَقْضِ بِهِ عَنْ مَغْرَمِنا، وَاجبُرْ بِهِ فَقْرَنا، وَسُدَّ بِهِ خَلَّتَنا، وَیَسِّرْ بِهِ عُسْرَنا، وَبَیِّضْ بِهِ وُجُوهَنا، وَفُک بِهِ اَسْرَنا، وَاَنْجِحْ بِهِ طَلِبَتَنا، وَاَنْجِزْ بِهِ مَواعیدَنا، وَاسْتَجِبْ بِهِ دَعْوَتَنا، وَاَعْطِنا بِهِ سُؤْلَنا، وَبَلِّغْنا بِهِ مِنَ الدُّنْیا وَالاَْخِرَةِ

آمالَنا، وَاَعْطِنا بِهِ فَوْقَ رَغْبَتِنا، یا خَیْرَ الْمَسْؤولینَ وَاَوْسَعَ الْمُعْطینَ، اِشْفِ بِهِ صُدُورَنا، وَاَذْهِبْ بِهِ غَیْظَ قُلُوبِنا، وَاهْدِنا بِهِ لِمَا اخْتُلِفَ فیهِ مِنَ الْحَقِّ بِاِذْنِک، اِنَّک تَهْدی مَنْ تَشاءُ اِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ، وَانْصُرْنا بِهِ عَلی عَدُوِّک وَعَدُوِّنا اِلـهَ الْحَقِّ آمینَ.

اَللّـهُمَّ اِنّا نَشْکو اِلَیْک فَقْدَ نَبِیِّنا صَلَواتُک عَلَیْهِ وَآلِهِ، وَغَیْبَةَ وَلِیِّنا، وَکثْرَةَ عَدُوِّنا، وَقِلَّةَ عَدَدِنا، وَشِدّةَ الْفِتَنِ بِنا، وَتَظاهُرَ الزَّمانِ عَلَیْنا، فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاَعِنّا عَلی ذلِک بِفَتْحٍ مِنْک تُعَجِّلُهُ، وَبِضُرٍّ تَکشِفُهُ، وَنَصْرٍ تُعِزُّهُ وَسُلْطانِ حَقٍّ تُظْهِرُهُ، وَرَحْمَةٍ مِنْک تَجَلِّلُناها وَعافِیَةٍ مِنْک تُلْبِسُناها، بِرَحْمَتِک یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ.

بسم الله الرحمن الرحیم

اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد و عجّل فرجهم

و العن و أهلک أعدائهم

مقدمه

دعای شریف افتتاح از جمله ادعیه ای است که قرائت آن در لیالی ماه مبارک رمضان سفارش شده است. این دعا هم چنین در زمره نیایش هایی است که از ناحیه حضرت ولی عصر ـ اروحنا لتراب مقدمه الفدا ـ صادر شده و منسوب به وجود نازنین آن حضرت است. اگرچه غالب علما و بزرگان این انتساب را پذیرفته و در تأیید آن سخن گفته اند، اما تردیدهایی نیز در این باره وجود دارد؛ که بررسی سند و منبع این دعا را لازم می نماید.

در بیان منابع این دعا باید گفت که شش تن از بزرگان در کتب خود، آن را ذکر کرده و متن آن را آورده اند. اولین کسی که این دعا را نقل کرده، شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی قدس سرّه (م460) است که در دو کتاب ارزشمند خود، تهذیب الاحکام⁽¹⁾و مصباح المتهجد⁽²⁾آن را بیان کرده است.

پس از ایشان، مرحوم سید بن طاووس در کتاب الاقبال بالاعمال الحسنه⁽³⁾

این دعا را با سند از محمد بن عثمان عمری ذکر کرده است.

بعد از این دو بزرگوار، مرحوم کفعمی در بلد الامین⁽¹⁾و المصباح⁽²⁾ بدون ذکر سند و به دنبال ایشان، مرحوم محمد محسن فیض کاشانی(م1091) در الوافی⁽³⁾به نقل از تهذیب این دعای شریف را نقل کرده اند.

هم چنین علامه مجلسی(م1110) در زاد المعاد⁽⁴⁾و ملاذ الاخیار⁽⁵⁾به تبعیت از تهذیب شیخ طوسی، متن دعا را ذکر کرده و در بحار الانوار⁽⁶⁾ تنها چند فراز از آن را ـ که به خلافت امام زمان در زمین اشاره دارد ـ آورده است.

از معاصرین نیز مرحوم شیخ عباس قمی این دعا را بدون ذکر منبع و سند، در مفاتیح الجنان⁽⁷⁾ذکر کرده است.

اما درباره سند این دعا باید گفت که مرحوم شیخ طوسی تنها به زمان خواندن این دعا اشاره، و سند آن را ذکر نکرده است؛ ولی سید بن طاووس در اقبال الاعمال⁽⁸⁾بیان کرده که دعای مذکور را از کتاب ابن ابی قره اخذ نموده است.

کتاب محمد بن ابی قره از جمله کتبی است که هم اکنون در دسترس نیست؛ لکن فقهای شیعه در کتاب هایشان، بسیار از او نقل روایت کرده اند که این، خود، دلیلی بر اعتبار کتاب ابی قره است.

ممکن است کسی اشکال کند که در این سند، دعای افتتاح به معصوم استناد داده نشده، بلکه در نهایت به نایب خاص امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف یعنی محمد بن عثمان منتهی شده است.

در پاسخ باید گفت شواهدی وجود دارد که ثابت می کند این دعا، از محمد بن عثمان صادر نشده، بلکه ایشان، آن را از ناحیه امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف نقل کرده است؛ از جمله:

بنابراین، از آن جا که منشأ احکام شرعیه، آیات قرآن و روایات معصومین است، نظر ایشان بر مأثور بودن این دعا است؛ زیرا کلام معصوم است که مشروع بوده و ارزش دارد به عنوان عملی مستحب، مورد متابعت قرار گیرد و در غیر این صورت، حکم به مستحب بودن این دعا معنا نداشت.

این شواهد، اگرچه به تنهایی کاری از پیش نمی برند، اما در مجموع، این اطمینان را حاصل می کنند که این دعا کلام معصوم است. به علاوه این که مفاد دعا با دیگر کلمات معصومین ـ که از یک منبع عرفانی ارتزاق می شدند ـ هماهنگی و این همانی دارد.

این نکته نیز قابل تذکر است که طبق قاعده معروف «تسامح در ادله سنن» که در علم اصول مطرح می باشد، در ادله مستحبات، سختگیری لازم

نیست؛ چون مستحبات اعمالی هستند که انجام آن‌ها واجب نیست و ترک آن نیز حرام نمی‌باشد.

 مطابق این قاعده معروف ـ که متکی به احادیث بسیار و معتبر است ـ فقهای اسلام درباره سند مستحبات و ادعیه ایراد نمی‌گیرند و به همین اندازه که در کتابی مشهور نقل شده باشند و مضمون آن ها با آیات قرآن و روایات قطعی منافات نداشته باشد، به آن ها اعتماد  می‌کنند. لذا در سند این دعا نیز نباید سختگیری کرد.

شرح دعای شریف افتتاح

فراز اول                        

اللَّهُمَّ إِنِّی أَفْتَتِحُ الثَّنَاءَ بِحَمْدِک وَ أَنْتَ مُسَدِّدٌ لِلصَّوَابِ بِمَنِّک وَ أَیْقَنْتُ أَنَّک أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ فِی مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَ الرَّحْمَةِ وَ أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ فِی مَوْضِعِ النَّکالِ وَ النَّقِمَةِ وَ أَعْظَمُ الْمُتَجَبِّرِینَ فِی مَوْضِعِ الْکبْرِیَاءِ وَ الْعَظَمَةِ

خداوندا! ستایش تو را با ویژگی های زیبایت آغاز می کنم، و تو آن کسی هستی که کارهای دور از انحراف را از سرِ احسانت پایدار و استوار می کنی، و یقین دارم که تو در جایگاه چشم پوشی و گذشت، رحم کننده ترین رحم کنندگان هستی و در جایگاه مجازات و مؤاخذه، سخت گیرترین مجازات کنندگانی و در جایگاه بزرگ منشی و عظمت، بزرگ ترین  بزرگانی.

نکته ها

— «صواب» کاری است که بر مسیر حقیقی خود و مطابق با حقیقت واقع شده و به انحراف و خطا کشیده نشده باشد.⁽¹⁾«مُسَدِّد» یعنی کسی که به

چیزی استواری و پایداری می دهد.⁽¹⁾خداوند متعال، پایدار کننده چیزی است که مطابق با حق باشد؛ نه چیزی که باطلِ محض و یا مخلوطی از حق و باطل است. (أَنْتَ مُسَدِّدٌ لِلصَّوَابِ بِمَنِّک)

— او کسی است که در جایگاه بخشش و رحمت، مهربان ترین است؛ پس خود را در معرض عفو و رحمت الهی قرار دهیم. (أَیْقَنْتُ أَنَّک أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ فِی مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَ الرَّحْمَةِ)

— او کسی است که در جایگاه مؤاخذه و روی گردانی، به سختی مجازات می‌کند؛ پس خود را از مواضع عذاب دور کنیم. (وَ أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ فِی مَوْضِعِ النَّکالِ وَ النَّقِمَةِ)

— او کسی است که در جایگاه نمایان شدن عظمت، بزرگ‌ترین قدرت نما است: «أَعْظَمُ الْمُتَجَبِّرِینَ فِی مَوْضِعِ الْکبْرِیَاءِ وَ الْعَظَمَةِ». قرآن کریم نیز بزرگی و کبریا را در تمام آسمان ها و زمین، مختص خداوند می داند: «وَ لَهُ الْکبْرِیاءُ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ...؛⁽²⁾بزرگواری در آسمانها و زمین خاص اوست».

— در علم عقاید، صفات خدای متعال در یک تقسیم بندی به دو دسته تقسیم می‌شوند: صفات ذاتی و صفات فعلی.

صفات ذات، صفاتی هستند که برای به وجود آمدن آن‌ها، وجود داشتن

ذات، کافی است. صفات فعلِ حق تعالی، صفاتی هستند که با فرض وجود مخلوقات، به وجود می آیند⁽¹⁾و البته بر محور حکمت خدای متعال به گردش در می آیند و در غیر جایگاه خود نمایان نمی شوند.

«رحمت» و «نقمت» نیز از این دسته صفات هستند و همان طور که در این فراز از دعای افتتاح مورد اشاره قرار گرفته، خدای متعال فقط در موضع عفو و رحمت به عنوان «ارحم الراحمین» معرفی شده و اگر به عنوان «اشدّ المعاقبین» نیز معرفی گشته، فقط در جایگاهی است که شدّت عقاب لازم باشد. (فِی مَوْضِعِ النَّکالِ وَ النَّقِمَة)

از این رو نمی توان از ذات مقدس خدای متعال، در جایگاه عذاب، توقع عفو و رحمت داشت؛ مگر در مواردی که زمینه نزول رحمت فراهم باشد. زیرا خدای متعال «ارحم الراحمین» است، اما نه در همه جا و نمی‌توان مرتکب گناه شد و زمینه نزول نقمت و عذاب را فراهم آورد و برای فریب وجدان خویش، خدا را «ارحم الراحمین» دانست.

پیام ها

کنیم، و شرط پایدار شدن کارها از جانب خدای حکیم، دوری آن‌ها از انحراف و خطا است. (وَ أَنْتَ مُسَدِّدٌ لِلصَّوَابِ بِمَنِّک)

 فراز دوم

اللَّهُمَّ أَذِنْتَ لِی فِی دُعَائِک وَ مَسْأَلَتِک فَاسْمَعْ یَا سَمِیعُ مِدْحَتِی وَ أَجِبْ یَا رَحِیمُ دَعْوَتِی وَ أَقِلْ یَا غَفُورُ عَثْرَتِی

خدایا! تو خود پیش از این به من رخصت داده ای که بخوانمت و از تو درخواست کنم؛ پس ستایشم را بشنو، ای شنوا! و پاسخ سخنم را بده، ای مهربان! و لغزشم را نادیده بگیر، ای آمرزنده!

نکته ها

— «اِذن» به معنی اجازه و رخصتی است که قبل از انجام کار صادر می‌شود.⁽¹⁾بنابراین اگر می توانیم دست به درگاه الهی بلند کنیم، به سبب آن است که رخصتش پیش از آن، از طرف خداوند مهربان صادر شده است.

تا که از جانب معشوق نباشد کِشِشی     کوششِ عاشق بیچاره به جایی نرسد

(اللَّهُمَّ أَذِنْتَ لِی فِی دُعَائِک وَ مَسْأَلَتِک)

— همان طور که اقتضای «سمیع» بودن خدای متعال، شنیدنِ مدح بندگان است، (فَاسْمَعْ یَا سَمِیعُ مِدْحَتِی)، لازمه رحمت او پاسخ دادن به دعای آن‌ها (وَ أَجِبْ یَا رَحِیمُ دَعْوَتِی) و مقتضای آمرزنده بودن او، نادیده گرفتنِ لغزش‌های بندگان است. (وَ أَقِلْ یَا غَفُورُ عَثْرَتِی)

— در رابطه انسان و خدا، هم «خواندن» و «صدا زدنِ» خدای متعال مهم است و هم «خواستن» از او.

قرآن کریم، از جانب خدای مهربان، هم به ما دستور داده تا پروردگار خویش را بخوانیم: «وَ قالَ رَبُّکمُ ادْعُونی»⁽²⁾، و هم ما را فراخوانده تا از او بخواهیم: «... وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ».⁽³⁾

خداوند کریم به ما در مقابل «خواندن» وعده «پاسخ» داده: «وَ قالَ رَبُّکمُ

ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکمْ»⁽¹⁾، و در مقابل «خواستن»، «عطا کردن» را قطعی دانسته است: «وَ آتاکمْ مِنْ کلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ».⁽²⁾ 

ولی آن چه در این میان مهم است، چگونه خواندن و چگونه خواستن و چه خواستن است؛ که اهل بیت علیهم السلام در ادعیه سفارش شده، آن را به ما آموزش داده اند.

پیام ها

فراز سوم

فَکمْ یَا إِلَهِی مِنْ کرْبَةٍ قَدْ فَرَّجْتَهَا وَ هُمُومٍ⁽³⁾قَدْ کشَفْتَهَا وَ عَثْرَةٍ قَدْ أَقَلْتَهَا وَ رَحْمَةٍ قَدْ نَشَرْتَهَا وَ حَلْقَةِ بَلَاءٍ قَدْ فَککتَهَا

خدای من! چه بسیار غم های شدیدی که آن‌ها را برطرف کردی، و چه بسیار اندوه هایی که از میان بردی، و چه بسیار لغزش هایی که نادیده گرفتی، و چه بسیار رحمتی که گسترش دادی، و چه بسیار حلقه های بلایی که از هم گسستی.

نکته ها

— الطاف الهی در چهره های مختلفی شامل حال انسان می‌شود. خدای مهربان، هم غم و اندوه هایمان را برطرف می کند، هم لغزش هایمان را نادیده می گیرد، هم رحمت خویش را بر سراسرِ زندگی مان گسترش می دهد، و هم بلاها را از ما دور می‌کند.

— در پیشگاه خدا سزاوار است عنایت ها و لطف هایی که در گذشته شامل حالمان کرده را یادآور شویم؛ چراکه لطف‌های پیشین، در واقع، پشتوانه محکمی است برای درخواست‌های کنونی ما. (فَکمْ یَا إِلَهِی مِنْ کرْبَةٍ قَدْ فَرَّجْتَهَا...)

پیام ها

باید همه آن‌ها را یادآور شویم. (مِنْ کرْبَةٍ... وَ هُمُومٍ... وَ عَثْرَةٍ... وَ رَحْمَةٍ... وَ حَلْقَةِ بَلَاءٍ)

فراز چهارم

الْحَمْدُ لله الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ لَمْ یَکنْ لَهُ شَرِیک فِی الْمُلْک وَ لَمْ یَکنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ کبِّرْهُ تَکبِیراً

ستایش مخصوص خداوندی است که نه همسر و فرزندی برای خود گرفته، و نه در حاکمیت، شریکی برای اوست، و نه به سبب ضعف و ذلّت، (حامی و) یاوری دارد؛ و او را به طور شایسته بزرگ بشمار!

نکته ها

— این فراز، مضمون آیه شریفه 111 سوره مبارکه إسراء است: «وَ قُلِ الحَْمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَدًا وَ لَمْ یَکن لَّهُ شَرِیک فیِ الْمُلْک وَ لَمْ یَکن لَّهُ وَلیِ‌ٌّ مِّنَ الذُّلّ‌ِ  وَ کبرِّْهُ تَکبِیرَا». با این تفاوت که در این آیه، موضوع همسر نداشتنِ خداوند مطرح نشده؛ هرچند این موضوع در آیه 101 سوره شریف انعام⁽¹⁾، و آیه 3 سوره نورانی جن⁽²⁾مورد توجه قرار گرفته و بیان شده است.

— امامان معصوم علیهم السلام با پیروی از قرآن کریم، خداوند متعال را با اعتقاد به توحید و بی‌نیازی او حمد می‌کنند. (الْحَمْدُ لله الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ لَمْ یَکنْ لَهُ شَرِیک فِی الْمُلْک... )

— اقتضای بزرگ‌داشت خداوند، منزه دانستن او از هر نوع شریک و همتا است. (الْحَمْدُ لله الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً... وَ کبِّرْهُ تَکبِیراً)

پیام ها

فراز پنجم

الْحَمْدُ لِلَّهِ بجمیع مَحَامِدِهِ کلِّهَا عَلَی جَمِیعِ نِعَمِهِ کلِّهَا، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا مُضَادَّ لَهُ فِی مُلْکهِ⁽²⁾وَ لَا مُنَازِعَ لَهُ فِی أَمْرِهِ، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا شَرِیک لَهُ فِی خَلْقِهِ وَ لَا شَبِیهَ⁽³⁾لَهُ فِی عَظَمَتِهِ، الْحَمْدُ لِلَّهِ الْفَاشِی فِی الْخَلْقِ أَمْرُهُ وَ حَمْدُهُ،

الظَّاهِرِ بِالْکرَمِ مَجْدُهُ، الْبَاسِطِ بِالْجُودِ یَدَهُ، الَّذِی لَا تَنْقُصُ خَزَائِنُهُ وَ لَا تَزِیدُهُ کثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلَّا جُوداً وکرَماً⁽¹⁾إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْوَهَّابُ

ستایش مخصوص خداوند است با تمام آن‌چه که به سبب آن، سزاوار ستوده شدن است، و به خاطر همه نعمت‌هایش. ستایش مخصوص خداوندی است که در دایره حکمرانی‌اش، مخالف سرسختی نداشته و در کارش نزاع کننده‌ای نیست.

ستایش مخصوص خداوندی است که در آفرینش خود شریکی نداشته و در بزرگی‌اش همانندی ندارد. ستایش مخصوص خداوندی است که کار او در میان مخلوقاتش آشکار و ستایشش نمایان است. خدایی که شرافتش، با بزرگواری ظاهر شده و دستِ بخشش او گشوده است.

همان پروردگاری که چیزی از خزائنش کم نشود و زیادی بخشش، جود و کرمش را زیاد می‌کند. به درستی که او قدرتمند است و زیاد هدیه می‌دهد.

