ابعاد شخصیت حضرت مهدی عج لله تعالی فرجه الشریف درادعیه و زیارات

مشخصات کتاب

سرشناسه : معنوی، سیدمجتبی، ۱۳۵۶ -

عنوان و نام پدیدآور : ابعاد شخصیت حضرت مهدی عج‌لله تعالی فرجه‌الشریف درادعیه و زیارات/ سیدمجتبی معنوی؛ [برای بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج)، مرکز تخصصی امامت و مهدویت].

مشخصات نشر : قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود( عج)، ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری : ۲۸۰ ص.

شابک : ۷۰۰۰۰ ریال: 978-600-6262-78-9

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [۲۷۹] - ۲۸۰؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق. - -- دعاها

موضوع : دعاها

موضوع : زیارتنامه‌ها

شناسه افزوده : بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج). مرکز تخصصی امامت و مهدویت

رده بندی کنگره : BP۲۶۷/۸/م۷۱۶الف۲ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۰۸۸۰۷۷

اشاره

ابعاد شخصیت حضرت مهدی(عج)

در ادعیه و زیارات

سید مجتبی معنوی

ابعاد شخصیت حضرت مهدی(عج) در ادعیه و زیارات

Ÿ مؤلف: سید مجتبی معنوی

Ÿ ناشر: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

Ÿ نوبت چاپ: اول/ بهار 92

Ÿ شابک: 978- 600-6262-78-9

Ÿ شمارگان: هزار نسخه

Ÿ قیمت: 7000 تومان

تمامی حقوق© محفوظ است.

با قدردانی و تشکر از همکارانی که در تولید این اثر نقش داشته‌اند:

اعضای محترم شورای کتاب حجج اسلام مجتبی کلباسی، محمدصابر جعفری، مهدی یوسفیان، محمدرضا فؤادیان و آقایان احمد مسعودیان (مدیر داخلی)، احمد سعیدی (ویراستار) عبدا… شریفی (مدیر فروش)، مرتضی دانش طلب (مدیر مالی)، رضا فریدی (صفحه آرا)، عباس فریدی (طراح جلد) و کلیه کسانی که ما را یاری نمودند.

مدیر مسئول انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

 حسین احمدی

کد فایل: 09239

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

پیشگفتار19

مقدمه21

الف) موضوع نوشتار21

ب) اهمیت ادعیه وزیارات مهدوی21

ج) پیشینه مهدویت در ادعیه وزیارات22

فصل اول:23

کلیات و مفاهیم23

مقدمه24

مفهوم لغوی دعا وزیارت24

تعریف اصطلاحی دعا و زیارت25

جایگاه و آثار دعا و زیارت در اندیشه اسلامی25

دعا، بهترین عبادت25

آثار دعا28

الف) خاستگاه ارزشها28

ب) دفع بلا و قضا33

اهتمام به دعا در سنت و سیره ائمه علیهم السلام36

تحلیل نقش ادعیه و زیارات وتأثیر سیاسی اجتماعی متون41

الف) راهبرد فرهنگی برای انتقال معارف اهل بیت علیهم السلام41

ب) تربیت و پرورش روحیه اعتدال اعتقادی درجامعه اسلامی43

ج) تعلیم و ترویج معارف دینی45

دعا و زیارت در عصر غیبت46

الف) ملجأ و پناه، در عصر غیبت46

توصیف دوران غیبت49

ب) خاستگاه منتظران50

ج)تجلی امامت، توجه به مهدویت53

د) چگونگی طلب ظهور و ارتباط با مهدویت در عصر غیبت55

زیارت و دعا از دیدگاه امام مهدی علیه السلام 61

الف) تعجیل فرج61

ب) زیارت؛ توجه به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف63

ج) دعا میراث اهل بیت علیهم السلام64

مهدویت در ادعیه و زیارات معصومین علیهم السلام68

نتیجه گیری71

فصل دوم:73

طبقه بندی ادعیه و زیارات مهدوی73

ادعیه و زیارات مهدوی در یک نگاه75

چگونگی و کیفیت ورود ادعیه و زیارات در منابع76

صورت اول76

صورت دوم76

یک: ادعیه و زیارات مأثور77

شیوه اول: طبقه بندی براساس ورود در منابع77

بررسی طبقه اول:78

بررسی طبقه دوم:80

بررسی طبقه سوم:82

بررسی منابع طبقه سوم83

6 و7. الغیبة و مصباح المتهجد «شیخ طوسی»88

بررسی طبقه چهارم (ادعیه و زیارات در جوامع ثانویه روایی)94

بحارالانوار94

احصا و شمارش ادعیه و زیارات مهدوی96

ثمره علمی97

ادعیه و زیارات مهدوی در: کافی، الغیبة (نعمانی)، کامل الزیارات، کمال الدین، الغیبة (طوسی)97

دعا برای تعجیل ظهور101

13.« و عجل فرجهم»101

15.« و فرج عن آل محمد»103

16.« من بفرجه فرج»103

19.« و ان تعجل فرج ولیک»103

20.«اللهم عجل فرج ولیک»104

21.« و عجل فرجنا بالقائم»104

22.« و عجل لولیک الفرج»104

25.« و عجل فرج ال محمد»105

26.« و عجل فرجی»105

27.« عجل الله خروج قائمنا»، «عجل الله فرجه»، « عجل الله لک ما وعدک»، « عجل الله فرجک»105

ادعیه و زیارات در مصباح المتهجد شیخ طوسی106

37.دعا برای ظهور ضمن تعقیب نماز109

39.دعا برای حضرت در قنوت نماز جمعه وقنوت نماز وتر109

40.دعا برای حضرت بعد از نماز جمعه109

43.دعا برای حضرت مهدی علیه السلام در ساعت دوازدهم110

ادعیه و زیارات در احتجاج طبرسی112

ادعیه و زیارات در مزار محمد بن المشهدی114

54.زیارتی جامع برای هر یک از ائمه علیه السلام 114

ادعیه و زیارات مهدوی در «اقبال الاعمال»117

ادعیه و زیارات در «جمال الاسبوع»118

ادعیه و زیارات مطلقه حضرت مهدی علیه السلام در «مصباح الزائر»119

زیارات سرداب مقدس119

ادعیه و زیارات مهدوی درمهج الدعوات121

المصباح کفعمی124

دعای اختصاصی بحارالانوار125

شیوه دوم: طبقه بندی بر اساس محتوای مهدوی125

ادعیه و زیارات مختص به حضرت مهدی علیه السلام 126

الف)دعاهای مخصوص حضرت مهدی علیه السلام 126

ب)زیارات مخصوص حضرت مهدی127

ادعیه و زیارات غیر اختصاصی به حضرت مهدی علیه السلام 127

الف) دعاهای غیر مختص به مهدویت:128

ب) زیارات غیر اختصاصی به مهدویت129

سیر ورود ادعیه و زیارات مهدوی در منابع130

یادآوری145

قالب وساختار ادعیه وزیارت146

سخنی در تیپ شناسی ادعیه مهدوی147

الف ) صورت اول: دعاهای ویژه و خاصه مهدویت148

ادعیه وارده برای زمان غیبت148

دعای عهد148

دعای سلامتی حضرت مهدی148

دعای شب نیمه شعبان148

دعای ندبه148

دعای فرج149

ادعیه تعجیل فرج149

ب) صورت دوم: ادعیه مهدوی ضمن دعاهای دیگر149

دعا برای حضرت مهدی علیه السلام ضمن تعقیبات نماز149

دعا برای حضرت مهدی علیه السلام ضمن ادعیه ماه مبارک رمضان150

دعا برای امام زمان علیه السلام ضمن دعاهای ماه شعبان150

دعا برای صاحب الامر علیه السلام ضمن دعاهای ماه ذی الحجة150

دعا برای ولی عصر علیه السلام ضمن قنوت اهل بیت علیهم السلام150

دعا برای حضرت مهدی علیه السلام ضمن دعای توسل150

استغاثه به حضرت مهدی علیه السلام و حجاب حضرت مهدی علیه السلام 151

تیپ شناسی زیارات حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 151

صورت اول: زیارات مخصوص حضرت مهدی علیه السلام 151

زیارات سرداب مقدس151

زیارت حضرت مهدی علیه السلام هنگام رؤیت از امام باقر علیه السلام151

زیارات مطلقه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از امام رضا علیه السلام152

زیارت حضرت مهدی علیه السلام در روز جمعه152

صورت دوم: زیارات حضرت مهدی ضمن زیارات اهل بیت علیهم السلام152

زیارت مطلقه حضرت مهدی علیه السلام ضمن زیارت سایر اهل بیت علیهم السلام152

زیارت مطلقه حضرت مهدی علیه السلام ضمن زیارتی جامع برای ائمه علیهم السلام152

زیارت حضرت مهدی علیه السلام ضمن زیارت حضرت زهرا علیها السلام152

زیارت حضرت مهدی علیه السلام ضمن زیارت حضرت رضا علیه السلام152

زیارت حضرت مهدی علیه السلام ضمن زیارت حضرت امام حسن عسکری علیه السلام152

تأملی در زیارات مطلقه برای هر یک از ائمه153

ادعیه و زیارات وارده در توقیعات و یا صادره از ناحیه مقدسه154

دسته اول:154

دسته دوم:156

دسته سوم:157

یاد آوری157

شیوه سوم: طبقه بندی بر اساس صدور از معصوم علیه السلام 158

ادعیه و زیارات صادره از حضرت علی7158

ادعیه و زیارات صادره از امام سجاد علیه السلام 158

ادعیه و زیارات صادره از امام باقر علیه السلام158

ادعیه و زیارات صادره از امام صادق علیه السلام159

ادعیه و زیارات وارده از امام کاظم علیه السلام 159

ادعیه و زیارات صادره از امام رضا علیه السلام159

ادعیه و زیارات صادره از امام جواد علیه السلام160

ادعیه و زیارات صادره از امام هادی علیه السلام 160

ادعیه و زیارات صادره از امام حسن عسکری علیه السلام 160

ادعیه و زیارات خاصه صادره از امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف160

جمع بندی و نتیجه‌گیری163

دو. ادعیه و زیارات غیر مأثور163

تأملی درادعیه و زیارات غیر مأثور163

ادعیه و زیارات الهامی در خواب164

دعا در دوران غیبت164

ادعیه وارده در خاطر مؤلف164

ادعیه و زیارات انشایی از ناحیه علما166

الف) دعای توسل خواجه نصیر166

ب )دعای عدیله166

واکاوی ادعیه و زیارات انشایی توسط علما166

سنجش وبررسی اجمالی اعتبار ادعیه و زیارات مهدوی167

نتیجه گیری172

فصل سوم:173

سیمای وجودی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات173

مقدمه174

الف) نام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هم نام پیامبر است.174

ب) نسب حضرت مهدی علیه السلام 175

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از نسل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم175

تأملی در تفاوت کنیه، لقب وصفت178

کنیه‌های امام دوازدهم علیه السلام179

شمایل حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 188

صفات امام مهدی علیه السلام 189

6.پناه و یاور مهدی باوران199

خصائص حضرت مهدی در ادعیه و زیارات200

مقامات معنوی و شئون امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف202

سخنی در وجه تفکیک شئو ن از صفات212

شئون امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات213

حضور و غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات220

اول: غیبت در ادعیه و زیارات220

الف) مفهوم غیبت220

ب) حکمت غیبت: امتحان مردم221

ج)مدت غیبت: طولانی221

د) وظیفه منتظر در زمان غیبت222

توصیف دوران غیبت: زمان شدت دشمنی و فتنه223

دوم: عصر ظهور امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از منظر ادعیه و زیارات224

وقت ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از منظر ادعیه و زیارات228

انتخاب و انتصاب الهی حضرت مهدی علیه السلام در ادعیه و زیارات229

نتیجه گیری231

فصل چهارم:233

سیمای عمل کردی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 233

مقدمه234

اول: آثار تکوینی و سیمای عمل کردی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف دردوران غیبت234

دوم: آثار تشریعی سیمای عمل کردی امام دوازدهم علیه السلام در عصرظهور239

الف) آثار مشترک نسبت به مؤمنان ومشرکان239

ب) آثار مختص نسبت به مؤمنان241

سیاست‌های مهدوی در عصر ظهور242

اول: سیاست‌های سیاسی ـ اجتماعی242

سیاستهای دولت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 244

الف) اظهار دین244

ب) عزت اسلام، ذلت نفاق245

ج) جمع بین امتها246

دوم: سیاست‌های اخلاقی ـ فرهنگی256

سوم: سیاست‌های قضایی262

ج) آثار مختص نسبت به مشرکان265

نتیجه گیری270

نتیجه گیری وجمع بندی نوشتار271

اول: سیمای وجودی273

دوم: سیمای عمل کردی274

سخن آخر275

منابع277

پیشگفتار

ادعیه و زیارات متعددی درمورد آموزه امامت و مهدویت در معارف اهل بیت علیهم السلام وارد شده است که این پژوهش به بررسی ابعاد شخصیت وشئون حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات می‌پردازد. دراین پژوهش پی می‌بریم، ادعیه و زیارات در اندیشه اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارند و اهتمام به آنها همواره مورد توصیه وتأکید اهل بیت علیهم السلام به ویژه امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده است. توجه وتوسل به آنها موجب گسترش معرفت شده، به برقراری ارتباط بهتر با آموزه مهدویت در عصر غیبت وتسریع در امر ظهور می انجامد.

منابع ادعیه و  زیارات، جوامع معتبر روایی است که توسط بزرگانی چون کلینی، شیخ طوسی و … تدوین وتنظیم  شده‌اند و امکان طبقه بندی آنها در این پژوهش فراهم آمده، اعتبار اسناد واستحکام متون متقن آنها به صورت اجمالی احراز گردیده است.

مضمون ادعیه و زیارات مهدوی به تبیین سیمای وجودی وعملکردی امام دوازدهم علیه السلام می‌پردازد و به جهت ترسیم شخصیت و بیان حالات وویژگی‌های شخصی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، نام، کنیه ها، القاب، صفات، خصایص و مقامات معنوی و شئون امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات مورد توجه قرار گرفته است. حضور وغیبت وانتخاب وانتصاب الهی حضرت مهدی علیه السلام نیز در آنها ملاحظه می‌شود. موضوع دیگر، کارکرد امام دوازدهم علیه السلام است که با مرور ادعیه وزیارت ثابت شده

و بقاء هستی به عنوان اثر تکوینی، از جمله آثار و فواید امام غایب به اثبات می‌رسد.

تحقق کامل اهداف نظام آفرینش ورشد وسعادت جامعه از دستاورهای حکومت مهدوی تلقی می‌گردد.  همچنین در می‌یابیم تشکیل حکومت جهانی با اجرای سیاستهای مهدوی برای برپانمودن عدل وداد واحیای کتاب وسنت در دوران ظهور نسبت به اهل ایمان از جمله اقدامات امام عصر علیه السلامبه شمار می‌آید. نسبت به اهل باطل، مبارزه با ظلم وستم وانتقام، به عنوان بخشی دیگر از عملکرد امام علیه السلام در عصر ظهور، شناخته شده وبه اثبات رسیده است.

مقدمه

الف) موضوع نوشتار

موضوع این پژوهش بررسی ابعاد و شئون حضرت مهدی علیه السلام در ادعیه و زیارات است. ودر آنها به سیمای وجودی امام دوازدهم علیه السلام شامل ویژگیهای شخصی؛ همانند: نام، نسب، لقب، کنیه، صفت وشأن و ویژگیهای نوعی آن حضرت و همانند سیمای عمل کردی امام عصر علیه السلام از جمله آثار وفواید وکار کرد امام علیه السلام در عصر غیبت وظهور می‌پردازد که در احادیث متعددی از اهل بیت علیهم السلام مورد اهتمام قرار گرفته است.

ب) اهمیت ادعیه وزیارات مهدوی

مسئله مهدویت از مسائل اساسی و بنیادی دنیای اسلام است وشناخت آن امام همام در اندیشه اسلامی جدا کننده حق از باطل است. لکن در مسیر کسب معرفت و شناخت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف مشکلاتی قرار گرفته است که مانع از دیدگاه شفاف وروشن به این آموزه گردیده است؛ چرا که دوران حضور اهل بیت علیهم السلام با چالشهای متعددی از طرف مهدی‌ستیزان روبه‌رو بوده است.

بنای سیاست دولت عباسی، در امتداد اندیشه شوم اموی، مبنی بر قطع رابطه امام علیه السلام با مردم، موجب افزایش شک و شبهه نسبت به مهدویت شده است؛ از این رو مسأله امامت؛ به ویژه مهدویت با محدودیت‌های مختلفی رو به روگردید. به همین جهت، امامیه برای حفظ مواضع خود و صیانت از میراث مهدویت، ناگزیر به اتخاذ راهکارهای معرفت شناختی؛ مانند دعا و زیارت شدند. امتیاز این روش به رغم تفاوت ساختار دعا وزیارت با آیات وروایات، بیان غیر مستقیم معارف شیعی است؛ به خصوص که ترکیب ادبیاتی مناجات گونه آنها، کمتر موجب جلب توجه دشمنان اسلام؛ به خصوص مهدی ستیزان بوده است.

این نوشتار به بیان ابعاد و شئون شخصیتی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و

زیارات مهدوی خواهد پرداخت. چراکه ادعیه و زیارات، یکی از پربارترین منابع مهدویت به شمار می‌آیند و واکاوی آنها معرفت قابل توجهی نسبت به حضرت مهدی علیه السلام ایجاد می‌کند و معارف مهدوی زیادی نیز در آنها وجود داردکه ضمن آنها امکان پالایش و پیرایش برخی خرافات واسرائیلیات در حوزه مهدویت در سایه دعا وزیارت پدید می‌آید وتصویر روشنی در پاره‌ای از مبهمات موضوع مهدویت ترسیم می‌گردد.

علاوه بر این در عصر غیبت کبری، چگونگی ارتباط با آن امام همام7 در ادعیه و زیارات، مشخص خواهد شد و شیعیان و شیفتگان حضرت مهدی علیه السلام با تمسک به دعا و زیارت، با این آموزه ارتباط شایسته‌ای بر قرارنموده، از طوفان حوادث آخر الزمان و مدعیان دروغین در امان خواهند بود.

ج) پیشینه مهدویت در ادعیه وزیارات

تاریخچه بحث از ابعاد و شئون حضرت مهدی علیه السلام در شروح ادعیه و زیارات که به صورت پراکنده و غیرجامع تألیف یا تحریر شده‌اند، به سال (1300 هـ. ق) برمی‌گردد. مرحوم سید جعفر بن ابی اسحاق علوی دارابی بروجردی کشفی (متوفی 1376 ق) شرح گسترده‌ای بر دعای رجبیه با عنوان « سنابرق فی شرح البارق من الشرق» نوشته است که هم اکنون نسخه خطی آن در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.

تفاوت این پژوهش با پژوهشهای گذشته، در نگرش کلی آن به مجموع ادعیه و زیارات مهدوی به جهت ترسیم تصویری مناسب از سیمای وجودی وعملکردی حضرت مهدی علیه السلام است. به همین جهت شرح دعا یا زیارت خاصی مورد توجه قرار نگرفته است؛ چرا که این نوشتار در مقام بیان اهتمام به ادعیه وزیارات مهدوی در اندیشه اسلامی است ودر آن تلاش می‌شود تا ضمن بررسی سیر تطور و طبقه بندی آنها، به ساختار معرفت شناختی آنها در مهدویت دست یابد وروش انتقال معارف مهدویت در آنها را انتظام بخشد.

فصل اول: کلیات و مفاهیم

اشاره

مقدمه

دعا و زیارت در بین سایر منابع مهدوی، معارف بسیاری را در بر گرفته‌اند وقابلیت‌های فراوانی در آنها برای حل مشکلات وجود دارد؛ در سایه آنها می توان ضمن ارتباط با خدا، به شناخت بیشتری از آموزه امامت ومهدویت دست یافت وبه ادعیه و زیارات به عنوان پناه مهدی باوران در عصر غیبت تمسک وتوسل نمود.

مفهوم لغوی دعا وزیارت

دعا از ماده « دعو» به این معنی آمده است: «الرغبة الی الله تعالی فیما عنده من الخیر و الابتهال الیه بالسؤال»؛⁽¹⁾دعا درخواست متواضعانه از خداوند متعال برای رسیدن به خیر و نیکی است.

طبق این تعریف، دعا در لغت به معنی خواندن، فراخوان و دعوت است.

«زیارت» نیز از ماده «زأر» به معنی «صوت الاسد» فی صدره و از ماده «زور» به معنی «زعیم القوم» بوده و از ماده «زیر» به معنی «الدن و الحب» آمده است و در فارسی به معنی دیدار و زیارت اهل قبور است.⁽¹⁾

تعریف اصطلاحی دعا و زیارت

مرحوم ابن فهد حلی در تعریف دعا فرموده است: «... طلب الادنی للفعل من الاعلی علی جهة الخضوع و الاستکانة؛⁽²⁾دعا درخواست نیازاز مقام عالی در حال خشوع وخضوع است.

به هر روی بررسی آیات و روایات نشان می‌دهد: دعا و زیارت، دانشی هماهنگ با آیات و روایات، به جهت انتقال معارف اهل بیت علیهم السلام وارتباط با خدا، می‌باشد.

جایگاه و آثار دعا و زیارت در اندیشه اسلامی

اشاره

در این مبحث به نقش و جایگاه دعا و زیارت و نیز آثار آن در زندگی و اندیشه انسان پرداخته می‌شود.

دعا، بهترین عبادت

ارتباط با خداوند متعال به راهی وثیق و مطمئن وکیفیتی مطلوب نیاز دارد؛ ادعیه و زیارات مسیری هموار برای ارتباط با خدا به شمار

می‌آیند.به جهت اشاره به این مطلب در پاسخ امام صادق علیه السلام به سؤال زراره از تفسیرآیه شریفه: «ان الذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنم داخرین»⁽¹⁾آمده است: «هو الدعا و افضل العبادة الدعاء، قلت: إن ابراهیم لأواه حلیم، قال: ألأواه هو الدعاء»⁽²⁾امام علیه السلام طبق آیه شریفه، کسانی را که کبر ورزیده و از عبادت الهی روی گردان می‌شوند گرفتار عذاب جهنم شمرده و مراد از این عبادت الهی را دعا می‌دانند و این بدان معنی است که ادعیه در سایر اعمال عبادی از بهترین و پرفضیلت‌ترین آنها هستند.

در فرازی دیگر شاخصی از امتیازات حضرت ابراهیم 7را برای زراره بیان می‌کند و «اوّاه» بودن آن پیامبر خدا را به «الدَّعّاء» یعنی بسیار دعا کننده تفسیر می‌کند و ذهنیت زراره را نسبت به «الأواه» که معنی گریه و بکاء را از آن برداشت می‌نموده است، اصلاح می‌نماید وانس والفت حضرت ابراهیم با دعا را خاطر نشان می‌سازد.

سدیر نیز از امام باقر علیه السلام درباره افضل عبادات سؤال می‌کند و امام علیه السلام می‌فرماید:

«ما من شی افضل عندالله عزوجل من ان یسأل و یطلب مما عنده و ما احد ابغض الی الله عزوجل لمن یستکبر عن عبادته و لایسال ماعنده»؛⁽³⁾هیچ چیزی نزد خداوند تبارک و تعالی با

فضیلت‌تر از درخواست آنچه نزد اوست، نمی‌باشد و مبغوض ترین کس نزد خدا کسی است که کبرورزی کند و خداوند متعال را عبادت نکند و آنچه نزد اوست را طلب نکند.

طبق این روایت، ویژگی خاصی در ادعیه نهفته است که آنها را از سایر عبادات متمایز ساخته و در صدر قرار می‌دهد و آن ایجاد روحیه انقیاد پذیری و اطاعت پذیری حق تعالی است که انسان را به تکاپو و تلاش برای کسب رضایت خداوند متعال سوق می‌دهد؛ در نتیجه دعا از افضل عبادات است. در روایت؛ آمده است معاویة بن عمار در مورد فضیلت دعا وتلاوت قرآن به امام صادق علیه السلام می‌گوید:

رجلان دخلا المسجد جمیعا افتتحا الصلاة فی ساعة واحدة فتلا هذا من القرآن و کانت تلاوته اکثر من دعائه و دعا هذا و کان دعائه اکثر من تلاوته ثم انصرفا فی ساعة واحدة، ایهما افضل؟ قال: کل فیه فضل؛ کل حسن. قال: قلت انی قد علمت أن کلاً حسن و ان کلاً فیه فضل، قال. فقال: الدعا افضل اما سمعت قول الله «ادعونی استجب لکم انّ الذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنم داخرین»⁽¹⁾هی والله افضل، هی والله افضل، هی والله افضل، الیس هی العبادة الیست اشد، هی والله اشد، هی والله اشد، هی و الله اشد؛⁽²⁾دونفر همزمان وارد مسجد گشته، مشغول نمازشدند، سپس یکی از آنها به قرائت قرآن ودیگری به دعا مشغول شده عمل کدام یک از آنها بهتر است؟ امام

صادق علیه السلام فرمود: هریک فضیلتی دارد وهر دو نفر نیکو عمل نموده اند. معاویةبن عمار می گوید: می دانم عمل هریک به نیکی بوده ودارای فضیلتی است، کدام عمل فضیلت بیشتری دارد؟ حضرت صادق علیه السلام در پاسخ او فرمودند: دعا کردن از قرائت قرآن افضل است. آیا سخن خداوند متعال را نشنیده ای که می فرماید: به یقین کسی که از عبادت من تکبر می ورزد به زودی با ذلّت وارد دوزخ می شود. سپس حضرت سه مرتبه فرمودند: به خدا قسم دعا بهتر است.

 طبق این حدیث، امام صادق علیه السلام در مورد فضیلت دعا نسبت به تلاوت قرآن در مسجد به معاویةبن عمار تأکید می‌کند و دعا را بر خواندن قرآن ترجیح می‌دهد. بنابر این دعا فضیلت بیشتری نسبت به سایر اعمال عبادی دارد. و می‌توان گفت به مثابه عبادت خداوند متعال تلقّی می شود.

آثار دعا  

الف) خاستگاه ارزشها

ادعیه و زیارات، آثار و برکات زیادی دارند و موجب حرکت جامعه به سوی ارزشها ونشانه رفتن خوبیهاست؛ در مورد این آثار ارزنده وچشم‌گیر در روایات از امام صادق علیه السلامآمده است:

یا میسر ادع و لاتقل ان الامر قد فرغ منه، ان عندالله منزلة لاتنال الا بمسألة و لو ان عبداً سد فاه و لم یسأل لم یعط شیئا، فسل تعط یا میسر انه لیس من باب یقرع الا یوشک ان یفتح لصاحبه؛⁽¹⁾ای میسر:

دعا کن و نگو کار از کار گذشته و آنچه باید بشود صورت می‌گیرد؛ چرا که نزد خداوند تعالی جایگاهی وجود دارد که تا سؤال و مسألت نکنی به این رتبه و مقام نمی‌رسی و اگر بنده خدا لب فرو بندد و از خداوند متعال درخواستی نداشته باشد چیزی به او عطا نمی‌شود! پس از خدا بخواه تا او هم به تو عنایت فرماید. دعا موجب عطایای الهی برای بندگان خواهد شد.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام به جهت اشاره به این مطلب آمده است:

ما ابرز عبد یده الی الله العزیز الجبار الا استحیا الله عز اسمه ان یردها صفراً حتی یجعل فیها من فضل رحمته ما یشاء...؛⁽¹⁾هنگامی که بنده خدا حاجت خویش را نزد خداوند ابراز نماید پروردگار عالم حیا می‌کند او را دست خالی رد کند.

در حدیث دیگری آمده است: «من لم یسال الله عزوجل من فضله افتقر؛⁽²⁾انسانی که از فضل خداوند تعالی درخواستی نداشته باشد فقیر می‌شود.»

 مرور روایات نشان می‌دهد، دعا انسان را به خدا نزدیک می‌کند و خلاء موجود بین ما و خداوند تعالی را پوشش می‌دهد؛ چرا که آنچه امکان ارتباط با خدا را مهیا می‌سازد دعاست.

در روایتی دیگر از امام صادق علیه السلام آمده است: اوحی الله عزوجل الی

آدم علیه السلام... و اما التی بینی و بینک فعلیک الدعاء و علیّ الاجابة؛⁽¹⁾خدا به حضرت آدم می‌فرماید: آنچه بین من و توست دعاست که تو در خواست می‌کنی و من اجابتش را به عهده می‌گیرم.

دعا موجب ارتباط با خداست و رابطه انسان با خدا را سامان می‌دهد؛ امام صادق علیه السلام در تأیید این مطلب می‌فرماید:

علیکم بالدعاء فانکم لاتقربون بمثله و لاتترکوا صغیرة لصغرها ان تدعوا بها ان صاحب الصغار هو صاحب الکبار؛⁽²⁾دعا کنید که هیچ چیزی مثل دعا شما را به خدا نزدیک نمی‌کند و خواسته‌های کوچک خود را به خاطر کوچک بودن آنها ترک نکنید که صاحب درخواستهای کوچک، همان کسی است که در خواست‌های بزرگ دارد.

به همین لحاظ دعا مقر‌بیّت بیشتری نسبت به سایر اعمال عبادی، نزد خداوند متعال ایجاد می‌کند و موجب افزایش ظرفیت انسان می‌شود؛ چرا که در روایت اشاره شده است: «ان صاحب الصغار هو صاحب الکبار». دعا به رشد وتعالی جامعه می‌انجامد؛ زیرا از همین موارد جزئی که حکم تار و پود یک رشته عظیم را دارند، رابطه جامعه با خدا قوت می‌گیرد وانسان مورد محبت خداوند متعال قرار می‌گیرد. در حدیثی از امام صادق علیه السلام از قول امیرالمؤمنین علیه السلام به جهت اشاره به این مطلب چنین آمده است: «احب الاعمال الی الله عزوجل فی الارض

الدعاء؛⁽¹⁾محبوب ترین اعمال نزد خدا در زمین دعاست.» دعا انسان را در حصر بندگی محض خداوند متعال قرار می‌دهد و در مسیر عبودیت حضرت حق به حرکت در می‌آورد و تا رسیدن به مقصد همراهی می‌نماید؛ از این رو امام صادق علیه السلام فرموده است: «من اعطی الدعاء اعطی الاجابة؛⁽²⁾هر که توفیق دعا به او عطا شود اجابت پروردگار عالم هم به او عطا شده است.»

 دعا از منظر اهل بیت علیهم السلام رابط انسان با خداست؛ در قران کریم آمده است: «ادعونی استجب لکم»؛⁽³⁾دعا رضایت الهی را به دنبال دارد و بستر رحمت الهی را ایجاد می‌کند، از این رو امام صادق علیه السلام می‌فرماید: « الدعاء کهف الاجابة کما ان السحاب کهف المطر»⁽⁴⁾همان گونه که ابر، زمینه بارش باران است، دعا، زمینه ایجاد ارتباط و اجابت الهی است؛ چرا که حلقه وصل جامعه با خداست و قابلیت قابل جهت برقراری پیوند با خدا را فراهم می‌آورد؛ زیرا ادعیه و زیارات از جمله میراث حدیثی آل محمد علیهم السلام هستند و این به آن معنی است که همان گونه که میراث حدیثی در قالب گونه‌های خبری حاوی مصالح و مفاسدی است که خواست خدای تعالی را برای جامعه مطرح می‌کنند و به تفسیر و تبیین قرآن کریم می‌پردازند، ادعیه و زیارات نیز با همین خصوصیت

بیان معارف اهل بیت علیهم السلام را عهده دار شده‌اند؛ به خصوص که در ادبیات مناجات گونه آنها، در آن فضای تیرة مهدی‌ستیز، امکان درج معارف مهدوی واسرار آل محمد علیهم السلام وجود داشته است و دوره‌ای فشرده اما بسیار غنی از معارف به ویژه مباحث کلامی شیعه امامیه در آنها جای گرفته است.

ارزش وجایگاه دعا تا آنجا پیش می‌رود که خداوند متعال آن را برای خویش قرار داده است؛ امام هفتم7 در این باره می‌فرماید: «علیکم بالدعا فان الدعاء لله و الطلب الی الله؛⁽¹⁾دعا کنید که دعا برای خداست و طلبیدن از او رواست.»

 انس والفت با دعا، مدیریت انسان را به خدا سپرده، حسن عاقبت را برای او قرار می‌دهد.

امام باقر علیه السلام نیز می‌فرماید: «فلا تمل الدعاء فانه من الله عزوجل بمکان؛⁽²⁾نسبت به دعا ملول نباشید که نزد خداوند متعال جایگاهی دارد.»

بنابر این دعا می‌تواند جامعه را به سوی ارزشها سوق دهد ورابطه انسان با خداوند متعال وتقرب به او را فراهم آورد و راهبرد جامعه در رسیدن به آرمانها قرار گیرد؛ به ویژه ادعیه وزیارات مهدوی که راهکار مناسبی برای توجه به آموزه مهدویت به شمار می‌آیند. در همین فصل ضمن بحث از دعا و زیارت در عصر غیبت، به آثار دعا برای امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره بیشتری خواهد شد.

ب) دفع بلا و قضا

انسان همواره تمام نیروهای خود را به کار گرفته است تا بتواند در سایه آنها حوایج خود را برطرف نماید و در این زمینه پیشرفت هایی نیز داشته است که گاه شکوه و عظمت آن، چشم را خیره می‌کند! لکن در عرصه‌های زیادی؛ از جمله معنویت، مسائل روحی، روانی عاطفی، تحمل مشکلات و مصائب ناشی از عوامل طبیعی و مصنوعی و… با خلاءهای جدی مواجه است که تاکنون توانایی پاسخ گویی به آنها را نداشته است. تجربه هم نشان می‌دهد این کمبودها با گرایش به مادیات نه تنها جبران نمی‌شود؛ بلکه در مواردی توسعه یافته و به اندازه‌ای می‌رسد که طالب آن گرفتار یأس و ناامیدی می‌شود ولکن این تنها گزینه انتخاب نیست؛ چرا که از دیدگاه اسلام، دعا و زیارت کلید رحمت الهی است ومشکلات را که مانند رشته طنابی به هم پیچیده گشته‌اند، از هم وا می‌تابد و آنها را بر طرف می‌نماید. به جهت اشاره به این مطلب در روایتی از امام کاظم علیه السلام آمده است:

حماد بن عثمان قال: سمعته (موسی بن جعفر علیه السلام ) یقول: «ان الدعاء یرد القضا، ینقضه کما ینقض السلک و قد ابرم ابراماً؛⁽¹⁾دعا قضای خداوند متعال را از بین می‌برد؛ مانند رشته طناب به هم پیچیده که از هم وا می‌تابد.»

 در حدیث دیگری امام صادق علیه السلام می‌فرماید: « ان الدعاء یرد القضا و قد نزل من السماء و قد ابرم ابراماً؛⁽²⁾دعا قضای الهی را برطرف می‌کند، هر

چند از آسمان نازل شده و مسلم باشد.»

در حدیث دیگر از حضرت اباالحسن(موسی بن جعفر) علیه السلام آمده است:  

ان الدعاء یرد ما قد قدّر و ما لم یقدَّر. قلت: و ما قد قدّر عرفته، فما لم یقدَّر؟ قال: حتی لایکون؛⁽¹⁾دعا آنچه را مقدر شده و مقدر نشده است را رد می‌کند. راوی از امام هفتم سؤال می‌کند دعا چگونه آنچه را مقدر نشده است رد می‌کند؟ امام به او فرمود: به گونه‌ای که تقدیری که بنا بود برای انسان مقدر شود با دعاء رقم نمی‌خورد و تقدیر منفی صورت نمی‌گیرد.

دعا تقدیر را تغییر می‌دهد و رحمت واسعه الهی را جلب می‌کند. امام سجاد علیه السلام با بیانی دیگر می‌فرماید: « الدعاء یدفع البلاء النازل و مالم ینزل؛⁽²⁾دعا بلای نازل شده وبلای غیر نازل را دفع می‌کند.» به این معنی که دعا مانع از نزول بلا می‌شود

امام سجاد علیه السلام نیز به جهت اشاره به این مطلب می‌فرمایند: « قال علی بن الحسین: ان الدعاء و البلا لیترافقان الی یوم القیامه ان الدعاء لیرد البلاء و قد ابرم ابراماً»؛ ⁽³⁾طبق این حدیث دعا انسان را در مقابل بلاها  تا قیامت بیمه می‌کند و از عذاب الهی ایمن می‌دارد.

در حدیث دیگر امام باقر علیه السلام در حالی که به جهت دفع استبعاد

مطلب، انگشتانش را به هم می‌فشارد، خطاب به زراره از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمایند: «الا ادلک علی شی لم یستثن فیه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم؟ قلت: بلی. قال: الدعاء یرد القضا بعد ما ابرم ابراماً؛⁽¹⁾پیامبر به اصحاب فرمودند آیا شما را به مطلبی راهنمایی کنم که هیچ استشنایی در آن وجود ندارد؟ اصحاب پیامبر گفتند آری. پیامبر فرمود: دعا، قضا و قدر الهی را تغییر می‌دهد، هر چند محکم و قطعی شده باشد».

طبق بیان امام باقر علیه السلام که از اخبار غیبی خبر دارد و احوالات پیامبر عظیم الشان صلی الله علیه و آله و سلم را نیک می‌داند، دعا بدون استثناء مشکل‌گشا است وموجب تغییر تقدیر است؛ لذا اگر کسی توفیق دعا پیدا کند در هر برهه‌ای از زمان که باشد و مستحق هرگونه قضاء الهی که قرار گرفته باشد، قادر به خلاصی از قضاء خداوند متعال خواهد بود و می‌تواند با دعا سرنوشت دیگری برای خود اختیار کند و فرجامی نیک را از آن خود سازد.

در روایت دیگری از امام صادق علیه السلام آمده است:

 الدعاء یرد القضاء بعد ما ابرم ابراماً فاکثر من الدعاء فانه مفتاح کل رحمة و نجاح کل حاجة و لاینال ماعند الله عزوجل الا بالدعاء و انه لیس باب یکثر قرعه الا یوشک ان یفتح لصاحبه؛⁽²⁾طبق این روایت، دعا قضاء خداوند متعال را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ هر چند قطعی شده باشد؛ چرا که کلید رحمت

الهی است و هر نیازمندی که در عرصه‌های مختلف، گرفتار کمبودهای مادی و به ویژه معنوی باشد، با دعا بر مشکلات خویش غلبه کرده و پیروز خواهد شد و گشایش امرش را تجربه می‌نماید ودعا تنها دری است که به روی هر که آن را بکوبد باز می‌شود.

دعا حلّال مشکلاتی است که علم و صنعت و تکنولوژی در برابر آنها رنگ باخته است و آلام و دردهای ناشی از آن را که تاکنون بر بشریت تاخته است را تسکین می‌دهد و امراض گوناگون را شفا می‌بخشد. بنابر این شایسته است به دعا بیش از پیش توجه شود، به همین لحاظ امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «علیک بالدعاء فانه شفاء من کل داء»؛⁽¹⁾دعا شفای هر دردی است.

بنا بر این، دعا جایگاهی بلند و بس رفیع نزد خداوند متعال دارد و راهکاری مناسب و مجرّب برای حل مشکلات جامعه به شمار می‌آید و به همین جهت انس والفت با آن همواره مورد توصیه و تأکید اهل‌بیت علیهم السلام بوده است.

اهتمام به دعا در سنت و سیره ائمه علیهم السلام

ادعیه و زیارات نزد اهل بیت علیهم السلام از اهمیّت ویژه‌ای برخوردار بوده، نمود آنها در منش و روش و سیره عملی ایشان موجود است؛ به خصوص وقتی پای مشکلات به میان می‌آید و بناست مسائل اساسی

دنیای اسلام در آن فضای سیاسی نابه‌هنجار و جوّ نامساعد مطرح شود. نمونه‌های زیادی از این اهتمام در منابع تاریخی و روایی مشهود است؛ از جمله شخصیت گرانقدر و عظیم الشأن پیامبر اسلام6 در هنگام انتصاب حضرت امیر المؤمنین علیه السلام به ولایت در حماسه غدیر که در شکوه و عظمت با نبوت برابری می‌کند، در فرازهای متعددی از خطبه غدیریه با دعایی مانند « اللهم وال من والاه»⁽¹⁾دنیای اسلام را در متن واقعه قرار می‌دهند.

حضرت علی علیه السلام نیز چنان در سیره عملی نسبت به دعا مأنوس است که امام صادق علیه السلام در این رابطه می‌فرماید: «و کان امیر المؤمنین رجلا دَعّاء»؛⁽²⁾حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بسیار اهل دعا بود.

مطلب قابل توجه این است که حضرت علی علیه السلام به جهت تشریفات امامت ویا به خاطر ناچاری و محرومیت از موقعیت خویش، دعا را به عنوان سیره خویش گزینش ننموده است؛ بلکه عنایت خاصی به ادعیه در نظر ایشان بوده است که انس و الفت با آن به اندازه‌ای رسیده است که امام صادق علیه السلام از آن به عنوان سیره حضرتش یاد می­کند.

صدور ادعیه ازحضرت زهرا و امام حسن مجتبی و امام حسین علیهم السلام  به مناسبتهای مختلف؛ از قبیل دعای عرفه سید الشهدا علیه السلام در عرفات، حکایت از اهتمام ایشان به ادعیه و زیارات دارد.⁽³⁾صحیفه سجادیه از

امام سجاد علیه السلام به زبور آل محمد شهرت دارد و به عنوان میراث حدیثی آن بزرگوار در بین ادعیه به شمار می‌آید. امام باقر و امام صادق علیهما السلام نیز برگ زرین دیگری که تحت عنوان صحیفه صادقیه جمع آوری شده است، به سیره اهل بیت علیهم السلام در دعا افزودند.

یونس ابن عبدالرحمن نسبت به سیره امام هشتم علیه السلام روایت می‌کند: «انه کان یأمر بالدعاء للحجّة7»؛⁽¹⁾حضرت رضا امر می‌کرد که برای حضرت مهدی علیه السلام دعا کنند.

کاوش در سیره اهل بیت علیهم السلام ومشاهده صدور ادعیه و زیارات فراوان مهدوی از ائمه علیهم السلام حاکی از اهتمام به اهل بیت علیهم السلام به ادعیه و زیارات است؛ چراکه دعا علاوه بر ایجاد پیوند بین انسان و خدا و تحقق عرفان حقیقی، موجب پرورش انتظار و جهت بخشی به منتظران می‌شود و نیز در مقابل مدعیان دروغین و دشمنان حق و حقیقت که همواره با ایجاد چالش و وسوسه و شیطنت، خواهان گسست این حلقه وصل هستند، به عنوان سلاحی کاربردی جهت تجهیز در میدان جهاد اکبر نمایان می‌شود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به جهت اشاره به این مطلب می‌فرماید:

الا ادلکم علی سلاح ینجیکم من اعدائکم و یدرّ ارزاقکم؟ قالوا: بلی، قال: تدعون ربکم باللیل و النهار فان سلاح المؤمن الدعاء؛⁽¹⁾آیا مایلید شما را به سلاحی راهنمایی کنم که از دشمنانتان نجات دهد و روزی شما را بیفزاید؟ اصحاب عرضه داشتند: بله! پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: شب وروز دعا کنید که سلاح مؤمن دعاست.

طبق این روایت دعا راهکاری برای مقابله با دشمنان از طرف پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شناخته شده است؛ بینش پیامبر به این سلاح در میدانی است که ادوات نظامی جواب‌گوی آن نمی‌باشد و آن میدان جهاد اکبر است که دشمنانی تنومند و ابرقدرت‌های ددمنشی چون هوای نفس و شیطان با وسوسه‌های آن چنانی؛ در آن مبارز می‌طلبند وشکست در مقابل آنها قطع رابطه با خداست که می‌تواند گرفتار آن را تا سر حد قنوط و یأس و ناامیدی بکشاند و انسان را از کنار چشمه زلال حیات به کنار سراب تفتیده ممات ببرد.

بنا بر این حفظ ارتباطی که هزاران دشمن کینه توز در پی قطع آن هستند، نیاز به سلاحی دارد که جنس آن از فولاد آب دیده نیست؛ بلکه ماهیتی دارد که مرهم زخم‌های کهنه کینه است و چسبندگی آن، قلوب از هم پاشیده را در کنار هم جمع می‌کند و حرارت و سوز و گداز آن، زنگار غفلت را می‌زداید و سرمای آن، آتش فتنه و کینه و شهوت را خاموش می‌کند.

درحدیثی به روایت امام صادق علیه السلام از امیر مؤمنان7 برای اشاره به این مطلب آمده است: « الدعاء تُرس المؤمن؛⁽¹⁾دعا سپر مؤمن است.» دعا سلاحی است که انبیاء و اولیاء الهی را در اهداف ایشان یاری نموده است. امام رضا علیه السلام نیز دراین باره می‌فرماید: « علیکم بسلاح الانبیاء. فقیل؛ و ما سلاح الانبیاء ؟ قال: الدعاء؛⁽²⁾بر شما باد به سلاح انبیاء؛ از حضرتش سؤال شد سلاح انبیاء چیست؟ فرمودند: دعاست!»

انبیاء علیه السلام با توسل وتوجه به دعا به درگاه الهی بر همه مسائل فائق می‌آمدند و پیروزی نهایی را از آن خود ساختند.دعا راهبردی است که سیر تحول جوامع را به همراه داشته است و با عنایت انبیاء الهی به آن، در طول تاریخ، قلب افراد بسیار زیادی را تسخیر کرده، محبت و مودت الهی را در آن جای داده است؛ امام صادق علیه السلامنیز نسبت به کارکرد گرایی دعا می‌فرماید: «الدعاء انفذ من السنان الحدید ؛⁽³⁾دعا از سر نیزه آهنین، نفوذ بیشتری دارد.» دعا در اعماق وجود انسان اثر می‌گذارد؛ امّا سنان فقط در پوست و گوشت انسان کارگر می‌افتد و بدیهی است که آثار دعا را ندارد.

دعا آثار و برکاتی دارد که می‌تواند هسته مرکزی ارتباط با خدا و اساس دین قرار گیرد؛ به جهت اشاره به این مطلب در حدیثی نبوی از امام صادق علیه السلام آمده است: « قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: الدعاء سلاح المؤمن و عمود

الدین و نور السماوات و الارض؛ ⁽¹⁾دعا سلاح مؤمن و ستون دین و نور آسمانها و زمین است.»

در روایتی دیگر از امیر المؤمنین علیه السلام آمده است:

الدعاء مفاتیح النجاح و مقالید الفلاح و خیر الدعاء ما صدر عن صدر نقی و قلب تقی و فی المناجاة سبب النجاة و بالاخلاص یکون الخلاص فاذا اشتد الفزع فإلی الله المفزع؛⁽²⁾دعا رمز پیروزی و کلید رستگاری است و چه نیکوست دعایی که از سینه‌ای صاف و قلبی پاک صادر شود. در مناجات سبب نجات وجود دارد و اخلاص، خلاصی از مشکلات است، پس اگر مشکلات شدت گرفت باید به خداوند متعال پناه برد.

 بنا براین دعا رمز پیروزی و کلید رستگاری ورمز تسریع ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است؛ به ویژه دعایی که از سینه‌ای صاف و قلبی پاک برای فرج حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف زمزمه شود. از این رو در این قسمت از پژوهش کار کرد متون ادعیه مورد توجه قرار می‌گیرد.

تحلیل نقش ادعیه و زیارات وتأثیر سیاسی اجتماعی متون

الف) راهبرد فرهنگی برای انتقال معارف اهل بیت علیهم السلام

اهل بیت علیهم السلام بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ورخداد واقعه عاشورا با تدبیری ژرف و نگرشی دقیق در اقدامی عمیق، راهبردی فرهنگی را در قالب

ادعیه و زیارات برای بیداری جامعه پیش گرفتند و با تنظیم برنامه‌ای فرهنگی و تربیتی به صورت غیر مستقیم، بدون آنکه موجب حساسیت حکومت گردد، دعا وزیارت را در پیش گرفتند. از جمله حضرت زهرا علیها السلام در زیارت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با گریه‌های پرشور و اشک‌های فراوان و با سوز و گدازی که حکایت از عظمت فاجعه و عمق مصیبتی بزرگ و دلخراش می‌نمود، با استفاده از ادعیه و زیارات، موضع خویش را درمقابل انحطاط اخلاقی امت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اعلام می‌نمودند.

حضرت امیر علیه السلام نیز با مناجات خویش در نخلستان‌های کوفه از مصاحبت وهمراهی امت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم کناره گرفته، با سوز و گدازی عارفانه و حکیمانه، نقاب از چهره بنی امیه بر می‌دارد و زنگار غفلت از قلوب مردم می‌زداید و چشم امت را بر حقایق می‌گشاید. امام حسن و امام حسین علیهما السلام چون پدر مظلوم خویش با همین روش به حیات اسلام استمرار می‌بخشند.

امام سجاد علیه السلام پس از واقعه جانسوز عاشورا و شهادت سید الشهدا علیه السلام در وقتی که می‌رفت تا خورشید اسلام غروب کند و دین مبین اسلام برای همیشه حتی در مکه و مدینه فراموش شود باتمسک به دعا، درحرکتی حکیمانه و بسیار زیرکانه، ضمن موعظه و نصیحت، اقدام به کادر سازی می‌نماید. این نحوه جهت دهی به جامعه اسلامی در حدی گسترده و عمیق است که بستر گرایش مجدّد به امامت و پذیرش ولایت را فراهم آورد ودوست و دشمن را تحت تأثیر قرار داده

است؛ چرا که این تنها گزینه‌ای بود که در آن دوران تاریک، حضرتش آن را پیش روی خود می‌دید و بحران معنویت را با آن روش پشت سر نهاد و توانست جامعه از هم پاشیده و متفرق اسلام را بار دیگر گرد هم آورده، باز سازی نماید.

امام صادق علیه السلام نیز با بیان ادعیه‌ای در خصوص دوران غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، تفکر شیعه در امامت و مهدویت را ساماندهی می‌کند؛ در ادامه این حرکت، امام هادی علیه السلام به جهت امام شناسی وکادر سازی و جهت‌بخشی به شیعیان، به زیارتی همانند زیارت جامعه کبیره می‌پردازد. بنابر این همان گونه که در سیره اهل بیت علیهم السلام مشاهده می‌شود، روش راهبردی برای انتقال معارف در قالب دعا وزیارت، مورد عنایت وتوجه اهل بیت علیهم السلام بوده است.

ب) تربیت و پرورش روحیه اعتدال اعتقادی درجامعه اسلامی  

رشد وکمال انسان از اهداف بلند آفرینش است. دعا وزیارت برای انجام این منظور مورد توجه اهل بیت علیهم السلام قرار گرفته، مانع از افراط و تفریط در روابط انسان با خویشتن، خداوند متعال و مخلوقات خواهد بود؛ به همین جهت در برخورد با واقعه عاشورا که تحریک احساسات و عواطف سیل مشتاقان را به همراه داشته و دارد، اهل بیت علیهم السلام به جهت پرهیز از خرافات و بیم از گرایش به برخوردی تاریخی [سطحی] و یا عصری و غیر پدیدار شناسی با این حماسه عظیم، به زیارت عاشورا تمسک نمودند. به جهت اشاره به این مطلب، یونس بن ظبیان به امام صادق علیه السلاممی گوید: «و انی کثیرا ما اذکر الحسین فای شی

اقول ؟ من بسیاری اوقات از اما م حسین علیه السلام یاد می کنم! چه بگویم؟ امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: « قل صلی الله علیک یا ابا عبدالله؛ بگو صلوات خداوند بر تو باد؛ ای اباعبدالله»؛ او در ادامه سؤال می‌کند: «انی ارید ان ازوره، فکیف اقول ؟؛ من قصد زیارت او را دارم، چگونه او را زیارت نموده، چه بگویم؟» در حقیقت، سؤال از برخورد او با این آموزه است؛ امام می‌فرماید: «... ثم تقول السلام علیک یا حجة الله و ابن حجته؛⁽¹⁾هنگام زیارت امام حسین علیه السلام می‌گویی: سلام بر تو ای حجت خدا و فرزند حجت خدا.»

امام هادی علیه السلامنیز به منظور مقابله با افکار و عقاید پوچ و بی‌اساس افرادی که خود را شیعه پنداشته و در باره امام علیه السلام غلو نموده و برای او مقام الوهیت قائل می‌شدند و گاهی نیز خود را منصوب از طرف امام علیه السلام قلمداد می‌کردند، تبّری جسته و برای برخورد صحیح با مسأله امامت به زیارت جامعه با آن معارف بی‌نظیر می‌پردازد و در خصوص حضرت امیر علیه السلام و شبهات جبریون، زیارت غدیریه را با آن شگفتی و عظمت بی‌بدیل مطرح می‌کند و با بهره گیری از بار معرفتی آنها، بر اهتمام بصیرت و معرفت جامعه ولایت‌مدار تأ کید می‌کند.

ادعیه و زیارات مهدوی وارده از ائمه علیهم السلام به عنوان نمونه‌ای دیگر از معارف تربیتی به شمار می‌آیند ودر این پژوهش مورد بررسی بیشتر قرار خواهند گرفت. بنابراین تمسک به ادعیه وزیارات، شور و اشتیاق

دوستداران اهل بیت علیهم السلام را به شعور وشناخت حقیقت وافزایش معرفت و بصیرت نسبت به امامت به ویژه مهدویت تبدیل می‌کند و با آموختن کیفیت تعامل بامهدویت به حفظ و تثبیت اعتقاد به امامت می‌انجامد؛ چرا که مبارزه با غلوّ وتقصیر وافراط وتفریط در آنها نشانه رفته است وبر رعایت حدود امامت وپذیرش ولایت در آنها تأ کید شده است.

ج) تعلیم و ترویج معارف دینی

امام علیه السلام در عرصه هستی، عهده دار منصب الهی امامت است. او مبیّن آموزه‌های شریعت و مفسّر کلام وحی است و شخصیت معصوم او یک انسان عادّی تلقی نمی‌شود و تمام حرکات و سکنات ایشان از دقت و ظرافت خاصی سر چشمه می‌گیرد و ریشه در اعماق اقیانوس بی‌کران حکمت دارد؛ در نتیجه امام علیه السلام تمام نیرو و قوای خویش را به کار می‌گیرد تا جامعه را با آموزه‌های اسلامی وارزشی آشنا سازد. برای تحقق این منظور، ادعیه و زیارات از خاستگاه مناسبی برای انتقال معارف اسلامی به شمار می‌آیند. ادعیه و زیارات در ساختار و تأمین معرفت و اندیشه دینی شیعه، نقش سازنده‌ای از خود نشان داده‌اند؛ چرا که اسرار آل محمد علیهم السلام در ادعیه و زیارات جای گرفته است و انس و الفت با آنها موجب روشنگری نسبت به آموزه‌های دینی خواهد بود. به عنوان نمونه دعای عرفه، در بیان موقعیت امام حسین علیه السلام و یا خطبه

غدیریه⁽¹⁾دربیان حقوق امیر المؤمنین علیه السلام تأییدی بر این مطلب خواهد بود و دوره‌ای فشرده از معارف ناب کلامی به شمار می‌آیند. در زیارت جامعه کبیره نیز نسبت به اساس امامت، معارف بی‌شماری وارد شده است.

دعای ندبه نیز به سیر تحول جوامع توسط انبیاء به عنوان محرک تاریخ و زمینه ساز ظهور حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌پردازد و حرکت روز افزون جامعه به سوی ظهور وپیدایش قابلیت قابل و پیدایش زمینه را نوید می‌دهد.

در دعای افتتاح، چشم اندازی از دوران حکومت حضرت بازگو می‌گردد و در زیارت آل یس سیمای حضرت مورد شناخت قرار می‌گیرد و دعاها و زیارات فراوان دیگر، که با معرفت زایی برای مهدی یاوران و ترسیمی صحیح از مسأله مهدویت، آنها را در مسیر طولانی و پر پیچ و خم تاریخ یاری می‌نمایند و به تنویر و روشنگری در ظلمات آن می‌پردازند.

معرفت زایی ادعیه وزیارت نسبت به آموزه امامت و مهدویت به خصوص در عصر غیبت، در بخش قابل توجهی از آنها ملاحظه می‌گردد؛ به همین روی در این قسمت به پژوهش از دعا وزیارت در عصر غیبت، پرداخته می‌شود.

دعا و زیارت در عصر غیبت

اشاره

یکی از آثار مهم دعا و زیارت، نقش و تأثیر آن در دوره غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است که به برخی از موارد آن اشاره می‌شود:

الف) ملجأ و پناه، در عصر غیبت

اشاره

شیعیان همواره در پناه امام خویش دوران حضور را سپری کردند و هرگونه کمبود وکاستی وناملایمات وهر گونه مشکل را به کمک ومساعدت ومدیریت ائمه پشت سر نهاده‌اند. با فرا رسیدن غیبت و احساس غربت، فضایی غمناک و جانکاه پدید آمد. طبیعی است که در این میان در جستجوی پناهگاهی ایمن در مقابل فتن عصر غیبت بر آیند تا در سایه آن، بار دیگر به ساحل امن امامت و کشتی نجات هدایت نائل آیند. در خصوص جای‌گزینی این ملجاء و پناه، امام حسن عسکری علیه السلام به احمد بن اسحاق فرموده است:

یا احمد بن اسحاق... و الله لیغیبنّ غیبة لا ینجوا فیها من الهلکة الا من ثبته الله عزوجل علی القول بامامته و وفقه [فیها] للدعا بتعجیل فرجه؛⁽¹⁾ای احمد ابن اسحاق به خدا قسم در زمان غیبت امام دوازدهم هیچ‌کس از هلاکت نجات نمی‌یابد مگر کسی که به امامت او معتقد باشد و برای تعجیل در ظهور او دعا کند.

 در حدیثی دیگر از امام صادق علیه السلام درباره پناه بردن به دعا آمده است:

ستصیبکم شبهة فتبقون بلا علم یری و لا امام هدی و لا ینجومنها الا من دعا…؛⁽¹⁾به زودی به شبهه دچار می‌شوید سپس بدون علمی که برای شما نشانگر و بدون امامی که راهنمای شما باشد خواهید بود که در این شرایط فقط کسی که دعا کند نجات می‌یابد.

توصیه و تأکید اهل بیت علیهم السلام بر پناه بردن به دعا، در عصر غیبت حاکی از دیدگاه ژرف و عمیق به ادعیه و زیارات است که در آنها قابلیتی نهفته است که می‌تواند شیعه را در زمان غیبت از حیرت و شبهات و خطرات حفظ نماید. در حدیث دیگری سید بن طاوس می‌فرماید:

باسنادنا الی محمد بن احمد بن ابراهیم الجعفی المعروف بالصابونی فی جملة حدیث باسناده و ذکر فیه غیبة المهدی (صلوات الله علیه)، قلت: کیف تصنع شیعتک ؟ قال: علیکم بالدعاء و انتظار الفرج.⁽²⁾

با توجه به این احادیث در خصوص دعا و زیارات مهدوی در دوران غیبت، تفقه و کندوکاو در دعا و توسل و توجه به ادعیه و زیارات از جمله راهکارهای مناسبی است که در سختی‌ها و ناملایمات می‌تواند پناه ره پویان امامت و مهدویت باشد و می‌تواند شیعه را از هر گونه افراط و تفریط و غلوّ و تقصیر حفظ نماید؛ چرا که هماهنگ با آموزه امامت و مهدویت است و استمرار حرکت، در این مسیر را به دنبال

خواهند داشت.

دعای علوی مصری نیز در این خصوص مؤید مطلب است؛ در حالتی بین خواب و بیداری امام عصر علیه السلام به او می‌فرماید:

یا بنی خفت فلانا، فقلت: نعم اراد هلاکی... فقال هلا دعوت الله ربک و رب آبائک بالادعیة التی دعا بها ما سلف من الانبیاء...؛⁽¹⁾ای علوی مصری از چه رو پروردگارت را با دعاهای انبیاء گذشته نمی‌خوانی و با او مناجات نمی‌کنی؟

توصیف دوران غیبت

غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، حقیقتی است که ائمه علیهم السلام از وقوع آن خبر داده بودند؛ اما از آنجا که فضای سیاسی حاکم بر دنیای اسلام، برای توصیف غیبت مناسب نبود و از طرفی سؤالات زیادی در مورد آن وجود داشت؛ ائمه علیهم السلام در پاره‌ای از ادعیه و زیارات مهدوی به ترسیم و تصویر دوران غیبت پرداختند.

امام صادق علیه السلام به جهت اشاره به این مطلب خطاب به عبدالله بن سنان می‌فرماید: « ستصیبکم شبهة فتبقون بلا علم و لا امام هدی»؛ ⁽²⁾در دوران غیبت با شبهه روبه‌رو می‌شوید؛ در حالی که علم و یا امام که شما را راهنمایی کند ندارید.

در دعای دیگر به همین مناسبت ضمن اشاره به وجود شک و شبهه و فتنه در عصر غیبت آمده است:

و اجعل ذلک منا خالصا من کل شک و شبهة و ریاء و سمعة، حتی لا نرید به غیرک و لا نطلب به الاوجهک، اللهم انا نشکو الیک فقد نبینا و غیبة ولینا و شدة الزمان علینا و وقوع الفتن [بنا] و تظاهر الاعداء علینا و کثرة عدونا و قلة عددنا؛⁽¹⁾خداوندا ما را از هرگونه شک و ریا و خودنمایی رهایی‌بخش به گونه‌ای که غیر از تو را اراده نکنیم و فقط تو را بخواهیم، خداوندا از فقدان پیامبر و غیبت امام عصر و تشدید مشکلات و فتن آخرالزمان و خودنمایی و بسیاری دشمنان و کم بودن دوست‌داران امامت به تو شکایت می‌جوییم.

ب) خاستگاه منتظران

انتظار موعود، یکی از ابعاد بسیار مهم آموزه امامت و مهدویت است که معنی بخشی به آن و شناخت وظائف منتظران، ساز و کار پیچیده‌ای دارد؛ چرا که مهدویت، خاستگاه ارزشهاست وکانون احساسات وعواطف وآرمانها به شمار می‌آید. برقراری ارتباطی صحیح با این آموزه وساماندهی شور وهیجان جامعة تشنه بصیرت و وحشت‌زده از بحران هویت وخلأ معنویت، نیاز به آرام بخشی از جنس نور برای سالک وادی طور دارد؛ دعا و زیارات می‌تواند در این

میان ره‌توشه منتظران قرار گیرد. به همین جهت در پاسخ به سؤال زراره از وظیفه منتظر در زمان غیبت با اشاره به این مطلب چنین آمده است:

«یا زرارة اذا ادرکت هذا الزمان فادع بهذا الدعاء: اللهم عرفنی نفسک...؛⁽¹⁾اگر آن زمان را درک کردی این دعا را بخوان.»

شایان ذکر است وقتی زراره می‌پرسد: « و ما تأمرنی لو ادرکت ذلک الزمان ؟» اگر من آخرالزمان را درک کردم چه کاری انجام دهم؟ امام در پاسخ وی را در دوران انتظار به دعا توصیه می‌کند.

ادعیه و زیارات، راهنما و راهگشای منتظران در عصر غیبت به شمار می‌آیند و می‌توان با تمسک و توجه به آنها فرهنگی جامع و واحد و یک‌پارچه را در پویایی انتظار ایجاد نمود و به نوعی هم اندیشی و هم گرایی دست یافت.

یونس بن عبدالرحمان نیز در باب انتظار و اهتمام به ادعیه مهدوی از امام هشتم7 نقل می‌کند:

ان الرضا علیه السلام کان یأمر بالدعاء لصاحب الامر علیه السلام بهذا: اللهم ادفع عن ولیک و خلیفتک و حجتک علی خلقک...؛⁽²⁾امام هشتم اصحاب را به دعا برای امام زمان امر می‌نمود.

شایان ذکر است جلالت شأن «زراره و یونس بن عبدالرحمن» حاکی از توجه عمیق ایشان به آموزه امامت و مهدویت است و سؤال ایشان نمی‌تواند از روی جهل به مسأله باشد؛ بنابراین سؤال ایشان از دیدگاه معصومین علیه السلام در دوران غیبت و زمان انتظار مهدی علیه السلام است؛ به همین لحاظ به نظر می‌آید امام علیه السلام دعا را ره‌توشه مهدی باوران معرفی می‌کند و امر به انس و الفت به ادعیه می‌نماید وبه نوع دعا و چگونگی طرح و پی‌گیری امامت و مهدویت می‌پردازد و از تکیه‌گاهی وثیق و مطمئن خبر می‌دهد که می‌توان با عنایت به آنها، به اندیشه راه‌بردی و کاربردی مهدویت توجه کرد.

بنابراین توجه به امام دوازدهم علیه السلام در عصر غیبت به مناسبت‌های مختلف؛ مانند اعیاد شعبانیه، در سایه ادعیه و زیارات نیز همواره مورد توصیه و تأکید معصومین عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده است. به عنوان نمونه امام حسن عسکری علیه السلام در توقیعی به قاسم بن علاء همدانی به مناسبت سوم شعبان می‌فرماید: « و ادع فیه بهذا الدعا ء اللهم انی اسالک بحق المولود فی هذا الیوم...»؛⁽¹⁾در شب سوم شعبان این‌گونه دعا کن.

امام باقر علیه السلام نیز به روایت ابو یحیی، در خصوص نیمه شعبان می‌فرماید: «هی افضل لیلة بعد لیلة القدر... فاجتهدوا فی الدعاء و الثناء علی الله؛⁽²⁾در شب نیمه شعبان که بهترین شب بعد از شب قدر است، بسیار برای دعا و ثناء الهی تلاش کن.»

امام رضا علیه السلام هم به علی بن حسن بن فضال به مناسبت نیمه شعبان می‌فرماید: «و اکثر فیها من ذکر الله تعالی و من الاستغفار و الدعاء؛⁽¹⁾در شب نیمه شعبان بسیار دعا کن و از خداوند متعال طلب مغفرت نما.»

تعلیم ادعیه به این مناسبت و سایر مناسبات مهدوی، گواه دیگری بر توصیه و تأکید اهل بیت علیهم السلام در توسل به ادعیه و زیارات است. تعلیم دعای خضر توسط حضرت امیر علیه السلام به کمیل⁽²⁾و دعای دیگری که امام صادق علیه السلام به مناسبت نیمه شعبان به اسماعیل هاشمی می‌آموزد،⁽³⁾نمونه دیگری برای کیفیت تعامل با آموزه امامت ومهدویت است.

بنا بر این دعا وزیارت در عصر غیبت، قابلیت وظرفیت جامعه را در استقبال و پذیرش امامت پرورش می‌دهد و به ساماندهی ارتباط منتظران با امام خویش می‌انجامد. و تثبیت اعتقاد به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را در پی خواهد داشت. 

ج)تجلی امامت، توجه به مهدویت

ترسیم و تصویر مقامات معنوی و ابعاد و شئون حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در زیارات مخصوص آن حضرت آمده است و امام شناسی ادعیه و زیارات در پاره‌ای از موارد از دقت و ظرافت بیشتری نسبت به روایات برخوردار است؛ به خصوص در شناخت اوصاف و ویژگی‌های امام

دوازدهم4 زیاراتی مانند زیارت آل یس و زیارت ندبه، جلب توجه می‌نمایند. شایان ذکر است زیارت ندبه غیر از دعای ندبه است وازجمله زیارات مخصوص حضرت مهدی علیه السلام در سرداب مقدس به شمار می‌آید ومتن آن شبیه متن زیارت آل یس می‌باشد. به همین روی در توقیعی که از ناحیه مقدسه برای محمد بن عبدالله بن جعفر الحمیری صادر شده، چنین آمده است: « اذا اردتم التوجه بنا الی الله و الینا فقولوا کما قال الله تعالی: سلام علی آل یس».⁽¹⁾

شایان ذکر است در زیارات فوق به جلوه‌های ویژه الهی حضرت مهدی علیه السلام پرداخته می‌شود و با بحث از امامت خاصه، شخصیت امام دوازدهم علیه السلام معرفی می‌گردد.

در زیارات سرداب که از دیگر زیارات مخصوص حضرت مهدی علیه السلام می‌باشد نیز آمده است:

سلام الله و برکاته و تحیاته علی مولای صاحب الزمان، صاحب الضیاء و النور و الدین المأثور و اللواء المشهور و الکتاب المنشور؛⁽²⁾سلام و برکات و درود خدا بر مولای ما صاحب الزمان، همان صاحب نور درخشان و دین استوار و ریشه‌دار، همان صاحب پرچمی که برافراشته می‌گردد، همان صاحب کتابی که منتشر می‌گردد.

در زیارت دیگر سرداب نیز از شخصیت حضرت این گونه تجلیل می‌شود: « السلام علی الحق الجدید و العالم الذی علمه لایبید، السلام علی محیی المؤمنین...؛⁽¹⁾سلام بر آن حق که تجدید می شود و سلام بر آن عالمی که علم او پایان نمی یابد.»

در زیارت سوم سرداب نیز آمده است:

السلام علی ولی الله وابن اولیائه، السلام علی المدخر لکرامة الله و بوار اعدائه، السلام علی النور الذی اراد اهل الکفر اطفائه...⁽²⁾سلام بر ولی خدا و فرزند اولیاء خدا، سلام بر ذخیره الهی که کرامت خدای را نشان خواهد داد و دشمنان را از بین خواهد برد، سلام بر آن نوری که اهل کفر و عناد می‌خواستند آن را خاموش نمایند؛ اما هرگز به خاموش کردن آن موفق نشدند.

این زیارات با معرفی شخصیت امام دوازدهم علیه السلام و بیان سیمای وجودی و عمل‌کردی آن حضرت، در مقام تبیین چهره واقعی از امام دوازدهم علیه السلام مورد استفاده قرار می‌گیرند و می‌توان از آنها به عنوان معیار سنجش امامت در مقابل مدعیان و متمهدیان استفاده کرد و حتی برای هماهنگی با آموزه امامت و مهدویت در میدان عمل از آنها کمک گرفت و در گسترش معرفت به امامت حضرت مهدی علیه السلام به آنها

تمسک و توجه داشت.

د) چگونگی طلب ظهور و ارتباط با مهدویت در عصر غیبت

چگونگی طلب ظهور وارتباط با مهدویت در ادعیه و زیارات مهدوی، از ناحیه ائمه علیهم السلام مورد توجه قرار گرفته است؛ به همین جهت امام رضا علیه السلام از ابن مقاتل سؤال می‌کند:

ای شئ تقولون فی قنوت صلاة الجمعة ؟ قال: قلت ما تقول الناس. قال: لا تقل کما یقولون، و لکن قل:...⁽¹⁾در قنوت نماز جمعه چه می گویید؟ ابن مقاتل پاسخ می دهد: هر آنچه مردم می گویند. امام هشتم علیه السلام به او فرمود: از گفتن آنچه نوع مردم می گویند بپرهیزید.

سپس توجه ابن مقاتل را ضمن دعایی که به او می‌آموزد، به امام زمان معطوف می‌دارد.

طبق این حدیث امام هشتم علیه السلام ابتدا به ابن مقاتل جهت را می‌آموزد که مهدی باوران در دوران غیبت و در حالت انتظار، مانند دیگران نیستند وشایسته است از هر گونه عوام‌زدگی وسطحی نگری پر هیز نمایند وهماهنگ با آموزه امامت و مهدویت حرکت کرده، رفتار خود را در سایه این آموزه ارزش‌گزاری و راستی آزمایی نمایند. سپس حضرت رضا علیه السلام به کیفیت تعامل با این آموزه می‌پردازد و دعا برای حضرت مهدی علیه السلام رابه او می‌آموزد تا با عنایت به آن با مهدویت هماهنگ گردد.

امام صادق علیه السلام نیز در خصوص چگونگی دعا در زمان غیبت به عبدالله بن سنان دعایی می‌آموزد و می‌فرماید: بگو:

یا الله یا رحمن یا رحیم یا مقلب القلوب ثبت قلبی علی دینک. محمد بن سنان می گوید من گفتم: یا الله یا رحمن یا رحیم یا مقلب القلوب و الابصار... امام صادق فرمود: ان الله عزو جل مقلب القلوب و الابصار و لکن قل کما اقول لک: یا مقلب القلوب ثبت قلبی علی دینک.⁽¹⁾

بررسی این حدیث نشان می‌دهد کیفیت دعا برای حضرت امام مهدی علیه السلام و طلب ظهور او بسیار مهم است؛ چرا که امام علیه السلام اجازه نمی‌دهد که در دعای غریق، حتی یک واژه که آن هم منافاتی با دعا ندارد، به متن دعا اضافه شود! تا چه رسد به اذکار و اوراد بی‌پایه و اساس و غیر مأثور و یا ادعیه و زیارات منشأ و بر گرفته از ذوق و سلیقه شخصی که برخی افراد بدون شناخت وآگاهی اقدام به نشر وترویج آنها می‌نمایند؛ در نتیجه با تأکید بر اصل دعایی که به محمد بن سنان تعلیم داده است خاطر نشان می‌سازد در دوران غیبت چه بگوید و چگونه بگوید.

امام باقر علیه السلام نیز درباره کیفیت زیارت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به جابر می‌فرماید: «... فمن بقی منکم حتی یراه فلیقل حین یراه: السلام علیکم یا اهل بیت الرحمة...؛⁽²⁾هر یک از شما که در زمان مهدی زنده باشد، وقتی او

را می‌بیند به او بگوید: السلام علیکم یا اهل بیت الرحمة…».

یکی از مشایخ محمد بن علی بن بابویه نیز می‌گوید: در عالم رؤیا کسی به من فرمود: حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را این‌گونه زیارت کن: «سلام الله الکامل التام...»⁽¹⁾.

تعلیم ادعیه و زیارات دیگر که در احصاء و شمارش ادعیه به آنها اشاره می‌شود، گواه دیگری بر آموزش کیفیت دعا برای ظهور امام دوازدهم علیه السلام از طرف ائمه علیهم السلام است.⁽²⁾

در حدیثی دیگر در چگونگی دعا درعصر غیبت، محمد بن احمد بن ابراهیم الجعفی از امام علیه السلام سؤال می‌کند:

کیف تصنع شیعتک ؟ قال: علیکم بالدعاء و انتظار الفرج و انه سیبدو لکم علم فاذا بدا لکم فاحمدوا الله و تمسکوا بما بدا لکم. قلت: فما ندعوا به ؟ قال: تقول: اللهم انت عرفتنی نفسک و عرفتنی رسولک و عرفتنی ملائکتک بینک و عرفتنی و ولاة امرک؛⁽³⁾شیعیان شما در عصر غیبت چگونه عمل کنند؟ امام فرمود: بر شما لازم است در عصر غیبت دعا نموده و منتظر فرج باشید که به زودی نشانه و هدایتی برای شما خواهد رسید. پس شکر خدا نموده و به آن راهنما

«موعود آخرالزمان» تمسک جویید. راوی از امام سؤال می‌کند چگونه دعا کنیم؟ که حضرت به او می‌فرمایند: بگو خداوندا معرفت خود و رسولت و ملائکه‌ات و ولی امرت را به من عطا کن.

البته در چگونگی دعا برای ظهور، سیمای عمل‌کردی حضرت نیز طلب می‌شود که در فصل چهارم خواهد آمد.

در ادعیه مهدوی به وظایف شیعه در عصر غیبت هم چنین اشاره شده است:

فصبرنی علی ذلک حتی لا احب تعجیل ما اخّرت و لا تأخیر ما عجّلت و لا اکشف عما سترته و لا ابحث عما کتمته و لا انازعک فی تدبیرک و لا اقول لم و کیف و ما بال ولی الامر و لا یظهر و قد امتلئت الارض من الجور و افوض اموری کلها الیک.⁽¹⁾

شایسته است منتظران در غیبت حکیمانه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف صبور بوده و از هر گونه شتاب زدگی و تجسّس در امر امامت و مهدویت و دگر اندیشی و بهانه تراشی به بهانه ظلم و جور روزگار بپرهیزند و ظهور حضرت را به خدا واگذار نمایند.

مطلب دیگر در ادعیه و زیارات معصومین علیهم السلام چگونگی بیان خواسته‌های منتظرین، از امام خویش است. در این خصوص، در فرازهای متعددی، پیروزی و سلامتی حضرت چنین طلب می‌شود:

اللهم اعز نصره و مد فی عمره و زین الارض بطول بقائه، اللهم اکفه بغی الحاسدین و اعذه من شر الکائدین و ادحر عنه ارادة الظالمین؛⁽¹⁾خدوندا پیروزی امام زمان را با عزت همراه کن و عمر او را طولانی قرار ده و زمین را با ماندگاری او زیبایی‌بخش، خداوندا کینه افراد حسود و شر حیله‌گران و ظالمان را از وی دور کن.

اللهم انصر و انتصر به اولیائک و اولیائه و شیعته و انصاره و اجعلنا منهم، اللهم اعذه من کل باغ و طاغ...؛⁽²⁾خداوندا امام زمان را یاری کن و دوستان و اولیاء خود را و دوستان و یاران او را یاری کن و ما را از یاران او قرار ده و او را از شر افراد سرکش و طغیان‌گر در امان بدار.

اللهم اعذه من شر کل باغ و طاغ و من شر جمیع خلقک و احفظه من بین یدیه و من خلفه و عن یمینه...؛⁽³⁾خداوندا امام زمان را از شر افراد طغیان‌گر و شر جمیع خلق در امان دار و او را از هر جانب محفوظ بدار.

اللهم صل علیه و قرب بُعده و انجز وعده و اوف عهده و اکشف عن باسه حجاب الغیبة و اظهر بظهوره صحائف المحنة و قدّم امامه الرعب و ثبت به القلب...؛⁽⁴⁾خداوندا بر امام زمان درود فرست و وعدة ظهور او  را نزدیک و قطعی بدار و عهدش را

پایداری بخش و حجاب غیبت را از او برطرف کن که با ظهور او رنجنامه‌ها از بین برود و ترس ریخته شود و دل آرام گیرد؛ قلب ثبات و پایداری یابد.

اللهم صل علیه صلاة تظهر بها حجته و توضح بها بهجته و ترفع بها درجته و تؤید بها سلطانه و تعظم بها برهانه و تشرف بها مکانه و تعلی بها بنیانه و تعز بها نصره و ترفع بها قدره... ؛⁽¹⁾خداوندا بر او آن‌گونه دورد فرست که حجت بودن او ظاهر شود و بهجت و سرور به دست او وضوح یابد و درجاتش و حکومتش تأیید گردد و برهان او عظمت پیدا کند و جایگاهش شرافت یابد و بنیانش علو پیدا کند و یارانش به برکت او عزیز شوند و منزلتی رفیع یابد.

بنا براین عنایت به ادعیه و زیارات موجب رویارویی هر چه بهتر با آموزه امامت ومهدویت می‌گردد و فرهنگی شایسته وکادری زیبنده برای زمان غیبت فراهم می‌آورد.

زیارت و دعا از دیدگاه امام مهدی علیه السلام

الف) تعجیل فرج

دعا و زیارت از منظر امام دوازدهم علیه السلام فرج و گشایش مهدی باوران است؛ کلینی دراین باره می‌فرماید:

حدثنا محمد بن عصام الکلینی رضی الله عنه قال: حدثنا محمد بن یعقوب الکلینی عن اسحاق بن یعقوب قال سألت محمد بن عثمان

العمری (رضی الله عنه) ان یوصل لی کتابا قد سألت فیه عن مسائل اشکلت علی فوردت فی التوقیع بخط مولانا صاحب الزمان:7... و اکثروا الدعاء بتعجیل الفرج فان ذلک فرجکم و السلام علیک یا اسحاق بن یعقوب و علی من اتبع الهدی؛⁽¹⁾

طبق این توقیع که از ناحیه مقدسه صادر شده است، حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از پاسخ به سؤالات می‌فرمایند:

فاغلقوا ابواب السؤال عما لا یعنیکم و لا تتکلفوا علم ما قد کفیتم؛⁽²⁾از سؤال در مورد آنچه به شما ارتباط ندارد بپرهیزید و خود را در به دست آوردن آنچه از شما بازداشته شده است، به زحمت نیندازید.

تأکید بر عدم سؤال از غیبت و علت آن، از آن جهت است که فضایی برای بیان دلیل اصلی غیبت به صورت کامل آماده نبوده است. به همین لحاظ امام علیه السلام پاسخ نداده و دعا را راهکار تسریع در امر فرج برمی‌شمارد و بر آن توصیه و تأکید می‌نماید که دعا برای فرج حضرتش گشایش امر ماست. اگرچه دعای منتظران نمی‌تواند مستلزم ظهور قطعی حضرت مهدی علیه السلام باشد ولکن به جهت ایجاد معنویت و نورانیت و معرفت زایی برای جامعه، نوعی بهداشت روانی را به همراه دارد و مشکلات زیادی را در دوران غیبت، حل می‌نماید.

تحلیل چگونگی فرج به پژوهشی مستقل ودقیق نیاز دارد ولکن به

تناسب بضاعت ناچیز علمی نویسنده می‌توان در مورد آن گفت: انس والفت با دعا وزیارات مهدوی، موجب تفکر وتعمق در فلسفه وجودی امامت و لزوم وجود او در همه زمان‌ها خواهد شد که این خود می‌تواند منشأ پویایی فکری وحیات سیاسی اجتماعی جامعه مهدی باور قرارگیرد؛ به همین لحاظ جامعه به جهت هماهنگی با امام خویش، به تلاش وتکاپو برای رسیدن به زمینه ظهور ترغیب خواهد شد که خاستگاه آن در ادعیه وزیارات نهفته است وبینش آن را می‌توان در آیات وروایات جستجو نمود واین مطلب به معنی درهم تنیدگی آیات وروایات وادعیه وزیارات مهدویت برای نشان دادن کارکرد گرایی مسأله مهدویت است.  

ب) زیارت؛ توجه به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

احمد بن ابراهیم درباره اشتیاق خود جهت تشرف به محضر حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌گوید: «شکوت الی ابی جعفر محمد بن عثمان شوقی الی رویة مولانا7 فقال لی: مع الشوق تشتهی ان تراه؟ فقلت له: نعم. فقال لی: شکر الله لک شوقک و اراک وجهک فی یسر و عافیة، لا تلمس یا ابا عبدالله ان تراه، فان ایام الغیبة تشتاق الیه و لا تسأل الاجتماع معه انّها عزائم الله و التسلیم لها اولی و لکن توجه الیه بالزیارة»؛⁽¹⁾از عدم امکان رؤیت امام زمان به خاطر اشتیاق زیادی که به آن داشتم به محمد بن عثمان عمری نائب امام زمان

شکایت بردم، او به من فرمود: آیا خیلی مشتاق هستی امام زمان را ببینی؟ به او گفتم آری که او در پاسخ گفت: خداوند شور و اشتیاق تو را سپاس می‌نهد و امید است چهرة نورانی او در شرایطی ایمن و آسان به تو نشان داده شود و لکن بر این خواسته خود اصرار مکن که ایام غیبت فرا رسیده است و امکان اجتماع و ملاقات با او میسر نیست که این امر مشیت و خواست خداوند متعال است و برای تو بهتر است تسلیم او باشی و چنانچه قصد توجه به او را داری زیارت او را بخوان. که به نظر می‌رسد زیارت آل یس مراد است.

آنچه حائز اهمیت است اینکه محمد بن عثمان از طرف خود چنین توصیه‌ای به احمد بن ابراهیم ندارد؛ وبا آن سوز و گداز و شوق و اشتیاقی که برای دیدار حضرت از او مشاهده می‌کند، در پاسخ او به عنوان وکیل خاص، با آن شأن و منزلت که حامل منویات امام علیه السلام در آن دوران است؛ توجه به زیارت را پیشنهاد می‌کند. در نتیجه فقط در خصوص مورد سؤال پاسخ نمی‌دهد؛ بلکه در مقام بیان حکم کلی برای منتظران مشتاق رویت امام علیه السلام پاسخ می‌دهد و زیارت را توجه به حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف برمی‌شمارد. بنابراین با توجه به اینکه شیعیان همواره مشتاق ارتباط تنگاتنگ با اهل بیت علیهم السلام بوده‌اند وائمه علیهم السلام نیز در پی این ارتباط بوده‌اند؛ پس از وقوع غیبت کبری، ادعیه و زیارات، راهکاری مناسب به جهت ارتباط با آموزه امامت و مهدویت شناخته می‌شود.

شایان ذکر است؛ ائمه علیهم السلام از راههای متعدد ارتباطی با ایشان؛ از قبیل

کشف و شهود، رمل و جفر و… خبر داشتند؛ امّا از همه آنها چشم پوشیده و ادعیه و زیارات را توصیه می‌نمایند و این به معنی آن است که ادعیه و زیارات از صحیح‌ترین و وثیق‌ترین راههای ارتباطی با اهل بیت علیهم السلام به ویژه، مهدی آل محمد علیهم السلام در دوران غیبت کبری است.

ج) دعا میراث اهل بیت علیهم السلام

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ضمن ملاقات با عده‌ای، در اثناء مناسک حج فرمودند:

أتدرون ما کان یقول ابو عبدالله علیه السلام فی دعاء الالحاح ؟ قلنا: و ما کان یقول؟ قال: کان یقول: اللهم انی اسالک باسمک الذی به تقوم السّماء...؛⁽¹⁾آیا می‌دانید امام صادق علیه السلام در دعای الحاح چه می‌فرمود؟ آنها در پاسخ گفتند: چه می‌فرمود؟ که حضرت دعای الحاح را به آنها می‌آموزد.

از این حدیث، تعامل امام علیه السلام با این میراث ماندگار معلوم می‌شود. تذکر در اثناء حج، حاکی از اهتمام امام علیه السلام، به این دعا است؛ از این رو آن را برای موالیان خود قرائت می‌کند. در نتیجه، این گونه موارد شهادتی بر عنایت حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف به میراث آباء خویش است و ایشان نیز مانند اهل بیت علیهم السلام آن را حفظ نمودند.

همچنین توقیعاتی که در، درخواست دعا از حضرتش وارد شده است گواه دیگری بر عنایت به دعا در سیره ایشان است؛ از جمله این

توقیع که درآن آمده است:

و کتب هارون بن موسی بن الفرات فی اشیاء و خط بالقلم بغیر مداد یسأل الدعاء لابنی اخیه و کانا محبوسین، فورد علیه جواب کتابه و فیه دعاء للمحبوسین باسمهما؛⁽¹⁾هارون بن موسی بن فرات در مورد مسائلی با خطی که به ظاهر دیده و خوانده نمی‌شود، از امام درخواست دعا برای دو بردارزاده محبوس خود در زندان می‌نماید که در جواب او پاسخی با اشاره به نام افراد محبوس شده صادر می‌شود.

در همین باب توقیعات دیگری در خصوص دعاهای درخواستی به جهت تولد فرزند، برای والدین و… وارد شده است که نشان از تبلور خاص ادعیه در سیره حضرت صاحب الامر علیه السلام دارد.⁽²⁾

نمونه دیگر حفظ این میراث، تعامل محمد بن عثمان عمری با ادعیه و زیارات است؛ احمد بن محمد بن عباس در این خصوص می‌گوید: «حسن بن احمد بن محمد بن عمر بن صباح قزوینی و محمد بن احمد بن عبدالرحمن بغدادی می‌گویند:

لما مضی سیدنا الشیخ ابوجعفر محمد بن عثمان بن سعید العمری (ره) و فرغ من امره جلس الشیخ ابوالقاسم الحسین بن روح بن ابی بحر(ره) فی دار الماضی فاخرج الیه ذکاء الخادم الابیض مدرجا و عکازا و حقة خشب مدهونة فاخذ العکاز فجعلها فی حجره علی فخذیه و اخذ المدرج بیمینه و الحقه بشماله فقال الورثة: فی هذا المدرج ذکر ودائع

فنشره فاذا هی ادعیة و قنوت موالینا الائمه من آل محمد؛⁽¹⁾پس از اینکه محمد بن عثمان بن سعید عمری در گذشت و حسین بن روح بن ابی بحر به جای او نشست، ذکاء خادم بستة پیچیده‌ای را همراه با عصایی که در چوب آن مطالبی جاسازی شده بود در اختیار او قرار داد؛ حسین بن روح، بسته را در دامان خویش نهاده و آن را گشوده و اجزائش را به هم متصل نمود. سپس به همراهان خود گفت در این بسته میراث و امانتی است: پس آن را گشود در این هنگام محتوی بسته که ادعیه و ذکرها و اهل‌بیت علیهم السلام بود، پدیدار شد.