نکته ها

— «مضادّ»، از واژه «ضدّ» و اسم فاعل باب مفاعله است و به معنی مخالفی است که به سبب شدّت دشمنی و مخالفت، به هیچ وجه با ضدّ خود جمع نمی‌شود.⁽²⁾واژه «ضدّ» هنگامی که به باب مفاعله می‌رود، این معنی را مورد توجه قرار می‌دهد که ضدّ، ضدیت و مخالفت خود را به مرحله بروز و

ظهور رسانده است.⁽¹⁾

— «منازع»، اسم فاعل از واژه «نزع» است که به باب مفاعله رفته و دلالت بر استمرار دارد. «نزع» به معنای ریشه‌کنی است، و وقتی اسم فاعل باب مفاعله می‌شود به معنای کسی است که اراده‌اش در ریشه‌کنی مستمرّ است.⁽²⁾

— وقتی خدای حکیم را با توجه به این دو ویژگی ستایش می‌کنیم و اظهار می داریم که در عرصه حکمرانی، مخالفِ سرسخت، و در تحقق فرامینش منازعی ندارد، به عظمت و یکتایی او در همه چیز اشاره کرده‌ایم. (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا مُضَادَّ لَهُ فِی مُلْکهِ وَ لَا مُنَازِعَ لَهُ فِی أَمْرِهِ)

— «مجد» در جایی به کار می‌رود که کرامت و بزرگواری گسترده، و در نهایت درجه خود آشکار شده باشد. کلمه «مجید» نیز از همین واژه گرفته شده، و به کسی گفته می‌شود که مجد و بزرگواری در وجودش ثابت و استوار است.⁽³⁾

در آیات الهی، این صفت هم برای خدای متعال⁽¹⁾و هم برای قرآن کریم⁽²⁾آمده، و در این بخش از دعای شریف افتتاح نیز این نکته مورد توجه قرار گرفته که مجد و بزرگواری الهی به وسیله کَرمش پدیدار شده است. (الظَّاهِرِ بِالْکرَمِ مَجْدُهُ)

— «خزائن» جمعِ «خزینه» و به معنی منبع و مرکز هر چیزی است که برای حفظ آن و عدم دسترسی دیگران به آن، در آنجا جمع‌آوری شده است.⁽³⁾از آیات قرآن کریم چنین نمایان می‌شود که برای تمام هستی نزد خدای متعال گنجینه‌ای وجود دارد؛ که در بعضی از آیات، با عنوان «خزائن الله»⁽⁴⁾و در برخی دیگر از آیات با تعبیر «خزائن رحمۀ»⁽⁵⁾ از آن‌ها یاد شده است. خدای متعال در آیه 21 سوره مبارکه حجر با صراحت می‌فرماید : «وَ إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلاَّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ؛ هیچ چیز نیست، مگر آن‌که خزینه‌های آن نزد ما است».

در نظر گرفتن تمام آیات الهی این مطلب را تأیید می‌کند که مراد از «خَزائِنُ اللَّهِ» همه ذخیره‌ها و گنجینه‌های غیبی است که مخلوقات در وجود و بقای خود محتاج آن هستند و از آن ارتزاق می‌کنند، و به وسیله آن، نقص‌های آن‌ها تکمیل می‌شود. براین اساس نزد خدای هستی بخش، منبع فیضی وجود دارد که تمام عطایای الهی از آن مقام انجام می‌شود و خدای کریم هر مقدار هم که بذل و بخشش کند، از آن کم نمی‌شود.⁽¹⁾(الَّذِی لَا تَنْقُصُ خَزَائِنُهُ)                                        

— «وهّاب» صیغه مبالغه از «وهب» است. «هبه» به معنای پیش‌کش و هدیه بدون هیچ چشم‌داشت و غرضی است که در مقابلِ عوضی هم نباشد. «وهّاب» به کسی می‌گویند که این نوع هدیه دادن از او بسیار صادر شود.⁽²⁾ (...إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْوَهَّابُ).

پیام ها

قاصر از آن است که ویژگی‌ها و نعمت‌های خدای بزرگ را بیان کند. از این رو یکی از راه‌های حمد الهی، این است که صفت‌ها و نعمت‌های او را به طور کلی یادآور شویم و این گونه او را حمد و ستایش کنیم. (الْحَمْدُ لِلَّهِ بجمیع مَحَامِدِهِ کلِّهَا عَلَی جَمِیعِ نِعَمِهِ کلِّهَا)

فراز ششم

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُک قَلِیلًا مِنْ کثِیرٍ مَعَ حَاجَةٍ بِی إِلَیْهِ عَظِیمَةٍ وَ غِنَاک عَنْهُ قَدِیمٌ وَ هُوَ عِنْدِی کثِیرٌ وَ هُوَ عَلَیْک سَهْلٌ یَسِیرٌ

خدایا! من اندکی از بسیار را از تو می‌خواهم، و نیاز من به این چیزِ کم، بسیار بزرگ است؛ در حالی که بی‌نیازی تو از آن، دیرینه است. در عین حال، آن چیز، نزد من، زیاد است و بر تو هموار است و آسان.

نکته ها

— واژه «أسئلک» از ریشه «سؤال» و به معنای طلب نمودن و خواستن به

سبب فقر و نیاز است.⁽¹⁾در واقع، ما با این کلمه، فقر خود را نیز در پیشگاه خدای بزرگ ابراز می‌کنیم. (اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُک...)

— «حاجة» به معنای نیاز داشتن به چیزی توأم با دوست داشتن آن است.⁽²⁾گویا با به کاربردن این کلمه، چنین اظهار می‌کنیم که آن‌چه را از خداوند متعال طلب می‌کنیم، هم نیاز داریم و هم نمی‌توانیم از آن دل بکنیم. (... مَعَ حَاجَةٍ بِی إِلَیْهِ عَظِیمَةٍ)

پیام ها

الف) آنچه از خدای مهربان می‌خواهد اندک است. (قَلِیلًا مِنْ کثِیرٍ)

ب) آنچه را از خداوند می‌خواهد، مورد نیازِ شدید او است. (مَعَ حَاجَةٍ بِی إِلَیْهِ عَظِیمَةٍ)

ج) خدای بزرگ نسبت به آنچه از او درخواست می‌شود، بی‌نیاز است. (غِنَاک عَنْهُ قَدِیمٌ)

د) آن چه از خداوند متعال می‌خواهد، نقش بسزایی در زندگی او دارد.

(أَسْأَلُک قَلِیلًا مِنْ کثِیرٍ... وَ هُوَ عِنْدِی کثِیرٌ)

هـ ) عطا کردنِ آنچه از خداوند می‌خواهد، برای او آسان است. (وَ هُوَ عَلَیْک سَهْلٌ یَسِیرٌ)

فراز هفتم

اللَّهُمَّ إِنَّ عَفْوَک عَنْ ذَنْبِی وَ تَجَاوُزَک عَنْ خَطِیئَتِی وَ صَفْحَک عَنْ ظُلْمِی وَ سَتْرَک عَلَی قَبِیحِ عَمَلِی وَ حِلْمَک عَنْ کثِیرِ⁽¹⁾جُرْمِی عِنْدَ مَا کانَ مِنْ خَطَإی⁽²⁾وَ عَمْدِی، أَطْمَعَنِی فِی أَنْ أَسْأَلَک مَا لَا أَسْتَوْجِبُهُ مِنْک الَّذِی رَزَقْتَنِی مِنْ رَحْمَتِک وَ أَرَیْتَنِی مِنْ قُدْرَتِک وَ عَرَّفْتَنِی مِنْ إِجَابَتِک فَصِرْتُ أَدْعُوک آمِناً وَ أَسْأَلُک مُسْتَأْنِساً لَا خَائِفاً وَ لَا وَجِلًا مُدِلًّا عَلَیْک فِیمَا قَصَدْتُ فِیهِ إِلَیْک، فَإِنْ أَبْطَأَ عَنِّی عَتَبْتُ به جهلی عَلَیْک وَ لَعَلَّ الَّذِی أَبْطَأَ عَنِّی هُوَخَیْرٌ لِی لِعِلْمِک بِعَاقِبَةِ الْأُمُورِ فَلَمْ أَرَ مَوْلًی کرِیماً أَصْبَرَ عَلَی عَبْدٍ لَئِیمٍ⁽³⁾مِنْک عَلَیَّ 

خدایا! چشم پوشی تو از گناهم، و گذشتت از خطاکاری‌ام، و روی گردانی تو از ستم من، و پرده‌کِشی‌ات بر کارهای زشتم، و بردباری‌ات از بزهکارهای زیادم در هنگامه‌ای که مرتکب خطا می‌شدم و یا با قصد، بدی می‌کردم، مرا به طمع انداخت تا از تو چیزی بخواهم که مستحق آن نیستم؛ همان چیزی که از رحمتِ خویش روزی‌ام کردی و از قدرتت به من نشان دادی و از پاسخ دادنت، به من شناساندی.

[نتیجه تمام این خوبی‌های تو این شد که] من اکنون با احساس امنیت، تو را می‌خوانم و در حالی که با تو انس گرفته‌ام از تو درخواست می‌کنم. نه تنها از تو نمی‌ترسم و بیمناک نیستم، بلکه نسبت به آنچه قصد کرده‌ام، بر تو جرأت دارم و ناز می‌کنم؛ تا جایی که اگر آنچه را می‌خواستم، دیر به دستم می‌رسید، از سرِ جهلم بر تو پرخاش می‌کردم و حال آن‌که چه بسا تأخیرِ آن چیز، به نفع من بود؛ چرا که تو نسبت به سرانجام کارها عالِمی. من سرپرست بزرگواری، بردبارتر از تو، نسبت به خودم ندیدم که بر بنده ای که هیچ خوبی در وجودش نیست، صبر کند.

نکته ها

— «صفح» به معنای روی‌گردانی و نادیده گرفتن است. راغب در مفردات خاطر نشان می‌کند که صفح کامل تر از «عفو» است؛ چراکه گاهی انسان می‌بخشد و عفو می‌کند، ولی نادیده نمی‌گیرد و صفح نمی‌کند.⁽¹⁾ولی از این فراز دعای افتتاح روشن می‌شود که خداوند متعال نسبت به بندگانش، هم عفو و بخشش دارد، و هم صفح و نادیده گرفتن. (اللَّهُمَّ إِنَّ عَفْوَک عَنْ ذَنْبِی... وَ صَفْحَک عَنْ ظُلْمِی)

— به دست آوردن توفیق برای مناجات و راز و نیاز با خدای متعال، به معنای پاک بودن از گناهان و خطا و ستم نیست؛ بلکه ناشی از گذشت و

نادیده گرفتن و پرده پوشیِ الهی نسبت به بدی‌های ما است. (اللَّهُمَّ إِنَّ عَفْوَک عَنْ ذَنْبِی وَ تَجَاوُزَک عَنْ خَطِیئَتِی وَ صَفْحَک عَنْ ظُلْمِی وَ سَتْرَک عَلَی قَبِیحِ عَمَلِی وَ...، أَطْمَعَنِی فِی أَنْ أَسْأَلَک)

— طمع انسان نسبت به درگاه خدای بخشنده، باید ناشی از نگاه به «رحمت»، «قدرت» و «اجابت» الهی باشد. (أَطْمَعَنِی... الَّذِی رَزَقْتَنِی مِنْ رَحْمَتِک وَ أَرَیْتَنِی مِنْ قُدْرَتِک وَ عَرَّفْتَنِی مِنْ إِجَابَتِک)

— درخواست ما از خدای حکیم نباید با نگاه استحقاق همراه باشد؛ بلکه باید بدانیم که ما مستحق آنچه درخواست می‌کنیم نیستیم، ولی خداوند از سرِ رحمت خود به ما عطا می‌کند. (أَطْمَعَنِی فِی أَنْ أَسْأَلَک مَا لَا أَسْتَوْجِبُهُ مِنْک الَّذِی رَزَقْتَنِی مِنْ رَحْمَتِک)

— بی‌تابی به هنگام دیر رسیدن به خواسته‌ها، به سبب جهل انسان است. ( فَإِنْ أَبْطَأَ عَنِّی عَتَبْتُ بجهلی عَلَیْک)

— خیرِ انسان همیشه در کامروایی او نیست. (وَ لَعَلَّ الَّذِی أَبْطَأَ عَنِّی هُوَ خَیْرٌ)

— «مُدِلّ» اسم فاعل از واژه «دلل» و به معنای کسی است که به سبب اطمینان به دوستی کسی، نسبت به او جرأت پیدا می‌کند و بر او ناز می‌نماید.⁽¹⁾( مُدِلًّا عَلَیْک فِیمَا قَصَدْتُ فِیهِ إِلَیْک)

— یکی از حکمت‌های تأخیر در اجابت دعا این است که خداوند حکیم،

عالم به پایان کارها است و می‌داند که اگر انسان زود به خواسته‌اش برسد، گرفتار بدی و شر می‌شود. از این رو حاجتش را با تأخیر روا می‌کند. (وَ لَعَلَّ الَّذِی أَبْطَأَ عَنِّی هُوَخَیْرٌ لِعِلْمِک بِعَاقِبَةِ الْأُمُورِ)

پیام ها

نکنیم. ( فَإِنْ أَبْطَأَ عَنِّی عَتَبْتُ بجهلی عَلَیْک)

فراز هشتم

یَا رَبِّ إِنَّک تَدْعُونِی فَأُوَلِّی عَنْک وَ تَتَحَبَّبُ إِلَیَّ فَأَتَبَغَّضُ إِلَیْک وَ تَتَوَدَّدُ إِلَیَّ فَلَا أَقْبَلُ مِنْک کأَنَّ لِیَ التَّطَوُّلَ عَلَیْک فَلَمْ یَمْنَعْک ذَلِک مِنَ الرَّحْمَةِ لِی وَ الْإِحْسَانِ إِلَیَّ وَ التَّفَضُّلِ عَلَیَّ بِجُودِک وَ کرَمِک فَارْحَمْ عَبْدَک الْجَاهِلَ وَ جُدْ عَلَیْهِ بفضل إِحْسَانِک إِنَّک جَوَادٌ کرِیمٌ

پروردگارا! تو مرا می‌خوانی، امّا من از تو روی می‌گردانم. تو به من محبت می‌ورزی، امّا من نسبت به تو بغض می‌کنم. تو به من ابراز علاقه می‌کنی، امّا من از تو نمی‌پذیرم. [رفتارم با تو به گونه‌ای است که] گویا من بر تو برتری دارم؛ امّا همه این گستاخی‌ها مانع مهربانی و احسان و ابراز لطفِ تو نسبت به من نشد. پس بر بنده جاهل خود رحم کن، و با فزونی احسانت، جود و بخشش خویش را بر او ارزانی دار. به درستی که تو بخشنده و

بزرگواری.

نکته ها

— مورد توجه قرار دادن واکنش‌ها و رفتارهای ناپسند خویش در قبال الطاف الهی، یکی از روش‌های مناجات با خدای مهربان است. (یَا رَبِّ إِنَّک تَدْعُونِی فَأُوَلِّی عَنْک وَتَتَحَبَّبُ إِلَیَّ فَأَتَبَغَّضُ إِلَیْک وَتَتَوَدَّدُ إِلَیَّ فَلَاأَقْبَلُ مِنْک)

— اقتضای جود و بزرگواری خداوند این است که در مقابل روی‌گردانی و بغض‌ورزی انسان، مهربانی و احسان و تفضل داشته باشد. در واقع، سبب همه خوبی‌های خداوند متعال در مقابل بدی‌های انسان، جود و بزرگواری اوست. (فَلَمْ یَمْنَعْک ذَلِک مِنَ الرَّحْمَةِ لِی... بِجُودِک وَ کرَمِک)

— «فضل» یعنی چیزی که زیادتر از مقدار ضروری است؛⁽¹⁾از این رو، وقتی انسان مشمول فضل می‌شود، دیگر احساس کمبود نکرده و در آسایش کامل قرار می‌گیرد.«احسان» از کلمه «حُسن» گرفته شده و به رفتاری گفته می‌شود که توأم با نیکویی است و سبب بهجت و رغبت انسان می‌شود.⁽²⁾

خدای مهربان، هم انسان را مورد «تفضّل» خود قرار داده و هم به او «احسان» نموده است، و ما نیز از خدا می‌خواهیم آنچه به ما می‌دهد، احسانی باشد توأم با فضل. (فَلَمْ یَمْنَعْک ذَلِک مِنَ الرَّحْمَةِ لِی وَ الْإِحْسَانِ إِلَیَّ وَ التَّفَضُّلِ عَلَیَّ... جُدْ عَلَیْهِ بفضل إِحْسَانِک)

پیام ها

محبت ما بدی کرد، زود بر او خشم نگیریم. (إِنَّک تَدْعُونِی فَأُوَلِّی عَنْک وَ تَتَحَبَّبُ إِلَیَّ فَأَتَبَغَّضُ إِلَیْک وَ تَتَوَدَّدُ إِلَیَّ فَلَا أَقْبَلُ مِنْک... )

چه بخشنده خدای عاشقی دارم

که می‌خواند مرا

با آنکه می‌داند گنهکارم

اگر رخ بر بتابانم

دوباره می‌نشیند بر سرِ راهم

دلم را می‌رباید، باطنین گرم و زیبایش

که در قاموس پاک کبریایی، قهر، نازیباست

چه زیبا عاشقی را دوست می‌دارم

دلم گرم است

می‌دانم که می‌داند

بدون لطف او، تنهای تنهایم

اگر گم کرده‌ام من راه و رسم بندگی، اما

دلم گرم است، می‌دانم

خدای من، «خدایی» خوب می‌داند

و می‌داند که سائل را نباید دست خالی راند

فراز نهم

الْحَمْدُ لِلَّهِ مَالِک الْمُلْک مُجْرِی الْفُلْک مُسَخِّرِ الرِّیَاحِ فَالِقِ الْإِصْبَاحِ دَیَّانِ الدِّینِ

رَبِّ الْعَالَمِینَ

سپاس، ویژه خداوندی است که صاحبِ حکومت و سلطنت است. او رام کننده بادها، شکافنده (روشنی بخش) صبح، قانون‌گذار دین و پروردگار تمام هستی است.

نکته ها

— مالک واقعیِ تمامی حکومت‌ها، خدا و مُلک برای غیر خدا، موقتی و محدود است.⁽¹⁾این، یکی از بزگترین نعمت‌ها است که باید خدای حکیم را بر آن سپاس گفت. (الحمد للهِ مالِک الْمُلْک)

— قرآن کریم، حرکت کشتی در دریاها را از نشانه‌ها و آیات الهی معرفی می‌کند: «إِنَّ فیِ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلَافِ الَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ الْفُلْک الَّتیِ تجَْرِی فیِ الْبَحْرِ... لاََیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُون».⁽²⁾

هم‌چنین قرآن کریم، در اختیارِ انسان درآمدن کشتی‌ها و حرکت آن‌ها را در دریا به امر و فرمان الهی معرفی کرده است: «...وَ سَخَّرَ لَکمُ الْفُلْک لِتَجْرِیَ فیِ الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ ...».⁽³⁾

و نیز حرکت کشتی‌ها در دریاها را از نعمت‌های الهی معرفی می‌کند: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْک تجَْرِی فیِ الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ الله...».⁽⁴⁾

و سرانجام، حرکت کشتی‌ها در دریاها را در راستای بهره‌مندی از فضل الهی معرفی می‌کند تا انسان شکرگزاری کند: «...وَ تَرَی الْفُلْک مَوَاخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکمْ تَشْکرُون».⁽¹⁾

بنابراین یکی از بارزترین نعمت‌هایی که سزاوار است هنگام حمد خدای متعال، مورد توجه قرار بگیرد، حرکت کشتی بر روی دریاها است. (الْحَمْدُ لِلَّهِ... مُجْرِی الْفُلْک)

— «ریاح» جمع «ریح» و به معنای بادهاست. در قرآن مجید هر جا کلمه «ریح» آمده، معنایی همراه با قهر و عذاب دارد؛ مانند: «بِرِیحٍ صَرْصَرٍ»؛⁽²⁾اما هر جا کلمه «ریاح» آمده، قرین لطف الهی بوده است.

در احادیث می‌خوانیم: هرگاه باد می‌وزید، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمود: «اللهم اجعلها ریاحا و لا تجعلها ریحا؛⁽³⁾خداوندا! این باد را ریاحِ رحمت قرار ده، نه ریحِ عذاب».⁽⁴⁾براین اساس، امامان معصوم علیهم السلام هنگام حمد الهی از این ویژگی نیز غافل نبودند. (الْحَمْدُ لِلَّهِ... مُسَخِّرِ الرِّیَاحِ)

— «فالق» اسم فاعل از واژه «فلق» و به معنای شکافنده است.⁽⁵⁾«إصباح» نیز اسم است برای صبح.⁽⁶⁾تعبیر بسیار زیبای «فالق الإصباح» در آیه 96

سوره مبارکه انعام، به عنوان یکی از ویژگی‌های خدای متعال بیان شده است.

در این تعبیر، تاریکی شب به پرده ضخیمی تشبیه شده که روشنایی سپیده دم، آن را چاک زده و از هم می‌شکافد. در اینجا روی مسئله طلوع صبح تکیه شده که یکی از نعمت‌های بزرگ پروردگار است؛ زیرا می‌دانیم که این پدیده آسمانی، نتیجه وجود قشر ضخیم هوا (جوّ) در آسمانِ زمین می‌باشد.

اگر در اطراف کره زمین، همانند کره ماه، جوّی وجود نداشت، نه بین الطلوعین و فلقی ایجاد می‌شد و نه سپیدی آغاز شب و شفق؛ بلکه آفتاب همانند مهمان ناخوانده، بدون هیچ مقدمه، سر از افق مشرق برمی‌داشت و فوراً نور خیره‌کننده خود را در چشم‌هایی که به تاریکی شب عادت کرده بود می‌پاشید، و به هنگام غروب نیز ناگهان از نظرها پنهان می‌شد و در یک لحظه، تاریکی و ظلمتِ وحشتناکی همه جا را فرا می‌گرفت.

اما وجود جوّ در اطراف زمین و فاصله‌ای که میان تاریکی شب و روشنایی روز به هنگام طلوع و غروب آفتاب قرار دارد، انسان را تدریجاً برای پذیرا شدن هر یک از این دو پدیدۀ متضاد آماده می‌سازد و انتقال از نور به ظلمت و از ظلمت به نور، به صورت تدریجی و ملایم و کاملاً مطبوع و قابل تحمل انجام می‌شود.

این نعمت بزرگ را خدای فالق الإصباح (شکافنده صبح) به انسان ارزانی

داشته و ما نیز او را بر این نعمت، حمد می‌کنیم.⁽¹⁾(الْحَمْدُ لِلَّهِ... فَالِقِ الْإِصْبَاحِ)

— «دین» آیین و قانونی است که انسان‌ها رفتار در چارچوبِ آن را سبب رشد خود می‌دانند و این یکی از نعمت‌های بزرگ خدای حکیم است که قانون زندگی‌مان را بر اساس علم کامل و همه جانبه خود، پی ریزی کرده است. (الْحَمْدُ لِلَّهِ... دَیَّانِ الدِّینِ)

— «رَبّ» به کسی گفته می‌شود که هم مالک و صاحب چیزی است و هم در رشد و پرورش آن نقش دارد. «ربُّ العالمین» یعنی خداوند که هم صاحب حقیقی عالَم است و هم مدبّر و پروردگار آن. پس همه هستی، حرکت تکاملی دارد و در مسیری که خداوند معیّن کرده، هدایت می‌شود.⁽²⁾و ما برای این امور، خداوند متعال را در یک عبارت چند کلمه ای حمد می‌کنیم. (الْحَمْدُ لِلَّهِ...رَبِّ الْعَالَمِینَ)

پیام ها

هر حال، تمام موجودات، زیر مجموعه ربوبیت الهی هستند. (رَبِّ الْعالَمِینَ)

فراز دهم

الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی حِلْمِهِ بَعْدَ عِلْمِهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی عَفْوِهِ بَعْدَ قُدْرَتِهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی طُولِ أَنَاتِهِ فِی غَضَبِهِ وَ هُوَ الْقَادِرُ عَلَی مَا یُرِیدُ

خدا را بر بردباری‌اش ستایش؛ که در عین آگاهی از بدی انسان‌ها بر آن ها صبر می کند. خدا را بر گذشتش ستایش؛ که علی رغم قدرتمندی‌اش بر جزا دادن مطابق بدی انسان‌ها گذشتش جاری می‌شود. خدا را ستایش بر مدارای فراوانش در موقع خشم. او بر آنچه اراده کند توانمند است.    

نکته ها

— هنگامی که صفت «حلم» برای خداوند به کار می‌رود، بیشتر این نکته را مورد توجه قرار می‌دهد که او در عقوبت انسان گنهکار، شتاب نمی‌کند.⁽²⁾(الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی حِلْمِهِ)

— «عفو» یعنی ترک مجازات و دوری از عقوبت.⁽¹⁾حتی برخی از لغت شناسان در معنی «عفو» نوشته‌اند: «محو کردن گناهان».⁽²⁾قرآن کریم یکی از صفات خدای متعال را «عَفُوّ» معرفی می‌کند که حاکی از مبالغه در این صفت است.⁽³⁾

— ترک مجازات و عقب انداختن عقوبت انسان خاطی، نه از سرِ ناتوانی، بلکه به سبب مهربانی خداوند نسبت به انسان است. (الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی عَفْوِهِ بَعْدَ قُدْرَتِهِ)

— «أناة» به معنی مکث، حوصله، مدارا، و پرهیز از واکنش سریع است.⁽⁴⁾بسیاری از گناهان سبب غضب الهی می‌شود؛ ولی خدای متعال به سبب جاری کردن ویژگی أناة، انسان‌ها را گرفتار آثار کارهای خود نمی‌کند. این نیز یکی از نعمت‌های بزرگ است که نباید از شکر آن غافل شد. (وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی طُولِ أَنَاتِهِ فِی غَضَبِهِ وَ هُوَ الْقَادِرُ عَلَی مَا یُرِیدُ)

پیام ها

فرصت برای جبران باقی است؛ چراکه خداوند، حلیم است و در عقوبت شتاب نمی‌کند. (الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی حِلْمِهِ)

فراز یازدهم

الْحَمْدُ لِلَّهِ خَالِقِ الْخَلْقِ بَاسِطِ الرِّزْقِ فَالِقِ الْإِصْبَاحِ ذِی الْجَلَالِ وَ الْإِکرَامِ وَ الْفَضْلِ وَ الْإِنْعَامِ⁽²⁾الَّذِی بَعُدَ فَلَا یُرَی وَ قَرُبَ فَشَهِدَ النَّجْوَی تَبَارَک وَ تَعَالَی

حمد، مخصوص خداوندی است که آفریننده همه مخلوقات است. گسترش دهنده روزی، پدیدآورنده صبح و صاحب بزرگی و احسانِ زیاد

است. او عطا کننده نعمت‌هایی است که عطای آن‌ها بر او لازم نبوده. خداوند، همان کسی است که از تصور ذهن‌ها دور است و با چشمِ سر دیده نمی‌شود؛ اما آن‌قدر به انسان نزدیک است که کوچک‌ترین رفتار او را نیز شاهد خواهد بود. او سرچشمه برکت و برتر و بالاتر است.

نکته ها

— انسان یکی از موجوداتی است که توسط خدای متعال آفریده شده و این آفریده شدن یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌هایی است که نباید از شکر آن غفلت ورزید.⁽¹⁾(الْحَمْدُ لِلَّهِ خَالِقِ الْخَلْقِ)

— «بسط» به معنی «گستردن» است و «باسط» به معنی گسترش دهنده.⁽²⁾بنابراین «باسط الرزق» یعنی گسترش دهنده روزی. خدای مهربان نه تنها روزی انسان‌ها را فراهم کرده، بلکه روزی آن‌ها را گسترش داده تا در تنگنا نباشند و راحت زندگی کنند. این نعمتی است که باید شکرش را به‌جا آورد. (الْحَمْدُ لِلَّهِ... بَاسِطِ الرِّزْقِ)

— «رزق» به عطایی گفته می‌شود که دائمی است؛ خواه دنیوی باشد یا اخروی و خواه معنوی باشد یا مادی.⁽³⁾به عبارت دیگر، «الرزق» مطلق است

و همه آنچه که انسان نیاز دارد را دربر می‌گیرد. این نیز یکی دیگر از نعمت‌های خدا است که هیچ بُعد از ابعاد انسان را رها نکرده و او را در تمام جهات مورد رُشد و پرورش قرار داده است. (بَاسِطِ الرِّزْقِ)

سؤال: اگر خداوند، باسط الرزق است، چرا بعضی وقت‌ها انسان‌ها هر چه تلاش می‌کنند، رزقشان زیاد نمی‌شود؟

جواب: خدای حکیم، عالم به احوال درونی انسان‌ها است، و از آنجا که زیادیِ رزق، سبب طغیان برخی از انسان‌ها، و در نهایت، موجب دوری آن‌ها از مسیر خیر می‌شود، خداوند آن‌ها را از این بهره محروم می‌کند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: «وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ وَ لکنْ یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما یَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبیرٌ بَصیرٌ؛⁽¹⁾اگر خداوند روزی را برای بندگانش وسعت بخشد، در زمین طغیان و ستم می‌کنند. از این رو به مقداری که می‌خواهد [و مصلحت می‌داند] نازل می‌کند. حقیقتاً او به احوال بندگانش آگاه و بیناست».

— صفتِ «ذی الْجَلالِ وَ الْإِکرامِ» یکی از ویژگی‌هایی است که قرآن کریم برای خداوند مطرح کرده است.⁽²⁾«ذی الجلال» یعنی صاحب عظمت⁽³⁾و «ذی الإکرام» یعنی کسی که صاحب احسان بسیار است و نعمت‌های

زیادی از جانب او به دیگران می‌رسد.⁽¹⁾

— وقتی خداوند به عنوان صاحب فضل معرفی می‌شود، یعنی چیزهایی را به انسان می‌دهد که می‌توانست ندهد. «فضل» به معنی «زیادی» است و در واقع به عطیه‌ای که عطا کردنِ آن بر عطا کننده لازم نباشد، گفته می‌شود.⁽²⁾(الْحَمْدُ لِلَّهِ...ذِی...الْفَضْلِ)

— بر اساس آیات قرآن کریم، فضل خدا سبب امور متعددی می‌شود که آشنایی با برخی از آن‌ها مفید به نظر می‌رسد:

الف) پاکی و طهارت معنوی: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ وَ مَنْ یَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّیْطانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکرِ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَکی مِنْکمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لکنَّ اللَّهَ یُزَکی مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ سَمیعٌ عَلیمٌ؛⁽³⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از گام‌های شیطان پیروی نکنید! هر کس پیرو شیطان شود [او گمراهش می‌سازد، زیرا] به فحشا و منکر فرمان می‌دهد! و اگر فضل و رحمت الهی بر شما نبود، هرگز احدی از شما پاک نمی‌شد، ولی خداوند هر که را بخواهد تزکیه می‌کند، و خدا شنوا و داناست».

ب) بی‌نیازی مادی: «وَ أَنْکحُوا الْأَیامی مِنْکمْ وَ الصَّالِحینَ مِنْ عِبادِکمْ وَ

إِمائِکمْ إِنْ یَکونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ؛⁽¹⁾مردان و زنان بی‌همسر و غلامان و کنیزان صالح و درستکارتان را همسر دهید. اگر فقیر و تنگدست باشند، خداوند از فضل خود، آنان را بی‌نیاز می‌سازد. خداوند گشایش‌دهنده و آگاه است».

ج) برخورداری از علم الکتاب و ولایت تکوینی: «قالَ الَّذی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکتابِ أَنَا آتیک بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْک طَرْفُک فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنی أَ أَشْکرُ أَمْ أَکفُرُ وَ مَنْ شَکرَ فَإِنَّما یَشْکرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کریمٌ؛⁽²⁾کسی که دانشی از کتاب [آسمانی] داشت، گفت: پیش از آنکه چشم بر هم زنی، آن را نزد تو خواهم آورد! و هنگامی که [سلیمان] آن [تخت] را نزد خود ثابت و پابرجا دید گفت: این از فضل پروردگار من است، تا مرا آزمایش کند که آیا شکر او را به‌جا می‌آورم یا کفران می‌کنم؟ و هر کس شکر کند، به نفع خود شکر می‌کند و هر کس کفران نماید [کاری به زیان خویش کرده است] پروردگار من، غنیّ و کریم است».

د) دوری از شرک و پیروی از دین انبیای الهی: «وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائی إِبْراهیمَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ ما کانَ لَنا أَنْ نُشْرِک بِاللَّهِ مِنْ شَیْءٍ ذلِک مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَیْنا وَ عَلَی النَّاسِ وَ لکنَّ أَکثَرَ النَّاسِ لا یَشْکرُونَ؛⁽³⁾من از آیین پدرانم، ابراهیم و اسحاق و یعقوب پیروی کردم! برای ما شایسته نبود

چیزی را همتای خدا قرار دهیم. این از فضل خدا بر ما و بر مردم است؛ ولی بیشتر مردم شکرگزاری نمی‌کنند! »

هـ) عدم پیروی از شیطان: «وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکمْ وَ رَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشَّیْطانَ إِلاَّ قَلیلاً؛⁽¹⁾و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود، جز عدّه کمی، همگی از شیطان پیروی می‌کردید».

و) جلوگیری از خسران: «فَلَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکمْ وَ رَحْمَتُهُ لَکنْتُمْ مِنَ الْخاسِرینَ؛⁽²⁾و اگر فضل و رحمت خداوند بر شما نبود، از زیانکاران بودید».

ز) دوری از عذاب الهی: «وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکمْ وَ رَحْمَتُهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ لَمَسَّکمْ فیما أَفَضْتُمْ فیهِ عَذابٌ عَظیمٌ؛⁽³⁾و اگر فضل و رحمت الهی در دنیا و آخرت شامل شما نمی‌شد، به خاطر این گناهی که کردید عذاب سختی به شما می‌رسید».

— «نعمت» به معنای خوشی، راحتی و زیبایی است که انسان را از سختی و گرفتاری خارج می‌کند.⁽⁴⁾به خود یادآوری کنیم که صاحب و منشأ اصلی

تمامی نعمت‌ها خداوند مهربان است و او را حمد کنیم. (الْحَمْدُ لِلَّهِ... ذِی... الْإِنْعَامِ)

— دیده شدن و دوری و نزدیکیِ مکانی از ویژگی‌های جسم است و در مباحث اعتقادی ثابت شده که اگر خدا جسم باشد، لازمه‌اش این است که از اجزایی برخوردار باشد، و برخورداری از اجزا، از یک سو به معنی نیازمندیِ آن شی به آن‌ها، و از سوی دیگر به معنیِ محدود بودنِ آن شی است. از این رو، خدا دیده نمی‌شود و دوری و نزدیکیِ مکانی را نمی توان به او نسبت داد. بنابراین، اگر قرب و بُعد به خدا نسبت داده می‌شود، منظور، دوری و نزدیکیِ مقامی و مکانتی است، نه مکانی. (الَّذِی بَعُدَ فَلَا یُرَی وَ قَرُبَ فَشَهِدَ النَّجْوَی).                       

— «نجوی» به معنیِ سخن آهسته ای است که درِ گوشی و سرّی گفته شود. خداوند آن قدر به انسان نزدیک است که هیچ سخنی از او مخفی نمی‌ماند. (وَ قَرُبَ فَشَهِدَ النَّجْوَی) در آیات قرآن کریم برای ترسیم نزدیکیِ خدا به انسان این عبارت آمده است: «نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَریدِ؛⁽¹⁾ما از رگ قلب، به انسان نزدیک تریم». 

— «تبارک» از ماده «برکت» است، و به هر نعمتی که پایدار و بادوام باشد اطلاق می‌شود. هر موجودی که دارای عمر طولانی و آثار مستمر و ممتد باشد نیز موجودی «مبارک» یا «پربرکت» خوانده می‌شود. به همین سبب به استخرها و بعضی از مخازن طبیعیِ آب «برکه» گفته می‌شود؛ چرا که

آب، مدتی طولانی در آن‌ها باقی می‌ماند.

یک موجود مبارک، موجودی است که آثار آن مدتی طولانی برقرار بماند. بدیهی است که لایق‌ترین وجود برای این صفت، وجود خداوند است. او وجودی است مبارک، که همه برکات، نیکی‌ها و خیر مستمر و پایدار و بادوام از او نشأت می‌گیرد. در آیاتی از قرآن کریم نیز این صفت برای خداوند بیان شده است. برای مثال، در آیه 54 سوره شریف اعراف چنین آمده است: «تَبارَک اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ؛ پر برکت و زوال‌ناپذیر است خداوندی که پروردگار جهانیان است».

— از این نکته نیز نباید غافل شد که واژه «برک» وقتی به باب  «تفاعل» برود و به صورت فعلِ «تبارک» درآید، دربردارنده اختصاصِ معنیِ «برکت» به ذات مقدس خداوند است.⁽¹⁾

— «تعالی» فعلی است که به باب تفاعل رفته، از واژه «عَلِیّ» گرفته شده و به این معنی است: «خداوند برتر و بالاتر است». راغب اصفهانی در توضیح این واژه یادآور می‌شود که قرارگرفتنِ ماده «علی» در باب «تفاعل» دلالت بر مبالغه معنی برتری و بالاتری دارد.

پیام ها

پس از آفریدن، به موجودات رزق می‌رساند.⁽¹⁾از این رو، هنگام سپاس‌گزاری، این نعمت بزرگ را نباید فراموش کرد. (الْحَمْدُ لِلَّهِ خَالِقِ الْخَلْقِ بَاسِطِ الرِّزْقِ)

خدای متعال بر تمام وجود ما احاطه دارد و حتی شاهد کوچک‌ترین رفتارهای ما نیز هست. پس مواظب باشیم که در محضر خدا معصیت نکنیم. (الَّذِی بَعُدَ فَلَا یُرَی وَ قَرُبَ فَشَهِدَ النَّجْوَی)

فراز دوازدهم

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَیْسَ لَهُ مُنَازِعٌ یُعَادِلُهُ وَ لَا شَبِیهٌ یُشَاکلُهُ وَ لَا ظَهِیرٌ یُعَاضِدُهُ قَهَرَ بِعِزَّتِهِ الْأَعِزَّاءَ وَ تَوَاضَعَ لِعَظَمَتِهِ الْعُظَمَاءُ فَبَلَغَ بِقُدْرَتِهِ مَا یَشَاءُ

سپاس خدای را که برای او نزاع کننده‌ای که با او برابری کند نیست، و برای او شبیهی نیست که شکل او را داشته باشد، و برای او کمک‌کاری نیست که یاری‌اش کند. تمام نیرومندان در برابر قدرت الهی، بدون هیچ مقاومتی خوارند. هر بزرگی در برابر بزرگی خداوند، افتادگی می‌کند. پس او با قدرت خویش به هر چه می‌خواهد می‌رسد.

نکته ها

— «مُنازِع» به معنی کسی است که اراده ریشه‌کن کردن دیگری را دارد.⁽¹⁾

واژه «یعادلُُهُ» از «معادِلِه» گرفته شده و در بردارنده معنی «مساوات» است.⁽¹⁾هیچ موجودی توان ریشه‌کنی خدای متعال را ندارد. (لَیْسَ لَهُ مُنَازِعٌ یُعَادِلُهُ)

— اگر همتایی در ذات و جنس دو چیز برقرار باشد، واژه «مِثل» به کار می‌رود؛ اما اگر همتایی فقط در صورت و شکل ظاهری باشد، واژه «شِبه» استفاده می‌شود و آن دو چیز را «شبیه» می‌گویند.⁽²⁾همان‌طور که خدای هستی‌بخش در ذات همتایی ندارد، در ظاهر نیز مانند و شبیهی ندارد. (لَا شَبِیهٌ یُشَاکلُهُ)

— در توان و قدرت خدای متعال، هیچ نقصی نیست؛ از این رو، به کمک‌کار و یاور نیازی ندارد. ( وَ لَا ظَهِیرٌ یُعَاضِدُهُ)

— کلمه «قهر» به نوعی از غلبه گفته می‌شود که مقهور در برابر قاهر، ذلیل شده باشد و هیچ گونه مقاومتی نتواند از خود نشان دهد.⁽³⁾(قَهَرَ بِعِزَّتِهِ الْأَعِزَّاءَ)

— فاء در «فَبَلَغَ» برای تفریع است؛ یعنی اگر بپذیریم که خدای متعال منازعی ندارد که به مصاف او بیاید، شبیهی ندارد که همانندش باشد، محتاج کمک‌کاری نیست که یاری‌اش کند، تمام نیرومندان دربرابرش ذلیل‌اند و

همه بزرگان مقابلش فروتنی می‌کنند، پس بی‌گمان، این نکته را خواهیم پذیرفت که آنچه را خدا بخواهد انجام می‌شود. ( فَبَلَغَ بِقُدْرَتِهِ مَا یَشَاءُ)

پیام ها

فراز سیزدهم

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یُجِیبُنِی حِینَ أُنَادِیهِ وَ یَسْتُرُ عَلَیَّ کلَّ عَوْرَةٍ وَ أَنَا أَعْصِیهِ وَ یُعَظِّمُ النِّعْمَةَ عَلَیَّ فَلَا أُجَازِیهِ فَکمْ مِنْ مَوْهِبَةٍ هَنِیئَةٍ قَدْ أَعْطَانِی وَ عَظِیمَةٍ مَخُوفَةٍ قَدْ کفَانِی وَ بَهْجَةٍ مُونِقَةٍ قَدْ أَرَانِی فَأُثْنِی عَلَیْهِ حَامِداً وَ أَذْکرُهُ مُسَبِّحاً

سپاس خدای را که پاسخم را می دهد هنگامی که او را می‌خوانم، و با اینکه نافرمانی‌اش می‌کنم، زشتی‌هایم را می‌پوشاند. نعمت‌های بزرگ را به

من می‌دهد، ولی من شکرش را به جا نمی‌آورم. پس چه بسیار هدیه‌های گوارایی که به من بخشید و در چه بسیار مواقف هولناکی گرفتار شدم که به فریادم رسید و بی‌نیازم کرد و چه بسیار شادی‌های شگفت‌انگیزی که به من نشان داد. پس او را سپاس‌گزارم و از او با تنزیه و پاک دانستن از بدی‌ها یاد می‌کنم.