مرحوم صدوق نیز درباره اهتمام به حفظ این میراث می‌فرماید:

حدثنا محمد بن الحسن بن احمد الولید (رضی الله عنه) قال:

حدثنا محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبدالله و عبدالله بن جعفر الحمیری جمیعا عن محمد بن الحسین بن ابی الخطاب عن علی بن النعمان عن فضیل بن عثمان عن ابی عبیدة قال: قلت لابی عبدالله:... فقال7:... ان منزلة الامام اعظم مما یذهب الیه سالم⁽²⁾و الناس اجمعون و انه لن یهلک منا امام قط الا ترک من بعده من یعلم مثل علمه و یسیر مثل سیرته و یدعوا الی مثل الذی دعا الیه و انه لم یمنع الله عزوجل ما اعطی داود ان اعطی سلیمان افضل منه.⁽³⁾

امام صادق می‌فرماید: … جایگاه امام از آنچه سالم بن ابی‌حفصه و مردم می‌پندارند بالاتر می‌باشد و هیچ امامی از دنیا نمی‌رود مگر اینکه امام بعد از او همانند علم او را دارد و مثل او رفتار خواهد کرد و مردم را به آنچه امام قبل او دعوت می‌نمود فرا می‌خواند و خداوند به داود چیزی عطا ننموده مگر اینکه به سلیمان بهتر از او را داده است؛ یعنی امام بعد با کمال و شکوه بیشتر از امام قبل خواهد بود؛ چرا که میراث امام قبلی زمینه بهتری برای امام بعد فراهم می‌آورد.

طبق این روایت، امام صادق علیه السلام می‌فرماید: هر امامی که به شهادت می‌رسد به یقین امام بعد از او در علم همانند اوست و به مانند او رفتار خواهد کرد. هرچند این روایت در خصوص سیره حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف نیست؛ لکن با توجه به اینکه از ساز و کار امامت و قوانین حاکم بر امامت خبر می‌دهد، می‌تواند برای اثبات مطلب مفید باشد؛ چرا که با بیانی شفاف می‌فرماید: هرگز امامی از ما به شهادت نمی‌رسد مگر اینکه امام بعد از او با همان توان‌مندی و روش و منش و سیره و میراث او خواهد آمد. بنابراین هر چند شرایط خاص به ما اجازه نمی‌دهد تا نمود سیره مهدوی در رابطه با ادعیه و زیارات را نظاره‌گر باشیم، اما به یقین آن امام همام نیز مانند سایر ائمه علیهم السلام قبل از خود به حفظ ادعیه و زیارات اهتمام می‌ورزیدند؛ به خصوص که طبق قرینه‌ای که در این روایت آمده است: « انه لم یمنع الله عزوجل ما اعطی داود ان اعطی سلیمان افضل منه» ممکن است در سیره امام دوازدهم علیه السلام به عنوان آخرین امام محرک تاریخ، ادعیه و زیارات از اهمیت بیشتری

برخوردار باشند.

مهدویت در ادعیه و زیارات معصومین علیهم السلام

متون ادعیه و زیارات مهدوی با روشی نظام‌مند و کادرساز، معرفت ما را نسبت به امام دوازدهم علیه السلام افزایش می‌دهند و از چگونگی بحث از مهدویت توسط اهل بیت علیهم السلام در قالب دعا و زیارت آگاه می‌کنند. از این رو کندوکاو در آنها به نوع تعامل و توجه با آموزه امامت و مهدویت و کیفیت تعامل با ابعاد مختلف مسأله می‌پردازد؛ چرا که بدون عنایت به دعا و زیارت، حرکت در مسیر امامت و مهدویت کیفیت مطلوبی نخواهد داشت؛ به خصوص در زمان غیبت کبری که با وجود مدعیان و متمهدیان و شکل گیری فرق انحرافی، حیرت ناشی از غیبت دو چندان می‌شود؛ در نتیجه برای سلامتی از هر گونه لغزش و انحراف، شایسته است به محورهای بحث از مهدویت در ادعیه و زیارات معصومین علیهم السلام توجه شود و هماهنگ با آنها فرهنگی جامع در برخورد با آموزه امامت و مهدویت در ابعاد مختلف پدید آید.

در این بخش از پژوهش مشخص خواهد شد که می‌توان با تمسک به ادعیه و زیارات، معارف مهدوی را یافته واز آنها به عنوان دانش مکمل در کنار سا یر معارف مهدوی استفاده کرد؛ از این رو نمونه‌هایی از سیمای حضرت مهدی علیه السلام در ادعیه و زیارات ارائه می‌شود.

در دعای ندبه درخصوص نسب حضرت مهدی آمده است:

«وصل علی محمد جده و رسولک السید الاکبر وعلی ابیه السید

الاصغر وجدته الصدیقة الکبری فاطمة بنت محمد».⁽¹⁾

چنانچه این سؤال مطرح شود که امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از نسل امام حسن علیه السلام است و یا از نسل امام حسین علیه السلام خواهد بود؟ پاسخ آن استمرار امامت، از نسل سید الشهداء است.

در دعای شب سوم شعبان این گونه آمده است:

اللهم انی اسئلک بحق المولود فی هذا الیوم الموعود بشهادته قبل استهلاله وولادته...ان الائمه من نسله؛⁽²⁾خداوندا به حق مولود سوم شعبان که وعده شهادت او قبل از ولادتش داده شده است و ائمه از نسل او خواهند بود به تو توسل می‌جویم.

 نسبت به ولادت وغیبت حضرت نیز در ادعیه شب نیمه شعبان آمده است: «...الغائب المستور جل مولده وکرم محتده»⁽³⁾امام زمان غائب پوشیده و نهان از مردم است و وجود او گرامی است. به خاطر اصالت خانوادگی آن حضرت.

 درباره معنی غیبت نیز آمده است: «الذی سترته عن خلقک»⁽⁴⁾به رغم اشاره به سیمای وجودی به سیمای عمل کردی نیز اشاره شده است؛ همان گونه که در دعای افتتاح در باره سیاست حضرت مهدی در تشکیل دولت و دستاوردهای آن آمده است:

اللهم انا نرغب الیک فی دولة کریمة تعز بها الاسلام واهله وتذل بها النفاق واهله؛⁽¹⁾خداوندا ما مشتاق دولت کریمه‌ا‌ی هستیم که در آن اسلام عزت می‌یابد و نفاق و اهل آن ذلت و خواری خواهند کشید.

احیای کتاب وسنت نیز از جمله اقدامات حضرت مهدی علیه السلام خواهد بود.

در ادعیه آمده است: «اللهم صل علی ولیک المحیی سنتک...».⁽²⁾

در فراز دیگر آمده است:

واصلح به ما بدل من حکمک وغیر من سنتک حتی یعود دینک به وعلی یدیه غضّا جدیدا صحیحا لا عوج فیه ولا بدعة معه؛⁽³⁾خداوندا بر ولی تو که دین تو را تجدید خواهد کرد درود فرست و آنچه از حکم و سنت تو تغییر یافته است را به دست او اصلاح فرما، به گونه‌ای که دین تو به دست او بازگردد و توسعه یابد بدون اینکه بدعت و کج‌اندیشی در آن باشد.

نتیجه گیری

ظهور امام دوازدهم علیه السلام آرزوی همه منتظران است. انتظاری به حق وسازنده می‌تواند راهی به سوی ظهور باشد. در روایتی از امام سجاد علیه السلام آمده است: « انتظار الفرج من اعظم الفرج»⁽⁴⁾انتظار فرج موجب

بیشترین گشایش در امور خواهد شد. به یقین این انتظار در مقام عمل نتیجه بخش خواهد بود. در بین وظایف منتظران بر کثرت دعا برای ظهور همواره تأکید شده است..حضرت مهدی علیه السلام به جهت اشاره به این واقعیت می‌فرماید: « واکثروا الدعا بتعجیل الفرج».⁽¹⁾

مرور ادعیه و زیارات نشان می‌دهد حجم قابل توجهی از معارف مهدوی در آنها وجود دارد و بستر پژوهش وجستار از آموزه امامت ومهدویت به جهت تبیین ابعاد وشئون حضرت مهدی علیه السلام در آنها وجود دارد وسیمای وجودی وعملکردی حضرت می‌تواند در آنها مورد بررسی قرار گیرد.

بنابراین انس والفت با ادعیه و زیارات می‌تواند ضمن آموختن کیفیت ارتباط با مسأله مهدویت؛ در عصر غیبت، ره توشه مهدی باوران قرار گیرد وتوسل وتوجه به آنها، معارف مهدوی را در جامعه نهادینه نموده وکادری زیبنده دوران ظهور به وجود آورد ومنتظران را از حالت ایستا و منفعل، به حالتی فعال و در حال حرکت در آورده، در مسیر امامت ومهدویت قرارداده وبستر ظهور را فراهم آورد.

فصل دوم: طبقه بندی ادعیه و زیارات مهدوی

اشاره

مقدمه

غنای متون دعا و زیارت نشان می‌دهد این متون می‌تواند هماهنگ با آیات وروایات به تبیین آموزه امامت و مهدویت بپردازد. ادعیه و زیارات در منابع معتبر روایی به دو صورت وارد شده‌اند:

اول. منابعی که مجموع کتاب به دعا و زیارت اختصاص یافته است؛ مانند «صحیفه سجادیه»که تا کنون حفظ گردیده است.

 دوم. منابعی که مجموع کتاب به دعا وزیارت اختصاص ندارد و به ادعیه و زیارات، ضمن احادیث وروایات وارده در جوامع روایی؛ مانند کافی و الغیبة وکمال الدین و… پرداخته شده است. مجموع ادعیه و زیارات در این دسته، از سه بخش تشکیل شده است:

الف) مناجات با خدا؛ به رغم ارزش بسیار زیاد آنها اشاره‌ای در پاسخ به شبهات مهدوی در این گونه معارف یافت نمی‌شود واستفاده از آنها درباب اخلاق وعبادات خواهد بود.

ب) تاریخ انبیاء و اولیاء؛ در پاره‌ای ازموارد به صورت پراکنده دراین دسته از ادعیه و زیارات مسائلی مربوط ویا مرتبط با مهدویت یافت می‌شود که به تناسب موضوعات مهدوی از آنها استفاده می‌گردد.

ج)کلام وآموزه‌های اعتقادی که به بیان مسائل بنیادی و اندیشه‌های راهبردی دینی می‌پردازند ودغدغه آنها پاسخ به شبهات ومجهولات به ویژه در باب امامت و مهدویت است.

از آنجا که معارف مهدوی دربین مجموع ادعیه و زیارات قرار گرفته است، در این فصل ناگزیر پژوهشی از آنها انجام خواهد شد تا زمینه شناسایی و احصاء آنها میسر گردد و امکان طبقه بندی آنها فراهم آید.

ادعیه و زیارات مهدوی در یک نگاه

ادعیه و زیارات مهدوی در مجموعه‌های مشابهی مانند صحیفة مهدیه براساس ورود به مناسبت‌های مختلف سال، جمع آوری شده‌اند. از این رو معیار و روش مفیدی در طبقه بندی آنها وجود ندارد. از طرفی در کنار ادعیه و زیارات مأثوره، ادعیه و زیارات مرسومه مشاهده می‌شود که ذوق و سلیقه و یا انشاء و خواب و کشف و شهود، اساس شکل‌گیری آنهاست و به رغم تفاوت آنها با ادعیه و زیارات مأثوره، به عنوان دعا یا زیارتی مسلّم پذیرفته شده‌اند و ممکن است در آینده تغییرات بیشتری توسط عده دیگری ایجاد شود و به جهت تحریف وتصحیف و غفلت از آنها بار معرفتی دعا و زیارت در غبار بدعت و زنگار غفلت مدفون شود. به همین دلیل این پژوهش در حرکتی روشمند به طبقه بندی ادعیه و زیارات مهدوی می‌پردازد تا مأثور و صحیح و معتبر، از غیر مأثور و ضعیف بازشناسی شود و زمینه بررسی میزان اعتبار آنها فراهم آید و ضمن دعا شناسی مهدویت، دریچه دیگری از معرفت نسبت به این آموزه گشوده گردد.

چگونگی و کیفیت ورود ادعیه و زیارات در منابع

اشاره

رهیافت ما به ادعیه و زیارات در منابع روایی به دو صورت تصور می‌شود:

صورت اول

مجموعه‌ای از ادعیه و زیارات در موضوعات مختلف به نقل از امام معصوم به صورت مشخص در قالب کتاب یا صحیفه وارد شده است و تا امروز به شکلی منسجم و تدوین یافته به عنوان میراث ائمه علیهم السلام ثبت و ضبط شده است و طبقه روات و اسناد و نسخه‌های آن برای ما مشخص است؛ مانند صحیفه سجادیه که تمام دعاهای آن توسط امام سجاد علیه السلام انشاء شده است و ره‌توشه منتظران درعصر غیبت قرار گرفته و تاکنون حفظ گردیده است.

صورت دوم

ادعیه و زیاراتی که به مناسبت‌های مختلف به شکل پراکنده و غیر مجتمع از ائمه علیهم السلام صادر شده‌اند و در کتب حدیثی ضمن موضوعات دیگر و یا به صورت جداگانه و مستقل مطرح شده‌اند و برای شناخت آنها منابع روایی، مورد پژوهش واقع می‌شوند. در این قسمت از پژوهش به طبقه‌بندی ادعیه و زیارات مأثور بر اساس سیر زمان‌مند در منابع مربوطه، و نیز ورود از معصوم و محتوای مهدوی پرداخته خواهد شد. و این شیوه کاشف از اصالت و اعتبار بسیار زیاد متون ادعیه و زیارات است.

یک: ادعیه و زیارات مأثور

شیوه اول: طبقه بندی براساس ورود در منابع

اشاره

فایده علمی طبقه‌بندی به این شیوه، شناخت منابع اولیه ادعیه و زیارات است که در سایه آن، امکان احصاء و شمارش ادعیه و زیارات به صورت مستند فراهم می‌گردد و کیفیت اتصال وصدور آنها به معصوم کشف خواهد شد.

معیار ما در طبقه بندی ادعیه و زیارات سیر زمان مند آن‌ها می‌باشد که بر این اساس، مجموعه مشتمل بر ادعیه و زیارات از زمان معصومین علیهم السلام جمع آوری و تدوین شده است؛ هر چند از تعداد بسیار زیاد آنها امروزه اثری جز نام باقی نمانده است؛ لکن حجم قابل توجهی از ادعیه و زیارات در جوامع حدیثی و کتب دعا و مزار موجود است. از آنجا که این آثار از نسخه‌ها و منابع اولیه استنساخ شده‌اند و در زمان دیگری تدوین و تنظیم گردیده‌اند، مرور آنها می‌تواند نوعی طبقه بندی به شمار آید. امتیاز این شیوه کشف حلقه اتصال متن به معصوم7 است و در سایه این روش، احصاء ادعیه و زیارات مهدوی نیز ممکن می‌شود. با اتکاء بر این روش، چهار طبقه در ادعیه و زیارات مهدوی تصور می‌شود که مورد بررسی قرار خواهند گرفت:

 طبقه اول: ادعیه و زیارات قبل از غیبت صغری تا زمان (260 ق ). این طبقه به دست ما نرسیده است.

طبقه دوم: ادعیه و زیارات قبل از غیبت کبری و بعد از غیبت صغری که از زمان (260 -329 ق) نگارش یافته‌اند.

طبقه سوم: ادعیه و زیارات بعد از غیبت کبری در جوامع اولیه حدیثی از سال (329 -1111 ق) که در کتب حدیثی گرد آوری شده‌اند.

 طبقه چهارم: ادعیه و زیارات بعد از غیبت کبری در جوامع ثانویه حدیثی از سال ( 1111ق) که تا زمان معاصر جمع آوری شده‌اند. این طبقه بعد از واکاوی منابع طبقه سوم مورد بررسی قرار می‌گیرد.

بررسی طبقه اول:

طبقه اول ادعیه و زیارات شامل سیزده کتاب در ادعیه و دوازده کتاب در زیارات است؛ امّا متأسفانه از این گنجینه ارزشمند، اثری در منابع و مآخذ دعا و زیارات به جای نمانده است و میزان آگاهی از آنها در حد نام مؤلِّف و مولَّف است که با مراجعه به کتب رجال میسّر می‌گردد. بنابراین طبقة اول منابع ادعیه و زیارات فقط تا سال (260ق) موجود بوده است. این کتابها عبارتند از:

صحیفه سجادیه علی بن الحسین علیه السلام به روایت نجم الدین، بهاءالشرف⁽¹⁾

کتاب الدعاء

ابراهیم بن سلیمان بن عبدالله

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

18 ش 20

کتاب الدعاء

اسماعیل بن موسی بن جعفر

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

48 / 26

کتاب الدعاء

الحسین بن سعید الاهوازی

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

58 /137

کتاب الدعاء

احمد بن محمد بن خالد

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

76 /183

کتاب الدعاء

عبدالعزیز بن یحی

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

240 /640

کتاب الدعاء

علی بن مهزیار الاهوازی

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

253/ 664

کتاب الدعاء

علی بن الحسن بن علی

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

257/ 676

کتاب الدعاء

محمد بن اوربمة

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

329 /891

کتاب الدعاء

محمد بن عباس بن عیسی

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

341 /916

کتاب الدعاء

محمد بن احمد بن یحیی

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

347 /939

کتاب الدعاء

محمد بن عبدالله بن محمد

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

395/1059 /1059

کتاب الدعاء

محمد بن وهبان

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

396/1060

کتاب الدعاء

هارون بن مسلم

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

438/1180

کتاب المزار

ابراهیم بن محمد بن معروف

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

19/23

کتاب المزار

الحسن بن احمد بن زیدیه القمی

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

62/145

کتاب المزار

داوود بن کثیر

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

156/410

کتاب المزار

عبدالله بن عبدالرحمن

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

217/566

کتاب المزار

عبدالله بن حماد الانصاری

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

217/568

کتاب المزار

 علی بن اسباط

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

252/663

کتاب المزار

علی بن مهزیار الاهوازی

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

253/664

کتاب المزار

محمد بن اوربمة

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

329/891

کتاب المزار

محمد بن احمد بن یحیی

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

347/939

کتاب المزار

محمد بن مسعود

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

355/944

کتاب المزار

محمد بن هبان

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

396/1060

کتاب المزار

یونس بن علی القطان

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

448/1209

بررسی طبقه دوم

کتاب الدعاء

حمید بن زیاد متوفی310

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

132ش339

کتاب الدعاء

سعد بن عبدالله متوفی 301

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

177/467

کتاب الدعاء

محمد بن سلیمان متوفی 301

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

347/937

کتاب الدعاء

محمد بن الحسن بن فروخ متوفی270

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

354/948

مجموعه ای از ادعیه؛ این اثر در اختیار ابابکر احمد بن محمد بن عثمان البغدادی بوده است که محمد بن ابی قره با سندش از آن چنین یاد می‌کند:

حدثنی ابوالغنائم محمد بن محمد بن محمد بن عبدالله الحسنی، قال: اخبرنا ابوعمرو محمد بن محمد بن نصرالسکونی رضی الله عنه قال: سالت ابابکر احمد بن محمد بن عثمان البغدادی رحمه الله ان یخرج الی ادعیة شهر رمضان التی کان عمه ابوجعفر محمد بن عثمان بن سعید العمری رضی الله عنه و ارضاه یدعوا بها فاخرج الی دفتر مجلدا باحمر فنسخت منه ادعیة کثیرة.⁽¹⁾محمد بن نصر سکونی می‌گوید: از ابابکر احمد بن محمد بن عثمان بغدادی برادرزاده محمد بن عثمان بن سعید عمری دعاهای ماه مبارک رمضان را درخواست نمودم که او دفتری با جلد قرمز را در اختیار من قرار داد که دعاهای زیادی از آن استنساخ نمودم.

 سید بن طاوس دعای افتتاح و بعضی ادعیه دیگر را از این اثر نقل می‌کند که به همین لحاظ می‌توان نتیجه گرفت این مجموعه به دست ایشان رسیده است.

کتاب المزار

سعد بن عبدالله، متوفی 301

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

177ش 467

کتاب المزار

محمد بن الحسن بن فروخ، متوفی 270

رک: احمد بن علی النجاشی، رجال

354/948

 طبقه دوم ادعیه و زیارات از سال( 260 -329 ق) شامل چهار کتاب و یک دفتر مشتمل بر تعدادی از ادعیه و دو کتاب زیارت است. شایان ذکر است از این منابع به صورت مستقل صیانت و حفاظت نشده است و نسخه‌های اصلی آنها از بین رفته است و جستار از اصل این آثار تلاشی بی‌نتیجه خواهد بود؛ لکن با توجه به نقل سید بن طاوس از این منابع و رهیافت و اسناد سید به آنها معلوم می‌شود نسخ اصلی آنها تا سال (664ق) موجود بوده است و به رؤیت سید بن طاوس رسیده است. مرحوم ابن طاوس به جهت اشاره به این مطلب، تصریح می‌کند دعای افتتاح را از دفتر «ابابکر احمد بن محمد بن عثمان البغدادی» برادر زاده عثمان بن سعید عمری نقل می‌کند و از آنجا که ایشان سند دعا را نقل می‌کند و می‌فرماید ادعیه کثیری از این دفتر استنساخ کرده است، استفاده می‌شود نسخه اصلی دفتر نزد ایشان موجود بوده است؛ همان طور که نسخه اصلی کتاب محمد بن الحسن الفروخ الصفار به رؤیت سید بن طاوس رسیده است. سید در اشاره به این مطلب می‌فرماید: «روینا ذلک، استغفار کل یوم من شعبان، باسنادنا الی محمد بن الحسن الصفار من کتاب فضل الدعاء باسناده».⁽¹⁾بنابراین کتب طبقه دوم تا سال 664ه. ق موجود بوده است و از آن زمان

تاکنون در ضمن کتب سید بن طاوس قرار گرفته‌اند و می‌توان آنها را در بین آثار ایشان در دعا وزیارت ملاحظه نمود.  

بررسی طبقه سوم

اشاره

تدوین جوامع اولیه روایی برای اولین بار در سال (320 هق) صورت گرفته است. مرحوم کلینی در آن زمان احادیث فراوانی در موضوعات مختلف را گردآوری و کافی شریف را تدوین نموده است. شایان ذکر است در طبقه اول و دوم و قبل از سال (320ق) کتب روایی، جامع موضوعات حدیثی به نظر نمی آیند و در هر کتاب، موضوعی خاص مطرح شده است و منابع موجود حاوی همه موضوعات نیستند؛ اما پس از شکل گیری منابع اولیه روایی که همان جوامع حدیثی هستند، پس از (320 -664ق) ادعیه و زیارات مهدوی نیز در بین مضامین آنها مورد حفظ و صیانت قرار گرفته است. از این رو در این بخش از پژوهش، علاوه بر بررسی طبقه سوم به منبع شناسی آن پرداخته خواهد شد؛ چرا که میزان وثاقت و اعتبار منابع فعلی ادعیه و زیارات، در سایه بررسی منابع، معین و مشخص می‌گردد.

بنابراین مراد از منابع و جوامع اولیه حدیثی، کتب موجودی است که برای اولین بار بعد از سال(310ق) دعا یا زیارتی در باب امامت و مهدویت در آنها وارد شده است و بررسی آنها امکان شناخت ادعیه اختصاصی و غیر اختصاصی به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را فراهم می‌نماید.

این کتب به ترتیب زمان از کافی تا مزار محمد بن مشهدی را شامل می‌شوند و به دو دسته تقسیم می‌شوند:

دسته اول کتب حدیثی و دسته دوم کتب دعاو زیارت را در بر گرفته‌اند.

بررسی منابع طبقه سوم

1. اصول کافی «کلینی»

تألیف محمد بن یعقوب بن اسحاق ابوجعفر الکلینی (متوفی320 ق) او از محدثان دوران غیبت صغری است، وی شخصیتی بی‌نظیر در بین علماء امامیه است و کتاب او از بهترین کتب شیعه به شمار می‌آید.⁽¹⁾

مرحوم کلینی جلد دوم کافی را با شصت باب به کتاب الدعاء اختصاص می‌دهد.⁽²⁾این کتاب در فصل اول پژوهش به تناسب ابواب مختلف آن مورد استفاده قرار گرفته است. علاوه بر این، در «کتاب الحجة، باب فی الغیبة» ⁽³⁾و در «کتاب الصیام، باب الدعا فی العشر الاواخر من شهر رمضان» و در «کتاب الجهاد در باب دهم» از جلد اول، کافی بعضی ادعیه مهدوی را نقل می‌کند⁽⁴⁾.

2. الغیبة نعمانی

تألیف محمد بن ابراهیم بن جعفر، ابوعبدلله الکاتب النعمانی المعروف بابن زینب، که کاتب مرحوم کلینی بوده است و شخصیتی بس با عظمت دارد. از ویژگی‌های اثر ایشان، نقل روایات منحصر به فرد در دفاع از آموزه امامت و مهدویت در پاسخ مخالفین است.⁽¹⁾

«غیبت نعمانی» بیست و شش باب دارد که هیچ یک از آنها اختصاص به ادعیه و زیارات ندارد؛ اما ایشان به مناسبت به دو مورد از ادعیه مهدوی اشاره می‌کند:

 مورد اول: دعای معرفت، که آن را به صورت مختصر نقل می‌کند.⁽²⁾

مورد دوم: دعای غریق که حدیثی در تأکید و توصیه به آن نقل می‌کند و به متن دعا نمی‌پردازد. البته با توجه به سیاق روایت، متن این دعا از روایات دیگر در سایر منابع قابل تشخیص است.⁽³⁾بنابراین ادعیه مهدوی در غیبت نعمانی به همین دو مورد محدود می‌شود.

3. کامل الزیارات «ابن قولویه»

تألیف جعفر بن محمد بن موسی بن قولویه، ابو القاسم از بزرگانی است که وثاقت او مورد تأیید علمای امامیه است و در بین مردم نیز از او به نیکی و بزرگواری یاد می‌شده است.⁽¹⁾اثر گران‌سنگ ایشان در ترغیب به دعا و زیارت معصومین علیهم السلام و بیان ثواب آنها می‌پردازد.

مرحوم ابن قولویه در «کامل الزیارات» با صد و هشت باب به کیفیت زیارت اهل بیت علیهم السلام می‌پردازد، که به آداب و اماکن زیارتی و چگونگی ورود و خروج از آنها اشاره می‌کند. هر چند اثر ایشان به زیارت آل محمد علیهم السلام مربوط می‌شود؛ ولی محور بحث، زیارت سید الشهداء علیه السلام است.

زیارات مهدوی در کامل الزیارات وارد نشده است و ایشان فقط در دو مورد به مناسبت و ضمن زیارات دیگر، به فرازهای مهدوی اشاره می‌کند:

الف: زیارت عاشورا ⁽²⁾

ب: زیارت امام هشتم.⁽³⁾که ضمن فصل‌های آینده به آنها اشاره می‌شود.

4. مجموعه کتب صدوق: [کمال الدین، من لایحضره الفقیه، ادعیة الموقف، زیارات قبورالائمه، المدینه و زیارة قبر النبی].

تألیف محمد بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی ابوجعفر معروف به شیخ صدوق رضوان الله تعالی علیه؛ که متوفای (381ق) است و از علمای جلیل القدر شیعه به شمار می‌آید.

 شایان ذکر است مرحوم شیخ صدوق کتابی به نام «مدینة العلم» داشته است که امروزه اثری از آن نیست.⁽¹⁾

«کمال الدین» با پنجاه و هشت باب از جمله آثار مهدوی ایشان با محوریت غیبت انبیاء علیهم السلام است وشباهت های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به انبیاءگذشته در آن مورد بررسی قرار گرفته است. مرحوم صدوق در باب 33 و 34 و 45 آن ادعیه مهدوی را نقل می‌کند.⁽²⁾

شایان ذکر است در بعضی موارد که مربوط به دعا می‌باشد قرائت راوی توسط حضرت تصحیح می‌شود. در برخی موارد نیز دعا از حضرت درخواست می‌شود. در کتاب «من لایحضره الفقیه» نیز به مواردی از ادعیه از جمله دعاهای ماه رمضان می‌پردازد که ارتباطی به مهدویت ندارند؛ هر

چند ایشان زیارات ائمه علیهم السلام را نقل می‌کند که زیارت جامعه برای هر یک از ائمه از اهم آنهاست؛ ولی زیارت خاصی برای امام دوازدهم علیه السلام نقل نمی‌کند و فقط ضمن زیارات سه مورد فرازمهدوی وجود دارد.⁽¹⁾که در فصل دوم و سوم پژوهش به آنها اشاره می‌شود.

5. المزار «مفید»

تألیف محمد بن محمد بن نعمان معروف به شیخ مفید که به فطانت و زیرکی در بین علمای امامیه مشهور است و در سال (413ق) وفات یافت. از آثار مهدوی ایشان چهار رساله در غیبت باقی مانده است که به بررسی شبهات و پاسخ به آنها می‌پردازد.⁽²⁾شیخ مفید اثر خاصی در ادعیه ندارد و دعای خاصی از ایشان نقل نشده است ولکن در باب زیارات« کتاب المزار» گنجینة ارزشمند ایشان برای شیعه به شمار می‌آید که کتاب ایشان در دو بخش تدوین شده است:

بخش اول: در اهتمام به اماکن مقدسه و فضیلت زیارات آنها است و در ضمن آنها به زیارت ائمه علیهم السلام در مناسبت‌هایی؛ مانند نیمه شعبان تشویق می‌کند که مشتمل بر شصت و هفت باب است و بعضی از

ادعیه را در آن ذکر می‌کند؛ مانند دعای عرفه که بعضی از فرازهای آن مهدوی است.⁽¹⁾

بخش دوم: در بیان زیارات مختصر اهل بیت علیهم السلام است که مشتمل بر بیست و نه باب است؛ لکن ایشان زیارت خاصی برای حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف بیان نمی‌کند.

6 و7. الغیبة و مصباح المتهجد «شیخ طوسی»

تألیف محمد بن حسن الطوسی معروف به شیخ طوسی متوفای (460ق). عظمت شیخ الطائفه و جایگاه نوشته‌های او نیازی به توضیح ندارد و به جرأت می‌توان گفت کم‌تر کسی از موقعیت اجتماعی ایشان در بین علماء امامیه برخوردار بوده است. «کتاب الغیبة» با هشت فصل، اثر ویژه مهدوی ایشان است که در فصل سوم و پنجم آن تعدادی محدود، از ادعیه مهدویت را نقل می‌کند.⁽²⁾بنابراین ادعیه آن به سه مورد محدود می‌شود.

«مصباح المتهجد» از جمله آثار وزین شیخ طوسی در ادعیه و زیارات است و بخش اعظم آن به آنها اختصاص یافته است.این اثر بعد از غیبت کبری اولین کتاب جامع در دعا و زیارت به شمار می‌آید و تعداد زیادی از ادعیه مهدوی در آن موجود است. شایان ذکر است

ملاک و معیار شیخ طوسی در «مصباح المتهجد» برای نقل دعا، مناسبت‌های ایام سال است. به لحاظ این کتاب، اهمیت ادعیه و زیارات آن به صورت مستقل احصاء می‌شود که در همین بخش خواهد آمد.

8. الاحتجاج «طبرسی»

تألیف احمد بن علی بن ابی طالب الطبرسی، کنیه‌اش ابومنصور (متوفای 548 ق). او فاضلی فقیه و محدث است و در احتجاج با شرح حال روات و محدثین، احتجاج ائمه علیهم السلام در مناسبت‌های مختلف را بیان می‌کند. ایشان کتاب خاصی در دعا ندارد.⁽¹⁾مرحوم طبرسی در جلد دوم «الاحتجاج» ضمن شرح حال محمد بن عبدالله بن الحسین بن جامع بن مالک الحمیری، به زیارت خاص «آل یس» برای امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره می‌کند که از ناحیه مقدسه در ضمن توقیعی به محمد بن عبدالله جعفر الحمیری صادر شده است.⁽²⁾

9. الدعوات «راوندی»

تألیف سعید بن هبة الله الراوندی؛ سید بن طاوس از او به عنوان الشیخ العالم یاد می‌کند. این بزرگوار کتاب دعوات را در چهار باب تنظیم نموده است که باب اول آن با چهار فصل در فضیلت دعا و کیفیت آن و اصرار بر دعا و استجابت دعا تدوین شده است و برخی

از ادعیه را نقل کرده است که اختصاصی به مهدویت ندارند.⁽¹⁾

10. المزار الکبیر «ابن المشهدی»

تألیف محمد بن جعفر المشهدی معروف به ابن مشهدی. در شخصیت او اختلاف است، شیخ حر عاملی می‌فرماید: «کان فاضلا محدثا صدوقا له کتب یروی عن شاذان بن جبرئیل»⁽²⁾و عجیب است که این ستایش فقط از ناحیه شیخ حرعاملی است و دیگران نه تنها او را ترجمه و تمجید نمی‌کنند؛ بلکه بعضی مانند مرحوم خویی ایشان را مجهول می‌داند و تألیف او را نمی‌پذیرد.⁽³⁾و الله العالم.

کتاب مزار ابن مشهدی دارای هشت قسمت است و هر قسمتی چند باب در ادعیه و زیارات و فضایل اماکن مقدسه دارد. ایشان در قسمت چهارم، ضمن باب شانزدهم به مناسبت ماه شعبان و در قسمت پنجم، ضمن باب نهم در زیارت حضرت صاحب الامر4 به ذکر زیارت ودعای ندبه می‌پردازد و همچنین در قسمت هشتم، ضمن باب چهارم، زیارت و دعای عهد حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را بیان می‌کند.⁽⁴⁾

11. مجموعه کتب سید بن طاوس

سید رضی الدین ابوالقاسم علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن أحمد بن محمد بن احمد بن محمد بن محمد بن طاوس الحسینی درباره آثار خویش در ادعیه و زیارات می‌فرماید:

... انا مرتب ذلک بالله جل جلاله فی عدة مجلدات یحتسب ما ارجوه من المهمات و التتمات: المجلد الاول و الثانی: اسمیه کتاب «فلاح السائل فی عمل یوم و لیلة» و هو مجلدان و المجلد الثالث: اسمه کتاب «زهرة الربیع فی ادعیة الاسا بیع» و المجلد الرابع: اسمه کتاب «جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع» و المجلد الخامس: اسمه کتاب «الدروع الواقیه من الاخطار فیما یعمل مثله کل شهر علی التکرار» و المجلد السادس: اسمه کتاب «المضمار للسباق و اللحاق بصوم شهر اطلاق الأرزاق و عتاق الاعناق» و المجلد السابع: اسمه کتاب «الاقبال بالاعمال الحسنة» فیما نذکره مما یعمل میقاتا واحدا کل سنة و المجلد العاشر: اسمه کتاب «السعادات بالعبادات التی لیس لها وقت معلوم فی الروایات بل وقتها بحسب الحادثاث المقتضیة و الادوات المتعلقة بها.⁽¹⁾

شایان ذکر است «مهج الدعوات» و «مصباح الزائر» نیز از جمله تألیفات سید بن طاوس به شمار می‌آید.

سید بن طاوس (متوفای 664 ق) و در بین علمای امامیه به زهد و عبادت و فقاهت مشهور است و میزان وثاقت و جلالت و عظمت شأن

ایشان زبان‌زد خاص و عام است. او دارای مقام نقابت علویان بوده و مرحوم شیخ الطائفه جد مادری وی می‌باشد.⁽¹⁾مجموعه کتب سید بن طاوس در ادعیه و زیارات از چند جهت اهمیت ویژه‌ای دارد:

الف) انگیزه سیدبن طاوس از تألیف این کتاب‌ها، تکمیل «مصباح المجتهد» شیخ طوسی است، از این رو بسیاری از ادعیه و زیارات مصباح المجتهد را با ذکر سند و ارائه طریق به شیخ الطائفه نقل می‌کند و در حقیقت مجموعه شیخ طوسی در ادعیه را تحقیق می‌کند.

ب) تألیف مجموعه‌ای از ادعیه و زیارات با استفاده از منابع زیادی که در اختیارش بوده است. مرحوم سید دربارة کثرت منابع و مآخذ ادعیه و زیارات نزد ایشان می‌فرماید: «فان خزانة کتبنا فی هذه الاوقات اکثر من سبعین مجلدا فی الدعوات».⁽²⁾

ج) بیان منابع و ذکر اسناد و طرق ایشان به گذشتگان و احیاء آن اسناد.

د) مجموعة سید در ادعیه و زیارات، به دلیل بازآفرینی آثار گذشته در این باب از جوامع ثانویه دعا و زیارت به شمار می‌آیند.

مرحوم سید بن طاوس در مجموعه خویش، ادعیه و زیارات مهدوی را درآثار متعدد خویش نقل می‌کند؛ از جمله در« جمال الاسبوع» که

دارای چهل و هفت فصل است، در فصل چهل و هفتم به دعا برای حضرت صاحب الامر4 از امام هشتم7 و دعایی در زمان غیبت می‌پردازد.⁽¹⁾

در جلد اول «اقبال الاعمال» که دارای سی و هفت باب است در باب‌های 7، 17، 21 و 37 ضمن ادعیه شبهای ماه مبارک رمضان در فصل اول و چهارم و بیست و یکم ادعیه‌ای در باب مهدویت می‌آورد.⁽²⁾

در کتاب« فلاح السائل» با نقل دعای الحاح از حضرت مهدی و دعای امام صادق و کاظم علیهم السلام برای حضرت ادعیه‌ای نقل می‌کند.⁽³⁾

در کتاب «مهج الدعوات» با ذکر قنوت حضرت و دعای علوی مصری و دعای غریق و دعای عهد، ادعیه مهدوی را یاد آور می‌شود.⁽⁴⁾و در کتاب «مصباح الزائر» نیز با ذکر زیارات سرداب و دعای عهد در فصل هفده، ادعیه مهدوی را بیان می‌کند.⁽⁵⁾

ادعیه و زیارات موجود در این منابع، پس از بررسی طبقه چهارم به صورت مستند مورد احصاء و شمارش قرار خواهند گرفت.

بررسی طبقه چهارم (ادعیه و زیارات در جوامع ثانویه روایی)

بحارالانوار

تألیف محمد باقر مجلسی، متوفای (1111 ق) او محققی مدقّق و معروف به علامه مجلسی است و در بین محدثان و متکلمان و فقهای امامیه، از همه محاسن و فضایل بهره‌مند است. ایشان یگانه عصر خویش و فرزانه روزگار بوده است و نیاز به توصیف و تعریف و تمجید ندارد.

«بحارالانوار» مرحوم علامه، ویژگی‌های زیادی دارد که به صورت گذرا می‌توان به آنها چنین اشاره کرد:

الف) بازشناسی نسخ اصلی و جامع و صحیح، از نسخ ناقص و محرف و مندرس؛ زیرا مرحوم علامه مجلسی نسخه شناسی متبحر وپژوهشگری نخبه بوده است.⁽¹⁾

ب) دارای فهرست و طرح تفصیلی و بیان ریز مجموعه و زیر گونه.

ج) تبویب و تنظیم موضوعات اصلی و فرعی.

د) استفاده از آیات شریفه قرآن کریم به تناسب موضوعات مختلف.

ه) بیان و واکاوی وتحلیل روایات مشکل و پیچیده.

و) نقل وبررسی روایات متعارض.

ز) ذکر اسناد و منابع و مصادری که مجموعه بحار الانوار از آنها

گردآوری شده است.

ح) حفظ میراث گذشته وبازنویسی مجدد وچینش نوین جوامع روایی.

با توجه به جامعیت «بحارالانوار» در روایات و احیاء برخی آثار گذشته، می‌توان دریافت مجموعه این اثر گران سنگ، از جوامع ثانویه روایی است و اثر مرحوم علامه مجلسی تنها رهیافت محققین وپژوهشگران علوم حدیث به بعضی از کتب حدیثی گذشته بوده و میراث ماندگار روایی تلقی می‌گردد.

 کاوش وبررسی کتاب بحار الانوار نشان می‌دهد، ادعیه در جلد نود این اثر، تحت عنوان «الجزء الثانی من المجلد التاسع عشر فی ذکر الادعیه و الاذکار» ذکر شده‌اند.⁽¹⁾زیارات نیز در جلد نود و هفت آورده شده‌اند.

مرحوم علامه در این باره می‌فرمایند:

«اما بعد فهذا هو المجلد الثانی و العشرون من کتاب بحارالانوار الکاشف للأستار عن وجوه الزیارات النبی و الائمه الاطهار».⁽²⁾

ادعیه و زیارات مهدوی به مناسبتهای مختلف در ابواب متعددی از بحارالانوار موجود است که جهت شناسایی آنها می‌توان به مجلدات ذیل مراجعه کرد.⁽³⁾

احصا و شمارش ادعیه و زیارات مهدوی

اشاره

ادعیه و زیارات متعددی در مورد امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در کتب معتبر موجود است. این بخش از پژوهش با توجه به سیر زمان مند و ترتیب ورود در منابع به احصاء آنها می‌پردازد. شایان ذکر است به جهت اختصار به ذکر نام و سند و ابتدای آنها بسنده می‌شود. بنابر این درصورت نیاز به متن کامل دعا وزیارت مراجعه به مجموعه هایی که

در این زمینه گرد آوری شده‌اند، توصیه می‌گردد. از محتوای آنها نیز در فصل سوم و چهارم برای بیان سیمای وجودی و عمل کردی امام دوازدهم علیه السلام بهره گیری خواهد شد.

ثمره علمی

هدف از انجام این کار، بازشناسی ادعیه و زیارات اختصاصی و اصلی مهدویت از عمومی و فرعی است که زمینه دعاشناسی مهدویت را به وجود می‌آورد و علاوه بر موضوع شناختی ادعیه و زیارات، مستند آنها از غیر مستند، و منشأ از غیر منشأ شناخته خواهد شد و امکان بررسی اجمالی اعتبار آنها نیز فراهم می‌گردد که به جهت فایده علمی این روش، توفیقی برای بیان ادعیه و زیارات به ترتیب ورود از معصوم علیه السلام حاصل نمی‌شود؛ به خصوص که اتصال تمام ادعیه و زیارات و انتساب آنها به معصوم7 احراز نمی‌شود و این گونه استقراء در مقام عمل تداوم نخواهد داشت هر چند در شیوه سوم طبقه بندی به آن روش نیز پرداخته خواهدشد.بنابراین ناگزیر به مرور سیر زمان مند ادعیه و زیارات، شمارش آنها آغاز می‌گردد.

ادعیه و زیارات مهدوی در: کافی، الغیبة (نعمانی)، کامل الزیارات، کمال الدین، الغیبة (طوسی)

اشاره

 نکته قابل توجه اینکه به لحاظ شمارش ادعیه در این قسمت از پژوهش فقط به آنها اشاره می‌شود و دعا یا زیارت ترجمه نمی‌شود.

1. دعای معرفت 1

نام‌گذاری این دعا به معرفت از سوی علماء ممکن است به جهت تأکید آن بر معرفت‌شناسی نسبت به خدا و اهل بیت به ویژه امام زمان باشد.