نکته ها

— مرور آیات قرآن کریم این نکته را روشن می‌سازد که کلمه «ندا» هم در مواردی به کار رفته که مراد، صدای بلند و فریاد بوده⁽¹⁾و هم در مواردی که منظور، صدای آهسته بوده است.⁽²⁾از این رو به نظر می‌رسد هرکس به تناسب حال خود، هرگونه خدا را بخواند خوب باشد. (یُجِیبُنِی حِینَ أُنَادِیهِ)

— هرگاه خدا را صدا بزنیم، او پاسخ می‌دهد. (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یُجِیبُنِی حِینَ أُنَادِیهِ)

— واژه «موهبه» از کلمه «هبه» گرفته شده که به معنی بخشیدن چیزی به دیگری بدون چشم‌داشت به عوض آن است⁽³⁾و به کسی که زیاد هبه می‌دهد «وهاب» می‌گویند. این کلمه یکی از صفاتی است که در قرآن کریم

برای خدای مهربان به کار رفته است.⁽¹⁾

— «هنیئه» به معنای نعمتی است که پشت سرش سختی و مشقتی نباشد.⁽²⁾

— در بسیاری از موارد که مشکلات و سختی‌ها زندگی را از همه جهات فرا می‌گیرد، ترس و دلهره بر انسان مسلط می‌شود، دست انسان از همه جا کوتاه می‌شود و هیچ روزنه امیدی به از بین رفتن تنگناها و فراهم شدن آسایش و آرامش وجود ندارد، ناگهان به عنایت الهی، تک تک سختی‌ها از بین رفته و زندگی غرق در خوشی می‌شود و انسان از اعماق وجود، نفس راحتی می‌کشد. در این مواقع، دست کفایت الهی بر سر انسان سایه می‌اندازد. «کفایت» یعنی بی نیازی از غیر و رسیدن به مراد.⁽³⁾(وَ عَظِیمَةٍ مَخُوفَةٍ قَدْ کفَانِی)

— «بهجه» به معنی شادمانی و خرّمی است.⁽⁴⁾«مونقه» نیز از واژه «انق» گرفته شده و به معنی شگفت انگیز و تعجب آور است.⁽⁵⁾

پیام ها

فراز چهاردهم

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا یُهْتَک حِجَابُهُ وَ لَا یُغْلَقُ بَابُهُ وَ لَا یُرَدُّ سَائِلُهُ وَ لَا یُخَیَّبُ آمِلُهُ

سپاس خدای را که پرده‌اش دریده نمی‌شود، و درگاهش بسته نمی‌شود، و دست کسی که به سوی او بلند شده رد نمی‌شود، و آن‌که به درگاهش با آرزو آمده، ناامید برنمی‌گردد.

نکته ها

— واژه‌شناسان «هتک» را به معنی دریدن پوششی که مانع از ظاهر شدن عیب‌ها است معنی کرده‌اند.⁽²⁾وقتی گفته می‌شود حجاب الهی مورد هتک

قرار نمی‌گیرد، به این معنی است که خداوند، عیب و نقصی ندارد که با دریده شدن حجاب و پوشش آشکار شده و بر ملا گردد. در اصطلاح علم منطق، این جمله «سالبه به انتفاء موضوع» است. (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا یُهْتَک حِجَابُهُ)

— «باب» به معنی در است و در این‌جا کنایه از راه ارتباطی است. در واقع، این عبارت از دعای شریف افتتاح، در پی بیان این نکته است که راه ارتباطی با خدا هیچ‌گاه بسته نیست و انسان هرگاه اراده کند، می‌تواند با خدای چاره‌ساز ارتباط برقرار نماید. (وَ لَا یُغْلَقُ بَابُهُ)

— «یُخَیَّبُ» مضارع باب «تفعیل» از فعل «خاب، یخیب» و به معنی «محروم شدن از آن‌چه مورد امید بوده» است.⁽¹⁾خداوند آن‌که را با امید به درگاهش رو آورده باشد، ناامید نمی‌کند. ( وَ لَا یُخَیَّبُ آمِلُهُ)

پیام ها

ای مگس! عرصه سیمرغ نه جولانگه توست

عِرض خود می‌بری و زحمت ما می‌داری

فراز پانزدهم

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یُؤْمِنُ الْخَائِفِینَ وَ یُنَجِّی الصَّالِحِینَ وَ یَرْفَعُ الْمُسْتَضْعَفِینَ وَ یَضَعُ الْمُسْتَکبِرِینَ وَ یُهْلِک مُلُوکاً وَ یَسْتَخْلِفُ آخَرِینَ

سپاس خدای را که اهل ترس را ایمنی می‌بخشد، صالحان را نجات

می‌دهد، مستضعفان را بالا می‌برد، مستکبران را وا می‌نهد و به زمین می‌زند، پادشاهانی را هلاک کرده و گروه دیگری را جانشین می‌کند.

نکته ها

— بررسی آیات و روایات، نشانگر این موضوع است که «خوف» یکی از پر تأکیدترین آموزه‌های دینی است. اما پرسش این‌جاست که اهل ایمان باید از چه چیز بترسند؟ آیا خدا ترس دارد؟

باید توجه داشت خوفی که در آموزه‌های دینی مورد تأکید قرار گرفته، به معنای ترسی نیست که سبب دوری از ذات مقدس خدای متعال بشود؛ چرا که خداوند، رحمان و رحیم است: «و هو الرحمن الرحیم».⁽¹⁾بلکه مقصود از خوف، آن است که انسان‌ها به سبب عدالت خداوند و ترس از گرفتار شدن به عذاب او، خود را به گناهان آلوده نکنند. در حدیثی چنین آمده است:

— «...نَظَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٌّ علیه السلام   إِلَی رَجُلٍ أَثَّرَ الْخَوْفُ عَلَیْهِ فَقَالَ: مَا بَالُک قَالَ إِنِّی أَخَافُ اللَّهَ. فَقَالَ :یَا عَبْدَ اللَّهِ خَفْ ذُنُوبَک وَ خَفْ عَدْلَ اللَّهِ عَلَیْک فِی مَظَالِمِ عِبَادِهِ وَ أَطِعْهُ فِیمَا کلَّفَک وَ لَا تَعْصِهِ فِیمَا یُصْلِحُک ثُمَّ لَا تَخَفِ اللَّهَ بَعْدَ ذَلِک فَإِنَّهُ لَا یَظْلِمُ أَحَداً وَ لَا یُعَذِّبُهُ فَوْقَ اسْتِحْقَاقِهِ أَبَداً؛⁽²⁾امیرمؤمنان حضرت علی علیه السلام مردی را دید که آثار ترس در چهره‌اش نمایان بود. از او علت را پرسید. آن مرد عرض کرد: از خدا می ترسم. امیر مؤمنان فرمود: ای بنده خدا! از گناهان خود بترس. هراس تو

باید از آن باشد که خداوند به خاطر ستم‌های تو بر بندگانش، با تو به عدالت رفتار کند. پس تکلیف‌های خدا را انجام بده و از فرمان‌های الهی که سبب اصلاح تو می‌شوند سرپیچی مکن. اگر این گونه رفتار کردی، دیگر از خدا نترس؛ چراکه او به هیچ‌کس ظلم نمی‌کند و هیچ‌کس را بیشتر از آن‌چه حقش باشد عذاب نمی‌نماید».

البته در برخی از آیات قرآن کریم نیز با صراحت بیان شده که از چه چیز باید ترس داشت. به عنوان نمونه، در آیه 46 سوره مبارکه الرحمن چنین آمده است: «وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتان؛ و برای کسی که از مقام پروردگارش بترسد، دو باغ بهشتی است» و یا در سوره نازعات فرموده است: «وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی؛⁽¹⁾و آن‌کس که از مقام پروردگارش ترسان باشد و نفس را از هوا و هوس بازدارد، قطعاً بهشت جایگاه اوست».

در اینکه منظور از «مقام رب» چیست، تفسیرهای متعددی بیان شده است که برخی از آن‌ها از این قرارند:

الف) منظور، مواقف قیامت است که انسان در این مقامات، در پیشگاه خداوند برای حساب متوقف می‌شود. بر اساس این دیدگاه، «مقام ربه» به معنی «مقامه عند ربه» است؛ یعنی ایستادن انسان در پیشگاه خداوند متعال.

ب) منظور، علم خداوند و نظارت او نسبت به همه احوال انسان‌هاست. همان‌طور که در آیه 33 سوره رعد آمده است: «أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلی کلِّ

نَفْسٍ به ما کسَبَتْ؛ آیا کسی که بالای سر همه ایستاده و مراقب اعمال همگان است، هم‌چون کسی است که این وصف را ندارد؟»

یکی از شاهدها برای این تفسیر، حدیثی است که از امام صادق علیه السلام نقل شده که درباره آیه 46 سوره مبارکه الرحمن فرمود: «... مَنْ عَلِمَ أَنَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَرَاهُ وَ یَسْمَعُ مَا یَقُولُهُ وَ یَفْعَلُهُ مِنْ خَیْرٍ أَوْ شَرٍّ فَیَحْجُزُهُ ذَلِک عَنِ الْقَبِیحِ مِنَ الْأَعْمَالِ فَذَلِک الَّذِی خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی؛⁽¹⁾کسی که می‌داند خدا او را می‌بیند و آنچه می‌گوید را می‌شنود و آن‌چه از خیر و شر انجام می‌دهد را می‌داند، پس این توجه، او را از کارهای زشت باز می‌دارد، و این فرد همان کسی است که قرآن می‌فرماید: از مقام پروردگارش می ترسد و خود را از هوای نفس باز می دارد».⁽²⁾(الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یُؤْمِنُ الْخَائِفِینَ)

— رسیدن به امنیت، یکی از پاداش‌های اهل خوف است. مرور آیات و روایات، به ما نشان می‌دهد که چنین افرادی به پاداش‌های دیگری نیز دست می‌یابند که یکی از آن‌ها تسلط نهایی بر کره زمین است. قرآن کریم در این رابطه می‌فرماید: «وَ قالَ الَّذینَ کفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فی مِلَّتِنا فَأَوْحی إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکنَّ الظَّالِمینَ؛ وَ لَنُسْکنَنَّکمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذلِک لِمَنْ خافَ مَقامی وَ خافَ وَعیدِ؛⁽³⁾کافران به پیامبران خود گفتند: ما قطعاً شما را از سرزمین خود بیرون خواهیم کرد، مگر اینکه به

آیین ما بازگردید! در این حال، پروردگارشان به آنها وحی فرستاد که: ما ظالمان را هلاک می‌کنیم و شما را بعد از آنان در زمین سکوت خواهیم داد، این [موفقیّت] برای کسی است که از مقام من بترسد و از عذاب [من] بیمناک باشد! » (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یُؤْمِنُ الْخَائِفِینَ)

— خداوند، صالحان را نجات می‌دهد: «یُنَجِّی الصَّالِحِین». انسان‌های صالح چه ویژگی‌هایی دارند؟ قرآن کریم در آیات 114 و 113 سوره مبارکه آل عمران، برخی از ویژگی‌های صالحان را چنین بیان می‌کند: «... مِّنْ أَهْلِ الْکتَابِ أُمَّةٌ قَائمَةٌ یَتْلُونَ ءَایَاتِ اللَّهِ ءَانَاءَ الَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ؛ یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکرِ وَ یُسارِعُونَ فِی الْخَیْراتِ وَ أُولئِک مِنَ الصَّالِحینَ؛ از اهل کتاب، جمعیّتی هستند که [به حق و ایمان] قیام می‌کنند و پیوسته در اوقات شب، آیات خدا را می‌خوانند، در حالی که سجده می کنند. به خدا و روز دیگر ایمان می‌آورند، امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و در انجام کارهای نیک، پیشی می‌گیرند و آن‌ها از صالحان اند».

— «مستضعفین» جمع اسم فاعل واژه «ضعف» است و چون به باب «استفعال» برده شده، به معنای کسی است که علی رغم داشتن توانایی، او را به ضعف کشانده‌اند و ضعیف دانسته‌اند.⁽¹⁾

— «یستخلف» از کلمه «خلف» گرفته شده و به معنی جانشین شدن است. در کنار آیات قرآن کریم، از مرور تاریخ نیز روشن می‌شود که در دوره‌های گوناگون، هر امتی جانشین امت دیگری شده و این طور نبوده است که امتی برای همیشه بر روی زمین حاکم شود.

در برخی از آیات، بیان شده که پیامبران الهی مأمور بوده اند که به امت خود گوشزد کنند که جانشین امت‌های قبل هستند: «...وَ اذْکرُوا إِذْ جَعَلَکمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ...؛⁽¹⁾حضرت هود به قوم خود گفت: به یاد آورید هنگامی که [خدا] شما را جانشینان قوم نوح قرار داد».

در برخی دیگر از آیات، فرستاده های خدای متعال به امت خود می‌گفتند که خدا گروه و امت دیگری را جانشین شما خواهد کرد: «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکمْ وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکمْ..؛⁽²⁾حضرت هود به قوم خود گفت: پس اگر روی برگردانید، من رسالتی را که مأمور بودم به شما رساندم و پروردگارم گروه دیگری را جانشین شما می‌کند... »

در برخی دیگر از آیات، فرستاده های الهی به امت خود وعده می دادند که خدای بزرگ، آن ها را جانشین ستمگران خواهد کرد: «قالَ عَسی رَبُّکمْ أَنْ یُهْلِک عَدُوَّکمْ وَ یَسْتَخْلِفَکمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کیْفَ تَعْمَلُون؛⁽³⁾[حضرت موسی] گفت: «امید است پروردگارتان دشمن شما را هلاک کند و شما را در زمین جانشین [آن‌ها] سازد، پس بنگرید که چگونه عمل می‌کنید».

از تمامی این آیات روشن می‌شود که پیوسته گروهی جانشین امت دیگری می‌شدند و به جای آن‌ها روی زمین حکمرانی می‌کردند؛ ولی آن چه مهم است این است که بر اساس آیه 55 سوره مبارکه نور، امتی که جانشین همه آن ها می‌شود، امتی است که ویژگی ایمان و عمل صالح را کنار هم دارند و بر پایه روایات، ایشان امت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هستند: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنی لا یُشْرِکونَ بی شَیْئاً وَ مَنْ کفَرَ بَعْدَ ذلِک فَأُولئِک هُمُ الْفاسِقُونَ؛ خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، وعده می‌دهد که قطعاً آنان را همان گونه که به پیشینیان آن‌ها خلافت روی زمین را بخشید، حکمران روی زمین خواهد کرد و دین و آیینی را که برای آنان پسندیده، پابرجا و ریشه‌دار خواهد ساخت و ترسشان را به امنیت و آرامش مبدل خواهد کرد؛ آن چنان که تنها مرا بپرستند و چیزی را شریک من نکنند. و کسانی که پس از آن کافر شوند، آن‌ها فاسقان اند».

پیام ها

بلکه شایستگی و صلاحیت باید در وجود انسان نهادینه شود. (... الصالحین)

فراز شانزدهم

الْحَمْدُ لِلَّهِ قَاصِمِ الْجَبَّارِینَ مُبِیرِ الظَّالِمِینَ مُدْرِک الْهَارِبِینَ نَکالِ الظَّالِمِینَ صَرِیخِ الْمُسْتَصْرِخِینَ مَوْضِعِ حَاجَاتِ الطَّالِبِینَ مُعْتَمَدِ الْمُؤْمِنِینَ

سپاس خدایی را که شکننده زورگویان، ضرر زننده (هلاک کننده) ستمگران، دریابنده فراریان، عذاب کننده ستمگران و فریادرسِ دادخواهان است. او خدایی است که محل اصلی حاجت نیازمندان و تکیه گاه اهل ایمان است.

نکته ها

— «قاصم» اسم فاعل از واژه «قصم» و به معنی کسی است که چیز محکمی را طوری بشکند که از هم جدا شده و دو تکّه گردد.⁽¹⁾

— «جبّار» صیغه مبالغه از واژه «جبر» است و هنگامی که به عنوان صفت برای خدای متعال مطرح شود، دلالت بر ظهورِ عظمت و نفوذ قدرتِ خداوند

در تمام هستی دارد؛ ولی اگر درباره انسان ها به کار رود، به معنای کسی است که علی رغم ناتوانی و نقص، ادعای برتری داشته و نه تنها نظر کسی را نمی‌پذیرد، بلکه نظر خویش را بر دیگران تحمیل می‌کند و حقوق آن‌ها را زیر پا می‌نهد.⁽¹⁾

خداوند، ستمگرانی را که بر دیگران غلبه ظاهری دارند، از بین می برد و باید خدا را بر این نعمت شکر گفت. (وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ قَاصِمِ الْجَبَّارِینَ)

— چه کسانی در زمره جبابره قرار دارند؟ پاسخ این پرسش در گفتگوی عمر بن یزید با امام صادق علیه السلام روشن شده است. روایت از این قرار است:

«قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام : إِنَّنِی آکلُ الطَّعَامَ الطَّیِّبَ وَ أَشَمُّ الرِّیحَ الطَّیِّبَةَ وَ أَرْکبُ الدَّابَّةَ الْفَارِهَةَ وَ یَتْبَعُنِی الْغُلَامُ فَتَرَی فِی هَذَا شَیْئاً مِنَ التَّجَبُّرِ فَلَا أَفْعَلَهُ؟ فَأَطْرَقَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ثُمَّ قَالَ: إِنَّمَا الْجَبَّارُ الْمَلْعُونُ مَنْ غَمَصَ النَّاسَ وَ جَهِلَ الْحَقَّ. قَالَ عُمَرُ فَقُلْتُ :أَمَّا الْحَقُّ فَلَا أَجْهَلُهُ وَ الْغَمْصُ لَا أَدْرِی مَا هُوَ؟ قَالَ : مَنْ حَقَّرَ النَّاسَ وَ تَجَبَّرَ عَلَیْهِمْ فَذَلِک الْجَبَّار؛⁽²⁾

عمر بن یزید نقل می کند که به امام صادق علیه السلام عرض کردم: من غذای

نیکو می‌خورم و بوی خوش استفاده می‌کنم و بر مرکب با نشاط و قوی سوار می‌شوم و غلامم پشت سرم روانه می‌شود. آیا به نظر شما در این کار من، نوعی از ویژگی جباران وجود دارد که آن را ترک کنم؟

امام پس از اندکی سکوت فرمودند: به درستی، آن جبّاری از رحمت خداوند دور است که نسبت به مردم، غمص داشته باشد و در رابطه با حق جاهل باشد.

به حضرت عرض کردم: من نسبت به حق جاهل نیستم، ولی نمی‌دانم منظور از غمص چیست؟

— حضرت فرمود: مراد کسی است که مردم را تحقیر، و با بزرگی با آن‌ها رفتار کند».

— «مبیر» اسم فاعل از واژه «بور» است.⁽¹⁾این واژه در کتاب‌های لغت شناسی به «هلاک کننده» ترجمه شده،⁽²⁾ولی برخی از صاحب نظران⁽³⁾بور را خسران شدیدی دانسته اند که رو به نابودی است. در این صورت، مبیر به معنای ضرر زننده خواهد بود. (مُبِیرِ الظَّالِمِین)

— «مُدرِک» اسم فاعل باب إفعال از واژه «درک» و به معنای کسی است که به چیزی می‌رسد و آن را در می‌یابد.⁽¹⁾

— «هارب» اسم فاعل از واژه «هرب» می‌باشد و به معنای فرار کننده و گریزنده است.⁽²⁾خدای مهربان در پی کسانی است که از او فراری‌اند و بالاخره آن‌ها را درمی یابد. (مُدْرِک الْهَارِبِین)

— «نَکال» عذابی است که اثر آن باقی و ظاهر باشد تا دیگران ببینند و عبرت بگیرند.⁽³⁾(نَکالِ الظَّالِمِینَ)

— «صریخ» در لغت به معنای فریادرس و کمک رسان است.⁽⁴⁾خداوند، فریادرسِ فریادکنندگان است. (صَرِیخِ الْمُسْتَصْرِخِین)

— «معتمَد» از «عمد» گرفته شده و به معنی تکیه گاه است.⁽⁵⁾تکیه گاه اهل ایمان، خدای متعال است، نه غیر او. (مُعْتَمَدِ الْمُؤْمِنِین)

پیام ها

فراز هفدهم

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی مِنْ خَشْیَتِهِ تَرْعُدُ السَّمَاءُ وَ سکّان ها وَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ عُمَّارُهَا وَ تَمُوجُ الْبِحَارُ وَ مَنْ یَسْبَحُ فِی غَمَرَاتِهَا

ستایش خدایی را که آسمان و ساکنانش از خشیت او به صدا می‌آیند، و زمین و ساکنانش به لرزه می‌افتند، و دریاها و موجوداتی که در آن‌ها شنا می‌کنند به تلاطم درمی آیند.

نکته ها

— هرگاه انسان در برابر شخصیتی بزرگ قرار بگیرد، هیبت و شوکت او باعث می‌شود به انسان حالی دست دهد که به آن «خشیت» می گویند و این با حالت خوف و ترسی که ناشی از کیفر و عذاب است، تفاوت دارد.⁽¹⁾

بروز خشیت از عظمت الهی در موجودات گوناگون، مطلبی است که در منابع گوناگون اسلامی به روشنی بیان شده است. به عنوان نمونه، قرآن کریم در مورد برخی از سنگ‌ها می‌فرماید: «...وَ إِنَّ مِنْها لَما یَهْبِطُ مِنْ

خَشْیَةِ اللَّه؛⁽¹⁾بعضی از سنگ ها از خشیت الهی فرو می افتند ».

از این رو می‌توان چنین نتیجه گرفت که این بخش از دعای شریف افتتاح بر این مطلب دلالت دارد که تمام هستی از نوعی هوشمندی برخوردار است که این هوشمندی سبب می‌شود نسبت به عظمت آفریدگار خشیت داشته باشد؛ همان طور که جلوه‌های دیگر این هوشمندی در تسبیح گویی هستی برای خداوند بروز می‌کند و این مطلبی است که در آیات شریف قرآن کریم نیز مورد تصریح قرار گرفته است.⁽²⁾

پیام ها

وقتی آسمان‌ها و زمین و دریاها و موجودات آن‌ها به مقامی رسیده‌اند که با درک عظمت خدای متعال، منفعل شده و خشیت آن‌ها آشکار گشته، چه زشت است انسانی که خود را اشرف مخلوقات می‌داند، نه تنها به خشیت نرسد، بلکه بر خدای بزرگ جرأت پیدا کرده و او را نافرمانی کند. (... مِنْ خَشْیَتِهِ تَرْعُدُ السَّمَاءُ وَ سکّان‌ها...)

فراز هجدهم

الْحَمْدُ لِلّه الَّذِی هَدانا  لهذا وَ ما کنّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا الله                     

ستایش مخصوص خداوندی است که ما را به این [همه نعمت] رهنمون شده و اگر خدا ما را هدایت نکرده بود، ما هدایت نمی‌یافتیم.

نکته ها

— این بخش از دعای شریف، برگرفته از آیه 43 سوره مبارکه اعراف است. وقتی مؤمنان وارد بهشت می‌شوند و از نعمت‌های الهی بهرمند می‌گردند، چنین می‌گویند: «الحمد لله الذی هدانا...».

پیام ها

فراز نوزدهم

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یَخْلُقُ وَ لَمْ یُخْلَقْ وَ یَرْزُقُ وَ لَا یُرْزَقُ وَ یُطْعِمُ وَ لَا یُطْعَمُ وَ یُمِیتُ الْأَحْیَاءَ وَ یُحْیِ الْمَوْتی وَ هُوَ حَیٌّ لَا یَمُوتُ بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلی کلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ

ستایش مخصوص خدایی است که خالق همه چیز است، در حالی که خودش مخلوق نیست. روزی دهنده است، درحالی که کسی به او روزی نمی‌رساند. موجودات را غذا می‌دهد، درحالی که خودش را کسی غذا نمی‌دهد. زندگان را می‌میراند و مردگان را زندگی می‌بخشد، درحالی که

خودش زنده ای است که نمی‌میرد، و او بر همه چیز توانا است.

نکته ها

— حمد الهی بر پایه خالقیت خدای متعال، یکی از نکاتی است که در قرآن کریم نیز مورد توجه قرار گرفته است. برای مثال، در ابتدای سوره انعام چنین آمده است: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ... »پس ما نیز از آن غافل نشویم. (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یَخْلُقُ)

— ذات مقدس خدای متعال که واجب الوجود است، نه در اصل پیدایش، محتاج دیگری است و نه در ادامه و استمرارِ وجود. (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یَخْلُقُ وَ لَمْ یُخْلَقْ وَ یَرْزُقُ وَ لَا یُرْزَقُ...)

— بر اساس آیات قرآن کریم، در خلقت و آفرینش آسمان‌ها و زمین، نشانه‌هایی برای انسان‌های مؤمن است⁽¹⁾که درک این نشانه‌ها ایشان را به حمد و ستایش الهی وا می دارد. (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یَخْلُقُ)

— یادآوری نعمتِ آفریده شدن و نعمت بهره مندی از رزق و روزی الهی، از جمله دستورات قرآن کریم است⁽²⁾که در این بخش از دعای افتتاح مورد توجه قرار گرفته و خدای متعال به خاطر آن‌ها سپاس گزاری می‌شود. (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یَخْلُقُ وَ لَمْ یُخْلَقْ وَ یَرْزُقُ وَ لَا یُرْزَقُ)

— معنای حیات درباره ذات پروردگار با دیگران فرق می‌کند. این صفت، مانند سایر صفات الهی، از ذات او جدایی ناپذیر است و فنا در آن راه ندارد. قرآن کریم دراین باره می‌فرماید: «وَ تَوَکلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لا یَمُوتُ ».⁽¹⁾ 

صفت «حیات» برای بخشی از مخلوقات به کار می‌رود که دارای نمو، تغذیه، تولید مثل، جذب و دفع و احیاناً حس و حرکت باشند؛ ولی در مورد خداوند حیات به معنی وسیع و واقعی کلمه، عبارت است از «علم» و«قدرت». بنابراین وجودی که دارای علم و قدرت بی پایان است، حیات کامل دارد. از این رو، مراد از حیات خداوند، مجموعه علم و قدرت اوست.

نمو، حرکت، تغذیه و تولید مثل از آثار موجوداتی است که ناقص و محدودند و دارای کمبودهایی هستند که باید به وسیله تغذیه، تولید مثل و حرکت، آن را جبران کنند؛ اما آن کس که کمبودی ندارد، این امور هم درباره او مطرح نیست. از این رو، خداوند در حیات خویش، نیازمند تغذیه، تولید مثل، جذب و دفع ـ که لازمه حیات موجوداتی هم چون انسان و حیوان و گیاه است ـ نمی باشد.⁽²⁾به همین سبب در دعای جوشن کبیر چنین می گوییم: «یا حی الذی لیس کمثله حی».⁽³⁾

— بخش پایانیِ این فراز (بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلی کلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیر) برگرفته از قسمت پایانی آیه 26 سوره مبارکه آل‌عمران است که می‌فرماید: «قُلِ اللَّهُمَّ

مالِک الْمُلْک تُؤْتِی الْمُلْک مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْک مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِک الْخَیْرُ إِنَّک عَلی کلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ؛ بگو: بارالها! مالک حکومت‌ها تویی. به هر کس بخواهی، حکومت می‌بخشی و از هر کس بخواهی، حکومت را می‌گیری. هر کس را بخواهی، عزت می‌دهی و هر که را بخواهی خوار می‌کنی. تمام خوبی ها به دست توست و تو بر هر چیزی قادری».

— «خیر» به معنای چیزی است که به سبب برخورداری از خوبی‌ها و برتری‌ها، مورد درخواست و رغبت باشد.⁽¹⁾

با توجه به این معنی، می‌توان چنین استنباط کرد که هر عرصه ای از عرصه‌های زندگی، به تناسب خود، مقتضی خیری است. به عنوان مثال وقتی از جانب خدای متعال، وعده دست یابی به خیر در پرتو رعایت برخی از مسائل اقتصادی بیان می‌شود، هیچ منافاتی ندارد که در جا و عرصه ای دیگر، دست یابی به خیر، منوط به رعایت برخی دیگر از مسائل باشد.

ولی به طور کلی، آن چه مسلم است این است که رسیدن به خیر در تمام مناسبات، مستلزم رعایت دستورهای الهی است؛ چرا که بر اساس آیه 107 سوره یونس، شرط رسیدن به خیر، تعلق گرفتن اراده و مشیت خدای متعال بر آن است: «... إِنْ یُرِدْک بِخَیْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ یُصیبُ بِهِ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ؛ اگر خداوند، اراده خیری برای تو کند، هیچ کس مانع

فضل او نخواهد شد. آن را به هر کس از بندگانش بخواهد می‌رساند و او غفور و رحیم است».

از سوی دیگر در آیه 59 سوره نساء، رسیدن به خیر در سایه اطاعت از خدای متعال و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و صاحبان امر علیهم السلام بیان شده است: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللَّهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذلِک خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْویلاً؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خدا را اطاعت کنید و نیز پیامبر خدا و اولو الأمر (اوصیای پیامبر) را اطاعت نمایید و اگر به خدا و روز رستاخیز ایمان دارید، هرگاه در چیزی نزاع داشتید، آن را به خدا و پیامبر بازگردانید [و از آن‌ها داوری بطلبید]. این [کار] برای شما بهتر، و عاقبت و پایانش نیکوتر است».

با کنار هم قرار دادن این دو آیه نورانی، این مطلب به دست می‌آید که اراده و مشیت خداوند در عطا کردن خیر، به کسانی تعلق می‌گیرد که در راستای اطاعت از او و اولیایش قدم بر می‌دارند.

البته روشن است که اگر کسی یا جامعه ای این شرط اساسی در رسیدن به  خیر را در همه شئون زندگی رعایت کند، یعنی همه مناسبات زندگی خویش را در دایره اطاعت از خدای متعال و اولیای او قرار دهد، گامی استوار برای رسیدن به «خیر نهایی» برداشته که بر اساس آیه 86 سوره هود، تحت عنوان «بقیت الله» معرفی شده است: «بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکمْ إِنْ کنْتُمْ مُؤْمِنینَ».

— نگاهی گذرا به منابع اسلامی، این مطلب را روشن می کند که برخی در

تشخیص خیر یا ارزیابی آن، ملاک‌های اشتباهی دارند که آشنایی با برخی از آن‌ها، برای دوری از خودفریبی مناسب است:

الف) بخل: «وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذینَ یَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ؛⁽¹⁾کسانی که بخل می‌ورزند و آنچه را خدا از فضل خویش به آنان داده انفاق نمی‌کنند، گمان نکنند این کار به سود آن‌ها است؛ بلکه برای آن‌ها شر است. به زودی در روز قیامت، آن چه را نسبت به آن بخل ورزیده اند، همانند طوقی به گردنشان می‌افکنند».

ب) ویژگی‌های نژادی: «قالَ ما مَنَعَک أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُک قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ؛⁽²⁾[خداوند به شیطان] فرمود: در آن هنگام که به تو فرمان دادم، چه چیز تو را مانع شد که سجده کنی؟ گفت: من از او بهترم؛ مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گِل».

ج) عذاب نشدن پس از کردار بد: «وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذینَ کفَرُوا أَنَّما نُمْلی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ؛⁽³⁾آن‌ها که کافر شدند [و راه طغیان پیش گرفتند] تصور نکنند اگر به آنان مهلت می‌دهیم، به سودشان است! ما به آنان مهلت می‌دهیم، فقط برای این که بر گناهان خود بیفزایند و برای آن‌ها، عذاب خوارکننده‌ای [آماده شده] است».

د) اموال و اولاد در دنیا: «أَیَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ

بَنینَ*نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ؛⁽¹⁾آیا آن ها گمان می‌کنند اموال و فرزندانی که به عنوان کمک به آنان می‌دهیم، برای این است که درهای خیر را با شتاب به روی آن‌ها بگشاییم؟! [چنین نیست] بلکه آن‌ها نمی‌فهمند».

— «قدیر» صیغه مبالغه در داشتن قدرت است. راغب در مفردات نوشته است: »وقتی قدیر به عنوان صفت برای خدای متعال آورده می‌شود، منظور، نفی کردن عجز و ناتوانی از ذات مقدس او است».⁽²⁾(وَ هُوَ عَلی کلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ)

پیام ها

این اساس باید گفت: تمامی خیرها فقط در اختیار خداست و جستجو کردن آن در جای دیگر اشتباه است.

فراز بیستم

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِک وَ رَسُولِک وَ أَمِینِک وَ صَفِیِّک وَ حَبِیبِک وَ خِیَرَتِک مِنْ خَلْقِک وَ حَافِظِ سِرِّک وَ مُبَلِّغِ رِسَالاتِک أَفْضَلَ وَ أَحْسَنَ وَ أَجْمَلَ وَ أَکمَلَ وَ أَزْکی وَ أَنْمَی وَ أَطْیَبَ وَ أَطْهَرَ وَ أَسْنَی وَ أَکثَرَ مَا صَلَّیْتَ وَ بَارَکتَ وَ تَرَحَّمْتَ وَ تَحَنَّنْتَ وَ سَلَّمْتَ عَلَی أَحَدٍ مِنْ عِبَادِک وَ أَنْبِیَائِک وَ رُسُلِک وَ صَفْوَتِک وَ أَهْلِ الْکرَامَةِ عَلَیْک مِنْ خَلْقِک.

خدایا بر حضرت محمد درود فرست؛ [همو که] بنده، فرستاده، امین، برگزیده و دوست توست. او کسی است که از میان همه مخلوقاتت انتخاب کردی، همان کس که نگه‌دارنده اسرار و ابلاغ کننده پیام‌های توست. برترین، نیکوترین، زیباترین، کامل‌ترین، افزون‌ترین، رشدیافته ترین، دلپسندترین، پاک‌ترین، درخشنده‌ترین و بیش‌ترین صلوات و برکت و رحمت و مهربانی و سلامی را بر او بفرست که بر بندگان و پیامبران و فرستادگان و برگزیدگان و کسانی که لیاقت کرامت تو را داشته‌اند، فرستاده ای.

نکته ها

— نثار صلوات بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و خاندان پاکش علیهم السلام از جانب خدای متعال و فرشتگان الهی، مطلبی است که قرآن کریم به آن تصریح کرده و

مسلمانان را نیز به آن دستور داده است.⁽¹⁾

— در معنی صلوات، از امام صادق علیه السلام روایت شده است: «صلوات از جانب خدای متعال، رحمت، از جانب فرشتگان، مایه رشد و پاکی و از جانب مردم، دعا است».⁽²⁾

— اولین ویژگیِ برترین فرستاده خدا، بندگی او است. (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِک...)

— «امین» به کسی گفته می‌شود که آن چه را نزدش به امانت گذاشته شود، حفظ می‌کند و در امانت خیانت نمی‌کند.

در این که چه چیزی از طرف خداوند نزد پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم به امانت گذاشته شده، احتمال‌هایی وجود دارد:

نخست این که آن امانت الهی، ولایت است⁽³⁾که بر اساس آیه 72 سوره احزاب، زمین و آسمان ها از حمل آن سر برتافتند؛ ولی انسان آن را پذیرفت.⁽⁴⁾

بر اساس این احتمال، وجود مقدس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و خاندان بزرگوارش علیهم السلام این امانت الهی را به نحو شایسته حفظ کرده، ولایت الهی را به صورت تامّ و کامل در زندگی خود پیاده نموده و برای اجرای آن در جامعه نهایت تلاش خود را به کار بسته اند. از این رو، آن بزرگواران «امین الله» هستند.

احتمال دوم این است که مراد از امانتی که خدای متعال در اختیار وجود مقدس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم قرار داد و آن حضرت، آن را حفظ کرد، وحی و قرآن است. مؤید این احتمال، بخشی از سلامی است که از زبان امامان معصوم علیهم السلام در زیارت‌ها آمده است: «السَّلَامُ عَلَی مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَمِینِ اللَّهِ عَلَی وَحْیِهِ وَ عَزَائِمِ أَمْرِهِ».⁽¹⁾

البته با توجه به این که کلمه «امینک» در این بخش از دعای افتتاح به صورت مطلق آمده، می‌توان چنین نتیجه گرفت که آن حضرت نسبت به حفظ هر آن چه از سوی خدای متعال در اختیارش قرار گرفته، نهایت تلاش خود را کرده است؛ چراکه قرآن کریم امانت داری را یکی از بارزترین ویژگی‌های مؤمنان معرفی کرده، و پیامبر گرامی اسلام و خاندان مطهرش در بالاترین درجه ایمان قرار دارند.⁽²⁾(اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِک...أَمِینِک)

— «صفیّ» به معنای کسی است که به سبب دوری از ناخالصی‌ها برگزیده

شده است.⁽¹⁾با توجه به این معنی روشن می‌شود که وجود مقدس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از فساد و بدی‌ها خالص بوده و به همین سبب، خدا آن بزرگوار را برگزیده است. هم چنین آشکار می‌شود که خدا تنها کسانی را اختیار می‌کند که قابلیّت داشته باشند: «اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ ».⁽²⁾

— در حدیثی از مولای متقیان، حضرت علی علیه السلام چنین آمده که خدای متعال، محبت خویش را در وجود مقدس رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم قرار داد و به همین سبب آن حضرت را «حبیب الله» (محبوب خدا) نامید.⁽³⁾( اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ... حَبِیبِک)

پیام ها

ارزانی می‌شود. (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ...صَفِیِّک)

فراز بیست ویکم

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ وَصِیِّ رَسُولِ رَبِّ الْعَالَمِینَ عَبْدِک وَ وَلِیِّک وَ أَخِی رَسُولِک وَ حُجَّتِک عَلَی خَلْقِک وَ آیَتِک الْکبْرَی وَ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

خدایا بر حضرت علی، امیرمؤمنان و جانشین فرستاده پروردگار هستی درود فرست؛ همان کس که بنده و ولیّ تو، برادر فرستاده تو، حجت تو بر مخلوقاتت، نشانه سترگ  تو و خبر مهم است.

نکته ها

— «امیرالمؤمنین» لقبی است که از جانب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به حضرت علی علیه السلام

داده شد⁽¹⁾و بر اساس روایات، اختصاص به آن حضرت دارد و بر هیچ کس دیگر صادق نیست.⁽²⁾(اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ)

— «وصیّ» کسی است که نایب دیگری می‌شود تا بعد از رحلتش کارهای مربوط به او را به عهده بگیرد.⁽³⁾پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم از ابتدای آشکار کردن رسالت خویش و در ماجرای دعوت سران قریش به اسلام، حضرت علی علیه السلام را به عنوان وصی خود به مردم معرفی کرد.⁽⁴⁾(اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیٍّ... وَصِیِّ

رَسُولِ رَبِّ الْعَالَمِینَ )

— لقب «ولی الله» از آیه 55 سوره مبارکه مائده برای حضرت علی علیه السلام گرفته شده است. این آیه که به «آیه ولایت» مشهور است، هنگامی نازل شد که مولای متقیان در مسجد نماز می‌خواند. در آن هنگام، نیازمندی وارد شد و از مردم درخواست کمک کرد، ولی کسی به او توجه ننمود. در این زمان حضرت علی علیه السلام در حالی که در رکوع بود، انگشتر خود را به او بخشید و پس از آن، این آیه نازل شد: «إِنَّما وَلِیُّکمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکعُونَ؛⁽¹⁾به درستی که سرپرست

و ولیّ شما، تنها خداست و پیامبر او و آن ها که ایمان آورده‌اند، همان ها که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع، زکات می‌دهند. » (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیٍّ...وَلِیِّک)

— براساس احادیث متعددی که در منابع روایی شیعی و سنی وارد شده، رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم بین خود و حضرت علی علیه السلام «برادری» ایجاد کرد و این موضوع را به اطلاع همه مسلمانان رساند.⁽¹⁾این ویژگی نیز از جمله منقبت‌هایی است که جز حضرت علی علیه السلام   شخص دیگری به آن دست نیافته است.