«عن الصادق علیه السلام: اللهم عرفنی نفسک، فانک ان لم تعرفنی رسولک لم اعرف حجتک».⁽¹⁾

2. دعای معرفت 2

«عن الصادق علیه السلام: اللهم عرفنی نفسک... فانک ان لم تعرفنی نبیک لم اعرفه قط».⁽²⁾

3. دعای معرفت 3

«عن مولانا المهدی علیه السلام: اللهم عرفنی نفسک... اللهم لاتمتنی میته جاهلیة...».⁽³⁾

4. دعای معرفت 4

« من مولانا المهدی علیه السلام: اللهم انت عرفتنی نفسک».⁽¹⁾

5. دعای غریق

نا‌م‌گذاری این دعا از سوی معصوم به این نام می‌تواند اشاره به نوعی سردرگمی در عصر غیبت باشد که با توسل به این دعا برطرف می‌شود.

«عن الصادق علیه السلام: یا الله یا رحمن یا رحیم یا مقلب القلوب ثبت قلبی علی دینک».⁽²⁾

6. دعای سلامتی امام زمان علیه السلام

«عن الصالحین7: اللهم کن لولیک الحجة بن الحسن...».⁽³⁾

7. صلوات ضراب اصفهانی

«عن مولانا الحجة علیه السلام: بسم الله الرحمن الرحیم، اللهم صل علی محمد سید المرسلین و خاتم النبیین...». ⁽¹⁾

8. زیارت و دعا برای حضرت ضمن تعقیب نماز واجب

«عن الباقر علیه السلام: السلام علیکم یا اهل بیت الرحمة... السلام علیک یا بقیة الله فی ارضه»⁽²⁾.

9. دعا برای حضرت مهدی ضمن زیارت امام رضا و حضرت زهرا علیها السلام

«عن بعضهم علیه السلام:... اللهم صل علی حجتک و ولیک و القائم فی خلقک».⁽³⁾

10. دعا برای ظهور ضمن عرض تسلیت به عزاداران سیدالشهداء علیه السلام

«من الباقر علیه السلام: عظم الله اجورنا بمصابنا بالحسین علیه السلام... مع ولیه الامام المهدی».⁽¹⁾

11. دعا برای ظهور از امام جواد علیه السلام

«عن الجواد علیه السلام: اللهم ولیک الحجة فاحفظه من بین یدیه و من خلفه و عن یمینه و عن شماله».⁽²⁾

12. دعایی دیگر برای ظهور از امام جواد علیه السلام

«و صل علی الحجة القائم بن الحسن بن علی اللهم احی به العدل و امت به الجور و زین ببقائه الارض».⁽³⁾

دعا برای تعجیل ظهور

13.« و عجل فرجهم»

این دعا با الفاظ بسیار متعددی وارده شده است که به آنها اشاره

می‌گردد:

الف. کافی: ج2، ص570 و ص 583؛

ب. مصباح المهتجد:ص 266،257، 265،284،368،378،551،558 و 256؛

ج. دعوات راوندی:صٌ128؛

د. اقبال الاعمال:ج1، ص314 و ص321 و ج3؛ ص69 ؛

هـ. جمال الاسبوع: ص121، 181، 261و 277؛

و. المصباح کفعمی: ص64، 65 133، 421، 571 و 568؛

ز. بحارالانوار: ج82، ص269 و270؛ ج83، ص77؛ ج86، ص289؛ ص331،341، 353 و 363؛ ج87، ص65، 91 و 216؛ ج92، ص145؛ ج95، ص123 و ص128؛ ج 98، ص312؛ ج99، ص159 و 99ص316.

14. «و عجل فرجه»

الف) مصباح المتهجد: ص61؛

ب) المزار ابن مشهدی:ص 537 و 665؛

ج) اقبال الاعمال:ج1، ص 215؛

د) المصباح کفعمی:ص 32 و 551؛

ه) بحارالانوار: ج53، ص 96، ج 83، ص61؛ ج83، ص62 و 285؛ ج 91، ص42؛ ج95، ص110 وج 99، ص112.

15.« و فرج عن آل محمد»

الف) مصباح المتهجد:ص 697؛

ب) المزار المفید:ص 136؛

ج) اقبال الاعمال: ج2، ص110؛

د) المصباح کفعمی:ص 670؛

ه) بحارالانوار:ج 95، ص234.

16.« من بفرجه فرج»

الف) اقبال الاعمال:ج 1، ص368؛

ب) بحار الانوار:ج 95، ص158.

17. «تعجل بها فرجه»

الف) کامل الزیارات:ص 517؛

ب) عیون اخبار الرضا:ج1، ص301؛

ج) من لایحضره الفقیه:ج 2، ص604؛

د) المزار ابن المشهدی:ج 65؛

ه) بحارالانوار:ج 99، ص46.

18. «و عجل فرج ولیک»

الف) المزار ابن المشهدی:ص 543 وص 554؛

ب) بحارالانوار:ج 99، ص11.

19.« و ان تعجل فرج ولیک»

الف) مصباح المتهجد:ص 140؛

ب) المصباح کفعمی:ص 51؛

ج) بحارالانوار:ج 84، ص245.

20.«اللهم عجل فرج ولیک»

الف) کامل الزیارات:ص 521؛

ب) من لایحضره الفقیه: ج2، ص607؛

ج) المزار ابن المشهدی: ص553 وص 554؛

د) المزار الشهید الاول:ص 202؛

ه) المصباح کفعمی:ص 494؛

و) بحارالانوار:ج 99، ص74.

21.« و عجل فرجنا بالقائم»

الف) اقبال الاعمال: ج3، ص68؛

ب) بحارالانوار: ج98، ص311 و ج99 ص 226 «وعجل فرجنا به».

22.« و عجل لولیک الفرج»

الف) مصباح المتهجد:ص 58؛

ب) الدعوات الراوندی:ص 134؛

ج) فلاح السائل:ص168؛

د) المصباح کفعمی:ص 24؛

ه) بحارالانوار: ج83، ص7.

23. «اللهم عجل الروح و الفرج»

الف) اقبال الاعمال:ج2، ص126.

ب) بحارالانوار:ج 27، ص121؛ ج 65، ص38؛ ج 85، ص98؛ ج 92، ص305 و ج 95، ص 245.

24. «و ان تعجل فرج المنتقم»

الف) مصباح المتهجد: ص74؛

ب) جمال الاسبوع:ص 200؛

ج) المصباح کفعمی:ص 34؛

د) بحارالانوار: ج83، ص81.

25.« و عجل فرج ال محمد»

الف) مصباح المتهجد: ص53، ص670 وص 783؛

ب) المزار ابن المشهدی:ص 475؛

ج) بحارالانوار: ج83، ص 45؛ ج 87، ص65؛ ج 91، ص 266 وج 98 ص 305.

26.« و عجل فرجی»

الف) المصباح کفعمی:ص 80 وص 219؛

ب) بحارالانوار:ج 83، ص176 و ج 91، ص 378.

27.« عجل الله خروج قائمنا»، «عجل الله فرجه»، « عجل الله لک ما وعدک»، « عجل الله فرجک»

الف) الکافی: ج5، ص33، ح 4؛

ب) غیبت، الطوسی:ص 293، ح 248 وص 298، ح 253؛

ج) المزار ابن المشهدی:ص 661؛

د) جمال الاسبوع: 41 « عجل الله لک ما وعدک»؛

ه) المزار الشهید الاول:ص 213؛

و) بحارالانوار:ج 36، ص306 خروج قائمنا؛ ج 52، ص143؛ ج 99، ص98، ج 75، ص339 عجل الله فرجک وج 99، ص216 « عجل الله لک ما وعدک».

28. «اللهم عجل فرجهم»

الف) المزار ابن المشهدی:ص 563؛

ب) بحارالانوار: ج99، ص182.

29. «اللهم عجل فرجه»

الف) کمال الدین و تمام النعمة: ص 513؛

ب) جمال الاسبوع:ص ؛317

ج) المزار ابن المشهدی:ص 107؛

د) المصباح الکفعمی:ص 720؛

ه) بحارالانوار: ج 53، ص188؛ ج 92، ص 328؛ ج 99، ص90 و ص194.

ادعیه و زیارات در مصباح المتهجد شیخ طوسی

30. دعا به جهت دیدار و تشرف

«اللهم صل علی محمد و آل محمد، اللهم ان الصادق الامین7 قال انک قلت ما ترددت فی شی انا فاعله…[شیخ طوسی: و روی ان من دعا بهذا… ] عاش حتی

یمل الحیاة».⁽¹⁾

31. دعا برای ظهور بعد از نماز ظهر

«[یا]ای سامع کل صوت...».⁽²⁾

32. دعا برای ظهور امام عصر علیه السلام بعد از نماز عصر

«انت الله...»⁽³⁾

33. دعا برای ظهور

و یستحب ان یدعوا هاتین الرکعتین «اللهم انی اسالک و لم یسال مثلک انت موضع مسالة السائلین...».⁽⁴⁾

34. دعای دیگر برای ظهور

ثم تقول عقیب ذلک: «یا رب انت الله ما شئت من امر یکون فصل علی محمد و ال محمد واجعل لی فیما تشاء...».⁽¹⁾

35. قنوت امام حسن عسکری علیه السلام

«الحمدلله شکرأ لنعمائه و استدعاء لمزیده و استجلاباً لرزقه و استخلاصاً له و به دون غیره...». ⁽²⁾

36. دعای حریق از امام باقر علیه السلام و مورد تاکید حضرت ولی عصر علیه السلام

«اللهم انی اصبحت اشهدک و کفی بک شهیدا».⁽¹⁾

37.دعا برای ظهور ضمن تعقیب نماز

«عن الکاظم علیه السلام: یا من لا تخفی علیه اللغات... اللهم صل علی... الداعی الیک باذنک القائم بامرک». ⁽²⁾

38. دعا برای حضرت ضمن تعقیب نماز حاجت

«عن الصادق علیه السلام: اللهم انی اسالک حسن الظن... و اتقرب الیک بالبقیة الباقی... خاتم الاوصیاء». ⁽³⁾

39.دعا برای حضرت در قنوت نماز جمعه وقنوت نماز وتر

« عن الباقر علیه السلام: اللهم تم نورک... اللهم انا نشکو الیک فقد نبینا و غیبة ولینا».⁽⁴⁾

40.دعا برای حضرت بعد از نماز جمعه

« عن علی بن الحسین علیه السلام: اللهم اشتر من نفسی… تملأ به الارض عدلاً و قسطاً کما

ملئت ظلماً و جوراً». ⁽¹⁾

41. دعای امام هشتم علیه السلام برای حضرت مهدی

«عن علی بن موسی الرضا علیه السلام: اللهم ادفع عن ولیک و خلیفتک و حجتک علی خلقک و لسانک المعبر عنک...».⁽²⁾

42. دعای سمات

«عن العمری (ره): اللهم انی اسالک باسمک العظیم الاعظم الاعز الاجل الاکرم... ».⁽³⁾

43.دعا برای حضرت مهدی علیه السلام در ساعت دوازدهم

« یا من توحد بنفسه... اسالک بحق الخلف الصالح علیه السلام...».⁽⁴⁾

44. دعای افتتاح

« عن ناحیه المقدسه: اللهم انی افتتح الثناء بحمدک… اللهم صل علی ولی امرک

القائم المؤمل...»⁽¹⁾

45. دعا برای حضرت در هر روز ماه مبارک رمضان

«عن علی بن الحسین: اللهم هذا شهر انزلت فیه القرآن... اسالک ان تنصر وصی محمد و خلیفة محمد».⁽²⁾

46. دعا برای حضرت در شب اول ماه مبارک رمضان

«ان الله و ملائکته یصلون علی النبی و اله... اللهم صل علی الخلف من بعده».⁽³⁾

47. دعا برای حضرت در موقف حج

«عن علی بن الحسین: اللهم انت الله رب العالمین... و فرج عن ال محمد واجعلهم ائمة یهدون بالحق...».⁽⁴⁾

48. دعا برای ظهور در ظهر عاشورا

«عن الصادق: اللهم عذب الفجرة… وعدالله الذین آمنوا منکم و عملوا الصالحات

لیستخلفنهم فی الارض».⁽¹⁾

49. دعا برای حضرت در شب سوم شعبان

«عن ناحیه المقدسة: خرج الی القاسم بن العلاء الهمدانی وکیل ابی محمد:7 ان مولانا الحسین علیه السلام ولد یوم الخمیس لثلث خلون من شعبان فصمه و ادع فیه بهذا الدعاء: اللهم انی اسالک بحق الموعود فی هذا الیوم... ان الائمة من نسله و الشفاء فی تربته و الفوز معه فی اوبته و الاوصیاء من عترته بعد قائمهم و غیبته... ».⁽²⁾

50. دعا برای حضرت در شب نیمه شعبان

«اللهم بحق لیلتنا و مولودها و حجتک و موعودها التی قرنت الی فضلها فضلک... ».⁽³⁾

ادعیه و زیارات در احتجاج طبرسی

51. زیارت «آل یس»

محمد بن جعفر الحمیری می‌گوید: خرج التوفیع من الناحیة المقدسة حرسها الله بعد المسائل: بسم الله الرحمن الرحیم لا لامره تعقلون و لا من اولیائه تقبلون، حکمة

بالغة فما تغن النذر عن قوم لایومنون؛ السلام علینا و علی عبادلله الصالحین، فاذا اردتم التوجه بنا الی الله تعالی و الینا فقولوا کما قال الله تعالی: سلام علی ال یس، السلام علیک یا داعی الله و ربانی آیاته...».⁽¹⁾

لازم به ذکر است مرحوم طبرسی برای این زیارت و سایر اخباری که در احتجاج آورده است، سند را نقل نمی‌کند ولکن باید توجه داشت که این به معنی عدم اعتبار این اخبار نیست؛ چرا که ایشان در مقدمه احتجاج می‌فرماید: «... و لا ناتی فی اکثر ما نورده من الاخبار باسناده اما لوجود الاجماع علیه او موافقته لما دلت العقول الیه او لاشتهاره فی السیر و الکتب بین المخالف و المؤالف الا ما اوردته عن ابی محمد الحسن العسکری»؛⁽²⁾سند بسیاری از اخبار و روایات موجود در احتجاج ذکر نمی شود چرا که برخی از آنها اجماعی وبعضی از ضروریات معقول و بدیهی مقبول و پاره‌ای از آنها بین موافقین و مخالفین مذهب خاصه از شهرت روایی برخوردارند.

بنابراین سند زیارت «آل یس» از نظر ایشان نیاز بیان است و گویا در آن روز متن آن مورد اجماع و یا مشهور و مقبول بوده است گذشته از این موافق، عقل و مؤید به نقل است.

ادعیه و زیارات در مزار محمد بن المشهدی

52. زیارت حضرت مهدی ضمن زیارت حضرت زهرا علیها السلام

« و صل علی الحجة القائم بن الحسن بن علی، اللهم احی به العدل و امت به الجور و زین ببقائه الارض».⁽¹⁾

53. زیارتی جامع برای هر یک از ائمه علیه السلام

«السلام علی الامام العالم الغائب عن الابصار و الحاضر فی الامصار ».⁽²⁾

54.زیارتی جامع برای هر یک از ائمه علیه السلام

«والحجة بن الحسن صاحب العصر و الزمان وصی الاوصیاء و بقیة الانبیاء».⁽³⁾

55. زیارت ندبه برای حضرت صاحب الامر علیه السلام

«عن ناحیة المقدسة: السلام علی آل یس، ذلک هو الفضل المبین و الله ذوالفضل العظیم لمن یهدی صراطه المستقیم، قد اتاکم الله یا آل یس خلافته و علم مجاری امره فیما قضاه ».⁽⁴⁾

این زیارت با متنی متمایز از دعای ندبه، مضمونی شبیه دعای ندبه دارد و از جمله زیارات سرداب مقدس به شمار می آید.

56. دعای ندبه

« قال محمد بن ابی قرة: نقلت من کتاب ابی جعفر محمد بن الحسین البزوفری رضی الله عنه هذا الدعاء و ذکر فیه انه الدعا لصاحب الزمان... الحمدالله ربّ العالمین و صلّی الله علی سیدنا محمد نبیه و آله وسلّم تسلیماً».⁽¹⁾

57. زیارت سرداب

«السلام علیک یا خلیفة الله و خلیفة آبائه المهدیین، السلام علیک یا وصی الاوصیاء الماضین».⁽²⁾

در ادامه به پنج زیارت دیگر در مورد سرداب مقدس اشاره خواهد شد.

58. دعای فرج

«اللهم عظم البلاء و برح الخفاء و انکشف الغطاء و ضاقت الارض و منعت السماء ».⁽¹⁾

59. دعای عهد

«اللهم بلغ مولای صاحب الزمان صلوات الله علیه عن جمیع المؤمنین و المؤمنات».⁽²⁾

60. دعای عهد دیگر

« اللهم رب نور العظیم و رب الکرسی الرفیع و رب البحر المسجور ».⁽³⁾

61. استغاثه به صاحب الزمان علیه السلام

« سلام الله الکامل التام الشامل العام و صلواته و برکاته القائمه التامة». ⁽⁴⁾

ادعیه و زیارات مهدوی در «اقبال الاعمال»

62. دعا برای ظهور در شب 23 ماه رمضان

« اللهم کن لولیک».⁽¹⁾

63. دعا برای ظهور در روز 13 رمضان

«اللهم انی ادینک... و ادفع عن ولیک و خلیفتک و لسانک و القائم بقسطک و المعظم لحرمتک».⁽²⁾

64. دعا برای ظهور در روز 18 رمضان

«اللهم ان الظلمة کفروا بکتابک... و ان مولانا و سیدنا صاحب الزمان، الهادی المهدی».⁽³⁾

65. دعا برای ظهور در روز 20 رمضان

«اللهم انی اسالک باسمک المخزون... و ان تجعلنی ممن تنتصر به لدینک و تقاتل به عدوک».⁽⁴⁾

66. دعا برای ظهور در جمعه و عید فطر و قربان

«اللهم من تهیأ فی هذا الیوم... اللهم افتح له فتحا یسیرا و انصره نصرا عزیزا».⁽⁵⁾

67. دعا برای ظهور ضمن دعا در مسیر نماز عید

«اللهم صل علی ولیک المنتظر امرک، المنتظر لفرج اولیائک، اللهم اشعب به الصدع».⁽¹⁾

68. دعا برای ظهور ضمن دعا قبل از عید از امام سجاد علیه السلام

«... و اعنی اللهم علی جهاد عدوک فی سبیلک مع ولیک...».⁽²⁾

ادعیه و زیارات در «جمال الاسبوع»

69. دعا دوران غیبت

این دعا به طریق معتبر از ناحیه امام هشتم علیه السلام وارد شده و بر خواندن آن در عصر غیبت تأکید شده است.

عن یونس بن عبدالرحمن ان الرضا علیه السلام کان یأمر بالدعاء لصاحب الامر بهذا: اللهم ادفع عن ولیک و خلیفتک و حجتک علی خلقک و لسانک المعبر عنک باذنک».⁽³⁾

70. زیارت حضرت مهدی علیه السلام در روز جمعه

«السلام علیک یا حجة الله فی ارضه، السلام علیک یا عین الله فی خلقه».⁽¹⁾

ادعیه و زیارات مطلقه حضرت مهدی علیه السلام در «مصباح الزائر»

71. زیارت حضرت مهدی ضمن زیارت امام حسن عسکری علیه السلام

«... اتوسل الیک یا رب بامامنا و محقق زماننا، الیوم الموعود و الشاهد المشهود و النور الازهر».⁽²⁾

زیارات سرداب مقدس

72. زیارت اول

قال السید علی بن طاوس نورالله مرقده: اذا فرغت من زیارة العسکریین فامض الی السرداب المقدس و قف علی بابه و قل: الهی انی قد وقفت علی باب بیت من بیوت نبیک⁽³⁾وقتی از زیارت امام هادی و امام حسن عسکری فارغ شدی به سوی سرداب مقدس برو و بایست و بگو: خداوندا من بر در یکی از خانه های پیامبر تو ایستاده ام و به حضرت سلام بده: «... سلام الله و برکاته و تحیاته و صلواته علی مولای صاحب الزمان صاحب الضیاء و النور»⁽⁴⁾

73. زیارت دوم

« سلام الله الکامل التام، الشامل العام، و صلواته و برکاته الدائمة علی حجة الله».⁽¹⁾

74. زیارت سوم

«السلام علیک یا خلیفة الله فی ارضه و خلیفة رسوله و آبائه الائمة المعصومین المهدیین».⁽²⁾

75. زیارت چهارم

«السلام علی الحق الجدید و العالم الذی علمه لا یبید، السلام علی محیی المؤمنین ».⁽³⁾

76. زیارت پنجم

«الله اکبر الله اکبر، لا اله الا الله و الله اکبر و لله الحمد، الحمدلله الذی هدانا لهذا و عرفنا اولیائه».⁽⁴⁾

77. زیارت ششم از مزار ابن مشهدی و متن مشابه آن از شهید اول

«السلام علیک یا خلیفة الله و خلیفة آبائه المهدیین، السلام علیک یا وصی الاوصیاء الماضین ».⁽⁵⁾

78. زیارت مطلقه هفتم از کتاب عتیق غروی

«السلام علیک یا حجة الله فی عباده و خلیفته فی بلاده و نوره فی سمائه و ارضه...» ⁽¹⁾

ادعیه و زیارات مهدوی درمهج الدعوات

79. دعا برای حضرت مهدی ضمن قنوت امام جواد علیه السلام

«اللهم انت الاول بلا اولیه معدودة... و للامام المنتظر القائم بالقسط تابعین... «.⁽²⁾

80. دعا برای حضرت مهدی ضمن قنوت امام حسن عسکری علیه السلام

« الحمد لله شکر النعمائه... اللهم و اظهر به الحق و اصبح به فی غسق الظلم و بهم الحیرة، اللهم و احی به القلوب المیتة».⁽³⁾

81. دعای حضرت مهدی علیه السلام برای خویش ضمن قنوت

«اللهم مالک الملک... یا من لا یخلف المیعاد و انجز لی ما وعدتنی و اجمع لی اصحابی و صبرهم».⁽⁴⁾

82. حجاب حضرت مهدی علیه السلام

«اللهم احجبنی عن عیون اعدائی واجمع بینی و بین اولیایی و انجز لی ما وعدتنی و اخفظنی فی غیبتی».⁽²⁾

83. دعای یمانی

این دعا از امیرالمؤمنین علیه السلام است و امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف قرائت آن را برای قاری، تصحیح می‌کند.⁽⁴⁾

84. دعای علوی مصری

این دعا را حضرت به علوی مصری می‌آموزد که برای حل مشکلات

بخواند.⁽¹⁾

سید بن طاووس سند دیگری برای دعای علوی مصری به این شرح ذکر کرده است:

احمد بن محمد العلوی العریضی عن محمد بن علی العلوی الحسینی… ⁽²⁾

85. دعای عهد

دعای عهد به چهار صورت وارد شده است که در این قسمت از پژوهش به یکی از انواع غیر مشهور آن اشاره می‌شود:

حدثنا محمد بن علی بن دقاق القمی ابوجعفر قال حدثنا ابوالحسن محمد بن احمد بن علی بن الحسن بن شاذان القمی قال حدثنا ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه القمی عن ابیه عن عبدالله بن جعفر عن العباس بن معروف عن عبدالسلام بن سالم قال حدثنا محمد بن سنان عن یونس بن ظبیان عن جابر بن یزید الجحفی قال: قال ابوجعفر «علیه السلام »:… اللهم یا اله الالهة یا واحد یا احد یا آخر الاخرین یا قاهر

القاهرین یا علی یا عظیم انت العلی الاعلی....⁽¹⁾

86. دعای عبرات

این دعا توصیه امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف به سید رضی الدین است. وی کتابی در ادعیه و زیارات به نام «منهاج الصلاح» دارد: «حدثنی صدیقی و المواخی لی محمد بن محمد القاضی الاوی...: اللهم انی اسالک یا راحم العبرات و یا کاشف الکربات، انت الذی تقشع سحاب المحن و قد امست اثقالا...».⁽²⁾

المصباح کفعمی

87. دعای طلب صفات محموده «اللهم ارزقنا توفیق الطاعة»

الفصل التاسع و العشرون فی ادعیه ماثورة و فضائلها المشهورة و لیس لها اسماء تعرف بها مذکورة و هی فی مظانها فی کتب علمائنا مزبورة و فی دفاترهم مسطورة فمن ذلک دعاء مروی عن المهدی علیه السلام: «اللهم ارزقنا توفیق الطاعة و بعد

المعصیة...».⁽¹⁾

دعای اختصاصی بحارالانوار

88. دعای توسل

« اللهم انی اسالک و اتوجه الیک بنبیک نبی الرحمة... یا وصی الحسن و الخلف الحجة ایها القائم المنتظر...».⁽²⁾

شیوه دوم: طبقه بندی بر اساس محتوای مهدوی

اشاره

فائده علمی: ثمره علمی این شیوه، دعا شناسی مهدویت خواهد بود؛ به گونه‌ای که در پی آن معلوم خواهد شد دعاها و زیاراتی که به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و یا آموزه مهدویت اختصاص دارند کدام است و ادعیه و زیاراتی که فرازی مهدوی در آنها قرار دارد کدام است.

لازم به ذکر است به منابع و مستندات ادعیه و زیاراتی که در این شیوه مورد اشاره قرار می‌گیرند در شیوه اول طبقه بندی پرداخته شده است و نیازی به تکرار مجدد آنها نمی باشد.

ادعیه و زیارات مختص به حضرت مهدی علیه السلام

اشاره

 مراد از این گونه دعا وزیارت، ادعیه و زیاراتی است که مجموع محتوای آنها به موضوع امامت ومهدویت ویا پدیده‌های مرتبط با آن می‌پردازد.

الف)دعاهای مخصوص حضرت مهدی علیه السلام

اول: دعای معرفت «اللهم عرفنی نفسک» که با چهار محتوا و به صورت مختصر و مفصل موجود است و به مناسبت دوران غیبت وارد شده است.

دوم: دعای غریق «یا الله یا رحمن…» با محتوایی مورد وفاق و با روایات زیادی در تأکید بر آن موجود است.

سوم: دعای سلامتی حضرت مهدی علیه السلام «اللهم کن لولیک» با محتوایی مورد اتفاق موجود است.خواندن این دعا در شب بیست وسوم ماه مبارک رمضان توصیه شده است.

چهارم: دعای عهد با چهار صورت متفاوت به صورت مختصر و مفصل موجود است وخواندن آنها به زمان خاصی اختصاص ندارد؛ هر چند به انس والفت با آنها در زمان غیبت توصیه شده است.

پنجم: دعای ندبه که متن مشهور آن منحصر به مزار کبیر است؛ ولکن فرازهای متعددی از آن در مجموعه کتب سید بن طاوس به صورت پراکنده مشاهده می‌شود ودر اعیاد اربعه بزرگ اسلامی خوانده می‌شود.

ششم: دعای فرج که محتوا آن با «اللهم عظم البلاء» آغاز می‌شود و

در منابع مهدوی بدون تفاوت متن موجود است.

هفتم: دعا برای تعجیل فرج که قریب به بیست صورت آن در منابع مهدوی وارد شده است.

هشتم: دعای شب نیمه شعبان که با مضمونی مورد وفاق، در منابع متعدد مهدوی موجود است.

ب)زیارات مخصوص حضرت مهدی

اول: زیارت آل یس که از ناحیه مقدسه برای توجه و توسل به امام عصر علیه السلام رسیده است وبه وقت خاصی اختصاص ندارد.

دوم: زیارت ندبه که ابتدای آن شبیه زیارت آل یس است؛ ولی با محتوایی متفاوت از ناحیه مقدسه رسیده است ودر هنگام زیارت سرداب شریف خوانده می‌شود.

سوم: زیارت سرداب که با محتوایی متفاوت، تعداد آنها به شش زیارت می‌رسد.

چهارم: زیارت مطلقه که با محتوایی متفاوت، تعداد آنها به چهار زیارت می‌رسد؛ هر چند یک زیارت در بعضی منابع برای روز جمعه است ولکن خواندن آنها به زمان و مکان خاصی مقید نشده است.

ادعیه و زیارات غیر اختصاصی به حضرت مهدی علیه السلام

اشاره

مراد از این قبیل دعا و زیارت، ادعیه و زیارتی است که ضمن زیارات سایر معصومین علیهم السلام و یا در بین ادعیه غیر مرتبط با مهدویت؛ فرازهایی مرتبط با آموزه امامت ومهدویت در آنها یافت می‌شود.

الف) دعاهای غیر مختص به مهدویت

دعای افتتاح: این دعا به مناسبت شبهای ماه مبارک رمضان وارد شده است وفرازهایی مهدوی در توصیف دوران غیبت دارد.

دعای سمات: این دعا از ناحیه مقدسه توسط جناب عمری وکیل امام عصر علیه السلام صادر شده و به تاریخ انبیاء می‌پردازد.

دعای یمانی: اصل این دعا از حضرت علی علیه السلام است و حضرت مهدی علیه السلام اشتباهات قاری را تصحیح می‌کند.

دعای عبرات: این دعا توصیة امام عصر علیه السلام به سید رضی الدین در سختی‌ها و مشکلات است.

دعای توسل: برای طلب یاری از اهل بیت علیهم السلام است که با توسل به امام عصر علیه السلام خاتمه می‌یابد.

دعای علوی مصری: این دعا تعلیم حضرت صاحب الامر علیه السلام به علوی مصر در رؤیاست.

دعای الحاح: این دعا از امام صادق علیه السلام است وحضرت مهدی علیه السلام کیفیت آن را در ایام حج به ابونعیم انصاری و همراهان می‌آموزد.

دعا برای ظهور: قریب به بیست مورد با مضامین متفاوت و ادعیه به مناسبت‌های مختلف به درخواست ظهور می‌پردازد ومتداول ترین مضمون آن «وعجل فرجهم» است.

دعا برای حضرت مهدی علیه السلام: قریب به دوازده مورد از ادعیه با سیاق وادبیات مختلف به دعا برای حضرت مهدی علیه السلام به صورت کلی وبه نوعی طلب ظهور اشاره دارد.

دعا برای تشرف: مواردی از دعاها به صورت پراکنده و محدود به جهت تشرف به محضر ولی عصر علیه السلام وارد شده است.

قنوت ائمه علیهم السلام: در قنوت امام حسن عسکری علیه السلام و امام جواد علیه السلام دعا برای حضرت مهدی علیه السلام در فرازهایی وجود دارد.

دعا در دوران غیبت: مضمون آن به دوران غیبت وتوصیف  این امر می‌پردازد.

دعای حریق: این دعا از ناحیه حضرت ولی عصر علیه السلام برای تکمیل دعای امام سجاد علیه السلام وارد شده است.

ب) زیارات غیر اختصاصی به مهدویت

 زیارت حضرت زهرا علیها السلام و حضرت رضا علیه السلام از جمله زیاراتی هستندکه فرازهایی در آنها به زیارت حضرت مهدی اختصاص یافته است.

صلوات ضراب اصفهانی: این صلوات از ناحیه مقدسه صادر شده و با صلوات و درود بر امام عصر علیه السلام ختم می‌شود.

 استغاثه به امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف: متن آن هماهنگ با سایر ادعیه و برای توجه و توسل به امام عصر علیه السلام است.

حجاب حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف: در خواست تحقق وعده الهی برای حضرت مهدی علیه السلام محوری است که به آن در حجاب حضرت پرداخته می‌شود.

لازم به ذکر است این پژوهش به ابعاد وشئون حضرت مهدی علیه السلام می‌پردازد وبه همین جهت توفیقی برای احصا و شمارش ادعیه و زیارات خارج از این موضوع نیست؛ بلکه در موسوعه ادعیه و زیارات به آنها پرداخته می‌شود. بنابراین فقط ادعیه و زیارات بیان گر موضوع

این کتاب، احصاء و گردآوری شده و مورد کاوش نسبت به سیمای وجودی وعمل کردی امام دوازدهم علیه السلام قرار خواهند گرفت.

سیر ورود ادعیه و زیارات مهدوی در منابع

اشاره

 نمودار پیش رو به سیر زمان مند ادعیه وزیارات مهدوی در منابع مهدویت پرداخته است:

سایر منابع

بحارالانوار

مجموعه سید بن طاووس

مصباح المتهجد

الغیبة، الطوسی

کمال الدین و تمام النعمة

الغیبة، نعمانی

اصول کافی

دعا و زیارت

52/146/70 باب22

92/326/2باب115

333/279 ف5

342/24 باب33

170/6باب 10 فصل3

1/337/5 باب فی الغیبة

معرفت 1

جمال الاسبوع: 314 فصل47

1/342/29، باب فی الغیبة

معرفت 2

53/187/18 باب30

92/327/3 باب115

و 99/89 باب6

جمال الاسبوع: 315 فصل47

411ش، 536/146

512/43 باب45 و امالی 474ش 639/18

معرفت 3

92/336/6 باب115

مهج الدعوات396

معرفت 4

222/1باب13

بدون نام

52/148/73 باب21

92/126/1 باب 115

مهج الدعوات396

365ش 491/102 با اضافات

351/49 باب33 و 348/40 باب33 بدون دعا

161/4 باب10 فصل2 بدون دعا

2/296/14 و 2/561/15 و 8/138/103 بدون دعا

غریق

المزارالکبیر: 611 و المصباح کفعمی: 586

94/394 باب2

86/340 باب4

99/314

اقبال الاعمال/191 فصل26و فلاح السائل46

630ش 709/85

4/162/3 ب الدعا فی العشر الاواخر من شهر رمضان

برای ظهور «اللهم کن لولیک الصالحین

المزارالکبیر: 663 باب5 و المصباح کفعمی550

53/65/111 باب 27

91/42/25 باب28

مصباح الزائر، 455

دعای عهد 1ـ چهل روز می‌خوانند

المزار الکبیر: 662 باب4

99/110 باب7 و

83/61 باب38

مصباح الزائر، 454

عهد 2ـ اللهم بلّغ

92/337/8 باب 115

مهج الدعوات 398

عهد 3

99/112 باب7 از عتیق غروی

عهد 4 اللهم یا اله الهة

المزارالکبیر410 باب16 و المصباح الکفعمی545

اقبال الاعمال 3/330 فصل15

842 ش 908/203

دعای شب نیمه شعبان

المزارالکبیر: 573 باب9

99/104 باب7

اقبال الاعمال 1/504 ف18

دعای ندبه

المزرالکبیر: 591 باب9 و المزار الشهید الاول: 210 فصل8 و المصباح الکفعمی: 176

53/275 باب31

و 88/190 باب6

و 99/20 باب1

و 99/119 با7

جمال الاسبوع: 181 فصل30 ومصباح الزائر: 202

دعای فرج: اللهم عظم البلاء

المصباح الکفعمی578

99/119 باب7

24/166 باب47 بدون دعا

اقبال الاعمال 1/138 فصل 14

577 ش 690/66

دعا افتتاح

الاحتجاج، الطبرسی2/316

53/171/5 باب31، 91/12/4 باب 28، 99/81 بدون زیارت

زیارت آل یس

المزاالکبیر 561 باب8

99/181 باب8 زیارت7

زیارت مطلقه حضرت

المزالکبیر 566 باب9

53/174/6 باب30 بدون زیارت

91/37 باب28

99/92 باب7

مصباح الزائر: 430

زیارت ندبه

99/84 باب7

99/97 و 98/ 245 باب7

مصباح الزائر419، 435، 437

سرداب 1 و 2 و 3

المزار الشهید الاول: 208، ف8

المزار ابن المشهدی 586 والمصباح کفعمی497

99/116 باب7

مصباح الزائر، 441

سرداب4

99/ 101 و 102 باب7

مصباح الزائر، 445

سرداب 5 و 6

99/227 باب9

بحارالانوار 99/216، ازعتیق غروی

زیارت مطلقه حضرت2

المزار کبیر677 باب6 و المصباح الکفعمی546

52/20/14 باب18

91/81/2 باب30

جمال الاسبوع: 304 فصل47

406ش 534/144

277 ح238 فصل3

صلوات ضراب اصفهانی

سایر منابع

مجموعه سید بن طاووس

منابع از سال 320 الی548

بحاالانوار

دعا، زیارت

کمال الدین و تمام النعمة، 653 ح18

51/36 ح6 و 52//317 ح16

زیارت مطلقه حضرت مهدی: السلام علیک یا بقیة الله

کامل ال زیارات: 517 ح2 [801] و عیون اخبارالرضا1/301 و من لا یحضر2/ 604

99/46

زیارت حضرت مهدی ضمن زیارت حضرت رضا

المزار ابن المشهدی 480 المزار الشهید اول180 و المصباح کفعمی 483

مصباح الزائر 145 و اقبال الاعمال 3/73

کامل الزیارات 325 ح9 [556]

98/291

سلام بر مهدی ضمن عرض تسلیت ایام عاشورا

عن ناحیة المقدسه بدون فراز مهدوی

کامل الزیارات 329 مصباح المتهجد 773

زیارت عاشورا

دعوات راوندی: 134 و المصباح الکفعمی24

مصباح المتهجد 58 ش90/69

83/ 7 ح15

دعا برای تشرف

المصباح الکفعمی32

فلاح السائل 170

مصباح المتهجد 60 ش 96/69

83/80 ح8

دعا برای ظهور 1

المصباح الکفعمی 34

فلاح السائل 99

مصباح المتهجد 73ش119/92

دعا برای ظهور2

المصباح الکفعمی 51

مصباح المتهجد 139 ش227/23

84/245 ح55

دعا برای ظهور3

مصباح متهجد 145 ش223/29

84/ 250 ح57

دعا برای ظهور4

جمال الاسبوع 186 ف30

مصابح المتهجد310 ش417/29

88/ 198 ح3 ب12

دعا برای ظهور5

المزار ابن المشهدی 477

اقبال الاعمال 3/68 ف13

مصابح المتهجد 783 ش853/8

98/306 ح4 ب24

دعا برای ظهور6

المزار ابن المشهدی 611 و المصباح الکفعمی 586

اقبال الاعمال 1/191 ف26

اصول کافی 4/162 ح3 و مصباح المتهجد 630ش 709/85

86/ 340 ب4 و 94/ 394 ب2

دعا برای ظهور7

اقبال الاعمال 1/287 ب17 و 310 ب21 و 354 ب24 و 368 ب25 و 476 ب37 و 485 ب37و 492 ب37 و 2/126

بحارالانوار 95/37 و 95/49 و 95/51 و 95/158 و 88/5 و 88/17 و 95/245 و 98/374 ح16 تحت عنوان زیارت جامع ائمه از بعید

دعا برای ظهور8 الی15

مصباح المتهجد 328 ش 436/48

87/32 ب5

دعا برای حضرت: 1. ضمن تعقبی نماز حاجت

جمال الاسبوع 257 ب34

مصباح المتهجد 366 ش 492/103 و امالی الصدوق: 474 و من لایحضر 1/487 و امالی الطوسی 432 ش971/26

84/198 ح6 ب18 و 86/190 ح29 ب3

دعا برای حضرت: 2. در قنوت جمعه

جمال الاسبوع 267 ب34 و 310 ف47

مصباح المتهجد 375 ش503/112 و 409 ش535/145

92/333 ح5 ب115 و 99/112 ب7 از کتاب عتیق غروی تحت عنوان دعای عهد با متنی متفاوت

دعا برای حضرت: 3 و 4. بعد از ظهر جمعه

المصباح الکفعمی: 146

مصباح المتهجد 517 ش601/56

83/354 ب46

دعا برای حضرت: 5. هنگام اصفر شمس

المصباح الکفعمی 622

مصباح المتهجد 614 ش 696/72

42/252 و 95/ 104 ب6

دعا برای حضرت: 6. در هر روز ماه رمضان

المصباح الکفعمی 630 و المزار المفید 163

اقبال الاعمال 1/215 ف6 و 2/110 ف22

 مصباح المتهجد 622 ش699/75 و امام سجاد در موقف برای حضرت مهدی و مصباح المتهجد 697 ش771/40

95/110 ب6 و 95/234 ب2

7 و 8. دعا روز اول ماه رمضان و دعای امام سجاد در موقف برای حرت مهدی

المزار ابن المشهدی 398 و 410و المصباح الکفعمی 543 و 545

اقبال الاعمال 3/303 ف16 و 330 ف51

مصباح المتجهد 826 ش886/1 و مصباح المتهجد 842 ش908/ 203

53/95 ح107 ب27 و 98/347 ح1 ب28

9 و 10 در سوم و نیمه شعبان

کافی 2/548 ح6 و من لایحضر 1/327 ح960

83/42 ح52 ب38

11 بعد صلاة الفجر

المصباح الکفعمی 72

مصباح المتهجد 220 ش32/70

92/ 204ح 38 از عتیق غروی

دعای حریق

جمال الاسبوع 321

مصباح المتهجد 416ش 538/148

87/ 97 ح12 ب12

دعای سمات

اقبال الاعمال 1/ 138

مصباح المتهجد 577 ش90/ 66

دعای افتتاح

مهج الدعوات 137 و 147

92/ 240 ح31 و 246 ح32

دعای یمانی

مهج الدعوات 336 و 350

92/ 266 ح34 و 51/ 307 ح23

دعای علوی مصری

99/ 249 ح8 ب7 من مولفات بعض اصحابنا و 99/249 ح9 ب7 از عتیق غروی

دعای توسل

المصباح الکفعمی 280 ف29

مهج الدعوات 425

دعای طلب صفات محموه: اللهم ارزقنا توفیق الطاعة

مهج الدعوات 80

82/ 225 ب33

قنوت امام جواد علیه السلام

مهج الدعوات 85 و جمال الاسبوع 200

مصباح المتهجد 156 ش250/ 46

82/ 229 ب33

قنوت امام حسن عسکری علیه السلام

مهج الدعوات 90

82/ 233

قنوت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

المصباح الکفعمی 209

مهج الدعوات 360

91/ 378

حجاب حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

المزار ابن المشهدی 670 ب7

مصباح الزائر 435

91/ 31 ح21 ب28 از قبس المصباح و 98/ 373 ح16 ب32 از مزار 99/ 97 ب7 از مصباح الزائر و 99/ 246 ح8 ب9 از قبس المصباح

استغاثه به امام عصر4

جمال الاسبوع 41 ف 3

99// 215 ب9

زیارت مطلقه حضرت مهدی در روز جمعه

جمال الاسبوع 307 ف 47

مصباح المتهجد 409 ش535/ 145

92/ 333/ ح5 ب115 از جمال الاسبوع و 99/112 ب7 از عتیق غروی تحت عنوان دعای عهد

دعای دوران غیبت 1

مهج الدعوات 396 و 400

92/ 336 ح7

دعای دوران غیبت 2

مفاتیح الجنان 155

مهج الدعوات 403

92/ 377

دعای عدیله و دعای عبرات به توصیه حضرت

المزار ابن المشهدی 82

من لایحضر 2/574

97/ 197 ب5

زیارت حضرت مهدی ضمن زیارت حضرت زهرا

99/ 69 ب6

زیارت حضرت مهدی ضمن زیارت امام حسن عسکری علیه السلام

المزار ابن المشهدی 107

99/ 193 ب8

زیارت جامع برای هر یک از ائمه با سلام بر هر یک

المزار ابن المشهدی 561

99/181 ب8 زیارت 7

زیارت جامع برای هر یک از ائمه

جمال الاسبوع 41 ف3

99/ 215 ب9

زیارت حضرت مهدی در روز جمعه

المصباح الکفعمی 209

مهج الدعوات 90 و 360

92/ 233 و 91/378

قنوت و حجاب حضرت مهدی

دعا برای تعجیل فرج که قریب به بیست شماره در آن متصور است و بعد از ادعیه و زیارات منابع طبقه دوم قرار گرفت.

یادآوری

ادعیه و زیارات بر اساس ورود در منابع اولیه و صدور از معصوم علیه السلام طبقه بندی شده‌اند، از این رو فهرستی از کتب ادعیه و زیارات مهدوی از زمان غیبت صغری تاکنون ارائه می‌گردد:

قالب وساختار ادعیه وزیارت

اشاره

ادعیه و زیارات، بخش قابل توجهی از مسأله امامت و مهدویت را به تناسب موضوعات مختلف در برگرفته است و به همین جهت از تنوع خاصی نیز برخوردار‌ند. به رغم ورود بعضی از آنها به صورت خاص دعا یا زیارت، برخی دیگر در قالب توقیع یا تعقیب و یا حجاب و حرز و یا استغاثه و امثال آن از معصومین علیهم السلام صادر شده است و هر یک از این

موارد، شکل و صورت خاصی از دعا و زیارت نیز محسوب می‌گردد.

در این قسمت از پژوهش ضمن شناخت تیپ‌های دعا و زیارت به طبقه بندی آنها بر اساس صدور از معصوم نیز پرداخته می‌شود؛ هر چند همان طور که در ابتدای فصل دوم اشاره شد، توفیقی برای طبقه بندی تمام ادعیه و زیارات مهدوی بر اساس صدور از معصوم وجود ندارد. چرا که صدور همه موارد ادعیه و زیارات از معصوم معین نشده است و یا اگر هم مشخص گردیده، به جهت حذف سند در برخی منابع؛ مانند کتاب «المزار ابن المشهدی» صدور دعا یا زیارت از معصوم در پاره‌ای از موارد، با ابهام و اجمال مواجه است. لازم به ذکر است با توجه به ارائه مستندات ادعیه و زیارات ضمن احصا و شمارش آنها، در این قسمت از پژوهش به ذکر نام آنها بسنده می‌شود.

سخنی در تیپ شناسی ادعیه مهدوی

اشاره

دعاهای مهدوی به دو صورت در مورد امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف وارد شده‌اند و به ابعاد و شئون حضرت پرداخته‌اند:

 صورت اول: موادی که مجموع دعای وارده در مورد حضرت مهدی علیه السلام و یا موضوعات مربوط به مسأله امامت و مهدویت است. صورت دوم:

مواردی که فرازهایی از دعا مربوط به امامت و مهدویت است؛ هر چند مجموع دعا به مسأله دیگری می‌پردازد.

الف) صورت اول: دعاهای ویژه و خاصه مهدویت

ادعیه وارده برای زمان غیبت

دعاهایی از امام صادق علیه السلام همانند دعای معرفت و دعای غریق و دعای عهد که بر خواندن آن در دوران غیبت تاکید شده است؛ دعایی از امام هشتم علیه السلام که به یونس بن عبدالرحمن تعلیم فرمودند و نیز دعایی که سید بن طاوس در کتاب مهج الدعوات به مناسب ایام غیبت ولی عصر علیه السلام ذکر می‌کند؛ برای زمان غیبت امام دوازدهم علیه السلام وارد شده‌اند.

دعای عهد

مجموع دعاهای عهد با مضامین متفاوتی که دارند از جمله دعاهای خاص حضرت مهدی علیه السلام به شمار می‌آیند.

دعای سلامتی حضرت مهدی

دعا برای سلامتی حضرت مهدی علیه السلام با اندکی اختلاف در مضامین وارد در آن نیز از ادعیه خاص حضرت است.

دعای شب نیمه شعبان

دعا برای حضرت در شب نیمه شعبان به حضرت مهدی علیه السلام اختصاص دارد و به ابعاد و شئون حضرت می‌پردازد.

دعای ندبه

دعای ندبه با موضوعات متعدد مهدوی از جمله دعاهای ویژه امامت

و مهدویت است.

دعای فرج

دعای فرج نیز از جمله دعاهای خاص مهدوی به شمار می‌آید که می‌توان گفت به استغاثه منتظر به امام عصر علیه السلام در زمان غیبت اشاره دارد.

ادعیه تعجیل فرج

دعا برای تعجیل فرج حضرت مهدی علیه السلام هرچند ممکن است ضمن دعای دیگری باشد؛ ولی به دلیل اهمیت توجه به موضوعیت خاص تعجیل فرج حضرت مهدی علیه السلام؛ با ادبیات متعددی و قریب به بیست مضمون از جمله دعاهای خاص مهدوی است.

ب) صورت دوم: ادعیه مهدوی ضمن دعاهای دیگر

دعا برای حضرت مهدی علیه السلام ضمن تعقیبات نماز

فرازهای مهدوی این دعاها ضمن تعقیبات نماز صبح و ظهر و عصر و نماز حاجت قرار گرفته است. دعا برای حضرت، هنگام اصفرار⁽¹⁾شمس و بعد از سعی در مناسک حج را نیز می‌توان در این تیپ دعا قرار داد.

دعا برای حضرت مهدی علیه السلام ضمن ادعیه ماه مبارک رمضان

فرازهای متعددی از ادعیه ماه مبارک رمضان به امامت و مهدویت اختصاص یافته است که دعای اول و سیزدهم و هجدهم و بیستم تا بیست و سوم و دعای هر روز ماه مبارک رمضان و دعای افتتاح از جمله آنهاست. دعای عید فطر و دعا در مسیر نماز و قبل از نماز عید فطر و قربان نیز در این زمره می‌گنجد.

دعا برای امام زمان علیه السلام ضمن دعاهای ماه شعبان

دعاهای مهدوی ماه شعبان به صورت خاص و عام به مناسبت سوم و نیمه شعبان وارد شده‌اند. شایان ذکر است دعای کمیل برای نیمه شعبان هم وارد شده است؛ ولی به مهدویت نمی‌پردازد.

دعا برای صاحب الامر علیه السلام ضمن دعاهای ماه ذی الحجة

فرازهای دعاهای مهدوی در دعای عرفه و دعای موقف از علی بن الحسین علیه السلام قرار گرفته است.

دعا برای ولی عصر علیه السلام ضمن قنوت اهل بیت علیهم السلام

قنوت امام جواد و امام حسن عسکری و حضرت مهدی علیهم السلام به فرازهایی در مورد امامت و مهدویت پرداخته‌اند. همچنین امام رضا علیه السلام در قنوت نماز جمعه به فرازهای مهدوی اشاره می‌کند.

دعا برای حضرت مهدی علیه السلام ضمن دعای توسل

دعای توسل در توجه به اهل بیت علیهم السلام وارد شده است که در پایان آن توجه و توسل به امام عصر علیه السلام صورت می‌گیرد؛ همان گونه که در

صلوات ضراب اصفهانی نیز این سیر مشاهده می‌شود. از این رو شایسته است این صلوات در این نوع از ادعیه قرار گیرد.

استغاثه به حضرت مهدی علیه السلام و حجاب حضرت مهدی علیه السلام

حجاب و حرز و استغاثه هماهنگ با ادعیه و زیارات به ابعاد امامت و مهدویت اشاره دارند.

تیپ شناسی زیارات حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

اشاره

زیارات حضرت مهدی علیه السلام به دو صورت در منابع حدیثی وارد شده‌اند:

صورت اول: زیارات وارده در خصوص حضرت مهدی علیه السلام است که فقط به زیارت ایشان می‌پردازد.

صورت دوم: زیارات حضرت مهدی علیه السلام که ضمن زیارات سایر معصومین علیهم السلام صورت می‌گیرد.

صورت اول: زیارات مخصوص حضرت مهدی علیه السلام

زیارات سرداب مقدس

سرداب مقدس دارای شش زیارت، ویژه امام دوازدهم علیه السلام است که هر یک با مضمونی متمایز از دیگری، به بیان سیمای وجودی و عمل‌کردی حضرت مهدی علیه السلام می‌پردازد.

زیارت حضرت مهدی علیه السلام هنگام رؤیت از امام باقر علیه السلام

زیارت امام مهدی علیه السلام هنگام رویت آن حضرت، بسیار مختصر است و محدود به سلام بر حضرت می‌شود ودر آن آمده است: «السلام علیک

یا بقیة الله فی ارضه».

زیارات مطلقه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از امام رضا علیه السلام

زیارت حضرت مهدی علیه السلام طبق توضیح سید بن طاووس از امام رضا علیه السلام مخصوص امام دوازدهم علیه السلام صادر شده است.

زیارت حضرت مهدی علیه السلام در روز جمعه

این زیارت به نظر می‌آید از امام هادی علیه السلام صادر شده است و به مناسبت روز جمعه برای حضرت مهدی علیه السلام است.

صورت دوم: زیارات حضرت مهدی ضمن زیارات اهل بیت علیهم السلام

زیارت مطلقه حضرت مهدی علیه السلام ضمن زیارت سایر اهل بیت علیهم السلام

زیارت حضرت مهدی علیه السلام در پایان زیارات اهل بیت علیهم السلام صورت می‌گیرد.

زیارت مطلقه حضرت مهدی علیه السلام ضمن زیارتی جامع برای ائمه علیهم السلام

زیارت حضرت مهدی علیه السلام ضمن زیارت حضرت زهرا علیها السلام

زیارت حضرت مهدی علیه السلام ضمن زیارت حضرت رضا علیه السلام

زیارت حضرت مهدی علیه السلام ضمن زیارت حضرت امام حسن عسکری علیه السلام

زیارت حضرت مهدی علیه السلام در انتهای این زیارات مورد عنایت و توجه قرار می‌گیرد. همچنین در زیارت عاشورا از امام باقر علیه السلام به روایت علقمة بن محمد الحضرمی، فرازهایی در مورد مهدویت وجود دارد و می‌توان حضرت مهدی علیه السلام را با آنها زیارت کرد.

تأملی در زیارات مطلقه برای هر یک از ائمه

زیاراتی مانند زیارت جامعه کبیره و زیارت رجبیه برای زیارت هر یک از ائمه7 وارد شده‌اند ولکن به رغم مطلقه بودن آنها، شامل زیارات امام عصر علیه السلام نمی‌شوند؛ زیرا این زیارات برای زیارت هر یک از ائمه علیه السلام در کنار مزار و مشاهد شریف ایشان وارد شده‌اند؛ چرا که وقتی موسی بن عمران نخعی از امام هادی علیه السلام درخواست تعلیم زیارتی کامل و جامع برای زیارت هر یک از ائمه می‌نماید؛ امام هادی علیه السلام در پاسخ او می‌فرماید:

اذا صرت الی الباب فقف و اشهد الشهادتین و انت علی غسل فاذا دخلت و رایت القبر فقف... ثم أذن من القبر و کبرالله اربعین مرة تمام مأة تکبیرة، ثم قل: السلام علیکم یا اهل بیت النبوة...⁽¹⁾هنگامی که با غسل زیارت به حرم رسیدی، درآستانه درب حرم ایستاده، شهادتین بر زبان جاری می‌کنی و وارد حرم می‌شوی وآنگاه که قبر مطهر را دیدی، ایستاده واذن ورود

می‌طلبی وتکبیر می‌گویی؛ سپس بر اهل بیت پیامبر علیهم السلام سلام می‌نمایی.

 زیارت رجبیه نیز شامل زیارت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نمی‌شود؛ زیرا حسین بن روح نوبختی درباره آن می‌فرماید: «ایّ المشاهد کنت بحضرتها فی رجب تقول: الحمدلله الذی اشهدنا مشهد اولیائه...»،⁽¹⁾مشاهد هر یک از ائمه را در ماه رجب زیارت نمودی، چنین می‌گویی…

ادعیه و زیارات وارده در توقیعات و یا صادره از ناحیه مقدسه

اشاره

ادعیه و زیارات صادره از ناحیه مقدسه و یا وارده در توقیعات به سه دسته تقسیم می‌شوند:

دسته اول:

ادعیه و زیارات وارده در توقیعات و یا صادره از ناحیه مقدسه متعلق به سایر معصومین علیهم السلام که امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف آنها را تصحیح و یا تکمیل و در مواردی هم بیان می‌فرماید و به رغم باز خوانی آنها توسط حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف فرازی مهدوی و یا بیان‌گر مهدویت در آنها وجود ندارد. این دعاها به ترتیب صدور از معصوم عبارتند از:

شایان ذکر است دعای کمیل از حضرت علی علیه السلام برای شب نیمه شعبان وارد شده است.

 9. ادعیه ماه شعبان؛ توقیعاتی توسط محمد بن عثمان و حسین‌بن روح نوبختی از نواب خاص حضرت ولی عصر علیه السلام در خصوص آنها به ویژه روزهای سوم این دو ماه صادر شده است وآنها را ابن عیاش و محمد بن عبدالله تستری و قاسم بن علاء همدانی روایت می‌کنند و در بین آنها فقط دعای روز سوم شعبان فرازهایی مربوط به مهدویت دارد.⁽¹⁾

لازم به ذکر است ادعیه دیگری هم وجود دارند که از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف روایت شده‌اند و لکن به جهت اینکه به ابعاد و شئون حضرت نمی‌پردازند از آنها ذکری نخواهد شد. به خصوص که منابع آنها از میزان اعتبار لازم برخوردار نیست.⁽¹⁾

دسته دوم:

ادعیه و زیاراتی که از ناحیه مقدسه برای زیارت سایر معصومین علیهم السلام و یا مناسبت خاص وارد شده است و به امامت و مهدویت نمی‌پردازند؛ مانند زیارت رجبیه که به رغم صدور آن از ناحیه مقدسه، به جهت زیارت مشاهد هر یک از ائمه علیهم السلام وارد شده است و توضیح آن ضمن زیارات مطلقه برای هر یک از ائمه علیهم السلام گذشت.

زیارت عاشورا نیز که در آن به نام شهداء واقعه کربلا اشاره می‌شود؛ به رغم صدور آن از ناحیه مقدسه برای زیارت سیدالشهدا ارتباطی به امامت و مهدویت ندارد.⁽²⁾

زیارت ناحیه مقدسه برای زیارت سیدالشهداء علیه السلام در روز عاشورا از ناحیه مقدسه صادر شده است و حضرت مهدی علیه السلام در آن می‌فرماید: «فلئن اخرتنی الدهور و عافنی عن نصرک المقدور ولم اکن لمن حاربک محاربا و لمن نصب لک العداوة مناصبا فلاندبنک صباحا و مساء و لابکین علیک بدل الدموع دما حسرة علیک و تاسفا علی ما دهاک و تلهفا حق اموت بلوعة المصاب و غصة الاکتیاب»؛⁽¹⁾اگر زمانه مرا به تأخیر انداخت وفرصتی برای یاری‌ات پیدا نکردم و نبودم تا با دشمنانت مبارزه و مقابله کنم، هر صبح وشام برایت ندبه و ناله می‌کنم و به جای اشک برایت خون گریه می‌کنم واز داغ جانسوز ومصیبت جانکاهت تأسف می‌خورم وآه حسرت می‌کشم. 

دسته سوم:

ادعیه و زیارات صادر از امام دوازدهم علیه السلام که ضمن طبقه بندی ادعیه و زیارات بر اساس صدور از معصومین علیهم السلام در همین فصل به آنها اشاره خواهد شد.

یاد آوری

همان گونه که پژوهش معارف مهدویت وبررسی مسأله نشان

می‌دهد، صدور ادعیه وزیارات از ناحیه مقدسه مستلزم صدور از امام دوازدهم علیه السلام نیست و ممکن است دعا یا زیارت از امام دیگری صادر شده باشد و حضرت مهدی علیه السلام آن را تصحیح و یا تکمیل نماید و یا مورد توصیه و تاکید قرار دهد.

شیوه سوم: طبقه بندی بر اساس صدور از معصوم علیه السلام

اشاره

 فایده علمی: ثمره علمی طبقه بندی به این شیوه، شناسایی میزان صدور ادعیه از اهل بیت علیهم السلام وباز شناسی ادعیه و زیارات مأثور مهدوی از غیر مأثور است. علاوه برآن سبب صدور دعا یا زیارت نیز شناخته می‌شود.

ادعیه و زیارات صادره از حضرت علی علیه السلام

دعا برای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ضمن توصیف امام دوازدهم علیه السلام

ادعیه و زیارات صادره از امام سجاد علیه السلام

ادعیه و زیارات صادره از امام باقر علیه السلام

عاشورا و پرداختن به مهدویت در روز عاشورا؛

ادعیه و زیارات صادره از امام صادق علیه السلام

1.دعای معرفت به صورت مختصر و مفصل؛

ادعیه و زیارات وارده از امام کاظم علیه السلام

ادعیه و زیارات صادره از امام رضا علیه السلام

    5. دعا برای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بعد از ظهر جمعه؛

    6. دعا برای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان غیبت.

ادعیه و زیارات صادره از امام جواد علیه السلام

ادعیه و زیارات صادره از امام هادی علیه السلام

ادعیه و زیارات صادره از امام حسن عسکری علیه السلام

شایان ذکر است مواردی وجود دارد که به صدور دعا از امام خاصی اشاره نشده است؛ از جمله:

ادعیه و زیارات خاصه صادره از امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف

1. دعای معرفت

ابوعلی همام می‌فرماید: جناب عمری، نایب خاص امام علیه السلام دعای

معرفت را برای او املاء نموده است. سید بن طاوس هم آن را با متنی مختصر از ناحیه مقدسه نقل می‌کند.

2. دعای فرج «اللهم عظم البلاء»

3. دعای طلب صفات محموده «اللهم ارزقنا...»

مرحوم کفعمی در مصباح می‌فرماید: حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف این دعا را به شخص محبوس در زندان تعلیم نموده است. همچنین ایشان دعای طلب صفات محموده (اللهم ارزقنا توفیق الطاعة) را مروی از امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌داند.

4. دعای افتتاح

احمد بن محمد بن عثمان البغدادی، دعای افتتاح را از مجموعه‌ای که عموی ایشان، محمد بن عثمان بن سعید العمری در اختیار او قرار می‌دهد، نقل می‌کند.

5. صلوات ضراب اصفهانی

یعقوب بن یوسف، معروف به ضراب، این صلوات را از توقیع حضرت، به قاسم بن علاء آذربایجان روایت می‌کند.

6. زیارت آل یس

زیارت فوق از ناحیه مقدسه صادر شده است وبه جهت توجه به امام عصر علیه السلام مورد توصیه وتأکید قرار گرفته است.

7. زیارت ندبه

محمد بن عبدالله بن جعفر الحمیدی برای توجه به امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به دو زیارت فوق الذکر اشاره می‌کند که از ناحیه مقدسه صادر شده‌اند و با مضامینی متفاوت از یکدیگر، به بیان سیمای وجودی و عمل کردی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌پردازند.

8. زیارات سرداب

سرداب به مکان زندگی امام زمان اطلاق می‌شود که هم اکنون در سامرا به عنوان سرداب غیبت امام دوازدهم علیه السلام مشهور است علت این مطلب این است که امام زمان آخرین بار در آن مکان دیده شده است.

9. زیارتی دیگر

بعضی مشایخ محمد بن علی بن بابویه زیارتی را نقل می‌کند که مضمون آن بسیار قریب به مضمون زیارات سرداب است.⁽¹⁾

جمع بندی و نتیجه گیری

بررسی منابع مهدویت نشان می‌دهد قریب به صد مورد دعا و زیارت بدون تکرار با مضامینی مطابق آیات وروایات درمورد امام دوازدهم علیه السلام از اهل بیت علیهم السلام صادر شده است وصدور مستمر و توجه مداوم ائمه علیهم السلام به آنها حاکی از اهتمام اهل بیت علیهم السلام به این آموزه درقالب ادعیه وزیارات است.

درنگی در سایر ادعیه وزیارات موجب جستار کامل‌تری در وادی معرفت خواهد بود. و تثبیت بیشتری از اعتقاد به مهدویت در جامعه منتظران به ارمغان می‌آورد. 

دو. ادعیه و زیارات غیر مأثور

تأملی درادعیه و زیارات غیر مأثور

اشاره

مراد از ادعیه و زیارات غیرمأثور، ادعیه و زیاراتی است که در روایات اهل بیت علیهم السلام مورد اشاره قرار نگرفته‌اند و از ناحیه بزرگان امامیه به آنها پرداخته شده است. توجه به این مطلب لازم است که این حالت برخاسته از حالت التجاء و التماس علما است و این امر به معنی انشاء دعا از سوی آنها نیست؛ بلکه می‌تواند به نوعی خواسته و دغدغه ایشان که برگرفته از دعا و زیارات است را بیان نماید. به جهت تقریب به ذهن می‌توان دعای علما برای امام زمان را مثال زد

که به زبان فارسی می‌گویند: «خداوندا فرج امام زمان را برسان» که این دعا ریشه در روایات دارد و استفاده از این‌گونه دعا برای امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به خاطر انس و الفت با دعاست و… برای بعضی بزرگان مانند سید بن طاووس و یا خواجه نصیر طوسی روی داده است.

ادعیه و زیارات الهامی در خواب

اشاره

برخی از ادعیه و زیاراتی که در خواب دیده شده‌اند از این قرار هستند:

دعا در دوران غیبت

سید بن طاوس در اشاره به ادعیه و زیارت الهامی در خواب می‌فرماید:

و رایت انا فی المنام من یعلمنی دعاء یصلح لایام الغیبة و هذه الفاظه: « یا من فضل آل ابراهیم و آل اسرائیل علی العالمین باختیاره و اظهر فی ملکوت السمات و الارض عزة اقتداره و اودع محمد صلی الله علیه و اله و اهل بیته غرائب اسراره، صل علی محمد و اله و اجعلنی من اعوان حجتک علی عبادک و انصاره»؛⁽¹⁾من در خواب، شخصی را دیدم که دعایی را برای زمان غیبت به من می‌آموزد و سپس دعای فوق را ذکر می‌کند.

ادعیه وارده در خاطر مؤلف

[ادعیه و زیاراتی که به ذهن مؤلف خطور نموده] و یا به نوعی بر

زبان او جاری شده است.

همان‌گونه که در ابتدای بحث اشاره شد، جاری شدن بعضی الفاظ دعا بر زبان بزرگان به جهت حالت التجاء و انس و الفت آنها با دعا و زیارت است که به نوعی دغدغه و فهم خود از ادعیه و زیارات را بیان می‌کنند و این امر ریشه در توجه ایشان به دعا دارد. مرحوم سید تحت عنوان «دعوات للمؤلف» نیز می‌فرماید: من الفاظ دعوات جرت فی خاطری فی الخلوات (از الفاظی که در هنگام تنهایی به ذهن مولف خطور کرده است)؛ چند دعا ذکر می‌کند؛ از جمله: «اللهم ان هذا الذی یخاطبک منی هو العقل الذی لم یزل موافقا لکم فی اقبالکم علی و اعراضکم عنی».⁽¹⁾

 شایان ذکر است، آداب دعا و زیارت اقتضا می‌کند منتظران، به ویژه در مسأله مهدویت به ادعیه مأثور تمسک نمایند؛ هرچند انشاء ادعیه‌ای اندک از سوی بزرگانی چون سید بن طاووس صورت گرفته است و لکن نمی‌توان به استناد به آن به این شیوه توسل پیدا کرد؛ به خصوص در زمان معاصر که ممکن است روزنه‌ای برای برخورد ناصواب با مسأله مهدویت صورت گیرد. به همین روی ضمن آرزوی بخشش و مغفرت گذشتگان از علما، از عموم منتظران انتظار می‌رود توجه و توسل خویش را به ادعیه و زیارات وارده از معصومین علیهم السلام معطوف دارند.

ادعیه و زیارات انشایی از ناحیه علما

الف) دعای توسل خواجه نصیر

بسم الله الرحمن الرحیم... اللهم صل و سلم و زد و بارک علی النبی الامی و... الغیبة الالهیة القائم بالحق و الداعی الی الصدق کلمة الله و امان الله و حجة الله الغالب بامرالله.⁽¹⁾

ب )دعای عدیله

این دعا طبق اشاره مرحوم آغابزرگ از فرازهای ادعیه و زیارات اهل بیت اخذ شده است و در قالب این الفاظ از اهل بیت وارد نشده است. به هر روی در آن آمده است:

«شهدالله انه لا اله الا هو... ثم الحجة الخلف القائم المنتظر المهدی المرجی الذی ببقائه بقیت الدنیا و بیمنه رزق الوری و بوجوده ثبتت الارض و السماء».⁽²⁾

واکاوی ادعیه و زیارات انشایی توسط علما

مراد از این نوع دعا و زیارت، بکارگیری الفاظی با آهنگ دعا وزیارت با ادبیات غیر روایی وغیر صادره از معصوم است. جستار در ادعیه و

زیارات نشان می‌دهد دعای توسل خواجه نصیر طوسی و دعای عدیله توسط علماء انشاء شده است؛ همچنین زیارت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف که در موارد ترسناک خوانده می‌شود نمی‌تواند مأثور باشد؛ چرا که فرازهای آن مانند «السلام علیک یا جادة الله، السلام علیک یا قطب العالم، السلام علیک یا امام المسیح» در هیچ روایت و یا دعا و زیارتی وارد نشده است؛ هر چند بعضی فرازهای آن مانند دعای عدیله از ادعیه دیگر گرفته شده است.⁽¹⁾

به همین لحاظ توسل به حضرت مهدی علیه السلام در آنها صورت نمی‌پذیرد و شایسته است منتظران به ادعیه و زیارات معصومین علیهم السلام توجه نموده و توسل از طریق آنها را در هر صورت انتخاب نمایند.

سنجش وبررسی اجمالی اعتبار ادعیه و زیارات مهدوی

بررسی ادعیه و زیارات در منابع اولیه مهدویت و طبقه بندی آنها نشان می‌دهد روش و منش علماء سلف بر نقل بی‌کم و کاست احادیث و روایات و اتصال آنها به معصوم است؛ به گونه‌ای که به رسم امانت داری حتی در ترویج و تبلیغ و نشر احادیث، در نظریات خود از عین الفاظ روایی استفاده می‌کنند و به رغم صدور فتوا به حفظ ساختار روایی اهتمام می‌ورزند. از این رو هنگام نقل در مواردی که انشاء یا املاء و یا خواب و امثال آن مورد استفاده قرار گیرد، به تناسب متن نسبت به آن تذکر داده و توضیحات لازم را ارائه

می‌دهند.⁽¹⁾به رغم این اهتمام، به جهت حفظ میراث حدیثی در دوران غیبت اجازه نقل حدیث برای ناقل حدیث را لازم می‌دانند؛ چرا که احادیث اهل بیت علیهم السلام در سایه این روش از دسّ و تزویر و یا هر گونه تحریف و تصحیف و زیاده و نقصان و هر نوع خطر احتمالی دیگر محافظت می‌گردد. علاوه بر این در این حرکت روش مند و خرد ورز لازم است، اسناد روایت به شیخ اجازه و فردی که مجاز به نقل روایت است مشخص باشد و طریق وحلقه اتصال وارتباط ایشان به معصوم معین گردد.

بنابراین متون ادعیه و زیارات به عنوان یک میراث حدیثی محفوظ وصیانت شده، در اختیار ما قرار گرفته‌اند. از این رو دعا وزیارتی که مستندات و منابع آن مشخص است، مشکلی برای پذیرش ندارند و با بررسی سند آنها که خود پژوهش مستقلی می‌طلبد می‌توان از آنها دفاع کرد؛ به خصوص که در برخی از آنها مانند دعاهای معرفت، ندبه و عهد و دعا برای سلامتی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مستندی صحیح ملاحظه می‌شود.⁽²⁾تواتر معنوی ادعیه تعجیل فرج نیز صحت وقوت آنها را تأمین می‌کند. روش و منش محدثانی مانند کلینی، نعمانی، صدوق و طوسی در آثار ایشان هم حاکی از گرد آوری متون صحیح روایی است؛ بنابراین ادعیه و زیارات در این منابع؛ اعتبار لازم، جهت قبول

وپذیرش را دارا هستند.

لازم به ذکر است که در این میان ادعیه و زیاراتی هستند که حتی در منابع اولیه نیز سندی متصل به معصوم برای آنها ذکر نمی‌شود که در مقابل این دسته از ادعیه و زیارات باید گفت با توجه به سوختن دارالعلم و آتش زدن کتابخانه‌های شاپور اردشیر وزیر آل بویه و شیخ طوسی توسط حنابله بغداد و کتابخانه سید مرتضی و فاطمیون توسط مغولان در قرن پنجم و ششم، چه بسا اکثر نسخ اصلی و یا پشتیبان ادعیه و زیارات از بین رفته باشد⁽¹⁾و در دوران بعد بر اساس نسخ پراکنده و مندرس دیگر که در اطراف و اکناف و یا در محفوظات علما وجود داشته است متون فعلی بازیابی و بازنویسی شده باشد.

و بخشی دیگر توسط بعضی علما بازسازی شده و اسناد آن بازشناسی شده است. از این قبیل می‌توان به کتبی از سید بن طاوس؛ چون اقبال الاعمال، جمال الاسبوع، مصباح الزائر و مهج الدعوات اشاره کرد که با طرق و اسناد خود به جدش، شیخ طوسی، ادعیه و زیارات غیر مستند در مصباح المجتهد را به صورت مستند گرد آوری و تدوین می‌نماید و به دفاع از ادعیه و زیارات می‌پردازد. ممکن است بخشی از ادعیه و زیارات در کتبی باشد که آن روز مشهور و معروف و مقبول و معتبر بوده است؛ به گونه‌ای که مؤلف به جهت شهرت، به ذکر دعا وزیارت، بدون سند بسنده نموده است؛

چنان که طبرسی در احتجاج به این مطلب اشاره کرده و می‌فرماید:

و لاناتی فی اکثر ما نورده من الاخبار باسناده اما لوجود الاجماع علیه او موافقته لما دلت العقول الیه او لاشتهاره فی السیر و الکتب... ؛⁽¹⁾در بیشتر موارد اسناد اخباری که نقل می‌شود آورده نشده است دلیل عدم نقل اسناد اخبار به خاطر اجماعی بودن مطلب و یا معقول بودن و یا مشهور بودن آن در سیره و کتب مؤلفین است.

مؤلف مزار کبیر نیز می‌فرماید: « فانی قد جمعت فی کتابی هذا من فنون الزیارات... مما اتصلت به من ثقاة الرواة السادات».⁽²⁾

از این گذشته عمل مشهور فقهاء در برخورد و تعامل با متون ادعیه و زیارات که تا امروز در توجهات و توسلات ایشان به اهل بیت علیهم السلام دیده می‌شود، نشان گر تلقی علماء از متون ادعیه و زیارات به قبول است و این غیر از قول به جبران ضعف سند ادعیه و زیارات است؛ چرا که اگر عمل مشهور حدسی باشد برای فقیه کار آمد نیست و ضعف سند را جبران نمی‌کند و اگر حسی باشد به معنی وجود قرینه و یا دلیلی نزد مشهور فقها برای پذیرش این متون است که در این صورت نیز از باب رجوع به خبره و اِخبار و گواه عدلین بر مطلب، مورد استقبال قرار می‌گیرد و درمی‌یابیم مستندی نزد ایشان بوده است که به جهت گذشت زمان و گسست حلقات ارتباطی بین علوم، به دست ما

نرسیده است.

در نتیجه مشکلی برای پذیرش ادعیه مستند وجود ندارد و برای دفاع از ادعیه و زیاراتی که سند مخدوش و یا ضعیفی دارند می‌توان به سیره متشرعه و یا قوت متن آنها تسمک کرد؛ همان گونه که یکی از محققین با اتخاذ این مبنا و عمل به این راه کار می‌فرماید: «استدرکنا علی المصنف طاب ثراه کثیرا من الطعون علی الخلفاء الثلاثة بمصادرها العامیة بعد ان قوینا المتن بما رایناه مناسباً».⁽¹⁾

از این رو بهره گیری از این شیوه در ادعیه و زیارات استبعادی ندارد؛ به خصوص که توسل و توجه به اهل بیت علیهم السلام در طول دوران غیبت با این ادعیه و زیارات بدون هیچ‌گونه تشکیکی؛ از ناحیه بزرگان همواره ره توشه منتظران و نجوای شیفتگان ظهور حضرتش قرار گرفته است.

 ادعیه و زیاراتی که رهیافتی به آنها جز خواب و رؤیا و یا کشف و شهود وجود ندارد قابل پذیرش نبوده ومستند قوی برای پذیرش آنها وجود ندارد. برخی زیارات نیز که از ناحیه عوام خوانده می‌شود مستند معتمدی ندارند. به جهت اشاره به نمونه‌ای از آنها می‌توان در جملات ذیل دقت نمود: «السلام علیک یا صاحب العصر و الزمان و یا خلیفة الرحمن و یا شریک القرآن الغوث و الامان من جور الزمان عجل الله تعالی فرجک و سهل الله مخرجک و رحمة الله و برکاته».

هر چند فرازهای این زیارت در بین ادعیه مهدوی موجود است ولی دعا یا زیارتی به این مضمون وارد نشده است و دلیل معتبری بر پذیرش آن و امثال آن وجود ندارد. و بهتر است منتظران نیز از آنان بپرهیزند و از طریق ادعیه وارده از ناحیه معصومین علیهم السلام به امام عصر علیه السلام توجه وتوسل جویند.

نتیجه گیری

سیر ورود ادعیه و زیارات در منابع معتبر روایی نشان می‌دهد آنها نیز از جمله معارف حدیثی ومیراث روایی اهل بیت علیهم السلام به شمار می‌آیند. مضمون آنها معارفی بس ژرف و عمیق در حوزه کلام و اعتقادات؛ به خصوص آموزه امامت ومهدویت می‌پردازد که به صورت مستند، توسط محدثان بزرگ شیعه تهیه، تنظیم و تدوین شده‌اند. 

نگاهی کلی به ادعیه و زیارات نشان می‌دهد، محتوای آنها هماهنگ با آیات ومطابق با روایات به روشی خاص، ویژگی های شخصی ونوعی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را تبیین و توصیف می‌کنند. بنابراین فصل مستقلی در پژوهش برای بیان سیمای وجودی و عمل کردی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از منظر ادعیه و زیارات قرار می‌گیرد.

فصل سوم: سیمای وجودی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات

اشاره

مقدمه

شناخت ابعاد و شئون حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به عنوان انسان کامل، موجب ارتباطی وثیق ومطمئن با این آموزه در عصر غیبت خواهد شد؛ چرا که موعود در اندیشه اسلامی دارای چهره ای معین وماهیتی مشخص می‌باشد. جستار در ادعیه و زیارات نشان می‌دهد می‌توان در سایه متون غنی وقوی آنها آموزه امامت ومهدویت به ویژه شخصیت امام دوازدهم علیه السلام را تبیین کرد و چهره‌ای نیکو از این مسأله ترسیم نمود. در این قسمت از پژوهش تلاش خواهد شد سیمای وجودی حضرت در ادعیه و زیارات مورد واکاوی قرار گیرد.

1. ماهیت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه وزیارات

الف) نام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هم نام پیامبر است.

نام امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات حضرت، همان نام پیامبر

اعظم صلی الله علیه و آله و سلم است. در ادعیه و زیارات وارد شده است: « اللهم فاظهر لی ولیک و ابن بنت نبیک المسمی باسم نبیک».⁽¹⁾

در بعضی از ادعیه انشایی نیز این مضمون وارد شده است: «فاظهر اللهم لنا ولیک و ابن ولیک و ابن بنت نبیک المسمی باسم رسولک صلی الله علیه و آله و سلم».⁽²⁾بنابر این حضرت، هم نام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است. به جهت اشاره به این مطلب در دعای شب بیست و سوم ماه مبارک رمضان آمده است: «اللهم کن لولیک القائم بامرک الحجة، محمدبن الحسن المهدی علیه السلام»؛ بنابراین دعا، نام وجود مبارک حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف «محمد» است.⁽³⁾

ب) نسب حضرت مهدی علیه السلام

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از نسل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در امتداد سلسله جلیله امامت به عنوان آخرین امام در بیت امام عسکری علیه السلام متولد شد. طبق آنچه در روایات وارد شده و در تاریخ مورد تأیید قرار گرفته است، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از نسل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است؛ همان گونه که در ادعیه و زیارات مهمی همانند زیارت آل یس و دعای ندبه آمده است: «سلام علی آل یس»⁽⁴⁾به نظر همه کارشناسان و صاحب نظران تفسیر، مراد از «یس» پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم

است؛ همان گونه که از این زیارات استفاده می‌شود نسب امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌رسد.

در دعای بعداز ظهر روز جمعه، هم از امام باقر علیه السلام در خصوص نسب حضرت آمده است «اللهم اشتر منی نفسی الموقوفة علیک المحبوبة لامرک بالجنة مع معصوم من عترة نبیک صلی الله علیه و آله و سلم» طبق این دعا نیز امام عصر علیه السلام از عترت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم است.⁽¹⁾

عترت از ماده «عتر» به معنی حلقه اتصال جدایی ناپذیر است واین فراز گویای این واقعیت است که تصور مهدویت بدون توجه به خاندان وحی و بیت امامت معنی نخواهد داشت؛ چرا که مهدویت بدون ایشان، به نوعی گرایش به انحراف ومدعیان دروغین است.

در دعای ندبه درباره نسب امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف آمده است: «این ابن النبی المصطفی و ابن علی المرتضی و ابن خدیجة الغراء و ابن فاطمة الکبری» در ادامه به صورت شفاف می‌فرماید: «و صل علی محمد جده و رسولک السید الاکبر و علی ابیه سید الاصغر و جدتة الصدیقة الکبری فاطمة بنت محمد».⁽²⁾

بنابر این همان گونه که در ادعیه و زیارات آمده است، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از نسل پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم است. ایشان فرزند علی و فاطمه زهرا علیها السلام ودر میان فرزندان ایشان از نسل سید الشهدا علیه السلام است. همان گونه که در دعای شب سوم شعبان در اشاره به این حقیقت می‌فرماید:

«اللهم انی اسئلک بحق المولود فی هذا الیوم الموعود بشهادته قبل

استهلاله و ولادته بکته السماء و من فیها والارض و من علیها و لایطاء لابتیها قتیل العبرة و سید الاسرة الممدود بالنصرة یوم الکرة المعوض من قتله ان الائمه من نسله و الشفاء فی تربته».⁽¹⁾

طبق این دعا دیگر توجیهی برای مهدویت از نسل امام حسن مجتبی علیه السلام باقی نمی‌ماند! و این همان دانش افزایی ادعیه و زیارات است.⁽²⁾

آنچه در ادامه می‌توان گفت و از ادعیه و زیارات بر می‌آید بنوت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف برای امام عسکری علیه السلام است؛ همان گونه که در ادعیه و زیارات به جهت اشاره به این مطلب آمده است:

«سلام الله و برکاته و تحیاته علی مولای صاحب الزمان... و خلف الحسن الاما م الموتمن و القائم المعتمد».⁽³⁾

در دعای دیگری آمده است: «وصل علی ولی الحسن وصیه ووارثه»⁽⁴⁾.

بنابراین در خصوص نسب حضرت در ادعیه و زیارات می‌توان چنین نتیجه گرفت که امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف فرزند امام حسن عسکری علیه السلام است و

این سلسله منتهی به سید الشهدا، امیر المؤمنین و فاطمه زهرا و سر سلسله آن خاتم انبیا6 است، بنابراین حضرت مهدی علیه السلام از سادات بنی‌هاشم و حسینی است و فرزند امام حسن عسکری علیه السلام می‌باشد.

2. ویژگیهای شخصی حضرت مهدی علیه السلام

تأملی در تفاوت کنیه، لقب وصفت

ادعیه و زیارات مملو است از کنیه و القاب و صفاتی که هر یک به نوعی بیان گر شخصیت امام دوازدهم علیه السلام هستند؛ به رغم وجوه مشترکی که بین آنها وجود دارد، در پاره‌ای از موارد تفاوتهایی بین آنها دیده می‌شود. هر چند هر یک از آنها فرق اساسی با دیگری ندارد و همه آنها در راستای بیان شخصیت حضرت مهدی علیه السلام هستند؛ لکن به جهت تبیین بهتر ابعاد مسأله به تفاوتهایی ضمن توضیح آنها اشاره می‌شود.

کنیه: استفاده از کنیه در زبان عرب برای تعریف ویا برای تعظیم است، هرچند، گاه برای تحقیرشخص نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. به نظر می‌آید با توجه به فضای مهدی ستیزی زمان امام دوازدهم علیه السلام کنایه، گزینه مناسبی برای معرفی مسأله امامت ومهدویت باشد؛ به خصوص که می‌تواند به صورت غیر مستقیم، عظمت آن حضرت را نیز برای اهلش بیان نماید.

لقب: لقب بر مسمای مشهور وفراگیر اطلاق می‌شود. القاب حضرت مهدی علیه السلام از تحقق کامل اهداف خلقت وکار کرد امامت به دست امام

دوازدهم خبر می‌دهند؛ چرا که با اقدامات آن حضرت، تمام ارزشها در جامعه مشهور ومعروف ونهادینه وفراگیرخواهد شد.

صفت: صفت در مقام تمجید ونکو داشت و بزرگداشت استفاده می‌شود، در حقیقت صفات بیان گر حالات نیکوی امام هستند. بنا بر این، صفات نمی‌توانند همانند القاب به اقدامات فراگیر حضرت بپردازند و از کنایه نمی‌توان انتظار داشت به مثابه صفات، تصویر روشنی از امام ترسیم نمایند؛ هر چند در تمام آنها به بزرگی از آن امام همام یاد می‌شود.⁽¹⁾

کنیه های امام دوازدهم علیه السلام

سیاست شوم عباسیان مبنی بر قطع رابطه امام علیه السلام با مردم موجب شد، بخشی از زندگی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به دوران اختفا و پنهان زیستی اختصاص یابد. به همین لحاظ بیت امامت ناگریر به اتخاذ روشی غیر مستقیم برای معرفی چهره موعود بر آمد که از مزایای آن، عدم جلب توجه دستگاه خلافت عباسی نسبت به تبیین ویژگی های شخصی امام دوازدهم علیه السلام می‌باشد.

 ساختار کنیه نزد عرب شامل کلماتی می‌شود که در ابتدای آنها واژه « اب، ام، ابن، بنت» قرار می‌گیرد.⁽²⁾بنابراین معیار، کنیه‌های امام دوازدهم علیه السلام در ادعیه و زیارات در این قالب شناخته شده‌اند. مرور

ساختار ادبیات عرب نشان می‌دهد «کنایه» راهکار مناسبی برای شناسایی معارف این آموزه به شمار می‌آید و می‌تواند رسالت تبیینی مناسب از این مسأله را بر عهده گیرد؛ چرا که شیوه ویژه ای درانتقال معارف به مخاطب در این ساختار لحاظ شده است. به همین روی، استفاده از «کنایه» به این امر مهم اختصاص یافت.

بررسی «کنایه» نشان می‌دهد استفاده از این واژه برای تعریف وتبیین مکنی است و همان هدفی رانشانه می‌رود که اسم آن را نسبت به مسمی اثبات می‌کند؛ با این تفاوت که «کنایه» برای تعظیم وگاه نیز برای تحقیر به کار می‌رود. تحقیقات نشان می‌دهد «کنایه» همیشه مأثور نیست ودر پاره ای از موارد غیر مأثور است؛ به عنوان نمونه می‌توان به کنیه «ابا صالح» برای امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره کرد که در منابع روایی وارد نشده است و این امر موجب اختلال در بیان سیمای مکنی نمی‌شود؛ هر چند «کنایه» وارده در احادیث و ادعیه و زیارات، قدرت بسیار زیادی در تبیین ویژگی های شخصی مکنی دارند؛ چرا که از زاویه ای دقیق و عمیق به آموزه مورد نظر پرداخته‌اند. به جهت اشاره به آنها در مسأله مهدویت در ادعیه وزیارات فرازهایی آمده است که به آنها ضمن مطلب اشاره خواهد شد.

کاوش فضای سیاسی حاکم بر آموزه امامت ومهدویت نشان می دهد دشمنان هرگز قادر به مبارزه صریح و آشکار با این مسأله نشدند و جامعه اسلامی نیز چنین ستیزشی را تحت هیچ شرایطی تحمل نمی نمود؛ از این رو دشمنان در پی تخریب این مسأله بر آمدند ودر پی

تخریب وستیزش امامت ومهدویت فتنه‌ها بر افروختند تا بتوانند در سایه آن از عظمت و ابهت مهدویت بکاهند. به جهت اشاره به این مطلب در حدیثی نبوی آمده است «بابی ابن خیرة الاماء ابن النوبیة الطیبة الفم المنتجبة الرحم ویلهم لعن الله الاعیبس وذرصاحب الفتنة  لعن الله الاعیبس».⁽¹⁾

ساختار کنایی موجود در دعا وزیارت می‌تواند به خوبی با سیاه نمایی مهدی ستیزان مبارزه نماید؛ چرا که ادبیات آن اگر چه ازسوی عرب گاه برای تحقیر مورد به کار برده می‌شود ولکن کنایه همواره در مقام تعظیم شخص مورد استفاده قرار گرفته است و می‌تواند در مسأله مهدویت بر شکوه هر چه بیشتر آموزه مهدویت و اهمیت آن در اندیشه اسلامی به عنوان اندیشه راهبردی تأ کید نماید و ساختار آنها موجب می‌شود به عنوان یک مسأله اساسی وبنیادین از سوی جامعه مورد استقبال قرار گیرد.