— «حجت» به معنی دلیل روشنی است که وقتی بیان شود، راه بهانه را

مسدود می‌کند.⁽¹⁾این مطلب، با صراحت در قرآن کریم آمده است: «ای پیامبر! بگو دلیل رسا [و قاطع] برای خداست».⁽²⁾بر این اساس، خدای حکیم، به وسیله فطرت توحیدی و عقلی که به انسان داده و نیز ارسال انبیا، حجت را بر مردم تمام کرده، راه خیر و شر و پایان نیک و بدِ هر کدام را هم بیان نموده، و برای خطاکاران هم راه توبه و جبران را باز گذاشته است.

بنابراین، معجزه‌های روشن انبیا و شیوه نیکوی دعوت و استدلال‌های محکم آنان و سازگاری دین با فطرت و عقل، حجّت را بر مردم تمام کرده است.⁽³⁾

در همین راستا هرکدام از امامان معصوم علیهم السلام که در زمان خویش جانشین رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و حجت الهی بر مردم آن زمان بوده اند، در حقیقت مصداقی بارز برای آیه نورانی« قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ» هستند. به همین سبب در روایتی از امام صادق علیه السلام چنین آمده است: «ما حجت بالغه خداییم بر آن چه زیر آسمان و روی زمین است».⁽⁴⁾(اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیٍّ... حُجَّتِک عَلَی خَلْقِک )

— «آیه» یعنی علامتِ ظاهر و آشکار. به عبارت دیگر، آیه، شی ظاهری است که با چیزی غیرآشکار همراه می شود تا نشانه ای باشد برای آن چه پنهان است. بنابراین، کسی که آیه و نشانه ای را درک کند، می تواند آن را وسیله ای قرار دهد برای درک آن چه پنهان است.⁽¹⁾

این مطلب در آیه 53 سوره مبارکه فصلت مورد توجه قرار گرفته است: «سَنُریهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ؛ به زودی نشانه‌های خود را در اطراف جهان و در درون جانشان به آن‌ها نشان می‌دهیم تا برای آنان آشکار گردد که خدا حق است».

بر این اساس، اگر به مولای متقیان، حضرت علی علیه السلام «آیت بزرگ خدا» گفته می‌شود، به جهت ویژگی‌های آن حضرت است که دقت در آن‌ها، انسان را به عظمت خالقِ حضرت علی علیه السلام رهنون می‌شود.⁽²⁾(اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیٍّ... آیَتِک الْکبْرَی)

— «نبأ» به معنی خبری است که هم مهم باشد، هم فایده داشته باشد و

هم قطعی باشد.⁽¹⁾عبارت «نبا عظیم» که در این فراز از دعای افتتاح آمده، از آیات قرآن کریم گرفته شده است.⁽²⁾مفسران کلام الهی در تعیین مصداق نبأ عظیم، امور مختلفی را بیان کرده‌اند؛ از جمله معاد، قیامت، قرآن و...؛⁽³⁾اما در کنار این موارد، آن چه روایات زیادی را به خود اختصاص داده، وجود مقدس امیرمؤمنان، حضرت علی علیه السلام است. یعنی آن خبر مهم، مفید، یقینی و بزرگی که مورد پرسش انسان‌ها خواهد بود و شگفتی‌شان را برخواهد انگیخت، حضرت علی علیه السلام و ولایت ایشان است که فکر و ظرفیت بسیاری از انسان‌ها توان دریافت و فهمِ حقیقت آن را نداشته و ندارد.

در حدیثی از امام رضا علیه السلام وارد شده که آن حضرت درباره این آیه به نقل از حضرت علی علیه السلام فرمودند: «ما لله نبأٌ أعظمُ مِنّی، وَ ما لِلّه آیةٌ هِیَ أکبرُ مِنّی، وَ لَقَد عُرِضَ فَضلیِ عَلیَ الأُمَم الماضِیةِ عَلیَ اختِلافِ ألسِنَتِها، فَلَم تَقرّ بِفَضلی؛⁽⁴⁾خبری بزرگ تر و نشانه ای سترگ تر از من برای خداوند نیست. به تحقیق که فضیلت من بر امت‌های گذشته عرضه می‌شد، ولی به آن اقرار نمی‌کردند و آن را نمی‌پذیرفتند».

پیام ها

زمان حیاتش به عنوان امیرِ مؤمنان و جانشین خود معرفی کرده باشد. یکی از دلایلی که سبب شده شیعه، امامت و خلافت حضرت علی علیه السلام را بعد از پیغمبر اکرم بپذیرد، همین مطلب است. (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ)

فراز بیست ودوّم

وصَلِّ عَلَی الصِّدِّیقَةِ الطَّاهِرَةِ فَاطِمَةَ سَیِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ

خدایا! درودت را بر بانوی راستین، پاک، حضرت فاطمه، سرور زنان هستی ارزانی دار.

نکته ها

— پاداش صلوات بر حضرت فاطمه زهرا علیها السلام آمرزش الهی و هم نشینی با پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم در بهشت است؛ چراکه حضرت صدیقه طاهره علیها السلام نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به ایشان فرمود: «یَا فَاطِمَةُ مَنْ صَلَّی عَلَیْک غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ

أَلْحَقَهُ بِی حَیْثُ کنْتُ مِنَ الْجَنَّة؛⁽¹⁾ای فاطمه! هرکه بر تو درود فرستد، خدا او رامی آمرزد و در هرجا از بهشت که باشد، او را به من ملحق می‌کند».

— «صدیقه» به کسی می‌گویند که راستی در باور و گفتارش ریشه دوانده و او آن را با کردارِ درستش ثابت کرده باشد.⁽²⁾حضرت زهرا علیها السلام را از آن جهت که با تمام وجود، اسلام را تصدیق کرد و در عمل نیز به آن پایبند بود، صدیقه می‌گویند.⁽³⁾

— لقب «صدیقه» ابتدا از سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به حضرت فاطمه زهرا علیها السلام داده شد. در روایتی پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به حضرت علی علیه السلام فرمود: «به تو سه چیز داده شده که به هیچ کس، حتّی من، داده نشده است. اول این که به تو پدر زنی مثل من داده شده، دوم این که همسرِ صدیقه ای مثل دختر من داری و سوم این که دو پسر مثل حسن و حسین فرزندان تو هستند».⁽⁴⁾

— پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم امامان معصوم علیهم السلام نیز حضرت زهرا علیها السلام را به این لقب خوانده اند. برای مثال، در حدیثی، امام صادق علیه السلام درباره آن حضرت می‌فرماید: «...وَ هِیَ الصِّدِّیقَةُ الْکبْرَی؛⁽¹⁾حضرت فاطمه، صدیقه کبری است» و نیز امام کاظم علیه السلام می‌فرماید: «إِنَّ فَاطِمَةَ صِدِّیقَةٌ شَهِیدَةٌ؛⁽²⁾به درستی که حضرت فاطمه، صدیقه ای است که شهید شد».

— «طاهره»یعنی بانویی که هم پاکی ظاهری دارد و هم پاکی باطنی و اخلاقی.⁽³⁾در حدیثی از امام باقر علیه السلام علت نام گذاری حضرت فاطمه علیها السلام به طاهره چنین بیان شده است: «إِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ الطَّاهِرَةَ لِطَهَارَتِهَا مِنْ کلِّ دَنَسٍ وَ طَهَارَتِهَا مِنْ کلِّ رَفَثٍ وَ مَا رَأَتْ قَطُّ یَوْماً حُمْرَةً وَ لَا نِفَاسا؛⁽⁴⁾به تحقیق که حضرت فاطمه، دختر حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم طاهره نامیده شد، برای این که از هر ناپاکیِ رفتاری و اعتقادی به دور، و از هرگونه آلودگیِ ظاهری

پاک بود. آن حضرت هرگز آلوده به حیض و نفاس نشد».

این مطلب را آیه تطهیر⁽¹⁾ـ که در شأن پنج تن آل عبا نازل شد ـ تأیید می‌کند؛ چراکه بر اساس این آیه نورانی، اراده تکوینی خدا بر طهارت و دوری اهل بیت علیهم السلام از هرگونه آلودگی ظاهری و باطنی تعلق گرفته است.

— در بیان علت نام گذاریِ دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به «فاطمه» روایات متعددی وارد شده، که یکی از آن ها از این قرار است: «عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یَقُولُ : سُمِّیَتْ فَاطِمَةَ لِأَنَّ اللَّهَ فَطَمَهَا وَ ذُرِّیَّتَهَا مِنَ النَّارِ مَنْ لَقِیَ اللَّهَ مِنْهُمْ بِالتَّوْحِیدِ وَ الْإِیمَانِ بِمَا جِئْتُ بِه؛⁽²⁾امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش نقل می کند که حضرت علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنید که می‌فرمود: از این جهت نام «فاطمه» بر دخترم نهاده شد که خداوند، او و هریک از دودمانش را که خدا را با توحید و ایمان به آن چه من آورده ام، ملاقات کند، از آتش دوزخ جدا و دور کرده است».

— «سیده» به معنی بانویی است که نسبت به دیگر بانوان فضیلت داشته و در خیر و خوبی، سرآمد آن‌ها است.⁽³⁾از امام صادق علیه السلام سؤال شد که آیا

منظور رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره «سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ» بودن حضرت زهرا علیها السلام این است که ایشان نسبت به بانوانِ زمان خودش برتر است؟ حضرت در پاسخ فرمودند: «ذَاک مَرْیَمُ وَ فَاطِمَةُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ؛⁽¹⁾آن بانویی که برترینِ بانوانِ عصر خودش بود، حضرت مریم است؛ ولی حضرت فاطمه برترینِ بانوان بهشتی از ابتدا تا انتها است».

پیام ها

فراز بیست و سوم

وَ صَلِّ عَلَی سِبْطَیِ الرَّحْمَةِ وَ إِمَامَیِ الْهُدَی الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ سَیِّدَیْ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ صَلِّ عَلَی أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِینَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ وَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ وَ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ وَ الْخَلَفِ الهادی الْمَهْدِیِّ حُجَجِک⁽¹⁾عَلَی عِبَادِک وَ أُمَنَائِک⁽²⁾ فِی بِلَادِک صَلَاةً کثِیرَةً دَائِمَةً

خدایا درود بفرست بر دو نوه پیامبر رحمت، دو امامِ هدایت، [امام]حسن و [امام] حسین، دو آقای جوانان بهشت. و درود فرست بر ائمه مسلمانان، علی بن الحسین (امام زین العابدین)، محمد بن علی (امام باقر)، جعفر بن محمد (امام صادق)، موسی بن جعفر (امام کاظم)، علی بن موسی (امام رضا)، محمد بن علی (امام جواد)، علی بن محمد (امام هادی)، حسن بن علی (امام عسکری) و جانشین ایشان، هدایت کننده هدایت شده (حضرت امام مهدی)؛ امامانی که حجت تو بر بندگانت، و امانت‌دار تو بر روی زمین هستند. بر ایشان، درودی بسیار و همیشگی فرست.

نکته ها

— «سبط» به معنی امتداد و ادامه چیزی است.⁽³⁾نوه را به این سبب، سبط

می گویند که نسل انسان از طریق نوه ادامه پیدا می‌کند. امام حسن و امام حسین علیهما السلام نیز از آن جهت که دودمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از طریق ایشان ادامه پیدا کرده است، در روایات متعددی به عنوان «سبطان» معرفی شده‌اند.

«اسماعیل حقی بروسوی» از مفسران اهل سنت ـ که در قرن دوازده هجری می‌زیسته ـ در تفسیر خود چنین نوشته است: «در حدیث وارد شده که حسین علیه السلام سبطی از اسباط است. این حدیث در کتاب مصابیح آمده و به این معناست که امام حسین علیه السلام خود، یک امت است⁽¹⁾یا به این معنی است که از آن حضرت، شاخه‌های متعددی منشعب می‌شود؛ چرا که سادات از حضرت زین العابدین علیه السلام ـ که فرزند امام حسین علیه السلام است ـ گسترش پیدا کرده اند».⁽²⁾(وَ صَلِّ عَلَی سِبْطَیِ الرَّحْمَةِ)

— در این که معنی «سبطی الرحمه» چیست، دو احتمال وجود دارد: احتمال اول این که مراد از آن، «سبطی نبی الرحمه» (دو نوه پیامبر رحمت) است؛ چراکه قرآن کریم، پیغمبر اکرم را «رحمةً للعالمین»⁽³⁾معرفی می‌فرماید.

در احتمال دوم، منظور، دو سبط و نوه ای است که وجود خودشان منسوب به رحمت است؛ چرا که امام حسن و امام حسین علیهما السلام منشأ نزول رحمت بر امت اسلام هستند.

— «امام» یعنی رهبر و پیشوای خلق. در واقع، امام کسی است که سعی می کند با تشکیل یک حکومت الهی و به دست آوردن قدرت لازم، احکام خدا را اجرا و پیاده نماید و اگر هم نتواند تشکیل حکومت دهد، تا جایی که توان دارد، در اجرای احکام می‌کوشد. به عبارت دیگر، وظیفه امام، اجرای دستورات الهی و «ایصال به مطلوب» (رساندن افراد و جامعه به هدف خلقتشان) است.

از آیات قرآن کریم روشن می‌شود که بسیاری از پیامبران، در کنار مقام «نبوت» (دریافت وحی) و «رسالت» (ابلاغ دستورات الهی به مردم)، به مقام «امامت» نیز رسیده بودند.⁽¹⁾یعنی هم وحی را دریافت می‌کردند، هم تبلیغ فرمان‌های الهی را به عهده داشتند، هم در تشکیل حکومت و اجرای احکام تلاش می‌کردند و هم از طریق باطنی به تربیت نفوس می‌پرداختند.

از این رو، امامت همان مقام رهبریِ همه جانبه مادی و معنوی، جسمی و روحانی و ظاهری و باطنی است. امام، رئیس حکومت، پیشوای امت، مربی اخلاق و رهبر باطنی و درونی است. امام از یک سو با نیروی معنوی خود، افراد شایسته را در مسیر تکامل باطنی، رهبری می‌کند؛ از سوی دیگر، با

قدرت علمی خود، افراد نادان را تعلیم می‌دهد و از سوی دیگر با نیروی حکومت خویش یا قدرت‌های اجرایی، اصول عدالت را اجرا می‌نماید.

— یادآوری این نکته نیز بایسته است که لقب «امام» از سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به امام حسن و امام حسین علیهما السلام داده شد.⁽¹⁾( وَ صَلِّ عَلَی... إِمَامَیِ الْهُدَی الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ)

— براساس روایات، لقب «سیدا شباب اهل الجَنّة» (دو آقای جوانان اهل بهشت) از جانب خدای متعال برای امام حسن و امام حسین علیهما السلام انتخاب شده است.⁽²⁾

— «هادی» به کسی گفته می‌شود که دیگران را از گمراهی نجات دهد. در حدیثی از امام صادق علیه السلام چنین آمده است: «هنگامی که حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف ظهور کند، مردم را به اسلام ـ در پیکری نو ـ دعوت می‌نماید، و آنان را به حقیقتی از دست رفته ـ که مردم از آن دور افتاده‌اند ـ هدایت می‌کند».⁽³⁾

براین اساس، لقب «هادی» یکی از بارزترین لقب‌های امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

— «مهدی» یعنی کسی که هدایت شده است. مرور روایات، روشن می کند که این لقب، به دو دلیل برای امام دوازدهم انتخاب شده است.

دلیل اول این که آن حضرت به سوی امری هدایت می‌شود که دیگران نسبت به آن گمراه هستند. در حدیثی از امام صادق علیه السلام چنین آمده است: «إنّما سُمِّیَ القائمُ مَهدیّاً لأنّه یُهدیَ إلیَ أمرٍ مَضلوُلٍ عَنهُ؛⁽¹⁾بدین جهت حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف مهدی نام گرفته است که هدایت به حقیقتی می‌نماید که مردم از آن گمراه شده‌اند».

دلیل دوم در نام گرفتنِ حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف به مهدی، این است که آن حضرت به هر امر پنهانی، هدایت می‌شود. امام باقر علیه السلام در پاسخ به پرسش ابی سعید خراسانی درباره علت نام گذاری امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف به مهدی فرموده است: «لِأَنَّهُ یُهْدَی إِلَی کلِّ أَمْرٍ خَفِیٍّ؛⁽²⁾چون او به هر امر پنهانی، هدایت می‌شود».

پیام ها

حضرت و نوه های دختری‌اش، یعنی فرزندان حضرت علی علیه السلام و حضرت فاطمه علیها السلام ادامه پیدا می‌کند.

در کنارِ روایاتی که فرزندان حضرت فاطمه علیها السلام را به عنوان «سبط الرسول» معرفی می‌کنند، آیاتی از قرآن کریم نیز عهده دارِ این مطلب هستند، که یکی از آن‌ها آیه مباهله⁽¹⁾است. در این آیه، امام حسن و امام حسین علیهما السلام مصداق «أبنائنا» (فرزندان رسول خدا) معرفی شده اند. (وَ صَلِّ عَلَی سِبْطَیِ الرَّحْمَةِ)

تبیین کننده قرآن، یعنی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بگیرد؛⁽¹⁾و بر اساس روایاتی که شیعه و سنی از آن حضرت ثبت کرده‌اند، باید پس از صلوات بر ایشان، بر خاندان آن حضرت نیز درود فرستاد.⁽²⁾(اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِک...اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ...وَ صَلِّ عَلَی الصِّدِّیقَةِ الطَّاهِرَةِ...وَ صَلِّ عَلَی سِبْطَیِ الرَّحْمَةِ... وَ صَلِّ عَلَی أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِینَ...)

کثِیرَةً دَائِمَةً)

فراز بیست و چهارم

اللَّهُمَّ وَ صَلِّ عَلَی وَلِیِّ أَمْرِک الْقَائِمِ الْمُؤَمَّلِ وَ الْعَدْلِ الْمُنْتَظَرِ وَ حُفَّهُ بِمَلَائِکتِک الْمُقَرَّبِینَ وَ أَیِّدْهُ به روح الْقُدُسِ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ

خدایا بر سرپرست امرت، قیام کننده ای که همه آرزویش را دارند و عدالت محضی که همه انتظارش را می‌کشند، درود فرست. فرشتگان نزدیکِ خویش را دور تا دورِ او قرار ده، و به وسیله روح القدس، از او دستگیری کن! ای پروردگار هستی!

نکته ها

— «قائم» به معنی «قیام کننده» است. در علت نام گذاریِ امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به این لقب، روایات متعددی وارد شده؛ از جمله امام صادق علیه السلام فرموده است: «سمی بالقائم لقیامه بالحق؛⁽¹⁾امام دوازدهم به این سبب قائم نامیده شد که به حق قیام می کند».

در حدیث دیگری، امام باقر علیه السلام فرموده است: «هنگامی که جدم امام حسین علیه السلام به شهادت رسید، فرشتگان با گریه و ناله به درگاه الهی عرض کردند: خدایا! آیا قاتلانِ برگزیده‌ترین و فرزند برگزیده‌ترین و بهترین بندگانت را به حال خود رها می‌کنی؟ خداوند در پاسخ آن‌ها چنین وحی کرد: ای فرشگان! آرام بگیرید. به عزت و جلالم سوگند، پس از گذشت مدتی، از

آن‌ها انتقام می‌گیرم.

 سپس امامان از فرزندانِ سید الشهدا را به آن‌ها نشان داد. ملائکه از دیدن آن‌ها خوشحال شدند و یکی از آن‌ها را مشاهده کردند که ایستاده و نماز می‌خواند. خداوند فرمود: بِذَلِک الْقَائِمُ أَنْتَقِمُ مِنْهُمْ؛ به وسیله او که ایستاده، از آن‌ها انتقام می‌گیرم».⁽¹⁾بر پایه این احادیث، لقب «قائم» برای امام دوازدهم شهرت یافته است. 

— «اَمَل» به معنی آرزو و امید است و «مؤمَّل» در مورد شخص یا چیزی به کار می‌رود که دیگران آرزویش را به دل دارند. از برخی روایات نمایان می‌شود که خدای متعال، لقب «مؤمَّل» را بر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نهاده است. برای مثال، امام عسکری علیه السلام هنگام ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چنین فرمود: «زَعَمَت الظَّلَمَةُ أَنَّهُم یَقتُلوُنَنی لِیَقطَعوُا هذَا النَّسلَ کیفَ رَأوا قُدرَةَ القادِرِ وَ سَمّاهُ المُؤَمَّل؛⁽²⁾‌ستمگران گمان می کنند که مرا می کشند تا نسل امامان را از بین ببرند. آن‌ها قدرت خدا را چگونه دیده‌اند و حال آن که خدای قادر، فرزندم را

مؤمَّل نامیده است».

— به کار بردن واژه «عدل» به جای «عادل» (الْعَدْلِ الْمُنْتَظَرِ) نشانه قوّت، شدت و ناب بودنِ عدالتِ حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف است. مرور روایاتی که ترسیم کننده ابعادی از عدالتِ زمان ظهور هستند نیز نشان دهنده این نکته است. یادآوری برخی از آن‌ها مفید به نظر می‌رسد:

الف) اجرای عدالت نسبت به کارگزاران

امیرمؤمنان، حضرت علی علیه السلام فرمود: «...لَیَنْزِعَنَّ عَنْکمْ قُضَاةَ السَّوْءِ وَ لَیَقْبِضَنَّ عَنْکمُ الْمُرَاضِینَ وَ لَیَعْزِلَنَّ عَنْکمْ أُمَرَاءَ الْجَوْرِ وَ لَیُطَهِّرَنَّ الْأَرْضَ مِنْ کلِّ غَاشٍّ وَ لَیَعْمَلَنَّ بِالْعَدْلِ وَ لَیَقُومَنَ فِیکمْ بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِیمِ...؛⁽¹⁾به تحقیق که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف قاضیان ناصالح را بر کنار می کند، زمین هایی که به ناحق تصرف کرده اید از شما پس می‌گیرد، فرمان روایان جائر را کنار می‌زند و زمین را از فریبکاران پاک می‌فرماید. به تحقیق که او به عدالت رفتار می‌کند و در میان شما ترازوی عدل و داد را بر پا می‌کند».

ب) بازستانی حقوق

امام باقر علیه السلام فرمود: «... ثُمَّ یُقْبِلُ إِلَی الْکوفَةِ فَیَکونُ مَنْزِلُهُ بِهَ فَلَا یَتْرُک عَبْداً مُسْلِماً إِلَّا اشْتَرَاهُ وَ أَعْتَقَهُ وَ لَا غَارِماً إِلَّا قَضَی دَیْنَهُ وَ لَا مَظْلِمَةً لِأَحَدٍ مِنَ النَّاسِ إِلَّا رَدَّهَا...؛⁽²⁾امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وارد کوفه می‌شود و در آن جا مسکن می

گزیند. پس در آن جا هیچ بنده مسلمانی نخواهد بود مگر این که او را خریده و آزاد می‌کند، هیچ بدهکاری نخواهد بود، مگر این که بدهی او را ادا می‌کند، هیچ حقی از کسی بر عهده دیگری نخواهد بود، مگر این که آن حق را بازستانده و به صاحبش بر می‌گرداند».

ج) عدم تبعیض در اجرای عدالت

 امام حسین علیه السلام فرمود: «...فَإِنَّهُ إِذَا قَامَ قَائِمُ الْعَدْلِ وَسِعَ عَدْلُهُ الْبَرَّ وَ الْفَاجِر؛⁽¹⁾هنگامی که  بر پا کننده عدالت به پا خیزد، عدالت او نیکوکار و بدکار را در بر می‌گیرد».

د) فراگیری تمام مناسبات زندگی

امام صادق علیه السلام فرمود: «...أَمَا وَ اللَّهِ لَیَدْخُلَنَّ عَلَیْهِمْ عَدْلُهُ جَوْفَ بُیُوتِهِمْ کمَا یَدْخُلُ الْحَرُّ وَ الْقُر؛⁽²⁾آگاه باشید که به خدا قسم، عدالت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر مردم سیطره پیدا می‌کند، همان طور که سرما و گرما وارد خانه‌های آن‌ها می‌شود».

پیام ها

نمی‌شود. (الْعَدْلِ الْمُنْتَظَرِ)

فراز بیست و پنجم

اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ الدَّاعِیَ إِلَی کتَابِک وَ الْقَائِمَ بِدِینِک اسْتَخْلِفْهُ فِی الْأَرْضِ کمَا اسْتَخْلَفْتَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِ مَکنْ لَهُ دِینَهُ الَّذِی ارْتَضَیْتَهُ لَهُ أَبْدِلْهُ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِ أَمْناً یَعْبُدُک لَا یُشْرِک بِک شَیْئاً

خدایا حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را دعوت کننده به کتابت (قرآن کریم) و بر پا دارنده دینت قرار ده. او را خلیفه و جانشینِ روی زمین ساز؛ همان طور که نسبت به پیشینیان او چنین کردی. دین او را ـ که به آن رضایت داری ـ عالَم گیر کن و ترس او را به امنیت تبدیل گردان. او تو را می‌پرستد و برایت شریکی قرار نمی‌دهد. 

نکته ها

— بر اساس روایات، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف پیش از بیعتِ یارانِ ویژه خود ـ که سیصد و سیزده نفر هستند ـ در جمع آن‌ها سخنرانی، و آن‌ها را به کتاب خدا دعوت می‌کند. در حدیثی از امام باقر علیه السلام آمده است: «امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همراه لشکریان خویش از شهرهای گوناگون عبور می‌کند و نخستین کاری که انجام

می‌دهد، دعوت مردم به کتاب خدا، قرآن مجید است».⁽¹⁾

از این رو، وقتی برای وجود مبارک آن حضرت دست به دعا برمی داریم که «خدایا او را دعوت کننده به کتابت قرار بده» مراد این است که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با ظهور و آغاز انقلاب جهانی، مردم را به قرآن کریم دعوت کند. (اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ الدَّاعِیَ إِلَی کتَابِک)

— لقب «قائم» برای تمام امامان معصوم علیهم السلام استفاده می‌شود؛ ولی وقتی به صورت مطلق به کار رود، منظور، امام دوازدهم حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف است که در چارچوب حقِ محض و برای برپا داشتن دین الهی قیام می‌کند و زمین را پر از عدل و داد می‌نماید.

در روایتی، جناب عبد العظیم حسنی خدمت امام جواد علیه السلام می‌رسد و به آن حضرت عرض می‌کند: «آیا شما همان امامِ قائم هستید؟» امام می‌فرماید: «مَا مِنَّا إِلَّا قَائِمٌ بِأَمْرِ اللَّهِ وَ هَادٍ إِلَی دِینِ اللَّهِ وَ لَکنَّ الْقَائِمَ الَّذِی یُطَهِّرُ اللَّهُ بِهِ الْأَرْضَ مِنْ أَهْلِ الْکفْرِ وَ الْجُحُودِ وَ یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا هُوَ الَّذِی یَخْفَی عَلَی النَّاسِ وِلَادَتُهُ وَ یَغِیبُ عَنْهُمْ شَخْصُهُ...؛⁽²⁾‌همه ما بر پادارنده امر خداوند و هدایت کننده به دین خدا هستیم؛ ولی آن امام قائمی که خداوند به وسیله او زمین را از اهل کفر و انکار، پاک، و پر از عدل و داد می‌کند، کسی است که

ولادتش از مردم پوشیده و شخصش از آن‌ها مخفی خواهد بود».

با توجه به این ویژگی است که در این فراز، از خدای متعال درخواست می‌کنیم که ظهور آن حضرت را برساند تا دین حق، توسط آن حضرت در زمین برپا شود. (اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ...الْقَائِمَ بِدِینِک )

— در بخش سوم این فراز از خدای متعال درخواست می‌کنیم که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را جانشین روی زمین قرار دهد. (اسْتَخْلِفْهُ فِی الْأَرْضِ...) روشن است که این درخواست، برگرفته از وعده ای است که خداوند در آیه 55 سوره مبارکه نور به مومنانِ صالح داده است: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنی لا یُشْرِکونَ بی شَیْئاً وَ مَنْ کفَرَ بَعْدَ ذلِک فَأُولئِک هُمُ الْفاسِقُون؛ خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، وعده می‌دهد که قطعاً آنان را حکمران روی زمین خواهد کرد، همان گونه که به پیشینیان آن‌ها خلافت روی زمین را بخشید و دین و آیینی را که برای آنان پسندیده، پابرجا و ریشه‌دار خواهد ساخت و ترسشان را به امنیت و آرامش مبدل می‌کند، آن چنان که تنها مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نخواهند ساخت. و کسانی که پس از آن کافر شوند، آن‌ها فاسقان اند ».

— جانشینی بر روی زمین، کنایه از به دست گرفتن حکومت است. (اسْتَخْلِفْهُ فِی الْأَرْضِ...)

— «مَکن»صیغه امر از ریشه «مکن» در باب «تفعیل» است، که چنین

معنا می دهد: طلب استقرار در مکانی همراه با قدرت⁽¹⁾و توأم با ثبات و دور از اضطراب و تزلزل، به طوری که هیچ مانعی جلوی تأثیر آن را نگیرد.

آن چه شایسته دقت است، این که در این بخش از دعا ما از خدای متعال «مکنت یافتن دین الهی» را در دوره امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌خواهیم. از این رو باید توجه داشت که «تمکین دین» عبارت است از این که خدای متعال آن را در جامعه، مورد عمل قرار دهد؛ یعنی هیچ کفری توانایی جلوگیری آن را نداشته باشد و کسی دین را سبک نشمارد، تا جایی که اصول و معارف آن مورد اعتقاد همه باشد و درباره آن اختلاف و تخاصمی پیش نیاید.⁽²⁾

— ولایت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در راستای ولایت امیرمؤمنان حضرت علی علیه السلام است؛ چراکه در آیه 55 سوره مبارکه نور، خداوند وعده داده است آن دینی را که به آن رضایت داده، توسط امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر روی زمین مستقر سازد و بر اساس آیه 3 سوره مبارکه مائده، دینی که مورد رضایت خداوند است، همان دینی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در روز عید غدیر آن را توأم با ولایت و امامت حضرت علی علیه السلام نمود.

پیام ها

از آن؛ چراکه کلمه «الارض» به صورت مطلق و همراه با «ال» آمده است. (اسْتَخْلِفْهُ فِی الْأَرْضِ)

فراز بیست و ششم

اللَّهُمَّ أَعِزَّهُ وَ أَعْزِزْ بِهِ وَ انْصُرْهُ وَ انْتَصِرْ بِهِ وَ انْصُرْهُ نَصْراً عَزِیزاً وَ افْتَحْ لَهُ فَتْحاً یَسِیراً وَ اجْعَلْ لَهُ مِنْ لَدُنْک سُلْطَاناً نَصِیراً

خدایا او را عزیز کن و دیگران را نیز به وسیله او عزت ببخش. او را یاری کن و به وسیله او دیگران را یاری کن، و او را به صورتی شکست ناپذیر یاری نما. خدایا برای او گشایش و پیروزیِ آسانی ایجاد کن، و از نزدِ خودت، سیطره ای یاری شده برای او قرار ده.

نکته ها

— «عزت» در اصل، آن حالتی است که انسان را مقاوم و شکست ناپذیر می‌سازد و به همین جهت، به زمین های محکم «عَزاز» می‌گویند.⁽¹⁾از آنجا که تنها، ذات پاک خدای بی همتا است که شکست ناپذیر است، قرآن کریم، تمام عزت را از آنِ او دانسته و می‌فرماید: «فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمیعاً؛⁽²⁾به تحقیق که تمام عزت برای خداست».

از این رو همه مخلوقات به سبب محدودیتی که دارند قابل شکست اند، مگر آن کسانی که عزتشان از عزت الهی نشأت گرفته باشد. چنان که در آیه 8 سوره منافقون آمده است: «وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنین؛ عزت برای خدا، فرستاده خدا و مؤمنان است ».

با توجه به این آیات نورانی، در این بخش از دعای شریف افتتاح، از خدای حکیم می‌خواهیم که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را عزت بخشیده و در برابر همه نیروها، شکست ناپذیر کند و به واسطه آن حضرت، جبهه حق را عزت ببخشد. (اللَّهُمَّ أَعِزَّهُ وَ أَعْزِزْ بِهِ)

— با توجه به معنای اصلیِ «عزت» ـ که عبارت است از شکست ناپذیری ـ وقتی از خدای مهربان نصر توأم با عزت برای امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف درخواست می‌کنیم، به این معناست که هیچ دشمنی نتواند به آن حضرت آسیبی برساند.

البته با توجه به این که بعضی از لغت شناسان، واژه «عزیز» را مترادفِ «اندک» یا «چیزی که همانندش پیدا نشود» دانسته اند،⁽¹⁾می‌توان عبارت «انْصُرْهُ نَصْراً عَزِیزاً» را این گونه نیز معنی کرد: «خدایا امام زمان را به صورتی کم نظیر یاری کن».

— «فتح» به معنی گشوده شدن و «یُسر» به معنی آسانی است. از آن جا که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در مسیر برپایی حکومت عدل جهانی، باید از سدّ ستمگران و طغیانگران عبور کند، منتظرانِ آن حضرت از درگاه الهی در خواست می‌کنند که سختی مبارزه برای ایشان، در سایه یاری خدای قادر به آسانی تبدیل شود. (وَ افْتَحْ لَهُ فَتْحاً یَسِیراً)

— «سلطان» به معنی چیره شدن همراه با قدرت و غلبه است.⁽²⁾«نصیر» نیز «یاری شده» معنا می شود. بر این اساس، عبارتِ «وَ اجْعَلْ لَهُ مِنْ لَدُنْک سُلْطَاناً نَصِیراً» یعنی «خدایا از نزدِ خویش برای او قدرت تسلط قرار بده و پیوسته یاری اش کن». لازمه برخورداری از چنین سیطره ای الهی، چیرگی و تسلط همه جانبه بر تمام امور است؛ به صورتی که هیچ زاویه ای از هیچ مسأله ای بر او پوشیده نباشد، همه چیز تحت نظر صحیح او بوده و با اختیار او به گردش درآید.

— خدای متعال در آیه 80 سوره مبارکه اسراء به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم دستور

می‌دهد چند چیز را از درگاه او بخواهد که یکی از آن ها «سیطره الهی بر امور» است. (وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْک سُلْطَاناً نَصِیراً)

پیام ها

فراز بیست و هفتم

اللَّهُمَّ أَظْهِرْ بِهِ دِینَک وَ سُنَّةَ نَبِیِّک حَتَّی لَا یَسْتَخْفِیَ بِشَیْ ءٍ مِنَ الْحَقِّ مَخَافَةَ أَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ

خدایا! به وسیله امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف دین خویش و سنت پیامبرت را آشکار گردان، به صورتی که دیگر، به سبب ترس از کسی، چیزی از حق مخفی نماند.

نکته ها

— مرور منابع مهدویت این نکته را روشن می سازد که یکی از رخدادهایی که در پی برپایی حکومت جهانی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف تحقق می‌یابد، آشکاری و اظهار کامل دین و آیین اسلام است. این مطلب در این بخش از دعای

شریف افتتاح نیز در قالب درخواست از درگاه الهی مورد توجه قرار گرفته است.

— در چگونگی اظهار دین و سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به دست امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از روایات چنین به دست می‌آید که آن حضرت به روش پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با زشتی‌ها و پلیدی ها مبارزه می‌کند و در نهایت اسلام ناب را پایدار می‌کند.

در حدیثی چنین وارد شده است: «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الْقَائِمِ عَجَّلَ اللَّهُ فَرَجَهُ إِذَا قَامَ بِأَیِّ سِیرَةٍ یَسِیرُ فِی النَّاسِ؟ فَقَالَ: بِسِیرَةِ مَا سَارَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله حَتَّی یُظْهِرَ الْإِسْلَامَ. قُلْتُ: وَ مَا کانَتْ سِیرَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله ؟ قَالَ :أَبْطَلَ مَا کانَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ وَ اسْتَقْبَلَ النَّاسَ بِالْعَدْلِ وَ کذَلِک الْقَائِمُ علیه السلام إِذَا قَامَ یُبْطِلُ مَا کانَ فِی الْهُدْنَةِ مِمَّا کانَ فِی أَیْدِی النَّاسِ وَ یَسْتَقْبِلُ بِهِمُ الْعَدْلَ؛⁽¹⁾

محمد بن مسلم می‌گوید از امام باقر علیه السلام درباره حضرت قائم پرسیدم که وقتی قیام کند، به چه روشی میان مردم رفتار می‌کند؟

حضرت فرمود: به همان روشی رفتار می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم رفتار می‌کرد تا جایی که اسلام را آشکار کند.

عرض کردم: روش رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چگونه بود؟ حضرت فرمود: ایشان آن چه از جاهلیت در میان مردم رواج داشت را باطل کرد و در میان مردم با عدالت رفتار می‌کرد. همچنین است حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف که وقتی حکومت خود را برپا کند، احکامی که معطل مانده‌اند را اجرا، و با مردم به عدالت رفتار می‌کند».

— البته از این نکته نباید غفلت کرد که نتیجه اظهار دین و سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شادابی و طراوت آیین الهیِ اسلام در جامعه خواهد بود؛ همان طور که در برخی منابع تصریح شده است: «... اللَّهُمَّ جَدِّدْ بِهِ مَا مُحِیَ مِنْ دِینِک وَ أَحْیِ بِهِ مَا بُدِّلَ مِنْ کتَابِک وَ أَظْهِرْ بِهِ مَا غُیِّرَ مِنْ حُکمِک حَتَّی یَعُودَ دِینُک بِهِ وَ عَلَی یَدَیْهِ غَضّاً جَدِیداً خَالِصاً مُخْلَصاً لَا شَک فِیهِ وَ لَا شُبْهَةَ مَعَهُ وَ لَا بَاطِلَ عِنْدَهُ وَ لَا بِدْعَةَ لَدَیْهِ؛⁽¹⁾خدایا! آن چه از دین و آیین تو محو شده است، به وسیله امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف دوباره برپا کن و آن چه از کتاب تو اجرا نمی شود، زنده کن و آن چه از احکام تو تغییر یافته، به وسیله حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آشکار فرما، تا این که آیین تو به وسیله آن حضرت و به دست آن جناب به حالت نخست باز گردد، در حالی که تازه، شاداب، خالص و ناب است و هیچ شک و شبهه ای همراه آن نیست و از هر گونه باطل و بدعت دور است».

— نکته دیگری که پیرامون اظهار اسلام در دوره ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بایسته به یادآوری است این که در آن زمان، دین مبین اسلام فراگیر شده و همه به آیین توحیدی روی می‌آورند.

در حدیثی از مولای متقیان، حضرت علی علیه السلام ذیل این آیه شریفه «هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کلِّه؛⁽²⁾او کسی است که رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد، تا آن را بر همه آیین‌ها غالب گرداند » می‌فرماید: «أَ ظَهَرَ ذَلِک بَعْدُ کلَّا وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ حَتَّی لَا

یَبْقَی قَرْیَةٌ إِلَّا وَ نُودِیَ فِیهَا بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ بُکرَةً وَ عَشِیّا؛⁽¹⁾آیا تاکنون دین الهی بر همه ادیان غلبه پیدا کرده؟ حاشا! به خدا سوگند، این امر تحقق نمی‌یابد تا زمانی که هیچ روستایی باقی نماند مگر این که در آن هر صبح و شام، فریاد شهادت به یگانگی خدای متعال و نبوت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بلند شود».