 بررسی کنیه های امام دوازهم عجل الله تعالی فرجه الشریف چنین می‌نماید که استفاده از «کنایه» در ادعیه و زیارات به جهت یاد آوری ابهت و شکوه هر چه بیشتر مهدویت و جایگاه رفیع آن حضرت7 در اندیشه اسلامی است. در باره راز تعدد آنها نیز می‌توان به این مطلب اشاره نمود که مجد و عظمت حضرت به اندازه‌ای است که بیان ویژگی‌های شخصی آن حضرت نیاز به استفاده از کنیه‌های متعددی دارد تا امکان ترسیم ویژگیهای شخصی امام عصر علیه السلام در سایه آنها پدید آید. به همین لحاظ

در این قسمت از پژوهش به ویژگیهای شخصی حضرت در آنها به ترتیب ذیل به صورت کلی اشاره می‌شود:

الف) نسب امام زمان علیه السلام: به جهت اشاره به آن در ادعیه آمده است«این ابن النبی المصطفی وابن علی المرتضی و ابن خدیجة الغراء و ابن فاطمة الکبری»؛⁽¹⁾حضرت مهدی علیه السلام از خاندان پیامبری است که برگزیده خداوند متعال است و ذریه او در وصیش علی مرتضی قرار گرفته است. او فرزند خدیجه کبری و فاطمه زهرا است، او فرزند بهترین بندگان مقرب خدا و نیکان روزگار است.

 ب) تبارشناسی امام زمان علیه السلام: حضر ت مهدی علیه السلام فرزند افرادی بخشنده و فداکار و کریم و وفادار است. اجداد طاهرین آن حضرت، همگی پاک و مطهر و معصومند؛ بنابر این هرگز شخصی قادر نخواهد بود با تظاهر به تشریفات بیت امامت جایگزین آن امام همام گردد. برای بیان این منظور در ادعیه آمده است:

بابی انت و امی و نفسی لک الوقاء و الحمی، یابن السادة المقربین، یابن النجباء الاکرمین، یابن الهداة المهدیین، یا بن الخیرة المهذبین، یا بن الغطارفة الانجبین، یا بن الاطائب المطهرین، یا بن الخضارمة المنتجبین، یابن القماقمة الاکرمین.⁽²⁾

ج) سیمای پدیدارشناسی مهدی علیه السلام: رسالت کنیه، ترسیم تصویری شفاف وگویا از مکنی است. از آنجا که کنیه های امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در مقام

بیان ویژگی های شخصی حضرت وارد شده‌اند، در آنها به حقایقی پرداخته می‌شود که ماهیت و شخصیت آن امام را مورد شناخت قرار دهد. به همین روی طبق محتوای آنها امام عصر علیه السلام چون ماه تابان وچراغ فروزان و ستاره‌ای درخشان، راه مستقیم را به جویندگان حقیقت نشان می‌دهد و همانند نشانه‌ای گویا، راهنمای جامعه به شمار می‌آید؛ به ویژه که حضرت مهدی علیه السلام از تبار صاحبان دانش و سنتهای پسندیده است به جهت اشاره به این مطلب، در ادعیه مهدوی آمده است:

یابن البدور المنیرة، یابن السرج المضیئة، یابن الشهب الثاقبة، یابن الانجم الزاهرة، یابن السبل الواضحة، یابن الاعلام اللائحة، یابن العلوم الکاملة، یابن السنن المشهورة، یا بن المعالم المأثورة، یابن المعجزات الموجودة، یابن الدلایل المشهورة، یابن الصراط المستقیم، یابن النباء العظیم، یابن من هو فی ام الکتاب لدی الله علی حکیم، یابن الآیات البینات، یابن الدلایل الظاهرات، یابن البراهین الواضحات الباهرات یابن الحجج البالغات.⁽¹⁾

د) انسان کامل: مهدویت، استمرار نبوت وختم ولایت است؛ چرا که او دارای تمام فضایل اخلاقی وکمالات انسانی است. به جهت اشاره به این مطلب در ادعیه آمده است: یابن النعم السابغات، یابن طه و المحکمات، یابن یس و الذاریات، یابن الطور و العادیات، یابن من دنی فتدلی⁽²⁾.

او عصاره نبوت و ثمره ولایت و مستجمع همه کمالات است. به گونه ای که حضور او در نظام آفرینش، تداعی بخش حضور دو باره پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله، علی مرتضی، فاطمه زهرا، وائمه هدی علیهم السلام و همه‌ی خوبان است؛ چرا که او انسان کامل است و می‌تواند الگوی مجسم کمالات آرمانی جامعه قرار گیرد.

3. القاب امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف

اشاره

القاب گوناگونی برای امام عصر علیه السلام در ادعیه و زیارات وارد شده است. به رغم تکریم و تمجید از امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف با زبان کنایی، القاب نیز بیان گر شخصیت جهانی وابعاد فراگیر حضرت مهدی علیه السلام هستند و به معرفی غیر مستقیم ایشان می‌پردازند. در این قسمت از پژوهش به القاب حضرت اشاره خواهد شد:

1. حجت

 این لقب را می‌توان در دعایی که در دوران غیبت توصیه شده است یافت نمود که متن آنان چنین است: «اللهم عرفنی حجتک فانک ان لم تعرفنی حجتک ضللت عن دینی».⁽¹⁾

طبق این فراز، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف حجت خداوند متعال را در عصر ظهور در سرتاسر مجموعه هستی تمام خواهد نمود.

2. ولی

این لقب به ضمیمه القاب دیگر نیز در دعایی که به مناسبت غیبت، مورد توصیه قرار گرفته، وارد شده است و به ولایت عالم‌گیر حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر همگان اشاره دارد. در ادعیه آمده است:

«و امرک ینتظر و انت العالم غیر معلم بالوقت الذی فیه صلاح امر ولیک».

موارد دیگر

3. خلف صالح

لقب «خلف صالح» به جهت اصلاح جامعه جهانی در عصر ظهور نوید می‌دهد. در ادعیه چنین آمده است: «و صل علی الخلف الصالح الهادی المهدی».⁽¹⁾

4. موعود

 لقب موعود، تحقق وعده الهی آمدن موعود را بشارت می‌دهد. در دعای شب نیمه شعبان در مورد آن چنین وارد شده است: «اللهم بحق لیلتنا و مولودها و حجتک و موعودها».⁽²⁾

5. غائب مستور

این لقب در ادامه فرازهای دعای قبلی موجود است وبه آن چنین اشاره می‌شود: «... نورک المتألق و ضیاوک المشرق و العلم النور فی طخیاء الدیجوز الغائب المستور جلّ مولده و کرم محتده».⁽¹⁾

البته در بعضی ادعیه فقط به لقب «غائب» اشاره شده و چنین آمده است: «و الغائب فی خلقک».⁽²⁾

6. قائم

 در خصوص لقب قائم که از القاب مشهور امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف است، ادعیه و زیارات زیادی وجود دارند که نهضت فراگیر مهدوی را یاد آوری می‌نمایند؛ برای اشاره به این لقب در ادعیه مهدوی آمده است: «اللهم وصل علی ولی امرک القائم المؤمل و العدل المنتظر»؛ ⁽³⁾

«اللهم بلغ مولانا الامام الهادی المهدی القائم بامر الله»؛⁽⁴⁾«اللهم کن لولیک القائم بامرک».⁽⁵⁾

7. منتظر

انتظار حضرت مهدی، پیشینه‌ای طولانی دارد و از دیر زمان، انبیاء

و اولیاءعلیه السلام به امید آمدنش روزگار سپری کرده‌اند. ادعیه و زیارات در بیان این حقیقت به لقب منتظر چنین اشاره می‌کنند: «اللهم وصل علی ولی امرک القائم المومل و العدل المنتظر»؛⁽¹⁾

«... و اتقرب الیک بالامام المنتظر المهدی».⁽²⁾

8. مهدی

 این لقب مشهور، در ادعیه و زیارات زیادی وارد شده است وهدایت گسترده جهانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را خاطر نشان می‌سازد و در ضمن ادعیه‌ای که به مناسبت القاب دیگر به آنها اشاره شد، مورد توجه قرار گرفت. به همین جهت فقط به ذکر آدرس آنها اکتفا می‌شود.⁽³⁾

مرور مسأله مهدویت نشان می‌دهد کارکرد گرایی این آموزه، اختصاص به جامعه اسلامی ندارد ورسالت امام دوازدهم امری فرا ملیتی است ودامنه آن به ممالک اسلامی محدود نخواهد شد. به جهت اشاره به این مطلب در زیارت امام دوازدهم علیه السلام آمده است: «السلام علی مهدی الامم وجامع الکلم». تحلیل وبررسی القاب امام دوازدهم حکایت از جهانی بودن این آموزه دارد، به همین روی ادعیه وزیارات در مقام تبیین چهره ای کارکرد گرا در عرصه جهانی از موعود بر آمده وبر وابستگی نجات ورهایش جامعه از مشکلات به حرکت در

سایه موعود تأ کید می‌نمایند وعامل اصلی نجات بخشی موعود باوران، شخص حقیقی موعود بر می‌شمارند. بنابر این رسالت القاب، تأکید بر کارکردگرایی فراگیر موعود در اندیشه اسلامی است، به نظر می‌آید این اندیشه در مقابل اندیشه منجی گرایان ومدعیان دروغین مقاومت نموده و بیان‌گر سیر تحول جوامع در آینده جهان به سوی موعود باوری می‌باشند.   

شمایل حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

شمایل حضرت مهدی در ادعیه و زیارات، نمود چندانی ندارد؛ چراکه درادعیه و زیارات، چهره آرایی از امام دوازدهم صورت نمی‌گیرد؛ ولکن با نگاهی گذرا می‌توان شمایل حضرتش را در ادعیه و زیارات در فراز زیر ارزیابی نمود و به دور نمایی از آن دست یافت. در دعای عهد به جهت اشاره به آن آمده است: «اللهم ارنی الطلعه الرشیدة و الغرة الحمیدة».⁽¹⁾

امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف چهره‌ای زیبا و درخشان دارد. نگاه به آن حضرت، چشم را می‌نوازد و موجب ازدیاد شور ونشاط در بینندگان آن سیمای نورانی خواهد شد. به رغم معنی مذکور، این فراز می‌تواند اشاره به عصر طلایی ظهور با حضور نگین آفرینش در جامعه باشد که بر زیبایی جهان با رونمایی از چهره آفتاب می‌افزاید؛ هر چند قبول معنی اول نیز دور از واقعیت نیست.

صفات امام مهدی علیه السلام

اشاره

حضور انسان کامل در هر عصر وبرای هر نسل، سنتی الهی وقانونی حاکم بر نظام آفرینش به شمار می‌آید؛ چراکه «لو بقیت الارض بغیر امام لساخت».⁽¹⁾حضور انبیاء الهی در طول تاریخ به لحاظ این سنت الهی است. به همین روی پس از ختم نبوت و پایان رسالت، امامت استمرار رسالت شناخته شده است. مرور صفات امام در ادعیه و زیارات نشان می‌دهد تفاوت صفت با کنیه در نگرش جزئی آن به موصوف با رویکرد تمجید و ستایش است؛ به گونه ای که برای مخاطب، امکان ترسیم تصویری مناسب از موصوف فراهم می‌آید.

صفات امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات مهدوی در مقام توضیح وتبیین انسان کامل از ائمه علیهم السلام صادر شده‌اند و بیانگر نکاتی چون شباهت های حضرت مهدی علیه السلام به انبیاء گذشته و نظیر آن می‌باشند. این در حالی است که کنیه به ترسیم تصویری برابر مسمی با روی کرد تعظیم وگاه برای تحقیر به صورت کلی می‌پردازد و به بیان ابعاد شخصیت مسمی نمی پردازد.

تفاوت صفت با لقب در این است که صفت دامنه مشخص ومحدودی رابرای موصوف تعیین می‌کند؛ به عنوان نمونه وقتی در دعاء امام عصر علیه السلام به عنوان کشتی نجات توصیف می‌شود، نجات برای افرادی اتفاق خواهد افتاد که به امام زمان علیه السلام گرایش پیدا کنند؛ لکن

لقب به بیان ابعاد فراگیر، همانند قیام می‌پردازد.

بررسی ساختار صفت نشان می‌دهد، توسعه بیان آن خصوصیت و شأن را نیز در بر می‌گیرد؛ هر چند می‌توان از تحلیل آن نتیجه گرفت که تفاوت صفت با شأن در این است که صفت به بیان ابعاد مشترک موصوف با همتای مشترک آن می‌پردازد و موضوع آن بررسی وجوه مشترک بین امام علیه السلام و شخصیتی برابر او، نظیر پیامبر صلی الله علیه و آله است ولکن شأن به جایگاه اختصاصی امام علیه السلام وعلو مرتبه او می‌پردازد؛ به گونه ای که هیچ گزینة دیگری غیر از امام را بر نمی تابد.

در تفاوت صفت با خصوصیت نیز می‌توان گفت: خصایص به بیان وصف اختصاصی وویژه به موصوف می‌پردازند ودرصورت عدم لحاظ این مطلب، خود وصفی از موصوف به شمار می‌آیند⁽¹⁾. ازاین رو در این قسمت از نوشتار به صورت مستقل به صفات اشاره می‌شود.

صفات امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

دسته اول: اوصاف وجودی حضرت مهدی علیه السلام که در این قسمت از پژوهش به تناسب سیمای وجودی امام عصر علیه السلام از منظر ادعیه و زیارات به آنها اشاره می‌شود.

دسته دوم: اوصاف عمل‌کردی حضرت مهدی علیه السلام که به آنها در فصل بعدی این نوشتار به مناسبت بحث از سیمای عمل کردی امام عصر

پرداخته خواهد شد.

شایان ذکر است، به رغم تبیین شخصیت امام دوازدهم علیه السلام، در ادعیه و زیارات با استفاده از کنیه‌ها و القاب، صفات امام دوازدهم علیه السلام نیز به صورت شفاف‌تر و بر جسته‌تر و با روی‌کرد ستایش و بزرگداشت، بیان گر ابعاد، حالات و شئون حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هستند و به نکوداشت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از زبان معصومین علیهم السلام می‌پردازند. ازاین رو در این قسمت از پژوهش به صورت مستقل به آنها اشاره می‌شود.

1. مؤید و منصور

در ادعیه و زیارات متعددی از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به عنوان امامی مؤید و منصور از جانب خداوند متعال یاد می‌شود؛ در زیارت عاشورا به جهت اشاره به این مطلب آمده است: «فاسال الله الذی اکرم مقامک و اکرمنی بک ان یرزقنی طلب ثارک مع امام منصور من اهل بیت محمد صلی الله علیه و آله و سلم».⁽¹⁾

طبق آنچه در ادعیه و زیارات آمده است و اهل بیت علیهم السلام تعلیم مهدی باوران فرموده‌اند، نصرت و پیروزی خداوند متعال از آن مهدی آل محمد علیهم السلام است. واهل ایمان با توجه به تحقق این وعده الهی برای امام دوازدهم علیه السلام آن را از خداوند متعال طلب می‌کنند.

در فرازهای بسیاری از ادعیه و زیارات به این صفت اشاره شده است؛ از جمله در دعا برای سلامتی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آمده است: «اللهم ولیک فلان فاحفظه من بین یدیه و من خلفه و عن یمینه و عن شماله و من

فوقه ومن تحته».⁽¹⁾

در زیارت حضرت نیز آمده است: «السلام علیک یا محفوظا بالله».⁽²⁾در فرازی دیگر آمده است: «اللهم انی انشدک بایوائک علی نفسک لاولیائک لتظفرنهم بعدوک وعدوهم ان تصلی علی محمد».⁽³⁾و همچنین در دعا برای حضرت در شب بیست و سوم ماه مبارک رمضان چنین وارد شده است: «اللهم کن لولیک فلان بن فلان فی هذه الساعة و فی کل ساعة ولیا و حافظا و ناصرا و دلیلا و قاعدا و عونا».⁽⁴⁾

در دعا برای تعجیل فرج نیز آمده است: « اللهم عجل فرجه و ایده بالنصر و انصر ناصریه و اخذل خاذلیه».⁽⁵⁾

در فراز دیگری این گونه وارد شده است: «اللهم و الداعی الیک و القائم بالقسط من عبادک الفقیر الی رحمتک و المحتاج الی معونتک... فاشدد اللهم ازره بنصرک».⁽⁶⁾

در دعای دیگری آمده است: «اللهم وصل علی ولی امرک القائم المؤمل و العدل المنتظر احففه بملائکتک المقربین و ایده بروح القدس یا رب العالمین».⁽⁷⁾

به جهت اشاره به این صفت همچنین آمده است:

اللهم و عجل فرج آل محمد و اجعل صلواتک علیه و علیهم و استنقذهم من ایدی المنافقین المضلین و الکفرة الجاحدین و افتح لهم فتحا یسیرا و ا تح لهم روحا و فرجا قریبا و اجعل لهم من لدنک علی عدوک و عدوهم سلطانا نصیرا.⁽¹⁾

در فراز دیگری آمده است: «والله ناصره و مویده اذا آن میعاده و الملائکة امداده».⁽²⁾

در فراز دیگری می‌یابیم: «وایده بالنصر و انصره بالرعب».⁽³⁾

در فراز دیگری به جهت اشاره به این صفت آمده است: «السلام علیک ایها المنصور علی من اعتدی».⁽⁴⁾

طبق ادعیه و زیارات وارده، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از جانب خداوند متعال یاری می‌شود و بر همه مشکلات فائق می‌آید و بر دشمنان پیروز می‌شود.

2. شبیه انبیاء

تبیین شخصیت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف درآن فضای سیاسی تعقیب گریز و مهدی ستیز، امری بس سخت و دشوار به نظر می‌آمد که پیامدهای ناگواری به دنبال داشت؛ لکن امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف زمانی متولد شد که

باورهای مذهبی به جهت حضور انبیاء و اولیاء علیهم السلام در طول تاریخ بر اساس زندگی ایشان شکل گرفته و استحکام یافته بودو مردم شناخت اجمالی از شخصیت آنها داشتند و کم و بیش به تبادل و تکامل اطلاعات در خصوص پیغمبران الهی می‌پرداختند. بنابراین با توجه به امامت ومهدویت در ادامه حرکت انبیاء و امامت اولیاء، زمینه توصیف غیر مستقیم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف فراهم آمد و تشبیه حرکات و سکنات و ابعاد و شئون حضرتش به انبیاء میسر گردید؛ از این رو اهل‌بیت علیهم السلام از این بستر برای گسترش معرفت نسبت به مهدویت از ادعیه و زیارات بهره گرفتند و بدون تحریک دشمنان، به بیان سیمای وجودی امام زمان علیه السلام پرداختند. در نتیجه درباره شباهت‌های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به انبیاء در ادعیه و زیارات چنین آمده است:

اللهم صل علی حجتک فی ارضک... المرتقب الخائف و الولی الناصح سفینة النجاة و علم الهدی و نور الابصار و خیر من تقمص وارتدی و مجلی العمی الذی یملأ الارض قسطا و عدلا.⁽¹⁾

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همانند حضرت موسی علیه السلام مخفیانه متولد شد و دارای دو غیبت است که یکی از آنها طولانی‌تر از دیگری است. حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز نظیر حضرت موسی علیه السلام به دلیل خوف از امت و اختلافات درون گروهی و برون گروهی که همواره دشمنان به آن دامن می‌زدند، ناگزیر به غیبت شد و پیروان و شیعیان او رنجهای زیادی را تحمل کردند، تا زمانی که زمینه ظهور فراهم گردد و روزگار

رهایی برسد و دشمنان حضرت مهدی علیه السلام در زمین فرو روند؛ همان گونه که دشمنان موسی گرفتار شدند. حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همانند حضرت نوح علیه السلام عمری طولانی دارد. نوح پیامبر7 کشتی نجات ساخت و موجب رهایش جامعه ازهلاکت ونجات از عذاب الهی گردید؛ همان گونه که حضرت مهدی علیه السلام کشتی نجات امت پیامبر و حتی پیروان ادیان است. به همین روی، هرگونه مقابله و ستیز با آن موجب هلاکت خواهد بود.

از دیگر سو جامعه برای درک حقیقت ونیل به سعادت نا گزیر به گرایش به امام دوازدهم علیه السلام خواهد بود؛ چرا که آینده روشن و روزگار رهایی از آن مهدی آل محمد علیهم السلام است؛ همان گونه که گشایش و فرج برای حضرت نوح علیه السلام اتفاق افتاد.

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بهترین گزینه‌ای است که می‌تواند همانند و هماهنگ با همه انبیاء گذشته علیهم السلام مردم را هدایت کند و بر بینش و بصیرت مردم بیفزاید؛ چرا که او شبیه ترین مردم به انبیاء است و می‌تواند مانند آنها حرکت کند و با ضلالت و گمراهی مبارزه نماید. امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف تنها کسی است که عدالت و برابری و مساوات را در تمام زمین بر پا می‌کند و آن را از ظلم و ستم پاک می‌نماید.

3. وارث انبیاء

مسأله مهدویت در ادامه نبوت و امامت است. حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در ولایت بر جامعه و هدایت مردم، وارث انبیاء و اوصیاء گذشته است و راه ایشان را ادمه خواهند داد. در ادعیه و زیارات مهدوی آمده است:

«و انت یا حجة الله و بقیته کمال نعمته و وارث انبیائه و خلفائه ما بلغنا من دهرنا».⁽¹⁾

در فرازی دیگر آمده است: «السلام علی مفرج الکربات... و المنتهی الیه مواریث الانبیاء و لدیه موجود آثار الاوصیاء».⁽²⁾

طبق آنچه در ادعیه و زیارات آمده است، به رغم وراثت امام دوازدهم علیه السلام نسبت به میراث معنوی پیغمبران گذشته؛ میراث علمی ایشان نیز در اختیار مهدی آل محمد علیهم السلام قرار می‌گیرد. در این خصوص در ادعیه و زیارات مهدوی آمده است: «السلام علیک یا وارث علوم النبیین».⁽³⁾

امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به همراه ذخائر جمیع انبیاء الهی، به خصوص گنجینه علوم ایشان ظاهر می‌شوند و تمام ویژگیهای انبیاء و اوصیاء و ابزار و ادوات رسالت و امامت به ایشان به ارث می‌رسد.

4. علیم وحکیم

عقل و خرد در عصر ظهور به اوج رشد و کمال می‌رسد. حضرت مهدی علیه السلام آگاه ترین مردم است و دارای شخصیتی علیم و حکیم است. درادعیه و زیارات مهدوی آمده است:

انت الحکیم الذی لا تجهله الحمیة، مجاهدتک فی الله ذات مشیة الله و مقارعتک فی الله ذات انتقال الله و صبرک فی الله ذو اناةالله و شکرک

ذو مزید الله و رحمته.⁽¹⁾

سیاست شوم بنی عباس مبنی بر قطع رابطه امام با مردم، موجب توقف عده‌ای در مقابل امامت و مهدویت شد؛ به گونه‌ای که به بازگشت ایشان به دوران جاهلیت انجامید و ممکن است مخالفت آنها با امامت ومهدویت تا عصر ظهور نیز ادامه یابد؛ به رغم این ستیزش‌ها حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نه تنها اجازه بازسازی و بازیابی دوران جاهلیت و تعصب و عصبیت نمی‌دهند و در عمل انجام شده قرار نمی‌گیرند؛ بلکه در اقدامی حکیمانه به مبارزه با ایشان بر می‌خیزد و تمام تلاش و کوشش خود را به کار می‌گیرد تا خواست خداوند متعال مورد پذیرش واقع شود و با سرکوب کردن دشمنان و ایجاد توجه و تنبه در ایشان، آنها را در مسیر یکتا پرستی قرار دهد. امام دوازدهم علیه السلام با صبر و استقامت، اقدام به تلاش برای بازگشت ایشان به سوی خدا می‌نماید و به شکرانه و سپاس از خداوند متعال برای ترویج خداباوری و بهره مندی از رحمت واسعه الهی، می‌پردازد و هرگز اقدامی، دور از شأن امامت نخواهد داشت؛ چرا که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خزانه دار همه علوم است؛ همان گونه که در ادعیه و زیارات آمده است: «وانک خازن کل علم و فاتق کل رتق».⁽²⁾

امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف موضوعات پیچیدة علمی را بررسی و رموز آنها را باز گشایی می‌نماید. تمام علوم اولین و آخرین در اختیار مهدی آل

محمد عجل الله تعالی فرجه الشریف است. با ظهور آن حضرت، ابواب تمام علوم هستی گشایش می‌یابد؛ همان گونه که در زیارات آمده است «سلام الله و برکاته و تحیاته و صلواته علی مولای صاحب الزمان... و عیبة علمه» ⁽¹⁾.

در فرازی دیگر از ادعیه وارد شده است: «السلام علیک یا معدن العلوم النبویة».⁽²⁾

بنابراین گنجینه تمام علوم و معارف نظام آفرینش در اختیار امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریفاست. از این رو در عصر ظهور، انفجار علوم رخ خواهد داد و انقلاب علمی امام عصر علیه السلام باعث رشد و تکامل می‌شود و امام علیه السلام، راهنما و الگو قرارمی گیرد؛ همان گونه که خداوند متعال او را راهنما قرار داده و در زیارات آمده است: «السلام علیک ایّها العلم المنصوب و العلم المصبوب». ⁽³⁾

با توجه به احاطه و اشراف حضرت مهدی علیه السلامبرعلوم و معارف الهی خداوند متعال او را برای امر و نهی و مدیریت جامعه و حکومت جهانی منصوب نموده است تا با آن دانش وسیع، جای گزین سمبل‌های غیر الهی شود و کانون توجه به خدای یکتا گردد.

5. مؤتمن

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ساحل امنی است که کشتی ایمان و سکنه مؤمن

آن می‌توانند در آن پهلو گرفته، برای برپایی قسط و عدالت و رسیدن به سعادت و نیل به قله عبودیت و رشد و کمال و معنویت به او اعتماد نمایند؛ همان گونه که در زیارت سرداب آمده است: «سلام الله و برکاته و تحیاته و صلواته علی مولای صاحب الزمان... الامام الموتمن و القائم المعتمد».⁽¹⁾

  امامت و مهدویت، تنها راه سعادتی است که می‌شود از آن به حق و حقیقت کامل دست یافت.

6.پناه و یاور مهدی باوران

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پناه و یاور مهدی باوران است، در ادعیه و زیارات آمده است: «و الکهف والعضد و عماد الاسلام و رکن الانام»:⁽²⁾در دوران غیبت که از هر طرف و در هر لحظه، امواج خروشان فتنه و شبهات از راه می‌رسد و بر حیرت ناشی از غیبت می‌افزاید، عنایت به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به عنوان یاور و پناه مهدی یاوران، ما را از کج تابه و انحراف مصون می‌دارد؛ چرا که حصن حصین ولایت، دژی مستحکم و پناهگاهی امن در برابر آفات و آسیب‌های فرهنگی و اعتقادی است.

7. وحید فرید

توجه و تمسک به امامت و مهدویت، تنها راه سعادت بشریت و نجات از مشکلات جامعه بشری است. رشد و تکامل و هدایت و تحقق

همه آرمانها و نکوداشت تمام ارزشها با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف معنی خواهد شد؛ همان گونه که در ادعیه و زیارات آمده است: «السلام علیک ایها الامام الفرید »⁽¹⁾.

با حضور امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف بهترین دوران زندگی بشر شکل می‌گیرد؛ چرا که امامت و مهدویت، درخشش خورشید ولایت است و عصر ظهور مهدی آل محمد علیهم السلام تجلی عبادت و اطاعت است. همان گونه که عدد یک، سر آغار سایر اعداد قرار می‌گیرد، امام عصر علیه السلام نیز پس از غیبتی طولانی، آغازگر دورانی جدید و نویدبخش زندگی خواهد بود. با دمیدن صبح امید وارث انبیاء علیهم السلام و خاتم اولیاء علیه السلام به کامل‌ترین و بهترین شکل به مدیریت مدینه فاضله می‌پردازد. او تنها کسی است که تلاش انبیاء گذشته از آدم تا خاتم صلی الله علیه و آله و سلم را به ثمر می‌رساند؛ همان گونه که در ادعیه و زیارات آمده است: «السلام علیک ایها الامام الوحید و القائم الرشید، السلام علیک ایها الامام الفرید» ⁽²⁾.

امام دوازدهم دردانه خداوند متعال و یگانه عصر ظهور و فرزانه روزگار است، بنابراین در توصیف شخصیت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از منظر ادعیه و زیارات درمی یابیم او بی‌نظیر است.

خصائص حضرت مهدی در ادعیه و زیارات

خصایص و ویژگی‌های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات، ایشان را

در دو مورد ازسایر انبیاء و اولیاء الهی علیهم السلام ممتاز می‌نماید:

اول: به لحاظ خاتم الاوصیاء بودن حضرت مهدی علیه السلام که در ادعیه به جهت اشاره به این مطلب آمده است: «اللهم فصل علی خاتمهم ⁽¹⁾و قائمهم المستور عن عوالهم».

در فراز دیگری آمده است: « السلام علیک یا خاتم الاوصیاء».⁽²⁾

برابر ادعیه، امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، تنها شخصی است که مقام خاتمیت اوصیاء7 را دارد و بعد از او امام دیگری به مقام امامت نمی‌رسد.

دوم: به لحاظ حکومت جهانی؛ حضرت مهدی علیه السلام مردم را به خداوند متعال دعوت می‌کند و در حرکتی نهادینه، حکومتی الهی تشکیل می‌دهد. امتیاز این حکومت، فرامنطقه‌ای بودن آن است. در ادعیه مهدوی آمده است:

«... وانه الهادی المهدی... و تجمع له ملک المملکات کلها قریبها وبعیدها و عزیزها و ذلیلها حتی یجری حکمه علی کل حکم و تغلب بحقه کل باطل».⁽³⁾

طبق این فراز و آنچه در ادامه اشاره می‌شود، تشکیل حکومت یکپارچه جهانی با آن گستردگی و وسعت دامنه از امتیازات ویژه امام عصر علیه السلام است واهداف نظام آفرینش در آن به صورت کامل تحقق خواهد یافت.

مقامات معنوی و شئون امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف

اشاره

جایگاه امام معصوم از آموزه‌های مهم تفکر اسلامی است. در روایات مختلف که در مجامع شیعه و سنی نقل شده است، معرفت به امام، جدا کننده اسلام و جاهلیت دانسته شده است. این پژوهش می‌کوشد، ضمن تبیین سیمای وجودی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به مقامات معنوی و شئون ایشان از منظر ادعیه و زیارات مهدوی اشاره کند. به رغم اشاره به این جایگاه در اوصاف والقاب، به جهت اهمیت آن در این قسمت از پژوهش به صورت مستقل مورد واکاوی قرار می‌گیرد.

بررسی ساختار صفت نشان می‌دهد، بیان ادبیات آن توسعه قابل توجهی دارد و مقام و شأن را نیز در بر می‌گیرد. به همین روی شأن نیز از صفات می‌باشد؛ لکن همان گونه که اشاره شد به جهت اهتمام به آن در لسان معصومین علیهم السلام به صورت مستقل مورد اشاره قرار خواهند گرفت؛ چراکه جایگاه امام معصوم علیه السلام از آموزه‌های مهم تفکر اسلامی است.

در روایات مختلف که در جوامع روایی نقل شده است، امامت در مرتبه ای بالاتر از نبوت دانسته شده است. در روایتی از امام رضا علیه السلام برای اشاره به این مطلب آمده است:« ان الامامةخص الله عز وجل بها ابراهیم الخلیل علیه السلام بعد النبوة و الخلة مرتبة ثالثة و فضیلة شرفه بها فاشار بها ذکره فقال انی جاعلک للناس اماما »؛⁽¹⁾

امامت مرتبه ای است که خداوند متعال بعد از مقام نبوت وخلیل الرحمن بودن در مرحله سوم به حضرت ابراهیم علیه السلام عنایت نمود و به او شرافت بخشیده سپس به اوخطاب کرد من تو را برای مردم امام قرار دادم.

این پژوهش می‌کوشد، ضمن تبیین ویژگی های شخصی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به مقامات معنوی و شئون ایشان از منظر ادعیه و زیارات مهدوی اشاره کند. مراد از مقام معنوی، جایگاه رفیع امام علیه السلام نزد خداوندمتعال است و رابطه امام معصوم علیه السلام با خدا و قرآن کریم و انبیاء الهی مورد توجه قرار می‌گیرد؛ به گونه‌ای که هیچ گزینه دیگری غیر از امام علیه السلام را بر نمی‌تابد. به این مقامات می‌توان تحت عناوین ذیل اشاره نمود:

1. داعی الله

اتفاق مهم عصر ظهور، سؤالی است که فرضیه‌های متعددی از جمله حکومت، برپایی عدالت و…می تواند پاسخ آن باشد. واکاوی ادعیه و زیارات نشان می‌دهد، رخ‌داد مهم عصر ظهور، دعوت به خداوند متعال است. دعوتی که دعوت به همه خوبیهاست و حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر ظهور آن را هدف‌گذاری می‌نماید و تربیت الهی را براساس آن در جامعه نهادینه می‌کند. هر چند دعوت مردم به سوی خداوند متعال می‌تواند از جمله سیمای عمل کردی امام عصر باشد؛ لکن توجه به این مطلب لازم است که فراخوان گسترده و جهانی بشریت، به سوی خدا از مقامات و شئون امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف است؛ همان

گونه که در زیارت آل یس آمده است: «السلام علیک یا داعی الله و ربانی آیاته» ⁽¹⁾.

آنچه در ادامه می‌توان به آن اشاره کرد اجابت دعوت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

در ادعیه و زیارات در اشاره به این مطلب آمده است: «السلام علیک ایها المنتظر المجاب».⁽²⁾

2. باب الله

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نشان‌گر راه‌های ارتباطی با خداوند متعال است و مهدویت دروازه همه معارف الهی است ومسیری شایسته برای ورود به ساحت قدس الهی می‌باشد و توجه به آن برای رسیدن به خدا ضرورتی گریز ناپذیر است؛ چرا که موجب پدید آمدن ارتباطی وثیق با خالق یکتا می‌گردد. کسب معرفت الهی و درجات روحانی، فقط از باب مهدویت امکان دارد و امام عصر علیه السلام باب الله است؛ همان گونه که در ادعیه و زیارات آمده است: «السلام علیک یا باب الله و دیان دینه».⁽³⁾

در دعای ندبه نیز آمده است: «این باب الله الذی منه یوتی»⁽⁴⁾توجه به مهدویت، درمان بحران هویت و معنویت، به خصوص در زمان کنونی است و تأسی به آموزه مهدویت و الگوگیری از امام عصر علیه السلام راه مناسبی

برای مبارزه با متمهدیان و مدعیان دروغین است وتوجه به آن موجب رویارویی با عرفان ناب اسلامی و رهایی از عرفان‌های کاذب و انحرافی نو ظهور است. حرکت در مسیر امامت و مهدویت، به منزله حرکت در بزرگراه عبادت و رسیدن به سعادت است؛ بلکه تنها راه است؛ همان گونه که در زیارت حضرت آمده است: «السلام علیک یا باب الله الذی لا یؤتی الا منه».⁽¹⁾

3. سبیل الله

توجه به مهدویت، توجه به حقیقت است و هرگونه انحراف وانحطاط از آن موجب هلاکت خواهد شد. در زیارات مهدوی آمده است: «السلام علیک یا سبیل الله الذی من سلک غیره هلک».⁽²⁾

ولایت مداری امام دوازدهم علیه السلام راهی الهی است و راه ایشان راه خداست. مهدویت به عرفان و معرفت، معنی می‌بخشد و هر گونه گسست از آن، شکست محسوب می‌گردد و همان گونه که تاریخ شهادت می‌دهد نتیجه‌ای جز نابودی و هلاکت نخواهد داشت؛ چرا که گریز از مهدویت، درنگ در دنیا و غفلت از آخرت است.

عنایت به آموزه امامت و مهدویت، دریچه‌ای از حیات ابدی به روی انسان می‌گشاید؛ در زیارات مهدوی آمده است: «السلام علیک یا ناظر

شجرة طوبی و سدرة المنتهی» ⁽¹⁾

امام دوازدهم علیه السلام با توجه و نظر در این دو مقام بهشتی، بصیرت را پیش روی مهدی باوران قرار می‌دهد؛ از این رو آخرت طلبی و کسب مقام بهشتی در این آموزه معنی پیدا می‌کند.

4. خلیفة الله

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف جانشین خدای متعال است؛ همان گونه که در ادعیه و زیارات مهدوی آمده است:

«السلام علیک یا خلیفة الله و ناصر حقه».⁽²⁾

تمام اولیاء و انبیاء علیهم السلام خلیفه خداوند متعال هستند؛ ولی اتصاف امام عصر علیه السلام به این مقام به دلیل به ثمر نشستن تلاش و کوشش جانشینان خداوند متعال است؛ چرا که در عصر ظهور، امامت و خلافت، جانشین بر حق خداوند متعال در تمام دنیا به مرحله ظهور می‌رسد و از تمام ظرفیت‌ها استفاده می‌شود و هدف نهایی خداوند متعال از قرار دادن خلیفه در زمین به صورت کامل تحقق می‌یابد.

5. حجة الله

زمین هرگز بدون حجت باقی نمی‌ماند. در روایات متعددی آمده است: اگر زمین لحظه‌ای از حجت خالی باشد اهلش را در کام خود فرو می‌برد. حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف حجت خداوند متعال است. در ادعیه و

زیارات آمده است: «السلام علیک یا حجة الله و دلیل ارادته».⁽¹⁾

امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف راهنمای مردم است و ایشان را به سوی خدا دعوت می‌کند و در مسیر عبودیت قرار می‌دهد و با برهان قاطع و دلیل روشن و پاسخ به شبهات، حجت را بر خلق تمام می‌کند؛ چرا که سخنان خداوند بر زبان او جاری می‌شود. در ادعیه آمده است: «و حجتک و لسانک المعبر عنک الناطق بحکمتک». ⁽²⁾

مردم در پرتو نور امام علیه السلام که هرگز به خاموشی نمی‌گراید، هدایت می‌شوند؛ همان گونه که در ادعیه وارد شده است: « السلام علیک یا نورالله و یا حجة الله التی لا تخفی ».⁽³⁾

6. تالی کتاب الله

مقام و جایگاه امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از منظر ادعیه و زیارات هماهنگ و برابر با قرآن کریم است. در زیارات مهدوی به جهت اشاره به این مطلب آمده است: «السلام علیک یا تالی کتاب الله و ترجمانه» ⁽⁴⁾.

قرآن بیان گر هر شئ و همه امور است. امام علیه السلام نیز مانند قرآن همه حقایق و معارف را بیان می‌کند؛ چرا که اوست که قرآن را تلاوت می‌کند و می‌تواند با قرائت صحیح از قرآن در معنای ژرف و عمیق آن رسوخ نماید. حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ترجمان وحی است وکلام الهی را به بهترین وجه

ممکن تبیین و تفسیر می‌کند و گنجینه علوم قرآنی را استخراج می‌نماید و با هدایت مردم، حجت را بر ایشان تمام خواهد کرد.

7. بقیة الله

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف برای تحقق هدف الهی خداوند از آفرینش، غایب از نظر باقی مانده است. مهدی ستیزی گروههای مختلف، باعث شد امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف ناگزیر به تغییر راه‌های ارتباطی شود و برای احیای کتاب و سنت الهی باقی بماند و به عنوان آخرین ذخیره الهی، در ادامه حرکت انبیاء و اولیاء ء7سکان کشتی نجات را به دست گیرد؛ در نتیجه از تمام ستیزش‌ها و چالش‌ها مصون خواهد ماند و تلاش بی‌وقفه انبیاء و اولیاء ء علیهم السلام برای ظهور، نتیجه خواهد داد. در ادعیه و زیارات آمده است: «السلام علیک یا بقیة الله فی ارضه» ⁽¹⁾.

این فراز از زیارت ناظر به زمانی است که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در کنارکعبه با قرائت آیه شریفه «بقیة الله خیر لکم» ⁽²⁾بقاء و حضور خویش را به جهانیان اعلام می‌کند؛ چرا که او در ادامه نبوت انبیاء و وصایت اوصیاء علیهم السلام باقی مانده است تا دشمنی ستم پیشگان را از بین ببرد همان گونه که درادعیه و زیارات مهدوی آمده است: «السلام علیک یا بقیة الخلایف البر التقی الباقی لازالة الجور و العدوان» ⁽³⁾در زیارت مهدوی

دیگری نیز آمده است: «ذخرک الله لنصرة الدین و اعزاز المسلمین و الانتقام من الجاحدین و المارقین». ⁽¹⁾

8. صاحب الزمان

امام در نظام آفرینش، واسطه فیض و حلقه ارتباط مردم با خداست. وجود امام در هر عصری و برای هر نسلی ضرورت دارد. حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خلیفه خداوند متعال پس از انبیاء و اولیاء است. او امیر هستی است و زمان به دست اوست و گذر زمان مشکلی در امامتش ایجاد نمی‌کند. در ادعیه و زیارات مهدوی آمده است: «سلام الله و برکاته و تحیاته و صلواته علی مولای صاحب الزمان» ⁽²⁾.

خداوند متعال به امام دوازدهم علیه السلام عمری طولانی عنایت نموده است و تا هر زمان اراده کند طول عمر حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ادامه خواهد داشت و خلافت الهی را در زمین عهده دار خواهد بود؛ به گونه‌ای که زمین و زمان تحت امر او قرار گرفته‌اند. در فرازی از ادعیه و زیارات آمده است: «وصاحب الدهور و العصور»⁽³⁾.

در حقیقت دوران امامت و خلافت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مدتی طولانی خواهد داشت و حضرت در عصر غیبت نیز به عنوان جانشین خداوند، هدف از نظام آفرینش را تحقق می‌بخشد؛ چرا که ایام متعلق به

امامت اوست و زمام امور هستی نیز در دست با کفایت اوست.

9. میثاق الله

طرح مسأله امامت و مهدویت به آغاز نظام آفرینش باز می‌گردد. پیامبران علیهم السلام باتوجه به آن در طول تاریخ، مردم را هدایت نموده‌اند و برای رویارویی با آن آماده ساختند. در ادعیه و زیارات به جهت عهد و پیمان انبیاء الهی علیهم السلام برای ایجاد بستری مناسب مهدویت آمده است: «السلام علیک یا میثاق الله الذی اخذه و وکده» ⁽¹⁾.

گویا سیر نظام مند قانون هستی در سایه هدایت انبیاء و اولیاء علیهم السلام، امامت و مهدویت را هدف خویش قرار داده است و از همان آغاز راه، پیمانی ناگسستنی بین حق و حقیقت و امامت ومهدویت بسته شده است و انبیاء با وفاداری به این پیمان، نبوت و رسالت را به اتمام رسانده، همه آنها زمینه را برای حضور و ظهور آن امام همام آماده نموده‌اند و تمام رنجها و مشکلات را به امید رسیدن به حضور سبز او در نظام آفرینش به جان خریده‌اند.