پیام ها

فراز بیست وهشتم

اللَّهُمَّ إِنَّا نَرْغَبُ إِلَیْک فِی دَوْلَةٍ کرِیمَةٍ تُعِزُّ بِهَا الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ وَ تُذِلُّ بِهَا النِّفَاقَ وَ أَهْلَهُ وَ تَجْعَلُنَا فیها مِنَ الدُّعَاةِ إِلَی طَاعَتِک وَ الْقَادَةِ إِلَی سَبِیلِک وَ تَرْزُقُنَا بِهَا کرَامَةَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ

خدایا! ما اشتیاق خود را به دولت ارزشمند (مهدوی) به سوی تو ابراز می‌کنیم، دولتی که به وسیله آن، اسلام و مسلمانان را عزت می‌بخشی، نفاق

و منافقان را ذلیل و خوار می کنی، ما را در آن دولت از کسانی قرار می‌دهی که دیگران را به فرمانبرداری از تو فرا می خوانند و مردم را به سوی تو رهبری می‌کنند و به سبب چنین دولتی شرافت دنیا و آخرت را نصیب ما کنی.

نکته ها

— «رغبت» به معنی میل شدید و اشتیاق فراوان است.⁽¹⁾در دوره غیبت، حال درونی اهل ایمان نسبت به برپایی حکومت عدل الهی، این گونه است. (اللَّهُمَّ إِنَّا نَرْغَبُ إِلَیْک فِی دَوْلَةٍ کرِیمَةٍ)

— نکته قابل تأمل در این فراز، آن است که به خدای متعال عرض می‌شود رغبت به سوی تو است، ولی متعلّق رغبت، دولت کریمه است. (اللَّهُمَّ إِنَّا نَرْغَبُ إِلَیْک فِی دَوْلَةٍ کرِیمَةٍ)

— دولت کریمه یعنی دولتی ارزشمند و پسندیده که توانایی تأمین منفعت‌های دنیا و آخرت انسان را دارد.⁽²⁾

— با مرور آیات قرآن کریم و روایات، ویژگی‌های متعددی را می توان برای

دولت کریمه به دست آورد. در این فراز از دعای شریف افتتاح، دو ویژگی مورد توجه قرار گرفته است: الف) اسلام و مسلمانان به وسیله آن عزیز می‌شوند؛ ب) نفاق و منافقان به وسیله آن خوار و ذلیل می‌شوند. (تُعِزُّ بِها الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ وَ تُذِلُّ بِهَا النِّفَاقَ وَ أَهْلَهُ)

— در حدیثی که حذیفه از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده، چنین نمایان است که در عصر ظهور، عزت اسلام با نابودی ستمگران همراه است: «... فإذا أراد الله عز و جل أن یعید الإسلام عزیزا قصم کل جبار عنید و هو القادر علی ما یشاء أن یصلح أمة بعد فسادها. فقال صلی الله علیه وآله : یا حذیفة لو لم یبق من الدنیا إلا یوم واحد لطول الله ذلک الیوم حتی یملک رجل من أهل بیتی...؛⁽¹⁾

هنگامی که خدای متعال اراده کند اسلام را به عزت خود بازگرداند، هر جباری را نابود می‌کند و او به چیزی که بخواهد قادر است و می تواند امتی را پس از تباهی‌اش اصلاح کند. ای حذیفه! اگر از دنیا تنها یک روز باقی مانده باشد، خدا آن روز را آن قدر طولانی خواهد کرد که مردی از خاندان من حکومت را به دست بگیرد».

— نشانه دولت کریمه الهی این است که در آن، راه مؤمنان برای فراخواندنِ دیگران به اطاعت از خدا باز باشد. (وَ تَجْعَلُنَا فی ها مِنَ الدُّعَاةِ إِلَی طَاعَتِک وَ الْقَادَةِ إِلَی سَبِیلِک)

— «القاده» جمع «قائد» و به معنی کسی است که پیشاپیش جمعیت راه می‌رود و آن‌ها را راهنمایی می‌کند. برعکس «سائق» که پشت سرِ جمعیت قرار می‌گیرد و آن‌ها را هدایت می‌کند.⁽¹⁾(تَجْعَلُنَا فیها مِنَ...الْقَادَةِ إِلَی سَبِیلِک)

— اهالی دولت و حکومت مهدوی، هم به کرامت و آقایی دنیا می‌رسند و هم به کرامت و آقایی آخرت. (تَرْزُقُنَا بِهَا کرَامَةَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ)

پیام ها

جلوتر از بقیه باشد. ( وَ الْقَادَةِ إِلَی سَبِیلِک)

فراز بیست و نهم

اللَّهُمَّ مَا عَرَّفْتَنَا مِنَ الْحَقِّ فَحَمِّلْنَاهُ وَ مَا قَصُرْنَا عَنْهُ فَبَلِّغْنَاهُ (وَ اهْدِنَا لِمَا اخْتُلِفَ فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِک إِنَّک تَهْدِی مَنْ تَشَاءُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ)⁽¹⁾

خدایا! ما را به آن چه از حق به ما شناساندی وادار، و ما را به آن مقدار از حق که به آن نرسیدیم برسان (و ما را به اذن خویش، به آن چه از حق، مورد اختلاف است، هدایت فرما. به درستی که تو هر که را بخواهی به راه مستقیم هدایت می‌کنی).

نکته ها

— «معرفت» یعنی ادراک و راه یابی به چیزی همراه با تفکر و تدبر در آثارِ

آن.⁽¹⁾از این رو، با یک آگاهیِ سطحی، بسیار متفاوت است.

— باید در کنار شناخت حق، از خداوند بخواهیم که توفیق رفتارِ بر اساس آن را نیز به ما بدهد. (اللَّهُمَّ مَا عَرَّفْتَنَا مِنَ الْحَقِّ فَحَمِّلْنَاهُ)

— یادآوری این نکته بایسته است که در منابع روایی، اهل بیت علیهم السلام به عنوان همراهانِ جدانشدنی، محل، معدن، سرچشمه و هدف حق معرفی شده‌اند. چنان که در زیارت جامعه کبیره خطاب به آن بزرگواران چنین می‌گوییم: «... وَ الْحَقُّ مَعَکمْ وَ فِیکمْ وَ مِنْکمْ وَ إِلَیْکمْ وَ أَنْتُمْ أَهْلُهُ وَ مَعْدِنُهُ...».

— بلوغ یعنی رسیدن به نهایت درجۀ یک هدف.⁽²⁾در راه رسیدن به حق نباید به اندک اکتفا کرد. ( وَ مَا قَصُرْنَا عَنْهُ فَبَلِّغْنَاهُ )

پیام ها

فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِک إِنَّک تَهْدِی مَنْ تَشَاءُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ)

فراز سی ام

اللَّهُمَّ الْمُمْ⁽¹⁾بِهِ شَعْثَنَا⁽²⁾وَ اشْعَبْ⁽³⁾بِهِ صَدْعَنَا⁽⁴⁾وَ ارْتُقْ⁽⁵⁾بِهِ فَتْقَنَا⁽⁶⁾وَ کثِّرْ بِهِ قِلَّتَنَا وَ أَعْزِزْ بِهِ ذِلَّتَنَا وَ أَغْنِ بِهِ عَائِلَنَا⁽⁷⁾وَ اقْضِ⁽⁸⁾بِهِ عَنْ

مَغْرَمِنَا⁽⁹⁾‌  وَ اجْبُرْ⁽¹⁰⁾بِهِ فَقْرَنَا وَ سُدَّ⁽¹¹⁾‌بِهِ خَلَّتَنَا⁽¹²⁾‌  وَ یَسِّرْ بِهِ عُسْرَنَا وَ بَیِّضْ بِهِ

وُجُوهَنَا وَ فُک بِهِ أَسْرَنَا

وَ أَنْجِحْ⁽¹⁾‌  بِهِ طَلِبَتَنَا وَ أَنْجِزْ⁽²⁾‌  بِهِ مَوَاعِیدَنَا وَ اسْتَجِبْ بِهِ دَعْوَتَنَا وَ أَعْطِنَا بِهِ سُؤْلَنَا وَ بَلِّغْنَا بِهِ مِنَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ آمَالَنَا وَ أَعْطِنَا بِهِ فَوْقَ رَغْبَتِنَا یَا خَیْرَ الْمَسْئُولِینَ وَ أَوْسَعَ الْمُعْطِینَ اشْفِ بِهِ صُدُورَنَا وَ أَذْهِبْ بِهِ غَیْظَ قُلُوبِنَا وَ اهْدِنَا بِهِ لِمَا اخْتُلِفَ فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِک إِنَّک تَهْدِی مَنْ تَشَاءُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ وَ انْصُرْنَا بِهِ عَلَی عَدُوِّک وَ عَدُوِّنَا إِلَهَ الْحَقِّ آمِینَ

خدایا! تفرقه و پراکندگی ما را به وسیله او (امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف) به نزدیکی و یگانگی تبدیل گردان، چند دستگی ما را اصلاح کن، از هم گسیختگی ما را

نظم ببخش و ما را به هم پیوسته کن، به سبب او جمعیت اندک ما را بسیار گردان، خواری ما را به عزت تبدیل کن، فقر ما را تو جبران فرما، بدهکاری‌های [مادی و معنوی] ما را خاتمه ده، تنگدستی ما را اصلاح فرما، از شکاف میان ما جلوگیری کن.

[خدایا!] به وسیله امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سختی زندگی ما را به آسانی تبدیل کن، چهره‌های ما را سفید و روشن گردان و اسیران ما را آزادی ببخش. [خدایا!] به وسیله او خواسته‌های ما را برآورده فرما و آن چه به ما وعده داده ای قطعی کن. به سبب او دعای ما را پاسخ ده و تقاضاهایمان را عطا فرما. [خدایا!] به وسیله امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ما را به آنچه از دنیا و آخرت آرزو داریم برسان و بیشتر از آن چه می‌خواهیم به ما بده.

ای خدایی که بهتر از تو کسی نیست که از او درخواست کنیم و ای خدایی که بیشتر از هر کسی عطا می‌کنی! [داغِ] سینه‌های ما را به وسیله امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف شفا بخش و خشمِ دل‌های ما را به سبب او برطرف فرما. به سبب او ما را هدایت کن تا در آن چه که از حق مورد اختلاف است، به اذن تو هدایت شویم. به درستی که تو هر که را بخواهی به راه مستقیم هدایت می‌کنی. [خدایا!] به وسیله امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف ما را بر کسانی که دشمن تو و ما هستند یاری کن. ای خدای حق! دعای ما را مستجاب کن.

نکته ها

— هر چند وقتی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ظهور کند، اختلافات و چند دستگی‌ها به برکت ظهور آن حضرت از بین می‌رود، ولی با توجه به این که در این بخش

از دعا از واژه «بهِ⁽¹⁾» استفاده شده و نه «بظهوره»، شاید بتوان چنین استفاده کرد که در دوره غیبت نیز امکان آن وجود دارد که به سبب و به وسیله امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف بسیاری از گرفتاری‌های جامعه شیعه از بین برود.

— ظاهر این فراز از دعای افتتاح، درخواست رفع نقص‌ها و از بین رفتن عیب‌ها است؛ ولی به نظر می‌رسد که می‌توان از زاویه آسیب شناسیِ جامعه شیعی نیز به آن نگاه کرد. به این معنی که جامعه ای می‌تواند به معنی حقیقی «مهدوی» باشد که این آسیب و آفت‌ها را از خود دور کند.

— روشن است که نتیجه پیروی از هوس‌های نفسانی، فاصله گرفتن از عهد بندگیِ خدای متعال⁽²⁾است و بر پایه توقیعی که از امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف برای مرحوم شیخ مفید صادر شد، همین عهدشکنی، دوریِ از امام را در پی داشته و دارد. در آن توقیع آمده است: «...وَ لَوْ أَنَّ أَشْیَاعَنَا وَفَّقَهُمْ اللَّهُ لِطَاعَتِهِ عَلَی اجْتِمَاعٍ مِنَ الْقُلُوبِ فِی الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ عَلَیْهِمْ لَمَا تَأَخَّرَ عَنْهُمُ الْیُمْنُ بِلِقَائِنَا وَ لَتَعَجَّلَتْ لَهُمُ السَّعَادَةُ بِمُشَاهَدَتِنَا عَلَی حَقِّ الْمَعْرِفَةِ وَ صِدْقِهَا مِنْهُمْ بِنَا...؛⁽³⁾اگر شیعیان ما ـ که خدا، ایشان را بر اطاعت خود موفق کند ـ دل‌هایشان در وفاداری به عهدشان جمع بود، هرگز ملاقات ما با آنها به تأخیر نمی‌افتاد و سعادت دیدارِ ما با معرفت تمام برای آنها به سرعت محقق می‌شد». 

— نقص‌ها و عیب‌ها علل و اسبابی دارند که امام معصوم و حجت خدا با جلب توجه پیروان خود به آن‌ها، در پی رفع آن از راه طبیعی است. درست همانندِ زمانی که ما سراغ پزشک می‌رویم و از او می‌خواهیم بیماری ما را درمان کند و او با تجویزِ دارو در صدد ریشه کنیِ اسباب بیماری برمی آید. از این رو وقتی ما در پی از بین رفتنِ ذلتمان به واسطه امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف هستیم، باید توجه کنیم که امام برای این مسئله چه راهی را پیشِ پای ما قرار می‌دهند.

اگر این نگاه را به ادعیه بپذیریم، وقتی دراین فراز از دعای شریف افتتاح از خدای متعال می‌خواهیم که « و أَعْزِزْ بِهِ ذِلَّتَنَا...» در پیِ آن خواهیم بود که آن چه به عنوانِ سببِ ذلت در فرمایشات اولیای خدا، به ویژه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بیان شده را شناسایی کنیم و از بین ببریم. این روش، خود نوعی رسیدن به عزت به سببِ امام است.

با توجه به این مطالب، وقتی به توقیع امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به شیخ مفید نگاه می‌کنیم، چنین می‌بینیم: «...وَ مَعْرِفَتُنَا بِالذُّلِّ الَّذِی أَصَابَکمْ مُذْ جَنَحَ کثِیرٌ مِنْکمْ إِلَی مَا کانَ السَّلَفُ الصَّالِحُ عَنْهُ شَاسِعاً وَ نَبَذُوا الْعَهْدَ الْمَأْخُوذَ وَراءَ ظُهُورِهِمْ کأَنَّهُمْ لا یَعْلَمُونَ؛⁽¹⁾و ما از ذلتی که به شما رسیده آگاهیم و این از زمانی بوده که بسیاری از شما کارهای زشتی که پیشینیانِ صالح از آن‌ها دوری می‌کردند را مرتکب شده و عهد الهی را آن چنان

که گویا از آن خبر ندارید، پشت سر انداختید». با توجه به این توقیع، راه بیرون رفت از ذلتِ جامعه شیعه، دوری از زشتی‌ها و پایداری به پیمان الهی است.

— در مکتب مهدوی، دنیا و آخرت در کنار هم در نظر گرفته می‌شوند. (وَ بَلِّغْنَا بِهِ مِنَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ آمَالَنَا)

پیام ها

فراز سی و یکم

اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکو إِلَیْک فَقْدَ نَبِیِّنَا صَلَوَاتُک عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ غَیْبَةَ وَلِیِّنَا وَ کثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ قِلَّةَ عَدَدِنَا وَ شِدَّةَ الْفِتَنِ بِنَا وَ تَظَاهُرَ الزَّمَانِ عَلَیْنَا فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِنَّا عَلَی ذَلِک بِفَتْحٍ منک تُعَجِّلُهُ وَ بِضُرٍّ⁽¹⁾تَکشِفُهُ وَ نَصْرٍ تُعِزُّهُ وَ سُلْطَانِ حَقٍّ تُظْهِرُهُ وَ رَحْمَةٍ مِنْک تُجَلِّلُنَاهَا وَ عَافِیَةٍ مِنْک تُلْبِسُنَاهَا بِرَحْمَتِک یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.

خدایا! ما به تو شکایت می کنیم از نبودن پیامبرمان ـ که درود تو بر او و خاندانش باد ـ و غایب بودنِ سرپرستمان و زیادیِ دشمنانمان و اندک بودنِ تعدادمان و سختیِ آشوب‌هایی که بر ما وارد می‌شود و شورش‌هایی که علیه ما بر پا می‌شود.

پس بر محمد و خاندانش درود فرست و ما را بر این امور یاری کن، با گشایشی که به سرعت برایمان قرار می‌دهی، و برطرف کردنِ بدحالی که به

ما عارض شده، و کمکی که عزتمندانه می‌رسانی، و سیطره همه جانبه حق که آشکار می‌کنی، و رحمتی که بزرگی بخشِ ما قرار می‌دهی، و سلامتی که به ما می‌پوشانی.

[خدایا! همه این درخواست‌ها را] به سبب رحمتت به ما عطا فرما، ای رحم کننده ترینِ رحم کنندگان!

نکته ها

— شکایت یعنی اظهار اندوه و بیان گرفتاری.⁽¹⁾از آموزه‌های دینی چنین آشکار می‌شود که بی تابی و شکایت از سختی‌ها وقتی به درگاه خدای چاره ساز باشد پسندیده است.⁽²⁾(اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکو إِلَیْک)

— زنده بودنِ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ظهور امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در جامعه، نعمت‌های بی نظیری است که ما در این دوره از آن‌ها محروم هستیم. از این رو اندوه خویش را به درگاه خدای متعال ابراز می‌کنیم. (اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکو إِلَیْک فَقْدَ نَبِیِّنَا صَلَوَاتُک عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ غَیْبَةَ وَلِیِّنَا)

— «فتنه» به معنای قرار دادن سنگِ طلا در آتش است تا طلای خالصِ آن از ناخالص جدا شود.⁽¹⁾بر این اساس، یکی از نتایج سختی‌های دوره غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف این است که در اثر سختی های طاقت فرسای این دوره، مؤمنانِ حقیقی از کسانی که ادعای ایمان دارند، شناخته می‌شوند. (وَ شِدَّةَ الْفِتَنِ بِنَا)

— «تظاهر» به معنی کمک کار شدن و پشت به پشت هم دادن است.⁽²⁾در دوره غیبت، همه گروه های جبهه باطل دست به دست هم می‌دهند تا عرصه زندگی را بر پیروان حق و منتظران امام موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف تنگ کنند. این سختی‌ها به حدی است که گویا زمانه علیه مؤمنان است.

— هر چند در دوره غیبت، تمام جبهه کفر و نفاق با کثرت و فراوانیِ عِده و عُده به مقابله با شیعیان و منتظران امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می پردارند، ولی دقت در حوادث گذشته و آینده، این واقعیت را نمایان می‌کند که جبهه حق، علی رغم اندک بودنِ پیروانش، پیروز میدان‌های گوناگونِ مبارزه بوده، که هشت سال دفاع مقدس در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران، از نمونه‌های آن است.

این پیروزی‌ها چیزی جز تحقق وعده‌های نصرت الهی و عنایت‌های امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف نیست؛ چراکه بر اساس بخشی از توقیع آن حضرت به مرحوم شیخ مفید، اگر دست یاری آن حضرت نبود، شیعه ریشه کن می‌شد: «... إِنَّا غَیْرُ

مُهْمِلِینَ لِمُرَاعَاتِکمْ وَ لَا نَاسِینَ لِذِکرِکمْ وَ لَوْ لَا ذَلِک لَنَزَلَ بِکمُ اللَّأْوَاءُ وَ اصْطَلَمَکمُ الْأَعْدَاءُ...؛⁽¹⁾ما از رعایت حال شما کوتاهی نکرده‌ایم و از یاد شما غافل نیستیم، و اگر [توجه ما نسبت به شما] نبود، هر آینه سختی‌ها به شما هجوم می‌آوردند و دشمنان، شما را ریشه کن می‌ساختند».

پیام ها

متعال یاری می‌طلبند. (وَ أَعِنَّا عَلَی ذَلِک بِفَتْحٍ تُعَجِّلُهُ وَ بِضُرٍّ تَکشِفُهُ)

نگارش این کتاب، در روز جمعه، بیست و هشتم صفرالمظفر 1434 مطابق با 22 دی ماه 1391 پایان یافت. این روز از سویی متعلق است به امام زمان، حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف که از غیبتش به پیشگاه خدای متعال شکایت می‌کنیم و از سویی سال روز شهادت دردانه هستی، رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و امام حسن مجتبی علیه السلام است، که مصیبت خویش را در سوگشان ابراز می‌کنیم و از غم فراق آن بزگواران نیز به درگاه الهی شکایت می‌بریم. و الحمدلله رب العالمین.

کتاب نامه