و این حاکی از عظمت شأن و مقام بس عالی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که افرادی چون انبیاء اولوالعزم علیهم السلام نیز به خدمت او قامت افراشته و همت بلند داشته‌اند تا بشریت لیاقت بهره مندی از وجود نازنین و مبارک او را داشته باشند. این مقام نزد خداوند متعال بسیار ستوده و ارزشمند است؛ چراکه از همه مقربان درگاه در خصوص آن عهد و

پیمان گرفته شده است، تا با حرکتی هماهنگ و شایسته آن، به روزگار رهایی و نقطه اوج وعده الهی بشارت دهند.

10. وعد الله

خداوند متعال به آمدن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بشارت داده است. در ادعیه و زیارات آمده است: «السلام علیک یا وعدالله الذی ضمنه السلام علیک ایها العلم المنصوب و العلم المصبوب و الغوث و الرحمة الواسعة وعدا غیر مکذوب».⁽¹⁾

ظهور امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف توسط خداوند تضمین شده است. به یقین روزی فرا خواهد رسید که بشریت شاهد تحقق این وعده الهی باشد و به رغم طولانی شدن غیبت و حیرت و ازدیاد شبهات، ظهور امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را درک نماید؛ هر چند ممکن است غیبت حضرتش همچنان به طول انجامد و سالها ادامه داشته باشد ویأس و ناامیدی عده زیادی را گرفتار نماید؛ و ارزش‌ها تغییر یافته؛ و ظلم و جور بیش از پیش گسترش یابد. لکن خروش این امواج مرده، دیری نمی‌پاید! چراکه خداوند متعال مسیر تاریخ را به سوی ظهور قائم آل محمد علیهم السلام قرار داده است و فرجام تاریخ را هماهنگ با قالب مهدویت ریخته است؛ به گونه‌ای که هرگز نمی‌توان مسیر تاریخ را تغییر داد و مسأله امامت و مهدویت را تکذیب کرد؛ همان گونه که در برخی از زیارات آمده است: «وانت الشافع لاتنازع والولی الذی لاتدافع»⁽²⁾.

سخنی در وجه تفکیک شئو ن از صفات

امام جایگاه ویژه‌ای در نظام آفرینش دارد؛ به گونه‌ای که هیچ فردی غیر از او نمی‌تواند در این مرتبه ومقام جایگزین امام شود و مانند او درخشش نماید و هم‌شأن امام قرار گیرد؛ چرا که عقل انسان معمولی از درک این مقام عاجز است تا چه رسد به اینکه به آن نایل آید.

 در حدیثی از امام هشتم علیه السلام در اشاره به این مطلب آمده است: «ان الامامة اجل قدرا واعظم شأنا واعلی مکانا وامنع جانبا وابعد غورا من ان یبلغها الناس بعقولهم»؛ جلالت مقام امام وعظمت شأن او و علو مرتبه و سعه وجودی او فراتر از آن است که عقول مردم قادر به درک آن باشند ⁽¹⁾.

 مراد از مقام امام، جایگاه معنوی رفیع امام علیه السلام نزد خداوند متعال است و رابطه امام معصوم علیه السلام با خدا و قرآن کریم و انبیاء الهی را مطرح می‌کند؛ به گونه‌ای که هیچ گزینه دیگری غیر از امام را بر نمی‌تابد. برای اشاره به این مطلب در زیارت جامعه کبیره آمده است: «ولکم المودة الواجبة...والشأن الکبیر والجاه العظیم».⁽²⁾

تحقیقات نشان می‌دهد تفاوت صفات با شأن ومقام امام در این است که شأن به بیان علو مرتبه امام در مقایسه او با همتایی چون  پیامبر می‌پردازد وبر جایگاهی ممتاز و ویژه واختصاصی برای امام تأکید می‌کند؛ مانند امامت حضرت ابراهیم علیه السلام که خداوند متعال این مقام را برای او اختصاص داد؛ لکن صفت به مرتبه ای می‌پردازد که

افراد دیگر می‌توانند در آن، همتای امام قرار گیرند؛ مانند منصور بودن از سوی خداوند متعال که در آن، امام و پیامبر با یکدیگر برابرند و نصرت الهی شامل هردو می‌باشد. به همین لحاظ در این نوشتار تلاش خواهد شد شئون  حضرت مهدی علیه السلام به صورت جزئی مورد پژوهش قرار گیرد، بنابراین در این قسمت به بررسی آنها در دعا وزیارت پرداخته می‌شود.⁽¹⁾

شئون امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات

اشاره

بررسی ساختار شئون نشان می‌دهد، شأن نیز در زمره صفات قرار می‌گیرد؛ لکن به جهت اهتمام به شأن امام در اندیشه اسلامی و تحلیل بهتر آنها در این نوشتار تحت عنوان فوق مورد پژوهش قرار گرفته‌اند؛ از این رو می‌توان گفت امام جایگاه ویژه‌ای در نظام آفرینش دارد؛ به گونه‌ای که هیچ فردی نمی‌تواند در این مرتبه و مقام جای‌گزین امام شود و مانند او درخشش نماید و چنانچه حتی شخصی تخلق به صفات انبیاء داشته باشد، مستلزم امامت او نخواهد شد. از این رو وقتی حضرت ابراهیم علیه السلام از رسیدن به مقام امامت مسرور گشته، امامت در ذریه خویش را از خداوند متعال درخواست می‌کند، به او خطاب می‌شود: «لاینال عهدی الظالمین»؛⁽²⁾چرا که خداوند متعال چهره های خاصی را برای این مسؤلیت مهم بر گزیده است در نتیجه

امامت شأن ویژه ای دارد و شئون، بیان‌گر عظمت و ابهت وشکوه هر چه بیشتر امامت است؛ به گونه‌ای که حتی اکثر پیامبران نمی توانند به مرتبه امامت نایل آیند و چهره‌ای غیر از امام معصوم در این جایگاه کارآمد نیست.

1. معصوم (عصمت امام دوازدهم در ادعیه و زیارات)

امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در بین سایر انبیاء و اولیاء علیهم السلام شأن و جایگاه ویژه‌ای نزد خداوند متعال دارد. نفس او پاک و مطهر از هر گونه رذیله اخلاقی و به دور از هر گونه پلیدی است. در ادعیه و زیارات آمده است: «و عصمته من الذنوب و براته من العیوب و اطلعته علی الغیوب و انعمت علیه و طهرته من الرجس و نقیته من الدنس»؛⁽¹⁾حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف معصوم است و هرگز گناهی در مورد او تصور نمی‌شود. ایشان از هرگونه عیب و ایرادی مبراست. از اسرار خداوند متعال آگاه است واز هرگونه اعمال شیطانی و شیطان صفتی، پاک و منزه است.

اخلاق آن حضرت پاکیزه از هر گونه آلودگی و لغزش است. امام عصر علیه السلام برگزیده خداوند متعال و سرآمد همه مقربان درگاه الهی است.

 شایان ذکر است طبق فرازهای مذکور، شکوه وعظمت و علو مرتبه حضرت7 شایسته خداوند متعال است و به تناسب الوهیت ذات الهی عبودیت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف عظمت شأن او را نشان می‌دهد؛ به گونه‌ای

که موفق به برپایی حکومتی جهانی می‌شود.

2. ولی الله

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از جانب خداوند متعال بر همه امور ولایت دارد و از شایستگی لازم برای مدیریت جهانی بهره مند است. امام دوازدهم علیه السلام با ولایت خویش به جریان حق و حقیقت در شریانهای جامعه جهانی معنی می‌بخشد و حکومت عدل الهی را برپا می‌دارد.

 ولایت و سرپرستی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف تجلی حاکمیت الهی است و اطاعت از ایشان، اطاعت از خداوند متعال است. درادعیه و زیارات آمده است: «السلام علیک یاولی الله»⁽¹⁾.

در زیارت مادر حضرت ولی عصر علیه السلام نیز وارد شده است: «وحملت ولی الله».⁽²⁾

در دعای شب بیست وسوم ماه مبارک رمضان به جهت اشاره به ولایت امام علیه السلام آمده است: «اللهم کن لولیک... ». ⁽³⁾

در فرازی دیگر نیز

«اللهم ادفع عن ولیک»⁽⁴⁾وارد شده است.

3. ولی الاحکام

مدیریت و ولایت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همه امور را در بر می‌گیرد. به رغم ولایت مطلقه امام دوازدهم علیه السلامبه ولایت ایشان بر احکام نیز به صورت خاص اشاره شده و در ادعیه و زیارات آمده است:

«سلام الله... علی مولای صاحب الزمان... و ولی الاحکام».⁽¹⁾

امام عصر علیه السلام با توجه به جایگاه امام معصوم علیه السلام در نظام آفرینش و بهره‌مندی از معارف الهی، قانون الهی و جهانی را تهیه وتدوین می‌نماید و بر اساس آن، احکام اسلامی جاری می‌شود. این احکام از ناحیه خداوند متعال است و از زبان حضرت مهدی صادر می‌شود؛ همان گونه که در زیارات و ادعیه آمده است: «و حجتک علی خلقک و لسانک المعبر عنک باذنک الناطق بحکمک».⁽²⁾

4. شاهد و ناظر براعمال

امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف شاهد و ناظر بر اعمال است؛ در زیارت حضرت مهدی علیه السلام در روز جمعه آمده است: «السلام علیک یاعین الله فی خلقه» در فرازی دیگر آمده است: «وعینک الناظرة علی بریتک و شاهدک علی خلقک» ⁽³⁾.

در فرازی دیگر ازادعیه آمده است: «وخلیفتک فی ارضک وشاهدک علی

عبادک».⁽¹⁾

حفظ نظام آفرینش وابسته به حجت الهی است و حتی اگر برای لحظه‌ای زمین از حجت خالی باشد، اهلش را فرو خواهد برد. آرامش و امنیت و اهلیت و قابلیت حیات و زندگی دراین مجموعه عظیم خلقت، با همه گسترۀ وجود و امکاناتش، مرهون وجود نازنین امام علیه السلام است.

بنابراین حضور او در هر عصری و برای هر نسلی گزینه‌ای گریزناپذیر و امری ضروری و مسلم به شمار می‌آید. بنابر آنچه در ادعیه و زیارات آمده است؛ شاهد بودن ایشان به معنی حضور نقش آفرین امام در راستای حفظ و بقاء نظم هستی نیز از شئون حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است. در ادعیه به جهت اشاره به این مطلب آمده است:

«اشهد الله واشهدک یامولای بهذا ظاهره کباطنه و سره کعلانیته و انت الشاهد علی ذلک».⁽²⁾

در نتیجه هیچ کس جز امام علیه السلام یارای تأمین هدف آفرینش و مقام خلیفة اللهی را ندارد.

5. میزان الاعمال

حضرت صاحب الامر علیه السلام به عنوان انسان کامل، الگو و راهنمای بشریت است.

مهدویت به عنوان یک دکترین، به معنی اندیشه راهبردی و کاربردی بسیار در خور توجه است و احساس حضور او می‌تواند حضرتش را به عنوان میزان الاعمال قرار دهد. به جهت اشاره به این مطلب در ادعیه و زیارات آمده است: «وانت یامولای فاشهد بما اشهدتک علیه». ⁽¹⁾

بعید نیست اتمام حجت، در پی حضور حجت ملازم و مناسب هماهنگی با او باشد؛ زیرا شأن شاهد بودن حضرت صاحب الامر علیه السلام آن قدر مهم است که به تصریح ادعیه و زیارات، عملی بدون عنایت و هماهنگی حضرتش پذیرفته نمی‌شود؛ همان گونه که در ادعیه و زیارات آمده است:

اشهد ان بولایتک تقبل الاعمال و تزکی الافعال و تضاعف الحسنات فمن جاء بولایتک و من اعترف بامامتک قبلت اعماله و صدقت اقواله و تضاعفت حسناته و محیت سیئاته و من عدل عن ولایتک و جهل معرفتک و استبدل بک غیرک کبه الله علی منخره فی النار و لم یقبل الله له عملا؛⁽²⁾شهادت می‌دهم با ولایت تو اعمال قبول می‌شود و رفتار تزکیه و پاک از نفاق می‌گردد و ثواب آن دو چندان می‌شود، هر آنکه اعتراف به امامت تو کند عملش قبول و گفتارش تصدیق می‌شود و حسنات و خوبیهای او دو برابر شده و بدی‌های عمل او محو می‌شود

و هر آنکه از ولایت تو عدول نمود و سرپیچید و دیگری را به جای تو بپذیرد خدا او را به روی در آتش می‌افکند و عملی را از او قبول نمی‌کند.

بنابر این از دیگر شئون حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف میزان الاعمال بودن ایشان است و هرآنکه هماهنگ با ایشان حرکت کند اهل سعادت و نجات است.

واکاوی شئون ومقامات معنوی امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف چنین می‌نماید که  بهترین رتبه و جایگاه حقوقی در اندیشه اسلامی برای امام به عنوان کامل‌ترین وبرترین شخصیت الهی شناخته شده است؛ چرا که آموزه امامت در اندیشه اسلامی، در مرتبه ای بالاتر از نبوت قرار دارد و امام در مرحله ای است که هیچ فردی را توان رسیدن به مرتبه او نیست ورتبه او گزینه دیگری غیر از امام معصوم را بر نمی‌تابد. برای اشاره به این مطلب در روایتی از امام هشتم علیه السلام آمده است: «الامام واحد دهره ولا یدانیه احد ولایعادله عالم ولا یوجد منه بدل ولا له مثل ولا نظیر»؛ امام یگانه دوران خویش است و هیچ شخصی با او برابری نمی‌کند؛ دانشمندی مانند او نمی باشد و جایگزینی برای او وشخصیتی مثل او و شبیه او یافت نمی شود.⁽¹⁾برابر ادعیه و زیارات مهدوی، امام دوازدهم یگانه وبی نظیر است.     

حضور و غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات

اول: غیبت در ادعیه و زیارات

اشاره

حضور و غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در ادعیه و زیارات، هماهنگ با آیات و روایات است؛ هرچند تفاوتهایی در بیان دیده می‌شود؛ ولی می‌توان جمع بندی روایات را در ادعیه و زیارات مهدوی ملاحظه کرد و به نوعی تأکید برنقاط مشترک دست یافت. در این قسمت از پژوهش به پاره‌ای از آنچه مرتبط با حضور و غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از قبیل مفهوم شناسی غیبت، حکمت آن و وظیفه منتظران در زمان غیبت، پرداخته می‌شود.

الف) مفهوم غیبت

 پدیده غیبت طبق آنچه در دعا و زیارت ملاحظه می‌گردد، مستور بودن حضرت صاحب الامر علیه السلام است و گویا حجابی بین ما و امام علیه السلام قرار داده شده است که مانع از شناخت و دسترسی ما به ایشان است. به جهت اشاره به این مطلب در ادعیه و زیارات آمده است:

«وثبتنی علی طاعة ولی امرک الذی سترته عن خلقک فباذنک غاب عن بریتک»؛⁽¹⁾خداوندا در اطاعت از ولی امر تو که با اذن تو از دید مردم غایب گردیده است ثبات قدم عنایت کن.

در دعای ندبه نیز در اشاره به این حقیقت آمده است: «بنفسی انت من مغیب لم یخل منا، بنفسی انت من نازح مانزح عنا»؛⁽²⁾حضرت از ما دور و

جدا نیست؛ چرا که اگر این گونه بود توجیهی برای بقاء نظام هستی وجود نداشت. بنابراین غیبت حضرت به معنی عدم معرفت و شناخت ما از امام دوازدهم 7 است.

ب) حکمت غیبت: امتحان مردم

غیبت حکیمانه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف امتحان الهی است که برای مهدی یاوران قرار داده شده است. در ادعیه و زیارات مهدوی به آن این گونه اشاره شده است: « اللهم فثبتنی علی دینک و استعملنی بطاعتک و لین قلبی لولی امرک و عافنی مما امتحنت به خلقک».⁽¹⁾

براساس آنچه در دعا وزیارت به آن پرداخته می‌شود؛ غیبت حضرت صاحب الامر علیه السلام ریشه در امتحان الهی از ناحیه خداوند متعال دارد که در آن، دین‌مداران از دین شعاران باز شناخته می‌شوند وبدون عنایت خداوند متعال کسی سر بلند از آن بیرون نمی‌آید.

ج)مدت غیبت: طولانی

زمان این امتحان بسیار طولانی است، در دعای معرفت آمده است: «اللهم و لا تسلبنا الیقین لطول الامد فی غیبته و انقطاع خبره عنا».⁽²⁾

زمان غیبت، زمانی طولانی است، به گونه‌ای که چه بسا انسان در آن یقین خود نسبت به امامت و مهدویت را از دست می‌دهد و گرفتار شک و حیرت شده واز امام خویش نیز خبر ندارد.

د) وظیفه منتظر در زمان غیبت

1. صبر

تعجیل وانجام عملی شتاب زده نیز می‌تواند نتیجه‌ای به عکس و بازتابی منفی داشته باشد؛ حقیقتی که در دعا به آن این گونه اشاره شده است:

فصبرنی علی ذلک حتی لااحب تعجیل ما اخرت و لا تأخیر ما عجلت و لا اکشف عما سترته و لا ابحث عما کتمته و لا انازعک فی تدبیرک و لااقول لم و کیف؟ و ما بال ولی الامرلایظهر و قد امتلاءت الارض من الجور و افوض اموری کلها الیک؛⁽¹⁾خداوندا در دوران غیبت به من صبری عنایت کن که تعجیل آنچه را تو به تأخیر انداخته ای از تو درخواست ننمایم ودر مقام کشف اسرار وجستار از آنچه پنهان نموده‌ای نباشم و با تدبیر تو منازعه نکنم و به جهت پر شدن زمین از ظلم وجور بهانه نجویم وتمام امور را به تو واگذار نمایم.

امر غیبت بسیار حکیمانه است و تنها گزینه پیش رو برای امامت و مهدویت در آن فضای سیاسی و اجتماعی مهدی ستیز بوده است. بنا بر این، سزاوار است امر ظهور به خداوند متعال واگذار شود.

2. دعا

در اهمیت دعا برای حضرت در ادعیه آمده است:

«و لا تنسنا ذکره و انتظاره و الایمان وقوة الیقین فی ظهوره و الدعا له و الصلاة علیه حتی لایقنطنا طول غیبته من ظهوره و قیامه»؛⁽¹⁾خداوندا یاد و انتظار امام غایب را از خاطر ما نبر و ایمان و قوت یقین در ظهور او و دعا برای او و درود بر او در خاطر ما همیشه پایدار باشد؛ به گونه‌ای که طولانی شدن غیبت موجب یأس و ناامیدی از ظهور او نشود.

 اگرچه امام غایب است؛ ولی به یقین وجود دارد و آموزه‌ای است که ایمان راسخ به آن از اعتقادات راستین و صحیح است ودعا برای ظهور موجب امید به آینده‌ای روشن و یادآوری ارزشها و رویشها درعصر ظهور می‌شود.

توصیف دوران غیبت: زمان شدت دشمنی و فتنه

دوران غیبت، دوران فتنه انگیزی وصف آرایی دشمنان است؛ همان گونه که در ادعیه آمده است:

«اللهم انا نشکو الیک فقد نبینا و غیبة ولینا وشدة الزمان علینا و وقوع الفتن[بنا] و تظاهر الاعداء [علینا] و کثرة عدونا و قلة عددنا».⁽²⁾

طبق این فرازها، دوران غیبت، دوران پر آشوبی است و امواج فتنه، زمانه را تحت تأثیر قرار داده، چالشهای زیادی خواهد داشت و دشمنان با تمام قوا و هر آنچه برای ستیزش دارند به مهدی ستیزی و امام گریزی می‌پردازند و تعداد اندک مهدی یاوران وحق باوران را می‌آزارند.

دوم: عصر ظهور امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از منظر ادعیه و زیارات

1. دوران سرور آل محمد

عصر بهارینه ظهور، طبق ادعیه و زیارات، ایام فرح بخش و سرور آل محمد علیهم السلام خواهد بود. در ادعیه و زیارات مهدوی چنین آمده است: «اللهم و سرّ نبیک محمد صلی الله علیه و آله و سلم الطاهرین برویته و من تبعه علی دعوته و ارحم استکانتنا من بعده اللهم اکشف هذه الغمة عن الأمة بحضوره».⁽¹⁾

اهل بیت علیهم السلام از ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خشنود و مسرور می‌شوند. علاوه بر شادی ایشان، مهدی یاوران نیز به وجد آمده، به زندگی پرنشاط و آکنده از آرامش و آسایش دست می‌یابند. امید در دل ایشان زنده می‌شود و این زندگی سرد و بی‌روح، با دم مسیحایی ولی خدا گرم و دل نواز می‌گردد و اشک حسرت از دیدگان خیره در غیبت، بازگرفته می‌شود و غم واندوه مهدی باوران با حضور آن عزیز بر طرف می‌گردد و زمینه توحید و عبودیت فراهم می‌آید و وعده

خداوند به صورت کامل تحقق می‌یابد.

 به جهت اشاره به این مطلب در ادعیه و زیارات آمده است: «و تنجز به وعد المؤمنین حتی لایشرک بک شیئا و حتی لا یبقی حق الا ظهر و لا عدل الا زهر وحتی لا یستخفی من الحق مخافة احدا من الخلق».⁽¹⁾

دوران حضور دوباره مهدی آل محمد علیهم السلام فرصتی برای بازیابی توحید و روا مداری شرک به خداوند متعال است و از این فراز فهمیده می‌شود هدف زندگی در زمان ظهور، رسیدن به رشد وتعالی است. گویا انسان جایگاه خویش را یافته، در پی ارج گذاری به مقام خلیفة اللهی بر می‌آید و فریاد توحید را در سرتاسر هستی طنین انداز می‌کند؛ به گونه‌ای که حق با همه وسعت دامنه خود و به معنی تمام کلمه در جامعه نمایان می‌شود و چهره عدالت در سایه عدالت گستر جهان، درخشش می‌یابد و قلب رنجور و سینه خسته از ظلم وجور ایام غیبت را تسکین می‌دهد و حق و حقیقت را جلوه گر می‌سازد؛ این امر تا آنجا پیش می‌رود که دیگر به دلیل ترس از چالش و ستیزش اهل باطل، حق کتمان نمی‌گردد و به دلیل ظلم وجور، خلأها وگسست‌های ناشی از فشار ستم، به دره‌ها وشکافهای عمیق اجتماعی تبدیل نمی‌شود؛ چرا که با گسترش معرفت و احساس نیاز مردم به امام معصوم، موانع حق ستیزی و امام گریزی از بین می‌رود و هیچ کس را یارای مبارزه با حق و مقاومت در برابر

جریان رودخانه خروشان ولایت نخواهد بود. بنابر این بدون اینکه ترس و وحشتی از ناحیه مهدی ستیزان احساس شود، حق اظهار می‌شود و چهره حقیقت به طور کامل نمایان می‌گردد.

2. از بین رفتن دشمنی

گرمای خورشید ولایت، سرمای کینه وغم‌های عناد دشمنان را ذوب نموده، دشمنی را از بین می‌برد. در ادعیه آمده است:

السلام علی المهدی الذی وعد الله عزوجل به الامم ان یجمع به الکلم ویلم به الشعث و یملاء به الارض قسطا و عدلا ویمکن له و ینجز به وعد المؤمنین؛⁽¹⁾سلام بر مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف که خداوند متعال به امتها وعده داده است توسط او اعتقادی یکپارچه شکل می‌گیرد ودشمنی وعناد از بین می‌رود وزمین را عدل وداد فرا می‌گیرد و همه چیز بر اساس آرمانهای مهدوی شکل می‌گیرد ووعده الهی به اهل ایمان تحقق می‌یابد؛ چرا که ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به معنی تحقق وعده الهی است و همه امتها پروانه وار نزد شمع وجود او گردهم می‌آیند و اتحادی یکپارچه را تشکیل داده، با یکدیگر هم نوا خواهند شد؛ حتی فراتر از همنوایی، همگرایی آنها روی خواهد داد؛ چرا که فاصله‌ای میان ایشان و امامشان باقی نمی‌ماند و با متمرکز شدن توجهات در امامت و مهدویت، زمینه‌ای برای اختلاف طبقاتی و رقابت‌های نا متوازن

زندگی باقی نمی‌ماند و زمین پر از عدل و داد می‌شود و مردم از این الگوی کامل در فرصتی استثنایی بهره مند می‌گردند و آرزوی دیرینه اهل ایمان تحقق می‌یابد و با رسیدن صبح امید و طلوع خورشید مهر، یخ‌های سرد و بی‌روح حیرت ناشی از غیبت ذوب می‌شود و با جریان چشمه حقیقت، آب حیات در کالبد طبیعت جریان می‌یابد و تشنگان حقیقت و ره پویان امامت و ولایت وعاشقان مهدویت را سیراب می‌نماید.

3. درخشش امامت

عصر ظهور، دوران طلایی حیات بشر است، آن زمان به یقین روزگار رهایی از ظلم وجور و تاریکی وجهالت است؛ چرا که فاصله‌ای بین امام و مردم وجود نخواهد داشت و همه از فضای نورانی حضور امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف بهره‌مند خواهند شد و نورانیت وجود امام، جهان را آکنده از عطر امامت می‌کند؛ همان گونه که در زیارت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آمده است:

«سلام الله و برکاته و تحیاته و صلواته علی مولای صاحب الزمان صاحب الضیاء و النور و الدین المأثور و اللواء المشهور و الکتاب المنشور و صاحب الدهور و العصور... و شمس الظلام و بدر التمام و نضرة الایام»؛⁽¹⁾سلام وبرکات خداوند متعال و صلوات و ثنای او برصاحب الزمان که صاحب درخشش و نورانیت

است؛ همان که صاحب دین ابراهیمی وحیانی وپرچم مشهور الهی است وکتاب آسمانی را به همراه دارد وروزگار به اختیار اوست؛ چرا که او خورشید درخشان و ماه تابان است.

 ساختار ادبی این فرازها حکایت ازحضورانسان کامل در عصر ظهور دارد. درخشش خورشید عالم تاب امامت، موجب نورافشانی عصر ظهور می‌شود و بشر گرمای وجود امام را احساس می‌کند و رفاقت بین خود و امام دوازدهم علیه السلام را تجربه می‌نماید وبا حقیقت اسلام ناب محمدی روبه رو می‌گردد و چهرة زیبای دین مبین الهی مشخص می‌شود و با ارائه نسخه اصلی ادیان ابراهیمی و پالایش و پیرایش خرافات آنها، پیروان ادیان نیز به خروش آمده و اسلام را محل تلاقی و تکامل ادیان می‌یابند وبا به رسمیت شناختن آن، زیر پرچمی قرار می‌گیرند که مهدی آل محمد علیه السلام به اهتزار در می‌آورد ودرپرتو آن خورشید فروزان و ماه تابان، به نعمت آسایش و آرامش دست می‌یابند و کام یاب می‌گردند.

وقت ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از منظر ادعیه و زیارات

ترسیم و تصویر دوران ظهور آن اندازه جان فزا و روح بخش است که می‌تواند در هر منتظر مهدی یاوری، شوق و اشتیاق به سوی ظهور را فراهم آورد و حتی چه بسا باعث شتاب زدگی و تعجیل در رسیدن به آن دوران می‌شود و همواره مورد سؤال منتظران ظهور بوده است. به جهت پاسخ به این سؤال در ادعیه و زیارات آمده است:

« و امرک ینتظر و انت العالم غیر معلم بالوقت الذی فیه صلاح امر ولیک فی الاذن له باظهار امره وکشف ستره».⁽¹⁾

وقت ظهور از منظر ادعیه و زیارات حضرت مهدی علیه السلام معلوم نیست و از اسرار نظام آفرینش به شمار می‌آید و علم آن در انحصار خداوند متعال است، هر چند در فرازی از دعای عهد آمده است: « وعجل اللهم لنا ظهوره فانهم یرونه بعیدا و نراه قریبا».⁽²⁾

واژه «قریبا» به معنی نزدیک بودن ظهور نیست؛ چرا که با توجه به گذر غیبت، طبیعی است که در هر لحظه به ظهور حضرت نزدیک‌تر می‌شویم و این امر معقول نیازی به بیان ندارد؛ بنابر این شایسته است به قرینه فرازهای قبلی « قریبا» به معنی اصطلاحی باشد که حاکی از قطعی بودن پدیده ظهور با همه مسائل نامأنوس آن است. در خصوص روز ظهور نیز در زیارت حضرت مهدی علیه السلام در روز جمعه آمده است: «یا مولای یا صاحب الزمان صلوات الله علیک هذا یوم الجمعة وهو یومک المتوقع فیه ظهورک والفرج».⁽³⁾

انتخاب و انتصاب الهی حضرت مهدی علیه السلام در ادعیه و زیارات

واگذاری حکومت جهانی به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اتفاقی نیست و به یقین، حضرتش گزینه شایسته انتخابی خداوند متعال برای رخ دادی

عظیم و تحقق آینده‌ای روشن در فرجام تاریخ است؛ چرا که امتیازات ویژه ولی عصر4 وجودی سرآمد و برترین شخصیت را از ایشان ترسیم می‌کند و او را برگزیده خداوند متعال معرفی می‌کند، شخصیتی که حتی در دوران کودکی زیبنده این مقام و شایسته این جایگاه بوده است و از همان آغاز موفق به کسب معیارهای الهی شده است و به مقام خاتم الاوصیاء، نائل گردیده است و در ادعیه و زیارات آمده است:

«اشهد ان الله اصطفاک صغیرا و اکمل لک علومه کبیرا و انک حی لاتموت حق تبطل الجبت و الطاغوت».⁽¹⁾

خداوند متعال حضرت مهدی را در دوران خرد سالی برگزیده است و در همان دوران، علوم امامت را برای حضرتش کامل نموده است و زمینه گسترش معرفت توسط او را فراهم آورده است، کودکی که مهدی ستیزان و امام گریزان برای از بین بردن او از هیچ امری فروگذار نکردند، رشد یافته و به حیات خود تا نابودی کامل باطل ادامه می‌دهد.

در دعایی دیگر به جهت اشاره به انتخاب و انتصاب الهی حضرت مهدی آمده است:

فانه عبدک الذی استخلصته لنفسک و ارتضیته لنصرة دین نبیک و اصطفیته بعلمک و عصمته من الذنوب و برأته من العیوب و اطلعته

علی الغیوب و انعمت علیه و طهرته من الرجس و نقیته من الدنس؛⁽¹⁾امام دوازدهم علیه السلام بنده محبوب خداست، به گونه‌ای که خداوند متعال با توجه به علم الهی خویش او را برای یاری دین برگزیده است واز هرگونه گناه ولغزش دور داشته است واز عیوب مبرا نموده است واز غیب آگاه گردانیده است ونعمتش را بر او ارزانی داشته وبه او طهارت از پلیدی وپرهیز از لغزش عنایت کرده است.

طبق آنچه در این فراز از دعا مورد اشاره قرار گرفته است، حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف امتیازی ویژه نسبت به سایر مقربان درگاه خداوند متعال دارد که به خاطر آن برگزیده شده است؛ به جهت اشاره به این مطلب در ادعیه و زیارات آمده است: «فانه عبدک الذی استخلصته لنفسک». ⁽²⁾

حضرت مهدی هماهنگ و متناسب و با اهداف و منویات خداوند متعال، فرجام تاریخ را رقم خواهد زد؛ بنا بر این شکوه و ابهت حکومت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تجلی عظمت خداوند متعال وتحقق آخرین درجه رشد وکمال بشریت است.

نتیجه گیری

ادعیه و زیارات متعددی به صورت خاص و ویژه، امامت ومهدویت وبه صورت غیر اختصاصی به مهدویت؛ ابعاد وشئون حضرت مهدی علیه السلام

را ترسیم می‌کنند وبه بیان اوصاف واحوال وجایگاه ومقام ومرتبه امام دوازدهم علیه السلام می‌پردازند. حضور وغیبت نیز در آنها بیان شده است. و در آنها با اشاره به ویژگیهای شخصی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر وجود حجت حی در هر زمانی تأکید می‌شود. ناینست آن ننن

فصل چهارم: سیمای عمل کردی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

اشاره

مقدمه

امامت و مهدویت به عنوان یک اندیشه راهبردی و کاربردی است و توجه به آن و شناخت ساختار حکومت آن حضرت به جهت حرکتی هماهنگ به سوی ظهور، می‌تواند الگوی سیاسی اجتماعی وفرهنگی وتربیتی قرار گیرد؛ چرا که امامت ومهدویت در امتداد رسالت انبیاء و وصایت اولیاء قرار گرفته است. به رغم ترقی ورشد بشریت در زمان انبیاء گذشته، هنگام ظهور امام دوازدهم علیه السلام اهداف خداوند متعال از نظام آفرینش به صورت کامل محقق خواهد شد. دراین قسمت از پژوهش ابتدا به سیمای عمل‌کردی امام دوازدهم علیه السلام در دوران غیبت وسپس در عصر ظهور از منظر ادعیه و زیارات پرداخته می‌شود.

اول: آثار تکوینی و سیمای عمل کردی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف دردوران غیبت

1. ملجاء، پناه و حافظ نظام آفرینش

امام علیه السلام آثار و فواید و برکات زیادی دارد. آرامش و امنیت مجموعه

هستی ازجمله آثار مترتب بر وجود حجت خداوند متعال است. در قرآن کریم به جهت اشاره به این مطلب آمده است: « و ما کان الله لیعذبهم و انت فیهم»⁽¹⁾خداوند مردم را تا زمانی که تو (پیامبر) در بین آنها هستی عقاب و عذاب نمی‌کند.

خداوند متعال به برکت حضور امام در جامعه، ایشان را در دنیا عذاب نمی‌کند. امام علیه السلام نقش به سزایی در تأمین امنیت نظام آفرینش دارد. در زیارت حضرت مهدی علیه السلام به جهت اشاره به این مطلب آمده است «السلام علیک یا عین الحیاة»؛⁽²⁾سلام بر تو ای منشأ حیات.

گویا حضور امام در نظام آفرینش به قابلیت آن برای حیات می‌انجامد. خداوند متعال او را برای ایفای این نقش کلیدی و تحقق هدف نظام آفرینش آفریده است؛ در ادعیه آمده است: «... خلقته لنا عصمة و ملاذا و اقمته لنا قواما و معاذا»؛⁽³⁾خداوندا تو امام را برای خلق به عنوان پناه ومأمن قرار دادی.

در فرازی دیگر آمده است: «و جعلته مفزعا لمظلوم عبادک».⁽⁴⁾

طبق مضامین وارده در آیات و روایات و ادعیه و زیارات، حفظ و نگهداری اهل زمین از فرو رفتن در کام آن، از جمله آثار و فواید تکوینی امام علیه السلام است.

2. مسئولیت پذیری

مهدویت به عنوان اندیشه‌ای راه بردی وکار بردی، موجب پویایی انتظار وامید به آینده‌ای روشن خواهد شد وموجب مسؤلیت پذیری هر چه بیشتر در زمان غیبت می‌گردد؛ در ادعیه و زیارات آمده است:

... و یکون یقیننا فی ذلک کیقیننا فی قیام رسولک صلی الله علیه و آله و سلم... و قو قلوبنا علی الایمان به حتی یسلک بنا علی یده منهاج الهدی و الحجة العظمی و الطریقة الوسطی و قونا علی طاعته و ثبتنا علی متابعته و اجعلنا فی حزبه و اعوانه و انصاره و الراضین بفعله و لاتسلبنا ذلک فی حیاتنا و لا عند وفاتنا حتی تتوفانا و نحن علی ذلک غیر شاکین و لا ناکثین و لامرتابین و لامکذبین؛⁽¹⁾خداوندا به منتظرین ظهور یقینی عنایت کن که همان گونه که در محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله قیام نموده و با یقین به حقانیت آن بپا خاستند همانند آن به یاری امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف برخیزند. خدایا به جهت حرکت در سایه امام زمان وایمان راسخ به او قوت قلب عنایت کن، چرا که او طریق هدایت وحجت عظیم الشأن الهی و رهبری معتدل ومعتمد است. خدایا به منتظران ظهورش قوت در اطاعت وثبات قدم در همراهی ومتابعت عنایت فرما وما را از جمله مهدی باوران ومهدی یاوران قرارده، همان افرادی که رضایت امام خویش را می‌طلبند وهیچ گونه شک وتردیدی در حقانیت او ندارند وهرگز در یاری او تردید ودرنگ نمی‌کنند.

توجه به امام دوازدهم علیه السلام منتظران را از دام متمهدیان و مدعیان می‌رهاند و با ارائه الگوی صحیح رفتاری، باعث نجات از جهل و گمراهی و فتنه و آشوب می‌شود و موجب درخشش مهدی یاوران در تجدید پیمان با امام خویش و وفای به آن در ایام غیبت خواهد شد. شایان ذکر است توصیه و تأکید بر این دعا در عصر غیبت به جهت توجه دادن به آثار امام غایب است؛ چرا که اگر آثار امام به دوران ظهور اختصاص می‌یافت، تأکید بر این دعا معنی نداشت. از این رو سعادت در کشتی نجات مهدی آل محمد علیهم السلام است. در زیارت حضرت مهدی به جهت اشاره به این حقیقت آمده است: «السلام عیک یا سفینة النجاة».⁽¹⁾

همان گونه که از ادعیه و زیارات استفاده می‌شود، سعادت دنیا و آخرت در توجه به امام عصر علیه السلام تأمین می‌گردد؛ در دعا وارد شده است: «و اجعلنی بهم فائزا عندک فی الدنیا و الآخرة و من المقربین»⁽²⁾.

عنایت به مهدویت، انتظار را از یک خواسته، به جریان تبدیل می‌کند و حرکتی هماهنگ به جهت زمینه سازی ظهور را در پی خواهد داشت؛ در ادعیه و زیارات مهدوی آمده است:

و اجعلنا فی حزبه القوامین بامره الصابرین معه الطابین رضاک بمناصحته حتی تحشرنا یوم القیامة فی انصاره و اعوانه و مقویة

سلطانه.⁽¹⁾

همان گونه که در این دعا وارد شده است، شیفتگان عصر ظهور برای زمینه سازی ظهور، قابلیت خویش را افزایش داده، با صبر و استقامت، امام دوازدهم علیه السلام را یاری خواهند نمود و با رضایت به حکومت حضرتش مشروعیت آن را تقویت می‌نمایند؛ به گونه‌ای که دیگر تقیه صورت نمی‌گیرد. در ادعیه آمده است:

و اجعلنا یارب من اعوانه و مقویة سلطانه و الموتمرین لامره و الراضین بفعله و المسلمین لاحکامه و ممن لاحاجة به الی التقیة من خلقک؛⁽²⁾خداوندا ما را از یاران حضرت مهدی قرار بده و توفیق تقویت حاکمیت او وفرمانبرداری از اوامر او و رضایت مندی به حکومت او را به ما عنایت بفرما؛ به گونه ای که سلامت وایمنی عمل به احکام دین تحقق یابد و نیاز به تقیه و محافظه کاری از شر دشمن در عمل به دین صورت نگیرد.

طبق این فراز، قابلیت و آمادگی عمومی برای استقبال از آموزه امامت و مهدویت لازم است و باور به امامت وظهور امام غایب، تنها آموزه‌ای است که به این حقیقت معنی می‌بخشد و بلوغی اجتماعی را به جهت استقبال از امامت ومهدویت شکل می‌دهد.

دوم: آثار تشریعی سیمای عمل کردی امام دوازدهم علیه السلام در عصرظهور

الف) آثار مشترک نسبت به مؤمنان ومشرکان

1. اتمام حجت

دوران حضور امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف دوران گفتمان و پرسمان و پاسخ به شبهات واز بین بردن جهل و ظلمت است. در ادعیه آمده است:

... ولیک صلواتک علیه وآله ظاهر المقالة واضح الدلالة هادیا من الضلالة شافیا من الجهالة؛⁽¹⁾امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف گفتاری روان داشته و بیانش موجب هدایت جامعه است وکلام او به نجات از ضلالت و جهل می‌انجامد.

هنگام حضور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف گسترش معرفت نمایان شده، زمینه شناخت و معرفت الهی فراهم می‌آید و بزرگ راه هدایت بازگشایی می‌شود؛ چرا که امام علیه السلام بدون تقیه به بیان آموزه‌های دین مبین اسلام می‌پردازد و بر معرفت مردم می‌افزاید و ایشان را از حقایق الهی و اسرار ناگفته امامت و مهدویت آگاه می‌سازد. جامعه نیز با بلوغ اجتماعی چشم گیری از این معرفت بهره مند شده، به مراد امام علیه السلام و واقعیت گفتار و حکمت رفتار ایشان دست می‌یابد واز ضلالت و گمراهی به سعادت و هدایت نائل می‌شوندواز جهالت ودشمنی با امامت دست می‌کشند و فاصله بین امام و مردم به نجات ورفاقت با امام خویش تغییر می‌یابد.

2. هدایت

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همانند انبیاء و اولیاء گذشته با رحمت و رأفت به فکر نجات انسان‌ها است و برای همه آرزوی سعادت دارد. شمیم مهر در مقابله با ظالمان و جائران، ابتدا ایشان را به دین و مروت و جوان مردی فرا می‌خواند و به تبشیر و انذار می پردازد تا از شقاوت و بدبختی نجات یابند ودر مسیر حقیقت قرار گیرند. در ادعیه و زیارات آمده است: «... القائم بامرک، الداعی الیک الدلیل علیک و حجتک علی خلقک و خلیفتک فی ارضک»؛⁽¹⁾حضرت مهدی علیه السلام در قیام خود، مردم را در فراخوانی گسترده به خداوند متعال و یکتاپرستی دعوت می‌کندو فرصت توبه و بازگشت را در اختیار همگان قرار می‌دهد و علاوه بر رهبری اهل ایمان، سایر مردم ونوع بشر را به حق دعوت می‌نماید و با استدلال و احتجاج و ترسیم و تصویر حقیقت، ایشان را از آثار و فواید و برکات خلیفه خدا در زمین آگاه می‌کند.

امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف با اتمام حجت، افراد غافل را متوجه و متنبه و جاهل را آگاه می‌نماید. از این رو در این شرایط، دیگر کسی در  مقابل عمل انجام شده قرار نمی‌گیرد و ناخواسته در مسیر اشتباه گام بر نمی‌دارد و اگر کسی دچار انحراف و انحطاط شود، خویش را دانسته و عالمانه و عامدانه در معرض نابودی قرار داده است و هیچ عاقلی از چنین شخصی در انتخاب غلطش حمایت نمی‌کند. به همین جهت امام(عج)

ظالمان و جائران را از عواقب و پیامدهای ظلم وجور آگاه می‌کند و راه‌های خلاصی و رهایی از این گرفتاری را پیش روی آنان می نهد تا مانند حر به حریت و آزادگی نایل آیند. در ادعیه و زیارات مهدوی آمده است: «و جعلته هادیا لمن شئت من خلقک»؛⁽¹⁾چرا که هدایت امام دوازدهم علیه السلام محدود به گروه خاصی نیست وحتی افراد ظالم و جائر می‌توانند در سایه هدایت، از بدرفتاری و بدپروردگی کناره گرفته و نجات یابند و از کشتی نجات مهدی آل محمد علیه السلام استفاده نمایند همان گونه که در زیارت حضرت به مناسبت روز جمعه آمده است: «السلام علیک یا سفینة النجاة»⁽²⁾.

ب) آثار مختص نسبت به مؤمنان

اشاره

اقدامات عمل کردی حضرت مهدی نسبت به اهل ایمان در عصر ظهور، در حوزه‌های سیاسی اجتماعی، فرهنگی اخلاقی وقضایی صورت می‌گیرد. در این قسمت از پژوهش به سیاست‌های مهدوی در عصر ظهور پرداخته می‌شود.

سیاست های مهدوی در عصر ظهور

اول: سیاست های سیاسی ـ اجتماعی

1. تشکیل دولت

اشاره

تشکیل دولت، روی‌داد بسیار مهم دوران ظهور امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف است. این امر موجب پدید آمدن آرمان شهر مهدوی وگسترش قسط وعدالت می‌گردد؛ مدینه فاضله‌ای که تداعی بخش حضور انبیاء و اولیاء در منزل‌گاه تاریخ است و با حضور حضرت مهدی علیه السلام و ظهور او، بار دیگر بازآفرینی می‌شود و جامعه‌ای ولایت مدار و حق گرا، دستاورد آن خواهد بود، تفاوت این دوران با دوران گذشته، تشکیل ساختار رسمی حکومت الهی اسلامی به امامت امام معصوم وتحقق کامل اهداف نظام آفرینش است، چرا که روش و منش امامت با ساختاری متفاوت از گذشته خواهد بود وبه صورت رسمی حکومت تشکیل خواهد داد.

در این ساختار، در رأس هرم قدرت، امام علیه السلام قرار می‌گیرد و هدف دولت عزت و کمال مسلمین و عبودیت خداوند متعال است. در دعای افتتاح به جهت اشاره به این مطلب آمده است: «اللهم انا نرغب الیک فی دولة کریمة تعز بها الاسلام و اهله»⁽¹⁾.

تمام دولت‌ها در طول حیات سیاسی خود، سیاست‌هایی را در نظر

گرفته‌اند و با توجه به آنها، کار ویژه‌ها و ساختار حکومت را تعریف و ترسیم کرده اند؛ دولت امام دوازدهم علیه السلام نیز سیاست هایی دارد که در سایه آنها هندسه حکومت عدل الهی را بنا می‌نهد؛ از جمله سیاست خاصی که از ویژگی‌های دولت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به شمار می‌آید، تکریم حق‌مداران است؛ توصیف دولت با صفت «کریمة»⁽¹⁾حاکی از توجه ویژه حکومت امام دوازدهم علیه السلام به شخصیت و قابلیت و لیاقت انسان در عصر ظهور است. از این رو میل و رغبت مردم به دولت مهدی علیه السلام به برقراری رابطه قدرت و سیاست کمک می‌نماید؛ چرا که در این حکومت، تلاش می‌شود تا مردم مورد حمایت و تکریم قرار گیرند. بنابراین حکومت حضرتش فراتر از سیاست مردم سالاری و شایسته سالاری، سیاست کرامت پیشه و حق سالار را در پیش خواهد گرفت و بشر با میل و رغبت خویش، جویای کرامت نفس خویش در دولت کریمه مهدوی علیه السلام می‌شود. و به همین لحاظ انسان کریم در پی دولت کریمه خواهد بود و اجازه نخواهد داد غیر کریم بر او حکومت کند.

در این قسمت از پژوهش به سیاست‌های دولت مهدوی عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره می‌شود.

سیاستهای دولت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

الف) اظهار دین

مجموعه هستی از آغاز خلقت تا فرجام آن، هدف مند آفریده شده است. رسیدن به هدف متعالی آن، زیر ساخت و بستر مناسب لازم دارد؛ در این خصوص می‌توان به حضور فعال انبیاء و اولیاء اشاره کرد که با شهامت و رشادت و استقامت کوشیدند تا دین مبین الهی را اظهار کنند و به رغم ستیزش و چالشهای بسیار از ناحیه کافران و مشرکان، به رسالت خویش عمل نمایند. خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کلِّهِ وَلَوْ کرِهَ الْمُشْرِکونَ»؛⁽¹⁾خداوند متعال رسول هدایتگرش را با دینی به حق فرستاد تا دین او را بر سایر ادیان ظاهر و فراگیر نماید؛ هر چند برای مشرکان خوشایند نباشد.

در ادعیه و زیارات وارده مهدوی نیز به جهت اشاره به این حقیقت آمده است: «اللهم اظهر به دینک و سنة نبیک حتی لایستخفی بشئ من الحق مخافة احد من الخلق».⁽²⁾طلب اظهار دین از زبان امام، کنایه از تحقق آن توسط امام عصر علیه السلام است.

در زیارتی که برای زیارت هر یک از ائمه علیهم السلام وارد شده است؛ آمده است:

واجعل به صداء الجور عن طریقتک حتی یظهر الحق علی یدیه فی احسن صورته ویهلک الباطل واهله بنور دولته ولا یستخفی بشی من الحق مخافة احد من الخلق؛⁽¹⁾خداوندا سد زنگار وسختی جور را که مانع راه تو شده‌اند بردار تا حق به بهترین شکل به دست حجت تو ظاهر گردد وباطل واهل آن به نور دولت او باطل شود و حق وحقیقت به خاطر ترس از مقابله با آن مخفی نگردد.  

حضرت مهدی علیه السلام با حمایت از دین مداران، به مدیریت مهدی یاوران، در یاری و نصرت دین مبین اسلام می‌پردازد. در فرازی از ادعیه مهدوی به جهت اشاره به این مطلب آمده است: «اللهم انتصر به لدینک و انصر به اولیائک و اولیائه و شیعته و انصاره».⁽²⁾

ب) عزت اسلام، ذلت نفاق

حکومت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف سیاست عزت اسلام و مسلمین و ذلت کافران و مشرکان و منافقان را در پیش خواهد گرفت. در ادعیه و زیارات مهدوی به جهت اشاره به این مطلب آمده است: «تعز بها الاسلام و اهله و تذل بها النفاق و اهله».⁽³⁾

زمان ظهور امام دوازدهم علیه السلام، مسلمانان در سایه رهبری و حکومت

امام خویش، قامت اسلام را می‌آرایند و دیگر کسی با تظاهر به اسلام قادر به فریب مردم نخواهد بود؛ چرا که مهدی یاوران و دولت مردان مهدوی علیه السلام به نام اسلام به اریکه قدرت دست نمی‌یازند ودر پی منویات امام معصوم علیه السلام دین مداری را در رأس امور قرار می‌دهند و دین شعاری به عنوان بهانه‌ای برای عزیز شدن جایگاهی نخواهد داشت.

در آن دوران اقتدار سیاسی اسلام با نگاهی عزت مندانه به آن رخ خواهد داد و حضرتش مردم را به سوی خداوند متعال فرا می‌خواند و خاستگاه ارادی مردم به موجی از اسلام خواهی تبدیل می‌شودو نفاق و کفر باطنی از بین می‌رود.

ج) جمع بین امتها

سیاست امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در بر پایی حکومت تقریب، وحدت و همدلی بین جامعه بشری است. وی ایشان را به یکتاپرستی دعوت نموده، به سوی هدف نهایی آفرینش سوق می‌دهد و روحیه‌ای حقیقت یاب و جامعه‌ای حق‌مدار را ساماندهی می‌کند و از آنجا که با صداقت و درستی با مردم تعامل می‌شود، مردم خود را در پناه امام4 می‌یابند و بین خود و ایشان فاصله‌ای احساس نمی‌کنند در نتیجه، دوران ظهور با احیاء قلوب مردم تحولی عظیم صورت می‌گیردکه به بیداری بشریت می‌انجامد؛ چرا که گروه‌های مختلف در نگاهی مشترک، آموزه امامت و مهدویت را انتخاب خواهند کرد و به فرهنگ جامع مهدوی گرایش پیدا می‌کنند. در ادعیه به جهت اشاره به این مطلب آمده است: «اللهم واحی به القلوب المیتة و اجمع به الاهواء

المختلفة».⁽¹⁾

به تناسب این شور و شعور، موجی از بیداری و آگاهی بشر برای گرایش به موعود شکل می‌گیرد و جامعه به صورت یک‌پارچه تحت لوای فریادگر توحید، یکتاپرستی را تجربه خواهد کرد و به دلیل توجه به این هدف والا، از هرگونه خصومت و نزاع و ظلم و بی‌عدالتی کناره گیری می‌کند، از این رو در ادعیه آمده است:

السلام علی المهدی، الذی وعد الله عزوجل به الامم ان یجمع به الکلم و یلم به الشعث و یملأ به الارض قسطا و عدلا و ینجز به وعد المؤمنین؛⁽²⁾سلام بر مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ؛ همان که خداوند متعال وعده داده است همگان را گرد هم آورد ودشمنی را از بین می‌برد وزمین در اختیار او قرار گرفته، پر از عدل و داد می‌گردد ووعده الهی به مؤمنین تحقق می‌یابد.

از این فراز استفاده می‌شود که امت‌های گذشته نیز از موعود استقبال می‌کنند و همین امر می‌تواند بستر احیاء کتاب و سنت را فراهم آورد و دولت اخلاقی امام دوازدهم علیه السلام را مورد حمایت قرار دهد. در ادعیه آمده است: «و وعدته ان تجمع به الکلم و تفرج به عن الامم و تجمع به الممالک کلها».⁽³⁾

جمع بین امتها موجب وحدت و همدلی و همگرایی در استقبال از دین مبین اسلام خواهد شد و عزت اسلام به نمایش گذارده می‌شود. به جهت این اتفاق مهم، حکومت حضرت نیز فراگیر و جهانی می‌گردد. در ادعیه و زیارات به جهت اشاره به این مطلب آمده است: «حتی لا یشرک بک شیئا».⁽¹⁾

طبق این فراز از ادعیه و زیارات، نسبت به جهانی شدن استفاده می‌شود؛ روند رویکرد جهانی بشریت به آموزه امامت و مهدویت است وبلوغی اجتماعی در جامعه شکل می‌گیرد که به اجابت دعوت امام دوازهم علیه السلام می‌انجامد؛ همان گونه که در ادعیه و زیارات آمده است: «السلام علیک ایها المنتظر المجاب».⁽²⁾

بنابراین در جهانی‌سازی اسلام، این منتظرین ظهور هستند که با رویارویی حقیقت از آن استقبال می‌کنند و روند جهانی شدن را با اطاعت پذیری و ولایت مداری امام خویش تحقق می‌بخشند.

در فرازی دیگر به عنوان قرینه‌ای بر تأیید این مطلب آمده است: «حتی لا یستخفی بشی من الحق مخافة احد من الخلق»⁽³⁾پذیرش حق تا آنجا

مورد استقبال قرار می‌گیرد که به جهت ترس از دشمن نسبت به حقیقت تقیه صورت نمی‌گیرد؛ چرا که مهدویت خاستگاه ارادی بشر خواهد شد و تمام زمین تحت اختیار حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف قرار می‌گیرد.

در ادعیه و زیارات به جهت اشاره به این مطلب آمده است: «حتی تسکنه ارضک طوعا و تمتعه فیها طویلاً».⁽¹⁾

بنابراین می‌توان چنین نتیجه گرفت: روند جهانی شدن، مهدویت خواهی بشریت ودوری از شرک است؛ چنان که در ادعیه و زیارات آمده است:

اللهم اجعله الداعی الی کتابک و القائم بدینک استخلفه فی الارض کما استخلفت الذین من قبله مکن له دینه الذی ارتضیته له ابدله من بعد خوفه امنا یعبدک لا یشرک بک شیئا؛⁽²⁾خداوندا دعوت به کتاب الهی وبرپایی دین را بار دیگر با امام زمان علیه السلام آغاز کن؛ همان گونه که قبل از او دین تو بپا گشته بود و رضایت تو در گرایش جامعه به اوست؛ چرا که با ظهور او امنیت و توحیدی دور از شرک به تو، جایگزین ترس و نگرانی خواهد شد.

بشر تجربه شیرین زندگی تحت تعالیم ولی خدا در زمین را به یاد دارد و از ستیزش با حجت خدا به محرومیت‌های زیادی گرفتار شده است. از این رو با توجه به رشد وکمالی که در آستانه ظهور برای جامعه بوجود خواهد آمد، از ستیزش با امام علیه السلام فاصله گرفته، با توسل به او یکتا

پرستی را در سطحی فرامنطقه‌ای وجهانی به نمایش خواهد گذاشت.

2. ظلم ستیزی

مبارزه با ظلم و جور از جمله سیاست‌های بسیار مهم دولت مهدی علیه السلام است؛ به خصوص که حضرت با ریشه ظلم و ستم مبارزه می‌کند و از آنجا که دولت مهدی علیه السلام دولت قسط و عدالت است و اتحاد و همدلی را در جامعه به صورت جهانی نهادینه می‌کند، موانع آن را برنمی‌تابد و با آنچه به ظلم و جور و ستم و تبعیض و بی‌عدالتی بینجامد مبارزه می‌نماید و بستر گرایش به کفر و شرک و ستیزش را از بین می‌برد و اجازه کوچک‌ترین حرکت ظالمانه به کسی داده نمی‌شود و مظلومیت فرد، یا گروهی را روا نمی‌دارد؛ در نتیجه هیچ ظالم یا جائری در زمان ظهور حضرتش امنیت نخواهد داشت؛ همان گونه که در ادعیه و زیارات آمده است: «اللهم صل علی حجتک فی ارضک... و بوار الکافرین و مجلی الظلمة و منیر الحق»؛⁽¹⁾خداوندا بر حجت خویش درود فرست که او کافران را هلاک می‌سازد و ریشة ایشان را از بین می‌برد وحق را نورانیت می‌بخشد.

در برخی ادعیه نیز این گونه وارد شده است: «و تنیر بعدله الظلم و تطفی به نیران الظلم و تقمع به حر الکفر و آثاره و تطهر به بلادک و تشفی به صدور عبادک... و امت به الجور»؛⁽²⁾خداوندا در برپایی عدالت او ظلم

خواهد سوخت و شعله های آتش ظلم درگرو عدالت او خاموش خواهد شد و گرمی حرارت ورونق کفر وآثار آن توسط او از بین می‌رود و زمین تو از لوث کفر پاک می‌شود وسینه خسته و رنجور از ظلم بندگانت به برکت امام دوازدهم و عدالت او شفا می‌گیرد و ستم در زمان او می‌میرد.

از دقت در فرازهای ادعیه و زیارات معلوم می‌شود حضرت مهدی علیه السلام اساس کفر را نابود می‌کند و آتش خانمانسوز ظلم را برای همیشه خاموش می‌کند و کانون کفر و آثار آن را از هم فرو می‌پاشد. با توجه به تعبیر «و تطهر به بلادک» می‌توان نتیجه گرفت ظلم ستیزی امام دوازدهم علیه السلام فرامنطقه‌ای و جهانی است ونقطه امنی برای ظالمان باقی نخواهد ماند.

بنابراین جامعه مهدوی به عنوان مدینه‌ای فاضله، روزگاری بدون ظلم را تجربه می‌کند و بشریت از بزهکاری و ناهنجاری نجات می‌یابد وجور و جائر، گزینه‌ای نا مأنوس خواهد شد و تبعیض و اختلاف طبقاتی که همیشه سبب رنجش خاطر جامعه بوده است، از بین می‌رود؛ چرا که با از بین رفتن ریشه ظلم، انگیزه‌ای برای ظلم و جور باقی نمی‌ماند. در ادعیه آمده است:

السلام علی المهدی الذی وعد الله عزوجل به الامم ان یجمع به الکلم ویلم به الشعث و یملاء به الارض قسطا و عدلا ویمکن له و ینجز به وعد المؤمنین؛⁽¹⁾سلام بر مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، همان که

خداوند متعال وعده داده است همگان را گرد هم آورد و دشمنی را از بین می‌برد و زمین در اختیار او قرار گرفته، پر از عدل و داد می‌گردد و وعده الهی به مؤمنین تحقق می‌یابد؛ چرا که با از بین رفتن کینه و دشمنی، فرهنگ همگرایی وهمدلی در جامعه شکل می‌گیرد و بشر به خود اجازه نمی‌دهد برای رسیدن به امیال و تأمین اهدافش، حقوق دیگران را زیر پا گذارد؛ حتی درصورت تمایل، زمینه‌ای برای رسیدن به آن نیست و اگر هم حرکتی بر خلاف جریان رودخانه قسط و عدالت داشته باشد، در امواج خروشان آن به سختی گرفتار شده، مجازات خواهد شد.

 در سیمای عمل کردی امام دوازدهم علیه السلام نسبت به ظالمان و جائران، توضیحات بیشتری در این باره ارائه خواهد شد.

3. برپایی قسط و عدالت

دولت حقیقت مدار امام دوازدهم علیه السلام با از بین بردن موانع قسط و عدالت، می‌کوشد قسط و عدالت جهانی را در جامعه برپا نماید تا بشریت به حقوق خود در عرصه‌های مختلف دست یابد و به تناسب رهبری امام معصوم علیه السلام و انسان کامل، از تمام استعدادها و قابلیت‌ها استفاده نماید که شایسته انسان آنها را شکوفا نماید. در این خصوص در ادعیه و زیارات، فرازهای بسیار زیادی هماهنگ با روایات آمده است که فقط به چند نمونه اشاره می‌شود:

الف: «اشهد علی رجل من ولد الحسین لایسمی و لایکنی حتی یظهر

الله امره و یملا الارض عدلا و قسطا کما ملئت ظلما و جوراً».⁽¹⁾

ب: «اللهم انجزلی ما وعدتنی و اتمم لی امری و ثبت وطأتی، املأ الارض عدلا و قسطا».⁽²⁾

ج: «اللهم املأ الارض به عدلا و قسطا»⁽³⁾و «...تملأ به الارض عدلا و قسطا کما ملئت جورا و ظلما».⁽⁴⁾

د: «اللهم صل علی حجتک فی ارضک... و الداعی الی سبیلک و القائم بقسطک... الذی یملأ الارض عدلا و قسطا».⁽⁵⁾

همان گونه که در ادعیه و زیارات وارد شده است، امام دوازدهم علیه السلام با از بین بردن ظلم و جور، قسط و عدالت را در جامعه فراگیر خواهد نمود و فرهنگ عدالت خواهی و انصاف را جایگزین آن می‌کند؛ به گونه‌ای که انگیزه‌ای برای ظلم و تعدی و تجاوز، افراط و تفریط، فقر و تبعیض، خشونت و ناامنی باقی نمی‌ماند؛ چرا که با برپایی قسط و عدالت، جامعه حقوق خود را به صورت کامل دریافت خواهد کرد.

4. حل مشکلات

به رغم تلاش فراوان بشر برای حل مشکلات خود، حل آنها همچنان در حد یک آرزو باقی مانده است و همه انسانها به نوعی

شکستی تلخ در رویارویی با این ناملایمات را در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و به خصوص اخلاق و معنویت را احساس می‌کنند. اما این به معنی ماندگاری سختی‌ها و مشکلات تا پایان دوران زندگی بشر نیست؛ چرا که ادعیه و زیارات حاکی از گشایش امور به دست مهدی ال محمد علیه السلام در عصر ظهور هستند. در ادعیه آمده است: «فصل علی محمد و آل محمد و اعنا علی ذلک بفتح  منک تعجله و بضر تکشفه و نصر تعزه».⁽¹⁾

امام دوازدهم علیه السلام در هنگام ظهور، با امامت ومدیریت الهی خویش به حل مشکلات، به خصوص مشکلات روحی، روانی و فرهنگی اخلاقی می‌پردازد و زمینه آرامش و آسایش زندگی را فراهم می‌آورد.

5. عمران و آبادانی

 دولت امام دوازدهم علیه السلام با گسترش معرفت، زیر ساخت حکومت الهی را فراهم می‌کند. حکومت امام معصوم علیه السلام به تمام نیازهای بشر و خدمات لازم برای او توجه می‌نماید. در ادعیه و زیارات در اشاره به این مطلب آمده است: «و اعمر اللهم به بلادک و احی به عبادک فانک قلت و قولک الحق علی لسان نبیک محمد صلی الله علیه و آله ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا کسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ؛⁽²⁾خداوندا به سرزمینها به برکت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف حیات وعمران وآبادنی ببخش، چرا که در کلام بر حق تو از

زبان پیامبرت آمده است. فساد در خشکی ودریا توسط مردم وبدون عنایت آنها به امام روی داده است.

طبق این فراز، حضرت در هنگام ظهور برای رسیدگی به مردم و ارائه خدمات رفاهی و اجتماعی به ایشان، سیاست عمران و آبادانی را پیش خواهد گرفت. آنچه مهم است توجه به عمران و آبادانی در تمام عرصه‌های زندگی به خصوص عرصه‌های فرهنگی و معنوی و اخلاقی است و این به معنی توجه ویژه و کامل دولت حضرت مهدی علیه السلام به آرامش و آسایش بشریت است.

شایان ذکر است خدمات رفاهی در دولت حضرت به حوزه‌های اقتصادی و معیشتی خلاصه نمی‌شود؛ چرا که نیاز بشر به تأمین معیشت محدود ومحصور نمی‌شود و همان گونه که در ادامه دعا اشاره شده است بشر برای رفاه و آسایش خود دریا و خشکی را به فساد و تباهی کشیده است؛ در ادعیه آمده است: «ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا کسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ».⁽¹⁾

امام دوازدهم علیه السلام با توجه به نیاز جامعه به خدمات رفاهی ونیل به سعادت اخروی، نگاهی دوباره به زندگی را ایجاد می‌کند.

دوم: سیاست های اخلاقی ـ فرهنگی

1. احیای کتاب و سنت

کتاب و سنت در اندیشه اسلامی، جدا کننده حق از باطل است؛ در حدیث نبوی در اشاره به این مطلب آمده است: «انی تارک فیکم امرین ان اخذتم بهما لن تضلوا کتاب الله عزوجل و اهل بیتی عترتی».⁽¹⁾طبق این حدیث هرگونه ضلالت و گمراهی و انحراف و انحطاط از مسیر حق، ناشی از فاصله گرفتن از قرآن کریم و عترت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است؛ از این رو دوران ظهور، حضرتش برای رشد و تکامل مهدی یاوران و ارائه میزانی راهبردی و کاربردی برای برپایی قسط و عدالت، بار دیگر به احیاء کتاب و سنت می‌پردازد تا جامعه از ضلالت و گمراهی نجات یابد.

در ادعیه و زیارات به جهت اشاره به این سیاست مهدوی آمده است: «السلام علیک ایها المؤمل لاحیاء الدولة الشریفة»؛⁽²⁾سلام بر تو که امید می‌رود دولت شریف عدالت محور را بار دیگر تشکیل دهی. در فرازی دیگر آمده است: «اللهم صل علی ولیک المحیی سنتک».⁽³⁾

در دعای ندبه نیز وارد شده است:

این المدخر لتجدید الفرائض والسنن این المتخیر لاعادة الملة و الشریعة این المومل لاحیاء الکتاب و حدوده این محی معالم الدین؛⁽⁴⁾

کجاست آن ذخیره الهی که دیگر بار احکام و قوانین الهی را به اجرا می‌آورد و اجرای آئین اسلام و شریعت پیامبر را اختیار می‌کند و رسمیت می‌بخشد و امید می‌رود عمل به قران و حدود الهی را زنده کند کجاست آن شخصی که امید است علم دین و آموزه‌های آن را بر دوش کشد؟

حقیقت طرح و برنامه دولت مهدوی7 از کتاب و سنت گرفته شده است و حضرت مهدی علیه السلام مجری این طرح عظیم و این سیاست پیچیده است و در دوران ظهور با تمسک به کتاب و سنت، فرهنگ جامع نبوی، راهنما و راهگشای جامعه خواهد بود.

تفاوت دولت مهدوی علیه السلام با گذشته دولت اسلام، در تحقق کامل آموزه‌های اسلامی است؛ چرا که توجه و توسل به کتاب و سنت نهادینه می‌شود؛ در نتیجه امام دوازدهم علیه السلام با ارائه نسخه‌ای کامل و سالم از کتاب و سنت، با بیانی شفاف و لسانی گویا به جامعه مهدی یاور، حیاتی دوباره می‌بخشد و فرهنگ اسلامی را باز آفرینی نموده، بار دیگر انسان را در شاهراه سعادت و عبادت قرار می‌دهد و ریشه ضلالت و گمراهی را به یک عنوان آسیب جدی در فرهنگ مهدوی از بین می‌برد.

2. مبارزه با بدعتها

حضرت مهدی علیه السلام در زمانی ظهور می‌کند که بشر میراث فرهنگی انبیاء گذشته را در اختیار دارد؛ اما به دلیل پیدایش بدعتها و خرافات در این میراث، کج تابه‌ها و انحرافات زیادی در آن دیده می‌شود؛ به

گونه‌ای که با وجود رگه‌های متعدد حقیقت در آن، از کاربرد و کارکرد مناسبی برخوردار نیست.

امام دوازدهم علیه السلام برای فرهنگ آفرینی صحیح، ناگزیر به مبارزه و مقابله با این بدعتها و خرافات و کج تابه‌ها است. به جهت اشاره به این مطلب در ادعیه آمده است:

و اصلح به ما بدل من حکمک و غیر من سنتک حتی یعود دینک به و علی یدیه غضا جدیدا صحیحا لاعوج فیه و لابدعة معه حتی تطفی بعدله نیران الکافرین؛⁽¹⁾خداوندا به برکت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف آنچه ازاحکام دین تو، به ماهیت دیگری بدل گشته و از سنت پیامبر تو تغییر یافته است اصلاح کن؛ به گونه ای که دین تو بر اساس آن تدوین گردد و به دست او رشد و بالندگی جدید و دوباره در آن روی دهد و به صورت صحیح بدون هر گونه انحراف و کجی و به دور از بدعت پیش رود تا در سایه عدالت او آتشی که کفار بر افروختند، خاموش شود.

امام دوازدهم علیه السلام برای به ثمر نشستن تلاش و کوشش امامت در عرصه فرهنگ و اندیشه دینی، سیاست مبارزه با بدعت‌ها و خرافات و کج تابه‌ها را در پیش می‌گیرد؛ به گونه‌ای که گویا هندسه فرهنگی جدیدی را پایه ریزی می‌کند؛ چرا که کج اندیشی و انحراف و انحطاط و اعوجاجی در آن مشاهده نمی‌شود و دشمن بهره و نصیبی

از آن ندارد.

 حضرت مهدی علیه السلام میراث ماندگار انبیاء گذشته را به پیروان ادیان ابراهیمی عرضه می‌دارد و صداقت خویش را اثبات می‌کند و حقانیت او بر همگان آشکار می‌شود ودینی را که توسط مدعیان و مهدی ستیزان و امام گریزان، دچار اندراس و انحراف و انحطاط و در نتیجه انشعاب و افتراق شده است را اصلاح می‌کند و با زدودن خرافات، گوهر ناب دین مبین اسلام را به نمایش می‌گذارد و تبلیغات منفی و مسموم مشرکین را خنثی می‌نماید تا مردم با انتخاب خویش و در پی یافتن حقیقت، با واقعیت شیرین دین و اسلام ناب محمدی رو به رو شوند.

در حقیقت امام دوازدهم علیه السلام با خرافه زدایی از فرهنگ و کناره گیری از بدعت‌ها، چهره زیبای فرهنگ اسلامی را آشکار می‌کند و با حفاظت و صیانت از آن، بستر فرهنگ آفرینی و حمایت از تلاش‌گران فرهنگی را فراهم می‌کند و اجازه نخواهد داد دشمن با نفوذ فرهنگی، شبهه آفرینی و با تشکیک در آموزه‌های اعتقادی به تخریب ارزشها بپردازد و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و یا احکام الهی را تغییر دهد. از این رو حضرت مهدی علیه السلام با احیای ارزش‌ها، فرهنگ جامع اسلامی را سامان‌دهی می‌نماید.

3. الگوسازی

دولت امام دوازدهم علیه السلام با معرفت زایی و ایجاد فرهنگ جامع برگرفته از کتاب و سنت، موج جدیدی از رشد و تکامل در جامعه ایجاد می‌کند. حکومت ساختار شکن حضرت مهدی علیه السلام موانع رشد و تکامل و تعلیم و

تربیت را از بین می‌برد و بستر تربیت را فراهم می‌کند.

سیاست حکیمانه دولت مهدوی علیه السلام با توجه به الگو پذیر بودن انسانها اقتضا می‌کند حضرت به معرفی الگوی تربیتی بپردازد؛ در ادعیه و زیارات آمده است: «السلام علیک یا محیی معالم الدین و اهله».⁽¹⁾احیاء معالم و تعالیم دینی که ریشه در کتاب و سنت دارند بدون الگوهای شخصیتی که مظهر صحیح و سالم رفتاری باشند ممکن نیست. در نتیجه امام دوازدهم علیه السلام با الگوسازی و معرفی الگوهای صحیح رفتاری وقرائت صحیح از ارزشها، آنها را در جامعه نهادینه می‌کند.

4. گسترش معرفت و دانش

دولت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف دولتی اخلاقی است و به عنوان دولت بهتر، توسط انسان برتر، جامعه جهانی را رهبری می‌کند. در این دولت به سعادت دنیا و آخرت بشر توجه می‌شود و سیاست‌های کلان و جهانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به اخلاق و معنویت جامعه در عصر ظهور اهتمام می‌ورزد.

 بنابراین حرکتی متناسب با رویکرد اخلاق ومعنویت الهی را آغاز خواهد نمود و زیر ساخت‌های تحولی عظیم به جهت رشد جامعه را فراهم می‌آورد؛ در نتیجه قابلیت قابل شکل گرفته و احساس نیاز به راهنما و راهگشا برای درک سعادت در جامعه پدید می آید و هدایت امام معصوم مورد جستار واقع می‌شود.

به جهت اشاره به این مطلب در ادعیه و زیارات آمده است: «اللهم انی اسئلک ان ترینی ولی امرک... ظاهر المقالة، واضح الدلالة هادیا من الضلالة شافیا من الجهالة».⁽¹⁾

گسترش معرفت در عصر ظهور امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و توجه به اخلاق و معنویت، حیاتی دوباره به جامعه می‌بخشد و از ضلالت و گمراهی می‌رهاند؛ همان گونه که در ادعیه و زیارات آمده است: «و استنقذ به عبادک المؤمنین من الذل و انعش به البلاد».⁽²⁾

تقوا اساس شکل گیری فرهنگ اسلامی وهسته مرکزی اخلاق مهدوی را تشکیل می‌دهد؛ در ادعیه مهدوی آمده است: «السلام علیک یا جامع الکلمة علی التقوی».⁽³⁾

امام دوازدهم علیه السلام مردم را در مسیر تقوای الهی قرار می‌دهد و آحاد مردم را به پرهیزگاری فرا می‌خواند.

سوم: سیاست های قضایی

1. اقامه حدود

دولت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در مقابل زیاده خواهی افراد، ساکت نمی‌نشیند و اجازه نمی‌دهد هنجارشکنان برای دست یابی به امیال و مقاصد خود به حریم دیگران تجاوز نمایند. از این رو سیاست اقامه

حدود و اجرای احکام را در پیش خواهد گرفت تا از جرأت بر گناه و جسارت در مقابل اجتماع جلوگیری کند.

در خصوص این عملکرد، در ادعیه و زیارات آمده است: «... و اقم به الحدود المعطلة والاحکام المهملة و اشبع به الخماص الساغبه و ارح به الابدان اللاغبة»؛⁽¹⁾خداوندا حدود واحکامی که رها و تعطیل شده‌اند را به دست امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف جاری کن و شکافهای عمیق وگسترده اجتماعی را به واسطه او پر کن و بدنهای رنجور از ظلم را به حرکت آور و جانی تازه ببخش.

امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف برای درخشش عدالت، احکام معطله الهی را اجرا می‌کند. و با اجرای احکامی که به تعطیلی کشیده شده‌اند، حدود شرعی را جاری می‌نماید؛ چراکه درمان زخم‌های چرکین و شکاف ناشی از زیاده خواهی و درنده خویی افراد در بدن جامعه به اجرای احکام الهی بستگی دارد. اجرای احکام و اقامه حدود، مانند سنگی بزرگ در مقابل این گونه افراد قرار می‌گیرد و مانع از سیاه نمایی عمل کرد دولت مهدوی علیه السلام خواهد شد و حیات و نشاط و طراوت جامعه را در پی خواهد داشت.

در ادعیه و زیارات مهدوی آمده است: «و اقم به الحدود المعطلة و الا

حکام المهملة حتی لا یبقی حق الا ظهر و لا عدل الا زهر».⁽²⁾

آنچه مهم است توجه به چرایی اجرا و اقامة حدود است؛ این کار

برای قدرت نمایی و اظهار صلابت و شکوه و عظمت امام دوازدهم علیه السلام نیست؛ بلکه برای اظهار حق و نمود حقانیت و درخشش عدالت است. جامعه بدون اجرای احکام، جرم خیز است و جرم و جنایت مانع اظهار حق و عدالت است؛ در نتیجه با برداشت موانع حق و حقیقت، زمینه حرکت فرهنگی واخلاقی میسر گردیده، جلوه حق آشکار می‌شود.

2. فصل خصومت

سیره قضایی امام دوازدهم علیه السلام پیش گیری از وقوع جرم و جرم زدایی است. اختلافات درون گروهی بین مهدی باوران ویا برون گروهی بین مهدی باوران و منجی گرایان تا زمان تثبیت حکومت، گزینه‌ای اجتناب ناپذیر خواهد بود و ممکن است به تنش و چالش تبدیل شود. امام دوازدهم علیه السلام به جهت رفع کینه و کدورت، به حل اختلافات و فصل خصومت می‌پردازد. در ادعیه و زیارات به جهت اشاره به این مطلب آمده است: «السلام علی المهدی الذی وعد الله عزوجل به الامم ان یجمع به الکلم ویلم به الشعث...»؛⁽¹⁾سلام بر مهدی که خداوند وعده داده توسط او بین امتها جمع نموده و وحدت کلمه برقرار نماید و کینه را از بین ببرد.

در فرازی دیگر از ادعیه و زیارات آمده است: «... و فصل القضایا بین

عبادک»⁽¹⁾حضرت مهدی علیه السلام برای رسیدن جامعه به اتحاد و همدلی، با سیاست قضایی حل اختلاف و فصل خصومت بین مردم، دیدگاه‌ها را به هم نزدیک و زندگی مسالمت آمیز را بین آنان برقرار می‌نماید تا وحدت و هماهنگی بین ایشان ایجاد گردد.

3. قاطعیت

دولت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در پی اجرایی شدن سیاست‌های مهدوی هیچ گونه مماشات و یا انعطاف پذیری در مقابل مخالفان نخواهد داشت و از مواضع الهی سیاسی مهدوی غفلت و یا کناره گیری نمی‌کند. طرح و برنامه دولت حضرت، اصول و قوانین موجود در کتاب و سنت است و اجرای آنها می‌تواند به شکل گیری مدینه فاضله و آرمان شهری واقعی و مهدوی بینجامد. از این رو دولت حضرت از تمام ارزشهای کتاب وسنت حمایت می‌کند و تلاش مستمر می‌نماید تا به صورت کامل به اجرا در آیند.

 در دعای عهد از امام صادق علیه السلام به جهت اشاره به این مطلب آمده است: «و مجدداً لما عطل من احکام کتابک و مشیداً لما ورد من اعلام دینک و سنن نبیک صلی الله علیه و آله»؛⁽²⁾سلام بر مهدی علیه السلام تجدید کننده احکام کتاب الهی که تعطیل شده‌اند وتشدید کننده قوانین دین و سنت

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم.

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با رویکردی دوباره به قوانین و اصول و ارزشهای کتاب و سنت، و تشدید معالم دینی و سنت نبوی، سیاست‌های دولت خویش را دنبال می‌کند و مصمم است تا این معارف راهبردی و کاربردی را اجرایی نماید.

ج) آثار مختص نسبت به مشرکان

1. مبارزه و قیام

مخالفت و ناسازگاری دولت و حکومت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با ظالمان و جائران و کفار و مشرکین به صرف مخالفت و ناخوشنودی خلاصه نمی‌شود و تا سر حد زوال و فروپاشی با ایشان مبارزه می‌کند و آنها را از بین می‌برد؛ در زیارتی که به جهت زیارت هر یک از ائمه علیهم السلام وارد شده، آمده است:

وأجعل به صداء الجور عن طریقتک حتی یظهر الحق علی یدیه فی احسن صورته ویهلک الباطل واهله بنور دولته ولا یستخفی بشی من الحق مخافة احد من الخلق⁽¹⁾خداوندا پلیدی ستم را توسط امام زمان از بین ببر؛ تا برپایی حق به دست او در بهترین صورت  جلوه کند و تاریکی باطل واهل آن در پرتو نور دولت او از بین برود و هیچ حقیقتی به جهت ترس از جامعه باطل‌گرا مخفی نگردد.

قدرت و اقتدار حکومت مهدوی، دشمنان را از هر گونه ظلم و

جنایت و جور و خیانت باز می‌دارد؛ در ادعیه و زیارات آمده است: «و اذقت اعدائک هوانا و عقابا و ابرت العتاة و جحدة الحق و قطعت دابر المتکبرین و اجتثثت اصول الظالمین»؛⁽¹⁾حضرت به دشمنان خدا و سردمداران کفر که عنادورزی و کینه توزی را در پیش می‌گیرند، طعم عذاب الهی را می‌چشاند و آن چنان ایشان را مورد عقاب و تنبیه قرار می‌دهد که حتی عقبه و پشتیبانی دشمن از هم فرو می‌پاشد و اساس و بنیان ظلم و کفر و شرک قطع می‌شود وبرای همیشه دست جنایت کاران ظالم و جائر بریده می‌شود و از دامن اهل ایمان کوتاه می‌گردد؛ این رویارویی به اندازه‌ای جدی و سهمگین است که حضرت به رغم رحمت و رأفت پیامبرگونه‌ای که دارد، در مواردی ناگزیر به کشتار کفار و منافقین می‌شود؛ چرا که ایشان قتل و کشتار را تنها گزینه پیش روی حضرت قرار می‌دهند؛ همان گونه که در ادعیه آمده است:

و اقتل به جبابرة الکفر و اقصم به رؤس الضلالة و ذلل به الجبارین و الکافرین و ابر به المنافقین و الناکثین و جمیع المخالفین و الملحدین فی مشارق الارض و مغاربها و برها و بحرها و سهلها و جبلها حتی لاتدع منهم دیارا و لا تبقی لهم آثارا و تطهر منهم بلادک و اشف منهم صدور عبادک؛⁽²⁾خداوندا سران کفر را به دست امام زمان علیه السلام از بین ببر؛ و بنیان نادانی وگمراهی را متلاشی کن

وسران کفر را ذلیل و خوار نما و منافقین وپیمان شکنان و همه مخالفین و طغیانگران را درشرق و غرب عالم و در دریا وخشکی و کوه و دشت از بین ببر؛ به گونه ای که هیچ سرکرده و یا اثری از ایشان باقی نماند و سرتاسر هستی ازلوث وجود این افراد پاک گردد و فرد فرد بندگانت را از سیطره آنان رهایی بخش.

در بعضی از ادعیه آمده است:

اللهم اذل کل من ناواه و اهلک کل من عاداه و امکر بمن کاده و استأصل من جحد حقه و استهان بامره و سعی فی اطفاء نوره و اراد اخماد ذکره؛⁽¹⁾خداوندا هر آنکه به مخالفت با امام عصر علیه السلام می‌پردازد خوار کن وهر آنکه با او به دشمنی می‌پردازد هلاک نما و مکر ونیرنگ دشمنش را بی اثر کن و هر آنکه منکر حقانیت او می‌گردد و امر او را سبک می‌شمارد وتلاش می‌کند تا نور او خاموش شود وذکرش از یاد برود را از ریشه برآور.

شایان ذکر است که فرازهای دعا از زبان امام صادق علیه السلام نقل می‌شود و امام در دعا از اقداماتی خبر می‌دهد که توسط امام دوازدهم علیه السلام صورت می‌گیرد و در فرازهای دیگری از ادعیه که به آنها نیز پرداخته می‌شود به تأیید می‌رسد؛ از جمله فراز این زیارت که در آن وارد شده است:

السلام علیک ایها الامام المبید لاهل الفسوق و الطغیان، السلام علیک ایها الامام الهادم لبنیان الشرک و النفاق و الحاصد فروع الغی و الشقاق، السلام علیک یا طامس آثار الذیع و الاهواء و قاطع حبائل الکذب و الفتن؛⁽¹⁾سلام بر تو ای امامی که هنجار شکنان و گردنکشان وطغیانگران را ازبین می‌بری، سلام بر تو ای امامی که اساس و بنیان شرک و نفاق را ویران می‌کنی و پیامدهای ستم و اختلاف و انحراف را می زدایی و آثار هوا پرستی و زیاده خواهی را پاک می‌کنی و دستاویز دروغ و آشوب و فتنه را قطع می‌کنی.

 از دقت در ادعیه و زیارات مهدوی استفاده می‌شود امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف با اصالت شرک وکفر به مبارزه بر می‌خیزد و هر کسی را که نیت سویی نسبت به توحید و جامعه موحد داشته باشد هدف مبارزه قرار می‌دهد؛ چرا که این افراد در برابر سنن الهی مقاومت می‌کنند و دشمنی با حجت خداوند متعال را پیش می‌گیرند وبا فتنه انگیزی و شرارت و دروغ پردازی، جویّ ناسالم در جامعه ایجاد می‌کنند؛ از این رو ولی عصر4 برای عزت اسلام و ایجاد فرهنگ جامعه مهدوی، افراد پلید و بدطینت را در مبارزه‌ای قاطعانه به ذلت و هلاکت می‌کشاند و ریشه ظلم، و جور و فسق و فجور، و طغیان و عصیان را خشک می‌نماید و شبکه کفر و نفاق را متلاشی خواهد کرد؛ به گونه‌ای که

انگیزه‌ای برای گرایش به فتنه و نفاق پیدا نخواهد شد؛ چرا که امام بنیان شرک و کفر را منهدم می‌کند و محصولات و آثار و پیامدهای این معضل اجتماعی را قبل از بهره برداری نابود خواهد کرد.

2. انتقام

دشمنان اسلام در طول دشمنی خود، ضربات و لطمات جبران ناپذیری به اسلام وارد آوردند، به خصوص در مقابله با امامت و مهدویت، از هیچ ستیزشی فرو گذار نکردند؛ لکن از آنجا که پیروزی حق بر باطل از سنت‌ها و قوانین حاکم بر نظام آفرینش است، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دربخشی از اقدامات حکیمانه بر علیه دشمنان از ایشان انتقام می‌گیرد. در ادعیه و زیارات به این حقیقت چنین اشاره شده است: «اسألک... ان تصلی علی محمد و آل محمد و ان تعجل فرج المنتقم لک من اعدائک».⁽¹⁾

در فراز دیگری آمده است: «و انت المنتقم لنا».⁽²⁾

در زیارت چهارم سرداب مقدس نیز به جهت اشاره به این مطلب آمده است: « ذخرک الله لنصرة الدین واعزاز المؤمنین والانتقام من الجاحدین».⁽³⁾

سیمای عمل کردی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از منظر ادعیه و زیارات ایجاب

می‌کند امام4 تاوان خسارات و جنایات وارده از ناحیه دشمنان اسلام را باز پس گیرد و به خون خواهی اجداد طاهرینش بپا خیزد؛ در دعای ندبه به جهت اشاره به این مطلب آمده است: «این الطالب بذحول الانبیاء و ابناء الانبیاء این الطالب بدم المقتول بکربلاء»؛⁽¹⁾کجاست آن امامی که حقوقی را که از انبیا و فرزندانشان منع نموده‌اند را مطالبه می‌نماید و باز پس می‌گیرد، آن امامی که خون‌خواه مقتول کربلاست کجاست ؟وچه زمانی قیام خواهد کرد؟  

نتیجه گیری

 امام در نظام آفرینش، فرا‌تر از یک باور است وهمان گونه که در این قسمت از پژوهش بررسی شد، امام علیه السلام شخصیتی کارکرد گرا در حوزه آثار تشریعی وتکوینی دارد. در زمان غیبت، حفظ نظام آفرینش از جمله بارزترین آثار تکوینی امام علیه السلام است ودر عصر ظهور با بر پایی حکومت، به تحقق اهداف نظام آفرینش معنی می‌بخشد وآن را به صورت کامل در سطحی جهانی به اجرا در خواهد آورد وجامعه از رشد وتکامل بهره مند خواهد شد وتحت تعالیم کتاب و سنت، ظلم وستم را ریشه کن وعدل وداد را در جامعه بر پا می‌دارد.

نتیجه گیری وجمع بندی نوشتار

اشاره

ادعیه و زیارات، معارف اسلامی زیادی را در بر گرفته‌اند. با مرور

آنها در می‌یابیم بخش قابل توجهی از مسأله امامت ومهدویت به عنوان اندیشه‌ای راهبردی وکار بردی،هماهنگ با آیات وروایات در آنها تبیین شده است.